ධාතුපාඨ විලාසිනියා
语根明疏
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者
1.
1.
සම්මාසම්බුද්ධ සූරියො යො සම්බොධො දයො දිතො;
ජගු පඞ්කජ සඞ්ඝාතෙ බොධයී පණමාමි තං.
正自觉者是太阳，他以正觉与慈悲升起，令世间莲花丛绽放，我顶礼他。
2.
2.
සද්ධම්මභානු යො ලොකා ලොකං කත්වාන ධී තමං;
ධංසයී මුනිනා සම්මා පාතුභූතො නමාමි තං.
正法之日，他为世界带来光明，摧毁了黑暗；他由牟尼善巧地显现，我顶礼他。
3.
3.
සිලගන්ධසමාකිණ්ණො බුද්ධො සද්ධම්මහාය යො;
සඞ්ඝතොයරුහො පාණ ලී තොසෙසි නමාමි තං-
佛陀戒香遍满，正法是大海；僧伽是水中莲，令众生欣悦，我顶礼他。
4.
4.
නත්වා මම ගරුංවාසි පදුමාරාම නාමකං;
පාළිං නිස්සාය කස්සා හං ධාතුපාඨවිලාසිනි-
顶礼我师，莲园(Padumārāma)住者；我将依止巴利，撰写《语根明疏》。
5.
5.
ඉමඤ්හි ගන්ථකරණං සත්ථාගමනයෙ රතො;
මූකලංගමු සඞ්ඛාතෙ ගාමෙ සජ්ජනකාරිතෙ-
我乐于依循导师的教法来撰写此书，此书是在名为牟伽楞伽(Mūkalaṃgamu)的村庄里，由善人所建的（精舍中完成的）。
6.
6.
සුවිසුද්ධාරාමනාම විහාරම්හි නිවාසකො;
තස්මිං පධාන ථෙරො සි කතඤ්ඤූ සන්තවුත්ති යො-
（我）住在名为极净园(Suvisuddhārāma)的精舍中。在那里有一位首席长老，他知恩且行为寂静。
7.
7.
ගුණාලඞ්කාරනාමො සො ථෙරො ථෙරන්වයෙ රතො;
යාචි මං අභිගන්ත්වාන මිත්තො මෙ වඞ්කමානසො.
那位名为功德庄严(Guṇālaṅkāra)的长老，他乐于长老传承，是我的朋友，心意正直。他前来向我请求。
8.
8.
බුද්ධො හෙස්සං යදා ලොකෙ නිද්දෙසො හං තදා ඉති;
පාපුණිස්ස මහඞ්කාරං කො වාදො පනි හන්තරෙ-
（若思：）“当我于世间成佛时，我将如此教导”，（仅此一念）便可能生起大我慢，更何况是断除它呢？
අප්පච්චයො පරො හොති භූවාදි ගණතො සති;
සුද්ධකත්තු කිරයාඛ්යානෙ සබ්බධාතුක නිස්සිතං-
对于有(bhū)等语根组，其后接“a”(阿)词缀。在纯能动语态的动词中，此用法依于通用的动词语尾。
පයුත්තො කත්තුනා යොගෙ ඨිතො යෙවා ප්පධානියෙ;
කිරයං සාධෙති එතස්ස දීපකං සාසනෙ පදං-
当与主语连用时，它便处于首要地位并完成其行为。在教法中，这个词阐明了此理。
කරණ වචනංයෙව යෙභුය්යෙන පදිස්සති;
ආඛ්යාතෙ කාරිතට්ඨානං සන්ධාය කථිතං ඉදං;
න නාමෙ කාරතට්ඨානං බොධෙතා ඉතිආදිකං-
作使动词通常显现；此乃指动词中的作使位置而言；而非指名词中的作使位置，如“令觉悟者”(bodhetā)等。
සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්ති ඉච්චාදිනි පදානිතු;
ආහරිත්වාන දීපෙය්ය පයොග කුසලො බුධො-යී.
“（他们）甚至让狗来咬”(sunakhehipi khādāpenti)等词句，善于运用的智者应引用来阐明。
කථිතො සච්ච සඞ්ඛෙපෙ පච්චන්ත වචනෙන වෙ;
භුය්යතෙ ඉති සද්දස්ස සම්බන්ධො භාවදීපනො-
在《真实纲要》(Saccasaṅkhepa)中，以关于词尾之语宣说：“bhuyyate”一词的关联，是为阐明状态。
නිද්දෙසපාළියං රූපං විහොති විහවීයති;
ඉති දස්සනතොවාපි පච්චත්තවචනං ථිරං-
在《义释》(Niddesa)的巴利文中，可见“vihoti”和“vihavīyati”的形式；由此可见，自作动词(paccattavacana)的用法是确定的。
තථා ධජග්ගසුත්තන්තෙ මුනිනා හච්ච භාසිතෙ;
සො පහීයිස්සති ඉති පාළිදස්සනතොපිච-
同样，在牟尼于《旗顶经》(Dhajaggasutta)中所说的：“那将会被舍弃”(so pahīyissati)，从这段巴利文的呈现亦可看出。
පාරමිතානු භාවෙන මහෙසීනංව දෙහතො;
සන්නි නිප්ඵාදනා නෙව සක්කටාදි වචො විය-
以大仙们的波罗蜜威力，从其身中成就寂静，这不像梵语(sakkaṭa)等语言（那样只是言说）。
පච්චත්ත දස්සනෙනෙව පුරිසත්තය යොජනං;
එකවචනිකඤ්චාපි බහුවචනිකම්පිච;
කාතබ්බ මිති නො ඛන්තී පරස්සපදආදිකෙ-
对于为他语(parassapada)等，我们不认可“仅凭见到自作动词(paccatta)的形式，就应将其运用于三个人称、单数与复数”这种看法。
භාවෙ කිරයාපදං නාම පාළියා අතිදුද්දසං;
තස්මා තග්ගහණූපායො වුත්තො එත්තාවතා මයා-යී.
在巴利文中，所谓的“状态动词”(bhāvakiriyāpada)是极难见到的。因此，我已在此阐明了掌握它的方法。
යං තිකාලං තිපුරිසං කිරයාවාචි තිකාරකං;
අත්තිලිඞ්ගං ද්විවචනං ත දාඛ්යාතන්ති වුච්චති-යී.
凡表示三时、三人称、三作用者、行动、自身之性、以及两种数（单数与复数）者，被称为动词(ākhyāta)。
ආඛ්යාත සාගර මථ ජ්ජතනි තරඞ්ගං,ධාතුජ්ජලං විකරණ ගම කාලමීනං;
ලොපා නුබන්ධ රය මත්ථ විභාගතීරං,ධීරා තරන්ති කවිනො පුථු බුද්ධි නාවා-යී.
智者与诗人，以广博的智慧为舟，渡过动词之海：其波浪是现在时，其水是语根，其鱼是变化词缀、语根组与时态，其水流是省略与附缀，其彼岸是义理的分别。
චක්ඛක්ඛී නයනං නෙත්තං ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;
පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හන්තු පඛුමන්ති පවුච්චති-යි.
Cakkhu、akkhi、nayana、netta、locana、acchi皆为“眼”；diṭṭhi为“视”；dassana为“见”；pekkhana为“观”。至于pamha，则被称为pakhuma（皆为“睫毛”）。
‘‘පබ්බාජිතො සකා රට්ඨා, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො,මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිවෙතවෙ’’-
被驱逐出自己的国家，前往他国，应建造一座大堡垒，以抵挡恶语。
පොරාණ මෙතං අතුල නෙතං අජ්ජතනාමිව,නින්දන්ති තුණ්හි මාසීනං නින්දන්ති බහුභාණිනං;
මිතභාණිනම්පි නින්දන්ති නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො-
阿多罗(Atula)，此乃古理，非仅今日：他们谴责沉默者，也谴责多言者，还谴责少言者，世间无不被谴责者。
නගරං යථා පච්චන්තං ‘‘ගුත්තං’’ සන්තරබාහියං,එවං ‘ගොපෙථ’ අත්තානං, ඛණෙ වෙ මා උපච්චගා-
犹如边境之城，内外皆受守护；如是守护自身，莫让刹那流逝。
ධිරත්ථු තං විසවන්තං, යමහං ජීවිත කාරණා,වන්තං පච්ඡා වමිස්සාමි, මතං මෙ ජිවිතං වරං-
可鄙啊，那呕吐物！难道我为了活命，要再食已吐之物吗？对我而言，死也胜过（如此）活着！
විලුප්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති,යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්තී, සො විලුත්තො විලුම්පතී-
人只在对自己有利时才掠夺；而当别人掠夺他时，那个被掠夺者也会反过来去掠夺。
‘‘අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදං,අප්පමත්තා න මීයන්ති, යෙ පමත්තා යථාමතා’’.
不放逸是甘露道，放逸是死亡道。不放逸者不死，放逸者如已死。
1.
1.
ඤාණවිමල තිස්සාඛ්යො, යො මහාසඞ්ඝ නායකො,මරම්මවංසං ආදොච, දීපෙ සණ්ඨාපයී ඉධ-
名为智净提舍(Ñāṇavimalatissa)者，是一位僧伽大导师。他首先将缅甸(Maramma)传承在此岛上建立起来。
2.
2.
තස්ස පධාන සිස්සොසි, පාළි යට්ඨකථා විදූ,ධම්මධාර සමඤ්ඤාතො, යො මහා සඞ්ඝසාමිකො-
你是他的首席弟子，通晓巴利(pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)，名为持法者(Dhammadhāra)，是伟大的僧团之主。
3.
3.
යො තස්ස මුඛ්යසිංස්සා සි, ධම්මෙ සත්ථෙව කොවිදො,ඤාණානන්ද මහාථෙරො, ඛෙ මා විය සුපාකටො-
彼是其主要弟子，于法与论典皆精通，智喜(Ñāṇānanda)大长老，如空中之月般显赫。
4.
4.
විමලසාර තිස්සාඛ්යො, මහාසංසාධිපො කවි,සිස්සොසි දුතියො තස්ස, පරියත්ති විසාරදො-
名为维摩罗萨罗帝须(Vimalasāratissa)者，大僧团之主、诗人；彼为其第二弟子，精通教理。
5.
5.
පදුමාරාම නාමො මෙ, ආචෙරො ථෙරපුඞ්ගවො,තතියො තස්ස සිස්සො සි සික්ඛාගාරව සඤ්ඤුතො-
我的导师名为莲园(Padumārāma)，长老中的佼佼者；彼是其第三弟子，具足对学处的敬重。
6.
6.
සඞ්ඝාධිපොච විමල, සාරාඛ්යො ථෙරකුඤ්ජරො,පදුමාරාම විඛ්යාත, මහාථෙරො චිමෙ දුවෙ-
僧团之主，名为维摩罗萨罗(Vimalasāra)的长老象王，以及著名的莲园(Padumārāma)大长老，此二位。
7.
7.
ධම්මාධාර මහාසඞ්ඝ, සාමිනොච උපන්තිකෙ,ඤාණානන්ද මහාථෙර, ස්සන්තිකෙව සමුග්ගහුං-
他们在持法大僧团主(Dhammādhāra-mahāsaṅghasāmi)的近旁，以及在智喜(Ñāṇānanda)大长老的近旁学习。
8.
8.
තෙසු ඛො පදුමාරාම මහාථෙරො අවං මමං,සික්ඛයි සද්ද සත්ථෙච, පාළියට්ඨකථාසු ච-
他们之中，莲园(Padumārāma)大长老教导了我声论以及巴利与义注。
9.
9.
තස්මිං දිවඞ්ගතෙ පච්ඡා, ඡන්දො ව්යාකරණාදිකං,විමලසාර මහාථෙර, ස්සන්තිකෙච සමුග්ගහිං-
在他逝世之后，我又在维摩罗萨罗(Vimalasāra)大长老的近旁学习了韵律学、文法等。
10.
10.
තස්ස ඛො පදුමාරාම මහාථෙරස්ස ධීමතො,සිස්සෙන ඤාණතිලක ථෙරෙන සංසසාමිනා-
由那位智慧的莲园(Padumārāma)大长老的弟子，即僧团之主智饰(Ñāṇatilaka)长老……
11.
11.
බුද්ධස්ස පරිනිබ්බාණ වීසහස්සෙ චතුස්සතෙ,ස සත්තත්යාධිකෙ වස්සෙ ජෙට්ඨමාසෙ මනොරමෙ-
……于佛陀般涅槃后两千四百七十七年，在悦意的祇陀月(Jeṭṭha)……
12.
12.
අට්ඨමියං කාළපක්ඛෙ, කතායං මතිසූදනී,ධාතුපාඨත්ථ බොධාය ධාතුපාඨ විලාසිනී-
……于黑分第八日，为令了知《界品》之义，此能破除愚痴的《界品庄严论》(Dhātupāṭhavilāsinī)完成了。
13.
13.
ආදි මුද්දාපනං අස්සා, ගුණාලඞ්කාර නාමිනො,ඔනොජිතං, මමායත්තං තතොපරි තපස්සිනො-
此书的初次印刷，乃献给名为功德庄严(Guṇālaṅkāra)者，那位依止于我的苦行者。
14.
14.
සිස්සො මය්හං ගුනානන්දො උනාකුරුව ගාමජො,මමු පත්ථම්හිතො ආසි, ගණ්ඨිට්ඨානෙසනාදිතො;
我的弟子功德难陀(Guṇānanda)，生于乌那库鲁瓦(Unākuruva)村，他在探寻疑难之处等方面帮助我。
15.
15.
බස්ත්යං සමඤ්ඤකො රාජා, මච්චො මම පිතා අහු,ඔන්තීන්යා වී සනාමා මෙ මාතා සෙනාපතාන්යනු–
我的父亲曾是名为巴斯蒂安(Bastyaṃ)之王的臣民，我的母亲名为昂蒂尼亚(Ontīnyā)，随从于将军。
16.
16.
ආචෙරා චෙව පාචෙරා, ජනකො ජනනීව මෙ,දෙවා චෙත්යඞ්ගිනො සබ්බෙ, නෙනපප්පොන්තු නිබ්බුතින්ති-
我的导师与师公，我的父亲与母亲，以及所有的天神与佛塔守护神，愿他们以此功德达到涅槃。
ධාතුපාඨවිලාසිනියා සමාප්තයි.
《界品庄严论》究竟。