Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

မဇ္ဈိမနိကာယေ

मज्झिमनिकायामध्ये

ဥပရိပဏ္ဏာသ-ဋီကာ

उपरिपण्णास-टीका

၁. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

१. देवदहवग्ग

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. देवदहसुत्तवण्णना

၁. ဒိဗ္ဗန္တိ [Pg.211] ကာမဂုဏေဟိ ကီဠန္တိ, လဠန္တိ, တေသု ဝါ ဝိဟရန္တိ, ဝိဇယသမတ္ထတာယောဂေန ပစ္စတ္ထိကေ ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆန္တိ; ဣဿရိယဋ္ဌာနာဒိသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏံ တံတံအတ္ထာနုသာသနဉ္စ ကရောန္တာ ဝေါဟရန္တိ, ပုညာနုဘာဝပ္ပတ္တာယ ဇုတိယာ ဇောတေန္တိ ဝါတိ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ ရာဇာနော. တထာ ဟိ တေ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ဇနံ ရဉ္ဇယန္တာ သယံ ယထာဝုတ္တေဟိ ဝိသေသေဟိ ရာဇန္တိ ဒိဗ္ဗန္တိ သောဘန္တီတိ စ, ‘‘ရာဇာနော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ နိဂမဒေသေ. သာတိ ပေါက္ခရဏီ. တန္တိ တံ, ‘‘ဒေဝဒဟ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ ပေါက္ခရဏိံ ဥပါဒါယ, တဿ အဒူရဘဝတ္တာတိ ကေစိ. သဗ္ဗံ သုခါဒိဘေဒံ ဝေဒယိတံ. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမဇာတိယံ. ကတကမ္မပစ္စယာတိ ကတဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဘာဝတော ဇာတံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ. တေန သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ ကမ္မဖလဘူတာ ဧဝ အနုဘဝိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ. အနိယမေတွာ ဝုတ္တန္တိ, ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဧဝံဝါဒိနော’’တိ ဧဝံ ဣမေ နာမာတိ အဝိသေသေတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ. နိယမေတွာတိ, ‘‘ဧဝံဝါဒိနော, ဘိက္ခဝေ, နိဂဏ္ဌာ’’တိ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတိ.

१. कामगुणांनी क्रीडा करतात, विलास करतात किंवा त्यात विहार करतात; विजय मिळवण्याच्या सामर्थ्यामुळे शत्रूंवर विजय मिळवू इच्छितात; ऐश्वर्य, स्थान इत्यादी सत्कार देणे-घेणे आणि त्या-त्या अर्थाचे (गोष्टींचे) अनुशासन करत व्यवहार करतात, पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या तेजाने चमकतात, म्हणून राजांना 'देव' म्हटले जाते. कारण ते चार संगहवस्तूंच्या (संग्रहवस्तूंच्या) द्वारे लोकांना आनंदित करत, स्वतः वर सांगितलेल्या वैशिष्ट्यांनी सुशोभित होतात, चमकतात आणि शोभून दिसतात, म्हणून त्यांना 'राजे' (राजानो) म्हटले जाते. 'तथ' (तेथे) म्हणजे त्या निगम देशामध्ये. 'सा' (ती) म्हणजे ती पुष्करणी (तलाव). 'तं' (त्याला) म्हणजे त्या 'देवदह' नावाच्या पुष्करणीला अनुसरून, तिच्या जवळ असल्यामुळे, असे काही जण म्हणतात. सर्व सुख इत्यादी प्रकारांचे वेदन (अनुभव). 'पुब्बे' (पूर्वी) म्हणजे पूर्वजन्मात. 'कतकम्मपच्चया' (केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययाने) म्हणजे केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययभावामुळे (हेतूमुळे) उत्पन्न झालेल्या कर्मावर अवलंबून राहून. याद्वारे सर्वच वेदना कर्माचे फळ म्हणूनच अनुभवायच्या असतात, असे दर्शविले आहे. म्हणूनच 'इमिना' (याने) इत्यादी म्हटले आहे. 'अनियमित्व वृत्तं' (अनिश्चितपणे किंवा सामान्यपणे म्हटले आहे) म्हणजे 'भिक्खूहो, काही श्रमण-ब्राह्मण असे प्रतिपादन करणारे आहेत' अशा प्रकारे विशिष्ट नाव न घेता सामान्यपणे सांगितलेला अर्थ होय. 'नियमित्व' (निश्चित करून किंवा विशेष करून) म्हणजे 'भिक्खूहो, निगण्ठ (निर्ग्रंथ) असे प्रतिपादन करणारे आहेत' अशा प्रकारे विशेष करून दर्शविले आहे.

ကလိသာသနန္တိ ပရာဇယံ. ကလီတိ ဟိ အနတ္ထော ဝုစ္စတိ, ကလီတိ သသတိ ဝိပ္ဖရတီတိ ကလိသာသနံ, ပရာဇယော. ကလီတိ ဝါ ကောဓမာနာဒိကိလေသဇာတိ, တာယ ပန အယုတ္တဝါဒိတာ ကလိသာသနံ. တံ အာရောပေတုကာမော ဝိဘာဝေတုကာမော[Pg.212]. ယေ ကမ္မံ ကတံ အကတံ ဝါတိ န ဇာနန္တိ, တေ ကထံ တံ ဧဒိသန္တိ ဇာနိဿန္တိ. ယေ စ ကမ္မံ ပဘေဒတော န ဇာနန္တိ, တေ ကထံ တဿ ဝိပါကံ ဇာနိဿန္တိ; ဝိပါကပရိယောသိတဘာဝံ ဇာနိဿန္တိ, ယေ စ ပါပဿ ကမ္မဿ ပဋိပက္ခမေဝ န ဇာနန္တိ; တေ ကထံ တဿ ပဟာနံ ကုသလကမ္မဿ စ သမ္ပာဒနဝိဓိံ ဇာနိဿန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဥတ္တရိ ပုစ္ဆာယပိ ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ.

'कलिशासन' म्हणजे पराजय. कारण 'कली' म्हणजे अनर्थ (नुकसान) म्हटले जाते; 'कली' म्हणजे जो पसरतो, व्यापतो, म्हणून 'कलिशासन' म्हणजे पराजय. किंवा 'कली' म्हणजे क्रोध, मान इत्यादी क्लेशांचा समूह होय, आणि त्या क्लेशांमुळे अयोग्य बोलणे म्हणजे 'कलिशासन' होय. त्यावर आरोप करण्याची किंवा ते स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारा. जे कर्म केले गेले आहे की नाही, हेच जाणत नाहीत, ते अशा कर्माला कसे जाणणार? आणि जे कर्माचे वर्गीकरण (प्रभेद) जाणत नाहीत, ते त्याच्या विपाकाला (फळाला) कसे जाणणार? विपाकाच्या समाप्तीची अवस्था कशी जाणणार? आणि जे पाप कर्माच्या प्रतिपक्षाला (विरोधी गोष्टीला) जाणत नाहीत, ते त्याचा प्रहाण (त्याग) आणि कुशल कर्माच्या संपादनाची पद्धत कशी जाणणार? हा अर्थ दर्शविताना, 'पुढील प्रश्नांमध्येही हाच नियम लागू होतो' असे म्हटले आहे.

၂. ကိဉ္စာပိ စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓေပိ, (မ. နိ. ၁.၁၈၀) ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိ ဣမိနာ တေသံ နိဂဏ္ဌာနံ အဇာနနဘာဝေါ ဧဝ ဥဇုကံ ပကာသိတော ဟေဋ္ဌာ ဒေသနာယ တထာ ပဝတ္တတ္တာ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၈၀) ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝံ သန္တေတိ တုမှာကံ ဧဝံ အဇာနနဘာဝေ သတီ’’တိ, တထာပိ တတ္ထ ဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗဒ္ဓေါ ဧဝမတ္ထော ဝုစ္စမာနော ယုဇ္ဇတိ, န အညထာတိ ဒဿေတုံ ဣဓ, ‘‘မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝစနေ သစ္စေ သန္တေတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တကဿ ဌာနဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ပဉ္စပရိမာဏဿ ကာရဏဿ.

२. जरी 'चूळदुक्खक्खन्ध सुत्ता'मध्ये (म. नि. १.१८०) 'असे असताना' (एवं सन्ते) या शब्दाने त्या निगण्ठांचे अज्ञानच थेट प्रकट केले आहे, कारण खालील उपदेशात तसेच घडले आहे. कारण अट्ठकथेमध्ये (म. नि. अट्ठ. १.१८०) म्हटले आहे – 'असे असताना म्हणजे तुमच्या अशा अज्ञानतेच्या स्थितीत.' तरीही, तेथे पुढील उपदेशाशी संबंधित असलेला असा अर्थ सांगणेच योग्य ठरते, अन्यथा नाही, हे दर्शविण्यासाठी येथे 'महानिगण्ठाचे (महावीर) वचन सत्य असताना असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'एत्तकस्स ठाणस्स' (एवढ्या स्थानाचे) म्हणजे वर सांगितलेल्या पाच परिमाणांच्या कारणाचे.

၃. အနေကဝါရံ ဝိသရဉ္ဇနံ ဣဓ ဂါဠှာပလေပနံ, န သာဋကဿ ဝိယ လိတ္တတာတိ အာဟ – ‘‘ဗဟလူပ…ပေ… လိတ္တေန ဝိယာ’’တိ. ဝုတ္တမေဝ, န ပုန ဝတ္တဗ္ဗံ, တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

३. येथे अनेक वेळा विष लावणे म्हणजे दाट लेप लावणे होय, वस्त्राला लावलेल्या लेपासारखे नाही, म्हणून 'बहलूप...पे... लित्तेन विया' (दाट लेप लावल्याप्रमाणे) असे म्हटले आहे. हे आधीच सांगितले आहे, पुन्हा सांगण्याची गरज नाही; तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घ्यावे, असा अभिप्राय आहे.

ဣမေသံ နိဂဏ္ဌာနံ တာဒိသဿ တေသံ အဘာဝတော, ‘‘ဇာနနကာလော သိယာ’’တိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝဒတိ. တေန ဧဝံ ဇာနိတုံ တေဟိ သက္ကာ သိယာ, တေသဉ္စ ဒဿနံ သစ္စံ သိယာ. ယသ္မာ တေသံ ဒဿနံ အသစ္စံ, တသ္မာ တေ န ဇာနိံသူတိ ဒဿေတိ. စတူသု ကာလေသူတိ ဝဏမုခဿ ပရိကန္တနကာလော, သလ္လဿ ဧသနကာလော, အဗ္ဗုဟနကာလော, ဝဏမုခေ အဂဒင်္ဂါရဩဒဟနကာလောတိ ဣမေသု စတူသု ကာလေသု. သုဒ္ဓန္တေတိ သုဒ္ဓကောဋ္ဌာသေ, ဒုက္ခဿ အနဝသေသတော နိဇ္ဇီရဏဋ္ဌေန နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေတိ အတ္ထော. ဧကာယ ဥပမာယာတိ, ‘‘သလ္လေန ဝိဒ္ဓဿ ဟိ ဝိဒ္ဓကာလေ ဝေဒနာယ ပါကဋကာလော ဝိယာ’’တိ ဣမာယ ဧကာယ ဥပမာယ. တယော အတ္ထာတိ ပုဗ္ဗေ အဟုဝမှာ ဝါ နော ဝါ, ပါပကမ္မံ အကရိမှာ ဝါ နော ဝါ, ဧဝရူပံ ဝါ ပါပကမ္မံ အကရိမှာတိ ဣမေ တယော အတ္ထာ. စတူဟိ ဥပမာဟီတိ ဝဏမုခပရိကန္တနာဒီဟိ စတူဟိ ဥပမာဟိ. ဧကော အတ္ထောတိ, ‘‘ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ နိဇ္ဇိဏ္ဏ’’န္တိအာဒိနာ [Pg.213] ဝုတ္တော ဧကော အတ္ထော. သော ဟိ ဒုက္ခနိဇ္ဇီရဏဘာဝသာမညာ ဧကော အတ္ထောတိ ဝုတ္တော.

या निगण्ठांमध्ये तशा प्रकारचा (ज्ञानाचा) अभाव असल्यामुळे, 'जाणण्याचा काळ असावा' असे कल्पनेच्या आधारे म्हटले आहे. त्यामुळे त्यांना असे जाणणे शक्य झाले असते आणि त्यांचे दर्शन (दृष्टी) सत्य ठरले असते. ज्याअर्थी त्यांचे दर्शन असत्य आहे, त्याअर्थी त्यांनी ते जाणले नाही, असे दर्शविले आहे. 'चतुसु कालेसु' (चार काळात) म्हणजे जखमेचे तोंड कापण्याचा काळ, बाण शोधण्याचा काळ, बाण उपसून काढण्याचा काळ आणि जखमेच्या तोंडावर औषधी निखारे ठेवण्याचा काळ, या चार काळात. 'सुद्धन्ते' (शुद्ध अंशात) म्हणजे शुद्ध भागात, दुःखाचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे दुःखमुक्त अवस्था, असा अर्थ आहे. 'एकाय उपमाय' (एका उपमेने) म्हणजे 'बाणाने विद्ध झालेल्या व्यक्तीला बाण लागण्याच्या वेळी होणाऱ्या वेदनेचा स्पष्ट काळ जसा असतो, त्याप्रमाणे' या एका उपमेने. 'तयो अत्था' (तीन अर्थ) म्हणजे आम्ही पूर्वी होतो की नव्हतो, आम्ही पापकर्म केले की नाही, किंवा आम्ही अशा प्रकारचे पापकर्म केले, हे तीन अर्थ होत. 'चतूहि उपमाहि' (चार उपमांनी) म्हणजे जखमेचे तोंड कापण्यासारख्या चार उपमांनी. 'एको अत्थो' (एक अर्थ) म्हणजे 'एवढ्या दुःखाचा क्षय झाला आहे' इत्यादी प्रकारे सांगितलेला एक अर्थ होय. कारण दुःखाच्या क्षयाच्या सामान्य अवस्थेमुळे त्याला एक अर्थ म्हटले आहे.

၄. ဣမေ ပန နိဂဏ္ဌာ. အာသင်္ကာယ ဝိဒ္ဓေါသ္မီတိ သညံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ပစ္စာဟရိတုန္တိ ပစ္စာဝတ္တိတုံ, ပရိဟရိတုန္တိ အတ္ထော.

४. पण हे निगण्ठ. शंकेने 'मी विद्ध झालो आहे' अशी संज्ञा (समजूत) निर्माण करून. 'पच्चाहरितुं' म्हणजे मागे फिरणे, टाळणे (परिहार करणे) असा अर्थ आहे.

၅. အတီတဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနန္တိ, ‘‘အတ္ထိ ခေါ, ဘော, နိဂဏ္ဌာ ပုဗ္ဗေ ပါပကမ္မံ ကတ’’န္တိ ဧဝံ အတီတံသံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနံ. ဘူတတ္တာတိ ယထာဘူတတ္တာ ကိံ အဝိပရီတမေဝ အတ္ထံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တာတိ ပုစ္ဆတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သဟ ဓမ္မေနာတိ သဟဓမ္မော, သော ဧဝ သဟဓမ္မိကော ယထာ ‘‘ဝေနယိကော’’တိ (အ. နိ. ၈.၁၁; ပါရာ. ၈). ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ – ‘‘သဟေတုကံ သကာရဏ’’န္တိ. ပဋိဟရတိ ပဋိဝတ္တေတီတိ ပဋိဟာရော, ဝါဒေါ ဧဝ ပဋိဟာရော ဝါဒပဋိဟာရော; တံ, ဥတ္တရန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ပစ္စာဂမနကဝါဒ’’န္တိ, စောဒနံ ပရိဝတ္တေတွာ ပဋိပါကတိကကရဏန္တိ အတ္ထော. တေသန္တိ ဣဒံ အာဝုတ္တိဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ, ‘‘တေသံ သဒ္ဓါဆေဒကဝါဒံ နာမ တေသံ ဒဿေတီ’’တိ.

५. 'अतीतवादं सद्दहन्तानं' (भूतकाळातील वादावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांचे) म्हणजे 'हे निगण्ठहो, पूर्वी खरोखरच पापकर्म केले गेले होते' अशा प्रकारे भूतकाळाला अनुसरून सुरू झालेल्या महानिगण्ठाच्या वादावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांचे. 'भूतत्ता' (यथाभूततेमुळे) म्हणजे यथाभूततेमुळे काय यथार्थ अर्थालाच आलंबन (विषय) करून प्रवृत्त झाले आहे का? असा प्रश्न विचारला आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'सह धम्मेन' म्हणजे सहधर्म, तोच सहधार्मिक होय, जसे 'वेनयिको' (विनय पाळणारा). येथे 'धम्मो' या शब्दाने कारण अभिप्रेत आहे, म्हणून 'सहेतुक, सकारण' असे म्हटले आहे. जो खंडन करतो, मागे फिरवतो तो 'पडिहार' (प्रतिहार) होय; वाद हाच प्रतिहार म्हणजे 'वादप्रतिहार' होय; त्याचा अर्थ 'उत्तर' असा आहे. म्हणूनच 'पच्चागमनकवाद' (प्रत्यागमन वाद) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ आक्षेपाला मागे फिरवून पूर्वस्थितीवर आणणे असा आहे. 'तेसं' (त्यांचे) हे आवृत्तीच्या स्वरूपात घ्यावे, 'त्यांच्या श्रद्धेचा छेद करणारा वाद त्यांना दर्शवितो' असा याचा अर्थ आहे.

၆. အဝိဇ္ဇာ အညာဏာ သမ္မောဟာတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. အဝိဇ္ဇာတိ ဝါ အဝိဇ္ဇာယ ကရဏဘူတာယ. အညာဏေနာတိ အဇာနနေန. သမ္မောဟေနာတိ သမ္မုယှနေန မဟာမုဠှတာယ. သာမံယေဝ ဩပက္ကမိကာ ဧတရဟိ အတ္တနော ဥပက္ကမဟေတု ဒုက္ခဝေဒနံ ဝေဒိယမာနံ – ‘‘ယံကိဉ္စာယံ…ပေ… ပုဗ္ဗေကတဟေတူ’’တိ ဝိပရီတတော သဒ္ဒဟထ. ပုဗ္ဗေကတဟေတုဝါဒသညိတံ ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟံ ဂဏှထ.

६. 'अविज्जा' (अविद्या), 'अञ्ञाणा' (अज्ञान), 'सम्मोहा' (संमोह) हे समानार्थी शब्द आहेत. किंवा 'अविज्जा' म्हणजे अविद्या कारणीभूत असल्यामुळे. 'अञ्ञाणेन' म्हणजे अज्ञानाने (न जाणण्याने). 'सम्मोहेन' म्हणजे संमोहाने, अत्यंत मूढतेमुळे. स्वतःच उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) सध्या स्वतःच्या प्रयत्नांच्या हेतूने दुःखद वेदना अनुभवत असताना – 'जे काही हे...पे... पूर्वकृत कर्माच्या हेतूने आहे' असे तुम्ही विपरीतपणे (चुकीचे) मानता. 'पूर्वकृत-हेतू-वाद' नावाचे हे विपरीत ग्रहण (भ्रम) तुम्ही स्वीकारता.

၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော, တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဖလံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. တေနာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယက’’န္တိ. ပယောဂေနာတိ ကာယိကေန ပယောဂေန ဝါ ဝါစသိကေန ဝါ ပယောဂေန. ပဓာနေနာတိ ပဒဟနေန စေတသိကေန ဥဿာဟနေန. အာသန္နေ ဘဝန္တရေ ဝိပါစေတုံ န သက္ကာ, ပဂေဝ ဒူရေတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒုတိယေ ဝါ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ’’တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗတ္တကဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနီယံ. သာ ပန ဝိပါကဝေဒနာဘာဝတော ဧကန္တတော ဣဋ္ဌာရမ္မဏာ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဝိပါကဒါယက’’န္တိ. ဝိပရီတန္တိ [Pg.214] အနိဋ္ဌာရမ္မဏဝိပါကဒါယကံ. နိပ္ဖန္နေတိ သဒ္ဓိံ အညေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တေ. သမ္ပရာယဝေဒနီယဿာတိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ အပရာပရိယဝေဒနီယဿ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ကာမံ ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယမေဝ ဝုစ္စတိ, တထာပိ အတ္ထေတ္ထ အတိသယော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝိသေသဘာဝတော ပရိပက္ကဝေဒနီယဿာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အယမေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ဒိဝသေ ကတံ, တတော သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ.

७. "दिट्ठधम्म" (दृष्टधर्म) म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला; त्यात जे फळ अनुभवायचे असते त्याला "दिट्ठधम्मवेदनीय" (याच जन्मात अनुभवायचे कर्मफळ) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "याच आत्मभावात (जन्मात) विपाक देणारे." "पायोगेना" (प्रयोगाने) म्हणजे कायिक प्रयोगाने (शारीरिक कृतीने) किंवा वाचिक प्रयोगाने (वाणीच्या कृतीने). "पधानेna" (प्रधानाने/प्रयत्नाने) म्हणजे मानसिक उत्साहाने केलेल्या प्रयत्नाने. जवळच्या पुढील जन्मात विपाक देण्यास असमर्थ असताना, दूरच्या जन्मात तर काय देणार, हे दर्शवण्यासाठी "दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या आत्मभावात (जन्मात)" असे म्हटले आहे. उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे सुखद वेदनेसाठी जे हितकारक असते, ते "सुखवेदनीय" होय. परंतु, ती विपाक-वेदना असल्यामुळे पूर्णपणे इष्ट (अनुकूल) आलंबनच असते, म्हणून "इष्टालंबन-विपाकदायक" असे म्हटले आहे. "विपरीत" म्हणजे अनिष्ट (प्रतिकूल) आलंबन-विपाकदायक. "निष्पन्न" म्हणजे इतर कर्मासोबत उत्पन्न झालेले. "सम्परायवेदनीय" म्हणजे "उपपज्जवेदनीय" (पुढील जन्मात अनुभवायचे) आणि "अपरापरियवेदनीय" (त्यानंतरच्या जन्मात अनुभवायचे). असे असले तरी, जरी "परिपक्कवेदनीय" हे "दिट्ठधम्मवेदनीय" यालाच म्हटले जात असले, तरीही येथे दिट्ठधम्माच्या विशेष स्वरूपामुळे परिपक्कवेदनीयाची अतिशयता (तीव्रता) दर्शवण्यासाठी "हा येथे..." इत्यादी म्हटले आहे. ज्या दिवशी (कर्म) केले, त्यापासून सात दिवसांच्या आत.

တတြာတိ တသ္မိံ ပရိပက္ကဝေဒနီယကမ္မဿ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ဝိပါကဒါနေ. ဧကဝါရံ ကသိတွာ နိသီဒိ ဆာတဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ. အာဂစ္ဆန္တီ အာဟ – ‘‘ဥဿူရေ ဘတ္တံ အာဟရီယိတ္ထာ’’တိ ဒေါမနဿံ အနုပ္ပာဒေတွာ ယထာ ကတပုညံ အနုမောဒတိ. ဝိဇ္ဇောတမာနံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣဒမ္ပိ တပ္ပကာရော, မမ စိတ္တဝိကပ္ပမတ္တံ, ဥဒါဟု သုဝဏ္ဏမေဝါ’’တိ ဝီမံသန္တော ယဋ္ဌိယာ ပဟရိတွာ.

"तत्र" (तेथे) म्हणजे त्या परिपक्ववेदनीय कर्माचे सात दिवसांच्या आत विपाक (फळ) देण्यामध्ये. एकदा नांगरणी करून तो भुकेने व्याकुळ होऊन बसला. (ती) येत असताना म्हणाली – "उशिरा अन्न आणले गेले," असे म्हणून मनात कोणताही खेद (दौर्मनस्य) उत्पन्न न करता, केलेल्या पुण्याचे अनुमोदन करते. ते चमकताना पाहून, "हे काय खरोखर तसेच आहे, की केवळ माझ्या मनाचा भ्रम आहे, की प्रत्यक्ष सोनेच आहे?" अशी परीक्षा करत त्याने काठीने प्रहार केला.

ဝါဠယက္ခသဉ္စရဏတ္တာ ရာဇဂဟူပစာရဿ နဂရေ သဟဿဘဏ္ဍိကံ စာရေသုံ. ဥပ္ပန္နရာဂေါ စူဠာယ ဍံသိ. ရညော အာစိက္ခိတွာတိ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာစိက္ခိတွာ. မလ္လိကာယ ဝတ္ထု ဓမ္မပဒဝတ္ထုမှိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.မလ္လိကာဒေဝီဝတ္ထု) အာဂတေန နယေန ကထေတဗ္ဗံ.

हिंस्र यक्षांच्या वावरामुळे राजगृहाच्या उपनगरात हजार (मुद्रांची) पोटली फिरवली गेली (घोषणा केली गेली). राग (आसक्ती) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याने शिखेवर (केसांच्या अंबाड्यावर) दंश केला. "राज्ञो आचिक्खित्वा" (राजाला सांगून) म्हणजे ती हकीकत राजाला सांगून. मल्लिकाची कथा धम्मपद-अट्ठकथेतील (ध. प. अ. २. मल्लिकादेवीवत्थु) आलेल्या पद्धतीने सांगावी.

မရဏသန္တိကေပိ ကတံ, ပဂေဝ တတော ပုရေတရံ အတီတတ္တဘာဝေသု စ ကတံ. ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကောတိ ဝုတ္တော အဝဿံဘာဝိဘာဝတော. သမ္ပရာယဝေဒနီယမေဝ ဘဝန္တရေ ဝိပါကဒါယကဘာဝတော. ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဂုဏောတွေဝ ဝုတ္တော, န ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကောတိ ဝိမုတ္တိဘာဝတော. ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပရိပက္ကဝေဒနီယလက္ခဏာနတိဝတ္တနတော. သဗ္ဗလဟုံ ဖလဒါယိကာတိ ဧတေန ဖလုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယောဂေန ကမ္မဿ ပရိပက္ကဝေဒနီယတာတိ ဒဿေတိ.

मरणसमयी केलेले (कर्म), आणि त्यापूर्वी किंवा भूतकाळातील इतर जन्मांमध्ये केलेले (कर्म) तर काय सांगावे! येथे "उत्पन्न झालेला विपाक" असे म्हटले आहे, कारण त्याचे घडणे अपरिहार्य (निश्चित) असते. पुढील जन्मात विपाक देण्याच्या स्वभावामुळे ते "सम्परायवेदनीय"च आहे. येथे केवळ "उत्पन्न झालेला गुण" असे म्हटले आहे, "उत्पन्न झालेला विपाक" असे नाही, कारण ते विमुक्तीच्या (मुक्तीच्या) अवस्थेमुळे आहे. खाली सांगितलेल्या परिपक्ववेदनीयाच्या लक्षणांचे उल्लंघन न केल्यामुळे याला "परिपक्ववेदनीय" समजावे. "अतिशय वेगाने फळ देणारे" यावरून फळ उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याशी जोडलेले असल्यामुळे कर्माची "परिपक्ववेदनीयता" दर्शवली जाते.

စတုပ္ပဉ္စက္ခန္ဓဖလတာယ သညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ ဗဟုဝေဒနီယန္တိ ဝုတ္တံ. ဧကခန္ဓဖလတ္တာ အသညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ အပ္ပဝေဒနီယံ. ကေစိ ပန, ‘‘အရူပါဝစရကမ္မံ ဗဟုကာလံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလတ္တာ ဗဟုဝေဒနီယံ, ဣတရံ အပ္ပဝေဒနီယံ. ရူပါရူပါဝစရကမ္မံ ဝါ ဗဟုဝေဒနီယံ, ပရိတ္တကမ္မံ အပ္ပဝေဒနီယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. သဝိပါကံ ကမ္မန္တိ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထံ, န အာရဒ္ဓဝိပါကမေဝ. အဝိပါကံ ကမ္မန္တိ ပစ္စယဝေကလ္လေန ဝိပစ္စိတုံ အသမတ္ထံ အဟောသိကမ္မာဒိဘေဒံ.

चार किंवा पाच स्कंधांचे फळ देणारे असल्यामुळे, संज्ञी-भवात (सज्ञान अस्तित्वात) नेणारे कर्म "बहुवेदनीय" (अधिक अनुभव देणारे) म्हटले आहे. एकाच स्कंधाचे फळ देणारे असल्यामुळे, असंज्ञी-भवात (असंज्ञी अस्तित्वात) नेणारे कर्म "अल्पवेदनीय" (कमी अनुभव देणारे) आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "अरूपावचर कर्म दीर्घकाळ अनुभवायचे फळ देणारे असल्यामुळे बहुवेदनीय आहे आणि इतर कर्म अल्पवेदनीय आहे. किंवा रूपावचर व अरूपावचर कर्म बहुवेदनीय आहे आणि परीत्त (लहान/कामावचर) कर्म अल्पवेदनीय आहे." "सविपाक कर्म" म्हणजे इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ असणारे कर्म, केवळ विपाक देण्यास सुरुवात झालेलेच नव्हे. "अविपाक कर्म" म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक देण्यास असमर्थ असणारे, जसे की "अहोसिकर्म" (फळ न देणारे कर्म) इत्यादी भेद असलेले.

၈. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒီနန္တိ [Pg.215] ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒီနံ ဒသန္နံ ကမ္မာနံ ဥပက္ကမေန ကမ္မာနံ အညာထာဘာဝဿ အနာပါဒနီယတ္တာ ယထာသဘာဝေနေဝ ကမ္မာနိ တိဋ္ဌန္တိ. တတ္ထ နိဂဏ္ဌာနံ ဥပက္ကမော နိပ္ပယောဇနောတိ အာဟ ‘‘အဖလော’’တိ. နိဂဏ္ဌာနံ ပဒဟနဿ မိစ္ဆာဝါယာမဿ နိပ္ဖလဘာဝပ္ပဝေဒနော ပဓာနစ္ဆေဒကဝါဒေါ. ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေဟီတိ ယေဟိ ကာရဏေဟိ နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒေသု ဒေါသံ ဒဿေန္တိ. တေဟိ ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေဟိ. န ဟိ လက္ခဏယုတ္တေန ဟေတုနာ ဝိနာ ပရဝါဒေသု ဒေါသံ ဒဿေတုံ သက္ကာ. တေနာဟ ‘‘သကာရဏာ ဟုတွာ’’တိ. နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒါ စ အနုဝါဒါ စာတိ နိဂဏ္ဌေဟိ ဝုစ္စမာနာ သကသကသမယပ္ပဝေဒိကာ ဝါဒါစေဝ သာဝကေဟိ ဝုစ္စမာနာ တေသံ အနုဝါဒါ စ. ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ကာရဏံ အာဂစ္ဆန္တီတိ, ‘‘အယမေတ္ထ ဒေါသော’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ဝိညူဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဂရဟာရဟံ ကာရဏံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တဿတ္ထောတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော, ‘‘ဝုတ္တနယေန ပရေဟိ ဝုတ္တေန ကာရဏေန သကာရဏာ ဟုတွာ ဒေါသဒဿနဝသေန နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒါ အနုပ္ပတ္တာ, တတော ဧဝ တံ ဝါဒံ အပ္ပသာဒနီယဘာဝဒဿနေန သောသေန္တာ ဟေတုသမ္ပတ္တိဝေါဟာရသုက္ခနေန မိလာပေန္တာ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနောတိအာဒယော ဒသ ဂါရယှာပဒေသာ ဥပဂစ္ဆန္တီ’’တိ.

८. "दिट्ठधम्मवेदनीय" इत्यादी म्हणजे दिट्ठधम्मवेदनीय इत्यादी दहा प्रकारच्या कर्मांमध्ये कोणत्याही उपक्रमाने (प्रयत्नाने) कर्माचा अन्यथाभाव (बदल) घडवून आणणे अशक्य असल्यामुळे, कर्मे आपापल्या स्वभावानुसारच राहतात. त्यामध्ये निगंठांचा (निर्ग्रंथांचा/जैन मुनींचा) उपक्रम निरर्थक आहे, म्हणून "अफल" (निष्फळ) असे म्हटले आहे. निगंठांच्या तपश्चर्येचा आणि मिथ्या व्यायामाचा (चुकीच्या प्रयत्नाचा) निष्फळपणा जाहीर करणे हाच "प्रधानच्छेदकवाद" (प्रयत्न व्यर्थ ठरवणारा वाद) होय. "इतरांनी सांगितलेल्या कारणांनी" म्हणजे ज्या कारणांनी निगंठांच्या वादांमधील दोष दाखवले जातात, त्या इतरांनी सांगितलेल्या कारणांनी. कारण लक्षणांनी युक्त अशा हेतूशिवाय दुसऱ्यांच्या वादांमधील दोष दाखवणे शक्य नसते. म्हणूनच "सकारण होऊन" असे म्हटले आहे. "निगंठांचे वाद आणि अनुवादा" म्हणजे निगंठांद्वारे आपापल्या सिद्धांतांचे प्रतिपादन करणारे वाद आणि त्यांच्या श्रावकांद्वारे (अनुयायांद्वारे) केले जाणारे त्यांचे समर्थन (अनुवाद). "विज्ञांकडून निंदनीय ठरणाऱ्या कारणाप्रत पोहोचतात" म्हणजे "यात हा दोष आहे" असे म्हणून ठिकठिकाणी सुज्ञ पंडितांकडून निंदेला पात्र असणाऱ्या कारणाप्रत पोहोचतात, असा अर्थ आहे. "तस्सत्थो" (त्याचा अर्थ) इत्यादींमध्ये हा संक्षिप्त अर्थ आहे – "सांगितलेल्या पद्धतीने इतरांनी मांडलेल्या कारणांमुळे सकारण होऊन, दोषांचे दर्शन घडवल्यामुळे निगंठांचे वाद निष्प्रभ ठरतात; आणि म्हणूनच त्या वादाचा अप्रसन्नताकारक भाव दाखवून त्याला सुकवणारे, हेतूंच्या समृद्धीचा व्यवहार सुकवून त्याला कोमेजवणारे, 'दुष्कृत्य करणारे' इत्यादी दहा निंदनीय आक्षेप त्यांच्या वाट्याला येतात."

၉. သင်္ဂတိဘာဝဟေတူတိ တတ္ထ တတ္ထ ယဒိစ္ဆာယ သမုဋ္ဌိတသင်္ဂတိနိမိတ္တံ. သာ ပန သင်္ဂတိ နိယတိလက္ခဏာတိ အာဟ ‘‘နိယတိဘာဝကာရဏာ’’တိ. အစ္ဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတအဘေဇ္ဇမဏိ ဝိယ ဟိ ပဋိနိယတတာ နိယတိပဝတ္တီတိ. ဆဠဘိဇာတိဟေတူတိ ကဏှာဘိဇာတိ နီလာဘိဇာတိ လောဟိတာဘိဇာတိ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ သုက္ကာဘိဇာတိ ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ ဣမာသု အဘိဇာတီသု ဇာတိနိမိတ္တံ. ပါပသင်္ဂတိကာတိ နိဟီနသင်္ဂတိကာ.

९. "संगतिभावहेतू" म्हणजे ठिकठिकाणी यादृच्छिकपणे (योगायोगाने) उत्पन्न होणाऱ्या संगतीचे (संयोगाचे) कारण. परंतु ती संगती नियतीचे लक्षण असलेली असल्यामुळे "नियतीभावाच्या कारणामुळे" असे म्हटले आहे. कारण न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या न फुटणाऱ्या मण्याप्रमाणे निश्चित असणे हीच नियतीची प्रवृत्ती होय. "छळभिज्यातीचे हेतू" म्हणजे कृष्ण-अभिजाती, नील-अभिजाती, लोहित-अभिजाती, हारिद्र-अभिजाती, शुक्ल-अभिजाती आणि परमशुक्ल-अभिजाती या अभिजातींमधील जन्माचे कारण. "पापसंगतिक" म्हणजे हीन (वाईट) संगती असणारे.

၁၀. အနဒ္ဓဘူတန္တိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော အဒ္ဓ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘အနဒ္ဓဘူတန္တိ အနဓိဘူတ’’န္တိ. ယထာ အာပါယိကော အတ္တဘာဝေါ မဟတာ ဒုက္ခေန အဘိဘုယျတိ, န တထာ အယန္တိ အာဟ – ‘‘ဒုက္ခေန အနဓိဘူတော နာမ မနုဿတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတီ’’တိ. ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) ဝုတ္တာယ နာနပ္ပကာရာယ ဒုက္ကရကာရိကာယ ကိလမထေန. ယဒိ ဧဝံ [Pg.216] ကထံ ဓုတင်္ဂဓရာတိ အာဟ ‘‘ယေ ပနာ’’တိအာဒိ. နိယျာနိကသာသနသ္မိဉှိ ဝီရိယန္တိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ ကတွာ ပဝတ္တိယမာနံ ဝီရိယံ သရီရံ ခေဒန္တမ္ပိ သမ္မာဝါယာမော နာမ ဟောတိ ဉာယာရဒ္ဓဘာဝတော.

१०. "अनद्धभूत" यामध्ये "अधि" शब्दाशी समान अर्थ असलेला "अद्ध" शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – "अनद्धभूत म्हणजे अनभिभूत (पराभूत न झालेले)." ज्याप्रमाणे अपायकारक (नरकादी) जन्मातील आत्मभाव मोठ्या दुःखाने अभिभूत (व्याप्त/पराभूत) होतो, तसा हा होत नाही, म्हणून म्हटले आहे – "दुःखाने अनभिभूत असलेला तो मनुष्य-आत्मभाव (मनुष्य जन्म) म्हटला जातो." "तो अचेलक (वस्त्रहीन) असतो" इत्यादींद्वारे (दी. नि. १.३९४) सांगितलेल्या विविध प्रकारच्या दुष्कर कर्मांच्या क्लेशांमुळे. जर असे आहे, तर धुतंग धारण करणारे कसे? यावर "जे लोक तर..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण मोक्षदायी (नैर्याणिक) शासनामध्ये जे वीर्य (प्रयत्न) विवर्त-आश्रित (संसारमुक्तीवर आधारित) करून प्रवृत्त केले जाते, ते वीर्य शरीराला क्लेश देणारे असले तरीही, योग्य मार्गाने आरंभलेले असल्यामुळे त्याला "सम्मावायाम" (सम्यक् व्यायाम/प्रयत्न) असेच म्हटले जाते.

ထေရောတိ ဧတ္ထ အာဂတမဟာရက္ခိတတ္ထေရော. တိဿော သမ္ပတ္တိယော မနုဿဒေဝနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယော, သီလသမာဓိပညာသမ္ပတ္တိယော ဝါ. ခုရဂ္ဂေယေဝါတိ ခုရေ သီသဂ္ဂေ ဧဝ, ခုရေ သီသဂ္ဂတော အပနီတေ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. အယန္တိ, ‘‘ဣဿရကုလေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော. န သဗ္ဗေ ဧဝ သက္ကာရပုဗ္ဗကံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တီတိ အာဟ ‘‘ယော ဒါသိကုစ္ဆိယ’’န္တိအာဒိ. ရဇတမုဒ္ဒိကန္တိ ရဇတမယံ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကံ. ဂေါရကပိယင်္ဂုမတ္တေနပီတိ ကပိတ္ထဆလ္လိကင်္ဂုပုပ္ဖဂန္ဓမတ္တေနပိ.

‘थेरो’ (थेर) म्हणजे येथे आलेले महाआरक्खित थेर होत. ‘तिस्रो संपत्तियो’ (तीन संपत्ती) म्हणजे मनुष्य, देव आणि निर्वाण संपत्ती, किंवा शील, समाधी आणि प्रज्ञा संपत्ती होय. ‘खुरग्गेयेव’ म्हणजे वस्तरा डोक्याच्या टोकावर असतानाच, किंवा वस्तरा डोक्याच्या टोकावरून दूर केला जात असतानाच, असा अभिप्राय आहे. ‘अयं’ (हा) हे “ऐश्वर्यशाली कुळात जन्मलेला” इत्यादीद्वारे म्हटले आहे. सर्वच जण आदरातिथ्यपूर्वक प्रव्रजित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त करत नाहीत, म्हणून “जो दासीच्या उदरातून...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘रजतमुद्दिकं’ म्हणजे चांदीची अंगठी होय. ‘गोरकप्रियंगुमत्तेनपि’ म्हणजे कवीठ साल आणि कांगू फुलाच्या सुवासाच्या केवळ मात्रेनेही.

ဓမ္မေန ဉာယေန အာဂတသုခံ ဓမ္မသုခန္တိ အာဟ – ‘‘သံဃတော ဝါ…ပေ… ပစ္စယသုခ’’န္တိ. အမုစ္ဆိတောတိ အနဇ္ဈာပန္နော. ဣဒါနိ တံ အနဇ္ဈာပန္နတံ တဿ စ ဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မိကံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမဿာတိ သမုဒယဿ. သော ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓဿ ဒုက္ခဿ ကာရဏဘူတတ္တာ အာသန္နော ပစ္စက္ခော ကတွာ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိ. သင်္ခါရန္တိ ယထာရဒ္ဓါယ သာတိသယံ ကရဏတော သင်္ခါရန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဗလဝဝီရိယံ ဥဿောဠှိံ. ပဒဟတောတိ ပယုဉ္ဇန္တဿ ပဝတ္တေန္တဿ. မဂ္ဂေန ဝိရာဂေါ ဟောတီတိ အရိယမဂ္ဂေန ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရဇ္ဇနာ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ဣမိနာ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ကထိတာ အကသိရေနေဝ သီဃတရံ မဂ္ဂပဇာနတာယ ဗောဓိတတ္တာ. မဇ္ဈတ္တတာကာရောတိ ဝီရိယူပေက္ခမာဟ. သင်္ခါရံ တတ္ထ ပဒဟတီတိ ပဓာနသင်္ခါရံ တတ္ထ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရဇ္ဇနနိမိတ္တံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထံ ပဒဟတိ. ကထံ? မဂ္ဂပ္ပဓာနေန စတုကိစ္စပ္ပဓာနေ အရိယမဂ္ဂေ ဝါယာမေန ပဒဟတိ ဝါယမတိ. အဇ္ဈုပေက္ခတောတိ ဝီရိယဿ အနစ္စာရဒ္ဓနာတိသိထိလတာယ ဝီရိယသမတာယောဇနေ ဗျာပါရာကရဏေန အဇ္ဈုပေက္ခတော. တေနာဟ ‘‘ဥပေက္ခံ ဘာဝေန္တဿာ’’တိ. ဥပေက္ခာဘာဝနာ စ နာမေတ္ထ တထာပဝတ္တာ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂဘာဝနာယ ဘာဝေတီ’’တိ.

धर्माने, न्यायाने प्राप्त झालेले सुख म्हणजे ‘धम्मसुख’ असे म्हटले आहे - “संघाकडून... पे... प्रत्ययसुख”. ‘अमुच्छितो’ म्हणजे अनासक्त (आसक्ती न ठेवलेला). आता ती अनासक्ती आणि तिचे फळ दर्शवण्यासाठी “धम्मिकं ही” (धार्मिकच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘इमस्स’ (याच्या) म्हणजे समुदयाच्या. कारण तो (समुदय) पंचस्कंधाच्या दुःखाचे कारण असल्यामुळे जवळचा आणि प्रत्यक्ष करून सांगितला आहे. म्हणूनच “पच्चुप्पन्नानं” (वर्तमानातील) इत्यादी म्हटले आहे. ‘संखार’ (संस्कार) म्हणजे जसा आरंभ केला आहे त्यानुसार अतिशय प्रयत्नपूर्वक करण्यामुळे ‘संस्कार’ असे नाव मिळालेले प्रबळ वीर्य आणि उत्साह होय. ‘पदहतो’ (प्रयत्न करणाऱ्याचे) म्हणजे प्रयोग करणाऱ्याचे, प्रवृत्त करणाऱ्याचे. ‘मार्गाने विराग होतो’ म्हणजे आर्यमार्गाने दुःखनिदानाचा (दुःखाच्या कारणाचा) विराग होतो. म्हणूनच “हे म्हटले आहे” असे म्हटले आहे. याद्वारे ‘सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’ (सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा) सांगितली आहे, कारण क्लेशरहितपणे अत्यंत वेगाने मार्ग जाणल्यामुळे बोधी प्राप्त होते. ‘मज्झत्तताकारो’ (मध्यस्थताकार) म्हणजे वीर्य-उपेक्षा म्हटले आहे. ‘तेथे संस्काराचा प्रयत्न करतो’ म्हणजे तेथे दुःखनिदानाच्या विरागाच्या निमित्ताने, विरागासाठी प्रधान संस्काराचा प्रयत्न करतो. कसे? मार्गप्रधानाने, चतुष्कृत्यप्रधानाने आर्यमार्गात व्यायामाने (प्रयत्नाने) प्रवृत्त होतो, प्रयत्न करतो. ‘अज्झुपेक्खतो’ (उपेक्षा करणाऱ्याचे) म्हणजे वीर्याच्या अति-आरंभ न करण्यामुळे आणि अति-शिथिल न करण्यामुळे, वीर्य-समतेच्या योजनेत व्यापार न करण्याद्वारे उपेक्षा करणाऱ्याचे होय. म्हणूनच “उपेक्षेची भावना करणाऱ्याचे” असे म्हटले आहे. आणि येथे ‘उपेक्षाभावना’ म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली आर्यमार्गभावनाच होय, म्हणून “मार्गभावनेने भावना करतो” असे म्हटले आहे.

ဧတ္ထ စ ဧဝံ ပါဠိယာ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, – ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာတိ. ကထံ? သင်္ခါရံ မေ ပဒဟတော သင်္ခါရပဒဟနာ ဣမဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတိ[Pg.217], အဇ္ဈုပေက္ခတော မေ ဥပေက္ခနာ ဣမဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတီ’’တိ. ပဋိပဇ္ဇမာနဿ စာယံ ပုဗ္ဗဘာဂဝီမံသဿာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ သင်္ခါရပ္ပဓာနာတိ သမ္မသနပဒေန သုခေနေဝ ခိပ္ပတရံ ဘာဝနာဥဿုက္ကာပနဝီရိယံ ဒဿိတန္တိ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ဒဿိတာ. အဇ္ဈုပေက္ခတောတိ ဧတ္ထ ကဿစိ နာတိဒဠှံ ကတွာ ပဝတ္တိတဝီရိယေနပိ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတိ ဝိပဿနမနုယုဉ္ဇတီတိ ဒဿိတံ. ဥဘယတ္ထာပိ စတုတ္ထီယေဝ ပဋိပဒါ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ, ‘‘ယဿ ဟိ ခွာဿ…ပေ… ဥပေက္ခံ တတ္ထ ဘာဝေတီ’’တိ ဝါရေဟိ တာသံယေဝ ပဋိပဒါနံ ဝသေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ပဋိပတ္တိ ဒဿိတာ. ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဒါနဿ ပရိဇိဏ္ဏံ ဣမေဟိ ဝါရေဟိ ဒုက္ခက္ခယော ဝိဘာဝိတော.

आणि येथे पाळीची पदयोजना अशी जाणावी - “तो असे जाणतो. कसे? माझ्या संस्काराचा प्रयत्न करणाऱ्याच्या संस्कार-प्रयत्नामुळे या दुःखनिदानाचा विराग होतो; उपेक्षा करणाऱ्या माझ्या उपेक्षेमुळे या दुःखनिदानाचा विराग होतो.” आणि हे प्रतिपन्न होणाऱ्याच्या (साधना करणाऱ्याच्या) पूर्वभाग-मीमांसेचे आहे असे समजावे. तेथे ‘संस्कारप्रधान’ या संमसन (परीक्षण) पदाने सुखानेच अत्यंत वेगाने भावना-उत्सुकता वाढवणारे वीर्य दर्शवले आहे, म्हणून ‘सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’ (सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा) दर्शवली आहे. ‘अज्झुपेक्खतो’ (उपेक्षा करणाऱ्याचे) यामध्ये, कोणाचे अतिशय दृढ न करता प्रवृत्त झालेल्या वीर्यानेही दुःखनिदानाचा विराग होतो आणि तो विपश्यनेमध्ये युक्त होतो, हे दर्शवले आहे. दोन्ही ठिकाणी चौथीच प्रतिपदा स्पष्ट केली आहे, असे समजावे. आता, “ज्याला खरोखर... पे... तेथे उपेक्षेची भावना करतो” या वारांद्वारे (प्रसंगांद्वारे) त्याच प्रतिपदांच्या आधारे त्या पुद्गलांची (व्यक्तींची) प्रतिपत्ती (साधना) दर्शवली आहे. संसारदुःखनिदानाचा क्षय झालेल्या या वारांद्वारे दुःखक्षय स्पष्ट केला आहे.

၁၁. ဗဒ္ဓစိတ္တောတိ သမ္ဗဒ္ဓစိတ္တော. ဗဟလစ္ဆန္ဒောတိ ဗဟလတဏှာဆန္ဒော. အတိစရိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ. နဋသတ္ထဝိဓိနာ နစ္စနကာ နဋာ, နစ္စကာ ဣတရေ. သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘ဤဒိသံ နာမ ဣတ္ထိံ ပရိစ္စဇိ’’န္တိ. ဆိဇ္ဇာတိ ဒွိဓာ ဟောတု. ဘိဇ္ဇာတိ ဘိဇ္ဇတု. ‘‘ဆိဇ္ဇ ဝါ ဘိဇ္ဇဝါ’’တိ ပဒဒွယေနပိ ဝိနာသမေဝ ဝဒတိ. ဉတွာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏေန ဇာနိတွာ. တဒုဘယန္တိ သင်္ခါရပဒဟနဥပေက္ခာဘာဝနံ.

११. ‘बद्धचित्तो’ म्हणजे संबद्धचित्त (आसक्त चित्त असलेला). ‘बहलच्छन्दो’ म्हणजे तीव्र तृष्णा-छंद (तीव्र इच्छा असलेला). ‘अतिचरित्वा’ म्हणजे उल्लंघन करून. नटशास्त्राच्या विधीने नाचणारे ते ‘नट’ आणि इतर ते ‘नर्तक’ होत. “अशा स्त्रीचा त्याग केला” या विचाराने सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होतो. ‘छिञ्ज’ म्हणजे दोन तुकडे होवो. ‘भिञ्ज’ म्हणजे नष्ट होवो (भंग पावो). “छिञ्ज वा भिञ्ज वा” (तुकडे होवोत वा नष्ट होवो) या दोन्ही पदांद्वारे विनाशाविषयीच बोलले जात आहे. ‘ञत्वा’ (जाणून) म्हणजे पूर्वभाग-ज्ञानाने जाणून. ‘तदुभयं’ (ते दोन्ही) म्हणजे संस्कार-प्रयत्न आणि उपेक्षा-भावना होय.

၁၂. ပေသေန္တဿာတိ ဝါယမန္တဿ. တံ သန္ဓာယာတိ ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ နိယျာနတံ သန္ဓာယ.

१२. ‘पेसेन्तस्स’ म्हणजे प्रयत्न करणाऱ्याचे. ‘त्याला उद्देशून’ म्हणजे दुःखकारक प्रतिपदेच्या नैर्याणिकतेला (मुक्तीच्या मार्गाला) उद्देशून.

ဥသုကာရော ဝိယ ယောဂီ တေဇနဿ ဝိယ စိတ္တဿ ဥဇုကရဏတော. ဂေါမုတ္တဝင်္ကံ, စန္ဒလေခါကုဋိလံ, နင်္ဂလကောဋိဇိမှံ စိတ္တံ. အလာတာ ဝိယ ဝီရိယံ အာတာပန-ပရိတာပနတော. ကဉ္စိကတေလံ ဝိယ သဒ္ဓါ သိနေဟနတော. နမနဒဏ္ဍကော ဝိယ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ စိတ္တဿ နာမနတော. လောကုတ္တရမဂ္ဂေန စိတ္တဿ ဥဇုကရဏံ ဘာဝနာဘိသမယတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အန္တဒွယဝဇ္ဇိတာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တီတိ ကတွာ ကိလေသဂဏဝိဇ္ဈနံ ပဟာနာဘိသမယော. ဣတရာ ပန ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဣမာသု ဒွီသု ယထာဝုတ္တာသု ခိပ္ပာဘိညာသု ကထိတာသု, ဣတရာပိ ကထိတာဝ ဟောန္တိ လက္ခဏဟာရနယေန ပဋိပဒါသာမညတော. သဟာဂမနီယာပိ ဝါ ပဋိပဒါ ကထိတာဝ, ‘‘န ဟေဝ အနဒ္ဓဘူတံ အတ္ထာန’’န္တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ကထိတတ္တာ. ‘‘အာဂမနီယပဋိပဒါ ပန န ကထိတာ’’တိ [Pg.218] ဣဒံ သဝိသေသံ အဇ္ဈုပေက္ခဿ အကထိတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိက္ခမနဒေသနန္တိ နိက္ခမနုပါယံ ဒေသနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

बाण बनवणाऱ्याप्रमाणे (उसुकारो) योगी असतो, कारण तो बाणाप्रमाणे चित्ताला सरळ करतो. गोमूत्रासारखे वाकडे, चंद्रकोरीसारखे कुटिल आणि नांगराच्या टोकासारखे वक्र हे चित्त असते. निखाऱ्याप्रमाणे (अलात) वीर्य असते, कारण ते तप्त आणि परितप्त करणारे असते. कांजीच्या तेलाप्रमाणे श्रद्धा असते, कारण ती स्नेह (स्निग्धता) निर्माण करणारी असते. वाकवण्याच्या दंडाप्रमाणे लोकोत्तर मार्ग असतो, कारण तो निर्वाणरूपी आलंबनाकडे चित्ताला झुकवतो. लोकोत्तर मार्गाने चित्ताला सरळ करणे हे भावनाभिसमयावरून जाणावे. दोन्ही टोके वर्ज्य करणारी मध्यम प्रतिपदा असल्यामुळे क्लेशसमूहाचा वेध घेणे हा प्रहाणाभिसमय होय. परंतु दुसरी प्रतिपदा ‘दंधाभिज्ञा’ (मंद अभिज्ञा) आहे. या दोन्ही भिक्षूंच्या या दोन पूर्वोक्त क्षिप्राभिज्ञांमध्ये सांगितल्या गेल्या असता, लक्षणहार न्यायाने प्रतिपदेच्या समानतेमुळे इतरही सांगितल्याच गेल्या आहेत. किंवा सहगामी प्रतिपदा देखील सांगितलीच आहे, कारण “न हेव अनद्धभूतं अत्थानं” इत्यादींद्वारे पूर्वभाग प्रतिपदेचे कथन केले गेले आहे. “परंतु आगमनीय प्रतिपदा सांगितली नाही” हे विशेषतः उपेक्षा करणाऱ्याच्या अकथिततेला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. ‘निक्खमणदेसनं’ म्हणजे निष्क्रमणाचा (मुक्तीचा) उपाय सांगणारी देशना होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

देवदहसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၂. ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पंचत्तयसुत्तवर्णना

၂၁. ဧကေတိ ဧတ္ထ ဧက-သဒ္ဒေါ အညတ္ထော, န ဂဏနာဒိအတ္ထောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကစ္စေ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပါဠိယံ ‘‘သန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆိန္နတာ; တတော စ နေသံ မိစ္ဆာဂဟဏတော သိထိလကရဏဝိဝေစနေဟိ အတ္တနော ဒေသနာယ ကိစ္စကာရိတာ အဝိတထတာ စ ဒီပိတာ ဟောတိ. ပရမတ္ထသမဏဗြာဟ္မဏေသု အပရန္တကပ္ပိကတာယ လေသောပိ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပရိဗ္ဗဇုပဂတဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. သဿတာဒိဝသေန အပရန္တံ ကပ္ပေန္တီတိ အပရန္တကပ္ပိနော, တေ ဧဝ အပရန္တကပ္ပိကာ. ယသ္မာ တေဟိ အပရန္တံ ပုရိမတရသိဒ္ဓေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပေဟိ ကပ္ပေတွာ အာသေဝနဗလဝတာယ စ ဝိကပ္ပေတွာ အပရဘာဂသိဒ္ဓေဟိ အဘိနိဝေသဘူတေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ ဂဏှန္တိ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တိ; တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အပရန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီ’’တိ. တဏှုပါဒါနဝသေန ကပ္ပနဂဟဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ မဟာနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဒါနတော သင်္ခေပတော. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ တဏှာယ ဒိဋ္ဌိယာ စ ဝသေန. ဒိဋ္ဋိယာ ဝါ ဥပနိဿယဘူတာယ သဟဇာတာယ အဘိနန္ဒနကာယ စ တဏှာယ သဿတာဒိအာကာရေန အဘိနိဝိသန္တဿ မိစ္ဆာဂါဟဿ စ ဝသေန. အနာဂတဓမ္မဝိသယာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ အနာဂတကာလဝါစကော ဣဓ အပရ-သဒ္ဒေါ. ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ ကပ္ပနဝတ္ထုနော အဘာဝါ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဘာဂဝါစကောတိ အာဟ – ‘‘အနာဂတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသ’’န္တိ. ကပ္ပေတွာတိ စ တသ္မိံ အပရန္တေ တဏှာယ နာဘိနိဝေသာနံ သမတ္တနံ ပရိနိဋ္ဌာပနမာဟ. ဌိတာတိ တဿာ လဒ္ဓိယာ အဝိဇဟနံ.

२१. "एके" (काही) यामध्ये "एक" हा शब्द अन्य अर्थाचा (काही या अर्थाचा) आहे, संख्या इत्यादी अर्थाचा नाही, हे दर्शवण्यासाठी "एकच्चे" (काही जण) असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) जे "सन्ति" (आहेत) असे म्हटले आहे, त्याद्वारे त्या दृष्टीवाद्यांच्या अस्तित्वाची अखंडता (अविच्छिन्नता) दर्शवली आहे; आणि त्यामुळे त्यांच्या मिथ्याग्रहणाला शिथिल करण्याच्या आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या बाबतीत स्वतःच्या देशनेची कार्यकारिता आणि यथार्थता (अवितथता) स्पष्ट होते. परमार्थ समण-ब्राह्मणांमध्ये अपरान्त-कल्पकतेचा (भविष्याविषयीच्या कल्पनांचा) लवलेशही नसतो, हे सांगण्यासाठी "परिव्वजुपागतभावेन" (परिव्राजक भाव प्राप्त झाल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. शाश्वत इत्यादी दृष्टीने जे अपरान्ताची (भविष्याची) कल्पना करतात, ते 'अपरान्तकप्पी' (अपरान्तकल्पक) होत, तेच 'अपरान्तकप्पिक' होत. कारण त्यांनी पूर्वी सिद्ध झालेल्या तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या कल्पनांद्वारे अपरान्ताची कल्पना करून, आणि वारंवार सेवन करण्याच्या बळावर विविध कल्पना करून, नंतरच्या काळात सिद्ध झालेल्या आणि अभिनिवेश रूप बनलेल्या तण्हा-दिट्ठिच्या ग्रहणाने ते ग्रहण करतात, अभिनिवेश करतात आणि स्पर्श करतात (परामर्श करतात); म्हणून म्हटले आहे – "अपरान्ताची कल्पना करून, विविध कल्पना करून ग्रहण करतात." तण्हा आणि उपादान यांच्या वशाने कल्पना आणि ग्रहण समजले पाहिजे. कारण 'तण्हापच्चया उपादानं' (तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते). हे महानिद्देसामध्ये संक्षेपाने सांगितले आहे. 'तण्हा-दिट्ठिच्या वशाने' म्हणजे तण्हा आणि दिट्ठि यांच्या वशाने. किंवा उपनिष्रय (आधार) झालेल्या, सहजात असलेल्या आणि अभिनंदन करणाऱ्या तण्हेच्या वशाने, शाश्वत इत्यादी रूपाने अभिनिवेश करणाऱ्या मिथ्याग्रहाच्या वशाने. अनागत (भविष्यकाळातील) धर्माच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे, येथे 'अपर' हा शब्द भविष्यकालवाचक आहे. रूप इत्यादी खंधांपासून (स्कंधांपासून) मुक्त अशा कल्पनेच्या वस्तूचा अभाव असल्यामुळे, 'अन्त' हा शब्द भागाचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे – "अनागत खंध-कोठ्ठासं" (भविष्यकाळातील स्कंध-भाग). 'कल्पना करून' याद्वारे त्या अपरान्तामध्ये तण्हा आणि अभिनिवेशांची समाप्ती (पूर्णता) सांगितली आहे. 'स्थित' म्हणजे त्या लब्धीचा (मताचा) त्याग न करणे.

အနုဂတာတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အနု အနု ဂတာ အပရန္တေ ပဝတ္တာ. အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ. ဝိသယော ဟိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ အပရန္တော. ဝိသယဘာဝတော [Pg.219] ဧဝ ဟိ သော တဿာ အာဂမနဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏပစ္စယော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂမ္မ ပဋိစ္စာ’’တိ. အဓိဝစနပဒါနီတိ ပညတ္တိပဒါနိ, ဒါသာဒီသု သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒေါ ဝိယ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိယာ အဓိဝစနံ ပညတ္တိ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဝေ, ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ, ဥပါဒါနဘူတရူပါဒီနံ ဥပရိ ပညာပိယမာနာ ဥပါဒါပညတ္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ ပညတ္တိဒီပကပဒါနီတိ အတ္ထော. ပညတ္တိမတ္တဉှေတံ ဝုစ္စတိ, ယဒိဒံ, ‘‘အတ္တာ လောကော’’တိ စ, န ရူပဝေဒနာဒယော ဝိယ ပရမတ္ထော. အဓိကဝုတ္တိတာယ ဝါ အဓိမုတ္တိယောတိ ဒိဋ္ဌိယော ဝုစ္စန္တိ. အဓိကဉှိ သဘာဝဓမ္မေသု သဿတာဒိံ ပကတိအာဒိံ ဒြဗျာဒိံ ဇီဝါဒိံ ကာယာဒိဉ္စ အဘူတမတ္ထံ အဇ္ဈာရောပေတွာ ဒိဋ္ဌိယော ပဝတ္တန္တီတိ. အဘိဝဒန္တီတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ အဘိနိဝိသိတွာ ဝဒန္တိ, ‘‘အယံ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ ဝိဝဒန္တိ. အဘိဝဒနကိရိယာယ အဇ္ဇာပိ အဝိစ္ဆေဒဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝတ္တမာနကာလဝစနံ.

'अनुगत' म्हणजे आलंबन करण्याच्या वशाने अनुसरून गेलेले, अपरान्तामध्ये प्रवृत्त झालेले. 'आरब्भ' म्हणजे आलंबन करून (आधार घेऊन). कारण त्या दृष्टीचा विषय 'अपरान्त' (भविष्यकाळ) आहे. विषयभावामुळेच तो (अपरान्त) त्या दृष्टीचे आगमनस्थान आणि आलंबनप्रत्यय आहे, म्हणून "आगम्म पटिच्च" (आगमन करून, प्रत्यय करून) असे म्हटले आहे. 'अधिवचनपदे' म्हणजे प्रज्ञप्तिपदे (संज्ञावाचक पदे). जसे दासांमध्ये 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक) इत्यादी शब्द केवळ बोलण्यापुरतेच अधिकार करून प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे 'अधिवचन' म्हणजे प्रज्ञप्ति (नाव/संज्ञा) होय. किंवा, 'अधि' हा शब्द उपरिभावामध्ये (वरच्या अर्थात) आहे, 'वुच्चति' म्हणजे बोलणे, वरचे बोलणे म्हणजे 'अधिवचन'. उपादानभूत रूप इत्यादींच्या वर प्रज्ञप्त केली जाणारी 'उपादा-प्रज्ञप्ति' असा याचा अर्थ आहे; म्हणून प्रज्ञप्ति दर्शवणारी पदे असा अर्थ होतो. कारण हे केवळ प्रज्ञप्तिमात्र (नावमात्र) म्हटले जाते, जसे की "अत्ता" (आत्मा) आणि "लोको" (लोक), रूप-वेदना इत्यादींसारखा हा परमार्थ नाही. किंवा अधिक वृत्तीमुळे (अतिशयोक्तीमुळे) दृष्टींना 'अधिमुक्ती' असे म्हटले जाते. कारण दृष्टी या स्वभावधर्मांवर शाश्वत इत्यादी, प्रकृती इत्यादी, द्रव्य इत्यादी, जीव इत्यादी आणि काय (शरीर) इत्यादी असत्य अर्थांचा आरोप करून प्रवृत्त होतात. 'अभिवदन्ति' (म्हणतात/प्रतिपादन करतात) म्हणजे "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असा अभिनिवेश करून बोलतात, "हा धम्म आहे, हा धम्म नाही" इत्यादी प्रकारे वाद घालतात. अभिवदन (प्रतिपादन) करण्याच्या क्रियेचा आजही अविच्छेद (अखंडता) दर्शवण्यासाठी वर्तमानकाळाचे वचन वापरले आहे.

သညာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သညီတိ အာဟ ‘‘သညာသမင်္ဂီ’’တိ. နတ္ထိ ဧတဿ ရောဂေါ ဘင်္ဂေါတိ အရောဂေါတိ အရောဂသဒ္ဒဿ နိစ္စပရိယာယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ရောဂရဟိတတာသီသေန ဝါ နိဗ္ဗိကာရတာယ နိစ္စတံ ပဋိဇာနာတိ ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ အာဟ ‘‘အရောဂေါတိ နိစ္စော’’တိ. ဣမိနာတိ, ‘‘သညီ အတ္တာ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန. သောဠသ သညီဝါဒါတိ – ရူပီစတုက္ကံ, အရူပီစတုက္ကံ, အန္တဝါစတုက္ကံ, ဧကန္တသုခီစတုက္ကန္တိ – ဣမေသံ စတုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသ သညီဝါဒါ ကထိတာ. ဣမေသုယေဝ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ သညီဝါဒါ အဋ္ဌ စ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ မနုဿတ္တဘာဝေ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ ရူပါဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ စတုဗ္ဗိဓာရုပ္ပတ္တဘာဝေ စဝိတွာ သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ကထိတာ. အသတော ဝိနာသာသမ္ဘဝတော အတ္ထိဘာဝနိဗန္ဓနော ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတောတိ ဝိဇ္ဇမာနဿာ’’တိ. ယာဝါယံ အတ္တာ န ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, တာဝ ဝိဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဂဟဏတော နိရုဒယဝိနာသော ဣဓ ဥစ္ဆေဒေါတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဥပစ္ဆေဒ’’န္တိ. ဝိသေသေန နာသော ဝိနာသော, အဘာဝေါ, သော ပန မံသစက္ခု-ပညာစက္ခု-ဒဿနပထာတိက္ကမောဝါတိ အာဟ ‘‘အဒဿန’’န္တိ. အဒဿနေ [Pg.220] ဟိ နာသ-သဒ္ဒေါ လောကေ နိရုဠှော. ဘဝဝိဂမန္တိ သဘာဝါပဂမနံ ယော ဟိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န သော အတ္တနော သဘာဝေနေဝ တိဋ္ဌတိ.

ज्याला संज्ञा (संवेदन/जाणीव) आहे तो 'सञ्ञी' (संज्ञी), हे दर्शवण्यासाठी "सञ्ञासमङ्गी" (संज्ञायुक्त) असे म्हटले आहे. ज्याला रोग किंवा भंग (नाश) नाही तो 'अरोग' (निरोगी). येथे 'अरोग' हा शब्द 'नित्य' या अर्थाचा पर्याय आहे असे समजावे. किंवा रोगरहित असण्याच्या मुख्यतेने, निर्विकार असल्यामुळे दृष्टीवादी नित्यतेचा स्वीकार करतो, म्हणून "अरोग म्हणजे नित्य" असे म्हटले आहे. 'याद्वारे' म्हणजे "मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञी आणि अरोग (नित्य) असतो" या वचनाद्वारे. सोळा संज्ञीवाद म्हणजे – रूपी-चतुष्क (चार रूपी), अरूपी-चतुष्क (चार अरूपी), अन्तवान-चतुष्क (चार अन्तवान) आणि एकान्तसुखी-चतुष्क (चार एकान्तसुखी) – या चार चतुष्कांच्या वशाने सोळा संज्ञीवाद सांगितले आहेत. यांपैकीच पहिल्या दोन चतुष्कांच्या वशाने आठ संज्ञीवाद आणि आठ 'नेवसञ्ञीनासञ्ञीवाद' (नैवसंज्ञीनासंज्ञीवाद) समजले पाहिजेत. सात उच्छेदवाद म्हणजे – मनुष्यभाव, कामावचर देवभाव, रूपावचर देवभाव आणि चार प्रकारच्या अरूप भावांतून च्युत होऊन (मरण पावून) सत्त्वाचा उच्छेद (नाश) होतो, असे प्रज्ञप्त करण्याच्या वशाने सात उच्छेदवाद सांगितले आहेत. असतचा (जे अस्तित्वात नाही त्याचा) विनाश असंभव असल्यामुळे, अस्तित्वावर आधारित असलेला उच्छेदवाद आहे, हे सांगण्यासाठी "सतो म्हणजे विद्यमान असलेल्याचा" असे म्हटले आहे. जोपर्यंत हा आत्मा उच्छिन्न होत नाही, तोपर्यंत तो अस्तित्वातच असतो, अशा ग्रहणामुळे येथे उत्पत्तीशिवाय होणारा विनाश म्हणजे 'उच्छेद' अभिप्रेत आहे, म्हणून "उपच्छेद" असे म्हटले आहे. विशेष रूपाने नाश म्हणजे विनाश, म्हणजेच अभाव; आणि तो मांसचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू यांच्या दर्शनपथाच्या पलीकडे जाणेच आहे, म्हणून "अदर्शन" असे म्हटले आहे. कारण लोकात 'अदर्शन' या अर्थी 'नाश' हा शब्द रूढ आहे. 'भवविगम' म्हणजे स्वभावाचा लोप होणे. कारण जो उत्पत्तीशिवाय होणाऱ्या विनाशाच्या वशाने उच्छिन्न होतो, तो आपल्या स्वभावेकरून टिकून राहत नाही.

ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ပဉ္စကာမဂုဏသုခမနုဘောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓရူပဇ္ဈာနသုခပရိဘောဂဝသေန စ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိပညာပနဝါဒါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ဥပလဒ္ဓဓမ္မော. တတ္ထ ယော အနိန္ဒြိယဝိသယော, သောပိ သုပါကဋဘာဝေန ဣန္ဒြိယဝိသယော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိ. တေနေဝ စ, ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓအတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သညီတိ အာဒိဝသေန တီဟာကာရေဟိ သန္တန္တိ သညီ အသညီ နေဝသညီနာသညီတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ ဝိဇ္ဇမာနံ, သဒါ ဥပလဗ္ဘမာနံ သဿတန္တိ အတ္ထော. သညီ အတ္တာတိအာဒီနိ တီဏိ ဒဿနာနိ. သန္တအတ္ထဝသေန ဧကန္တိ သဿတဿ အတ္တနော ဝသေန ဧကံ ဒဿနံ. ဣတရာနိ ဒွေတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒ-ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒသညိတာနိ ဒွေ ဒဿနာနိ. တီဏိ ဟုတွာ ပဉ္စ ဟောန္တီတိ ဣဒံ, ‘‘သန္တအတ္ထဝသေန ဧက’’န္တိ သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တဿ သညီတိ အာဒိဝိဘာဂဝသေန ဝုတ္တတ္တာ သုဝိညေယျန္တိ အဋ္ဌကထာယံ န ဥဒ္ဓဋံ.

पाच दृष्टधम्मनिर्वाणवाद म्हणजे – पाच कामगुणांच्या सुखाचा उपभोग घेण्याच्या वशाने आणि चार प्रकारच्या रूपज्झानांच्या (रूपध्यानांच्या) सुखाचा उपभोग घेण्याच्या वशाने, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) निर्वाणप्राप्तीचे प्रतिपादन करणारे वाद. 'दृष्टधम्म' म्हणजे दर्शनरूप ज्ञानाने प्राप्त झालेला धर्म. त्यामध्ये जो इंद्रियांचा विषय नाही, तो देखील अत्यंत स्पष्ट असल्यामुळे इंद्रियांच्या विषयासारखाच होतो, म्हणून म्हटले आहे – "दृष्टधम्म म्हणजे प्रत्यक्ष धर्म असे म्हटले जाते." आणि म्हणूनच, "त्या त्या ठिकाणी प्राप्त झालेल्या आत्मभावाचे (अस्तित्वाचे) हे नाव आहे" असे म्हटले आहे. 'संज्ञी' इत्यादी रूपाने तीन प्रकारांनी विद्यमान असलेले म्हणजे – संज्ञी, असंज्ञी आणि नैवसंज्ञीनासंज्ञी या रूपांनी विद्यमान असलेले, नेहमी उपलब्ध असणारे शाश्वत असा अर्थ आहे. "आत्मा संज्ञी आहे" इत्यादी तीन दर्शने (मते) आहेत. विद्यमान अर्थाच्या वशाने एक म्हणजे शाश्वत आत्म्याच्या वशाने एक दर्शन. इतर दोन म्हणजे उच्छेदवाद आणि दृष्टधम्मनिर्वाणवाद नावांची दोन दर्शने. तीन होऊन पाच होतात, हे "विद्यमान अर्थाच्या वशाने एक" अशा संग्रहाच्या रूपाने सांगितलेल्याचे 'संज्ञी' इत्यादी विभागांच्या वशाने सांगितल्यामुळे सहज समजण्यासारखे आहे, म्हणून अट्ठकथेमध्ये ते स्वतंत्रपणे उद्धृत केलेले नाही.

၂၂. ရူပီံ ဝါတိ ဧတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ယဒိ ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီတိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတော. ဧဝံ သတိ ရူပဝိနိမုတ္တေန အတ္တနာ ဘဝိတဗ္ဗံ သညာယ ဝိယ ရူပဿပိ အတ္တနိယတ္တာ. န ဟိ သညီ အတ္တာတိ ဧတ္ထ သညာ အတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၆-၇၇) ‘‘တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ သညာတိ ဂဟေတွာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝံ သန္တေ, ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ – ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ, အထ ခေါ ‘‘ရုပ္ပနသီလော ရူပီ’’တိ. ရုပ္ပနဉ္စေတ္ထ ရူပသရိက္ခတာယ ကသိဏရူပဿ ဝဍ္ဎိတာဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ဝိသေသာပတ္တိ, သာ စ နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ပရိတ္တဝိပုလတာဒိဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ယဒိ ဧဝံ ဣမဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုဇ္ဇတီတိ? နော န ယုဇ္ဇတိ ကာယဘေဒတော ဥဒ္ဓံ အတ္တနော နိဗ္ဗိကာရတာယ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ ဝုစ္စမာနေပိ န ဒေါသော. ကပ္ပနာသိဒ္ဓေနပိ ဟိ ဘေဒေန သာမိနိဒ္ဒေသဒဿနတော ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ[Pg.221]. ရုပ္ပနံ ဝါ ရုပ္ပနသဘာဝေါ ရူပံ, တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပီ, အတ္တာ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၁ ဒုကမာတိကာ) ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပသဘာဝတ္တာ အတ္တနော ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဉာယာဂတမေဝါတိ ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အရူပိန္တိ ဧတ္တာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ယထာရဟံ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သန္တသုခုမံ မုဉ္စိတွာ တဗ္ဗိပရီတဿ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထီတိ လာဘီ, ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတီတိ လာဘိတက္ကိနော ဌပေတွာ, သေသတက္ကီ လာဘိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. အနုဿုတိတက္ကိကောပိ သုဒ္ဓတက္ကိကောပိ ဝါ နိရင်္ကုသတ္တာ တက္ကနဿ ကသိဏရူပမ္ပိ အတ္တာတိ ကဒါစိပိ ဂဏှေယျာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘောပိ ရူပါနိ ဂဏှာတိယေဝါ’’တိ. သုဒ္ဓတက္ကိကဿ ဥဘယဂ္ဂဟဏံ န ကတံ, တသ္မာ သာသင်္ကဝစနံ.

२२. येथे 'रूपी' (रूपवान) म्हणजे जर त्याला रूप असेल तर तो 'रूपी' असा अर्थ अभिप्रेत आहे. असे असल्यास, संज्ञेप्रमाणेच रूपाचेही आत्म्यापेक्षा वेगळेपण असल्यामुळे, आत्मा रूपापासून मुक्त असावा लागेल. कारण 'संज्ञी आत्मा' येथे संज्ञा हा आत्मा नाही. तसेच सुमंगलविलासिनीमध्ये म्हटले आहे - 'तेथे उत्पन्न झालेल्या संज्ञेलाच त्याची संज्ञा म्हणून ग्रहण केले आहे असे म्हटले आहे'. असे असताना, 'कसिण-रूपाला आत्मा म्हणून ग्रहण करतो' हे कसे काय? परंतु हे असे पाहू नये की 'ज्याला रूप आहे तो रूपी', तर 'ज्याचा स्वभाव रूप धारण करण्याचा (बाधित होण्याचा) आहे तो रूपी' असा अर्थ घ्यावा. आणि येथे 'रुप्पन' (बाधित होणे) म्हणजे रूपाच्या समानतेमुळे कसिण-रूपाच्या वाढवण्याच्या किंवा न वाढवण्याच्या काळातील विशिष्ट अवस्था होय; आणि ती अवस्था नाही असे म्हणता येत नाही, कारण तेथे लहान (परित्त) किंवा मोठे (विपुल) इत्यादी वैशिष्ट्ये अस्तित्वात असतात. जर असे असेल, तर या वादाचा शाश्वतदृष्टीत (सस्सतदिट्ठि) समावेश करणे योग्य नाही का? नाही, ते अयोग्य नाही; कारण शरीरभेदानंतर (मृत्यूनंतर) आत्म्यामध्ये कोणताही विकार (बदल) होत नाही, असाच त्याचा अभिप्राय आहे. तसेच म्हटले आहे - 'मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविकारी) असतो'. किंवा 'ज्याला रूप आहे तो रूपी' असे म्हटले तरी काही दोष नाही. कारण कल्पनेने सिद्ध झालेल्या भेदाने देखील मालकीचा (षष्ठीचा) निर्देश पाहायला मिळतो, जसे की 'लोढण्याचा (दगडाचा) देह'. किंवा 'रुप्पन' (बाधित होणे) किंवा बाधित होण्याचा स्वभाव म्हणजे रूप, आणि ते ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपी' आत्मा होय, जसे की 'रूपी धम्मा' (रूपवान धर्म) इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. आणि असे केल्याने, आत्म्याचा स्वभाव रूपमय असल्यामुळे 'रूप हाच आत्मा आहे' हे म्हणणे न्यायसंगतच ठरते, म्हणूनच 'कसिण-रूपाला आत्मा म्हणून ग्रहण करतो' असे म्हटले आहे. 'अरूपी' या शब्दाचा अर्थही येथे सांगितलेल्या पद्धतीनुसार योग्य प्रकारे समजून घ्यावा. शांत आणि सूक्ष्म (अवस्था) सोडून त्याच्या विपरीत गोष्टीचे ग्रहण करण्याचे काही कारण नाही, म्हणून (समापत्तीचा) लाभ घेणारा 'कसिण-रूपाला आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. हे लाभ घेणाऱ्या तार्किकाला (लाभितक्की) वगळून सांगितले आहे, तर उर्वरित तार्किक हे लाभाच्या ग्रहणानेच समाविष्ट होतात. अनुश्रुती-तार्किक (ऐकीव गोष्टींवर तर्क करणारे) किंवा शुद्ध-तार्किक (केवळ तर्कावर आधारलेले) हे तर्काच्या अनिर्बंधतेमुळे कसिण-रूपाला देखील कधीतरी आत्मा म्हणून ग्रहण करू शकतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन्ही रूपांना ग्रहण करतातच'. शुद्ध तार्किकासाठी दोन्हीचे ग्रहण केलेले नाही, म्हणून हे शंकायुक्त वचन आहे.

ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသ-ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏ-နတ္ထိဘာဝအာကိဉ္စညာယတနာနိ အရူပသမာပတ္တိနိမိတ္တံ. ဌပေတွာ သညာက္ခန္ဓန္တိ ဣဒံ သညာယ အတ္တနိယတံ ဟဒယေ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ရူပိံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ပန အတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ သညာက္ခန္ဓံ ဗဟိဒ္ဓါ အကတွာ ‘‘အရူပဓမ္မေ’’ဣစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. မိဿကဂ္ဂါဟဝသေနာတိ ရူပါရူပသမာပတ္တီနံ နိမိတ္တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ, ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ, တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ, ‘‘သညာ’’တိ ဂဟဏဝသေန. အယဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ရူပါရူပသမာပတ္တိလာဘိတာယ တံနိမိတ္တံ ရူပဘာဝေန အရူပဘာဝေန စ ဂဟေတွာ ဥပတိဋ္ဌတိ, တသ္မာ, ‘‘ရူပီ အရူပီ စာ’’တိ အဘိနိဝေသံ ဇနေတိ အဇ္ဈတ္တဝါဒိနော ဝိယ တက္ကမတ္တေနေဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ မိဿကဝသေန ဂဟေတွာ, ‘‘ရူပီ စ အရူပီစ အတ္တာ ဟောတီ’’တိ. တက္ကဂါဟေနေဝါတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တဓမ္မာ ဝိယ စ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပတ္တိယာ သကိစ္စသာဓနာသမတ္ထတာယ ထမ္ဘကုဋ္ဋဟတ္ထပါဒါနံ သံဃာတော ဝိယ နေဝ ရူပီ, ရူပသဘာဝါနတိဝတ္တနတော န အရူပီတိ ဧဝံ ပဝတ္တတက္ကဂါဟေန. လာဘိဝသေနပိ ဝါ အန္တာနန္တိကစတုတ္ထဝါဒေ ဝက္ခမာနနယေန အညမညပဋိပက္ခဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန တတ္ထ ဒေသကာလဘေဒဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါဒါ ဣစ္ဆိတာ; ဣဓ ကာလဝတ္ထု ဘေဒဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ကာလဘေဒဝသေန စေတ္ထ တတိယဝါဒဿ ပဝတ္တိ ရူပါရူပနိမိတ္တာနံ သဟ အနုပဋ္ဌာနတော; စတုတ္ထဝါဒဿ ပန ဝတ္ထုဘေဒဝသေန [Pg.222] ပဝတ္တိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမူဟတော, ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ တက္ကဝသေနာတိ တတ္ထ ဝက္ခမာနနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

कसिण-उग्घाटिम-आकाश (कसिण काढून टाकलेले आकाश), प्रथम अरूप विज्ञाण (विज्ञानंतन्यायतन) आणि नत्थिभाव-आकिंचन्यायतन हे अरूप समापत्तीचे निमित्त आहेत. 'संज्ञास्कंध वगळून' हे संज्ञेचे आत्म्याशी असलेले नाते मनात ठेवून म्हटले आहे. परंतु 'रूपी किंवा...' येथे सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ लावल्यास, संज्ञास्कंधाला बाहेर न ठेवता 'अरूप धर्म' असेच म्हणावे लागेल. 'मिश्रित ग्रहणाने' म्हणजे रूप आणि अरूप समापत्तीच्या निमित्तांना एकत्र करून 'एकच आत्मा आहे' असे मानणे, आणि तेथे उत्पन्न होणाऱ्या संज्ञेला 'संज्ञा' म्हणून ग्रहण करणे. कारण हा दृष्टीगत (चुकीची धारणा असलेला) रूप आणि अरूप समापत्तीचा लाभ घेणारा असल्यामुळे, त्या निमित्ताला रूपभावाने आणि अरूपभावाने ग्रहण करून स्थित राहतो; म्हणूनच तो 'रूपी आणि अरूपी' असा अभिनिवेश (आग्रह) निर्माण करतो, किंवा अध्यात्मवादी व्यक्तीप्रमाणे केवळ तर्काच्या आधारे रूप आणि अरूप धर्मांना मिश्रित स्वरूपात ग्रहण करून 'आत्मा रूपी आणि अरूपी दोन्ही असतो' असे मानतो. 'केवळ तर्काच्या ग्रहणाने' म्हणजे संस्कारांच्या अवशेषांमुळे अत्यंत सूक्ष्म भावाला प्राप्त झालेल्या धर्मांप्रमाणे, आणि अत्यंत सूक्ष्मतेमुळे स्वतःचे कार्य साधण्यास असमर्थ असल्यामुळे, खांब, भिंत, हात आणि पाय यांच्या समूहाप्रमाणे 'तो रूपीही नाही' (कारण तो रूपाच्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाही) आणि 'अरूपीही नाही' अशा प्रकारे चालणाऱ्या तर्काच्या ग्रहणाने. किंवा लाभ घेणाऱ्याच्या दृष्टीने देखील, 'अंतान्तिक' (मर्यादित-अमर्यादित) च्या चौथ्या वादात पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने, परस्परांच्या विरोधी असण्यावरून याचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु तेथे केवळ देश (स्थान) आणि काळाच्या भेदाने तिसरा व चौथा वाद मानले गेले आहेत; येथे काळ आणि वस्तूच्या भेदाने मानले गेले आहेत, हाच विशेष फरक आहे. आणि येथे काळाच्या भेदाने तिसऱ्या वादाची प्रवृत्ती रूप आणि अरूप निमित्तांच्या एकाच वेळी उपस्थित न होण्यामुळे होते; तर चौथ्या वादाची प्रवृत्ती वस्तूच्या भेदाने रूप आणि अरूप धर्मांच्या समूहामुळे 'एकच आत्मा आहे' अशा तर्काने होते, हे तेथे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने समजून घ्यावे.

ယဒိပိ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဝသေန သမာပတ္တိဘေဒေန သညာနာနတ္တသမ္ဘဝတော ဒုတိယဒိဋ္ဌိပိ သမာပန္နကဝသေန လဗ္ဘတိ; တထာပိ သမာပတ္တိယံ ဧကရူပေနေဝ သညာယ ဥပဋ္ဌာနတော, ‘‘ပဌမဒိဋ္ဌိ သမာပန္နကဝါရေန ကထိတာ’’တိ အာဟ. တေနေဝေတ္ထ သမာပန္နကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧကသမာပတ္တိလာဘိနော ဧဝ ဝါ ဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာပတ္တိ ဘေဒေန သညာဘေဒသမ္ဘဝေပိ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ သညာနာနတ္တေန ဩဠာရိကေန နာနတ္တသညီတိ, ‘‘ဒုတိယဒိဋ္ဌိ အသမာပန္နကဝါရေနာ’’တိ အာဟ. အဝဍ္ဎိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တသညိတံ, ဝဍ္ဎိတကသိဏဝသေန အပ္ပမာဏသညိတံ ဒဿေတုံ, ‘‘တတိယဒိဋ္ဌိ သုပ္ပမတ္တေန ဝါ သရာဝမတ္တေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော ဝါ အတ္တာ ယဝပ္ပမာဏော, အဏုမတ္တော ဝါ အတ္တာ’’တိအာဒိဒဿနဝသေန (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၄; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ပရိတ္တော သညီတိ ပရိတ္တသညီ. ကပိလကဏာဒါဒယော (ဝိဘ. အနုဋီ. ၁၈၉) ဝိယ အတ္တနော သဗ္ဗဂတဘာဝပဋိဇာနနဝသေန အပ္ပမာဏော သညီတိ အပ္ပမာဏသညီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

जरी आठ समापत्तींचा लाभ घेणाऱ्या दृष्टीगताच्या (चुकीची धारणा असलेल्याच्या) बाबतीत समापत्तीच्या भेदाने संज्ञेची विविधता संभवत असल्यामुळे दुसरी दृष्टी देखील समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या (समापन्नक) दृष्टीने मिळते; तरीही समापत्तीमध्ये संज्ञा एकाच रूपाने उपस्थित होत असल्यामुळे, 'पहिली दृष्टी समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या संदर्भात सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच येथे 'समापन्नक' (समापत्ती प्राप्त केलेला) असे ग्रहण केले आहे. किंवा केवळ एकाच समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याच्या दृष्टीने याचा अर्थ समजून घ्यावा. समापत्तीच्या भेदाने संज्ञेचा भेद संभवत असला तरी, बाह्य विविध आलंबनांमध्ये संज्ञेच्या विविधतेमुळे आणि तिच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिक) तो 'नानात्वसंज्ञी' (विविध संज्ञा असलेला) होतो, म्हणूनच 'दुसरी दृष्टी समापत्ती प्राप्त न करणाऱ्याच्या (असमापन्नक) संदर्भात आहे' असे म्हटले आहे. न वाढवलेल्या कसिणाच्या (अवड्ढितकसिण) आधारे 'परित्तसंज्ञा' (मर्यादित संज्ञा) आणि वाढवलेल्या कसिणाच्या आधारे 'अप्पमाणसंज्ञा' (अमर्यादित संज्ञा) दर्शवण्यासाठी, 'तिसरी दृष्टी सुपाच्या आकाराची किंवा द्रोणाच्या आकाराची' इत्यादी म्हटले आहे. 'आत्मा अंगठ्याएवढा किंवा यवाएवढा (जवाएवढा) किंवा अणूएवढा आहे' इत्यादी दर्शनांच्या आधारे, ज्याची संज्ञा मर्यादित आहे तो 'परित्तसंज्ञी' (मर्यादित संज्ञा असलेला) होय. कपिल, कणाद इत्यादींप्रमाणे स्वतःच्या सर्वव्यापी (सब्बगत) असण्याचा दावा करण्याच्या आधारे, ज्याची संज्ञा अमर्यादित आहे तो 'अप्पमाणसंज्ञी' (अमर्यादित संज्ञा असलेला) होय, असा अर्थ येथे समजून घ्यावा.

ဧတန္တိ, ‘‘ရူပိံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တအတ္တဝါဒံ. ဧကေသန္တိ ဧကစ္စာနံ. ဥပါတိဝတ္တတန္တိ အတိက္ကမန္တာနံ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဝိညာဏကသိဏမေကေ အဘိဝဒန္တီတိ ယောဇနာ. တေနာဟ – ‘‘သညံ…ပေ… အဘိဝဒန္တီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘သညံ ဌပေတွာ သေသာနိ တီဏီ’’တိ ဣဒံ သညာယ စတုက္ကမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏမေဝ ဂဟေတွာ, အပရေ အဋ္ဌကန္တိ ဝဒန္တိ. တဒုဘယန္တိ တံ သညာအဋ္ဌကန္တိ ဝုတ္တံ ဥဘယံ. ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတီတိ, ‘‘စတဿော ရူပသညီ’’တိအာဒိနာ ဥပရိ ပကာသေဿတိ. ဝက္ခတိ ဟိ – ‘‘ကောဋ္ဌာသတော အဋ္ဌ, အတ္ထတော ပန သတ္တ သညာ ဟောန္တီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၂). ဧတ္ထာတိ, ‘‘ဧတံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝါကျေ. သမတိက္ကမိတုံ သက္ကောန္တိ တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနေန တဒုဒ္ဓံ အာနိသံသဒဿနေန စ ဗြူဟိတသဒ္ဓါဒိ ဂုဏတ္တာ, ဝိပရိယာယေန အသက္ကုဏနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေ သက္ကောန္တိ, တေဝ ဂဟိတာ တေသံယေဝ ဝသေန ဝက္ခမာနဿ ဝိသေသဿ ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျတ္တာ. သက္ကောန္တာနဉ္စ နေသံ ဥပါတိဝတ္တနံ အတ္တနော ဉာဏဗလာနုရူပန္တိ ဣမမတ္ထံ ဥပမာယ ဒဿေတုံ, ‘‘တေသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အပ္ပမာဏန္တိ အပ္ပမာဏာရမ္မဏော[Pg.223], အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ စဿ အာဂမနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ အနန္တာရမ္မဏတော ဝါ. န ဟိ အာရမ္မဏေ အနန္တန္တိ ပရမာနန္တဿ ပမာဏံ ဝါ ဂဏှာတိ. သုခဒုက္ခေဟိ အနိဉ္ဇနတော ရူပဝိရာဂဘာဝနာဝိသေသတာယ စ အာနေဉ္ဇံ ပတွာ တိဋ္ဌတိ, အယံ နော အတ္တာတိ အဘိဝဒန္တာ တိဋ္ဌန္တိ. ဝိညာဏကသိဏမေကေတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဧကေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ အတ္တာတိ ဝဒန္တိ. တေနာဟ – ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနံ တာဝ ဒဿေတု’’န္တိ. တဿ ပန အာရမ္မဏဘူတံ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏန္တိ အပရေ. တဉှိ ကသိဏံ မနသိကာရဝသေန, ‘‘ဝိညာဏကသိဏ’’န္တိ, ဝိညာဏဉ္စ တံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိ, ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ. အာကိဉ္စညာယတနမေကေတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

‘एतं’ (हे) म्हणजे ‘रूपी वा’ (रूपी किंवा) इत्यादी प्रकारे सांगितलेला आत्मवाद होय. ‘एकेसं’ म्हणजे काहींचे (एकच्चानं). ‘उपातिवत्ततं’ म्हणजे ओलांडून जाणाऱ्यांचे (अतिक्कमंतानं). आणि हे निर्धारणामधील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. ‘काही जण विञ्ञाणकसिण (विज्ञानकृत्स्न) असे म्हणतात’ अशी येथे योजना आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘सञ्ञं...पे... अभिवदन्ति’ (संज्ञेला...पे... म्हणतात). तेथे ‘संज्ञा सोडून उर्वरित तीन’ या संज्ञेच्या चारी घटकांना पूर्णपणे ग्रहण करून, इतर आचार्य ‘अष्टक’ (आठ) म्हणतात. ‘तदुभयं’ (ते दोन्ही) म्हणजे ते ‘संज्ञा-अष्टक’ असे म्हटलेले दोन्ही. ‘पुढे स्पष्ट होईल’ म्हणजे ‘चतस्सो रूपसञ्ञी’ (चार रूपसंज्ञा) इत्यादींद्वारे पुढे स्पष्ट केले जाईल. कारण पुढे म्हटले जाईल – ‘विभागाच्या दृष्टीने आठ, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने सात संज्ञा असतात’ (म. नि. अट्ठ. ३.२२). ‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे ‘एतं वा पना’ (किंवा हे) या वाक्यात. तेथे आदीनव (दोष) पाहिल्याने आणि त्याच्या पलीकडील आनिसंस (फायदे) पाहिल्याने वाढलेल्या श्रद्धा इत्यादी गुणांमुळे जे ओलांडून जाण्यास समर्थ होतात, आणि याच्या उलट जे असमर्थ ठरतात, असे समजावे. जे समर्थ आहेत, त्यांनाच येथे घेतले आहे, कारण त्यांच्याच आधारे पुढे सांगण्यात येणारे वैशिष्ट्य सांगणे शक्य आहे. आणि समर्थ असणाऱ्यांचे हे ओलांडून जाणे त्यांच्या स्वतःच्या ज्ञानबळाच्या अनुरूप असते, हा अर्थ उपमेने दाखवण्यासाठी ‘तेसं पना’ (परंतु त्यांचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘अप्पमाणं’ (अप्रमाण) म्हणजे अप्रमाण-आलंबन (अमर्याद आलंबन), आणि त्याची अप्रमाण-आलंबनता आगमनाच्या (प्राप्तीच्या) मार्गाने किंवा अनंत आलंबनाच्या मार्गाने समजावी. कारण आलंबनामध्ये ‘अनंत’ असे मानल्याने परम-अनंताचे प्रमाण किंवा गणना होत नाही. सुख-दुःखांनी विचलित न झाल्यामुळे आणि रूपविराग भावनेच्या विशेषत्वामुळे ‘आनेञ्ज’ (अकंपता) प्राप्त करून राहतो, ‘हाच आमचा आत्मा आहे’ असे ते म्हणतात. ‘विञ्ञाणकसिणमेके’ म्हणजे काही दृष्टीगतिक (चुकीच्या मतांचे लोक) ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ (विज्ञानानंत्यायतना) ला आत्मा म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘प्रथम विञ्ञाणञ्चायतन दाखवण्यासाठी’. परंतु, त्याचे आलंबन बनलेले ‘कसिणुग्घाटिमाकास’ (कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात) प्रवृत्त झालेले विञ्ञाण (विज्ञान) आहे, असे इतर आचार्य म्हणतात. कारण ते कसिण मनसिकाराच्या (मनन करण्याच्या) वशने ‘विञ्ञाणकसिण’ असे म्हटले जाते, आणि ते विञ्ञाण आलंबन असल्यामुळे ‘आयतन’ देखील आहे, म्हणून त्याला ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ असे म्हटले जाते. ‘आकिञ्चञ्ञायतनमेके’ (काही जण आकिंचन्यायतन म्हणतात) येथेही हाच नियम लागू होतो.

တယိဒန္တိ ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရောတိ အာဟ ‘‘တံ ဣဒ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ယထာ ဝုတ္တံ ‘‘သညီ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘မုတ္တဂတံ (မ. နိ. ၂.၁၁၉; အ. နိ. ၉.၁၁), သင်္ခါရဂတ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၄၁) ဝိယ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ, ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိပကာရော ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတံ. လောကိယာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရသဒ္ဒေ သမာနတ္ထေ ဣစ္ဆန္တိ. ဒိဋ္ဌိပစ္စယော ဒိဋ္ဌိကာရဏံ, အဝိဇ္ဇာဒိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဥပနိဿယာဒိဘာဝတော. ယထာဟ – ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၀၇). ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၁၈-၁၂၄). သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိ (သု. နိ. ၈၈၀; မဟာနိ. ၁၀၉). ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ, သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၂; မဟာနိ. ၁၂၁). အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘တဿေဝံ မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အတ္ထိ မေ အတ္တာတိ တဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉). ဒိဋ္ဌာရမ္မဏန္တိ ဒိဋ္ဌိအာရမ္မဏဘူတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. တေနာဟ – ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀). ရူပဝေဒနာဒိဝိနိမုတ္တဿ ဒိဋ္ဌိယာ အာရမ္မဏဿ အဘာဝတော အနာဒိယိတွာ ဣဒမေဝ [Pg.224] ဒဿေတိ – ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေန ဣဒံ နာမ ဒဿနံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣမိနာ ပစ္စယေနာတိ ဝါ ဧတ္ထ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန အာရမ္မဏမ္ပိ ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘तयिदं’ येथे ‘य’ कार हा पदसंधी करतो, म्हणून ‘तं इदं’ (ते हे) असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठिगतं’ (दृष्टिगत) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे ‘सञ्ञी अत्ता’ (संज्ञी आत्मा आहे) अशा प्रकारे सांगितलेली दृष्टी (मत). कारण दृष्टी म्हणजेच दृष्टिगत होय, जसे ‘मुत्तगतं’ (मुक्तगत), ‘सङ्खारगतं’ (संस्कारगत) इत्यादींमध्ये आहे. अथवा जाण्यासारखे काही नसल्यामुळे दृष्टीचे केवळ गमन (प्राप्ती) म्हणजेच ‘दृष्टिगत’, म्हणजेच दृष्टीचे केवळ ग्रहण करणे असा अर्थ आहे. अथवा दृष्टीचा प्रकार म्हणजे ‘दृष्टिगत’. कारण लौकिक लोक ‘विध’, ‘युक्त’, ‘गत’ आणि ‘प्रकार’ या शब्दांना समान अर्थाचे मानतात. ‘दिट्ठिपच्चयो’ (दृष्टिप्रत्यय) म्हणजे दृष्टीचे कारण, म्हणजेच अविद्या इत्यादी दृष्टीची स्थाने (दिट्ठिठ्ठान) असा अर्थ आहे. तेथे अविद्या देखील उपनिषय (प्रबळ कारण) इत्यादी भावामुळे दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘हे भिक्खूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेणारा आणि आर्यधम्मात अकोविद (अकुशल) आहे...’ इत्यादी (ध. सं. १००७). स्पर्श (फस्स) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘ते देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होते’ (दी. नि. १.११८-१२४). संज्ञा (सञ्ञा) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘संज्ञा हेच प्रपंचसंख्येचे निदान (कारण) आहे’ (सु. नि. ८८०; महानि. १०९). वितर्क (वितक्क) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘दृष्टींमध्ये तर्काची कल्पना करून, हे सत्य आहे, ते असत्य आहे असे द्वैत धर्म सांगतात’ (सु. नि. ८९२; महानि. १२१). अयोनिशोमनसिकार (अयोनिसोमनसिकार) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘अशा प्रकारे मनन करणाऱ्याला सहा दृष्टींपैकी एखादी दृष्टी उत्पन्न होते, माझा आत्मा आहे अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते’ (म. नि. १.१९). ‘दिट्ठारम्मणं’ (दृष्ट्यालम्वन) म्हणजे दृष्टीचे आलंबन बनलेले पाच उपादानस्कंध (उपादानक्खन्धपञ्चक). म्हणूनच म्हटले आहे – ‘रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो’ इत्यादी (पटि. म. १.१३०). रूप, वेदना इत्यादींपासून मुक्त अशा दृष्टीच्या आलंबनाचा अभाव असल्यामुळे, त्याला न स्वीकारता हेच दाखवले आहे – ‘या प्रत्ययाने (कारणाने) हे दर्शन ग्रहण केले गेले आहे’. अथवा ‘या प्रत्ययाने’ येथे प्रत्ययाच्या ग्रहणाने आलंबन देखील ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे.

တဒေဝါတိ ဒိဋ္ဌိဂတဉ္စေဝ ဒိဋ္ဌိပစ္စယဉ္စ. ရူပသညာနန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ‘‘ယဒိ ရူပသညာန’’န္တိအာဒိနာ ပကာရေန ဝုတ္တသညာနန္တိ အတ္ထော. နိရုပက္ကိလေသာ နီဝရဏာဒိ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တိတော. ဥတ္တမာ ပဏီတဘာဝပ္ပတ္တိတော, တတော ဧဝ သေဋ္ဌာ, သေဋ္ဌတ္တာ ဧဝ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရိယာ. အက္ခာယတီတိ ဥပဋ္ဌာတိ. အာကိဉ္စညာယတနသညာယ ဝိသုံ ဝုစ္စမာနတ္တာ စတုတ္ထာရုပ္ပသညာယ စ ဣမသ္မိံ သညီဝါဒေ အနောတရဏတော, ‘‘ယဒိ အာရုပ္ပသညာနန္တိ ဣမိနာ အာကာသာနဉ္စာယတန-ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟီတိ, ‘‘ယဒိ ဧကတ္တသညာနံ, ယဒိ နာနတ္တသညာန’’န္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ. သမာပန္နကဝါရော စ တထာ ဣဓ ကထိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ကောဋ္ဌာသတော အဋ္ဌ သညာ စတုက္ကဒွယသင်္ဂဟတော. ဧကတ္တသညီပဒံ ဌပေတွာ အတ္ထတော ပန သတ္တ သညာ ဟောန္တိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘သမာပန္နက…ပေ… သင်္ဂဟိတောယေဝါ’’တိ.

‘तदेव’ (तेच) म्हणजे दृष्टिगत आणि दृष्टिप्रत्यय हे दोन्ही. ‘रूपसञ्ञानं’ (रूपसंज्ञांचे) येथे ‘इति’ शब्द आदि (इत्यादी) अर्थाचा आहे. ‘एवं’ शब्द प्रकार अर्थाचा आहे, ‘यदी रूपसञ्ञानं’ (जर रूपसंज्ञांचे) इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या संज्ञांचा असा अर्थ आहे. ‘निरुपक्किलेसा’ (उपक्लेशरहित) म्हणजे नीवरण इत्यादी उपक्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे. ‘उत्तमा’ (उत्तम) म्हणजे प्रणीत भाव (श्रेष्ठ अवस्था) प्राप्त झाल्यामुळे, म्हणूनच ‘सेट्ठा’ (श्रेष्ठ), आणि श्रेष्ठ असल्यामुळेच तिच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ काही नसल्याने ‘अनुत्तरिया’ (अनुत्तर/सर्वश्रेष्ठ). ‘अक्खायति’ म्हणजे उपस्थित होते (उपट्ठाति). आकिञ्चञ्ञायतन संज्ञेचे स्वतंत्रपणे कथन केले जात असल्यामुळे आणि चौथ्या अरूप संज्ञेचा (आरुप्पसञ्ञा) या संज्ञावादात समावेश होत नसल्यामुळे, ‘यदी आरुप्पसञ्ञानं’ (जर अरूपसंज्ञांचे) याद्वारे केवळ ‘आकासानञ्चायतन’ (आकाशानंत्यायतन) आणि ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ (विज्ञानानंत्यायतन) संज्ञाच म्हटल्या आहेत. ‘परंतु इतर दोघांद्वारे’ म्हणजे ‘यदी एकत्तसञ्ञानं, yadi nānattasaññāna’ (जर एकत्वसंज्ञांचे, जर नानात्वसंज्ञांचे) या दोन पदांद्वारे. आणि समापन्नकवार (समापत्तीचा विभाग) देखील येथे तशाच प्रकारे सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे. विभागाच्या दृष्टीने (कोठ्ठायतो) चार आणि दोन यांच्या संग्रहाने आठ संज्ञा होतात. ‘एकत्तसञ्ञी’ (एकत्वसंज्ञी) हे पद सोडून, अर्थाच्या दृष्टीने मात्र न घेतलेल्याचे ग्रहण केल्याने सात संज्ञा होतात, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘समापन्नक...पे... संग्रहितच आहे’.

သညာဂတန္တိ သညာဝသေန ဂတံ, သညာသင်္ဂဟံ ဂတံ ဝါ. တဿ ပန အဒိဋ္ဌိဂတဿပိ ဥပလဗ္ဘမာနတ္တာ, ‘‘သဒ္ဓိံ ဒိဋ္ဌိဂတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတန္တိ သဟ ကာရဏဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ တေနေဝ သဟ ကာရဏဘာဝေန သမာဂန္တွာ နိဗ္ဗတ္တိတံ; ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ အတ္ထော. သင်္ခတတ္တာ ဩဠာရိကံ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တသဗ္ဘာဝတော. ယဿ ဟိ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ, တံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတော ပဿန္တဿ ပါကဋဘူတဝိကာရံ ဩဠာရိကံ သိယာ. န စေတ္ထ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ နိဒဿေတဗ္ဗာ တေသံ တထာ အနနုပဿိတဗ္ဗတော; တေသမ္ပိ သင်္ခတဘာဝေန ဣတရေဟိ သမာနယောဂက္ခမတာယ ဒုန္နိဝါရယဘာဝတော. တထာ ဟိ ‘‘အသေသဝိရာဂနိရောဓာ’’တိ (ဥဒါ. ၃) ဝစနတော မဂ္ဂဿပိ နိဿရဏဘာဝေန ‘‘အတ္ထိ ခေါ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓော’’တိ နိဗ္ဗာနမေဝေတ္ထ ပဋိယောဂဘာဝေန ဥဒ္ဓဋံ ‘‘နိရုဇ္ဈန္တိ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. နိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဧတ္ထ, – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ [Pg.225] အဘူတံ အသင်္ခတ’’န္တိ သုတ္တပဒံ (ဥဒါ. ၇၃) အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာနဒဿီတိ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိဗ္ဗာနဒဿီ, တတော ဧဝ ဣတရာဘိသမယတ္ထသိဒ္ဓိယာ တံ သင်္ခတံ အတိက္ကန္တော.

संज्ञागत म्हणजे संज्ञेच्या वशने गेलेले, किंवा संज्ञेच्या संग्रहात गेलेले. परंतु, ते दृष्टीगत नसलेल्यामध्येही आढळत असल्यामुळे, 'दृष्टीगतासह' असे म्हटले आहे. प्रत्ययांनी एकत्र येऊन केलेले म्हणजे कारणीभूत असलेल्या प्रत्ययांसह, त्याच कारणभावाने एकत्र येऊन उत्पन्न झालेले; म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पन्न असा अर्थ आहे. संखत असल्यामुळे ते ओळारिक आहे, कारण त्यात उत्पाद, वय आणि स्थित्यंतर विद्यमान असतात. कारण ज्याचा उत्पाद समजतो, वय समजतो आणि स्थितीमध्ये बदल समजतो, त्याला क्षणाक्षणाला भंग पावण्याच्या स्वभावाने पाहणाऱ्यासाठी प्रकट झालेला विकार ओळारिक ठरेल. आणि येथे मार्ग व फल धर्मांचे उदाहरण देऊ नये, कारण त्यांचे त्या प्रकारे अनुदर्शन केले जात नाही; तरीही, त्यांच्या संखतभावामुळे इतरांप्रमाणेच त्यांच्यावरही हा नियम लागू होणे अनिवार्य आहे. कारण 'अशेषविराग निरोध' (उदा. ३) या वचनानुसार मार्गाच्याही निस्सरणभावामुळे 'संस्कारांचा निरोध आहेच' असे म्हणून, येथे 'यात निरुद्ध होतात' या अर्थाने निर्वाणालाच प्रतिपक्षाच्या रूपात मांडले आहे. निरोध नावाचे निर्वाण अस्तित्त्वात आहे या संदर्भात, 'भिक्खूहो, अजात, अभूत, असंखत आहे' हे सुत्तपद (उदा. ७३) उद्धृत करून सांगितले पाहिजे. निर्वाणदर्शी म्हणजे साक्षात्काराच्या अभिसमयाने निर्वाण पाहणारा, आणि म्हणूनच इतर अभिसमयांच्या अर्थसिद्धीमुळे त्या संखताचे अतिक्रमण केलेला.

၂၃. အဋ္ဌသု အသညီဝါဒေသူတိ ဣဒံ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၇၈-၈၀) အာဂတနယေန ဝုတ္တမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဟေဋ္ဌာ, ‘‘သညီတိ ဣမိနာ အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန စတ္တာရော ဝါဒါ ဧဝ ဥဒ္ဓဋာ. တေနာဟ ‘‘အသညီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော ပရတော ‘‘အဋ္ဌသု နေဝသညီနာသညီဝါဒေသူ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သညာယ သတိ တာယ ဝေဒနာဂါဟသဗ္ဘာဝတော ‘‘အာဗာဓနဋ္ဌေန သညာ ရောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခတာသူလယောဂတော ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပက္ကပဘိဇ္ဇနတော စ သညာ ဂဏ္ဍော; သွာယမတ္ထော ဒေါသဒုဋ္ဌတာယ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သဒေါသဋ္ဌေန ဂဏ္ဍော’’တိ. ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုရုဒ္ဓရဏတော စ သညာ သလ္လံ; သွာယမတ္ထော အတ္တဘာဝံ အနုပဝိသိတွာ အဝဋ္ဌာနေနာတိ အာဟ ‘‘အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန သလ္လ’’န္တိ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဝိညာဏံ ကုတောစိ အာဂတံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ’’န္တိ. ဂတိန္တိ ပဝတ္တိံ. သာ ပန တာသု တာသု ဂတီသု ဝုတ္တိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘စုတိဝသေန ဂတိ’’န္တိ; ဝဍ္ဎနဝသေန ဃနပဗန္ဓဝသေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အပရာပရ’’န္တိ. အပရာပရဉှိ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဝိညာဏံ နန္ဒူပသေစနံ; ဣတရံ ခန္ဓတ္တယံ ဝါ နိဿာယ အဘိဝုဒ္ဓိံ ပတိဋ္ဌံ မဟန္တဉ္စ ပါပုဏာတီတိ. ပဝဍ္ဎဝသေန ဝါ ဂတိံ, နိက္ခေပဝသေန စုတိံ, တတော အပရာပရဉ္စ ရူပပဝတ္တနဝသေန ဥပပတ္တိံ, ဣန္ဒြိယပရိပါကဝသေန ဝုဍ္ဎိံ တဿ တဿ ကမ္မဿ ကတူပစိတဘာဝေန ဝိရုဠှိံ; တဿ ကမ္မဿ ဖလနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝေပုလ္လန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

२३. आठ असंज्ञीवादांमध्ये हे ब्रह्मजाल सुत्तामध्ये (दी. नि. १.७८-८०) आलेल्या पद्धतीनुसार सांगितलेल्या गोष्टीचा संदर्भ देऊन खाली 'संज्ञी या शब्दाने आठ असंज्ञीवाद सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे. परंतु येथे केवळ चारच वाद उद्धृत केले आहेत. म्हणूनच 'असंज्ञी' इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम पुढे 'आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादांमध्ये' येथेही लागू होतो. संज्ञा असताना तिच्याद्वारे वेदनेचे ग्रहण होत असल्यामुळे, 'पीडा देण्याच्या अर्थाने संज्ञा हा रोग आहे' असे म्हटले आहे. दुःखता रूपी शूलाच्या योगाने, क्लेशरूपी अशुद्धीच्या स्रवण्याने आणि उत्पाद, जरा व भंगाने फुगणे, पिकणे व फुटणे यांमुळे संज्ञा हा गंड (व्रण) आहे; हा अर्थ दोषांनी दूषित असल्यामुळेच होतो, म्हणून 'सदोषत्वाच्या अर्थाने गंड' असे म्हटले आहे. पीडा उत्पन्न करण्याने, आत टोचण्याने आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे संज्ञा हे शल्य आहे; हा अर्थ आत्मभावात प्रवेश करून राहण्याने होतो, म्हणून 'प्रवेश करण्याच्या अर्थाने शल्य' असे म्हटले आहे. प्रतिसंधी ग्रहण करताना विज्ञान कुठूनतरी आल्यासारखे होते, म्हणून 'प्रतिसंधीच्या रूपाने आगती' असे म्हटले आहे. गती म्हणजे प्रवृत्ती. ती त्या-त्या गतींमध्ये प्रवृत्त होते, म्हणून 'च्युतीच्या रूपाने गती' असे म्हटले आहे; याचा अर्थ वाढीच्या रूपाने किंवा घट्ट प्रवाहाच्या रूपाने असा आहे. म्हणूनच 'वारंवार' असे म्हटले आहे. कारण प्रवाहाच्या रूपाने वारंवार प्रवृत्त होणारे विज्ञान हे नंदीने (तृष्णेने) सिंचित असते; ते इतर तीन स्कंधांचा आश्रय घेऊन अभिवृद्धी, प्रतिष्ठा आणि मोठेपणा प्राप्त करते. किंवा प्रवृद्धीच्या रूपाने गती, टाकण्याच्या रूपाने च्युती, त्यानंतर वारंवार रूप प्रवृत्तीच्या रूपाने उपपत्ती, इंद्रियांच्या परिपाकाच्या रूपाने वृद्धी, त्या-त्या कर्माच्या केलेल्या व साठवलेल्या भावामुळे विरूढी, आणि त्या कर्माच्या फलनिष्पत्तीमुळे वैपुल्य अशी योजना करावी.

ကာမဉ္စာတိအာဒိနာ ‘‘အညတြ ရူပါ’’တိအာဒိကာ စောဒနာ လက္ခဏဝသေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတွာ အယဉ္စ နယော စောဒနာယ အဝိသိဋ္ဌဝိသယတာယ သိယာ; ဝိသိဋ္ဌဝိသယာ ပနာယံ စောဒနာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အယံ ပန ပဉှော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တကေ ခန္ဓေတိ ယထာဝုတ္တေ ရူပဝေဒနာဒိကေ စတ္တာရော ခန္ဓေ. အညတြ ရူပါတိ ဣမိနာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ရူပေန ဝိနာ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. ဘဝဝိသေသစောဒနာယ သဘာဝတော [Pg.226] ဧဝ ဝိညာဏေန ဝိနာ ရူပဿပိ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အရူပဘဝေပိ ရူပံ, အသညာဘဝေ စ ဝိညာဏံ အတ္ထီ’’တိ. နိရောဓသမာပန္နဿာတိ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နဿပိ ဝိညာဏံ အတ္ထိ. ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ စေ အတ္ထံ ပဋိဗာဟသီတိ ယဒိ သဒ္ဒတ္ထမေဝ ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယံ န ဂဏှသိ နေယျတ္ထံ သုတ္တန္တိ. ဧတ္ထ စ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဝသေန ပဌမဝါဒေါ; သညံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန သညံယေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန ဌိတာယ အညာယ သညာယ အဘာဝတော အသညီတိ ပဝတ္တော ဒုတိယဝါဒေါ; တထာ သညာယ သဟ ရူပဓမ္မေ သဗ္ဗေ ဧဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော တတိယဝါဒေါ; တက္ကဂ္ဂါဟဝသေနေဝ ပဝတ္တော စတုတ္ထဝါဒေါ. တေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နေဝသညီနာသညီဝါဒေပိ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တဿ သတ္တဿ စုတိပဋိသန္ဓီသု; သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဋုသညာကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထာယ သုခုမာယ သညာယ အတ္ထိဘာဝပဋိဇာနနဝသေန ပဌမဝါဒေါ; အသညီဝါဒေ ဝုတ္တနယေန သုခုမာယ သညာယ ဝသေန သဉ္ဇာနနသဘာဝတာပဋိဇာနနဝသေန စ ဒုတိယဝါဒါဒယော ပဝတ္တာတိ. ဧဝမေတ္ထ ဧတေသံ ဝါဒါနံ သဗ္ဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

कामं च इत्यादींद्वारे 'रूपाशिवाय' इत्यादी आक्षेप लक्षणाच्या रूपाने सांगितले आहेत हे दर्शवून, आणि हा नियम आक्षेपाच्या अविशिष्ट विषयासाठी असू शकतो; परंतु हा आक्षेप विशिष्ट विषयाचा आहे हे दर्शवण्यासाठी 'हा प्रश्न तर' इत्यादी म्हटले आहे. एवढे स्कंध म्हणजे वर सांगितलेले रूप, वेदना इत्यादी चार स्कंध. रूपाशिवाय याने हे स्पष्ट होते की कुठेही रूपाशिवाय विज्ञानाची प्रवृत्ती नसते. विशिष्ट भवाच्या आक्षेपाने स्वभावानेच विज्ञानाशिवाय रूपाचीही प्रवृत्ती नसते हे स्पष्ट होते, म्हणून म्हटले आहे – 'अरूप भवातही रूप आहे, आणि असंज्ञी भवात विज्ञान आहे.' निरोध समापन्नाचा म्हणजे संज्ञावेदयितनिरोध समापत्ती प्राप्त झालेल्याचाही विज्ञान असते. 'जर तू शब्दांच्या छायेने अर्थाचा निषेध करतोस' म्हणजे जर तू केवळ शब्दशः अर्थ घेऊन अभिप्रेत अर्थ ग्रहण करत नाहीस, तर ते नेय्यार्थ सुत्त आहे. आणि येथे, असंज्ञी भवात उत्पन्न झालेल्या सत्वाच्या अपेक्षेने पहिला वाद आहे; 'संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहतो' येथे सांगितलेल्या पद्धतीने संज्ञेलाच आत्मा मानून, तिच्या किंचनभावाने राहिलेल्या इतर संज्ञेच्या अभावामुळे 'असंज्ञी' असा प्रवृत्त झालेला दुसरा वाद आहे; तसेच संज्ञेसह सर्व रूपधर्मांना किंवा सर्व रूप-अरूप धर्मांना आत्मा मानून प्रवृत्त झालेला तिसरा वाद आहे; केवळ तर्काच्या ग्रहणामुळे प्रवृत्त झालेला चौथा वाद आहे. त्यांपैकी जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादातही, असंज्ञी भवात उत्पन्न झालेल्या सत्वाच्या च्युती आणि प्रतिसंधीच्या वेळी; किंवा सर्व ठिकाणी स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करण्यास असमर्थ असलेल्या सूक्ष्म संज्ञेच्या अस्तित्वाचा स्वीकार करण्याच्या रूपाने पहिला वाद आहे; असंज्ञीवादात सांगितलेल्या पद्धतीने सूक्ष्म संज्ञेच्या आधारे संज्ञान घेण्याच्या स्वभावाचा स्वीकार करण्याच्या रूपाने दुसरा इत्यादी वाद प्रवृत्त झाले आहेत. अशा प्रकारे येथे या वादांचे अस्तित्व जाणावे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

၂၄. ယတ္ထ န သညာ, တတ္ထ ဉာဏဿ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘အသညာ သမ္မောဟော’’တိ, အသညဘာဝေါ နာမ သမ္မောဟပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ယထာ နိယျန္တီတိ နိယျာနိယာတိ ဗဟုလံ ဝစနတော ကတ္တုသာဓနော နိယျာနိယသဒ္ဒေါ, ဧဝံ ဣဓ ဝိညာတဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗ’’န္တိ, ဝိဇာနနံ ဝိညာဏန္တိ အတ္ထော. တေန ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗမတ္တေနာတိ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာဏပ္ပမာဏေနာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိမတ္တေနာ’’တိ, နိဗ္ဗိကပ္ပဘာဝတော ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိသမေန ဘာဝနာဘိနီဟာရေနာတိ အတ္ထော. ဩဠာရိကသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိမတ္တေနာတိ ဩဠာရိကာနံ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တိယာ. ဩဠာရိကသင်္ခါရာတိ စေတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနပရိယောသာနာ သမာပတ္တိဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. ဥပသမ္ပဒန္တိ ယေ သညာယ, အသညိဘာဝေ စ ဒေါသံ ဒိသွာ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဝဏ္ဏေန္တာပိ ရူပဇ္ဈာနပဋိလာဘမတ္တေန တဿ သမ္ပာဒနံ ပဋိလာဘံ အဓိဂမံ ပညပေန္တိ, တေသံ တဿ ဗျသနံ အက္ခာယတိ အနုပါယဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဝိနာသော’’တိအာဒိ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ သဒိသသမာပဇ္ဇနပုဗ္ဗကံ ပရိဝုဋ္ဌာနံ. သမာပတ္တိ ဧဝ တေသံ နတ္ထိ အနဓိဂတတ္တာ. ဩဠာရိကသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိယာ အန္တမသော အာကိဉ္စညာယတနသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိယာပိ ပတ္တဗ္ဗန္တိ န အက္ခာယတိ [Pg.227] တေပိ သမတိက္ကမိတွာ ပတ္တဗ္ဗတော. သင်္ခါရာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အဝသေသာတိ ဣတော ပရံ သုခုမဘာဝေါ နာမ နတ္ထီတိ သုခုမဘာဝါပတ္တိယာ အဝသေသာ. တေနာဟ – ‘‘ဘာဝနာဝသေန သဗ္ဗသုခုမဘာဝံ ပတ္တာ သင်္ခါရာ’’တိ. ဧတန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနံ, ပတ္တဗ္ဗံ နာမ ဟောတိ တာဒိသသင်္ခါရပ္ပတ္တိယံ တဗ္ဗောဟာရတော. သင်္ခတံ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ.

२४. जिथे संज्ञा (saññā) नाही, तिथे ज्ञानाचा (ñāṇa) संभवच नाही, म्हणून म्हटले आहे – 'असंज्ञा म्हणजे संमोह (भ्रम)' होय. असंज्ञाभाव म्हणजेच संमोहाची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे 'निर्याण करतात' म्हणून 'निर्याणिक' (niyyāniya) हा शब्द बहुल वचनामुळे कर्तृसाधक आहे, त्याचप्रमाणे येथे 'विज्ञातव्य' (viññātabba) हा शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'जाणतो तो विज्ञातव्य' होय, विजानन (जाणणे) म्हणजेच विज्ञान (viññāṇa) असा अर्थ आहे. त्यामुळे 'दृष्ट-श्रुत-मुत-विज्ञात मात्राने' म्हणजेच 'दृष्ट-श्रुत-मुत-विज्ञानाच्या प्रमाणाने' असा अर्थ समजला पाहिजे. म्हणून म्हटले आहे – 'पंचद्वारिक संज्ञा प्रवृत्ती मात्राने', निर्विकल्प भाव असल्यामुळे पंचद्वारिक संज्ञा प्रवृत्तीच्या समान भावना-अभिनिहाराने (साधनेने) असा अर्थ आहे. 'औदारिक संस्कार प्रवृत्ती मात्राने' म्हणजे औदारिक संस्कारांच्या प्रवृत्तीने होय. येथे 'औदारिक संस्कार' म्हणजे आकिंचन्यायतन-पर्यवसान (शेवट) असणारे समापत्ति-धर्म अभिप्रेत आहेत. उपसंपदा म्हणजे जे संज्ञेमध्ये आणि असंज्ञीभावामध्ये दोष पाहून, नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाची प्रशंसा करत असूनही, केवळ रूपध्यानाच्या प्राप्ती मात्राने त्याचे संपादन, प्रतिलाभ किंवा अधिगम (प्राप्ती) प्रज्ञापित करतात, त्यांच्यासाठी त्याचा विनाश (व्यसन) सांगितला जातो, कारण तो खरा उपाय नाही. म्हणून म्हटले आहे 'विनाश' इत्यादी. 'व्युत्थान' म्हणजे सदृश समापत्तीच्या पूर्वी होणारे परितः उत्थान (बाहेर पडणे). त्यांना ती समापत्तीच प्राप्त न झाल्यामुळे ती त्यांच्याकडे नसते. औदारिक संस्कारांच्या प्रवृत्तीने, अगदी आकिंचन्यायतन संस्कारांच्या प्रवृत्तीनेही जे प्राप्त करायचे आहे, ते प्राप्त झाले असे म्हटले जात नाही, कारण ते देखील ओलांडून पुढे प्राप्त करायचे असते. 'संस्कारांचे' (saṅkhārānaṃ) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठीचे वचन आहे. 'अवशिष्ट' म्हणजे यापुढे सूक्ष्मभाव नाही, म्हणून सूक्ष्मभावाच्या प्राप्तीनंतर उरलेले. म्हणून म्हटले आहे – 'भावनेच्या बळाने सर्व-सूक्ष्मभावाला प्राप्त झालेले संस्कार'. 'हे' म्हणजे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन होय. अशा संस्कारांच्या प्राप्तीमध्ये त्या व्यवहाराने ते 'प्राप्तव्य' (प्राप्त करण्यायोग्य) ठरते. संस्कृत (saṅkhata) म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने आणि संयोगाने बनलेले।

၂၅. ‘‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅) ဝက္ခမာနတ္တာ သဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ, ‘‘တတြာ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘တတြာတိ သတ္တသု ဥစ္ဆေဒဝါဒေသု ဘုမ္မ’’န္တိ. ဥဒ္ဓံ သရန္တိ ဥဒ္ဓံ ဂတံ သရန္တာတိ တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. သရန္တာတိ ယတ္ထ ပတ္ထေန္တိ န လဘန္တိ, တံ ဇာနန္တာ. အာသတ္တိန္တိ အာသီသနံ. ပေစ္စာတိ ပရလောကေ. ဝါဏိဇူပမာ ဝိယာတိ ဘဝပရိယာပန္နဖလဝိသေသာပေက္ခာယ ပဋိပဇ္ဇနတော. သက္ကာယဿ ဘယာတိ သန္တော ကာယောတိ သက္ကာယော, ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနော ဓမ္မသမူဟောတိ ကတွာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ, တတော ဘာယနေန. မာ ခီယိ မာ ပရိက္ခယံ အဂမာသိ. မာ ဩသီဒိ မာ ဟေဋ္ဌာ ဘဿိ. အဗ္ဘန္တိ အာကာသံ မာ ဥန္ဒြိယိ မာ ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိ. ဂဒ္ဒုလေန ဗဒ္ဓေါ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ. ဒဠှထမ္ဘော ဝိယ ခီလော ဝိယ စ သက္ကာယော ဒုမ္မောစနီယတော. သာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကော တဿ အနုပရိဝတ္တနတော. ဒဏ္ဍကော ဝိယ ဒိဋ္ဌိ ဆေဒနကရဏာယ အသမတ္ထဘာဝကရဏတော. ရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ ဗန္ဓနတော စ, အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမန္နာဂမနဝသေန စ သမ္ဗဒ္ဓဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိဋ္ဌိဒဏ္ဍကေ ပဝေသိတာယ တဏှာရဇ္ဇုယာ’’တိ.

२५. 'जे श्रमण-ब्राह्मण विद्यमान सत्त्वाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव प्रज्ञापित करतात' (म. नि. ३.२५) असे पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे, स्वतःच्या बुद्धीमध्ये फिरणाऱ्या विचारांना एकत्र घेऊन, भगवंतांनी 'तत्र' (तिथे) असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'तत्र म्हणजे सात उच्छेदवादांमधील सप्तमी विभक्ती होय'. 'वर धावतात' म्हणजे वर गेलेल्याचा शोध घेतात, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'वर म्हटले जाते' इत्यादी. 'शोध घेतात' म्हणजे जे ते इच्छितात पण मिळवू शकत नाहीत, ते जाणणारे. 'आसक्ती' म्हणजे आकांक्षा (आशींसन). 'पेच्च' म्हणजे परलोकात. 'व्यापाऱ्याच्या उपमेप्रमाणे' कारण भव-पर्यापन्न (भवामध्ये समाविष्ट) विशेष फळाच्या अपेक्षेने ते आचरण करतात. 'सत्कायाच्या भयाने' म्हणजे विद्यमान काय तो 'सत्काय' (sakkāya) होय. परमार्थतः विद्यमान असणारा धर्मसमूह म्हणजेच पाच उपादानस्कंध होत, त्यांच्या भयाने. 'क्षय पावू नकोस' म्हणजे नाश पावू नकोस. 'खचू नकोस' म्हणजे खाली कोसळू नकोस. 'अब्भ' म्हणजे आकाश, 'मा उन्द्रियि' म्हणजे भंग पावून पडू नकोस. चामड्याच्या पट्ट्याने बांधलेला तो 'गद्गुलबद्ध' (gaddulabaddho). दृढ खांबाप्रमाणे किंवा खुंट्याप्रमाणे सत्काय हा मुक्त करण्यास कठीण असल्यामुळे आहे. ती (कुत्री) ज्याप्रमाणे खांबाभोवती फिरते, त्याप्रमाणे दृष्टीगत (diṭṭhigatika) मनुष्य त्या सत्कायाभोवती फिरतो. दृष्टी ही लाकडाच्या दांडक्यासारखी आहे, कारण ती (बंधनाचे) छेदन करण्यास असमर्थ बनवते. तृष्णा ही दोरीसारखी आहे, कारण ती बांधून ठेवते, आणि आलंबन करण्याच्या व समन्वागमन करण्याच्या (जोडण्याच्या) प्रक्रियेने ती बद्ध करते. म्हणून म्हटले आहे – 'दृष्टीरूपी दांडक्यात अडकवलेल्या तृष्णारूपी दोरीने'।

၂၆. ဘဂဝါ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန (စတုစတ္တာရီသ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒါ တတ္ထ တတ္ထ အန္တောဂဓာတိ) ဥဒ္ဒေသဝသေန ပဉ္စေဝ သင်္ဂဟေတွာ ယထုဒ္ဒေသံ နိဂမေန္တော, ‘‘ဣမာနေဝ ပဉ္စာယတနာနီ’’တိ [Pg.228] အာဟ. တတ္ထ ဒုက္ခဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ကာရဏဋ္ဌေန အာယတနတ္ထောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမာနေဝ ပဉ္စ ကာရဏာနီ’’တိ. သညီအာဒိဝသေန တီဏိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ စတ္တာရိ ဘာဇိတာနိ. ဣတရံ ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ကုဟိံ ပဝိဋ္ဌံ? သရူပတော အဘာဇိတတ္တာ ယထာဘာဇိတေသု ဝါဒေသု ကတ္ထ အန္တောဂဓန္တိ ပုစ္ဆတိ. ဥဒ္ဒေသေ ပန သရူပတော ဂဟိတမေဝ, ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ဝါ ပနေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိ. ဣတရော ဧကတ္တသညီဝါဒေ နာနတ္တသညီဝါဒေ အန္တောဂဓန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကတ္တ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ ယထာသုခဉ္စေတံ ဝုတ္တံ. ပဌမော ဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒေါ နာနတ္တသညီဝါဒေ အန္တောဂဓော, ဣတရေ စတ္တာရော ဧကတ္တသညီဝါဒေ.

२६. भगवंतांनी आपल्या देशनाविलासाने आणि विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार (चव्वेचाळीस अपरान्तकल्पिक वाद वेगवेगळ्या ठिकाणी समाविष्ट आहेत) उद्देशाच्या (संक्षेपाच्या) रूपाने पाचच संग्रह करून, उद्देशानुसार समारोप करताना 'हीच ती पाच आयतने होत' असे म्हटले. त्यात दुःखाचे निमित्त असल्यामुळे, दृष्टीगतांच्या (चुकीच्या मतांच्या) कारणाच्या अर्थाने 'आयतन' हा शब्द वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'हीच ती पाच कारणे होत'. संज्ञी इत्यादींच्या रूपाने तीन आणि उच्छेदवाद मिळून चार विभाग केले आहेत. परंतु दुसरे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' कुठे समाविष्ट झाले आहे? प्रत्यक्ष रूपाने त्याचे विभाजन न केल्यामुळे, विभाजित केलेल्या वादांमध्ये ते कुठे समाविष्ट आहे, असा प्रश्न विचारला आहे. उद्देशात (संक्षेपात) तर ते प्रत्यक्ष रूपाने घेतलेच आहे, जसे की – 'काही जण दृष्टधर्मनिर्वाणाची प्रशंसा करतात'. दुसरा (टीकाकार) ते एकत्वसंज्ञावादात आणि नानात्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहे हे दर्शवण्यासाठी 'एकत्व...पे... जाणावे' असे सोयीस्करपणे सांगतो. कारण पहिला दृष्टधर्मनिर्वाणवाद हा नानात्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहे, आणि इतर चार हे एकत्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहेत।

၂၇. အတီတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတန္တိ အတီတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထဓမ္မဝိသယာ ကပ္ပနာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ အတီတကာလဝါစကော ဣဓ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေါ, ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဉ္စ ကပ္ပနာဝတ္ထု နတ္ထိ, အန္တသဒ္ဒေါ စ ကောဋ္ဌာသဝါစကော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတီတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ’’တိ. ‘‘ကပ္ပေတွာ’’တိ စ တသ္မိံ ပုဗ္ဗန္တေ တဏှာယနာဘိနိဝိသာနံ သမတ္ထနံ ပရိနိဋ္ဌာပနံ ဝဒတိ. သေသမ္ပီတိ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရန္တိ ‘‘အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု ဝုတ္တပ္ပကာရံ. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ ကတွာ, လောကောတိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပါနိ တဗ္ဗိပါကာ စာတိ ကတွာ, တံ တံ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပညာပနံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ’’တိ. သဗ္ဗဒါဘာဝေန သဿတော. အမရော နိစ္စော ဓုဝေါတိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. မရဏာဘာဝေန အမရော, ဥပ္ပာဒါဘာဝေန သဗ္ဗကာလံ ဝတ္တနတော နိစ္စော, ထိရဋ္ဌေန ဝိကာရာဘာဝေန ဓုဝေါ, ယထာဟာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိဒ္ဒေသပဋိသမ္ဘိဒါပါဠီဟိ ဝိဘာဝေတိ. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ဣမိဿာ ပဉ္စဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ဝုတ္တော. ‘‘ရူပဝန္တ’’န္တိအာဒိကာယ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ပန ပဉ္စဒသဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ခန္ဓေ, ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညံ – ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တထာ ဧကံ ခန္ဓံ, ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညေ ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ [Pg.229] စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ သဿတော…ပေ… ဓုဝေါ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော; ဧဝံ အသဿတော အနိစ္စော အဓုဝေါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ န ဟောတိ ပရံ မရဏာ; နိစ္စော စ အနိစ္စော စ နေဝနိစ္စော နာနိစ္စောတိ ဧဝမာဒိမတ္ထံ အတိဒိသတိ.

२७. ‘अतीतकोठ्ठाससंखातं’ म्हणजे अतीत (भूतकालीन) स्कंध-कोठ्ठास (स्कंध-भाग) म्हणून ओळखला जाणारा ‘पुब्बन्त’ (पूर्वान्त/भूतकाळ) होय. पूर्वी निवास केलेल्या (अनुभवलेल्या) धर्मांच्या विषयासंबंधीची कल्पना येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून येथे ‘पुब्ब’ (पूर्व) हा शब्द अतीतकालवाचक (भूतकाळ दर्शवणारा) आहे. रूप इत्यादी स्कंधांशिवाय कल्पनेचा दुसरा कोणताही विषय नाही, आणि ‘अन्त’ हा शब्द ‘कोठ्ठास’ (भाग/विभाग) वाचक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतीतकोठ्ठाससंखातं पुब्बन्तं कप्पेत्वा" (भूतकालीन स्कंध-भागात्मक पूर्वान्ताची कल्पना करून). आणि ‘कप्पेत्वा’ (कल्पना करून) म्हणजे त्या पूर्वान्तामध्ये तृष्णा आणि अभिनिवेश (आग्रह) यांचे समर्थन व प्रस्थापन करणे होय. ‘सेसम्पि’ (उर्वरित देखील) म्हणजे ‘पुब्बन्तानुदिट्ठी’ (पूर्वान्त-अनुदृष्टी) इत्यादी. ‘पुब्बे वृत्तप्पकारं’ (पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारे) म्हणजे ‘अपरन्तानुदिट्ठिनो’ (अपरान्त-अनुदृष्टी असणारे) इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या प्रकारे. आणि प्रत्येक (स्कंधा) मध्ये ‘हा आत्मा आहे’ असा अहंभाव प्रस्थापित केला जातो म्हणून, आणि ‘लोक’ म्हणजे लौकिक, ज्यामध्ये पुण्य-पाप आणि त्यांचे विपाक (फळ) समाविष्ट आहेत, असे मानून, त्या त्या विशिष्ट ग्रहणाचा (दृष्टीचा) आश्रय घेऊन प्रज्ञापना (मांडणी) होते, म्हणून म्हटले आहे - "रूप इत्यादींपैकी एकाला ‘आत्मा’ आणि ‘लोक’ असे मानून." सर्वकाळ अस्तित्वात असण्याने ‘सस्सतो’ (शाश्वत). ‘अमरो’ (अमर), ‘निच्चो’ (नित्य), ‘धुवो’ (ध्रुव) हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. मरणाचा अभाव असल्याने ‘अमर’, उत्पत्तीचा अभाव असल्याने सर्वकाळ टिकणारा म्हणून ‘नित्य’, आणि स्थिर अर्थाने विकाराचा अभाव असल्याने ‘ध्रुव’ होय. "यथाह" (जसे म्हटले आहे) इत्यादींद्वारे निर्देश आणि पटिसम्भिदापाळीच्या आधारे वरील अर्थ स्पष्ट केला आहे. आणि हा अर्थ "रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो" (पटिसम्भिदामग्ग १.१३०-१३१) या पाच प्रकारच्या सक्कायदिट्ठीच्या (सत्कायदृष्टीच्या) आधारे सांगितला आहे. परंतु, "रूपवान" इत्यादी (पटिसम्भिदामग्ग १.१३०-१३१) पंधरा प्रकारच्या सक्कायदिट्ठीच्या आधारे चार-चार स्कंधांना ‘आत्मा’ मानून आणि त्याव्यतिरिक्त इतरांना ‘लोक’ म्हणून प्रज्ञापित करतात, असाही अर्थ मिळतो. तसेच, एका स्कंधाला ‘आत्मा’ मानून आणि इतरांना ‘लोक’ म्हणून प्रज्ञापित करतात, असाही अर्थ येथे समजून घ्यावा. ‘एसेव नयो’ (हाच नियम आहे) याद्वारे जसे "रूप इत्यादींपैकी एकाला आत्मा आणि लोक मानून शाश्वत...पे... ध्रुव" असा अर्थ सांगितला आहे; तसेच अशाश्वत, अनित्य, अध्रुव, उच्छेद पावणारा, नष्ट होणारा, मरणानंतर न उरणारा; नित्य आणि अनित्य, न नित्य न अनित्य इत्यादी अर्थांचा अतिदेश (विस्तार) केला जातो.

စတ္တာရော သဿတဝါဒါတိ လာဘီဝသေန တယော, တက္ကီဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ တိတ္ထိယော မန္ဒပညော အနေကဇာတိသတသဟဿမတ္တံ အနုဿရတိ, မဇ္ဈိမပညော ဒသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပာနိ, တိက္ခပညော စတ္တာရီသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပာနိ, န တတော ပရံ. သော ဧဝံ အနုဿရန္တော အတ္တာ စ လောကော စာတိ အဘိဝဒတိ. တက္ကီ ပန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ အဘိဝဒတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လာဘီဝသေန တယော, တက္ကီဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိ. ဧတေနေဝ စ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိကဝါဒေါ ဝိယ သဿတဝါဒေါ ကသ္မာ ဒုဝိဓေန န ဝိဘတ္တောတိ စေ? ပဋိက္ခိတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘चत्तारो सस्सतवादा’ (चार शाश्वतवाद) म्हणजे (अभिज्ञा किंवा ध्यान) लाभलेल्यांच्या आधारे तीन, आणि तार्किकाच्या (तर्क करणाऱ्याच्या) आधारे एक, असे चार (शाश्वतवाद) आहेत. पूर्वनिवासज्ञान (मागील जन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान) प्राप्त झालेला मंदबुद्धीचा अन्यधर्मीय (तीर्थक) अनेक लाख जन्मांचे स्मरण करतो, मध्यम बुद्धीचा दहा संवर्त-विवर्त कल्प (विश्वाचा संकोच आणि विकास होण्याचे कालखंड) स्मरण करतो, आणि तीक्ष्ण बुद्धीचा चाळीस संवर्त-विवर्त कल्प स्मरण करतो, त्याहून अधिक नाही. तो अशा प्रकारे स्मरण करत ‘आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत’ असे प्रतिपादन करतो. परंतु तार्किक हा तर्काने सिद्ध केलेल्या, मीमांसेने (विचाराने) अनुसरलेल्या आणि स्वतःच्या प्रतिभेने स्फुरलेल्या विचाराने ‘आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत’ असे प्रतिपादन करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "लाभलेल्यांच्या आधारे तीन, आणि तार्किकाच्या आधारे एक, असे चार शाश्वतवाद आहेत." आणि याच कारणाने, ‘अधिच्चसमुप्पत्तिकवाद’ (अकस्मात उत्पत्तीचा वाद) प्रमाणे शाश्वतवाद दोन प्रकारांत का विभागला गेला नाही? असे विचारल्यास, तो (तशा प्रकारे) नाकारला गेल्यामुळे, असे समजावे.

ဧတ္ထ စ, ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝါဒေ အယမယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ ဟိ ပရေန ပရိကပ္ပိတော အတ္တာ, လောကော ဝါ သဿတော သိယာ, တဿ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပုရိမရူပါဝိဇဟနတော ကဿစိ ဝိသေသာဓာနဿ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဟိတတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဟိတေ စ ပဋိပတ္တိအတ္ထံ ဥပဒေသော ဧဝ နိပ္ပယောဇနော သိယာ သဿတဝါဒိနော. ကထံ ဝါ သော ဥပဒေသော ပဝတ္တီယတိ ဝိကာရာဘာဝတော; ဧဝဉ္စ အတ္တနော အဇဋာကာသဿ ဝိယ ဒါနာဒိကိရိယာ ဟိံသာဒိကိရိယာ စ န သမ္ဘဝတိ; တထာ သုခဿ ဒုက္ခဿ စ အနုဘဝနနိဗန္ဓော ဧဝ သဿတဝါဒိနော န ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဗဒ္ဓါဘာဝတော, ဇာတိအာဒီနံ အသမ္ဘဝတော ကုတော ဝိမောက္ခော. အထ ပန ဓမ္မမတ္တံ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စ, ယဿ ဝသေနာယံ ကိရိယာဒိဝေါဟာရောတိ ဝဒေယျ. ဧဝမ္ပိ ပုရိမရူပါဝိဇဟနေန အဝဋ္ဌိတဿ အတ္တနော ဓမ္မမတ္တန္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ; တေ ဝါ ပနဿ ဓမ္မာ အဝတ္ထာဘူတာ တတော အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ, ယဒိ အညေ, န တာဟိ တဿ ဥပ္ပန္နာဟိပိ ကောစိ ဝိသေသော အတ္ထိ. ယော ဟိ ကရောတိ ပဋိသံဝေဒေတိ စဝတိ ဥပပဇ္ဇတိ စာတိ ဣစ္ဆိတံ. တသ္မာ တဒဝတ္ထော ဧဝ ယထာဝုတ္တဒေါသော, ကိဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထကာ သိယာ. အထ အနညေ, ဥပ္ပာဒဝိနာသဝန္တီဟိ အဝတ္ထာဟိ [Pg.230] အနညဿ အတ္တနော တာသံ ဝိယ ဥပ္ပာဒဝိနာသသမ္ဘဝါပတ္တိတော ကုတော နိစ္စတာဝကာသော. တာသမ္ပိ ဝါ အတ္တနော ဝိယ နိစ္စတာတိ ဗန္ဓနဝိမောက္ခာနံ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ န ယုဇ္ဇတိ ဧဝ သဿတဝါဒေါ; န စေတ္ထ ကောစိ ဝါဒီ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝေ ပရိသုဒ္ဓံ ယုတ္တိံ ဝတ္တုံ သမတ္ထော အတ္ထိ; ယုတ္တိရဟိတဉ္စ ဝစနံ န ပဏ္ဍိတာနံ စိတ္တမာရာဓေတီတိ ဝိညူဟိ ဆဍ္ဍိတော ဧဝါယံ သဿတဝါဒေါတိ.

आणि येथे, "आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत" या वादातील अयोग्यता (असंगती) स्पष्ट करणे खालीलप्रमाणे आहे - जर इतरांनी कल्पिलेला आत्मा किंवा लोक शाश्वत असेल, तर तो निर्विकार असल्यामुळे आणि आपले पूर्वीचे रूप न सोडणारा असल्यामुळे, त्याच्यामध्ये कोणताही विशेष बदल करणे अशक्य होईल. त्यामुळे अहितापासून निवृत्त होण्यासाठी आणि हिताचे आचरण करण्यासाठी दिलेला उपदेशच शाश्वतवाद्यासाठी निरर्थक ठरेल. किंवा विकाराचा (बदलाचा) अभाव असल्यामुळे तो उपदेश कसा काय प्रवृत्त होऊ शकेल? आणि अशा प्रकारे, आकाशाप्रमाणे आत्म्यासाठी दान इत्यादी क्रिया किंवा हिंसा इत्यादी क्रिया संभवत नाहीत. तसेच, शाश्वतवाद्याच्या मते सुख आणि दुःखाच्या अनुभवाचा संबंधच जुळत नाही, कारण तो कर्माने बद्ध नसतो. जन्म इत्यादींचा असंभव असल्यामुळे मोक्ष (विमुक्ती) कोठून मिळणार? जर असे म्हटले की, केवळ धर्म (अवस्था) उत्पन्न होतो आणि नष्ट होतो, ज्याच्या आधारे हा क्रिया इत्यादींचा व्यवहार चालतो. तरीही, आपले पूर्वीचे रूप न सोडता स्थिर राहिलेल्या आत्म्याचा तो केवळ धर्म आहे, असे मानणे शक्य नाही. आणि ते त्याचे अवस्थाभूत धर्म त्याहून भिन्न असतील की अभिन्न? जर ते भिन्न असतील, तर ते उत्पन्न झाले तरी आत्म्यामध्ये कोणताही विशेष फरक पडणार नाही. कारण जो करतो, अनुभवतो, च्युत होतो (मरण पावतो) आणि उत्पन्न होतो, अशीच मान्यता असते. म्हणून तीच अवस्था आणि पूर्वी सांगितलेला दोष तसाच राहतो, शिवाय धर्माची कल्पना करणेही निरर्थक ठरेल. जर ते अभिन्न असतील, तर उत्पत्ती आणि विनाश असणाऱ्या अवस्थांशी अभिन्न असलेल्या आत्म्यालाही त्यांच्याप्रमाणेच उत्पत्ती आणि विनाशाचा प्रसंग येईल, मग त्याच्या नित्यतेला वाव कोठे उरतो? किंवा मग आत्म्याप्रमाणे त्या अवस्थाही नित्य आहेत असे मानल्यास, बंधन आणि मोक्ष यांचा असंभवच होईल. त्यामुळे शाश्वतवाद मुळीच योग्य ठरत नाही. आणि येथे कोणताही वादी धर्मांच्या शाश्वततेबद्दल निर्दोष युक्तिवाद करण्यास समर्थ नाही; आणि युक्तिवादाशिवाय असलेले वचन पंडितांच्या मनाचे समाधान करत नाही, म्हणूनच विज्ञांनी या शाश्वतवादाचा त्यागच केला आहे.

သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ ဧတ္ထ တေ သရူပမတ္တတော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာ ဧဝ, တတ္ထ ဒွေ ဇနာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှန္တိ လာဘီ စ အလာဘီ စ. တတ္ထ လာဘီ နာမ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အရဟတော စုတိံ ဒိသွာ ဥပပတ္တိံ အပဿန္တော. ယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စုတိမတ္တမေဝ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ, ပုဗ္ဗယောဂါဘာဝေန ပရိကမ္မာကရဏေန ဝါ ဥပပါတံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတိ. သော ‘‘တတ္ထ တတ္ထေဝ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. အလာဘီ – ‘‘ကော ပရလောကံ ဇာနာတိ, ဧတ္တကော ဇီဝဝိသယော, ယာဝ ဣန္ဒြိယဂေါစရော’’တိ အတ္တနော ဓီတုယာ ဟတ္ထဂ္ဂဏှနကရာဇာ ဝိယ ကာမသုခဂိဒ္ဓတာယ ဝါ, ‘‘ယထာ ရုက္ခပဏ္ဏာနိ ရုက္ခတော ပတိတာနိ န ပဋိသန္ဓိယန္တိ, ဧဝံ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ အပ္ပဋိသန္ဓိကမရဏမေဝ ဂစ္ဆန္တိ, ဇလဗုဗ္ဗုဠကူပမာ သတ္တာ’’တိ တက္ကမတ္တဝသေန ဝါ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. တတ္ထ ယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿတ္တဘာဝေ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ ရူပါဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ စတုဗ္ဗိဓအရူပတ္တဘာဝေ စဝိတွာ သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ကထိတာ’’တိ. တတ္ထ ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမေသု တီသု ဝါဒေသု ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ; ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, န ယုတ္တံ စတုဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပဝတ္တေသု စတုတ္ထာဒီသု စတူသု ဝါဒေသု, ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အရူပီနံ ကာယော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, ရူပဘဝေ ပဝတ္တဝေါဟာရေနေဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အရူပဘဝေပိ ကာယဝေါဟာရမာရောပေတွာ အာဟ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ. ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဒိဋ္ဌိယော ပညတ္တာ, တထေဝ ဘဂဝါ ဒဿေသီတိ. အရူပကာယဘာဝတော ဝါ ဖဿာဒိဓမ္မသမူဟဘူတေ အရူပတ္တဘာဝေ ကာယနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘सात उच्छेदवाद’ याविषयी येथे त्यांचे स्वरूप केवळ वर (आधी) दर्शविलेच आहे. त्यामध्ये दोन प्रकारचे लोक उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात - लाभी (प्राप्तकर्ते) आणि अलाभी (अप्राप्तकर्ते). त्यामध्ये ‘लाभी’ म्हणजे दिव्यचक्षुज्ञान प्राप्त केलेले, जे दिव्यचक्षूने अरहंताची च्युती (मृत्यू) पाहूनही त्याची उत्पत्ती (पुनर्जन्म) पाहू शकत नाहीत. किंवा जे पृथग्जनांचीही केवळ च्युतीच पाहू शकतात, परंतु पूर्वयोगाच्या (मागील अभ्यासाच्या) अभावामुळे किंवा परिकर्माच्या (तयारीच्या) अभावामुळे त्यांची उत्पत्ती पाहू शकत नाहीत. ते "तेथेच आत्मा नष्ट होतो (उच्छेद पावतो)" अशी उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात. ‘अलाभी’ म्हणजे - "परलोक कोण जाणतो? हा जीवाचा विषय एवढाच आहे, जोपर्यंत इंद्रियांचा गोचर (अनुभव) आहे" असे मानणारे, जसे की स्वतःच्या कन्येचा हात पकडणाऱ्या राजाप्रमाणे कामसुखात आसक्त झाल्यामुळे, किंवा "जशी वृक्षाची पाने वृक्षावरून गळून पडल्यावर पुन्हा जोडली जात नाहीत, तसेच सर्व प्राणी पुनर्जन्मविरहित मृत्यूलाच प्राप्त होतात, प्राणी हे पाण्याच्या बुब्बुळासारखे (बुडबुड्यासारखे) आहेत" अशा केवळ तर्काच्या आधारे उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात. त्यामध्ये जे खाली (आधी) म्हटले आहे - "मनुष्य आत्मभाव, कामावचर देव आत्मभाव, रूपावचर देव आत्मभाव आणि चार प्रकारच्या अरूप आत्मभावातून च्युत होऊन प्राण्याच्या उच्छेदाचे प्रज्ञापन करण्याच्या हेतूने सात उच्छेदवाद सांगितले आहेत।" त्यामध्ये पहिल्या तीन वादांमध्ये "काया भेदा" (शरीराच्या नाशानंतर) असे म्हणणे योग्यच आहे; कारण ते वाद पंचवोकारभवात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असलेल्या आत्मभावाला अनुसरून प्रवृत्त झाले आहेत. परंतु, चतुवोकारभवात (चार स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असलेल्या आत्मभावाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेल्या चौथ्या इत्यादी चार वादांमध्ये "काया भेदा" असे म्हणणे योग्य नाही. कारण अरूप प्राण्यांना काय (शरीर) नसते ना? हे सत्य आहे, रूपभवात प्रचलित असलेल्या व्यवहारानेच दृष्टीगताने अरूपभवातही ‘काय’ (शरीर) या व्यवहाराचा आरोप करून "काया भेदा" असे म्हटले आहे. जशी दृष्टीगतांनी दृष्टी प्रज्ञप्त केली (मांडली), तशीच भगवंतांनी दर्शविली आहे. किंवा अरूप कायभाव असल्यामुळे, स्पर्श इत्यादी धर्मांचा समूह असलेल्या अरूप आत्मभावामध्ये ‘काय’ असा निर्देश समजला पाहिजे.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝါဒိနိရဝသေသဝိဘဝပတိဋ္ဌာပကာနံ ဒုတိယဝါဒါဒီနံ ယုတ္တော အပရန္တကပ္ပိကဘာဝေါ အနာဂတဒ္ဓဝိသယတ္တာ တေသံ [Pg.231] ဝါဒါနံ; န ပန ဒိဋ္ဌိဂတိက-ပစ္စက္ခဘူတ-မနုဿတ္တဘာဝ-သမုစ္ဆေဒပတိဋ္ဌာပကဿ ပဌမဝါဒဿ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယတ္တာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ယထာ ဟိ ဒုတိယာဒိဝါဒါနံ, ပုရိမပုရိမဝါဒသင်္ဂဟိတဿေဝ အတ္တနော ဥတ္တရုတ္တရဘဝေါပပတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒနတော ယုဇ္ဇတိ အပရန္တကပ္ပိကတာ, တထာ စ ‘‘နော စ ခေါ, ဘော, အယံ အတ္တာ ဧတ္တာဝတာ သမ္မာ သမုစ္ဆိန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အနာဂတဿေဝ မနုဿတ္တဘာဝသမုစ္ဆေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ပဌမဝါဒဿပိ အပရန္တကပ္ပိကတာ ယုဇ္ဇတိ. ဧဝံ သဗ္ဗဿပိ ပုဗ္ဗန္တတော အာဂတဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန ဣဓ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု ဒေသနာ ဂတာ. ဧတေ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဟေဋ္ဌာ အပရန္တကပ္ပိကေသု ဒေသနာ ဂတာ. ဧတေ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဟေဋ္ဌာ အပရန္တကပ္ပိကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န တတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ. ဇလဗုဗ္ဗုဠကူပမာ ဟိ သတ္တာတိ တဿ လဒ္ဓိ.

येथे आक्षेप घेतला जातो की - "कामावचर देवत्व इत्यादींच्या संपूर्ण विनाशाची (विभवाची) स्थापना करणाऱ्या दुसऱ्या इत्यादी वादांचा अपरान्तककल्पिकता (भविष्याविषयी विचार करणे) योग्य आहे, कारण ते वाद अनागत (भविष्य) काळाच्या विषयाशी संबंधित आहेत; परंतु दृष्टीगताला प्रत्यक्ष असलेल्या मनुष्य आत्मभावाच्या समूच्छेदाची (पूर्ण विनाशाची) स्थापना करणाऱ्या पहिल्या वादाचा अपरान्तककल्पिकता योग्य नाही, कारण तो वर्तमान काळाच्या विषयाशी संबंधित आहे।" जर असे असेल, तर जसे दुसऱ्या इत्यादी वादांमध्ये, आधीच्या आधीच्या वादात समाविष्ट असलेल्या स्वतःच्याच उत्तरोत्तर भवातील उत्पत्तीच्या उच्छेदामुळे अपरान्तकल्पिकता योग्य ठरते, आणि म्हणूनच "हे मित्रा, एवढ्याने हा आत्मा पूर्णपणे उच्छेद पावत नाही" इत्यादी म्हटले आहे. याचप्रमाणे भविष्यातीलच मनुष्य आत्मभावाचा उच्छेद अभिप्रेत असल्यामुळे पहिल्या वादाचीही अपरान्तकल्पिकता योग्य ठरते. अशा प्रकारे, पूर्वांतातून (भूतकाळातून) आलेल्या सर्वांच्याच उच्छेद प्रज्ञापनाच्या हेतूने येथे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये देशना (उपदेश) आली आहे. हे उच्छेदवाद खाली अपरान्तकल्पिकांमध्ये "तेथेच उच्छेद होतो, त्यानंतर त्याची प्रवृत्ती (अस्तित्व) राहत नाही" हे दर्शविण्यासाठी सांगितले आहेत. "प्राणी हे पाण्याच्या बुब्बुळासारखे आहेत" हेच त्याचे मत (लद्धी) आहे.

ဣဓာတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု. ဣဓေဝ မနုဿတ္တဘာဝါဒိကေ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဋ္ဌဝိနာသဝသေန. ဧဝံ အနာဂတေ အနုပ္ပတ္တိဒဿနပရာနံ ဥစ္ဆေဒဝါဒါနံ အပရန္တကပ္ပိကေသု ဂဟဏံ; ပုဗ္ဗန္တတော ပန အာဂတဿ အတ္တနော ဣဓေဝ ဥစ္ဆေဒဒဿနပရာနံ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု ဂဟဏံ. ဣတော ပရံ န ဂစ္ဆတီတိ ပန ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နဿ အတ္ထဿ ဒဿနံ. သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ဧကစ္စသဿတန္တိ ပဝတ္တော ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ. သော ပန ဗြဟ္မကာယိက-ခိဍ္ဍာပဒေါသိက-မနောပဒေါသိကတ္တဘာဝတော စဝိတွာ ဣဓာဂတာနံ တက္ကိနော စ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတဝါဒါ’’တိ. ‘‘သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣဒံ တေဟိ သဿတဘာဝေန ဂယှမာနာနံ ဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, န ပနေကစ္စသဿတိကမတဒဿနဝသေန. တဿ ဟိ သဿတာဘိမတံ အသင်္ခတမေဝါတိ လဒ္ဓိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၁.၄၉) ဗြဟ္မဇာလေ – ‘‘စိတ္တန္တိ ဝါ မနောတိ ဝါ ဝိညာဏန္တိ ဝါ အယံ အတ္တာ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. န ဟိ ယဿ ဘာဝဿ ပစ္စယေဟိ အဘိသင်္ခတဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ; တဿေဝ နိစ္စဓုဝါဒိဘာဝေါ အနုမ္မတ္တကေန န သက္ကာ ပဋိညာတုံ. ဧတေန, ‘‘ဥပ္ပာဒဝယဓုဝတာယုတ္တဘာဝါ သိယာ နိစ္စာ, သိယာ အနိစ္စာ, သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဿ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝိဘာဝိတာ ဟောတိ.

‘येथे’ म्हणजे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये. येथेच मनुष्य आत्मभाव इत्यादींमध्ये विनाश आणि नाशाच्या स्वरूपात उच्छेद होतो. अशा प्रकारे, भविष्यात अनुत्पत्ती (पुन्हा जन्म न होणे) दर्शविण्यास तत्पर असलेल्या उच्छेदवादांचे अपरान्तकल्पिकांमध्ये ग्रहण होते; परंतु पूर्वांतातून (भूतकाळातून) आलेल्या स्वतःच्या येथेच उच्छेद दर्शविण्यास तत्पर असलेल्यांचे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये ग्रहण होते. "यापुढे जात नाही" हे अर्थावरून प्राप्त होणाऱ्या अर्थाचे दर्शन आहे. प्राणी आणि संस्कारांमध्ये ‘काही शाश्वत आहेत’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला वाद म्हणजे ‘एकच्चसस्सतवाद’ (एकदेशीय शाश्वतवाद) होय. तो ब्रह्मकायिक, खिड्डापदोसिक (क्रीडाप्रदोषिक), मनोपदोसिक (मनःप्रदोषिक) आत्मभावातून च्युत होऊन येथे आलेल्यांच्या आणि तार्किकांच्या उत्पत्तीच्या आधारे चार प्रकारचा होतो, म्हणून "चार एकच्चसस्सतवाद" असे म्हटले आहे. "संस्कार काही प्रमाणात शाश्वत आहेत" हे त्यांच्याद्वारे शाश्वतभावाने ग्रहण केल्या जाणाऱ्या धर्मांच्या यथास्वभाव दर्शविण्याच्या हेतूने म्हटले आहे, परंतु एकदेशीय शाश्वतवाद्यांचे मत दर्शविण्याच्या हेतूने नाही. कारण त्यांचे शाश्वत मानलेले मत केवळ असंखत (असंस्कृत) आहे, अशी त्यांची धारणा (लद्धी) आहे. तसेच ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.४९) म्हटले आहे - "चित्त किंवा मन किंवा विज्ञान हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिणामधर्मी आहे आणि तो शाश्वत काळापर्यंत तसाच राहील।" कारण ज्या भावाचा प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) अभिसंस्कृत (निर्मित) भाव स्वीकारला जातो, त्याचाच नित्य-ध्रुव इत्यादी भाव कोणत्याही शहाण्या माणसाला मान्य करणे शक्य नाही. याद्वारे, "उत्पाद, व्यय आणि ध्रुवत्वाशी युक्त असल्यामुळे कदाचित नित्य असेल, कदाचित अनित्य असेल, कदाचित अवक्तव्य असेल" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सप्तभंगीवादाची अयुक्तता (अयोग्यता) स्पष्ट होते।

တတ္ထာယံ [Pg.232] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၃၈) အယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ, ‘‘ယေန သဘာဝေန ယော ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, တေနေဝ သဘာဝေန သော ဓမ္မော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စေယျ, သိယာ အနေကန္တဝါဒေါ; အထ အညေန, သိယာ န အနေကန္တဝါဒေါ; န စေတ္ထ ဒေသန္တရာဒိသမ္ဗဒ္ဓဘာဝေါ ယုတ္တော ဝတ္တုံ တဿ သဗ္ဗလောကသိဒ္ဓတ္တာ ဝိဝါဒါဘာဝတော. ယေ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏဃဋေ မကုဋေ ကတေ ဃဋဘာဝေါ နဿတိ, မကုဋဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုဝဏ္ဏဘာဝေါ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဧဝံ သဗ္ဗဘာဝါနံ ကောစိ ဓမ္မော နဿတိ, ကောစိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဘာဝေါ ပန တိဋ္ဌတီ’’တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ကိံ တံ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ဃဋေ မကုဋေ စ အဝဋ္ဌိတံ? ယဒိ ရူပါဒိ, သော သဒ္ဒေါ ဝိယ အနိစ္စော, အထ ရူပါဒိသမူဟော, သမူဟော နာမ သမ္မုတိမတ္တံ. တဿ ဝေါဟာရမတ္တဿ အတ္ထိတာ နတ္ထိတာ နိစ္စတာ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ. တဿ ပရမတ္ထသဘာဝေန အနုပလဗ္ဘနတောတိ အနေကန္တဝါဒေါ န သိယာ. ဓမ္မာ စ ဓမ္မိတော အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ. ယဒိ အညေ, န တေသံ အနိစ္စတာယ ဓမ္မီ အနိစ္စော အညတ္တာ. န ဟိ ရူပါ စက္ခုဝိညာဏံ အညတ္တာ, န စ ရူပေ စက္ခုဝိညာဏသဒ္ဒေါ ဟောတိ; ကိဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထိကာ သိယာ ဓမ္မိနော နိစ္စာနိစ္စတာယ အသိဇ္ဈနတော အထ အနညေ; ဥပ္ပာဒဝိနာသဝန္တေဟိ အနညဿ ဓမ္မိနော တေသံ ဝိယ ဥပ္ပာဒဝိနာသသဗ္ဘာဝတော ကုတော နိစ္စတာဝကာသော, တေသမ္ပိ ဝါ ဓမ္မိနော ဝိယ နိစ္စတာပတ္တိ သိယာ. အပိစ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗရူပေါ အတ္တာ စ လောကော စ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတာပဋိဇာနနတော ယထာ နိစ္စာဒီနံ အညတရံ ရူပံ, ယထာ ဝါ ဒီပါဒယော. န ဟိ ဒီပါဒီနံ ဥဒယဗ္ဗယသဘာဝါနံ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗသဘာဝတာ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဇီဝဿ နိစ္စာဒီသု အညတရံ ရူပံ ဝိယာတိ ဧဝံ သတ္တဘင်္ဂဿ ဝိယ သေသဘင်္ဂါနမ္ပိ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

तेथे ही (दी. नि. टी. १.३८) अयुक्ततेचे स्पष्टीकरण आहे – जर, "ज्या स्वभावाने जो धम्म 'आहे' असे म्हटले जाते, त्याच स्वभावाने तो धम्म 'नाही' असे म्हटले गेले," इत्यादी प्रकारे म्हटले गेले, तर तो अनेकांतवाद होईल; आणि जर दुसऱ्या (स्वभावाने) म्हटले, तर तो अनेकांतवाद होणार नाही; आणि येथे देश-काळादींच्या संबंधाचा भाव सांगणे योग्य नाही, कारण ते सर्वलोकसिद्ध असल्यामुळे त्यात कोणताही विवाद नाही. जे लोक असे म्हणतात की – "ज्याप्रमाणे सोन्याच्या घागरीचा मुकुट बनवला असता घागरीचा भाव नष्ट होतो, मुकुटाचा भाव उत्पन्न होतो, परंतु सोन्याचा भाव तसाच राहतो; त्याचप्रमाणे सर्व भावांमध्ये (पदार्थांमध्ये) एखादा धम्म नष्ट होतो, एखादा उत्पन्न होतो, परंतु स्वभाव मात्र टिकून राहतो." त्यांना विचारले पाहिजे – ते सोने काय आहे, जे घागरीत आणि मुकुटातही स्थिर राहते? जर ते रूपादी असेल, तर ते शब्दाप्रमाणे अनित्य आहे; आणि जर तो रूपादींचा समूह असेल, तर समूह म्हणजे केवळ संमुती (संकेत) आहे. त्या केवळ व्यावहारिक गोष्टीचे अस्तित्व, नास्तित्व किंवा नित्यता सांगता येत नाही. कारण परमत्थ स्वभावाने त्याची उपलब्धी होत नसल्यामुळे अनेकांतवाद सिद्ध होणार नाही. धम्म आणि धम्मी हे एकमेकांपासून भिन्न आहेत की अभिन्न? जर ते भिन्न असतील, तर त्यांच्या अनित्यतेमुळे धम्मी अनित्य होणार नाही, कारण ते भिन्न आहेत. कारण रूपापेक्षा चक्खुविञ्ञाण भिन्न आहे, आणि रूपामध्ये चक्खुविञ्ञाण हा शब्द वापरला जात नाही; शिवाय, धम्मीची नित्यता किंवा अनित्यता सिद्ध न झाल्यामुळे धम्माची कल्पनाही निरर्थक ठरेल. आणि जर ते अभिन्न असतील; तर उत्पाद आणि विनाश असणाऱ्या धम्मांशी अभिन्न असलेल्या धम्मीमध्ये त्यांच्याप्रमाणेच उत्पाद आणि विनाशाचे अस्तित्व असल्यामुळे नित्यतेला वाव कोठून असणार? किंवा मग त्यांच्यामध्येही धम्मीप्रमाणे नित्यता प्राप्त होईल. शिवाय, 'नित्य किंवा अनित्य असे सांगता न येणारे' रूप असलेला आत्मा आणि लोक हे परमत्थतः अस्तित्वात आहेत असे मानल्यामुळे, ते नित्यादींपैकीच एक रूप होईल, किंवा दिवा इत्यादींसारखे होईल. कारण उदय आणि व्यय स्वभाव असलेल्या दिवा इत्यादींना 'नित्य किंवा अनित्य असे सांगता न येणारे' म्हणता येत नाही. ज्याप्रमाणे जीवाचे नित्यादींपैकीच एक रूप मानले जाते, त्याचप्रमाणे सत्तभङ्गाप्रमाणेच उर्वरित भंगांचाही असंभवच आहे, म्हणून सत्तभङ्गवादाची अयुक्तता समजून घेतली पाहिजे.

ဧတ္ထ စ, ‘‘ဣဿရော နိစ္စော, အညေ သတ္တာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သတ္တေကစ္စသဿတဝါဒါ; သေယျထာပိ ဣဿရဝါဒါဒယော. ‘‘ပရမာဏဝေါ နိစ္စာ ဓုဝါ, ဒွိအဏုကာဒယော အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သင်္ခါရေကစ္စသဿတဝါဒါ; သေယျထာပိ ကဏာဒဝါဒါဒယော. နနု စ ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ [Pg.233] အသဿတာ’’တိ; ဧတသ္မိံ ဝါဒေ စက္ခာဒီနံ အသဿတတာသန္နိဋ္ဌာနံ ယထာသဘာဝါဝဗောဓော ဧဝ, တယိဒံ ကထံ မိစ္ဆာဒဿနန္တိ, ကော ဧဝမာဟ – ‘‘စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ မိစ္ဆာဒဿန’’န္တိ? အသဿတေသုယေဝ ပန ကေသဉ္စိ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝါဘိနိဝေသော ဣဓ မိစ္ဆာဒဿနံ; တေန ပန ဧကဝါရေ ပဝတ္တမာနေန စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝါဝဗောဓော ဝိဒူသိတော သံသဋ္ဌဘာဝတော; ဝိသသံသဋ္ဌော ဝိယ သပ္ပိမဏ္ဍော သကိစ္စကာရဏာသမတ္တတာယ သမ္မာဒဿနပက္ခေ ဌပေတဗ္ဗတံ နာရဟတိ. အထ ဝါ အသဿတဘာဝေန နိစ္ဆိတာပိ စက္ခုအာဒယော သမာရောပိတဇီဝသဘာဝါ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတိ ကေဟိ ဂယှန္တီတိ တဒဝဗောဓဿ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၄၉) – ‘‘စက္ခုန္တိ ဝါ…ပေ… ကာယောတိ ဝါ အယံ မေ အတ္တာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အသင်္ခတာယ သင်္ခတာယ စ ဓာတုယာ ဝသေန ယထာက္ကမံ ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ; ဧကစ္စေ အသဿတာတိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝိဘဇ္ဇဝါဒေါပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံပကာရာ စောဒနာ အနောကာသာ ဟောတိ အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝသမ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော.

आणि येथे, "ईश्वर नित्य आहे, इतर प्राणी अनित्य आहेत" अशा प्रकारे चालणारे वाद हे 'सत्त-एकच्च-सस्सतवाद' (प्राणी-एकदेश-शाश्वतवाद) आहेत; जसे की ईश्वरवाद इत्यादी. "परमाणू नित्य व ध्रुव आहेत, आणि द्व्यणुक इत्यादी अनित्य आहेत" अशा प्रकारे चालणारे वाद हे 'संखार-एकच्च-सस्सतवाद' (संस्कार-एकदेश-शाश्वतवाद) आहेत; जसे की कणादवाद इत्यादी. "काही धम्म शाश्वत आहेत आणि काही अशाश्वत आहेत" या वादामध्ये चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा निश्चय हा यथास्वभाव-अवबोध (यथार्थ ज्ञान) च आहे, मग हे मिथ्यादृष्टी कसे काय असू शकते? असे कोण म्हणाले की – "चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा निश्चय ही मिथ्यादृष्टी आहे"? परंतु, अशाश्वत असलेल्याच काही धम्मांमध्ये शाश्वततेचा अभिनिवेश (आग्रह) धरणे, हे येथे मिथ्यादृष्टी आहे; आणि त्यामुळे, एकाच वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा अवबोध संसृष्ट (मिश्रित) भावामुळे दूषित होतो; ज्याप्रमाणे विषाने मिश्रित असलेले तूप स्वतःचे कार्य करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे सम्यक् दृष्टीच्या पक्षात ठेवण्यास योग्य राहत नाही, त्याप्रमाणेच हे आहे. अथवा, अशाश्वत भावाने निश्चित केलेले चक्षू इत्यादी देखील काहींकडून दृष्टीगतीमुळे आरोपित जीवस्वभाव म्हणूनच ग्रहण केले जातात, म्हणून त्या अवबोधाचे मिथ्यादृष्टी असणे नाकारता येत नाही. कारण ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.४९) असे म्हटले आहे – "चक्षू किंवा...पे... काया हा माझा आत्मा आहे" इत्यादी. आणि असे मानल्यास, असंखत आणि संखत धातूंच्या अनुक्रमाने काही धम्म शाश्वत आहेत आणि काही अशाश्वत आहेत, अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा 'विभज्जवाद' देखील 'एकच्चसस्सतवाद' ठरेल, अशी आक्षेपवजा शंका निरवकाश (अयोग्य) ठरते; कारण हा अविपरीत (यथार्थ) धम्मस्वभावाचा स्वीकार आहे.

န မရတီတိ အမရာ. ကာ သာ? ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၆၂) နယေန ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စ ဝါစာ စ, အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါစာယ ဝိဝိဓော ခေပေါတိ အမရာဝိက္ခေပေါ. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပေါ. အထ ဝါ အမရာတိ ဧကာ မစ္ဆဇာတိ, သာ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမ္မုဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥဒကေ သန္ဓာဝမာနာ ဂါဟံ န ဂစ္ဆတိ; ဧဝမေဝံ အယမ္ပိ ဝါဒေါ ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ, ဂါဟံ နာဂစ္ဆတီတိ အမရာဝိက္ခေပေါ, သော ဧဝ အမရာဝိက္ခေပိကော. သွာယံ ဝါဒေါ မုသာဝါဒအနုယောဂဆန္ဒရာဂမောဟဟေတုကတာယ စတုဓာ ပဝတ္တောတိ အာဟ – ‘‘စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ ဝုတ္တာ’’တိ. နနု စေတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၆၅-၆၆) စတုဗ္ဗိဓောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒိကေ ဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော, တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပနမတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတိကဘာဝေါ. န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ အဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာတိ? န ဟေဝံ ပုစ္ဆာဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ဣစ္ဆိတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန. သဿတဝသေန မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ဟိ မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ [Pg.234] စ, ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုံ အသမတ္ထတာယ မုသာဝါဒါဒိဘယေန စ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇတီတိ. တထာ ဟိဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ဝုတ္တော. အထ ဝါ ပုညပါပါနံ, တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန, အသဒ္ဒဟနေန စ, ‘‘တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏံယေဝ ယုတ္တံ သုန္ဒရဉ္စာ’’တိ, ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝေကာ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ စေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၁). ကထံ ပနဿာ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော? ဥစ္ဆေဒဝသေန အနဘိနိဝေသတော. ‘‘နတ္ထိ ကောစိ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတဝေဒီ ဝိဝါဒဗဟုလတ္တာ လောကဿ; ‘ဧဝမေဝ’န္တိ ပန သဒ္ဒန္တရေန ဓမ္မေ နိဇ္ဈာနနာ အနာဒိကာလိကာ လောကေ’’တိ ဂါဟဝသေန သဿတလေသောပေတ္ထ လဗ္ဘတိယေဝ.

जे मरत नाही ते 'अमरा' (अमर). ती कोणती? 'माझ्यासाठी असेही नाही' इत्यादी (दी. नि. १.६२) पद्धतीने दृष्टी बाळगणाऱ्याची (दृष्टिगतिकाची) अमर्याद दृष्टी आणि वाणी, आणि त्या 'अमरा' (न मरणारी/न संपणारी) दृष्टी व वाणीचा विविध प्रकारे विक्षेप (गोंधळ किंवा टाळाटाळ) करणे म्हणजे 'अमराविक्षेप' (अमराविक्खेप) होय. ज्याच्याकडे हा (वाद) आहे तो 'अमराविक्षेपी' होय. किंवा 'अमरा' नावाची एक माशाची जात आहे, जी पाण्यात वर-खाली बुड्या मारत पोहत असताना पकडता येत नाही; त्याचप्रमाणे हा वादही इकडे-तिकडे धावतो पण पकडीत येत नाही, म्हणून याला 'अमराविक्षेप' म्हणतात, आणि तोच 'अमराविक्षेपक' (अमराविक्खेपिक) होय. हा वाद असत्य बोलणे (मुसावाद), भीती, छंद (आसक्ती), राग आणि मोह यांच्या कारणांमुळे चार प्रकारे प्रवृत्त होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'चार अमराविक्षेपक सांगितले आहेत.' येथे शंका उपस्थित होते की (दी. नि. टीका १.६५-६६), चारही प्रकारचा अमराविक्षेपक हा कुशल इत्यादी धर्म आणि परलोक इत्यादी गोष्टींना यथार्थपणे न जाणता, तिथे तिथे प्रश्न विचारला असता केवळ प्रश्नाचे विक्षेपण (टाळाटाळ) करतो, तर मग त्याचे दृष्टिगतिकत्व (विशिष्ट मत बाळगणे) कसे असू शकते? कारण ज्याला बोलायचे नाही अशा व्यक्तीप्रमाणे, विचारलेला अर्थ न जाणणाऱ्याने केवळ विक्षेप (टाळाटाळ) केल्याने त्याला दृष्टिगतिक (मतवादी) मानणे योग्य नाही काय? (उत्तर:) केवळ प्रश्नाचा विक्षेप केल्याने त्याचे दृष्टिगतिकत्व मानलेले नाही, तर मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) मानले आहे. कारण शाश्वतत्वाच्या दृष्टीने मिथ्या अभिनिवेश असलेला मंदबुद्धी माणूस कुशल इत्यादी धर्मांना आणि परलोकादी गोष्टींना यथार्थपणे प्राप्त न करता, स्वतःला न समजलेला अर्थ दुसऱ्याला समजावून सांगण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि असत्य बोलण्याच्या (मुसावाद) इत्यादींच्या भयाने विक्षेप (टाळाटाळ) करतो. म्हणूनच या वादाचा 'शाश्वतदृष्टी'मध्ये (सस्सतदिट्ठि) संग्रह केला गेला आहे. किंवा पुण्य-पाप आणि त्यांच्या विपाकांचे (परिणामांचे) ज्ञान नसल्यामुळे व त्यावर श्रद्धा नसल्यामुळे, 'त्या विषयावरील प्रश्नाचे विक्षेपण (टाळाटाळ) करणेच योग्य आणि सुंदर आहे,' अशी क्षंती (स्वीकृती) व रुची उत्पन्न करून अभिनिवेश (आग्रह) धरणाऱ्याची ही उत्पन्न झालेली दृष्टी सप्तभंगी दृष्टीप्रमाणे एक स्वतंत्र दृष्टीच मानली पाहिजे. तसेच म्हटले आहे - 'दृष्टिगतिकाची अमर्याद दृष्टी आणि वाणी' (दी. नि. अट्ठकथा १.६१). पण मग या दृष्टीचा शाश्वतदृष्टीत संग्रह कसा होतो? उच्छेदवादाच्या दृष्टीने अभिनिवेश (आग्रह) नसल्यामुळे. 'लोकामध्ये अनेक वादविवाद असल्यामुळे धर्मांना यथार्थपणे जाणणारा कोणीही नाही; परंतु 'असेच आहे' अशा शब्दांनी धर्मांचे चिंतन करणे हे लोकात अनादिकाळापासून चालत आलेले आहे,' अशा ग्रहणामुळे (समजुतीमुळे) येथे शाश्वततेचा अंश (सस्सतलेस) मिळतोच.

အမတိ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ သဘာဝေါ ဩသာနန္တိ အန္တော, မရိယာဒေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အန္တဝါ. တေနာဟ ‘‘သပရိယန္တော’’တိ. အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧဝံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဒုတိယဝါဒေါ ‘‘အနန္တဝါ လောကော’’တိ ဝါဒေါ. တတိယဝါဒေါ ‘‘အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စာ’’တိ ဝါဒေါ. စတုတ္ထဝါဒေါ ‘‘နေဝန္တဝါ နာနန္တဝါ’’တိ ဝါဒေါ. ဧတေ ဧဝ စတ္တာရော ဝါဒိနော သန္ဓာယ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၅၃) – ‘‘အန္တာနန္တိကာ အန္တာနန္တံ လောကဿ ပညပေန္တိ စတူဟိ ဝတ္ထူဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၅၃) ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏံ ဝါဒီနံ အန္တတ္တဉ္စ အနန္တတ္တဉ္စ အန္တာနန္တတ္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒတ္တာ အန္တာနန္တိကတ္တံ. ပစ္ဆိမဿ ပန တဒုဘယပဋိသေဓဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ကထမန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? တဒုဘယပဋိသေဓဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ဧဝ. ယသ္မာ ပဋိသေဓဝါဒေါပိ အန္တာနန္တဝိသယော ဧဝ တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ. အပရေ အာဟု – ‘‘ယထာ တတိယဝါဒေ သမ္ဘေဒဝသေန ဧတဿေဝ အန္တဝန္တတာ အနန္တတာ စ သမ္ဘဝတိ, ဧဝံ တက္ကီဝါဒေပိ ကာလဘေဒဝသေန ဥဘယသမ္ဘဝတော အညမညပဋိသေဓေန ဥဘယညေဝ ဝုစ္စတိ. ကထံ? အန္တဝန္တတာပဋိသေဓေန ဟိ အနန္တတာ ဝုစ္စတိ, အနန္တတာပဋိသေဓေန စ အန္တဝန္တတာ, အန္တာနန္တာနဉ္စ တတိယဝါဒဘာဝေါ ကာလဘေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ယသ္မာ အယံ လောကသညိတော အတ္တာ ဈာယီဟိ အဓိဂတဝိသေသေဟိ အနန္တော ကဒါစိ သက္ခိ ဒိဋ္ဌော အနုသုယျတိ; တသ္မာ နေဝန္တဝါ. ယသ္မာ ပန တေဟိ [Pg.235] ဧဝ ကဒါစိ အန္တဝါ သက္ခိ ဒိဋ္ဌော အနုသုယျတိ, တသ္မာ န ပန အနန္တဝါ’’တိ. ယထာ စ အနုဿုတိတက္ကီဝသေန, ဧဝံ ဇာတိဿရတက္ကိအာဒီနဉ္စ ဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အယဉှိ တက္ကိကော အဝဍ္ဎိတဘာဝပုဗ္ဗကတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာနံ ဝဍ္ဎိတဘာဝဿ ဝဍ္ဎိတကာလဝသေန အပစ္စက္ခကာရိတာယ အနုဿဝါဒိမတ္တေ ဌတွာ – ‘‘နေဝန္တဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ, အဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ပန ‘‘နာနန္တော’’တိ. န ပန အန္တဝန္တတာနန္တတာနံ အစ္စန္တမဘာဝေန ယထာ တံ ‘‘နေဝသညီနာသညီ’’တိ, အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဝိညာတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိက္ခေပပက္ခံယေဝ ဘဇေယျ စတုတ္ထဝါဒေါ. န ဟိ အန္တဝန္တတာနန္တတာတဒုဘယဝိနိမုတ္တော အတ္တနော ပကာရော အတ္ထိ, တက္ကီဝါဒီ စ ယုတ္တိမဂ္ဂကော, ကာလဘေဒဝသေန စ တဒုဘယမ္ပိ ဧကသ္မိံ န န ယုဇ္ဇတီတိ. အနန္တရစတုက္ကန္တိ ဧကတ္တသညီတိ အာဂတသညီစတုက္ကံ.

ज्यामध्ये स्वभाव गमन करतो किंवा समाप्त होतो तो 'अंत' (मर्यादा) होय, आणि जो याने युक्त आहे तो 'अंतवान' (अन्तवा) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सपर्यन्त' (मर्यादित). ज्याने कसिण (ध्यानविषय) वाढवलेला नाही अशा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) बाबतीत असे घडते, अशी योजना आहे. दुसरा वाद म्हणजे 'लोक अनंत आहे' (अनन्तवा लोको) हा वाद होय. तिसरा वाद म्हणजे 'लोक अंतवान आणि अनंत दोन्ही आहे' हा वाद होय. चौथा वाद म्हणजे 'लोक अंतवानही नाही आणि अनंतही नाही' हा वाद होय. याच चार वादविवादांना उद्देशून ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.५३) म्हटले आहे - 'अंतानांतिक (अन्तानन्तिका) लोक अंतवान आणि अनंत आहे असे चार कारणांनी प्रज्ञापित करतात.' त्यामध्ये (दी. नि. टीका १.५३) पहिल्या तीन वाद्यांच्या बाबतीत अंतत्व, अनंतत्व आणि अंतानंतत्व याविषयी प्रवृत्त झालेल्या वादांमुळे त्यांचे 'अंतानांतिकत्व' योग्यच आहे. परंतु शेवटच्या (चौथ्या) वाद्याच्या बाबतीत, त्या दोन्हीच्या निषेधाच्या स्वरूपात वाद प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याचे 'अंतानांतिकत्व' कसे असू शकते? (उत्तर:) त्या दोन्हीच्या निषेधाच्या स्वरूपात वाद प्रवृत्त झाल्यामुळेच. कारण निषेध करणारा वाद देखील अंत आणि अनंत या विषयावरच आधारित असल्यामुळे तो त्यालाच उद्देशून प्रवृत्त होतो. इतर आचार्य म्हणतात - 'ज्याप्रमाणे तिसऱ्या वादात संभेदाच्या (मिश्रणाच्या) मुळे याचेच अंतवंतत्व आणि अनंतत्व संभवते, त्याचप्रमाणे तार्किक वादातही कालभेदाच्या मुळे दोन्ही संभवत असल्यामुळे, परस्परांच्या निषेधाने दोन्ही सांगितले जातात. कसे? अंतवंतत्वाच्या निषेधाने अनंतत्व सांगितले जाते, आणि अनंतत्वाच्या निषेधाने अंतवंतत्व; आणि अंतानंतत्वाचा तिसरा वाद हा कालभेदाच्या अपेक्षेनेच आहे. याचा अर्थ असा आहे की, ज्या अर्थी हा 'लोक' संज्ञेचा आत्मा ध्यान करणाऱ्यांनी (ध्यायींनी) विशेष प्राप्तीद्वारे कधीतरी प्रत्यक्ष पाहिलेला आणि ऐकलेला असतो की तो अनंत आहे; म्हणून तो 'अंतवान नाही' (नेवन्तवा). आणि ज्या अर्थी त्यांच्याद्वारेच कधीतरी तो अंतवान प्रत्यक्ष पाहिलेला आणि ऐकलेला असतो, म्हणून तो 'अनंत नाही' (नानन्तवा).' आणि ज्याप्रमाणे अनुश्रुती-तार्किकांच्या (ऐकीव गोष्टींवर तर्क करणाऱ्यांच्या) दृष्टीने, त्याचप्रमाणे जातिस्मर-तार्किक (पूर्वजन्माचे स्मरण करून तर्क करणारे) इत्यादींच्या दृष्टीनेही यथासंभव योजना करावी. कारण हा तार्किक, प्रतिभाग-निमित्तांच्या (ध्यानातील चिन्हांच्या) अ-विकसित अवस्थेमुळे आणि विकसित अवस्थेच्या काळात प्रत्यक्ष न पाहिल्यामुळे, केवळ अनुश्रुती (ऐकीव माहिती) इत्यादींवर विसंबून राहून - 'अंतवान नाही' असे नाकारतो, आणि अ-विकसित काळाच्या अपेक्षेने 'अनंत नाही' असे म्हणतो. परंतु अंतवंतत्व आणि अनंतत्व यांच्या अत्यंत अभावामुळे नव्हे, जसे की 'नैवसंज्ञानासंज्ञा' (नेवसञ्ञीनासञ्ञी) च्या बाबतीत असते; आणि हे निश्चितपणे असेच समजले पाहिजे, अन्यथा चौथा वाद केवळ विक्षेप पक्षाचाच (टाळाटाळीचाच) आश्रय घेईल. कारण अंतवंतत्व आणि अनंतत्व या दोन्हीहून मुक्त असा स्वतःचा कोणताही प्रकार नाही, आणि तार्किक वाद हा युक्तिमार्गाचा अवलंब करणारा असतो, आणि कालभेदाच्या मुळे ते दोन्ही एकाच ठिकाणी अयोग्य ठरत नाहीत. 'अनंतर चतुष्क' म्हणजे 'एकत्वसंज्ञी' इत्यादी रूपाने आलेले 'संज्ञी चतुष्क' होय.

ဧကန္တသုခီတိ ဧကန္တေနေဝ သုခီ. တံ ပနဿ သုခံ ဒုက္ခေန အဝေါမိဿံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိရန္တရသုခီ’’တိ. ဧကန္တသုခမေဝါတိ ဣဒံ သုခဗဟုလတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတီတာသု သတ္တသု ဇာတီသူတိ ဣဒံ တတော ပရံ ဇာတိဿရဉာဏေန အနုဿရိတုံ န သက္ကာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တာဒိသမေဝါတိ သုခသမင်္ဂိမေဝ အတ္တဘာဝံ. ‘‘ဧဝံ သုခသမင်္ဂီ’’တိ တံ အနုဿရန္တဿ ဇာတိဿရဿ အတီတဇာတိယမ္ပိ ဣဓ ဝိယ ဒုက္ခဖုဋ္ဌဿ တံ အနုဿရန္တဿ.

'एकांतसुखी' (एकन्तसुखी) म्हणजे अत्यंत सुखी किंवा केवळ सुखीच. आणि त्याचे ते सुख दुःखाने अमिश्रित (मिश्रण नसलेले) असते, म्हणून म्हटले आहे - 'निरंतर सुखी' (निरन्तरसुखी). 'केवळ सुखच' (एकन्तसुखमेव) हे सुखाच्या बहुलतेला (अधिकतेला) उद्देशून म्हटले आहे. 'गेल्या सात जन्मांमध्ये' (अतीतासु सत्तसु जातीसु) हे त्यापलीकडे जातिस्मर ज्ञानाने (पूर्वजन्माच्या स्मरणाच्या ज्ञानाने) स्मरण करणे शक्य नाही, म्हणून म्हटले आहे. 'तशाच प्रकारचा' (तादिसमेव) म्हणजे सुखाने युक्त असलेलाच आत्मभाव (अत्तभाव - शरीर/अस्तित्व) होय. 'अशा प्रकारे सुखाने युक्त' (एवं सुखसमङ्गी) हे त्याचे स्मरण करणाऱ्या जातिस्मर (पूर्वजन्माचे स्मरण करणाऱ्या) व्यक्तीच्या बाबतीत आहे, ज्याप्रमाणे येथे दुःखाने स्पर्शलेल्या व्यक्तीला भूतकाळातील जन्मातही त्याचे स्मरण होते.

သဗ္ဗေသမ္ပီတိ လာဘီနံ တက္ကီနမ္ပိ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ အာကဍ္ဎတိ. ကာမာဝစရံ နာမ အဒုက္ခမသုခံ အနုဠာရံ အဝိဘူတန္တိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေနာ’’တိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ကာရဏဘူတံ ဧတဿ အတ္ထိ, တေန ဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ. မဇ္ဈတ္တဿာတိ မဇ္ဈတ္တဘူတဿ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာဗဟုလဿ. မဇ္ဈတ္တဘူတဋ္ဌာနမေဝ အတ္တနော မဇ္ဈတ္တတာပတ္တမေဝ ဘူတပုဗ္ဗံ အနုဿရန္တဿ. ဧကစ္စသဿတိကာတိ ဧကစ္စသဿတဝါဒိနော ဝုတ္တာ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဟိ ဧကစ္စသဿတိကာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေါ သဿတဝါဒသမုဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ’’တိ စ ဝုတ္တံ.

'सब्बेसम्पि' (सर्वांनाच) म्हणजे लाभ मिळवणाऱ्यांना आणि तार्किक लोकांनाही. 'तथा' या शब्दाने 'सब्बेसम्पि' हे पद आकर्षित केले जाते. कामावचर नावाचे अदुःखमसुख (दुःखही नाही आणि सुखही नाही) हे अनुदार (स्थूल नसलेले) आणि अविभूत (अस्पष्ट) असते, म्हणून 'चतुत्थज्झानवसेन' (चौथ्या ध्यानाच्या प्रभावाने) असे म्हटले आहे. चौथे ध्यान ज्याचे कारण आहे किंवा ज्याच्याद्वारे ते उत्पन्न होते, ते 'चतुत्थज्झानिक' (चौथ्या ध्यानाशी संबंधित) होय. 'मज्झत्तस्स' म्हणजे तटस्थ राहिलेल्या, तटस्थ वेदनेचे प्राधान्य असलेल्या. पूर्वी अनुभवलेल्या स्वतःच्या तटस्थतेच्या अवस्थेचेच स्मरण करणाऱ्याचे. 'एकच्चसस्सतिका' म्हणजे काही अंशी शाश्वतवादी असे म्हटले आहे. पुद्गलाच्या अधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या संदर्भाने) ते 'एकच्चसस्सतिक' (एकदेशीय शाश्वतवादी) असतात. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. यदृच्छासमुत्पादवाद (अधिच्चसमुप्पन्नवाद) हा शाश्वतवादाच्या अंतर्गतच दर्शविला गेला आहे, म्हणून 'द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका' (दोन यदृच्छासमुत्पन्नवादी) असेही म्हटले आहे.

၂၈. ဒိဋ္ဌုဒ္ဓါရန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနဝသေန ပဒုဒ္ဓရဏံ. ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏန္တိ အပရပ္ပစ္စယံ အတ္တနိယေဝ ဉာဏံ. တံ ပန အတ္တပစ္စက္ခံ [Pg.236] ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခဉာဏ’’န္တိ. သုဝဏ္ဏဿ ဝိယ ဒေါသာပဂမေန ဥပက္ကိလေသဝိဂမေန ဉာဏဿ ဝိသုဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသ’’န္တိ. ကိလေသန္ဓကာရဝိဂမတော သပ္ပဘာသမုဇ္ဇလမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရ’’န္တိ ဗာဟိရသမယသ္မိမ္ပိ ဟောန္တိ ဈာနဿ သမိဇ္ဈနတော. မယမိဒံ ဇာနာမာတိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ စ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန အညာဏဘာဂမေဝ ပရိဗြူဟေတွာ တတော ဧဝ ယထာဂဟိတံ ဂါဟံ သန္ဓာယ – ‘‘မယမိဒံ အတ္ထံ တတ္ထ ဇာနာမာ’’တိ ဧဝံ တတ္ထ မိစ္ဆာဂါဟေ အဝိဇ္ဇမာနံ ဉာဏကောဋ္ဌာသံ ဩတာရေန္တိယေဝ အနုပ္ပဝေသေန္တိယေဝ. န တံ ဉာဏံ, မိစ္ဆာဒဿနံ နာမေတံ, ကိံ ပန တံ မိစ္ဆာဒဿနံ နာမ? သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိအာဒိနာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တဒပိ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. ယံ တံ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယဘူတံ ဉာဏံ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဇာနနမတ္တလက္ခဏတ္တာ ဉာဏဘာဂမတ္တမေဝါ’’တိ. ဉာဏမ္ပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝ လာဘိနော ဣတရဿ စ တထာ တထာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော. အနုပါတိဝတ္တနတော အနတိက္ကမနတော. အသာဓာရဏတော န ဥပါတိဝတ္တန္တိ ဧတေနာတိ အနုပါတိဝတ္တနံ, တတော. ဥပါဒါနပစ္စယတောတိ ဥပါဒါနဿ ပစ္စယဘာဝတော. ဧတေန ဖလူပစာရေနေဝ ဥပါဒါနမာဟ. ယဒိ ဗြဟ္မဇာလေ အာဂတာ သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိယော ဣဓ ကထိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သန္တေ ဣဒံ သုတ္တံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တေန ဧကသဒိသန္တိ အာဟ – ‘‘ဗြဟ္မဇာလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘အညတြ ရူပံ အညတြ ဝေဒနာ သက္ကာယံယေဝ အနုပရိဓာဝန္တီ’’တိ ဝစနတော ဣဓ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အာဂတာ. ဗြဟ္မဇာလံ ကထိတမေဝ ဟောတိ တတ္ထ အာဂတာနံ ဒွါသဋ္ဌိယာပိ ဒိဋ္ဌီနံ ဣဓာဂတတ္တာ. သဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသော အတ္တာဘိနိဝေသပုဗ္ဗကော, ‘‘အတ္တာ သဿတော အတ္တာ ဥစ္ဆေဒေါ’’တိ ပဝတ္တနတော.

२८. 'दिट्ठुद्धार' (दृष्टीचे निराकरण) म्हणजे वर सांगितलेल्या दृष्टींच्या अनिय्यानिक (मुक्ती न देणाऱ्या) स्वरूपाचे दर्शन घडवून पदांचे खंडन करणे. 'पच्चत्तंयेव जाणं' (स्वतःचेच ज्ञान) म्हणजे दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेले, स्वतःमध्येच असलेले ज्ञान. ते स्वतःला प्रत्यक्ष अनुभवास येते, म्हणून 'पच्चक्खजाणं' (प्रत्यक्ष ज्ञान) असे म्हटले आहे. सोन्याप्रमाणे दोषांचे निवारण झाल्याने आणि उपक्किलेसांच्या (उपक्लेशांच्या) विगमाने ज्ञानाची जी विशुद्धता होते, तिला 'परिसुद्धं nirupakkilesa' (उपक्लेशांशिवाय अत्यंत शुद्ध) असे म्हटले आहे. क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश झाल्यामुळे ते प्रभायुक्त आणि प्रज्वलितच होते, म्हणून म्हटले आहे - 'परियोदातं pabhassara' (अत्यंत शुद्ध आणि प्रभास्वर). बाह्य संप्रदायांमध्येही ध्यानाच्या सिद्धीमुळे हे घडते. 'आम्ही हे जाणतो' म्हणजे 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा मिथ्या ग्रहणामुळे अज्ञानाचाच भाग वाढवून, आणि त्यावरूनच जसा ग्रहण केला आहे तसाच ग्रह धरून - 'आम्ही हा अर्थ तिथे जाणतो' अशा प्रकारे त्या मिथ्या ग्रहणात नसलेला ज्ञानाचा अंश प्रविष्ट करतात. ते ज्ञान नाही, तर ते 'मिथ्यादर्शन' आहे. मग ते मिथ्यादर्शन म्हणजे काय? 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' इत्यादी मिथ्या अभिनिवेश (आग्रह) असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तदपि...पे... अत्थो'. जे दृष्टीचे उपनिषय (कारण) बनलेले ज्ञान आहे, त्याला संबोधित करून म्हटले आहे - 'केवळ जाणण्याच्या लक्षणाचा असल्यामुळे तो केवळ ज्ञानाचाच एक भाग आहे'. कारण ज्ञान देखील दृष्टीचे उपनिषय बनतेच, लाभ मिळवणाऱ्याला आणि इतरांना त्या त्या प्रकारे मिथ्या अभिनिवेश झाल्यामुळे. 'अनुपातिवत्तनतो' म्हणजे उल्लंघन न करण्यामुळे. असाधारणत्वामुळे जे याचे उल्लंघन करत नाहीत, ते 'अनुपातिवत्तन' होय, त्यावरून. 'उपादानपच्चयतो' म्हणजे उपादानाचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे. येथे फलोपचारानेच उपादान म्हटले आहे. जर ब्रह्मजाल सुत्तात आलेल्या सर्वच दृष्टी येथे सांगितल्या आहेत, तर हे सुत्त ब्रह्मजाल सुत्तासारखेच आहे, असे दर्शवण्यासाठी 'ब्रह्मजाले पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यत्र रूप, अन्यत्र वेदना, केवळ सत्काय (सक्काय) च्या मागे धावतात' या वचनावरून येथे 'सक्कायदिट्ठि' (सत्कायदृष्टी) आली आहे. ब्रह्मजाल सुत्त आधीच सांगितले गेले आहे, कारण तिथे आलेल्या बासष्ट (६२) दृष्टी येथेही आल्या आहेत. शाश्वत आणि उच्छेद यांचा अभिनिवेश हा आत्म-अभिनिवेशपूर्वक असतो, कारण 'आत्मा शाश्वत आहे, आत्मा उच्छेद पावणारा आहे' अशा प्रकारे तो प्रवृत्त होतो.

၃၀. ဒွါသဋ္ဌိ…ပေ… ဒဿေတုန္တိ ကထံ ပနာယမတ္ထော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော’’တိအာဒိပါဠိယာ ဒဿိတော ဟောတီတိ? အပ္ပဟီနသက္ကာယဒိဋ္ဌိကဿ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဒိဋ္ဌိဥပါဒိယနဇောတနတော. ပရိစ္စာဂေနာတိ ဝိက္ခမ္ဘနေန. စတုတ္ထဇ္ဈာနနိရောဓာ တတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ န ပရိဟီနစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ တတိယဇ္ဈာနံ ဘဝတိ, တတိယဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတဿ စ တတိယံ ပဋိလောမနယေန သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘အယံ [Pg.237] ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ပဝိဝေကာ ပီတိ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဣဒံ, ‘‘နိရာမိသသုခဿနိရောဓာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ ဝုဋ္ဌာနနိရောဓဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟီနဇ္ဈာနပရိယာဒါနကဒေါမနဿန္တိ နီဝရဏသဟဂတဒေါမနဿမာဟ. တဉှိ ဈာနပရိယာဒါနကရံ. ကမ္မနီယဘာဝေါတိ သမာပတ္တိံ ပတ္တော ဝိယ သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဘာဝေ ကမ္မက္ခမဘာဝေါ. သောမနဿဝိဓုရတ္တာ ဒေါမနဿံ ဝိယာတိ ဒေါမနဿန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝိဝေကာ ပီတီ’’တိ ပုန ဝုတ္တာ ပီတိ ဈာနဒွယပီတိ. ယံ ဌာနံ ဆာယာ ဇဟတီတိ ယံ ပဒေသံ အာတပေန အဘိဘုယျမာနံ ဆာယာ ဇဟတိ. တတ္ထ အာတပေ ဆာယာတိ ပဒေသေန အာတပသညိတာနံ ဘူတသင်္ခတာနံ ပဟာနဋ္ဌာနမာဟ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မိံ ဌာနေ’’တိအာဒိ.

३०. बासष्ट (६२)...पे... दर्शवण्यासाठी - 'येथे, भिक्खूहो, कोणी एक' इत्यादी पाळी वचनाद्वारे हा अर्थ कसा दर्शविला गेला आहे? ज्याची सत्कायदृष्टी नष्ट झालेली नाही, त्याच्या पूर्वान्त आणि अपरान्त दृष्टींचे ग्रहण (उपादान) प्रकाशित करण्याद्वारे. 'परिच्चागेन' म्हणजे विक्खंभनाने (दडपून टाकण्याद्वारे). चौथ्या ध्यानाचा निरोध करून तिसऱ्या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो, येथे चौथ्या ध्यानातून भ्रष्ट न झालेल्याचे तिसरे ध्यान होत नाही, तर तिसऱ्या ध्यानातून उठलेल्याचे आणि चौथ्या ध्यानातून उठलेल्याचे तिसरे ध्यान प्रतिलोम क्रमाने संभवते. म्हणूनच 'अयं पनेत्था' इत्यादी म्हटले आहे. हे अशा प्रकारे समजून घ्यावे - 'प्रविवेकजन्य प्रीती निरुद्ध होते' हे वचन, 'निरामीष सुखाच्या निरोधाने' या वचनाप्रमाणेच व्युत्थान-निरोधाच्या (ध्यानातून उठण्याच्या निरोधाच्या) संदर्भाने म्हटले आहे, असा अर्थ समजून घ्यावा. 'हीनज्झानपरियादानकदोमनस्सं' (हीन ध्यानाचा नाश करणारे दौर्मनस्य) म्हणजे नीवरणांशी संबंधित असलेले दौर्मनस्य होय. कारण ते ध्यानाचा नाश करणारे असते. 'कम्मनीयभावो' (कर्मण्यता) म्हणजे समापत्तीला प्राप्त झालेल्याप्रमाणे समापत्तीमध्ये प्रवेश करण्याच्या बाबतीत कर्मक्षम असणे. सौमनस्याचा अभाव असल्यामुळे दौर्मनस्यासारखे वाटणे याला 'दौर्मनस्य' म्हटले आहे. 'प्रविवेकजन्य प्रीती उत्पन्न होते' असे पुन्हा म्हटलेली प्रीती ही पहिल्या दोन ध्यानांची प्रीती आहे. 'ज्या स्थानाला सावली सोडते' म्हणजे ज्या प्रदेशाला उन्हाने ग्रासल्यामुळे सावली सोडते. तिथे 'उन्हात सावली' या पदाने उन्हाच्या संज्ञेने युक्त असलेल्या भूत-संस्कृतांच्या प्रहाणाचे (त्याग करण्याचे) स्थान सांगितले आहे. म्हणूनच 'यस्मिं ठाने' इत्यादी म्हटले आहे.

၃၁. နိရာမိသံ သုခန္တိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ ဒူရသမုဿာရိတကာမာမိသတ္တာ.

३१. 'निरामीष सुख' म्हणजे तिसऱ्या ध्यानाचे सुख, कारण काम-आमिष (इंद्रियसुखाची लालसा) यापासून दूर सारले गेले असल्यामुळे.

၃၂. အဒုက္ခမသုခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝေဒနံ, န ယံ ကိဉ္စိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ.

३२. 'अदुःखमसुख' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची वेदना, कोणतीही सामान्य उपेक्षा-वेदना नव्हे.

၃၃. နိဂ္ဂဟဏောတိ မမံကာရဘာဝေန ကိဉ္စိပိ အဂဏှန္တော. နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပာယန္တိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ, နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ အဝိလောမဝသေန ဧကန္တိကုပါယတာယ သပ္ပာယံ. တေနာဟ ‘‘ဥပကာရဘူတ’’န္တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု. ဧတန္တိ ဧတံ ယထာဝုတ္တသမထဘာဝနာယ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနံ. သဗ္ဗတ္ထ နိကန္တိယာ အသုက္ခာပိတတ္တာ ကထံ နိဗ္ဗာနဿ ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတံ? န ဇာယတေ ဝါတျဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗတ္ထာတိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိအာဒိကေ သဗ္ဗသ္မိံ. အဂ္ဂဏှနဝသေနာတိ တဏှာဂါဟေန အဂ္ဂဟဏဝသေန. ယတ္ထ ဟိ တဏှာဂါဟော ဝိမောစိတော, တတ္ထ ဒိဋ္ဌိမာနဂ္ဂါဟာ သုက္ခာ ဝိယ ဟောန္တိ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. တာဒိသဿ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ပဋိပဒါ ဧဝ အာသန္နေ, န ဒူရေ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတ’’န္တိ. တာဒိသဿ စ သန္တောဟမသ္မီတိအာဒိကာ သမနုပဿနာ အဓိမာနပက္ခေ တိဋ္ဌတီတိ အာဟ – ‘‘အဘိဝဒတီတိ အဘိမာနေန ဥပဝဒတီ’’တိ. ဣဒမေဝ ဥပါဒိယတီတိ နိယမာဘာဝတော ‘‘အဋ္ဌာရသဝိဓမ္ပီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေသပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌုပါဒါနေ သတိ သေသဥပါဒါနသမ္ဘဝေါ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါတိ တဒေဝ ဥဒ္ဓဋံ.

३३. 'निग्गहणो' (ग्रहण न करणारा) म्हणजे 'माझेपणाच्या' (ममंकार) भावाने काहीही ग्रहण न करणारा. 'निब्बानस्स सप्पायं' (निर्वाणासाठी अनुकूल) म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी, किंवा निर्वाणाच्याच अविरोध रूपाने एकांतिक उपाय असल्यामुळे अनुकूल असणे. म्हणूनच 'उपकारभूतं' (उपकारक) असे म्हटले आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे सर्व त्रिभूमिक धर्मांमध्ये. 'एतं' म्हणजे वर सांगितलेल्या शमथ भावनेद्वारे क्लेशांचे विक्खंभन (दडपून टाकणे). सर्व ठिकाणी निकंती (आसक्ती) वाळून न गेल्यामुळे निर्वाणाची उपकारक प्रतिपदा (मार्ग) कशी काय उत्पन्न झाली? ती उत्पन्न होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे पूर्वान्तानुदृष्टी इत्यादी सर्व गोष्टींमध्ये. 'अग्गण्हनवसेन' म्हणजे तृष्णेच्या ग्रहणाने ग्रहण न करण्याद्वारे. कारण जिथे तृष्णेचे ग्रहण सुटते, तिथे दृष्टी आणि मान यांचे ग्रहण वाळल्यासारखे होते, कारण ते एकाच अधिष्ठानावर असतात. अशा व्यक्तीसाठी निर्वाणगामी प्रतिपदा अगदी जवळ असते, दूर नसते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपकारप्रतिपदा उत्पन्न झाली'. आणि अशा व्यक्तीची 'मी शांत आहे' इत्यादी समनुपश्यना (समनुपस्सना) अभिमानाच्या पक्षात राहते, म्हणून म्हटले आहे - 'अभिवदति म्हणजे अभिमानाने बोलतो'. 'हेच ग्रहण केले जाते' असा नियम नसल्यामुळे 'अठरा प्रकारचेही' असे म्हटले आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. दृष्टी-उपादान (दिट्ठुपादान) असताना उर्वरित उपादानांचा संभव न सांगताही सिद्ध होतो, म्हणूनच तेच उद्धृत केले आहे.

သေ အာယတနေ ဝေဒိတဗ္ဗေတိ နိရောဓဿ ကာရဏံ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွိန္နံ အာယတနာနန္တိ စက္ခာယတနာဒီနံ ဒွိန္နံ အာယတနာနံ. ပဋိက္ခေပေန နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန.

‘ते आयतन जाणावे’ (से आयतने वेदितब्बे) म्हणजे निरोधाचे कारण असलेले निर्वाण जाणावे. ‘दोन आयतनांचे’ (द्विन्नं आयतनानं) म्हणजे चक्षु-आयतन इत्यादी दोन आयतनांचे. विनेय जनांच्या आशयानुसार (मनोवृत्तीनुसार) निषेधाद्वारे निर्वाण दर्शविले आहे.

န [Pg.238] ဂါဓတီတိ န ပတိဋ္ဌာတိ. အတောတိ အသ္မာ နိဗ္ဗာနာ. သရာတိ တဏှာ. သင်္ခါရပဋိက္ခေပေနာတိ သင်္ခါရေကဒေသဘူတာနံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ပဋိက္ခေပေန.

‘थांग लागत नाही’ (न गाधति) म्हणजे प्रतिष्ठित होत नाही. ‘येथून’ (अतो) म्हणजे या निर्वाणापासून. ‘सर’ (सरा) म्हणजे तृष्णा. ‘संस्कारांच्या निषेधाने’ (संखारपटिक्खेपेन) म्हणजे संस्कारांचा एक भाग असलेल्या चार महाभूतांच्या निषेधाने.

ဝိညာဏန္တိ ဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ. တတော ဧဝ အနိဒဿနံ အစက္ခုဝိညေယျံ အနိန္ဒြိယဂေါစရံ. အနန္တန္တိ အန္တရဟိတံ, နိစ္စန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗတော ပဘန္တိ ကိလေသန္ဓကာရာဘာဝတော စ သမန္တတော ပဘဿရံ. ‘‘သဗ္ဗတော ပပ’’န္တိ ဝါ ပါဌော, သဗ္ဗတော ပတတိတ္ထန္တိ အတ္ထော. စတ္တာရီသကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေဟိ တိတ္ထေဟိ ဩတရိတွာ အနုပဝိသိတဗ္ဗံ အမတသရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုပါဒါ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စန္တိ ဧတ္ထာတိ အနုပါဒါဝိမောက္ခော, နိဗ္ဗာနံ. အနုပါဒါ ဝိမုစ္စတိ ဧတေနာတိ အနုပါဒါဝိမောက္ခော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. အနုပါဒါဝိမောက္ခန္တိကတာယ ပန အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘विज्ञान’ (विञ्ञाणं) म्हणजे विशिष्ट ज्ञानाने जाणण्याजोगे. म्हणूनच ते ‘अनिदर्शन’ (अनिदस्सनं) म्हणजे चक्षुविज्ञानाने न जाणता येणारे, इंद्रियांचा विषय नसलेले आहे. ‘अनंत’ (अनन्तं) म्हणजे अंत नसलेले, नित्य असा अर्थ आहे. ‘सब्बतो पभं’ (सब्बतो पभं) म्हणजे क्लेशांच्या अंधकाराचा अभाव असल्यामुळे सर्व बाजूंनी प्रभास्वर (तेजस्वी). किंवा ‘सब्बतो पपं’ (सब्बतो पपं) असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ सर्व बाजूंनी उतरण्याचा घाट असा आहे. चाळीस कम्मट्ठान (कर्मस्थान) रूपी घाटांवरून उतरून प्रवेश करण्यायोग्य असे ते ‘अमृत सरोवर’ आहे, असे म्हटले आहे. ‘अनुपादा’ (अनुपादा) म्हणजे कोणत्याही धर्माचे ग्रहण न करता ज्यामध्ये विमुक्त होतात, ते ‘अनुपादाविमोक्ष’ (अनुपादाविमोक्खो) म्हणजेच निर्वाण होय. ज्याच्याद्वारे उपादानरहित होऊन विमुक्त होतात, तो ‘अनुपादाविमोक्ष’ म्हणजे अग्र मार्ग (अग्गमग्गो) होय. परंतु, अनुपादाविमोक्षाच्या अंतिमतेमुळे अरहत्तफलाला ‘अनुपादाविमोक्ष’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्याजोगाच आहे.

ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

पंचत्तय सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၃. ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. किन्ति सुत्त वर्णन

၃၄. ဘဝေါတိ ပရိတ္တော. အဘဝေါတိ မဟန္တော. ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဟိ အယံ အ-ကာရော, ‘‘သံဝရာသံဝရော, ဖလာဖလ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ, တသ္မာ ဘဝါဘဝဟေတူတိ ခုဒ္ဒကဿ မဟန္တဿ ဝါ ဘဝဿ ဟေတု, တံ ပစ္စာသီသမာနောတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ သုခံ ဝေဒိဿာမီ’’တိအာဒိ.

३४. ‘भव’ (भवो) म्हणजे लहान (मर्यादित). ‘अभव’ (अभवो) म्हणजे मोठा (महान). कारण येथे ‘अ’ हा कार वृद्धीच्या अर्थाने आला आहे, जसे की ‘संवरासंवर’, ‘फलाफल’ इत्यादींमध्ये; म्हणून ‘भवाभवहेतू’ म्हणजे लहान किंवा मोठ्या भवाचे कारण, त्याची आकांक्षा बाळगणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘त्या त्या भवामध्ये मी सुखाचा अनुभव घेईन’ इत्यादी.

၃၅. လောကုတ္တရဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိဝါဒေါ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ – ‘‘လောကိယလောကုတ္တရာဝ ကထိတာ’’တိ. လောကိယာပိ ဟိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ လောကုတ္တရဓမ္မာဓိဂမဿ အာသန္နကာရဏတ္တာ ဝိသေသကာရဏန္တိ ယာဝ အညေဟိ လောကိယဓမ္မေဟိ အဘိဝိသိဋ္ဌောတိ ကတွာ, ‘‘ဣမေသု သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသူ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ. အတ္ထတော နာနံ ဟောတီတိ အတ္ထတော ဘေဒေါ ဟောတိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ သမဓိဂတတ္တာ. န ဟိ ကာယာဒယော ဘာဝေတဗ္ဗာ, သတိယေဝ ပန ဘာဝေတဗ္ဗာတိ. ဗျဉ္ဇနတော နာနံ ဘေဒံ. ဣမိနာပိ ကာရဏေနာတိ ဣမာယပိ ယုတ္တိယာ. ဣဒါနိ တံ ယုတ္တိံ ဒဿေန္တော – ‘‘အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.239]. တတ္ထ သမာနေတွာတိ သုတ္တန္တရတော သမာနေတွာ, သုတ္တန္တရပဒေဟိ စ သမာနေတွာ. အညထာတိ အညတော, ဘူတတော အပဂတံ ကတွာတိ အတ္ထော. မိစ္ဆာ ရောပိတဘာဝေါတိ အယာထာဝတော ဌပိတဘာဝေါ. အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ ဝိညာပနကာရဏမေဝါတိ အဝိပရီတတ္ထဿ သဒ္ဒဿ စ ဗုဇ္ဈနဟေတုတာယ.

३५. लोकोत्तर बोधिपक्खिय धर्मांच्या (बोधिपाक्षिक धर्मांच्या) संदर्भात पुथुज्जनांमध्ये (पृथग्जनांमध्ये) विवाद संभवतो, म्हणून म्हटले आहे – ‘लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही सांगितले आहेत’. कारण लौकिक बोधिपक्खिय धर्म देखील लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीचे निकटचे कारण असल्यामुळे विशेष कारण आहेत, आणि इतर लौकिक धर्मांपेक्षा ते श्रेष्ठ आहेत, म्हणून ‘या सदतीस बोधिपक्खिय धर्मांमध्ये’ असे सामान्यपणे म्हटले आहे. ‘अर्थतः भिन्नता असते’ (अत्थतो नानं होति) म्हणजे बोधिपक्खिय धर्मांचे सम्यक् आकलन झाल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने भेद असतो. कारण केवळ काया इत्यादींची भावना करायची नसते, तर स्मृतीचीच (सतीचीच) भावना करायची असते. ‘व्यंजनतः भिन्नता’ म्हणजे शब्दांमधील भेद. ‘याही कारणाने’ म्हणजे याही युक्तीने. आता ती युक्ती दर्शविताना – ‘अर्थ आणि व्यंजन दोन्ही’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘समान करून’ (समानेत्वा) म्हणजे दुसऱ्या सूत्रातून आणून, आणि दुसऱ्या सूत्रातील पदांशी समान करून. ‘अन्यथा’ म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे, जे सत्य आहे त्यापासून दूर करून असा अर्थ आहे. ‘मिथ्या रोपित भाव’ म्हणजे अयोग्य रीतीने स्थापित केलेला भाव. ‘अर्थ आणि व्यंजन हे विज्ञापनाचे (समजण्याचे) कारणच आहेत’ कारण ते अविरुद्ध अर्थ आणि शब्दाच्या आकलनाचे हेतू आहेत.

၃၇. ဣဓ ဓမ္မဝိနယဋ္ဌာနေ သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဂဟိတာ, အတ္ထတော သမေတိ နာမ ယာထာဝတော အတ္ထဿ ဂဟိတတ္တာ. အသဘာဝနိရုတ္တိဘာဝတော ဗျဉ္ဇနတော နာနတ္တန္တိ တံ လိင်္ဂဘေဒေန ဝစနဘေဒေန စ ဒဿေန္တော, ‘‘သတိပဋ္ဌာနောတိ ဝါ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ မိစ္ဆာ ရောပေထာ’’တိ အာဟ. အပ္ပမတ္တကန္တိ အဏုမတ္တံ သလ္လဟုကံ, န ဂရုတရံ အဓနိတံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗမ္ပိ ဓနိတံ ဃောသဝန္တံ ကတွာ ရောပိတေ ဝုတ္တဒေါသာဘာဝတောတိ တေနာဟ – ‘‘နိဗ္ဗုတိံ ပတ္တုံ သက္ကာ ဟောတီ’’တိ.

३७. येथे या धम्म-विनयाच्या क्षेत्रात ‘सती’ (स्मृती) हीच ‘सतिपट्ठान’ (स्मृतिप्रस्थान) म्हणून ग्रहण केली आहे, अर्थाच्या दृष्टीने ती समानच आहे कारण यथार्थ अर्थ ग्रहण केला गेला आहे. अस्वाभाविक भाषेमुळे व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने भिन्नता असते, हे लिंगभेद आणि वचनभेदाने दर्शविताना, ‘सतिपट्ठानो’ किंवा ‘सतिपट्ठाना’ असे मिथ्या रोपण करावे, असे म्हटले आहे. ‘अल्पमात्र’ (अप्पमत्तकं) म्हणजे अणुमात्र, अत्यंत हलके, जे गंभीर नाही; अघोष म्हणून उच्चारायचे असतानाही घोषयुक्त (नादमय) करून उच्चारल्यास सांगितलेला दोष उद्भवत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘निर्वाण प्राप्त करणे शक्य होते’.

ဗျဉ္ဇနဿ မိစ္ဆာရောပနံ န ဝိသေသန္တရာယကရံ ဟောတီတိ ဉာပနတ္ထံ, စတုသု မဂ္ဂေသု ပဉှံ ကထေတွာဝ ပရိနိဗ္ဗုတော. သုတ္တန္တဗျဉ္ဇနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနာ’’တိ.

व्यंजनाचे (शब्दाचे) मिथ्या रोपण करणे हे काही विशेष अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे ठरत नाही, हे जाणवून देण्यासाठी चार मार्गांविषयी प्रश्न सांगूनच ते परिनिर्वाण पावले. सूत्रातील व्यंजनाला अनुसरून हे म्हटले आहे – ‘परंतु ते अल्पमात्रच आहे’ (अप्पमत्तकं खो पना).

၃၈. အထ စတုတ္ထဝါရေ ဝိဝါဒေါ ကသ္မာ ဇာတော? ယာဝတာ နေသံ ဝစနံ အတ္ထတော စေဝ သမေတိ ဗျဉ္ဇနတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သညာယ ဝိဝါဒေါတိ ကိဉ္စာပိ သမေတိ အတ္ထတော စေဝ ဗျဉ္ဇနတော စ, သညာ ပန နေသံ အဝိသုဒ္ဓါ, တာယ သညာယ ဝသေန ဝိဝါဒေါ ဇာတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဟံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝဒါမိ, အယံ သတိပဋ္ဌာနောတိ ဝဒတီတိ ဧဝံ တေသံ ဉာဏံ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ, ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ.

३८. मग चौथ्या वेळी विवाद कशामुळे झाला? कारण त्यांचे बोलणे अर्थाच्या दृष्टीने आणि व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीनेही समान होते, असा अभिप्राय आहे. ‘संज्ञेमुळे विवाद’ (सञ्ञाय विवादो) म्हणजे जरी अर्थ आणि व्यंजन दोन्ही समान असले, तरी त्यांची संज्ञा (समज) अशुद्ध होती, त्या संज्ञेच्या प्रभावामुळे विवाद झाला, हे दर्शविताना ‘मी’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘मी सतिपट्ठान म्हणतो, हा सतिपट्ठान म्हणतो’ असे त्यांना ज्ञान होते, हा अर्थ ‘हाच नियम आहे’ (एसेव नयो) याने अतिदेशित (लागू) केला आहे.

၃၉. န စောဒနတ္ထာယ ဝေဂါယိတဗ္ဗန္တိ သီဃံ သီဃံ န စောဒနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧကစ္စော ကောဓနဘာဝေန ဧဝံ ပဋိပ္ဖရိ, တသ္မာ. အနာဒါနဒိဋ္ဌီတိ အာဒိယိတွာ အနဘိနိဝိသနတော အနာဒါနဒိဋ္ဌီ အဒဠှဂ္ဂါဟီ. ပက္ခိပန္တော ဝိယာတိ ဂိလိတွာ ပက္ခိပန္တော ဝိယ.

३९. ‘चोदना (दोषारोप) करण्यासाठी घाई करू नये’ (न चोदनत्थाय वेगायितब्बं) म्हणजे घाईघाईने दोषारोप करू नये असा अर्थ आहे. ‘त्यामुळे’ (तस्मा) म्हणजे ज्याअर्थी एखादा क्रोधाच्या भावनेने असा उलटून बोलला, म्हणून. ‘अनादानदृष्टी’ (अनादानदिट्ठी) म्हणजे ग्रहण करून अभिनिवेश न ठेवल्यामुळे अनादानदृष्टी, जी दृढ पकड ठेवणारी नसते. ‘आत टाकत असल्यासारखे’ (पक्खिपन्तो विय) म्हणजे गिळून आत टाकत असल्यासारखे.

ဥပဃာတောတိ စိတ္တပ္ပဃာတော ဖရသုပဃာတော ဝိယ. ဝဏဃဋ္ဋိတဿ ဝိယာတိ ဝဏေ ဃဋ္ဋိတဿ ဝိယ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ စိတ္တဒုက္ခုပ္ပတ္တိ. ဒွေ ဝါရေ ဝတွာပိ ဝိသဇ္ဇေတီတိ သုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ ဧဝံ ပဂေဝ စောဒိတမတ္တေ ဝိဿဇ္ဇေတိ စေတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.240]. ကထနဝသေန စ ကာယစိတ္တကိလမထော. ဧဝရူပေါတိ သဟသာ အဝိဿဇ္ဇေန္တေန စောဒကဿ ဝိဟေသာဝါဒေါ ဟုတွာပိ အက္ကောဓနာဒိသဘာဝေါ.

‘उपघात’ (उपघातो) म्हणजे कुऱ्हाडीच्या घाताप्रमाणे चित्ताचा उपघात. ‘जखमेवर घासल्यासारखे’ (वणघट्टितस्स विय) म्हणजे जखमेवर घासल्याने होणाऱ्या दुःखाप्रमाणे चित्तामध्ये दुःख उत्पन्न होणे. ‘दोनदा सांगूनही सोडून देतो’ म्हणजे तो सहजपणे त्याग करणारा (सुप्पटिनिस्सग्गी) आहे, आणि दोषारोप केल्याबरोबर लगेचच सोडून देतो, असा अभिप्राय आहे. आणि बोलण्यामुळे होणारा कायिक व मानसिक थकवा. ‘अशा प्रकारचा’ (एवरूपो) म्हणजे घाईघाईने न सोडणाऱ्या दोषारोप करणाऱ्याला त्रासदायक वाद होऊनही अक्रोध इत्यादी स्वभाव असणारा.

ဥပေက္ခာတိ သကေန ကမ္မေန ပညာယိဿတီတိ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဇ္ဈုပေက္ခဏာ. ဥပေက္ခံ အတိမညတိ နာမ တဿ အနာစာရဿ အနဇ္ဈုပေက္ခဏတော.

‘उपेक्षा’ (उपेक्खा) म्हणजे ‘तो स्वतःच्या कर्मानेच ओळखला जाईल’ या भावनेने त्या व्यक्तीकडे तटस्थतेने पाहणे. ‘उपेक्षेचा अवमान करतो’ म्हणजे त्या अनाचाराकडे दुर्लक्ष न केल्यामुळे.

၄၀. ဝစနသဉ္စာရောတိ ပေသုညဝသေန အညထာဝစနုပသံဟာရော. ဒိဋ္ဌိပဠာသောတိ ယုဂဂ္ဂါဟဝသေန လဒ္ဓိ. သာ ပန စိတ္တဿ အနာရာဓနိယဘာဝေါ သတ္ထုစိတ္တဿ အနာရာဓကဘာဝေါ. ကလဟောတိ အဓိကရဏုပ္ပာဒဝသေန ပဝတ္တော ဝိဂ္ဂဟော ဘဏ္ဍနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ.

४०. ‘वचनसंचार’ (वचनसञ्चारो) म्हणजे चहाडीच्या (चुगलीच्या) भावनेने शब्दांचा विपर्यास करून सांगणे. ‘दृष्टीपळास’ (दिट्ठिपळासो) म्हणजे स्पर्धात्मक भावनेने घेतलेली भूमिका. ती म्हणजे चित्ताची अप्रसन्नता, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चित्ताला प्रसन्न न करणे. ‘कलह’ (कलहो) म्हणजे अधिकरण (विवाद) उत्पन्न झाल्यामुळे सुरू झालेला संघर्ष, जो भांडणाचा पूर्वभाग आहे.

ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန ဓမ္မေန သတ္ထုသာသနေန. တမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဝဒတိ – ‘‘ဓမ္မောတိ သာရဏီယဓမ္မော အဓိပ္ပေတော’’တိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မ’’န္တိ ဧတ္ထ. ဓမ္မောတိ သမ္ဗုဒ္ဓဿ တဿ တထာ ပဝတ္တံ ဗျာကရဏံ ယထာ ဝိဝါဒါပန္နာ သညတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေနာဟ – ‘‘တေသံ ဘိက္ခူနံ သညတ္တိကရဏ’’န္တိ. တဒေဝ ဗျာကရဏံ အနုဓမ္မောတိ ဘိက္ခုနာ ဝုစ္စမာနော အနုပဝတ္တော ဓမ္မော. တေနာဟ – ‘‘တဒေဝ ဗျာကရောတိ နာမာ’’တိ. ကောစီတိ ယော ကောစိ. သဟဓမ္မိကော သကာရဏော. အညတ္ထော အယံ ကိံ သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အညော’’တိ. အဿာတိ ဝုတ္တနယေန ပဋိပန္နဘိက္ခုနော, တဿ ပဋိပတ္တိ န ကေနစိ ဂရဟဏီယာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျမေဝ.

ज्या कारणाने म्हणजे ज्या धम्माद्वारे, शास्त्यांच्या शासनाद्वारे. त्यालाच उद्देशून ते म्हणतात – 'धम्म म्हणजे सारणीय धम्म अभिप्रेत आहे'. 'येथे' म्हणजे 'धम्माचा आणि अनुधम्माचा' यामध्ये. 'धम्म' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले व्याकरण (स्पष्टीकरण), ज्यायोगे विवादात पडलेले लोक समजुतीला (सहमतीला) प्राप्त होतात. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'त्या भिक्खूंचे समजुतीकरण (सहमती घडवणे)'. तेच व्याकरण 'अनुधम्म' होय, जे भिक्खूंद्वारे बोलले जाणारे आणि अनुसरले जाणारे धम्म आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'त्याचेच व्याकरण (स्पष्टीकरण) करतो'. 'कोणीही' म्हणजे जो कोणी. 'सहधम्मिक' म्हणजे सकारण (कारणासहित). 'इतर अर्थी' हा 'काय' शब्द आहे, म्हणून म्हटले 'दुसरा'. 'त्याचा' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रतिपन्न (आचरण करणाऱ्या) भिक्खूचा; त्याचे आचरण कोणाकडूनही निंदनीय ठरत नाही, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे.

ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

किन्तिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၄. သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सामगामसुत्तवर्णना (सामगाम सुत्ताची टीका)

၄၁. ဒွေဓိကဇာတာတိ ဇာတဒွေဓိကာ သဉ္ဇာတဘေဒါ. ဒွေဇ္ဈဇာတာတိ ဒုဝိဓဘာဝံ ပတ္တာ. ဘဏ္ဍန္တိ ပရိဘာသန္တိ ဧတေနာတိ ဘဏ္ဍနံ, ဝိရုဒ္ဓစိတ္တတာ. တန္တိ ဘဏ္ဍနံ. ဓမ္မဝိနယန္တိ ပါဝစနံ. ဝိတုဇ္ဇန္တာ မုခသတ္တီဟိ. သဟိတံ မေတိ မယှံ ဝစနံ သဟိတံ သိလိဋ္ဌံ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓံ အတ္ထယုတ္တံ. တေနာဟ [Pg.241] ‘‘အတ္ထသံဟိတ’’န္တိ. အဓိစိဏ္ဏန္တိ အာစိဏ္ဏံ. ဝိပရာဝတ္တန္တိ ဝိရောဓဒဿနဝသေန ပရာဝတ္တိတံ, ပရာဝတ္တံ ဒူသိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘စိရကာလဝသေန…ပေ… နိဝတ္တ’’န္တိ. ပရိယေသမာနော စရ, တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ သိက္ခာဟီတိ အတ္ထော. သစေ သက္ကောသိ, ဣဒါနိမေဝ မယာ ဝေဌိတဒေါသံ နိဗ္ဗေဌေဟိ. မရဏမေဝါတိ အညမညဃာတဝသေန မရဏမေဝ.

४१. 'द्वेधिकजाता' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये भेद (दुही) निर्माण झाली आहे. 'द्वैधजाता' म्हणजे दुविधा भावाला प्राप्त झालेले. 'भांडण' म्हणजे ज्याच्याद्वारे निंदा करतात ते भांडण, म्हणजेच विरुद्ध चित्तवृत्ती. 'ते' म्हणजे भांडण. 'धम्मविनय' म्हणजे पावन वचन (बुद्धवचन). 'मुखाच्या शस्त्रांनी (वाग्बाणांनी) परस्परांना टोचत'. 'माझे सहित' म्हणजे माझे वचन सहित, सुसंबद्ध, पूर्वापार संबंध असलेले आणि अर्थयुक्त आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे 'अर्थसंहित'. 'अधिचीर्ण' म्हणजे आचरलेले. 'विपरावृत्त' म्हणजे विरोध दर्शवल्यामुळे उलटलेले, दूषित झालेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'दीर्घकाळामुळे...पे... निवृत्त झालेले'. 'शोधत फिर', म्हणजे तिथे तिथे जाऊन शिक, असा अर्थ आहे. 'जर तू समर्थ असशील, तर आताच माझ्याद्वारे वेढलेला (गुंतलेला) दोष सोडव'. 'मरणच' म्हणजे परस्परांच्या घातामुळे मरणच.

နာဋပုတ္တဿ ဣမေတိ နာဋပုတ္တိယာ. တေ ပန တဿ သိဿာတိ အာဟ ‘‘အန္တေဝါသိကေသူ’’တိ. ပုရိမပဋိပတ္တိတော ပဋိနိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ ရူပံ သဘာဝေါ ဧတေသန္တိ ပဋိဝါနရူပါ. တေနာဟ ‘‘နိဝတ္တနသဘာဝါ’’တိ. ကထနံ အတ္ထဿ အာစိက္ခနံ. ပဝေဒနံ တဿ ဟေတုဒါဟရဏာနိ အာဟရိတွာ ဗောဓနံ. န ဥပသမာယ သံဝတ္တတီတိ အနုပသမသံဝတ္တနံ, တဒေဝ အနုပသမသံဝတ္တနိကံ, တသ္မိံ. သမုဿိတံ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌာဟေတုဘာဝတော ထူပံ ပတိဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘ဘိန္နထူပေတိ ဘိန္နပတိဋ္ဌေ’’တိ. ထူပေါတိ ဝါ ဓမ္မဿ နိယျာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, အညဓမ္မေ အဘိဘုယျ သမုဿိတဋ္ဌေန. သော နိဂဏ္ဌဿ သမယေ ကေဟိစိ အဘိန္နသမ္မတောပိ ဘိန္နော ဝိနဋ္ဌောယေဝ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတောတိ ဘိန္နထူပေါ. သော ဧဝ နိယျာနဘာဝေါ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမာနံ ပဋိသရဏံ, တံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အပ္ပဋိသရဏော, တသ္မိံ ဘိန္နထူပေ အပ္ပဋိသရဏေတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

नातपुत्ताचे (ज्ञातीपुत्राचे) हे ते 'नातपुत्तीय' (निग्रंथ नातपुत्ताचे अनुयायी). 'ते त्याचे शिष्य आहेत' म्हणून म्हटले आहे 'अंतेवासिकांमध्ये'. पूर्वीच्या प्रतिपदेपासून (आचरणापासून) मागे फिरणे म्हणजे 'पटिवान' (माघार), तोच स्वभाव ज्यांचा आहे ते 'पटिवानरूपा'. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे 'मागे फिरण्याच्या स्वभावाचे'. 'कथन' म्हणजे अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे. 'प्रवेदन' म्हणजे त्याचे हेतू आणि उदाहरणे देऊन समजावणे. 'जे उपशमासाठी (शांततेसाठी) कारणीभूत ठरत नाही' ते 'अनुपशमसंवर्तन', तेच 'अनुपशमसंवर्तनिक', त्यामध्ये. उन्नत होऊन प्रतिष्ठित होण्याच्या भावामुळे स्तूप प्रतिष्ठित होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'भिन्नथूप म्हणजे छिन्नभिन्न झालेली प्रतिष्ठा'. किंवा 'स्तूप' म्हणजे धम्माचा निय्यानभाव (मुक्तीचा मार्ग) समजला पाहिजे, जो इतर धम्मांना पराभूत करून उन्नत स्थानावर असतो. तो निग्रंथाच्या संप्रदायात काहींना अखंड वाटत असला तरी, पूर्णपणे नष्ट झालेला आणि सर्वतोपरी अभाव असलेला असल्यामुळे 'भिन्नस्तूप' (भग्नस्तूप) आहे. तोच निय्यानभाव संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांचे शरण (प्रतिशरण) आहे, ते येथे नाही म्हणून 'अप्रतिशरण' आहे; अशा प्रकारे 'त्या भग्नस्तूपात अप्रतिशरण' असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

အာစရိယပ္ပမာဏန္တိ အာစရိယမုဋ္ဌိ ဟုတွာ ပမာဏဘူတံ. နာနာနီဟာရေနာတိ နာနာကာရေန. ‘‘ဝိဝါဒေါ န ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ ဝတွာ တဿ အနုပ္ပတ္တိကာရဏံ ဒဿေန္တော, ‘‘သတ္ထာ ဟိ…ပေ… အဝိဝါဒကာရဏံ ကတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ ဝတွာ တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတိဋ္ဌာ စ အဝဿယော စ, ‘‘အယံ ဓမ္မော အယံ ဝိနယော ဣဒံ သတ္ထုသာသန’’န္တိ ဝိနိစ္ဆယနေ မဟာပဒေသာ, ပဉှဗျာကရဏာနိ စ, ယသ္မာ တေသု ပတိဋ္ဌာယ တေ အဝဿာယ ဓမ္မဝိနယဓရာ စ နိစ္ဆယံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တမဟာပဒေသတော ဝိနယေ ကေနစိ ပုစ္ဆိတော အတ္ထော စတုန္နံ ပဉှဗျာကရဏာနံ ဝသေန သုဝိနိစ္ဆိတရူပေါ, တသ္မာ ဓမ္မဝိနယော ဣဓ သတ္ထု ကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ အာဟ – ‘‘တေနေဝါ’’တိအာဒိ, တသ္မာ ဥဠာရာယ ဒေသနာယ ဘာဇနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

'आचार्यप्रमाण' म्हणजे आचार्यांची मुठ्ठी (आचार्यमुष्टी) न ठेवता प्रमाणभूत असणे. 'नानानीहारेन' म्हणजे विविध प्रकारे. 'विवाद उत्पन्न झाला नाही' असे सांगून, त्याचे अनुत्पत्तीचे कारण दाखवताना, 'शास्ते (बुद्ध) हि...पे... अविवादाचे कारण करूनच परिनिर्वाण पावले' असे सांगून, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'भगवंतांनी हि' इत्यादी म्हटले आहे. प्रतिष्ठा आणि आश्रय, 'हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे' अशा निर्णयासाठी महाअपदेश आणि प्रश्नांचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) आहेत, कारण त्यांच्यावर प्रतिष्ठित होऊन आणि त्यांचा आश्रय घेऊन धम्मविनयधरणारे लोक निर्णयाप्रत पोहोचतात. कारण सुत्तंत-महाअपदेशावरून विनयामध्ये कोणाकडून विचारलेला अर्थ चार प्रकारच्या प्रश्न-व्याकरणांच्या (प्रश्नोत्तरांच्या) आधारे सुविनिश्चित स्वरूपाचा होतो, म्हणूनच धम्मविनय येथे शास्त्यांचे कार्य करण्यास समर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'त्यामुळेच' इत्यादी; म्हणूनच ते उदार (महान) देशनेचे भाजन (पात्र) आहे, असा अभिप्राय आहे.

၄၂. ပဋိပဝိဋ္ဌံ ကတွာ အာဟရိတဗ္ဗတော, သစ္စံ ကာရိတဗ္ဗတော ပါဘတံ မူလန္တိ အာဟ – ‘‘ကထာပါဘတ’’န္တိ, ဓမ္မကထာယ မူလကာရဏန္တိ အတ္ထော. ယေသံ [Pg.242] ဝသေန ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပန္နော, တေယေဝ အဓမ္မဝါဒိနော, တေသံ တာဝ သော အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတု, တတော အညေသံ ဒေဝမနုဿာနံ ကထန္တိ, စောဒနာ ပရမ္ပရာယ သံကိလေသဝတ္ထုဘာဝတောတိ ပရိဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယာ’’တိအာဒိ.

४२. प्रवेश करवून आणले जाण्यामुळे, सत्य करवून घेण्यामुळे 'पाभत' म्हणजे मूळ, म्हणून म्हटले आहे – 'कथापाभत', म्हणजेच धम्मकथेचे मूळ कारण असा अर्थ आहे. ज्यांच्यामुळे विवाद उत्पन्न झाला, तेच अधम्मवादी आहेत; त्यांच्यासाठी तर तो अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरो, मग इतरांचे, देव-मनुष्यांचे काय? कारण चोदना (आरोप) परंपरेने संक्लेशवस्तू (मळकटपणाचे कारण) बनत असल्यामुळे हा परिहार (उपाय) आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'कोसम्बक खन्धकाप्रमाणे' इत्यादी.

၄၃. အဘိညာ ဒေသိတာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ဇာနိတွာ ဗောဓိတာ. ပတိဿယမာနရူပါတိ အပဒိဿ ပတိဿယမာနာ ဂရုကဝသေန နိဿယမာနသဘာဝါ. တေနာဟ – ‘‘ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တီ’’တိ, ဂရုတရံ နိဿယံ ကတွာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော. ပရိဝါရေ ပညတ္တာနီတိ, ‘‘အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ’’တိ, ဧဝံ နိဒ္ဓါရေတွာ ပရိဝါရပါဠိယံ (ပရိ. ၃၃၆) အာသင်္ကရဝသေန ဌပိတာနိ. ‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သိက္ခာပဒံ ဥဒ္ဒိသေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉, ၄၂, ၄၃) ဝိဘင်္ဂပါဌဝသေနေဝ ဟိ တာနိ ဘဂဝတာ ပညတ္တာနိ. တာနိ ဌပေတွာ သေသာနိ သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနိ အဓိပါတိမောက္ခံ နာမာတိ, ဣဒံ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တေသမ္ပိ အဓိပါတိမောက္ခဘာဝတော.

४३. 'अभिज्ञा देसिता' म्हणजे अतिविशिष्ट प्रज्ञेने जाणून उपदेशिलेली. 'पतिस्सयमानरूपा' म्हणजे आदरपूर्वक आश्रय घेण्याचा, गुरुत्वाच्या भावनेने निश्रय (आश्रय) घेण्याचा स्वभाव केलेले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'उपनिश्रय करून (आश्रयाने) विहरतात', म्हणजे अधिक आदरपूर्वक आश्रय घेऊन विहरतात असा अर्थ आहे. 'परिवारात प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केलेले' म्हणजे, 'आजीविकाच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने', असे निश्चित करून परिवारपाळीमध्ये (पारी. ३३६) आशंका दूर करण्याच्या हेतूने ठेवलेले आहेत. 'आणि भिक्खूंनो, हे शिक्षापद अशा प्रकारे उद्दिष्ट करावे' (पारा. ३९, ४२, ४३) या विभंगपाठाच्या आधारेच ती भगवंतांनी प्रज्ञप्त केली आहेत. ती सोडून इतर सर्व शिक्षापदे 'अधिपातिमोक्ख' नावाचे आहेत, हे 'गोबलीवर्द न्यायाने' (बैल आणि वळू या न्यायाने) म्हटले आहे असे समजावे, कारण त्यांचेही अधिपातिमोक्खत्व आहे.

တတြာယံ နယောတိ တသ္မိံ သုပ္ပဇဟနာယ အပ္ပမတ္တကဘာဝေ အယံ ဝက္ခမာနော. တာနီတိ ပဏီတဘောဇနာနိ. ယော ကောစီတိ ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ. ဒုက္ကဋဝတ္ထုကန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဒုက္ကဋာပတ္တိဝတ္ထုကံ. တေနာတိ သုပ္ပဇဟနဘာဝေန မူလာပတ္တိဝီတိက္ကမဿ အဏုမတ္တတာယ.

त्यामध्ये हा नय (नियम/पद्धत) आहे – त्या सहज सोडण्याजोग्या अल्पशा गोष्टीच्या बाबतीत हा पुढे सांगितला जाणारा मार्ग आहे. 'ती' म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) भोजने. 'जो कोणी' म्हणजे भिक्खू किंवा भिक्खुणी. 'दुक्कटवत्थुकं' म्हणजे जे काही दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीचे कारण आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे सहज सोडण्याजोग्या स्वभावामुळे मूळ आपत्तीच्या उल्लंघनाच्या सूक्ष्मतेमुळे.

ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂန္တိ လောကိယမဂ္ဂံ. တတြာတိ တသ္မိံ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ နိဿာယ ဝိဝါဒုပ္ပာဒေ. ဩဘာသဉာဏန္တိ ဩဘာသဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတံ ဉာဏံ. တတ္ထ ပန သော မဂ္ဂသညိဘာဝေန မဂ္ဂေါ စ စတုဗ္ဗိဓောတိ သုတတ္တာ, ‘‘ပဋ္ဌမမဂ္ဂေါ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝန္တိ ဧဝံ အသန္ဒိဒ္ဓံ အပရိသင်္ကိတံ ပရိစ္စတ္တံ ကတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတုံ န သက္ကောတိ.

'पुब्बभागमग्ग' म्हणजे लौकिक मार्ग. 'तेथे' म्हणजे त्या पूर्वभाग-मार्गाचा आश्रय घेऊन विवाद उत्पन्न झाल्यावर. 'ओभासञाण' (अवभासज्ञान) म्हणजे प्रकाशाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारे ज्ञान. परंतु तेथे तो मार्ग समजण्याच्या भावनेने मार्ग चार प्रकारचा आहे असे ऐकले असल्यामुळे, 'पहिला मार्ग' इत्यादी म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे अशा प्रकारे संशयरहित, शंकारहित आणि परित्यक्त करून कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) सांगण्यास तो समर्थ होत नाही.

စေတိယံ န ဒိဋ္ဌန္တိ တဿ ကတံ ထူပံ ဝဒတိ. နိန္ဒိယေ ပုထုဇ္ဇနဘာဝေ ဌိတံ ပါသံသံ အရိယဘာဝံ အာရောပေတွာ တံ မိစ္ဆာလဒ္ဓိံ အဘိနိဝိဿ ပဂ္ဂယှ ဝေါဟရဏတော သဂ္ဂေါပိ မဂ္ဂေါပိ ဝါရိတောယေဝါတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'चेतिय पाहिले नाही' म्हणजे त्याच्यासाठी बांधलेल्या स्तूपाविषयी बोलत आहे. निंदनीय अशा पृथुज्जनभावात (सामान्य माणसाच्या अवस्थेत) राहिलेल्यावर प्रशंसनीय अशा आर्यभावाचा आरोप करून, त्या मिथ्यादृष्टीचा अभिनिवेश (हट्ट) धरून आणि तिचे समर्थन करून व्यवहार केल्यामुळे स्वर्ग आणि मार्ग दोन्हीही रोखलेच जातात. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ, တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော;

ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ, ကလိနာ တေန သုခံ န ဝိန္ဒတီ’’တိ. (သု. နိ. ၆၆၃;

သံ. နိ. ၁.၁၈၀-၁၈၁;

အ. နိ. ၄.၃;

နေတ္တိ. ၉၂);

जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो किंवा प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो, तो आपल्या मुखाने कली (पाप/अहित) गोळा करतो; त्या कलीमुळे त्याला सुख प्राप्त होत नाही.

‘‘ခဏေနေဝ [Pg.243] အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထကမ္မဋ္ဌာနကထံ အာစိက္ခိဿာမီ’’တိ ဟိ ဣမိနာ တတ္ထ ကောဟညမ္ပိ ဒိဿတိ; ဣတရေသု ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဥပ္ပာဋေတွာတိ ဥဒ္ဓရိတွာ. ‘‘အထ တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ သေသံ နာမ. ‘‘အမတံ တေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ယေ ကာယဂတာသတိံ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၆၀၀) ဝစနံ ဒုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာပေတွာ, ‘‘ဧတ္တာဝတာ ဝေါ အမတံ ပရိဘုတ္တံ နာမ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ.

कारण "मी एका क्षणातच अरहंतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असणारी कम्मट्ठान-कथा (कर्मस्थान-कथा) सांगेन" असे म्हणण्याने तेथे दांभिकपणाही (कोहञ्ञ) दिसून येतो; इतरांच्या बाबतीत तर बोलण्यासारखे काहीच नाही. "उप्पाटेत्वा" म्हणजे उपटून (उद्धरित्वा). "अथ ते भिक्खू" इत्यादी उर्वरित भाग आहे. "जे कायगतासतीचा (कायानुस्मृतीचा) उपभोग घेतात, ते अमृताचा (अमत) उपभोग घेतात" या वचनाचे चुकीचे ग्रहण करून देऊन, "एवढ्यानेच तुमच्याकडून अमृताचा उपभोग घेतला गेला असे होईल" असे भगवंतांनी म्हटले.

၄၄. ဧဝန္တိ အာကာရလက္ခဏမေတံ, န အာကာရနိယမနံ. တေန ဣမိနာဝ ကာရဏေန စ ယော ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂရုသ္မိံ ဂရူတိ ပဝတ္တံ စိတ္တံ ဂရုဝိသယတ္တာ တံသဟစရိတတ္တာ ဂရု, တဿ ဘာဝေါ ဂါရဝံ, ဂရုကရဏံ, တံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အဂါရဝေါ. တေနာဟ ‘‘ဂါရဝဝိရဟိတော’’တိ. ဂရုဿ ဂါရဝဝသေန ပတိဿယနံ ပတိဿောတိ ဝုစ္စတိ နီစဝုတ္တိတာ, တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပတိဿောတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတိဿယော အနီစဝုတ္တီ’’တိ. ဧတ္ထ ယထာယံ ပုဂ္ဂလော သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တီသုကာလေသု ဥပဋ္ဌာနံ န ယာတီတိအာဒိ သမုဒါယကိတ္တနအနဝသေသဒဿနံ, အဝယဝတော ပန အဂါရဝသိဒ္ဓိ ယထာ တံ သာမညတော သိက္ခာပဒသမာဒါနံ တဗ္ဗိသေသော ဘေဒေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

४४. "एवम्" (अशा प्रकारे) हे आकाराचे (पद्धतीचे) लक्षण आहे, आकाराचे नियमन नाही. त्यामुळे "याच कारणामुळे जो विवाद उत्पन्न होईल" असे म्हटले आहे. पूजनीय व्यक्तीच्या (गरु) प्रति प्रवृत्त झालेले चित्त हे पूजनीय विषय असल्यामुळे आणि त्याच्याशी सहचरित असल्यामुळे "गरु" (आदरयुक्त) असते, त्याचा भाव म्हणजे "गारव" (गौरव/आदर) किंवा आदर करणे होय. तो जेथे नसतो, त्याला "अगारव" (अनादर) म्हणतात. म्हणूनच "गौरवरहित" (गारवविरहितो) असे म्हटले आहे. पूजनीय व्यक्तीच्या आदरापोटी आज्ञापालन करणे याला "पटिस्स" (विनम्रता/नम्र वृत्ती) म्हणतात; त्याच्या विरुद्ध असणाऱ्याला "अप्पटिस्स" (अनाज्ञाधारक) म्हणतात, म्हणून "अनाज्ञाधारक, नम्र वृत्ती नसलेला" (अप्पतिस्सयो अनीचवुत्ती) असे म्हटले आहे. येथे हा पुद्गल (व्यक्ती) शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति कसा अनादरयुक्त असतो, हे दर्शवण्यासाठी "एत्थ पन" (परंतु येथे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "तिन्ही काळात उपस्थानासाठी (सेवेसाठी) न जाणे" इत्यादी संपूर्ण समूहाचे वर्णन आहे, परंतु अवयवावरून (भागावरून) अनादराची सिद्धी ही सामान्यतः सिक्खापदांचे (शिक्षापदांचे) ग्रहण करणे आणि त्याचा विशेष भेद यासारखी आहे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो.

သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတီတိ အာဒရဝသေန န ဂစ္ဆတိ. သံဃေ ကတောယေဝ ဟောတိ သံဃပရိယာပန္နတ္တာ တဿ, ယထာ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ဧကေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဂ္ဂဟိတံ သံဃဿ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. အပရိပူရယမာနောဝ သိက္ခာယ အဂါရဝေါ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သိက္ခာယ န ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၅). အတ္တနော ပရိသာယ ဥပ္ပန္နံ ဝိဝါဒမူလံ ဝိသေသတော အတ္တနာ ဝူပသမေတဗ္ဗတော အတ္တနော စ အနတ္ထာဝဟတော ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတ္ထာပိ.

"सक्कच्चं न गच्छति" (आदरपूर्वक जात नाही) म्हणजे आदराच्या भावनेने जात नाही. संघामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे ते संघाच्या प्रति केलेलेच असते, जसे की संघाला उद्देशून दिलेले दान एका भिक्खूने ग्रहण केले तरी ते संघालाच दिलेले दान असते. शिक्षापदांची (सिक्खा) परिपूर्ती न करणे हाच अनादर आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "शिक्षापदांची परिपूर्ती न करणारा" (सिक्खाय न परिपूरकारी). स्वतःच्या परिषदेत (समूहात) उत्पन्न झालेले विवादाचे मूळ हे विशेषतः स्वतःच शांत करायचे असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे त्याला "अज्झत्त" (अंतर्गत/अध्यात्म) असेच म्हटले आहे. हाच नियम "बहिद्धा" (बाह्य) या बाबतीतही लागू होतो.

၄၆. ဆဌာနာနီတိ ဆမူလာနိ. ယထာ သမနဝသေန သမထာနံ ဝိဝါဒါဒီသု အဓိကတ္တုဘာဝေါ, ဧဝံ ဝိဝါဒါဒီနံ တေဟိ အဓိကတ္တဗ္ဗတာပီတိ အာဟ – ‘‘ဝူပသမနတ္ထာယ…ပေ… အဓိကရဏာနီ’’တိ. တေန အဓိကရဏသဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ အာဟ. သမထာ ဝါ သမနဝသေန အဓိကရီယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏာနိ, ဝိဝါဒါဒယော.

४६. "छट्ठानानि" (सहा स्थाने) म्हणजे सहा मुळे (मूळ कारणे). ज्याप्रमाणे शमन करण्याच्या (शांत करण्याच्या) दृष्टीने शमनांचा (समथ) विवादादींमध्ये अधिकृतपणा (कर्तेपणा) असतो, त्याचप्रमाणे विवादादींचा त्यांच्याद्वारे अधिकृत केला जाण्याचा भावही असतो, म्हणून "वूपसमनत्थाय... पे... अधिकरणानि" (शमनासाठी... पे... अधिकरणे) असे म्हटले आहे. याद्वारे "अधिकरण" या शब्दाची कर्मता (कर्मभाव) सांगितली आहे. किंवा ज्यांच्यामध्ये शमन करण्याच्या दृष्टीने शमनांचा (समथ) प्रयोग केला जातो, ती "अधिकरणे" होत, जसे की विवाद इत्यादी.

ဝိဝါဒေါ [Pg.244] ဥပ္ပန္နမတ္တောဝ ဟုတွာ ပရတော ကက္ခဠတ္ထာယ သံဝတ္တနတော ယံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒါနုသာရေန မူလကံ ဝိယ အနုဗန္ဓရောဂေါ တမေဝ တဒညံ ဝါ ဝတ္ထုံ ကတွာ ပဝဍ္ဎန္တော ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ပတွာ ဥပရိ ဝဍ္ဎတိ နာမ, အနုဝါဒါပတ္တိကိစ္စာဓိကရဏံ ပတွာ ဝိဝါဒဿ စ ဝဍ္ဎနံ ပါကဋမေဝ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ပတွာ ဥပရိ ဝဍ္ဎန္တော သော ဝိဝါဒေါ’’တိ. ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၃၃၁) ဥဋ္ဌိတာနံ ဥဋ္ဌိတာနံ. သမထတ္ထန္တိ သမနတ္ထံ.

विवाद उत्पन्न झाल्याबरोबर पुढे जाऊन कठोरतेकडे वळतो. ज्या वस्तूचा (विषयाचा) आश्रय घेऊन तो प्रथम उत्पन्न झाला होता, त्या विवादानुसार मूळ रोगाप्रमाणे किंवा अनुगामी रोगाप्रमाणे (अनुबंधरोग) त्याच किंवा दुसऱ्या विषयाला आधार बनवून वाढत जाऊन, "विवादाधिकरण" प्राप्त करून तो पुढे वाढतो. अनुवादाधिकरण, आपत्तीकरण आणि किच्चाधिकरण प्राप्त झाल्यावर विवादाची वाढ होणे स्पष्टच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्या चार अधिकरणांना प्राप्त करून पुढे वाढणारा तो विवाद होय". "उप्पन्नानं उप्पन्नानं" म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झालेल्या (उट्ठितानं उट्ठितानं). "समथत्थं" म्हणजे शमनासाठी (समनासाठी).

အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟီတိ လက္ခဏဝစနမေတံ ယထာ ‘‘ယဒိ မေ ဗျာဓီ ဒါဟေယျုံ. ဒါတဗ္ဗမိဒမောသဓ’’န္တိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၉-၄၂; ကင်္ခါ. အဘိ. ဋီ. အဓိကရဏသမထဝဏ္ဏနာ), တသ္မာ တေသု အညတရေန ဝိဝဒန္တာ, ‘‘အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပဝဒနာတိ အက္ကောသော. စောဒနာတိ အနုယောဂေါ.

"अट्ठारसह वत्थूहि" (अठरा वस्तूंद्वारे/मुद्द्यांद्वारे) हे लक्षणाचे वचन आहे, जसे की "जर माझा आजार मला दाह देईल, तर हे औषध दिले पाहिजे". म्हणून, त्यांच्यापैकी कोणत्याही एका मुद्द्यावरून विवाद करणाऱ्यांना "अठरा मुद्द्यांवरून विवाद करतात" असे म्हटले जाते. "उपवदना" म्हणजे शिवीगाळ/निंदा (अक्कोसो). "चोदना" म्हणजे दोषारोप/चौकशी (अनुयोगो).

အဓိကရဏဿ သမ္မုခါဝ ဝိနယနတော သမ္မုခါဝိနယော. သန္နိပတိတပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယေဘုယျသိကကမ္မဿ ကရဏံ ယေဘုယျသိကာ. ကာရကသံဃဿ သာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခီဘာဝေါ, န ယထာ တထာ ကာရကပုဂ္ဂလာနံ သမ္မုခတာမတ္တံ. ဘူတတာတိ တစ္ဆတာ. သစ္စပရိယာယော ဟိ ဣဓ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဓမ္မဝါဒီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၉) ဝိယ. ဝိနေတိ ဧတေနာတိ ဝိနယော, တဿ တဿ အဓိကရဏဿ ဝူပသမာယ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝိဓိ, တဿ ဝိနယဿ သမ္မုခတာ ဝိနယသမ္မုခတာ. ဝိဝါဒဝတ္ထုသင်္ခါတေ အတ္ထေ ပစ္စတ္ထိကာ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာ, တေသံ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ. သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟေဝ ဝူပသမနတော.

अधिकरणाच्या समोरच (प्रत्यक्ष उपस्थितीत) शमन/निवाडा केला जात असल्यामुळे तो "सम्मुखाविनयो" (संमुख-विनय) होय. एकत्रित आलेल्या परिषदेमध्ये धम्मवादी लोकांच्या बहुमतामुळे "येभुय्यसिका-कम्म" (बहुमत-कर्म) करणे म्हणजे "येभुय्यसिका" होय. कार्य करणाऱ्या संघाच्या एकतेमुळे (सामग्रीमुळे) संमुख असणे (उपस्थित असणे) अभिप्रेत आहे, केवळ कार्य करणाऱ्या पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) जसे-तसे संमुख असणे नव्हे. "भूतता" म्हणजे सत्यता (तच्छता). कारण येथे "धम्म" शब्द हा सत्याचाच पर्याय आहे, जसे की "धम्मवादी" इत्यादींमध्ये. ज्याच्याद्वारे शमन केले जाते तो "विनय" होय, म्हणजेच त्या-त्या अधिकरणाच्या शमनासाठी भगवंतांनी सांगितलेली पद्धती; त्या विनयाची संमुखता म्हणजे "विनयसम्मुखता" होय. विवादाची वस्तू (विषय) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अर्थामध्ये (मुद्द्यामध्ये) जे प्रतिपक्षी (विरोधी) असतात, ते "अत्थपच्चत्थिका" (अर्थ-प्रत्यर्थिक) होत; त्या प्रतिपक्षीयांची. संमत (नियुक्त) पुद्गलांद्वारेच शमन केले जात असल्यामुळे संघाची संमुखता टळते (आवश्यक राहत नाही).

နန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ. ‘‘န ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၃၈၃) ဝုတ္တံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ. ဂုဠှကာဒီသု အလဇ္ဇုဿန္နာယ ပရိသာယ ဂုဠှကော သလာကဂ္ဂါဟော ကာတဗ္ဗော; လဇ္ဇုဿန္နာယ ဝိဝဋကော, ဗာလုဿန္နာယ သကဏ္ဏဇပ္ပကော. ယဿာ ကိရိယာယ ဓမ္မဝါဒိနော ဗဟုတရာ, သာ ယေဘုယျသိကာတိ အာဟ – ‘‘ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယာ’’တိအာဒိ.

"नं" म्हणजे विवादाधिकरण. "छंदागतीला (पक्षपाताला) जात नाही" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या पाच अंगांनी युक्त असणे. गुप्त इत्यादी पद्धतींमध्ये, जेथे निर्लज्ज लोकांचे प्राबल्य असणारी परिषद असेल तेथे गुप्तपणे शलाका ग्रहण (गुळ्हको सलाकग्गाहो - गुप्त मतदान) करावे; जेथे लज्जाशील (सद्गुणी) लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे उघडपणे (विवटको); जेथे मूर्ख लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे कानात सांगून (सकण्णजप्पको). ज्या क्रियेमध्ये धम्मवादी लोक बहुसंख्येने असतात, ती "येभुय्यसिका" होय, म्हणूनच "धम्मवादी लोकांच्या बहुमतामुळे" इत्यादी म्हटले आहे.

ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတန္တိ အာပတ္တိံ ဒဿေတွာ ရောပနဝသေန ဝိနိစ္ဆိတံ, ပဋိကမ္မံ ပန အာပတ္တာဓိကရဏသမထေ ပရတော အာဂမိဿတိ. န သမဏသာရုပ္ပံ အဿာမဏကံ, သမဏေဟိ အကာတဗ္ဗံ, တသ္မိံ. အဇ္ဈာစာရေ ဝီတိက္ကမေသတိ. ပဋိစရတောတိ [Pg.245] ပဋိစ္ဆာဒေန္တဿ. ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယော, ပုဂ္ဂလော, တဿ ကာတဗ္ဗကမ္မံ တဿပါပိယသိကံ.

"एवं विनिच्छितं" (अशा प्रकारे निश्चित केलेले) म्हणजे आपत्ती (दोष) दर्शवून ती लादण्याच्या (आरोप करण्याच्या) दृष्टीने निश्चित केलेले; परंतु याचे प्रतिकर्म (निवारण) पुढे "आपत्ताधिकरण-समथ" (आपत्ती-अधिकरण शमन) मध्ये येईल. जे श्रमणांना योग्य नाही ते "अस्सामणकं" (अश्रमणक), जे श्रमणांनी करू नये; त्यामध्ये. "अज्झाचारे" म्हणजे उल्लंघनामध्ये (वीतिक्कमे). "पटiचरतो" म्हणजे लपविणाऱ्याच्या (पटिच्छादेन्तस्स). पापाच्या प्राबल्यामुळे जो पापी असतो तो "पापियो" (पापी पुद्गल/व्यक्ती); त्याच्यावर करायची जी क्रिया (कर्म) असते, त्याला "तस्सपापियसिक" (तस्यपापीयसिका कर्म) म्हणतात.

သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ ပဋိညာယ, တထာရူပါယ ခန္တိယာ ဝါ ဝိနာ အဝူပသမနတော. ဧတ္ထာတိ အာပတ္တိဒေသနာယံ. ပဋိညာတေ အာပန္နဘာဝါဒိကေ ကရဏကိရိယာ, ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ, ပရိဝါသဒါနာဒိဝသေန စ ပဝတ္တံ ဝစီကမ္မံ ပဋိညာတကရဏံ.

केवळ संमुख-विनयानेच (सम्मुखाविनयेन) शमन होत नाही, कारण प्रतिज्ञा (स्वीकृती/कबुली) किंवा तशा प्रकारच्या क्षमेविना (खंती) शमन होऊ शकत नाही. "एत्थ" (येथे) म्हणजे आपत्तीच्या देशनेमध्ये (दोष कबूल करण्यामध्ये). आपत्ती प्राप्त झाल्याची (दोष घडल्याची) कबुली दिल्यावर करायची क्रिया, आणि "भविष्यात स्वतःवर संयम ठेवावा" अशा प्रकारे आणि परिवास (परिव्हासा) देणे इत्यादींद्वारे केलेले वाचेचे कर्म (वचीकम्म) म्हणजे "पटiञ्ञातकरण" (प्रतिज्ञा-करण/कबुलीनुसार कारवाई) होय.

ယထာနုရူပန္တိ ‘‘ဒွီဟိ စတူဟိ တိဟိ ဧကေနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန ယထာနုရူပံ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, ဧတသ္မိံ ဝါ သမထဝိစာရေ. ဝိနိစ္ဆယနယောတိ ဝိနိစ္ဆယေ နယမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရော ပနာ’’တိအာဒိ.

"यथानुरूपं" (योग्यतेनुसार) म्हणजे "दोन, चार, तीन, एक" या प्रकारे सांगितलेल्या नियमानुसार योग्यतेनुसार होय. "एत्थ" (येथे) म्हणजे या सुत्तामध्ये (सूत्रात) किंवा या शमन-विचारात (समथ-विचारात). "विनिच्छयनयो" म्हणजे निर्णयाची केवळ पद्धती होय. म्हणूनच "वित्थारो पना" (परंतु विस्तार...) इत्यादी म्हटले आहे.

၄၇. သင်္ခေပတောဝ ဝုတ္တော, န သမထက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဝိတ္ထာရတော. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ပဒံ အာကဍ္ဎတိ, ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ဧဝမာဒိနာ ဣမိနာ ပကာရေနာတိ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဧကန္တာနဝဇ္ဇဘာဝတော နတ္ထိ အဓမ္မဘာဝေါ, ဘဂဝတော ဒေသိတာကာရံ ဟာပေတွာ ဝဍ္ဎေတွာ ဝါ ကထနံ ယထာဓမ္မံ အကတန္တိ ကတွာ အဓမ္မဘာဝေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ.

४७. संक्षेपानेच सांगितले आहे, समथक्खन्धकात (शमथस्कन्धक) सांगितल्याप्रमाणे विस्ताराने नाही. 'तथा' या शब्दाने 'धम्मा' (धम्म) या पदाचे आकर्षण केले जाते, येथे 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थाने आहे, 'अशा प्रकारे' किंवा 'या पद्धतीने' असे म्हटले आहे. बोधिपक्खिय धम्मांच्या अत्यंत निर्दोष स्वरूपामुळे तेथे अधम्मभाव नाही. भगवंतांनी उपदेशिलेल्या पद्धतीला वगळून किंवा वाढवून सांगणे हे 'यथाधम्म' (धम्मानुसार) न केल्यामुळे 'अधम्मभाव' आहे, हे दर्शविताना त्यांनी म्हटले आहे – 'तयो सतिपट्ठाना' (तीन स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी.

နိယျာနိကန္တိ သပါဋိဟီရံ အပ္ပဋိဝါနံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. တထေဝါတိ ဣမိနာ ‘‘ဧဝံ အမှာက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ အာကဍ္ဎတိ. ဘူတေန…ပေ… ကာတဗ္ဗကမ္မံ ဓမ္မော နာမ ယထာဓမ္မံ ကရဏတော, ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ဣတော ပရံ အဓမ္မော. အယံ ဝိနယော နာမ ရာဂါဒီနံ သံဝရဏတော ပဟာနတော ပဋိသင်္ခါနတော စ. အယံ အဝိနယော နာမ ရာဂါဒီနံ အဝိနယနတော. အယံ ဝိနယော နာမ ယထာဝိနယကရဏတော, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဣတရော အဝိနယော. ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိအာဒိနာ ဧဝ သဗ္ဗေသံ ဝိနယကမ္မာနံ အကုပ္ပတာတိ အာဟ – ‘‘ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ…ပေ… အယံ ဝိနယော နာမာ’’တိ, တပ္ပဋိပက္ခတော အဝိနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဝတ္ထုဝိပတ္တီ’’တိအာဒိ.

'निय्यानिक' (मुक्तीकडे नेणारे) म्हणजे प्रातिहार्ययुक्त आणि अप्रतिहत होऊन प्रवृत्त होणारे. 'तथैव' या शब्दाने 'अशा प्रकारे आमचे' इत्यादींद्वारे सांगितलेला अर्थ आकर्षित केला जातो. 'भूतेन... पे...' (सत्याद्वारे... इत्यादी) कर्तव्य कर्म म्हणजे 'धम्म' होय, कारण ते धम्मानुसार केले जाते; याच्या उलट जे आहे ते 'अधम्म' होय. 'विनय' म्हणजे राग इत्यादींचे संवरण, प्रहाण आणि प्रतिसंख्यान करणे होय. 'अविनय' म्हणजे राग इत्यादींचे संवरण न करणे होय. 'विनय' म्हणजे विनयानुसार कर्म करणे होय, आणि याच्या उलट असणारा तो 'अविनय' होय. वस्तूच्या समृद्धीमुळेच (वत्थुसम्पत्ति) सर्व विनयकर्मांची अकोभ्यता (अकुप्पता) असते, म्हणून म्हटले आहे – 'वत्थुसम्पत्ति... पे... हा विनय होय', आणि त्याच्या विरोधी असणारा तो 'अविनय' समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'वत्थुविपत्ति' (वस्तूची विपत्ती) इत्यादी.

သမ္မာပဋိပတ္တိယာ နယနဋ္ဌေန ယထာဝုတ္တော ဓမ္မော ဧဝ နေတ္တိ, တတော ဧဝ သတ္တဿ ဝိယ ရဇ္ဇု အသိထိလပဝတ္တိဟေတုတာယ ဓမ္မရဇ္ဇူတိ အတ္ထော ဝုတ္တော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တာဝ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဓမ္မောတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ. သာ ဧဝ ဝါ ဟောတု ဓမ္မနေတ္တိ, ယော ဣဓ ဣမိဿာ ဝဏ္ဏနာယ, ‘‘ဆတ္တိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မေန စ ဝိနယေန စ ဝုတ္တော, သော ဧဝ [Pg.246] ဝါ ဓမ္မနေတ္တိ ဟောတူတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. တာယ ဓမ္မနေတ္တိယာ သမေတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ ဓမ္မနေတ္တိယာ သံသန္ဒတိ, ဧကလက္ခဏမေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဝိဝါဒဝတ္ထုဘူတော ဓမ္မော စေ ‘‘ဓမ္မော’’တိ, အဓမ္မော စေ ‘‘အဓမ္မော’’တိ, ဝိနယော စေ ‘‘ဝိနယော’’တိ, အဝိနယော စေ ‘‘အဝိနယော’’တိ နိစ္ဆိနန္တေန ဧကစ္စာနံ ဝိဝါဒါဓိကရဏမေဝ ဒဿိတံ တဿ ဝူပသမဓမ္မာနံ အပရိယောသာပိတတ္တာ.

सम्यक् प्रतिपत्तीकडे नेण्याच्या अर्थाने वर सांगितलेला धम्मच 'नेत्ति' (मार्गदर्शक) आहे, म्हणूनच प्राण्याच्या दोरीप्रमाणे शिथिल न होता प्रवृत्त होण्याचे कारण असल्यामुळे 'धम्मरज्जू' असा अर्थ सांगितला आहे. सुत्तन्त-पर्यायाने प्रथम दहा कुशल कर्मपथ हे 'धम्म' आहेत असे म्हटले आहे. तीच 'धम्मनेत्ति' असो, किंवा येथे या वर्णनात 'छत्तीस बोधिपक्खिय धम्म' इत्यादींद्वारे धम्म आणि विनयाने जे सांगितले आहे, तीच 'धम्मनेत्ति' असो, असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. 'त्या धम्मनेत्तीशी जुळते' म्हणजे वर सांगितलेल्या धम्मनेत्तीशी सुसंगत होते, एकच लक्षण असणारे होते, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे विवादाचा विषय असलेला धम्म जर 'धम्म' आहे, अधम्म जर 'अधम्म' आहे, विनय जर 'विनय' आहे, आणि अविनय जर 'अविनय' आहे, असा निर्णय करणाऱ्याने काहींचे 'विवादाधिकरण'च दर्शविले आहे, कारण त्याच्या शमनाचे (वूपसम) उपाय अजून पूर्ण झालेले नाहीत.

၄၈. တံ ပနေတန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ပစ္စာမသတိ. ဝါရေ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ပတ္တေပိ. ဒွီဟီတိ ယသ္မိံ အာဝါသေ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဥပ္ပန္နံ, တတ္ထ ဝါသီဟိ ဒွီဟိပိ ဘိက္ခူဟိ အတိရေကတရာ.

४८. 'तं पनेतं' (ते हे) याने विवादाधिकरणाचा निर्देश केला जातो. अर्थाच्या वर्णनाच्या प्रसंगाने प्राप्त झाले असले तरीही. 'दोघांपेक्षा' म्हणजे ज्या विहारात (आवासात) विवादाधिकरण उत्पन्न झाले आहे, तेथे राहणाऱ्या दोन भिक्खूंपेक्षा अधिक असणारे.

၄၉. ခန္ဓသာမန္တန္တိ အာပတ္တိက္ခန္ဓဘာဝေန သမီပံ. အာပတ္တိသာမန္တံ နာမ ပုဗ္ဗဘာဂါ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗအာပတ္တိ. မေထုနရာဂဝသေန ကာယသံသဂ္ဂေ ဒုက္ကဋဿ ဝတ္ထူတိ အာဟ – ‘‘ပဌမပါရာဇိကဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ. သေသာနံ တိဏ္ဏံ ပါရာဇိကာနံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ထုလ္လစ္စယမေဝ.

४९. 'खन्धसामन्त' (स्कन्ध-सामीप्य) म्हणजे आपत्तीच्या स्कन्धभावाने (वर्गाने) जवळ असणे. 'आपत्तिसामन्त' म्हणजे पूर्वभागात प्राप्त होणारी आपत्ती. मैथुन-रागाच्या वश होऊन कायसंसर्ग केल्यास 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्तीचा विषय होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'पहिल्या पाराजिकाच्या पूर्वभागात दुक्कट आपत्ती होते'. उर्वरित तीन पाराजिकांच्या पूर्वभागात 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) आपत्तीच होते.

၅၀. ပရိက္ကမိတွာ ဥပက္ကမိတွာ. အာပတ္တာဓိကရဏံ ဒဿိတံ တတ္ထေဝ ဝိသေသတော ပဋိညာယ ကာရေတဗ္ဗတာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ.

५०. 'परिक्कमित्वा' म्हणजे उपक्रम करून (प्रयत्न करून). तेथेच विशेषतः प्रतिज्ञेनुसार (स्वीकृतीनुसार) करवून घेण्याची इच्छा असल्यामुळे 'आपत्ताधिकरण' दर्शविले आहे.

၅၂. ကမ္မဿ ဝတ္ထု ဒဿိတံ န သမထောတိ အဓိပ္ပာယော. နနု စာယံ သမထာဓိကာရောတိ? သစ္စံ, သမထဿ ပန ကာရဏေ ဒဿိတေ သမထော ဒဿိတောဝ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝရူပဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

५२. कर्माचा विषय दर्शविला आहे, शमथ (समथ) नाही, असा अभिप्राय आहे. 'पण हा शमथाचा अधिकार नाही का?' हे सत्य आहे, परंतु शमथाचे कारण दर्शविले असता शमथ दर्शविलाच जातो, हे दाखवण्यासाठी 'एवरूपस्स हि' (अशा प्रकारच्या व्यक्तीचेच) इत्यादी म्हटले आहे.

၅၃. ဣဒံ ကမ္မန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဘဏ္ဍနဇာတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တကမ္မံ. တိဏဝတ္ထာရကသဒိသတ္တာတိ တံသဒိသတာယ တဗ္ဗောဟာရောတိ ဒဿေတိ ယထာ – ‘‘ဧသ ဗြဟ္မဒတ္တော’’တိ. အာကာရမတ္တမေဝ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ နာမ, န ပန တဿ သဗ္ဗသော ကရဏဝိဓာနံ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓကေ’’တိအာဒိ. ဂိဟီနံ ဟီနေန ခုံသနဝမ္ဘနံ ယထာ ‘‘တိလသံဂုဠိကာ နတ္ထီ’’တိ. ဓမ္မိကပဋိဿဝေသု ဝိသံဝါဒနဝသေန အာပန္နာ အာပတ္တိ. အဿာတိ ကိစ္စာဓိကရဏဿ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော သံဃသမ္မုခတာဒိနာဝ ဝူပသမနတော.

५३. 'इदं कम्मं' (हे कर्म) म्हणजे 'हे आमच्या भांडण करणाऱ्यांचे' इत्यादींद्वारे सांगितलेले कर्म होय. 'तृणविस्तारक-सदृश' (तिणवत्थारकसदिस) असल्यामुळे, त्याच्याशी साम्य असल्यामुळे तो व्यवहार होतो, हे दर्शविताना म्हटले आहे – 'हा ब्रह्मदत्त आहे'. 'तिणवत्थारक कम्म' (तृणविस्तारक कर्म) हे केवळ आकारानेच (प्रतीकात्मक) असते, परंतु त्याची पूर्णपणे करण्याची पद्धत तशी नसते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'खन्धकात' इत्यादी. गृहस्थांची हीन शब्दांनी निंदा व अवहेलना करणे, जसे की 'तिळाची लाडू नाही'. धम्मयुक्त प्रतिज्ञांचे उल्लंघन केल्यामुळे प्राप्त झालेली आपत्ती. 'अस्स' म्हणजे कृत्याधिकरणाचे (किच्चाधिकरणाचे). संमुखविनयानेच (सम्मुखाविनय) शमन होते, कारण संघ-संमुखता इत्यादींद्वारेच त्याचे शमन (वूपसम) होते.

၅၄. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယဝစနတော ကောသမ္ဗိယသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၄၉၂) သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, ဣဓ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ’’စ္စေဝ [Pg.247] ဝုတ္တတ္တာ, ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပါပကမ္မဿ အပ္ပတာ မဟန္တတာ သာဝဇ္ဇဘာဝဿ မုဒုတိက္ခဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘အဏုန္တိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ. ထူလန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇ’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

५४. कोसम्बिय सुत्तात (म. नि. १.४९२) सोतापत्तिफल-साक्षात्काराच्या वचनावरून सोतापत्तिमग्ग-सम्यग्दृष्टी (स्रोतापत्तिमार्ग-सम्यग्दृष्टी) सांगितली आहे, परंतु येथे 'दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति' (दृष्टिसामान्यता प्राप्त करून विहरतो) असेच म्हटले असल्यामुळे, 'या सुत्तात सोतापत्तिफल-सम्यग्दृष्टी सांगितली आहे असे समजावे' असे म्हटले आहे. पापकर्माचे लहानपण किंवा मोठेपण हे दोषाच्या सौम्य किंवा तीव्र स्वरूपावरून समजले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – 'अणुं' म्हणजे अल्प दोषयुक्त (अल्पसावज्ज), 'थूलं' म्हणजे मोठा दोषयुक्त (महासावज्ज). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सामगाम सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၅. သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. सुनक्खत्त सुत्ताचे वर्णन

၅၅. ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ဉာတမရိယာဒါယ ပဇာနနတော အညာ, မဂ္ဂပညာ. တဿ ဖလဘာဝတော အဂ္ဂဖလပညာ, တံသဟဂတာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယော စ ‘‘အညာ’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘အညာတိ အရဟတ္တ’’န္တိ. စတူဟိ ပဒေဟိ ကထိတာ, ‘‘ပရိစိဏ္ဏာ မေ ဘဂဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယ န ဧကပဒေနေဝ. ‘‘လောကုတ္တရော ဓမ္မော အဓိဂတော မယာ’’တိ မညနာမတ္တံ အဓိမာနောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိနော’’တိအာဒိမာဟ.

५५. खालच्या मार्गांनी (हेट्ठिममग्ग) ज्ञात झालेल्या मर्यादेने जाणल्यामुळे 'अञ्ञा' (आज्ञा/सर्वोच्च ज्ञान) म्हणजे मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) होय. तिचे फल असल्यामुळे अग्रफलप्रज्ञा (अग्गफलपञ्ञा) आणि तिच्यासोबत असणारे सम्यक् संकल्पादी यांना 'अञ्ञा' असे म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'अञ्ञा म्हणजे अरहत्त (अर्हत्त्व)'. 'माझ्याद्वारे भगवंतांची सेवा केली गेली' इत्यादींप्रमाणे ती चार पदांनी सांगितली आहे, केवळ एका पदाने नाही. 'मी लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला आहे' असे केवळ मानणे म्हणजे 'अधिमान' (अतिमान/भ्रम) होय, हे दर्शविताना 'अप्राप्तामध्ये प्राप्तीची संज्ञा असणारे' इत्यादी म्हटले आहे.

၅၆. ဣဒံ ဌာနန္တိ ဣဒံ ဩဘာသာဒိသမ္မုတိဟေတုဘူတံ ဥဠာရတရံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ. ဥဠာရတရဘာဝေန ဟိ တံ မဂ္ဂဖလပညာယ ပစ္စယော ဟုတွာ ယာထာဝတော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဝိပဿကံ ဝိသံဝါဒေတိ. တေနာဟ ‘‘အဝိဘူတံ အန္ဓကာရ’’န္တိ. ဣမံ ပဉှန္တိ ဣမံ သုတ္တံ ဂမ္ဘီရံ လောကုတ္တရပဋိသံယုတ္တံ အတ္တနာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ အတ္ထံ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ကေဝလံ ပိဋကသမ္ပာဒနဝသေနေဝ ဥဂ္ဂဏှိတွာ. တေနာဟ ‘‘အဇာနိတွာ’’တိ. ဝိသေဝမာနာတိ ကိလေသဝိသေ အဝမာနေန္တာ, သာသနဿ ဝါ အနုပကာရဝိရူပပစ္စယေ သေဝမာနာ. ဧဝမဿာတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန တေသံ ကရဏဟေတု အဿ စိတ္တဿ ဓမ္မဒေသနာဝသေန ပဝတ္တဿ. အညထာဘာဝေါ အဒေသေတုကာမတာ ဟောတိ. တန္တိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သန္ဓာယ. ဧတန္တိ ‘‘တဿပိ ဟောတိ အညထတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

५६. 'हे स्थान' (इदं ठानं) म्हणजे अवभास (प्रकाश) इत्यादींच्या संमतीचे कारण असणारे अत्यंत श्रेष्ठ उदयव्ययज्ञान (उदयब्बयञाण). अत्यंत श्रेष्ठ असल्यामुळे ते मार्गफलप्रज्ञेचे कारण बनून, यथार्थपणे समजण्यास कठीण असल्यामुळे विपश्यकाला (विपस्सक) भ्रमित करते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अस्पष्ट अंधकार'. 'हा प्रश्न' म्हणजे हे गंभीर, लोकोत्तर-प्रतिसंयुक्त आणि स्वतःला जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ असलेले सुत्त. 'उग्गहेत्वा' म्हणजे केवळ पिटक संपादन करण्याच्या उद्देशानेच ग्रहण करून. म्हणूनच म्हटले आहे – 'न जाणता'. 'विसेवमाना' म्हणजे क्लेशरूपी विषाची अवहेलना करणारे, किंवा शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुपकारक व विपरित प्रत्ययांचे सेवन करणारे. 'एवमस्स' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांच्या करण्याच्या कारणामुळे, धम्मदेशनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या त्याच्या चित्ताचा. 'अन्यथाभाव' म्हणजे उपदेश न करण्याची इच्छा असणे होय. 'तं' म्हणजे वर सांगितलेल्या अर्थाला उद्देशून. 'एतं' म्हणजे 'त्याचेही अन्यथात्व होते' असे म्हटले आहे.

၅၈. ကိလေသေဟိ အာမသီယတီတိ အာမိသံ, လောကေပရိယာပန္နံ အာမိသန္တိ ဣဓ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ အဓိပ္ပေတာတိ တေသု ဝဋ္ဋာမိသဘာဝေပိ လဘိတေ ကာမာမိသဘာဝေါ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋာမိသကာမာမိသလောကာမိသဘူတေသူ’’တိ. ကာမဂုဏာ ဟိ ဝဋ္ဋဿ ဝဍ္ဎနတော ဝဋ္ဋာမိသံ, ကာမေတဗ္ဗတော ကာမတဏှာယ အာမသိတဗ္ဗတော ကာမာမိသံ, ယေဘူယျတော သတ္တလောကဿ အာမိသဘာဝတော [Pg.248] လောကာမိသံ. ကာမဂုဏသဘာဂါတိ ကာမဂုဏာနုလောမာ ကာမဂုဏပဋိသံယုတ္တာ. အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိပဋိသံယုတ္တာယာတိ ကိလေသိဉ္ဇနရဟိတတာယ ဣဓ အာနေဉ္ဇာတိ အဓိပ္ပေတာဟိ ဟေဋ္ဌိမာဟိ အရူပသမာပတ္တီဟိ ပဋိသံယုတ္တာယ. ဧဝရူပေါတိ လောကာမိသဘူတေသု ပစ္စယေသု အဓိမုတ္တော တန္နိန္နော တဂ္ဂရုကော တပ္ပဗ္ဘာရော. ဧတ္တာဝတာတိ ဧဝံ သဒ္ဓါနံ မနုဿာနံ ဒဿနေန တေသံ ပဝတ္တိတာသယေန စ. သီသံ နိက္ခန္တံ ဟောတီတိ လာဘာသာယ သီသံ ဗဟိ နိက္ခန္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဥဒရံ ဖလိတန္တိ အတိဗဟုဘဏ္ဍံ ပက္ခိပိယမာနံ ပသိဗ္ဗကံ ဝိယ လဒ္ဓဗ္ဗဿ အတိပဟူတဘာဝေန ဥဒရံ ဖီတံ ဟောတိ.

५८. क्लेशांद्वारे जे स्पर्श केले जाते (किंवा ग्रासले जाते) ते 'आमिस' (आमिष/भोगवस्तू) होय. लोकात समाविष्ट असलेले आमिष म्हणजे येथे पाच कामगुण अभिप्रेत आहेत. त्यांमध्ये 'वट्ट-आमिस' (संसार-आमिष) भाव प्राप्त झाला असता 'काम-आमिस' (काम-आमिष) भाव सिद्ध होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'वट्टामिस-कामामिसा-लोकामिसभूतेसू' (संसार-आमिष, काम-आमिष आणि लोक-आमिष रूप झालेल्यांमध्ये). कारण कामगुण हे संसाराची (वट्टाची) वाढ करत असल्यामुळे 'वट्ट-आमिस' आहेत; कामना करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि कामतृष्णेने स्पर्श करण्यायोग्य (भोगण्यायोग्य) असल्यामुळे 'काम-आमिस' आहेत; आणि बहुतांश प्राणीलोकाचे आमिष असल्यामुळे 'लोक-आमिस' आहेत. 'कामगुणसभाग' म्हणजे कामगुणांच्या अनुकूल असलेले, कामगुणांशी संबंधित असलेले. 'आनेञ्जसमापत्तिपटिसंयुत्ताय' म्हणजे क्लेशांच्या कंपनापासून रहित असल्यामुळे येथे 'आनेञ्ज' (अकंपित) म्हणून अभिप्रेत असलेल्या खालच्या अरूप समापत्तींशी संबंधित असलेल्या. 'एवरूपो' (अशा प्रकारचा) म्हणजे लोक-आमिष रूप असलेल्या प्रत्ययांमध्ये (साधनांमध्ये) अधिमुक्त (आसक्त), त्याकडे झुकलेला, त्यालाच महत्त्व देणारा, त्यावरच विसंबून असलेला. 'एत्तावता' (एवढ्याने) म्हणजे अशा श्रद्धाळू मनुष्यांच्या दर्शनाने आणि त्यांच्या मनात निर्माण झालेल्या आशयाने (भावाने). 'सीसं निक्खन्तं होति' (डोके बाहेर काढलेले असते) म्हणजे लाभाच्या आशेने डोके बाहेर काढल्यासारखे होते. 'उदरं फलितं' (पोट फुगलेले असते) म्हणजे अत्यंत जास्त वस्तू भरल्या जाणाऱ्या थैलीप्रमाणे, मिळणाऱ्या वस्तूंच्या अतिशय विपुलतेमुळे पोट फुगलेले (मोठे) होते.

၅၉. ယထာ ပုရိမာ ဒွေ အရူပသမာပတ္တိယော အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ အနိဉ္ဇနတော ‘‘အနိဉ္ဇာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ ဣတရာပိ. တံ ပဝုတ္တန္တိ လောကာမိသသံယောဇနံ ဝိဂတံ.

५९. ज्याप्रमाणे आधीच्या दोन अरूप समापत्ती आपल्या विरोधी क्लेशांमुळे कंपित न होण्याने 'अणिञ्जा' (अकंपित) म्हटल्या जातात, त्याचप्रमाणे इतरही (म्हटल्या जातात). 'तं पवुत्तं' (ते सांगितले आहे) म्हणजे लोक-आमिष रूप संयोजन नष्ट झाले आहे.

၆၀. နိဃံသန္တိ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပရိစ္ဆေဒန္တိ အတ္ထော. သိလေသေနာတိ စမ္မကာရသိလေသာဒိသိလေသေန, ဝဇိရလေပသိလေသေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တံ ဘိန္နန္တိ အာနေဉ္ဇသံယောဇနံ ဘိန္နံ ဝိဓမိတံ သမတိက္ကန္တံ တာသု သမာပတ္တီသု အပေက္ခာဘာဝတော. အဇ္ဈာသယေန အသမ္ဗဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွေဓာဘိန္နာ သေလာ ဝိယ ဟောတီ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘တံ သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ.

६०. ‘निघंसं’ म्हणजे ‘हा एवढाच आहे’ असा परिच्छेद (मर्यादा निश्चित करणे) असा अर्थ आहे. ‘सिलेसेन’ म्हणजे चांभाराच्या डिंकासारख्या (लेपासारख्या) डिंकाने; वज्रलेपाच्या डिंकाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. ‘तं भिन्नं’ म्हणजे आनेञ्ज-संयोजन (अकंपित बंधन) छिन्नविच्छिन्न झाले आहे, नष्ट झाले आहे, ओलांडले गेले आहे, कारण त्या समापत्तींविषयी कोणतीही अपेक्षा उरलेली नाही. आशयाच्या दृष्टीने असंबद्ध (अलिप्त) असल्यामुळे म्हटले आहे – ‘दोन भागात दुभंगलेल्या खडकाप्रमाणे होते’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘मी त्या समापत्तीमध्ये प्रवेश करेन, असा विचार मनात उत्पन्न होत नाही’.

၆၁. ဝန္တန္တိ ဆဍ္ဍိတံ, ဝိဿဋ္ဌန္တိ အတ္ထော.

६१. ‘वन्तं’ (ओकलेले/उच्छिष्ट) म्हणजे टाकून दिलेले, सोडलेले असा अर्थ आहे.

၆၂. ဥပရိသမာပတ္တိလာဘိနောတိ ဧတ္ထ ဥပရိသမာပတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, အရဟတော စ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ အနာဂါမိဖလသမာပတ္တိ, သေက္ခာနံ ဝိသယာ ဟေဋ္ဌိမာ ဖလသမာပတ္တိယော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ. လောကိယာ ပန နိကန္တိပ္ပဟာနေန ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ…ပေ… န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ.

६२. ‘उपरिसमापत्तिलाभिनो’ (वरच्या समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याचे) यामध्ये ‘उपरिसमापत्ति’ म्हणजे अर्हत्त्वफल-समापत्ती अभिप्रेत आहे. अर्हताला मार्गाच्या अधिगमानेच अनागामी-फल-समापत्ती प्राप्त होते; शैक्षांच्या (सेक्खांच्या) विषयातील खालच्या फल-समापत्ती शांत (प्रशमित) झालेल्या असतात. लौकिक समापत्ती तर आसक्तीचा त्याग केल्यामुळे सोडल्या गेल्या आहेत, म्हणून म्हटले आहे – ‘खालील...पे... उत्पन्न होत नाही’.

၆၃. ‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, သုနက္ခတ္တ, ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ အာရဒ္ဓဒေသနာ, ‘‘သမ္မာ နိဗ္ဗာနာဓိမုတ္တော ပုရိသပုဂ္ဂလော’’တိ အရဟတ္တကိတ္တနေန နိဋ္ဌာပိတာတိ တတော ပရံ, ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ, ‘‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ [Pg.249] ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာ ခီဏာသဝဿ သမာပတ္တိလာဘိနောတိ ယောဇနာ, ဧဝံ ဝါ ခီဏာသဝဿ သုက္ခဝိပဿကဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိက္ခိတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. တဿ ပဋိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သမာပတ္တိလာဘိနော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာ သုက္ခဝိပဿကော အဓိမာနိကော သမာပတ္တိလာဘိနော သမာနယောဂက္ခမော အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိတာယ ဘေဒါဘာဝတော, ဧဝံ သုက္ခဝိပဿကော ခီဏာသဝေါ သမာနယောဂက္ခမော ခီဏာသဝဘာဝေန ဝိသေသာဘာဝတော, တသ္မာ ‘‘သမာပတ္တိလာဘိမှိ ကထိတေ ဣတရောပိ ကထိတောဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနန္တိ သမာပတ္တိလာဘိနော အဓိမာနိကဿ ခီဏာသဝဿ စ. တေနေဝါဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ တာဝါ’’တိအာဒိ.

६३. ‘पंच खो इमे, सुनक्खत्त, कामगुणा’ (हे सुनक्षत्र, हे पाच कामगुण आहेत) इत्यादीने सुरू झालेली देशना, ‘सम्मा निब्बानअधिमुत्तो पुरिसपुग्गलो’ (योग्य प्रकारे निर्वाणात अधिमुक्त झालेला पुरुषपुद्गल) या अर्हत्त्वाच्या वर्णनाने समाप्त झाली आहे. त्यानंतर, ‘ठाणं खो पना’ (परंतु हे स्थान आहे) इत्यादी देशना ‘स्वतंत्र अनुसंधी’ (दुसरा संदर्भ) म्हणून सांगितली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘हेट्ठा ही’ (खाली खरोखरच) इत्यादी. तेथे ज्याप्रमाणे ‘क्षीणास्रव समापत्ति-लाभ घेणाऱ्याचा’ अशी योजना आहे, त्याचप्रमाणे ‘क्षीणास्रव शुष्कविपश्यक (सुक्खविपस्सक) व्यक्तीचा’ अशीही योजना करावी. अट्ठकथेत याचा निषेध केला आहे. त्या निषेधाचे कारण दाखवण्यासाठी ‘समापत्तिलाभिनो ही’ (समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याचे खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अभिमानी (अधिमानिक) शुष्कविपश्यक हा समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याशी समान योगक्षेम असलेला असतो, कारण अप्राप्त गोष्टीमध्ये प्राप्त झाल्याची संज्ञा असण्यात काही फरक नसतो; त्याचप्रमाणे शुष्कविपश्यक क्षीणास्रव हा क्षीणास्रव भावामध्ये काही विशेष फरक नसल्यामुळे समान योगक्षेम असलेला असतो. म्हणूनच ‘समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याविषयी सांगितले असता, दुसऱ्याविषयीही सांगितलेच जाते’ असे म्हटले आहे. ‘दोन भिक्खूंचे’ म्हणजे समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्या अभिमानी भिक्खूचे आणि क्षीणास्रव भिक्खूचे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘पुथुज्जनाचे तर आधी...’ इत्यादी.

ယဒဂ္ဂေနာတိ ယေန ဘာဂေန. ယဒိပိ ခီဏာသဝဿ အသပ္ပာယာရမ္မဏံ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော န ဟောတိ တေသံ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. သန္တဝိဟာရပရိပန္ထော ပန သိယာ ဝိသဘာဂတောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ခီဏာသဝဿပိ အသပ္ပာယမေဝါ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘ဝိသံ နာမ…ပေ… ဝိသမေဝါ’’တိ. ဧတေန ‘‘ယထာ ဝိသဇာနနံ အပ္ပမာဏံ, ဝိကာရုပ္ပာဒနတော ပန တံ ပရိဟရိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပရိညာတမ္ပိ ဝတ္တု အတ္ထဝိသေသာဘာဝေန ဧကရူပမေဝါတိ တံ ပရိဟရိတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. န ဟိ အသံဝုတေန ဘဝိတဗ္ဗံ အသာရုပ္ပဘာဝတော. ယုတ္တပယုတ္တေနေဝါတိ သဘာဂါရမ္မဏဿ အာလောကနာဒီသု ယုတ္တေနေဝ ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

‘यदग्गेन’ म्हणजे ज्या भागाने (ज्या प्रमाणात). जरी क्षीणास्रव भिक्खूसाठी अहितकारक आलंबन (असाप्पाय आरम्मण) हे क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण बनत नाही, कारण त्यांचे क्लेश पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात; तरीही विजातीयतेमुळे ते शांत विहाराला (संतविहाराला) बाधक ठरू शकते, म्हणून म्हटले आहे – ‘क्षीणास्रवासाठी देखील ते अहितकारकच आहे’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘विष नावाचे...पे... विषच असते’. याने हे दर्शवले आहे की, ‘ज्याप्रमाणे विष ओळखणाऱ्यांसाठी ते अमर्याद (घातक) असते आणि विकार उत्पन्न करत असल्यामुळे त्याचा त्याग केला पाहिजे; त्याचप्रमाणे पूर्णपणे जाणलेली वस्तू देखील अर्थाच्या विशेष अभावामुळे एकसारखीच असते, म्हणून तिचा त्यागच केला पाहिजे’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘न ही’ (नाही खरोखरच) इत्यादी. कारण असंयत (असंवृत) राहणे अयोग्य असल्यामुळे तसे राहू नये. ‘युत्तपयुत्तेनेव’ म्हणजे अनुकूल आलंबनाच्या दर्शनादी गोष्टींमध्ये योग्य प्रकारे युक्तच राहणे योग्य आहे.

၆၄. ယတ္ထ သယံ နိပတတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သန္တာနဿ ဝိပ္ပသန္နဝသေန ရုပ္ပနတော, ဝိသသင်္ခါတဿ ဒုက္ခဿ မူလဘာဝတော စ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတော ဝိသဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ရုပ္ပတီတိ ကတ္တဗ္ဗာဒိမုစ္ဆာပါဒနေန ဝိကာရံ ဥပ္ပာဒေတိ. အနုဒ္ဓံသေယျာတိ ဝိဗာဓေယျ. ရာဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဩကာသံ အဒေန္တော တံ ဝိဗာဓတိ; တထာဘူတော သဒ္ဓါသိနေဟဿ သမထဝိပဿနာဘိဝုဍ္ဎိယာ ဝမနေန စ တံ ဝိသောသေတိ မိလာပေတိ. တေနာဟ ‘‘သောသေယျ မိလာပေယျာ’’တိ. သဂဟဏသေသန္တိ ဂဟေတဗ္ဗဝိသံ သာဝသေသံ ကတွာတိ အတ္ထော. န အလံ န သမတ္ထန္တိ အနလံ. သူကပရိယာယော ပါဠိယံ ဝုတ္တော သုက-သဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘ဝီဟိသုကာဒိ စ သူက’’န္တိ.

६४. जिथे ते स्वतः पडते किंवा उत्पन्न होते, त्या चित्तसंततीला प्रसन्नतेच्या अभावामुळे पीडित करत असल्यामुळे आणि विष नावाच्या दुःखाचे मूळ कारण असल्यामुळे ‘अविद्या नावाचा विषदोष’ असे म्हटले आहे. ‘रुप्पति’ (पीडित करते) म्हणजे कर्तव्य इत्यादींविषयी मूर्च्छा (मोह) उत्पन्न करून विकार निर्माण करते. ‘अनुद्धंसेय्य’ म्हणजे बाधा पोहचवेल. कारण राग उत्पन्न होताच कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीला वाव न देता त्यात बाधा आणतो; आणि तशा प्रकारचा राग हा श्रद्धा-स्नेहाला, समथ व विपश्यनेच्या अभिवृद्धीला नष्ट करून (ओकून टाकून) त्याला सुकवतो व कोमेजवतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘सोसेय्य मिलापेय्य’ (सुकवेल, कोमेजवेल). ‘सगहणसेसं’ म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य विष थोडे शिल्लक ठेवून, असा अर्थ आहे. ‘न अलं’ म्हणजे समर्थ नसणे, याला ‘अनलं’ म्हटले आहे. पाळीमध्ये ‘सूक’ (कुसळ) हा शब्द पर्यायाने वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘तांदळाचे कुसळ इत्यादी म्हणजे सूक होय’.

သဥပါဒါနသလ္လုဒ္ဓါရော [Pg.250] ဝိယ အပ္ပဟီနော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော မဟာနတ္ထုပ္ပာဒနတော. အသပ္ပာယ…ပေ… အသံဝုတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော အတ္တဘာဝဿ အပရိဟရဏဘာဝတော. မရဏံ ဝိယ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တနံ အဓိသီလသင်္ခါတဿ အာယုနော အပေတတ္တာ. မရဏမတ္တံ ဒုက္ခံ ဝိယ အာပတ္တိယာ အာပဇ္ဇနံ ယထာဝုတ္တဿ အာယုနော ဥပပီဠနကဘာဝတော. ဣမိနာဝ နယေန ဩပမ္မသံသန္ဒနန္တိ ဧတ္ထ အနုပါဒိသေသသလ္လုဒ္ဓါရော ဝိယ ပဟီနော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော; သပ္ပာယ…ပေ… သုသံဝုတကာလော, တဒုဘယေန ဝဏေ ပုထုတ္တံ န ဂတေ မရဏာဘာဝေါ ဝိယ သိက္ခာယ အပစ္စက္ခာနံ, မရဏမတ္တဒုက္ခာဘာဝေါ ဝိယ အညတရာယ သံကိလိဋ္ဌာယ အာပတ္တိယာ အနာပဇ္ဇနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ज्याप्रमाणे उपादानासह (स-उपादान) शल्य उपसून काढणे असते, त्याप्रमाणे नष्ट न झालेला अविद्येचा विषदोष मोठा अनर्थ घडवून आणणारा म्हणून पाहिला पाहिजे. अहितकारक...पे... असंयत काळ हा आत्मभावाचे (शरीराचे) रक्षण न करण्यासारखा पाहिला पाहिजे. मृत्यूप्रमाणेच शिक्षेचा (सिक्खेचा) त्याग करून हीन भावाकडे परतणे हे अधिशील नावाच्या आयुष्यापासून दूर जाण्यासारखे आहे. केवळ मृत्यूसारखे दुःख म्हणजे आपत्तीमध्ये पडणे होय, कारण ते वर सांगितलेल्या आयुष्याला पीडा देणारे असते. याच पद्धतीने उपमेची तुलना करावी – येथे उपादानरहित (अनुपादिशेष) शल्य उपसून काढण्याप्रमाणे नष्ट झालेला अविद्येचा विषदोष आहे; हितकारक...पे... सुसंयत काळ आहे; या दोन्हीमुळे जखम न पसरल्याने मृत्यू न होण्याप्रमाणे शिक्षेचा त्याग न करणे आहे; आणि केवळ मृत्यूसारखे दुःख न होण्याप्रमाणे कोणत्याही संक्लिष्ट आपत्तीमध्ये न पडणे आहे, अशी योजना समजावी.

၆၅. သတိယာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ‘‘အရိယာယာ’’တိ န ဝိသေသိတန္တိ အာဟ – ‘‘သတိ ပညာဂတိကာ’’တိအာဒိ. ပညာ စေတ္ထ လောကိယာ အဓိပ္ပေတာ, န လောကုတ္တရာတိ အာဟ – ‘‘ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယာ’’တိ.

६५. ‘सतिया’ (स्मृतीद्वारे) यामध्ये ज्याअर्थी ‘अरियाय’ (आर्य) असे विशेषण दिलेले नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘स्मृती ही प्रज्ञेच्या गतीची असते’ इत्यादी. आणि येथे प्रज्ञा ही लौकिक अभिप्रेत आहे, लोकोत्तर नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘परिशुद्ध विपश्यना प्रज्ञेद्वारे’.

ခီဏာသဝဿ ဗလန္တိ ဥဠာရတမေသု ဒိဗ္ဗသဒိသေသုပိ အာရမ္မဏေသု မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အနုပနမနဟေတုဘူတံ သုသံဝုတကာရိသင်္ခါတံ ခီဏာသဝဗလံ ဒဿေန္တော, ‘‘သံဝုတကာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥက္ကံသဂတသတိဝေပုလ္လတ္တာ ယထာ အသံဝရဿ အသံဝရော ဟောတိ, ဧဝံ သတိသမ္ပဇညဗလေန စက္ခာဒိဒွါရာနိ သံဝရိတွာ ဒဿနာဒိကိစ္စကာရီ. ဧဝံ ဇာနိတွာတိ ‘‘ဥပဓိ ဒုက္ခဿ မူလ’’န္တိ ဧဝံ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ. ဥပဓီယတိ ဒုက္ခံ ဧတေဟီတိ ဥပဓီ, ကိလေသာတိ အာဟ – ‘‘ကိလေသုပဓိပဟာနာ နိရုပဓီ’’တိ. တတော ဧဝ ဥပါဒီယတိ ဒုက္ခံ ဧတေဟီတိ ကိလေသာ ‘‘ဥပါဒါနာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ – ‘‘နိရုပါဒါနောတိ အတ္ထော’’တိ. ဥပဓီ သမ္မဒေဝ ခီယန္တိ ဧတ္တာတိ ဥပဓိသင်္ခယော, နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဥပဓီနံ သင်္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ တဒါရမ္မဏာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. ကာမုပဓိသ္မိံ ကာယံ ဥပသံဟရိဿတီတိ ‘‘ကာမေသေဝိဿာမီ’’တိ တတ္ထ ကာယံ ဥပနာမေဿတိ; ကာယူပသံဟာရော တာဝ တိဋ္ဌတု, တထာ စိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဧတံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

खीणासवाचे बल (खीणासवस्स बलं) म्हणजे अत्यंत उदात्त, दिव्यसदृश आरंमणांमध्ये (आलंबनांमध्ये) देखील मनासह सहा इंद्रियांचे न झुकण्याचे कारण असणारे, सुसंयतपणे कार्य करणारे असे 'खीणासव बल' दर्शविताना 'संवुतकारी' (संयतपणे कार्य करणारे) असे म्हटले आहे. स्मृतीच्या उत्कृष्ट विपुलतेमुळे जसा असंयमाचा असंयम होतो, तसे स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बलाने चक्षू इत्यादी द्वारांचे संयमन करून दर्शनादी कार्ये करणारा (तो संवुतकारी होय). 'असे जाणून' (एवं जानित्वा) म्हणजे 'उपधी हे दुःखाचे मूळ आहे' असे विपश्यनाप्रज्ञायुक्त मार्गप्रज्ञेने जाणून. ज्यांच्याद्वारे दुःख उपहित (प्राप्त) केले जाते ते 'उपधी' म्हणजेच क्लेश होत, म्हणून म्हटले आहे - 'क्लेशात्मक उपधींचा त्याग केल्याने निरुपधी'. म्हणूनच ज्यांच्याद्वारे दुःख ग्रहण केले जाते ते क्लेश 'उपादान' असेही म्हटले जातात, म्हणून म्हटले आहे - 'निरुपादान असा अर्थ आहे'. जेथे उपधी पूर्णपणे क्षीण होतात तो 'उपधिसंखय' (उपधिक्षय) म्हणजेच निर्वाण होय, म्हणून म्हटले आहे - 'उपधींचा क्षय झालेल्या निर्वाणामध्ये'. 'आरंमणावरून' (आरम्मणतो) म्हणजे आरंमणाला (आलंबनाला) करून, त्या आरंमणाच्या फलविमुक्तीने विमुक्त झालेला. काम-उपधीमध्ये काया उपसंहृत करेल (कायेने प्रवृत्त होईल) म्हणजे 'कामांचे सेवन करीन' असे म्हणून तेथे काया प्रवृत्त करेल; कायेचा उपसंहार तर दूरच राहो, तसेच चित्त तरी उत्पन्न करेल, असे कोणतेही कारण नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सुनक्खत्तसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၆. အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. आनेञ्जसप्पायसुत्तवर्णना (आनेञ्जसप्पाय सुत्ताची अट्ठकथा)

၆၆. ခဏပဘင်္ဂုတာယ [Pg.251] န နိစ္စာ န ဓုဝါတိ အနိစ္စာ. တတော ဧဝ ပဏ္ဍိတေဟိ န ဣစ္စာ န ဥပဂန္တဗ္ဗာတိပိ အနိစ္စာ. သော စာယံ အနိစ္စတ္ထော ဥဒယဝယပရိစ္ဆိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ’’တိ အာဟ; ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိနဿနတောတိ အတ္ထော. အယဉ္စ အနိစ္စတာ ဝက္ခမာနာ စ တုစ္ဆာဒိတာ ဒွိန္နမ္ပိ ကာမာနံ သာဓာရဏောတိ အာဟ – ‘‘ဝတ္ထုကာမာပိ ကိလေသကာမာပီ’’တိ. ရိတ္တာ ဝိဝိတ္တာ, တေသံ နိစ္စသာရာဒီနံ အတ္တနိ အဘာဝတော တေဟိ ဝိသုံဘူတာ. ယထာ ပန သဗ္ဗသော သဘာဝရဟိတမာကာသံ ‘‘တုစ္ဆံ ရိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န ဧဝမေတေ. ဧတေ ပန ကေဝလံ နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော ဧဝ တုစ္ဆာ ရိတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န ဟိ တုစ္ဆမုဋ္ဌိ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣဒံ လောကသမညာဝသေန ဝုတ္တံ, လောကသမညာ လောကိယကထာ န လင်္ဃိတဗ္ဗာ.

६६. क्षणभंगुरतेमुळे जे नित्य नाहीत, ध्रुव (शाश्वत) नाहीत, ते 'अनिच्च' (अनित्य) होत. म्हणूनच पंडितांनी ज्यांची इच्छा करू नये, ज्यांच्याकडे जाऊ नये, तेही 'अनिच्च' होत. तो हा अनित्याचा अर्थ उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) याद्वारे मर्यादित असल्यामुळे समजून घ्यावा, हे दर्शविताना 'उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने अनित्य' असे म्हटले आहे; उत्पन्न होऊन विनाश पावणे असा याचा अर्थ आहे. ही अनित्यता आणि पुढे सांगितली जाणारी तुच्छता इत्यादी दोन्ही प्रकारच्या कामांना (वत्थुकाम आणि किलेशकाम) साधारण (समान) आहे, हे सांगताना 'वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) देखील आणि किलेशकाम (क्लेशरूप काम) देखील' असे म्हटले आहे. 'रित्त' (रिक्त) म्हणजे विविक्त (शून्य), त्यांच्यामध्ये नित्य सार इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्यापासून विलग झालेले. परंतु, ज्याप्रमाणे पूर्णपणे स्वभावविरहित असणारे आकाश 'तुच्छ, रिक्त' म्हटले जाते, तसे हे (काम) नाहीत. हे तर केवळ नित्य सार इत्यादींच्या विरहित असल्यामुळेच तुच्छ आणि रिक्त आहेत, हे दर्शविताना 'पण असे नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'तुच्छ मूठ नावाचे काही नसते' हे लोकसंज्ञेच्या (लोकव्यवहाराच्या) आधारे म्हटले आहे, लोकसंज्ञा किंवा लौकिक कथा ओलांडता येत नाही.

မုသာတိ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာယ န ဒိဿတီတိ အာဟ ‘‘မုသာတိ နာသနကာ’’တိ. ဝိသံဝါဒနဋ္ဌေန ဝါ မုသာ. ဧတေ ဟိ အသုဘာဒိသဘာဝါပိ ဗာလာနံ သုဘာဒိဘာဝေန ဥပဋ္ဌဟန္တာ သုဘာဒိဂ္ဂဟဏဿ ပစ္စက္ခဘာဝေန သတ္တေ ဝိသံဝါဒေန္တိ. နဿနသဘာဝါတိ ခဏဘင်္ဂတ္တာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာယ ဒိဿမာနာ ဝိယပိ ဟုတွာ အပညာယနကပကတိကာ. တေနာဟ ‘‘ခေတ္တံ ဝိယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ‘‘ဇာတိဓမ္မာန’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၉၈) ဝိယ ပကတိပရိယာယော, တထာ သဘာဝသဒ္ဒေါ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မောသဓမ္မာတိ မောသနပကတိကာ, ကုသလဘဏ္ဍဟရဏသဘာဝါတိ အတ္ထော. မာယာကတန္တိ မာယာယ ကတံ ဥဒကာဒိမဏိအာဒိအာကာရေန မာယာဒိနာ ဥပဋ္ဌာပိတံ; မာယာကတံ ဝိယ မာယာကတံ အညသဘာဝါ ဟုတွာ အတထာ ဥပဋ္ဌဟနတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. စက္ခုပထေ ဧဝ ကတဝိဇ္ဇာယ, န တတော ပရန္တိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒဿနူပစာရေ ဌိတဿေဝ တထာ ပညာယတီ’’တိ. တယိဒံ သမ္ဗရဝိဇ္ဇာဝသေန ဝုတ္တံ.

'मुसा' (असत्य/मिथ्या) म्हणजे क्षणिक उपस्थितीमुळे न दिसणारे, म्हणून म्हटले आहे - 'मुसा म्हणजे नाश पावणारे'. किंवा फसवणुकीच्या अर्थाने 'मुसा'. कारण हे (काम) अशुभादी स्वभावाचे असूनही अज्ञानांना शुभादी रूपाने भासतात आणि शुभादी ग्रहणाच्या प्रत्यक्षभावाने प्राण्यांना फसवतात. 'नाश पावणारे स्वभाव' म्हणजे क्षणभंगुरतेमुळे क्षणिक उपस्थितीने दिसल्यासारखे होऊनही अदृश्य होण्याच्या स्वभावाचे असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शेताप्रमाणे' इत्यादी. येथे 'धम्म' शब्द 'जातिधम्मानं' इत्यादींप्रमाणे (दी. नि. २.३९८) प्रकृतीचा (स्वभावाचा) वाचक आहे, तसेच 'सभाव' (स्वभाव) शब्द देखील तसाच आहे, असे समजावे. 'मोसधम्मा' म्हणजे फसवणुकीच्या स्वभावाचे, कुशलरूपी वस्तूंचे हरण करणाऱ्या स्वभावाचे असा अर्थ आहे. 'मायाकत' (मायेने केलेले) म्हणजे मायेने केलेले, जसे की पाण्यातील मणी इत्यादींच्या आकाराने जादूगाराने दाखवलेले; मायेने केलेल्यासारखे ते 'मायाकत' आहे, कारण ते एका स्वभावाचे असून दुसऱ्याच प्रकारे भासते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जसे' इत्यादी. डोळ्यांच्या टप्प्यातच केलेल्या विद्येमुळे (जादूमुळे), त्याच्या पलीकडे नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'दर्शनाच्या मर्यादेत राहिलेल्यालाच तसे भासते'. हे संबरविद्येच्या (जादूच्या विद्येच्या) आधारे म्हटले आहे.

ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝေန ကာမာနံ မာယာကတဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတော အညေနပိ ပကာရေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနိစ္စာဒိသဘာဝါနံ ကာမာနံ နိစ္စာဒိသဘာဝဒဿနံ ဝိပလ္လာသသဟဂတတာယ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗာလာနံ လာပနတောတိ အပရိညာတဝတ္ထုကာနံ အန္ဓဗာလာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိပလ္လာသဟေတုတော. မနုဿလောကေ ဌတွာ [Pg.252] မနုဿာနံ ဝါ ဝသေန ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ကာမာတိ မာနုသကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ. တတော ဧဝ စ ‘‘သမ္ပရာယိကာတိ တေ ဌပေတွာ အဝသေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မာ ပစ္စက္ခသဘာဝါ အာရမ္မဏဘူတာ ဧတာသံ အတ္ထီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. သမ္ပရာယိကေ ကာမေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နသညာ သမ္ပရာယိကာ. တေ သမေစ္စ ဓီယတိ ဧတ္ထ အာဏာတိ ဓေယျံ, အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. မာရဿ ဓေယျန္တိ မာရဓေယျံ တဿ ဣဿရိယပဝတ္တနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယေဟီ’’တိအာဒိ. ဂဟိတန္တိ ဝိသယဝိသယီဘာဝေန ဂဟိတံ, အာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏကရဏဝသေန စ ဂဟိတန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂဟဏံ နာမ ‘‘ဣဒံ မယှ’’န္တိ အဝိဘာဂေန ပရိဂ္ဂဟကရဏံ; အာရမ္မဏဝသေန ပန ဂဟဏံ ဘာဂသော အာရမ္မဏာနုဘဝနန္တိ ဝဒန္တိ. ဥဘယဿပိ ပန တဏှာရာဂဝသေန ဂဟဏံ သန္ဓာယ, ‘‘ဥဘယမေတံ ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. မာရောတိ ကိလေသမာရော. ယဒဂ္ဂေန ကိလေသမာရော, တဒဂ္ဂေန ဒေဝပုတ္တမာရောပိ တေ အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယာတိ ဓမ္မမုခေန ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ.

अशा प्रकारे तात्कालिक भावाने कामांचे मायाकृतत्व (मायेने केलेले असणे) दर्शवून, आता दुसऱ्याही प्रकारे ते दर्शवण्यासाठी 'आणि जसे' इत्यादी म्हटले आहे. अनित्यादी स्वभावाच्या कामांना नित्यादी स्वभावाने पाहणे हे विपर्यासाने (विपल्लासाने) युक्त असल्याचे समजावे. 'बालकांच्या बडबडीमुळे' (बालानां लापनतो) म्हणजे ज्यांना वस्तूचे यथार्थ ज्ञान नाही अशा अंधबाल (अज्ञानी) पुद्गलांच्या विपर्यासामुळे. मनुष्यलोकात राहून किंवा मनुष्यांच्या संदर्भात भगवंतांनी उपदेश केल्यामुळे म्हटले आहे - 'दिठ्ठधम्मिक (ऐहिक) काम म्हणजे मनुष्यांचे पाच कामगुण होत'. आणि म्हणूनच 'सांपरायिक (पारलौकिक) म्हणजे त्यांना सोडून उर्वरित' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दिठ्ठधम्मा' म्हणजे प्रत्यक्ष स्वभावाचे आरंमण (आलंबन) ज्यांच्याकडे आहे ते 'दिठ्ठधम्मिक'. सांपरायिक कामांना अनुसरून उत्पन्न झालेली संज्ञा 'सांपरायिक' होय. ते एकत्र येऊन जेथे आज्ञा प्रवृत्त होते ते 'धेय्य' (आज्ञाप्रवृत्तीचे स्थान) होय. माराचे धेय्य ते 'मारधेय्य' (माराचे साम्राज्य), कारण तेथे त्याचे ऐश्वर्य (अधिपत्य) चालते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्यांच्याद्वारे' इत्यादी. 'गहित' (गृहीत/पकडलेले) म्हणजे विषय-विषयीभावाने ग्रहण केलेले, आरंमणाच्या रूपाने आणि आरंमण करण्याच्या रूपाने ग्रहण केलेले असा अर्थ आहे. तेथे आरंमण करण्याच्या रूपाने ग्रहण करणे म्हणजे 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे अभेदाने परिग्रह (स्वीकार) करणे; आणि आरंमणाच्या रूपाने ग्रहण करणे म्हणजे अंशतः आरंमणाचा अनुभव घेणे असे म्हणतात. परंतु दोन्ही प्रकारच्या तृष्णारूपी रागाच्या वशतेने होणाऱ्या ग्रहणाला उद्देशून 'हे दोन्ही ग्रहण केलेले आहे' असे म्हटले आहे. 'मार' म्हणजे क्लेशमार. ज्या प्रमाणात क्लेशमार आहे, त्याच प्रमाणात देवपुत्रमार देखील त्यांना आपल्या वशामध्ये ठेवतो. त्याला उद्देशून म्हणजे धर्ममुखाने पुद्गलाचे ग्रहण करण्याला उद्देशून (असे म्हटले आहे).

အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ကာမာဓိမုတ္တာ မာရဿ ဣဿရိယဝတ္တနဋ္ဌာနတာယ ‘‘မာရဓေယျ’’န္တိ ဝုတ္တာ, တထာ မာရဿ နိဝါပဂေါစရပရိယာယေဟိပိ တေ ဧဝံ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ယထာ စောဠဿာ’’တိအာဒိမာဟ. နိဝပတီတိ နိဝါပေါ, သော ဧဝ ဗီဇန္တိ နိဝါပဗီဇံ. တေတိ ကာမဂုဏာ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ပဒေသေ.

ज्यांचा विपर्यास नष्ट झालेला नाही असे कामासक्त पुद्गल माराच्या अधिपत्याचे स्थान असल्यामुळे 'मारधेय्य' (माराचे साम्राज्य) असे म्हटले गेले आहेत, तसेच माराच्या चारा (भक्ष्य) आणि गोचर पर्यायांनी देखील ते अशा प्रकारे म्हटले गेले आहेत, हे दर्शविताना 'जसे चोळाचे' इत्यादी म्हटले आहे. जे टाकले जाते ते 'निवाप' (भक्ष्य/चारा), तेच बीज म्हणजे 'निवापबीज'. 'ते' म्हणजे कामगुण. 'जेथे' म्हणजे ज्या प्रदेशात.

မနသိ ဘဝါတိ မာနသာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တသမ္ဘူတာ’’တိ. တေ ပန အဝိဇ္ဇာဒယော ပါဠိယံ အာဂတာ. ဧဝဉှိ လောဟိတသန္နိဿယော ပုဗ္ဗော ဝိယ အနုရောဓူပနိဿယော ဝိရောဓောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘မမာယိတေ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တေဓာတိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ဝိယ. ကာမလောကန္တိ ကာမဂုဏသင်္ခါတံ သင်္ခါရလောကံ, ယတ္ထ ဝါ လောကေ ကာမဂုဏဝန္တံ လောကံ. စိတ္တေန အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ ဈာနာရမ္မဏံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ ဘာဝနာစိတ္တေန ဥပ္ပာဒေတွာ. ပရိတ္တံ နာမ ဝိက္ခမ္ဘနအသမတ္ထတ္တာ ကိလေသေဟိ ပရိတော ခဏ္ဍိတံ ဝိယ ဟောတိ. တဿ ပဋိက္ခေပေနာတိ ပရိတ္တဘာဝပဋိက္ခေပေန. ပမာဏန္တိပိ ကာမာဝစရမေဝ [Pg.253] ပါပကာနံ ပမာဏကရဏဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန အပ္ပဇဟနတော. တပ္ပဋိက္ခေပဝသေန အပ္ပမာဏံ နာမ မဟဂ္ဂတန္တိ အာဟ – ‘‘ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရ’’န္တိ. သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသာနံ အပ္ပဟာနေန မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနမ္ပိ သုဘာဝိတံ နာမ န ဟောတိ, ပဂေဝ ပရိတ္တဇ္ဈာနန္တိ အာဟ – ‘‘သုဘာဝိတန္တိ…ပေ… လောကုတ္တရဿေဝေတံ နာမ’’န္တိ. ဧတဿ ဝသေနာတိ ‘‘သုဘာဝိတ’’န္တိ ပဒဿ ဝသေန.

‘मनसि भवा’ (मनात उत्पन्न होणारे) म्हणजे ‘मानसा’ (मानसिक), म्हणूनच ‘चित्तसंभूता’ (चित्तापासून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. ते अविद्या इत्यादी पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आले आहेत. अशा प्रकारे, रक्ताच्या आश्रयाने राहणाऱ्या पुवाप्रमाणे (पू), अनुनय (अनुरोध) आणि विरोध हे उपनिषय (आश्रय) आहेत हे दर्शविताना, ‘ममायिते वत्थुस्मिं’ (माझ्या मालकीच्या वस्तूंमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तेधा’ (येथे तीन प्रकारे) यामध्ये ‘इध’ हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, जसे की ‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं’ (मज्झिम निकाय १.३०) इत्यादींमध्ये आहे. ‘कामलोक’ म्हणजे कामगुणांनी युक्त असलेला संस्कारलोक, किंवा ज्या लोकात कामगुण विद्यमान आहेत असा लोक. ‘चित्तेन अधिट्ठहित्वा’ (चित्ताने अधिष्ठित करून) म्हणजे ध्यानाचे आलंबन असलेल्या प्रतिभागनिमित्ताला भावनाचित्ताने उत्पन्न करून. ‘परित्त’ (मर्यादित/अल्प) म्हणजे विक्षेपाचे दमन करण्यास असमर्थ असल्यामुळे क्लेशांनी सर्व बाजूंनी खंडित केल्यासारखे असणे. ‘तस्स पटिक्खेपेन’ म्हणजे त्या परित्तभावाचा (मर्यादित अवस्थेचा) निषेध करून. ‘पमाणं’ (प्रमाण/मर्यादित) हे देखील कामावचरच आहे, कारण पापकारक आणि मर्यादा निर्माण करणाऱ्या धर्मांचे दमन न केल्यामुळे ते नष्ट होत नाही. त्याच्या निषेधामुळे ‘अप्पमाण’ (अप्रमाण/अमर्याद) म्हणजेच ‘महग्गत’ (महानतेप्रत पोहोचलेले) असे म्हटले आहे - ‘रूपावचर आणि अरूपावचर’. समूलोच्छेद (समुच्छेद) पद्धतीने क्लेशांचे प्रहाण न झाल्यामुळे महग्गत ध्यान देखील ‘सुभावित’ (उत्तम प्रकारे भावित) म्हटले जात नाही, मग परित्त (अल्प) ध्यानाची काय कथा! म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सुभावितं...पे... लोकुत्तरस्सेवेतं नामं’ (हे केवळ लोकोत्तर ध्यानाचेच नाव आहे). ‘एतस्स वसेन’ म्हणजे ‘सुभावित’ या पदाच्या अर्थाने।

တမေဝ ပဋိပဒန္တိ တမေဝ အဘိဇ္ဈာဒိပဟာနာဝဟံ ဈာနပဋိပဒံ. အရဟတ္တေ တဿ ဥပါယဘူတာယ ဝိပဿနာယ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ တဿ ဥပါယဘူတေ ဥပစာရေ ဝါ သတိ စိတ္တံ ပသန္နမေဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ ဝါ…ပေ… ဥပစာရံ ဝါ’’တိ. အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါတိ ‘‘အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဝါ ဝိပဿနာယ ဝီထိပဋိပန္နတ္တာ; ‘‘အဇ္ဇေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ ဝါ ဥပစာရသမာဓိနာ စိတ္တဿ သမာဟိတတ္တာ အဓိမုစ္စနဘူတော သမ္ပသာဒေါ. ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါတိ အရဟတ္တဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဝါ အဓိဂမသင်္ခါတော သမ္ပသာဒေါ. ပဋိလာဘောပိ ဟိ ကိလေသကာလုသိယာဘိဘဝနတော စိတ္တဿ သုပ္ပသန္နဘာဝါဝဟတ္တာ ‘‘သမ္ပသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပစ္စယာတိ နာမရူပပစ္စယာ အဝိဇ္ဇာဒယော. သဗ္ဗထာတိ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန. အာသာတိ အဓိမုစ္စနဝသေန အာသီသနာ. တေနာဟ – ‘‘အာသာ သန္တိဋ္ဌတိ, အဓိမောက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ.

‘तमेव पटिपदं’ (तीच प्रतिपदा) म्हणजे तीच अभिध्या (लोभ) इत्यादींचे प्रहाण घडवून आणणारी ध्यानप्रतिपदा होय. अर्हत्त्वासाठी उपायभूत असलेल्या विपश्यनेमध्ये किंवा चतुर्थ ध्यानासाठी उपायभूत असलेल्या उपचारात चित्त प्रसन्नच होते, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अरहत्तं वा...पे... उपचारं वा’ (अर्हत्त्व किंवा...पे... उपचार). ‘अधिमोक्खसंपसादो’ (अधिमोक्ष-प्रसन्नता) म्हणजे ‘आजच मी अर्हत्त्व प्राप्त करीन’ अशा प्रकारे विपश्यनेच्या मार्गावर आरूढ झाल्यामुळे, किंवा ‘आजच मी चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करीन’ अशा प्रकारे उपचार समाधीद्वारे चित्त समाहित झाल्यामुळे निर्माण झालेली अधिमोक्षस्वरूप (दृढ निश्चययुक्त) प्रसन्नता होय. ‘पटिलाभसंपसादो’ (प्राप्ती-प्रसन्नता) म्हणजे अर्हत्त्व किंवा चतुर्थ ध्यानाच्या अधिगम (प्राप्ती) स्वरूपातील प्रसन्नता होय. कारण प्राप्ती देखील क्लेशांच्या कलुषिततेचा पराभव करून चित्ताला अत्यंत प्रसन्न बनवणारी असल्यामुळे तिला ‘संपसादो’ (प्रसन्नता) म्हटले आहे. ‘पच्चया’ (प्रत्यय/कारण) म्हणजे नाम-रूपाचे प्रत्यय असलेले अविद्या इत्यादी. ‘सब्बथा’ (सर्व प्रकारे) म्हणजे उदय (समुदय), अस्त (अत्थंगम), आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) या दृष्टीने सर्व प्रकारे. ‘आसा’ (आशा/आकांक्षा) म्हणजे अधिमोक्षाच्या (दृढ निश्चयाच्या) स्वरूपातील आकांक्षा. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘आसा संतिट्ठति, अधिमोक्खं पटिलभति’ (आशा स्थिर होते, अधिमोक्ष प्राप्त होतो)।

ပါဒကန္တိ ပဒဋ္ဌာနံ. ကိလေသာ သန္နိသီဒန္တီတိ နီဝရဏသဟဂတာ ဧဝ ကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝူပသမန္တိ. သတီတိ ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ. သင်္ခါရဂတန္တိ ဘာဝနာယ သမတာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ, ဣမေ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒယော ဧကရသာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တီတိ, ဘာဝနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နံ သင်္ခါရဂတံ ဝိဘူတံ ပါကဋံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဘာဝနာစိတ္တုပ္ပာဒေါ. လေပပိဏ္ဍေတိ သိလေသပိဏ္ဍေ လဂ္ဂမာနော ဝိယ အပ္ပိတော ဝိယ ဟောတိ. ဥပစာရေန သမာဓိယတိ ဥပစာရဇ္ဈာနေန သမာဓိယတိ. အယန္တိ အယံ ဒုဝိဓောပိ အဓိမုစ္စနာကာရော အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါ နာမ. တသ္မိံ သမ္ပသာဒေ သတီတိ ဧတသ္မိံ ဝိပဿနာလက္ခဏေ, ဥပစာရဇ္ဈာနေ ဝါ အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေ သတိ. ယော ပန အရဟတ္တံ ဝါ ပဋိလဘတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ, တဿ စိတ္တံ ဝိပ္ပသန္နံ ဟောတိယေဝ, အယံ နိပ္ပရိယာယတော ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါ, ဧဝံ သန္တေပိ ဣဓာမိပ္ပေတမေဝ ဒဿေတုံ[Pg.254], ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာ ဟီတိအာဒိ ဝုတ္တဿ သမတ္ထနံ. တတ္ထ ပညာယာတိ အရဟတ္တပညာယ. အဓိမုစ္စနဿာတိ သဒ္ဒဟနံ ဥဿုက္ကာပဇ္ဇနဿ. ဥပစာရန္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနံ. အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိယာ အဓိမုစ္စနဿ ကာရဏန္တိ ယောဇနာ.

‘पादकं’ म्हणजे पदस्थान (पाया/कारण). ‘किलेसा संनिसीदन्ति’ (क्लेश शांत होतात) म्हणजे नीवरणांसह असलेले क्लेशच दमन केल्यामुळे शांत होतात. ‘सती’ म्हणजे उपचार ध्यानाला वाहून नेणारी स्मृती (सती) स्थिर होते. ‘संखारगतं’ (संस्कारगत) म्हणजे भावनेच्या समतेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, हे धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादी एकरस होऊन प्रवृत्त होतात; अशा प्रकारे भावना-चित्तोत्पादामध्ये समाविष्ट असलेले संस्कारगत स्पष्ट आणि प्रकट होऊन उपस्थित होते. ‘चित्तुप्पादो’ म्हणजे भावना-चित्तोत्पाद (चित्ताची उत्पत्ती). ‘लेपपिण्डे’ म्हणजे डिंकाच्या गोळ्याला चिकटल्याप्रमाणे किंवा अर्पित झाल्यासारखे होते. ‘उपचारेन समाधियति’ म्हणजे उपचार ध्यानाने समाहित होते. ‘अयं’ म्हणजे हा दोन्ही प्रकारचा अधिमोक्षाचा प्रकार ‘अधिमोक्ष-प्रसन्नता’ (अधिमोक्खसंपसादो) या नावाने ओळखला जातो. ‘तस्मिं संपसादे सति’ म्हणजे या विपश्यना-लक्षणयुक्त किंवा उपचार ध्यानाशी संबंधित अधिमोक्ष-प्रसन्नतेमध्ये असताना. परंतु जो अर्हत्त्व किंवा चतुर्थ ध्यान प्राप्त करतो, त्याचे चित्त अत्यंत प्रसन्न होतेच; ही मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) ‘प्राप्ती-प्रसन्नता’ (पटिलाभसंपसादो) आहे. असे असूनही, येथे अभिप्रेत असलेला अर्थच दर्शवण्यासाठी ‘इध पना’ (येथे पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘विपस्सना ही’ इत्यादी हे सांगितलेल्या विधानाचे समर्थन आहे. तेथे ‘पञ्ञाय’ (प्रज्ञेने) म्हणजे अर्हत्त्व-प्रज्ञेने. ‘अधिमुच्चनस्स’ म्हणजे श्रद्धा ठेवणे आणि उत्साह दाखवणे. ‘उपचारं’ म्हणजे उपचार ध्यान. ‘आनेञ्जसमापत्तिया’ (आनेञ्ज समापत्तीच्या) अधिमोक्षाचे कारण, अशी येथे योजना (संबंध) आहे।

ဧတရဟိ ဝါတိ ဣဒါနိမေဝ. အာနေဉ္ဇံ ဝါတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ. သမာပဇ္ဇတီတိ အဓိဂစ္ဆတိ. ဣဒံ ဟီတိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. အရဟတ္တသစ္ဆိကိရိယာ နာမ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာယ သတိ အတ္ထတော အာပန္နာ ဟောတိ, အဂ္ဂမဂ္ဂပညာ ဧဝ တဒတ္ထံ အဓိမုစ္စိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အထ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပန္တရမာဟ. တတ္ထ ယထာ နာမ ပါသာဒဿ အတ္ထာယ သမာနီတဒဗ္ဗသမ္ဘာရာဝယဝေ အပ္ပဟောန္တေ ကူဋာဂါရံ ကာတုံ န ပဟောန္တိယေဝ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တံ အနဘိသမ္ဘုဏန္တော အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. စတုသစ္စံ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမနဝသေန အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတိ ဥဘယဿပိ ဟေတုပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ.

‘एतरहि वा’ म्हणजे आत्ताच. ‘आनेञ्जं वा’ म्हणजे चतुर्थ ध्यान. ‘समापज्जति’ म्हणजे प्राप्त करतो (अधिगम करतो). ‘इदं ही’ इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण केले आहे. अर्हत्त्व-साक्षात्कार म्हणजे अग्र मार्ग (अग्रमग्ग) भावनेमध्ये असताना अर्थतः प्राप्त झालेला असतो, आणि अग्र मार्ग प्रज्ञाच त्यासाठी अधिमुक्त (निश्चयी) केली पाहिजे, हे दर्शविताना ‘अथ वा’ (किंवा) हा दुसरा पर्याय सांगितला आहे. तेथे, ज्याप्रमाणे प्रासादासाठी (भवनासाठी) आणलेले साहित्य अपुरे पडल्यास कुटागार (शिखरगृह) बांधणे शक्य होत नाही, त्याचप्रमाणे हे देखील आहे हे दर्शविताना, ‘तं अनभिसम्भुणन्तो आनेञ्जं वा समापज्जति’ (ते प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो) असे म्हटले आहे. तो कनिष्ठ मार्गाच्या प्राप्तीद्वारे चतुरार्यसत्याचा साक्षात्कार करतो किंवा आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो, कारण दोन्हीही हेतूने ग्रहण केलेले आहेत।

တတြာတိ တသ္မိံ ‘‘ပညာယ ဝါ အဓိမုစ္စတိ, အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီ’’တိ ယထာဝုတ္တေ ဝိသေသာဓိဂမေ အယံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ယောဇနာနယော. ဧဝံ ဟောတီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန စိတ္တာဘိနီဟာရော ဟောတိ. ကိစ္စန္တိ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ. တတောတိ အရဟတ္တာဓိဂမနတော. ဩသက္ကိတမာနသောတိ သံကုစိတစိတ္တော. အန္တရာ န တိဋ္ဌတီတိ အသမာဟိတဘူမိယံ န တိဋ္ဌတိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ တဿ ပုရိသဿ ဝနမဟိံသံ ဂဟေတုံ ဥဿာဟဝတော ဩသက္ကန္တဿ သသဂေါဓာဒိဂ္ဂဟဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, ဧဝံ ဣမဿပိ ဘိက္ခုနော အရဟတ္တံ ဂဟေတုံ ဥဿာဟဝတော တတော ဩသက္ကိတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ဧသေဝ နယောတိ ယထာဝုတ္တံ ဥပမံ ဥပမာသံသန္ဒနဉ္စ မဂ္ဂဘာဝနာယောဇနာယံ စတုသစ္စသစ္ဆိကိရိယာယောဇနာယဉ္စ အတိဒိသတိ.

‘तत्र’ म्हणजे त्या ‘प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो किंवा आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो’ या पूर्वोक्त विशेष अधिगम (प्राप्ती) मध्ये आता सांगितली जाणारी योजना पद्धती आहे. ‘एवं होति’ म्हणजे आता सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने चित्ताचा अभिनिहार (प्रवृत्ती) होतो. ‘किच्चं’ म्हणजे प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) कर्तव्य. ‘ततो’ म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्तीपासून. ‘ओसक्कितमानसो’ म्हणजे संकुचित चित्त असलेला (माघार घेतलेले चित्त असलेला). ‘अन्तरा न तिट्ठति’ म्हणजे तो असमाहित भूमीमध्ये (मध्यभागी) थांबत नाही. आता पूर्वोक्त अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी ‘यथा’ (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे - ज्याप्रमाणे रानटी म्हैस पकडण्यासाठी उत्साही असलेल्या माणसाने माघार घेतली तरी ससा, घोरपड इत्यादी पकडण्याबद्दल काही बोलण्याची गरजच नसते (ते तो सहज पकडू शकतो), त्याचप्रमाणे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यासाठी उत्साही असलेल्या या भिक्खूने त्यापासून माघार घेतली तरी चतुर्थ ध्यान प्राप्त करण्याबद्दल काही बोलण्याची गरजच नाही (ते तो सहज प्राप्त करू शकतो). ‘एसेव नयो’ (हाच नियम/पद्धती) म्हणजे पूर्वोक्त उपमा आणि उपमेची तुलना मार्गभावना योजनेमध्ये आणि चतुरार्यसत्य साक्षात्काराच्या योजनेमध्ये लागू होते।

ဟေတုအတ္ထဇောတနော ယန္တိ နိပါတော, ကရဏေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. တဿ သံဝတ္တနံ အရဟတိ, တံ ဝါ ပယောဇနံ ဧတဿာတိ တံသံဝတ္တနိကံ. ဝိညာဏန္တိ ဝိပါကဝိညာဏံ. အာနေဉ္ဇသဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အာနေဉ္ဇူပဂံ. ယထာ ကုသလံ အာနေဉ္ဇသဘာဝံ, ဧဝံ တံ ဝိပါကဝိညာဏမ္ပိ အာနေဉ္ဇသဘာဝံ ဥပဂတံ အဿ ဘဝေယျ. တေနာဟ – ‘‘ကာဒိသမေဝ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော’’တိ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. ကုသလဝိညာဏန္တိ [Pg.255] ဝိပါကဝိညာဏမ္ပိ တံ ကုသလံ ဝိယ ဝဒန္တိ. တန္နာမကမေဝါတိ ကုသလံ ဝိယ အာနေဉ္ဇနာမကမေဝ သိယာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမဝိကပ္ပေ ‘‘အာနေဉ္ဇူပဂ’’န္တိ တံသဒိသတာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယဝိကပ္ပေ တတော ဧဝ တံသမညတာ. သော ပနာယမတ္ထောတိ အာနေဉ္ဇသဒိသတာယ ဝိပါကကာလေပိ တံနာမကမေဝ အဿာတိ ယထာဝုတ္တော အတ္ထော. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ ဝုတ္တနယေန. ဧတ္ထ ဟိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဟေတုဝိပါကဝိညာဏံ ‘‘အာနေဉ္ဇူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ တံနာမကမေဝ ကတွာ ဒီပိတံ. အရဟတ္တဿာပီတိ အပိသဒ္ဒေန အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာယပိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဘာဝနာယပီတိ အတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာတိ ‘‘ဝိပုလေန မဟဂ္ဂတေန စေတသာ ဝိဟရေယျ’’န္တိ သမထနယံ ဒဿေတွာ ဒေသနာ ကထိတာ.

'येन' (yena) हा निपात हेतूचा अर्थ प्रकट करणारा आहे, किंवा 'करण' अर्थामध्ये हे प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'ज्या कारणाने' (येन कारणेन) असे म्हटले आहे. त्याला कारणीभूत होण्यास जे योग्य आहे, किंवा त्याचे जे प्रयोजन आहे, ते 'तंसंवत्तनिकं' (त्याला कारणीभूत असणारे) होय. 'विञ्ञाणं' (विज्ञान) म्हणजे विपाक-विज्ञान. जे आनेञ्ज स्वभावाला (अचल स्वभावाला) प्राप्त होते, ते 'आनेञ्जूपगं' (आनेञ्जगामी) होय. ज्याप्रमाणे कुशल हे आनेञ्ज स्वभावाचे असते, त्याचप्रमाणे ते विपाक-विज्ञान देखील आनेञ्ज स्वभावाला प्राप्त झालेले असावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ते कशासारखे असावे, हा अर्थ आहे.' 'केची' (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरिवासी भिक्खू. 'कुसलविञ्ञाणं' म्हणजे विपाक-विज्ञानाला देखील ते कुशलाप्रमाणेच म्हणतात. 'तन्नामकमेव' म्हणजे कुशलाप्रमाणेच ते 'आनेञ्ज' नावाचेच असावे. आणि येथे पहिल्या विकल्पामध्ये 'आनेञ्जूपगं' याने त्याच्याशी असणारे सादृश्य (सारखेपणा) सांगितले आहे, तर दुसऱ्या विकल्पामध्ये त्यावरूनच त्याची संज्ञा (नाव) सांगितली आहे. 'सो पनायमत्थो' (तो हा अर्थ आहे) म्हणजे आनेञ्ज सादृश्यामुळे विपाक काळात देखील त्याचे तेच नाव असावे, हा वर सांगितलेला अर्थ आहे. 'इमिना नयेन' म्हणजे या सांगितलेल्या पद्धतीने. कारण येथे आनेञ्जाभिसंस्काराच्या हेतूने होणारे विपाक-विज्ञान 'विज्ञान आनेञ्जगामी होते' (आनेञ्जूपगं होति विञ्ञाणं) असे म्हटल्यामुळे, त्याला तेच नाव देऊन स्पष्ट केले आहे. 'अरहत्तस्सापि' (अर्हत्त्वाचे देखील) यातील 'अपि' (देखील) शब्दाने अग्र मार्ग भावनेचा (सर्वोच्च मार्गाच्या भावनेचा) आणि खालच्या मार्गांच्या भावनेचा देखील अर्थ समाविष्ट केला आहे, असे समजावे. 'विपुल आणि महग्गत चित्ताने विहारावे' (विपुलेन महग्गतेन चेतसा विहरेय्य) अशा प्रकारे शमथ पद्धती दर्शवून समाधीच्या द्वारे माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे.

၆၇. အယဉှိ ဘိက္ခူတိ ယံ ဥဒ္ဒိဿ အယံ ဒုတိယာနေဉ္ဇသပ္ပာယဒေသနာယ ဘိက္ခု ဝုတ္တော. ပညဝန္တတရောတိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌိမဿ ဟိ ‘‘ယေ စ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာနေဝ ရူပမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ကတော, ဣမဿ ပန ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သကလရူပဓမ္မဝသေန. ဘဂဝါ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော ကာရဏဗလာနုရူပမေဝ ပဌမံ ဘာဝနာဘိနိဝေသံ ဒဿေတိ; သော ပစ္ဆာ ဉာဏေ ဝိပုလံ ဂစ္ဆန္တေ အနဝသေသတော ဓမ္မံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ရူပပဋိဗာဟနေနာတိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာယ သဗ္ဗသော သမတိက္ကမေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု တတိယာနေဉ္ဇာဒီသု.

६७. 'अयं हि भिक्खू' (हा भिक्खू) म्हणजे ज्याला उद्देशून या दुसऱ्या आनेञ्जसप्पाय (आनेञ्ज-अनुकूल) देशनेमध्ये भिक्खू म्हटले आहे. तो 'अधिक प्रज्ञावान' (पञ्ञवन्ततरो) आहे असे सांगून ते दर्शवण्यासाठी, 'दोन्ही कर्मस्थानांना एकत्र करून मनन करतो' असे म्हटले आहे. कारण खालच्या (पहिल्या) भिक्खूने 'जे ऐहिक कामभोग आहेत' इत्यादी द्वारे रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्य (स्पर्श) यांनाच रूपाच्या माध्यमातून विपश्यनेमध्ये समाविष्ट केले आहे; परंतु या (दुसऱ्या) भिक्खूने 'जे काही रूप आहे' इत्यादी द्वारे संपूर्ण रूपधर्माच्या वशने (पद्धतीने) समाविष्ट केले आहे. कारण भगवान जेव्हा कर्मस्थान सांगतात, तेव्हा कर्मस्थान अभ्यासणाऱ्या भिक्खूच्या क्षमतेच्या बळानुसारच सुरुवातीला भावनेचा प्रवेश दर्शवतात; तो भिक्खू नंतर ज्ञान विस्तृत झाल्यावर संपूर्णपणे धर्माचे ग्रहण करतो. 'रूपपटिबाहनेen' (रूपाचा प्रतिकार केल्याने) म्हणजे रूप-विराग भावनेद्वारे सर्व प्रकारे (रूपाचे) अतिक्रमण केल्याने. 'सब्बत्थ' (सर्वत्र) म्हणजे तिसऱ्या आनेञ्ज इत्यादी सर्व ठिकाणी.

ပညဝန္တတရောတိ ပညုတ္တရော. တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာတိ ကာမဂုဏာ သဗ္ဗရူပဓမ္မာ ကာမသညာတိ ဧဝံ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန တိဓာ ဝုတ္တေ သမ္မသနူပဂဓမ္မေ ဧကတော ကတွာ, ‘‘သဗ္ဗမေတံ အနိစ္စ’’န္တိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ, သမ္မသတိ ယထာ – ‘‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၈; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၆; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄, ၇, ၈; တိဿမေတ္တေယျမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၀, ၁၁; ပဋိ. မ. ၂.၃၀). တေနာဟ – ‘‘ဥဘယမေတံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိ. ကာမရူပသညာဝသေန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဘေဒတော အဋ္ဌ ဧကေကကောဋ္ဌာသာတိ ဧဝံ ကတံ ဥဘယန္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိက…ပေ… ဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဥဘယန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ တဏှာဘိနန္ဒနာဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ, ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဝသေန [Pg.256] ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ အဘိနန္ဒိတုံ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဘိနန္ဒိတုံ အဇ္ဈောသာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ ဌာတုန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ကာမပဋိဗာဟနေနာတိ ဣဒံ အာဂမနပဋိပဒါဒဿနတ္ထံ, ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထဉ္စ ဝုတ္တံ. ရူပပဋိဗာဟနံ ဟိဿ အာသန္နံ, တတောပိ အာကာသာနဉ္စာယတနသမတိက္ကမော, တံသမတိက္ကမေန သဟေဝ သဗ္ဗေ တာ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ ‘‘ဥဘယမေတံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိဝစနတော.

'पञ्ञवन्ततरो' म्हणजे प्रज्ञेमध्ये श्रेष्ठ असणारा. 'तिन्ही कर्मस्थानांना एकत्र करून' म्हणजे कामगुण, सर्व रूपधर्म आणि कामसंज्ञा अशा प्रकारे तीन पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) कर्मस्थानांच्या वशने तीन प्रकारे सांगितलेल्या मननयोग्य धर्मांना एकत्र करून, 'हे सर्व अनित्य आहे' असे एकाच वेळी ग्रहण करून मनन करतो, जसे की – 'जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असणारे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (लय धर्म असणारे) आहे.' म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे दोन्ही अनित्य आहेत' इत्यादी. काम, रूप आणि संज्ञा यांच्या वशने ऐहिक व पारलौकिक भेदाने आठ-आठ भाग अशा प्रकारे केलेल्या दोन्ही गोष्टींना 'उभयं' (दोन्ही) म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – 'ऐहिक... इत्यादी... वशने संक्षेप करून उभयं असे म्हटले आहे.' 'तण्हादिट्ठिवसेन' (तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने) म्हणजे तृष्णेच्या अभिनंदनामुळे 'हे माझे आहे' (एतं मम) आणि दृष्टीच्या अभिनंदनामुळे 'हा माझा आत्मा आहे' (एसो मे अत्ता) अशा प्रकारे अभिनंदन करण्यासाठी. 'एसेव नयो' (हाच नियम आहे) याद्वारे तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने 'हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे अभिनंदन करून, त्यात आसक्त होऊन, गिळून (आत्मसात करून) आणि त्यातच प्रतिष्ठित होऊन राहावे, हा अर्थ सूचित केला आहे. 'कामपटिबाहनेन' (कामाचा प्रतिकार केल्याने) हे आगमनाची प्रतिपदा (मार्ग) दर्शवण्यासाठी आणि गुणांचे वर्णन करण्यासाठी म्हटले आहे. कारण रूपाचा प्रतिकार करणे हे त्याच्या जवळचे आहे, आणि त्याहूनही आकाशांनंत्यायतन समापत्तीचे अतिक्रमण करणे, आणि त्या अतिक्रमणासोबतच त्या सर्व विपश्यनेच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) 'हे दोन्ही अनित्य आहेत' इत्यादी वचनांद्वारे सांगितले आहे.

၆၈. ဣဓ အတ္တနော စာတိ အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနံ သန္ဓာယာဟ. နိရုဇ္ဈန္တိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂနိရောဓေန, သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ ပန အနုပ္ပာဒနေနပိ. တေနာဟ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ပတွာ’’တိ. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ ဥဠာရတရဘာဝေန ဈာနသမာပတ္တိယာ အတိတ္တိကရဘာဝေန. တမေဝ ပဋိပဒန္တိ အာကိဉ္စညာယတနဘာဝနမာဟ. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ တတိယာရုပ္ပကမ္မဋ္ဌာနဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ယတ္ထေတာ’’တိအာဒိနာ.

६८. 'इध अत्तनो च' (येथे स्वतःचे देखील) हे आकिंचन्यायतन कर्मस्थानाला उद्देशून म्हटले आहे. 'निरुज्झन्ति' (निरोध पावतात) म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाच्या निरोधाने, आणि समापत्तीच्या क्षणी अनुत्पादाने (उत्पन्न न होण्याने) देखील. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आकिंचन्यायतन प्राप्त करून'. 'अतप्पकट्ठेन' (अतृप्तिकर अर्थाने) म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ अशा ध्यान-समापत्तीच्या अतृप्तिकर भावाने (असमाधानकारकतेने). 'तमेव पटिपदं' (त्याच प्रतिपदेला) म्हणजे आकिंचन्यायतन भावनेला म्हटले आहे. 'जिथे हे...' इत्यादी द्वारे तिसऱ्या अरूप कर्मस्थानाचे वर्णन केल्यामुळे समाधीच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे.

ဣဓ အတ္တနောတိ ဒွိကောဋိကသုညတာမနသိကာရသင်္ခါတံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပဋိပဒန္တိ အနန္တရံ ဝုတ္တအာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနံ. သတိ သမထဘာဝနာယံ သုညတာမနသိကာရဿ ဣဓ သာတိသယတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒုတိယာကိဉ္စညာယတနေ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ’’တိ.

'इध अत्तनो' (येथे स्वतःचे) म्हणजे द्विकोटीय शून्यता-मनसिकार नावाचे विपश्यना कर्मस्थान होय. 'हेट्ठा वृत्तपटिपदं' (खाली सांगितलेली प्रतिपदा) म्हणजे त्यानंतर लगेच सांगितलेले आकिंचन्यायतन कर्मस्थान होय. शमथ भावना असताना देखील येथे शून्यता-मनसिकाराची अतिशय श्रेष्ठता असल्यामुळे म्हटले आहे – 'दुसऱ्या आकिंचन्यायतनात विपश्यनेच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे.'

၇၀. တတိယာကိဉ္စညာယတနေ အတ္တနောတိ စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရသင်္ခါတံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုညတာနုပဿနာဓိကာရေ. ကွစီတိ ကတ္ထစိ ဌာနေ, ကာလေ, ဓမ္မေ ဝါ. အထ ဝါ ကွစီတိ အဇ္ဈတ္တံ, ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ. အတ္တနော အတ္တာနန္တိ သကတ္တာနံ. ‘‘အယံ ခေါ, ဘော ဗြဟ္မာ…ပေ… ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၂) ပရပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနဉ္စ ကဿစိ ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကဿစီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရဿာတိ ‘‘ပရာ ပဇာ’’တိ ‘‘ပရော ပုရိသော’’တိ စ ဧဝံ ဂဟိတဿ. န စ မမ ကွစနီတိ ဧတ္ထ မမ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘မမသဒ္ဒံ တာဝ ဌပေတွာ’’တိ. ပရဿ စာတိ အတ္တတော အညဿ, ‘‘ပရော ပုရိသော နာမ အတ္ထိ မမတ္ထာယ သဇိတော, တဿ ဝသေန မယှံ သဗ္ဗံ [Pg.257] ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဧဝံ ဧကစ္စဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဝသေန ပရံ အတ္တာနံ, တဉ္စ အတ္တနော ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘န စ ကွစနီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ နာဟံ ကွစနီတိ သကအတ္တနော အဘာဝံ ပဿတိ. န ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိန္တိ သကအတ္တနော ဧဝ ကဿစိ အနတ္တနိယတံ ပဿတိ. န စ, မမာတိ ဧတံ ဒွယံ ယထာသင်္ချံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, အတ္ထီတိ ပစ္စေကံ. ‘‘န စ ကွစနိ ပရဿ အတ္တာ အတ္ထီ’’တိ ပရဿ အတ္တနော အဘာဝံ ပဿတိ, ‘‘တဿ ပရဿ အတ္တနော မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနတာ န စတ္ထီ’’တိ ပရဿ အတ္တနော အနတ္တနိယတံ ပဿတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ခန္ဓာနံ အတ္တတ္တနိယသုညတာ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇတာ စတုကောဋိကသုညတာပရိဂ္ဂဏှနေန ဒိဋ္ဌာ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပဋိပဒန္တိ ဣဓာပိ အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဝဒတိ. ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဩသက္ကနာ ကထိတာ စတုကောဋိကသုညတာဒဿနဝိသေသဘာဝတော, တပ္ပဓာနတ္တာ စဿ မနသိကာရဿ.

७०. तिसऱ्या आकिंचञ्ञायतनात 'स्वतःचे' (अत्तनो) या शब्दाने चार कोटींच्या शून्यता-मनसिकार नावाचे विपश्यना-कर्मस्थान (विपस्सना कम्मट्ठान) सांगितले आहे. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या शून्यता-अनुपश्यनेच्या अधिकारात. 'कुठेही' (क्वचि) म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, काळी किंवा धर्मात. अथवा 'कुठेही' म्हणजे अध्यात्म (अंतर्गत) किंवा बहिर्धा (बाह्य) स्वरूपात. 'स्वतःचा आत्मा' (अत्तनो अत्तानं) म्हणजे स्वतःचा आत्मा. 'हा खरोखर, हे ब्रह्मा...पे... वशी, भूत आणि भविष्याचा पिता आहे' इत्यादीद्वारे (दी. नि. १.४२) इतरांनी कल्पिलेल्या आत्म्याला आणि तो कोणाचाही काही संबंध असलेला (किंचनभूत) पाहत नाही, हे दर्शविताना 'कोणाचाही' (कस्सचि) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दुसऱ्याचा' (परस्स) म्हणजे 'दुसरी प्रजा' किंवा 'दुसरा पुरुष' अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्याचा. 'आणि माझे कुठेही नाही' (न च मम क्वचनि) येथे 'मम' (माझे) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला गेला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'प्रथम मम हा शब्द बाजूला ठेवून'. 'आणि दुसऱ्याचा' (परस्स च) म्हणजे स्वतःव्यतिरिक्त दुसऱ्याचा, 'माझ्यासाठी निर्माण केलेला दुसरा पुरुष अस्तित्वात आहे, त्याच्या प्रभावाने माझे सर्व काही यशस्वी होते' अशा प्रकारे काही मिथ्यादृष्टीवाल्यांच्या कल्पनेनुसार दुसऱ्या आत्म्याला आणि त्याला स्वतःचा काही संबंध असलेला पाहत नाही, हे दर्शविताना 'आणि कुठेही नाही' (न च क्वचनि) इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'मी कुठेही नाही' (नाहं क्वचनि) याद्वारे स्वतःच्या आत्म्याचा अभाव पाहतो. 'कोणाचाही कुठेही संबंध नाही' (न कस्सचि किंचनतस्मिं) याद्वारे स्वतःच्या आत्म्याचाच कोणाशीही संबंध नसणे (अनत्तनीयता) पाहतो. 'आणि नाही, माझे' (न च, मम) या दोन्हीचा अनुक्रमे संबंध जोडला पाहिजे आणि प्रत्येकासोबत 'आहे' (अत्थि) असे जोडले पाहिजे. 'दुसऱ्याचा आत्मा कुठेही अस्तित्वात नाही' याद्वारे दुसऱ्याच्या आत्म्याचा अभाव पाहतो, 'त्या दुसऱ्या आत्म्याचा माझ्याशी कोणत्याही प्रकारे काही संबंध नाही' याद्वारे दुसऱ्याच्या आत्म्याचा स्वतःशी संबंध नसणे पाहतो. अशा प्रकारे अध्यात्म आणि बहिर्धा (अंतर्गत आणि बाह्य) रूपाने स्कंधांमध्ये (खंध) आत्मा आणि आत्मीयतेची शून्यता (अत्तत्तनीयसुञ्ञता), जी केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह (सुद्धसंखारपुञ्जता) आहे, ती चार कोटींच्या शून्यतेच्या ग्रहणाने पाहिली जाते. 'खाली सांगितलेली प्रतिपदा' (हेट्ठा वृत्तपटिपदं) याद्वारे येथेही आकिंचञ्ञायतन-कर्मस्थानच सांगितले आहे. विपश्यनेच्या प्रभावानेच 'मागे हटणे' (ओसक्कना) सांगितले आहे, कारण चार कोटींच्या शून्यतेच्या दर्शनाचा हा विशेष भाव आहे आणि या मनसिकाराचीच यात प्रधानता आहे.

ဣဓ အတ္တနောတိ နေဝသညာနာသညာယတနကမ္မဋ္ဌာနမာဟ. သဗ္ဗသညာတိ ရူပသညာ ပဋိဃသညာ နာနတ္တသညာ ဟေဋ္ဌိမာ တိဿော အရူပသညာတိ ဧဝံ သဗ္ဗသညာ အနဝသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ’’တိ ပန ဝိသေသိတတ္တာ ဣမသ္မိံ အာဂတာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသညာဒယော အပိ သညာတိ အပရေ. တန္တိ သမ္မုတိမတ္တံ ကာမသညာပဋိဗာဟနဝသေနေဝ တေသံ နာနတ္တသညာဒိနိရောဓဿ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ နေဝသညာနာသညာယတနဘာဝနာယ သမထကမ္မဋ္ဌာနဘာဝတော.

येथे 'स्वतःचे' (अत्तनो) या शब्दाने नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन-कर्मस्थान सांगितले आहे. 'सर्व संज्ञा' (सब्बसंञ्ञा) म्हणजे रूपसंज्ञा (रूपसंञ्ञा), प्रतिघसंज्ञा (पटिघसंञ्ञा), नानात्वसंज्ञा (नानत्तसंञ्ञा) आणि खालच्या तीन अरूपसंज्ञा; अशा प्रकारे सर्व संज्ञा निरवशेषपणे निरुद्ध होतात, असे म्हणतात. परंतु 'खाली सांगितलेली' (हेट्ठा वृत्ता) असे विशेषित केल्यामुळे, यात आलेल्या चतुर्थ ध्यानसंज्ञा इत्यादी देखील संज्ञाच आहेत, असे इतर आचार्य म्हणतात. ते केवळ संवृतिमात्र (संकेतमात्र) आहे, कारण कामसंज्ञेच्या निवारणानेच त्या नानात्वसंज्ञा इत्यादींच्या निरोधाचा अर्थ सिद्ध होतो. समाधीच्या प्रभावाने 'मागे हटणे' (ओसक्कना) सांगितले आहे, कारण नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाची भावना ही शमथ-कर्मस्थान (समथकम्मट्ठान) स्वरूपाची आहे.

၇၁. ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋန္တိ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ နိကန္တိတဏှာ ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ စေတနာ ဘဝေါတိ ဧဝမာဂတော သပရိက္ခာရော ကမ္မပ္ပဗန္ဓော. န အာယူဟိတံ အဿာတိ န စေတိတံ ပကပ္ပိတံ ဘဝေယျ. ဧတရဟိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋန္တိ ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာသင်္ခါတော ပစ္စုပ္ပန္နော ဝိပါကပ္ပဗန္ဓော နပ္ပဝတ္တေယျ ကာရဏဿ အနိပ္ဖန္နတ္တာ. သစေ အာယူဟိတံ န ဘဝိဿတီတိ ယဒိ စေတိတံ ပကပ္ပိတံ န သိယာ. ယံ အတ္ထီတိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနကံ. တေနာဟ ‘‘ဘူတ’’န္တိ. တဉှိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တတာယ ‘‘ဘူတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပဇဟာမီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန တတော ဧဝ အာယတိံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနဝသေန ပဇဟာမိ ပရိစ္စဇာမိ.

७१. पूर्वी पाच प्रकारचे कर्मवर्त (पुब्बे पञ्चविधं कम्मवट्टं) म्हणजे पूर्वीच्या कर्मभवामध्ये मोह ही अविद्या (अविज्जा), प्रयत्न (आयूहना) हे संस्कार (संखारा), आसक्ती (निकन्ति) ही तृष्णा (तण्हा), जवळ जाणे (उपगमन) हे उपादान (उपादान) आणि चेतना हा भव (भव) आहे; अशा प्रकारे आलेला हा सपरिकर कर्मप्रवाह आहे. 'जर संचित केले नसते' (न आयूहितं अस्स) म्हणजे जर चेतित (इच्छित) किंवा कल्पित केले नसते. 'आता पाच प्रकारचे विपाकवर्त' (एतरहि एवं पञ्चविधं विपाकवट्टं) म्हणजे विज्ञान, नामरूप, सळायतन, स्पर्श आणि वेदना या रूपाने असलेला वर्तमान विपाकप्रवाह प्रवृत्त झाला नसता, कारण त्याचे कारणच उत्पन्न झाले नसते. 'जर संचित केले जाणार नाही' (सचे आयूहितं न भविस्सति) म्हणजे जर चेतित किंवा कल्पित केले जाणार नाही. 'जे आहे' (यं अत्थि) म्हणजे जे परमार्थतः विद्यमान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'भूत' (जे उत्पन्न झाले आहे). कारण प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला 'भूत' म्हटले जाते. 'मी त्याचा त्याग करतो' (तं पजहामि) म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) त्याग करून, भविष्यात त्याची पुन्हा उत्पत्ती न होण्याच्या स्थितीला प्राप्त करून देऊन मी त्याचा त्याग करतो, परित्याग करतो.

ပရိနိဗ္ဗာယီတိ [Pg.258] သဟ ပရိကပ္ပနေန အတီတတ္ထေတိ အာဟ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ. ပရိနိဗ္ဗာယေယျ နု ခေါတိ ဝါ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော. န ကိဉ္စိ ကထိတန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝေန ဉာဏုတ္တရဿေဝ ဝိသယဘာဝတော သရူပတော န ကိဉ္စိ ကထိတံ, နယေန ပနဿ ဝိသေသံ ဉာပေတုကာမတ္တာ. ဘဂဝတော ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမိဿံယေဝ ပရိသတိ နိသိန္နော အာနန္ဒော အနုသန္ဓိကုသလတာယ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပဋိသန္ဓိံ အရဟတ္တဉ္စ သန္ဓာယ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတိ, ဣမိနာ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိနာ တမတ္ထံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဩသက္ကနာယ စ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဘိန္နရသဒေသနာ ဟောတီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ ပုစ္ဆိတာ. တသ္မိဉှိ အသတိ အနုသန္ဓိဘေဒဘိန္နေသာ ဒေသနာ, န စ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏာ ဘိန္နရသဒေသနာတိ. ဝိပဿနာနိဿိတန္တိ တန္နိဿိတံ. တဿ ဘိက္ခုနော. ဥပါဒိယတိ ဧတေနာတိ စ ဥပါဒါနံ. န ပရိနိဗ္ဗာယတိ ပဟာတဗ္ဗဿ အပ္ပဇဟနတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဓမ္မာပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ဥပါဒါနသေဋ္ဌန္တိ ဣဒံ နေဝသညာနာသညာယတနဘဝဿ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂတာဒဿနပရံ, န ပန အရိယဘဝဂ္ဂဿ ဥပါဒါနသေဋ္ဌတာပဋိသေဓပရံ.

'परिनिर्वाण पावावा' (परिनिब्बायी) हे कल्पनेसह भूतकाळात सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'परिनिर्वाण पावावा' (परिनिब्बायेय्या)। 'परिनिब्बायेय्य नु खो' असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे. 'काहीही सांगितले नाही' (न किञ्चि कथितं) म्हणजे नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन-समापत्तीच्या संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्मतेमुळे, जे केवळ श्रेष्ठ ज्ञानाचाच विषय आहे, त्याविषयी स्वतःच्या रूपात (सरूपतो) काहीही सांगितले नाही, परंतु पद्धतीच्या (नयेन) रूपाने त्याचा विशेष सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे असे म्हटले आहे. भगवंतांच्या मनात खरोखर असा विचार आला - 'याच परिषदेत बसलेले आनंद, अनुसंधीमध्ये (जोडणीत) कुशल असल्यामुळे, नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाला आधार बनवून राहिलेल्या भिक्खूच्या प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि अर्हत्त्वाला उद्देशून प्रश्न विचारतील; या प्रश्नाच्या अनुसंधीने मी त्या विषयाचा उपदेश करेन.' आणि येथे 'मागे हटणे' (ओसक्कना) अभिप्रेत असल्यामुळे भिन्न रसाचा उपदेश होतो, म्हणून प्रश्नाची अनुसंधी विचारली गेली. कारण ती नसती तर हा उपदेश अनुसंधी तुटल्यामुळे छिन्नभिन्न झाला असता, आणि भिन्न रसाचा उपदेश करणे ही बुद्धांची पद्धत (बुद्धाचीर्ण) नाही. 'विपश्यनेवर आश्रित' (विपस्सनानिस्सितं) म्हणजे त्यावर आश्रित. 'त्या भिक्खूचे'. 'ज्याद्वारे ग्रहण केले जाते ते उपादान' (उपादियति एतेनाति च उपादानं). 'परिनिर्वाण पावत नाही' कारण जे त्यागण्यायोग्य आहे त्याचा त्याग न केल्यामुळे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'हे भिक्खूंनो, धर्मांचाही त्याग केला पाहिजे, मग अधर्मांचा तर काय सांगावे!' (म. नि. १.२४०). 'उपादानांमध्ये श्रेष्ठ' (उपादानसेट्ठं) हे नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन भवाचे सर्व भवांमध्ये श्रेष्ठत्व दर्शविण्यासाठी आहे, परंतु आर्य भवाच्या श्रेष्ठत्वाच्या उपादानत्वाचा निषेध करण्यासाठी नाही.

၇၃. နိဿာယာတိ ဘဝပရိယာပန္နံ နာမ ဓမ္မံ နိဿာယ တပ္ပရိယာပန္နံ နာမ နိဿာယ ဩဃနိတ္ထရဏာ ဘဂဝတာ အက္ခာတာ; အဟော အစ္ဆရိယမေတံ, အဟော အဗ္ဘုတမေတန္တိ.

७३. 'आश्रय घेऊन' (निस्साय) म्हणजे भवांतर्गत (अस्तित्वात समाविष्ट असलेल्या) धर्माचा आश्रय घेऊन, त्यात समाविष्ट असलेल्याचा आश्रय घेऊन भगवंतांनी ओघ-तरण (संसाररूपी महापूर पार करणे) सांगितले आहे; 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत!' असे.

နဝသုပိ ဌာနေသု သမထယာနိကဿေဝ ဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ, ဣဓ စ ကဿစိပိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘အရိယသာဝကောတိ သုက္ခဝိပဿကော အရိယသာဝကော’’တိ. နဝန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတီတိ ဣဒံ ဈာနဓမ္မေပိ အနုဿဝလဒ္ဓေ ဂဟေတွာ သမ္မသနံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ; တေဘူမကသင်္ခါရဂတံ ဣဓ ဝုတ္တန္တိ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝတာ သက္ကာယော’’တိ.

नऊही स्थानांमध्ये शमथयानिकाच्या (समथयानिक) प्रभावानेच उपदेश आलेला असल्यामुळे, आणि येथे कोणत्याही पादक-ध्यानाचा (पादकज्झान) उल्लेख न केल्यामुळे म्हटले आहे - 'आर्यश्रावक (अरियस आवको) म्हणजे शुष्क-विपश्यक (सुक्खविपस्सको) आर्यश्रावक.' 'नऊही कर्मस्थानांना एकत्र करून संमर्शन (चिंतन) करतो' हे ध्यानाच्या धर्मांना देखील परंपरेने प्राप्त करून घेऊन संमर्शन करणे शक्य आहे, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे; त्रिभूमिक संस्कारांविषयी येथे सांगितले आहे, हे निरवशेषपणे ग्रहण करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे - 'जिथपर्यंत सत्काय (सक्कायो) आहे'.

ဧတံ အမတန္တိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ ဧတံ အရဟတ္တံ အမတရသံ. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ အမတံ သန္တံ, ဧတံ ပဏီတ’’န္တိ. ‘‘အနုပါဒါယ ကိဉ္စိပိ အဂ္ဂဟေတွာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာပိ အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော နိဗ္ဗာနံ အညတ္ထ သုတ္တေ ဝုစ္စတိ.

'हे अमृत' (एतं अमतं) म्हणजे अमृत निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे हे अर्हत्त्व अमृतरसाचे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे अमृत शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे.' 'काहीही ग्रहण न करता, उपादानरहित होऊन चित्त विमुक्त झाले' असे म्हटल्यामुळे देखील, उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती म्हणजे निर्वाण असे इतर सूत्रांमध्ये म्हटले आहे.

တိဏ္ဏံ [Pg.259] ဘိက္ခူနန္တိ အဘိနိဝေသဘေဒေန တိဝိဓာနံ. ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဩသက္ကနာယ အဘာဝေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမောဓာနေတွာတိ သမ္မဒေဝ ဩဒဟိတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတွာ. သုကထိတံ နာမ ဟောတိ ကထေတဗ္ဗဿ အနဝသေသေတွာ ကထိတတ္တာ.

“तिण्णं भिक्खूनं” (तीन भिक्खूंचे) म्हणजे अभिनिवेश-भेदाने (आग्रहाच्या भेदाने) तीन प्रकारचे. पाया (पादक) करून राहिलेल्याच्या मागे न हटण्याचे कारण खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. “समोधानेत्वा” (एकत्र करून) म्हणजे चांगल्या प्रकारे ठेवून, त्या त्या ठिकाणी संकर न करता (मिसळू न देता) प्रस्थापित करून. “सुकथित” (सुभाषित/चांगले सांगितले गेलेले) म्हणजे जे सांगायचे आहे ते काहीही शिल्लक न ठेवता सांगितल्यामुळे होते.

အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

आणेञ्जसप्पायसुत्त-वण्णनेची (आणेञ्जसप्पाय सुत्ताच्या अट्ठकथेची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၇. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. गणकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णना (गणक मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा)

၇၄. ယထာ ဟေဋ္ဌိမသောပါနဖလကံ ဩရောဟန္တဿ ပစ္ဆိမံ နာမ ဟောတိ, ဧဝံ အာရောဟန္တဿ ပဌမံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝ ပစ္ဆိမသောပါနကဠေဝရာတိ ယာဝ ပဌမသောပါနဖလကာ’’တိ. ဝတ္ထုံ သောဓေတွာတိ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယေန ဝုတ္တဝိဓိနာ ပါသာဒဝတ္ထုနော သောဓနဝိဓိံ ကတွာ. ဧတ္ထာတိ ပါသာဒကရဏေ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဂ္ဂဿ အံသုကောဋိဝေဓကော ဝါလဝေဓိ နာမ. ဌာနသမ္ပာဒနန္တိ ဝေသာခမဏ္ဍလာဒီနံ သမ္ပာဒနံ. မုဋ္ဌိကရဏာဒီဟီတိ ဥသုမုဋ္ဌိကရဏဇိယာဂါဟဇိယာဝိဇ္ဈာဒီဟိ. ဧဝံ ဂဏာပေမာတိ ဧကံ နာမ ဧကမေဝ, ဒွေ ဒုကာ စတ္တာရိ, တီဏိ တိကာနိ နဝ, စတ္တာရိ စတုက္ကာနိ သောဠသာတိအာဒိနာ ဧဝံ ဂဏနံ သိက္ခာပေမ.

७४. जसे खाली उतरणाऱ्यासाठी पायरीचा सर्वात खालचा फळीचा भाग हा शेवटचा असतो, तसेच वर चढणाऱ्यासाठी तो पहिला असतो – म्हणून म्हटले आहे: “याव पच्छिमसोपानकळेवरा” म्हणजे पहिल्या पायरीच्या फळीपर्यंत. “वत्थुं सोधेत्वा” (जागा स्वच्छ करून) म्हणजे वास्तुविद्याचार्यांनी सांगितलेल्या विधीनुसार प्रासादाच्या (इमारतीच्या) जागेची शुद्धी करण्याचा विधी करून. “एत्थ” (येथे) म्हणजे प्रासाद (इमारत) बांधण्याच्या कामात. सात भागांत विभागलेल्या केसाच्या टोकाला भेदणारा तो “वालवेधी” (केस भेदणारा) होय. “ठाणसंपादनं” म्हणजे विशाखमंडळ इत्यादी (धनुर्विद्येतील उभे राहण्याचे स्थान) साध्य करणे. “मुट्ठिकरण आदींनी” म्हणजे बाणाची मूठ पकडणे, धनुष्याची दोरी पकडणे, दोरीने वेध घेणे इत्यादींद्वारे. “एवं गणापेमा” (अशा प्रकारे आम्ही मोजायला लावतो) म्हणजे एक म्हणजे एकच, दोन दुणे चार, तीन त्रिक नऊ, चार चोक सोळा इत्यादी प्रकारे आम्ही मोजणी शिकवतो.

၇၅. ကေရာဋိကာ ဟောန္တီတိ သမယဿ အနုပက္ကိလိဋ္ဌကရဏမာယာသာဌေယျေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ. တံ ဒမနံ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမတိ, အယမဿ ဇာတိဒေါသာဘာဝေါ.

७५. “केराटिका होन्ति” (ते कपटी असतात) म्हणजे सिद्धांताला (धम्माला) कलंकित करणाऱ्या माया आणि कपटाने युक्त असतात. ते दमन (संयम) जिवाच्या करिता देखील ओलांडत नाहीत, हा त्यांच्या जन्मजात दोषाचा अभाव आहे.

၇၆. သတိသမ္ပဇညာဟိ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထာယာတိ သတတဝိဟာရိဘာဝသာဓနေဟိ သတိသမ္ပဇညေဟိ သမန္နာဂမတ္ထာယ. နနု စ ခီဏာသဝါ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ စ, ကထံ တဿ သတိသမ္ပဇညံ ပယောဂသာဓနီယံ ပဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဟီ’’တိအာဒိ. သတတဝိဟာရီတိ သတတံ သမာပတ္တိဝိဟာရိဗဟုလာ, တသ္မာ တေ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန နောသတတဝိဟာရိနော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အနာစိဏ္ဏဘာဝတော.

७६. “सतिसम्पजञ्ञाही समङ्गिभावत्थाय” (स्मृती आणि संप्रजन्य यांनी युक्त होण्यासाठी) म्हणजे सतत विहाराचे साधन असलेल्या स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त होण्यासाठी. पण क्षीणासव (अर्हत) तर स्मृतीच्या विपुलतेला आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेले असतात, मग त्यांचे स्मृती-संप्रजन्य प्रयत्नाने साध्य होणारे कसे असू शकते? यावर “द्वे ही” (कारण दोन आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. “सततविहारी” म्हणजे सतत समापत्ती विहारात बहुतांश काळ घालवणारे, म्हणूनच ते इच्छिलेल्या क्षणी फल-समापत्तीला प्राप्त होतात. सांगितलेल्याच्या उलट जे सततविहारी नाहीत असे समजावे. म्हणूनच “तत्थ” (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. सराव नसल्यामुळे (चित्त) एकाग्र (अर्पित) करू शकत नाही.

တံ ဝိတက္ကေန္တောတိ ‘‘သာမဏေရဿ သေနာသနံ နတ္ထိ, အရညဉ္စ သီဟာဒီဟိ သပရိဿယံ, ကိံ နု ခေါ တဿ ဘဝိဿတီ’’တိ တံ ဝိတက္ကေန္တော. ဧဝရူပေါတိ [Pg.260] ဧဒိသော ယထာဝုတ္တသာမဏေရသဒိသော ခီဏာသဝေါ. ဣမေ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတေ သီလာဒိဓမ္မေ. အာဝဇ္ဇိတွာဝါတိ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓသီလတာဒိအာဝဇ္ဇနဟေတု ဧဝ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ခိဿတိ.

“तं वितक्केन्तो” (त्याचा विचार करताना) म्हणजे “सामणेराकडे (नवदीक्षिताकडे) राहण्याचे ठिकाण (सेनासन) नाही, आणि जंगल सिंह इत्यादींमुळे धोक्यांनी युक्त आहे, त्याचे काय बरे होईल?” असा विचार करताना. “एवरूपो” (अशा प्रकारचा) म्हणजे वर सांगितलेल्या सामणेरासारखा क्षीणासव (अर्हत). “इमे धम्मे” (हे धम्म) म्हणजे या सुत्तात आलेले शीलादी धम्म. “आवज्जित्वाव” (विचार करूनच) म्हणजे स्वतःच्या परिशुद्ध शीलादींचा विचार केल्यामुळेच तो समापत्ती प्राप्त करू शकेल.

၇၈. ‘‘ယေမေ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဝစနဿ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ, ‘‘တထာဂတေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝန္တိ ‘‘ယေမေ, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိအာကာရေဟိ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ.

७८. “येमे, भो गोतमा” (हे जे, हे गौतम) या वचनाचा संबंध दाखवण्यासाठी, “तथागते किरा” (तथागतांच्या ठिकाणी म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. “एवं” (अशा प्रकारे) म्हणजे “येमे, भो गोतमा” इत्यादी प्रकारे बोलण्यास सुरुवात केली.

အဇ္ဇဓမ္မေသူတိ အပုရာတနဓမ္မေသု. တက္ကနမတ္တာနိ ဟိ တေဟိ ကပ္ပေတွာ သယံပဋိဘာနံ ဝိရစိတာနိ. ပုရာတနတာယ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဧကန္တနိယျာနိကတာယ စ ပရမော ဥတ္တမော. တေနာဟ – ‘‘တေသု…ပေ… ဥတ္တမောတိ အတ္ထော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

“अज्जधम्मेसू” (आजच्या/आधुनिक सिद्धांतांमध्ये) म्हणजे जे प्राचीन नसलेल्या सिद्धांतांमध्ये. कारण त्यांनी केवळ तर्काची कल्पना करून स्वतःच्या प्रतिभेने ते रचले आहेत. प्राचीनत्वामुळे, परिपूर्णतेमुळे आणि एकांत-नैर्याणिकतेमुळे (निश्चितपणे मुक्तीकडे नेणारे असल्यामुळे) हा परम उत्तम आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “तेसु…पे… उत्तमोति अत्थो” (त्यांच्यामध्ये… उत्तम असा अर्थ आहे). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

गणकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णनेची (गणक मोग्गल्लान सुत्ताच्या अट्ठकथेची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၈. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. गोपकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णना (गोपक मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा)

၇၉. ကမ္မံယေဝ ကမ္မန္တော, သော ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ကမ္မကရဏဋ္ဌာနံ ‘‘ကမ္မန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မန္တဋ္ဌာန’’န္တိ. တေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ. တေ ပန သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပမုခါတိ ကတွာ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မေဟီ’’တိ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန အနဝသေသံ, ဧတ္တကော ဂုဏာနံ ပကာရဘေဒေါ, တေသု ကိဉ္စိပိ ပကာရံ အနဝသေသေတွာ. သဗ္ဗကောဋ္ဌာသေဟိ သဗ္ဗန္တိ ယတ္တကာ ဂုဏဘာဂါ, တေဟိ သဗ္ဗေဟိ အနဝသေသံ နိဿေသမေဝ ကတွာ. ယောပိ အဟောသီတိ ယောပိ ကောသမ္ဗိဝါသီနံ ဘိက္ခူနံ ဝသေန ကောသမ္ဗိယံ ကလဟော အဟောသိ. သောပိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နဋ္ဌာနေယေဝ ဥပ္ပန္နမတ္တော ဝူပသမိတော. ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ပနဿာတိ အဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ပန. ဘိယျောသောမတ္တာယ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂါ ဇာတာ, ကထဉ္စ သံဝေဂေါ ဇာတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌသဋ္ဌီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာတိသယံ အဘိဏှဉ္စ ဥပသမပ္ပတ္တိယာ အတိဝိယ ဥပသန္တုပသန္တာ. အနုသံယာယမာနောတိ အနု အနု သမ္မဒေဝ ဇာနန္တော ဝိစာရေန္တော ဝေါသာသမာနော. ‘‘အနုသညာယမာနော’’တိ ဝါ ပါဌော. တတ္ထ ယ-ကာရဿ ဉ-ကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အနုဝိစရမာနော’’တိ.

७९. कर्मच म्हणजे कम्मन्त (काम/व्यवसाय), ते येथे आहे म्हणून काम करण्याच्या जागेला “कम्मन्त” म्हटले आहे. म्हणूनच “कम्मन्तट्ठानं” (कामाची जागा) असे म्हटले आहे. “तेहि धम्मेहि” (त्या गुणांनी) म्हणजे बुद्धगुणांनी. ते बुद्धगुण सर्वज्ञता-ज्ञानाने प्रमुख असल्यामुळे “सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मेहि” (सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी गुणांनी) असे म्हटले आहे. “सब्बेन सब्बं” (सर्व प्रकारे सर्व) म्हणजे सर्व प्रकारे काहीही शिल्लक न ठेवता, गुणांचे जेवढे काही प्रकार आहेत, त्यांतील कोणताही प्रकार शिल्लक न ठेवता. “सब्बकोट्ठासेहि सब्बं” (सर्व भागांनी सर्व) म्हणजे गुणांचे जेवढे भाग आहेत, त्या सर्वांनी काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे. “योपि अहोसि” (जो देखील झाला) म्हणजे कोसाम्बीत राहणाऱ्या भिक्खूंच्या संदर्भात कोसाम्बीमध्ये जो कलह झाला होता. तो देखील तिथेच, ज्या ठिकाणी तो उत्पन्न झाला होता, उत्पन्न होताच शांत केला गेला. “परिनिब्बुताकाले पनस्स” म्हणजे त्या सम्यक्संबुद्धांच्या परिनिर्वाणाच्या वेळी. भिक्खू अधिक प्रमाणात संघटित (एकत्र) झाले आणि संवेग कसा उत्पन्न झाला, हे दाखवण्यासाठी “अठ्ठसट्ठी” (अडुसष्ट) इत्यादी म्हटले आहे. शांतीच्या प्राप्तीमुळे अत्यंत आणि निरंतर अतिशय शांत झालेले. “अनुसंयायमानो” म्हणजे पावलोपावली चांगल्या प्रकारे जाणून घेत, विचार करत आणि निर्णय घेत. “अनुसञ्ञायमानो” असाही पाठ आहे. तिथे “य” काराचा “ञ” कार करून निर्देश केला आहे, म्हणून “अनुविचरमानो” (अनुसरण करत फिरणारा/विचार करणारा) असे म्हटले आहे.

၈၀. ဟေဋ္ဌိမပုစ္ဆမေဝါတိ [Pg.261] ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတပုစ္ဆမေဝ. သော ဟိ ‘‘တေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိအာဒိနာ, ‘‘အတ္ထိ ကောစိ တုမှာကံ သာသနဿ သာရဘူတော ဘိက္ခူ’’တိ ပုစ္ဆိ. အယဉ္စ တမေဝ ‘‘ပဋိသရဏော’’တိ ပရိယာယေန ပုစ္ဆိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ ယံ တုမှေ ဘိက္ခုံ ပဋိဗောဓေယျာထ, တာဒိသဿ အဘာဝေန အပ္ပဋိသရဏေ. တထာဂတေန ပဝေဒိတော ဓမ္မော ပဋိသရဏံ ဧတေသန္တိ ဓမ္မပဋိသရဏာ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော အဝဿယော’’တိ.

८०. “हेट्ठिमपुच्छमेव” (खालचा प्रश्नच) म्हणजे गोपक मोग्गल्लानाने विचारलेला प्रश्नच. कारण त्याने “तेहि धम्मेहि” इत्यादींद्वारे विचारले होते की, “तुमच्या शासनाचा (धम्माचा) सारभूत असा कोणी भिक्खू आहे का?” आणि याने देखील त्याच गोष्टीला “पटिसरणो” (शरण/आश्रय) या पर्यायी शब्दाने विचारले. “अप्पटिसरणे” (आश्रय नसताना) म्हणजे ज्या भिक्खूकडे तुम्ही निर्देश कराल, तशा भिक्खूच्या अभावामुळे आश्रय नसताना. तथागतांनी उपदेशिलेला धम्म हाच ज्यांचा आश्रय आहे ते “धम्मपटिसरणा” (धम्मशरण) होत. म्हणूनच “धम्मो अवस्सयो” (धम्म हाच आधार आहे) असे म्हटले आहे.

၈၁. အာဂစ္ဆတီတိ ဝါစုဂ္ဂတဘာဝေန အာဂစ္ဆတိ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမသင်္ခါတေ ဂရုဂရုတရလဟုလဟုတရာဒိဘေဒေ အဇ္ဈာစာရေ အာပတ္တိသမညာတိ အာဟ – ‘‘အာပတ္တိ…ပေ… အာဏာတိက္ကမနမေဝါ’’တိ. ယထာဓမ္မန္တိ ဓမ္မာနုရူပံ. ယထာသိဋ္ဌန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ. ဓမ္မော နောတိ ဧတ္ထ နော-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ ‘‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၆.၃; သု. နိ. ၂၂၆) ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မောဝ ကာရေတီ’’တိ.

८१. “आगच्छति” (येतो) म्हणजे पाठांतराच्या रूपाने येतो. नियमांचे उल्लंघन करण्याच्या संदर्भात, जे जड (गुरू), अतिजड, हलके (लघु), अतिहलके इत्यादी भेदांनी युक्त आहे, अशा आचरणाला सामान्यतः ‘आपत्ती’ (नियमभंग) म्हणतात; म्हणूनच म्हटले आहे – “आपत्ति…पे… आणातिक्कमनमेव” (आपत्ती… नियमभंगच आहे). “यथाधम्मं” म्हणजे धम्मानुसार (नियमानुसार). “यथासिट्ठं” म्हणजे उपदेश केल्याप्रमाणे. “धम्मो नो” येथे ‘नो’ हा शब्द अवधारणार्थी (निश्चयार्थी) आहे, जसे “न नो समं अत्थि तथागतेन” (तथागतांच्या समान खरोखर कोणी नाही) इत्यादींमध्ये आहे. म्हणूनच “धम्मोव कारेति” (धम्मच करवून घेतो) असे म्हटले आहे.

၈၃. ‘‘ယထာ တံ တုမှာဒိသေဟိ ရက္ခကေဟိ ဂေါပကေဟီ’’တိ ဧဝံ ပသန္နဝေသေန အတ္တာနံ ဥက္ကံသာပေတုကာမော. အရိယူပဝါဒပါပံ ခမာပနေ သတိ အန္တရာယာယ န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဣစ္စေတံ ကုသလ’’န္တိ. ဂေါနင်္ဂလမက္ကဋောတိ ဂေါနင်္ဂုဋ္ဌမက္ကဋော.

८३. “जसे तुमच्यासारख्या रक्षकांनी आणि गोपकांनी (पालकांनी)” अशा प्रकारे प्रसन्नतेच्या रूपाने तो स्वतःची प्रशंसा करवून घेऊ इच्छितो. आर्य-अपवादाचे (आर्यांची निंदा करण्याचे) पाप क्षमा मागितल्यास अंतराय (अडथळा) ठरत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – “इच्चेतं कुसलं” (हे कुशल/चांगले आहे). “गोनङ्गलमक्कटो” म्हणजे गायीच्या शेपटीसारखी शेपटी असलेला माकड (लंगूर).

၈၄. အယံ ဥက္ကံသာပေတုံ ဣစ္ဆိတံ ယထာရဒ္ဓမတ္ထံ ဝိသံဝါဒေတိ အဝဏ္ဏိတမ္ပိ ဝဏ္ဏိတံ ကတွာ ကထေန္တော; ဣမဿ ဝစနဿ ပဋိက္ခေပေန ဣမိနာ ဒါတဗ္ဗပိဏ္ဍပါတဿ အန္တရာယော မာ ဟောတူတိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတံ ရက္ခိတုံ န ခေါ ပန သက္ကာတိ ယောဇနာ. ဣဒန္တိ ‘‘န ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိဒေသနံ. အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာတိ နိဗ္ဗာနန္တောဂဓံ ကတွာ, အန္တရံ ဝါ တဿ နိဇ္ဈာနဿ ကာရဏံ ကတွာ. ကာမရာဂဝသေန ဟိ တံ နိဇ္ဈာနံ ဟောတီတိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဇ္ဈာနန္တိ လောကိယလောကုတ္တရဿ အန္တရာယော မာ ဟောတူတိ ဧဝံ ကတွာပိ ရူပါဝစရဿ မဂ္ဂဈာနဿ ဖလဈာနဿာတိ သဗ္ဗဿပိ သင်္ဂဏှနဝသေန ဒေသိတတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဇ္ဈာနံ နာမ ကထိတံ.

८४. हा (पुरुष) स्वतःची प्रशंसा करवून घेण्याच्या इच्छेने, जे निंदनीय आहे त्याचीही प्रशंसा करून, आरंभ केलेल्या अर्थाचा विपर्यास करतो; या वचनाच्या नाकारण्याने याला दिल्या जाणाऱ्या पिंडपातामध्ये अंतराय (अडथळा) येऊ नये, अशा प्रकारे पिंडपाताचे रक्षण करणे शक्य नाही, असा येथे संबंध (योजना) आहे. 'इदं' म्हणजे 'ना खो, ब्राह्मण, सो भगवा' (नाही, ब्राह्मणा, ते भगवान...) इत्यादी उपदेश. 'अब्भन्तरं करित्वा' म्हणजे निर्वाणामध्ये अंतर्भूत करून, किंवा त्याच्या ध्यानाचे (निज्झान) आंतरिक कारण करून. कारण कामरागाच्या वशतेमुळे ते ध्यान होते. 'इध' म्हणजे या सुत्तप्रदेशात (सुत्ताच्या भागात). 'सब्बसंगाहिकज्झानं' (सर्वसंग्राहक ध्यान) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यानात अंतराय येऊ नये, असे करूनही रूपावचर मार्गध्यान आणि फलध्यान या सर्वांचा संग्रह करून उपदेशिल्यामुळे याला 'सर्वसंग्राहक ध्यान' असे म्हटले आहे.

ယံ နော မယန္တိ ဧတ္ထ နောတိ နိပါတမတ္တံ. တံ နောတိ ဧတ္ထ ပန နောတိ အမှာကန္တိ အတ္ထော. ဥသူယတိ ရာဇကိစ္စပသုတတာဓီနတာယ ဧကတ္ထာဘိနိဝေသဘာဝတော[Pg.262]. မန္ဒပညတာယ ဝဿကာရဂတဣဿာဘိဘူတစိတ္တတာယ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝုတ္တမ္ပိ အတ္ထံ အနုပဓာရေန္တော အာဟ – ‘‘ဧကဒေသမေဝ ကထေသီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'यं नो मयं' यामध्ये 'नो' हा केवळ निपात आहे. 'तं नो' यामध्ये 'नो' चा अर्थ 'आमचा' (आम्हाला) असा आहे. 'उसूयति' (मत्सर करतो) कारण तो राजकार्यात व्यस्त आणि पराधीन असल्यामुळे एकाच गोष्टीवर अभिनिवेश (आग्रह) धरून असतो. मंदबुद्धी असल्यामुळे आणि वस्सकारच्या मनात असलेल्या ईर्षेने ग्रस्त झाल्यामुळे, पूर्णपणे सांगितलेल्या अर्थाचा विचार न करता तो म्हणाला - 'तुम्ही केवळ एका भागाचेच कथन केले.' उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

गोपक मोग्गल्लान सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၉. မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. महापुण्णम सुत्ताचे वर्णन (महापुण्णमसुत्तवण्णना).

၈၅. တသ္မိံ အဟူတိ တသ္မိံ အဟနီတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ ဒိဝသေ’’တိ. အနသနေနာတိ သဗ္ဗသော အာဟာရဿ အဘုဉ္ဇနေန သာသနိကသီလေန ဗာဟိရကအနသနေန ဥပေတာ ဟုတွာတိ ယောဇနာ. ဝါ-သဒ္ဒေန ခီရပါနမဓုသာယနာဒိဝိဓိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥပေစ္စ ဝသိတဗ္ဗတော ဥပေါသထော, ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. ဥပေတေန သမန္နာဂတေန ဟုတွာ ဝသိတဗ္ဗတော သန္တာနေ ဝါသေတဗ္ဗတော ဥပေါသထော, သီလံ. အနသနာဒိဓမ္မာဒိံ ဝါ ဥပေစ္စ ဝသနံ ဥပဝါသော ဥပေါသထော. တထာရူပေ ဟတ္ထိဇာတိဝိသေသေ ဥပေါသထောတိ သမညာမတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာတိအာဒီသု ပညတ္တီ’’တိ. ဝုတ္တနယေန ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော, ဒိဝသော. သော ပနေသ ဥပေါသထော. မာသပုဏ္ဏတာယာတိ မာသဿ ပူရိတဘာဝေန. သမ္ပုဏ္ဏာတိ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏာ. တာယ ဟိ ရတ္တိယာ ဝသေန မာသော အနဝသေသတော ပုဏ္ဏော ဟောတိ. မာသဒ္ဓမာသာဒိဘေဒံ ကာလံ မာတိ မိနန္တော ဝိယ ဟောတီတိ စ ‘‘မာ’’ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထာတိ ဧတိဿာ ရတ္တိယာ. ပုဏ္ဏော ပရိပုဏ္ဏကလော ဇာတောတိ ပုဏ္ဏမာ. တဉှိ စန္ဒပါရိပူရိယာ မာသပါရိပူရိယာ ဧဝမာဟ. ဧတေန တဿ ဥပေါသထဘာဝံ ဒဿေတိ.

८५. 'तस्मिं अहू' म्हणजे 'तस्मिं अहनि' (त्या दिवशी), म्हणून 'तस्मिं दिवसे' असे म्हटले आहे. 'अनसनेन' म्हणजे सर्व प्रकारे अन्नाचे सेवन न करणे, जे शासनाचे (बौद्ध धर्माचे) शील आहे किंवा बाह्य उपवास आहे, त्याने युक्त होऊन, असा संबंध आहे. 'वा' या शब्दाने दूध पिणे, मध चाखणे इत्यादी विधींचा संग्रह होतो. जवळ येऊन (स्वीकारून) राहावे लागते म्हणून 'उपोसथ' म्हणजे पातिमोक्ख उद्देश. युक्ताने (समन्वागताने) होऊन राहावे लागते, किंवा संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) वास करावा लागतो म्हणून 'उपोसथ' म्हणजे शील. उपवास इत्यादी धर्मांच्या जवळ जाऊन राहणे म्हणजे 'उपवास' किंवा 'उपोसथ'. अशा प्रकारच्या विशिष्ट हत्तीच्या जातीला 'उपोसथ' म्हणणे ही केवळ संज्ञा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'उपोसथ नावाचा नागराज' इत्यादींमध्ये ही प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे. सांगितलेल्या पद्धतीने ज्या दिवशी उपवास करतात तो 'उपोसथ' म्हणजे दिवस. तो हा उपोसथ आहे. 'मासपुण्णताय' म्हणजे महिन्याच्या पूर्ण होण्याने. 'सम्पुण्णा' म्हणजे सर्व प्रकारे पूर्ण. कारण त्या रात्रीमुळे महिना पूर्णपणे पूर्ण होतो. महिना, पंधरवडा इत्यादी काळाचे मापन करतो म्हणून चंद्राला 'मा' असे म्हणतात. 'एत्थ' म्हणजे या रात्री. पूर्ण झालेला काळ म्हणजे 'पुण्णमा' (पौर्णिमा). चंद्राच्या पूर्णतेमुळे आणि महिन्याच्या पूर्णतेमुळे असे म्हटले आहे. याने त्याचा उपोसथभाव दर्शविला जातो.

ဒိဿတိ ဖလံ သန္ဒိဿတီတိ ဒေသော, ဟေတူတိ အာဟ ‘‘ဒေသန္တိ ကာရဏ’’န္တိ. သဗ္ဗံ ကထေန္တိ သဗ္ဗံ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတပ္ပကာရံ ကထေန္တိ. ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ အဝိသယတ္တာ. ပါသာဒပရိဝေဏေတိ ပါသာဒဿ ပုရတော ဝိဝဋင်္ဂဏေ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သေခသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂) ဝုတ္တနယေန ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

फळ दिसते किंवा स्पष्ट होते तो 'देस' (देश) म्हणजे हेतू, म्हणून 'देसं' म्हणजे 'कारण' असे म्हटले आहे. 'सब्बा कथेन्ति' म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेल्या सर्व प्रकारांचे कथन करतात. आपल्या विषयाबाहेरचे असल्यामुळे ते कथन करू शकत नाहीत. 'पासादपरिवेणे' म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) समोरील उघड्या अंगणात. 'हेट्ठा वुत्तनयेन' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने, हे सेख सुत्तामध्ये (मज्झिम निकाय अट्ठकथा २.२२) सांगितलेल्या पद्धतीने सविस्तर जाणावे.

၈၆. ဣမေ နု ခေါတိ ဧတ္ထ နူတိ သံသယဇောတနောတိ အာဟ – ‘‘ဝိမတိပုစ္ဆာ ဝိယ ကထိတာ’’တိ. ဇာနန္တေနာတိအာဒိ ပုစ္ဆာဝတ္တဒဿနပရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န [Pg.263] ပုစ္ဆကဿ သတ္ထု အတ္တနော အဇာနနဘာဝဒီပနပရံ. ဇာနာတိ ဟိ ဘဂဝါ. အဇာနန္တေန ဝိယ ဟုတွာ ပုစ္ဆိတေ. ယထာဘူတသဘာဝံ ဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ ကောဟညေ ဌတွာ. တေနာဟ – ‘‘ထေရော ဧဝရူပံ ဝစနံ ကိံ ကရိဿတီ’’တိ ကာရဏဿ သုပ္ပဟီနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

८६. 'इमे नु खो' यामध्ये 'नु' हा संशय दर्शवणारा आहे, म्हणून 'विमतिपुच्छा' (संशयात्मक प्रश्न) प्रमाणे विचारले आहे, असे म्हटले आहे. 'जानन्तेन' (जाणत असताना) इत्यादी शब्द विचारणाऱ्याच्या विचारण्याच्या पद्धतीला दर्शवण्यासाठी आहेत, विचारणाऱ्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) स्वतःच्या अज्ञानाला दर्शवण्यासाठी नाहीत. कारण भगवान सर्व जाणतात. न जाणणाऱ्यासारखे होऊन विचारले असता. यथार्थ स्वभाव जाणणाऱ्यासारखे होऊन ते विचारतात की इतर कोण कुठे उभे राहून विचारू शकेल? म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्थवीर अशा प्रकारच्या वचनाचे काय करतील?' कारण त्यांचे कारण पूर्णपणे नष्ट झाले आहे, असा अभिप्राय आहे.

ဆန္ဒမူလကာတိ တဏှာဆန္ဒမူလကာ. တဏှာ ဟိ ဒုက္ခသမုဒယော. ကုသလသညော ဝါ ထိရဝိသဒနိပုဏသညော ဝါ, ကုသလသင်္ခါရော ဝါ တိခိဏထိရဝိသဒသင်္ခါရော ဝါ; သုဝိသုဒ္ဓဝိပုလောဒါရဝိညာဏော ဝါတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနာဂတကာလဝသေနေဝ ဒေသနာ အာဂတာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ.

'छन्दमूलका' म्हणजे तृष्णा-छंद मूळ असलेले. कारण तृष्णा हाच दुःखसमुदय आहे. कुशल संज्ञा किंवा स्थिर, स्पष्ट व निपुण संज्ञा, किंवा कुशल संस्कार किंवा तीक्ष्ण, स्थिर व स्पष्ट संस्कार; अत्यंत शुद्ध, विस्तीर्ण व उदार विज्ञान - या अर्थाला 'सञ्ञादीसुपि एसेव नयो' (संज्ञा इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे) याने अतिदेश (लागू) केला आहे. परंतु येथे केवळ अनागत (भविष्य) काळाच्या वशतेनेच उपदेश का आला आहे? म्हणून 'यस्मा पना' इत्यादी म्हटले आहे.

ခန္ဓာနံ ခန္ဓပဏ္ဏတ္တီတိ ခန္ဓသဒ္ဒါဘိဓေယျာနံ ရုပ္ပနာနုဘဝနသဉ္ဇာနနာဘိသင်္ခရဝိဇာနနသဘာဝါနံ အတ္ထာနံ ‘‘ခန္ဓော’’တိ အယံ သမညာ. ကိတ္တကေနာတိ ကိံပရိမာဏေန အတ္ထေန, ရာသတ္ထဘာဂတ္ထာဒီသု ကီဒိသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

'खन्धानं खन्धपण्णत्ती' म्हणजे 'स्कंध' या शब्दाने अभिहित होणाऱ्या रूप, अनुभव (वेदना), संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या स्वभावाच्या अर्थांची 'स्कंध' ही संज्ञा आहे. 'कित्तकेन' म्हणजे किती प्रमाणाच्या अर्थाने, राशी अर्थ, भाग अर्थ इत्यादींमध्ये कोणत्या प्रकारचा, असा अभिप्राय आहे.

ဟေတုဟေတူတိ ဟေတုပစ္စယဘူတော ဟေတု. ယော ဟိ လောဘာဒီနံ သဟဇာတဓမ္မေသု မူလဋ္ဌေနုပကာရကဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန ဟေတုတ္ထော; သော ပထဝီအာဒီသုပိ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန ဟေတုပရိယာယဒဿနတော ဒုတိယေန ဟေတု-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော ‘‘ဟေတုဟေတူ’’တိ. အဝိဇ္ဇာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ သာဓာရဏဟေတု, ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါက’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ကမ္မံ တဿ ပဓာနကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကုသလာကုသလံ အတ္တနော အတ္တနော ဝိပါကဒါနေ ဥတ္တမဟေတူ’’တိ. ‘‘မဟာဘူတာ ဟေတူ’’တိ အယမေဝတ္ထော ‘‘မဟာဘူတာ ပစ္စယော’’တိ ဣမိနာပိ ဝုတ္တောတိ ဟေတုသဒ္ဒပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု, ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဣဓ ပစ္စယဟေတု အဓိပ္ပေတော’’တိ. ယဒဂ္ဂေန ပစ္စယဓမ္မော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပာဒါယ ဌိတိယာ စ ပစ္စယော, တဒဂ္ဂေန တဿ ဘာဝတော သမညာတော ပညာပနာယပိ သော ပစ္စယောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ. ပါဠိယံ အဝိဘာဂေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ, ‘‘တတ္ထ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပညာပနာယာတိ သဟေတုအဟေတုကန္တိအာဒိအာကာရေဟိ ဗောဓနာယ[Pg.264]. တံ ပန သဗ္ဗောဓနံ ဉာဏေန ဒဿနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဿနတ္ထာယာ’’တိ.

'हेतुहेतू' म्हणजे हेतू-प्रत्यय रूप असलेला हेतू. जो लोभ इत्यादींच्या सहजात धर्मांमध्ये मूळ रूपाने उपकारक भाव आहे, तो मुख्य अर्थाने हेतूचा अर्थ आहे; तो पृथ्वी इत्यादींमध्येही केवळ प्रत्यय भाव असल्यामुळे हेतूच्या पर्यायाने पाहिला गेल्याने, दुसऱ्या 'हेतू' शब्दाने विशेषित करून 'हेतुहेतू' असा सांगितला आहे. अविद्या ही पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादींचा साधारण प्रत्यय असल्यामुळे साधारण हेतू आहे. 'अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न कर्म-समादानांचा स्थानानुसार आणि हेतूनुसार विपाक' यामध्ये इतर प्रत्यय विद्यमान असतानाही इष्ट-अनिष्ट विपाकाचा नियामक असल्यामुळे कर्म हे त्याचे प्रधान कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'कुशल-अकुशल हे आपापल्या विपाकाच्या दानात उत्तम हेतू आहेत.' 'महाभूते हेतू आहेत' हाच अर्थ 'महाभूते प्रत्यय आहेत' यानेही सांगितला आहे, कारण हेतू शब्द आणि प्रत्यय शब्द समान अर्थाचे आहेत, म्हणून प्रत्ययच हेतू आहे तो 'प्रत्ययहेतू'. आणि जो रूपस्कंधाचा हेतू आहे, तोच त्याच्या प्रज्ञप्तीसाठी (ओळखण्यासाठी) प्रत्यय आहे, असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - 'येथे प्रत्ययहेतू अभिप्रेत आहे.' ज्या श्रेष्ठतेने प्रत्ययधर्म आपल्या प्रत्ययोत्पन्नाच्या उत्पत्तीसाठी आणि स्थितीसाठी प्रत्यय (कारण) असतो, त्या श्रेष्ठतेने त्याच्या अस्तित्वामुळे संज्ञेच्या प्रज्ञप्तीसाठीही तो प्रत्यय आहे असे म्हणणे योग्य आहे. पाळीमध्ये अविभाजितपणे सांगितलेला अर्थ विभागून दाखवण्यासाठी 'तत्थ पथवीधातू' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पण्ञापनाय' (प्रज्ञप्तीसाठी) म्हणजे सहेतुक-अहेतुक इत्यादी आकारांनी बोध करून देण्यासाठी. तो सर्व बोध ज्ञानाने दर्शन (साक्षात्कार) होतो, म्हणून 'दस्सनत्थाय' (दर्शनासाठी) असे म्हटले आहे.

ဖဿောတိ ဖဿသမင်္ဂီဘာဝေါ. သော စေတ္ထ သကိစ္စနိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ ဖဿဿ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တော ဟိ ဖဿော တထာရူပါယ ဝေဒနာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ. ဧတဒတ္ထမေဝေတ္ထ ဘဂဝတာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ, တသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတကာလဝသေန ဒွိကာလိကော ဖဿသဒ္ဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖဿေ သတိ ဝေဒေတိ ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထေဝ ဟိ ဝေဒနာယ ဧဝံ သညာယ သင်္ခါရာနမ္ပိ ဖဿော ဝိသေသပစ္စယော တသ္မိံ အသတိ အဘာဝတော. စေတနာဂ္ဂဟဏေန အာယူဟနာနုရူပတာယ တပ္ပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာ ဂဟိတာ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဇနီယေ (ဝိဘ. ၂၁, ၂၂) စ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ စေတနာဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဝိညာဏက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ဧကသ္မိံ ဘဝေ အာဒိဘူတဝိညာဏဿ နာမရူပပစ္စယတံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန တာဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဂဗ္ဘသေယျကဿ သဘာဝကဿ ရူပပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ သမတိံသတော ဥပရိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တဿ ရူပါနံ အသမ္ဘဝတော. ဣဒါနိ ပဝတ္တိဝိညာဏဿ နာမရူပပစ္စယံ ဒွါရဝသေန ဒဿေတုံ, ‘‘စက္ခုဒွါရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နနု စ ဝိညာဏဿပိ ဖဿော ပစ္စယော, ကသ္မာ တယော ဧဝ ခန္ဓာ ဖဿပစ္စယာ ဝုတ္တာတိ? သစ္စမေတံ, ယထာ ပန ဝိညာဏသဟိတော ဖဿော ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယော, န ဧဝံ ဝိညာဏဿ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄; မ. နိ. ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၄, ၄၅; ၂.၄.၆၀) ဖဿော ဝိယ နာမရူပံ ဝိညာဏဿ ဝိသေသပစ္စယော ယထာ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏန္တိ. တသ္မာ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ နာမရူပဿေဝ ဝိညာဏပစ္စယတာ ဝုတ္တာ, န ဖဿဿ.

फस्स (स्पर्श) म्हणजे स्पर्शाची समता (एकत्र येणे). येथे स्वतःचे कार्य पूर्ण करण्यास समर्थ असलेल्या स्पर्शाची उत्पत्ती असा अर्थ आहे. कारण उत्पन्न झालेला स्पर्श तशा प्रकारच्या वेदनेचा प्रत्यय (कारण) होतो. याच कारणासाठी येथे भगवंतांनी पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून) देशना केली आहे, म्हणून वर्तमान आणि भूतकाळाच्या अपेक्षेने 'फस्स' हा शब्द द्विकालिक समजावा. 'स्पर्श असताना वेदन करतो' म्हणजेच 'स्पर्शप्रत्ययाने वेदना होते' असे म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. कारण ज्याप्रमाणे वेदनेसाठी, त्याचप्रमाणे संज्ञेसाठी आणि संस्कारांसाठीही स्पर्श हा विशेष प्रत्यय आहे, कारण त्याच्या अभावी ते नसतात. चेतनेच्या ग्रहणाने, प्रयत्नांच्या अनुरूपतेमुळे आणि तिच्या प्रधानतेमुळे संस्कारस्कंधाचे धर्म ग्रहण केले आहेत. कारण सुत्तन्तभाजीनीय आणि संस्कारस्कंधभाजीनीय (विभंग २१, २२) मध्ये 'चक्खुसम्फस्सजा चेतना' (चक्षु-संस्पर्शजन्य चेतना) इत्यादीद्वारे चेतनेचाच निर्देश केला आहे. 'विज्ञाणक्खन्धस्स' (विज्ञानस्कंधाचा) यामध्ये एकाच भवात आदिभूत विज्ञानाची नामरूपप्रत्ययता दाखवण्यासाठी 'पटिसन्धिविञ्ञाणेen तावा' (प्रतिसंधी विज्ञानाने प्रथम) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे गर्भशय्यक (गर्भाशयात राहणाऱ्या) प्राण्याच्या रूपाच्या प्रवृत्तीला अनुलक्षून 'उपरिमपरिच्छेदेन' (वरच्या मर्यादेने) असे म्हटले आहे, कारण तिसाव्या (दिवसाच्या) वर प्रतिसंधीच्या क्षणी त्याच्या रूपांचा असंभव असतो. आता प्रवृत्ती विज्ञानाचा नामरूपप्रत्यय द्वारांच्या द्वारे दाखवण्यासाठी 'चक्खुद्वारे' (चक्षुद्वारात) इत्यादी म्हटले आहे. पण विज्ञानाचाही स्पर्श हा प्रत्यय आहे, मग तीनच स्कंध स्पर्शप्रत्यय का म्हटले आहेत? हे सत्य आहे, परंतु ज्याप्रमाणे विज्ञानाने युक्त असलेला स्पर्श वेदना इत्यादींचा प्रत्यय होतो, त्याप्रमाणे विज्ञानाचा होत नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'तिण्णं सङ्गति फस्सो' (तिन्हींचा संगम म्हणजे स्पर्श). स्पर्शाप्रमाणे नामरूप हे विज्ञानाचा विशेष प्रत्यय आहे, ज्याप्रमाणे नामरूपप्रत्ययाने विज्ञान होते. म्हणून हा विशेष दाखवण्यासाठी नामरूपाचीच विज्ञानप्रत्ययता सांगितली आहे, स्पर्शाची नाही.

၈၇. ယာဝ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သမုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဝဋ္ဋဿ ပရိယန္တော နတ္ထေဝါတိ အပ္ပဟီနသက္ကာယဒိဋ္ဌိကော ဝဋ္ဋေ ပရိဗ္ဘမတီတိ အာဟ – ‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေတိ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော’’တိ. ယထာ စ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဇောတနာ ဝဋ္ဋပုစ္ဆာ, ဧဝံ တဗ္ဘေဒနဇောတနာ ဝိဝဋ္ဋပုစ္ဆာတိ အာဟ – ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော’’တိ.

८७. जोपर्यंत सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) उत्पन्न होते, तोपर्यंत संसाराचा (वट्टाचा) अंत नसतोच, म्हणून सत्कायदृष्टी नष्ट न झालेला मनुष्य संसारात भटकत राहतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'पण कसे, भन्ते!' असे संसाराविषयी विचारताना. आणि ज्याप्रमाणे सत्कायदृष्टीचे प्रकटीकरण ही संसाराविषयीची विचारणा (वट्टपुच्छा) आहे, त्याचप्रमाणे तिचा भेद (नाश) प्रकट करणे ही विसंसाराविषयीची विचारणा (विवट्टपुच्छा) आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'सत्कायदृष्टी होत नाही' असे विसंसाराविषयी विचारताना.

၈၈. အယံ [Pg.265] ရူပေ အဿာဒေါတိ ယာထာဝတော ဒဿနံ ပရိညာဘိသမယော, ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နဉ္စ ရူပန္တိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ပရိညာပဋိဝေဓော စေဝ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ ကထိတ’’န္တိ. ‘‘ယံ ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိဝစနတော အနိစ္စာဒိဘာဝေါ တတ္ထ အာဒီနဝေါ, သော စဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာယ ပစ္စယော သမုဒယသစ္စန္တိ သမုဒယပ္ပဟာနေန အာဒီနဝသမတိက္ကမောတိ အာဒီနဝဂ္ဂဟဏေန သိဒ္ဓမတ္ထမာဟ – ‘‘ပဟာနပဋိဝေဓော စေဝ သမုဒယသစ္စဉ္စာ’’တိ. သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏံ နိဗ္ဗာနဉ္စ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော စေဝ နိရောဓသစ္စဉ္စာ’’တိ. ဣမေသု တီသု ဌာနေသူတိ ယထာဝုတ္တေသု ဒုက္ခာဒီသု တီသု အဘိသမယဋ္ဌာနေသု. ယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဓမ္မာတိ ယေ အရိယမဂ္ဂသညိတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အဋ္ဌ, သတ္တ ဝါ ဓမ္မာ. ဘာဝနာပဋိဝေဓော မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဝတ္တံ မဂ္ဂသစ္စံ. သေသပဒေသုပီတိ, ‘‘အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ’’တိအာဒိပဒေသုပိ.

८८. 'हा रूपातील आस्वाद आहे' असे यथार्थपणे पाहणे म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय (पूर्ण ज्ञान) होय, आणि रूप हे दुःखसत्यात समाविष्ट आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'याद्वारे परिज्ञा-प्रतिवेध आणि दुःखसत्य दोन्ही सांगितले आहेत.' 'जे रूप अनित्य आहे' इत्यादी वचनांमुळे तेथील अनित्यता इत्यादी भाव हा आदीनव (दोष) आहे, आणि तो प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन राहिल्यामुळे त्याचा प्रत्यय हा समुदयसत्य आहे, म्हणून समुदयाच्या प्रहाणाने (त्यागामुळे) आदीनवाचे उल्लंघन होते, हे आदीनव ग्रहणाने सिद्ध होणारा अर्थ सांगताना म्हटले आहे - 'प्रहाण-प्रतिवेध आणि समुदयसत्य दोन्ही.' सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांतून सुटका आणि निर्वाण हे साक्षात्काराच्या अभिसमयाने प्रतिवेध (अनुभव) केले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - 'याद्वारे साक्षात्कृत-प्रतिवेध आणि निरोधसत्य दोन्ही.' 'या तीन स्थानांमध्ये' म्हणजे वर सांगितलेल्या दुःख इत्यादी तीन अभिसमय स्थानांमध्ये. 'जे सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादी धर्म आहेत' म्हणजे जे आर्यमार्गात समाविष्ट असलेले सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ किंवा सात धर्म आहेत. 'भावना-प्रतिवेध हे मार्गसत्य आहे' म्हणजे भावना-अभिसमयाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले मार्गसत्य होय. 'उर्वरित पदांमध्येही' म्हणजे 'हा वेदनेचा आस्वाद आहे' इत्यादी पदांमध्येही (हाच नियम समजावा).

၈၉. ဣမသ္မိန္တိ အာသန္နပစ္စက္ခတာယ သကအတ္တဘာဝေါ ဂဟိတော, တဒေဝ အဇ္ဈတ္တာ ခန္ဓာတိ တပ္ပဋိယောဂိတာယ, ‘‘ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရဿ သဝိညာဏကေ ကာယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗနိမိတ္တေသူတိ သဗ္ဗေသု ရူပနိမိတ္တာဒီသုပိ. တာနိ ပန ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိပိ တံသဘာဝါနီတိ အာဟ ‘‘အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓမ္ပိ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. ဝိညာဏဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ ဝေဒနာဒယောပိ ဂဟိတာ အဝိနာဘာဝတောတိ, ‘‘သဝိညာဏကေ ကာယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကာယော’’တိ ဝါ ခန္ဓသမူဟောတိ အတ္ထော.

८९. 'यामध्ये' म्हणजे जवळ आणि प्रत्यक्ष असल्यामुळे स्वतःचा आत्मभाव (शरीर-मन) ग्रहण केला आहे, तेच अध्यात्म स्कंध आहेत. त्याच्या विरोधी असण्यामुळे 'बाहेर म्हणजे दुसऱ्याच्या सविज्ञानक (चेतन) शरीरात' असे म्हटले आहे. 'सर्व निमित्तांमध्ये' म्हणजे सर्व रूपनिमित्त इत्यादींमध्येही. ती इंद्रियांशी बद्ध असोत किंवा इंद्रियांशी बद्ध नसलेली असोत, ती तशाच स्वभावाची असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'इंद्रियांशी बद्ध नसलेल्यांचाही संग्रह करतो.' विज्ञानाच्या ग्रहणानेच येथे वेदना इत्यादी देखील अविनाभावी (वेगळे न करता येणारे) असल्यामुळे ग्रहण केले आहेत, म्हणून 'सविज्ञानक शरीरात' असे म्हटले आहे. किंवा 'काय' म्हणजे स्कंधांचा समूह असा अर्थ आहे.

၉၀. အနတ္တနိ ဌတွာတိ အတ္တရဟိတေ အနတ္တသဘာဝေ ခန္ဓကောဋ္ဌာသေ ဌတွာ တံ အာဓာရံ ကတွာ ကတာနိ ကမ္မာနိ. ကတရသ္မိံ အတ္တနိ ဌတွာတိ ကီဒိသေ အတ္တနိ နိဿယဝိပါကံ ဒဿန္တိ ဝိပစ္စိဿန္တိ. ဧတေန ကာရကဝေဒကရဟိတတ္တာ အတ္တပက္ခကမ္မကာနိ န ယုဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ, ခန္ဓာနံ ခဏိကတ္တာ စ ကတနာသအကတဗ္ဘာဂမဒေါသော စ အာပဇ္ဇတီတိ.

९०. 'अनात्म्यात राहून' म्हणजे आत्मरहित, अनात्मस्वभावी स्कंधांच्या भागात राहून, त्याला आधार बनवून केलेली कर्मे. 'कोणत्या आत्म्यात राहून' म्हणजे कशा प्रकारच्या आत्म्यावर अवलंबून राहून ते विपाक (फळ) देतील, परिपक्व होतील? यावरून कर्ता आणि भोक्ता रहित असल्यामुळे आत्मपक्षाची कर्मे जुळत नाहीत हे दाखवले आहे, आणि स्कंधांच्या क्षणिकत्वामुळे कृतनाश (केलेल्या कर्माचा नाश) आणि अकृत-अभ्यागम (न केलेल्या कर्माचे फळ मिळणे) हा दोष प्राप्त होतो.

တတြာယံ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၇၄; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၅) စောဒနာသောဓနာဝိဓိ – ပါဏာတိပါတဝသေန တာဝ ကမ္မပထသမ္ဗန္ဓဝိဘာဝနာ, ခဏေ ခဏေ ဟိ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု ကော ဟန္တိ, ကော ဝါ ဟညတိ, ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, သော အရူပတ္တာ [Pg.266] န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန ဝိကောပနသမတ္ထော, နပိ ဝိကောပနီယော. အထ ရူပသန္တာနော, သော အစေတနတ္တာ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတာပုညံ ပသဝတိ ယထာ မတသရီရေ. ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိကော အတီတေသု ဝါ သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ, အနာဂတေသု, ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ, တတ္ထ န တာဝ အတီတာနာဂတေသု သမ္ဘဝတိ တေသံ အဘာဝတော, ပစ္စုပ္ပန္နေသု စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ, ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိပ္ပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကတာယ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ? ခဏိကတ္တာ ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလဘိဇ္ဇနကဿ ကိရိယာပရိယောသာနကာလာနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ပါဏာတိပါတကမ္မဗဒ္ဓေါတိ?

तेथे हा आक्षेप आणि त्याचे समाधान करण्याचा विधी आहे - प्रथम प्राणातिपाताच्या (हिंसेच्या) दृष्टीने कर्मपथाच्या संबंधाचे स्पष्टीकरण: क्षणोक्षणी निरुद्ध होणाऱ्या (नष्ट होणाऱ्या) संस्कारांमध्ये कोण मारतो किंवा कोण मारला जातो? जर चित्त आणि चैतसिक यांचा प्रवाह असेल, तर तो अरूप (अमूर्त) असल्यामुळे छेदणे, भेदणे इत्यादींद्वारे विकृत करण्यास समर्थ नाही आणि विकृत होणाराही नाही. जर रूपप्रवाह असेल, तर तो अचेतन असल्यामुळे लाकूड किंवा दगडासारखा आहे, म्हणून मृत शरीराप्रमाणे तेथे छेदनादी क्रियेने प्राणातिपाताचे अपुण्य (पाप) उत्पन्न होत नाही. प्राणातिपाताचा प्रयोग (प्रहार करणे इत्यादी) भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील संस्कारांवर होईल; त्यापैकी भूत आणि भविष्यकाळात तर त्यांचा अभाव असल्यामुळे तो संभवत नाही. आणि वर्तमानकाळात संस्कार क्षणिक असल्यामुळे, स्वतःच निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे असल्याने आणि विनाशाकडे झुकलेले असल्याने प्रहार करण्याचा प्रयोग निष्प्रयोजक ठरेल. तसेच विनाशाला कारण नसल्यामुळे प्रहार इत्यादी प्रयोगामुळे मृत्यू होत नाही. संस्कारांच्या निष्क्रियतेमुळे तो प्रयोग कोणाचा असेल? क्षणिकत्वामुळे, वध करण्याच्या इच्छेच्या समकालीन नष्ट होणाऱ्या क्रियेच्या समाप्तीच्या वेळी टिकून न राहिल्यामुळे प्राणातिपाताचे कर्म कोणाला बांधले जाईल?

ဝုစ္စတေယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသဟိတော သင်္ခါရပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တိ. တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတဥသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတဝေါဟာရပဝတ္တိနိဗန္ဓနော ယထာဝုတ္တဝပ္ပယောဂကရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော ဟညတိ, ကေဝလော ဝါ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော. ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ရူပသန္တာနေ ပရေန ပယောဇိတဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိတဝိဗန္ဓကဝိသဒိရူပုပ္ပတ္တိယာ ဝိဂတေ ဝိစ္ဆေဒေါ ဟောတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ; နာပိ အဟေတုကော ပါဏာတိပါတော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော. ခဏိကာနံ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ; န စ ကတ္တုရဟိတော ပါဏာတိပါတပ္ပယောဂေါ နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု သန္နိဟိတတာမတ္တေန ဥပကာရကေသု အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနေ နိယတေသု ကာရဏေသု ကတ္တုဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော ယထာ – ‘‘ပဒီပေါ ပကာသေတိ, နိသာကရော စန္ဒိမာ’’တိ. န စ ကေဝလဿ ဝစာဓိပ္ပာယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော သန္တာနဝသေန အဝဋ္ဌိတဿေဝ ပဋိဇာနနတော; သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနဉ္စ [Pg.267] ပဒီပါဒီနံ အတ္ထကိရိယသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မုနာ ဗဒ္ဓေါ; တတော ဧဝ ယသ္မိံ သန္တာနေ ပါဏာတိပါတစေတနာ ပဝတ္တာ; တတ္ထေဝ သန္တာနေ ပစ္စယန္တရသမဝါယေန ဘဝန္တရေ နိရယာဒီသု တဿာ ဖလပ္ပဝတ္တီတိ နတ္ထေဝ ကတဝိနာသော အကတဗ္ဘာဂမော စ. ဣမိနာ နယေန အဒိန္နာဒါနာဒီနဉ္စ ဝသေန ယထာရဟံ ကမ္မပထသမ္ဗန္ဓဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

असे म्हटले जाते की, पूर्वोक्त वधक-चेतनेने (मारण्याच्या इच्छेने) युक्त असलेला, 'सत्त्व' संज्ञक संस्कारांचा समूह मारतो. त्याच्याद्वारे प्रवृत्त केलेल्या वध-प्रयोगाच्या निमित्ताने, ज्याची उष्णता, विज्ञान आणि जीवितेंद्रिय निघून गेले आहे आणि जो मृत या व्यवहाराच्या प्रवृत्तीशी बांधला गेला आहे, असा पूर्वोक्त वध-प्रयोगाच्या वेळी उत्पन्न होण्यास योग्य असलेला रूप आणि अरूप धर्मांचा समूह मारला जातो, किंवा केवळ चित्त आणि चैतसिकांचा प्रवाह मारला जातो. वध-प्रयोगाचा विषय नसतानाही, त्याच्या पंचवोकार भवात रूप-प्रवाहाच्या अधीन राहण्याच्या वृत्तीमुळे, दुसऱ्याने केलेल्या जीवितेंद्रिय-उच्छेदक प्रयोगाच्या प्रभावाने रूप-प्रवाहात त्याद्वारे निर्माण होणाऱ्या प्रतिबंधक विसदृश रूपाच्या उत्पत्तीने मूळ रूप नाहीसे झाल्यावर विच्छेद होतो, म्हणून प्राणातिपाताचा असंभव नाही; तसेच प्राणातिपात अहेतुक नाही, आणि तो प्रयोग निष्प्रयोजनही नाही, कारण वर्तमान संस्कारांवर केलेल्या प्रयोगाच्या प्रभावाने त्यानंतर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या संस्कार-समूहाची तशी उत्पत्ती होत नाही. क्षणिक संस्कारांच्या क्षणिक मरणाचा येथे मरण या अर्थाने अभिप्रेत नसल्यामुळे आणि संतती-मरणाचा पूर्वोक्त पद्धतीने सहेतुक भाव असल्यामुळे मरण अहेतुक नाही; आणि कर्त्याशिवाय प्राणातिपाताचा प्रयोग होत नाही असे नाही, कारण निष्क्रिय असलेल्या संस्कारांमध्येही केवळ सन्निहित असण्यानेच उपकारक असणाऱ्या आणि आपापले अनुरूप फळ उत्पन्न करण्यास निश्चित असलेल्या कारणांमध्ये कर्ता असा व्यवहार सिद्ध होतो, जसे की – 'दिवा प्रकाशतो, चंद्र रात्रीचा प्रकाश करतो'. केवळ वाणीच्या अभिप्रायाशी सहवर्ती असलेल्या चित्त-चैतसिक समूहाचा प्राणातिपात इच्छित नाही, कारण प्रवाहाच्या रूपाने स्थित असलेल्याचाच स्वीकार केला जातो; आणि प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या दिवा इत्यादींची अर्थक्रिया-सिद्धी दिसून येते, म्हणून प्राणातिपाताच्या कर्माने बंधन होतेच; म्हणूनच ज्या प्रवाहात प्राणातिपात-चेतना प्रवृत्त झाली आहे, त्याच प्रवाहात इतर प्रत्ययांच्या समूहाने दुसऱ्या भवात नरक इत्यादींमध्ये तिच्या फळाची प्रवृत्ती होते, म्हणून कृतविनाश आणि अकृताभ्यागम हे घडत नाही. या पद्धतीने अदत्तादान इत्यादींच्या संदर्भातही योग्यतेनुसार कर्मपथाच्या संबंधाचे स्पष्टीकरण समजून घ्यावे.

သဗ္ဗော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော တဏှာဝသဂတဿေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာဓိပတေယျေနာ’’တိ. တေသု တေသု ဓမ္မေသူတိ မယာ ဒေသိယမာနဒဿနဓမ္မေသု. ပကတိကမ္မဋ္ဌာနန္တိ တဿ ထေရဿ သန္တိကေ ဂဟေတွာ ပရိဟရိယမာနကမ္မဋ္ဌာနံ. အညံ နဝကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဘဂဝတော ဒေသနာနုသာရေန ဂဟိတံ အညံ နဝံ ကမ္မဋ္ဌာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

सर्व दृष्टी-ग्रहण हे तृष्णेच्या वश झालेल्याचेच असते, म्हणून 'तृष्णेच्या अधिपत्याखाली' असे म्हटले आहे. 'त्या त्या धर्मांमध्ये' म्हणजे माझ्याद्वारे उपदेशिलेल्या दर्शन-धर्मांमध्ये. 'प्रकृती-कर्मस्थान' म्हणजे त्या थेरांच्या जवळ ग्रहण करून आचरणात आणलेले कर्मस्थान. 'दुसरे नवीन कर्मस्थान' म्हणजे भगवंतांच्या देशनेनुसार ग्रहण केलेले दुसरे नवीन कर्मस्थान. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

महापुण्णम सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၁၀. စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. चूळपुण्णम सुत्त वर्णन

၉၁. တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ အာမေဍိတဝစနံ ဗျာပနိစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ယံ ယံ ဒိသ’’န္တိအာဒိ. အနုဝိလောကေတွာတိ ဧတ္ထ အနုသဒ္ဒေါပိ ဗျာပနိစ္ဆာယမေဝါတိ အနု အနု ဝိလောကေတွာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ – ‘‘တတော တတော ဝိလောကေတွာ’’တိ. အသန္တော နီစော ပုရိသောတိ အသပ္ပုရိသောတိ အာဟ – ‘‘ပါပပုရိသော လာမကပုရိသော’’တိ. သောတိ အသပ္ပုရိသော. တန္တိ အသပ္ပုရိသံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ အသပ္ပုရိသဓမ္မာနံ ယာထာဝတော အဇာနနတော. ပါပဓမ္မသမန္နာဂတောတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိအသန္တုဋ္ဌိတာဒိလာမကဓမ္မသမန္နာဂတော. အသပ္ပုရိသေ ဘတ္တိ ဧတဿာတိ အသပ္ပုရိသဘတ္တိ. တေနာဟ – ‘‘အသပ္ပုရိသသေဝနော’’တိ. အသပ္ပုရိသဓမ္မော အသပ္ပုရိသော ဥတ္တရပဒလောပေန, တေသံ စိန္တနသီလောတိ အသပ္ပုရိသစိန္တီ. တေနာဟ ‘‘အသပ္ပုရိသစိန္တာယ စိန္တကော’’တိ, ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီတိ အတ္ထော. အသပ္ပုရိသမန္တနန္တိ အသာဓုဇနဝိစာရံ အသပ္ပုရိသဝီမံသံ. အသပ္ပုရိသဝါစန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဒုဗ္ဘာသိတံ. အသပ္ပုရိသကမ္မံ နာမ တိဝိဓမ္ပိ ကာယဒုစ္စရိတံ. အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိ နာမ ဝိသေသတော ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, တာယ သမန္နာဂတော အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, အသပ္ပုရိသဒါနံ [Pg.268] နာမ အသက္ကစ္စဒါနာဒိ. သဗ္ဗောပါယမတ္ထော ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတိ.

९१. 'तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं' हा द्विरुक्तीचा शब्द व्याप्ती दर्शवण्याच्या इच्छेने म्हटला आहे, म्हणून 'ज्या ज्या दिशेला' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनुविलोकेत्वा' यामध्ये 'अनु' हा शब्द देखील व्याप्ती दर्शवण्यासाठीच आहे, म्हणून 'पुन्हा पुन्हा पाहून' असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तिकडे तिकडे पाहून'. 'असंतो नीचो पुरिसो' म्हणजे 'असत्पुरुष', म्हणून 'पापपुरुष, लामक पुरुष' असे म्हटले आहे. 'सो' म्हणजे तो असत्पुरुष. 'तं' म्हणजे त्या असत्पुरुषाला ओळखू शकत नाही, कारण असत्पुरुषाच्या धर्मांना यथार्थपणे जाणत नाही. 'पापधम्मसमन्नागतो' म्हणजे कायदुश्चरित इत्यादी आणि असंतुष्टता इत्यादी लामक धर्मांनी युक्त असलेला. 'असत्पुरुषांवर ज्याची भक्ती आहे' तो 'असत्पुरुषभक्ती'. म्हणूनच म्हटले आहे – 'असत्पुरुषांचे सेवन करणारा'. 'असत्पुरुषधम्मो' म्हणजे असत्पुरुष (येथे उत्तरपदलोप झाला आहे), त्यांच्यासारखा विचार करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'असत्पुरुषचिंती'. म्हणूनच म्हटले आहे – 'असत्पुरुषांच्या विचाराने विचार करणारा', म्हणजेच वाईट विचार करणारा असा अर्थ आहे. 'असत्पुरुषमंतनं' म्हणजे दुर्जनांचा विचार, असत्पुरुषांची चर्चा. 'असत्पुरुषवाचा' म्हणजे चार प्रकारचे दुभाषित. 'असत्पुरुषकम्मं' म्हणजे तिन्ही प्रकारचे कायदुश्चरित. 'असत्पुरुषदिट्ठि' म्हणजे विशेषतः दहा वस्तूंनी युक्त असलेली मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी), तिने युक्त असलेला तो 'असत्पुरुषदिट्ठिया समन्नागतो'. 'असत्पुरुषदानं' म्हणजे असक्किच्चदान (आदररहित दान) इत्यादी. संपूर्ण पाठाचा अर्थ पाळीवरूनच स्पष्ट होतो.

‘‘ပါဏံ ဟနိဿာမီ’’တိအာဒိကာ စေတနာ ကာမံ ပရဗျာဗာဓာယပိ ဟောတိယေဝ, ယထာ ပန သာ အတ္တနော ဗလဝတရဒုက္ခတ္ထာယ ဟောတိ, တထာ န ပရဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ, ‘‘အတ္တနော ဒုက္ခတ္ထာယ စိန္တေတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တော. ယထာ အသုကော အသုကန္တိအာဒီဟိ ပါပကော ပါပဝိပါကေကဒေသံ ဗလဝံ ဂရုတရံ ဝါ ပစ္စနုဘောန္တောပိ ယထာ ပရော ပစ္စနုဘောတိ, န တထာ သယန္တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ပရဗျာဗာဓာယာ’’တိ. ဂဟေတွာတိ ပါပကိရိယာယ သဟာယဘာဝေန ဂဟေတွာ.

'मी प्राणाचा घात करीन' इत्यादी चेतना जरी दुसऱ्याला पीडा देण्यासाठीच असते, तरी ती स्वतःसाठी अधिक बलवान दुःखाचे कारण कशी बनते, दुसऱ्यासाठी तशी नाही, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'स्वतःच्या दुःखासाठी विचार करतो' असेच म्हटले आहे. जसे की 'अमुक अमुक' इत्यादींद्वारे पापी मनुष्य पापविपाकाचा एक भाग बलवान किंवा अत्यंत जड भोगत असतानाही, जसा दुसरा भोगतो, तसा स्वतः भोगत नाही हे दर्शवतो. म्हणूनच 'दुसऱ्याला पीडा देण्यासाठी' असे म्हटले आहे. 'गहेत्वा' म्हणजे पापकर्मात साहाय्यक म्हणून घेऊन.

အသက္ကစ္စန္တိ အနာဒရံ ကတွာ. ဒေယျဓမ္မဿ အသက္ကရဏံ အပ္ပသန္နာကာရော, ပုဂ္ဂလဿ အသက္ကရဏံ အဂရုကရဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဒေယျဓမ္မံ န သက္ကရောတိ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အစိတ္တီကတွာတိ န စိတ္တေ ကတွာ, န ပူဇေတွာတိ အတ္ထော. ပူဇေန္တော ဟိ ပူဇေတဗ္ဗဝတ္ထုံ စိတ္တေ ဌပေတိ, တတော န ဗဟိ ကရောတိ. စိတ္တံ ဝါ အစ္ဆရိယံ ကတွာ ပဋိပတ္တိ စိတ္တီကရဏံ, သမ္ဘာဝနကိရိယာ. တပ္ပဋိက္ခေပတော အစိတ္တီကရဏံ, အသမ္ဘာဝနကိရိယာ. အပဝိဒ္ဓန္တိ ဥစ္ဆိဋ္ဌာဒိဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ ဝိယ အဝခိတ္တကံ. တေနာဟ – ‘‘ဆဍ္ဍေတုကာမော ဝိယာ’’တိအာဒိ. ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယာတိ ရောဂိကသရီရံ ဩဒနာဒီဟိ ပမဇ္ဇိတွာ ဝမ္မိကေ ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ. အဒ္ဓါ ဣမဿ ဒါနဿ ဖလံ မမေဝ အာဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ ယဿ တထာ ဒိဋ္ဌိ အတ္ထိ, သော အာဂမနဒိဋ္ဌိကော, အယံ ပန န တာဒိသောတိ အာဟ ‘‘အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော’’တိ. တေနာဟ – ‘‘နော ဖလပါဋိကင်္ခီ ဟုတွာ ဒေတီ’’တိ.

'असक्किच्चं' म्हणजे अनादर करून. देय्यधर्माचा सत्कार न करणे म्हणजे अप्रसन्नता दर्शवणे, पुद्गलाचा सत्कार न करणे म्हणजे आदर न दाखवणे, हा अर्थ दर्शवताना 'देय्यधर्माचा सत्कार करत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'अचित्तीकत्वा' म्हणजे चित्तात न धरता, म्हणजेच पूजा न करता असा अर्थ आहे. कारण पूजा करणारा पूजनीय वस्तूला चित्तात ठेवतो, तिला बाहेर करत नाही. किंवा चित्ताला आश्चर्यचकित करून केलेली प्रतिपत्ती म्हणजे 'चित्तीकरण', ही आदराची क्रिया आहे. त्याच्या उलट 'अचित्तीकरण' म्हणजे अनादराची क्रिया. 'अपविद्धं' म्हणजे उष्टे इत्यादी टाकून देण्याजोग्या वस्तूंप्रमाणे फेकून दिलेले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'टाकून देण्याची इच्छा असल्यासारखे' इत्यादी. 'रोग टाकल्याप्रमाणे' म्हणजे रोगी शरीराला भात इत्यादींनी पुसून वारुळात रोग टाकल्याप्रमाणे. 'निश्चितच या दानाचे फळ मलाच मिळेल' अशी ज्याची दृष्टी असते, तो 'आगमनदृष्टी' असलेला असतो, परंतु हा तसा नाही, म्हणून 'अनागमनदृष्टी' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'फळाची आकांक्षा न ठेवता देतो'.

ကာမဉ္စာယံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလော အသဒ္ဓမ္မာဒီဟိ ပါပဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော, တေဟိ ပန သဗ္ဗေဟိပိ မိစ္ဆာဒဿနံ မဟာသာဝဇ္ဇန္တိ ဒဿေတုံ, ‘‘တာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိရယေ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေနာတိ ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သဒေဝကံ လောက’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ဒေဝသဒ္ဒေါ ဆကာမာဝစရဒေဝေသု, ဧဝမိဓာတိ အာဟ ‘‘ဆကာမာဝစရဒေဝါ’’တိ. တတ္ထ ဗြဟ္မာနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏန္တိ စေ? ဣဓ ဒါနဖလဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ[Pg.269], တတ္ထာပိ ဆကာမာဝစရဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဒေဝမဟတ္တတာဒိဝစနတော. တိဏ္ဏံ ကုလာနံ သမ္ပတ္တီတိ ခတ္တိယမဟတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏံ ကုလာနံ သမ္ပတ္တိ, န ကေဝလံ ကုလသမ္ပဒါ ဧဝ အဓိပ္ပေတာ, အထ ခေါ တတ္ထ အာယုဝဏ္ဏယသဘောဂဣဿရိယာဒိသမ္ပဒါပိ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥဠာရဿ ဒါနမယပုညဿ ဝသေန တေသမ္ပိ သမိဇ္ဈနတော. သုဒ္ဓဝဋ္ဋဝသေနေဝ ကထိတံ သုက္ကပက္ခေပိ သဗ္ဗသော ဝိဝဋ္ဋဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ. သဒ္ဓါဒယော ဟိ လောကိယကုသလသမ္ဘာရာ ဧဝေတ္ထ အဓိပ္ပေတာတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

जरी वर उल्लेखिलेली व्यक्ती असद्धर्मादी पापधर्मांनी युक्त असली, तरी त्या सर्वांमध्ये “मिथ्यादृष्टी ही सर्वात मोठी महादोषयुक्त (महासावज्ज) आहे” हे दर्शवण्यासाठी “त्या मिथ्यादृष्टीमुळे ती निरयात उत्पन्न होते” असे म्हटले आहे. “सांगितलेल्याच्या विरुद्ध पद्धतीने” (वृत्तप्रतिपक्षनयेन) म्हणजे कृष्णपक्षात सांगितलेल्या अर्थाच्या उलट शुक्लपक्षात अर्थ समजून घ्यावा. “सदेवकं लोकं” (देवांसह लोक) इत्यादींमध्ये “देव” हा शब्द सहा कामावचर देवांच्या संदर्भात आहे, तसेच येथेही “सहा कामावचर देव” असे म्हटले आहे. तेथे ब्रह्मांचा स्वतंत्रपणे स्वीकार केल्यामुळे कामावचर देवांचे ग्रहण केले आहे का? येथे दानाच्या फळाचा उद्देश असल्यामुळे कामावचर देवांचे ग्रहण केले आहे, आणि तेथेही देवांच्या मोठेपणाच्या वचनामुळे सहा कामावचर देवांचे ग्रहण समजले पाहिजे. “तीन कुळांची संपत्ती” म्हणजे क्षत्रिय-महाशाल इत्यादी तीन कुळांची संपत्ती; केवळ कुळसंपत्तीच अभिप्रेत नाही, तर तेथे आयुष्य, वर्ण, यश, भोग, ऐश्वर्य इत्यादी संपत्ती देखील अभिप्रेत आहे असे समजले पाहिजे, कारण उदार दानमय पुण्याच्या प्रभावाने त्यांचीही प्राप्ती होते. हे केवळ शुद्ध संसाराच्या (वट्ट) दृष्टीनेच सांगितले आहे, कारण शुक्लपक्षातही पूर्णपणे विवट्टाचा (संसारमुक्तीचा) स्पर्श झालेला नाही. येथे श्रद्धा इत्यादी लौकिक कुशल संभारच अभिप्रेत आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

चूळपुण्णमसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

နိဋ္ဌိတာ စ ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

आणि देवदहवग्गाची वर्णना समाप्त झाली.

၂. အနုပဒဝဂ္ဂေါ

२. अनुपदवग्गो (अनुपद वर्ग)

၁. အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अनुपदसुत्तवर्णना (अनुपद सुत्ताची वर्णना)

၉၃. ဣဒ္ဓိမာတိ [Pg.270] ဂုဏော ပါကဋော ပရတောဃောသေန ဝိနာ ပါသာဒကမ္ပနဒေဝစာရိကာဒီဟိ သယမေဝ ပကာသဘာဝတော; ဓုတဝါဒါဒိဂုဏာနမ္ပိ တထာဘာဝေ ဧတေနေဝ နယေန တေသံ ဂုဏာနံ ပါကဋယောဂတော စ ပရေသံ နိစ္ဆိတဘာဝတော စ. ပညဝတော ဂုဏာတိ ပညာပဘေဒပဘာဝိတေ ဂုဏဝိသေသေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေ ဟိ ယေဘုယျေန ပရေသံ အဝိသယာ. တေနာဟ – ‘‘န သက္ကာ အကထိတာ ဇာနိတု’’န္တိ. ဝိသဘာဂါ သဘာဂါ နာမ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလေသု ပုထုဇ္ဇနေသု, တေ ပန အပ္ပဟီနရာဂဒေါသတာယ ပရဿ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ မက္ခေတွာ အဝိဇ္ဇမာနံ အဝဏ္ဏမေဝ ဃောသေန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဝိသဘာဂ…ပေ… ကထေန္တီ’’တိ.

९३. “ऋद्धीमान” (इद्धिमा) हा गुण प्रकट आहे, कारण दुसऱ्याच्या सांगण्याशिवाय प्रासाद कंपित करणे, देवलोकात संचार करणे इत्यादींद्वारे तो स्वतःच प्रकाशित होतो; धुतवाद इत्यादी गुणांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने त्यांच्या गुणांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे आणि इतरांना त्याविषयी खात्री पटत असल्यामुळे तो प्रकट होतो. “प्रज्ञावंताचे गुण” हे प्रज्ञेच्या विविध प्रकारांनी उद्भवलेल्या विशेष गुणांच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण ते गुण बहुतांश करून इतरांच्या विषयापलीकडचे असतात. म्हणूनच म्हटले आहे – “सांगितल्याशिवाय ते जाणणे शक्य नाही.” “विसभाग” (भिन्न स्वभावाचे) आणि “सभाग” (समान स्वभावाचे) म्हणजे अयोनिशोमनसिकार बहुल असणाऱ्या पृथग्जनांमध्ये; ते राग आणि द्वेष नष्ट न झाल्यामुळे, दुसऱ्याचा असलेला गुणही झाकून टाकतात आणि नसलेला अवगुणच घोषित करतात, म्हणूनच म्हटले आहे – “विसभाग...पे... सांगतात.”

ယာ အဋ္ဌာရသန္နံ ဓာတူနံ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော ယထာဘူတံ ပဇာနနာ, အယံ ဓာတုကုသလတာ. အာယတနကုသလတာယပိ ဧသေဝ နယော. အဝိဇ္ဇာဒီသု ဒွါဒသသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂေသု ကောသလ္လံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာ. ဣဒံ ဣမဿ ဖလဿ ဌာနံ ကာရဏံ, ဣဒံ အဋ္ဌာနံ အကာရဏန္တိ ဧဝံ ဌာနဉ္စ ဌာနတော, အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနနာ, အယံ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလတာ. ယော ပန ဣမေသု ဓာတုအာဒီသု ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန နိဿင်္ဂဂတိယာ ပဏ္ဍာတိ လဒ္ဓနာမေန ဉာဏေန ဣတော ဂတော ပဝတ္တော, အယံ ပဏ္ဍိတော နာမာတိ အာဟ – ‘‘ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဏ္ဍိတော’’တိ. မဟန္တာနံ အတ္ထာနံ ပရိဂ္ဂဏှနတော မဟတီ ပညာ ဧတဿာတိ မဟာပညော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ အာဟ – ‘‘မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ.

अठरा धातूंच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वाद, आणि आदीनव (दोष) यांनुसार त्यांचे यथाभूत जाणणे, ही “धातूकुशलता” (धातुकुसळता) होय. आयतनकुशलतेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अविद्या इत्यादी बारा प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांमधील कौशल्याला “प्रतीत्यसमुत्पादकुशलता” (पटिच्चसमुप्पादकुसळता) म्हणतात. “हे या फळाचे स्थान (कारण) आहे, हे अस्थान (अकारण) आहे” अशा प्रकारे स्थानाला स्थान म्हणून आणि अस्थानाला अस्थान म्हणून यथाभूत जाणणे, ही “स्थानास्थानकुशलता” (ठानाठानकुसळता) होय. जो या धातू इत्यादींमध्ये परिज्ञा आणि अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे आसक्तीरहित गतीने “पंडित” ही संज्ञा प्राप्त झालेल्या ज्ञानाने युक्त होऊन प्रवृत्त होतो, त्याला “पंडित” म्हणतात, म्हणूनच म्हटले आहे – “या चार कारणांमुळे तो पंडित आहे.” महान अर्थांचे ग्रहण करत असल्यामुळे ज्याची प्रज्ञा महान आहे, तो “महाप्रज्ञ” (महापञ्ञो) होय. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “महाप्रज्ञ इत्यादींनी युक्त असलेला असा अर्थ आहे.”

နာနတ္တန္တိ ယာဟိ မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရော ‘‘မဟာပညော’’တိအာဒိနာ ကိတ္တီယတိ, တာသံ မဟာပညာဒီနံ ဣဒံ နာနတ္တံ အယံ ဝေမတ္တတာ. ယဿ ကဿစိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၂၁၆; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၁၀; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၅၈၄) ဝိသေသတော အရူပဓမ္မဿ မဟတ္တံ နာမ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ တဒဿ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ဒဿေန္တော, ‘‘မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟေတုမဟန္တတာယ ပစ္စယမဟန္တတာယ နိဿယမဟန္တတာယ ပဘေဒမဟန္တတာယ ကိစ္စမဟန္တတာယ [Pg.271] ဖလမဟန္တတာယ အာနိသံသမဟန္တတာယ စ သီလက္ခန္ဓဿ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟေတူ အလောဘာဒယော, ပစ္စယာ ဟိရောတ္တပ္ပသဒ္ဓါသတိဝီရိယာဒယော. နိဿယာ သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓိနိယတတာ တံသမင်္ဂိနော စ ပုရိသဝိသေသာ. ပဘေဒေါ စာရိတ္တာဒိဝိဘာဂေါ. ကိစ္စံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပဋိပက္ခဿ ဝိဓမနံ. ဖလံ သဂ္ဂသမ္ပဒါ နိဗ္ဗာနသမ္ပဒါ စ. အာနိသံသော ပိယမနာပတာဒိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉) အာကင်္ခေယျသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော) စ အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိနာ နယေန သမာဓိက္ခန္ဓာဒီနမ္ပိ မဟန္တတာ ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနံ ပန မဟန္တဘာဝေါ မဟာဝိသယတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဌာနာဋ္ဌာနာနံ မဟာဝိသယတာ ဗဟုဓာတုကသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၂၄ အာဒယော) သယမေဝ အာဂမိဿတိ. ဝိဟာရသမာပတ္တီနံ သမာဓိက္ခန္ဓေ နိဒ္ဓါရိတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, အရိယသစ္စာနံ သကလသာသနသင်္ဂဟဏတော သစ္စဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၁၈၉ အာဒယော) တံသံဝဏ္ဏနာသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၈၉ အာဒယော) အာဂတနယေန. သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ ဝိဘင်္ဂါဒီသု (ဝိဘ. ၃၅၅ အာဒယော) တံသံဝဏ္ဏနာဒီသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၃၅၅ အာဒယော) စ အာဂတနယေန. သာမညဖလာနံ မဟတော ဟိတဿ မဟတော သုခဿ မဟတော အတ္ထဿ မဟတော ယောဂက္ခေမဿ နိပ္ဖတ္တိဘာဝတော သန္တပဏီတနိပုဏအတက္ကာဝစရပဏ္ဍိတဝေဒနီယဘာဝတော စ. အဘိညာနံ မဟာသမ္ဘာရတော မဟာဝိသယတော မဟာကိစ္စတော မဟာနုဘာဝတော မဟာနိပ္ဖတ္တိတော စ. နိဗ္ဗာနဿ မဒနိမ္မဒနာဒိမဟတ္ထသိဒ္ဓိတော မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

“नानात्व” (नानत्तं) म्हणजे ज्या महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे स्थविरांना “महाप्रज्ञ” इत्यादी शब्दांनी कीर्तिले जाते, त्या महाप्रज्ञा इत्यादींमधील हे नानात्व (विविधता) किंवा हा फरक (वेमत्तता) होय. कोणत्याही, विशेषतः अरूप धर्माचे मोठेपण हे कार्यसिद्धीवरून समजले पाहिजे, हे त्याच्या कार्यसिद्धीद्वारे दर्शवताना “महान शीलस्कंधाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हेतूच्या महानतेमुळे, प्रत्ययाच्या (पच्चय) महानतेमुळे, निश्रयाच्या (निस्सय) महानतेमुळे, प्रभेदाच्या महानतेमुळे, कार्याच्या महानतेमुळे, फळाच्या महानतेमुळे आणि आनिशंसाच्या महानतेमुळे शीलस्कंधाचे मोठेपण समजून घ्यावे. तेथे हेतू म्हणजे अलोभ इत्यादी; प्रत्यय म्हणजे ह्री, अपत्राप्य, श्रद्धा, स्मृती, वीर्य इत्यादी. निश्रय म्हणजे श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि सम्यक्संबोधीची निश्चितता आणि त्या गुणांनी युक्त असलेले विशिष्ट पुरुष. प्रभेद म्हणजे चारित्र्य इत्यादी विभाग. कार्य म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे प्रतिपक्षाचा नाश करणे. फळ म्हणजे सग्गसंपत्ती (स्वर्गसंपत्ती) आणि निर्वाणसंपत्ती. आनिशंस म्हणजे प्रिय आणि मनासारखे असणे इत्यादी. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार विसुद्धिमग्ग आणि आकंखेय्यसुत्त इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा. याच पद्धतीने समाधिस्कंध इत्यादींचेही मोठेपण योग्य प्रकारे निश्चित करून समजून घ्यावे, परंतु स्थानास्थान इत्यादींचे मोठेपण त्यांच्या विशाल विषयामुळे समजून घ्यावे. तेथे स्थानास्थानांचे महाविषयत्व बहुधातुकसुत्तात स्वतःच येईल. विहार आणि समापत्तींचे मोठेपण समाधिस्कंधात निश्चित केलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे; आर्य सत्यांचे मोठेपण संपूर्ण शासनाचा संग्रह करत असल्यामुळे सच्चविभंग आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावे. सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) इत्यादींचे मोठेपण विभंग आणि त्यांच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावे. श्रामण्यफळांचे मोठेपण हे महान हित, महान सुख, महान अर्थ आणि महान योगक्षेम यांच्या निष्पत्तीमुळे तसेच ते शांत, प्रणीत, निपुण, अतर्कावचर आणि पंडितांना वेदनीय असल्यामुळे समजून घ्यावे. अभिज्ञांचे मोठेपण त्यांच्या महान संभारामुळे, महान विषयामुळे, महान कार्यामुळे, महान प्रभावामुळे आणि महान निष्पत्तीमुळे समजून घ्यावे. निर्वाणाचा मोठेपणा मद-मर्दन इत्यादी महान अर्थांच्या सिद्धीमुळे समजून घ्यावा.

ပုထုပညာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – နာနာခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ, ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော နာမ…ပေ… အယံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော နာမာ’’တိ, ဧဝံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တေသုပိ ‘‘ဧကဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော, ဧကာဒသဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော, ဧကဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော, ဗဟုဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော, ဧကဝိဓေန သညာက္ခန္ဓော…ပေ… ဧကဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော, ဗဟုဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ ဧဝံ ဧကေကဿ ခန္ဓဿ ဧကဝိဓာဒိဝသေန အတီတာဒိဘေဒဝသေနပိ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တထာ ‘‘ဣဒံ စက္ခာယတနံ နာမ…ပေ… ဣဒံ ဓမ္မာယတနံ နာမ. တတ္ထ ဒသာယတနာ ကာမာဝစရာ, ဒွေ စတုဘူမကာ’’တိ ဧဝံ အာယတနနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ.

‘पुथुपञ्ञा’ (विस्तीर्ण प्रज्ञा) येथेही सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा. हा विशेष आहे – विविध स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, जसे की ‘हा रूपस्कंध आहे...पे... हा विज्ञानस्कंध आहे’, अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या विविधतेला (नानात्वाला) अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. त्यांमध्येही ‘एक प्रकारचा रूपस्कंध, अकरा प्रकारचा रूपस्कंध, एक प्रकारचा वेदनास्कंध, बहुविध वेदनास्कंध, एक प्रकारचा संज्ञास्कंध...पे... एक प्रकारचा विज्ञानस्कंध, बहुविध विज्ञानस्कंध’ अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाच्या एकविध इत्यादी रूपाने आणि भूतकाळ इत्यादी भेदाने सुद्धा विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. तसेच ‘हे चक्षुआयतन आहे...पे... हे धम्मायतन आहे. त्यातील दहा आयतने कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत’ अशा प्रकारे आयतनांच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते.

နာနာဓာတူသူတိ [Pg.272] ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမ…ပေ… အယံ မနောဝိညာဏဓာတု နာမ. တတ္ထ သောဠသ ဓာတုယော ကာမာဝစရာ, ဒွေ စတုဘူမကာ’’တိ ဧဝံ နာနာဓာတူသု ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တယိဒံ ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတုဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉှိ ဒွိန္နဉ္စ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတူသုယေဝ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တဉ္စ ခေါ ဧကဒေသတောဝ, နော နိပ္ပဒေသတော, အနုပါဒိဏ္ဏကဓာတူနံ ပန နာနာကရဏံ န ဇာနန္တိယေဝ. သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံယေဝ ပန, ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမဿ ရုက္ခဿ ခန္ဓော သေတော ဟောတိ, ဣမဿ ကဏှော, ဣမဿ ဗဟလတ္တစော, ဣမဿ တနုတ္တစော, ဣမဿ ပတ္တံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဧဝရူပံ, ဣမဿ ပုပ္ဖံ နီလံ ပီတံ လောဟိတံ ဩဒါတံ သုဂန္ဓံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ, ဖလံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တံ ဒီဃံ ဝဋ္ဋံ သုသဏ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဖရုသံ သုဂန္ဓံ မဓုရံ တိတ္တကံ အမ္ဗိလံ ကဋုကံ ကသာဝံ, ကဏ္ဋကော တိခိဏော အတိခိဏော ဥဇုကော ကုဋိလော လောဟိတော ဩဒါတော ဟောတီ’’တိ ဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ.

‘नानाधातूंसु’ (विविध धातूंमध्ये) म्हणजे ‘हा चक्षुधातू आहे...पे... हा मनोविज्ञानधातू आहे. त्यातील सोळा (सोळस) धातू कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत’ अशा प्रकारे विविध धातूंना अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. हे उपादिण्णक (उपात्त) धातूंच्या संदर्भात सांगितले आहे असे समजावे. कारण प्रत्येकबुद्ध आणि दोन अग्रश्रावकांचे ज्ञान केवळ उपादिण्णक धातूंच्याच विविधतेला अनुसरून प्रवृत्त होते. आणि तेही एका अंशानेच, संपूर्णपणे नाही; अनुपादिण्णक (अनुपात्त) धातूंची विविधता तर ते जाणतच नाहीत. परंतु केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचेच ज्ञान अशा प्रकारे प्रवृत्त होते की, ‘या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचा बुंधा पांढरा आहे, याचा काळा आहे, याची साल जाड आहे, याची साल पातळ आहे, याचे पान रंग आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे, याचे फूल निळे, पिवळे, तांबडे, पांढरे, सुगंधी किंवा दुर्गंधी आहे, फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, गोड, कडू, आंबट, तिखट किंवा तुरट आहे, काटा तीक्ष्ण, अतितीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, तांबडा किंवा पांढरा आहे’ अशा प्रकारे धातूंच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते.

အတ္ထေသူတိ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု. နာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသူတိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော သန္တာနဘေဒတော စ နာနပ္ပဘေဒေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂေသု. အဝိဇ္ဇာဒိအင်္ဂါနဉှိ ပစ္စေကံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသညိတာတိ. တေနာဟ – သင်္ခါရပိဋကေ ‘‘ဒွါဒသ ပစ္စယာ ဒွါဒသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါ’’တိ. နာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသူတိ နာနာသဘာဝေသု နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော သုညသဘာဝေသု, တတော ဧဝ ဣတ္ထိပုရိသအတ္တအတ္တနိယာဒိဝသေန အနုပလဗ္ဘေသု သဘာဝေသု. မ-ကာရော ဟေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရော. နာနာအတ္ထေသူတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေသု ပစ္စယုပ္ပန္နာဒိနာနာအတ္ထေသု. ဓမ္မေသူတိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေသု ပစ္စယာဒိနာနာဓမ္မေသု. နိရုတ္တီသူတိ တေသံယေဝ အတ္ထဓမ္မာနံ နိဒ္ဓါရဏဝစနသင်္ခါတာသု နာနာနိရုတ္တီသု. ပဋိဘာနေသူတိ ဧတ္ထ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု ဝိသယဘူတေသု, ‘‘ဣမာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီ’’တိ (ဝိဘ. ၇၂၅-၇၄၅) တထာ တထာ ပဋိဘာနတော ပဋိဘာနာနီတိ လဒ္ဓနာမေသု ဉာဏေသု. ပုထု နာနာသီလက္ခန္ဓေသူတိအာဒီသု သီလဿ ပုထုတ္တံ နာနတ္တဉ္စ ဝုတ္တမေဝ. ဣတရေသံ ပန ဝုတ္တနယာနုသာရေန သုဝိညေယျတ္တာ ပါကဋမေဝ. ယံ ပန အဘိန္နံ ဧကမေဝ နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ ဥပစာရဝသေန ပုထုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ပုထု နာနာဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ. တေနဿ မဒနိမ္မဒနာဒိပရိယာယေန ပုထုတ္တံ ပရိဒီပိတံ ဟောတိ.

‘अत्थेसु’ (अर्थांमध्ये) म्हणजे रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये (आरम्मणांमध्ये). ‘नानापटिच्चसमुप्पादेसु’ (विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये) म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने तसेच संतानभेदाने विविध प्रकारच्या प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांमध्ये. कारण अविद्या इत्यादी अंगांना स्वतंत्रपणे प्रतीत्यसमुत्पाद संज्ञा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – संखारापिटकात (संस्कारपिटकात) ‘बारा प्रत्यय हे बारा प्रतीत्यसमुत्पाद आहेत’. ‘नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु’ (विविध शून्यता आणि अनुपलब्ध गोष्टींमध्ये) म्हणजे विविध स्वभावांमध्ये नित्य सार इत्यादींच्या अभावामुळे शून्य स्वभावांमध्ये, आणि म्हणूनच स्त्री, पुरुष, आत्मा, आत्मीय इत्यादी रूपाने अनुपलब्ध असणाऱ्या स्वभावांमध्ये. येथे ‘म’ कार हा पदसंधी करणारा आहे. ‘नानाअत्थेसु’ (विविध अर्थांमध्ये) म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदेच्या (अत्थपटिसम्भिदा) विषयांमधील प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयउप्पन्न) इत्यादी विविध अर्थांमध्ये. ‘धम्मेसु’ (धम्मांमध्ये) म्हणजे धम्मप्रतिसंभिदेच्या (धम्मपटिसम्भिदा) विषयांमधील प्रत्यय (पच्चय) इत्यादी विविध धम्मांमध्ये. ‘निरुत्तीसु’ (निरुक्तींमध्ये) म्हणजे त्याच अर्थ आणि धम्मांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शब्दांनी युक्त अशा विविध निरुक्तींमध्ये. ‘पटिभानेसु’ (प्रतिभानांमध्ये) येथे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादी विषयांमध्ये ‘हे या अर्थाचे प्रकाशक आहेत’ अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने प्रतिभासित होत असल्यामुळे ‘प्रतिभान’ असे नाव मिळालेल्या ज्ञानांमध्ये. ‘पुथु नानासीलक्खन्धेसु’ (विविध शीलस्कंधांमध्ये) इत्यादींमध्ये शीलाचे पृथक्त्व (पुथुत्त) आणि नानात्व सांगितलेच आहे. इतरांचे तर सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे स्पष्टच आहे. परंतु जे अभिन्न आणि एकच निर्वाण (निब्बान) आहे, तिथे उपचाराने पृथक्त्व ग्रहण करावे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अनेक सामान्य लोकांशी संबंधित धम्मांचे उल्लंघन करून’. त्यामुळे त्याचे मद-मर्दन इत्यादी पर्यायाने पृथक्त्व स्पष्ट केले जाते.

ဧဝံ [Pg.273] ဝိသယဝသေန ပညာယ မဟတ္တံ ပုထုတ္တဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန ဟာသဘာဝံ, ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ဇဝနဘာဝံ, ကိစ္စဝသေန တိက္ခာဒိဘာဝဉ္စ ဒဿေတုံ, ‘‘ကတမာ ဟာသပညာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟာသဗဟုလောတိ ပီတိဗဟုလော. သေသပဒါနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သီလံ ပရိပူရေတီတိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ ဟုတွာ ပီတိသဟဂတာယ ပညာယ. ပီတိသောမနဿသဟဂတာ ဟိ ပညာ အဘိရတိဝသေန အာရမ္မဏေ ဖုလ္လာ ဝိကသိတာ ဝိယ ပဝတ္တတိ; န ဥပေက္ခာသဟဂတာတိ ပါတိမောက္ခသီလံ ဌပေတွာ ဟာသနီယံ ပရံ တိဝိဓမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ အတ္ထော. ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ပုန သီလက္ခန္ဓမာဟ. သမာဓိက္ခန္ဓန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

अशा प्रकारे विषयाच्या दृष्टीने प्रज्ञेचे मोठेपण आणि पृथक्त्व दाखवून, आता संप्रयुक्त धर्मांच्या (सम्पयुत्तधम्म) दृष्टीने हास्यभाव (आनंद), प्रवृत्तीच्या आकाराने जवनभाव (वेगवानता) आणि कार्याच्या दृष्टीने तीक्ष्णता इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी ‘कतम हासपञ्ञा’ (हास्यप्रज्ञा कोणती?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘हासबहुलो’ म्हणजे प्रीतीबहुल (आनंदबहुल). उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. ‘शीलाचे परिपूर्ण करतो’ म्हणजे अत्यंत हर्षित आणि प्रफुल्लित होऊन प्रीतीसहगत प्रज्ञेने. कारण प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) यांनी युक्त असलेली प्रज्ञा अभिरुचीमुळे आलंबनामध्ये (आरम्मणामध्ये) फुललेल्या किंवा विकसित झालेल्या फुलाप्रमाणे प्रवृत्त होते; उपेक्षासहगत प्रज्ञेप्रमाणे नाही. म्हणून पातिमोक्खशीलाला बाजूला ठेवून, आनंददायक इतर तिन्ही प्रकारच्या शीलाला परिपूर्ण करतो, असा अर्थ आहे. स्वतंत्रपणे सांगितल्यामुळे पुन्हा शीलस्कंधाचा उल्लेख केला आहे. समाधिस्कंध इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

ရူပံ အနိစ္စတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ရူပက္ခန္ဓံ အနိစ္စန္တိ သီဃံ ဝေဂေန ပဝတ္တိယာ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝေန ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ သာတိသယတ္တာ ဣန္ဒေန ဝိဿဋ္ဌဝဇိရံ ဝိယ လက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တီ အဒန္ဓာယန္တီ ရူပက္ခန္ဓေ အနိစ္စလက္ခဏံ ဝေဂသာ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တသ္မာ သာ ဇဝနပညာ နာမာတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာဝသေန ဇဝနပညံ ဒဿေတွာ ဗလဝဝိပဿနာဝသေန ဒဿေတုံ, ‘‘ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ခယဋ္ဌေနာတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇနတော ခယသဘာဝတ္တာ. ဘယဋ္ဌေနာတိ ဘယာနကဘာဝတော. အသာရကဋ္ဌေနာတိ အတ္တသာရဝိရဟတော နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော စ. တုလယိတွာတိ တုလာဘူတာယ ဝိပဿနာပညာယ တုလေတွာ. တီရယိတွာတိ တာယ ဧဝ တီရဏဘူတာယ တီရေတွာ. ဝိဘာဝယိတွာတိ ယာထာဝတော ပကာသေတွာ ပဉ္စက္ခန္ဓံ ဝိဘူတံ ကတွာ. ရူပနိရောဓေတိ ရူပက္ခန္ဓဿ နိရောဓဘူတေ နိဗ္ဗာနေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဝသေန. ဣဒါနိ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာဝသေန ဇဝနပညံ ဒဿေတုံ, ပုန ‘‘ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝသေနာတိ ကေစိ.

‘रूपाचे अनित्यतेने वेगाने जवन (धावते) करते’ म्हणजे रूपस्कंध अनित्य आहे अशा प्रकारे जलद वेगाने प्रवृत्त होऊन, प्रतिपक्षाला दूर सारून, पूर्व-अभिसंस्काराच्या अतिशयामुळे इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे लक्षणाचा वेध घेणारी, मंद न पडता रूपस्कंधामध्ये अनित्यलक्षणाचा वेगाने वेध घेते, म्हणून तिला ‘जवनप्रज्ञा’ (जवनपञ्ञा) म्हणतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे लक्षण आणि आलंबन यांवर आधारित विपश्यनेच्या (विपस्सना) दृष्टीने जवनप्रज्ञा दाखवून, बलवान विपश्यनेच्या दृष्टीने दाखवण्यासाठी ‘रूपं...’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘खयट्ठेन’ (क्षयाच्या अर्थाने) म्हणजे जिथे जिथे उत्पन्न होते, तिथे तिथेच नष्ट होत असल्यामुळे क्षयस्वभावी असल्यामुळे. ‘भयट्ठेन’ (भयाच्या अर्थाने) म्हणजे भयानक स्वभावामुळे. ‘असारकट्ठेन’ (असारतेच्या अर्थाने) म्हणजे आत्मसाररहित आणि नित्यसार इत्यादी रहित असल्यामुळे. ‘तुलयित्वा’ म्हणजे ताजू (तराजू) समान असलेल्या विपश्यनाप्रज्ञेने तोलून. ‘तीरयित्वा’ म्हणजे त्याच निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने निर्णय करून. ‘विभावयित्वा’ म्हणजे यथार्थपणे प्रकट करून, पंचस्कंधांना स्पष्ट करून. ‘रूपनिरोधे’ म्हणजे रूपस्कंधाचा निरोध असलेल्या निर्वाणामध्ये (निब्बानामध्ये) प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेले असल्यामुळे. आता शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनेच्या दृष्टीने जवनप्रज्ञा दाखवण्यासाठी पुन्हा ‘रूपं...’ इत्यादी म्हटले आहे. काही जण याला ‘व्युत्थानगामिनी विपश्यना’ (वुट्ठानगामिनी विपस्सना) च्या दृष्टीने म्हणतात।

ဉာဏဿ တိက္ခဘာဝေါ နာမ သဝိသေသံ ပဋိပက္ခသမုစ္ဆိန္ဒနေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ, ‘‘ခိပ္ပံ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ တိက္ခပညာ’’တိ ဝတွာ တေ ပန ကိလေသေ ဝိဘာဂေန ဒဿေန္တော, ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္က’’န္တိအာဒိမာဟ. တိက္ခပညော ဟိ ခိပ္ပာဘိညော ဟောတိ, ပဋိပဒါ စဿ န စလတီတိ အာဟ – ‘‘ဧကသ္မိံ အာသနေ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ အဓိဂတာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ.

ज्ञानाचा तीक्ष्णभाव हा विशेषतः प्रतिपक्षाच्या (विरोधी क्लेशांच्या) समूळ उच्चाटनाने जाणावा, असे सांगून, 'जे क्लेशांचा वेगाने छेद करते ती तीक्ष्णप्रज्ञा होय' असे म्हटले आहे. त्या क्लेशांचे वर्गीकरण करून दाखवताना त्यांनी 'उत्पन्न झालेला कामवितर्क' इत्यादी म्हटले आहे. कारण तीक्ष्णप्रज्ञ असलेला साधक हा क्षिप्राभिज्ञ (वेगाने ज्ञान प्राप्त करणारा) असतो आणि त्याची प्रतिपदा (साधना मार्ग) डळमळीत होत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकाच आसनावर चारही आर्यमार्ग प्राप्त होतात' इत्यादी.

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ’’တိ ယာထာဝတော ဒဿနေန သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော ဣဇ္ဈတိ, န အညထာတိ ကာရဏမုခေန နိဗ္ဗေဓိကပညံ ဒဿေတုံ, ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေသု [Pg.274] ဥဗ္ဗေဂဗဟုလော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဗ္ဗေဂဗဟုလောတိ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အဘိဏှံ ပဝတ္တသံဝေဂေါ. ဥတ္တာသဗဟုလောတိ ဉာဏုတြာသဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဗဟုသော ဥတြသ္တမာနသော. တေန အာဒီနဝါနုပဿနမာဟ. ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလောတိ ပန ဣမိနာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနံ အာဟ – အရတိဗဟုလောတိအာဒိနာ တဿာ ဧဝ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ. ဗဟိမုခေါတိ သဗ္ဗသင်္ခါရတော ဗဟိဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တဉာဏမုခေါ, တထာ ဝါ ပဝတ္တိတဝိမောက္ခမုခေါ. နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ နိဗ္ဗေဓော, သော ဧတိဿာ အတ္ထိ, နိဗ္ဗိဇ္ဈတီတိ ဝါ နိဗ္ဗေဓာ, သာဝ ပညာ နိဗ္ဗေဓိကာ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

'सर्व संस्कार अनित्य, दुःख, विपरिणामधर्मी, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, वयधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत' अशा यथार्थ दर्शनानेच सत्यप्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) सिद्ध होतो, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही, हे कारणासहित दाखवून निर्वेधिकप्रज्ञा (निब्बेधिकपञ्ञा) स्पष्ट करण्यासाठी 'सर्व संस्कारांविषयी उद्वेगबहुल होतो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'उद्वेगबहुल' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व संस्कारांविषयी वारंवार उत्पन्न होणारा संवेग होय. 'उत्त्रासबहुल' म्हणजे ज्ञानजन्य भयामुळे सर्व संस्कारांविषयी वारंवार भयभीत झालेले मन. याद्वारे 'आदीनवानुपश्यना' (दोषांचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे. 'उत्कंठनाबहुल' याद्वारे 'निर्विदानुपश्यना' (वैराग्याचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे - आणि 'अरतीबहुल' इत्यादींद्वारे तिचीच वारंवार उत्पत्ती दर्शविली आहे. 'बहिर्मुख' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झालेले ज्ञानमुख, किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले विमोक्षमुख होय. भेदणे म्हणजे निर्वेध (निब्बेध), तो जिच्यामध्ये आहे किंवा जी भेदते ती निर्वेधा, तीच प्रज्ञा म्हणजे 'निर्वेधिकप्रज्ञा' होय. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखेच आहे.

ပဇ္ဇတိ ဧတေန ဝိပဿနာဒိကောတိ ပဒံ, သမာပတ္တိ, တသ္မာ အနုပဒန္တိ အနုသမာပတ္တိယောတိ အတ္ထော. ပဒံ ဝါ သမ္မသနုပဂါ ဓမ္မာ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သမာပတ္တိဝသေန ဝါ’’တိ. ဈာနင်္ဂဝသေန ဝါတိ ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ စ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ကမတ္ထော ဣဓ ပဒသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အနုပဒံ အနုက္ကမေနာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အနုပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဓမ္မဝိပဿနန္တိ တံတံသမာပတ္တိစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပဿနံ. ဝိပဿတီတိ သမာပတ္တိယော ဈာနမုခေန တေ တေ ဓမ္မေ ယာထာဝတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ‘‘ဣတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိနာ သမ္မသတိ. အဒ္ဓမာသေန အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥက္ကံသဂတဿ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရဿ နိပ္ပဒေသေန ပဝတ္တိယမာနတ္တာ, သာဝကပါရမီဉာဏဿ စ တထာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော န စိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တော; ဓမ္မသေနာပတိ ပန တတော စိရေန, ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရောပိ မဟာပညောဝ, တသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရောဝ မဟာပညတရောတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ, ‘‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မသနံ စရတိ ဧတ္ထာတိ သမ္မသနစာရော, ဝိပဿနာဘူမိ, တံ သမ္မသနစာရံ. ဧကဒေသမေဝါတိ သကအတ္တဘာဝေ သင်္ခါရေ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂဟေတုဉ္စ သမ္မသိတုဉ္စ အသက္ကောန္တံ အတ္တနော အဘိနီဟာရသမုဒါဂတဉာဏဗလာနုရူပံ ဧကဒေသမေဝ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သမ္မသန္တော. နနု စ ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆) ဝစနတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမေန သဗ္ဗံ ပရိညေယျံ ပရိဇာနိတဗ္ဗမေဝ? သစ္စမေတံ, တဉ္စ ခေါ သမ္မသနုပဂဓမ္မဝသေန ဝုတ္တံ. တသ္မာ သသန္တာနဂတေ သဗ္ဗဓမ္မေ[Pg.275], ပရသန္တာနဂတေ စ တေသံ သန္တာနဝိဘာဂံ အကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝသာမညတော သမ္မသနံ, အယံ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရော. ထေရော ပန ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေပိ သန္တာနဝိဘာဂေန ကေစိ ကေစိ ဥဒ္ဓရိတွာ သမ္မသိ, တဉ္စ ခေါ ဉာဏေန ဖုဋ္ဌမတ္တံ ကတွာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော’’တိ. တတ္ထ ဉာဏေန နာမ ယာဝတာ နေယျံ ပဝတ္တိတဗ္ဗံ, တထာ အပဝတ္တနတော ‘‘ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယ အဘာဝတော ‘‘ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ.

ज्याद्वारे विपश्यना इत्यादी प्राप्त होते ते 'पद' म्हणजे समापत्ती होय, म्हणून 'अनुपद' म्हणजे 'अनुसमापत्ती' (समापत्तीच्या मागोमाग) असा अर्थ आहे. किंवा विपश्यनेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे संमर्शनोपग (परीक्षणास योग्य) धर्म म्हणजे 'पद' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'किंवा समापत्तीच्या द्वारे'. 'ध्यानअंगाच्या द्वारे' म्हणजे ध्यानअंगाच्या प्रभावाने असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये येथे 'पद' शब्दाचा अर्थ 'क्रम' असा आहे, म्हणून 'अनुपद' म्हणजे 'अनुक्रमाने' असा अर्थ घेऊन 'अनुपरिपाटीने' (अनुपटिपाटिया) असे म्हटले आहे. 'धम्मविपश्यना' म्हणजे त्या-त्या समापत्तीच्या चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्या धर्मांची विपश्यना होय. 'विपश्यना करतो' म्हणजे समापत्ती आणि ध्यानाच्या माध्यमातून त्या-त्या धर्मांचे यथार्थ ग्रहण करून, 'हे देखील दुःख आहे' इत्यादी प्रकारे संमर्शन (परीक्षण) करतो. अर्ध्या महिन्यात अर्हत्त्व प्राप्त केले, कारण श्रेष्ठ श्रावकांच्या संमर्शनचाराचे (परीक्षण क्षेत्राचे) पूर्णपणे आचरण केले गेले आणि श्रावकपारमीज्ञानाचे देखील त्याच प्रकारे प्रतिपादन करायचे होते. असे असले तरी, जरी महामोग्गल्लान थेरांना लवकरच अर्हत्त्व प्राप्त झाले आणि धम्मसेनापतींना त्यानंतर विलंबाने प्राप्त झाले, तरीही मोग्गल्लान थेर हे महाप्रज्ञावान असले, तरी सारिपुत्त थेर हे त्यांच्यापेक्षा अधिक महाप्रज्ञावान होते. आता हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'महामोग्गल्लान थेर' इत्यादी म्हटले आहे. ज्यामध्ये संमर्शन (परीक्षण) केले जाते तो 'संमर्शनचार' म्हणजे विपश्यनाभूमी होय, त्या संमर्शनचाराचे. 'एकदेशच' (एक भागच) म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वातील संस्कारांचे पूर्णपणे ग्रहण व संमर्शन करण्यास असमर्थ असल्याने, आपल्या पूर्वप्रणिधान व अभ्यासाने प्राप्त झालेल्या ज्ञानबलाच्या अनुरूप एका भागाचेच ग्रहण करून संमर्शन करणारे. 'हे भिक्खूंनो, सर्व धर्मांना न जाणता, पूर्णपणे न ओळखता, त्यांच्याविषयी वैराग्य न बाळगता, त्यांचा त्याग न करता कोणीही दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ नाही' (सं. नि. ४.२६) या वचनानुसार, संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्याने सर्व परिज्ञेय (जाणण्यायोग्य) धर्म जाणलेच पाहिजेत ना? हे सत्य आहे, परंतु ते संमर्शनोपग धर्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे. म्हणून स्वतःच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) सर्व धर्मांचे आणि दुसऱ्याच्या संतानातील धर्मांचे संतान-विभाग न करता, बाह्यभावाच्या सामान्यतेने संमर्शन करणे, हा श्रावकांचा संमर्शनचार आहे. परंतु थेरांनी (मोग्गल्लानांनी) बाह्य धर्मांचे देखील संतान-विभागाने काही काही निवडून संमर्शन केले, आणि ते देखील केवळ ज्ञानाने स्पर्श करण्यापुरतेच केले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काठीच्या टोकाने दाबल्याप्रमाणे एका भागाचेच संमर्शन करणारे'. तेथे ज्ञानाने जेवढे ज्ञेय जाणावयाचे होते, तेवढे न जाणल्यामुळे 'काठीच्या टोकाने दाबल्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. अनुपद-धम्म-विपश्यनेचा अभाव असल्यामुळे 'एका भागाचेच संमर्शन करणारे' असे म्हटले आहे.

ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မသနစာရော ဒသသဟဿိလောကဓာတုယံ သတ္တသန္တာနဂတာ, အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ စ သင်္ခါရာတိ ဝဒန္တိ, ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသူတိ အပရေ. တထာ ဟိ အဒ္ဓတ္တယဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒနယံ ဩသရိတွာ ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ဗုဒ္ဓါနံ မဟာဝဇိရဉာဏံ ပဝတ္တံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သသန္တာနဂတေဟိ သဒ္ဓိံ မဇ္ဈိမဒေသဝါသိသတ္တသန္တာနဂတာ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ စ သမ္မသနစာရောတိ ဝဒန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပဝါသိသတ္တသန္တာနဂတာတိ ကေစိ. ဓမ္မသေနာပတိနောပိ ယထာဝုတ္တသာဝကာနံ ဝိပဿနာဘူမိယေဝ သမ္မသနစာရော. တတ္ထ ပန ထေရော သာတိသယံ နိရဝသေသံ အနုပဒဓမ္မံ ဝိပဿိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သာဝကာနံ သမ္မသနစာရံ နိပ္ပဒေသံ သမ္မသီ’’တိ.

बुद्धांचा संमर्शनचार हा दहा हजार लोकधातूतील प्राण्यांच्या संतानातील आणि अनिंद्रियबद्ध (निर्जीव) संस्कारांमध्ये असतो असे काही म्हणतात, तर इतर काही एक लक्ष कोटी चक्रवाळांमध्ये असतो असे म्हणतात. कारण तीन काळांच्या (अध्वत्रय) द्वारे प्रतीत्यसमुत्पाद नियमात प्रवेश करून बुद्धांचे महावज्रज्ञान छत्तीस लक्ष कोटी मुखांनी प्रवृत्त झाले. प्रत्येकबुद्धांचा संमर्शनचार हा स्वतःच्या संतानातील धर्मांसोबतच मध्यमदेशातील रहिवासी प्राण्यांच्या संतानातील आणि अनिंद्रियबद्ध संस्कारांमध्ये असतो असे म्हणतात, तर काही जण जंबुद्वीपवासी प्राण्यांच्या संतानातील संस्कारांमध्ये असतो असे म्हणतात. धम्मसेनापतींचा (सारिपुत्तांचा) संमर्शनचार देखील वर सांगितलेल्या श्रावकांच्या विपश्यनाभूमीतच होता. परंतु तेथे थेरांनी (सारिपुत्तांनी) अतिशय श्रेष्ठ रीतीने आणि पूर्णपणे अनुपदधर्माची विपश्यना केली. म्हणूनच म्हटले आहे - 'श्रावकांच्या संमर्शनचाराचे त्यांनी पूर्णपणे संमर्शन केले'.

တတ္ထ ‘‘သာဝကာနံ ဝိပဿနာဘူမီ’’တိ ဧတ္ထ သုက္ခဝိပဿကာ လောကိယာဘိညပ္ပတ္တာ ပကတိသာဝကာ အဂ္ဂသာဝကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဆသု ဇနေသု သုက္ခဝိပဿကာနံ ဈာနာဘိညာဟိ အနဓိဂတပညာနေပုညတ္တာ အန္ဓာနံ ဝိယ ဣစ္ဆိတပဒေသောက္ကမနံ ဝိပဿနာကာလေ ဣစ္ဆိကိစ္ဆိတဓမ္မဝိပဿနာ နတ္ထိ. တေ ယထာပရိဂ္ဂဟိတဓမ္မမတ္တေယေဝ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တိ. လောကိယာဘိညပ္ပတ္တာ ပန ပကတိသာဝကာ ယေန မုခေန ဝိပဿနံ အာရဘန္တိ; တတော အညေန ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရိကံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ ဝိပုလဉာဏတ္တာ. မဟာသာဝကာ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာ တတော သာတိသယံ ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရိကံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ. အဂ္ဂသာဝကေသု ဒုတိယော အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ သမာဓာနဿ သာတိသယတ္တာ ဝိပဿနံ တတောပိ ဝိတ္ထာရိကံ ကရောတိ. ပဌမော ပန တတော မဟာပညတာယ သာဝကေဟိ အသာဓာရဏံ ဝိတ္ထာရိကံ ကရောတိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တေဟိပိ မဟာဘိနီဟာရတာယ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ တတောပိ ဝိတ္ထာရိကဝိပဿနံ ကရောန္တိ. ဗုဒ္ဓါနံ, သမ္မဒေဝ, ပရိပူရိတပညာပါရမိပဘာဝိတ-သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမနဿ အနုရူပါယာတိ. ယထာ [Pg.276] နာမ ကတဝါလဝေဓပရိစယေန သရဘင်္ဂသဒိသေန ဓနုဂ္ဂဟေန ခိတ္တော သရော အန္တရာ ရုက္ခလတာဒီသု အသဇ္ဇမာနော လက္ခဏေယေဝ ပတတိ; န သဇ္ဇတိ န ဝိရဇ္ဈတိ, ဧဝံ အန္တရာ အသဇ္ဇမာနာ အဝိရဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ သမ္မသနီယဓမ္မေသု ယာထာဝတော နာနာနယေဟိ ပဝတ္တတိ. ယံ မဟာဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ, တဿ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေါ ဂဏတော ဝုတ္တောယေဝ.

तेथे "श्रावकांची विपश्यनाभूमी" यामध्ये - सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक), लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावक, महाश्रावक, अग्रश्रावक, प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्ध या सहा प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये, सुक्खविपस्सक व्यक्तींना ध्यान व अभिज्ञा यांच्याद्वारे प्रज्ञा-कौशल्याची प्राप्ती न झाल्यामुळे, आंधळ्या माणसाप्रमाणे विपश्यनेच्या वेळी आपल्या इच्छित स्थानी प्रवेश करता येत नाही, म्हणजेच त्यांच्यासाठी इच्छित धर्मांची विपश्यना नसते. ते केवळ ग्रहण केलेल्या (जाणून घेतलेल्या) धर्मांवरच स्थित राहून विपश्यना वाढवतात. परंतु, लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावक ज्या मार्गाने विपश्यनेला आरंभ करतात, त्याहून भिन्न मार्गाने विपुल ज्ञानामुळे विपश्यनेचा विस्तार करण्यास समर्थ असतात. महाश्रावक हे अभिनिहार (दृढ संकल्प) संपन्न असल्यामुळे त्याहून अधिक अतिशयाने विपश्यनेचा विस्तार करण्यास समर्थ असतात. अग्रश्रावकांमध्ये दुसरे (महामोग्गल्लान) अभिनिहार-संपत्तीमुळे आणि समाधीच्या अतिशयतेमुळे विपश्यनेचा त्याहूनही अधिक विस्तार करतात. परंतु पहिले (सारिपुत्त) त्याहूनही अधिक महाप्रज्ञेमुळे श्रावकांसाठी असाधारण असा विस्तार करतात. प्रत्येकबुद्ध त्यांच्यापेक्षाही महान अभिनिहार असल्यामुळे आपल्या अभिनिहारानुरूप त्याहूनही अधिक विस्तृत विपश्यना करतात. बुद्धांची विपश्यना तर सम्यक प्रकारे परिपूर्ण झालेल्या प्रज्ञापारमितेने उद्भासित अशा सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीला अनुरूप असते. ज्याप्रमाणे 'वालवेधी' (केसाचा वेध घेणारा) अभ्यासाने युक्त असलेल्या शरभंग सारख्या धनुर्धराने सोडलेला बाण मध्येच झाडे, वेली इत्यादींमध्ये न अडकता थेट लक्ष्यावरच पडतो; तो कुठेही अडकत नाही किंवा चुकत नाही, त्याचप्रमाणे मध्ये कुठेही न अडकणारी आणि न चुकणारी विपश्यना मनन करण्यायोग्य (समसनीय) धर्मांमध्ये यथार्थपणे विविध नयांनी प्रवृत्त होते. ज्याला 'महाज्ञान' म्हटले जाते, त्याच्या प्रवृत्तीच्या प्रकारांचा भेद संख्येनुसार सांगितलाच आहे.

ဧတေသု စ သုက္ခဝိပဿကာနံ ဝိပဿနာစာရော ခဇ္ဇောတပဘာသဒိသော, အဘိညပ္ပတ္တပကတိသာဝကာနံ ဒီပပဘာသဒိသော, မဟာသာဝကာနံ ဩက္ကာပဘာသဒိသော, အဂ္ဂသာဝကာနံ ဩသဓိတာရကာပဘာသဒိသော, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ စန္ဒပဘာသဒိသော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ရသ္မိသဟဿပဋိမဏ္ဍိတသရဒသူရိယမဏ္ဍလသဒိသော ဥပဋ္ဌာသိ. တထာ သုက္ခဝိပဿကာနံ ဝိပဿနာစာရော အန္ဓာနံ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဂမနသဒိသော, လောကိယာဘိညပ္ပတ္တပကတိသာဝကာနံ ဒဏ္ဍကသေတုဂမနသဒိသော, မဟာသာဝကာနံ ဇင်္ဃသေတုဂမနသဒိသော, အဂ္ဂသာဝကာနံ သကဋသေတုဂမနသဒိသော, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဟာဇင်္ဃမဂ္ဂဂမနသဒိသော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ မဟာသကမဂ္ဂဂမနသဒိသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

आणि यांच्यामध्ये, सुक्खविपस्सकांचा विपश्यनाचार (विपश्यनेची प्रवृत्ती) काजव्याच्या प्रकाशासारखा, अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावकांचा दिव्याच्या प्रकाशासारखा, महाश्रावकांचा मशालीच्या प्रकाशासारखा, अग्रश्रावकांचा ओषधी-ताऱ्याच्या (शुक्र ताऱ्याच्या) प्रकाशासारखा, प्रत्येकबुद्धांचा चंद्राच्या प्रकाशासारखा आणि सम्यक्संबुद्धांचा हजारो किरणांनी सुशोभित अशा शरद ऋतूतील सूर्यमंडळासारखा प्रकट झाला. तसेच, सुक्खविपस्सकांचा विपश्यनाचार हा आंधळ्या माणसाच्या काठीच्या टोकाच्या साहाय्याने चालण्यासारखा, लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावकांचा लाकडी पुलावरून जाण्यासारखा, महाश्रावकांचा अरुंद पादचारी पुलावरून जाण्यासारखा, अग्रश्रावकांचा गाडी जाण्यायोग्य पुलावरून जाण्यासारखा, प्रत्येकबुद्धांचा मोठ्या पायवाटेने जाण्यासारखा आणि सम्यक्संबुद्धांचा मोठ्या महामार्गाने जाण्यासारखा समजावा.

အရဟတ္တဉ္စ ကိရ ပတွာတိ ဧတ္ထ ကိရ-သဒ္ဒေါ အနုဿဝလဒ္ဓေါယမတ္ထောတိ ဒီပေတုံ ဝုတ္တော. ပတွာ အညာသိ အတ္တနော ဝိပဿနာစာရဿ မဟာဝိသယတ္တာ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝဿ စ သလ္လက္ခဏေန. ကထံ ပနာယံ မဟာထေရော ဒန္ဓံ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော သီဃံ အရဟတ္တံ ပတ္တတော ပညာယ အတ္တာနံ သာတိသယံ ကတွာ အညာသီတိ အာဟ – ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. မဟာဇဋန္တိ မဟာဇာလသာခံ အတိဝိယ သိဗ္ဗိတဇာလံ. ယဋ္ဌိံ ပန သာရံ ဝါ ဥဇုံ ဝါ န လဘတိ ဝေဏုဂ္ဂဟဏေ အနုစ္စိနိတွာ ဝေဏုဿ ဂဟိတတ္တာ. ဧဝံသမ္ပဒန္တိ ယထာ တေသု ပုရိသေသု ဧကော ဝေဠုဂ္ဂဟဏေ အနုစ္စိနိတွာ ဝေဠုယဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ, ဧကော ဥစ္စိနိတွာ, ဧဝံ နိပ္ဖတ္တိကံ. ပဓာနန္တိ ဘာဝနာနုယုဉ္ဇနံ.

"अर्हत्त्व प्राप्त करून" (अरहत्तञ्च किर पत्वा) यामध्ये 'किर' (असे ऐकिवात आहे) हा शब्द हा अर्थ परंपरेने प्राप्त झाला आहे, हे दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. (अर्हत्त्व) प्राप्त करून त्यांनी आपल्या विपश्यनाचाराच्या महाविषयत्वामुळे आणि तीक्ष्ण, स्पष्ट व शूर भावाच्या लक्षणाने स्वतःला जाणले. पण हे महास्थवीर मंद गतीने अर्हत्त्व प्राप्त करत असताना, शीघ्र गतीने अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्यापेक्षा प्रज्ञेच्या बाबतीत स्वतःला श्रेष्ठ बनवून कसे काय जाणू शकले? हे सांगण्यासाठी "यथा ही" (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'महाजटं' म्हणजे मोठ्या जाळ्यासारख्या फांद्या, जे अत्यंत घट्ट विणलेले जाळे असते. परंतु बांबू निवडताना विचार न करता बांबू पकडल्यामुळे त्याला मजबूत किंवा सरळ काठी मिळत नाही. 'एवंसम्पदं' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या पुरुषांमध्ये एक जण बांबू निवडताना विचार न करता बांबूची काठी घेतो आणि दुसरा निवडून घेतो, अशा प्रकारे निष्पत्ती (परिणाम) होते. 'प्रधानं' म्हणजे भावनेचा (साधनेचा) निरंतर अभ्यास.

သတ္တသဋ္ဌိ ဉာဏာနီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၇၃ မာတိကာ) အာဂတေသု တေသတ္တတိယာ ဉာဏေသု ဌပေတွာ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ သုတမယဉာဏာဒီနိ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏပရိယောသာနာနိ သတ္တသဋ္ဌိ ဉာဏာနိ. တာနိ ဟိ သာဝကေဟိ ပဝိစိတဗ္ဗာနိ, န ဣတရာနိ. သောဠသဝိဓံ ပညန္တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၃၇၉; သံ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၃၇၉) မဟာပညာဒိကာ, နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိပညာတိ ဣဒံ သောဠသဝိဓံ ပညံ.

"सदुसष्ट ज्ञाने" (सत्तसट्ठि ञाणानि) म्हणजे पटिसंभिदामग्ग (१.७३ मातिका) मध्ये आलेल्या त्र्याहत्तर (७३) ज्ञानांपैकी सहा असाधारण ज्ञाने वगळून, श्रुतमय ज्ञानापासून सुरू होऊन प्रतिभान-पटिसंभिदा ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी सदुसष्ट ज्ञाने होत. कारण तीच श्रावकांद्वारे शोधली जाण्यायोग्य आहेत, इतर नाहीत. "सोळा प्रकारची प्रज्ञा" (सोळसविधं पञ्ञं) म्हणजे महाप्रज्ञा इत्यादी आणि नऊ अनुपूर्वविहार समापत्तींची प्रज्ञा, ही सोळा प्रकारची प्रज्ञा होय.

တတြာတိ [Pg.277] တဿ. ဣဒံ ဟောတီတိ ဣဒံ ဒါနိ ဝုစ္စမာနံ အနုပုဗ္ဗသမ္မသနံ ဟောတိ. ဝိပဿနာကောဋ္ဌာသန္တိ ဝိတက္ကာဒိသမ္မသိတဗ္ဗဓမ္မဝိဘာဂေန ဝိဘတ္တဝိပဿနာဘာဂံ.

'तत्र' म्हणजे त्याचे. 'इदं होति' म्हणजे आता सांगितले जाणारे हे अनुक्रमिक मनन (अनुपूर्व सममसन) होय. 'विपस्सनाकोट्ठासं' म्हणजे वितर्क इत्यादी मनन करण्यायोग्य धर्मांच्या विभागाने विभागलेला विपश्यनेचा भाग.

၉၄. ပဌမေ ဈာနေတိ ဥပသိလေသေ ဘုမ္မံ, တသ္မာ ယေ ပဌမေ ဈာနေ ဓမ္မာတိ ယေ ပဌမဇ္ဈာနသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာတိ အတ္ထော. အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ စ သမာပတ္တိသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ သမာပတ္တိသမညံ အာရောပေတွာ ဝုတ္တံ. ဝဝတ္ထိတာတိ ကတဝဝတ္ထနာ နိစ္ဆိတာ. ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္နာ သလက္ခဏတော ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတာ. ဩလောကေန္တောတိ ဉာဏစက္ခုနာ ပစ္စက္ခတော ပဿန္တော. အဘိနိရောပနံ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာရောပနံ. အနုမဇ္ဇနံ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အနုဝိစာရဏံ. ဖရဏံ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနံ, ဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ ဝါ. သာတန္တိ သာတမဓုရတာ. အဓိက္ခေပေါ ဝိက္ခေပဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သမာဓာနံ. ဖုသနံ ဣန္ဒြိယဝိသယဝိညာဏဿ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာရမ္မဏေ ဖုသနာကာရေန ဝိယ ပဝတ္တိ. ဝေဒယိတံ အာရမ္မဏာနုဘဝနံ. သဉ္ဇာနနံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဿ သလ္လက္ခဏံ. စေတယိတံ စေတသော ဗျာပါရော. ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. ကတ္တုကမျတာ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေန အတ္ထိကတာ. တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စနံ, သန္နိဋ္ဌာနံ ဝါ အဓိမောက္ခော. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂါဟော, အဓိဂ္ဂဟောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ. သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိ ဝိယ သကိစ္စပသုတေသု သမ္ပယုတ္တေသု အဇ္ဈုပေက္ခနံ မဇ္ဈတ္တတာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အာရမ္မဏေ အနုနယနံ သံစရဏံ အနုနယော. သဘာဝတောတိ ယထာဘူတသဘာဝတော. သောဠသန္နံ ဧဝ စေတ္ထ ဓမ္မာနံ ဂဟဏံ တေသံယေဝ ထေရေန ဝဝတ္ထာပိတဘာဝတော, တေ ဧဝဿ တဒါ ဥပဋ္ဌဟိံသု, န ဣတရေတိ ဝဒန္တိ. ဝီရိယသတိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဣန္ဒြိယဘာဝသာမညတော သဒ္ဓါပညာ; သတိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဧကန္တာနဝဇ္ဇဘာဝသာမညတော ပဿဒ္ဓိအာဒယော ဆ ယုဂဠာ; အလောဘာဒေါသာ စ သင်္ဂဟိတာ ဈာနစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ တေသံ ဓမ္မာနံ. ထေရေန စ ဓမ္မာ ဝဝတ္ထာနသာမညတော အာရဒ္ဓါ. တေ န ဥပဋ္ဌဟိံသူတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အပရေ.

९४. पहिल्या ध्यानात (पठमे झाने) येथे समीपता दर्शवणारी सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणून 'जे पहिल्या ध्यानातील धर्म आहेत' याचा अर्थ 'जे पहिल्या ध्यानाशी संसृष्ट (संबंधित) धर्म आहेत' असा आहे. आणि 'अंतःसमापत्तीत' हे समापत्तीसहगत चित्तोत्पादावर समापत्ती ही संज्ञा आरोपित करून म्हटले आहे. 'व्यवस्थित' म्हणजे निश्चित केलेले, ठरवलेले. 'परिच्छिन्न' म्हणजे ज्ञानाने परिच्छिन्न (मर्यादित/स्पष्ट) केलेले, स्वतःच्या लक्षणाने परिच्छेद करून जाणलेले. 'अवलोकन करणारा' म्हणजे ज्ञानचक्षूने प्रत्यक्ष पाहणारा. 'अभिनिरोपण' म्हणजे आलंबनावर (विषयावर) चित्ताचे आरोपण करणे. 'अनुमार्जन' म्हणजे आलंबनावर चित्ताचे अनुविचारण (पुन्हा पुन्हा विचार करणे). 'स्फुरण' (फरण) म्हणजे प्रणीत रूपांनी काया व्यापणे, किंवा विस्फारित भाव होय. 'सात' म्हणजे साता (सुखकारक) मधुरता. 'अधिक्षेप' म्हणजे विक्षेपाचा प्रतिपक्ष असणारे समाधान (एकाग्रता). 'स्पर्श' (फुसन) म्हणजे इंद्रिय, विषय आणि विज्ञानाचे त्यापासून उत्पन्न होऊन आलंबनावर स्पर्श करण्याच्या आकाराने प्रवृत्त होणे. 'वेदयित' म्हणजे आलंबनाचा अनुभव घेणे (वेदन). 'संज्ञान' म्हणजे नील (निळा) इत्यादी रूपाने आलंबनाचे संलक्षण (ओळखणे). 'चेतयित' म्हणजे चित्ताचा व्यापार (चेतना). 'विज्ञान' म्हणजे आलंबनाची उपलब्धी (जाणून घेणे). 'कर्तुकम्यता' म्हणजे आलंबनाविषयी चित्ताची अर्थिकता (इच्छा). 'अधिमोक्ष' म्हणजे त्या आलंबनावर अधिमुच्चन (निश्चय) किंवा संनिष्ठान (दृढ निश्चय) होय. 'प्रग्रह' म्हणजे आळसाच्या पक्षात पडू न देता चित्ताला उचलून धरणे, याचा अर्थ 'अधिग्रह' असा आहे. 'उपस्थान' म्हणजे आलंबनाजवळ जाऊन राहणे, किंवा त्याचा त्याग न करणे. 'मध्यस्थता' (तटस्थता) म्हणजे समान गतीने चालणाऱ्या घोड्यांवर सारथी जसा लक्ष ठेवतो, तसे आपापल्या कार्यात मग्न असलेल्या संप्रयुक्त धर्मांवर उपेक्षा (लक्ष) ठेवणे. 'अनुनय' म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांचे आलंबनावर अनुनयन (आकर्षण) किंवा संचरण होय. 'स्वभावतः' म्हणजे यथाभूत स्वभावाने. येथे सोळाच धर्मांचे ग्रहण केले आहे कारण स्थविरांनी (थेरांनी) त्यांचेच व्यवस्थान (निश्चिती) केले होते, तेच धर्म त्यांना तेव्हा उपस्थित झाले, इतर नाही, असे म्हणतात. येथे वीर्य आणि सतीच्या (स्मृतीच्या) ग्रहणाने, इंद्रियभावाच्या समानतेमुळे श्रद्धा आणि प्रज्ञा; सतीच्या ग्रहणानेच एकांत अनवद्यभावाच्या (दोषरहिततेच्या) समानतेमुळे प्रश्रब्धी इत्यादी सहा युगल; आणि अलोभ व अद्वेष हे धर्म ध्यान-चित्तोत्पादात समाविष्ट असल्यामुळे त्या धर्मांमध्ये संगृहीत होतात. आणि स्थविरांनी धर्मांचे व्यवस्थान सामान्य रूपाने आरंभिले. 'ते उपस्थित झाले नाहीत' असे म्हणणे शक्य नाही, असे इतर आचार्य म्हणतात.

ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဥပ္ပာဒေပိ နေသံ ဝေဒနာနံ ပဇာနနံ ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တံ ဇာနာတီတိ တံဉာဏော, တဿ [Pg.278] ဘာဝေါ တံဉာဏတာ, ဉာဏဿ အတ္တသံဝေဒနန္တိ အတ္ထော. တံသမာနယောဂက္ခမာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ. ဉာဏဗဟုတာတိ ဉာဏဿ ဗဟုဘာဝေါ, ဧကစိတ္တုပ္ပာဒေ အနေကဉာဏတာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သက္ကာ ဇာနိတုံ အာရမ္မဏကရဏဿ အဘာဝတော. အသမ္မောဟာဝဗောဓော စ ဤဒိသဿ ဉာဏဿ နတ္ထိ. ဧကေကမေဝ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တသ္မိံ ခဏေ ဧကဿေဝ အာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော, န စ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ စိတ္တုပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'विदित होऊन उत्पन्न होतात' याचा अर्थ त्यांच्या उत्पत्तीच्या वेळीही त्या वेदनांचे प्रज्ञान (स्पष्ट ज्ञान) होतेच असा आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम (नय) आहे. 'त्याला जाणतो तो तज्ज्ञ (तज्ज्ञान)', त्याचा भाव म्हणजे 'तज्ज्ञता' (तज्ज्ञानता), याचा अर्थ ज्ञानाचे आत्मसंवेदन असा आहे. कारण संप्रयुक्त धर्म हे त्याच्याशी समान योगक्षेम असणारे असतात. 'ज्ञानबहुता' म्हणजे ज्ञानाचा बहुभाव, एकाच चित्तोत्पादात अनेक ज्ञान असणे असा याचा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. आलंबन न केल्याच्या अभावामुळे ते जाणणे शक्य नाही. आणि अशा ज्ञानाला असंमोह-अवबोध (भ्रमरहित आकलन) नसतो. त्या क्षणी एकाच आवर्तनाचे (आवर्जनाचे) उत्पन्न होणे असल्यामुळे एका वेळी एकच ज्ञान उत्पन्न होते, आणि आवर्तनाशिवाय चित्ताची उत्पत्ती होत नाही. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘စုလ္လာသီတိသဟဿာနိ, ကပ္ပာ တိဋ္ဌန္တိ ယေ မရူ;

န တွေဝ တေပိ ဇီဝန္တိ, ဒွီဟိ စိတ္တေဟိ သံယုတာ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၀, ၃၉) စ,

“जे देव चौऱ्याऐंशी हजार कल्प जगतात, ते देखील एकाच वेळी दोन चित्तांनी युक्त होऊन जगत नाहीत.” (महानिद्देस १०, ३९) आणि,

‘‘နတ္ထိ စိတ္တေ ယုဂါ ဂဟီ’’တိ စ –

“चित्तामध्ये एकाच वेळी दोन (चित्ते) ग्रहण केली जात नाहीत” असेही -

ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတာယာတိ ယသ္မိဉ္စ အာရမ္မဏေ ယေ ဈာနဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, တေသံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပဂေဝ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟိတတ္တာ. ယထာ နာမ မိဂသူကရာဒီနံ အာသယေပရိဂ္ဂဟိတေ တတြ ဌိတာ မိဂါ ဝါ သူကရာ ဝါ တတော ဥဋ္ဌာနတောပိ အာဂမနတောပိ နေသာဒဿ သုခဂ္ဂဟဏာ ဟောန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ. တေနာဟ ‘‘ထေရေန ဟီ’’တိအာဒိ. တေနာတိ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတဘာဝေန. အဿာတိ ထေရဿ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဈာနစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ ဓမ္မာနံ. ဥပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿာတိအာဒိနာ ဥပ္ပာဒါဒီသု ယံ ယဒေဝ အာရဗ္ဘ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ တဿ တဿေဝ စဿ ပါကဋဘာဝေါ ဒီပိတော. န ဟိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အဟုတွာ သမ္ဘောန္တီတိ ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇမာနာ ဟုတွာ သမ္ဘဝန္တိ, အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. ဥဒယံ ပဿတိ တေသံ ဓမ္မာနံ, ‘‘အဟုတွာ သမ္ဘောန္တီ’’တိ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝဒဿနတော. ပုဗ္ဗေ အဘာဝဗောဓကော ဟိ အတ္တလာဘော ဓမ္မာနံ ဥဒယော. ဟုတွာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. ပဋိဝေန္တီတိ ပဋိ ခဏေ ခဏေ ဝိနဿန္တိ. ဝယံ ပဿတိ, ‘‘ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ တေသံ ဓမ္မာနံ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝဒဿနတော. ဝိဒ္ဓံသဘာဝဗောဓကော ဟိ ဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇမာနတော ဝယော.

'वस्तू आणि आलंबन परिगृहीत असल्यामुळे' म्हणजे ज्या आलंबनावर जे ध्यानधर्म प्रवृत्त होतात, त्या वस्तू आणि आलंबनांचे आधीच ज्ञानाने परिच्छेद करून ग्रहण केले असल्यामुळे. जसे की हरिण, डुक्कर इत्यादींचे निवासस्थान परिगृहीत (माहित) असल्यास, तेथे असलेले हरिण किंवा डुक्कर तेथून उठताना किंवा येताना शिकाऱ्याला सहज पकडता येतात, त्याचप्रमाणे हे समजावे. म्हणूनच 'स्थविरांद्वारे खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे वस्तू आणि आलंबनांच्या परिगृहीत भावामुळे. 'त्यांच्या' म्हणजे स्थविरांच्या. 'त्या धर्मांचे' म्हणजे ध्यान-चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्या धर्मांचे. 'उत्पत्तीचे आवर्तन करणाऱ्याचे' इत्यादीद्वारे उत्पत्ती इत्यादींमध्ये ज्या ज्या गोष्टीला आरंभ करून ज्ञान उत्पन्न होते; त्या त्या क्षणी त्याचा त्याचाच प्रकट भाव दर्शविला आहे. कारण आवर्तनाशिवाय ज्ञान उत्पन्न होत नाही. 'न होता उत्पन्न होतात' म्हणजे पूर्वी अविद्यमान (नसलेले) असून उत्पन्न होतात, अनुत्पन्न असलेले उत्पन्न होतात असा याचा अर्थ आहे. 'न होता उत्पन्न होतात' असे उत्पत्तीच्या क्षणाशी युक्त असणे पाहिल्यामुळे तो त्या धर्मांचा उदय पाहतो. कारण पूर्वीच्या अभावाचा बोध करून देणारा आत्मलाभ (अस्तित्व मिळणे) हाच धर्मांचा उदय होय. 'होऊन' म्हणजे उत्पन्न होऊन. 'नष्ट होतात' म्हणजे क्षणाक्षणाला नष्ट होतात. 'होऊन नष्ट होतात' असे त्या धर्मांच्या भंग-क्षणाशी युक्त असणे पाहिल्यामुळे तो त्यांचा व्यय (नाश) पाहतो. कारण विद्यमान धर्मांचा विध्वंसभाव दर्शवणारा तो व्यय होय.

တေသု ဓမ္မေသု နတ္ထိ ဧတဿ ဥပယော ရာဂဝသေန ဥပဂမနန္တိ အနုပယော, အနနုရောဓော. ဟုတွာ ဝိဟရတီတိ ယောဇနာ. တထာ နတ္ထိ ဧတဿ အပါယော ပဋိဃဝသေန အပဂမနန္တိ အနပါယော, အဝိရောဓော. ‘‘ဧတံ မမ, [Pg.279] ဧသော မေ အတ္ထာ’’တိ တဿ တဏှာဒိဋ္ဌိအဘိနိဝေသာဘာဝတော တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယေဟိ အနိဿိတော. အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါတိ အနုပယာနိဿိတဘာဝတော ဝိပဿနာယ ပရိဗန္ဓဝသေန ဆန္ဒရာဂေန န ပဋိဗဒ္ဓေါ န ဝိဗန္ဓိတော. ဝိပ္ပမုတ္တောတိ တတော ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဝသေန ကာမရာဂတော ဝိမုတ္တော. ဝိသံယုတ္တော ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ ဝိသံယုတ္တော.

त्या धर्मांमध्ये याचा 'उपय' म्हणजे रागाच्या वशतेने जवळ जाणे नाही, म्हणून तो 'अनुपय' (आसक्तीरहित) आहे, म्हणजेच अननुरोध (अनुकूलतेचा अभाव) आहे. 'होऊन विहरतो' अशी योजना आहे. तसेच याचा 'अपय' म्हणजे प्रतिघाच्या (द्वेषाच्या) वशतेने दूर जाणे नाही, म्हणून तो 'अनपय' (द्वेषरहित) आहे, म्हणजेच अविरोध (विरोधाचा अभाव) आहे. “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” असा त्याचा तृष्णा आणि दृष्टीचा अभिनिवेश नसल्यामुळे तो तृष्णा आणि दृष्टीच्या आश्रयापासून 'अनिश्रित' (अनाश्रित) आहे. 'अप्रतिबद्ध' म्हणजे अनुपय आणि अनाश्रित भावामुळे विपश्यनेच्या प्रतिबंधक असणाऱ्या छंदरागाने प्रतिबद्ध (बांधलेला) किंवा विबंधित न झालेला. 'विप्रमुक्त' म्हणजे त्याच कारणाने विष्कंभन-विमुक्तीच्या (दडपून टाकण्याच्या विमुक्तीच्या) द्वारे कामरागापासून विमुक्त झालेला. 'विसंयुक्त' म्हणजे विष्कंभनाच्या द्वारेच प्रतिपक्ष धर्मांपासून विसंयुक्त झालेला.

ကိလေသမရိယာဒါ တေန ကတာ ဘဝေယျာတိ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တေ သောဠသ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနံ ဝိပဿနာဝီထိံ ဘိန္ဒိတွာ သစေ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ; တဿ ဝိပဿနာဝီထိယာ ကိလေသမရိယာဒါ တေန စိတ္တေန, စိတ္တသမင်္ဂိနာ ဝါ ကတာ ဘဝေယျ. တေသူတိ တေသု ဓမ္မေသု. အဿာတိ ထေရဿ. ဧကောပီတိ ရာဂါဒီသု ဧကောပီတိ စ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တာကာရေန ဧကစ္စာနံ အနာပါထဂမနေ သတိ ဝိပဿနာ န တေသု ဓမ္မေသု နိရန္တရပ္ပဝတ္တာတိ အာရမ္မဏမရိယာဒါ ဘဝေယျ. ဝိက္ခမ္ဘိတပစ္စနီကတ္တာတိ ဝိပဿနာယ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ဣဒါနိပိ ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗာ ကိလေသာ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ.

'त्याने क्लेशमर्यादा केली असावी' म्हणजे अंतःसमापत्तीत प्रवृत्त झालेल्या सोळा धर्मांना आरंभ करून प्रवृत्त होणाऱ्या विपश्यना-वीथीला (मार्गाला) भेदून जर राग इत्यादी उत्पन्न झाले असते, तर त्या विपश्यना-वीथीची क्लेशमर्यादा त्या चित्ताने किंवा चित्तयुक्त पुद्गलाने केली असती. 'त्यांच्यात' म्हणजे त्या धर्मांमध्ये. 'त्यांच्या' म्हणजे स्थविरांच्या. 'एकही' म्हणजे राग इत्यादींपैकी एकही, असे म्हणतात. सांगितलेलेल्या प्रकारे काहींचे अनापाथगमन (प्रकट न होणे) झाले असता, विपश्यना त्या धर्मांमध्ये निरंतर प्रवृत्त होत नाही, म्हणून ती आलंबनमर्यादा होईल. 'प्रतिपक्षांचे विष्कंभन केल्यामुळे' म्हणजे विपश्यनेच्या प्रतिपक्ष धर्मांचे आधीच विष्कंभन (दडपून टाकणे) केले असल्यामुळे, आताही विष्कंभन करण्यासारखे क्लेश उरलेले नाहीत, असे म्हटले आहे.

ဣတောတိ ပဌမဇ္ဈာနတော. အနန္တရောတိ ဥပရိမော ဈာနာဒိဝိသေသော. တဿ ပဇာနနဿာတိ, ‘‘အတ္ထိ ဥတ္တရိ နိဿရဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဇာနနဿ. ဗဟုလီကရဏေနာတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပာဒနေန.

‘इतो’ म्हणजे या प्रथम ध्यानापासून. ‘अनन्तरो’ म्हणजे त्यापुढील (वरचा) विशिष्ट ध्यान इत्यादी. ‘तस्स पजाननस्स’ म्हणजे ‘याहून अधिक सुटका (निस्सरण) आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाचे. ‘बहुलीकरणेन’ म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करण्याद्वारे.

သမ္ပသာဒနဋ္ဌေနာတိ ကိလေသကာလုသိယာပဂမနေန, တဿ ဝိစာရက္ခောဘဝိဂမေန ဝါ စေတသော သမ္မဒေဝ ပါသာဒိကဘာဝေန.

‘सम्पसादनट्ठेन’ म्हणजे क्लेशांच्या मलीनतेचा नाश झाल्यामुळे, किंवा विचारांच्या क्षोभाचा नाश झाल्यामुळे चित्ताच्या चांगल्या प्रकारे प्रसन्न भावामुळे.

ဝီရိယံ သတိ ဥပေက္ခာတိ အာဂတဋ္ဌာနေ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ, အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဈာနုပေက္ခာတိ, ‘‘သုခဋ္ဌာနေ ဝေဒနုပေက္ခာဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. သုခဋ္ဌာနေတိ စ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု သုခဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ. ပဿဒ္ဓတ္တာတိ သမဓုရစေတယိတဘာဝေန အာရမ္မဏေ ဝိသဋဝိတ္ထတဘာဝတော ယော သော စေတသော အာဘောဂေါ ဝုတ္တော. သာမညဖလာဒီသု သတိယာ ပါရိသုဒ္ဓိ, သာ ထန အတ္ထတော သတိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓါသတိယေဝါ’’တိ. ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ, န ဈာနုပေက္ခာဒယော.

‘वीर्य, स्मृती आणि उपेक्षा’ या संदर्भात आलेल्या ठिकाणी ‘परिशुद्धी उपेक्षा’ असा अर्थ आहे. ‘अदुःखमसुख वेदना’ यामध्ये ‘ध्यान उपेक्षा’ किंवा ‘सुखाच्या ठिकाणी वेदना उपेक्षा’ असे म्हटले आहे. आणि ‘सुखस्थाने’ म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये सुखाच्या सांगितलेल्या ठिकाणी. ‘पस्सद्धत्ता’ (प्रस्रब्धतेमुळे) म्हणजे समतोल मानसिक प्रवृत्तीमुळे आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) पसरलेल्या व विस्तारलेल्या भावापासून चित्ताचा जो आभोग (कल) सांगितला आहे तो. श्रामण्यफळ इत्यादींमध्ये स्मृतीची जी परिशुद्धी आहे, ती अर्थतः स्मृतीपासून मुक्त नाही, म्हणून ‘परिसुद्धा सति येव’ (परिशुद्ध स्मृतीच) असे म्हटले आहे. ही परिशुद्धी उपेक्षा आहे, ध्यान उपेक्षा इत्यादी नाही.

၉၅. ဤဒိသေသု ဌာနေသု သတိယာ န ကဒါစိပိ ဉာဏဝိရဟော အတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘ဉာဏေန သမ္ပဇာနော ဟုတွာ’’တိ. တထာ ဟိ တတိယဇ္ဈာနေ, ‘‘သတိမာ သုခဝိဟာရီ’’တိ ဧတ္ထ သမ္ပဇာနောတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ[Pg.280]. န သာဝကာနံ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ ဟောတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမပ္ပဝတ္တိယာ ဒုဝိညေယျတ္တာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘ကလာပဝိပဿနံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟာ’’တိ.

९५. अशा स्थानांमध्ये स्मृती असताना कधीही ज्ञानाचा अभाव नसतो, म्हणून म्हटले आहे – ‘ज्ञानाने संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) होऊन’. कारण तृतीय ध्यानात, ‘स्मृतिमान व सुखविहारी’ यामध्ये ‘संप्रजन्ययुक्त’ हा अर्थ सांगितलेलाच असतो. श्रावकांना अनुपद-धम्म-विपश्यना (प्रत्येक धर्माची स्वतंत्र विपश्यना) होत नाही, कारण संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्म प्रवृत्तीमुळे ते जाणणे कठीण असते आणि त्यांना विभक्त करून ग्रहण करणे अशक्य असते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘कलाप-विपश्यना (समूह विपश्यना) दर्शवताना असे म्हटले आहे’.

၉၆. ပညာယ စဿဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနသမကာလံ ခီယမာနာ အာသဝါ, ‘‘ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. သမာနကာလေပိ ဟိ ဧဒိသော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ ဒိဿတိ –

९६. ‘प्रज्ञेने पाहून आसव नष्ट होतात’ यामध्ये दर्शनाच्या समकालीच (पाहतानाच) नष्ट होणारे आसव ‘पाहून नष्ट होतात’ असे म्हटले आहे. कारण समान काळातही अशा प्रकारचा शब्दप्रयोग आढळतो –

‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; ၂.၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇).

‘डोळा आणि रूपाचा आश्रय घेऊन चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होते.’ (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७).

‘‘နိဟန္တွာ တိမိရံ သဗ္ဗံ, ဥဂ္ဂတေဇော သမုဂ္ဂတော;

ဝေရောစနော ရသ္မိမာလီ, လောကစက္ခုပဘင်္ကရော’’တိ. (ပဋ္ဌာ. အနုဋီ. ၁.၂၅-၃၄;

ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၈၀) စ –

‘सर्व अंधकार नष्ट करून, प्रखर तेजाने युक्त, किरणांची माळ धारण करणारा, जगाला प्रकाश देणारा सूर्य उगवला आहे.’ (पट्ठान. अनुटी. १.२५-३४; विसुद्धिमग्ग महाटी. २.५८०) आणि –

ဧဝမာဒီသု. ဟေတုအတ္ထော ဝါ အယံ ဒိသွာသဒ္ဒေါ အသမာနကတ္တုကော ယထာ – ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဟောတိ, သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၈၀၂). ဒဿနဟေတုကော ဟိ အာသဝါနံ ပရိက္ခယော ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေ သတိ ပဟာနာဘိသမယဿ လဗ္ဘနတော. ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ ဈာနဓမ္မေ သမ္မသန္တော သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ သမ္မသန္တော သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ယထာ ထေရော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရော ဣဓ ဂဟိတော’’တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဒီဃနခသုတ္တဒေသနာယ (မ. နိ. ၂.၂၀၅-၂၀၆) ဟိ ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တော. တဒါ စ အနာဂါမီ ဟုတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတီတိ ဝစနအဝသရော နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရော ဣဓ ဂဟိတော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ – ‘‘သဗ္ဗသော နေဝသညာနာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ထေရေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပဏ္ဍိတဂုဏေ အနဝသေသတော ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေတုံ. နိရောဓသမာပဇ္ဇနံ ပန ထေရဿ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏံ. တေနာဟ ‘‘နိရောဓံ ပန…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. တေန ဖလသမာပတ္တိမ္ပိ အန္တရာ သမာပဇ္ဇတိယေဝါတိ ဒဿေတိ.

इत्यादींमध्ये. किंवा हा ‘दिस्वा’ (पाहून) शब्द भिन्न कर्ता असलेला हेतूच्या अर्थात आहे, जसे की – ‘तूप प्यायल्याने बल मिळते, सिंहाला पाहून भीती वाटते’. कारण आसवांचा क्षय हा दर्शनामुळे (पाहण्यामुळे) होतो, कारण परिज्ञा, साक्षात्क्रिया आणि भावना यांच्या अभिसमयाने प्रहाण-अभिसमय प्राप्त होतो. ‘युगनद्ध आणून’ म्हणजे प्रथम ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून, तेथील ध्यानधर्मांचे परीक्षण करत शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध (एकत्रित) भावन करतो. अशा प्रकारे जोपर्यंत नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधीत समापन्न होऊन, त्यातून उठून, तेथे परीक्षण करत शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध करून जसे स्थविरांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले. त्याला उद्देशून म्हटले आहे – ‘अर्हत्त्व प्राप्त करण्याचा प्रसंग येथे घेतला आहे’. ‘इध’ म्हणजे या सूत्तात. कारण दीर्घनख सूत्ताच्या देशनेमध्ये स्थविरांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले. आणि त्यावेळी अनागामी होऊन निरोध समापत्ती प्राप्त करतात असे म्हणण्याचा प्रसंग नव्हता, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अर्हत्त्व प्राप्त करण्याचा प्रसंग येथे घेतला आहे’. जर असे आहे, तर ‘सर्व प्रकारे नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा अतिक्रम करून संज्ञावेदयितनिरोध प्राप्त करून विहरतात’ हे कशासाठी म्हटले आहे? स्थविरांमध्ये असलेल्या पंडितगुणांना पूर्णपणे दर्शवून अर्हत्त्वाच्या शिखराने देशनेची समाप्ती करण्यासाठी. परंतु निरोध समापत्ती प्राप्त करणे हे स्थविरांचे नेहमीचे आचरण होते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘निरोध तर... पे... म्हणतात’. त्याद्वारे ते दर्शवतात की ते दरम्यान फलसमापत्ती देखील प्राप्त करतातच.

ဝေါမိဿံ [Pg.281] ဝိဝရိတုံ ‘‘တတ္ထဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ အာဘောဂေန သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာ ဌိတဿ နိရောဓသမာပတ္တိ သီသံ နာမ ဟောတိ, တဿ အာဘောဂဝသေန နိရောဓဿ ဝါရော အာဂစ္ဆတိ. ဖလသမာပတ္တိ ဂူဠှော ဟောတိ, ‘‘ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ အာဘောဂဿ အဘာဝတော. ဖလသမာပတ္တိ သီသံ ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတေန အာဘောဂပဋိဗဒ္ဓမေတေသံ အာဂမနန္တိ ဒီပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ထေရာ ပနာတိအာဒိ အဋ္ဌကထာရုဠှမေဝ တံ ဝစနံ. အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ နိရောဓံ သမာပန္နကာလေ. တိသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေတိ ဥတုကမ္မာဟာရဝသေန တိသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေ.

संमिश्रता स्पष्ट करण्यासाठी ‘तथस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘मी निरोध समापत्ती प्राप्त करेन’ अशा आभोगाने (संकल्पाने) शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध करून राहिलेल्या व्यक्तीसाठी निरोध समापत्ती ही मुख्य (शीर्ष) असते, आणि त्याच्या आभोगाच्या प्रभावाने निरोधाचा प्रसंग येतो. फलसमापत्ती गुप्त (गौण) असते, कारण ‘मी फलसमापत्ती प्राप्त करेन’ अशा आभोगाचा अभाव असतो. ‘फलसमापत्ती मुख्य असते’ यामध्ये देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. यावरून हे स्पष्ट होते की यांचे आगमन आभोगावर (संकल्पावर) अवलंबून असते. ‘परंतु जम्बुद्वीपवासी स्थवीर...’ इत्यादी वचन अट्ठकथेत प्रसिद्धच आहे. ‘अन्तोसमापत्तियं’ म्हणजे निरोध समापन्न झालेल्या काळात. ‘तिसमुट्ठानिकरूपधम्मे’ म्हणजे ऋतू, कर्म आणि आहार यांच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारे त्रिसमुत्थानिक रूपधर्म.

၉၇. စိဏ္ဏဝသိတန္တိ ပဋိပက္ခဒူရိဘာဝေန သုဘာဝိတဝသီဘာဝံ. နိပ္ဖတ္တိံ ပတ္တောတိ ဥက္ကံသပရိနိပ္ဖတ္တိံ ပတ္တော. ဥရေ ဝါယာမဇနိတာယ ဩရသော. ပဘာဝိတန္တိ ဥပ္ပာဒိတံ. ဓမ္မေနာတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မေန. တဿ ဟိ အဓိဂမေန အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော နိဗ္ဗတ္တောတိ ကတွာ, ‘‘ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မဒါယဿာတိ နဝဝိဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဒါယဿ. အာဒိယနတောတိ ဂဏှနတော, သသန္တာနေ ဥပ္ပာဒနတောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

९७. ‘चिण्णवसितं’ म्हणजे विरोधी घटकांना दूर सारून चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या वशित्वाला (नियंत्रणाला). ‘निप्फत्तिं पत्तो’ म्हणजे उत्कृष्ट परिपूर्णतेला प्राप्त झालेला. छातीतील (हृदयातील) प्रयत्नाने उत्पन्न झाल्यामुळे ‘औरस’ (पुत्र). ‘पभावितं’ म्हणजे उत्पन्न केलेले. ‘धम्मेन’ म्हणजे आर्यमार्ग धर्माने. कारण त्याच्या प्राप्तीने आर्य जातीमध्ये जन्मलेला व उत्पन्न झालेला असल्यामुळे त्याला ‘धम्मज’ (धर्मापासून जन्मलेला) आणि ‘धम्मनिर्मित’ (धर्माने निर्माण केलेला) असे म्हटले जाते. ‘धम्मददायस्स’ म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मदायचा (धर्माच्या वारशाचा). ‘आदियनतो’ म्हणजे ग्रहण करण्याद्वारे, स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न करण्याद्वारे असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

अनुपदसुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၂. ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. छब्बिसोधनसुत्त वर्णन

၉၈. ခီဏာ ဇာတီတိ အတ္တနော ဇာတိက္ခယံ ပဋိဇာနန္တေန အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ အရဟတော တဒဘာဝတော. တထာ ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော မေ ပရိယောသိတောတိ ပဋိဇာနန္တေနပိ. ကတံ ကရဏီယန္တိ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ စတူသု သစ္စေသု ပရိညာဒိဝသေန သောဠသဝိဓဿပိ ကိစ္စဿ အတ္တနာ နိဋ္ဌာပိတဘာဝံ ပဋိဇာနန္တေနပိ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝံ, အာယတိံ ဝါ ပရိညာဒိကရဏီယာဘာဝံ ပဋိဇာနန္တေနပီတိ အာဟ – ‘‘ဧကေနပိ ပဒေန အညာ ဗျာကတာဝ ဟောတီ’’တိ. ဒွိက္ခတ္တုံ ဗဒ္ဓံ ပန သုဗဒ္ဓံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန အညာဗျာကရဏံ စတူဟိ ပဒေဟိ အာဂတံ, တသ္မာ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ စေတ္ထ နတ္ထီတိ [Pg.282] အဓိပ္ပာယော. စေတနာယ ဒိဋ္ဌဝါဒိတာ နာမ အရိယဝေါဟာရော. သဘာဝေါတိ ပကတိအတ္ထော ဟိ အယံ ဓမ္မသဒ္ဒေါ, ‘‘ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၄-၂၇၅) ဝိယ တသ္မာ, အနုဓမ္မောတိ အရိယဘာဝံ အနုဂတာ ပကတီတိ အတ္ထော. ပရမပ္ပိစ္ဆတာယ အရိယာ အတ္တနော ဂုဏေ အနာဝိကရောန္တာပိ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝပဝေဒနတ္ထဉ္စေဝ သဗြဟ္မစာရီနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ဥဿာဟဇနနတ္ထဉ္စ တာဒိသာနံ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေယေဝ အာဝိကရောန္တီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ – ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတဿ…ပေ… ကာတဗ္ဗော’’တိ.

९८. ‘जन्म नष्ट झाला आहे’ (खीणा जाती) असे स्वतःच्या जन्माचा क्षय झाल्याचे घोषित करणाऱ्या अर्हताने अर्हत्त्व व्यक्त केले आहे, कारण अर्हतामध्ये त्याचा (पुनर्जन्माचा) अभाव असतो. तसेच, ‘ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे’ (वुसितं ब्रह्मचरियं) असे घोषित करणाऱ्याने ‘माझा मार्ग-ब्रह्मचर्यवास समाप्त झाला आहे’ असे घोषित केले आहे. ‘जे कर्तव्य होते ते केले गेले’ (कतं करणीयं) असे घोषित करणाऱ्याने चार मार्गांद्वारे चार आर्य सत्यांमध्ये परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादींच्या द्वारे सोळा प्रकारच्या कर्तव्यांची स्वतः समाप्ती केल्याचे घोषित केले आहे. ‘आता यानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही’ (नापरं इत्थत्ताय) असे घोषित करणाऱ्याने भविष्यात पुनर्जन्म न होणे किंवा भविष्यात परिज्ञा इत्यादी कर्तव्ये शिल्लक न राहणे घोषित केले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “एका पदानेही आज्ञा (अर्हत्त्वज्ञान) व्यक्त होतेच.” दोनदा बांधलेले हे चांगल्या प्रकारे बांधल्यासारखे असते, असे म्हटले आहे. परंतु येथे आज्ञा-व्याकरण (अर्हत्त्वाची घोषणा) चार पदांनी आले आहे, म्हणून याविषयी काही बोलण्यासारखेच उरलेले नाही, असा अभिप्राय आहे. चेतनेने जे पाहिले तेच बोलणे याला ‘आर्य व्यवहार’ म्हणतात. ‘स्वभाव’ म्हणजे प्रकृती (नैसर्गिक धर्म) असा या ‘धम्म’ शब्दाचा अर्थ आहे, जसे की “जातिधम्मा जराधम्मा” इत्यादींमध्ये (म. नि. १.२७४-२७५); म्हणून ‘अनुधम्म’ म्हणजे आर्यभावाला अनुसरून असलेली प्रकृती (स्वभाव) असा अर्थ आहे. अत्यंत अल्पेच्छतेमुळे (परम-अप्पिच्छता) आर्य स्वतःचे गुण प्रकट करत नसले तरी, शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) नैर्याणिकत्वाचा (मुक्ती देणाऱ्या स्वरूपाचा) संदेश देण्यासाठी आणि सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये सम्यक प्रतिपत्तीविषयी (योग्य आचरणाविषयी) उत्साह निर्माण करण्यासाठी, अशा गुणांना त्यांच्या परिनिर्वाण समयालाच प्रकट करतात, या अभिप्रायाने म्हटले आहे – “परिनिर्वाण पावलेल्याच्या... पे... केले पाहिजे.”

၉၉. ဒုဗ္ဗလန္တိ ဖေဂ္ဂု ဝိယ သုဘေဇ္ဇနီယံ ဗလဝိရဟိတံ, အသာရန္တိ အတ္ထော. ဝိရာဂုတန္တိ ပလုဇ္ဇနသဘာဝံ. ဝိဂစ္ဆနသဘာဝန္တိ ဝိနာသဂမနသဘာဝံ. အနိစ္စဒုက္ခဝိပရိဏာမတ္တာ အဿာသလေသဿပိ အဘာဝတော အဿာသဝိရဟိတံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမန္နာဂမနဝသေန စ ယထာရဟံ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဥပယာ, ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တီတိ ဥပါဒါနာ. အဓိတိဋ္ဌတိ စေတသော အဘိနန္ဒနဘူတာတိ စေတသော အဓိဋ္ဌာနံ. တာဟီတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ. တန္တိ စိတ္တံ. အဘိနိဝိသတီတိ အဘိရတိဝသေန နိဝိသတိ, အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – သက္ကာယဓမ္မေသု စိတ္တံ အဘိနိဝိသတိ ‘‘ဧတံ မမံ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ ဧတာဟိ အဘိနိဝေသာဟိ, တထာ သက္ကာယဓမ္မေသု စိတ္တံ အနုသေတိ ဧတာဟီတိ အနုသယာ, တဏှာဒိဋ္ဌိယော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ တေဘူမကဓမ္မေသု ရာဂါဒယော အနုသေန္တိ, တဒဂ္ဂေန တံသဟဂတဓမ္မာ တတ္ထ အနုသေန္တီတိ ပရိယာယေန, ‘‘တံ အနုသေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ခယာ ဝိရာဂါတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနန္တိ ‘‘ခယေန ဝိရာဂေနာ’’တိ ဟေတုမှိ ကရဏဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော. ဝိရာဂေနာတိ စ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိ အတ္ထော. တေန ‘‘နိရောဓေနာ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဂဟိတံ ဟောတိ. အညမညဝေဝစနာနေဝ ဥပယာဒီနံ သမုစ္ဆေဒဿေဝ ဗောဓနတော.

९९. ‘दुर्बल’ म्हणजे भुशभुशीत लाकडाप्रमाणे (फेग्गु) सहज तुटणारे, बलहीन, म्हणजेच ‘असार’ असा अर्थ आहे. ‘विरागुतं’ म्हणजे नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले (विनाशशील). ‘विगच्छनस्वभाव’ म्हणजे विनाशाकडे जाण्याचा स्वभाव असलेले. अनित्य, दुःख आणि विपरिणामी (बदलणारे) असल्यामुळे, थोडासाही दिलासा (अस्सास) मिळण्याचा अभाव असल्याने ते ‘आश्वासविरहित’ (दिलासा नसलेले) आहे. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने आणि समन्वागमनाच्या (युक्त होण्याच्या) दृष्टीने योग्यतेनुसार जे जवळ जातात (आश्रय घेतात) ते ‘उपय’ होत; “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” असे उपादान करतात, म्हणजे दृढतेने पकडून ठेवतात ते ‘उपादान’ होत. चित्ताचे अभिनंदन (आनंद) करणारे होऊन जे अधिष्ठित होते, ते ‘चित्ताचे अधिष्ठान’ होय. ‘त्यांच्याद्वारे’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे. ‘त्याला’ म्हणजे चित्ताला. ‘अभिनिवेश करतो’ म्हणजे अभिरतीच्या (आसक्तीच्या) वशाने प्रवेश करतो. येथे हा अर्थ आहे – सत्काय-धर्मांमध्ये चित्त अभिनिवेश करते, “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” अशा अध्यवसायाने (आग्रहाने) राहते, या अभिनिवेशांमुळे; तसेच सत्काय-धर्मांमध्ये चित्त अनुस्यूत राहते (अनुशयी होते), यांमुळे त्यांना ‘अनुशय’ म्हणतात, म्हणजेच तृष्णा आणि दृष्टी. कारण ज्या प्रमाणात त्रिभूमिक धर्मांमध्ये रागादी अनुशयित होतात, त्याच प्रमाणात त्यांच्याशी सहगत असलेले धर्म तेथे अनुशयित होतात, म्हणून पर्यायाने “ते अनुशयित होते” असे म्हटले आहे. ‘क्षया विरागा’ (क्षयामुळे, विरागामुळे) हे हेतू अर्थातील अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे, म्हणून “क्षयाने आणि विरागाने” असा हेतू किंवा कारणाच्या अर्थाने अर्थ सांगितला आहे. ‘विरागाने’ यातील ‘इति’ शब्द आदि-अर्थी आहे. त्यामुळे ‘निरोधाने’ इत्यादींचाही ग्रहण होतो. कारण हे शब्द एकमेकांचे समानार्थीच आहेत, जे ‘उपय’ इत्यादींच्या समूच्छेदाचाच (पूर्ण नाशाचा) बोध करून देतात.

၁၀၀. ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထ သေသဘူတတ္တယံ ဥပါဒါရူပဉ္စာတိ ပတိဋ္ဌာနာ, နိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓာတုစာတိ ပတိဋ္ဌာနဓာတု. နှာနီယစုဏ္ဏံ ဗာဟိရဥဒကံ ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ အာဗန္ဓတီတိ အာဗန္ဓနံ. ပစနီယဘတ္တံ ဗာဟိရတေဇော ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ ပရိပါစေတီတိ ပရိပါစနံ. ဗာဟိရဝါတော ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ ဝိတ္ထမ္ဘေတီတိ ဝိတ္ထမ္ဘနံ. ဓာတုသဒ္ဒတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတူတိ [Pg.283] အသမ္ဖုသိတဘာဝေါ တေသံ ဝိပရိမဋ္ဌတာဘာဝတော. ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. အဟံ အတ္တာတိ အဟံ, ‘‘ရူပဓမ္မော မေ အတ္တာ’’တိ အတ္တကောဋ္ဌာသေန အတ္တဘာဝေန န ဥပဂမိံ န ဂဏှိံ. နိဿိတနိဿိတာပိ နိဿိတာ ဧဝ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပထဝီဓာတုနိဿိတာဝါ’’တိ. အတ္တနာ ဝါ ပန တန္နိဿိတာတိ ‘‘ဧကေန ပရိယာယေနာ’’တိ. ဥပါဒါရုပမ္ပိ ကာမံ နိဿိတမ္ပိ ဟောတိ. တထာပိ တံ နိဿိတံ ဟောတိယေဝါတိ တံ န ဥဒ္ဓဋံ. ပရိစ္ဆေဒကရတ္တာ ပရိစ္ဆေဒါကာသဿ ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန စ တထာ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ဘူတုပါဒါရူပံ အာကာသဓာတုနိဿိတံ နာမ. တံ နိဿာယ ပဝတ္တိယာ ဥပါဒါရူပံ ဝိယ ဘူတရူပါနိ, အရူပက္ခန္ဓာ ဝိယ စ ဝတ္ထုရူပါနိ, ‘‘တံနိဿိတရူပဝတ္ထုကာ အရူပက္ခန္ဓာ’’တိ ဝုတ္တနယေန အာကာသဓာတုနိဿိတစက္ခာဒိရူပဓမ္မဝတ္ထုကာ ဝေဒနာဒယော အရူပက္ခန္ဓာ အာကာသဓာတုနိဿိတာ နာမာတိ ဣမမတ္ထံ တထာ-သဒ္ဒေန ဥပသံဟရတိ. ဣဓာပီတိ အာကာသဓာတုနိဿိတပဒေပိ, န ပထဝီဓာတုနိဿိတပဒါဒီသု ဧဝ. ရူပါရူပန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပါရူပံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, အဂ္ဂဟိတံ နတ္ထိ. သဟဇာတာ…ပေ… နိဿိတန္တိ ဣဒံ နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓံ နိဿယတ္တံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ပရိယာယသိဒ္ဓေ နိဿယတ္တေ ဂယှမာနေ – ‘‘ပစ္ဆာဇာတပစ္စယောတိ ပစ္ဆာဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၁) ဝစနတော သဗ္ဗံ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပံ, ‘‘ဝိညာဏဓာတုနိဿိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ အနန္တရဝိညာဏဓာတုပစ္စယာ ပဝတ္တနတော, ‘‘ဝိညာဏဓာတုနိဿိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

१००. ‘प्रतिष्ठा’ म्हणजे येथे उर्वरित तीन महाभूत आणि उपादाय रूप प्रतिष्ठित होतात म्हणून ‘प्रतिष्ठान’ होय, आणि निर्जीव अर्थाने धातू असल्यामुळे ‘प्रतिष्ठानधातू’ (पृथ्वीधातू) होय. स्नानाच्या चूर्णाला बाहेरील पाण्याप्रमाणे उर्वरित तीन महाभूतांना जे बांधून ठेवते, ते ‘आबंधन’ (आपधातू) होय. शिजवणाऱ्या भाताला बाहेरील तेजाप्रमाणे (उष्णतेप्रमाणे) उर्वरित तीन महाभूतांना जे परिपक्व करते, ते ‘परिपायन’ (तेजोधातू) होय. बाहेरील वायूंप्रमाणे उर्वरित तीन महाभूतांना जे आधार देते (स्तंभित करते), ते ‘विस्तंभन’ (वायूधातू) होय. ‘धातू’ या शब्दाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. ‘असंस्पृष्टधातू’ म्हणजे स्पर्श न झालेली अवस्था, कारण त्यांचा एकमेकांशी घर्षण किंवा स्पर्श होत नाही. ‘विजानन’ म्हणजे आलंबनाची (विषयाची) उपलब्धी (जाणीव). ‘मी आत्मा आहे’ अशा प्रकारे मी, “रूपधर्म हा माझा आत्मा आहे” अशा आत्मभावाने किंवा आत्म्याच्या अंशाने स्वीकार केला नाही, ग्रहण केला नाही. आश्रितावर आश्रित असलेले देखील ‘आश्रित’च म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे – “पृथ्वीधातूवर आश्रित असलेले वा.” किंवा स्वतः त्यावर आश्रित असणे म्हणजे “एका पर्यायाने” होय. उपादाय रूप देखील इच्छेनुसार आश्रित असतेच. तरीही ते आश्रित असतेच, म्हणून ते वगळले नाही. परिच्छेद (सीमा) करणाऱ्या परिच्छेद-आकाशाच्या दृष्टीने “अविनीभोग वशाने” (अविभाज्यतेने) असे म्हटले आहे. आणि त्यामुळे अशा प्रकारे परिच्छिन्न (मर्यादित) असल्यामुळे सर्व महाभूत आणि उपादाय रूप हे ‘आकाशधातूवर आश्रित’ म्हटले जाते. त्याच्या आश्रयाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, उपादाय रूपाप्रमाणे महाभूत रूपे, आणि वस्तुरूपांप्रमाणे अरूप स्कंध, “त्यावर आश्रित असलेल्या रूपवस्तूंवर आधारित अरूप स्कंध” या सांगितलेल्या नियमाने, आकाशधातूवर आश्रित असलेल्या चक्षू इत्यादी रूपधर्मांच्या वस्तूंवर आधारित वेदना इत्यादी अरूप स्कंध हे ‘आकाशधातूवर आश्रित’ आहेत, या अर्थाचा ‘तथा’ (तसेच) या शब्दाने उपसंहार केला आहे. ‘येथेही’ म्हणजे केवळ ‘आकाशधातूवर आश्रित’ या पदातच, ‘पृथ्वीधातूवर आश्रित’ इत्यादी पदांमध्ये नाही. ‘रूप-अरूप’ म्हणजे सर्व रूप आणि अरूप ग्रहण केले गेले आहे, काहीही न घेतलेले उरलेले नाही. ‘सहजात... पे... आश्रित’ हे निष्पर्यायसिद्ध (थेट) आश्रयत्व घेऊन म्हटले आहे. खाली सांगितलेल्या नियमाने पर्यायसिद्ध आश्रयत्व ग्रहण केले असता – “पश्चातजात प्रत्यय म्हणजे पश्चात उत्पन्न झालेले चित्त आणि चैतसिक धर्म हे आधी उत्पन्न झालेल्या या कायेला पश्चातजात प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतात” (पट्ठान १.१.११) या वचनावरून सर्व चतुःसमुत्थानिक रूप हे “विज्ञानधातूवर आश्रित” म्हटले पाहिजे. तसेच अनंतर-विज्ञानधातूच्या प्रत्ययाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, “विज्ञानधातूवर आश्रित” असे म्हटले पाहिजे.

၁၀၁. ရုပ္ပတိ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ရူပန္တိ အယမတ္ထော စက္ခုဒွါရေ အာပါထဂတေ ရူပါယတနေ နိပ္ပရိယာယတော လဗ္ဘတိ, န အာပါထမနာဂတေ. စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဘာဝေါ ပန အာပါထမနာဂတေပိ တသ္မိံ လဗ္ဘတေဝ တံသဘာဝါနတိဝတ္ထနတော. ရူပါယတနံ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ. ထေရော ပန အာပါထံ အနာဂတဿာပိ ရူပါယတနဿ ရူပဘာဝံ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒွိဓာကရဏံ နာနုဇာနန္တော ဆန္နောဝါဒံ နိဒဿေတိ, ‘‘ဥပရိ ဆန္နောဝါဒေ ကိန္တိ ကရိဿထာ’’တိ. တတ္ထ ဟိ ‘‘စက္ခုံ, အာဝုသော ဆန္န, စက္ခုဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၉၁) အာဂတံ, န စေတ္ထ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂတမေဝ ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗပဒေန ဂဟိတံ, န အာပါထံ အနာဂတန္တိ သက္ကာ ဝိညာတုံ [Pg.284] အဝိသေသေနေဝ ရူပါယတနေန တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂါဟာဘာဝဿ ဇောတိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ယိဒံ လဗ္ဘတီ’’တိ. ရူပမေဝါတိ ရူပါယတနမေဝ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ပဒံ ကထံ နေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ပနာ’’တိအာဒိ. စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဝိညာတဗ္ဗေသူတိ ယေန မနောဝိညာဏေန စက္ခုဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ တေန ဝိညာတဗ္ဗေသု တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မေသူတိ အတ္ထော. တဏှာဆန္ဒောတိ တဿနသဘာဝေါ ဆန္ဒော, န ကတ္တုကမျတာ ဆန္ဒောယေဝါတိ တဏှာဆန္ဒော. ရဇ္ဇနဝသေနာတိ ဝတ္ထံ ဝိယ ရင်္ဂဇာတံ စိတ္တဿ အနုရဉ္ဇနဝသေန. အဘိနန္ဒနဝသေနာတိ အာရမ္မဏေ အဘိရမိတွာ နန္ဒနဝသေန. သပ္ပီတိကတဏှာ ဟိ နန္ဒီတိ ဝုစ္စတိ. တဏှာယနဝသေန တဏှာ.

१०१. रंग-विकाराला प्राप्त होऊन हृदयातील भाव प्रकट करतो म्हणून ते 'रूप' आहे, हा अर्थ चक्षुद्वाराच्या कक्षेत (आपाथगत) आलेल्या रूपायतनाच्या बाबतीत थेट (निप्परियायतो) लागू होतो, कक्षेत न आलेल्याच्या बाबतीत नाही. परंतु, चक्षुविज्ञानाने जाणले जाण्यायोग्य असण्याचा भाव (चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बभावो) कक्षेत न आलेल्या रूपायतनातही प्राप्त होतोच, कारण त्याचा तो स्वभाव बदलत नाही. रूपायतनाचे दोन भाग करून. परंतु, थेरांनी (स्थविरांनी) कक्षेत न आलेल्या रूपायतनाचाही रूपभाव नाकारता येत नाही, असे मानून हे द्विविभाजन अमान्य केले आणि छन्नोवाद सुत्ताचा दाखला दिला, 'पुढे छन्नोवादात काय कराल?' कारण तेथे 'चक्षू, आवुसो छन्न, चक्षुविज्ञान आणि चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणारे धर्म' (म. नि. ३.३९१) असे आले आहे. येथे चक्षुद्वाराच्या कक्षेत आलेलेच रूपायतन 'चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणारे धर्म' या पदाने घेतले आहे आणि कक्षेत न आलेले नाही, असे समजता येत नाही; कारण सामान्यतः रूपायतनाद्वारे तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या ग्रहणाचा अभाव दर्शविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे प्राप्त होत नाही.' 'रूपच' म्हणजे रूपायतनच. जर असे असेल, तर 'चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणाऱ्या धर्मांमध्ये' या पदाचा अर्थ कसा लावावा? म्हणून म्हटले - 'चक्षुविज्ञानाशी संप्रयुक्त असणारे तर...' इत्यादी. 'चक्षुविज्ञानासोबत जाणले जाणाऱ्यांमध्ये' म्हणजे ज्या मनोविज्ञानाने 'चक्षुविज्ञान अनित्य आहे' इत्यादी प्रकारे चक्षुविज्ञानासोबत जे जाणले जाते, त्या संप्रयुक्त धर्मांमध्ये असा अर्थ आहे. 'तण्हाछंद' (तृष्णा-छंद) म्हणजे तृष्णेच्या स्वभावाचा छंद (इच्छा), केवळ काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यता छंद) नव्हे, तर तो तण्हाछंद होय. 'रज्जनवसेन' (रंगण्याच्या वशाने) म्हणजे कपड्याप्रमाणे चित्ताला रंगविण्याच्या वशाने. 'अभिनंदनवसेन' म्हणजे आलंबनात (आरम्मण) रममाण होऊन आनंद घेण्याच्या वशाने. सप्रीतिक तृष्णेलाच 'नंदी' (आनंद) म्हटले जाते. तृष्णा करण्याच्या वशाने ती 'तण्हा' (तृष्णा) आहे.

၁၀၂. အဟင်္ကာရောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၂၁, ၁၂၃၉; ဝိဘ. ၈၃၂, ၈၆၆; သံ. နိ. ၄.၁၀၈; မဟာနိ. ၂၁, ၁၇၈) အဟံကရဏံ. ယေန ဟိ မမံ ကရောတိ, ဧတံ မမင်္ကာရော. သွေဝါတိ ‘‘အဟင်္ကာရော’’တိ ဝုတ္တမာနော. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သဗ္ဗာသု လောကိယာဘိညာသု ဝုစ္စမာနာသု ဟေဋ္ဌာ ဝိဇ္ဇာဒွယံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉ္စ အဝတွာ ကသ္မာ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ? ဣတရော ဣဓ သဗ္ဗဝါရေသုပိ လောကုတ္တရဓမ္မပုစ္ဆာ အဓိကတာ တသ္မာ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ’’တိအာဒိနာ တတိယာ ဝိဇ္ဇာ ကထိတာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဘိက္ခူ လောကိယဓမ္မံ န ပုစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကဝိဿဇ္ဇိတသုတ္တံ နာမေတံ တတိယဝိဇ္ဇာယ ဧဝ အာဂတတ္တာ. အရိယဓမ္မဝသေနပိဿ သမညာ အတ္ထေဝါတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဆဗ္ဗိသောဓနန္တိပိဿ နာမ’’န္တိ ဝတွာ တေသု ဓမ္မေသု ဘေဒံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိသုဒ္ဓါတိ တဿာ စောဒနာယ သောဓနဝသေန ဝိသောဓိတာ. ဧကမေဝ ကတွာတိ ဧကဝါရဝသေနေဝ ပါဠိယံ ဧကဇ္ဈံ အာဂတတ္တာ ဧကမေဝ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဝါ ဆဗ္ဗိသောဓနတာတိ အာဟ – ‘‘စတူဟိ အာဟာရေဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိ ကထံ ပနေတ္ထ စတ္တာရော အာဟာရာ ဂဟေတဗ္ဗာတိ? ကေစိ တာဝ အာဟု – ‘‘သာဓူတိ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥတ္တရိ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ ဟေဋ္ဌာ အာဂတေန နယေန အာဟာရဝါရော အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ သဗ္ဗနိမိတ္တေသူ’’တိ ဧတ္ထ အာဟာရာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ အာဟာရာ အတ္ထတော အာဂတာ ဧဝါတိ အညေ. အပရေ ပန ရူပက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ကဗဠီကာရော အာဟာရော[Pg.285], သင်္ခါရက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ဖဿာဟာရော, မနောသဉ္စေတနာဟာရဂ္ဂဟဏေန ဝိညာဏာဟာရော သရူပတောပိ ဂဟိတောတိ ဝဒန္တိ.

१०२. अहंकार म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) इत्यादी प्रकारे 'मी-पणा' करणे. ज्याच्याद्वारे 'माझे' केले जाते, तो 'ममंकार' (ममत्व) होय. 'तोच' म्हणजे 'अहंकार' असे म्हटले गेलेले. अशा प्रकारे चतुर्थ ध्यान निर्दिष्ट केले असता, सर्व लौकिक अभिज्ञांचे वर्णन करताना खालील दोन विद्या सांगायला हव्या होत्या, या अभिप्रायाने 'पुब्बेनिवास (पूर्वनिवासस्मृती) आणि दिब्बचक्खु (दिव्यचक्षू) न सांगता हे का सांगितले?' असे विचारले. दुसऱ्याने (टीकाकाराने) स्पष्ट केले की, येथे सर्व प्रसंगी लोकोत्तर धर्माचाच प्रश्न मुख्य आहे, म्हणून 'तो अशा प्रकारे समाहित असताना' इत्यादीद्वारे तिसरी विद्या सांगितली आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'भिक्खू लौकिक धर्म विचारत नाहीत' इत्यादी म्हटले आहे. तिसऱ्या विद्येचाच उल्लेख आल्यामुळे याला 'एकविस्सज्जित सुत्त' असे नाव आहे. आर्य धर्माच्या वशानेही याचे नाव आहेच, हे दर्शविण्यासाठी 'छब्बिसोधन (षड्विशोधन) असेही याचे नाव आहे' असे सांगून, त्या धर्मांमधील भेद दर्शविण्यासाठी 'येथे खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'विशुद्ध' म्हणजे त्या आक्षेपाच्या (चोदना) शुद्धीकरणाच्या वशाने विशोधित केलेले. 'एकच करून' म्हणजे पाळीमध्ये (पालिपाठात) एकाच वेळी एकत्रित आल्यामुळे एकच भाग करून. जर असे असेल, तर 'छब्बिसोधनता' (सहा प्रकारे शुद्ध करणे) कशी होईल? म्हणून म्हटले - 'चार आहारांसोबत'. परंतु येथे चार आहार कसे ग्रहण करावेत? काही जण म्हणतात - 'साधू! असे म्हणून भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून पुढे प्रश्न विचारावा' या खाली आलेल्या नियमाने आहारवार आणून सांगावा. 'बाहेर सर्व निमित्तांमध्ये' येथे आहारांचाही संग्रह होत असल्यामुळे आहार अर्थतः आलेलेच आहेत, असे इतर म्हणतात. तर काही जण म्हणतात की, रूपस्कंधाच्या ग्रहणाने कबाळीकार (कवलिकार) आहार, संस्कारस्कंधाच्या ग्रहणाने स्पर्शाहार आणि मनोसंचेतना आहाराच्या ग्रहणाने विज्ञान आहार प्रत्यक्ष रूपानेच ग्रहण केला जातो.

‘‘ဆဗ္ဗိသောဓန’’န္တိ ဣမဿ သုတ္တဿ သမညာယ အနွတ္ထတံ ဒဿေတွာ အာယတိမ္ပိ တာဒိသေန ဗျာကရဏေန ဘိက္ခူနံ ပဋိပတ္တိမ္ပိ ဒဿနတ္ထံ, ‘‘ဣမေ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဝိနယနိဒ္ဒေသပရိယာယေနာတိ ဝိနယနိဒ္ဒေသေ အာဂတေန ကာရဏေန. ဝိနယေ ဝါ အာဂတနိဒ္ဒေသာနုက္ကမေန.

'छब्बिसोधन' (षड्विशोधन) या सुत्ताच्या नावाचे सार्थत्व दर्शवून, भविष्यातही अशाच व्याकरणाने (उत्तराने) भिक्खूंची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविण्यासाठी 'हे तर...' इत्यादी सुरू केले आहे. 'विनयनिद्देसपरियायेन' म्हणजे विनयनिर्देशात आलेल्या कारणाने, किंवा विनयात आलेल्या निर्देशाच्या अनुक्रमाने.

အဓိဂန္တဗ္ဗတော အဓိဂမော, ဈာနာဒိအဓိဂမပုစ္ဆာ. တေနာဟ – ‘‘ဈာနဝိမောက္ခာဒီသူ’’တိအာဒိ. ဥပါယပုစ္ဆာတိ အဓိဂမောပါယပုစ္ဆာ. ကိန္တီတိ ကေန ပကာရေန ဝိဓိနာတိ အတ္ထော.

प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अधिगम' म्हणजे ध्यान इत्यादींच्या अधिगमाविषयीचा प्रश्न. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ध्यान, विमोक्ष इत्यादींमध्ये' इत्यादी. 'उपायपुच्छा' म्हणजे अधिगमाच्या उपायाविषयीचा प्रश्न. 'कसे' (किन्ति) म्हणजे कोणत्या प्रकारे किंवा विधीने, असा अर्थ आहे.

ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီတိ ဣဒံ ပန ပုဗ္ဗေ ‘‘ကိံ တေ အဓိဂတ’’န္တိ အနိဒ္ဓါရိတဘေဒါ ဈာနာဒိဝိသေသာ ပုစ္ဆိတာတိ ဣဒါနိ တေသံ နိဒ္ဓါရေတွာ ပုစ္ဆနာကာရဒဿနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အာကာရေဟိ အဓိဂမဗျာကရဏံ သောဓေတဗ္ဗံ, တသ္မာ. ဧတ္တာဝတာဝါတိ ဧတ္တကေန ဗျာကရဏမတ္တေနေဝ န သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော. ဗျာကရဏဉှိ ဧကစ္စဿ အယာထာဝတောပိ ဟောတိ, ယထာ နာမ ဇာတရူပပတိရူပံ ဇာတရူပံ ဝိယ ခါယတီတိ ဇာတရူပံ နိဃံသနတာပနဆေဒနေဟိ သောဓေတဗ္ဗံ ဧဝမေဝံ ဣမေသု ဣဒါနေဝ ဝုတ္တေသု ဆသု ဌာနေသု ပက္ခိပိတွာ သောဓနတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိမောက္ခာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမာဓိ-သမာပတ္တိ-ဉာဏဒဿန-မဂ္ဂဘာဝနာ-ဖလသစ္ဆိကိရိယာ သင်္ဂဏှာတိ.

'तू कोणत्या धर्मांचा लाभ मिळवला आहेस?' हे विचारणे म्हणजे पूर्वी 'तुला काय प्राप्त झाले आहे?' अशा प्रकारे भेद स्पष्ट न करता ध्यान इत्यादी विशेषांविषयी विचारले होते, आता त्यांचा निश्चय करून विचारण्याच्या पद्धतीचे हे दर्शन आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने वर सांगितलेल्या प्रकारांनी अधिगमाचे व्याकरण (उत्तर) शुद्ध केले पाहिजे, म्हणून. 'एवढ्यावरूनच' म्हणजे केवळ एवढ्याच व्याकरणाने (उत्तराने) सत्कार केला जाऊ नये. कारण काही लोकांचे व्याकरण (उत्तर) यथार्थ नसते, जसे की सोन्यासारखे दिसणारे नकली सोने सोन्यासारखेच भासते, म्हणून ते घासून, तापवून आणि कापून तपासावे लागते; त्याचप्रमाणे नुकत्याच सांगितलेल्या या सहा स्थानांमध्ये ठेवून तपासण्यासाठी 'विमोक्ष इत्यादींमध्ये' असे म्हटले आहे. येथे 'इत्यादी' शब्दाने समाधी, समापत्ती, ज्ञानदर्शन, मार्गभावना आणि फलसाक्षात्कारी यांचा संग्रह होतो.

ပါကဋော ဟောတိ အဓိဂတဝိသေသဿ သတိသမ္မောသာဘာဝတော. သေသပုစ္ဆာသုပိ ‘‘ပါကဋော ဟောတီ’’တိ ပဒေ ဧသေဝ နယော. ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာကုသလာတိ သဇ္ဈာယမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာသု နိပုဏာ. ယာယ ပဋိပဒါယ ယဿ အရိယမဂ္ဂေါ အာဂစ္ဆတိ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိ အာဂမနပဋိပဒါ. သောဓေတဗ္ဗာတိ သုဒ္ဓါ ဥဒါဟု အသုဒ္ဓါတိ ဝိစာရဏဝသေန သောဓေတဗ္ဗာ. န သုဇ္ဈတီတိ တတ္ထ တတ္ထ ပမာဒပဋိပတ္တိဘာဝတော. အပနေတဗ္ဗော အတ္တနော ပဋိညာယ. ‘‘သုဇ္ဈတီ’’တိ ဝတွာ သုဇ္ဈနာကာရံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒီဃရတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပညာယတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဒီ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ယဒိ သော ဘိက္ခု တာယ ပဋိပဒါယ ယဒိ ပညာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ခီဏာသဝပဋိပတ္တိသဒိသာ ပဋိပဒါ ဟောတိ ဒီဃရတ္တံ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသတ္တာ.

प्राप्त झालेल्या विशेषाची स्मृती नष्ट न झाल्यामुळे तो स्पष्ट (पाकट) होतो. उर्वरित प्रश्नांमध्येही 'स्पष्ट होतो' या पदाचा हाच नियम आहे. 'उग्गहपरिपूच्छाकुसला' म्हणजे स्वाध्याय आणि विचारण्यात निपुण असणारे. ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) ज्याला आर्यमार्ग प्राप्त होतो, ती पूर्वभागातील प्रतिपदा म्हणजे 'आगमनप्रतिपदा' होय. 'शोधली पाहिजे' म्हणजे ती शुद्ध आहे की अशुद्ध, या विचाराने तिचे शोधन केले पाहिजे. 'शुद्ध होत नाही' कारण तेथे तेथे प्रमादाचे आचरण असते. आपल्या प्रतिज्ञेवरून (चुकीचे मत) दूर केले पाहिजे. 'शुद्ध होते' असे सांगून शुद्ध होण्याचा प्रकार दर्शविण्यासाठी 'दीघरत्तं' (दीर्घकाळ) इत्यादी म्हटले आहे. 'जाणले जाते' येथे 'जर' (यदी) हे पद जोडून 'जर तो भिक्खू त्या प्रतिपदेने जाणला जातो' असा संबंध लावावा. दीर्घकाळ क्लेशांचे दमन केल्यामुळे ती प्रतिपदा क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) प्रतिपदेसारखीच असते.

နဒိယာ [Pg.286] သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒနဋ္ဌာနံ နဒီမုခဒွါရံ. မဒ္ဒမာနောတိ ဗဒရသာဠဝံ သရသံ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တော ဟုတွာ မဒ္ဒမာနော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

नदीचे समुद्रात प्रवेश करण्याचे ठिकाण म्हणजे 'नदीमुखद्वार' (नदीचे मुख). 'मर्दन करणारा' म्हणजे बोराचा रस पानात टाकून तो चोळणारा (मर्दन करणारा). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

छब्बीसोधनसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၃. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. सप्पुरिसधम्मसुत्त-वर्णना

၁၀၅. သပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ သပ္ပုရိသဘာဝကရံ ဓမ္မံ. သော ပန ယသ္မာ သပ္ပုရိသာနံ ပဝေဏိကော ဓမ္မော ဟောတိ. တသ္မာ အာဟ – ‘‘သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မ’’န္တိ, ဧသ နယော အသပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ ဧတ္ထာပိ. ဧဝံ ပဓာနံ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗဉ္စ သပ္ပုရိသဓမ္မံ အာဒိံ ကတွာ မာတိကံ ဌပေတွာ အယထာနုပုဗ္ဗိယာ နိဒ္ဒိသန္တော ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, အသပ္ပုရိသဓမ္မော’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ပန နိဒ္ဒိသန္တော ဥဒါဟရဏပုဗ္ဗကံ ဟေတုံ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗပရိစ္စာဂပုဗ္ဗကံ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ နာမ ဉာယပဋိပတ္တိ, တသ္မာ သပ္ပုရိသဓမ္မာ သမ္ပာဒေတဗ္ဗာတိ ဒီပေန္တော သတ္ထာ အယထာနုပုဗ္ဗိယာ နိဒ္ဓါရီယတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. တထာ အညတ္ထာပိ ‘‘အသေဝနာ စ ဗာလာနံ, ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ’’တိ. ဧတဒေဝ ဟိ ကုလဒွယံ ‘‘ဥစ္စကုလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပရိယာယတော. တထာဟိ အန္တိမဘဝိကာ ဗောဓိသတ္တာ တတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. သောတိ သာမီစိပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခု. အန္တရံ ကရိတွာတိ တံ ကာရဏံ ကတွာ. ပဋိပဒါ ဟိ ဝိညူနံ ပူဇာယ ကာရဏံ, န ဥစ္စကုလီနတာ. မဟာကုလာတိ ဝိပုလကုလာ ဥပါဒိတောဒိတကုလသမ္ပဝတ္တိကာတိ အတ္ထော.

१०५. 'सप्पुरिसधम्म' म्हणजे सत्पुरुष-भाव निर्माण करणारा धर्म. आणि तो ज्याअर्थी सत्पुरुषांचा पारंपारिक धर्म असतो, म्हणून म्हटले आहे – 'सत्पुरुषांचा धर्म'. हाच नियम 'असप्पुरिसधम्म' या बाबतीतही लागू होतो. अशा प्रकारे, मुख्य आणि आचरणीय असलेल्या सप्पुरिसधम्माला सुरुवातीला ठेवून, मातृका स्थापित करून, अनुक्रमाचे उल्लंघन करून निर्देश करताना 'भिक्खूहो, असप्पुरिसधम्म कोणता?' इत्यादी म्हणाले. आणि तशा प्रकारे निर्देश करताना, उदाहरणासह कारण दाखवण्यासाठी 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, इच्छित गोष्टीचा त्याग करून स्वीकारण्यायोग्य गोष्टीचा स्वीकार करणे म्हणजे 'न्यायप्रतिपत्ती' होय, म्हणून सप्पुरिसधम्म संपादन केला पाहिजे, हे स्पष्ट करताना शास्त्यांनी अ-यथा-अनुक्रमाने त्याचे निर्धारण केले आहे, हा अर्थ दर्शविला आहे. तसेच इतर ठिकाणीही 'मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे' असे म्हटले आहे. हेच दोन कुळे मुख्य अर्थाने 'उच्च कुळ' म्हटले जातात. कारण अंतिम जन्मातील बोधिसत्त्व तेथेच प्रतिसंधी घेतात. 'तो' म्हणजे योग्य मार्गाने आचरण करणारा (सामीची-प्रतिपन्न) भिक्खू. 'अंतर करून' म्हणजे त्याला कारण बनवून. कारण आचरण हेच विद्वानांच्या पूजेचे कारण असते, उच्च कुळात जन्म घेणे नव्हे. 'महाकुळ' म्हणजे विशाल कुळ, जे कीर्ती आणि समृद्धीने युक्त कुळ आहे, असा अर्थ आहे.

၁၀၆. ယသသဒ္ဒေါ ပရိဝါရဝါစကော. ယသဿီတိ စ သာတိသယပရိဝါရဝန္တတာ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ပရိဝါရသမ္ပန္နော’’တိ. အာဓိပတေယျာဘာဝတော ပရေသံ ဥပရိနတ္တိ ဧတေသံ ဤသော ဤသနံ ဣဿရိယန္တိ အက္ခာတဗ္ဗာတိ အပ္ပေသက္ခာ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပပရိဝါရာ’’တိ. အဘာဝတ္ထော ဟိ ဣဓ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ.

१०६. 'यश' हा शब्द परिवाराचा (अनुयायांचा) वाचक आहे. आणि 'यशस्वी' म्हणजे अत्यंत मोठ्या परिवाराने युक्त असणे, म्हणून 'परिवारसंपन्न' असे म्हटले आहे. अधिपत्य नसल्यामुळे इतरांवर त्यांचे प्रभुत्व नसते, त्यांचे 'ईश', 'ईशन' किंवा 'ऐश्वर्य' नसते, म्हणून त्यांना 'अप्पेसक्खा' (अल्प-प्रभावी) म्हटले जाते. म्हणूनच 'अल्प परिवार केलेले' असे म्हटले आहे. कारण येथे 'अप्प' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे.

၁၀၇. နဝေဝ ဓုတင်္ဂါနိ အာဂတာနီတိ ဧတ္ထ ယထာ ဥက္ကဋ္ဌပံသုကူလိကဿ တေစီဝရိကတာ သုကရာ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကဿ သပဒါနစာရိကတာ သုကရာ. ဧကာသနိကဿ စ ပတ္တပိဏ္ဍိကခလုပစ္ဆာဘတ္တိကတာ သုကရာ ဧဝါတိ – ‘‘ပံသုကူလိကော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနေနေဝ ပါဠိယာ အနာဂတာနမ္ပိ အာဂတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ပရိဟရဏသုကရတာယ တေသမ္ပိ သမာဒါနသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘တေရသ ဟောန္တီ’’တိ.

१०७. 'केवळ नऊच धुतंगे आली आहेत' यामध्ये, ज्याप्रमाणे तीव्र पांसुकूलिक भिक्खूसाठी तेचीवरिकता सोपी असते. त्याचप्रमाणे तीव्र पिंडपातिक भिक्खूसाठी सप्रदानचारिकता सोपी असते. आणि एकासनिक भिक्खूसाठी पत्तपिंडिकता आणि खलु-पच्छाभत्तिकता सोपीच असते – म्हणून 'पांसुकूलिक होतो' इत्यादी वचनानेच पाळीमध्ये न आलेल्या धुतंगांचेही आगमन झाले आहे असे समजावे, कारण त्यांचे पालन करणे सोपे असल्याने त्यांचेही समादान संभवते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तेरा होतात'.

၁၀၈. ကာမတဏှာဒိကာယ [Pg.287] တာယ တဏှာယ နိဗ္ဗတ္တာတိ တမ္မယာ, ပုထုဇ္ဇနာ, ပကတိဘာဝူပဂမနေန တေသံ ဘာဝေါ တမ္မယတာ, တပ္ပဋိက္ခေပတော အတမ္မယတာ, နိတ္တဏှတာ. တံယေဝ ကာရဏံ ကတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနေပိ တဏှာပဟာနံယေဝ ကာရဏံ ကတွာ. စိတ္တေ ဥပ္ပာဒေတွာတိ အတမ္မယတာပရိယာယေန ဝုတ္တေ တဏှာယ ပဋိပက္ခဓမ္မေ သမ္ပာဒေတွာ. န မညတီတိ မညနာနံ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ကိသ္မိဉ္စိ ဩကာသေ ကာမဘဝါဒိကေ ကေနစိ ဝတ္ထုနာ ဟတ္ထိအဿခေတ္တဝတ္ထာဒိနာ ပတ္တစီဝရဝိဟာရပရိဝေဏာဒိနာ စ ပုဂ္ဂလံ န မညတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

१०८. कामतण्हा इत्यादी तृष्णेने उत्पन्न झालेले ते 'तन्मय' म्हणजे पृथग्जन होत. त्यांच्या स्वाभाविक अवस्थेला प्राप्त होण्याच्या भावाला 'तन्मयता' म्हणतात, आणि त्याच्या निषेधाला 'अतन्मयता' म्हणजेच तृष्णारहितता म्हणतात. 'त्यालाच कारण बनवून' म्हणजे प्रथम ध्यानातही तृष्णेचा त्याग करणे हेच कारण बनवून. 'चित्तात उत्पन्न करून' म्हणजे अतन्मयतेच्या पर्यायाने सांगितलेल्या तृष्णेच्या प्रतिपक्ष धर्मांना संपादन करून. 'मानत नाही' म्हणजे आर्यमार्गाने कल्पनांचा पूर्णपणे उच्छेद केल्यामुळे, कोणत्याही प्रसंगी कामभव इत्यादींमध्ये हत्ती, घोडे, शेतजमीन इत्यादी वस्तूंद्वारे किंवा पात्र, चीवर, विहार, परिवेण इत्यादींद्वारे तो व्यक्ती स्वतःला श्रेष्ठ मानत नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

sप्पुरिसधम्मसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၄. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. सेवितब्बासेवितब्बसुत्त-वर्णना

၁၀၉. အညမညန္တိ အညံ အညံ. တေနာဟ ‘‘အညံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ. သတ္တဟိ ပဒေဟီတိ သတ္တဟိ ဝါကျေဟိ. ပဇ္ဇတိ ဧတေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထောတိ ပဒံ, ဝါကျံ. သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဩကာသကရဏံ ဓမ္မဒါယာဒေ (မ. နိ. ၁.၃၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

१०९. 'अञ्ञमञ्ञं' म्हणजे एक आणि दुसरे. म्हणूनच 'दुसऱ्याचे सेवन करावे' इत्यादी म्हटले आहे. 'सात पदांनी' म्हणजे सात वाक्यांनी. ज्याद्वारे अपेक्षित अर्थ प्राप्त होतो ते 'पद' म्हणजेच वाक्य होय. सारिपुत्त थेरांचे 'ओकासकरण' हे धम्मदयाद सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे.

၁၁၃. ဒိဋ္ဌိယေဝ ပစ္စယဝသေန ပဋိလဒ္ဓတာယ ဒိဋ္ဌိပဋိလာဘော. သညာပဋိလာဘေပိ ဧသေဝ နယော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္မာဒိဋ္ဌိယော…ပေ… န ဂဟိတာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တေသံ မနောသမာစာရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဒိဋ္ဌိ စိတ္တုပ္ပာဒဝါရေ န ဂဟိတာတိ? ကာမံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ အဝယဝိဘာဝေါ လဗ္ဘတိ, တထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏေ လောကိယလောကုတ္တရစိတ္တုပ္ပာဒေသု ကမ္မပထကောဋ္ဌာသော န ဥဒ္ဓဋော.

११३. दृष्टीच प्रत्ययाच्या प्रभावाने प्राप्त झाल्यामुळे तिला 'दृष्टीप्रतिलाभ' म्हणतात. संज्ञाप्रतिलाभाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. मिच्छादिट्ठि आणि सम्मादिट्ठि... पे... ग्रहण केल्या नाहीत, कारण कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या त्यांच्या मनःसमाचाराच्या रूपाने त्यांचे ग्रहण झाले आहे. जर असे आहे, तर चित्तोत्पाद-वारा मध्ये दृष्टी का ग्रहण केली नाही? जरी मिथ्या दृष्टीचा अवयवीभाव प्राप्त होत असला, तरी चित्तोत्पादक्षणी लौकिक आणि लोकोत्तर चित्तोत्पादांमध्ये कर्मपथाचा भाग उद्धृत केला जात नाही.

၁၁၅. ကာမသညာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဗျာပါဒဝိဟိံသာသညာ သင်္ဂဟိတာ, ဧဝံ အနဘိဇ္ဈာအဗျာပါဒအဝိဟိံသာသညာ သင်္ဂဟိတာ ပဌမေန အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘အနဘိဇ္ဈာသဟဂတာယ သညာယာ’’တိအာဒိပါဌဿ သင်္ဂဟိတတ္တာ.

११५. 'कामसंज्ञा इत्यादी' यामध्ये 'इत्यादी' शब्दाने ज्याप्रमाणे व्यापाद-संज्ञा आणि विहिंसा-संज्ञा समाविष्ट केल्या आहेत, त्याचप्रमाणे पहिल्या 'इत्यादी' शब्दाने अनभिध्या, अव्यापाद आणि अविहिंसा संज्ञा समाविष्ट केल्या आहेत, कारण 'अनभिध्यासहगत संज्ञेचे' इत्यादी पाठाचा त्यात समावेश होतो.

၁၁၇. တိ ကာမဘဝါဒီနံ အပရိယောသာနာယ ပရိယောသာနံ ဣစ္ဆတောပိ တာဒိသဿ ဘဝါနံ အပရိယောသာနမေဝ ဟောတိ[Pg.288]. စတ္တာရော ဟောန္တိ ပုဂ္ဂလဝသေန. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနောပိ ဟီ’’တိအာဒိ. အကုသလာ ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တီတိ တေသံ ပဟာနာယ အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနဿာတိ အဓိပ္ပာယော, တတော ဧဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ. တေနဿ ကိလေသဒုက္ခေန ဝိပါကဒုက္ခေန စ သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ. ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ပဟာယ သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တနာရဟော အနာဂါမီ ကထံ…ပေ… အဘိဝဍ္ဎန္တီတိ အာဟ ‘‘အနာဂါမီပီ’’တိအာဒိ. သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, ယာယ လဗ္ဘမာနအကုသလာဘိဝုဒ္ဓိံ ကုသလပရိဟာနိဉ္စ ဂဟေတွာ အနာဂါမိနောပိ သဗျာဗဇ္ဈအတ္တဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ယထာလဗ္ဘမာနံ အကုသလပရိဟာနိံ ကုသလာဘိဝုဒ္ဓိဉ္စ ဂဟေတွာ ပုထုဇ္ဇနဿပိ အန္တိမဘဝိကဿ အဗျာဗဇ္ဈအတ္တဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနောပီ’’တိအာဒိ. အကုသလမေဝ ဟာယတိ,န ကုသလံ တဿ ဗုဒ္ဓိပက္ခေ ဌိတတ္တာ. တတ္ထာပိ ဝိပဿနမေဝ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတိ, န ဝဋ္ဋဂဗ္ဘံ အန္တိမဘဝိကတာယ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတတ္တာ အဇ္ဈာသယဿ, ဉာဏဿ စ ပါကဂမနတော.

११७. कामभव इत्यादींच्या समाप्तीची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीसाठीही अशा भवांचा अंत न होणे हेच घडते. पुद्गल भेदाने चार प्रकार होतात. म्हणूनच 'पृथग्जन देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'अकुशल धर्म वाढतात' याचा अभिप्राय असा आहे की, जो त्यांच्या त्यागासाठी प्रयत्न करत नाही, त्याचेच कुशल धर्म नष्ट होतात. त्यामुळे तो क्लेशदुःख आणि विपाकदुःखाने युक्त असा दुःखमय आत्मभाव उत्पन्न करतो. ओरामभागिय संयोजनांचा त्याग करून शुद्धावासांमध्ये उत्पन्न होण्यास पात्र असलेला अनागामी कसा... पे... वाढतो, म्हणून 'अनागामी देखील' इत्यादी म्हटले आहे. तो दुःखमय आत्मभावच उत्पन्न करतो, ज्याद्वारे प्राप्त होणारी अकुशल धर्मांची वृद्धी आणि कुशल धर्मांचा ऱ्हास लक्षात घेऊन अनागामी व्यक्तीच्या बाबतीतही सव्याबाध आत्मभावाची उत्पत्ती सांगितली आहे. अशा प्रकारे, प्राप्त होणारा अकुशलाचा ऱ्हास आणि कुशलाची वृद्धी लक्षात घेऊन, अंतिम जन्मातील पृथग्जनाच्या बाबतीतही अव्याबाध आत्मभावाची उत्पत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. म्हणूनच 'पृथग्जन देखील' इत्यादी म्हटले आहे. केवळ अकुशलच नष्ट होते, कुशल नव्हे, कारण ते बोधिपक्षाच्या बाजूने स्थित असते. तेथेही विपश्यनाच गर्भाचे ग्रहण करवते, संसार-गर्भाचे नव्हे, कारण अंतिम जन्मात असल्यामुळे त्याचा आशय विवर्तावर आश्रित असतो आणि ज्ञानाची परिपक्वता झालेली असते.

၁၁၉. ဧကစ္စဿာတိ သာမိဝစနံ ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိအာဒီသု ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏာမေတဗ္ဗံ, တထာ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒတီ’’တိအာဒီသုပိ. ဥဂ္ဂဏှိတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဘဂဝတော ဘာသိတဿ အတ္ထံ အဇာနန္တာ တာဝ ဒီဃရတ္တံ ဟိတသုခတော ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တု ဇာနန္တာနမ္ပိ သဗ္ဗေသံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတီတိ အနေကံသိကတံ စောဒေန္တော ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရော သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတိယေဝါတိ, ‘‘အပ္ပဋိသန္ဓိကာ’’တိအာဒိနာ အနေကံသိကတံ ပရိဟရတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

११९. 'एकाचा' हे षष्ठीचे वचन 'अभिनंदन करतो' इत्यादींमध्ये प्रथमेच्या रूपात परिवर्तित केले पाहिजे, तसेच 'निर्वेद पावतो' इत्यादींमध्येही. 'शिकूनही' यामध्ये 'अपि' हा शब्द लुप्त स्वरूपात निर्दिष्ट आहे. भगवंतांच्या भाषणाचा अर्थ न जाणणारे दीर्घकाळ हित आणि सुखापासून वंचित राहोत, परंतु जाणणाऱ्या सर्वांसाठी ते दीर्घकाळ हित आणि सुखाचे ठरेल, अशा अनैकांतिकतेवर आक्षेप घेत 'असे असतानाही' इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्याने 'सर्वांसाठीच ते दीर्घकाळ हित आणि सुखाचे ठरते' असे सांगून, 'अप्रतिसंधीक' इत्यादी शब्दांद्वारे त्या अनैकांतिकतेचे निवारण केले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सेवितब्बासेवितब्बसुत्तवण्णनेची (टीका) लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၅. ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. बहुधातुकसुत्तवण्णना

၁၂၄. ဘယန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၁) စိတ္တသံသပ္ပတာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တုတြာသော’’တိ. ဥပဒ္ဒဝေါတိ အန္တရာယော. တဿ ပန ဝိက္ခေပကာရဏတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အနေကဂ္ဂတာကာရော’’တိ. ဥပသဂ္ဂေါတိ ဥပသဇ္ဇနံ. တတော အပ္ပတီကာရဝိဃာတာပတ္တိ [Pg.289] ယသ္မာ ပတီကာရာဘာဝေန ဝိဟညမာနဿ ကိဉ္စိ ကာတုံ အသမတ္ထဿ ဩသီဒနကာရဏံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနာကာရော’’တိ. ဝဉ္စေတွာ အာဂန္တုံ ယထာဝုတ္တေ ဒိဝသေ အနာဂစ္ဆန္တေသု. ဗဟိ အနိက္ခမနတ္ထာယ ဒွါရေ အဂ္ဂိံ ဒတွာ.

१२४. भय (अं. नि. टी. २.३.१) म्हणजे चित्ताचे थरथरणे, म्हणून 'चित्तुत्रासो' (चित्ताचा थरकाप) असे म्हटले आहे. 'उपद्दवो' (उपद्रव) म्हणजे अंतराय (अडथळा). त्याच्या विक्षेपाचे (चित्त विचलित होण्याचे) कारण असल्यामुळे 'अनेकग्गताकारो' (एकाग्रतेचा अभाव) असे म्हटले आहे. 'उपसग्गो' (उपसर्ग) म्हणजे आक्रमण. त्यामुळे प्रतिकार न झाल्याने होणारा विनाश, ज्याअर्थी प्रतिकाराच्या अभावामुळे पीडित झालेल्या आणि काहीही करण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीच्या खचून जाण्याचे ते कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'तथ तथ लग्गनाकारो' (तिथे तिथे अडकून पडणे). फसवून निघून गेल्यावर, ठरवलेल्या दिवशी ते परत न आल्यामुळे. बाहेर पडू नये म्हणून दाराला आग लावून.

နဠေဟီတိ နဠစ္ဆန္နသင်္ခေပေန ဥပရိ ဆာဒေတွာ တေဟိယေဝ ဒါရုကစ္ဆဒနနိယာမေန ပရိတောပိ ဆာဒိတာ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ တိဏေဟိ ဆန္နတံ, သေသသမ္ဘာရာနံ ရုက္ခမယတဉ္စ အတိဒိသတိ. ဝိဓဝါပုတ္တေတိ အဒန္တဘာဝေါပလက္ခဏံ. တေ ဟိ နိပ္ပိတိကာ အဝိနီတာ အသံယတာ အကိစ္စကာရိနော ဟောန္တိ.

'नळेही' (लव्हाळ्यांनी) म्हणजे लव्हाळ्यांच्या आच्छादनाने वरून झाकून, लाकडी छताच्या पद्धतीने त्यांच्याद्वारेच सभोवताली देखील झाकलेले. 'एसेव नयो' (हाच नियम) याद्वारे गवताने शाकारणे आणि उर्वरित साहित्याचे लाकडी असणे सूचित केले आहे. 'विधवापुत्ते' (विधवेचे पुत्र) हे असंस्कृतपणाचे (अदमित असण्याचे) लक्षण आहे. कारण ते पितृहीन असल्याने अविनीत (उद्धट), असंयत आणि अकार्यकारी (कर्तव्यशून्य) असतात.

မတ္ထကံ အပါပေတွာဝ နိဋ္ဌာပိတာတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမကာသီတိ? အာနန္ဒတ္ထေရဿ ပုစ္ဆာကောသလ္လဒီပနတ္ထမေဝ, တတ္ထ နိသိန္နာနံ သန္နိပတိတဘိက္ခူနံ ဒေသနာယ ဇာနနတ္ထဉ္စ. တေ ကိရ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ အဇာနန္တာ အန္ဓကာရံ ပဝိဋ္ဌာ ဝိယ ဌိတာ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဝသေန ပရိဂ္ဂယှ ဇာနိဿန္တီတိ.

'शिखरावर (शेवटापर्यंत) न पोहोचवताच समाप्त केले' – भगवंतांनी असे का केले? केवळ स्थवीर आनंदांच्या प्रश्न विचारण्याच्या कौशल्याचे प्रकटीकरण करण्यासाठी, आणि तिथे बसलेल्या व जमलेल्या भिक्खूंना देशना समजावी म्हणून. ते (भिक्खू) संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ न समजल्यामुळे जणू अंधारात शिरल्यासारखे उभे होते. प्रश्नांच्या अनुसंधानाने (संबंधाने) ग्रहण करून ते समजून घेतील, (या हेतूने भगवंतांनी असे केले).

၁၂၅. ရူပပရိဂ္ဂဟောဝ ကထိတော, န အညံ ကိဉ္စီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တတော သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ, ‘‘သဗ္ဗာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တီတိ အဒ္ဓေကာဒသ ဓာတုယော ရူပက္ခန္ဓော, အဒ္ဓဋ္ဌမာ ဓာတုယော ယထာရဟံ ဝေဒနာဒယော စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ဧဝံ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တိ. ပဉ္စပိ ခန္ဓာ တဏှာဝဇ္ဇာ ဒုက္ခသစ္စံ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ. နိရောဓပဇာနနာတိ ပညာသီသေန မဂ္ဂကိစ္စမာဟ. သမ္မာဒိဋ္ဌိပမုခေါ ဟိ အရိယမဂ္ဂေါ. မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ သမ္မသနဿ ဘူမိယာ နိပ္ဖတ္တိယာ စ ကထိတတ္တာ. ဇာနာတိ ပဿတီတိ ဣမိနာ ဉာဏဒဿနံ ကထိတံ တံ ပန လောကိယံ လောကုတ္တရန္တိ ဒုဝိဓန္တိ တဒုဘယမ္ပိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော’’တိ.

१२५. केवळ रूप-परिग्रहच (रूपाचे ग्रहण) सांगितले आहे, इतर काही नाही, असा अर्थ आहे. आता त्यातून सत्ये शोधून काढून चारी आर्यसत्यांच्या कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) दर्शवण्यासाठी 'sabbāpi' (सब्बापि) इत्यादी म्हटले आहे. 'पाच स्कंध होतात' म्हणजे साडेअकरा धातू रूपस्कंध आहेत, आणि साडेसात धातू योग्यतेनुसार वेदना इत्यादी चार अरूप स्कंध आहेत; अशा प्रकारे अठरा धातू हे पाच स्कंध होतात. तृष्णा वगळता पाचही स्कंध हे दुःखसत्य आहेत. 'अप्पवत्ति' (अप्रवृत्ती) म्हणजे अप्रवृत्तीचे निमित्त. 'निरोधपजानना' (निरोधाचे प्रजानन) याद्वारे प्रज्ञेच्या माध्यमातून मार्गाचे कार्य सांगितले आहे. कारण सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हाच अरियमग्ग (आर्य अष्टांगिक मार्ग) चा प्रमुख आहे. शिखरावर पोहोचवून सांगितले आहे, कारण संमसन (मनन/परीक्षण) ची भूमी आणि तिची निष्पत्ती सांगितली गेली आहे. 'जाणतो आणि पाहतो' याद्वारे ज्ञानदर्शन सांगितले आहे, ते लौकिक आणि लोकोत्तर असे दोन प्रकारचे आहे. हे दोन्ही दर्शवताना म्हटले आहे – 'विपस्सना (विपश्यना) सह मार्ग सांगितला आहे'.

ဧတ္တာဝတာပိ ခေါတိ ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏေန အညေန ပရိယာယေန သတ္ထာ ဓာတုကောသလ္လံ ဒေသေတုကာမောတိ ထေရော, ‘‘သိယာ ပန, ဘန္တေ’’တိ ပုစ္ဆတီတိ ဘဂဝါ ပထဝီဓာတုအာဒိဝသေနပိ ဓာတုကောသလ္လံ ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ ပထဝီဓာတုအာဒိသဒ္ဒေန ဒေသနာကာရဏံ ဝိဘာဝေန္တော, ‘‘ပထဝီဓာတု…ပေ… ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တာပိ ဟိ အာဒိတော ဆ ဓာတုယော. ‘‘ဝိညာဏဓာတုတော [Pg.290] နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ကထံ ရူပဓာတုယော နီဟရီယန္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယ တံ နယံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဝိညာဏဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ကာယဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတုပထဝီဓာတု အာဒိဝသေန ဒေသနာရုဠမေဝ, ကာယဓာတု ပန နီဟရိတဗ္ဗာတိ ဧကံသမေဝ နီဟရဏဝိဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ အာဟ. ပုရိမပစ္ဆိမဝသေန မနောဓာတူတိ ပစ္ဆိမဘာဂဝသေန ကိရိယာမနောဓာတု ဂဟေတဗ္ဗာ တဿာနုရူပဘာဝတော. နနု စေတ္ထ မနောဓာတု နာမာယံ မနောဝိညာဏဓာတုယာ အသံသဋ္ဌာ, ဝိသုံယေဝ စေသာ ဓာတူတိ? သစ္စမေတံ အဋ္ဌာရသဓာတုဒေသနာယ, စိတ္တဝိဘတ္တိနိဒ္ဒေသေ ဆဝိညာဏကာယဒေသနာယံ ပန သာ မနောဝိညာဏကာယသင်္ဂဟိတာဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၁၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုရိမပစ္ဆိမဝသေနာတိ ပုရေစရာနုစရဝသေန. မနောဓာတူတိ ဝိပါကမနောဓာတု ဂဟေတဗ္ဗာ ပုရေစရဏတော, ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ အနန္တရံ မနောဓာတုယာ, ကိရိယာမနောဓာတုယာ အနန္တရံ မနောဝိညာဏဓာတုယာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော စ.

'एत्तावतापि खो' (एवढ्यानेच) मधील 'पि' (देखील) शब्दाच्या ग्रहणाने, शास्त्यांना (बुद्धांना) दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) धातुकौशल्य शिकवायचे आहे, हे जाणून स्थवीरांनी 'सिया पन, भन्ते' (भन्ते, असे असू शकते का?) असा प्रश्न विचारला. म्हणून भगवान पृथ्वीधातू इत्यादींच्या माध्यमातून देखील धातुकौशल्याचे स्पष्टीकरण करतात. तिथे पृथ्वीधातू इत्यादी शब्दांद्वारे देशनेचे कारण स्पष्ट करताना त्यांनी 'पृथ्वीधातू...पे... म्हटली आहे' असे सांगितले. कारण त्या देखील सुरुवातीच्या सहा धातू आहेत. 'विञ्ञाणधातू मधून काढून पूर्ण करावी' असे म्हणून, 'रूपधातू कशा काढल्या जातात?' या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन ती पद्धत दर्शवण्यासाठी 'विञ्ञाणधातू' इत्यादी म्हटले आहे. जरी येथे कायविञ्ञाणधातूचे (काया-विज्ञान-धातूचे) आलंबन (विषय) फोट्ठब्बधातू (स्पर्शधातू), पृथ्वीधातू इत्यादींच्या रूपाने देशनेत प्रसिद्धच आहे, तरीही कायधातू बाहेर काढली पाहिजे; हीच निष्कर्षण पद्धती दर्शवताना त्यांनी 'एष नयो सब्बत्थ' (हाच नियम सर्वत्र लागू होतो) असे म्हटले आहे. 'पूर्व आणि पश्चिमेच्या (आधीच्या आणि नंतरच्या) क्रमाने मनोधातू' म्हणजे नंतरच्या भागाच्या क्रमाने क्रिया-मनोधातू ग्रहण करावी, कारण ती त्याच्याशी सुसंगत आहे. पण येथे मनोधातू ही मनोविञ्ञाणधातूशी असंयुक्त आहे आणि ही धातू स्वतंत्रच आहे ना? अठरा धातूंच्या देशनेत हे खरे आहे; परंतु चित्तविभत्तीच्या निर्देशात, सहा विज्ञानकायांच्या देशनेत ती मनोविञ्ञाणकायामध्ये समाविष्ट आहे असे समजावे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये (विसुद्धि. महाटी. २.५१७) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. किंवा 'पूर्व-पश्चिम क्रमाने' म्हणजे पुढे चालणारे आणि मागे चालणारे या क्रमाने. 'मनोधातू' म्हणजे विपाक-मनोधातू ग्रहण करावी, कारण ती पुढे चालणारी आहे, आणि नंतर उत्पन्न होणाऱ्या क्रिया-मनोविञ्ञाणधातूनंतर मनोधातूच्या आणि क्रिया-मनोधातूनंतर मनोविञ्ञाणधातूच्या अनुत्पत्तीमुळे.

ဓမ္မာနံ ယာဝဒေဝ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဝိဘာဝနတ္ထာယ သတ္ထု ဓာတုဒေသနာတိ အညေသု သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေသု လဗ္ဘမာနေသုပိ အယမေတ္ထ အတ္ထော ပဓာနောတိ အာဟ – ‘‘ဧသနယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ. သပ္ပဋိပက္ခဝသေနာတိ သပ္ပဋိဘာဂဝသေန သုခံ ဒုက္ခေန သပ္ပဋိဘာဂံ, ဒုက္ခံ သုခေန, ဧဝံ သောမနဿဒေါမနဿာတိ. ယထာ သုခါဒီနံယေဝ သမုဒါစာရော ဝိဘူတော, န ဥပေက္ခာယ, ဧဝံ ရာဂါဒီနံယေဝ သမုဒါစာရော ဝိဘူတော, န မောဟဿ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဘူတဘာဝေနာ’’တိ. ကာယဝိညာဏဓာတု ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ တဒဝိနာဘာဝတော. သေသာသု သောမနဿဓာတုအာဒီသု, ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ အဝိနာဘာဝတော ဧဝ. န ဟိ သောမနဿာဒယော မနောဓာတုယာ ဝိနာ ဝတ္တန္တိ. ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတွာတိ ဧတ္ထ စက္ခုဝိညာဏဓာတုအာဒယော စတဿော ဝိညာဏဓာတုယော တာသံ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူတာ စက္ခုဓာတုအာဒယော စာတိ အဋ္ဌ ရူပဓာတုယော, မနောဓာတု, ဥပေက္ခာသဟဂတာ မနောဝိညာဏဓာတု, ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဧဝ ဓမ္မဓာတူတိ ဧဝံ ပန္နရသ ဓာတုယော ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတဗ္ဗာ. သောမနဿဓာတုအာဒယော ပန စတဿော ဓာတုယော ဓမ္မဓာတုအန္တောဂဓာ[Pg.291], ဧဝံ သုခဓာတုတော ကာယဝိညာဏဓာတုယာ တဿာ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူတာနံ ကာယဓာတုဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနဉ္စ နီဟရဏာ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယာတိ, ‘‘ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

धम्मांचे (धर्मांचे) केवळ 'निस्सत्त-निज्जीव' (जीव नसलेले आणि आत्मा नसलेले) असणे स्पष्ट करण्यासाठीच शास्त्यांची (बुद्धांची) धातू-देशना आहे. जरी 'स्वभाव धारण करणे' इत्यादी इतर अर्थ प्राप्त होत असले, तरी येथे हाच अर्थ मुख्य आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'एष नयो सब्बत्थ' (हाच नियम सर्वत्र लागू होतो). 'सप्पटिपक्खवसेन' (प्रतिपक्षाच्या क्रमाने) म्हणजे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी भागाच्या) क्रमाने: सुख हे दुःखाचा प्रतिपक्ष आहे, दुःख हे सुखाचा, तसेच सोमनस्स (सौमनस्य) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य). ज्याप्रमाणे सुख इत्यादींचाच प्रादुर्भाव स्पष्ट असतो, उपेक्षेचा (तटस्थतेचा) नाही; त्याचप्रमाणे राग इत्यादींचाच प्रादुर्भाव स्पष्ट असतो, मोहाचा नाही; म्हणून 'अविभूतभावेन' (अस्पष्ट भावाने) असे म्हटले आहे. कायविञ्ञाणधातू (काया-विज्ञान-धातू) तिच्या अविनाभावामुळे (अविभाज्यतेमुळे) गृहीत धरलीच जाते. उर्वरित सोमनस्सधातू इत्यादींमध्ये देखील ती अविनाभावामुळेच गृहीत धरली जाते. कारण सोमनस्स इत्यादी मनोधातूशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाहीत. 'उपेक्खाधातू मधून काढून' यामध्ये चक्खुविञ्ञाणधातू (चक्षू-विज्ञान-धातू) इत्यादी चार विज्ञानधातू, त्यांचे आधार आणि आलंबन असणाऱ्या चक्खुधातू इत्यादी आठ रूपधातू, मनोधातू, उपेक्षेसहगत मनोविञ्ञाणधातू आणि उपेक्षेसहगत धम्मधातू; अशा प्रकारे पंधरा धातू उपेक्खाधातू मधून काढल्या पाहिजेत. सोमनस्सधातू इत्यादी चार धातू धम्मधातूमध्ये समाविष्ट आहेत. अशा प्रकारे सुखधातू मधून कायविञ्ञाणधातू आणि तिचे आधार व आलंबन असणाऱ्या कायधातू व फोट्ठब्बधातू यांचे निष्कर्षण खाली दर्शवलेल्या पद्धतीनेच होते; म्हणूनच 'उपेक्खाधातू मधून काढून पूर्ण करावी' असे म्हटले आहे.

ကာမဝိတက္ကာဒယော ဣဓ ကာမဓာတုအာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကာမဓာတုအာဒီနံ ဒွေဓာဝိတက္ကေ ကာမဝိတက္ကာဒီသု ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ကာမဝိတက္ကောတိ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကောတိ ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကောတိ ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော, သော ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတိ. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော, သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတိ. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော, သော ကရုဏာယ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ ပနတ္ထော အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရတော အာဂတော ဧဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အဘိဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာတိ ဧတ္ထ ကာမဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ ရူပဓာတုအာဒယော ဆ, တံဝိသယာ သတ္တဝိညာဏဓာတုယော, တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ စက္ခုဓာတုအာဒယော ပဉ္စာတိ အဋ္ဌာရသ. နေက္ခမ္မဓာတုအာဒယော ပန ဓမ္မဓာတုအန္တောဂဓာ ဧဝ.

येथे कामवितर्क इत्यादी कामधातू इत्यादींच्या पर्यायाने सांगितले आहेत, म्हणून 'कामधातू इत्यादींच्या द्वेधावितर्कात कामवितर्क इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा' असे म्हटले आहे. कारण तेथे 'कामवितर्क म्हणजे कामाशी (इंद्रियभोगांशी) संबंधित वितर्क, व्यापादवितर्क म्हणजे व्यापादाशी (द्वेषाशी) संबंधित वितर्क, विहिंसावितर्क म्हणजे विहिंसेशी (हिंसेशी) संबंधित वितर्क, नैष्क्रम्याशी (नेक्खम्म) संबंधित वितर्क म्हणजे नैष्क्रम्यवितर्क, तो प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो. अव्यापादाशी संबंधित वितर्क म्हणजे अव्यापादवितर्क, तो मैत्रीच्या पूर्वभागापासून सुरू होऊन प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो. अविहिंसेशी संबंधित वितर्क म्हणजे अविहिंसावितर्क, तो करुणेच्या पूर्वभागापासून सुरू होऊन प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो' असे म्हटले आहे. हा अर्थ अभिधम्मात विस्ताराने आलेलाच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अभिधम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. 'कामधातूपासून बाहेर काढून' यामध्ये 'काम' या ग्रहणाने घेतलेले रूपधातू इत्यादी सहा, त्यांचे विषय असणारे सात विज्ञानधातू, आणि तेथे पाच विज्ञानधातूंचे चक्षुधातू इत्यादी पाच, असे अठरा (धातू) होतात. नैष्क्रम्यधातू इत्यादी मात्र धम्मधातूच्या अंतर्गतच समाविष्ट आहेत.

ကာမတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူတိ အာဟ – ‘‘ပဉ္စ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာ ကာမဓာတူ’’တိ. တထာ ရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ရူပဓာတု, အရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ အရူပဓာတူတိ အာဟ – ‘‘စတ္တာရော အရူပါဝစရက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိ. ကာမတဏှာ ကာမော ဥတ္တရပဒလောပေန, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပါရူပံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ ဧဝံ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာဒီနံ ကာမတဏှာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိနာ နယေနာတိ ဧတေန ‘‘ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိဒေဝေ အန္တောကရိတွာ ဧတ္ထာဝစရာ’’တိအာဒိပါဠိံ (ဝိဘ. ၁၀၂၀) သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထာဝစရာတိ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပရိပုဏ္ဏအဋ္ဌာရသဓာတုကတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာနံ ‘‘ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’တိ [Pg.292] ဝုတ္တံ. မနောဝိညာဏဓာတုဓမ္မဓာတု ဧကဒေသမတ္တမေဝ ဟိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာတိ.

कामतण्हेचे (कामतृष्णेचे) विषय असणारे धर्म म्हणजे कामधातू, असे सांगताना 'पाच कामावचर स्कंध म्हणजे कामधातू' असे म्हटले आहे. तसेच रूपतण्हेचे विषय असणारे धर्म म्हणजे रूपधातू, आणि अरूपतण्हेचे विषय असणारे धर्म म्हणजे अरूपधातू, असे सांगताना 'चार अरूपावचर स्कंध' इत्यादी म्हटले आहे. उत्तरपदाचा लोप होऊन 'कामतण्हा' म्हणजेच 'काम' होतो, याचप्रमाणे 'रूपतण्हा' व 'अरूपतण्हा' म्हणजेच 'रूप' व 'अरूप' होतात. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने ते ज्या भूमीत वावरतात, ते कामावचर इत्यादी होत; अशा प्रकारे कामावचर स्कंध इत्यादींचा कामतण्हा इत्यादींशी असलेला संबंध समजून घ्यावा. 'इत्यादी पद्धतीने' याने 'वर परनिर्मितवसवत्ती देवांना समाविष्ट करून येथे वावरणारे' इत्यादी पाळी (विभंग १०२०) समाविष्ट होते. 'येथे वावरणारे' हे अवीची (नरक) पासून परनिर्मितवसवत्ती देवांपर्यंतच्या मर्यादित अवकाशात कामतण्हेचा विषय असण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे, आणि त्या अवकाशात असणे हे तृष्णेच्या त्या प्रवृत्तीमुळे आहे असे समजावे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. कामावचर धर्मांमध्ये पूर्ण अठरा धातू असल्यामुळे 'कामधातूपासून बाहेर काढून पूर्ण करावे' असे म्हटले आहे. कारण मनोविज्ञानधातू आणि धम्मधातूचा केवळ एक भागच रूप-अरूपावचर धर्म आहेत.

သမာဂန္တွာတိ သဟိတာ ဟုတွာ. ယတ္တကဉှိ ပစ္စယဓမ္မာ အတ္တနော ဖလဿ ကာရဏံ, တတ္ထ တန္နိဗ္ဗတ္တနေ သမာဂတာ ဝိယ ဟောတိ ဝေကလ္လေ တဒနိဗ္ဗတ္တနတော. သင်္ခတဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ဓမ္မဓာတုဧကဒေသဘာဝတော.

‘समागत्य’ (समागन्त्वा) म्हणजे एकत्रित होऊन. कारण जेवढे प्रत्ययधर्म (पच्चयधम्मा) स्वतःच्या फळाचे कारण असतात, तेथे ते फळ उत्पन्न करण्यासाठी ते एकत्रित झाल्यासारखेच असतात, कारण त्यांच्या अभावी ते फळ उत्पन्न होत नाही. संस्कृत धातूपासून (सङ्खतधातु) बाहेर काढून पूर्ण करावे, कारण असंस्कृत धातू (असाङ्खतधातु) हा धम्मधातूचाच एक भाग आहे.

၁၂၆. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာတိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပာယေန အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ, တေသု ဘဝါ တပ္ပရိယာပန္နတ္တာတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. တတော ဗဟိဘူတာနိ ဗာဟိရာနိ. အာယတနကထာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၁၀, ၅၇၀, ၅၇၁) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ န ဝိတ္ထာရိတာ.

१२६. ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे आम्ही आत्मा या ग्रहाप्रत (समजुतीप्रत) जाऊ’ या अभिप्रायाने आत्म्याला अधिकृत करून, उद्देशून प्रवृत्त झालेले ते ‘अध्यात्म’ (अज्झत्त) होय, आणि त्यांच्यामध्ये असणारे किंवा त्यांच्याशी संबंधित असणारे ते ‘आध्यात्मिक’ (अज्झत्तिक) होय. त्याहून बाह्य असणारे ते ‘बाह्य’ (बाहिर) होय. आयतनकथा आणि पटिच्चसमुत्पादकथा (प्रतीत्यसमुत्पादकथा) विशुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्ग २.५१०, ५७०, ५७१) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी, म्हणून येथे तिचा विस्तार केलेला नाही.

၁၂၇. အဝိဇ္ဇမာနံ ဌာနံ အဋ္ဌာနံ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၆၈; ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၀၉), နတ္ထိ ဌာနန္တိ ဝါ အဋ္ဌာနံ. အနဝကာသောတိ ဧတ္ထ ဧသေဝ နယော. တဒတ္ထနိဂမနမေဝ ဟိ ‘‘နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယေနပီ’’တိအာဒိ. ယန္တိ ကာရဏေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ဟေတုအတ္ထော စ ကာရဏတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ယန္တိ ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော’’တိ. ကုတော ပနာယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ? လိင်္ဂတော. လိင်္ဂဉှေတံ, ယဒိဒံ နိစ္စတော ဥပဂမနပဋိက္ခေပေါ. စတုဘူမကေသူတိ ဣဒံ စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာနံ အရိယသာဝကဿ ဝိသယဘာဝူပဂမနတော ဝုတ္တံ; န ပန တေ အာရဗ္ဘ နိစ္စတော ဥပဂမနသဗ္ဘာဝတော. ဝက္ခတိ စ ‘‘စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ပနာ’’တိအာဒိနာ. အဘိသင်္ခတသင်္ခါရအဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရာနံ သပ္ပဒေသတ္တာ နိပ္ပဒေသသင်္ခါရဂ္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘သင်္ခတသင်္ခါရေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. လောကုတ္တရသင်္ခါရာနံ ပန နိဝတ္တနေ ကာရဏံ သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဧတံ ကာရဏံ နတ္ထိ သေတုဃာတတ္တာ. တေဇုဿဒတ္တာတိ သံကိလေသဝိဓမနတေဇဿ အဓိကဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဂမ္ဘီရဘာဝေန ဒုဒ္ဒသာ. အကုသလာနံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ ဣဒံ ပကရဏဝသေန ဝုတ္တံ. အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာနံ သတ္တာနံ ကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တေ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တိ.

१२७. अविद्यमान (नसलेले) स्थान म्हणजे 'अस्थान' (अट्ठाण), किंवा जेथे स्थान नाही ते 'अस्थान'. 'अनवकाश' (अणवकासो) यामध्येही हाच नियम आहे. 'हे स्थान विद्यमान नाही' (नेतं ठाणं विज्जति) हे वचन त्याच अर्थाचा निष्कर्ष आहे. म्हणूनच 'दोन्हींकडूनही' इत्यादी म्हटले आहे. 'यम्' (यन्ति) हे कारणाच्या अर्थी प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, आणि हेतूचा अर्थ हाच कारणाचा अर्थ आहे, म्हणून 'यन्ति म्हणजे ज्या कारणाने' असे म्हटले आहे. उत्कृष्ट निर्देशामुळे येथे दृष्टीसंपत्ती समजून घ्यावी, म्हणून 'मार्गदृष्टीने संपन्न' असे म्हटले आहे. पण हा अर्थ कुठून प्राप्त होतो? चिन्हावरून (लिंगावरून). कारण हे चिन्ह आहे, जे नित्यतेने स्वीकारण्याचा निषेध करते. 'चार भूमींमध्ये' (चतुभूमकेसु) हे चौथ्या भूमीतील संस्कार आर्यश्रावकाच्या विषयाच्या कक्षेत येत असल्यामुळे म्हटले आहे; परंतु त्यांना उद्देशून नित्यतेने स्वीकारण्याचे अस्तित्व असल्यामुळे नाही. पुढे 'चौथ्या भूमीतील संस्कार मात्र...' इत्यादीद्वारे सांगितले जाईल. अभिसंस्कृत-संस्कार आणि अभिसंस्करण-संस्कार हे सप्रदेश (मर्यादित) असल्यामुळे, निष्प्रदेश (अमर्यादित) संस्कार ग्रहण करण्यासाठी 'संस्कृत संस्कारांमध्ये' (सङ्खतसङ्खारेसु) असे म्हटले आहे. लोकोत्तर संस्कारांच्या निवृत्तीचे कारण मात्र स्वतःच पुढे सांगतील. सेतूचा (पुलाचा) नाश झाल्यामुळे हे कारण अस्तित्वात नाही. 'तेजस्वीपणा' (तेजुस्सदत्ता) म्हणजे संक्लेश नष्ट करणाऱ्या तेजाच्या अधिकतेमुळे होय. कारण ते आपल्या गंभीरतेमुळे दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहेत. 'ते अकुशलांचे आलंबन होत नाहीत' हे प्रकरणाच्या वशाने म्हटले आहे. ज्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले नाहीत अशा प्राण्यांच्या कुशल धर्मांचेही ते आलंबन होत नाहीत.

အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော စ ဣဓ သုခတော ဥပဂမနဿ ဌာနန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧကန္တ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ပဓာနဒိဋ္ဌိမာဟ[Pg.293]. ဒိဋ္ဌိယာ နိဗ္ဗာနဿ အဝိသယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ‘‘ကသိဏာဒိပဏ္ဏတ္တိသင်္ဂဟတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပရိစ္ဆေဒေါတိ သင်္ခါရာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ သင်္ခါရာနံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇဂဟဏံ. သွာယံ ယေသံ နိစ္စာဒိတော ဥပဂမနံ ဘဝတိ တေသံယေဝ ဝသေန ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗဝါရေသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗဝါရေသူတိ နိစ္စာဒိသဗ္ဗဝါရေသု. ပုထုဇ္ဇနော ဟီတိ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. ယသ္မာ ယံ ယံ သင်္ခါရံ နိစ္စာဒိဝသေန ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဥပဂစ္ဆတိ, တံ တံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန အနိစ္စာဒိဝသေန ဂဏှန္တော ယာထာဝတော ဇာနန္တော တံ ဂါဟံ တံ ဒိဋ္ဌိံ ဝိနိဝေဌေတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တသ္မာ ယတ္ထ ဂါဟော တတ္ထ ဝိဿဇ္ဇနာတိ စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ဣဓ သင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန န ဂယှတီတိ အတ္ထော.

असुखात 'सुख' असा विपर्यास (विपल्लासो) हा येथे सुखरूपाने स्वीकारण्याचे स्थान म्हणून अभिप्रेत आहे, हे दर्शवताना 'एकांत...पे... म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. 'आत्मदृष्टीच्या वशाने' याद्वारे प्रधान दृष्टी सांगितली आहे. दृष्टीचा निर्वाणावर अधिकार नसणे हे खाली सांगितलेच आहे, म्हणून 'कसिण (कृत्स्न) इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या संग्रहासाठी' असे म्हटले आहे. 'परिच्छेद' म्हणजे संस्कारांचा परिच्छेद, संस्कारांना मर्यादित करून ग्रहण करणे. हा परिच्छेद ज्यांच्याद्वारे नित्य इत्यादी रूपाने स्वीकार केला जातो, त्यांच्याच वशाने केला पाहिजे, हे दर्शवताना 'सर्व वारांमध्ये' (सब्बवारेसु) इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्व वारांमध्ये' म्हणजे नित्य इत्यादी सर्व वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये). 'पुथुज्जनो हि' मधील 'हि' हा शब्द हेतूच्या अर्थी आहे. कारण ज्या ज्या संस्काराला पृथग्जन (पुथुज्जन) काळात नित्य इत्यादी रूपाने स्वीकारले जाते, त्या त्या संस्काराला आर्यमार्गाच्या प्राप्तीने अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करत, यथार्थपणे जाणत, तो त्या ग्रहाचा (पकडीचा), त्या दृष्टीचा त्याग करतो, ती सोडून देतो. म्हणून जेथे ग्रहण आहे तेथेच त्याग आहे, या न्यायाने चौथ्या भूमीतील संस्कार येथे 'संस्कार' या ग्रहणाने घेतले जात नाहीत, असा अर्थ आहे.

၁၂၈. ပုတ္တသမ္ဗန္ဓေန မာတာပိတုသမညာ, ဒတ္တကိတ္တိမာဒိဝသေနပိ ပုတ္တဝေါဟာရော လောကေ ဒိဿတိ, သော စ ခေါ ပရိယာယတော နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓံ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဇနိကာ ဝ မာတာ ဇနကော ပိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ အာနန္တရိယကမ္မဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘မနုဿဘူတောဝ ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဋ္ဌာနမေတ’’န္တိအာဒိနာ မာတုအာဒီနံယေဝ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနေ အရိယသာဝကဿ အဘဗ္ဗဘာဝဒဿနတော တဒညံ အရိယသာဝကော ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတီတိ ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နမေဝါတိ မညမာနော ဝဒတိ – ‘‘ကိံ ပန အရိယသာဝကော အညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာ’’တိ? ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနတော, ‘‘ဧတမ္ပိ အဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သစေပိ ဟီ’’တိအာဒိ. ဗလဒီပနတ္ထန္တိ သဒ္ဓါဒိဗလသမန္နာဂမဒီပနတ္ထံ. အရိယမဂ္ဂေနာဂတသဒ္ဓါဒိဗလဝသေန ဟိ အရိယသာဝကော တာဒိသံ သာဝဇ္ဇံ န ကရောတိ.

१२८. पुत्राच्या संबंधाने माता-पिता ही संज्ञा मिळते. जगात दत्तकपुत्र इत्यादींच्या संदर्भातही ‘पुत्र’ हा व्यवहार दिसून येतो. परंतु, तो केवळ लाक्षणिक आहे. मुख्य अर्थाने ते दर्शवण्यासाठी “जन्म देणारी ती माता आणि जन्म देणारा तो पिता” असे म्हटले आहे. तसेच, आनंतर्य कर्माचा उद्देश असल्यामुळे “मनुष्य रूपातीलच क्षीणास्रव अर्हत अभिप्रेत आहे” असे म्हटले आहे. “अट्ठाणमेतं” (हे अशक्य आहे) इत्यादींद्वारे माता इत्यादींच्याच जीविताचा नाश करण्याबाबत आर्यश्रावकाची असमर्थता दिसून येत असल्यामुळे, ‘आर्यश्रावक इतर कोणाचा जीव घेईल का?’ हे अर्थावरूनच सिद्ध होते, असे मानून तो विचारतो – “पण काय आर्यश्रावक दुसऱ्या कोणाचा जीव घेईल काय?” “भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की दृष्टीसंपन्न व्यक्तीने जाणूनबुजून एखाद्या प्राण्याचा जीव घ्यावा, हे शक्य नाही,” या वचनावरून “हे देखील अशक्य आहे” असे म्हटले आहे. म्हणूनच “सचेपि हि” (जरी असे असले तरी) इत्यादी म्हटले आहे. ‘बलदीपनत्थं’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्राप्तीचे प्रकटीकरण करण्यासाठी. कारण आर्यमार्गाने प्राप्त झालेल्या श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्रभावामुळे आर्यश्रावक असे सावद्य (दोषयुक्त) कर्म करत नाही.

ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟီတိ ဣဒံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကာနိ တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိ စ ကာရဏာနိ ကာရဏဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, န ပန သဗ္ဗေသံ ပဉ္စန္နံ သဟယောဂက္ခမတော. အာကာရေဟီတိ ကာရဏေဟိ. အနုဿာဝနေနာတိ အနုရူပံ သာဝနေန. ဘေဒဿ အနုရူပံ ယထာ ဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာနံ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော ဝစနဿ သာဝနေန ဝိညာပနေန. တေနာဟ ‘‘နနု တုမှေ’’တိအာဒိ. ကဏ္ဏမူလေ ဝစီဘေဒံ ကတွာတိ ဧတေန [Pg.294] ‘‘ပါကဋံ ကတွာ ဘေဒကရဝတ္ထုဒီပနံ ဝေါဟာရော, တတ္ထ အတ္တနော နိစ္ဆိတမတ္ထံ ရဟဿဝသေန ဝိညာပနံ အနုဿာဝန’’န္တိ ဒဿေတိ.

“पाच कारणांनी” हे अर्थ सिद्ध करणारे आणि त्यांचे पूर्वगामी कारणे, कारणांच्या सामान्य भावामुळे एकत्र करून सांगितले आहे, परंतु सर्व पाच कारणांच्या सहयोगाच्या शक्यतेमुळे नाही. “आकारेहि” म्हणजे कारणांनी. “अनुस्सावनेन” म्हणजे अनुरूप ऐकवण्याद्वारे. भेदाला अनुरूप जसा भेद होईल, तसे भेद घडवून आणायच्या भिक्खूंच्या कानावर आपले वचन घालून त्यांना अवगत करणे. म्हणूनच “ननु तुम्हे” (काय तुम्ही नाही का...) इत्यादी म्हटले आहे. “कानाच्या मुळाशी वचनाचा भेद करून” याद्वारे “प्रकट करून भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण करणे हा ‘व्यवहार’ आहे, आणि त्यात आपला निश्चित अर्थ गुप्तपणे अवगत करणे हे ‘अनुश्रावण’ आहे” हे दर्शवले आहे.

ကမ္မမေဝ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏန္တိ တေဟိ သံဃဘေဒသိဒ္ဓိတော ဝုတ္တံ, ဣတရေ ပန တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ. တေနာဟ ‘‘ဝေါဟာရာ’’တိအာဒိ. တတ္ထာတိ ဝေါဟာရေ. စုတိအနန္တရံ ဖလံ အနန္တရံ နာမ, တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ, အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ အာနန္တရိယာနိ, တာနိ ဧဝ ‘‘အာနန္တရိယကမ္မာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ.

“कर्मच उद्देश किंवा प्रमाण आहे” कारण त्यांच्याद्वारे संघभेद सिद्ध होतो, असे म्हटले आहे; इतर गोष्टी तर त्यांचे पूर्वगामी भाग आहेत. म्हणूनच “वोहारा” (व्यवहार) इत्यादी म्हटले आहे. “तथ” म्हणजे व्यवहारात. च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेच मिळणारे फळ म्हणजे ‘अनन्तर’ होय. त्या अनंतरामध्ये नियुक्त असलेले, त्याची उत्पत्ती केल्यामुळे तात्काळ फळ देण्याच्या स्वभावाचे आणि तात्काळ प्रयोजन असणारे म्हणजेच ‘आनन्तरिय’ (आनंतर्य) होय, आणि त्यांनाच “आनन्तरियकम्मानि” (आनंतर्य कर्मे) असे म्हटले आहे.

ကမ္မတောတိ ‘‘ဧဝံ အာနန္တရိယကမ္မံ ဟောတိ, ဧဝံ အနန္တရိယကမ္မသဒိသ’’န္တိ ဧဝံ ကမ္မဝိဘာဂတော. ဒွါရတောတိ ကာယာဒိဒွါရတော. ကပ္ပဋ္ဌိတိယတောတိ ‘‘ဣဒံ ကပ္ပဋ္ဌိတိကဝိပါကံ, ဣဒံ န ကပ္ပဋ္ဌိတိကဝိပါက’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပဋ္ဌိတိယဝိဘာဂတော. ပါကာတိ ‘‘ဣဒမေတ္ထ ဝိပစ္စတိ, ဣဒံ န ဝိပစ္စတီ’’တိ ဝိပစ္စနဝိဘာဂတော. သာဓာရဏာဒီဟီတိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ သာဓာရဏာသာဓာရဏတော, အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေဒနာဒိဝိဘာဂတော စ.

“कर्मतः” म्हणजे “अशा प्रकारे आनंतर्य कर्म होते, अशा प्रकारे आनंतर्य कर्मासारखे होते” अशा कर्माच्या विभागावरून. “द्वारतः” म्हणजे काया इत्यादी द्वारांवरून. “कप्पट्ठितियतो” म्हणजे “हा कल्पस्थायी विपाक आहे, हा कल्पस्थायी विपाक नाही” अशा कल्पस्थायी विभागावरून. “पाका” म्हणजे “हे येथे विपाचित होते, हे येथे विपाचित होत नाही” अशा विपाकाच्या विभागावरून. “साधारणादीहि” म्हणजे गृहस्थ आणि प्रव्रजित यांच्यातील साधारण व असाधारण भेदामुळे, आणि ‘आदि’ शब्दाने वेदना इत्यादींच्या विभागावरून.

ယသ္မာ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ စ ကုသလဓမ္မာနံ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တိ, ယထာ တံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဗောဓိသတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယနိဗ္ဗတ္တိယံ, ဧဝံ မနုဿဘာဝေ ဌိတဿေဝ အကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တီတိ အာဟ ‘‘မနုဿဘူတဿေဝါ’’တိ. ပါကတိကမနုဿာနမ္ပိ စ ကုသလဓမ္မာနံ ဝိသေသပ္ပတ္တိ ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာယံ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ၃) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ဝုတ္တော စ အတ္ထော သမာနဇာတိယဿ ဝိကောပနေ ကမ္မံ ဂရုတရံ, န တထာ ဝိဇာတိယဿာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ’’တိ. လိင်္ဂေ ပရိဝတ္တေ စ သော ဧဝ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဘဝင်္ဂပ္ပဗန္ဓော, ဇီဝိတိန္ဒြိယပ္ပဗန္ဓော စ, န အညောတိ အာဟ ‘‘အပိ ပရိဝတ္တလိင်္ဂ’’န္တိ. အရဟန္တေပိ ဧသေဝ နယော. တဿ ဝိပါကန္တိအာဒိ ကမ္မဿ အာနန္တရိယဘာဝသမတ္ထနံ, စတုကောဋိကဉ္စေတ္ထ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ပဌမာ ကောဋိ ဒဿိတာ, ဣတရာသု ဝိသင်္ကေတံ ဒဿေတုံ, ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိပိ တတ္ထ ဝိသင်္ကေတော, ကမ္မံ ပန ဂရုတရံ အာနန္တရိယသဒိသံ ဘာယိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘အာနန္တရိယံ အာဟစ္စေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အယံ ပဉှောတိ ဉာပနိစ္ဆာနိဗ္ဗတ္တာ ကထာ.

ज्याप्रमाणे मनुष्यभावात राहिलेल्या व्यक्तीच्याच कुशल धर्मांची तीक्ष्णता, स्पष्टता आणि शौर्य प्राप्त होते, जसे की तिन्ही बोधिसत्त्वांना तीन प्रकारच्या बोधीच्या प्राप्तीमध्ये झाले, त्याचप्रमाणे मनुष्यभावात राहिलेल्या व्यक्तीच्याच अकुशल धर्मांची देखील तीक्ष्णता, स्पष्टता आणि शौर्य प्राप्त होते, म्हणून “मनुष्य झालेल्याच्याच” असे म्हटले आहे. सामान्य मनुष्यांच्या देखील कुशल धर्मांची विशेष प्राप्ती विमानवत्थु-अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने जाणून घ्यावी. आणि सांगितल्याप्रमाणे, समान जातीच्या व्यक्तीला हानी पोहोचवण्याचे कर्म अधिक गंभीर असते, भिन्न जातीच्या व्यक्तीला हानी पोहोचवण्याचे कर्म तसे नसते, म्हणून “मनुष्य असलेल्या मातेला किंवा पित्याला” असे म्हटले आहे. लिंग बदलले तरी, ते एकाच कर्माने उत्पन्न झालेले भवांग-प्रवाह आणि जीवितेंद्रिय-प्रवाह असते, दुसरे काही नाही, म्हणून “जरी लिंग बदलले तरी” असे म्हटले आहे. अर्हतांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. “त्याचा विपाक” इत्यादी कर्माच्या आनंतर्य भावाचे समर्थन आहे, आणि येथे चार कोटी संभवतात. त्यातील पहिली कोटी दर्शवली आहे, इतरांमध्ये विसंगती दर्शवण्यासाठी “जो कोणी” इत्यादी म्हटले आहे. जरी तेथे विसंगती असली, तरी कर्म गंभीर असून आनंतर्य कर्मासारखेच भयंकर मानले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – “आनंतर्य कर्म निश्चितपणे लागू होते.” “हा प्रश्न” ही जाणून घेण्याच्या इच्छेतून निर्माण झालेली चर्चा आहे.

အာနန္တရိယံ ဖုသတိ မရဏာဓိပ္ပာယေနေဝ အာနန္တရိယဝတ္ထုနော ဝိကောပိတတ္တာ. အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ အာနန္တရိယဝတ္ထုအဘာဝတော. သဗ္ဗတ္ထ [Pg.295] ဟိ ပုရိမံ အဘိသန္ဓိစိတ္တံ အပ္ပမာဏံ, ဝဓကစိတ္တံ ပန တဒါရမ္မဏံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ အာနန္တရိယနာနန္တရိယဘာဝေ ပမာဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သင်္ဂါမစတုက္ကံ သမ္ပတ္တဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

मारण्याच्या उद्देशानेच आनंतर्य कर्माच्या विषयाला हानी पोहोचवली गेल्यामुळे आनंतर्य कर्म स्पर्श करते. आनंतर्य कर्माचा विषय नसल्यामुळे आनंतर्य कर्म स्पर्श करत नाही. कारण सर्वत्र आधीचे अभिसंधि-चित्त हे प्रमाण नसून, वधक-चित्त, त्याचे आलंबन आणि जीवितेंद्रिय हेच आनंतर्य किंवा अन-आनंतर्य भावामध्ये प्रमाण मानले पाहिजे. ‘संग्राम-चतुष्क’ हे प्राप्तीनुसार जोडले पाहिजे.

တေနေဝါတိ တေနေဝ ပယောဂေန. အရဟန္တဃာတော ဟောတိယေဝ အရဟတော မာရိတတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနဿေဝ ဒိန္နံ ဟောတီတိ ယသ္မာ ယထာ ဝဓကစိတ္တံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏမ္ပိ ပဗန္ဓဝိစ္ဆေဒဝသေန စ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တတိ, န ဧဝံ စာဂစေတနာ, သာ ဟိ စဇိတဗ္ဗဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စဇနမတ္တမေဝ ဟောတိ, အညသန္တကဘာဝကရဏဉ္စ တဿ စဇနံ, တသ္မာ ယဿ တံ သန္တကံ ကတံ. တဿေဝ ဒိန္နံ ဟောတီတိ.

“तेनेव” म्हणजे त्याच प्रयोगाने. अर्हताचा वध केल्यामुळे ‘अर्हतघात’ होतोच. “पृथग्जनालाच दिलेले होते” कारण ज्याप्रमाणे वधक-चित्त हे वर्तमानकालीन आलंबन असूनही प्रवाहाच्या विच्छेदाच्या स्वरूपात जीवितेंद्रियाला आलंबन करून प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे त्याग-चेतना नसते. ती तर त्याग करण्याच्या वस्तूला आलंबन करून केवळ त्याग करण्याच्या स्वरूपाची असते, आणि दुसऱ्याच्या मालकीचे करणे हाच तिचा त्याग असतो, म्हणून ज्याच्या मालकीचे ते केले गेले, त्यालाच ते दिलेले होते, असे होते.

လောဟိတံ သမော သရတီတိ အဘိဃာတေန ပကုပ္ပမာနံ သဉ္စိတံ ဟောတိ. မဟန္တတရန္တိ ဂရုတရံ. သရီရပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယာတိ သတ္ထုရူပကာယပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယ.

“रक्त सारखे वाहते” म्हणजे आघातामुळे प्रकोपित होऊन ते संचित होते. “महंततरं” म्हणजे अधिक गंभीर. “शरीराची शुश्रूषा केल्याप्रमाणे” म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) रूपकायाची शुश्रूषा केल्याप्रमाणे.

အသန္နိပတိတေတိ ဣဒံ သာမဂ္ဂိယဒီပနံ. ဘေဒေါ စ ဟောတီတိ သံဃဿ ဘေဒေါ ဟောတိ. ဝဋ္ဋတီတိ သညာယာတိ ဤဒိသကရဏံ သံဃဿ ဘေဒါယ န ဟောတီတိ သညာယ. နဝတော ဦနပရိသာယံ ကရောန္တဿ တထာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ, တထာတိ ဣမိနာ ‘‘န အာနန္တရိယကမ္မန္တိ’’ ဣမံ အာကဍ္ဎတိ, န ပန ‘‘ဘေဒေါ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ. ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဟိ နဝန္နမေဝ ဝသေန သံဃဘေဒေါ. ဓမ္မဝါဒိနော အနဝဇ္ဇာ ယထာဓမ္မံ အဝဋ္ဌာနတော. သံဃဘေဒဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ သံဃရာဇိ.

“एकत्र न आलेल्यांमध्ये” हे सामग्गीचे (एकतेचे) प्रकटीकरण आहे. “आणि भेद होतो” म्हणजे संघाचा भेद होतो. “योग्य आहे अशा संज्ञेने” म्हणजे असे करणे संघाच्या भेदासाठी नाही अशा संज्ञेने. नऊपेक्षा कमी संख्येच्या परिषदेत करणाऱ्याच्या बाबतीत ‘तथा’ असे जोडले पाहिजे. ‘तथा’ या शब्दाने “आनंतर्य कर्म नाही” हे आकर्षित केले जाते, “भेद होतो” हे नाही. कारण किमान नऊ जणांच्याच आधारे संघभेद होतो. धर्मवादी हे निर्दोष असतात, कारण ते धर्मानुसार वागतात. संघभेदाची पूर्वअवस्था म्हणजे ‘संघराजी’ होय.

ကာယဒွါရမေဝ ပူရေန္တိ ကာယကမ္မဘာဝေနေဝ လက္ခိတဗ္ဗတော.

“कायद्वारालाच पूर्ण करतात” कारण ते कायकर्माच्या रूपानेच ओळखले जाण्यायोग्य असते.

‘‘သဏ္ဌဟန္တေ ဟိ…ပေ… မုစ္စတီ’’တိ ဣဒံ ကပ္ပဋ္ဌကထာယ န သမေတိ. တထာ ဟိ ကပ္ပဋ္ဌကထာယံ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၆၅၄-၆၅၇) ဝုတ္တံ – ‘‘အာပါယိကောတိ ဣဒံ သုတ္တံ ယံ သော ဧကံ ကပ္ပံ အသီတိဘာဂေ ကတွာ တတော ဧကဘာဂမတ္တံ ကာလံ တိဋ္ဌေယျ, တံ အာယုကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ကပ္ပဝိနာသေယေဝါတိ ပန အာယုကပ္ပဝိနာသေယေဝါတိ အတ္ထေ သတိ နတ္ထိ ဝိရောဓော. ဧတ္ထ စ သဏ္ဌဟန္တေတိ ဣဒမ္ပိ ‘‘သွေဝဝိနဿိဿတီ’’တိ ဝိယ အဘူတပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. ဧကဒိဝသမေဝ နိရယေ ပစ္စတိ တတော ပရံ ကပ္ပာဘာဝေ အာယုကပ္ပဿပိ အဘာဝတောတိ အဝိရောဓတော [Pg.296] အတ္ထယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေသာနီတိ သံဃဘေဒတော အညာနိ အာနန္တရိယကမ္မာနိ.

“सण्ठहन्ते हि…पे… मुच्चती” (कारण ते स्थिर राहतात... इत्यादी... मुक्त होतात) हे कप्पट्ठकथेशी (कल्प-अट्टकथा) सुसंगत नाही. कारण कप्पट्ठकथेत (कथावत्थु-अट्टकथा ६५४-६५७) असे म्हटले आहे – “'आपायिको' (नरकगामी) हे सुत्त अशा व्यक्तीच्या संदर्भात आहे जी एका कल्पला ऐंशी भागांत विभागून त्यातील केवळ एका भागाएवढा काळ तिथे राहते, हे आयुष्यकल्पाच्या (आयु-कप्प) संदर्भात म्हटले आहे.” परंतु, “कप्पविनासेयेवा” (कल्पाच्या विनाशातच) याचा अर्थ “आयुष्यकल्पाच्या विनाशातच” असा घेतल्यास कोणताही विरोध राहत नाही. आणि येथे “सण्ठहन्ते” (स्थिर राहतात) हे देखील “उद्याच नष्ट होईल” याप्रमाणे अवास्तव कल्पनेच्या (अभूतपरिकल्प) आधारे म्हटले आहे. नरकात केवळ एकच दिवस दुःख भोगावे लागते, कारण त्यानंतर कल्पाचा अभाव असल्याने आयुष्यकल्पाचाही अभाव असतो, अशा प्रकारे विरोधाशिवाय अर्थाची जुळणी (अत्थयोजना) समजली पाहिजे. “सेसानि” (इतर) म्हणजे संघभेदाव्यतिरिक्त इतर आनंतर्य कर्मे (आनन्तरियकम्मे).

အဟောသိကမ္မံ…ပေ… သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ သတိ ကထံ နေသံ အာနန္တရိယတာ စုတိအနန္တရံ ဝိပါကဒါနာဘာဝတော. အထ သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ ဧတေသံ ဖလကာလော, န အညောတိ ဖလကာလနိယမေန နိယတတာ နိစ္ဆိတာ, န ဖလဒါနနိယမေန, ဧဝမ္ပိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနဉ္စ နိယတတာ အာပဇ္ဇေယျ. တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ အာနန္တရိယသဘာဝါ တတော ဧဝ နိယတသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

“अहोसिकम्म…पे… संख्येत जातात”, असे असताना च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर लगेचच) विपाक (फळ) न मिळाल्यामुळे त्यांची आनंतर्यता कशी सिद्ध होईल? जर फळ मिळण्याच्या बाबतीत, च्युतीनंतरचा काळच त्यांच्या फळाचा काळ आहे, दुसरा कोणताही नाही, अशा फळ-काळ-नियमाने त्यांची निश्चितता ठरवली गेली, फळ देण्याच्या नियमाने नाही, तर अशा प्रकारे निश्चित फळ-काळ असलेल्या इतरही उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात फळ देणारे) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात फळ देणारे) कर्मांची निश्चितता प्राप्त होईल. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असलेल्या धर्मांचे (कर्मांचे) इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक मिळत नसला तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने विपाकधर्मता असते, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतर्य कर्माने विपाक दिला असता, विपाक न मिळणाऱ्या इतर आनंतर्य कर्मांची फळ देण्याबाबतची निश्चितता आणि आनंतर्य स्वभाव टिकून राहतो; म्हणून स्वतःच्या स्वभावाने फळ देण्याच्या नियमानेच त्यांची निश्चितता आणि आनंतर्यता समजली पाहिजे. आणि निश्चितपणे त्यांचा आनंतर्य स्वभाव आणि त्यामुळेच त्यांचा निश्चित स्वभाव टिकून राहतो, हे मान्य केले पाहिजे, कारण इतर कोणत्याही बलवान आनंतर्य कर्माच्या अभावी च्युतीनंतर लगेचच एकांताने (निश्चितपणे) फळ मिळते.

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေကန္တေန ဖလဒါနတော နိယတသဘာဝါ အနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ. အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေ ဧကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ. န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယာနံ အဝီစိဖလတ္တာ. န စ ဟေဋ္ဌူပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေ ဧကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ. အနေကာနိ စ အာနန္တရိယာနိ ကတာနိ ဧကန္တေနေဝ ဝိပါကေ နိယတသဘာဝတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယံ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ. န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ အာနန္တရိယကတာ နိဝတ္တိ; ဂရုတရဘာဝေါ ပန တေသု လဗ္ဘတေဝါတိ သံဃဘေဒဿ သိယာ [Pg.297] ဂရုတရဘာဝေါတိ, ‘‘ယေန…ပေ… ဝိပစ္စတီ’’တိ အာဟ. ဧကဿ ပန အညာနိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတီတိ ဝစနေန ဣတရေသံ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိတာ အနုညာတာ ဝိယ ဒိဿတိ. နော ဝါ တထာ သီလဝတီတိ ယထာ ပိတာ သီလဝါ, တထာ သီလဝတီ နော ဝါ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သစေ မာတာ သီလဝတီ, မာတုဃာတော ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတီတိ ယောဇနာ.

पण मग अशा प्रकारे, इतर उपपज्जवेदनीय कर्मांचा दुसरा कोणताही विपाक देणारा नसताना, च्युतीनंतर लगेचच एकांताने (निश्चितपणे) फळ मिळत असल्यामुळे, त्यांचा निश्चित स्वभाव आणि आनंतर्य स्वभाव प्राप्त होईल का? नाही, प्राप्त होणार नाही. कारण असमानजातीय चित्तप्रणिधीमुळे (मानसिक संकल्पामुळे) आणि उपघातक कर्मामुळे त्यांचा विपाक रोखला जाऊ शकतो, त्यामुळे च्युतीनंतर लगेचच एकांताने फळ देण्याचा स्वभाव त्यांच्यात नसतो. परंतु, आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे प्रथम ध्यानादी कर्मांना द्वितीय ध्यानादी कर्मांसारखे असमानजातीय फळ-प्रतिबंधक असते, तसे कोणतेही फळ-प्रतिबंधक नसते, कारण सर्व आनंतर्य कर्मांचे फळ अवीची नरक हेच असते. आणि ज्याप्रमाणे खालच्या गतीमध्ये उत्पन्न होण्याची इच्छा करणाऱ्या शीलवान व्यक्तीच्या चित्तप्रणिधीप्रमाणे, वरच्या गतीमध्ये जन्म देणाऱ्या कर्माच्या फळाला किंवा आनंतर्य कर्माच्या फळाला रोखण्यास समर्थ असा कोणताही चित्तप्रणिधी नसतो, कारण इच्छा नसतानाही अवीची नरकात पतन होते; आणि आनंतर्य कर्माचा नाश करणारे कोणतेही कर्म नसते. म्हणून, केवळ त्यांच्यातच च्युतीनंतर लगेचच एकांताने विपाक उत्पन्न करण्याचा स्वभाव असतो. आणि अनेक आनंतर्य कर्मे केली असता, विपाकाच्या बाबतीत त्यांचा स्वभाव एकांताने निश्चित असल्यामुळे आणि विपाक न देण्याच्या स्वभावाची शंका नसल्यामुळे, ते स्वभावानेच निश्चित असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांनी स्वतः करायचे असलेले कार्य त्याच कर्माने केल्यामुळे, ते दुसरे किंवा तिसरे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) निर्माण करत नाहीत. त्यांच्या सामर्थ्याचा नाश झाल्यामुळे त्यांची आनंतर्यता नष्ट होत नाही; परंतु त्यांच्यामध्ये गुरुतरभाव (अधिक गंभीर असणे) आढळतोच, म्हणून संघभेदाचा गुरुतरभाव असू शकतो, म्हणूनच “ज्या कर्माने...पे... विपाक मिळतो” असे म्हटले आहे. परंतु एका कर्माला इतर कर्मे उपस्तंभक (मदत करणारी) ठरतात, असे समजले पाहिजे. 'प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक मिळतो' या वचनाने इतरांना प्रवृत्ती-विपाक (जीवनातील फळ) देण्याची अनुमती दिल्यासारखे दिसते. 'नो वा तथा शीलवती' म्हणजे ज्याप्रमाणे पिता शीलवान असतो, त्याप्रमाणे माता शीलवती असते किंवा नसते, अशी योजना आहे. जर माता शीलवती असेल, तर मातृघात प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक देतो, अशी योजना आहे.

ပကတတ္တောတိ အနုက္ခိတ္တော. သမာနသံဝါသကောတိ အပါရာဇိကော. သမာနသီမာယန္တိ ဧကသီမာယံ.

‘पकतत्तो’ (प्रकृतत्व) म्हणजे जो हद्दपार (अनूत्क्षिप्त) केलेला नाही. ‘समानसंवासको’ म्हणजे जो पाराजिक झालेला नाही. ‘समानसीमायं’ म्हणजे एकाच सीमेमध्ये.

သတ္ထုကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထောတိ ယံ သတ္ထာရာ ကာတဗ္ဗကိစ္စံ အနုသာသနာဒိ, တံ ကာတုံ အသမတ္ထောတိ ဘဂဝန္တံ ပစ္စက္ခာယ. အညံ တိတ္ထကရန္တိ အညံ သတ္ထာရံ.

‘सत्थुकिच्चं कातुं असमत्तो’ (शास्त्याचे कार्य करण्यास असमर्थ) म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जे उपदेशादी कार्य करायचे असते, ते करण्यास असमर्थ ठरून भगवंतांचा त्याग करून. ‘अञ्ञं तित्थकरं’ म्हणजे दुसऱ्या शास्त्याला (गुरू किंवा पंथप्रमुखाला).

၁၂၉. အဘိဇာတိအာဒိသု (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၇၇) ပကပ္ပနေန ဒေဝတူပသင်္ကမနာဒိနာ ဇာတစက္ကဝါဠေန သမာနယောဂက္ခေမံ ဒသသဟဿပရိမာဏံ ဌာနံ ဇာတိခေတ္တံ, သရသေနေဝ အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ အာဏာခေတ္တံ, ဝိသယဘူတံ ဌာနံ ဝိသယခေတ္တံ. ဒသသဟဿီ လောကဓာတူတိ ဣမာယ လောကဓာတုယာ သဒ္ဓိံ ဣမံ လောကဓာတုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု. တတ္တကာနံယေဝ ဇာတိခေတ္တဘာဝေါ ဓမ္မတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပရိဂ္ဂဟဝသေနာ’’တိ ကေစိ. ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ တတ္တကံ ဧဝ ဇာတိခေတ္တံ တန္နိဝါသီနံယေဝ စ ဒေဝတာနံ ဓမ္မာဘိသမယော’’တိ စ ဝဒန္တိ. မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနကာလာဒီနံ ဆန္နံ ဧဝ ဂဟဏံ နိဒဿနမတ္တံ မဟာဘိနီဟာရာဒိကာလေပိ တဿ ပကမ္ပနဿ လဗ္ဘမာနတော. အာဏာခေတ္တံ နာမ ယံ ဧကဇ္ဈံ သံဝဋ္ဋတိ စ ဝိဝဋ္ဋတိ စ. အာဏာ ဝတ္တတိ အာဏာယ တန္နိဝါသီနံ ဒေဝတာနံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆနေန, တဉ္စ ခေါ ကေဝလံ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝေနေဝ, န အဓိပ္ပာယဝသေန, အဓိပ္ပာယဝသေန ပန ‘‘ယာဝတာ ဝါ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၁) ဝစနတော တတော ပရမ္ပိ အာဏာ ပဝတ္တေယျ.

१२९. अभिजाती इत्यादींमध्ये (अं. नि. टी. १.१.२७७) कल्पनेने, देवतांच्या आगमनाने इत्यादींनी युक्त, जन्म-चक्रवालाशी समान योगक्षेम असलेले दहा हजार चक्रवालांचे स्थान म्हणजे 'जातीक्षेत्र' (जातिखेत्त) होय. आपल्या प्रभावानेच जिथे आज्ञा चालते ते स्थान म्हणजे 'आज्ञाक्षेत्र' (आणाखेत्त) होय, आणि जे विषयाचे (ज्ञानाचे) क्षेत्र आहे ते स्थान म्हणजे 'विषयक्षेत्र' (विसयखेत्त) होय. 'दशसहस्री लोकधातू' म्हणजे या लोकधातूच्या सोबत या लोकधातूला वेढून राहिलेली दहा हजार लोकधातू होय. तेवढ्याच क्षेत्राचा जातीक्षेत्रभाव हा धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) आधारे समजला पाहिजे. काही जण “परिग्रहाच्या (स्वीकाराच्या) आधारे” असे म्हणतात. “सर्वच बुद्धांचे तेवढेच जातीक्षेत्र असते आणि तेथील रहिवासी देवतांनाच धम्माभिसमय (धम्मज्ञान) प्राप्त होते,” असेही ते म्हणतात. मातेच्या कुशीत प्रवेश करण्याच्या काळादी सहा प्रसंगांचे ग्रहण हे केवळ उदाहरण म्हणून आहे, कारण महाभिनिष्क्रमण इत्यादी काळातही त्या कंपनाचा (भूकंपाचा) अनुभव येतो. 'आज्ञाक्षेत्र' म्हणजे जे एकत्र संवर्त (नष्ट) होते आणि विवर्त (पुन्हा निर्माण) होते. तिथे राहणाऱ्या देवतांनी मस्तकावर धारण केल्यामुळे आज्ञा चालते, आणि ती केवळ बुद्धांच्या प्रभावानेच चालते, त्यांच्या इच्छेनुसार नाही; परंतु इच्छेनुसार “जितकी त्यांची इच्छा असेल” (अं. नि. ३.८१) या वचनानुसार त्यापलीकडेही आज्ञा चालू शकते.

န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ, ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိံ (မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; မဟာဝ. ၁၁; ကထာ. ၄၀၅; မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဣမိဿံ လောကဓာတုယံ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ, ‘‘ကိံ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, အတ္ထေတရဟိ အညေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ [Pg.298] ဘဂဝတာ သမသမာ သမ္ဗောဓိယန္တိ, ဧဝံ ပုဋ္ဌော အဟံ, ဘန္တေ, နောတိ ဝဒေယျ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁), ဝတွာ တဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဣမံ သုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁; မိ. ပ. ၅.၁.၁) ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

"ते उत्पन्न होत नाहीत" असा अर्थ आहे. "माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही" इत्यादी (म. नि. १.२८५; २.३४१; महाव. ११; कथा. ४०५; मि. प. ४.५.११) या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांनी, "हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेले इतर श्रमण किंवा ब्राह्मण आहेत काय? असे विचारले असता, भन्ते, मी 'नाही' असे उत्तर देईन" (दी. नि. ३.१६१) असे म्हणून, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी, "हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध (एकत्र उत्पन्न होतील)" हे सुत्त (दी. नि. ३.१६१; मि. प. ५.१.१) दर्शवणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूचा अपवाद वगळता इतरत्र (दुसऱ्या बुद्ध क्षेत्रांमध्ये) अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे।

ဧကတောတိ သဟ, ဧကသ္မိံ ကာလေတိ အတ္ထော. သော ပန ကာလော ကထံ ပရိစ္ဆိန္နောတိ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ ပဋိလောမက္ကမေန ဝဒတိ. ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယာတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယ. ဧတ္ထန္တရေတိ စရိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဧတေသံ အန္တရေ.

'एकत्र' म्हणजे सोबत, एकाच वेळी असा अर्थ आहे. तो काळ कसा मर्यादित (निश्चित) केला आहे? अंतिम जन्मात प्रतिसंधी ग्रहण करण्यापासून ते धातू-परिनिर्वाणापर्यंत, हे दर्शवण्यासाठी "तेथे" इत्यादी म्हटले आहे. 'बसल्याच्या काळापासून' असे प्रतिलोम (उलट) क्रमाने म्हणतात. 'परिनिर्वाणापासून' म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावल्यापासून. 'या दरम्यान' म्हणजे अंतिम जन्मात बोधिसत्त्वांचे प्रतिसंधी ग्रहण आणि धातू-परिनिर्वाण यांच्या दरम्यान।

အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ, တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တီဏိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနေန ဟိ သာသနဿ ဩသက္ကိတတ္တာ အပရဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ လဒ္ဓါဝသရာ ဟောတိ. ပဋိပဒါတိ ပဋိဝေဓာဝဟာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ‘‘ပရိယတ္တိ ပမာဏ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဗောဓိသတ္တံ နိဒဿနံ ကတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ တယိဒံ ဟီနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိယျာနိကဓမ္မဿ ဌိတိဉှိ ဒဿေန္တော အနိယျာနိကဓမ္မံ နိဒဿေတိ.

दुसऱ्या बुद्धांची उत्पत्ती रोखली गेलेली नाही, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी "तीन ही..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) अंतर्धानामुळे (लोप पावल्यामुळे) शासनाचा ऱ्हास होतो, त्यामुळे दुसऱ्या बुद्धांच्या उत्पत्तीला वाव मिळतो. 'प्रतिपदा' म्हणजे प्रतिवेध (साक्षात्कार) घडवून आणणारी पूर्वभागाची प्रतिपदा (मार्ग). "परियत्ती हेच प्रमाण आहे" असे सांगून, तो अर्थ बोधिसत्त्वांचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करण्यासाठी "जसे..." इत्यादी म्हटले आहे, ते हीन (कनिष्ठ) केले गेले आहे असे समजावे. कारण नियानिक (मुक्ती देणाऱ्या) धम्माचे अस्तित्व दर्शवताना ते अनियानिक (मुक्ती न देणाऱ्या) धम्माचे उदाहरण देतात।

မာတိကာယ အန္တရဟိတာယာတိ, ‘‘ယော ပန ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနယပ္ပတ္တာ သိက္ခာပဒပါဠိ မာတိကာ, တာယ အန္တရဟိတာယ နိဒါနုဒ္ဒေသသင်္ခါတေ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ပဗ္ဗဇ္ဇာယုပသမ္ပဒါကမ္မေသု စ သာသနံ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပါတိမောက္ခေ ဓရန္တေယေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပသမ္ပဒါ စ, ဧဝံ သတိ တဒုဘယံ ပါတိမောက္ခေ အန္တောဂဓံ တဒုဘယာဘာဝေ ပါတိမောက္ခာဘာဝတော, တသ္မာ တယိဒံ တယံ သာသနဿ ဌိတိဟေတူတိ အာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု ဌိတာသု သာသနံ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ယသ္မာ ဝါ ဥပသမ္ပဒါဓီနံ ပါတိမောက္ခံ, ဥပသမ္ပဒါ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာဓီနာ, တသ္မာ ပါတိမောက္ခေ သိဒ္ဓေ, သိဒ္ဓါသု ပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု စ သာသနံ တိဋ္ဌတိ. ပစ္ဆိမပဋိဝေဓတော ဟိ ပရံ ပဋိဝေဓသာသနံ, ပစ္ဆိမသီလတော စ ပရံ ပဋိပတ္တိသာသနံ ဝိနဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ. ဩသက္ကိတံ နာမာတိ ပစ္ဆိမကပဋိဝေဓသီလဘေဒဒွယံ ဧကတော ကတွာ တတော ပရံ ဝိနဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော.

'मातिका अंतर्हित झाल्यावर' म्हणजे "जो भिक्खू..." इत्यादी पद्धतीने आलेली शिक्षापदपाळी ही मातिका होय. ती अंतर्हित झाल्यावर निदान आणि उद्देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पातिमोक्ख उद्देशात आणि पब्बज्जा व उपसंपदा कर्मांमध्ये शासन टिकून राहते, असा अर्थ आहे. किंवा पातिमोक्ख टिकून असतानाच पब्बज्जा आणि उपसंपदा देखील टिकून राहतात. असे असताना हे दोन्ही पातिमोक्खामध्ये समाविष्ट आहेत, कारण या दोन्हीच्या अभावी पातिमोक्खाचा अभाव होतो. म्हणून हे तिन्ही शासनाच्या अस्तित्वाचे कारण आहेत असे म्हटले आहे – "पातिमोक्ख, पब्बज्जा आणि उपसंपदा टिकून राहिल्यावर शासन टिकून राहते." किंवा ज्याअर्थी पातिमोक्ख हे उपसंपदेवर अवलंबून आहे आणि उपसंपदा ही पब्बज्जेवर अवलंबून आहे, म्हणून पातिमोक्ख सिद्ध झाल्यावर आणि पब्बज्जा व उपसंपदा सिद्ध झाल्यावर शासन टिकून राहते. कारण अंतिम प्रतिवेधानंतर प्रतिवेध-शासन आणि अंतिम शीलाच्या नाशानंतर प्रतिपत्ती-शासन नष्ट होते. 'ऱ्हास पावणे' म्हणजे अंतिम प्रतिवेध आणि शीलभंग या दोन्ही गोष्टी एकत्र होऊन त्यानंतर शासन नष्ट होते, असा अर्थ आहे।

တေန [Pg.299] ကာမံ ‘‘သာသနဋ္ဌိတိယာ ပရိယတ္တိ ပမာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ပရိယတ္တိ ပန ပဋိပတ္တိဟေတုကာတိ ပဋိပတ္တိယာ အသတိ အပ္ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ, တသ္မာ ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနံ သာသနောသက္ကနဿ ဝိသေသကာရဏန္တိ ဒဿေတွာ တယိဒံ သာသနောသက္ကနံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနောသာနန္တိ ဒဿေတုံ, ‘‘တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

म्हणूनच स्वेच्छेने "शासनाच्या अस्तित्वासाठी परियत्ती हेच प्रमाण आहे" असे म्हटले आहे, परंतु परियत्ती ही प्रतिपत्तीवर (आचरणावर) आधारित असल्यामुळे, प्रतिपत्ती नसताना ती अप्रतिष्ठित (अस्थिर) होते. म्हणून प्रतिपत्तीचे अंतर्धान हे शासनाच्या ऱ्हासाचे विशेष कारण आहे असे दर्शवून, हा शासनाचा ऱ्हास धातू-परिनिर्वाणावर समाप्त होतो हे दर्शवण्यासाठी "तीन परिनिर्वाणे" असे म्हटले आहे।

ကာရုညန္တိ ပရိဒေဝနကာရုညံ. ဇမ္ဗုဒီပေ ဒီပန္တရေသု ဒေဝနာဂဗြဟ္မလောကေသု စ ဝိပ္ပကိရိတွာ ဌိတာနံ ဓာတူနံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတနံ, ရသ္မိဝိဿဇ္ဇနံ, တတ္ထ တေဇောဓာတုယာ ဥဋ္ဌာနံ, ဧကဇာလီဘာဝေါ စာတိ သဗ္ဗမေတံ သတ္ထု အဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'कारुण्य' म्हणजे विलापयुक्त कारुण्य. जम्बुद्विपात, इतर द्वीपांमध्ये, देव, नाग आणि ब्रह्मलोकात विखुरलेल्या धातूंचे महाबोधी पल्लकावर (सिंहासनावर) एकत्र येणे, रश्मींचे (किरणांचे) उत्सर्जन होणे, तेथे तेजोधातूचा उदय होणे आणि एकाच ज्वालेच्या रूपात प्रकट होणे, हे सर्व शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अधिष्ठानामुळेच होते असे समजावे।

အနစ္ဆရိယတ္တာတိ ဒွီသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု အစ္ဆရိယတ္တာဘာဝဒေါသတောတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါ နာမ မဇ္ဈေ ဘိန္နံ သုဝဏ္ဏံ ဝိယ ဧကသဒိသာတိ တေသံ ဒေသနာပိ ဧကရသာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဒေသနာယ စ ဝိသေသာဘာဝတော’’တိ. ဧတေနပိ အနစ္ဆရိယတ္တမေဝ သာဓေတိ. ဝိဝါဒဘာဝတောတိ ဧတေန ဝိဝါဒါဘာဝတ္ထံ ဒွေ ဧကတော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ.

'अन आश्चर्यकारकतेमुळे' म्हणजे दोन्ही (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास आश्चर्यकारकतेचा अभाव असण्याच्या दोषामुळे, असा अर्थ आहे. बुद्ध हे मध्यभागी तोडलेल्या सोन्यासारखे एकमेकांसारखेच असतात, म्हणून त्यांची देशना देखील एकरस (समान) असते, म्हणूनच म्हटले आहे – "देशनेमध्ये कोणताही फरक नसल्यामुळे". याद्वारे देखील अन आश्चर्यकारकताच सिद्ध होते. 'विवादाच्या अभावासाठी' याद्वारे विवादाचा अभाव राहावा म्हणून दोन बुद्ध एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, हे दर्शवले आहे।

တတ္ထာတိ မိလိန္ဒပဉှေ. ဧကံ ဗုဒ္ဓံ ဓာရေတီတိ ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ. ဧတေန ဧဝံ သဘာဝါ ဧတေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ယေန ဒုတိယဗုဒ္ဓဂုဏေ ဓာရေတုံ အသမတ္ထာ အယံ လောကဓာတူတိ ဒဿေတိ. ပစ္စယဝိသေသနိပ္ဖန္နာနဉှိ ဂုဏဓမ္မာနံ ဘာရိယော ဝိသေသော န သက္ကာ ဓာရေတုန္တိ, ‘‘န ဓာရေယျာ’’တိ ဝတွာ တမေဝ အဓာရဏံ ပရိယာယန္တရေနပိ ပကာသေန္တော ‘‘စလေယျာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စလေယျာတိ ပရိပ္ဖန္ဒေယျ. ကမ္ပေယျာတိ ပဝေဓေယျ. နမေယျာတိ ဧကပဿေန နမေယျ. ဩနမေယျာတိ ဩသီဒေယျ. ဝိနမေယျာတိ ဝိဝိဓံ ဣတောစိတော စ နမေယျ. ဝိကိရေယျာတိ ဝါတေန ထုသမုဋ္ဌိ ဝိယ ဝိပ္ပကိရေယျ. ဝိဓမေယျာတိ ဝိနဿေယျ. ဝိဒ္ဓံသေယျာတိ သဗ္ဗသော ဝိဒ္ဓသ္တာ ဘဝေယျ. တထာဘူတာ စ ကတ္ထစိ န တိဋ္ဌေယျာတိ အာဟ ‘‘န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျာ’’တိ.

'तेथे' म्हणजे मिलिन्दपञ्हमध्ये. 'एका बुद्धाला धारण करते' म्हणजे एकबुद्धधारणी. याद्वारे हे बुद्धगुण अशा स्वभावाचे आहेत, ज्यामुळे हा लोकधातू दुसऱ्या बुद्धांच्या गुणांना धारण करण्यास असमर्थ आहे, हे दर्शवले आहे. कारण विशिष्ट प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या गुणधर्मांचा भारी (अतिशय मोठा) विशेष भार धारण करणे शक्य नाही, म्हणून "धारण करू शकणार नाही" असे सांगून, तेच धारण न करणे दुसऱ्या प्रकारे स्पष्ट करताना "चलायमान होईल" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चलायमान होईल' म्हणजे थरथरेल. 'कंपित होईल' म्हणजे वेगाने कापेल. 'झुकून जाईल' म्हणजे एका बाजूला झुकेल. 'खाली बसेल' म्हणजे खचून जाईल. 'विविध प्रकारे झुकेल' म्हणजे इकडेतिकडे विविध प्रकारे झुकेल. 'विखुरला जाईल' म्हणजे वाऱ्याने भुशाच्या मुठीसारखा विखुरला जाईल. 'नष्ट होईल' म्हणजे विनाश पावेल. 'विध्वस्त होईल' म्हणजे पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल. आणि तशी झालेली ती कुठेही टिकून राहणार नाही, म्हणून म्हटले आहे – "स्थिर राहणार नाही"।

ဣဒါနိ တတ္ထ နိဒဿနံ ဒဿေန္တော, ‘‘ယထာ, မဟာရာဇာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမုပါဒိကာတိ သမံ ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတီတိ သမုပါဒိကာ, ဥဒကဿ ဥပရိ သမံ ဂါမိနီတိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏေနာတိ သဏ္ဌာနေန. ပမာဏေနာတိ အာရောဟေန[Pg.300]. ကိသထူလေနာတိ ကိသထူလဘာဝေန, ပရိဏာဟေနာတိ အတ္ထော.

आता तेथे उदाहरण देताना "जसे, महाराज..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समुपादिका' म्हणजे पाण्यावर समतोलपणे वर तरंगत चालणारी, पाण्याचा पृष्ठभागावर समतोलपणे चालणारी असा अर्थ आहे. 'वर्णाने' म्हणजे आकाराने. 'प्रमाणाने' म्हणजे उंचीने. 'कृश-स्थूलतेने' म्हणजे बारीक किंवा जाड असण्याने, म्हणजेच परिघाने असा अर्थ आहे।

ဆာဒေန္တန္တိ ရောစေန္တံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေန္တံ. တန္ဒီကတောတိ တေန ဘောဇနေန တန္ဒီဘူတော. အနောနမိတဒဏ္ဍဇာတောတိ ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနေန ဩနမိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အနောနမိတဒဏ္ဍော ဝိယ ဇာတော. သကိံ ဘုတ္တော ဝမေယျာတိ ဧကမ္ပိ အာလောပံ အဇ္ဈောဟရိတွာ ဝမေယျာတိ အတ္ထော.

'छादन्तं' म्हणजे आवडणारे, रुची उत्पन्न करणारे. 'तन्दीकतो' म्हणजे त्या भोजनाने आळशी झालेला (सुस्तावलेला). 'अनोनिमितदण्डजातो' म्हणजे पोटभर जेवल्यामुळे वाकता न आल्याने न वाकणाऱ्या काठीसारखा झालेला. 'एकदा खाऊन उलटून टाकेल' म्हणजे एक घास देखील गिळल्यानंतर तो उलटून टाकेल (ओकून टाकेल), असा अर्थ आहे।

အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ ဓမ္မေန နာမ ပထဝီ တိဋ္ဌေယျ. သာ ကိံ တေနေဝ စလတိ ဝိနဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. ပုန ထေရော ‘‘ရတနံ နာမ လောကေ ကုဋုမ္ဗံ သန္ဓာရေန္တံ အဘိမတဉ္စ လောကေန အတ္တနော ဂရုသဘာဝတာယ သကဋဘင်္ဂဿ ကာရဏံ အတိဘာရဘူတံ ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံဓမ္မော စ ဟိတသုခဝိသေသေဟိ တံသမင်္ဂိနံ ဓာရေန္တော အဘိမတော စ ဝိညူနံ ဂမ္ဘီရပ္ပမေယျဘာဝေန ဂရုသဘာဝတ္တာ အတိဘာရဘူတော ပထဝီစလနဿ ကာရဏံ ဟောတီ’’တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣဓ, မဟာရာဇ, ဒွေ သကဋာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတေနေဝ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနာဒိကာလေ ပထဝီကမ္ပနကာရဏံ သံဝဏ္ဏိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကသကဋတော ရတနန္တိ ဧကသ္မာ, ဧကဿ ဝါ သကဋဿ ရတနံ, တသ္မာ သကဋတော ဂဟေတွာတိ အတ္ထော.

अतिधम्मभाराने पृथ्वी कंपित होते, तर धम्माच्या (नियमाच्या) प्रभावाने पृथ्वी स्थिर राहिली पाहिजे. ती त्याच धम्मामुळे का कंपित होते आणि नष्ट होते, या अभिप्रायाने राजा विचारतो. पुन्हा थेरांनी (स्थविरांनी) दर्शविताना म्हटले की, 'जगामध्ये रत्न हे कुटुंबाला आधार देणारे आणि जगाला प्रिय असणारे मानले जाते, परंतु स्वतःच्या अतिशय जड स्वभावामुळे ते गाडी मोडण्याचे कारण बनते, कारण ते अतिभारभूत (अतिशय जड) ठरते. त्याचप्रमाणे, धम्म हा हित आणि सुखाच्या विशेषांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला धारण करतो आणि विद्वानांना प्रिय असतो, परंतु त्याच्या गंभीर व अप्रमेय स्वभावामुळे तो अतिशय जड (अतिभारभूत) होऊन पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण बनतो.' हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी 'इध, महाराज, द्वे सकटा' (येथे, महाराज, दोन गाड्या आहेत) इत्यादी म्हटले. यावरूनच तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करण्याच्या वेळी पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. 'एकसकटतो रतनं' (एका गाडीतून रत्न) म्हणजे एका गाडीतून, किंवा एका गाडीचे रत्न, त्या गाडीतून घेऊन असा अर्थ आहे.

ဩသာရိတန္တိ ဥစ္စာရိတံ, ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. အဂ္ဂေါတိ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အဂ္ဂေါ.

'ओसारितं' म्हणजे उच्चारलेले, किंवा म्हटलेले असा अर्थ आहे. 'अग्गो' (अग्र) म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ.

သဘာဝပကတီတိ သဘာဝဘူတာ အကိတ္တိမာ ပကတိ. ကာရဏမဟန္တတာယာတိ မဟန္တေဟိ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ပါရမိတာသင်္ခါတေဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ နိဗ္ဗတ္တိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပထဝိအာဒီနိ မဟန္တာနိ ဝတ္ထူနိ, မဟန္တာ စ သက္ကဘာဝါဒယော အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ဧကေကာ ဧဝ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ မဟန္တော အတ္တနော ဝိသယေ ဧကောဝ, ကော စ တဿ ဝိသယော? ဗုဒ္ဓဘူမိ, ယာဝတကံ ဝါ ဉေယျံ. ဧဝံ ‘‘အာကာသော ဝိယ အနန္တဝိသယော ဘဂဝါ ဧကောဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တော ပရစက္ကဝါဠေသု ဒုတိယဿ ဗုဒ္ဓဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ.

'सभावपकती' (स्वभावप्रकृती) म्हणजे स्वाभाविक, अकृत्रिम प्रकृती. 'कारणमहंतता' म्हणजे पारमिता नावाच्या महान बुद्धकारक धम्मांच्या कारणांमुळे बुद्धगुणांची उत्पत्ती झाली आहे, असे म्हटले आहे. पृथ्वी इत्यादी महान वस्तू आहेत, आणि शक्र (इंद्र) इत्यादी महान सत्ता आपापल्या क्षेत्रात एक-एकच आहेत. सम्यक्संबुद्ध देखील महान असून आपल्या क्षेत्रात एकच आहेत. आणि त्यांचे क्षेत्र कोणते? बुद्धभूमी, या जेवढे काही ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे ते सर्व. अशा प्रकारे, 'आकाशाप्रमाणे अनंत क्षेत्र असलेले भगवान एकच असतात' असे सांगून ते इतर चक्रवाळांमध्ये दुसऱ्या बुद्धाचा अभाव दर्शवितात.

ဣမိနာဝ [Pg.301] ပဒေနာတိ ‘‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ’’တိ ဣမိနာ ဧဝ ပဒေန. ဒသစက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဂဟိတာနိ ဇာတိခေတ္တတ္တာ. ဧကစက္ကဝါဠေနေဝါတိ ဣမိနာ ဧကစက္ကဝါဠေနေဝ. ယထာ – ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တေ ဣမသ္မိမ္ပိ စက္ကဝါဠေ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ, တတ္ထပိ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဧဝါတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ; ဧဝံ ‘‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ’’တိ ဇာတိခေတ္တေ အဓိပ္ပေတေပိ ဣမိနာဝ စက္ကဝါဠေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

'याच पदाने' म्हणजे 'एकिस्सा लोकधातुया' (एकाच लोकधातूमध्ये) याच पदाने. जातिक्षेत्र (जन्मक्षेत्र) असल्यामुळे दहा हजार चक्रवाळ घेतले गेले आहेत. 'एकाच चक्रवाळाने' म्हणजे या एकाच चक्रवाळाने. जसे - 'याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात' असे म्हटले असता, या चक्रवाळातही केवळ जम्बुद्विपातच, आणि तिथेही केवळ मध्यम प्रदेशातच असा नियम करणे योग्य ठरते; त्याचप्रमाणे 'एकिस्सा लोकधातुया' असे म्हटले असता जातिक्षेत्र अभिप्रेत असले तरी, याच चक्रवाळाने त्याची मर्यादा निश्चित करणे योग्य ठरते.

ဝိဝါဒူပစ္ဆေဒတောတိ ဝိဝါဒူပစ္ဆေဒကာရဏာ. ဒွီသု ဥပ္ပန္နေသု ယော ဝိဝါဒေါ ဘဝေယျ, တဿ အနုပ္ပာဒေါယေဝေတ္ထ ဝိဝါဒုပစ္ဆေဒေါ. ဧကသ္မိံ ဒီပေတိအာဒိနာ ဒီပန္တရေပိ ဧကဇ္ဈံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ ဧကဒီပေတိ ဒဿေတိ. သော ပရိဟာယေထာတိ စက္ကဝါဠဿ ပဒေသေ ဧဝ ဝတ္တိတဗ္ဗတ္တာ ပရိဟာယေယျ.

'विवादूपच्छेदातो' म्हणजे विवादाचा उच्छेद (निराकरण) करण्याच्या कारणाने. दोन (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास जो विवाद होऊ शकतो, तो उत्पन्नच न होणे हाच येथे विवादाचा उच्छेद आहे. 'एकाच द्वीपात' इत्यादी शब्दांनी हे दर्शविले आहे की, ते दुसऱ्या द्वीपातही एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, मग एकाच द्वीपात उत्पन्न होण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. 'तो नष्ट होईल' म्हणजे चक्रवाळाच्या प्रदेशातच राहावे लागत असल्यामुळे तो नष्ट होईल.

၁၃၀. မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဘာဝေါ တဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိအာဒီနံ ယောဂ္ဂဘာဝတော. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. ဟေတူတိ မနောဝစီပဏိဓာနပုဗ္ဗိကာ ဟေတုသမ္ပဒါ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ သတ္ထုသမ္မုခီဘာဝေါ. ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ကမ္မကိရိယဝါဒီသု တာပသေသု, ဘိက္ခူသု ဝါ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာဒိဂုဏသမ္ပဒါ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓံ ဥဒ္ဒိဿ အဓိကော သက္ကာရော. ဆန္ဒတာတိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဥဒ္ဒိဿ သာတိသယော ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော. အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာတိ ဧတေသံ အဋ္ဌန္နံ ဓမ္မာနံ သမာယောဂေန. အဘိနီဟာရောတိ ကာယပဏိဓာနံ. သမိဇ္ဈတီတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ပရမတ္ထဒီပနိယာ စရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာယ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

१३०. 'मनुष्यत्व' म्हणजे मनुष्यभाव, कारण तोच प्रव्रज्या इत्यादी गुणसंपत्तीसाठी योग्य असतो. 'लिंगसंपत्ती' म्हणजे पुरुषभाव. 'हेतू' म्हणजे मन आणि वाणीच्या प्रणिधानापूर्वक झालेली हेतूसंपदा. 'शास्तृदर्शन' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख असणे. 'प्रव्रज्या' म्हणजे कर्मक्रियावादी तापसांमध्ये किंवा भिक्खूंमध्ये घेतलेली प्रव्रज्या. 'गुणसंपत्ती' म्हणजे अभिज्ञा इत्यादी गुणांची प्राप्ती. 'अधिकार' म्हणजे बुद्धांच्या उद्देशाने केलेला विशेष सत्कार. 'छंदता' म्हणजे सम्यक्संबोधीच्या उद्देशाने असलेला अत्यंत तीव्र असा कुशल छंद. 'अष्टधम्मसमोधाना' म्हणजे या आठ गोष्टींच्या संयोगाने. 'अभिनिहार' म्हणजे कायिक प्रणिधान. 'समिज्जती' म्हणजे निष्पन्न होते. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार 'परमत्थदीपनी' मधील 'चरियापिटक-वण्णना' (प्रकीर्णककथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

သဗ္ဗာကာရပရိပူရမေဝါတိ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏတာယ သတ္တုဿဒါဒီဟိ သဗ္ဗာကာရေဟိ သမ္ပန္နမေဝ. န ဟိ ဣတ္ထိယာ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှတာ သမ္ဘဝတိ, ဒုတိယပကတိ စ နာမ ပဌမပကတိတော နိဟီနာ ဧဝ. တေနေဝါဟ အနန္တရဝါရေ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ.

'सर्वाकारपरिपूर्णच' म्हणजे परिपूर्ण लक्षणांमुळे सत्तोत्साद इत्यादी सर्व आकारांनी संपन्नच. कारण स्त्रीमध्ये 'कोसोहितवत्थगुय्हता' (कोशामध्ये लपलेले जननेंद्रिय असणे) संभवत नाही, आणि दुसरी प्रकृती (स्त्री प्रकृती) ही पहिल्या प्रकृतीपेक्षा (पुरुष प्रकृतीपेक्षा) हीनच असते. म्हणूनच पुढील भागात 'यस्मा' इत्यादी म्हटले आहे.

ဣဓ ပုရိသဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတောတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ပုရိသဘူတဿ တတ္ထ ဗြဟ္မလောကေ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တနတော. တေန အသတိပိ ပုရိသလိင်္ဂေ ပုရိသာကာရာ ဗြဟ္မာနော ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. တံယေဝ ဟိ ပုရိသာကာရံ [Pg.302] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ယံ ပုရိသော ဗြဟ္မတ္တံ ကရေယျာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သမာနေပီ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဧဝံ ဣတ္ထိယော ဗြဟ္မလောကေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မတ္တ’’န္တိအာဒိ.

'येथे पुरुषाचे तेथे उत्पन्न होणे' म्हणजे या मनुष्यलोकात python असलेल्या व्यक्तीचे तेथे ब्रह्मलोकात ब्रह्मभावाने उत्पन्न होणे. यावरून हे स्पष्ट होते की, पुरुष जननेंद्रिय नसले तरी ब्रह्मदेव पुरुष आकाराचेच असतात. त्याच पुरुष आकाराचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे - 'जो पुरुष ब्रह्मत्व प्राप्त करतो'. म्हणूनच 'समानेपि' (समान असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. जर असे असेल, तर स्त्रिया ब्रह्मलोकात उत्पन्न होत नाहीत का? यावर 'ब्रह्मत्तं' (ब्रह्मत्व) इत्यादी म्हटले आहे.

၁၃၁. ကာယဒုစ္စရိတဿာတိအာဒိပါဠိယာ ကမ္မနိယာမော နာမ ကထိတော. သမဉ္ဇနံ သမင်္ဂေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမင်္ဂီ, သမန္နာဂတော. သမဉ္ဇနသီလော ဝါ သမင်္ဂီ. ပုဗ္ဗဘာဂေ အာယူဟနသမင်္ဂိတာ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာဝသေန စေတနာသမင်္ဂိတာ. စေတနာသန္တတိဝသေန ဝါ အာယူဟနသမင်္ဂိတာ, တံတံစေတနာခဏဝသေန စေတနာသမင်္ဂိတာ. ကတူပစိတဿ အဝိပက္ကဝိပါကဿ ကမ္မဿ ဝသေန ကမ္မသမင်္ဂိတာ, ကမ္မေ ပန ဝိပစ္စိတုံ အာရဒ္ဓေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝိပါကသမင်္ဂိတာ. ကမ္မာဒီနံ ဥပဋ္ဌာနကာလဝသေန ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂိတာ. ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနက္ခဏေတိ ကုသလကမ္မဿ စ အကုသလကမ္မဿ စ သမီဟနက္ခဏေ. တထာတိ ဣမိနာ ကုသလာကုသလကမ္မပဒံ အာကဍ္ဎတိ. ယထာ ကတံ ကမ္မံ ဖလဒါနသမတ္ထံ ဟောတိ, တထာ ကတံ ဥပစိတံ. ဝိပါကာရဟန္တိ ဒုတိယဘဝါဒီသု ဝိပစ္စနာရဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဥပပတ္တိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ယောဇနာ. စလတီတိ ပရိဝတ္တတိ. ဧကေန ဟိ ကမ္မုနာ တဇ္ဇေ နိမိတ္တေ ဥပဋ္ဌာပိတေ ပစ္စယဝိသေသဝသေန တတော အညေန ကမ္မုနာ အညဿ နိမိတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနံ ပရိဝတ္တနံ.

१३१. 'कायदुच्चरितस्स' (कायरूपी दुश्चरित) इत्यादी पाळी वचनाद्वारे 'कर्मनियम' सांगितला आहे. जो युक्त आहे तो 'समंग', ज्याच्याकडे ते आहे तो 'समंगी' म्हणजे समन्वित. किंवा जो युक्त राहण्याच्या स्वभावाचा आहे तो 'समंगी'. पूर्वभागात कर्माचा संचय करणे ही 'आयूहणसमंगिता' (संचययुक्तता) आहे, आणि अंतिम निर्णय घेणाऱ्या चेतनेमुळे ती 'चेतनासमंगिता' (चेतनायुक्तता) आहे. किंवा चेतनेच्या प्रवाहामुळे ती 'आयूहणसमंगिता' आहे, आणि त्या त्या चेतनेच्या क्षणामुळे ती 'चेतनासमंगिता' आहे. केलेल्या आणि संचित केलेल्या, परंतु अद्याप विपाक (फळ) न मिळालेल्या कर्मामुळे ती 'कर्मसमंगिता' आहे; आणि जेव्हा कर्म विपाक देण्यास सुरुवात करते, तेव्हा विपाकाच्या प्रवृत्तीमुळे ती 'विपाकसमंगिता' होते. कर्म इत्यादींच्या उपस्थितीच्या काळानुसार ती 'उपस्थानसमंगिता' आहे. 'कुसलाकुसलकम्मायूहणक्खणे' म्हणजे कुशल कर्म आणि अकुशल कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणी. 'तथा' या शब्दाने कुशल आणि अकुशल कर्माचे पद जोडले जाते. जसे केलेले कर्म फल देण्यास समर्थ होते, तसेच केलेले कर्म संचित होते. 'विपाकारहं' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात इत्यादींमध्ये विपाक देण्यास योग्य. 'उत्पन्न होणाऱ्यांना उत्पत्तीचे निमित्त प्रकट होते' अशी योजना आहे. 'चलती' म्हणजे बदलते (परिवर्तित होते). कारण एका कर्मामुळे त्यासंबंधीचे निमित्त प्रकट झाले असता, विशिष्ट प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्रभावाने दुसऱ्या कर्मामुळे दुसऱ्या निमित्ताचे प्रकट होणे हेच परिवर्तन आहे.

သုနခဇီဝိကောတိ သုနခေဟိ ဇီဝနသီလော. တလသန္ထရဏပူဇန္တိ ဘူမိတလဿ ပုပ္ဖေဟိ သန္တရဏပူဇံ. အာယူဟနစေတနာကမ္မသမင်္ဂိတာဝသေနာတိ ကာယဒုစ္စရိတဿ အပရာပရံ အာယူဟနေန သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ တဿေဝ ပကပ္ပနေ ကမ္မက္ခယကရဉာဏေန အခေပိတတ္တာ ယထူပစိတကမ္မုနာ စ သမင်္ဂိဘာဝဿ ဝသေန.

'सुनखजीविको' म्हणजे कुत्र्यांच्या साहाय्याने जगणारा. 'तलसंथरणपूजा' म्हणजे जमिनीवर फुले पसरवून केलेली पूजा. 'आयूहणचेतनाकर्मसमंगितावशेन' म्हणजे कायरूपी दुश्चरिताचा वारंवार संचय केल्याने, अंतिम निर्णय घेणाऱ्या चेतनेद्वारे त्याचीच कल्पना केल्याने, कर्मक्षय करणाऱ्या ज्ञानाने ते नष्ट न केल्यामुळे आणि यथा-संचित कर्माशी युक्त झाल्यामुळे.

၁၃၂. ဧဝံ သဿိရိကန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အနေကဓာတုဝိဘဇနာဒိနာ နာနာနယဝိစိတ္တတာယ ပရမနိပုဏဂမ္ဘီရတာယ စ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ သသောဘံ ကတွာ.

१३२. 'एवं ससिरिकं' (अशा प्रकारे शोभिवंत) म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे अनेक धातूंचे विभाजन इत्यादींद्वारे, विविध पद्धतींच्या विविधतेमुळे आणि अत्यंत निपुण व गंभीरतेमुळे अर्थ आणि शब्दांच्या दृष्टीने शोभिवंत करून.

နံ ဓာရေဟီတိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဓာတုအာဒိဝသေန ပရိဝဋ္ဋီယန္တိ အတ္ထာ ဧတေဟီတိ ပရိဝဋ္ဋာ, ဒေသနာဘေဒါ. စတ္တာရော ပရိဝဋ္ဋာ ဧတဿ, ဧတသ္မိံ ဝါတိ စတုပရိဝဋ္ဋော, ဓမ္မပရိယာယော. ဓမ္မော စ သော ပရိယတ္တိဘာဝတော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန အာဒါသောတိ ဓမ္မာဒါသော. ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ယထာဓမ္မာနံ အာဒါသောတိပိ ဓမ္မာဒါသော. ယထာ ဟိ အာဒါသေန [Pg.303] သတ္တာနံ မုခေ မလဒေါသဟရဏံ, ဧဝံ ဣမိနာပိ သုတ္တေန ယောဂီနံ မုခေ မလဒေါသဟရဏံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမိနာ သုတ္တေန ကိလေသေ မဒ္ဒိတွာ သမထာဓိဂမေန ယောဂိနော ဇယပ္ပတ္တာ; တသ္မာ အမတပုရပ္ပဝေသနေ ဥဂ္ဃောသနမဟာဘေရိတာယ စ အမတဒုန္ဒုဘိ. ဣဓ ဝုတ္တန္တိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝုတ္တံ. အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိ အနုတ္တရဘာဝတော ကိလေသသင်္ဂါမဝိဇယော, ‘‘ဝိဇေတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘न धारेही’ (naṃ dhārehī) यामध्ये ‘न’ (naṃ) हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. धातू इत्यादींच्या आधारे ज्यांच्याद्वारे अर्थांचे परिवर्तन (आवर्तन) होते, ते ‘परिवट्ट’ (परिवर्त) म्हणजेच देशनाभेद (उपदेशाचे प्रकार) होत. याचे चार परिवर्त आहेत किंवा यामध्ये चार परिवर्त आहेत, म्हणून हा ‘चतुपरिवट्ट’ (चार आवर्तनांचा) धम्मपरियाय (धर्मपर्याय) आहे. तो धम्म (धर्म) आहे आणि परियत्ति (अध्ययन) स्वरूप असल्यामुळे वर सांगितलेल्या अर्थाने आरशासारखा (दर्पणासारखा) आहे, म्हणून तो ‘धम्मादासो’ (धर्मादर्श - धर्माचा आरसा) आहे. उपस्थान (उपस्थित राहणे/साक्षात्कार) या अर्थाने यथाधम्मांचा (धर्मांचा जसा आहे तसा) आरसा असल्यामुळेही तो ‘धम्मादासो’ आहे. ज्याप्रमाणे आरशाद्वारे प्राण्यांच्या चेहऱ्यावरील मळ व दोष दूर केले जातात, त्याचप्रमाणे या सुत्ताद्वारे योग्यांच्या मनातील क्लेशांचे मळ व दोष दूर केले जातात. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) कारण या सुत्ताद्वारे क्लेशांचे दमन करून समथाच्या (शमथाच्या) प्राप्तीने योगी विजयी झाले आहेत; म्हणून अमृतनगरात प्रवेश करताना वाजवल्या जाणाऱ्या महाभेरीप्रमाणे हे ‘अमतदुन्दुभि’ (अमृतदुंदुभी) आहे. ‘इध वृत्तं’ (येथे म्हटले आहे) म्हणजे या सुत्तात म्हटले आहे. ‘अनुत्तरो सङ्गामविजायो’ (सर्वोत्तम युद्धविजय) म्हणजे सर्वोत्तम असल्यामुळे क्लेशरूपी युद्धातील विजय होय, कारण ‘याद्वारे विजय मिळवला जातो’. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

बहुधातुकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၆. ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. इसिगिलिसुत्तवर्णना (इसिगिलि सुत्ताची टीका)

၁၃၃. သမညာယတိ ဧတာယာတိ သမညာ, နာမန္တိ အတ္ထော. အယမယံ နာမာတိ ပညာပေန္တိ ဧတာယ, တထာပညာပနမတ္တန္တိ ဝါ ပညတ္တိ, နာမမေဝ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမပဒဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. သေသေသုပီတိ ‘‘ပဏ္ဍဝဿ ပဗ္ဗတဿာ’’တိအာဒီသု တီသု ဝါရေသုပိ.

१३३. ‘समञ्ञायति एतायाति समञ्ञा’ (ज्याद्वारे ओळखले जाते ती समज्ञा) म्हणजे ‘नाव’ असा अर्थ आहे. ‘हे हे नाव आहे’ असे ज्याद्वारे प्रज्ञापित (स्पष्ट) केले जाते किंवा तशा प्रकारे केवळ प्रज्ञापित करणे म्हणजे ‘पञ्ञत्ति’ (प्रज्ञप्ती) म्हणजेच नाव होय. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘हे पहिल्या पदाचेच समानार्थी रूप आहे’. ‘सेसेसुपि’ (इतरांमध्येही) म्हणजे ‘पण्डव पर्वताच्या’ इत्यादी तिन्ही प्रसंगांमध्येही.

သမုဋ္ဌာနံ တာဝ သုတ္တဿ ကထေတွာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပဗ္ဗတေဟိ အတ္ထောတိ န ဘဂဝတော ပဗ္ဗတေဟိ ကထိတေဟိ အတ္ထော အတ္ထိ. ဣသိဂိလိဘာဝေါတိ ဣသိဂိလိနာမတာ. ဣတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန, ဣမံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ အဝေက္ခန္တောတိ အတ္ထော.

प्रथम सुत्ताचा उगम (समुत्थान) सांगून अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ‘tada kira’ (त्यावेळी असे म्हणतात की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘न पब्बतेहि अत्थो’ म्हणजे भगवंतांना पर्वतांच्या वर्णनाशी काही प्रयोजन नाही. ‘इसिगिलिभावो’ म्हणजे इसिगिलि हे नाव असणे. ‘इति’ म्हणजे या कारणाने, या उत्पत्तीच्या प्रसंगाकडे (अट्ठुप्पत्ति) लक्ष ठेवून, असा अर्थ आहे.

စေတိယဂဗ္ဘေတိ စေတိယဃရေ စေတိယဿ အဗ္ဘန္တရေ. ယမကမဟာဒွါရန္တိ ယမကကဝါဋယုတ္တံ မဟန္တံ ဒွါရံ. ဒွေဓာ ကတွာတိ ပဗ္ဗတဿ အဗ္ဘန္တရေ မဏ္ဍပသင်္ခေပေန လေဏံ နိမ္မိနိတွာ ဒွေဓာ ကတွာ တဒါ တေ တတ္ထ ဝသိံသု.

‘चेतियगब्भे’ (चेतियगर्भात) म्हणजे चेतियघरात (चैत्यगृहात), चेतियच्या (चैत्याच्या) अभ्यंतरात (आत). ‘यमकमहाद्वारं’ म्हणजे जोड-कवाडांनी (दोन दारांनी) युक्त असलेले मोठे द्वार. ‘द्वेधा कत्वा’ (दोन भाग करून) म्हणजे पर्वताच्या आत मंडपाच्या संक्षेपाने लेणी (गुहा) निर्माण करून, दोन भाग करून त्यावेळी ते तेथे राहत असत.

ဝသိတကာလဉ္စ ကထေန္တော တေသံ မာတုယာ ယာဝ တတိယဘဝတော ပဋ္ဌာယ သမုဒါဂမံ ဒဿေတုံ, ‘‘အတီတေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတ္ထေသီတိ တဿာ ကိရ ခေတ္တကုဋိယာ ဝီဟယော ဘဇ္ဇန္တိယာ တတ္ထ မဟာကရဉ္ဇပုပ္ဖပ္ပမာဏာ မဟန္တာ မနောဟရာ ပဉ္စသတမတ္တာ လာဇာ ဇာယိံသု. သာ တာ ဂဟေတွာ မဟန္တေ ပဒုမိနိပတ္တေ ဌပေသိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တဿာ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ အဝိဒူရေ ခေတ္တပါဠိယာ ဂစ္ဆတိ. သာ တံ ဒိသွာ [Pg.304] ပသန္နမာနသာ သုပုပ္ဖိတံ မဟန္တံ ဧကံ ပဒုမံ ဂဟေတွာ တတ္ထ လာဇေ ပက္ခိပိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဣမဿ, ဘန္တေ, ပုညဿ အာနုဘာဝေန အာနုဘာဝသမ္ပန္နေ ပဉ္စသတပုတ္တေ လဘေယျ’’န္တိ ပဉ္စ ပုတ္တသတာနိ ပတ္ထေသိ. တသ္မိံယေဝ ခဏေတိ ယဒါ သာ ယထာဝုတ္တံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ; တသ္မိံယေဝ ခဏေ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ သမ္ဘတသမ္ဘာရာ ပရိပက္ကပစ္စေကဗောဓိဉာဏာ တဿေဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ မဓုရမံသံ ဒတွာ, ‘‘ဧတိဿာ ပုတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ ပတ္ထယိံသု. အတီတာသု အနေကဇာတီသု တဿာ ပုတ္တဘာဝေန အာဂတတ္တာ တထာ တေသံ အဟောသီတိ ဝဒန္တိ. ပါဒုဒ္ဓါရေတိ ပါဒုဒ္ဓါရေ ပါဒုဒ္ဓါရေ. ပါဒုဒ္ဓါရသီသေန စေတ္ထ နိက္ခိပနံ အာဟ.

त्यांच्या राहण्याचा काळ सांगताना, त्यांच्या मातेच्या तिसऱ्या जन्मापासूनचा इतिहास दाखवण्यासाठी ‘अतीते किरा’ (भूतकाळात असे म्हणतात की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पत्थेसि’ (प्रार्थना केली/इच्छा केली) म्हणजे असे म्हणतात की, ती शेतातील झोपडीत भात (धान्य) भाजत असताना, तेथे मोठ्या करंजपुष्पाच्या आकाराच्या, मोठ्या आणि मनोहर अशा सुमारे पाचशे लाह्या तयार झाल्या. तिने त्या घेऊन एका मोठ्या कमळाच्या पानात ठेवल्या. त्याच वेळी एक पच्चेकबुद्ध (प्रत्येकबुद्ध) तिच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी जवळच शेताच्या बांधावरून जात होते. तिने त्यांना पाहून प्रसन्न चित्ताने एक मोठे उमललेले कमळ घेतले, त्यात त्या लाह्या टाकल्या आणि पच्चेकबुद्धांजवळ जाऊन पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) वंदन करून, “भन्ते, या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्रभावसंपन्न पाचशे पुत्र लाभोत,” अशी पाचशे पुत्रांची प्रार्थना केली. ‘तस्मिंयेव खणे’ (त्याच क्षणी) म्हणजे जेव्हा तिने वर सांगितल्याप्रमाणे प्रार्थना केली; त्याच क्षणी पाचशे हरिण पारधी (शिकारी), ज्यांनी पुण्यसंभार गोळा केला होता आणि ज्यांचे पच्चेकबोधीज्ञान परिपक्व झाले होते, त्यांनी त्याच पच्चेकबुद्धांना मधुर अन्न (मांस) देऊन, “आम्ही हिचे पुत्र व्हावे,” अशी प्रार्थना केली. भूतकाळातील अनेक जन्मांमध्ये तिच्या पुत्रभावाने आल्यामुळे त्यांचे तसे झाले, असे म्हणतात. ‘पादुद्धारे’ म्हणजे पावलापावलावर. पाऊल उचलण्याच्या संदर्भाने येथे पाऊल ठेवणे (निक्खिपन) सांगितले आहे.

ဂဗ္ဘမလံ နိဿာယာတိ ဗဟိ နိက္ခန္တံ ဂဗ္ဘမလံ နိဿယံ ကတွာ သံသေဒဇဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာ. ဩပပါတိကဘာဝေနာတိ ကေစိ. ခယဝယံ ပဋ္ဌပေတွာတိ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ. ဝိပဿနာတိ အနိစ္စာနုပဿနာပုဗ္ဗိကာ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနပုဗ္ဗိကာ စ, သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ အနိစ္စလက္ခဏေ ဒိဋ္ဌေ, ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ သေသလက္ခဏာနိ သုဝိညေယျာနေဝ ဟောန္တိ. ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တယိံသူတိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပာနံ သတသဟဿဉ္စ ပစ္စေကဗောဓိပါရမိတာယ ပရိနိပ္ဖန္နတ္တာ ဉာဏဿ ပရိပါကတ္တာ ဝုတ္တနယေန သယမေဝ ဝိပဿနံ ပဝတ္တေတွာ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ အဓိဂစ္ဆိံသု. သဗ္ဗေပိ တေ တံယေဝ ဂါထံ အဘာသိံသူတိ အာဟ – ‘‘အယံ တေသံ ဗျာကရဏဂါထာ အဟောသီ’’တိ.

‘गब्भमलं निस्साया’ (गर्भमळाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे बाहेर पडलेल्या गर्भमळाचा आश्रय घेऊन संस्वेदज (घाम किंवा दमटपणापासून उत्पन्न होणारे) रूपाने उत्पन्न झाले. काही जण म्हणतात की ते ‘ओपपातिक’ (औपपातिक - स्वयंभू) रूपाने उत्पन्न झाले. ‘खयवयं पट्ठपेत्वा’ (क्षय आणि व्यय प्रस्थापित करून) म्हणजे विपस्सना (विपश्यना) सुरू करून. विपस्सना म्हणजे अनित्यानुपश्यनापूर्वक आणि सप्रत्यय (हेतूंसह) नामरूपाचे दर्शन घडवणारी होय. संस्कारांचे परीक्षण करणाऱ्याला जेव्हा अनित्य लक्षण दिसते, तेव्हा “जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्म आहे” ही उर्वरित लक्षणे सहज समजण्यासारखीच असतात. ‘पच्चेकबोधिञाणं निब्बत्तयिंसू’ (प्रत्येकबोधीज्ञान प्राप्त केले) म्हणजे दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत प्रत्येकबोधी पारमिता पूर्ण केल्यामुळे, ज्ञानाच्या परिपाकामुळे, सांगितलेल्या पद्धतीने स्वतःच विपस्सना प्रवृत्त करून ती शिखरावर पोहोचवून त्यांनी प्रत्येकबोधीज्ञान प्राप्त केले. त्या सर्वांनी तीच गाथा म्हटली, म्हणून म्हटले आहे - ‘ही त्यांची व्याकरणाची (स्पष्टीकरणाची) गाथा होती’.

သရောရုဟန္တိ သရသိ ဇာတံ. ပဒုမပလာသပတ္တဇန္တိ ခုဒ္ဒကမဟန္တေဟိ ကမလဒလေဟိ သဟဇာတံ. ခုဒ္ဒကမဟန္တကမလဒလသင်္ခါတာနိ ဝါ ပဒုမပလာသပတ္တာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ပဒုမပလာသပတ္တံ, ပဒုမဂစ္ဆံ. တတ္ထ ဇာတန္တိ ပဒုမပလာသပတ္တဇံ. သုပုပ္ဖိတန္တိ သုဋ္ဌု ပုပ္ဖိတံ သမ္မာ ဝိကသိတံ. ဘမရဂဏာနုစိဏ္ဏန္တိ ဘမရဂဏေဟိ အနုကုလဉ္စေဝ အနုပရိဗ္ဘမိတဉ္စ. အနိစ္စတာယုပဂတန္တိ ခဏေ ခဏေ ဝဏ္ဏဘေဒါဒိဝသေန အနိစ္စတာယ ဥပဂတံ. ဝိဒိတွာတိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ. ဧကော စရေတိ တသ္မာ အညောပိ မာဒိသော ဟောတုကာမော ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ.

‘सरोरुहं’ म्हणजे सरोवरात उत्पन्न झालेले. ‘पदुमpलासपत्तजं’ म्हणजे लहान-मोठ्या कमळदलांसह उत्पन्न झालेले. अथवा लहान-मोठी कमळदले ज्याला म्हणतात, अशी कमळपाने येथे आहेत म्हणून ते ‘पदुमपलासपत्त’ (कमळपर्ण) म्हणजेच कमळाचे रोप होय. त्यात उत्पन्न झालेले ते ‘पदुमpलासपत्तजं’ होय. ‘सुपुप्फितं’ म्हणजे उत्तम प्रकारे फुललेले, पूर्णपणे विकसित झालेले. ‘भमरगणानुचिण्णं’ म्हणजे भ्रमरसमूहाने (भोंग्यांच्या थव्याने) वेढलेले आणि ज्यावर ते गुंजारव करत फिरतात असे. ‘अनिच्चतायुपगतं’ म्हणजे क्षणाक्षणाला रंग बदलणे इत्यादींमुळे अनित्यतेला प्राप्त झालेले. ‘विदित्वा’ म्हणजे विपस्सनाप्रज्ञायुक्त मार्गप्रज्ञेने (मार्गज्ञानाने) जाणून. ‘एको चरे’ (एकट्यानेच विहरावे) म्हणून माझ्यासारखा होऊ इच्छिणाऱ्या दुसऱ्यानेही अशा प्रकारे आचरण करून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे (खग्गविसाणकप्प) एकट्यानेच विहरावे.

၁၃၅. သတိသာရသီလသာရာဒိသမန္နာဂမနေန [Pg.305] သတ္တေသု သာရဘူတာ. သဗ္ဗသော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝိဂတတ္တာ နိဒ္ဒုက္ခာ. သမုစ္ဆိန္နတဏှတာယ နိတ္တဏှာ. မာနစ္ဆိဒေါတိ ထုတိဝစနံ.

१३५. स्मृतिसार (सतिसार), शीलसार इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे ते प्राण्यांमध्ये सारभूत (श्रेष्ठ) आहेत. सर्व प्रकारे संसारदुःख (वट्टदुःख) नष्ट झाल्यामुळे ते ‘निद्दुक्खा’ (दुःखरहित) आहेत. तृष्णा समूळ नष्ट झाल्यामुळे ते ‘नित्तण्हा’ (तृष्णारहित) आहेत. ‘मानच्छिदो’ (मानाचा छेद करणारे) हे स्तुतीचे वचन आहे.

ဧတေသံ ဧကနာမကာယေဝါတိ ဧတေသံ အာဂတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပါဠိယံ အနာဂတာ အညေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမာနနာမကာ ဧဝ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋီကရဏတ္ထံ ‘‘ဣမေသု ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိသုံ ဝိသုံ အဝတွာတိ ပစ္စေကံ သရူပတော အဝတွာ. အညေ စာတိ အသာဓာရဏတ္တာ အာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘एतेसं एकनामकायेवा’ म्हणजे येथे आलेल्या प्रत्येकबुद्धांशिवाय पाळीमध्ये (पाठात) न आलेले इतर प्रत्येकबुद्ध समान नावाचेच आहेत. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘इमेसु हि’ (यांच्यामध्ये खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. ‘विसुं विसुं अवत्वा’ म्हणजे प्रत्येकाचे स्वतंत्रपणे रूप न सांगता. ‘अञ्ञे च’ (आणि इतर) असे त्यांच्या असाधारणत्वामुळे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखीच आहे.

ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

इसिगिलिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၇. မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. महाचत्तारिसकसुत्तवर्णना (महाचत्तारिसक सुत्ताची टीका)

၁၃၆. ဒေါသေဟိ အာရကာတိ အရိယံ. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒေါသ’’န္တိ. သာ ပန နိဒ္ဒေါသတာ လောကုတ္တရဘာဝေန သဝိသေသာတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရ’’န္တိ. သမ္မာ သုန္ဒရော ပသတ္ထော နိယျာနိကော သမာဓိ သမ္မာသမာဓီတိ အာဟ – ‘‘သမ္မာသမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိ’’န္တိ. ဥပနိသီဒတိ ဧတ္ထ ဖလံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယာတိ ဥပနိသံ, ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဥပနိသန္တိ သပ္ပစ္စယ’’န္တိ. ပရိကရောတိ ပရိဝါရေတီတိ ပရိက္ခာရောတိ အာဟ – ‘‘သပရိက္ခာရန္တိ သပရိဝါရ’’န္တိ.

१३६. दोषांपासून दूर असलेला तो 'अरीय' (आर्य) होय. म्हणूनच त्याला 'निर्दोष' असे म्हटले आहे. ती निर्दोषता लोकोत्तर भावामुळे विशेष आहे, म्हणून 'लोकोत्तर' असे म्हटले आहे. सम्यक्, सुंदर, प्रशंसनीय आणि निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणारा) समाधी म्हणजे सम्यक्समाधी होय, म्हणून 'सम्यक्समाधी म्हणजे मार्गसमाधी' असे म्हटले आहे. ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ प्राप्त होते ते 'उपनिसा' (कारण/आधार) होय, म्हणून 'स-उपनिसा म्हणजे स-प्रत्यय (कारणासह)' असे म्हटले आहे. जे वेढून घेते किंवा सोबत असते ते 'परिक्खार' (परिकर/साहित्य) होय, म्हणून 'सपरिक्खार म्हणजे सपरिवार (परिवारासह)' असे म्हटले आहे.

ပရိဝါရိတာတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန ပရိဝါရန္တေဟိ ဝိယ ဥပဂတာ. ပုရေစာရိကာတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝနာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ပစ္စယတ္တာ ပုရဿရာ. တေနာဟ – ‘‘ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ စာ’’တိ. ဣဒါနိ တာနိ ကိစ္စတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပရိဝီမံသဂ္ဂဟဏံ တတ္ထ တတ္ထ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဝီမံသာဓိပတေယျေန ပဝတ္တိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝဒဿနတ္ထံ. တေနဿ မဂ္ဂသမာဓိဿ နာနာခဏိကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝံ ဒဿေတိ. ဝီမံသနပရိယောသာနေတိ တထာပဝတ္တအနုလောမဉာဏဿ ဩသာနေ. ဘူမိလဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ သမုဂ္ဃာဋယမာနာတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဒီဃရတ္တံ အနုသယိတံ ကိလေသဝဋ္ဋံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ. ဝူပသမယမာနာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဝူပသမယမာနာတိ ဝါ တတော ဧဝ အဝသိဋ္ဌမ္ပိ ဝဋ္ဋံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ဝူပသမေန္တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဒုဝိဓာပီတိ [Pg.306] ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာပိ. ဣဓ အဓိပ္ပေတာ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ကိစ္စဿ ဒဿိတတ္တာ.

'परिवृत' (परिवाराने वेढलेले) म्हणजे सहजन्म (सहजात) इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) रूपाने वेढणाऱ्यांप्रमाणे प्राप्त झालेले. 'पुरेचारिका' (पुढे चालणारी) म्हणजे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामी) भावना, जी सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने प्रत्यय (कारण) म्हणून अग्रगामी असते. म्हणूनच 'विपश्यना सम्यक् दृष्टी' असे म्हटले आहे. आता त्यांचे कार्यानुसार दर्शन घडवण्यासाठी 'विपश्यना सम्यक् दृष्टी' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'परिविमंसा' (पूर्ण विचार/मीमांसा) चे ग्रहण त्या-त्या चित्तोत्पादामध्ये (चित्ताच्या उत्पत्तीमध्ये) विमंसाधिपतीच्या (मीमांसाधिपतीच्या) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या सम्यक् दृष्टीचा अग्रगामी भाव दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे त्या मार्गसमाधीचा नानाक्षणिक (विविध क्षणांतील) अग्रगामी भाव दर्शवला जातो. 'विमंसनपरियोसाने' (मीमांसेच्या समाप्तीवर) म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अनुलोम ज्ञानाच्या समाप्तीवर. 'भूमीवर प्राप्त झालेल्या वट्टाला (संसारचक्राला) समूळ उपटून टाकणे' म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) दीर्घकाळापासून अनुशयित (सुप्त) असलेल्या क्लेशवट्टाला (क्लेशचक्राला) समूळ नष्ट करणे. 'वूपसमंत' (शांत करणे) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. किंवा 'शांत करणे' म्हणजे त्यापासून उरलेल्या वट्टाला (संसारचक्राला) अप्रवृत्तीच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) द्वारे शांत करणे. म्हणूनच 'मार्ग सम्यक् दृष्टी...पे... उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'ती' म्हणजे सम्यक् दृष्टी. 'दोन्ही प्रकारची' म्हणजे वर सांगितलेली दोन्ही प्रकारची. येथे विपश्यना प्रज्ञेसह मार्गप्रज्ञेचे कार्य दर्शवले गेल्यामुळे ती अभिप्रेत आहे.

လက္ခဏေ ပဋိဝိဇ္ဈမာနေ လက္ခဏိကော ဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ…ပေ… အာရမ္မဏတော ပဇာနာတီ’’တိ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ကိစ္စတောတိ ဘာဝနာကိစ္စတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိယံ တဒဓိဂတအသမ္မောဟတာယ အသမ္မောဟတော ပဇာနာတိ. ကိစ္စတောတိ ပဋိဝေဓကိစ္စတော. တံ ပန သဗ္ဗထာ အသမ္မုယှနမေဝါတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟတော’’တိ. ဧဝံ ပဇာနနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ယာထာဝတော အဝဗောဓော. အဿာတိ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ.

लक्षणाचा वेध (साक्षात्कार) घेतला जात असताना लाक्षणिक धर्माचा वेध घेतला जातो, म्हणून 'मिथ्या दृष्टीला...पे... आलंबनावरून (विषयावरून) जाणतो' असे म्हटले आहे. विपश्यना सम्यक् दृष्टीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'कार्यावरून' म्हणजे भावनाकार्यावरून (साधनेच्या कार्यावरून). सम्यक् दृष्टीमध्ये तिच्याद्वारे प्राप्त झालेल्या असंमोहामुळे (भ्रमरहिततेमुळे) असंमोहाने जाणतो. 'कार्यावरून' म्हणजे प्रतिवेध (साक्षात्कार) कार्यावरून. आणि ते सर्वथा संमोहरहित (भ्रमरहित) असणेच आहे, म्हणून 'असंमोहाने' असे म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे जाणणे' म्हणजे मिथ्या दृष्टी ही मिथ्या दृष्टीच आहे, असा यथार्थ बोध होणे. 'त्याला' म्हणजे त्या (सम्यक् दृष्टीने) युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला).

ဒွါယန္တိ -ကာရော ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဒွယံ ဝဒါမီ’’တိ. ဒွေ အဝယဝါ ဧတဿာတိ ဒွယံ. တေနာဟ ‘‘ဒုဝိဓကောဋ္ဌာသံ ဝဒါမီ’’တိ. ပုညဿ ဧကော ဘာဂေါ သော ဧဝ ပုညဘာဂိကော, က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ‘‘ပုညဘာဂိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပဓိသင်္ခါတဿာတိ ခန္ဓပဗန္ဓသင်္ခါတဿ.

'द्वाय' यामध्ये 'आ'-कार दीर्घ करून म्हटले आहे. म्हणूनच 'मी द्वय (दोन) सांगतो' असे म्हटले आहे. ज्याचे दोन अवयव (भाग) आहेत ते 'द्वय' होय. म्हणूनच 'मी द्विविध कोठ्ठास (दोन भाग) सांगतो' असे म्हटले आहे. पुण्याचा एक भाग तोच 'पुण्यभागिक' होय, येथे 'क' काराचा 'य' कार करून स्त्रीलिंगी रूपाने 'पुण्यभागिया' असे म्हटले आहे. 'उपधिसंख्यात' म्हणजे स्कंध-प्रबंध-संख्यात (स्कंधांच्या प्रवाहाशी संबंधित).

အမတဒွါရန္တိ အရိယမဂ္ဂံ. ပညပေတီတိ နိယျာနာဒိပကာရတော ပညပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတီ’’တိ. တတ္ထ သမ္မောဟဿ ဝိဒ္ဓံသနေန အသမ္မောဟတော ဒဿေတိ. တသ္မိံ အတ္ထေတိ အမတဒွါရပညာပနေ အတ္ထေ. ဗောဇ္ဈင်္ဂပ္ပတ္တာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝပ္ပတ္တာ. မဂ္ဂဘာဝေန နိယျာနဘာဝေန ပဝတ္တိယာ မဂ္ဂပညာယ အဋ္ဌန္နမ္ပိ သာဓာရဏတ္တာ သမုဒါယဿ စ အဝယဝေါ အင်္ဂန္တိ ကတွာ သေသဓမ္မေ အင်္ဂိကဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂဿ အင်္ဂ’’န္တိ အာဟ. သော ဘိက္ခူတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဇာနန္တော ဘိက္ခု. ပဇဟနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟနာယ. ပဋိလာဘတ္ထာယာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဓိဂမာယ. ကုသလဝါယာမောတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တောဝ ကောသလ္လသမ္ဘူတော ဝါယာမော. သရတီတိ သတော, တံ ပနဿ သရဏံ သတိသမင်္ဂိတာယာတိ အာဟ ‘‘သတိယာ သမန္နာဂတော’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ယထာဘူတာ သမ္မာဝါယာမသတိယော သဟဇာတာ စ ပုရေဇာတာ စ ဟုတွာ ပရိဝါရေန္တိ, ‘‘ဣတိယိမေ တယော ဓမ္မာ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ အနုပရိဓာဝန္တိ အနုပရိဝတ္တန္တီ’’တိ ပန ဝစနတော, ‘‘ဧတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ သေသဓမ္မာနံ ယထာရဟံ သဟစရဏဘာဝေန ပရိဝါရဏံ ယောဇိတံ. သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါနံ ဂဟဏံ ဣတရေသံ ပရိဝါရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ[Pg.307]. န ဟိ သက္ကာ တေ ဧဝ ပရိဝါရေ ပရိဝါရဝန္တေ စ ကတွာ ဝတ္တုံ သင်္ကရတော သမ္မောဟဇနနတော စ. တယောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝါယာမသတိယော သဟဇာတပရိဝါရာဝ ဟောန္တိ မဂ္ဂက္ခဏိကာနံ တေသံ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝိပဿနာခဏဝိရတီနံ အသမ္ဘဝတော.

'अमतद्वार' (अमृतद्वार) म्हणजे आर्यमार्ग. 'प्रज्ञापित करतो' म्हणजे निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणाऱ्या) इत्यादी प्रकारे प्रज्ञापित करतो. म्हणूनच 'विभाजन करून दर्शवतो' असे म्हटले आहे. तेथे संमोहाचा (भ्रमाचा) नाश करून असंमोहाने दर्शवतो. 'त्या अर्थामध्ये' म्हणजे अमृतद्वार प्रज्ञापित करण्याच्या अर्थामध्ये. 'बोझंगपत्ता' म्हणजे बोध्यंगभावाला प्राप्त झालेले. मार्गभावाने आणि निय्यानिकभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या मार्गप्रज्ञेमध्ये आठही अंगांचे साधारणत्व असल्यामुळे आणि समुदायाचा अवयव हा 'अंग' असल्यामुळे, उर्वरित धर्मांना अंगीभावाने दर्शवताना 'आर्यमार्गाचे अंग' असे म्हटले आहे. 'तो भिक्खू' म्हणजे मिथ्या दृष्टीला 'मिथ्या दृष्टी' आणि सम्यक् दृष्टीला 'सम्यक् दृष्टी' म्हणून जाणणारा भिक्खू. 'त्याग करण्यासाठी' म्हणजे समूळ नष्ट (समुच्छेद) करण्याच्या उद्देशाने त्याग करण्यासाठी. 'प्राप्तीसाठी' म्हणजे मार्ग सम्यक् दृष्टीच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी). 'कुशल व्यायाम' म्हणजे विपश्यना-संप्रयुक्त किंवा कौशल्यातून उत्पन्न झालेला व्यायाम (प्रयत्न). 'जो स्मरण करतो तो सतो (स्मृतिमान)', आणि त्याचे ते स्मरण स्मृतीशी युक्त असल्यामुळे होते, म्हणून 'स्मृतीने युक्त' असे म्हटले आहे. जरी येथे विपश्यना सम्यक् दृष्टीला यथार्थ सम्यक् व्यायाम आणि सम्यक् स्मृती हे सहजात आणि पुरेजात (आधी उत्पन्न झालेले) होऊन वेढतात, तरीही 'अशा प्रकारे हे तीन धर्म सम्यक् दृष्टीच्या मागे धावतात आणि तिच्याभोवती फिरतात' या वचनानुसार, 'येथे खरोखर' इत्यादींद्वारे मार्ग सम्यक् दृष्टीच्याच उर्वरित धर्मांचे योग्य सहचरभावाने परिवरण (वेढणे) जोडले गेले आहे. 'सम्यक् संकल्पादी' यामधील 'आदी' शब्दाने सम्यक् वाचा, सम्यक् कम्मंत (कर्मान्त) आणि सम्यक् आजीव यांचे ग्रहण होते, कारण इतर धर्मांचे परिवारभावाने ग्रहण केले गेले आहे. कारण त्यांनाच परिवार आणि परिवारवान बनवून सांगणे शक्य नाही, कारण यामुळे संकर (मिश्रण) आणि संमोह (भ्रम) उत्पन्न होईल. 'तीन' म्हणजे सम्यक् दृष्टी, सम्यक् व्यायाम आणि सम्यक् स्मृती हे सहजात परिवारच असतात, कारण मार्गक्षणी तेच अभिप्रेत असतात आणि विपश्यनाक्षणी विरतींचा असंभव असतो.

၁၃၇. တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကော. သင်္ကပ္ပနဝသေနာတိ တံ တံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ကပ္ပနဝသေန. တက္ကနံ ကပ္ပနန္တိ စ အတံသဟဇာတာနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကဂ္ဂေါတိ ဣမိနာ သမာဓိနာ လဒ္ဓုပကာရဿေဝ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာပရိယာယော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝိသေသေန ဝါ အပ္ပနာ ဝိတက္ကဿ ဝသေန စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဘိရောပေတိ, ဝိတက္ကေ အသတိ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကေ ပနာ’’တိအာဒိ. အတ္တနောယေဝ ဓမ္မတာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဘိရုဟတီတိ, ဧတေန အာရမ္မဏဓမ္မာနံ ဂဟဏံ နာမ သဘာဝသိဒ္ဓံ, န ဓမ္မန္တရမပေက္ခတိ, ဝိတက္ကော ပန ပဝတ္တမာနော အာရမ္မဏာဘိနိရောပနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သန္တေပိ သဘာဝါဝိတက္ကစိတ္တုပ္ပာဒတော သဝိတက္ကစိတ္တုပ္ပာဒဿ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဝိသေသော ဝိတက္ကေန ဇာတောတိ ကတွာ ဝိတက္ကော စိတ္တဿ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ဝိသေသပစ္စယောတိ ပါကဋောယမတ္ထော. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – ယထာ ကောစိ ရာဇဝလ္လဘံ, တံသမ္ဗန္ဓီနံ မိတ္တံ ဝါ နိဿာယ ရာဇဂေဟံ အာရောဟတိ အနုပဝိသတိ, ဧဝံ ဝိတက္ကံ နိဿာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ ဝိတက္ကဿ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနသဘာဝတ္တာ, အညေသံ ဓမ္မာနဉ္စ အဝိတက္ကသဘာဝတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘စေတသော အဘိနိရောပနာ’’တိ (ဓ. သ. ၇).

१३७. 'तर्क करण्याच्या दृष्टीने जे लोकसिद्ध आहे' असा अभिप्राय आहे. 'असे आणि असेच झाले पाहिजे' असा विविध प्रकारचा तर्क करणे, जसे विहिरीतील पाण्याचे आलंबन (विषय) खेचून घेणे, तसे वितर्क करणे म्हणजे 'वितर्क' होय. 'संकल्प करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे त्या-त्या आलंबनाला ग्रहण करून कल्पना करण्याच्या दृष्टीने. तर्क करणे आणि कल्पना करणे हे त्याच्याशी सहजात नसलेल्यांचेच आहे, असे समजले पाहिजे. 'एकाग्र' याद्वारे या समाधीने ज्याला उपकार (मदत) प्राप्त झाला आहे, अशा वितर्काचाच अर्पणा-पर्याय होतो, हे दर्शवले आहे. किंवा विशेष रूपाने अर्पणा ही वितर्काच्या प्रभावाने चित्ताला आलंबनावर आरूढ करते; वितर्क नसताना ते कसे होईल? म्हणून 'वितर्कामध्ये तर...' इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्याच धर्मतेमुळे (स्वभावामुळे) चित्त आलंबनावर आरूढ होते, याद्वारे आलंबन धर्मांचे ग्रहण करणे हे स्वभावसिद्ध आहे, ते इतर धर्मांची अपेक्षा करत नाही; परंतु वितर्क प्रवृत्त होत असताना आलंबनावर आरूढ करण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होतो, हे दर्शवले आहे. असे असूनही, स्वभावतः वितर्करहित चित्तोत्पादापेक्षा सवितर्क चित्तोत्पादाचा आलंबन ग्रहणाचा विशेष हा वितर्कामुळेच निर्माण होतो, म्हणून वितर्क हा चित्ताच्या आलंबन ग्रहणामध्ये विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, हा अर्थ स्पष्ट आहे. इतर आचार्य म्हणतात की – ज्याप्रमाणे कोणी राजाच्या आवडत्या व्यक्तीचा किंवा त्याच्याशी संबंधित मित्राचा आश्रय घेऊन राजवाड्यात चढतो आणि प्रवेश करतो, त्याचप्रमाणे वितर्काचा आश्रय घेऊन चित्त आलंबनावर आरूढ होते; कारण वितर्काचा स्वभाव आलंबनावर आरूढ करण्याचा आहे आणि इतर धर्मांचा स्वभाव अवितर्क (वितर्करहित) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'चेतसो अभिनिरोपना' (चित्ताला आलंबनावर आरूढ करणे). (धम्मसंगणी ७).

ယဒိ ဧဝံ ကထံ အဝိတက္ကစိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတီတိ? ဝိတက္ကဗလေနေဝ. ယထာ ဟိ သော ပုရိသော ပရိစယေန တေန ဝိနာပိ နိရာသင်္ကော ရာဇဂေဟံ ပဝိသတိ, ဧဝံ ပရိစယေန ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ အဝိတက္ကံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ. ပရိစယေနာတိ စ သန္တာနေ ပဝတ္တဝိတက္ကဘာဝနာသင်္ခါတေန ပရိစယေန. ဝိတက္ကဿ ဟိ သန္တာနေ အဘိဏှံ ပဝတ္တဿ ဝသေန စိတ္တဿ အာရမ္မဏာဘိရုဟနံ စိရပရိစိတံ; တေန တံ ကဒါစိ ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ တတ္ထ ပဝတ္တတေဝ; ယထာ ဉာဏသဟဂတံ စိတ္တံ သမ္မသနဝသေန စိရပရိစိတံ ကဒါစိ [Pg.308] ဉာဏရဟိတမ္ပိ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တတိ; ယထာ ဝါ ကိလေသသဟိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ သဗ္ဗသော ကိလေသရဟိတမ္ပိ ပရိစယေန ကိလေသဝါသနာဝသေန ပဝတ္တတိ, ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

जर असे असेल, तर वितर्करहित चित्त (अवितक्कचित्त) आलंबनावर (आरम्मणावर) कसे आरूढ होते? वितर्काच्या बलानेच. ज्याप्रमाणे तो मनुष्य परिचयामुळे त्याच्याशिवायही (मार्गदर्शकाशिवायही) निःशंकपणे राजवाड्यात प्रवेश करतो, त्याचप्रमाणे परिचयामुळे वितर्काशिवायही वितर्करहित चित्त आलंबनावर आरूढ होते. 'परिचयाने' म्हणजे चित्तप्रवाहामध्ये (संतानामध्ये) प्रवृत्त झालेल्या वितर्क-भावनेच्या अभ्यासाने झालेल्या परिचयाने. कारण चित्तप्रवाहामध्ये वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या वितर्काच्या प्रभावाने चित्ताचे आलंबनावर आरूढ होणे दीर्घकाळ परिचयाचे असते; त्यामुळे ते कधीकधी वितर्काशिवायही तेथे प्रवृत्त होतेच; ज्याप्रमाणे ज्ञानसहगत चित्त मनन करण्याच्या (सम्मदसनाच्या) अभ्यासाने दीर्घकाळ परिचयाचे असल्याने कधीकधी ज्ञानरहित असतानाही मनन करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होते; किंवा ज्याप्रमाणे क्लेशांसह प्रवृत्त झालेले चित्त, पूर्णपणे क्लेशरहित झाल्यावरही, परिचयामुळे क्लेश-वासनेच्या प्रभावाने प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे।

ဝါစံ သင်္ခရောတီတိ ဝါစံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဝစီဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော ဟောတီတိ အတ္ထော. လောကိယဝိတက္ကော ဒွတ္တိံသစိတ္တသဟဂတော ဝါစံ သင်္ခရောတိ ဝစီဝိညတ္တိဇနနတော. ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ပနဿ နာမံ ဟောတိ ရုဠှိတော, တံသမတ္ထတာနိရောဓတော ဝါ သမ္ဘဝတော ပန သင်္ခါရောတိ. ‘‘လောကုတ္တရသမ္မာသင်္ကပ္ပံ ပရိဝါရေန္တီ’’တိ ဝတွာ တိဝိဓေ သမ္မာသင်္ကပ္ပေ ကဒါစိ ကတမံ ပရိဝါရေန္တီတိ? စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ. နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တိ နာနာသမန္နာဟာရဟေတုကတ္တာ, ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ စ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. တီဏိ နာမာနိ လဘတိ တိဝိဓဿပိ ပဋိပက္ခဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန သာတိသယံ တိဏ္ဏမ္ပိ ကိစ္စကရဏတော. ဧသ နယော သမ္မာဝါစာဒီသုပိ.

'वाचेचा संस्कार करतो' (वाचं सङ्खरोति) म्हणजे वाणी उत्पन्न करतो, वाणीच्या आवाजाच्या उत्पत्तीसाठी विशेष प्रत्यय (कारण) होतो, असा अर्थ आहे. लौकिक वितर्क हा बत्तीस चित्तांसह प्रवृत्त होऊन वाक्-विज्ञप्ती (वचीविञ्ञत्ति) उत्पन्न करत असल्यामुळे वाचेचा संस्कार करतो. परंतु रूढीने याचे नाव 'वचीसंखार' (वाक्-संस्कार) असेच आहे, याशिवाय त्या सामर्थ्याचा निरोध झाल्यामुळे किंवा उत्पन्न होत असल्यामुळे तो 'संस्कार' आहे. 'लोकोत्तर सम्यक् संकल्पाचे परिवरण करतात' असे म्हणून, तीन प्रकारच्या सम्यक् संकल्पांमध्ये कधी कोणत्या संकल्पाचे परिवरण करतात? या शंकेचे (चोदनेचे) निवारण करण्यासाठी 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. विविध चित्तांमध्ये ते विविध समन्वाहार (लक्ष केंद्रित करणे) हेतूंमुळे प्राप्त होतात आणि ते पूर्वभागातच उत्पन्न होतात. तीन प्रकारच्या प्रतिपक्षाचे (विरोधी धर्मांचे) समूळ उच्चाटन केल्यामुळे आणि तिन्हीचे कार्य अतिशय उत्कृष्टपणे पार पाडल्यामुळे त्याला तीन नावे मिळतात. हाच नियम सम्यक् वाचा इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो।

၁၃၈. ဝိရမတိ ဧတာယာတိ ဝေရမဏီ ဝိရတိ ဝုစ္စတိ. သာ မုသာဝါဒတော ဝိရမဏဿ ကာရဏဘာဝတော စေတနာပိ ဝေရဿ မဏနတော ဝိနာသနတော ဝိရတိပီတိ အာဟ – ‘‘ဝိရတိပိ စေတနာပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အာရကာ ရမတီတိ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ဒူရတော သမုဿာရေတိ. ဝိနာ တေဟိ ရမတီတိ အစ္စန္တမေဝ တေဟိ ဝိနာ ဘဝတိ. တတော တတောတိ ဒိဋ္ဌေ အဒိဋ္ဌဝါဒါဒိတော မုသာဝါဒါ. ဝိသေသတော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတ္တာ ပဋိနိဝတ္တာ ဟုတွာ.

१३८. जिच्याद्वारे विन्मुख (विरत) होते, तिला 'वेरमणी' (विरती) म्हटले जाते. ती मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत होण्याचे कारण असल्यामुळे चेतना देखील आहे, आणि वैराचा (पापाचा) नाश करत असल्यामुळे विरती देखील आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'विरती देखील आणि चेतना देखील योग्य आहे.' 'आरका रमती' (दूर राहून रममाण होणे) म्हणजे समूळ नष्ट केलेल्या दोषांपासून स्वतःला दूर ठेवणे. 'त्यांच्याशिवाय रमणे' म्हणजे अत्यंतिकपणे त्यांच्याशिवाय राहणे. 'त्या त्यापासून' म्हणजे पाहिलेल्या गोष्टीला न पाहिलेले म्हणणे इत्यादी मृषावादापासून. विशेषतः अनुत्पत्तीच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) धर्मामुळे मागे फिरून (निवृत्त होऊन) होय।

၁၄၀. တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာတိ ပစ္စယပဋိသေဝန-သာမန္တဇပ္ပန-ဣရိယာပထပဝတ္တနသင်္ခါတေန ပါပိစ္ဆတာ နိဗ္ဗတ္တေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ. ဧတာယ ကုဟနာယ ကရဏဘူတာယ ပစ္စယုပ္ပာဒနတ္ထံ နိမိတ္တံ သီလံ ဧတေသန္တိ ယောဇနာ. အတ္တဝိသယလာဘဟေတု အက္ကောသနခုံသနဝမ္ဘနာဒိဝသေန ပိသနံ ဃဋ္ဋနံ ဝိဟေဌနံ နိပ္ပေသော. ဣတော လဒ္ဓံ အညဿ, တတော လဒ္ဓံ ပရဿ ဒတွာ ဧဝံ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီံသတီတိ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီံသနာ. ပါဠိယံ အာဂတော ကုဟနာဒိဝသေန မိစ္ဆာအာဇီဝေါ. ကော ပန သောတိ အာဟ ‘‘အာဇီဝဟေတူ’’တိအာဒိ. တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ, ‘‘အာဇီဝေါ ကုပ္ပမာနော ကာယဝစီဒွါရေသု ဧဝ ကုပ္ပတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

१४०. 'तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूने' (ढोंगबाजीच्या साधनांनी) म्हणजे प्रत्यय-प्रतिसेवन (भोग्य वस्तूंचा स्वीकार), सामंतजल्पन (आजूबाजूला बडबड करणे) आणि ईर्यापथ-प्रवर्तन (चालण्या-बोलण्याची ढोंगी पद्धत) या रूपाने, पाप-इच्छेमुळे उत्पन्न झालेल्या तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूने. या कुहनेला (ढोंगबाजीला) कारण बनवून, प्रत्यय (भोग्य वस्तू) उत्पन्न करण्यासाठी त्यांचे शील हे निमित्त बनते, अशी योजना आहे. स्वतःच्या विषयाच्या (लाभाच्या) हेतूने शिवीगाळ करणे, निंदा करणे, अपमान करणे इत्यादींद्वारे पिळवटून टाकणे, आघात करणे, छळणे म्हणजे 'निप्पेस' (निपेषण) होय. येथून मिळालेले दुसऱ्याला आणि तेथून मिळालेले परक्याला देऊन, अशा प्रकारे लाभाने लाभाची इच्छा करणे म्हणजे 'लाभाने लाभाची इच्छा करणे' (लाभेने लाभं निजिगींसना) होय. पाळीमध्ये आलेला कुहना इत्यादींच्या द्वारे होणारा मिथ्या आजीव (चुकीची उपजीविका) आहे. तो कोण आहे? हे सांगण्यासाठी 'आजीवहेतू' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यांचेच' असा निश्चय आहे, कारण 'आजीव दूषित होताना काय आणि वाचेच्या द्वारानेच दूषित होतो' असे मानून हे म्हटले आहे।

၁၄၁. သမ္မာ [Pg.309] ပသတ္ထာ သောဘနာ နိယျာနိကာ ဒိဋ္ဌိ ဧတဿာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ပုဂ္ဂလော. တဿ ပန ယသ္မာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သစ္စာဘိသမယဿ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ အဝဿယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတဿာ’’တိ. ပဟောတိ ဘဝတိ တာယ သဟေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ယာထာဝတော ဇာနနဋ္ဌေန သမ္မာဉာဏန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, တဉ္စ ခေါ မဂ္ဂသမာဓိမှိ ဌိတေ ဧဝ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမှိ…ပေ… သမ္မာဉာဏံ ပဟောတီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီတိ? ယထာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတော ပုဂ္ဂလော, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဝုတ္တော, ဧဝံ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ဌိတော, ‘‘သမ္မာဉာဏော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ စ မဂ္ဂဖလသမ္မာသမာဓိပဝတ္တိယာ ပဟောတိ သမ္မာဉာဏဿ သမ္မာဝိမုတ္တိယာ ပဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဖလသမာဓိ တာဝ ပဝတ္တတု, မဂ္ဂသမာဓိ ပန ကထန္တိ? တမ္ပိ အကုပ္ပဘာဝတာယ အစ္စန္တသမာဓိဘာဝတော ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ ပဝတ္တတေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. ဌပေတွာ အဋ္ဌဖလင်္ဂါနီတိ ဖလဘူတာနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဌပေတွာ. သမ္မာဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ကတွာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ သမ္မာဉာဏံ ကတွာ. ဖလံ ကာတုန္တိ ဖလဓမ္မသဟစရိတတာယ ဝိပါကသဘာဝတာယ စ ‘‘ဖလ’’န္တိ လဒ္ဓနာမေ ဖလသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သမ္မာဝိမုတ္တိံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. တထာ စ ဝုတ္တံ သလ္လေခသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈၃) ‘‘ဖလသမ္ပယုတ္တာနိ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဌပေတွာ သေသဓမ္မာ သမ္မာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

१४१. ज्याची दृष्टी सम्यक्, प्रशंसनीय, शोभनीय आणि नैर्याणिक (मुक्तीकडे नेणारी) आहे, तो 'सम्यग्दृष्टी' पुद्गल (व्यक्ती) होय. कारण त्याची सम्यग्दृष्टी ही सत्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी आणि निर्वाण साक्षात्कारासाठी आश्रय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'मार्ग-सम्यग्दृष्टीमध्ये स्थित असलेल्याचा'. 'पहोति' म्हणजे उत्पन्न होते, तिच्यासोबतच उत्पन्न होऊन प्रवृत्त होते. येथे 'प्रत्यावेक्षण ज्ञान' (पच्चवेक्खणञाण) हे यथार्थ जाणण्याच्या अर्थाने 'सम्यग्ज्ञान' म्हणून अभिप्रेत आहे, आणि ते मार्ग-समाधीमध्ये स्थित असतानाच होते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'मार्ग-सम्यक्समाधीमध्ये...पे... सम्यग्ज्ञान उत्पन्न होते' इत्यादी. याने काय दर्शवले जाते? ज्याप्रमाणे मार्ग-सम्यग्दृष्टीमध्ये स्थित असलेला पुद्गल 'सम्यग्दृष्टी' म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे मार्ग-फल-प्रत्यावेक्षण ज्ञानात स्थित असलेला 'सम्यग्ज्ञानी' म्हटला जातो, आणि त्याच्या मार्ग-फल-सम्यक्समाधीच्या प्रवृत्तीने सम्यग्ज्ञान उत्पन्न होते आणि सम्यग्ज्ञानाने सम्यग्विमुक्ती उत्पन्न होते, हा अर्थ दर्शवला आहे. फल-समाधी तर प्रवृत्त होवो, पण मार्ग-समाधी कशी? ती देखील अकोप्य (अकुप्प) स्वभावाची असल्यामुळे, अत्यंत समाधी रूप असल्याने आणि कार्याच्या निष्पत्तीमुळे प्रवृत्त होतेच, असे म्हणणे योग्य ठरते. 'आठ फल-अंगांना वगळून' म्हणजे फलभूत असणाऱ्या सम्यग्दृष्टी इत्यादी आठ अंगांना, 'सम्यग्दृष्टी असलेल्याचा सम्यक् संकल्प उत्पन्न होतो' इत्यादींद्वारे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे वगळून. 'सम्यग्ज्ञानाला प्रत्यावेक्षण करून' म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञानाला सम्यग्ज्ञान मानून. 'फल करण्यासाठी' म्हणजे फलधर्माच्या सहचारित्वामुळे आणि विपाक स्वभावामुळे 'फल' हे नाव मिळालेल्या फल-संप्रयुक्त धर्मांमध्ये सम्यग्विमुक्ती करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. आणि तसेच सल्लेखसुत्त वर्णनात (मज्झिमनिकाय अट्ठकथा १.८३) म्हटले आहे – 'परंतु फल-संप्रयुक्त सम्यग्दृष्टी इत्यादी आठ अंगांना वगळून उर्वरित धर्म सम्यग्विमुक्ती म्हणून जाणावेत.'

၁၄၂. နိဇ္ဇိဏ္ဏာတိ နိဇ္ဇီရိတာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနာသိတာတိ အတ္ထော. ဖလံ ကထိတန္တိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ ဝါရေန သာမညဖလံ ကထိတန္တိ ဝဒန္တိ, နိဇ္ဇီရဏံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနန္တိ အဓိပ္ပာယော. နိဇ္ဇီရဏံ ပန သမုစ္ဆိန္ဒနန္တိ ကတွာ, မဇ္ဈိမဘာဏကာ…ပေ… မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ ဝဒန္တိ. ဒဿနဋ္ဌေနာတိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန စတုန္နံ သစ္စာနံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန. ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနာတိ ပစ္စက္ခေန ယထာဒိဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ပါကဋကရဏဋ္ဌေန. တဒဓိမုတ္တဋ္ဌေနာတိ တသ္မိံ ယထာသစ္ဆိကတေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုစ္စနဘာဝေန.

१४२. 'निज्जिण्णा' (निर्जर्ण) म्हणजे क्षीण झालेली, नष्ट झालेली, विनाशी झालेली, असा अर्थ आहे. 'फल सांगितले आहे' म्हणजे 'भिक्खूहो, सम्यग्दृष्टी असलेल्याची मिथ्यादृष्टी निर्जर्ण (नष्ट) होते' या वाराने (प्रकरणाने) श्रामण्यफल सांगितले आहे, असे म्हणतात; निर्जर्ण म्हणजे प्रतिप्रस्रब्धी (शांत होणे) असा अभिप्राय आहे. परंतु निर्जर्ण म्हणजे समूळ उच्चाटन (समुच्छेद) मानून, मज्झिमभाणक (मज्झिमनिकायाचे पाठ करणारे)...पे... मार्ग सांगितला आहे, असे म्हणतात. 'दर्शनार्थाने' म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे चार आर्या सत्यांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्याच्या अर्थाने. 'विदित करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या मार्ग-फलांना प्रकट करण्याच्या अर्थाने. 'त्यात अधिमुक्त होण्याच्या अर्थाने' म्हणजे त्या यथा-साक्षात्कृत निर्वाणामध्ये अधिमुक्त (एकाग्र/लीन) होण्याच्या भावाने.

ကုသလပက္ခာတိ အနဝဇ္ဇကောဋ္ဌာသာ. မဟာဝိပါကဒါနေနာတိ မဟတော ဝိပုလဿ လောကုတ္တရဿ သုခဝိပါကဿ စေဝ ကာယိကာဒိဒုက္ခဝိပါကဿ စ ဒါနေန.

'कुशलपक्ष' म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) भाग. 'महाविपाक देण्याने' म्हणजे महान, विपुल अशा लोकोत्तर सुखविपाकाचे आणि कायिक इत्यादी दुःखविपाकाचे दान देण्याने (फळ देण्याने) होय।

ယထာ [Pg.310] မဟာဝိပါကဿ ဒါနေန မဟာစတ္တာရီသကံ, တထာ ဗဟုတာယပိ မဟာစတ္တာရီသကောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ ပဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗဟုအတ္ထောပိ ဟိ မဟာ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ ‘‘မဟာဇနော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၆၅). ဧတ္ထ စ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ဝတ္ထုဘေဒေန ဒသ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ ကထိတာ, ဝတ္ထုဘေဒေနေဝ, ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ဒသ သမ္မာဒိဋ္ဌိဓမ္မာတိ ဝီသတိ ဟောတိ. ယထာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂဝသေန ဒသ သမ္မတ္တဓမ္မာ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဿ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထတော ဒသ မိစ္ဆတ္တဓမ္မာတိ ဝီသတိ, တထာ ဖလဝသေန တေသု ဧဝံ ဝီသတိ. ကထံ ဝါရေပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ? ဧဝမေတေ ဒွေ စတ္တာရီသကာနိ ပုရိမေန သဒ္ဓိံ တယော စတ္တာရီသကာ ဝိဘာဝိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ज्याप्रमाणे महाविपाकाच्या दानाने 'महाचत्तारीसक' (महान चाळीस) होते, त्याचप्रमाणे बहुतेने (अनेकतेने) देखील 'महाचत्तारीसक' आहे हे दर्शवण्यासाठी, 'या सुत्तात पाच सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) सांगितल्या आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'महाजन' इत्यादी शब्दांमध्ये 'महा' हा शब्द 'अनेक' किंवा 'पुष्कळ' या अर्थाने देखील येतो (म. नि. २.६५). आणि येथे 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) इत्यादी वस्तूभेदाने दहा मिच्छादिट्ठिधम्म (मिथ्या दृष्टी धर्म) सांगितले आहेत, आणि वस्तूभेदानेच 'दिलेले आहे' (अत्थि दिन्नं) इत्यादी दहा सम्मादिट्ठिधम्म (सम्यक् दृष्टी धर्म) मिळून वीस होतात. ज्याप्रमाणे 'भिक्खूहो, सम्यक् दृष्टी असलेल्याचा सम्यक् संकल्प प्रवृत्त होतो' इत्यादी मार्गानुसार दहा सम्मत्तधम्म (सम्यक्त्व धर्म) आणि त्याचे विरोधी असलेले 'मिथ्या दृष्टी असलेल्याचा मिथ्या संकल्प प्रवृत्त होतो' इत्यादी अर्थाने दहा मिच्छत्तधम्म (मिथ्यात्व धर्म) मिळून वीस होतात, त्याचप्रमाणे फलानुसार त्यांच्यात अशा प्रकारे वीस होतात. कशा प्रकारे प्रत्येक वारात सम्यक् दृष्टी इत्यादी दहा मिळून वीस होतात? अशा प्रकारे हे दोन चाळीस (चत्तारीसक) पूर्वीच्या एकासह मिळून तीन चाळीस (तयो चत्तारीसका) स्पष्ट केले आहेत, असे जाणावे।

၁၄၃. ပသံသိယဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကံ နိန္ဒိယံ ပသံသန္တောပိ အတ္ထတော ပသံသိယံ နိန္ဒန္တော နာမ ဟောတိ. ပသံသိယဿ ဂုဏပရိဓံသနမုခေနေဝ ဟိ နိန္ဒိယဿ ပသံသာယ ပဝတ္တနတောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနာမာယံ သောဘနာတိ ဝဒန္တောပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဂရဟတိ နာမာ’’တိအာဒိ. ဧဝမာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈; မ. နိ. ၂.၂၂၇) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ; တသ္မာ ဧဝံဝါဒိနောတိ ဧဝံ ဟေတု ပဋိက္ခေပဝါဒိနောတိ အတ္ထော. ဩက္ကန္တနိယာမာတိ ဩဂါဠှမိစ္ဆတ္တနိယာမာ. ဧဝရူပံ လဒ္ဓိံ ဂဟေတွာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယမေဝ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဒိသော ဟိ ‘‘ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အတေကိစ္ဆော’’တိအာဒိ ဝုတ္တသဒိသော.

१४३. प्रशंसनीय गोष्टीच्या अगदी उलट असलेल्या निंदनीय गोष्टीची प्रशंसा करणारा देखील अर्थतः प्रशंसनीय गोष्टीची निंदाच करत असतो. कारण प्रशंसनीय गोष्टीच्या गुणांचा नाश करण्याच्या उद्देशानेच निंदनीय गोष्टीची प्रशंसा केली जात असल्याने म्हटले आहे – 'ही मिथ्या दृष्टी (मिच्छादिट्ठि) चांगली आहे असे म्हणणारा देखील सम्यक् दृष्टीची (सम्मादिट्ठि) निंदाच करत असतो' इत्यादी. 'एवमादी' (यांसारखे) या आदि-शब्दाने 'प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मळकटपणासाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही' (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.२२७) इत्यादींचा संग्रह होतो; म्हणून 'असे बोलणाऱ्याचे' (एवंवादिनो) म्हणजे 'अशा प्रकारे हेतूचा निषेध करणाऱ्याचे' असा अर्थ आहे. 'ओक्कन्तनियामा' म्हणजे तीव्र मिथ्यात्वात बुडालेले (ओगाळ्हमिच्छत्तनियामा). 'अशा प्रकारची मतप्रणाली स्वीकारून' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते 'चूळपुण्णमसुत्तवण्णना' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, म्हणून ते तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. कारण असा मनुष्य 'बुद्धांसाठी देखील असाध्य (अतेकिच्छो)' इत्यादी सांगितल्याप्रमाणे असतो।

အတ္တနော နိန္ဒာဘယေနာတိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဉ္စ နာမေတေ ဂရဟန္တီ’’အာဒိနာ ဥပရိ ပရေဟိ ဝတ္တဗ္ဗနိန္ဒာဘယေန. ဃဋ္ဋနဘယေနာတိ တထာ ပရေသံ အာသာဒနာဘယေန. သဟဓမ္မေန ပရေန အတ္တနော ဥပရိ ကာတဗ္ဗနိဂ္ဂဟော ဥပါရမ္ဘော, ဂရဟတော ပရိတ္တာသော ဥပါရမ္ဘဘယံ, တံ ပန အတ္ထတော ဥပဝါဒဘယံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပဝါဒဘယေနာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

स्वतःच्या निंदेच्या भयाने म्हणजे 'हे सम्यक् दृष्टीची निंदा करतात' इत्यादी प्रकारे भविष्यात इतरांकडून केल्या जाणाऱ्या निंदेच्या भयाने. 'घट्टनभयेन' म्हणजे त्याचप्रमाणे इतरांच्या आघाताच्या (विरोधाच्या) भयाने. सधर्माने (धर्माच्या नियमांनुसार) दुसऱ्याने स्वतःवर करावयाचा निग्रह (दोषारोप) म्हणजे 'उपारंभ' होय, आणि निंदा करणाऱ्याच्या भीतीला 'उपारंभभय' म्हणतात, ते अर्थतः उपवादाचे (निंदेचे) भय असते, म्हणून 'उपवादभयाने' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे।

မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

महाचत्तारीसकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली।

၈. အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. आनापानस्सतिसुत्तवर्णना (आनापानस्मृतिसूत्र व्याख्या)

၁၄၄. ပုဗ္ဗေနာတိ [Pg.311] နိဿက္ကေ ကရဏဝစနံ. ‘‘အပရံ ဝိသေသ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသဝိသယော စ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘သီလပရိပူရဏာဒိတော ပုဗ္ဗဝိသေသတော’’တိ.

१४४. 'पुब्बेन' (पूर्वीपेक्षा) हे अपादान अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. 'दुसरा विशेष' असे म्हटल्यामुळे 'पुब्ब' (पूर्व) हा शब्द विशेषाचा विषय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'शीलपरिपूर्ततेच्या आधीच्या विशेषापेक्षा'.

၁၄၅. အာရဒ္ဓေါ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိယာ အာရာဓိတော. ယဒတ္ထာယ သာသနေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ဝိသေသာပတ္တိ စ, တဒေဝေတ္ထ အပ္ပတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတံ, တံ ဈာနဝိပဿနာနိမိတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတ္တဿ အရဟတ္တဿာ’’တိ. ကောမုဒီတိ ကုမုဒဝတီ. တဒါ ကိရ ကုမုဒါနိ သုပုပ္ဖိတာနိ ဟောန္တိ. တေနာဟ – ‘‘ကုမုဒါနံ အတ္ထိတာယ ကောမုဒီ’’တိ. ကုမုဒါနံ သမူဟော, ကုမုဒါနိ ဧဝ ဝါ ကောမုဒါ, တေ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ကောမုဒီတိ. ပဝါရဏသင်္ဂဟန္တိ မဟာပဝါရဏံ အကတွာ အာဂမနီယသင်္ဂဟဏံ.

१४५. 'आरद्धो' म्हणजे उपदेशानुसार प्रतिपत्तीने (साधनेने) संतुष्ट केलेला. ज्यासाठी शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रज्या घेतली जाते आणि विशेष गुणांची प्राप्ती केली जाते, तेच येथे 'अप्राप्त' म्हणून अभिप्रेत आहे, ते ध्यान आणि विपश्यनेचे निमित्त आहे, म्हणून 'अप्राप्त अर्हत्त्वाच्या' (अप्पत्तस्स अरहत्तस्स) असे म्हटले आहे. 'कोमुदी' म्हणजे कुमुदवती (कमळांनी युक्त). त्या वेळी खरोखरच कुमुद (पांढरी कमळे) पूर्ण उमललेली असतात. म्हणून म्हटले आहे – 'कुमुदांच्या अस्तित्वामुळे कोमुदी'. कुमुदांचा समूह किंवा कुमुद म्हणजेच कोमुदा, ते येथे आहेत म्हणून 'कोमुदी'. 'पवारणासंग्रह' म्हणजे महाप्रवारणा न करता येणाऱ्यांचा संग्रह करणे।

အာရဒ္ဓဝိပဿကဿာတိ အာရဘိတဝိပဿနဿ, ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဝိပဿိဿ. ဘိက္ခူ ဣဓ ဩသရိဿန္တိ ဝုတ္ထဝဿာ ပဝါရိတပဝါရဏာ ‘‘ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိဿာမ, ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေဿာမ, ယထာလဒ္ဓံ ဝိသေသဉ္စ ပဝေဒိဿာမာ’’တိ အဇ္ဈာသယေန. ဣမေ ဘိက္ခူတိ ဣမေ တရုဏသမထဝိပဿနာ ဘိက္ခူ. ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ခိဿန္တိ သေနာသနသပ္ပာယာဒိအလာဘေန. အပလိဗုဒ္ဓန္တိ အညေဟိ အနုပဒ္ဒုတံ. သေနာသနံ ဂဟေတုံ န လဘန္တိ အန္တောဝဿဘာဝတော. ဧကဿ ဒိန္နောပိ သဗ္ဗေသံ ဒိန္နောယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ သုတသုတဋ္ဌာနေယေဝ ဧကမာသံ ဝသိတွာ ဩသရိံသု.

'आरद्धविपस्सकस्स' म्हणजे ज्याने विपश्यना सुरू केली आहे, विपश्यना वाढवून आणि उत्साह दाखवून विपश्यना करणाऱ्याची. 'आम्ही भगवंतांना वंदन करू, कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) शुद्ध करू आणि प्राप्त झालेल्या विशेषाचे निवेदन करू' या हेतूने वर्षावास पूर्ण केलेले आणि प्रवारणा केलेले भिक्खू येथे एकत्र येतील. 'हे भिक्खू' म्हणजे हे तरुण समथ आणि विपश्यना करणारे भिक्खू. सेनासन (निवासस्थान) अनुकूल न मिळाल्यामुळे ते विशेष गुण उत्पन्न करू शकणार नाहीत. 'अपलिबुद्धं' म्हणजे इतरांकडून उपद्रव न झालेले. वर्षावासाच्या आत असल्यामुळे त्यांना सेनासन घेता येत नाही. एकाला दिलेले देखील सर्वांना दिलेलेच असते, म्हणून ऐकलेल्या ठिकाणीच एक महिना राहून ते एकत्र आले.

၁၄၆. အလန္တိ ယုတ္တံ, ဩပါယိကန္တိ အတ္ထော, ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂; သံ. နိ. ၂.၁၂၄, ၁၂၈, ၁၃၄, ၁၄၃) ဝိယ. ပုဋဗဒ္ဓံ ပရိဟရိတွာ အသိတံ ပုဋောသံ အ-ကာရဿ ဩ-ကာရံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ပါထေယျ’’န္တိ.

१४६. 'अलं' म्हणजे योग्य, उपायकारक असा अर्थ आहे, जसे 'अलं एव निब्बिन्दितुं' (कंटाळणे योग्यच आहे) इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.२७२; सं. नि. २.१२४, १२८, १३४, १४३). पाठीवर बांधलेले सोडून खाल्लेले 'पुतोसं' (शिदोरी), येथे 'अ' काराचा 'ओ' कार करून. म्हणून 'पाथेय्यं' (शिदोरी/प्रवासखर्च) असे म्हटले आहे.

၁၄၇. ဝိပဿနာ ကထိတာတိ အနိစ္စသညာမုခေနေဝ ဝိပဿနာဘာဝနာ ကထိတာ. န ဟိ ကေဝလာယ အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝိပဿနာကိစ္စံ သမိဇ္ဈတိ. ဗဟူ ဘိက္ခူ တေ စ ဝိတ္ထာရရုစိကာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ.

१४७. 'विपश्यना सांगितली आहे' म्हणजे अनित्यसंज्ञेच्या माध्यमातूनच विपश्यना भावना सांगितली आहे. कारण केवळ अनित्यानुपश्यनेने विपश्यनेचे कार्य पूर्ण होत नाही. अनेक भिक्खू आहेत आणि ते सविस्तर ऐकण्याची आवड असणारे आहेत, असा अभिप्राय आहे. म्हणून 'तस्मा' (म्हणून) इत्यादी म्हटले आहे.

၁၄၉. သဗ္ဗတ္ထာတိ [Pg.312] သဗ္ဗဝါရေသု. ‘‘တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာနုပဿီ’’တိအာဒီသုပိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေနေဝ ဝေဒနာနုပဿနာယ ဝုတ္တတ္တာ, ‘‘သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာမနသိကာရတာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ. သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ တေသံ ပယောဂတ္တာ. မနသိကာရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဘာဝနာယ ပရိစိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ မနသိကာရန္တိ ကတွာ. ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဝစီသင်္ခါရတ္တာ တေသံ.

१४९. 'सब्बत्थ' म्हणजे सर्व वारांमध्ये (सर्व प्रसंगी). 'म्हणून भिक्खूहो, वेदनानुपस्सी' इत्यादींमध्ये देखील प्रीती-प्रतिसंवेदित्वाच्या (प्रीतीचा अनुभव घेण्याच्या) आधारेच वेदनानुपश्यना सांगितली असल्याने, 'सुखवेदनेच्या संदर्भात हे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेच्या मनसिकारामुळे 'साधुकं मनसिकारं' (चांगल्या प्रकारे मनन करा) असे म्हटले आहे. 'संज्ञा' या नावाने 'प्रज्ञा' सांगितली आहे, कारण त्यांचा प्रयोग केला जातो. 'मनसिकार' या नावाने 'वेदना' सांगितली आहे, कारण भावनेच्या परिचयामुळे आलंबनाचा मनसिकार केला जातो. 'वितर्क आणि विचार बाजूला ठेवून' असे म्हटले आहे, कारण ते वचीसंखार (वचनसंस्कार) आहेत.

ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ မနသိကာရပရိယာပန္နတာယ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သန္တေ ဝေဒနာနုပဿနာဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, အဿာသပဿာသာ ဟိဿ အာရမ္မဏံ. ဝတ္ထုန္တိ သုခါဒီနံ ဝေဒနာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာဝ ဝေဒိယတိ, ဝေဒနာယ ဧကန္တဘာဝဒဿနေန တဿ ဝေဒနာနုပဿနာဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဧတဿ အနုယောဂဿ.

'असे असले तरी' म्हणजे जरी मनसिकारात समाविष्ट असल्यामुळे 'मनसिकार' असे म्हटले आहे, तरी असे असताना वेदनानुपश्यनेचा भाव जुळत नाही, कारण श्वास आणि उच्छ्वास (अस्सास-पस्सास) हे त्याचे आलंबन आहे. 'वस्तू' म्हणजे सुख इत्यादी वेदनांच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या वस्तूला आलंबन करून वेदनेचाच अनुभव घेतला जातो, वेदनेच्या एकांतभावाच्या दर्शनाने त्याचा वेदनानुपश्यनेचा भाव योग्यच ठरतो, हा अर्थ दर्शवतो. या प्रश्नाचा (अनुयोगाचा).

ဒွီဟာကာရေဟီတိ ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘အာရမ္မဏတော အသမ္မောဟတော စာ’’တိ အာဟ. သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေတိ ပီတိသဟဂတာနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇတိ. သမာပတ္တိက္ခဏေတိ သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ. ဈာနပဋိလာဘေနာတိ ဈာနေန သမင်္ဂီဘာဝေန. အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဈာနပရိယာပန္နာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ယထာ နာမ သပ္ပပရိယေသနံ စရန္တေန တဿ အာသယေ ပဋိသံဝိဒိတေ သောပိ ပဋိသံဝိဒိတောဝ ဟောတိ မန္တာဂဒဗလေန တဿ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ; ဧဝံ ပီတိယာ အာသယဘူတေ အာရမ္မဏေ ပဋိသံဝိဒိတေ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ တဿာ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ. ဝိပဿနာက္ခဏေတိ ဝိပဿနာပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဂ္ဂပညာယ ဝိသေသတော ဒဿနက္ခဏေ. လက္ခဏပဋိဝေဓာတိ ပီတိယာ သလက္ခဏဿ သာမညလက္ခဏဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ယဉှိ ပီတိယာ ဝိသေသတော သာမညတော စ လက္ခဏံ, တသ္မိံ ဝိဒိတေ သာ ယာထာဝတော ဝိဒိတာ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’’တိ.

“दोन प्रकारांनी” (द्वीहाकारेहि) असे जे उद्देशून म्हटले आहे, ते दर्शविताना “आलंबनाद्वारे (आरम्मणतो) आणि संमोहरहिततेद्वारे (असंमोहतो)” असे म्हटले आहे. “प्रीतीसहगत दोन ध्याने” म्हणजे प्रीतीसहगत असणाऱ्या पहिल्या आणि दुसऱ्या ध्यानांची अनुक्रमाने समापत्ती प्राप्त करतो. “समापत्तीच्या क्षणी” म्हणजे समापन्न होण्याच्या क्षणी. “ध्यानप्राप्तीद्वारे” म्हणजे ध्यानाशी युक्त होण्याद्वारे. “आलंबनाद्वारे” म्हणजे आलंबनाच्या मुखाने (द्वारे), त्या आलंबनाशी संबंधित ध्यानात समाविष्ट असलेली प्रीती आलंबनाच्या जाणिवेमुळे अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. ज्याप्रमाणे सर्पाचा शोध घेणाऱ्या व्यक्तीला त्याचा निवास (आश्रय) समजल्यावर, मंत्र आणि औषधाच्या बळाने त्याला पकडणे सोपे असल्यामुळे तो (सर्प) देखील समजल्यासारखाच (जाणल्यासारखाच) असतो; त्याचप्रमाणे प्रीतीचा आश्रय असलेल्या आलंबनाची जाणीव झाल्यावर, ती प्रीती स्वतःच्या लक्षणाने (स्वलक्षण) आणि सामान्य लक्षणाने ग्रहण करणे सोपे असल्यामुळे ती प्रीती देखील अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. “विपश्यना क्षणी” म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेच्या नेतृत्वाखाली असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेद्वारे विशेष रूपाने पाहण्याच्या क्षणी. “लक्षणांच्या प्रतिवेधाने” म्हणजे प्रीतीच्या स्वलक्षणाचा आणि सामान्य लक्षणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केल्याने. कारण प्रीतीचे जे विशेष आणि सामान्य लक्षण आहे, ते जाणले असता ती (प्रीती) यथार्थपणे जाणली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – “असंमोहाने (भ्रमाशिवाय) प्रीती अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते.”

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃဿ အဿာသဿ အာရမ္မဏဘူတဿ ဝသေန. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတောတိ ဈာနပရိယာပန္နံ အဝိက္ခေပေါတိ လဒ္ဓနာမံ [Pg.313] စိတ္တဿေကဂ္ဂတံ တံသမ္ပယုတ္တာယ ပညာယ ပဇာနတော. ယထေဝ ဟိ အာရမ္မဏမုခေန ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အာရမ္မဏမုခေန ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ ဒီဃံ အဿာသဝသေန ဈာနသမ္ပယုတ္တာ သတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပဋ္ဌိတေ အာရမ္မဏမုခေန ဈာနေပိ ဥပဋ္ဌိတာ ဧဝ နာမ ဟောတိ. တာယ သတိယာတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတာယ တာယ သတိယာ ယထာဝုတ္တေန တေန ဉာဏေန သုပ္ပဋိဝိဒိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ တဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏာ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. အဝသေသပဒါနိပီတိ ‘‘ဒီဃံ ပဿာသဝသေနာ’’တိအာဒိပဒါနိပိ.

आता तोच अर्थ पाळी (पाठा) द्वारे स्पष्ट करण्यासाठी “हे देखील म्हटले आहे” (वुत्तम्पि चेतं) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “दीर्घ श्वासाच्या (अस्सास) प्रभावाने” म्हणजे आलंबन बनलेल्या दीर्घ श्वासाच्या प्रभावाने. “चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याला” म्हणजे ध्यानात समाविष्ट असलेल्या ‘अविक्षेप’ असे नाव मिळालेल्या चित्ताच्या एकाग्रतेला, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रज्ञेद्वारे जाणणाऱ्याला. कारण ज्याप्रमाणे आलंबनाच्या मुखाने (द्वारे) प्रीती अनुभवली जाते, त्याचप्रमाणे तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म देखील आलंबनाच्या मुखाने अनुभवलेच जातात. “स्मृती (सती) उपस्थित होते” म्हणजे दीर्घ श्वासाच्या प्रभावाने ध्यानाशी संप्रयुक्त असणारी स्मृती त्या आलंबनावर उपस्थित झाल्यावर, आलंबनाच्या मुखाने ध्यानामध्ये देखील उपस्थितच होते. “त्या स्मृतीद्वारे” म्हणजे अशा प्रकारे उपस्थित झालेल्या त्या स्मृतीद्वारे, वर सांगितलेल्या त्या ज्ञानाने आलंबनाचा चांगला प्रतिवेध (साक्षात्कार) झाल्यामुळे, त्या आलंबनाच्या प्रभावाने त्या आलंबनाशी संबंधित ती प्रीती अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. “उर्वरित पडे देखील” म्हणजे “दीर्घ उच्छ्वासाच्या (पस्सास) प्रभावाने” इत्यादी पदे देखील (अशाच प्रकारे समजावीत).

ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဝုတ္တမတ္ထံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာပိ ယောဂိနာ မနသိကာရေန ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ပဋိလာဘောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဈာနသမ္ပယုတ္တေ ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေနာ’’တိ.

अशा प्रकारे ‘पटिसम्भिदामग्ग’ मध्ये सांगितलेला अर्थ या सुत्तात जोडून दाखवण्यासाठी “अशा प्रकारे” (इति) इत्यादी म्हटले आहे. योग्याने मनसिकाराद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे याला देखील प्राप्ती (पटिलाभ) म्हटले आहे – “ध्यानाशी संप्रयुक्त वेदना नावाच्या मनसिकाराच्या प्राप्तीद्वारे.”

အဿာသပဿာသနိမိတ္တန္တိ အဿာသပဿာသေ နိဿာယ ပဋိလဒ္ဓပဋိဘာဂနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကိဉ္စာပိ ကရောတိ; သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌပေတွာ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. ဧဝံ စိတ္တာနုပဿနာပိ သတိသမ္ပဇညဗလေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ပဇဟတိ ဧတေန, သယံ ဝါ ပဇဟတီတိ ပဟာနံ, ဉာဏံ. ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဒဿိတံ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. တဿာတိ နီဝရဏပဗ္ဗဿ. ပဟာနကရဉာဏန္တိ ပဇဟနဉာဏံ. ဝိပဿနာပရမ္ပရန္တိ ပဋိပါဋိယာ ဝိပဿနမာဟ. သမထပဋိပန္နန္တိ မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နစိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ. ဧကတော ဥပဋ္ဌာနန္တိ ပဋိပက္ခဝိဂမေန ဧကဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနံ. သဟဇာတာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတီတိ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု ဗျာပါရဿ အနာပဇ္ဇိတတ္တာ အာရမ္မဏာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ, ‘‘ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ တံ ပဇဟတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ, ဧဝံ ဝုတ္တအဇ္ဈုပေက္ခနာ ပဝတ္တာတိ ပဋိပန္နာ. ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေတိ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ ဧဝ ပဟီနေ ဒိသွာ, အထ ခေါ တေသံ ပဇဟနဉာဏမ္ပိ ယာထာဝတော ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဓမ္မာပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀).

“श्वास-प्रश्वासाचे निमित्त” म्हणजे श्वास आणि प्रश्वासावर अवलंबून प्राप्त झालेले प्रतिभाग-निमित्त रूपी आलंबन जरी तो करतो; तरी स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (सम्पजञ्ञ) प्रस्थापित करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, आलंबनाच्या मुखाने त्या आलंबनाचा अनुभव येत असल्याने तो चित्तामध्ये ‘चित्तानुपस्सी’ (चित्ताचे अनुदर्शन करणारा) च होतो. अशा प्रकारे चित्तानुपश्यना देखील स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बळानेच होते, म्हणून “नाही तर” (न ही) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे त्याग करतो किंवा स्वतः त्याग करतो ते ‘प्रहाण’ (पहान) म्हणजे ज्ञान होय. दौर्मनस्याच्या (डोमनस्स) प्रभावाने व्यापाद-नीवरण (द्वेष/क्रोध रूपी अडथळा) दर्शविले आहे, कारण ते दोन्ही एकाच स्वरूपाचे आहेत. “त्याचे” म्हणजे नीवरण-पब्बाचे (अडथळ्यांच्या भागाचे). “प्रहाण करणारे ज्ञान” म्हणजे त्याग करणारे ज्ञान. “विपश्यनेची परंपरा” म्हणजे अनुक्रमाने होणारी विपश्यना सांगितली आहे. “शमथ मार्गावर आरूढ झालेल्या” म्हणजे मध्यम शमथ-निमित्तावर आरूढ झालेल्या चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो (अज्झुपेक्खति). “एकत्र उपस्थित होणे” म्हणजे विरोधी घटकांच्या (प्रतिपक्ष) दूर होण्याने एकात्म भावाने उपस्थित होणे. “सहजात धर्मांची उपेक्षा (तटस्थता) होते” म्हणजे प्रग्रह (उत्साह), निग्रह (संयम) आणि संप्रहर्षण (प्रसन्नता) यांमध्ये कोणतीही क्रिया न करता आलंबनांची उपेक्षा करणे; “जे आहे, जे उत्पन्न झाले आहे, त्याचा त्याग करतो आणि उपेक्षा प्राप्त करतो”, अशा प्रकारे सांगितलेली उपेक्षा प्रवृत्त झाली आहे म्हणून ती ‘प्रतिपन्न’ (आरूढ) आहे. केवळ नीवरणादी धर्मांचाच त्याग झालेला पाहून नव्हे, तर त्यांच्या त्यागाचे ज्ञान देखील यथार्थपणे प्रज्ञेने पाहून तटस्थ (अज्झुपेक्खित) होतो. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “भिक्खूहो, चांगल्या धर्मांचाही त्याग केला पाहिजे, मग अधर्मांचा तर काय सांगावे!” (म. नि. १.२४०).

၁၅၀. အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.314] ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိပ္ပကာရေဟိ ဝိစိနတိ ပဿတိ. နိရာမိသာတိ ကိလေသာမိသရဟိတာ. ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ကာယစိတ္တာနံ သာဓုဘာဝူပဂမနေန ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မာနံ ဧကသဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ.

१५०. “अनित्यादी रूपाने विचार करतो (प्रविचय करतो)” म्हणजे अनित्य इत्यादी प्रकारांनी विचार करतो, पाहतो. “निरामिष” म्हणजे क्लेशांच्या आमिषापासून (मळापासून) रहित. “कायिक आणि चैतसिक त्रासाच्या शांततेमुळे” म्हणजे काया आणि चित्त उत्तम अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे (त्रास) शांत झाल्याने. सहजात धर्मांच्या एकाच स्वभावाने प्रवृत्त होण्यामुळे, सहजात-उपेक्षेद्वारे तटस्थ (अज्झुपेक्खित) होते.

တသ္မိံ ကာယေ ပဝတ္တာ ကာယာရမ္မဏာ သတိ, ပုဗ္ဗဘာဂိယော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒဝသေန စေတံ ဩက္ကမနံ ဩလိယနံ ကောသဇ္ဇံ, တတော အတိဝတ္တနံ အတိဓာဝနံ ဥဒ္ဓစ္စံ, တဒုဘယဝိဓုရာ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာဘူတာ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတာ မဇ္ဈတ္တာကာရတာ. ဣဒါနိ ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ တမေဝ မဇ္ဈတ္တာကာရံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတိ. တုဒနံ ဝါ ပတောဒေန. အာကဍ္ဎနံ ဝါ ရသ္မိနာ. နတ္ထိ န ကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ဧကေကသ္မိံ စိတ္တေ ဝိပဿနာဝသေန သဟ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ. နာနာရသလက္ခဏာတိ နာနာကိစ္စာ စေဝ နာနာသဘာဝါ စ.

त्या कायेमध्ये प्रवृत्त असणारी, कायेला आलंबन बनवणारी स्मृती (सती) हा पूर्वभागीय ‘सतिसम्बोज्झङ्ग’ (स्मृती-संबोध्यंग) आहे. हाच नियम उर्वरित (संबोध्यंगांच्या) बाबतीतही समजावा. सौमनस्यसहगत चित्ताच्या उत्पत्तीच्या प्रभावाने हे खाली जाणे, आळस किंवा सुस्ती (कोसज्ज) आहे; त्यातून पुढे जाणे, अतिधाव घेणे हे उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता) आहे; या दोन्हीपासून मुक्त असणारी, मागे न हटणे आणि पुढे न धावणे अशी म्हटलेली, मध्यस्थ अवस्था (मज्झत्ताकारता) म्हणजेच बोध्यंग-उपेक्षा होय. आता “ज्याप्रमाणे” इत्यादींद्वारे त्याच मध्यस्थ अवस्थेला उपमेद्वारे स्पष्ट करतात. चाबकाने किंवा पराणीने टोचणे. किंवा लगामाने ओढणे. काहीही करण्याची आवश्यकता नाही. “एकचित्तक्षणिक” म्हणजे प्रत्येक चित्तामध्ये विपश्यनेच्या प्रभावाने एकत्र उत्पन्न होणारे. “विविध रस (कार्य) आणि लक्षणे असणारे” म्हणजे विविध कार्ये आणि विविध स्वभाव असणारे.

၁၅၂. ဝုတ္တတ္ထာနေဝ သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂၇) အာနာပါနာရမ္မဏာ အပရာပရံ ပဝတ္တသတိယော အာရမ္မဏသီသေန တဒါရမ္မဏာ ဓမ္မာ ဂဟိတာ, တာ ပနေကသန္တာနေ လောကိယစိတ္တသမ္ပယုတ္တာတိ လောကိယာ, တာ ဝဍ္ဎမာနာ လောကိယံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သတိပဋ္ဌာနံ ပရိပူရေန္တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနန္တိ ဝိမုတ္တီနံ ဖလဘူတံ တေဟိယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ, အမတမဟာနိဗ္ဗာနမေဝ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီနံ အဓိဂမေန အဓိဂန္တဗ္ဗတာယ တထာ ဝုတ္တံ. ပရိပူရဏဉ္စဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အမတဿာနုဘဝနမေဝ. ဣဓ သုတ္တေ လောကိယာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ လောကုတ္တရာပီတိ ဧတ္တကံ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣတိ လောကိယဿ အာဂတဋ္ဌာနေ လောကိယံ ကထိတ’’န္တိ စ အတ္ထဝဏ္ဏနာဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ကထိတံ. ထေရောတိ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော. အညတ္ထ ဧဝံ ဟောတီတိ အညသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထ ဝေါမိဿကနယေန အာဂတသုတ္တေ ဧဝံ လောကိယံ အာဂတံ, ဣဓ လောကုတ္တရံ အာဂတန္တိ ကထေတဗ္ဗံ ဟောတိ. လောကုတ္တရံ ဥပရိ အာဂတန္တိ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ ပရိပူရေန္တီတိ ဧဝံ လောကုတ္တရံ ဥပရိ ဒေသနာယံ အာဂတံ; တသ္မာ လောကိယာ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိ ပရိပူရိကာ ကထေတဗ္ဗာ [Pg.315] လောကုတ္တရာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဝိဇ္ဇာဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ, တသ္မာ ထေရေန ဝုတ္တောယေဝေတ္ထ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

१५२. सब्बासवसुत्तवण्णना (म. नि. अट्ठ. २७) मध्ये सांगितलेल्या अर्थानुसारच, आनापान आलंबनापासून वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या स्मृती (सती) या आलंबन-प्रमुखाच्या रूपाने त्या आलंबनाशी संबंधित धर्म म्हणून ग्रहण केल्या आहेत. त्या एकाच संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) लौकिक चित्ताशी संप्रयुक्त असल्यामुळे 'लौकिक' आहेत, आणि त्या वाढत जाऊन लौकिक अशा चारही प्रकारच्या सतिपट्ठानांना परिपूर्ण करतात. 'विज्जाविमुत्तिफलनिब्बान' म्हणजे विमुक्तींचे फल असणारे आणि त्यांच्याद्वारेच जाणले जाणारे क्लेश-निब्बान होय. विद्या आणि विमुक्तीच्या प्राप्तीने प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अमत महानिब्बान' असे म्हटले आहे. आणि त्याची परिपूर्ती म्हणजे त्याला आलंबन करून अमृताचा (अमताचा) अनुभव घेणेच होय. या सूत्तात लौकिक बोज्झंग आणि लोकोत्तर बोज्झंग दोन्ही सांगितले आहेत, एवढेच गृहीत धरून, 'अशा प्रकारे लौकिक विषयाच्या ठिकाणी लौकिक सांगितले आहे' असे अर्थवर्णनाच्या स्वरूपात अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. 'थेरो' म्हणजे महाधम्मरक्खित थेर. 'इतर ठिकाणी असे होते' म्हणजे इतर सूत्तांमध्ये जिथे लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांचे संमिश्र पद्धतीने वर्णन आले आहे, तिथे लौकिक आले आहे आणि येथे लोकोत्तर आले आहे, असे म्हटले पाहिजे. 'लोकोत्तर पुढे आले आहे' म्हणजे 'विज्जाविमुत्ती परिपूर्ण करतात' अशा प्रकारे लोकोत्तर पुढे देशनेमध्ये आले आहे; म्हणून लौकिक बोज्झंगच विज्जाविमुत्तीला परिपूर्ण करणारे आहेत असे म्हटले पाहिजे, कारण लोकोत्तर बोज्झंगांचे 'विद्या' या शब्दाच्या ग्रहणाने ग्रहण झाले आहे. म्हणून थेरांनी सांगितलेलाच अर्थ येथे ग्रहण करावा. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे.

အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

आनापानसतिसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၉. ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. कायगतासतिसुत्तवण्णना

၁၅၃-၄. တပ္ပဋိသရဏာနံ ကာမာဝစရသတ္တာနံ ပဋိသရဏဋ္ဌေန ဂေဟာ ကာမဂုဏာ, ဂေဟေ သိတာ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ အလ္လီနာတိ ဂေဟဿိတာ. သရန္တီတိ ဝေဂသာ ပဝတ္တန္တိ. ဝေဂေန ဟိ ပဝတ္တိ ဓာဝတီတိ ဝုစ္စတိ. သင်္ကပ္ပာတိ ယေ ကေစိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာ, ဗျာပါဒဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ ကာမဂုဏသိတာ ဧဝါတိ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တသ္မိံယေဝါတိ ပရိဂ္ဂဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဧဝ ဝတ္တန္တိ. တဉှိ ဓမ္မဝသေန ဥပဋ္ဌိတာယ ဘာဝနာယ ဂေါစရဘာဝတော ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဿာသပဿာသကာယေ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ကာယဂတာ, တံ ကာယဂတာသတိံ. သတိသီသေန တံသဟဂတေ ဘာဝနာဓမ္မေ ဝဒတိ အဿာသပဿာသကာယာဒိကေ တံတံကောဋ္ဌာသေ သမထဝတ္ထုဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ သတိယာ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ; တထာပရိဂ္ဂဟိတေ ဝါ တေ အာရဗ္ဘ အနိစ္စာဒိမနသိကာရဝသေန ပဝတ္တာ ကာယာရမ္မဏာ သတီ သတိဘာဝေန ဝတွာ ဧကဇ္ဈံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယပရိဂ္ဂါဟိက’’န္တိအာဒိမာဟ.

१५३-४. त्यांचा आश्रय घेणाऱ्या कामावचर प्राण्यांच्या आश्रयस्थानाच्या अर्थाने 'गेह' म्हणजे कामगुण होत. घराच्या (कामाच्या) आश्रयाने प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि त्यातच गढून गेल्यामुळे त्यांना 'गेहस्सित' (गृहाश्रित) म्हटले आहे. 'सरन्ति' म्हणजे वेगाने प्रवृत्त होतात. वेगाने प्रवृत्त होण्यालाच 'धावणे' असे म्हणतात. 'संकप्पा' म्हणजे जे काही मिच्छासंकप्प (मिथ्या संकल्प), व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) संकल्प इत्यादी आहेत, ते कामगुणांच्या आश्रयानेच असतात. 'गोचरज्झत्तस्मिंयेव' म्हणजे स्वीकारलेल्या कम्मट्ठानामध्येच प्रवृत्त होतात. कारण, धर्माच्या प्रभावाने उपस्थित झालेल्या भावनेचे ते गोचर (विषय) असल्यामुळे त्याला 'गोचरज्झत्त' असे म्हटले आहे. अस्सास-पस्सास (श्वास-प्रश्वास) रूपी कायामध्ये गेलेली किंवा प्रवृत्त झालेली म्हणजे 'कायगता', त्या कायगतासतीला. सतीच्या (स्मृतीच्या) प्राधान्याने तिच्यासोबत असणाऱ्या भावनाधर्मांना सांगताना, अस्सास-पस्सास कायादी वेगवेगळ्या भागांना समथ-वस्तूच्या रूपाने ग्रहण करून सतीद्वारे ग्रहण केले गेल्यामुळे; किंवा अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्या त्या भागांना उद्देशून अनित्यता इत्यादी मनसिकाराच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली, कायाला आलंबन करणारी सती ही 'सती' या भावाने सांगून, एकत्रितपणे दर्शवताना 'कायपरिग्गाहिकं' इत्यादी म्हटले आहे.

သတိပဋ္ဌာနေတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၈; မ. နိ. ၁.၁၁၁), စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနာ ကထိတာ, စုဏ္ဏကဇာတာနိ အဋ္ဌိကာနိ ပရိယောသာနံ ကတွာ ကာယာနုပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဣဓ ပန ကေသာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတာနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ ဝသေန ဥပရိဒေသနာယ ဝဍ္ဎိတတ္တာ အဋ္ဌာရသဝိဓေန ကာယဂတာသတိဘာဝနာ.

सतिपट्ठाने म्हणजे महासतिपट्ठानसुत्तात (दी. नि. २.३७८; म. नि. १.१११) चौदा प्रकारची कायानुपस्सना सांगितली आहे. चूर्ण झालेल्या अस्थींपर्यंत कायानुपस्सना निर्दिष्ट केली आहे. परंतु येथे, केसादी भागांमध्ये वर्णकसिणाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या चार झानांच्या आधारे पुढील देशनेमध्ये वाढविल्यामुळे अठरा प्रकारची कायगतासतीची भावना सांगितली आहे.

၁၅၆. တဿ ဘိက္ခုနောတိ ယော ကာယဂတာသတိဘာဝနာယ ဝသီဘူတော, တဿ ဘိက္ခုနော. သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ သဟဇာတ-အညမည-နိဿယ-သမ္ပယုတ္တ-အတ္ထိ-အဝိဂတပစ္စယဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တိ, တာယ သဟ ဧကီဘာဝမိဝ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ [Pg.316] ဝတ္တန္တီတိ ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တိ. တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဖဿာဒယော. နနု စေတ္ထ ဝိဇ္ဇာနံ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတာ န သမ္ဘဝတီတိ? နော န သမ္ဘဝတိ. ယာယ ဟိ ဝိဇ္ဇာယ ဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ္တာနံ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတာ, သာ တံနိမိတ္တာယ ဝိဇ္ဇာယ ဥပစရီယတီတိ. ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ, သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ အဋ္ဌသု ဝိဇ္ဇာသု ဧကံ ‘‘ဝိဇ္ဇာ’’တိ ဂဟေတွာ ဣတရာ တဿာ ဘာဂတာယ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓိံ ပဝတ္တနသဘာဝါသု အယမေဝ ဝိဇ္ဇာတိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နိယမဿ အဘာဝတော ဝိဇ္ဇာဘာဂေါ ဝိယ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာပိ ပဝတ္တတိ ဧဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အာပေါဖရဏန္တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတေန အာပေါကသိဏေန သဗ္ဗသော မဟာသမုဒ္ဒဖရဏံ အာပေါဖရဏံ နာမ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ကိစ္စံ ဖရဏန္တိ ကတွာ, ဒိဗ္ဗစက္ခုအတ္ထံ ဝါ အာလောကဖရဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဘယသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ သမုဒ္ဒင်္ဂမာနံ ကုန္နဒီနံ သမုဒ္ဒန္တောဂဓတ္တာ တေသံ စေတသာ ဖုဋတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုန္နဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ကဉ္စိမေဝ ကာလံ သန္ဒိတွာ တာသံ ဥဒကဿ သမုဒ္ဒပရိယာပန္နဘာဝူပဂမနတ္တာ, န ဗဟိ မဟာနဒိယော ဝိယ ပရိတ္တကာလဋ္ဌိတိကာတိ.

१५६. तस्स भिक्खुनो म्हणजे जो कायगतासती भावनेमध्ये वशीभूत झाला आहे, त्या भिक्खूचा. संप्रयोगाच्या प्रभावाने विद्येचे सेवन करतात म्हणजे सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय (आश्रय), संंपयुत्त (संप्रयुक्त), अत्थि (अस्ति) आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावाने विद्येचे सेवन करतात, तिच्याशी जणू एकरूप होतात असा अर्थ आहे. विज्जाभागे म्हणजे विद्येच्या भागात प्रवृत्त होतात, कारण विद्येच्या समानतेमुळे तिच्या एका भागात, विद्येच्या भागात प्रवृत्त होतात. त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म म्हणजे फस्स (स्पर्श) इत्यादी होत. शंका: येथे विद्यांची 'विद्याभागीयता' संभवत नाही काय? उत्तर: नाही, असे नाही की संभवत नाही. ज्या विद्येमुळे विद्या-संप्रयुक्त धर्मांची विद्याभागीयता असते, ती त्या निमित्ताने विद्येमध्ये उपचाराने मानली जाते. 'एक विद्या ही विद्या आहे, उर्वरित विद्याभागीय आहेत' म्हणजे आठ विद्यांपैकी एकाला 'विद्या' मानून, इतरांना तिच्या भागाच्या रूपाने 'विद्याभागीय' समजावे. एकत्र प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावाच्या धर्मांमध्ये 'हीच विद्या आहे' असे म्हणण्याचा कोणताही नियम नसल्यामुळे, विद्येच्या भागाप्रमाणे विद्याभागीय देखील प्रवृत्त होतेच, असे म्हटले पाहिजे. आपोफरण म्हणजे प्रतिभागनिमित्त बनलेल्या आपोकसिणाने संपूर्ण महासागराला व्यापणे म्हणजे 'आपोफरण' होय. दिब्बचक्खु-ञाणाचे कार्य व्यापणे असल्यामुळे, किंवा दिव्यचक्षूच्या हेतूने प्रकाशाचे व्यापणे म्हणजे 'दिब्बचक्खुफरण' असे समजावे. दोन्ही पक्षांमध्ये समुद्राकडे जाणाऱ्या लहान नद्या समुद्रात सामावून जात असल्यामुळे, त्यांच्या चित्ताने व्यापलेले असणे समजावे. येथे लहान नद्यांचे ग्रहण करण्याचे कारण असे की, त्या काही काळच वाहून त्यांचे पाणी समुद्रात विलीन होते, त्या बाहेरील मोठ्या नद्यांप्रमाणे अल्पकाळ टिकणाऱ्या नसतात.

ဩတာရန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ အဝသရံ, တံ ပန ဝိဝရံ ဆိဒ္ဒန္တိ စ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ဩလမ္ဗနံ. ယာဝ ပရိယောသာနာတိ မတ္တိကာပုဉ္ဇဿ ယာဝ ပရိယောသာနာ.

ओतारं म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीची संधी, त्यालाच 'विवर' (छिद्र) किंवा 'छिद्द' असेही म्हटले आहे. आरम्मणं म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीचे आलंबन. याव परियोसाना म्हणजे मातीच्या ढिगाऱ्याच्या समाप्तीपर्यंत.

၁၅၈. အဘိညာယာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိအဘိညာယ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿာတိ ပစ္စက္ခတော ကာတဗ္ဗဿ အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနာဒိဓမ္မဿ. အဘိညာဝ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘သစ္ဆိကိရိယာပေက္ခာယ, အဘိညာကာရဏဿ ပန သိဒ္ဓိယာ ပါကဋာ’’တိ. မရိယာဒဗဒ္ဓါတိ ဥဒကမာတိကာမုခေ ကတာ.

१५८. अभिञ्ञाय म्हणजे इद्धिविध इत्यादी अभिज्ञांच्या द्वारे. सच्छिकातब्बस्स म्हणजे प्रत्यक्ष करावयाच्या अधिष्ठान-विकुर्वणा इत्यादी धर्मांचे. अभिज्ञाच कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'साक्षात्काराच्या अपेक्षेने, परंतु अभिज्ञारूपी कारणाच्या सिद्धीमुळे स्पष्ट आहे.' मरियादबद्ध म्हणजे पाण्याच्या पाटाच्या मुखावर बांधलेला.

ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေ ကာလေ သုခေန ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗတ္တာ. ပတိဋ္ဌာကတာယာတိ သမ္ပတ္တီနံ ပတိဋ္ဌာဘာဝံ ပါပိတာယ. အနုပ္ပဝတ္တိတာယာတိ ဘာဝနာဗဟုလီကာရေဟိ အနုပ္ပဝတ္တိတာယ. ပရိစယကတာယာတိ အာသေဝနဒဠှတာယ သုစိရံ ပရိစယာယ. သုသမ္ပဂ္ဂဟိတာယာတိ သဗ္ဗသော ဥက္ကံသံ ပါပိတာယ. သုသမာရဒ္ဓါယာတိ အတိဝိယ သမ္မဒေဝ နိဗ္ဗတ္တိကတာယ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

जुंपलेल्या रथाप्रमाणे केल्यामुळे, इच्छिलेल्या वेळी सुखाने प्रत्यवेक्षण करता येण्याजोगे असल्यामुळे. पतिट्ठाकताय म्हणजे संपत्तींना प्रतिष्ठेची अवस्था प्राप्त करून दिल्यामुळे. अनुप्पवत्तिताय म्हणजे भावना आणि बहुलीकाराने अनुप्रवृत्त केल्यामुळे. परिचयकताय म्हणजे आसेवनाच्या दृढतेमुळे दीर्घकाळ परिचय केल्यामुळे. सुसम्पग्गहिताय म्हणजे सर्व प्रकारे उत्कृष्टतेला पोहोचविल्यामुळे. सुसमारद्धाय म्हणजे अत्यंत चांगल्या प्रकारे आरंभ केल्यामुळे (उत्पन्न केल्यामुळे). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

कायगतासतिसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၁၀. သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. सङ्खारुपपत्तिसुत्तवण्णना

၁၆၀. သင်္ခါရုပပတ္တိန္တိ [Pg.317] ဝိပါကက္ခန္ဓသညိတာနံ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပတ္တိံ, နိဗ္ဗတ္တိန္တိ အတ္ထော. ယသ္မာ အဝဓာရဏံ ဧတသ္မိံ ပဒေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ, ‘‘သင်္ခါရာနံယေဝ ဥပပတ္တိ’’န္တိ ဝတွာ တေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေန္တော, ‘‘န သတ္တဿာ’’တိ အာဟ. တေန သတ္တော ဇီဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဓမ္မဝသေန ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဥပ္ပတ္တိဇနကဓမ္မဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပုညာဘိသင်္ခါရေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမေသု ပုညာဘိသင်္ခါရေနပိ ဥပပတ္တိ ဟောတိ, သာ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂဟိတာတိ. ပုညာဘိသင်္ခါရေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တတ္ထာပေက္ခဏဝိကပ္ပတ္ထော, အဝုတ္တတ္ထာပေက္ခာယ ပန န အာဂတော ‘‘အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေနာ’’တိ. အထ ဝါ ဥပပတ္တိ အာဂတာ, ဧဝံ ကိစ္စံ အာဂတံ, အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော ပနေတ္ထ သရူပေန အနာဂတောပိ ပုညာဘိသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ပုညာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေနာ’’တိ ပဌန္တိ. ဘဝူပဂက္ခန္ဓာနန္တိ သုဂတိဘဝူပဂါနံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ.

१६०. संखारुपपत्ति (संस्कारांची उत्पत्ती) म्हणजे विपाकस्कंध म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कारांची उत्पत्ती किंवा निर्मिती असा अर्थ आहे. ज्याअर्थी या पदात निश्चितता (अवधारण) अपेक्षित आहे, म्हणून 'संस्कारांचीच उत्पत्ती' असे सांगून, त्याद्वारे जे नाकारले गेले आहे ते दर्शविताना 'सत्त्वाची (प्राण्याची) नाही' असे म्हटले आहे. याद्वारे 'सत्त्व किंवा जीव उत्पन्न होतो' या मिथ्यावादाचे (चुकीच्या मताचे) खंडन केले जाते. अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या (घटकांच्या) दृष्टीने उत्पत्ती दर्शवून, आता उत्पत्ती घडवून आणणाऱ्या धर्मांच्या दृष्टीनेही ती दर्शवण्यासाठी 'पुण्याभिसंस्काराने किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये कामलोकात पुण्याभिसंस्कारानेही उत्पत्ती होते, आणि ती या सूत्तात घेतली आहे. 'पुण्याभिसंस्काराने किंवा' यातील 'वा' (किंवा) हा शब्द न सांगितलेल्या अर्थाची अपेक्षा करणारा आणि पर्याय दर्शवणारा आहे, परंतु न सांगितलेल्या अर्थाच्या अपेक्षेने 'आनेञ्जाभिसंस्काराने' (अचल संस्काराने) असा शब्द आलेला नाही. अथवा उत्पत्ती आली आहे, अशा प्रकारे कार्य आले आहे, आणि आनेञ्जाभिसंस्कार येथे प्रत्यक्ष स्वरूपात आलेला नसला तरी पुण्याभिसंस्काराच्या ग्रहणानेच तो घेतला गेला आहे असे समजावे. काही लोक मात्र 'पुण्यानेञ्जाभिसंस्काराने' असा पाठ वाचतात. 'भवूपगक्खन्धानं' म्हणजे सुगती भवामध्ये जाणाऱ्या उपादानस्कंधांचे।

၁၆၁. လောကိကာ ဝဋ္ဋန္တိ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဂဟဏတော. ဘဝူပပတ္တိဟေတုဘူတာ ဩကပ္ပနီယသဒ္ဓါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ တာဒိသံ ဗုဒ္ဓဝစနဗာဟုသစ္စံ အာမိသပရိစ္စာဂေါ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ကမ္မဖလဒိဋ္ဌိ စ ဣမေ သဒ္ဓါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဌပေတီတိ ပဏိဒဟနဝသေန ဌပေတိ. ပဏိဒဟတီတိ ဟိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌာပေတီတိ တတ္ထ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ကတွာ ဌပေတိ. သဟပတ္ထနာယာတိ, ‘‘အဟော ဝတာဟံ…ပေ… ဥပပဇ္ဇေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တပတ္ထနာယ သဟ. သဒ္ဓါဒယောဝါတိ ယထာဝုတ္တာ သဒ္ဓါဒယော ဧဝ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဥပပတ္တိယာ သင်္ခရဏဋ္ဌေန သင်္ခါရာ, တသ္မာ ဧဝ အညေဟိ ဝိသိဋ္ဌဘဝူပဟရဏဋ္ဌေန ဝိဟာရာ နာမာတိ. တသ္မိံ ဌာနေတိ တသ္မိံ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ.

१६१. कर्मवट्टाच्या (कर्मचक्राच्या) ग्रहणामुळे ते 'लौकिक वट्ट' (लौकिक चक्र) आहेत. भवातील उत्पत्तीला कारणीभूत असणारी दृढ श्रद्धा (ओकप्पनीयसद्धा), चतुपारिसुद्धिसील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील), तशाच प्रकारचे बुद्धवचनांचे बहुश्रुतत्व (बुद्धवचनबाहुसच्च), आमिषपरित्याग (भौतिक गोष्टींचा त्याग), कम्मस्सकताज्ञान (कर्म हेच स्वतःचे असण्याचे ज्ञान) आणि कर्मफलाविषयीची दृष्टी, हे श्रद्धा इत्यादी धर्म जाणावेत. 'ठपेति' (स्थापित करतो) म्हणजे प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) स्वरूपात स्थापित करतो. कारण 'प्रणिधान करतो' हाच येथे अर्थ आहे. 'पतिट्ठापेति' (प्रतिष्ठित करतो) म्हणजे तिथे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित करून स्थापित करतो. 'सहपत्थनाया' (प्रार्थनेसह/आकांक्षेसह) म्हणजे 'अहो, मी... इत्यादी... उत्पन्न व्हावे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या आकांक्षेसह. 'सद्धादयोवा' (श्रद्धा इत्यादीच) म्हणजे वर सांगितलेले श्रद्धा इत्यादी पाच धर्मच उत्पत्तीचे संस्कार (घडवणूक) करण्याच्या अर्थाने 'संस्कार' आहेत, म्हणूनच इतरांपेक्षा विशिष्ट भव प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने त्यांना 'विहार' असे म्हटले जाते. 'तस्मिं ठाने' म्हणजे त्या उत्पत्तीच्या ठिकाणी।

ပဉ္စဓမ္မာဝ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဥပပတ္တိံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ. ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ. စေတနာ ပနေတ္ထ သုဒ္ဓသင်္ခါရတာယ သဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ, တသ္မာ အဝဓာရဏံ ကတံ. ဥပပတ္တိပကပ္ပနဝသေနေဝ ပဝတ္တိယာ ပတ္ထနာဂဟဏေနေဝ တဿာ ဂဟဏန္တိ ကေစိ. စိတ္တကရယုတ္တဂတိနိဗ္ဗတ္တနဓမ္မဝသေန အဝဓာရဏဿ ကတတ္တာ. စေတနာ ဟိ နာမ ကမ္မံ, တဿာ ဥပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တဿာ ပန ကိစ္စကရဏာ သဒ္ဓါဒယော ပတ္ထနာ စာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သဟကာရိနော ဘဝူပပတ္တိယာ နိယာမကာ ဟောန္တီတိ တတြူပပတ္တိယာ ပဝတ္တန္တီတိ တေသံ မဂ္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ [Pg.318] ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တေန သဒ္ဓါ ပတ္ထနာ စာတိ ဥဘယေ ဓမ္မာ သဟိတာ ဟုတွာ ကမ္မံ ဝိသေသေန္တာ ဂတိံ နိယမေန္တီတိ ဒဿေတိ, ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ အနိယတံ ကေဝလဿ ကမ္မဿ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ကမ္မံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကမ္မာယူဟနတော ပန ပဂေဝ ပတ္ထနံ ဌပေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ကမ္မံ ကတွာတိ စေတ္ထ ‘‘တာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, ဘုတွာ သယတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ န ကာလနိယမော, ကမ္မံ ကတွာ ယဒါ ကဒါစိ ပတ္ထနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ စ ဣဒံ စာရိတ္တဒဿနံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဘဝပတ္ထနာ ယာဝ မဂ္ဂေန န သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ, တာဝ အနုပ္ပန္နာဘိနဝကတူပစိတဿ ကမ္မဿ ပစ္စယော ဟောတိယေဝ. ပုန တထာ ဝိသေသပစ္စယော, ယထာ နိယမေတွာ ဥပ္ပာဒိတာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယဿ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထိ, န ပတ္ထနာ တဿ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ’’တိ.

पाच धर्मच, ज्याने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) उत्पत्तीचा मार्ग शोधतो, शोध घेतो, याद्वारे तो 'मार्ग' आहे. याद्वारे तो आचरण करतो म्हणून ती 'प्रतिपदा' (मार्ग) आहे. येथे चेतना ही शुद्ध संस्कार असल्यामुळे श्रद्धा इत्यादींच्या ग्रहणानेच घेतली गेली आहे, म्हणूनच निश्चितता केली आहे. काही लोकांच्या मते, उत्पत्तीच्या कल्पनेनेच प्रवृत्त होणाऱ्या आकांक्षेच्या ग्रहणानेच तिचे ग्रहण होते. कारण चित्ताला अनुकूल असणारी गती निर्माण करणाऱ्या धर्माच्या स्वरूपात निश्चितता केली गेली आहे. चेतना म्हणजेच कर्म होय, तिच्या उत्पत्तीच्या निर्मितीबद्दल काही सांगण्याची गरजच नाही, परंतु तिचे कार्य करणाऱ्या श्रद्धा इत्यादी आणि आकांक्षा हे धर्म सहकारी होऊन भवातील उत्पत्तीचे नियामक बनतात, म्हणून ते त्या उत्पत्तीसाठी प्रवृत्त होतात, म्हणूनच त्यांना मार्ग इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच 'यस्स हि' (ज्याला खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे श्रद्धा आणि आकांक्षा हे दोन्ही धर्म एकत्र येऊन कर्माला विशेष बनवून गती निश्चित करतात हे दर्शविले आहे; केवळ कर्माच्या बळावर प्रतिसंधी ग्रहण करणे अनिश्चित असते, असा अभिप्राय आहे. जरी येथे 'कर्म करून' असे म्हटले असले, तरी कर्माच्या संचयापूर्वीच आकांक्षा स्थापित करणे देखील योग्यच आहे. 'कर्म करून' यामध्ये 'तापवून खातो, खाऊन झोपतो' इत्यादींप्रमाणे काळाचा कोणताही नियम नाही; कर्म करून कधीही आकांक्षा करणे योग्य आहे, आणि हे आचरणाचा मार्ग दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण जोपर्यंत भवाची आकांक्षा मार्गाने नष्ट होत नाही, तोपर्यंत ती उत्पन्न न झालेल्या, नवीन केलेल्या आणि संचित कर्मासाठी प्रत्यय (कारण) बनतेच. पुन्हा तशाच प्रकारे ती विशेष प्रत्यय बनते, जशी ती निश्चित करून उत्पन्न केली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्या व्यक्तीकडे पाच धर्म आहेत, पण आकांक्षा नाही, त्याची गती अनिश्चित असते.'

၁၆၅. သဗ္ဗသောဝါတိ ‘‘ဣဒံ ကာဠကံ သာမံ သေတံ ဟရိတံ မဏ္ဍလံ အပရိမဏ္ဍလံ စတုရံသံ ပရိပုဏ္ဏံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တ’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗသောဝ ပါကဋံ ဟောတိ.

१६५. 'सब्बसोवा' (सर्व प्रकारेच) म्हणजे 'हे काळे, सावळे, पांढरे, हिरवे, गोल, गोल नसलेले, चौकोनी, परिपूर्ण, लहान, मोठे' इत्यादी प्रकारे सर्व प्रकारेच स्पष्ट होते।

၁၆၇. သုန္ဒရောတိ ကာဠကာဒိဒေါသရဟိတတာယ သောဘနော. အာကရသမ္ပန္နော သမ္ပန္နအာကရုပ္ပတ္တိယာ. ဓောဝနာဒီဟီတိ ဓောဝနတာပနမဇ္ဇနာဒီဟိ.

१६७. 'सुन्दरो' (सुंदर) म्हणजे काळेपणा इत्यादी दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे शोभिवंत. 'आकारसम्पन्नो' म्हणजे उत्तम आकाराच्या उत्पत्तीने युक्त. 'धोवनादीही' म्हणजे धुणे, तापवणे, घासणे इत्यादींद्वारे।

၁၆၈. လောကဓာတူနံ သတသဟဿံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တနတော သတသဟဿော. တဿ ပန တတ္ထ ဩဘာသကရဏံ ပါကဋန္တိ အာဟ ‘‘အာလောကဖရဏဗြဟ္မာ’’တိ. အယမေဝ နယော ဟေဋ္ဌာ ‘‘သဟဿော ဗြဟ္မာ’’တိအာဒီသုပိ. နိက္ခေန ကတန္တိ နိက္ခပရိမာဏေန ဇမ္ဗောနဒေန ကတံ. နိက္ခံ ပန ဝီသတိသုဝဏ္ဏန္တိ ကေစိ. ပဉ္စဝီသတိသုဝဏ္ဏန္တိ အပရေ. သုဝဏ္ဏံ နာမ စတုဓရဏန္တိ ဝဒန္တိ. ဃဋ္ဋနမဇ္ဇနက္ခမံ န ဟောတိ ပရိတ္တဘာဝတော. အတိရေကေနာတိ ပဉ္စသုဝဏ္ဏအတိရေကေန နိက္ခပ္ပမာဏံ အသမ္ပတ္တေန. ဝဏ္ဏဝန္တံ ပန န ဟောတိ အဝိပုလတာယ ဥဠာရံ ဟုတွာ အနုပဋ္ဌာနတော. အဝဏ္ဏဝန္တတာယ ဧဝ ဖရုသဓာတုကံ ခါယတိ. တာသူတိ တာသု ဘူမီသု, ယတ္ထ သာခါ ဝဍ္ဎိတွာ ဌိတာ. တေတိ သုဝဏ္ဏင်္ကုရာ. ပစိတွာတိ တာပေတွာ. သမ္ပဟဋ္ဌန္တိ သမုဇ္ဇလီကတန္တိ အာဟ – ‘‘ဓောတဃဋ္ဋိတပမဇ္ဇိတ’’န္တိ, တမ္ဗမတ္တိကလေပံ ကတွာ ဓောတဉ္စေဝ ပါသာဏာဒိနာ ဃဋ္ဋိတဉ္စ ဧဠကလောမာဒိနာ ပမဇ္ဇိတဉ္စာတိ အတ္ထော.

१६८. एक लाख लोकधांतूंना स्वतःच्या वशात ठेवल्यामुळे 'सतसहस्सो' (लक्षपती किंवा लाख लोकधांतूंचा स्वामी). त्याचे तिथे प्रकाश पसरवणे स्पष्ट आहे, म्हणून 'आलोकफरणब्रह्मा' (प्रकाश पसरवणारा ब्रह्मा) असे म्हटले आहे. हाच नियम खाली 'सहस्सो ब्रह्मा' (हजार लोकधांतूंचा स्वामी ब्रह्मा) इत्यादींमध्येही लागू होतो. 'निक्खेन कतं' म्हणजे निष्क (एक प्रकारचे नाणे किंवा वजन) प्रमाणाच्या जांबूनद सोन्याने बनवलेले. काही लोकांच्या मते निष्क म्हणजे वीस सुवर्ण. इतरांच्या मते पंचवीस सुवर्ण. सुवर्ण म्हणजे चार धरण असे म्हणतात. लहान आकारामुळे ते घासणे आणि पुसणे सहन करू शकत नाही. 'अतिरेकेन' म्हणजे पाच सुवर्णांपेक्षा अधिक, परंतु निष्क प्रमाणापेक्षा कमी. परंतु ते विशाल नसल्यामुळे आणि भव्य स्वरूपात प्रकट न झाल्यामुळे वर्णयुक्त (तेजस्वी) वाटत नाही. वर्णहीन असल्यामुळेच ते खडबडीत वाटते. 'तासू' म्हणजे त्या भूमींवर, जिथे फांद्या वाढून राहिल्या आहेत. 'ते' म्हणजे ते सोन्याचे अंकुर. 'पचित्वा' म्हणजे तापवून. 'सम्पहट्ठं' म्हणजे प्रज्वलित केलेले, म्हणूनच 'धोतघट्टितपमज्जितं' (धुतलेले, घासलेले आणि पुसलेले) असे म्हटले आहे; तांबड्या मातीचा लेप लावून धुतलेले, दगडाने घासलेले आणि मेंढीच्या लोकरीने पुसलेले असा याचा अर्थ आहे।

ဧတဒေဝါတိ [Pg.319] အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဧတ္ထ အာလောကဖရဏမေဝ. အထ ဝါ ယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏံ, အာလောကဖရဏမ္ပိ ဧတဒေဝ. ယတ္တကဉှိ ဌာနံ ယောဂီ ကသိဏာလောကေန ဖရတိ; တတ္တကံ ဌာနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဖုသတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏေ ဒဿိတေ အာလောကဖရဏံ ဒဿိတမေဝါတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ‘‘ဖရိတွာ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေ. အဝိနာသေန္တေနာတိ အသမ္ဘိန္နေန.

'एतदेव' (हेच) म्हणजे प्रकाश वाढवून येथे केवळ प्रकाश पसरवणेच. अथवा जे दिव्यचक्षूंचे पसरणे आहे, तेच प्रकाशाचे पसरणे देखील आहे. कारण योगी जितक्या जागेत कसिण प्रकाशाने (कसिणालोकेन) व्यापतो; तितक्या जागेला दिव्यचक्षू ज्ञान स्पर्श करते, म्हणून दिव्यचक्षूंचे पसरणे दर्शविले असता प्रकाशाचे पसरणे दर्शविलेच गेले आहे असा अर्थ आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे सर्व ठिकाणी जिथे 'फरित्वा' (व्यापून) असा शब्द आला आहे. 'अविनासेन्तेन' म्हणजे छिन्नभिन्न न करता (अखंडपणे).

ကသိဏဖရဏံ ဝိယာတိ ကသိဏောဘာသေန ဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတိ ဥပဋ္ဌာတိ, မဏိပဘာဖရဏဿ ဝိယ ဗြဟ္မလောကေ ဓာတုဖရဏဿ ဒဿိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သရီရပဘာ ပန နိက္ခပဘာသဒိသာတိ, ‘‘နိက္ခောပမ္မေ သရီရဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာ နာမ နတ္ထီတိ ပါဠိပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ နာမ နိစ္ဆိတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, အဝိနိစ္ဆိတာယ ပန နတ္ထိ ဝိယာတိ အကထနံ နာမ အဋ္ဌကထာယ အနာစိဏ္ဏန္တိ တဿ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ. ယထာ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ အဝတွာ ‘‘ဝိယာ’’တိ ဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဗုဒ္ဓါနံ ဗျာမပ္ပဘာ ဗျာမပ္ပဒေသေ သဗ္ဗကာလံ အဓိဋ္ဌာတိ ဝိယ တဿ ဗြဟ္မုနော သရီရဖရဏံ သရီရာဘာယ ပတ္ထရဏံ သဗ္ဗကာလိကံ. စတ္တာရိမာနိ ဣတရာနိ ဖရဏာနိ အဝိနာသေတွာ အညမညမဘိန္ဒိတွာ ကထေတဗ္ဗံ. ဖရဏပဒဿေဝ ဝေဝစနံ ‘‘အဓိမုစ္စနေနေဝ ဖရဏ’’န္တိ. ပတ္ထရတီတိ ယထာဝုတ္တံ ဖရဏဝသေန ပတ္ထရတိ. ဇာနာတီတိ အဓိမုစ္စနဝသေန ဇာနာတိ.

"कसिणफरणं विया" (कसिण-पसरण्यासारखे) म्हणजे कसिणाच्या प्रकाशाने पसरल्यासारखे दिसते, भासते; जसे मण्याच्या प्रकाशाचे पसरणे, तसेच ब्रह्मलोकात धातूच्या पसरण्याचे दर्शन होते, असा अभिप्राय आहे. शरीराची प्रभा तर सोन्याच्या (निक्ख) प्रभेसारखी असते, म्हणून "सोन्यासारखे शरीर पसरल्यासारखे दिसते" असे म्हटले आहे. "अट्ठकथा (अट्टकथा) नाही" या पाळिपदाच्या अर्थवर्णनात निश्चित अर्थ असायला हवा, अनिश्चित अर्थासाठी "नाही" असे न सांगणे हे अट्टकथेचे आचरण नाही, अशा प्रकारे त्याच्या वादाचा निषेध करून. जसे सांगायला हवे, तसे न सांगता "विया" (सारखे) हा शब्द कशासाठी वापरला आहे, असा अभिप्राय आहे. बुद्धांची व्यामप्रभा व्यामप्रदेशात सर्वकाळ अधिष्ठित असते, त्याप्रमाणे त्या ब्रह्माचे शरीर-पसरणे (शरीराच्या प्रभेचे पसरणे) सर्वकालिक असते. इतर चार पसरणे नष्ट न करता, एकमेकांपासून भिन्न न करता सांगितले पाहिजे. 'फरण' (पसरणे) या शब्दाचाच समानार्थी शब्द "अधिमुच्चनाने (अधिमोक्षाने) पसरणे" असा आहे. 'पत्थरति' (पसरतो) म्हणजे सांगितल्याप्रमाणे पसरण्याच्या स्वरूपात पसरतो. 'जानाति' (जाणतो) म्हणजे अधिमुच्चनाच्या (अधिमोक्षाच्या) स्वरूपात जाणतो।

၁၆၉. အာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သုဘေ သင်္ဂဏှာတိ. အာဘာတိ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိကေ ဒေဝေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ သာဓာရဏတော ဝုတ္တံ. တတော သုဘာတိ တတိယဇ္ဈာနဘူမိကေ. တေနာဟ – ‘‘ပါဋိယေက္ကာ ဒေဝါ နတ္ထီ’’တိအာဒိ. သာဓာရဏတော ကတာယပိ ပတ္ထနာယ ဈာနင်္ဂံ ပရိတ္တံ ဘာဝိတဉ္စေ, ပရိတ္တာဘေသု ဥပပတ္တိ ဟောတိ, မဇ္ဈိမဉ္စေ, အပ္ပမာဏာဘေသု, ပဏီတဉ္စေ, အာဘဿရေသု ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုဘာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သုဝိညေယျောတိ အာဟ – ‘‘ဝေဟပ္ဖလာဒိဝါရာ ပါကဋာယေဝါ’’တိ.

१६९. "आदयो" (इत्यादी) या 'आदि' शब्दाने 'सुभ' (शुभ) देवांचे ग्रहण होते. "आभा" (आभा देव) हे दुसऱ्या ध्यानाच्या भूमीवरील देवांना एकत्रित घेऊन सामान्यपणे म्हटले आहे. त्यानंतर "सुभ" (शुभ देव) हे तिसऱ्या ध्यानाच्या भूमीवरील देव आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्वतंत्र देव नाहीत" इत्यादी. सामान्यपणे केलेल्या प्रार्थनेने (आकांक्षेने) जर ध्यान अंग परीत्त (अल्प) भाविले असेल, तर 'परीत्ताभ' देवांमध्ये जन्म होतो; जर मध्यम भाविले असेल, तर 'अप्पमाणाभ' (अप्रमाणाभ) देवांमध्ये; आणि जर प्रणीत (उत्कृष्ट) भाविले असेल, तर 'आभस्सर' (आभास्वर) देवांमध्ये जन्म होतो, असे समजावे. "सुभ" (शुभ) यामध्येही हाच नियम आहे. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे सहज समजण्यासारखे आहे, म्हणून म्हटले आहे - "वेहप्फल (वेहत्फल) इत्यादींचे वार स्पष्टच आहेत।"

ကာမာဝစရေသု နိဗ္ဗတ္တတူတိအာဒိနာ သဒ္ဓါဒီနံ အဇ္ဈာနဝိပဿနာနံ ကထံ တဒဓိဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ အာသင်္ကတိ. ဣတရော သဒ္ဓါဒီနံ အဇ္ဈာနသဘာဝတ္တေပိ ဈာနဝိပဿနာနံ အဓိဋ္ဌာနံ နိဿယပစ္စယာဒိဝသေန သပ္ပစ္စယတ္တာ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိံ နိဗ္ဗာနဉ္စ အာဝဟန္တီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.320]. တတ္ထ သီလန္တိ သမ္ဘာရသီလံ. အနာဂါမီ သမုစ္ဆိန္နဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနော သမာနော သစေ သဗ္ဗသော ဥပပတ္တိယော အတိက္ကမိတုံ န သက္ကောတိ, အရိယဘူမီသု ဧဝ နိဗ္ဗတ္တတိ ယထူပစိတဈာနကမ္မုနာတိ အာဟ – ‘‘အနာဂါမိ…ပေ… နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ. ဥပရိမဂ္ဂန္တိ အဂ္ဂမဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ. အာသဝက္ခယန္တိ သဗ္ဗသော အာသဝါနံ ခယံ ပဟာနံ ပါပုဏာတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

"कामावचरांमध्ये उत्पन्न व्हावे" इत्यादींद्वारे श्रद्धा इत्यादींच्या ध्यान-विपश्यनांचे ते अधिष्ठान कसे होते, अशी शंका घेतली जाते. दुसरा (टीकाकार) श्रद्धा इत्यादींच्या ध्यानस्वभावातही ध्यान-विपश्यनांचे अधिष्ठान निश्रयप्रत्यय (निस्यप्रत्यय) इत्यादींच्या द्वारे सप्रत्यय (कारणयुक्त) असल्याने ब्रह्मलोकातील उत्पत्ती आणि निर्वाण प्राप्त करून देतात, हे दर्शविताना "हे पाच धर्म" इत्यादी म्हणतात. तेथे 'सील' (शील) म्हणजे संभारशील होय. अनागामी हा खालच्या पातळीवरील (ओरंभागिय) संयोजनांचा पूर्णपणे उच्छेद केलेला असून, जर तो सर्व प्रकारच्या उत्पत्तींचे अतिक्रमण करण्यास समर्थ नसेल, तर तो संचित केलेल्या ध्यानकर्माच्या अनुसार आर्यभूमींमध्येच उत्पन्न होतो, म्हणून म्हटले आहे - "अनागामी...पे... उत्पन्न होतो." 'उपरिमग्गं' म्हणजे अग्र मार्गाची (अर्हत मार्गाची) भावना करून. 'आसवक्खयं' म्हणजे सर्व प्रकारे आसवांचा क्षय (नाश/प्रहाण) प्राप्त करतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे।

သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

संखारुपपत्तिसुत्तवर्णनाची (संखारुपपत्ति सुत्ताच्या वर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली।

နိဋ္ဌိတာ စ အနုပဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

आणि अनुपदवर्गवर्णन समाप्त झाले।

၃. သုညတဝဂ္ဂေါ

३. सुञ्ञतवग्गो (शून्यतावर्ग)

၁. စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. चूळसुञ्ञतसुत्तवर्णना (चूलशून्यतासुत्तवर्णन)

၁၇၆. ကာလပရိစ္ဆေဒံ [Pg.321] ကတွာတိ သမာပဇ္ဇန္တေဟိ နာမ ကာလပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ထေရော ပန ဘဂဝတော ဝတ္တကရဏတ္ထံ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကရောတိ, ‘‘ဧတ္တကေ ကာလေ ဝီတိဝတ္တေ ဣဒံ နာမ ဘဂဝတော ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. သော တတ္ထကံယေဝ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ’’တိ. သုညတာဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာတိ ဧတေန ဣတရေ, ‘‘န သောတာပန္နသကဒါဂါမီ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. သုညတောတိ အတ္တသုညတော စ နိစ္စသုညတော စ သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟိံသု. သေက္ခာနဉှိ သုညတာပဋိဝေဓော ပါဒေသိကော သုဘသုခသညာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ, တသ္မာ သော ထေရော သုညတာကထံ သောတုကာမော ဇာတော. ဓုရေန ဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယာတိ ရထဓုရေန ရထဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယ ကတွာ ဥဇုကမေဝ သုညတာ…ပေ… ဝတ္ထုံ န သက္ကာတိ ယောဇနာ. ဧကံ ပဒန္တိ ဧကံ သုညတာပဒံ.

१७६. "कालपरिच्छेद करून" म्हणजे समापत्तीत प्रवेश करणाऱ्यांनी काळाची मर्यादा निश्चित केली पाहिजे. परंतु स्थविर भगवंतांच्या उपस्थानी राहण्यासाठी काळाची मर्यादा निश्चित करतात की, "एवढा वेळ निघून गेल्यावर भगवंतांसाठी हे कार्य करायचे आहे." ते तेवढ्या काळासाठीच समापत्तीत प्रवेश करून उठतात, त्याला अनुसरून "कालपरिच्छेद करून" असे म्हटले आहे. "शून्यताफलसमापत्तीत अर्पण करून" याद्वारे इतर जे म्हणतात की, "स्रोतापन्न आणि सकदागामी फलसमापत्तीत प्रवेश करत नाहीत", त्या वादाचा निषेध केला आहे. "शून्यतेने" म्हणजे आत्मशून्यतेने आणि नित्यशून्यतेने संस्कार उपस्थित झाले. कारण शैक्षांचा (सेक्खांचा) शून्यताप्रतिवेध हा प्रादेशिक (मर्यादित) असतो, कारण त्यांच्यातील शुभ व सुख संज्ञांचे प्रहाण झालेले नसते, म्हणून ते स्थविर शून्यतेची कथा ऐकण्यास उत्सुक झाले. "धुराने धुरावर प्रहार केल्याप्रमाणे" म्हणजे रथाच्या धुराने रथाच्या धुरावर प्रहार केल्याप्रमाणे सरळच शून्यता...पे... वस्तू शक्य नाही, अशी योजना आहे. "एक पद" म्हणजे एक शून्यतापद।

ပုဗ္ဗေပါဟန္တိအာဒိနာ ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ အတ္တနော သုညတာဝိဟာရဗာဟုလ္လံ ပကာသေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဗောဓိယမ္ပီ’’တိ အာဟ. ဧကောတိအာဒိ ထေရဿ သုညတာကထာယ ဘာဇနဘာဝဒဿနတ္ထံ. သောတုန္တိ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကတွာ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာ သောတုမ္ပိ. ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိတိ ယထာဘူတံ ဓမ္မံ ဓာရဏပရိပုစ္ဆာပရိစယဝသေန ဟဒယေန ဥဂ္ဂဟိတံ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ အဝိနဋ္ဌေ ကာတုမ္ပိ. ကထေတုမ္ပီတိ ဝိတ္ထာရေန ပရေသံ ဒဿေတုမ္ပိ သက္ကာ. တတ္ထာတိ မိဂါရမာတုပါသာဒေ. ကဋ္ဌရူပပေါတ္ထကရူပစိတ္တရူပဝသေန ကတာတိ ထမ္ဘာဒီသု ဥတ္တိရိတွာ ကတာနံ ကဋ္ဌရူပါနံ, နိယျူဟာဒီသု ပဋိမာဝသေန ရစိတာနံ ပေါတ္ထကရူပါနံ, သိတ္တိပဿေ စိတ္တကမ္မဝသေန ဝိရစိတာနံ စိတ္တရူပါနဉ္စ ကတာ နိဋ္ဌပိတာ. ဝေဿဝဏမန္ဓာတာဒီနန္တိ ပဋိမာရူပေန ကတာနံ ဝေဿဝဏမန္ဓာတုသက္ကာဒီနံ. စိတ္တကမ္မဝသေနာတိ အာရာမာဒိစိတ္တကမ္မဝသေန. သဏ္ဌိတမ္ပီတိ အဝယဝဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဟုတွာ ဌိတမ္ပိ. ဇိဏ္ဏပဋိသင်္ခရဏတ္ထန္တိ ဇိဏ္ဏာနံ နိယျူဟကူဋာဂါရပါသာဒါဝယဝါနံ အဘိသင်္ခရဏတ္ထာယ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ရဟဿသညာဏေန ဌပိတံ. ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ တသ္မိံ [Pg.322] တသ္မိံ ကိစ္စေ ဝိနိယုဉ္ဇနဝသေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ, ‘‘အယံ မိဂါရမာတုပါသာဒေါ သုညော’’တိအာဒိကံ ဝုတ္တံ.

"पूर्वीही मी" इत्यादींद्वारे भगवान प्रथम बोधीच्या वेळीही स्वतःच्या शून्यताविहाराचे बाहुल्य (प्रचुरता) प्रकट करतात, हे दर्शविताना "प्रथम बोधीच्या वेळीही" असे म्हणाले. "एकटा" इत्यादी स्थविरांच्या शून्यताकथेच्या पात्रतेचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. "ऐकण्यासाठी" म्हणजे आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन ऐकण्यासाठीही. "ग्रहण करण्यासाठीही" म्हणजे यथाभूत धर्माला धारण, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि परिचयाच्या द्वारे हृदयात ग्रहण करून, सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंहाच्या चरबीप्रमाणे नष्ट न होता टिकवून ठेवण्यासाठीही. "सांगण्यासाठीही" म्हणजे विस्ताराने इतरांना दाखवण्यासाठीही शक्य आहे. "तेथे" म्हणजे मिगारमातुप्रासादात (मृगारमाता प्रासादात). "काष्ठरूप, पोत्थकरूप आणि चित्ररूपाच्या स्वरूपात केलेले" म्हणजे खांब इत्यादींवर कोरून केलेल्या काष्ठरूपांचे, सज्जा इत्यादींवर मूर्तींच्या स्वरूपात रचलेल्या पोत्थकरूपांचे (माती/लेप रूपांचे), आणि भिंतींच्या बाजूला चित्रकामाच्या स्वरूपात तयार केलेल्या चित्ररूपांचे काम पूर्ण केले गेले. "वेस्सवण, मन्धाता इत्यादींचे" म्हणजे मूर्तीरूपाने बनवलेल्या वेस्सवण (वैश्रवण), मन्धाता, सक्क (शक्र) इत्यादींचे. "चित्रकामाच्या द्वारे" म्हणजे आरामादींच्या चित्रकामाच्या द्वारे. "स्थित असलेलेही" म्हणजे अवयव रूपाने स्थित होऊन राहिलेलेही. "जीर्णोद्धारासाठी" म्हणजे जीर्ण झालेल्या सज्जे, कूटगार, प्रासाद यांच्या अवयवांच्या दुरुस्तीसाठी त्या त्या ठिकाणी गुप्त संकेताने ठेवलेले. "मी उपभोग घेईन" म्हणजे त्या त्या कार्यात विनियोग करण्याच्या स्वरूपात उपभोग घेण्यायोग्य. "हे म्हटले आहे" म्हणजे "हा मिगारमातुप्रासाद शून्य आहे" इत्यादी म्हटले आहे।

နိစ္စန္တိ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ. ဧကဘာဝံ ဧကံ အသုညတန္တိ ပစ္စတ္တေ ဥပယောဂဝစနံ, ဧကတ္တံ ဧကော အသုညတောတိ အတ္ထော. ဂါမောတိ ပဝတ္တနဝသေနာတိ ဂေဟသန္နိဝေသဝီထိစစ္စရသိင်္ဃာဋကာဒိကေ ဥပါဒါယ ဂါမောတိ လောကုပ္ပတ္တိဝသေန. ကိလေသဝသေနာတိ တတ္ထ အနုနယပဋိဃဝသေန. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘ပဝတ္တဝသေန ဝါ ကိလေသဝသေန ဝါ ဥပ္ပန္နံ မနုဿသည’’န္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဧတ္ထ စ ယထာ ဂါမဂ္ဂဟဏေန ဃရာဒိသညာ သင်္ဂဟိတာ, ဧဝံ မနုဿဂ္ဂဟဏေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိသညာ သင်္ဂဟိတာ. ယသ္မာ ရုက္ခာဒိကေ ပဋိစ္စ အရညသညာ တတ္ထ ပဗ္ဗတဝနသဏ္ဍာဒယော အန္တောဂဓာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ တံ ဝိဘာဂံ အဂ္ဂဟေတွာ ဧကံ အရညံယေဝ ပဋိစ္စ အရညသညံ မနသိ ကရောတိ. ဩတရတီတိ အနုပ္ပဝိသတိ. အဓိမုစ္စတီတိ နိစ္ဆိနောတိ. ပဝတ္တဒရထာတိ တထာရူပါယ ပဿဒ္ဓိယာ အဘာဝတော ဩဠာရိကဓမ္မပ္ပဝတ္တိသိဒ္ဓါ ဒရထာ. ကိလေသဒရထာတိ အနုနယပဋိဃသမ္ဘဝါ ကိလေသဒရထာ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘ယေ အဿု ဒရထာ မနုဿသညံ ပဋိစ္စာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ. မနသိကာရသန္တတာယ, – ‘‘နာယံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဩဠာရိကာ, ဓမ္မပ္ပဝတ္တီ’’တိ သင်္ခါရဒဿနဒရထာနံ သုခုမတာ သလ္လဟုကတာ စ စရိတတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တဒရထမတ္တာ အတ္ထီ’’တိ.

नित्य म्हणजे सर्वकाळ, रात्र आणि दिवस. 'एकभावं एकं असुञ्ञतं' (एकभाव, एक, अशून्य) हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे, ज्याचा अर्थ 'एकत्व, एक, अशून्य' असा आहे. 'गाम' (गाव) म्हणजे प्रवृत्तीच्या वशने, घर, रस्ते, चौक, चव्हाटे इत्यादींना ग्रहण करून लोक-उत्पत्तीच्या वशने 'गाव' असे म्हटले जाते. 'किलेसवसेन' (क्लेशांच्या वशने) म्हणजे तेथे अनुनय (राग) आणि प्रतिघाच्या (द्वेष) वशने. 'एसेव नयो' (हाच नियम आहे) याने 'प्रवृत्तीच्या वशने किंवा क्लेशांच्या वशने उत्पन्न झालेली मनुष्यसंज्ञा' हा अर्थ सूचित होतो. आणि येथे ज्याप्रमाणे 'गाव' या ग्रहणाने घरादी संज्ञांचे ग्रहण होते, त्याचप्रमाणे 'मनुष्य' या ग्रहणाने स्त्री-पुरुष इत्यादी संज्ञांचे ग्रहण होते. ज्या अर्थी वृक्षादींना अनुसरून 'अरण्यसंज्ञा' होते, आणि त्यात पर्वत, वन, झाडी इत्यादींचा अंतर्भाव होतो, त्या अर्थी तेथे विद्यमान असलेला तो विभाग न घेता, केवळ एका अरण्यालाच अनुसरून 'अरण्यसंज्ञा' मनात धारण केली जाते. 'ओतरति' म्हणजे प्रवेश करतो. 'अधिमुच्चति' म्हणजे निश्चय करतो. 'पवत्तदरथा' (प्रवृत्तीचा संताप/थकवा) म्हणजे तशा प्रकारच्या प्रस्सद्धीच्या (प्रशांततेच्या) अभावामुळे स्थूल धर्माच्या प्रवृत्तीने सिद्ध होणारा संताप. 'किलेसदरथा' (क्लेशसंताप) म्हणजे अनुनय आणि प्रतिघापासून उत्पन्न होणारा क्लेशांचा संताप. 'दुसऱ्या पदात' म्हणजे 'ये अस्सु दरथा मनुस्ससञ्ञं पटिच्च' (मनुष्यसंज्ञेमुळे जे संताप आहेत) या पदात. मनसिकाराच्या (मनन/ध्यानाच्या) सातत्याने - 'ही पूर्वीसारखी स्थूल धर्मप्रवृत्ती नाही' अशा प्रकारे संस्कार दर्शवणाऱ्या संतापाची सूक्ष्मता आणि सुलभता सिद्ध झाली असल्यामुळे 'केवळ प्रवृत्तीचा संताप शिल्लक आहे' असे म्हटले आहे.

ယံ ကိလေသဒရထဇာတံ, တံ ဣမိဿာ ဒရထသညာယ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. ပဝတ္တဒရထမတ္တံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္ထိ ဣဒန္တိ ပဇာနာတီတိ ယောဇနာ. သုညတာ နိဗ္ဗတ္တီတိ သုညတန္တိ ပဝတ္တိ. သုညတာ သဟစရိတဉှိ သုညံ, ဣဓ သုညတာတိ ဝုတ္တာ.

जो क्लेशसंताप उत्पन्न होतो, तो या संतापसंज्ञेमध्ये नसतो, अशी योजना आहे. केवळ प्रवृत्तीचा संताप शिल्लक राहतो, 'हे येथे विद्यमानच आहे' असे जाणतो, अशी योजना आहे. 'सुञ्ञता निब्बत्ति' (शून्यता उत्पन्न होणे) म्हणजे शून्यता अशी प्रवृत्ती. शून्यतेशी सहचरित असणारेच 'शून्य' असते, येथे त्याला 'शून्यता' असे म्हटले आहे.

၁၇၇. အဿာတိ ဘဂဝတော ဧဝံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိ အဟောသိ. အစ္စန္တသုညတန္တိ ‘‘ပရမာနုတ္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ အရဟတ္တံ ဒေသေဿာမီတိ. အရညသညာယ ဝိသေသာနဓိဂမနတောတိ, ‘‘အရညံ အရည’’န္တိ မနသိကာရေန ဈာနာဒိဝိသေသဿ အဓိဂမာဘာဝတော, ‘‘ပထဝီ’’တိ မနသိကာရေန ဝိသေသာဓိဂမနတော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဝပိတေ သာလိအာဒယော သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ဓုဝသေဝနန္တိ နိယတသေဝနံ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာနံ. ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ‘‘သမ္ဘူတ’’န္တိ ဝစနသေသော ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္စ သမ္ဘူတ’’န္တိ. ပထဝိံ ပဋိစ္စ သမ္ဘူတာ ဟိ သညာတိ.

१७७. ‘अस्स’ (त्यांच्या) म्हणजे भगवंतांची आता सांगितल्या जाणाऱ्या प्रकारे चित्तप्रवृत्ती झाली. ‘अच्चन्तसुञ्ञतं’ (अत्यंत शून्यता) म्हणजे ‘परम अनुत्तर’ असे म्हटलेले अर्हत्त्व मी उपदेशेन, असा अर्थ आहे. ‘अरण्यसंज्ञेमुळे विशेषाचा अधिगम (प्राप्ती) न झाल्यामुळे’ म्हणजे ‘अरण्य, अरण्य’ अशा मनसिकाराने ध्यानादी विशेषाचा अधिगम न झाल्यामुळे, ‘पृथ्वी’ अशा मनसिकाराने विशेषाचा अधिगम होतो. आता तोच अर्थ उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी ‘यथा ही’ (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘एवं सन्ते’ (असे असता) म्हणजे अशा प्रकारे पेरणी केली असता शाली (तांदूळ) इत्यादी पिके समृद्ध होतात. ‘धुvसेवनं’ म्हणजे निरंतर सेवन, जे परिहार्य कर्मस्थान (ध्यानविषय) आहे. ‘पटिच्च’ (अनुसरून) येथे ‘सम्भूतं’ (उत्पन्न झालेले) हा शब्द उर्वरित म्हणून अपेक्षित असल्यामुळे ‘पटिच्च सम्भूतं’ (अनुसरून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. कारण पृथ्वीला अनुसरूनच संज्ञा उत्पन्न होते.

ပထဝီကသိဏေ [Pg.323] သော ပထဝီသညီ ဟောတိ, န ပကတိပထဝိယံ. တဿာတိ ပထဝီကသိဏဿ. တေဟီတိ ဂဏ္ဍာဒီဟိ. သုဋ္ဌု ဝိဟတန္တိ ယထာ ဝလီနံ လေသောပိ န ဟောတိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ အာကောဋိတံ. နဒီတဠာကာဒီနံ တီရပ္ပဒေသော ဥဒကဿ အာကရဋ္ဌေန ကူလံ, ဥန္နတဘာဝတော ဥဂ္ဂတံ ကူလံ ဝိယာတိ ဥက္ကူလံ, ဘူမိယာ ဥစ္စဋ္ဌာနံ. ဝိဂတံ ကူလန္တိ ဝိက္ကူလံ, နီစဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥစ္စနီစ’’န္တိ. ဧကံ သညန္တိ ဧကံ ပထဝီတိသညံယေဝ.

पृथ्वीकसिणामध्ये तो पृथ्वीसंज्ञी होतो, नैसर्गिक पृथ्वीवर नाही. ‘तस्स’ म्हणजे त्या पृथ्वीकसिणाचे. ‘तेहि’ म्हणजे गंड (गळू) इत्यादींनी. ‘सुट्ठु विहतं’ (चांगल्या प्रकारे ठोकलेले/समतल केलेले) म्हणजे ज्याप्रमाणे वळ्यांचा (सुरकुत्यांचा) लवलेशही राहत नाही, त्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे ठोकलेले. नदी, तलाव इत्यादींचा किनारा पाण्याचा साठा असल्यामुळे ‘कूल’ (काठ) आहे; उंच असल्यामुळे वर आलेला काठ म्हणजे ‘उक्कूल’ (उंचवटा), जो जमिनीचा उंच भाग आहे. काठ निघून गेलेला म्हणजे ‘विक्कूल’ (खळगा), जो जमिनीचा खोल भाग आहे. म्हणूनच ‘उंच-सखल’ असे म्हटले आहे. ‘एकं सञ्ञं’ म्हणजे केवळ एकच ‘पृथ्वी’ अशी संज्ञा.

၁၈၂. သတိပိ သင်္ခါရနိမိတ္တဝိရဟေ ယာဒိသာနံ နိမိတ္တာနံ အဘာဝေန ‘‘အနိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တာနိ ဒဿေတုံ, ‘‘နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟိတော’’တိ ဝုတ္တံ. စတုမဟာဘူတိကံ စတုမဟာဘူတနိဿိတံ. သဠာယတနပဋိသံယုတ္တံ စက္ခာယတနာဒိသဠာယတနသဟိတံ.

१८२. संस्कार-निमित्ताचा विरह (अभाव) असतानाही, ज्या प्रकारच्या निमित्तांच्या अभावामुळे ‘अनिमित्त’ असे म्हटले जाते, ते दर्शवण्यासाठी ‘नित्यनिमित्त इत्यादींनी विरहित’ असे म्हटले आहे. ‘चातुमहाभौतिक’ म्हणजे चार महाभूतांवर आश्रित केलेले. ‘सळायतनपटिसंयुत्तं’ म्हणजे चक्षु-आयतन इत्यादी सहा आयतनांनी युक्त केलेले.

၁၈၃. ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနန္တိ ဓမ္မာနဉ္စ ပုန ဝိပဿနံ. ဣဓာတိ အတ္တနော ပစ္စက္ခဘူတယထာဓိဂတမဂ္ဂဖလံ ဝဒတီတိ အာဟ – ‘‘အရိယမဂ္ဂေ စေဝ အရိယဖလေ စာ’’တိ. ဥပါဒိသေသဒရထဒဿနတ္ထန္တိ သဗ္ဗသော ကိလေသုပဓိယာ ပဟီနာယ ခန္ဓောပဓိ အဝိသိဋ္ဌာ, တပ္ပစ္စယာ ဒရထာ ဥပါဒိသေသဒရထာ, တံ ဒဿနတ္ထံ. ယသ္မာ ဝိသယတော ဂါမသညာ ဩဠာရိကာ, မနုဿသညာ သုခုမာ, တသ္မာ မနုဿသညာယ ဂါမသညံ နိဝတ္တေတွာ. ယသ္မာ ပန မနုဿသညာပိ သဘာဂဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟတော ဩဠာရိကာ, သဘာဂဝတ္ထုတော အရညသညာ သုခုမာ, တသ္မာ အရညသညာယ မနုဿသညံ နိဝတ္တေတွာ. ပထဝီသညာဒိနိဝတ္တနေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ သုတ္တန္တရေသု စ ဝုတ္တမေဝ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ. နိစ္စသာရာဒီနံ သဗ္ဗသော အဝတ္ထုတာယ အစ္စန္တမေဝ သုညတ္တာ အစ္စန္တသုညတာ.

१८३. ‘विपस्सनाय पटिविपस्सना’ (विपश्यनेची प्रति-विपश्यना) म्हणजे धर्मांचे पुन्हा विपश्यनेने निरीक्षण करणे. ‘येथे’ म्हणजे स्वतःला प्रत्यक्ष झालेल्या आणि प्राप्त झालेल्या मार्ग-फळाविषयी बोलत असल्यामुळे ‘आर्यमार्ग आणि आर्यफळ यांमध्ये’ असे म्हटले आहे. ‘उपादिसेसदरथदस्सनत्थं’ (उर्वरित उपाधीच्या संतापाचे दर्शन घडवण्यासाठी) म्हणजे सर्व प्रकारे क्लेश-उपाधी नष्ट झाली असता स्कंध-उपाधी शिल्लक राहते, आणि तिच्यामुळे होणारा संताप म्हणजे ‘उपादिसेसदरथ’ (उर्वरित उपाधीचा संताप), तो दर्शवण्यासाठी. ज्या अर्थी विषयाच्या दृष्टीने गावसंज्ञा स्थूल आहे आणि मनुष्यसंज्ञा सूक्ष्म आहे, त्या अर्थी मनुष्यसंज्ञेने गावसंज्ञा निवृत्त करून. परंतु ज्या अर्थी मनुष्यसंज्ञा देखील समान वस्तूच्या परिग्रहामुळे स्थूल आहे, आणि समान वस्तूच्या तुलनेत अरण्यसंज्ञा सूक्ष्म आहे, त्या अर्थी अरण्यसंज्ञेने मनुष्यसंज्ञा निवृत्त करून. पृथ्वीसंज्ञा इत्यादी निवृत्त करण्याचे कारण खालील सूत्रांमध्ये सांगितलेच आहे. ‘अनुपुब्बेन’ म्हणजे मार्गाच्या अनुक्रमाने. नित्य सार इत्यादींचा सर्व प्रकारे अभाव असल्यामुळे अत्यंत शून्य असणे म्हणजेच ‘अत्यंत शून्यता’ होय.

၁၈၄. သုညတဖလသမာပတ္တိန္တိ သုညတဝိမောက္ခဿ ဖလဘူတတ္တာ, သုညတာနုပဿနာယ ဝသေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ စ သုညတဖလသမာပတ္တိန္တိ လဒ္ဓနာမံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ. ယသ္မာ အတီတေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ အဟေသုံ, အနာဂတေ ဘဝိဿန္တိ, ဣဒါနိ ပန ဗုဒ္ဓသာသနဿ ဓရမာနတ္တာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ န ဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဂ္ဂဟဏံ အကတွာ, ‘‘ဧတရဟိပိ ဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကသင်္ခါတာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓရန္တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဘဝန္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

१८४. ‘सुञ्ञतफलसमापत्ति’ (शून्यताफलसमापत्ती) म्हणजे शून्यताविमोक्षाचे फल असल्यामुळे आणि शून्यतेच्या अनुदर्शनाने (विपश्यनेने) समापन्न होण्याजोगे असल्यामुळे ‘शून्यताफलसमापत्ती’ असे नाव मिळालेली अर्हत्त्वफलसमापत्ती होय. ज्या अर्थी भूतकाळात प्रत्येकबुद्ध झाले होते आणि भविष्यकाळात होतील, परंतु आता बुद्धशासन अस्तित्वात असल्यामुळे प्रत्येकबुद्ध अस्तित्वात नसतात, त्या अर्थी प्रत्येकबुद्धांचे ग्रहण न करता, ‘सध्या देखील बुद्ध आणि बुद्धश्रावक म्हणून ओळखले जाणारे’ असेच म्हटले आहे. कारण बुद्धशासन अस्तित्वात असताना प्रत्येकबुद्ध होत नाहीत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

चूळसुञ्ञतसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၂. မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. महासुञ्ञतसुत्तवर्णना (महासुञ्ञत सुत्ताची टीका)

၁၈၅. ဆဝိဝဏ္ဏေန [Pg.324] သော ကာဠော, န နာမေန. ပလာလသန္ထာရောတိ အာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကောစ္ဆစိမိလိကာကဋသာရာဒီနံ ဂဟဏံ. ဂဏဘိက္ခူနန္တိ ဂဏဗန္ဓနဝသေန ဘိက္ခူနံ.

१८५. तो त्वचेच्या रंगाने काळा होता, नावाने नाही. ‘पलालसन्थारो’ (पेंढ्याचा बिछाना) इत्यादींमध्ये ‘इत्यादी’ या शब्दाने कोच (आसन), चटई, चटईचे तुकडे इत्यादींचे ग्रहण होते. ‘गणभिक्खूनां’ म्हणजे गणाच्या बंधनाने (समूहाने राहणाऱ्या) भिक्खूंचे.

ယဒိ သံသယော နာမ နတ္ထိ, ‘‘သမ္ဗဟုလာ နု ခေါ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိတက္ကော ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဧတိဿာတိ ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ, ပုစ္ဆာ. သာ ‘‘သမ္ဗဟုလာ နော ဧတ္ထ ဘိက္ခူဝိဟရန္တီ’’တိ ဝစနံ, ဝိတက္ကော ပန ‘‘သမ္ဗဟုလာ နု ခေါ ဣဓ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တီ’’တိ ဣမိနာ အာကာရေန တဒါ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နော စိတ္တသင်္ကပ္ပော, တဿ ပရိဝိတက္ကဿ တဗ္ဘာဝဇောတနောယံ နု-ကာရော ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂေ စာယံ နု-ကာရော နိပါတမတ္တော’’တိ. ကိဉ္စာပိ ဂစ္ဆန္တော ဒိသွာ, ‘‘သမ္ဗဟုလာ နော ဧတ္ထ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တီ’’တိ ပုစ္ဆာဝသေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တော, အထ ခေါ ‘‘န ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု သောဘတိ သင်္ဂဏိကာရာမော’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၁၈၅) ဥပရိဒေသနာဝသေန မတ္ထကံ ဂစ္ဆန္တေ အဝိနိစ္ဆိတော နာမ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဝိသုံ ဝိနိစ္ဆိတော ဧဝ ဟောတိ, ဒိသွာ နိစ္ဆိနိတွာဝ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ တထာ ပုစ္ဆတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဇာနန္တာပိ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တီ’’တိ (ပါရာ. ၁၆). တေနာဟ ‘‘ဣတော ကိရာ’’တိအာဒိ.

जर खरोखरच काही संशय नसेल, तर "संबहुला नु खो" (खरोखरच अनेक [भिक्खू] आहेत का?) हे कशासाठी म्हटले आहे? यावर "वितक्कपुब्बभागा" (वितर्काचा पूर्वभाग) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जिचा वितर्क हा पूर्वभाग (आधीचा भाग) आहे, ती "वितक्कपुब्बभागा" म्हणजे विचारणा (प्रश्न) होय. ते "संबहुला नो एत्थ भिक्खू विहरन्ति" (येथे अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?) हे वचन आहे. तर वितर्क म्हणजे "येथे खरोखरच अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?" या स्वरूपात त्यावेळी भगवंतांच्या मनात उत्पन्न झालेला चित्तसंकल्प (विचार) होय. त्या वितर्काचा (विचाराचा) तोच भाव दर्शवण्यासाठी हा "नु" शब्द वापरला आहे, हे दाखवून देताना म्हटले आहे – "वितर्काच्या पूर्वभागात हा 'नु' शब्द केवळ एक निपात (अव्यय) आहे." जरी भगवंतांनी जाताना पाहून, "येथे अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?" अशा प्रश्नाच्या रूपाने विचारले असले, तरीही "हे आनंदा, समूहात रमणारा भिक्खू शोभून दिसत नाही..." इत्यादी (म. नि. ३.१८५) पुढील उपदेशाच्या संदर्भाने शिखरावर पोहोचताना तो अनिर्णित राहत नाही, तर तो स्पष्टपणे निश्चितच असतो. पाहून आणि निश्चित करूनच संभाषण सुरू करण्यासाठी ते तसा प्रश्न विचारतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "तथागत जाणत असूनही विचारतात" (पाराजिका १६). म्हणूनच "इतो किरा" इत्यादी म्हटले आहे।

ယထာ နဒီဩတိဏ္ဏံ ဥဒကံ ယထာနိန္နံ ပက္ခန္ဒတိ, ဧဝံ သတ္တာ ဓာတုသော သံသန္ဒန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဂဏဝါသော နဒီဩတိဏ္ဏဥဒကသဒိသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ – ‘‘နိရယတိရစ္ဆာနယောနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုရုဝိန္ဒာဒိနှာနီယစုဏ္ဏာနိ သဏှသုခုမဘာဝတော နာဠိယံ ပက္ခိတ္တာနိ နိရန္တရာနေဝ တိဋ္ဌန္တီတိ အာဟ – ‘‘စုဏ္ဏဘရိတာ နာဠိ ဝိယာ’’တိ. သတ္တပဏ္ဏာသ ကုလသတသဟဿာနီတိ သတ္တသတသဟဿာဓိကာနိ ပညာသ ကုလာနံယေဝ သတသဟဿာနိ, မနုဿာနံ ပန ဝသေန သတ္တ ကောဋိယော တဒါ တတ္ထ ဝသိံသု.

ज्याप्रमाणे नदीत उतरलेले पाणी सखल भागाकडे वाहते, त्याचप्रमाणे प्राणी आपापल्या धातूंच्या (स्वभावानुसार) एकत्र येतात. म्हणून "समूहात राहणे हे नदीत उतरलेल्या पाण्यासारखे आहे" असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी "निरय-तिरच्छानयोनी" (नरक आणि तिर्यक योनी) इत्यादी म्हटले आहे. कुरुविंद इत्यादी स्नानाचे चूर्ण अतिशय सूक्ष्म व मऊ असल्यामुळे नळीत भरले असता ते पोकळी न ठेवता दाटीवाटीने राहते, हे दर्शवण्यासाठी "चूर्णाने भरलेल्या नळीप्रमाणे" असे म्हटले आहे. "सत्तपण्णास कुलसतसहस्सानी" म्हणजे सात लाख अधिक पन्नास लाख कुळे (एकूण सत्तावन्न लाख कुळे). माणसांच्या संख्येनुसार विचार केला तर त्यावेळी तेथे सात कोटी लोक राहत होते।

တတော စိန္တေသိ, ကထံ? ကာမဉ္စာယံ လောကပကတိ, မယှံ ပန သာသနေ အယုတ္တောဝ သောတိ အာဟ – ‘‘မယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မန္တိ သဘာဝသိဒ္ဓံ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ ဝုစ္စတိ. န ခေါ ပနေတံ သက္ကာ ဂိလာနုပဋ္ဌာနဩဝါဒါနုသာသနိအာဒိဝသေန သမာဂမဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. ဂဏဘေဒနန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ ဝိဝေစနံ.

त्यानंतर त्यांनी विचार केला, कसा? "जरी हा जगाचा स्वभाव असला, तरी माझ्या शासनात (धम्मामध्ये) हे अयोग्यच आहे," म्हणून "मया" (माझ्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. "धम्म" म्हणजे स्वभावसिद्ध (नैसर्गिक नियम). "संवेग" म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान म्हटले जाते. परंतु, आजारी लोकांची सेवा करणे, उपदेश व अनुशासने देणे इत्यादी कारणांमुळे एकत्र येण्याची इच्छा असणे शक्य नाही (किंवा हे टाळणे शक्य नाही). "गणभेदन" म्हणजे समूहाच्या संसर्गापासून अलिप्त होणे (विवेक)।

၁၈၆. ကတပရိဘဏ္ဍန္တိ [Pg.325] ပုဗ္ဗေ ကတသံဝိဓာနဿ စီဝရဿ ဝုတ္တာကာရေန ပဋိသင်္ခရဏံ. နောတိ အမှာကံ. အနတ္တမနောတိ အနာရာဓိတစိတ္တော.

१८६. "कतपरिभण्डं" म्हणजे पूर्वी तयार केलेल्या चीवराची सांगितलेल्या पद्धतीने दुरुस्ती करणे. "नो" म्हणजे आमचे. "अनत्तमनो" म्हणजे अप्रसन्न चित्त असलेला (नाराज)।

သကဂဏေန သဟဘာဝတော သင်္ဂဏိကာတိ အာဟ ‘‘သကပရိသသမောဓာန’’န္တိ. ဂဏောတိ ပန ဣဓ ဇနသမူဟောတိ ဝုတ္တံ ‘‘နာနာဇနသမောဓာန’’န္တိ. သောဘတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနတော. ကာမတော နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, ဧဝံ နိက္ခမဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုခံ. ဂဏသင်္ဂဏိကာကိလေသသင်္ဂဏိကာဟိ ပဝိဝိတ္တိ ပဝိဝေကော. ပဝိဝေကဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုခံ. ရာဂါဒီနံ ဥပသမာဝဟံ သုခံ ဥပသမသုခံ. မဂ္ဂသမ္ဗောဓာဝဟံ သုခံ သမ္ဗောဓိသုခံ. နိကာမေတဗ္ဗဿ, နိကာမံ ဝါ လာဘီ နိကာမလာဘီ. နိဒုက္ခံ သုခေနေဝ လဘတီတိ အဒုက္ခလာဘီ. ကသိရံ ဝုစ္စတိ အပ္ပကန္တိ အာဟ – ‘‘အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ’’တိ.

आपल्या स्वतःच्या समूहासोबत राहणे म्हणजे "संगणिका" (संसर्ग), म्हणून "सकपरिससमोधानं" (आपल्या परिषदेचे एकत्र येणे) असे म्हटले आहे. परंतु येथे "गण" म्हणजे लोकांचा समूह होय, म्हणून "नानाजनसमोधानं" (विविध लोकांचे एकत्र येणे) असे म्हटले आहे. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण केल्याने तो शोभून दिसतो. कामातून (वासनांतून) बाहेर पडणे म्हणजे "निक्खम" (नैष्क्रम्य), अशा प्रकारे नैष्क्रम्यामुळे उत्पन्न झालेले सुख. समूहाच्या संसर्गापासून आणि क्लेशांच्या संसर्गापासून अलिप्त असणे म्हणजे "पविवेक" (प्रविवेक/एकांत). प्रविवेकामुळे उत्पन्न झालेले सुख. राग (आसक्ती) इत्यादींच्या उपशमातून मिळणारे सुख म्हणजे "उपशमसुख". मार्गाच्या संबोधीला (ज्ञानाला) प्राप्त करून देणारे सुख म्हणजे "संबोधिसुख". इच्छित गोष्टी सहज मिळवणारा किंवा इच्छेनुसार लाभ मिळवणारा तो "निकामलाभी". दुःखाशिवाय केवळ सुखानेच लाभ मिळवणारा तो "अदुःखलाभी". "कसीर" म्हणजे थोडे किंवा कष्टाने मिळणे, म्हणून "अकसीरलाभी म्हणजे विपुल लाभ मिळवणारा" असे म्हटले आहे।

သာမာယိကန္တိ သမယေ ကိလေသဝိမုစ္စနံ အစ္စန္တမေဝါတိ သာမာယိကံ မ-ကာရေ အ-ကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ. တေနာဟ – ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. ကန္တန္တိ အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ ကမနီယံ မနောရမ္မံ. အသာမာယိကံ အစ္စန္တဝိမုတ္တံ.

"सामायिक" म्हणजे विशिष्ट वेळी क्लेशांपासून पूर्णपणे मुक्त होणे. "म" कारामधील "अ" कार दीर्घ करून "सामायिक" असा शब्द बनतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "अर्पित (एकाग्र) झालेल्या वेळी क्लेशांपासून मुक्त असणे." "कांत" म्हणजे अंगाच्या संततीमुळे (शरीराच्या अवयवांच्या रचनेमुळे) आणि आलंबनाच्या संततीमुळे कमनीय व मनोहारी असणे. "असामायिक" म्हणजे अत्यंत (पूर्णपणे आणि कायमचे) मुक्त असणे।

ဧတ္တာဝတာတိအာဒိနာ သင်္ဂဏိကာရာမဿ ဝိသေသာဓိဂမဿ အန္တရာယိကဘာဝံ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ သဟ နိဒဿနေန ဒဿေတိ. တတ္ထ သာ ဒုဝိဓာ အန္တရာယိကတာ ဝေါဒါနဓမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိဟေတုကာ, သံကိလေသဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုကာ စ.

"एत्तावता" (एवढ्यानेच) इत्यादींद्वारे समूहात रममाण होणे हे विशेष अधिगम (उच्च आध्यात्मिक प्राप्ती) मिळवण्यात कशा प्रकारे अडथळा ठरते, हे अन्वय (सकारात्मक) आणि व्यतिरेक (नकारात्मक) पद्धतीने उदाहरणासह दाखवले आहे. त्यामध्ये तो अडथळा दोन प्रकारचा आहे: वोदानधम्मांच्या (शुद्ध धर्मांच्या) उत्पत्तीला रोखणारा आणि संकिलेसधम्मांच्या (क्लेशकारक धर्मांच्या) उत्पत्तीला कारणीभूत ठरणारा।

တေ ပဌမံ ‘‘သင်္ဂဏိကာရာမော’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတွာ ဣတရံ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဣဒါနိ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဋ္ဌိဉ္စ ပဋိစ္စ နှာရုဉ္စ ပဋိစ္စ စမ္မဉ္စ ပဋိစ္စ မံသဉ္စ ပဋိစ္စ အာကာသော ပရိဝါရိတော ရူပန္တွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၆) ဝိယ ဣဓ ရူပသဒ္ဒေါ ကရဇကာယပရိယာယောတိ ‘‘ရူပန္တိ သရီရ’’န္တိ အာဟ. ‘‘နာဟံ, အာနန္ဒ…ပေ… ဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခစိတ္တာနံ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနမ္ပိ အသပ္ပာယဝဇ္ဇနသပ္ပာယသေဝနဝသေန ကာယဿ ပရိဟရဏံ ဟောတီတိ? သစ္စံ, တံ ပန ယော ကလ္လသရီရံ နိဿာယ ဓမ္မသာဓနာယ အနုယုဉ္ဇိတုကာမော ဟောတိ, တဿေဝ ဓမ္မသာဓနတာဝသေန. ဓမ္မသာဓနဘာဝဉှိ အပေက္ခိတွာ အသပ္ပာယံ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယဝသေန ပေါသေတွာ သုဋ္ဌုတရံ ဟုတွာ [Pg.326] အနုယုဉ္ဇနတော ကာယဿ ပရိဟရဏံ, န သော ကာယေ အဘိရတော နာမ ဟောတိ ပစ္စဝေက္ခဏာယတ္တတ္တာ အပေက္ခာယ ဝိနောဒိတဗ္ဗော တာဒိသောတိ. ဥပါလိဂဟပတိနောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဒသဗလသာဝကတ္တုပဂမနသင်္ခါတေနာ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

त्यांना प्रथम "संगणिकाराम" (समूहात रमणारा) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करून, दुसऱ्या बाजूचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "आता दोषांची उत्पत्ती दाखवताना" इत्यादी म्हटले आहे. "हाडे, मज्जातंतू (स्नायू), त्वचा आणि मांस यांच्या आधारे वेढलेली पोकळी रूप या संज्ञेस प्राप्त होते" इत्यादींमध्ये (म. नि. १.३०६) ज्याप्रमाणे "रूप" हा शब्द भौतिक शरीराचा वाचक आहे, त्याचप्रमाणे येथेही "रूप म्हणजे शरीर" असे म्हटले आहे. "हे आनंदा, मी... पे... डोमनस्स (दौर्मनस्य) आणि उपायास (निराशा) पाहत नाही" असे कशासाठी म्हटले आहे? शरीर आणि जीवनाविषयी निरपेक्ष चित्त असलेल्या आणि विपश्यनेचा आरंभ केलेल्या साधकांनाही अहितकारक गोष्टींचा त्याग करून हितकारक गोष्टींचे सेवन करण्याच्या स्वरूपात शरीराचे रक्षण करावे लागते की नाही? हे सत्य आहे, परंतु जे निरोगी शरीराचा आश्रय घेऊन धम्मसाधनेमध्ये मग्न होऊ इच्छितात, त्यांच्यासाठीच ती धम्मसाधनेची अनुकूलता असते. धम्मसाधनेच्या स्थितीची अपेक्षा ठेवून, अहितकारक गोष्टी टाळून आणि हितकारक गोष्टींद्वारे शरीराचे पोषण करून, ते अधिक सुदृढ बनवून साधनेत मग्न राहण्यासाठी शरीराचे रक्षण केले जाते. तो शरीरात रममाण झालेला नसतो, कारण त्याचे रक्षण हे पच्चवेक्खणा (प्रत्यवेक्षण/जागरूकता) वर आधारित असते आणि अशी आसक्ती दूर केली पाहिजे. "उपालि गृहपती" या संदर्भात देखील "दशबलांच्या (बुद्धांच्या) श्रावकत्वाचा स्वीकार केल्यामुळे" असा अर्थ जोडून घ्यावा।

၁၈၇. မဟာကရုဏာဝသေန ပရိဝုတာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နောပိ ဧကန္တဝိဝေကဇ္ဈာသယတ္တာ ဧကကောဝ. ဧတေန သတ္ထုနော ပဝိဝိတ္တဿ ပဝိဝေကတ္တေန ဝိဝိတ္တတံ ဒဿေတိ. ရူပါရူပပဋိဘာဂနိမိတ္တေဟိ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ရူပါဒီနံ သင်္ခတနိမိတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အတိဝိယ သန္တတရပဏီတတမဘာဝေန ဝိသေသတော သိနောတိ ဗန္ဓတီတိ ဝိသယော, သော ဧဝ သသန္တတိပရိယာပန္နတာယ အဇ္ဈတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ – ‘‘သုညတန္တိ သုညတဖလသမာပတ္တိ’’န္တိ. ဥပဓိဝိဝေကတာယ အသင်္ခတာ ဓာတု ဣဓ ဝိဝေကောတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ဝိဝေကနိန္နေနာ’’တိအာဒိ. ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ အသေသေတွာ အာသဝဋ္ဌာနိယာနဉ္စ ဓမ္မာနံ တတ္ထ ဝိဂတတ္တာ တေသံ ဝသေန ဝိဂတန္တေန, ဧဝံဘူတံ တေသံ ဗျန္တိဘာဝံ ပတ္တန္တိ ပါဠိယံ ‘‘ဗျန္တိဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥယျောဇနံ ဝိဿဇ္ဇနံ, တံ ဧတဿ အတ္ထိ, ဥယျောဇေတိ ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ဝါ ဥယျောဇနိကံ. ယသ္မာ န သဗ္ဗကထာ ဥယျောဇနဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥယျောဇနိကပဋိသံယုတ္တ’’န္တိ.

१८७. महाकरुणेमुळे परिषदेने (लोकांनी) वेढलेले असूनही, मध्यभागी बसलेले असतानाही, एकांत आणि विवेकाच्या (अलिप्ततेच्या) इच्छेमुळे ते एकटेच असतात. याद्वारे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) एकांतप्रियतेमुळे त्यांची अलिप्तता दिसून येते. रूप आणि अरूप यांच्या प्रतिभाग निमित्तांपासून निवृत्त होण्यासाठी "रूप इत्यादी संखत निमित्तांचे" असे म्हटले आहे. अत्यंत शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) भावामुळे जे विशेष रूपाने बांधून ठेवते तो "विषय" होय, आणि तोच स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे "अध्यात्म" (अंतर्गत) आहे. ते काय आहे? यावर म्हटले आहे – "शून्यता म्हणजे शून्यता फलसमापत्ती होय." उपाधींच्या विवेकामुळे (अलिप्ततेमुळे) असंस्कृत धातूला येथे "विवेक" असे अभिप्रेत धरले आहे, म्हणून "विवेकनिन्रेण" (विवेकप्रवण) इत्यादी म्हटले आहे. विनाशाचा अंशही शिल्लक न ठेवता, आसव उत्पन्न करणाऱ्या धर्मांचा तेथे नाश झाल्यामुळे, त्यांच्या विनाशाच्या संदर्भाने, अशा प्रकारे त्यांचा अंत झाला आहे हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "ब्यन्तिभूतेन" (नष्ट झालेल्या) असे म्हटले आहे. "उय्योजन" म्हणजे निरोप देणे किंवा पाठवणी करणे. जे यामध्ये समाविष्ट आहे, किंवा जे निरोप देते, त्याला "उय्योजनिक" म्हणतात. कारण सर्वच संभाषणे केवळ निरोप देण्याच्या उद्देशाने होत नाहीत, म्हणून "उय्योजनिकपटिसंयुत्तं" (निरोप देण्याशी संबंधित) असे म्हटले आहे।

တေလပါကံ ဂဏှန္တော ဝိယာတိ ယထာ တေလပါကော နာမ ပရိစ္ဆိန္နကာလော န အတိက္ကမိတဗ္ဗော, ဧဝံ အတ္တနော သမာပတ္တိကာလံ အနတိက္ကမိတွာ. ယထာ ဟိ ကုသလော ဝေဇ္ဇော တေလံ ပစန္တော တံ တံ တေလကိစ္စံ စိန္တေတွာ ယဒိ ဝါ ပတ္ထိန္နပါကော, ယဒိ ဝါ မဇ္ဈိမပါကော, ယဒိ ဝါ ခရပါကော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, တဿ ကာလံ ဥပဓာရေတွာ ပစတိ, ဧဝံ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝေနေယျာနံ ဉာဏပရိပါကံ ဥပဓာရေတွာ တံ တံ ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ပရိသံ ဥယျောဇေန္တော စ ဝိဝေကနိန္နေနေဝ စိတ္တေန ဥယျောဇေတိ. ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိပိ တဒဘိနီဟတမနောဝိညာဏဝသေန နိဗ္ဗာနနိန္နာနေဝ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သင်္ခါရာနံ သုဋ္ဌု ပရိညာတတာယ ပဏီတာနမ္ပိ ရူပါဒီနံ အာပါထဂမနေ ပဂေဝ ဣတရေသံ ပဋိကူလတာဝ သုပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ ဃမ္မာဘိတတ္တဿ ဝိယ သီတဇလဋ္ဌာနနိန္နတာ နိဗ္ဗာနနိန္နမေဝ စိတ္တံ ဟောတိ, တဿ အတိဝိယ သန္တပဏီတဘာဝတော.

तेलपाक (तेल शिजवणे) ग्रहण करण्याप्रमाणे, म्हणजे ज्याप्रमाणे तेलपाक नावाचा मर्यादित काळ ओलांडायचा नसतो, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या समापत्तीचा (ध्यानाचा) काळ न ओलांडता. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल वैद्य तेल शिजवताना त्या त्या तेलाच्या प्रक्रियेचा विचार करून, मग तो पातळ पाक असो, मध्यम पाक असो किंवा कठीण पाक असो, जो हवा असेल, त्याचा काळ लक्षात घेऊन शिजवतो; त्याचप्रमाणे भगवान धम्मदेशना करताना विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या ज्ञानपरिपक्काचा विचार करून, त्या त्या काळाचे उल्लंघन न करता धम्मदेशना देऊन आणि परिषदेला निरोप देताना विवेकप्रवण चित्तानेच निरोप देतात. दोन्ही पंचविज्ञान देखील त्याद्वारे उत्पन्न झालेल्या मनोविज्ञानाच्या प्रभावाने निर्वाणप्रवणच असतात. कारण बुद्धांना संस्कारांचे उत्तम प्रकारे परिज्ञान असल्यामुळे, प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा रूपादी विषयांच्या समोर येण्याने, इतरांच्या प्रतिकूलतेची गोष्ट तर दूरच, ती प्रतिकूलता स्पष्टपणे प्रकट होऊन उपस्थित होते. म्हणूनच, उन्हाने तापलेल्या माणसाची जशी थंड पाण्याच्या जागेकडे प्रवृत्ती असते, तसेच त्यांचे चित्त निर्वाणप्रवणच असते, कारण ते अत्यंत शांत आणि प्रणीत आहे.

၁၈၈. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ [Pg.327] ဣဓ ဈာနာရမ္မဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝါ’’တိ. ဣဓ နိယကဇ္ဈတ္တံ သုညတံ. အပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနဉှိ ဧတ္ထ ‘‘နိယကဇ္ဈတ္တ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ ဝိပဿနာဝိသေသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, နိယကဇ္ဈတ္တံ နိဇ္ဇီဝနိဿတ္တတံ, အနတ္တတန္တိ အတ္ထော. အသမ္ပဇ္ဇနဘာဝဇာနနေနာတိ ဣဒါနိ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝီထိပဋိပန္နံ န ဟောတိ, ဥပ္ပထမေဝ ပဝတ္တတီတိ ဇာနနေန.

१८८. ‘अध्यात्मच’ म्हणजे येथे ध्यानाचे आलंबन अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘गोचरअध्यात्मच’. येथे स्वतःचे अध्यात्म हे शून्यता आहे. कारण येथे ‘स्वतःचे अध्यात्म’ म्हणजे अपगुण-पादक-ध्यान अभिप्रेत आहे, कारण येथे विशेष विपस्सना अभिप्रेत आहे. स्वतःचे अध्यात्म म्हणजे निर्जीवता, निसत्त्वता आणि अनत्तता (अनात्मता) असा अर्थ आहे. ‘असंप्रजन्यभाव जाणण्याने’ म्हणजे ‘आता माझे कम्मट्ठान मार्गावर आलेले नाही, तर ते चुकीच्या मार्गानेच चालले आहे’ हे जाणण्याने.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝတာ ဝိပဿနာယ ဧဝ ပါဒကေ ဈာနေ အဝတွာ ပါဒကဇ္ဈာနံ ဂဟိတန္တိ အာဟ – ‘‘အပ္ပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနတော’’တိအာဒိ. န ပက္ခန္ဒတိ သမ္မာ န သမာဟိတတ္တာ. သော ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တဓမ္မာ မယှံ နိဇ္ဇဋာ နိဂုမ္ဗာ ဟုတွာ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဟန္ဒာဟံ ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေ မနသိ ကရေယျံ ဧကစ္စေသု သင်္ခါရေသု ဥပဋ္ဌိတေသု ဣတရေပိ ဥပဋ္ဌဟေယျုမေဝါ’’တိ ပရဿ…ပေ… မနသိ ကရောတိ. ပါဒကဇ္ဈာနဝသေန ဝိယ သမ္မသိတဇ္ဈာနဝသေနပိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတိယေဝါတိ အာဟ – ‘‘အရူပသမာပတ္တိယံ နု ခေါ ကထန္တိ အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတီ’’တိ. န မေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မယှံ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝီထိပဋိပန္နံ ဟုတွာ န ဝဟတီတိ. ပါဒကဇ္ဈာနမေဝါတိ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတမေဝ ဈာနံ. ပုနပ္ပုနံ မနသိ ကာတဗ္ဗန္တိ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ဝိပဿနာယ တိက္ခဝိသဒတာပါဒနာယ. အဝဟန္တေ နိပုဏာဘာဝေန ဆေဒနကိရိယာယ အပ္ပဝတ္တန္တေ. သမာပဇ္ဇိတွာ ဝိပဿနာယ တိက္ခကမ္မကရဏံ သမထဝိပဿနာဝိဟာရေနာတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ မနသိကာရော ဝဟတီ’’တိ.

परंतु येथे भगवंतांनी विपस्सनाचे पादक ध्यान न सांगता पादक ध्यान का ग्रहण केले? म्हणून म्हटले आहे— ‘अपगुण-पादक-ध्यानामुळे’ इत्यादी. ‘प्रवेश करत नाही’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे समाहित न झाल्यामुळे. तो विचार करतो, ‘माझे अध्यात्मिक धम्म गुंतागुंतीचे व जंजाळयुक्त होऊन माझ्यासमोर उपस्थित होत नाहीत, तर मग मी बाह्य धम्मांचे मनसिकार करतो, जेणेकरून काही संस्कार उपस्थित झाले असता इतरही उपस्थित होतीलच’ अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या...पे... मनसिकार करतो. पादक ध्यानाच्या प्रभावाप्रमाणेच संमसित (परीक्षित) ध्यानाच्या प्रभावाने देखील तो उभतोभागविमुक्त होतोच, म्हणून म्हटले आहे— ‘अरूप समापत्तीमध्ये कसे काय बरे आनेञ्ज मनसिकार करतो?’ ‘माझे चित्त प्रवेश करत नाही’ म्हणजे माझे विपस्सना चित्त मार्गावर येऊन प्रवृत्त होत नाही. ‘पादक ध्यानच’ म्हणजे विपस्सनाचे पादक (पायाभूत) असलेले ध्यानच. ‘पुन्हा पुन्हा मनसिकार करावा’ म्हणजे विपस्सनाची तीक्ष्णता आणि स्पष्टता प्राप्त करण्यासाठी पुन्हा पुन्हा समापत्तीत प्रवेश करावा. प्रवृत्त न होण्यामध्ये, कौशल्याच्या अभावामुळे छेदनाची क्रिया प्रवृत्त न होत असताना. समापत्तीत प्रवेश करून विपस्सनाचे तीक्ष्ण कार्य करणे हे समथ-विपस्सना विहाराने होते, म्हणून म्हटले आहे— ‘कम्मट्ठानामध्ये मनसिकार प्रवृत्त होतो’.

၁၈၉. သမ္ပဇ္ဇတိ မေတိ ဝီထိပဋိပတ္တိယာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသာဘာဝတော သမ္ပဇ္ဇတိ မေ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဇာနနေန. ဣရိယာပထံ အဟာပေတွာတိ ယထာ ပရိဿမော နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အတ္တနော ဗလာနုရူပံ တဿ ကာလံ နေတွာ ပမာဏမေဝ ပဝတ္တနေန ဣရိယာပထံ အဟောပေတွာ. သဗ္ဗဝါရေသူတိ ဌာနနိသဇ္ဇာသယနဝါရေသု. ကထာဝါရေသု ပန ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝဒန္တိ. ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ, ‘‘ဣမိနာ ဝိဟာရေနာ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ.

१८९. ‘माझे यशस्वी होते’ म्हणजे मार्गावर प्रवृत्त झाल्यामुळे पूर्वीपेक्षा आणि नंतरपेक्षा कोणताही फरक न राहिल्याने ‘माझे कम्मट्ठान यशस्वी होत आहे’ हे जाणण्याने. ‘इरियापथाचा त्याग न करता’ म्हणजे जसा थकवा येणार नाही, अशा प्रकारे स्वतःच्या बलानुसार तो काळ घालवून योग्य प्रमाणातच प्रवृत्त राहून इरियापथाचा त्याग न करता. ‘सर्व प्रसंगांमध्ये’ म्हणजे उभे राहणे, बसणे आणि झोपणे या प्रसंगांमध्ये. परंतु संभाषण प्रसंगांमध्ये तिथे तिथे विशेष सांगतात. ‘हे म्हटले आहे’ म्हणजे ‘या विहाराने’ इत्यादी वचन म्हटले आहे.

၁၉၀. ကာမဝိတက္ကာဒယော ဩဠာရိကကာမရာဂဗျာပါဒသဘာဂါတိ အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကပဟာနေန ဒွေ မဂ္ဂေ ကထေတွာ’’တိ. ကာမဂုဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏေတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏံ [Pg.328] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အညထာ သဗ္ဗေပိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏမေဝ. သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရောတိ အာဟ ‘‘သမုဒါစရဏတော’’တိ. သော ပန ယသ္မာ စိတ္တဿ, န သတ္တဿ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘စေတသော’’တိ. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော ဧ-ကာရဿ စ အကာရော ကတောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သန္တေ ဧတန္တိ.

१९०. कामवितर्क इत्यादी हे स्थूल कामराग आणि व्यापाद यांच्याशी समान स्वभावाचे आहेत, म्हणून म्हटले आहे— ‘वितर्कांच्या प्रहाणाने दोन मार्ग सांगून’. ‘कामगुणांमध्ये’ हे निर्धारण अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. ‘कोणत्यातरी क्लेशोत्पत्तीच्या कारणामध्ये’ हे त्या पुद्गलाच्या क्लेशोत्पत्तीच्या कारणाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, अन्यथा सर्व पाचही कामगुण हे क्लेशोत्पत्तीचे कारणच आहेत. ‘समुदाचरती’ (आचरण करतो) म्हणजे समुदाचार, म्हणून म्हटले आहे— ‘समुदाचरणाने’. परंतु तो समुदाचार चित्ताचा असतो, सत्त्वाचा (प्राण्याचा) नाही, म्हणूनच पालिमध्ये ‘चेतसो’ (चित्ताचे) असे म्हटले आहे. ‘म’ कार हा पदसंधी करणारा आहे आणि ‘ए’ काराचा ‘अ’ कार केला आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘असे असताना हे’.

၁၉၁. အနုသယောတိ မာနာနုသယော ဘဝရာဂါနုသယော အဝိဇ္ဇာနုသယောတိ တိဝိဓောပိ အနုသယော ပဟီယတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ, ‘‘တတော မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ, ဖလတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခမာနော ပဟီနဘာဝံ ဇာနာတိ, တဿ ဇာနနေန သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယေန.

१९१. ‘अनुशय’ म्हणजे मानानुशय, भवरागानुशय आणि अविद्यानुशय हे तिन्ही प्रकारचे अनुशय अरहत्त मार्गाने प्रहीण होतात. ‘सांगितलेल्या पद्धतीनेच’ म्हणजे, ‘त्यानंतर मार्गानंतर लगेच फल प्राप्त होते, फलातून उठून प्रत्यवेक्षण करताना तो प्रहीण झालेला भाव जाणतो, आणि ते जाणल्याने तो संप्रजन्ययुक्त होतो’ या सांगितलेल्या पद्धतीने.

ကုသလတော အာယာတီတိ အာယတော, သော ဧတေသန္တိ ကုသလာယတိကာ. တေနာဟ ‘‘ကုသလတော အာဂတာ’’တိ. တံ ပန နေသံ ကုသလာယတိကတ္တံ ဥပနိဿယဝသေန ဟောတိ သဟဇာတဝသေနပီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ, ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘कुशलापासून येतो’ म्हणून ‘आयत’ (आलेला), तो ज्यांच्यामध्ये आहे ते ‘कुशलायतिक’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कुशलापासून आलेले’. परंतु त्यांचे ते कुशलायतिकत्व उपनिस्सय भावाने किंवा सहजात भावाने देखील असते, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी ‘सेय्यथिदं’ इत्यादी म्हटले आहे.

ယသ္မာ ပန ယထာဝုတ္တဓမ္မေသု ကေစိ လောကိယာ, ကေစိ လောကုတ္တရာ; အထ ကသ္မာ ဝိသေသေန ‘‘လောကုတ္တရာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘လောကေ ဥတ္တရာ ဝိသိဋ္ဌာ’’တိ. တေန လောကိယဓမ္မေသု ဥတ္တမဘာဝေန ဈာနာဒယော လောကုတ္တရာ ဝုတ္တာ, န လောကဿ ဥတ္တရဏတောတိ ဒဿေတိ. ယံ ကိဉ္စိ မဟဂ္ဂတစိတ္တံ မာရဿ အဝိသယော အကာမာဝစရတ္တာ, ပဂေဝ တံ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတံ သုဝိက္ခာလိတမလန္တိ အာဟ – ‘‘ဇာနိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ဧကော အာနိသံသော အတ္ထိ ဘာဝနာနုယောဂဿ သပ္ပာယဓမ္မကထာပဋိလာဘော.

परंतु ज्याअर्थी वर सांगितलेल्या धम्मांमध्ये काही लौकिक आहेत आणि काही लोकोत्तर; तर मग विशेष रूपाने ‘लोकोत्तर’ असे का म्हटले आहे? म्हणून म्हटले आहे— ‘लोकात जे उत्तर (श्रेष्ठ) आणि विशिष्ट आहेत’. त्याद्वारे, लौकिक धम्मांमध्ये उत्तम असल्यामुळे ध्यान इत्यादींना लोकोत्तर म्हटले आहे, लोकाच्या पलीकडे जाण्याने नाही, हे दर्शवले आहे. जे काही महग्गत चित्त आहे, ते कामावचर नसल्यामुळे माराचा विषय नसते, मग विपस्सनाचे पादक असलेले आणि मळ पूर्णपणे धुऊन गेलेले चित्त तर माराच्या कक्षेबाहेर असणारच, म्हणून म्हटले आहे— ‘जाणण्यास समर्थ होत नाही’. भावनानुयोगाचा एक फायदा म्हणजे सप्पाय धम्मकथेचा लाभ होणे हा आहे.

၁၉၂. ဧတဒတ္ထန္တိ ကေဝလဿ သုတဿ အတ္ထာယ. သပ္ပာယာသပ္ပာယဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု သပ္ပာယဝသေန ဒသကထာဝတ္ထူနိ အာဂတာနီတိ? သစ္စမေတံ, အသပ္ပာယကထာဝဇ္ဇနပုဗ္ဗိကာယ သပ္ပာယ ကထာယ ဝသေန အာဂတတ္တာ ‘‘သပ္ပာယာသပ္ပာယဝသေန အာဂတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုတပရိယတ္တိဝသေနာတိ သရူပေန တတ္ထ အနာဂတာနိပိ ဒသကထာဝတ္ထူနိ သုတ္တဂေယျာဒိအန္တောဂဓတ္တာ, ‘‘သုတပရိယတ္တိဝသေန အာဂတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိပူရဏဝသေန သရူပတော အာဂတတ္တာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. အတ္ထောတိ သာမညတ္ထော.

१९२. ‘या अर्थासाठी’ म्हणजे केवळ श्रुताच्या अर्थासाठी. ‘सप्पाय आणि असप्पाय भावाने’ असे का म्हटले आहे? दहा कथावस्तू तर सप्पाय भावानेच आल्या आहेत ना? हे सत्य आहे, परंतु असप्पाय कथेचे वर्जन करून सप्पाय कथेच्या माध्यमाने आल्या असल्यामुळे ‘सप्पाय-असप्पाय भावाने आल्या आहेत’ असे म्हटले आहे. ‘श्रुत-परियत्तीच्या भावाने’ म्हणजे मूळ रूपात तिथे न आलेल्या देखील दहा कथावस्तू सुत्त, गेय्य इत्यादींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे ‘श्रुत-परियत्तीच्या भावाने आल्या आहेत’ असे म्हटले आहे. परिपूर्णतेच्या भावाने मूळ रूपात आल्यामुळे या ठिकाणी राहून त्या सांगायला हव्यात. ‘अर्थ’ म्हणजे सामान्य अर्थ.

၁၉၃. အနုအာဝတ္တန္တီတိ [Pg.329] အနုအနု အဘိမုခါ ဟုတွာ ဝတ္တန္တိ, ပယိရုပါသနာဒိဝသေန အနုကူလယန္တိ. မုစ္ဆနတဏှန္တိ ပစ္စယေသု မုစ္ဆနာကာရံ. တဏှာယ ပတ္ထနာ နာမ တေနာကာရေန ပဝတ္တီတိ အာဟ – ‘‘ပတ္ထေတိ ပဝတ္တေတီ’’တိ. ကိလေသူပဒ္ဒဝေနာတိ ကိလေသသင်္ခါတေန ဥပဒ္ဒဝေန. ကိလေသာ ဟိ သတ္တာနံ မဟာနတ္ထကရဏတော ‘‘ဥပဒ္ဒဝေါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အတ္တနော အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နေန ကိလေသူပဒ္ဒဝေန အန္တေဝါသိနော, ဥပဒ္ဒဝေါ အန္တေဝါသူပဒ္ဒဝေါ, ဗြဟ္မစရိယဿ ဥပဒ္ဒဝေါ ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘သေသုပဒ္ဒဝေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ. ဂုဏမရဏံ ကထိတံ, န ဇီဝိတမရဏံ.

१९३. ‘अनुआवत्तन्ति’ (अनुआवृत्त होतात) म्हणजे वारंवार अभिमुख होऊन प्रवृत्त होतात, सेवा-उपासना इत्यादींद्वारे अनुकूल होतात. ‘मुच्छनतण्हा’ (मूर्च्छना-तृष्णा) म्हणजे प्रत्ययांमध्ये (भोगसाधनांमध्ये) आसक्त होणे. तृष्णेची प्रार्थना (इच्छा) त्या स्वरूपात प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘इच्छा करतो, प्रवृत्त करतो’. ‘किलेसूपद्दवेen’ (क्लेशोपद्रवाने) म्हणजे क्लेश नावाच्या उपद्रवाने. कारण क्लेश हे प्राण्यांचे मोठे अहित करत असल्यामुळे त्यांना ‘उपद्रव’ म्हटले जाते. स्वतःच्या अंतरात उत्पन्न झालेल्या क्लेशरूप उपद्रवामुळे अंतेवासीचा (शिष्याचा) जो उपद्रव होतो तो ‘अंतेवासूपद्रव’ होय, आणि ब्रह्मचर्याचा जो उपद्रव होतो तो ‘ब्रह्मचारूपद्रव’ होय. याच अर्थाला ‘इतर उपद्रवांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो’ याने अतिदेशित केले आहे. येथे गुणांचा मृत्यू सांगितला आहे, प्राणाचा (जीवनाचा) मृत्यू नाही.

အပ္ပလာဘာတိ အပ္ပမတ္တကလာဘီ ဝိသေသာနံ. ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ယထာဝုတ္တဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ဒုက္ခဝိပါကတရော စေဝ ကဋုကဝိပါကတရော စာတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. အာစရိယန္တေဝါသိကူပဒ္ဒဝေါ ဟိ ဗာဟိရကသမယဝသေန ဝုတ္တော, ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ပန သာသနဝသေန. ဒုရက္ခာတေ ဟိ ဓမ္မဝိနယေ ဒုပ္ပဋိပတ္တိ န မဟာသာဝဇ္ဇာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ သိထိလဝါယာမဘာဝတော; သွာချာတေ ပန ဓမ္မဝိနယေ ဒုပ္ပဋိပတ္တိ မဟာသာဝဇ္ဇာ မဟတော အတ္ထဿ ဗာဟိရဘာဝကရဏတော. တေနာဟ ‘‘သာသနေ ပနာ’’တိအာဒိ.

‘अप्पलाभा’ (अल्पलाभी) म्हणजे गुणांच्या प्राप्तीमध्ये अल्प लाभ मिळवणारे. ‘एवं वुत्तो’ (असे म्हटले आहे) म्हणजे वर सांगितलेला ब्रह्मचर्योपद्रव हा अधिक दुःखद विपाक देणारा आणि अधिक कटू विपाक देणारा आहे, असे म्हटले आहे. आचार्य आणि अंतेवासी (शिष्य) यांचा उपद्रव हा बाह्य संप्रदायांच्या (मतांच्या) संदर्भात सांगितला आहे, तर ब्रह्मचर्योपद्रव हा शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) संदर्भात सांगितला आहे. कारण दुर्विख्यात (चुकीच्या पद्धतीने सांगितलेल्या) धम्म-विनयामध्ये चुकीचे आचरण करणे हे फार मोठे दोषयुक्त (महासावज्ज) नसते, कारण तेथे मिथ्या अभिनिवेश आणि शिथिल प्रयत्न असतात; परंतु स्वाख्यात (योग्य प्रकारे सांगितलेल्या) धम्म-विनयामध्ये चुकीचे आचरण करणे हे अत्यंत दोषयुक्त (महासावज्ज) असते, कारण ते महान कल्याणापासून (अत्थ) वंचित करणारे असते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘शासनात तर’ इत्यादी.

၁၉၆. တသ္မာတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခံ ပုရိမဿ စ အတ္ထဿ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသနန္တိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. မိတ္တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ မိတ္တဝါ, တဿ ဘာဝေါ မိတ္တဝတာ, တာယ. မိတ္တဝသေန ပဋိပဇ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘မိတ္တပဋိပတ္တိယာ’’တိ. သပတ္တဝတာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

१९६. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) हे पूर्व आणि पर (पुढील व मागील) संबंधांवर अवलंबून आहे आणि पूर्व अर्थाचे कारण दर्शवण्यासाठी त्याचा निर्देश केला आहे, म्हणून ‘यस्मा’ (ज्या अर्थी/ज्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याला मित्र आहे तो ‘मित्तवा’ (मित्रवान), त्याचा भाव म्हणजे ‘मित्तवता’ (मित्रता), तिच्याद्वारे. मित्राच्या भावनेने आचरण करणे, म्हणून ‘मित्तपटिपत्तिया’ (मित्र-प्रतिपत्तीने) असे म्हटले आहे. ‘सपत्तवताय’ (शत्रुत्वाच्या भावाने) यामध्येही हाच नियम आहे.

ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တမ္ပီတိ ဣမိနာ ပဂေဝ ဣတရံ ဝီတိက္ကမန္တောတိ ဒဿေတိ. သာဝကေသု ဟိတပရက္ကမနံ ဩဝါဒါနုသာသနီဟိ ပဋိပဇ္ဇနန္တိ အာဟ – ‘‘တထာ န ပဋိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ. အာမကမတ္တန္တိ ကုလာလဘာဇနံ ဝုစ္စတိ. နာဟံ တုမှေသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမီတိ ကုမ္ဘကာရော ဝိယ အာမကဘာဇနေသု အဟံ တုမှေသု ကေဝလံ ဇာနာပေန္တော န ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. နိဂ္ဂဏှိတွာတိ နီဟရိတွာ. လောကိယဂုဏာပိ ဣဓ သာရောတွေဝ အဓိပ္ပေတာ လောကုတ္တရဂုဏာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘दुक्कटदुब्भासितमत्तम्पि’ (केवळ दुष्कृत आणि दुर्भाषितातही) याद्वारे इतर उल्लंघनांचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही, हे दर्शवले आहे. श्रावकांच्या कल्याणासाठी उपदेश आणि अनुशासनाने प्रयत्न करणे, म्हणून म्हटले आहे – ‘मी तुमच्याशी तसे वागणार नाही’. ‘आमक मत्तं’ (कच्चे भांडे) कुंभाराच्या मातीच्या कच्च्या भांड्याला म्हटले जाते. ‘मी तुमच्याशी तसे वागणार नाही’ म्हणजे कुंभार ज्याप्रमाणे कच्च्या भांड्यांशी वागतो, त्याप्रमाणे मी तुमच्याशी केवळ माहिती देण्याच्या स्वरूपात वागणार नाही. ‘निग्गण्हित्वा’ (निग्रह करून) म्हणजे बाहेर काढून (दूर करून). येथे लौकिक गुणांनाही ‘सार’ (सत्व) म्हणूनच अभिप्रेत मानले आहे, कारण ते लोकोत्तर गुणांचे अधिष्ठान (पाया) आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

महासुञ्ञतसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၃. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. अच्छरियब्भुतसुत्त-वर्णना (टीका)

၁၉၇. ဝိဘတ္တိပတိရူပကာ [Pg.330] စ နိပါတာ ဟောန္တီတိ ယထာရဟံ တံတံဝိဘတ္တိအတ္ထဒီပကာ, ဣဓ ပစ္စတ္တဝစနော ယတြသဒ္ဒေါ, ဟိသဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော, နာမသဒ္ဒေါ အစ္ဆရိယတ္ထော, ပဒတ္တယဿ ပန အစ္ဆရိယတ္ထနိဒ္ဒိဋ္ဌတာယ ‘‘အစ္ဆရိယတ္ထေ နိပါတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံသတော ပနေတံ ပဒတ္တယံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘ယတြာတိ နိပါတဝသေန အနာဂတဝစန’’န္တိ. ပပဉ္စသဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဆိန္နဝဋုမေတိ ဣမိနာ သဗ္ဗကိလေသဝဋ္ဋဿ အကုသလကမ္မဝဋ္ဋဿ စ ဆိန္နတ္တာ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ စ ဥပရိ ဝက္ခမာနတ္တာ အာဟ – ‘‘ဝဋုမန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတီ’’တိ. နိပါတဝသေန ယတြသဒ္ဒယောဂေန. အနာဂတဝစနန္တိ ဣဒံ အနာဂတဝစနသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ. အနာဂတတ္ထဝါစီ ဟိ အနာဂတဝစနံ, အတ္ထော စေတ္ထ အတီတောတိ. အနုဿရီတိ ဣဒံ အနုဿရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘န အနုဿရိဿတီ’’တိ သဒ္ဒပယောဂဿ အတီတဝိသယတ္တာ. ယဒါ ပန တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ယာ ကထာ ပဝတ္တိတာ, တတော ပစ္ဆာပိ ဘဂဝတော တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အနုဿရဏံ ဟောတိယေဝ.

१९७. ‘विभक्तिप्रतिरूपक निपात असतात’ म्हणजे योग्यतेनुसार त्या त्या विभक्तीचा अर्थ प्रकट करणारे असतात. येथे ‘यत्र’ हा शब्द प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात आहे, ‘हि’ हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे, आणि ‘नाम’ हा शब्द आश्चर्याच्या अर्थात आहे. परंतु या तिन्ही पदांचा आश्चर्यकारक अर्थ निर्दिष्ट असल्यामुळे ‘आश्चर्याच्या अर्थात निपात’ असे म्हटले आहे. निश्चितपणे हे तीन पदांचे समूह आहे. म्हणूनच पुढे सांगतील – ‘यत्र हा निपाताच्या प्रभावाने भविष्यकाळाचा वाचक आहे’. ‘पपञ्च’ (प्रपंच) हा शब्द खाली (पूर्वी) सांगितला आहे. ‘छिन्नवटुमे’ (ज्याचा मार्ग छिन्न झाला आहे) याद्वारे सर्व क्लेशवर्तुळ आणि अकुशल कर्मवर्तुळ छिन्न झाल्यामुळे आणि विपाकवर्तुळाविषयी पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे म्हटले आहे – ‘वटुम (मार्ग) म्हणजे कुशल-अकुशल कर्मवर्तुळ म्हटले जाते’. निपाताच्या प्रभावाने ‘यत्र’ या शब्दाच्या योगाने. ‘भविष्यकाळाचे वचन’ हे भविष्यकाळाच्या वचनासारखे असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण भविष्यकाळाचा अर्थ सांगणारे ते भविष्यकाळाचे वचन असते, परंतु येथे अर्थ भूतकाळाचा आहे. ‘अनुस्सरी’ (स्मरण केले) हे स्मरणात ठेवण्याच्या भावाला उद्देशून म्हटले आहे – ‘स्मरण करणार नाही’ या शब्दाचा प्रयोग भूतकाळाच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे. परंतु जेव्हा त्या भिक्खूंद्वारे जी चर्चा सुरू केली गेली, त्यानंतरही भगवंतांना त्या बुद्धांचे स्मरण होतच होते.

ခတ္တိယဇစ္စာတိအာဒိကာလတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နာယ ခတ္တိယဇာတိယာ ဥဒိတောဒိတာယ. ဗြဟ္မဇစ္စာတိ ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ. ဧဝံဂေါတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. လောကိယလောကုတ္တရသီလေနာတိ ပါရမိတာသမ္ဘူတေန ဗုဒ္ဓါဝေဏိကတ္တာ အနညသာဓာရဏေန လောကိယေန လောကုတ္တရေန စ သီလေန. ဧဝံသီလာတိ အနဝသေသသီလာနံ ဝိသုံ ပစ္စဝေက္ခဏကရဏေန ဧဝံသီလာတိ အနုဿရိဿတိ. ဧသ နယော သေသေသု. ယထာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ, ဧဝံ သမာဓိပက္ခာ သမာဓိသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ သတိဝီရိယာဒယောတိ အာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောဝါ’’တိ. တသ္မာ သမာဓိပက္ခဓမ္မဝိနိမုတ္တော ဧဝ ဣဓ ဝိဟာရော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒံ ဟီ’’တိအာဒိ.

‘खत्तियजच्चा’ (क्षत्रिय जातीचे) म्हणजे सुरुवातीपासूनच अखंड राहिलेल्या आणि अत्यंत प्रतिष्ठित अशा क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झालेले. ‘ब्रह्मजच्चा’ म्हणजे ब्राह्मण कुळात उत्पन्न झालेले. गोत्राच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘लौकिक-लोकोत्तर शीलाने’ म्हणजे पारमितांनी परिपूर्ण झालेल्या, बुद्धांच्या आवेणिक (असाधारण) गुणांमुळे इतरांपेक्षा वेगळ्या असलेल्या लौकिक आणि लोकोत्तर शीलाने. ‘एवंसीला’ (अशा शीलाचे) म्हणजे सर्व शीलांचे स्वतंत्रपणे प्रत्यवेक्षण (परीक्षण) केल्यामुळे ‘अशा शीलाचे’ असे स्मरण करतील. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही आहे. ज्याप्रमाणे विद्याभागीय धर्म हे विद्यासंप्रयुक्त धर्म आहेत, त्याचप्रमाणे समाधीच्या पक्षातील धर्म हे समाधीसंप्रयुक्त धर्म जसे की स्मृती, वीर्य इत्यादी आहेत, म्हणून म्हटले आहे – ‘खाली समाधीच्या पक्षातील धर्म ग्रहण केल्यामुळे विहार ग्रहण केलाच आहे’. म्हणूनच समाधीच्या पक्षातील धर्मांशिवाय असलेला विहारच येथे अभिप्रेत आहे, असे ‘हे खरोखर’ इत्यादीद्वारे म्हटले आहे.

ယထာ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသင်္ဂဟိတာ လောကိယလောကုတ္တရာ သမာဓိပညာ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ ဧဝံပညာ’’တိ ပဒေဟိ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာပိ ယထာသကံ ပဋိပက္ခတော မုစ္စနဿ ပဝတ္တိဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ပုန ဂဟိတာ, တထာ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ’’တိ ဧတ္ထ ဂဟိတာပိ သမာဓိပက္ခဓမ္မာ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအာနေဉ္ဇအရိယဝိဟာရသင်္ခါတံ အတ္တနော ပဝတ္တိဝိသေသံ ဥပါဒါယ, ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’တိ ဧတ္ထ ပုန ဂဟိတာတိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော. ဖလဓမ္မာနံ ပဝတ္တိကာလေပိ [Pg.331] ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ န တံအာနုဘာဝဇာတာ, အထ ခေါ အရိယမဂ္ဂေန ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ’’တိ. ယော ယံ ပဇဟတိ, သော ပဟာယကော ပဟာတဗ္ဗတော ဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ဝိသံသဋ္ဌဘာဝတောတိ ပဟာနဝိဘာဂေန ဝုစ္စမာနေ အပဟာယကဿ နိဗ္ဗာနဿ ကထံ ဝိမုတ္တတာ? ဝိသံသဋ္ဌာဘာဝတော ဧဝ. တဉှိ ပကတိယာဝ သဗ္ဗသော ကိလေသေဟိ ဝိသံသဋ္ဌံ ဝိနိဿဋံ သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတံ, တသ္မာဿ တတော နိဿဋတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တိ နိဿရဏပဟာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိ.

किंवा ज्याप्रमाणे आठ समापत्ती, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांनी समाविष्ट असलेली लौकिक व लोकोत्तर समाधी आणि प्रज्ञा ‘एवंधम्मा एवंपञ्ञा’ (अशा धर्माचे, अशा प्रज्ञेचे) या पदांद्वारे खाली ग्रहण केली असली, तरी आपापल्या प्रतिपक्षापासून (विरोधी गोष्टींपासून) मुक्त होण्याच्या विशेष प्रवृत्तीला अनुसरून ‘एवंविमुत्ता’ (अशा प्रकारे मुक्त झालेले) येथे पुन्हा ग्रहण केली आहे; त्याचप्रमाणे ‘एवंधम्मा’ येथे ग्रहण केलेले समाधीच्या पक्षातील धर्म देखील दिव्य, ब्रह्म, आणेञ्ज (आनेञ्ज) आणि आर्य विहारांच्या स्वरूपातील स्वतःच्या विशेष प्रवृत्तीला अनुसरून ‘एवंविहारी’ (अशा विहाराचे) येथे पुन्हा ग्रहण केले आहेत, असे म्हटले असता कोणताही विरोध राहत नाही. फलधर्मांच्या प्रवृत्तीच्या काळातही क्लेशांचे शांत होणे (प्रतिप्रस्रब्धी) हे त्या फलाच्या प्रभावाने झालेले नसते, तर आर्यमार्गाने क्लेशांचे समूळ उच्चाटन केल्यामुळे झालेले असते, म्हणून म्हटले आहे – ‘मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या शांततेच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे’. जो ज्याचा त्याग करतो, तो त्याज्य गोष्टीपासून मुक्त झाला असे म्हटले जाते, कारण त्यांचा संबंध तुटलेला असतो. अशा प्रकारे त्यागाच्या विभागाने सांगताना, त्याग न करणाऱ्या निर्वाणाची मुक्तता कशी सिद्ध होते? संबंध नसण्यामुळेच (विसंसट्ठभावातो - विसंसृष्टत्वामुळेच). कारण ते (निर्वाण) स्वभावानेच सर्व क्लेशांपासून पूर्णपणे अलिप्त, मुक्त आणि अत्यंत दूर स्थित आहे, म्हणून त्यापासून मुक्त असल्यामुळे त्याला ‘निस्सरणविमुत्ती’ (निःसरणमुक्ती) किंवा ‘निस्सरणपहान’ (निःसरणप्रहाण) म्हटले जाते, म्हणूनच ‘निब्बाणं’ (निर्वाण) इत्यादी म्हटले आहे.

၁၉၉. ဣမေ တထာဂတဿ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မာ, န သာဝကဝိသယာ, မမ ပန ဒေသနာ တယာ သုတာ ဧဝါတိ တေ ထေရဿေဝ ဘာရံ ကရောန္တော, ‘‘တံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဋိဘန္တူ’’တိ အာဟ. သတော သမ္ပဇာနောတိ ဧတ္ထ ကာလဘေဒဝသေန လဗ္ဘမာနမ္ပိ သမ္ပဇာနဘာဝံ အနာမသိတွာ ဂတိဝိဘာဂေန တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒွေ သမ္ပဇညာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ – အဋ္ဌ ဝရေ ဂဏှန္တောတိ ဧတ္ထ ကထံ ဝရံ ဒေဝတာ ဒေတိ, ပရဿ ဒီယမာနဉ္စ တံ ကထံ ပရဿ သမိဇ္ဈတီတိ? ကမ္မဗလေနေဝ. ယဒိ ဟိ တံ ကမ္မံ ကတောကာသံ ယဿ တဒပဒေသေန ဖလံ ဝိပစ္စတိ, ဧဝံ ဒေဝတာယ တဿ ဝရံ ဒိန္နံ, ဣတရေန စ လဒ္ဓန္တိ ဝေါဟာရော ဟောတီတိ. အပိစ ပရဿ ပတ္ထိတဝရာနိ နာမ ဝိပစ္စမာနဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဘူတော ပယောဂဝိသေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာနိ ဝိပစ္စနေ ဧကန္တိကာနိပိ အပ္ပေသက္ခာ ဒေဝတာ – ‘‘အယမဿ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိဿတိ, နော’’တိ န ဇာနန္တိ, သက္ကော ပန ပညဝါ တာနိ ဧကစ္စံ ဇာနာတိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သက္ကေန ပသီဒိတွာ ဒိန္နေ အဋ္ဌ ဝရေ ဂဏှန္တော’’တိအာဒိ.

१९९. हे तथागतांचे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, श्रावकांचे विषय नव्हेत. परंतु माझे प्रवचन (देसना) तुझ्याकडून ऐकले गेलेच आहे, असे सांगून त्या थेरांवरच भार टाकत, 'ते तुला अधिक प्रमाणात सुचू दे' असे म्हणाले. 'सतो सम्पाजानो' (स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त) यामध्ये काळभेदानुसार प्राप्त होणाऱ्या संप्रजन्यभावाचा उल्लेख न करता, गती-विभागाने ते दर्शवण्यासाठी 'दोन संप्रजन्य' इत्यादी म्हटले आहे. 'आठ वर ग्रहण करताना' यामध्ये देवता वर कसा देते आणि दुसऱ्याला दिले जाणारे ते दुसऱ्यासाठी कसे यशस्वी होते? कर्माच्या बलानेच. कारण जर त्या कर्माने संधी मिळवून दिली असेल, ज्याच्या निमित्ताने फळ परिपक्व होते, तर देवतेने त्याला वर दिला आणि दुसऱ्याने तो मिळवला, असा व्यवहार होतो. शिवाय, दुसऱ्याने मागितलेले वर म्हणजे परिपक्व होणाऱ्या कर्माचा प्रत्यय (कारण) बनलेला एक विशेष प्रयोग आहे, असे समजावे. त्यांच्या परिपक्व होण्यामध्ये ते निश्चित असले तरी अल्प-यशस्वी (अप्पेसक्खा) देवता 'याची ही प्रार्थना यशस्वी होईल की नाही' हे जाणत नाहीत; परंतु प्रज्ञावान शक्र (सक्क) मात्र त्यातील काही गोष्टी नक्कीच जाणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शक्राने प्रसन्न होऊन दिलेले आठ वर ग्रहण करताना' इत्यादी.

ပဌမဇဝနဝါရေတိ ဥပ္ပန္နဿ သဗ္ဗပဌမဇဝနဝါရေ. သော ဟိ ပဋိသန္ဓိယာ အာသန္နဘာဝတော အဝိသဒေါ ဟောတိ, ဒေဝဘာဝေ နိကန္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော န ဇာနာတိ. အညာဟိ ဒေဝတာဟိ အသာဓာရဏဇာနနံ ဟောတိ ဒုတိယဇဝနဝါရတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တနတော.

'प्रथम जवनवार' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या चित्ताचा अगदी पहिला जवनवार. कारण तो प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) निकट असल्यामुळे अस्पष्ट असतो, आणि देवभावातील आसक्तीमुळे (निकन्ति) उत्पन्न होत असल्यामुळे तो जाणत नाही. इतर देवतांपेक्षा हे असाधारण ज्ञान असते, जे दुसऱ्या जवनवारापासून सुरू होऊन प्रवृत्त होते.

အညေပိ ဒေဝါတိအာဒိနာ ဗောဓိသတ္တဿ တတ္ထ သမ္ပဇညေနေဝ ဌိတဘာဝံ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတိ. အာဟာရူပစ္ဆေဒေန ကာလင်္ကရောန္တီတိ ဣဒံ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကဝသေန ဝုတ္တံ. ဣတရေသမ္ပိ ဒိဗ္ဗဘောဂေဟိ မုစ္ဆိတတံ အဇ္ဈာပန္နာနံ တိဋ္ဌန္တာနံ သမ္ပဇညာဘာဝေါ ဟောတိယေဝ. ကိံ တထာရူပံ အာရမ္မဏံ [Pg.332] နတ္ထီတိ ယထာရူပံ ဥဠာရံ ပဏီတဉ္စ အာရမ္မဏံ ပဋိစ္စ တေ ဒေဝါ သံမုစ္ဆိတာ အာဟာရူပစ္ဆေဒမ္ပိ ကရောန္တိ, ကိံ တထာရူပံ ဥဠာရံ ပဏီတဉ္စ အာရမ္မဏံ ဗောဓိသတ္တဿ နတ္ထီတိ ဗောဓိသတ္တဿ သမ္ပဇညာနုဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ? ဗောဓိသတ္တော ဟိ ယတ္ထ ယတ္ထ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အညေ သတ္တေ ဒသဟိ ဝိသေသေဟိ အဓိဂ္ဂဏှာတိ, ပဂေဝ တတ္ထ ဒေဝဘူတော, တထာပိ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော’’တိ အယမေတ္ထ အစ္ဆရိယဓမ္မော ဝုတ္တော.

'इतर देवही' इत्यादींद्वारे बोधिसत्त्वांची तेथील केवळ संप्रजन्यानेच (जाणिवेनेच) राहण्याची स्थिती व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट केली आहे. 'आहार खंडित झाल्यामुळे काळ करतात (मृत्यू पावतात)' हे 'खि़ड्ढापदोसिक' (क्रीडाप्रदोषिक) देवांच्या संदर्भात म्हटले आहे. इतर देवांचाही दिव्य भोगांमध्ये मोहित आणि आसक्त होऊन राहिल्यामुळे संप्रजन्याचा अभाव असतोच. काय तशा प्रकारचे आलंबन (विषय) नसते, ज्या उदार आणि प्रणीत आलंबनाचा आश्रय घेऊन ते देव मोहित होतात आणि आहार खंडित करून घेतात? काय तशा प्रकारचे उदार आणि प्रणीत आलंबन बोधिसत्त्वांना नसते? - अशी शंका बोधिसत्त्वांच्या संप्रजन्याचा प्रभाव स्पष्ट करण्यासाठी उपस्थित केली आहे. कारण बोधिसत्त्व जिथे जिथे जन्म घेतात, तिथे तिथे इतर प्राण्यांपेक्षा दहा वैशिष्ट्यांनी श्रेष्ठ ठरतात, मग तेथे देव म्हणून जन्म घेतल्यावर तर काय सांगावे! तरीही, 'स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त' हा येथील आश्चर्यकारक धर्म सांगितला आहे.

၂၀၀. သမ္ပတ္တိဘဝေ ဒီဃာယုကတာ နာမ ပညာဗလေန ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တော စ မဟာပညော, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ တေန ဒီဃာယုကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘သေသတ္တဘာဝေသု ကိံ ယာဝတာယုကံ န တိဋ္ဌတီ’’တိ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အာမ န တိဋ္ဌတီ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ, ‘‘အညဒါ ဟီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. ‘‘ဣဓ န ဘဝိဿာမီ’’တိ အဓိမုစ္စနဝသေန ကာလကိရိယာ အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ. ပါရမိဓမ္မာနဉှိ ဥက္ကံသပ္ပတ္တိယာ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အဘိညာသမာပတ္တီဟိ သန္တာနဿ ဝိသေသိတတ္တာ အတ္တသိနေဟဿ တနုဘာဝေန သတ္တေသု စ မဟာကရုဏာယ ဥဠာရဘာဝေန အဓိဋ္ဌာနဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝါပတ္တိယာ ဗောဓိသတ္တာနံ အဓိပ္ပာယာ သမိဇ္ဈန္တိ, စိတ္တေ ဝိယ ကမ္မေသု စ တေသံ ဝသိဘာဝေါ, တသ္မာ ယတ္ထုပပန္နာနံ ပါရမိယော သမ္မဒေဝ ပရိဗြူဟေန္တိ, ဝုတ္တနယေန ကာလံ ကတွာ တတ္ထ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တထာ ဟိ အယံ မဟာသတ္တော ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ နာနာဇာတီသု အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပ္ပကမေဝ ကာလံ တတ္ထ ဌတွာ တတော စဝိတွာ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တော. တေနာဟ – ‘‘အယံ ကာလကိရိယာ အညေသံ န ဟောတီ’’တိ. သဗ္ဗပါရမီနံ ပူရိတတ္တာတိ ဣမိနာ ပယောဇနာဘာဝတော တတ္ထ ဌတွာ အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ နာမ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. အပိစ စရိမဘဝေ စတုမဟာနိဓိသမုဋ္ဌာနပုဗ္ဗိကာယ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိသဒိသာယ မဟာသမ္ပတ္တိယာ နိဗ္ဗတ္တိ ဝိယ ဗုဒ္ဓဘူတဿ အသဒိသဒါနာဒိဝသေန အနညသာဓာရဏလာဘုပ္ပတ္တိ ဝိယ စ ဣတော ပရံ မဟာပုရိသဿ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိအနုဘဝနံ နာမ နတ္ထီတိ ယာဝတာယုကဋ္ဌာနံ ဥဿာဟဇာတဿ ပုညသမ္ဘာရဿ ဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ ဓမ္မတာ.

२००. संपत्तीच्या भवामध्ये (सुखद जन्मात) दीर्घायुष्य हे प्रज्ञाबलाने होते, आणि बोधिसत्त्व तर महाप्रज्ञ असतात; म्हणून त्या त्या जन्मात त्यांनी दीर्घायुषी असायला हवे, या अभिप्रायाने 'इतर आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) ते पूर्ण आयुष्य का राहत नाहीत?' अशी शंका उपस्थित केली आहे. दुसऱ्याने 'होय, ते पूर्ण आयुष्य राहत नाहीत' हे मान्य करून, 'इतर वेळी' इत्यादी शब्दांनी त्याचे कारण सांगितले आहे. 'मी येथे राहणार नाही' अशा अधिमुक्तीने (निश्चयाने) केलेले मरण म्हणजे 'अधिमुक्तिकालक्रिया' (इच्छामरण) होय. कारण पारमिता-धर्मांच्या उत्कर्षाप्रत पोहोचण्यामुळे, त्या त्या आत्मभावात अभिज्ञा आणि समापत्तींद्वारे चित्तसंततीचे विशेषीकरण झाल्यामुळे, आत्मस्नेह (स्वतःवरील आसक्ती) अत्यंत कमी झाल्यामुळे, प्राण्यांविषयीच्या महाकरुणेच्या उदारतेमुळे आणि अधिष्ठानाच्या तीक्ष्ण व स्पष्ट स्वरूपामुळे बोधिसत्त्वांचे संकल्प पूर्ण होतात. चित्ताप्रमाणेच कर्मांवरही त्यांचे नियंत्रण असते. म्हणून, ज्या ठिकाणी जन्म घेतल्याने पारमिता चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण होतात, तेथे सांगितलेल्या पद्धतीने काळ करून (देह ठेवून) ते जन्म घेतात. तसेच, या महासत्त्वांनी याच कल्पामध्ये विविध जन्मांमध्ये ध्यान नष्ट न होऊ देता काळ करून ब्रह्मलोकात जन्म घेतला, तेथे अगदी थोडा वेळ राहून, तेथून च्युत होऊन येथे जन्म घेतला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ही कालक्रिया इतरांना प्राप्त होत नाही'. 'सर्व पारमिता पूर्ण झाल्यामुळे' या विधानाने, तेथे राहण्याचे कोणतेही प्रयोजन नसल्यामुळे 'अधिमुक्तिकालक्रिया' होत नाही, हे दर्शवले आहे. शिवाय, अंतिम जन्मात चार महा निधींच्या उत्पत्तीसह दिव्य संपत्तीसारख्या महासंपत्तीचा उदय होण्याप्रमाणे, आणि बुद्ध झाल्यावर असाधारण दानादींमुळे अनन्यसाधारण लाभाची उत्पत्ती होण्याप्रमाणे, यापुढे महापुरुषाला दिव्य संपत्तीचा अनुभव घेणे शिल्लक राहत नाही; म्हणून पूर्ण आयुष्य राहणे हे उत्साहाने उत्पन्न झालेल्या पुण्यसंभाराच्या बळावरच असते, असे समजावे. हीच येथील धम्मता (नियम) आहे.

မနုဿဂဏနာဝသေန, န ဒေဝဂဏနာဝသေန. ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနီတိ စုတိယာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ. အမိလာယိတွာတိ ဧတ္ထ အမိလာတဂ္ဂဟဏေနေဝ တာသံ မာလာနံ ဝဏ္ဏသမ္ပဒါပိ ဂန္ဓသမ္ပဒါပိ သောဘာသမ္ပဒါပိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဗာဟိရဗ္ဘန္တရာနံ [Pg.333] ရဇောဇလ္လာနံ လေသဿပိ အဘာဝတော ဒေဝါနံ သရီရဂတာနိ ဝတ္ထာနိ သဗ္ဗကာလံ ပရိသုဒ္ဓပဘဿရာနေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. နေဝ သီတံ န ဥဏှန္တိ ယဿ သီတဿ ပတီကာရဝသေန အဓိကံ သေဝိယမာနံ ဥဏှံ, သယမေဝ ဝါ ခရတရံ ဟုတွာ အဓိဘဝန္တံ သရီရေ သေဒံ ဥပ္ပာဒေယျ, တာဒိသံ နေဝ သီတံ န ဥဏှံ ဟောတိ. တသ္မိံ ကာလေတိ ယထာဝုတ္တေ မရဏာသန္နကာလေ. ဗိန္ဒုဗိန္ဒုဝသေနာတိ မုတ္တဂုဠိကာ ဝိယ ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဟုတွာ သေဒါ မုစ္စန္တိ. ဒန္တာနံ ခဏ္ဍိတဘာဝေါ ခဏ္ဍိစ္စံ. ကေသာနံ ပလိတဘာဝေါ ပါလိစ္စံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝလိတ္တစတံ သင်္ဂဏှာတိ. ကိလန္တရူပေါ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, န ပန ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စာဒီဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ အနဘိရတိ, သာ နတ္ထိ ဥပရူပရိ ဥဠာရုဠာရာနမေဝ ဘောဂါနံ ဝိသေသတော ရုစိဇနကာနံ ဥပတိဋ္ဌနတော.

मनुष्यांच्या गणनेनुसार, देवांच्या गणनेनुसार नव्हे. 'पूर्वनिमित्त' म्हणजे च्युतीची (मृत्यूची) पूर्वनिमित्ते. 'न कोमेजता' यामध्ये 'न कोमेजणे' या शब्दाच्या ग्रहणानेच त्या माळांची वर्णसंपदा (रंग), गंधसंपदा (सुवास) आणि शोभासंपदा (सौंदर्य) देखील दर्शवली आहे, असे समजावे. बाह्य आणि अंतर्गत धुळीचा (रजोकणांचा) लवलेशही नसल्यामुळे देवांच्या शरीरावरील वस्त्रे नेहमी अत्यंत शुद्ध आणि चमकदारच राहतात, म्हणून म्हटले आहे - 'वस्त्रांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे'. 'ना अतिशय थंड ना अतिशय उष्ण' म्हणजे ज्या थंडीच्या निवारणासाठी अधिक सेवन केले जाणारे उष्ण, किंवा स्वतःच तीव्र होऊन शरीरावर प्रभाव पाडणारे आणि घाम आणणारे, तसे ना थंड ना उष्ण असते. 'त्या वेळी' म्हणजे वर सांगितलेल्या मरणासन्न वेळी. 'थेंबाथेंबाच्या रूपाने' म्हणजे मोत्यांच्या दाण्यांप्रमाणे थेंब थेंब होऊन घाम निघतो. दातांचे तुटणे म्हणजे 'खंडिच्च' (दंतभंग). केसांचे पांढरे होणे म्हणजे 'पालिच्च' (पळित). 'आदि' शब्दाने त्वचेवर सुरकुत्या पडणे (वलितत्वचा) ग्रहण केले जाते. शरीर थकल्यासारखे (क्लांत) होते, परंतु दात तुटणे किंवा केस पांढरे होणे इत्यादींनी नव्हे, असा अभिप्राय आहे. 'उत्कंठिता' म्हणजे अनभिरती (उदासीनता); ती तेथे नसते, कारण एकामागून एक अत्यंत उत्कृष्ट आणि विशेषतः आवड निर्माण करणाऱ्या भोगांची प्राप्ती होत असते.

ပဏ္ဍိတာ ဧဝါတိ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာ ဧဝ ဒေဝတာ. ယထာ ဒေဝတာ ‘‘သမ္ပတိ ဇာတာ ကီဒိသေန ပုညကမ္မေန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ စိန္တေတွာ, ‘‘ဣမိနာ နာမ ပုညကမ္မေန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ ဇာနန္တိ, ဧဝံ အတီတဘဝေ အတ္တနာ ကတံ ဧကစ္စံ အညမ္ပိ ပုညံ ဇာနန္တိယေဝ မဟာပုညာတိ အာဟ – ‘‘ယေ မဟာပုညာ’’တိအာဒိ.

'पंडितच' म्हणजे बुद्धिसंपन्न अशाच देवता. ज्याप्रमाणे देवता 'नुकताच जन्मलेला जीव कोणत्या पुण्यकर्माने येथे उत्पन्न झाला आहे?' असा विचार करून, 'या नावाच्या पुण्यकर्माने येथे उत्पन्न झाला आहे' हे जाणतात; त्याचप्रमाणे भूतकाळात स्वतः केलेले काही इतर पुण्यही त्या नक्कीच जाणतात, म्हणून त्यांना 'महापुण्यवान' म्हटले आहे - 'जे महापुण्यवान आहेत' इत्यादी.

န ပညာယန္တိ စိရတရကာလတ္တာ ပရမာယုနော. အနိယျာနိကန္တိ န နိယျာနာဝဟံ သတ္တာနံ အဘာဇနဘာဝတော. သတ္တာ န ပရမာယုနော ဟောန္တိ နာမ ပါပုဿန္နတာယာတိ အာဟ – ‘‘တဒါ ဟိ သတ္တာ ဥဿန္နကိလေသာ ဟောန္တီ’’တိ. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓါ မနုဿလောကေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ဒေဝဗြဟ္မလောကေသူ’’တိ. ဒေဝလောကေ တာဝ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ အနောကာသဘာဝတော တထာ အနစ္ဆရိယဘာဝတော. အစ္ဆရိယဓမ္မာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, တေသံ သာ အစ္ဆရိယဓမ္မတာ ဒေဝတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ န ပါကဋာ ဟောတိ ယထာ မနုဿဘူတာနံ. ဒေဝဘူတေ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဒိဿမာနံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒေဝါနုဘာဝတောဝ လောကော ဒဟတိ, န ဗုဒ္ဓါနုဘာဝတော, တထာ သတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ နာဓိမုစ္စတိ န သမ္ပသီဒတိ ဣဿရကုတ္တဂ္ဂါဟံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဒေဝတ္တဘာဝဿ စ စိရကာလပဝတ္တနတော ဧကစ္စသဿတဝါဒတော န ပရိမုစ္စတိ. ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ [Pg.334] နယော. သတ္တာနံ တာဒိသဂါဟဝိမောစနတ္ထဉှိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော မနုဿသုဂတိယံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ; န ဒေဝသုဂတိယံ, မနုဿသုဂတိယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ ဩပပါတိကာ န ဟောန္တိ, သတိ စ ဩပပါတိကူပပတ္တိယံ ဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တနတော. ဓမ္မဝေနေယျာနံ အတ္ထာယ ဓမ္မတန္တိယာ ဌပနဿ ဝိယ ဓာတုဝေနေယျာနံ အတ္ထာယ ဓာတူနံ ဌပနဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ စ. န ဟိ ဩပပါတိကာနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဥဒ္ဓံ သရီရဓာတုယော တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ န ဩပပါတိကာ ဟောန္တိ, စရိမဘဝေ စ မဟာဗောဓိသတ္တာ, မနုဿဘာဝဿ ပါကဋကရဏာယ ဒါရပရိဂ္ဂဟမ္ပိ ကရောန္တာ ယာဝ ပုတ္တမုခဒဿနာ အဂါရမဇ္ဈေ တိဋ္ဌန္တိ. ပရိပါကဂတသီလနေက္ခမ္မပညာဒိပါရမိကာပိ န အဘိနိက္ခမန္တိ, ကိံ ဝါ ဧတာယ ကာရဏစိန္တာယ? သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏာ, ယဒိဒံ မနုဿဘူတာနံယေဝ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနာ, န ဒေဝဘူတာနန္တိ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာ. တထာ ဟိ တဒတ္ထော မဟာဘိနီဟာရောပိ မနုဿဘူတာနံယေဝ ဣဇ္ဈတိ, န ဣတရေသံ.

अतिदीर्घ काळ असल्यामुळे परम आयुष्य (उत्कृष्ट आयुष्यमान) स्पष्टपणे जाणवत नाही. 'अनिय्यानिकं' (कल्याणकारी नसलेले) म्हणजे प्राण्यांच्या अपात्रतेमुळे (अभाजनभाव) ते मुक्तीकडे नेणारे नसते. पापाच्या अतिरेकामुळे प्राणी परम आयुष्याचे (दीर्घायुष्याचे) होत नाहीत, म्हणून म्हटले आहे – "कारण त्यावेळी प्राणी तीव्र क्लेशांनी (किलेसांनी) युक्त असतात." येथे विचारले आहे – "सम्यक्संबुद्ध केवळ मनुष्यलोकातच का उत्पन्न होतात, देव आणि ब्रह्मलोकात का नाही?" पहिल्यांदा, देवलोकात ब्रह्मचर्यवासासाठी (धम्मपालनासाठी) वाव (अवकाश) नसतो आणि तसेच तिथे कोणतेही आश्चर्यकारकत्व नसते, म्हणून ते तिथे उत्पन्न होत नाहीत. कारण बुद्ध भगवंत हे आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त असतात, आणि त्यांची ती आश्चर्यकारकता देवभावात (देवलोकात) राहणाऱ्यांना तशी स्पष्टपणे जाणवत नाही जशी मनुष्य झालेल्यांना जाणवते. कारण देव बनलेल्या सम्यक्संबुद्धांमध्ये दिसणारा बुद्धप्रभाव लोक देवाचाच प्रभाव मानतात, बुद्धांचा प्रभाव मानत नाहीत. असे झाल्यास ते सम्यक्संबुद्धांवर श्रद्धा ठेवत नाहीत, प्रसन्न होत नाहीत, आणि ईश्वराच्या कर्तृत्वाचा (सृष्टीनिर्मात्याचा) चुकीचा दृष्टिकोन सोडत नाहीत; तसेच देवत्वाचा काळ दीर्घ असल्यामुळे ते काही अंशी शाश्वतवादातून (सस्सतवाद) मुक्त होत नाहीत. "ब्रह्मलोकात उत्पन्न होत नाहीत" यातही हाच नियम लागू होतो. प्राण्यांना अशा चुकीच्या धारणांमधून मुक्त करण्यासाठी बुद्ध भगवंत केवळ मनुष्य सुगतीमध्येच उत्पन्न होतात; देव सुगतीमध्ये नाही. मनुष्य सुगतीमध्ये उत्पन्न होतानाही ते 'ओपपातिक' (स्वयंभू/अयोनिज) रूपाने उत्पन्न होत नाहीत, कारण ओपपातिक उत्पत्ती झाल्यास वर सांगितलेले दोष टाळता येत नाहीत. तसेच, धम्माद्वारे विनीत (शिक्षित) होणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी धम्मपरंपरेची स्थापना करण्याप्रमाणेच, धातूंद्वारे (शारीरिक अवशेषांद्वारे) विनीत होणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी शरीराच्या धातूंचे (अस्थींचे) जतन करणे आवश्यक मानले गेले आहे. कारण ओपपातिक प्राण्यांच्या परिनिर्वाणानंतर शरीराचे धातू (अस्थी) शिल्लक राहत नाहीत, म्हणून ते ओपपातिक होत नाहीत. आणि अंतिम जन्मात महाबोधिसत्व, मनुष्यभाव स्पष्ट करण्यासाठी, दारापरिग्रह (विवाह) करून पुत्राचे मुख पाहेपर्यंत गृहस्थाश्रमात राहतात. परिपक्व झालेल्या शील, नैष्क्रम्य (नेक्खम्म), प्रज्ञा इत्यादी पारमितांनी युक्त असूनही ते लगेच गृहत्याग करत नाहीत. पण या कारणांच्या चिंतनाची काय गरज? सर्व बुद्धांनी आचरलेला हाच नियम आहे की, केवळ मनुष्य रूपानेच संबोधी (ज्ञान) प्राप्त करणे, देव रूपाने नाही; हाच येथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे. कारण त्यासाठी केलेला महाअभिनिहार (महान संकल्प) देखील केवळ मनुष्य रूपानेच यशस्वी होतो, इतरांच्या बाबतीत नाही.

ကသ္မာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န သေသဒီပေသူတိ? ကေစိ တာဝ အာဟု – ‘‘ယသ္မာ ပထဝိယာ နာဘိဘူတာ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝသဟိတာ အစလဋ္ဌာနဘူတာ ဗောဓိမဏ္ဍဘူမိ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ; ‘‘တထာ ဣတရေသမ္ပိ အဝိဇဟိတဋ္ဌာနာနံ တတ္ထေဝ လဗ္ဘမာနတော’’တိ. အယံ ပနေတ္ထ အမှာကံ ခန္တိ – ယသ္မာ ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိယာ သာဝကဗောဓိသတ္တာနံ သာဝကဗောဓိယာ အဘိနီဟာရော သာဝကပါရမီနံ သမ္ဘရဏံ ပရိပါစနဉ္စ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတေ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဣဇ္ဈတိ, န အညတ္ထ. ဝေနေယျာနံ ဝိနယနတ္ထော စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါတိ အဂ္ဂသာဝကာဒိဝေနေယျဝိသေသာပေက္ခာယ ဧကသ္မိံ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, န သေသဒီပေသု. အယဉ္စ နယော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏောတိ တေသံ ဥတ္တမပုရိသာနံ တတ္ထေဝ ဥပ္ပတ္တိ သမ္ပတ္တိစက္ကာနံ ဝိယ အညမညုပနိဿယတော အပရာပရံ ဝတ္တတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ – ‘‘တီသု ဒီပေသု ဗုဒ္ဓါ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဒီပံ ပဿတီ’’တိ. ဣမိနာ နယေန ဒေသနိယမေပိ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

पण सम्यक्संबुद्ध केवळ जम्बुदीपातच का उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये का नाही? काही आचार्य म्हणतात – "कारण पृथ्वीची नाभी असलेली, बुद्धप्रभावाने युक्त आणि अचल स्थान असलेली 'बोधिमंडभूमी' केवळ जम्बुदीपातच निर्माण होते, म्हणून ते केवळ जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात"; "तसेच इतरही न सोडता येणारी (अविजहित) स्थाने तिथेच आढळतात म्हणून." यावर आमचे मत (खंती) असे आहे – कारण पूर्वबुद्ध, महाबोधिसत्व आणि प्रत्येकबुद्धांच्या उत्पत्तीसाठी, तसेच श्रावकबोधिसत्वांच्या श्रावकबोधीचा अभिनिहार (संकल्प), श्रावकपारमितांचे संकलन आणि परिपक्वता, बुद्धक्षेत्र असलेल्या या चक्रवाळात केवळ जम्बुदीपातच यशस्वी होते, इतर कोठेही नाही. आणि विनेयांचे (शिष्यांचे) विनय (मार्गदर्शन) करणे हाच बुद्धांच्या उत्पत्तीचा उद्देश असल्यामुळे, अग्रश्रावक इत्यादी विशेष विनेयांच्या अपेक्षेने बुद्ध केवळ एका जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये नाही. आणि हा नियम सर्व बुद्धांनी आचरलेला आहे, म्हणून त्या उत्तम पुरुषांची उत्पत्ती तिथेच, संपत्तीच्या चक्राप्रमाणे एकमेकांच्या उपनिस्सयाने (परस्पर संबंधाने) वारंवार घडत राहते, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे – "तीन द्वीपांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, केवळ जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात, असे ते द्वीप पाहतात." या नियमाने देश-नियमाचे (स्थानाचे) कारणही सांगितले पाहिजे.

ဣဒါနိ စ ခတ္တိယကုလံ လောကသမ္မတံ ဗြာဟ္မဏာနမ္ပိ ပူဇနီယဘာဝတော. ရာဇာ မေ ပိတာ ဘဝိဿတီတိ ကုလံ ပဿိ ပိတုဝသေန ကုလဿ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတော[Pg.335]. ဒသန္နံ မာသာနံ ဥပရိ သတ္တ ဒိဝသာနီတိ ပဿိ တေန အတ္တနော အန္တရာယာဘာဝံ အညာသိ, တဿာ စ တုသိတဘဝေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိပစ္စနုဘဝနံ.

आणि आता क्षत्रिय कुळ हे लोकमान्य आहे, कारण ते ब्राह्मणांनाही पूजनीय आहे. "राजे माझे पिता असतील" या विचाराने त्यांनी कुळ पाहिले, कारण कुळाचा निर्देश पित्यावरून केला जातो. "दहा महिन्यांनंतर आणखी सात दिवस" असे त्यांनी पाहिले, ज्यावरून त्यांनी स्वतःच्या (जन्माच्या) अंतरायाचा (अडथळ्याचा) अभाव जाणला, आणि तिच्या (मातेच्या) तुषित लोकात दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेण्याविषयी जाणले.

တာ ဒေဝတာတိ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠဒေဝတာ. ကထံ ပန တာ ဗောဓိသတ္တဿ ပူရိတပါရမိဘာဝံ ဘာဝိနဉ္စ သမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာနန္တီတိ? မဟေသက္ခာနံ ဒေဝတာနံ ဝသေန, ယေဘုယျေန စ တာ ဒေဝတာ အဘိသမယဘာဂိနော. တထာ ဟိ ဘဂဝတော စ ဓမ္မဒါနသံဝိဘာဂေ အနေကဝါရံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဝါသိဒေဝတာသန္နိပါတော အဟောသိ.

त्या देवता म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांतील देवता. पण त्या देवतांना बोधिसत्त्वांच्या पूर्ण झालेल्या पारमितांविषयी आणि त्यांच्या भावी बुद्धत्वाविषयी कसे माहीत होते? महानुभाव (महेशक्ख) देवतांच्या प्रभावामुळे, आणि बहुतांश करून त्या देवता धम्म-अभिसमयाचे (ज्ञानाचे) वाटेकरी होत्या. कारण भगवंतांच्या धम्मदान वाटपाच्या वेळी अनेक वेळा दहा हजार चक्रवाळांतील रहिवासी असलेल्या देवतांचा संपात (एकत्र येणे) झाला था.

စဝါမီတိ ပဇာနာတိ စုတိအာသန္နဇဝနေဟိ ဉာဏသဟိတေဟိ စုတိယာ ဥပဋ္ဌိတဘာဝဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. စုတိစိတ္တံ န ဇာနာတိ စုတိစိတ္တက္ခဏဿ ဣတ္တရဘာဝတော. တထာ ဟိ တံ စုတူပပါတဉာဏဿပိ အဝိသယော ဧဝ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. အာဝဇ္ဇနပရိယာယောတိ အာဝဇ္ဇနက္ကမော. ယသ္မာ ဧကဝါရံ အာဝဇ္ဇိတမတ္တေန အာရမ္မဏံ နိစ္ဆိနိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ တမေဝါရမ္မဏံ ဒုတိယံ တတိယဉ္စ အာဝဇ္ဇိတွာ နိစ္ဆီယတိ, အာဝဇ္ဇနသီသေန စေတ္ထ ဇဝနဝါရော ဂဟိတော. တေနာဟ – ‘‘ဒုတိယတတိယစိတ္တဝါရေယေဝ ဇာနိဿတီ’’တိ. စုတိယာ ပုရေတရံ ကတိပယစိတ္တဝါရတော ပဋ္ဌာယ မရဏံ မေ အာသန္နန္တိ ဇာနနတော, ‘‘စုတိက္ခဏေပိ စဝါမီတိ ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိသန္ဓိယာ ပန အပုဗ္ဗဘာဝတော ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတိ. နိကန္တိယာ ဥပ္ပတ္တိတော ပရတော အသုကသ္မိံ ဌာနေ မယာ ပဋိသန္ဓိ ဂဟိတာတိ ပဇာနာတိ, ဒုတိယဇဝနတော ပဋ္ဌာယ ဇာနာတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. တသ္မိံ ကာလေတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေ. ဒသသဟဿီ ကမ္ပတီတိ ဧတ္ထ ကမ္ပနကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. မဟာကာရုဏိကာ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရတာယ ဗဟုလံ သောမနဿိကာဝ ဟောန္တီတိ တေသံ ပဌမမဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇; ဓ. သ. ၄၉၈; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၉၉) ဝုတ္တံ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ယဒိပိ မဟာကာရုဏိကာ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာ, ဝိဝေကဇ္ဈာသယာ ပန ဝိသင်္ခါရနိန္နာ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အဇ္ဈုပေက္ခဏဗဟုလာတိ ပဉ္စမေန မဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏမာဟ.

“मी च्युत होत आहे (देह त्यागून जात आहे)” असे ते जाणतात, कारण च्युतीच्या (मृत्यूपूर्वीच्या) जवळ असलेल्या ज्ञानयुक्त जवनांमुळे च्युतीची उपस्थिती स्पष्टपणे समजलेली असते. च्युतीचित्त (मृत्यूपूर्वीचे शेवटचे चित्त) ते जाणत नाहीत, कारण च्युतीचित्ताचा क्षण अत्यंत अल्पकाळ टिकणारा असतो. कारण ते च्युत-उत्पत्ती ज्ञानाचाही (च्युतूपपातज्ञान) विषय नाही. प्रतिसंधी चित्ताच्या (पुनर्जन्माच्या पहिल्या चित्ताच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे. 'आवर्जनपर्याय' म्हणजे आवर्जनाचा (चित्त एकाग्र करण्याचा) क्रम. कारण केवळ एकदाच आवर्जन केल्याने आलंबन (विषय) निश्चित करता येत नाही, म्हणून त्याच आलंबनाचे दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदा आवर्जन करून ते निश्चित केले जाते; येथे आवर्जनाच्या मुख्यत्वाने जवनवार घेतला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या चित्तवारातच ते जाणतील.” च्युतीच्या आधी काही चित्तवारांपासून “माझा मृत्यू जवळ आला आहे” असे जाणत असल्यामुळे, “च्युतीक्षणी देखील मी च्युत होत आहे असे जाणतात” असे म्हटले आहे. परंतु प्रतिसंधीच्या अपूर्वत्वामुळे (नवीनत्वामुळे) ते प्रतिसंधी चित्त जाणत नाहीत. निकंतीच्या (आसक्तीच्या) उत्पत्तीनंतर “मी अमुक ठिकाणी प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली आहे” असे ते जाणतात; दुसऱ्या जवनापासून ते जाणतात, हाच याचा अर्थ सांगितला आहे. “त्या वेळी” म्हणजे प्रतिसंधी घेण्याच्या वेळी. “दहा हजार लोक थरथरतात (कंप पावतात)” यातील कंपनाचे कारण खाली सांगितलेच आहे. महाकारुणिक बुद्ध भगवंत प्राण्यांच्या हित आणि सुखाच्या विधानामध्ये तत्पर असल्यामुळे बहुतांश करून सोमनस्ययुक्त (आनंदी) असतात, म्हणून त्यांचे प्रतिसंधी ग्रहण पहिल्या महाविपाक चित्ताने होते, असे अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. २.१७; ध. सं. ४९८; म. नि. अट्ठ. ३.१९९) म्हटले आहे. परंतु महासीव थेर म्हणतात की, जरी महाकारुणिक बुद्ध भगवंत प्राण्यांच्या हित आणि सुखाच्या विधानामध्ये तत्पर असले, तरी ते विवेकप्रिय, विसंस्कारप्रवण (विसंखारनिन्न) आणि सर्व संस्कारांमध्ये उपेक्षाशील (अज्झुपेक्खणबहुल) असल्यामुळे त्यांचे प्रतिसंधी ग्रहण पाचव्या महाविपाक चित्ताने होते.

ပုရေ ပုဏ္ဏမာယ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာတိ ပုဏ္ဏမာယ ပုရေ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ, သုက္ကပက္ခေ နဝမိတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော. သတ္တမေ ဒိဝသေတိ [Pg.336] အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယ. ဣဒံ သုပိနန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရံ သုပိနံ. နေသံ ဒေဝိယောတိ မဟာရာဇူနံ ဒေဝိယော.

"पुण्णमाय पुरे सत्त मदिवसतो पट्ठाय" (पौर्णिमेच्या आधी सातव्या दिवसापासून) म्हणजे पौर्णिमेच्या आधी सातव्या दिवसापासून सुरू करून, शुक्ल पक्षातील नवमीपासून सुरू करून असा अर्थ आहे. "सत्तमे दिवसे" (सातव्या दिवशी) म्हणजे आसाळ्ही (आषाढी) पौर्णिमेला. "इदं सुपिनं" (हे स्वप्न) म्हणजे आता ज्या स्वरूपात सांगितले जात आहे ते स्वप्न. "नेसं देवियो" (त्यांची देवी/राणी) म्हणजे महाराजांची राणी (देवी).

သော စ ခေါ ပုရိသဂဗ္ဘော, န ဣတ္ထိဂဗ္ဘော, ပုတ္တော တေ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္တကမေဝ တေ ဗြာဟ္မဏာ အတ္တနော သုပိနသတ္ထနယေန ကထေသုံ. သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတီတိအာဒိ ပန ဒေဝတာဝိဂ္ဂဟေန ဘာဝိနမတ္ထံ ယာထာဝတော ပဝေဒေသုံ.

आणि तो पुरुषगर्भ (मुलगा) आहे, स्त्रीगर्भ (मुलगी) नाही, तुला पुत्र होईल, एवढेच त्या ब्राह्मणांनी आपल्या स्वप्नशास्त्राच्या नियमांनुसार सांगितले. परंतु 'जर तो घरात राहील...' इत्यादी भविष्यकालीन अर्थ देवतेच्या रूपाने (किंवा देवतेने प्रकट होऊन) यथायोग्य रीतीने प्रकट केला.

ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယောတိ ဧတ္ထ ဂဗ္ဘော ဝုစ္စတိ မာတုကုစ္ဆိ, တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိ အဝက္ကန္တိ, တာဝ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ, ယာဝ န နိက္ခမတိ. ဌိတကာဝ နိက္ခမန္တိ ဓမ္မာသနတော ဩတရန္တော ဓမ္မကထိကော ဝိယ.

"गब्भावक्कन्ति" (गर्भात प्रवेश करणे) यामध्ये 'गर्भ' म्हणजे मातेचे उदर (कुशी) म्हटले जाते, तेथे उत्पन्न होणे म्हणजे 'अवक्कन्ति' (प्रवेश करणे) होय. जोपर्यंत तो बाहेर येत नाही, तोपर्यंत त्याला 'गब्भावक्कन्ति' म्हणतात. ते (बोधिसत्व) उभे राहूनच बाहेर येतात, जसे एखादे धम्मकथिक धम्मासनावरून खाली उतरतात.

၂၀၁. ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနေ ဝိယ ဝေါဟရီယတီတိ ဩက္ကမတီတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဩက္ကန္တော ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ. ဧဝံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေနဿ သမ္ပဇာနနာ ဟောတိ. န ဩက္ကမမာနေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ. တထာ စ ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတီ’’တိ. ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပတ္ထရဏေန ဝါ အပ္ပမာဏော. အတိဝိယ သမုဇ္ဇလဘာဝေန ဥဠာရော. ဒေဝါနုဘာဝန္တိ ဒေဝါနံ ပဘာနုဘာဝံ. ဒေဝါနဉှိ ပဘံသော ဩဘာသော အဓိဘဝတိ, န တေသံ အာဓိပစ္စံ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝါန’’န္တိအာဒိ.

२०१. वर्तमानकाळाच्या समीप असल्यामुळे वर्तमानकाळासारखाच व्यवहार केला जातो, म्हणून 'ओक्कमति' (प्रवेश करतो) असे म्हटले आहे – 'ओक्कन्तो होति' (प्रवेश केला आहे) असा याचा अर्थ आहे. 'एवं होति' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांची संप्रज्ञानता (जाणीवपूर्वकता) असते. प्रवेश करत असताना नाही, कारण प्रतिसंधीचा क्षण (पुनर्जन्माचा क्षण) समजणे कठीण असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'प्रतिसंधीचित्त जाणता येत नाही'. दहा हजार चक्रवाळांमध्ये पसरल्यामुळे तो 'अप्पमाणो' (अमर्याद) आहे. अत्यंत प्रज्वलित (तेजस्वी) असल्यामुळे तो 'उळारो' (भव्य/उदात्त) आहे. 'देवानुभावं' म्हणजे देवांच्या प्रभावाचा (तेजाचा) प्रभाव. कारण देवांचे तेज आणि प्रकाश इतरांना निष्प्रभ करतो, त्यांचे आधिपत्य नाही. म्हणूनच 'देवांनां' इत्यादी म्हटले आहे.

ရုက္ခဂစ္ဆာဒိနာ ကေနစိ န ဟညတီတိ အဃာ, အဗာဓာ. တေနာဟ ‘‘နိစ္စဝိဝဋာ’’တိ. အသံဝုတာတိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ ကေန စိ န ပိဟိတာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာပိ အပ္ပတိဋ္ဌာ’’တိ. တတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ ပိဓာယိကာ ပထဝီ နတ္ထီတိ အသံဝုတာ လောကန္တရိကာ, ဧဝံ ဥပရိပိ စက္ကဝါဠေသု ဝိယ ဒေဝဝိမာနာနံ အဘာဝတော အသံဝုတာ အပ္ပတိဋ္ဌာတိ ဒဿေတိ. အန္ဓကာရော ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အန္ဓကာရာ. စက္ခုဝိညာဏံ န ဇာယတိ အာလောကဿာဘာဝတော, န စက္ခုနော. တထာ ဟိ ‘‘တေန ဩဘာသေန အညမညံ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဇမ္ဗုဒီပေ ဌိတမဇ္ဈနှိကဝေလာယံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟဝါသီနံ အတ္ထင်္ဂမနဝသေန ဥပဍ္ဎံ သူရိယမဏ္ဍလံ ပညာယတိ, အပရဂေါယာနဝါသီနံ ဥဂ္ဂမနဝသေန, ဧဝံ သေသဒီပေသုပီတိ အာဟ – ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ တီသု ဒီပေသု ပညာယန္တီ’’တိ. ဣတော အညထာ ပန ဒွီသု ဧဝ ဒီပေသု ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ပညာယတီတိ. ဧကေကာယ ဒိသာယ နဝ နဝ ယောဇနသတသဟဿာနိ အန္ဓကာရဝိဓမနမ္ပိ ဣမိနာ နယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဘာယ နပ္ပဟောန္တီတိ [Pg.337] အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသိတုံ န အဘိသမ္ဘုဏန္တိ. ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတမတ္ထကပ္ပမာဏေ အာကာသေ ဝိစရဏတော, ‘‘စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဿ ဝေမဇ္ဈေန စရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

झाडे, झुडपे इत्यादी कशानेही बाधा न येणे म्हणजे 'अघा' (अबाधित) होय. म्हणूनच 'निच्चविवटा' (नेहमी उघडे असणारे) असे म्हटले आहे. 'असंवुता' म्हणजे खाली आणि वर कशानेही न झाकलेले. म्हणूनच 'हेट्ठापि अप्पतिट्ठा' (खाली देखील आधार नसलेले) असे म्हटले आहे. तेथे 'पि' (देखील) या शब्दाने हे दर्शविले आहे की, ज्याप्रमाणे खाली पाण्याचे आवरण असणारी पृथ्वी नाही म्हणून लोकन्तरिक (लोकांमधील अवकाश) उघडे आहे, त्याचप्रमाणे वर देखील चक्रवाळांप्रमाणे देवविमानांचा अभाव असल्यामुळे ते उघडे आणि निराधार आहे. येथे अंधार आहे म्हणून याला 'अन्धकारा' (अंधकारमय) म्हटले आहे. प्रकाशाच्या अभावामुळे चक्षुविज्ञानाची (दृष्टीची जाणीव) उत्पत्ती होत नाही, डोळ्यांच्या अभावामुळे नाही. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'त्या प्रकाशाने ते एकमेकांना ओळखू लागले'. जम्बुदीपात दुपारच्या वेळी, पुब्बविदेहवासीयांना सूर्य मावळत असल्यामुळे अर्धे सूर्यमंडळ दिसते आणि अपरगोयानवासीयांना सूर्य उगवत असल्यामुळे; अशाच प्रकारे इतर द्वीपांमध्येही दिसते, म्हणून म्हटले आहे – 'एकाच वेळी तीन द्वीपांमध्ये ते दिसते'. याव्यतिरिक्त इतर वेळी मात्र एकाच वेळी दोनच द्वीपांमध्ये ते दिसते. प्रत्येक दिशेला नऊ-नऊ लाख योजन अंतरावरील अंधाराचा नाश होणे देखील याच पद्धतीने समजले पाहिजे. 'पभाय नप्पहोन्ति' म्हणजे स्वतःच्या प्रकाशाने प्रकाशित करण्यास ते समर्थ होत नाहीत. युगंधर पर्वताच्या शिखराच्या उंचीएवढ्या आकाशात फिरत असल्यामुळे, 'चक्रवाळ पर्वताच्या मध्यभागातून फिरतात' असे म्हटले आहे.

ဝါဝဋာတိ ခါဒနတ္ထံ ဂဏှိတုံ ဥပက္ကမန္တာ. ဝိပရိဝတ္တိတွာတိ ဝိဝဋ္ဋိတွာ. ဆိဇ္ဇိတွာတိ မုစ္ဆာပတ္တိယာ ဌိတဋ္ဌာနတော မုစ္စိတွာ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂစ္ဆေဒနဝသေန ဝါ ဆိဇ္ဇိတွာ. အစ္စန္တခါရေတိ အာတပသန္တာပါဘာဝေန အတိသီတဘာဝံ သန္ဓာယ အစ္စန္တခါရတာ ဝုတ္တာ သိယာ. န ဟိ တံ ကပ္ပသဏ္ဌာနဥဒကံ သမ္ပတ္တိကရမဟာမေဃဝုဋ္ဌံ ပထဝီသန္ဓာရကံ ကပ္ပဝိနာသကဥဒကံ ဝိယ ခါရံ ဘဝိတုမရဟတိ. တထာ ဟိ သတိ ပထဝီပိ ဝိလီယေယျ. တေသံ ဝါ ပါပကမ္မဗလေန ပေတာနံ ပကတိဥဒကဿ ပုဗ္ဗခေဠဘာဝါပတ္တိ ဝိယ တဿ ဥဒကဿ တဒါ ခါရဘာဝါပတ္တိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အစ္စန္တခါရေ ဥဒကေ’’တိ. သမန္တတောတိ သဗ္ဗဘာဂတော ဆပ္ပကာရမ္ပိ.

'वावटा' म्हणजे खाण्यासाठी पकडण्याचा प्रयत्न करणारे. 'विपरिवत्तित्वा' म्हणजे उलटून (फिरून). 'छिज्जित्वा' म्हणजे मूर्च्छित झाल्यामुळे उभे राहिलेल्या ठिकाणाहून सुटून, किंवा अंग-प्रत्यंग कापले गेल्यामुळे छिन्नभिन्न होऊन. 'अच्चन्तखारे' (अत्यंत खारे/क्षारयुक्त) म्हणजे उन्हाच्या उष्णतेच्या अभावामुळे अतिशय थंड असण्याच्या अवस्थेला उद्देशून 'अत्यंत क्षारता' म्हटले असावे. कारण कल्प टिकवून ठेवणारे ते पाणी, जे समृद्धी आणणाऱ्या महामेघाच्या पावसासारखे आणि पृथ्वीला आधार देणारे असते, ते कल्पविनाशक पाण्याप्रमाणे खारे असू शकत नाही. कारण तसे असते तर पृथ्वी देखील विरघळली असती. किंवा, ज्याप्रमाणे त्यांच्या पापकर्माच्या प्रभावामुळे प्रेतांसाठी (भूत-प्रेतांसाठी) सामान्य पाण्याचे रूपांतर पू आणि लाळेमध्ये होते, त्याचप्रमाणे त्या पाण्याचे देखील तेव्हा खारेपणात रूपांतर होते, म्हणून 'अच्चन्तखारे उदके' (अत्यंत खाऱ्या पाण्यात) असे म्हटले आहे. 'समन्ततो' म्हणजे सर्व बाजूंनी, सहाही प्रकारे.

၂၀၂. စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ ဝသေနာတိ ဝေဿဝဏာဒိစတုမဟာရာဇဘာဝသာမညေန.

२०२. 'चतुन्नं महाराजूनं वसेन' (चार महाराजांच्या प्रभावाने) म्हणजे वेस्सवण (वैश्रवण) इत्यादी चार महाराजांच्या सामान्य रूपाने.

၂၀၃. သဘာဝေနေဝါတိ ပရဿ သန္တိကေ ဂဟဏေန ဝိနာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သယမေဝ အဓိဋ္ဌဟိတွာ သီလသမ္ပန္နာ.

२०३. 'सभावेनेव' (स्वभावानेच) म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडून (शील) ग्रहण न करता, स्वतःच्या स्वभावानेच स्वतः अधिष्ठान करून शीलसंपन्न झालेली.

မနုဿေသူတိ ဣဒံ ပကတိစာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿိတ္ထိယာ နာမ မနုဿပုရိသေသု ပုရိသာဓိပ္ပာယစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ, ဗောဓိသတ္တမာတု ပန ဒေဝေသူပိ တာဒိသံ စိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတေဝ. ယထာ ဗောဓိသတ္တဿ အာနုဘာဝေန ဗောဓိသတ္တဿ မာတု ပုရိသာဓိပ္ပာယစိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ တဿ အာနုဘာဝေနေဝ သာ ကေနစိ ပုရိသေန အနတိက္ကမနီယာတိ အာဟ – ‘‘ပါဒါ န ဝဟန္တိ, ဒိဗ္ဗသင်္ခလိကာ ဝိယ ဗဇ္ဈန္တီ’’တိ.

'मनुस्सेसु' (मनुष्यांमध्ये) हे सामान्य वर्तनाच्या संदर्भात म्हटले आहे – 'मनुष्य स्त्रीच्या मनात मनुष्य पुरुषांविषयी पुरुषविषयक (कामवासनेचे) चित्त उत्पन्न होऊ शकते', परंतु बोधिसत्वांच्या मातेच्या मनात देवांच्या बाबतीतही असे चित्त कधीच उत्पन्न होत नाही. ज्याप्रमाणे बोधिसत्वांच्या प्रभावाने बोधिसत्वांच्या मातेच्या मनात पुरुषांविषयी कामवासनेचे चित्त उत्पन्न होत नाही, त्याचप्रमाणे त्यांच्याच प्रभावामुळे कोणत्याही पुरुषाकडून त्यांचे उल्लंघन (अनादर किंवा अतिप्रसंग) केले जाऊ शकत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – 'पाय चालत नाहीत, जणू दिव्य साखळ्यांनी बांधले गेले आहेत'.

ပုဗ္ဗေ ‘‘ကာမဂုဏူပသံဟိတံ စိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ပုန ‘‘ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကထမိဒံ အညမညံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိအာဒိ. ဝတ္ထုပဋိက္ခေပေါတိ အဗြဟ္မစရိယဝတ္ထုပဋိသေဓော. တေနာဟ ‘‘ပုရိသာဓိပ္ပာယဝသေနာ’’တိ. အာရမ္မဏပဋိလာဘောတိ ရူပါဒိပဉ္စကာမဂုဏာရမ္မဏဿေဝ ပဋိလာဘော.

पूर्वी 'कामगुणांशी संबंधित चित्त उत्पन्न होत नाही' असे म्हटले गेले, आणि पुन्हा 'पाच कामगुणांनी युक्त व समरस होऊन ती उपभोग घेते' असे म्हटले गेले, हे दोन्ही एकमेकांशी कसे विरुद्ध ठरत नाहीत? हे स्पष्ट करण्यासाठी 'पुब्बे' (पूर्वी) इत्यादी म्हटले आहे. 'वत्थुपटिक्खेपो' (वस्तूचा नकार) म्हणजे अब्रह्मचर्याच्या वस्तूचा (कृत्याचा) निषेध होय. म्हणूनच 'पुरिसाधिप्पायवसेना' (पुरुषाच्या इच्छेच्या वशतेने) असे म्हटले आहे. 'आरम्मणपटिलाभो' (आलंबन प्राप्त होणे) म्हणजे रूप इत्यादी पाच कामगुणांच्या आलंबनाचीच प्राप्ती होय.

၂၀၄. ကိလမထောတိ ခေဒေါ. ကာယဿ ဟိ ဂရုဘာဝကဌိနဘာဝါဒယောပိ တဿာ တဒါ န ဟောန္တိ ဧဝ. ‘‘တိရောကုစ္ဆိဂတံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကဒါ [Pg.338] ပဋ္ဌာယ ပဿတီတိ အာဟ – ‘‘ကလလာဒိကာလံ အတိက္ကမိတွာ’’တိအာဒိ. ဒဿနေ ပယောဇနံ သယမေဝ ဝဒတိ, တဿ အဘာဝတော ကလလာဒိကာလေ န ပဿတိ. ပုတ္တေနာတိ ဒဟရေန မန္ဒေန ဥတ္တာနသေယျကေန. ယံ တံ မာတူတိအာဒိ ပကတိစာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ. စက္ကဝတ္တိဂဗ္ဘတောပိ ဟိ သဝိသေသံ ဗောဓိသတ္တဂဗ္ဘော ပရိဟာရံ လဘတိ ပုညသမ္ဘာရဿ သာတိသယတ္တာ, တသ္မာ ဗောဓိသတ္တမာတာ အတိဝိယ သပ္ပာယာဟာရာစာရာ စ ဟုတွာ သက္ကစ္စံ ပရိဟရတိ. ပုရတ္ထာဘိမုခေါတိ မာတု ပုရတ္ထာဘိမုခေါ. ဣဒါနိ တိရောကုစ္ဆိဂတဿ ဒိဿမာနတာယ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဿာတိ ဒေဝိယာ. ဝတ္ထုန္တိ ကုစ္ဆိံ. ဖလိကအဗ္ဘပဋလာဒိနော ဝိယ ဗောဓိသတ္တမာတုကုစ္ဆိတစဿ ပဋလဘာဝေန အာလောကဿ ဝိဗန္ဓာဘာဝတော ယထာ ဗောဓိသတ္တမာတာ ကုစ္ဆိဂတံ ဗောဓိသတ္တံ ပဿတိ, ကိမေဝံ ဗောဓိသတ္တောပိ မာတရံ အညဉ္စ ပုရတော ရူပဂတံ ပဿတိ, နောတိ အာဟ, ‘‘ဗောဓိသတ္တော ပနာ’’တိအာဒိ. ကသ္မာ ပန သတိ စက္ခုမှိ အာလောကေ စ န ပဿတီတိ အာဟ – ‘‘န ဟိ အန္တောကုစ္ဆိယံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. အဿာသပဿာသာ ဝိယ ဟိ တတ္ထ စက္ခုဝိညာဏမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ တဇ္ဇာသမန္နာဟာရဿာဘာဝတော.

२०४. किलमथो म्हणजे खेद (थकवा). कारण त्यावेळी त्यांच्या शरीराला जडपणा, कठीणपणा इत्यादी देखील मुळीच जाणवत नाहीत. 'गर्भाशयात असलेल्याला पाहते' असे म्हटले आहे, ते कधीपासून पाहू लागते? यावर म्हटले आहे - 'कललादी काळ ओलांडून' इत्यादी. पाहण्याचे प्रयोजन स्वतःच सांगते, त्याच्या अभावामुळे कललादी काळात ती पाहत नाही. 'पुत्राने' म्हणजे लहान, अजाण, उताण्या पडलेल्या बालकाने. 'जे ते मातेचे' इत्यादी नैसर्गिक वर्तनाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. चक्रवर्तीच्या गर्भापेक्षाही बोधिसत्त्वाचा गर्भ पुण्याचा संचय अधिक असल्यामुळे विशेष काळजी व संरक्षण प्राप्त करतो, म्हणूनच बोधिसत्त्वाची माता अत्यंत अनुकूल आहार-विहार ठेवून काळजीपूर्वक स्वतःचे रक्षण करतात. 'पूर्वाभिमुख' म्हणजे मातेच्या समोर पूर्वाभिमुख असलेले. आता गर्भाशयात असलेल्याच्या दिसण्याचे अंतर्गत आणि बाह्य कारण दाखवण्यासाठी 'पूर्वी केलेले कर्म' इत्यादी म्हटले आहे. 'तिला' म्हणजे देवीला. 'वस्तू' म्हणजे कुशी (गर्भाशय). स्फटिक किंवा ढगांच्या पटलाप्रमाणे बोधिसत्त्वाच्या मातेच्या गर्भाशयाच्या त्वचेचे पटल असल्यामुळे प्रकाशाचा अडथळा होत नाही, ज्याप्रमाणे बोधिसत्त्वाची माता गर्भाशयातील बोधिसत्त्वाला पाहते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व देखील माता आणि समोर असलेल्या इतर रूपांना पाहतात का? नाही, असे सांगण्यासाठी 'बोधिसत्त्व मात्र' इत्यादी म्हटले आहे. डोळे आणि प्रकाश असतानाही ते का पाहत नाहीत? यावर म्हटले आहे - 'कारण गर्भाशयाच्या आत चक्खुविञ्ञाणाची उत्पत्ती होत नाही.' श्वासोच्छ्वासाप्रमाणेच तिथे चक्खुविञ्ञाण देखील उत्पन्न होत नाही, कारण त्याला अनुकूल असा समन्नाहार (मनोयोग) नसतो.

၂၀၅. ယထာ အညာ ဣတ္ထိယော ဝိဇာတပစ္စယာ တာဒိသေန ရောဂေန အဘိဘူတာပိ ဟုတွာ မရန္တိ, ဗောဓိသတ္တမာတု ပန ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ န ကောစိ ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ကေဝလံ အာယုပရိက္ခယေနေဝ ကာလံ ကရောတိ, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဗောဓိသတ္တေန ဝသိတဋ္ဌာနံ ဟီတိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. အပနေတွာတိ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနတော နီဟရိတွာ. အနုရက္ခိတုံ န သက္ကောတီတိ သမ္မာ ဂဗ္ဘပရိဟာရံ နာနုယုဉ္ဇတိ, တေန ဂဗ္ဘော ဗဟွာဗာဓော ဟောတိ. ဝတ္ထုဝိသဒံ ဟောတီတိ ဂဗ္ဘာသယော ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတိ. မာတု မဇ္ဈိမဝယဿ တတိယကောဋ္ဌာသေ ဗောဓိသတ္တဿ ဂဗ္ဘောက္ကမနမ္ပိ တဿာ အာယုပရိမာဏဝိလောကနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ ဝယောဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိကာရဿ ပရိဝဇ္ဇနတော, ဣတ္ထိသဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိကာရော ပန ဗောဓိသတ္တဿ အာနုဘာဝေနေဝ ဝူပသမ္မတိ.

२०५. ज्याप्रमाणे इतर स्त्रिया प्रसूतीमुळे उद्भवणाऱ्या रोगाने ग्रस्त होऊन मृत्यू पावतात, परंतु बोधिसत्त्व गर्भात असताना बोधिसत्त्वाची माता कोणत्याही रोगाने ग्रस्त होत नाहीत; केवळ आयुष्य संपल्यामुळेच त्या काळ करतात (मृत्यू पावतात), हाच अर्थ खाली सांगितला आहे. 'बोधिसत्त्वाने राहण्याचे स्थान' इत्यादीद्वारे त्याचे कारण सांगितले आहे. 'बाजूला करून' म्हणजे अग्रमहिषी पदावरून दूर करून. 'रक्षण करण्यास असमर्थ असते' म्हणजे गर्भाची योग्य काळजी घेत नाही, त्यामुळे गर्भ अनेक रोगांनी ग्रस्त होतो. 'वस्तू शुद्ध होते' म्हणजे गर्भाशय अत्यंत शुद्ध होतो. मातेच्या मध्यम वयाच्या तिसऱ्या भागात बोधिसत्त्वाचे गर्भात अवतरणे देखील त्यांच्या आयुष्याच्या मर्यादेच्या अवलोकनानेच समाविष्ट आहे, कारण वयोमानानुसार उत्पन्न होणाऱ्या विकारांचे टाळणे होते, आणि स्त्रीस्वभावामुळे उत्पन्न होणारा विकार तर बोधिसत्त्वाच्या प्रभावानेच शांत होतो.

သတ္တမာသဇာတောတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော သတ္တမေ မာသေ ဇာတော. သော သီတုဏှက္ခမော န ဟောတိ အတိဝိယ သုခုမာလတာယ. အဋ္ဌမာသဇာတော ကာမံ သတ္တမာသဇာတတော ဗုဒ္ဓိအဝယဝေါ, ဧကစ္စေ ပန စမ္မပဒေသာ [Pg.339] ဗုဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တာ ဃဋ္ဋနံ န သဟန္တိ, တေန သော န ဇီဝတိ. သတ္တမာသဇာတဿ ပန န တာဝ တေ ဇာတာတိ ဝဒန္တိ.

'सातव्या महिन्यात जन्मलेला' म्हणजे पटिसंधी ग्रहण केल्यापासून सातव्या महिन्यात जन्मलेला. तो अत्यंत सुकुमार असल्यामुळे थंड व उष्णता सहन करू शकत नाही. आठव्या महिन्यात जन्मलेला जरी सातव्या महिन्यात जन्मलेल्यापेक्षा अधिक विकसित अवयवांचा असला, तरी काही त्वचेचे भाग विकसित होत असताना घर्षण सहन करू शकत नाहीत, त्यामुळे तो जगत नाही. परंतु सातव्या महिन्यात जन्मलेल्याचे ते भाग अजून उत्पन्नच झालेले नसतात, असे म्हणतात.

ဌိတာဝ ဟုတွာတိ နိဒ္ဒုက္ခတာယ ဌိတာ ဧဝ ဟုတွာ. ဒုက္ခဿ ဟိ ဗလဝဘာဝတော တံ ဒုက္ခံ အသဟမာနာ အညာ ဣတ္ထိယော နိသိန္နာ ဝါ နိပန္နာ ဝါ ဝိဇာယန္တိ. ဥပဝိဇညာတိ ဥပဂတဝိဇာယနကာလာ. သကလနဂရဝါသိနောတိ ကပိလဝတ္ထုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေသု ဒေဝဒဟာဒီသု ဆသု နဂရေသု ဝသန္တာ.

'उभी राहूनच' म्हणजे वेदनाविरहित असल्यामुळे उभी राहूनच. कारण वेदनेच्या तीव्रतेमुळे ती वेदना सहन न करू शकल्याने इतर स्त्रिया बसून किंवा झोपून प्रसूती पावतात. 'उपविजञ्ञा' म्हणजे प्रसूतीची वेळ जवळ आलेली. 'सर्व नगरवासी' म्हणजे कपिलवस्तूला वेढून असलेल्या देवदह इत्यादी सहा नगरांमध्ये राहणारे लोक.

ဒေဝါ နံ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီတိ လောကနာထံ မဟာပုရိသံ မယမေဝ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာတိ သဉ္ဇာတဂါရဝဗဟုမာနာ အတ္တနော ပီတိံ ပဝေဒေန္တာ ခီဏာသဝါ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာနော အာဒိတော ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ. သူတိဝေသန္တိ သူတိဇဂ္ဂနဓာတိဝေသံ. ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. မစ္ဆက္ခိသဒိသံ ဆဝိဝသေန.

'देव त्यांना प्रथम स्वीकारतात' म्हणजे 'आम्हीच लोकनाथ महापुरुषाला प्रथम स्वीकारू' अशा निर्माण झालेल्या आदर व बहुमानाने आपला आनंद व्यक्त करत क्षीणासव शुद्धवास ब्रह्मा सुरुवातीला स्वीकारतात. 'सुतीवेष' म्हणजे सुईणीचा किंवा बाळंतिणीची काळजी घेणाऱ्या दाईचा वेष. 'काही' म्हणजे उत्तरविहारवासी. त्वचेच्या रंगावरून माशाच्या डोळ्यासारखा.

၂၀၆. အဇိနပ္ပဝေဏိယာတိ အဇိနစမ္မေဟိ သိဗ္ဗေတွာ ကတပဝေဏိယာ. မဟာတေဇောတိ မဟာနုဘာဝေါ. မဟာယသောတိ မဟာပရိဝါရော ဝိပုလကိတ္တိဃောသော စ.

२०६. 'अजिनप्पवेणी' म्हणजे हरणाच्या कातड्याने शिवून तयार केलेली चटई किंवा आच्छादन. 'महातेज' म्हणजे महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचे). 'महायश' म्हणजे मोठा परिवार असलेले आणि विपुल कीर्ती असलेले.

ဘဂ္ဂဝိဘဂ္ဂါတိ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနတော နိက္ခမနေန ဝိဘာဝိတတ္တာ ဘဂ္ဂါ ဝိဘဂ္ဂါ ဝိယ စ ဟုတွာ. တေန နေသံ အဝိသဒဘာဝမေဝ ဒဿေတိ. အလဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ ဂဗ္ဘာသယေ ယောနိပဒေသေ စ ကတ္ထစိ အလဂ္ဂေါ အသတ္တော ဟုတွာ. ဥဒကေနာတိ ဂဗ္ဘာသယဂတေန ဥဒကေန အမက္ခိတော နိက္ခမတိ သမ္မက္ခိတဿ တာဒိသဿ ဥဒကသေမှာဒိကဿေဝ တတ္ထ အဘာဝတော. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ ပုညာနုဘာဝေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ တံ ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓံ ပရမသုဂန္ဓဂန္ဓကုဋိ ဝိယ စန္ဒနဂန္ဓံ ဝါယန္တံ တိဋ္ဌတိ. ဥဒကဝဋ္ဋိယောတိ ဥဒကက္ခန္ဓာ.

'भग्न-विभग्न' म्हणजे अरुंद जागेतून बाहेर पडल्यामुळे विस्कळीत झाल्यासारखे आणि मोडल्यासारखे होऊन. त्याद्वारे त्यांचा अस्पष्टपणाच दर्शवला जातो. 'अलिप्त (न चिकटता) राहून' म्हणजे गर्भाशयात आणि योनिप्रदेशात कुठेही न चिकटता, अलिप्त राहून. 'पाण्याने' म्हणजे गर्भाशयातील पाण्याने न माखता बाहेर पडतात, कारण तिथे माखण्यासाठी तसले पाणी, कफ इत्यादी नसतातच. कारण बोधिसत्त्वाच्या पुण्याच्या प्रभावाने पटिसंधी ग्रहण केल्यापासून ते स्थान अत्यंत शुद्ध, एखाद्या सुगंधी गंधकुटीप्रमाणे चंदनाचा सुगंध पसरवणारे राहते. 'उदकवट्टियो' म्हणजे पाण्याचे प्रवाह (जलस्कंध).

၂၀၇. မုဟုတ္တဇာတောတိ မုဟုတ္တေန ဇာတော ဟုတွာ မုဟုတ္တမတ္တောဝ. အနုဓာရိယမာနေတိ အနုကူလဝသေန နီယမာနေ. အာဂတာနေဝါတိ တံ ဌာနံ ဥပဂတာနိ ဧဝ.

२०७. 'मुहुत्तजातो' म्हणजे जन्मून अवघा एक मुहूर्त (क्षणभर) झालेले. 'अनुधारियमाने' म्हणजे अनुकूलतेने धरले जात असताना किंवा नेले जात असताना. 'आलेलेच' म्हणजे त्या ठिकाणी प्राप्त झालेलेच.

အနေကသာခန္တိ ရတနမယာနေကသတပတိဋ္ဌာနဟီရကံ. သဟဿမဏ္ဍလန္တိ တေသံ ဥပရိ ပတိဋ္ဌိတံ အနေကသဟဿမဏ္ဍလဟီရကံ. မရူတိ ဒေဝါ.

'अनेकशाख' म्हणजे रत्नांनी बनलेले अनेक शेकडो आधार असलेले छत्र. 'सहसमंडल' म्हणजे त्यांच्यावर अधिष्ठित असलेले अनेक हजार मंडळांचे छत्र. 'मरू' म्हणजे देव.

န [Pg.340] ခေါ ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သတ္တပဒဝီတိဟာရတော ပဂေဝ ဒိသာဝိလောကနဿ ကတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘မဟာသတ္တော ဟီ’’တိအာဒိ. ဧကင်္ဂဏာနီတိ ဝိဝဋဘာဝေန ဝိဟာရင်္ဂဏပရိဝေဏင်္ဂဏာနိ ဝိယ ဧကင်္ဂဏသဒိသာနိ အဟေသုံ. သဒိသောပိ နတ္ထီတိ တုမှာကံ ဣဒံ ဝိလောကနံ ဝိသိဋ္ဌေ ပဿိတုံ ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသောပိ နတ္ထိ, ကုတော ဥတ္တရိတရောတိ အာဟံသု. သဗ္ဗပဌမောတိ သဗ္ဗပ္ပဓာနော. ပဓာနပရိယာယော ဟိ ဣဓ ပဌမသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာနီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ မဟေသက္ခာ တာဝ ဒေဝါ တထာ ဝဒန္တိ, ဣတရေ ပန ကထန္တိ? မဟာသတ္တဿ အာနုဘာဝဒဿနေနေဝ. မဟေသက္ခာနဉှိ ဒေဝါနံ မဟာသတ္တဿ အာနုဘာဝေါ ဝိယ တေန သဒိသာနမ္ပိ အာနုဘာဝေါ ပစ္စက္ခော အဟောသိ. ဣတရေ ပန တေသံ ဝစနံ သုတွာ သဒ္ဒဟန္တာ အနုမိနန္တာ တထာ အာဟံသု.

परंतु असे समजू नये, कारण सात पावले चालण्यापूर्वीच दिशांचे अवलोकन केले गेले होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'महासत्त्व हि' इत्यादी. 'एकच अंगण' म्हणजे उघडे असल्यामुळे विहाराचे अंगण किंवा परिवेणाचे अंगण यांसारखे सर्व एकच अंगण झाल्यासारखे झाले. 'समान देखील कोणी नाही' म्हणजे तुमचे हे विशिष्ट अवलोकन पाहण्यासाठी येथे तुमच्यासारखा देखील कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कुठून असणार? असे ते म्हणाले. 'सर्वप्रथम' म्हणजे सर्वप्रधान. कारण येथे 'प्रथम' हा शब्द प्रधानाचा वाचक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इतर' इत्यादी. आणि येथे महेशाख्य (महानुभाव) देव तर असे म्हणतात, पण इतर कसे म्हणतात? महासत्त्वाचा प्रभाव पाहिल्यामुळेच. कारण महेशाख्य देवांना महासत्त्वाच्या प्रभावाप्रमाणेच त्यांच्यासारख्या इतरांचा प्रभाव देखील प्रत्यक्ष होता. परंतु इतरांनी त्यांचे बोलणे ऐकून, त्यावर श्रद्धा ठेवून आणि अनुमान करून तसे म्हटले.

ဇာတမတ္တဿေဝ ဗောဓိသတ္တဿ ဌာနာဒီနိ ယေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတာနီတိ တေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပတိဋ္ဌာနံ စတုဣဒ္ဓိပါဒပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဣဒ္ဓိပါဒဝသေန လောကုတ္တရဓမ္မေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသမိဇ္ဈနတော. ဥတ္တရာဘိမုခဘာဝေါ လောကဿ ဥတ္တရဏဝသေန ဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. သတ္တပဒဂမနံ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဝိသုဒ္ဓဆတ္တဓာရဏံ သုဝိသုဒ္ဓဝိမုတ္တိဆတ္တဓာရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဉ္စရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ ပဉ္စဝိဓဝိမုတ္တိဂုဏပရိဝါရတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, အနာဝဋဒိသာနုဝိလောကနံ အနာဝဋဉာဏတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မီ’’တိအာဒိဝစနံ အပ္ပဋိဝတ္တိယဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ; အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အာယတိံ ဇာတိယာ အဘာဝကိတ္တနာ အနုပါဒိ…ပေ… ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ; တဿ တဿ အနာဂတေ လဒ္ဓဗ္ဗဝိသေသဿ တံ တံ နိမိတ္တံ အဗျဘိစာရီနိမိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န အာဂတောတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အညတ္ထ စ ဝက္ခမာနာယ အနုပုဗ္ဗိယာ အနာဂတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အာဟရိတွာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ အဋ္ဌကထာသု စ အာဂတနယေန အာဟရိတွာ ဒီပေတဗ္ဗော.

नुकत्याच जन्मलेल्या बोधिसत्त्वांचे उभे राहणे इत्यादी ज्या विशिष्ट गुणांच्या प्राप्तीचे (अधिगमनांचे) पूर्वनिमित्त (पूर्वसंकेत) होते, ते निश्चित करून दाखवताना, 'येथे च' (ettha cā) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, (भूमीवर) पाय रोवून उभे राहणे हे चार इद्धिपादांच्या (ऋद्धिपाद) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे, कारण इद्धिपादांच्या प्रभावाने लोकोत्तर धर्मांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रतिष्ठित होण्याची सिद्धी प्राप्त होते. उत्तर दिशेकडे तोंड करणे हे जगाच्या उत्तारण (पार जाण्याच्या) मार्गाने गमनाचे पूर्वनिमित्त आहे. सात पावले चालणे हे सात बोज्झंगांच्या (बोध्यंग) इत्यादींच्या प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. विशुद्ध श्वेतछत्र धारण करणे हे सुविशुद्ध विमुत्तीच्या (मुक्तीच्या) छत्राच्या धारणाचे पूर्वनिमित्त आहे. पाच राजचिन्हे (राजककुदभंड) हे पाच प्रकारच्या विमुत्तीगुणांच्या (मुक्तीच्या गुणांच्या) परिवाराचे पूर्वनिमित्त आहे. अनावृत (अबाधित) दिशांकडे पाहणे हे अनावृत ज्ञानाचे (अबाधित ज्ञानाचे) पूर्वनिमित्त आहे. 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' (अग्गोहमस्मि) इत्यादी वचन हे अपरिवर्तनीय धम्मचक्कपवत्तनाचे (धम्मचक्रप्रवर्तनाचे) पूर्वनिमित्त आहे. 'हा माझा अंतिम जन्म आहे' अशी भविष्यातील जन्माच्या अभावाची घोषणा करणे हे अनुपादिसेस (निरुपधिशेष) निर्वाणाचे... पे... पूर्वनिमित्त आहे असे समजावे. भविष्यात प्राप्त होणाऱ्या त्या त्या विशिष्ट गुणांचे ते ते निमित्त हे अचूक (अव्यभिचारी) निमित्त आहे असे पाहावे. 'आला नाही' (न आगतो) हे या सुत्तात आणि इतर ठिकाणी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनुक्रमे भविष्याला उद्देशून म्हटले आहे. 'आणून' (आहरित्वा) म्हणजे त्या त्या सुत्तात आणि अट्ठकथांमध्ये आलेल्या पद्धतीने आणून स्पष्ट केले पाहिजे.

ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပီတိ ပန ဣဒံ သတိပိ ဣဓ ပါဠိယံ အာဂတတ္တေ ဝက္ခမာနာနမစ္ဆရိယာနံ မူလဘူတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အညမ္ပီဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိ ဗဒ္ဓါ ဝီဏာ, စမ္မဗဒ္ဓါ ဘေရိယောတိ ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယဿ နိဒဿနမတ္တံ, စ-သဒ္ဒေန ဝါ ဣတရေသမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိဇ္ဇိံသူတိ ပါဒေသု ဗဒ္ဓဋ္ဌာနေသုယေဝ [Pg.341] ဘိဇ္ဇိံသု. ဝိဂစ္ဆိံသူတိ ဝူပသမိံသု. သကတေဇောဘာသိတာနီတိ အတိဝိယ သမုဇ္ဇလာယ အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသိတာနိ အဟေသုံ. န ပဝတ္တီတိ န သန္ဒီ. ဝါတော န ဝါယီတိ ခရော ဝါတော န ဝါယိ, မုဒုသုခေါ ပန သတ္တာနံ သုခါဝဟော ဝါယိ. ပထဝီဂတာ အဟေသုံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌာတုံ အဝိသဟန္တာ. ဥတုသမ္ပန္နောတိ အနုဏှာသီတတာသင်္ခါတေန ဥတုနာ သမ္ပန္နော. ဝါမဟတ္ထံ ဥရေ ဌပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပုထုပါဏိနာ ဟတ္ထတာဠနေန သဒ္ဒကရဏံ အပ္ဖောဋနံ. မုခေန ဥဿေဠနံ သဒ္ဒမုဉ္စနံ သေဠနံ. ဧကဒ္ဓဇမာလာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ဝိစိတ္တပုပ္ဖသုဂန္ဓပုပ္ဖဝဿဒေဝါ ဝဿိံသု, သူရိယေ ဒိဗ္ဗမာနေ ဧဝ တာရကာ ဩဘာသိံသု, အစ္ဆံ ဝိပ္ပသန္နံ ဥဒကံ ပထဝိတော ဥဗ္ဘိဇ္ဇိ, ဗိလာသယာ ဒရိသယာ တိရစ္ဆာနာ အာသယတော နိက္ခမိံသု; ရာဂဒေါသမောဟာပိ တနု ဘဝိံသု, ပထဝိယံ ရဇော ဝူပသမိ, အနိဋ္ဌဂန္ဓော ဝိဂစ္ဆိ, ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ဝါယိ, ရူပိနော ဒေဝါ သရူပေနေဝ မနုဿာနံ အာပါထမဂမံသု, သတ္တာနံ စုတုပပါတာ နာဟေသုန္တိ ဣမေသံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယာနိ မဟာဘိနီဟာရသမယေ ဥပ္ပန္နာနိ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ, တာနိ အနဝသေသာနိ တဒါ အဟေသုန္တိ.

परंतु 'दशसहस्री लोकधातू कंपित झाली' हे जरी येथे पाळीमध्ये आलेले असले, तरी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या आश्चर्यकारक गोष्टींचे मूळ कारण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे, इतरही अशाच गोष्टी या प्रकारे समजाव्यात. 'तंती' म्हणजे तारांनी बांधलेली वीणा, 'चर्मबद्ध' म्हणजे चामड्याने मढवलेले नगारे (भेरी) हे पाच प्रकारच्या वाद्यांचे (पंचंगिक तूर्य) केवळ उदाहरण आहे, आणि 'च' शब्दाने इतरांचाही संग्रह समजावा. 'तुटले' (भिज्जिंसु) म्हणजे पायांच्या बांधलेल्या ठिकाणीच ते तुटले. 'नष्ट झाले' (विगच्छिंसु) म्हणजे शांत झाले (वूपसमिंसु). 'स्वतःच्या तेजाने प्रकाशित झाले' (सकतेजोभासितानि) म्हणजे अत्यंत प्रज्वलित अशा स्वतःच्या प्रभाने ते प्रकाशित झाले. 'वाहिली नाही' (न पवत्ति) म्हणजे वाहणे बंद झाले. 'वारा वाहिला नाही' म्हणजे तीव्र (कठोर) वारा वाहिला नाही, परंतु प्राण्यांना सुख देणारा मंद आणि सुखद वारा वाहिला. उंचावर राहण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते जमिनीवर आले. 'ऋतूसंपन्न' (ऋतूने युक्त) म्हणजे अति उष्ण किंवा अति थंड नसलेल्या अशा ऋतूने युक्त. डावा हात छातीवर ठेवून उजव्या पसरलेल्या हाताने टाळी वाजवून आवाज करणे म्हणजे 'अप्फोटन' (टाळी वाजवणे) होय. मुखाने शिट्टी वाजवणे किंवा आवाज काढणे म्हणजे 'सेळन' होय. 'एकच ध्वजमाला झाली' यात 'इति' शब्दाचा अर्थ 'इत्यादी' असा आहे. त्यामुळे विविध प्रकारच्या फुलांचा आणि सुगंधी फुलांचा पाऊस देवांनी पाडला, सूर्य तळपत असतानाच तारे चमकू लागले, स्वच्छ व निर्मळ पाणी जमिनीतून वर आले, बिळात व गुहेत राहणारे प्राणी आपापल्या निवासातून बाहेर आले; राग, द्वेष आणि मोह देखील मंद झाले, पृथ्वीवरील धूळ शांत झाली, दुर्गंधी नष्ट झाली, दिव्य सुगंध वाहू लागला, रूपवान देव स्वतःच्याच रूपाने मनुष्यांच्या दृष्टीपथात आले, आणि प्राण्यांचे च्युती (मृत्यू) व उत्पत्ती (जन्म) झाले नाहीत, या सर्वांचा संग्रह यात समजावा. महान अभिनिहाराच्या (महा संकल्पाच्या) वेळी जी बत्तीस पूर्वनिमित्ते उत्पन्न झाली होती, ती सर्वच्या सर्व (पूर्णपणे) तेव्हा प्रकट झाली.

တတြာပီတိ တေသုပိ ပထဝိကမ္ပာဒီသု ဧဝံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကေဝလံ သမ္ပတိဇာတဿ ဌာနာဒီသု ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗညုတညာဏပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ သဗ္ဗဿ ဉေယျဿ တိတ္ထကရမတဿ စ စာလနတော. ကေနစိ အနုဿာဟိတာနံယေဝ ဣမသ္မိံယေဝ ဧကစက္ကဝါဠေ သန္နိပါတော, ကေနစိ အနုဿာဟိတာနံယေဝ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မပဋိဂ္ဂဏှနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဌမံ ဒေဝတာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရပဋိလာဘဿ, ပစ္ဆာ မနုဿာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ တတ္ထေဝ ဌာနဿ နိစ္စလသဘာဝတော အာနေဉ္ဇဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဝီဏာနံ သယံ ဝဇ္ဇနံ ပရူပဒေသေန ဝိနာ သယမေဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဘေရီနံ ဝဇ္ဇနံ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယ ပရိသာယ ပဝေဒနသမတ္ထဿ ဓမ္မဘေရိယာ အနုသာဝနဿ အမတဒုန္ဒုဘိဃောသနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. အန္ဒုဗန္ဓနာဒီနံ ဆေဒေါ မာနဝိနိဗန္ဓဆေဒနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ; သုပဋ္ဋနသမ္ပာပုဏနံ အတ္ထာဒိ အနုရူပံ အတ္ထာဒီသု ဉာဏဿ ဘေဒါဓိဂမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ.

'तेथेही' (तत्रापि) म्हणजे त्या भूकंपादी घटनांमध्येही अशा प्रकारे पूर्वनिमित्त असणे समजून घ्यावे, केवळ नुकत्याच जन्मलेल्या (बोधिसत्त्वांच्या) उभे राहणे इत्यादींमध्येच नाही, असा अभिप्राय आहे. सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) प्राप्तीचे हे पूर्वनिमित्त आहे, कारण सर्व ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आणि तीर्थकरांचे (इतर पंथांच्या गुरूंचे) मत कंपित झाले. कोणाकडूनही प्रेरित न करता याच एका चक्रवाळात (ब्रह्मांडात) एकत्र येणे, आणि कोणाकडूनही प्रेरित न करता एकाच वेळी एकत्र येऊन धम्माचा स्वीकार करणे हे पूर्वनिमित्त आहे. प्रथम देवतांनी स्वीकार करणे हे दिव्यविहाराच्या प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे, आणि नंतर मनुष्यांनी स्वीकार करणे हे तेथेच उभे राहण्याच्या निश्चल स्वभावामुळे आणेञ्जविहाराच्या (अचल विहाराच्या) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. वीणांचे स्वतःहून वाजणे हे दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच अनुपुब्बविहाराच्या (अनुक्रमिक विहाराच्या) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. नगाऱ्यांचे (भेरींचे) वाजणे हे चक्रवाळाच्या सीमेपर्यंतच्या परिषदेला (सभेला) सूचित करण्यास समर्थ असलेल्या धम्मभेरीच्या घोषणेचे आणि अमृतदुंदुभीच्या नादाचे पूर्वनिमित्त आहे. साखळ्या व बंधने इत्यादी तुटणे हे मानवी बंधने तोडण्याचे पूर्वनिमित्त आहे; उत्तम बंदरावर पोहोचणे हे अर्थ इत्यादींच्या अनुरूप अर्थ इत्यादींमधील ज्ञानाच्या भेद-अधिगमाचे (विशिष्ट प्राप्तीचे) पूर्वनिमित्त आहे.

နိဗ္ဗာနရသေနာတိ ကိလေသာနံ နိဗ္ဗာယနရသေန. ဧကရသဘာဝဿာတိ သာသနဿ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရသဘာဝဿ. ဝါတဿ အဝါယနံ ကိဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဘိန္ဒနဿာ’’တိ. အာကာသာဒိအပ္ပတိဋ္ဌဝိသမစဉ္စလဋ္ဌာနံ ပဟာယ [Pg.342] သကုဏာနံ ပထဝီဂမနံ တာဒိသံ မိစ္ဆာဂါဟံ ပဟာယ သတ္တာနံ ပါဏေဟိ ရတနတ္တယသရဏဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဒေဝတာနံ အပ္ဖောဋနာဒီဟိ ကီဠနံ ပမောဒနုပ္ပတ္တိဥဒါနဿ ဘဝဝန္တဂမနေန ဓမ္မသဘာဝဗောဓနေန စ ပမောဒဝိဘာဝနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဓမ္မဝေဂဝဿနဿာတိ ဒေသနာဉာဏဝေဂေန ဓမ္မာမတဿ ဝဿနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ကာယဂတာသတိဝသေန လဒ္ဓဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပာဒိတမဂ္ဂဖလသုခါနုဘဝေါ ကာယဂတာသတိအမတပဋိလာဘော, တဿ ပန ကာယဿပိ အတပ္ပကသုခါဝဟတ္တာ ခုဒါပိပါသာပီဠနာဘာဝေါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဝုတ္တော. အရိယဒ္ဓဇမာလာမာလိတာယာတိ သဒေဝကဿ လောကဿ အရိယမဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂဓဇမာလာဟိ မာလိတဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အနုဒ္ဓဋံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'निर्वाणरसाने' (निब्बानरसेन) म्हणजे क्लेशांच्या विझण्याच्या (शांत होण्याच्या) रसाने. 'एकरसभावाचे' म्हणजे शासनाचे (बुद्धशासनाचे) सर्वत्र एकरस असण्याचे. वाऱ्याचे न वाहणे हे कशाचे पूर्वनिमित्त आहे? यावर म्हटले आहे - 'बासष्ट दृष्टीगतांच्या (मिथ्या विचारांच्या/मतांच्या) भंजनाचे (तोडण्याचे)'. आकाशासारखे अप्रतिष्ठित, विषम आणि चंचल स्थान सोडून पक्ष्यांचे जमिनीवर येणे हे प्राण्यांनी तशाच प्रकारचा मिथ्याग्रह (चुकीची धारणा) सोडून प्राणांसह रतनत्तयाच्या (त्रिरत्नांच्या) शरणी जाण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. देवतांचे टाळ्या वाजवणे इत्यादींद्वारे क्रीडा करणे हे प्रमोध (आनंद) उत्पन्न करणाऱ्या उदान (उद्गार) प्रकट करण्याचे, भव-अंताप्रत जाण्याचे आणि धम्मस्वभावाच्या बोधाने आनंद व्यक्त करण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. 'धम्मवेगाच्या वर्षावाचे' म्हणजे देसनाज्ञानाच्या (देशनाज्ञानाच्या) वेगाने धम्माच्या अमृताचा वर्षाव होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. कायगतासतीच्या (कायानुपश्यनेच्या) प्रभावाने प्राप्त झालेल्या ध्यानाला आधार बनवून उत्पन्न झालेल्या मार्ग-फल सुखाचा अनुभव घेणे म्हणजे कायगतासती-अमृतप्राप्ती होय; आणि शरीराला संतापविरहित सुख देणारे असल्यामुळे, भूक व तहानेच्या पीडेचा अभाव असणे हे त्याचे पूर्वनिमित्त म्हटले आहे. 'अरीयध्वजमालामालित' (आर्यध्वजमालेने सुशोभित) असणे हे देवलोकासह संपूर्ण जगाचे अरियमग्ग (आर्यमार्ग) आणि बोज्झंग (बोध्यंग) रूपी ध्वजमालांनी सुशोभित होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. यात जे काही स्पष्ट केले गेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

ဧတ္ထာတိ ‘‘သမ္ပတိဇာတော’’တိအာဒိနာ အာဂတေ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. ဝိဿဇ္ဇိတောဝ, တသ္မာ အမှေဟိ ဣဓ အပုဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တဒါ ပထဝိယံ ဂစ္ဆန္တောပိ မဟာသတ္တော အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ မဟာဇနဿ ဥပဋ္ဌာသီတိ အယမေတ္ထ နိယတိ ဓမ္မနိယာမော ဗောဓိသတ္တာနံ ဓမ္မတာတိ ဣဒံ နိယတိဝါဒဝသေန ကထနံ. ‘‘ပုဗ္ဗေ ပုရိမဇာတီသု တာဒိသဿ ပုညသမ္ဘာရကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ မဟာဇနဿ တထာ ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေကတကမ္မဝါဒဝသေန ကထနံ. ဣမေသံ သတ္တာနံ ဥပရိ ဤသနသီလတာယ ယထာသကံ ကမ္မမေဝ ဣဿရော နာမ, တဿ နိမ္မာနံ အတ္တနော ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနံ, မဟာပုရိသောပိ သဒေဝကံ လောကံ အဘိဘဝိတုံ သမတ္ထေန ဥဠာရေန ပုညကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတော တေန ဣဿရေန နိမ္မိတော နာမ, တဿ စာယံ နိမ္မာနဝိသေသော, ယဒိဒံ မဟာနုဘာဝတာ. ယာယ မဟာဇနဿ တထာ ဥပဋ္ဌာသီတိ ဣဒံ ဣဿရနိမ္မာနဝါဒဝသေန ကထနံ. ဧဝံ တံ တံ ဗဟုံ ဝတွာ ကိံ ဣမာယ ပရိယာယကထာယာတိ အဝသာနေ ဥဇုကမေဝ ဧဝံ ဗျာကာသိ. သမ္ပတိဇာတော ပထဝိယံ ကထံ ပဒသာ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ အာကာသေန မညေ ဂစ္ဆတီတိ ပရိကပ္ပနဿ ဝသေန အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ အဟောသိ. သီဃတရံ ပန သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတတ္တာ ဒိဿမာနရူပေါပိ မဟာဇနဿ အဒိဿမာနော ဝိယ အဟောသိ. အစေလကဘာဝေါ ခုဒ္ဒကသရီရတာ စ တာဒိသဿ ဣရိယာပထဿ အနနုစ္ဆဝိကာတိ ကမ္မာနုဘာဝသဉ္ဇနိတပါဋိဟာရိယဝသေန အလင်္ကာရပဋိယတ္တော ဝိယ; သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ စ မဟာဇနဿ ဥပဋ္ဌာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ; ဗုဒ္ဓဘာဝါနုစ္ဆဝိကဿ [Pg.343] ဗောဓိသတ္တာနုဘာဝဿ ယာထာဝတော ပဝေဒိတတ္တာ ဗုဒ္ဓေန ဝိယ…ပေ… အတ္တမနာ အဟောသိ.

“येथे” (एत्थ) म्हणजे “सम्पतिजातो” (नुकताच जन्मलेला) इत्यादी शब्दांनी आलेल्या या स्थानावर. (याचे स्पष्टीकरण आधीच) दिले गेले आहे, म्हणून येथे आमच्याद्वारे काही नवीन सांगण्यासारखे नाही, असा अभिप्राय आहे. “त्या वेळी पृथ्वीवर चालत असतानाही महासत्त (महासत्त्व) आकाशातून चालल्याप्रमाणे महाजनतेला (लोकांना) भासले” - हा येथे नियती, धम्मनियाम (धर्मनियम), बोधिसत्तांची धम्मता (धर्मता) आहे, असे नियतीवादाच्या दृष्टीने कथन आहे. “पूर्वीच्या पूर्वजन्मांमध्ये अशा प्रकारच्या पुण्यसंभार कर्माचे आचरण केल्यामुळे आणि ते संचित केल्यामुळे महाजनतेला तसे भासले” - हे पूर्वकृतकर्मवादाच्या (पुब्बेकतकम्मवाद) दृष्टीने कथन आहे. “या प्राण्यांवर शासन करण्याच्या स्वभावामुळे आपापले कर्मच ‘इस्सर’ (ईश्वर/शासक) नावाचे आहे, त्याची निर्मिती म्हणजे स्वतःच्या फळाची उत्पत्ती होय. महापुरुष देखील सदेवलोकावर मात करण्यास समर्थ अशा उदार पुण्यकर्माने उत्पन्न झाले असल्यामुळे, त्या ‘इस्सरा’द्वारे (कर्माद्वारे) निर्मित आहेत, आणि हा त्यांचा विशेष निर्माण-प्रभाव आहे, ज्याला महानुभावता म्हणतात. ज्याच्याद्वारे महाजनतेला तसे भासले” - हे इस्सरनिम्माणवादाच्या (ईश्वरनिर्माणवाद/कर्मनिर्मितीवाद) दृष्टीने कथन आहे. अशा प्रकारे त्या त्या गोष्टी पुष्कळ सांगून, “या पर्यायी कथनाने काय साध्य होणार?” असे म्हणून शेवटी सरळच असे स्पष्ट केले: “नुकताच जन्मलेला बालक पृथ्वीवर पायाने कसा चालू शकेल? अशा महानुभावाने आकाशातूनच मार्गक्रमण केले असावे, या कल्पनेमुळे ते आकाशातून चालल्यासारखे वाटले. परंतु, अत्यंत वेगाने सात पावले टाकून गेल्यामुळे, त्यांचे रूप दिसत असूनही महाजनतेला ते न दिसल्यासारखेच वाटले. नग्नता (अचेलकभाव) आणि लहान शरीर अशा प्रकारच्या इरियापथाला (चर्यापथाला) अनुरूप नसल्यामुळे, कर्माच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या पाटीहारियामुळे (प्रातिहार्यामुळे) ते जणू अलंकारांनी सुसज्ज असल्यासारखे आणि सोळा वर्षांच्या तरुणासारखे महाजनतेला भासले, असे जाणावे. बुद्धत्वासाठी योग्य अशा बोधिसत्तांच्या प्रभावाचे यथार्थ प्रकटीकरण झाल्यामुळे, बुद्धांप्रमाणेच...पे... ते प्रसन्न झाले.”

ပါကဋာ ဟုတွာတိ ဝိဘူတာ ဟုတွာ. ဗုဒ္ဓါနံ ယေ ယေ သင်္ခါရေ ဝဝတ္ထပေတုကာမာ, တေ တေ ဥပ္ပာဒက္ခဏေပိ သဗ္ဗသော သုပ္ပဋိဝိဒိတာ သုပါကဋာ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သုဋ္ဌု ဝိဘူတာ ဧဝ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. အနောကာသဂတေတိ ပရိဂ္ဂဟဿ အနောကာသကာလေ ပဝတ္တေ. နိပ္ပဒေသေတိ နိရဝသေသေ. ဩကာသပ္ပတ္တေတိ ဌာနဂမနာဒိကာလေ ဥပ္ပန္နေ, တေ ဟိ သမ္မသနဿ ယောဂျကာလေ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသပ္ပတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနံ ပါကတိကသမ္မသနဝသေန ဝုတ္တံ, အာကင်္ခန္တာ ပန တေ ယဒါ ကဒါစိ ဥပ္ပန္နသင်္ခါရေ သမ္မသန္တိယေဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

“पाकता हुत्वा” (प्रकट होऊन) म्हणजे स्पष्ट होऊन. बुद्धांना ज्या ज्या संखार (संस्कार) निश्चित करण्याची इच्छा असते, ते ते (संखार) उत्पत्तीच्या क्षणीही (उप्पादक्खण) सर्व प्रकारे चांगल्या प्रकारे जाणलेले, स्पष्टपणे प्रकट झालेले, हातावरील आवळ्याप्रमाणे अत्यंत स्पष्ट होऊन समोर उपस्थित होतात. म्हणूनच “यथा ही” (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. “अनोकासगते” म्हणजे परिग्रहाच्या अयोग्य वेळी प्रवृत्त झालेल्या. “निप्पदेसे” म्हणजे पूर्णपणे (निरवशेष). “ओकासप्पत्ते” म्हणजे स्थान-गमनादी वेळी उत्पन्न झाल्यावर; कारण ते समसनाच्या (मनन/चिंतन) योग्य वेळी उत्पन्न झाल्यामुळे ‘ओकासप्पत्ते’ (अवकाशप्राप्त) आहेत, असा अभिप्राय आहे. “सत्तदिवसब्भन्तरे” (सात दिवसांच्या आत) हे बुद्धांच्या सामान्य समसनाच्या (चिंतनाच्या) दृष्टीने म्हटले आहे, परंतु इच्छा असल्यास ते कधीही उत्पन्न झालेल्या संखांरांचे समसन (चिंतन) करतातच. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

अच्छरियब्भुतसुत्तवण्णनेची (अद्भुतधर्मसूत्रवर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၄. ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. बाकुलसुत्तवण्णना (बाकुलसूत्र-वर्णन)

၂၀၉. ယထာ ‘‘ဒွတ္တိံသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒွိ-သဒ္ဒဿ ဗာ-အာဒေသံ ကတွာ ဗာတ္တိံသာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဧတ္ထ ဗာ-ကာရာဒေသံ ကတွာ ဗာကုလောတိ သမညာ အဟောသိ, သာယံ တဿ အနွတ္ထသညာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သီသံ နှာပေတွာတိ မင်္ဂလတ္ထံ မဟာဂင်္ဂါယ သီသံ နှာပေတွာ. နိမုဇ္ဇနဝသေနာတိ ဇဏ္ဏုပမာဏေ ဥဒကေ ထောကံယေဝ နိမုဇ္ဇနဝသေန. ဆဍ္ဍေတွာ ပလာတာ မရဏဘယတဇ္ဇိတာ. ပဟရိယမာနာ မရန္တိ, န ဇာလေန ဗန္ဓိတမတ္တေန. ဒါရကဿ တေဇေနာတိ ဒါရကဿ ပုညတေဇေန. နီဟဋမတ္တောဝ မတော, တဿ မရဏတ္ထံ ဥပက္ကမော န ကတော, ယေန ဥပက္ကမေန ဒါရကဿ ဗာဓော သိယာ. တန္တိ မစ္ဆံ. သကလမေဝါတိ ပရိပုဏ္ဏာဝယဝမေဝ.

२०९. जसे “द्वत्तिंसा” (बत्तीस) म्हणायचे असताना ‘द्वि’ शब्दाचा ‘बा’ असा आदेश करून “बात्तिंसा” म्हटले जाते, तसेच येथे ‘बा’ काराचा आदेश करून “बाकुल” अशी संज्ञा झाली. ती त्याची सार्थ संज्ञा (अन्वत्थसञ्ञा) आहे हे दर्शवण्यासाठी “तस्स ही” इत्यादी म्हटले आहे. “सीसं न्हापेत्वा” (डोके धुवून/स्नान घालून) म्हणजे मङ्गलासाठी महागंगेमध्ये डोके धुवून. “निमुज्जनवसेना” (बुडण्याने) म्हणजे गुडघाभर पाण्यात थोडेसे बुडण्याने. “छड्डेत्वा पलाता” (सोडून पळून गेले) म्हणजे मृत्यूच्या भयाने घाबरून पळून गेले. “पहारीयमाना मरन्ति” (मारले जात असताना मरतात), केवळ जाळ्यात अडकल्याने नाही. “दारकस्स तेजेना” (बालकाच्या तेजाने) म्हणजे बालकाच्या पुण्यतेजाने. “नीहतमत्तोव मतो” (बाहेर काढल्याबरोबरच मेला), त्याला मारण्यासाठी कोणताही प्रयत्न केला गेला नाही, ज्या प्रयत्नाने बालकाला बाधा झाली असती. “तं” (त्याला) म्हणजे माशाला. “सकलमेवा” (संपूर्णच) म्हणजे पूर्ण अवयवांसह.

န ကေလာယတီတိ န မမာယတိ ကိသ္မိဉ္စိ န မညတိ. ဒါရကဿ ပုညတေဇေန ပိဋ္ဌိတော ဖာလေန္တီ. ဒါရကံ လဘတီတိ ဥဂ္ဃောသနဝသေန ဘေရိံ စရာပေတွာ. ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ, အတ္တနော ပုတ္တဘာဝံ ကထေသိ. ကုစ္ဆိယာ ဓာရိတတ္တာ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ ဇနနီဘာဝတော. မစ္ဆံ ဂဏှန္တာပီတိ မစ္ဆံ ကိဏိတွာ ဂဏှန္တာပိ. တထာ ဂဏှန္တာ စ တပ္ပရိယာပန္နံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ နာမာတိ [Pg.344] အာဟ – ‘‘ဝက္ကယကနာဒီနိ ဗဟိ ကတွာ ဂဏှန္တာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. အယမ္ပိ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ သာမိကဘာဝတော. ဒါရကော ဥဘိန္နမ္ပိ ကုလာနံ ဒါယာဒေါ ဟောတု ဒွိန္နံ ပုတ္တဘာဝတော.

“न केलायती” म्हणजे ममता करत नाही, कशाचीही पर्वा करत नाही. “बालकाच्या पुण्यतेजाने” पाठीमागून (माशाचे पोट) फाडत असताना. “बालक मिळतो” अशी दवंडी पिटवून (भेरी फिरवून). “प्रवृत्ती सांगितली” म्हणजे स्वतःचा पुत्र असल्याचा वृत्तांत सांगितला. “कुशीत (गर्भात) धारण केल्यामुळे तिला माता न करणे शक्य नाही”, कारण ती जन्मदात्री आहे. “मासा घेतानाही” म्हणजे मासा विकत घेऊन घेतानाही. आणि तसे घेताना त्याच्याशी संबंधित सर्व काही घेतले जाते, म्हणून म्हटले आहे - “मूत्रपिंड (वक्कय) इत्यादी बाहेर काढून घेणारे कोणी नसते.” “ही देखील माता न करणे शक्य नाही”, कारण ती मालकीण आहे. “बालक दोन्ही कुळांचा वारसदार व्हावा”, कारण तो दोघांचाही पुत्र आहे.

အသီတိမေတိ ဇာတိယာ အသီတိမေ ဝဿေ. ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန ကိလေသာနံ အသမုစ္ဆိဇ္ဇနတော ဝီတိက္ကမိတုံ ကာမသညာ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာတိ ပုစ္ဆာ ပန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝဉ္စ ခေါ မံ, အာဝုသော ကဿပ, ပုစ္ဆိတဗ္ဗ’’န္တိ.

“असीतिमे” म्हणजे जन्मापासून ऐंशीव्या वर्षी. केवळ प्रव्रज्येमुळे (पब्बज्जा) क्लेशांचे समूळ उच्चाटन होत नसल्यामुळे, “कधी मर्यादा ओलांडण्यासाठी कामसंज्ञा उत्पन्न झाली होती का?” असा प्रश्न विचारला पाहिजे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले - “हे आवुसो कस्सप, मला असा प्रश्न विचारला पाहिजे.”

၂၁၀. နိယမေတွာတိ တံ တံဝါရေ သေသဝါရေန နိယမေတွာ. ကမ္မပထဘေဒကောတိ ကမ္မပထဝိသေသကရော. တတ္ထ ကာမဝိတက္ကော ယထာ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနပ္ပတ္တော ကမ္မပထပ္ပတ္တော နာမ ဟောတိ; မနောဒွါရေ ပရဘဏ္ဍဿ အတ္တနော ပရိဏာမနဝသေန ပဝတ္တအဘိဇ္ဈာသဟဂတော; ဧဝံ ကာမသညာတိ, တထာ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကသညာတိ ထေရော, ‘‘ဥဘယမ္ပေတံ ကမ္မပထဘေဒကမေဝါ’’တိ အာဟ. ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တံ သညံ သန္ဓာယ, ‘‘သညာ ဥပ္ပန္နမတ္တာဝါ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ဝိတက္ကိတမ္ပိ သမာနံ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တမေဝ, ဥဘယဿ ပန ဝသေန သုတ္တပဒံ ပဝတ္တန္တိ ထေရဿ အဓိပ္ပာယော.

२१०. “नियमत्वा” म्हणजे त्या त्या वेळी उर्वरित वेळेने मर्यादित करून. “कम्मपथभेदको” म्हणजे कर्मपथाचा विशेष करणारा. त्यामध्ये कामवितक्क (कामवितर्क) जसा काय-वाणीच्या द्वारांमध्ये हालचालीला प्राप्त होऊन कर्मपथाला प्राप्त होतो; मन-द्वारामध्ये दुसऱ्याच्या वस्तू स्वतःकडे वळवण्याच्या प्रवृत्तीने युक्त अशा अभिध्येने (लोभाने) सहगत असतो; तशीच कामसंज्ञा असते. तसेच व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) वितर्क-संज्ञा याविषयी थेरांनी म्हटले आहे की, “हे दोन्ही कर्मपथाचा भेद करणारेच आहेत.” कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या संज्ञेचा संदर्भ देऊन, “संज्ञा केवळ उत्पन्न झाली” असे म्हटले असता, विचार केला तरी तो कर्मपथाला प्राप्त न झालेलाच असतो, परंतु या दोन्हीच्या आधारे सूत्राचे पद प्रवृत्त होते, असा थेरांचा अभिप्राय आहे.

၂၁၁. အာယူဟနကမ္မန္တိ အတ္တနာ အာယူဟိတဗ္ဗကမ္မံ. လောမကိလိဋ္ဌာနီတိ ကိလိဋ္ဌလောမာနိ, ကိလိဋ္ဌံသူနီတိ အတ္ထော. ကိမေဝံ ဘောဂေသု ပရနိမ္မိတဘဝေ ဝသဝတ္တိဒေဝါနံ ဝိယ သဗ္ဗသော အာယူဟနကမ္မေန ဝိနာ အညဿပိ ပဗ္ဗဇိတဿ ပစ္စယလာဘော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော သုတပုဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အနစ္ဆရိယဉ္စေတ’’န္တိ. ကုလူပကထေရာနမေတံ ကမ္မံ, ထေရော ပန ကဒါစိပိ ကုလူပကော နာဟောသိ.

२११. “आयूहनकम्मं” म्हणजे स्वतः गोळा करायचे (संचित करायचे) कर्म. “लोमकिलिट्ठानी” म्हणजे मलीन झालेले केस (लोम), मलीन धागे असा अर्थ आहे. भोगांच्या बाबतीत परनिर्मितवसवर्ती देवांप्रमाणे सर्व प्रकारे संचय करण्याच्या कर्माशिवाय (आयूहनकम्म) इतर कोणत्याही प्रव्रजिताला (भिक्खूला) प्रत्ययलाभ (पच्चयलाभ - चिवरादी लाभ) झाल्याचे कधी पाहिले किंवा ऐकले आहे का? म्हणून म्हटले आहे - “हे काही आश्चर्यकारक नाही” (अनच्छरियञ्चेतं). हे कुलूपक थेरांचे (कुलांच्या जवळ राहणाऱ्या थेरांचे) काम आहे, परंतु थेर कधीही कुलूपक नव्हते.

ဂဒ္ဒုဟနမတ္တန္တိ ဂေါဒုဟနမတ္တကာလံ. ဣဓ ပန သကလော ဂေါဒုဟနော အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဂါဝိံ…ပေ… ကာလမတ္တမ္ပီ’’တိ အာဟ. နိဗန္ဓီတိ နိဗဒ္ဓဒါတဗ္ဗံ ကတွာ ဌပေသိ.

“गद्दुहनमत्तं” म्हणजे गाय दोहण्याच्या वेळेइतका काळ. परंतु येथे संपूर्ण गाय दोहण्याचा काळ अभिप्रेत आहे हे दर्शवताना, “गायीला...पे... तेवढ्या काळापुरतेही” असे म्हटले आहे. “निबन्धी” म्हणजे नियमित देण्याचे ठरवून ठेवले.

သကိလေသပုဂ္ဂလဿ အသေရိဘာဝကရဏေန ရဏေန သဒိသတာယ ရဏော, သံကိလေသော. အညာ ဥဒပါဒီတိ ပနာဟ, တသ္မာ အရဟတ္တံ န ပဋိညာတန္တိ ဒဿေတိ. နနု တထာ ဝစနံ ပဋိဇာနနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ.

क्लेशयुक्त पुद्गलाला (व्यक्तीला) पराधीन (असेरीभाव) करण्याने युद्धाशी (रणाशी) साम्य असल्यामुळे 'रण' म्हणजे संक्लेश होय. 'आज्ञा (ज्ञान) उत्पन्न झाली' असे म्हटले आहे, त्यावरून अर्हत्त्व प्रतिज्ञात (घोषित) केले नाही, असे दर्शविले आहे. 'पण तसे बोलणे हे प्रतिज्ञा करण्यासारखेच होते की नाही?' म्हणून 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे.

၂၁၂. အဝါပုရတိ [Pg.345] ဒွါရံ ဧတေနာတိ အဝါပုရဏံ. ပဌမသင်္ဂဟတော ပစ္ဆာ ဒေသိတတ္တာ ဒုတိယသင်္ဂဟေ သင်္ဂိတံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

२१२. ज्याच्याद्वारे दार उघडले जाते ते 'अवापुरण' (उघडणारे/किल्ली) होय. प्रथम संगीतीनंतर उपदेशिल्यामुळे द्वितीय संगीतीमध्ये याचे संगायन केले गेले. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

बाकुलसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၅. ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दन्तभूमिसुत्तवर्णना

၂၁၃. ဖုသေယျာတိ ဉာဏဖုသနာ နာမ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ လဘေယျာတိ အဓိဂစ္ဆေယျ. ဧဝံ ပဋိပန္နောတိ, ‘‘အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော’’တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ပဋိပန္နော. အဇာနနကောဋ္ဌာသေယေဝါတိ အဝဓာရဏေန အတ္တနိ ကတံ ဒေါသာရောပနံ နိဝတ္တေတိ.

२१३. 'स्पर्श करावा' (फुसेय्य) याद्वारे 'ज्ञानस्पर्श' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'मिळवावे' (लभेय्य) म्हणजे 'प्राप्त करावे' (अधिगत करावे). 'अशा प्रकारे प्रतिपन्न' म्हणजे 'अप्रमत्त, उद्योगी (आतापी) आणि दृढनिश्चयी (पहितत्त)' या सांगितलेल्या मार्गाने आचरण करणारा. 'अज्ञानाच्या भागातच' या निश्चयाने स्वतःवर केलेला दोषारोप दूर करतो.

၂၁၄. အပ္ပနာဥပစာရန္တိ အပ္ပနဉ္စေဝ ဥပစာရဉ္စ ပါပေတွာ ကထေသီတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, အပ္ပနာသဟိတော ပန ဥပစာရော အပ္ပနာဥပစာရော, တံ ပါပေတွာ ကထေသီတိ အတ္ထော.

२१४. 'अर्पणा-उपचार' म्हणजे अर्पणा आणि उपचार या दोन्हीला प्राप्त करून घेऊन सांगितले, असा अर्थ सांगतात. परंतु अर्पणासहित असलेला उपचार म्हणजे 'अर्पणा-उपचार' होय, त्याला प्राप्त करून घेऊन सांगितले, असा अर्थ आहे.

နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, အဝဂ္ဂါဟကာမတော နိက္ခမနံ နိက္ခမော ဧဝ နေက္ခမ္မော, ပဌမဇ္ဈာနာဒိ. သတိ ကိလေသကာမေ အတ္တနော ဥပဟာရံ ဥပစာရေတွာ အဿာဒေတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ နာမာတိ အာဟ – ‘‘ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇမာနော’’တိ. ဒုဝိဓေပီတိ ဟီနပဏီတာဒိဝသေန ဒုဝိဓေ.

जो बाहेर पडतो तो 'निक्खम' (निष्क्रमण). आसक्तीयुक्त कामातून बाहेर पडणे म्हणजेच 'निक्खम' म्हणजेच 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) होय, जसे की प्रथम ध्यान इत्यादी. क्लेशरूप काम असताना स्वतःच्या उपहाराचा आस्वाद घेऊन उपभोग घेतो, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन्ही प्रकारच्या कामांचा उपभोग घेणारा'. 'दोन्ही प्रकारच्या' म्हणजे हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादींच्या भेदाने दोन प्रकारच्या.

၂၁၅. ကူဋာကာရန္တိ ဂါဠှသာဌေယျံ အပ္ပတိရူပေ ဌာနေ ခန္ဓဂတပါတနာဒိ. ဒန္တဂမနန္တိ ဒန္တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဂန္ဓဗ္ဗဂတိံ. ပတ္တဗ္ဗံ ဘူမိန္တိ သမ္မာကိရိယာယ လဒ္ဓဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ.

२१५. 'कूटाकार' म्हणजे अयोग्य ठिकाणी खांद्यावरून पाडणे इत्यादी तीव्र कपट (शठता). 'दन्तगमन' म्हणजे दंत (वश झालेल्या) हत्तींद्वारे निर्विषयपणे गंधर्वगती प्राप्त करणे. 'प्राप्त करण्यायोग्य भूमी' म्हणजे सम्यक क्रियेने प्राप्त करण्यायोग्य संपत्ती.

၂၁၆. ဗျတိဟရဏဝသေန လင်္ဃကံ ဝိလင်္ဃကံ, အညမညဟတ္ထဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ – ‘‘ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ’’တိ.

२१६. परस्परांच्या देवाणघेवाणीच्या (व्यतिहार) रूपाने उडी मारणे आणि उलट उडी मारणे म्हणजे एकमेकांचे हात पकडणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हाताने हात पकडून'.

၂၁၇. ဂဟေတုံ သမတ္ထောတိ ဂဏိကာရဟတ္ထိနီဟိ ဥပလာပေတွာ အရညဟတ္ထိံ ဝစနဝသေန ဂဟေတုံ သမတ္ထော. အတိပဿိတွာ အတိဋ္ဌာနဝသေန ပဿိတွာ. ဧတ္ထဂေဓာတိ ဧတသ္မိံ အရညေ နာဂဝနေ ပဝတ္တဂေဓာ. သုခါယတီတိ သုခံ အယတိ ပဝတ္တေတိ, ‘‘သုခံ ဟရတီ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဍိဏ္ဍိမော အာနကော. နိဟိတသဗ္ဗဝင်္ကဒေါသောတိ အပဂတသဗ္ဗသာဌေယျဒေါသော. အပနီတကသာဝေါတိ အပေတသာရမ္ဘကသာဝေါ.

२१७. 'पकडण्यास समर्थ' म्हणजे हत्तीणींच्या साहाय्याने फूस लावून जंगली हत्तीला शब्दांच्या वश करून पकडण्यास समर्थ. 'अतिपस्सित्वा' म्हणजे अयोग्य स्थानाच्या दृष्टीने पाहून. 'एत्थगेधा' म्हणजे या अरण्यातील हत्तीवनात असलेली आसक्ती. 'सुखायति' म्हणजे सुख उत्पन्न करते, किंवा 'सुखं हरति' (सुख हरण करते) असाही पाठ आहे. 'डिंडिम' म्हणजे आनक (नगारा). 'निहितसब्बवंकदोसो' म्हणजे सर्व कपटदोष दूर झालेला. 'अपनीतकसावो' म्हणजे स्पर्धा किंवा क्रोधाचा मळ (कषाय) दूर झालेला.

၂၁၉. ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတသီလာနန္တိ [Pg.346] အကုသလာနံ. ဂေဟဿိတသီလာနန္တိ ဝါ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတသီလာနံ.

२१९. 'पाच कामगुणांवर आश्रित असलेल्या शीलांचे' म्हणजे अकुशलांचे. किंवा 'गृहाश्रित शीलांचे' म्हणजे संसारावर (संसारचक्रावर) आश्रित असलेल्या शीलांचे होय.

၂၂၂. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ, ‘‘မဇ္ဈိမော, ဒဟရော’’တိ အာဂတေသု ဥပမာဝါရေသု, ‘‘ထေရော’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု ဥပမေယျဝါရေသူတိ ပဉ္စသု သံကိလေသပက္ခိယေသု ဝါရေသု ဧသ ယထာဝုတ္တောဝ နယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

२२२. 'हाच नियम सर्वत्र लागू होतो' म्हणजे 'मध्यम, तरुण' इत्यादी आलेल्या उपमा-प्रकरणांमध्ये आणि 'थेर' इत्यादी आलेल्या उपमेय-प्रकरणांमध्ये अशा पाच संक्लेशपक्षीय प्रकरणांमध्ये हा वर सांगितलेलाच नियम समजावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

दन्तभूमिसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၆. ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. भूमिजसुत्तवर्णना

၂၂၃. အာသဉ္စေပိ ကရိတွာတိ, ‘‘ဣမိနာဟံ ဗြဟ္မစရိယေန ဒေဝေါ ဝါ ဘဝေယျံ ဒေဝညတရော ဝါ, ဒုက္ခတော ဝါ မုစ္စေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ကတွာ စေပိ စရန္တိ, အဘဗ္ဗာ ဖလဿ အဓိဂမာယ တဏှာယ ဗြဟ္မစရိယဿ ဝိဒူသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အနာသဉ္စေပိ ကရိတွာတိ ဝုတ္တနယေန ပတ္ထနံ အကတွာ. အဘဗ္ဗာ ဖလဿ အဓိဂမာယ အနိယမိတဘာဝတော. ပဏိဓာနဝသေန ဟိ ပုညဖလံ နိယတံ နာမ ဟောတိ, တဒဘာဝတော ကတံ ပုညံ န လဘတီတိ အဓိပ္ပာယော. တတိယပက္ခေ ဥဘယဋ္ဌာနေဟိ ဝုတ္တံ, စတုတ္ထပက္ခော သမ္မာဝတာရော ဣတိ စတုကောဋိကော ပဉှော ဇာလဝသေန အာဟဋော, တတ္ထ အာသာ နာမ ပတ္ထနာ, မိစ္ဆာဂါဟသ္မိံ သတိ န ဝိပစ္စတိ, သမ္မာဂါဟသ္မိံ သတိ ဝိပစ္စတိ, ဥဘယထာပိ ဥဘယာပေက္ခာနာမ, ယော မိစ္ဆတ္တဓမ္မေ ပုရက္ခတွာ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, တဿ ယထာဓိပ္ပာယဖလံ သမိဇ္ဈတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ အယောနိသော ဗြဟ္မစရိယဿ စိဏ္ဏတ္တာ; ယော ပန သမ္မတ္တံ ပုရက္ခတွာ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, တဿ ယထာဓိပ္ပာယံ ဗြဟ္မစရိယဖလံ န သမိဇ္ဈတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ယောနိသော ဗြဟ္မစရိယဿ စိဏ္ဏတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာသဉ္စေပိ ကရိတွာ အယောနိသော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တီ’’တိအာဒိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

२२३. 'आकांक्षा (इच्छा) ठेवूनही' म्हणजे 'या ब्रह्मचर्याने मी देव किंवा इतर कोणताही देव व्हावे, अथवा दुःखातून मुक्त व्हावे' अशी प्रार्थना करून जरी आचरण केले, तरी तृष्णेने ब्रह्मचर्य दूषित झाल्यामुळे ते फळ प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात, असा अभिप्राय आहे. 'आकांक्षा न ठेवताही' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रार्थना न करता. अनिश्चिततेमुळे ते फळ प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात. कारण संकल्पाने (प्रणिधानाने) पुण्यफळ निश्चित होते, त्याच्या अभावामुळे केलेले पुण्य प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. तिसऱ्या पक्षात दोन्ही बाजूंनी सांगितले आहे, आणि चौथा पक्ष सम्यक प्रवेश आहे, अशा प्रकारे चार कोटींचा (चतुष्कोटी) प्रश्न जाळ्याच्या रूपाने मांडला आहे. तेथे 'आसा' (आशा) म्हणजे प्रार्थना होय. मिथ्या धारणेमध्ये ती फलद्रूप होत नाही, सम्यक धारणेमध्ये ती फलद्रूप होते. दोन्ही प्रकारे दोन्हीची अपेक्षा असते. जो मिथ्यात्वाचे अनुसरण करून ब्रह्मचर्य पाळतो, त्याचे इच्छित फळ यशस्वी होते असे म्हणता येत नाही, कारण त्याने अयोनिशः (चुकीच्या पद्धतीने) ब्रह्मचर्य पाळले आहे. परंतु जो सम्यकत्वाचे अनुसरण करून ब्रह्मचर्य पाळतो, त्याचे इच्छित ब्रह्मचर्यफळ यशस्वी होत नाही असे म्हणता येत नाही, कारण त्याने योनिशः (योग्य पद्धतीने) ब्रह्मचर्य पाळले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आकांक्षा ठेवूनही अयोनिशः ब्रह्मचर्य पाळतात' इत्यादी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

भूमिजसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၇. အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अनुरुद्धसुत्तवर्णना

၂၃၀. ဥပသင်္ကမိတွာ [Pg.347] ဧဝမာဟံသူတိ ဝုတ္တံ ဥပသင်္ကမနကာရဏံ ဒဿေန္တော, ‘‘တဿ ဥပါသကဿ အဖာသုကကာလော အဟောသီ’’တိ အာဟ. အဝိရာဓိတန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ. ယဒိ ဝါ တေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ, ယဒိ ဝါ ဧကတ္ထာ, ယံ တတ္ထ အဝိရဇ္ဈနကံ, တံ တံယေဝ ပဋိဘာတူတိ ယောဇနာ. ဈာနမေဝါတိ အပ္ပမာဏဇ္ဈာနမေဝ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တေကဂ္ဂတာယေဝ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ ဥပါသကဿ အဓိပ္ပာယော.

२३०. 'जवळ जाऊन असे म्हणाले' या वाक्यात जवळ जाण्याचे कारण दर्शविताना, 'त्या उपासकाचा अस्वस्थतेचा (आजारी असण्याचा) काळ होता' असे म्हटले आहे. 'अविराधित' म्हणजे न चुकणारे (अबाधित). 'ते धर्म भिन्न अर्थाचे असोत किंवा एकाच अर्थाचे असोत, त्यातील जे न चुकणारे आहे, तेच तुम्हाला सुचो' अशी योजना आहे. 'ध्यानच' म्हणजे अप्पमाण (अमर्याद) ध्यानच, परंतु 'चेतोविमुत्ती' (चित्तविमुक्ती) असे म्हटल्यामुळे चित्ताची एकाग्रताच अशा प्रकारे म्हटली जाते, असा उपासकाचा अभिप्राय आहे.

၂၃၁. ယာဝတာ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ ဆာယာ ဖရတိ, နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ, ဧတ္တာဝတာ ‘‘ရုက္ခမူလ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဧကရုက္ခမူလပ္ပမာဏဋ္ဌာနံ. ကသိဏနိမိတ္တေန ဩတ္ထရိတွာတိ ကသိဏာရမ္မဏံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တော တသ္မိံ ကသိဏ…ပေ… ဝိဟရတီတိ ဝုတ္တော. အာဘောဂေါ နတ္ထိ ဈာနက္ခဏေ. ကာမံ သမာပတ္တိက္ခဏေ အာဘောဂေါ နတ္ထိ တတော ပန ပုဗ္ဗေ ဝါ သိယာ သော အာဘောဂေါ, တမ္ပိ သန္ဓာယ မဟဂ္ဂတန္တိ ကေစိ. ဣဒါနိ တာသံ စေတောဝိမုတ္တီနံ သတိပိ ကေနစိ ဝိသေသေန အဘေဒေ ဝိသယာဒိတော လဗ္ဘမာနဘေဒံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တံ န ဝဍ္ဎတိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗဿ နိမိတ္တဿေဝ အဘာဝတော. ပထဝီကသိဏာဒီနံ ဝိယ အာကာသဘာဝနာယ ဥဂ္ဃာဋနံ န ဇာယတိ. တာနိ ဈာနာနီတိ ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနာနိ. စုဒ္ဒသဝိဓေန ပရိဒမနာဘာဝတော အဘိညာနံ ပါဒကာနိ န ဟောန္တိ. နိမိတ္တုဂ္ဃာဋဿေဝ အဘာဝတော အရူပဇ္ဈာနာနံ အနဓိဋ္ဌာနတာယ နိရောဓဿ ပါဒကာနိ န ဟောန္တီတိ. ကမ္မဝဋ္ဋဘာဝေန ကိလေသဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာနံ တိဏ္ဏံ ဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝဋ္ဋပါဒကတာ. ဥပပဇ္ဇနဝသေနေဝ တံ တံ ဘဝံ ဩက္ကမတိ ဧတေဟီတိ ဘဝေါက္ကမနာနိ. ဒုတိယနယဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဃာဋနဿ လဗ္ဘနတော အရူပဇ္ဈာနောပရိ သမတိက္ကမော ဟောတီတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တေန နိမိတ္တာဝဍ္ဎနနိမိတ္တဝဍ္ဎနာဒိပ္ပကာရေန. နာနတ္ထာတိ နာနာသဘာဝါ. ဧဝန္တိ အပ္ပမာဏမဟဂ္ဂတသဒ္ဒဝစနီယတာယ နာနာဗျဉ္ဇနာ. ကာမဉ္စေတ္ထ အပ္ပမာဏသမာပတ္တိတောပိ နီဟရိတွာ ဝက္ခမာနဘဝူပပတ္တိကာရဏံ ဒဿေတုံ သက္ကာ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ကသိဏဈာနတောဝ နီဟရိတွာ ယောဇနာ ကတာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ မဟဂ္ဂတဂဟဏေနေတ္ထ အပ္ပမာဏာတိ ဝုတ္တဗြဟ္မဝိဟာရာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော တဿာ သမညာယ ဥဘယေသမ္ပိ သာဓာရဏဘာဝတော.

२३१. जोपर्यंत दुपारच्या वेळी सावली पसरते, वारा नसताना पाने पडतात, तोपर्यंत 'वृक्षमूल' (झाडाचे मूळ) असे म्हटले जाते, अशा प्रकारे एका वृक्षाच्या मुळाच्या प्रमाणाचे स्थान सांगितले आहे. 'कसिणनिमित्ताने व्यापून' म्हणजे कसिण-आरंभाचे ध्यान समापन्न करत असताना त्या कसिणामध्ये... पे... विहरतो असे म्हटले आहे. ध्यानक्षणी आभोग (मनोयोग) नसतो. इच्छेनुसार समापत्तीच्या क्षणी आभोग नसतो, परंतु त्यापूर्वी तो आभोग असू शकतो, त्यालाच उद्देशून काही जण 'महग्गत' (महान बनलेले) असे म्हणतात. आता त्या चेतोविमुत्तींमध्ये काही विशेष भेद नसतानाही, विषयादींमुळे प्राप्त होणारा भेद दर्शवण्यासाठी 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. निमित्त वाढत नाही, कारण वाढवण्याजोग्या निमित्ताचाच अभाव असतो. पठवीकसिण इत्यादींप्रमाणे आकाशभावनेचे उद्धाटन (दूर करणे) होत नाही. 'ती ध्याने' म्हणजे ब्रह्मविहार ध्याने होत. चौदा प्रकारच्या दमनाचा (नियंत्रणाचा) अभाव असल्यामुळे ती अभिज्ञांचे पादक (पाया) बनत नाहीत. निमित्त-उद्धाटनाचाच अभाव असल्यामुळे अरूपध्यानांचे अनधिष्ठान असल्याने ती निरोधाचे पादक बनत नाहीत. कर्मवट्टाच्या रूपाने क्लेशवट्ट आणि विपाकवट्ट या तिन्ही वट्टांचे (चक्रांचे) प्रत्यय असणे म्हणजे 'वट्टपादकता' होय. उत्पन्न होण्याच्या वशाने त्या त्या भवामध्ये याद्वारे प्रवेश करतात म्हणून 'भवोक्कमने' (भव-अवक्रमणे) म्हणतात. दुसऱ्या पद्धतीचा अर्थ उलट रीतीने समजून घ्यावा. उद्धाटन प्राप्त होत असल्यामुळे अरूपध्यानांच्या वर संक्रमण होते, हाच विशेष आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे वर सांगितलेल्या निमित्त न वाढवणे आणि निमित्त वाढवणे इत्यादी प्रकारे. 'नाना अर्थ' म्हणजे विविध स्वभाव. 'अशा प्रकारे' म्हणजे अप्रमाण आणि महग्गत या शब्दांच्या वचनाने विविध व्यंजने (शब्दरूपे). जरी येथे अप्रमाण समापत्तीमधूनही काढून पुढे सांगण्यात येणाऱ्या भवोप्तत्तीचे कारण दाखवता आले असते, तरी अट्ठकथेमध्ये कसिणध्यानातूनच काढून योजना केली आहे, म्हणून तसे म्हटले आहे. अथवा, 'महग्गत' या ग्रहणाने येथे 'अप्रमाण' म्हटलेल्या ब्रह्मविहारांचाही संग्रह समजून घ्यावा, कारण ती संज्ञा दोन्हीसाठी समान आहे.

၂၃၂. ဧဝံ [Pg.348] ဝုတ္တောတိ အသတိပိ တထာရူပေ အာဘောဂေ ‘‘ပရိတ္တာဘာတိ ဖရိတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တော. အပ္ပမာဏံ ကတွာ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ကသိဏဝဍ္ဎနဝသေန ဗဟုလီကာရသမ္ဘဝတော သိယာ ဈာနဿ ဗလဝတရတာ, တဒဘာဝေ စ ဒုဗ္ဗလတာ, အာစိဏ္ဏဝသိတာယ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သမ္မာ အပရိသောဓနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဈာနဿ အပ္ပဂုဏတံ ဒဿေန္တော, ‘‘သုပ္ပမတ္တေ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဈာနဿ အပ္ပာနုဘာဝတာယ ဧဝ တန္နိမိတ္တာ ပဘာပိ အပ္ပတရာ အပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဝဏ္ဏော…ပေ… သံကိလိဋ္ဌော စာ’’တိ. ဒုတိယနယော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထာပိ ကသိဏဿ ပရိတ္တဘာဝေန ဝဏ္ဏဿ ပရိတ္တတာ, ပရိတ္တာရမ္မဏာယ အနုရူပတာယ ဝါ နိမိတ္တံ ပဘာမဏ္ဍလကမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပုလပရိကမ္မန္တိ ဝိပုလဘာဝေန ပရိကမ္မံ. သေသံ တတိယစတုတ္ထနယေသု ဝတ္တဗ္ဗံ ပဌမဒုတိယနယေသု ဝုတ္တသဒိသမေဝ.

२३२. अशा प्रकारे म्हटले आहे - तशा प्रकारचा आभोग नसतानाही 'परित्ताभ (मर्यादित आभा असलेले) म्हणून व्यापून आणि अधिमुक्त होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे. कसिणाला अप्रमाण (अमर्याद) करून ते वाढवणाऱ्याच्या कसिण-वाढवण्याच्या वशाने वारंवार सराव (बहुलीकार) संभवत असल्यामुळे ध्यानाची बलवत्तरता असू शकते, आणि त्याच्या अभावी दुर्बलता असू शकते. परंतु आचिर्ण-वशितेने (सततच्या सरावाने) प्रत्यनीक धर्मांचे (विरोधी विचारांचे) चांगल्या प्रकारे परिशोधन न केल्यास काही बोलण्यासारखेच उरत नाही, असे पाच प्रकारांनी ध्यानाची अप्राविण्यता (अकुशलता) दर्शवताना 'सुप्पमत्ते वा' (अतिशय प्रमत्त असताना) इत्यादी म्हटले आहे. ध्यानाच्या अल्प प्रभावामुळेच त्याचे निमित्त असलेली प्रभा (प्रकाश) देखील अल्प आणि अपरिशुद्धच असते, म्हणून म्हटले आहे - 'वर्ण... पे... संकिलिट्ठ (मलीन) च'. दुसरी पद्धत उलट रीतीने समजून घ्यावी. तेथेही कसिणाच्या परित्तभावामुळे (मर्यादितपणामुळे) वर्णाची परित्तता (मर्यादितता) असते, किंवा परित्त आलंबनाच्या अनुरूपतेमुळे निमित्त असलेले प्रभामंडल देखील परित्तच (मर्यादितच) असावे, असा अभिप्राय आहे. 'विपुलपरिकम्म' म्हणजे विपुल भावाने केलेले परिकर्म (पूर्व तयारी). उर्वरित तिसऱ्या आणि चौथ्या पद्धतींमध्ये सांगायचे ते पहिल्या आणि दुसऱ्या पद्धतींमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

ဝဏ္ဏနာနတ္တန္တိ ယဒိ ပီတံ ယဒိ လောဟိတံ ယဒိ ဝါ ဩဒါတန္တိ သရီရဝဏ္ဏနာနတ္တံ. အာဘာနာနတ္တန္တိ ပရိတ္တဝိပုလတာဝသေန ပဘာယ နာနတ္တံ. အစ္စိနာနတ္တန္တိ တေဇောဓာတုဿ ဒီဃာဒိဝသေန ဝေမတ္တတာ. အဘိနိဝိသန္တီတိ အဘိရတိဝသေန နိဝိသန္တိ နိသီဒန္တိ တိဋ္ဌန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝသန္တီ’’တိ.

'वर्णनानात्व' म्हणजे पिवळा, तांबडा किंवा पांढरा असा शरीराच्या वर्णाचा (रंगाचा) वेगवेगळेपणा. 'आभानानात्व' म्हणजे मर्यादित किंवा विपुल असण्याच्या वशाने प्रभेचे (प्रकाशाचे) नानात्व (विविधता). 'अच्चिनानात्व' (ज्वालांचे नानात्व) म्हणजे तेजोधातूच्या लांबी इत्यादींच्या वशाने असणारी भिन्नता. 'अभिनिविसन्ति' म्हणजे अभिरतीच्या (आसक्तीच्या) वशाने प्रवेश करतात, बसतात, थांबतात. म्हणूनच 'वसन्ति' (राहतात) असे म्हटले आहे.

၂၃၄. အာဘန္တိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ အာဘာတိ အာဟ ‘‘အာဘာသမ္ပန္နာ’’တိ. တဒင်္ဂေနာတိ ဝါ တဿာ ပရိတ္တတာယ အပ္ပမာဏတာယ စ အာဘာကာရဏံ, တံ ပန အတ္ထတော ဘဝူပပတ္တိကာရဏမေဝါတိ အာဟ – ‘‘တဿာ ဘဝူပပတ္တိယာ အင်္ဂေနာ’’တိ. ကာယာလသိယဘာဝေါ တန္ဒီအာဒီနံ ဟေတုဘူတာ ကာယဿ ဝိတ္ထာယိတတာ.

२३४. 'आभा' म्हणजे चमकतात म्हणून आभा, म्हणूनच 'आभासंपन्न' असे म्हटले आहे. 'तदंगेन' म्हणजे तिच्या परित्ततेच्या (मर्यादिततेच्या) आणि अप्रमाणतेच्या (अमर्यादतेच्या) आभेचे कारण, आणि ते अर्थतः भवोप्तत्तीचे (पुनर्जन्माचे) कारणच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'त्या भवोप्तत्तीच्या अंगाने (कारणाने)'. 'कायाळसियभाव' (शारीरिक आळस) म्हणजे तंदी (तंद्री/ग्लानी) इत्यादींचे हेतू बनलेली शरीराची शिथिलता (विस्तारितता).

၂၃၅. ပါရမိယောတိ မဟာသာဝကသံဝတ္တနိကာ သာဝကပါရမိယော ပူရေန္တော. ဗြဟ္မလောကေတိ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေ, ဗြဟ္မလောကေ ဝါ ဥပ္ပတ္တိံ ပဋိလဘိ, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ထေရဂါထာသု. အဝေါကိဏ္ဏန္တိ အညေဟိ အသမ္မိဿန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ သဉ္စရိတန္တိ အတီတဘဝေသု ဇာတိဝသေန သဉ္စရဏံ မမ, သဉ္စရိတန္တိ တံ မမဿာတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

२३५. 'पारमी' म्हणजे महाश्रावक बनण्यास कारणीभूत असणाऱ्या श्रावक-पारमिता पूर्ण करत असताना. 'ब्रह्मलोकात' म्हणजे ब्रह्मभावात किंवा ब्रह्मलोकात उत्पत्ती (जन्म) प्राप्त केली, हे थेरगाथेमध्येही म्हटले आहे. 'अवोकिण्ण' म्हणजे इतरांशी अमिश्रित (अमिश्र) असा अर्थ आहे. 'पूर्वी संचरण केले' म्हणजे भूतकाळातील भवांमध्ये जन्माच्या वशाने माझे संचरण झाले, 'संचरण केले' म्हणजे ते माझे होते असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे.

အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

अनुरुद्धसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၈. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उपक्किलेससुत्त-वर्णना (उपक्किलेससुत्ताची टीका)

၂၃၆. တသ္မာတိ [Pg.349] အတ္ထကာမတ္တာ ဧဝမာဟ, န ဘဂဝတော ဝစနံ အနာဒိယန္တော. ယေ ပန တဒါ သတ္ထုဝစနံ န ဂဏှိံသု, တေ ကိဉ္စိ အဝတွာ တုဏှီဘူတာ မင်္ကုဘူတာ အဋ္ဌံသု, တသ္မာ ဥဘယေသမ္ပိ သတ္ထရိ အဂါရဝပဋိပတ္တိ နာဟောသိ.

२३६. म्हणूनच, हितचिंतक असल्यामुळे त्यांनी असे म्हटले, भगवंतांच्या वचनाचा अनादर करण्यासाठी नाही. परंतु ज्यांनी त्यावेळी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचन मानले नाही, ते काहीही न बोलता मौन धारण करून, खिन्न होऊन उभे राहिले, म्हणून त्या दोघांमध्येही शास्त्यांबद्दल अनादराची वृत्ती नव्हती.

ယေနပိ ဇနေန န ဒိဋ္ဌောတိ ယေန ဥဘယဇနေန အညဝိဟိတတာယ ကုဍ္ဍကဝါဋာဒိအန္တရိကတာယ ဝါ န ဒိဋ္ဌော. ဒမနတ္ထန္တိ တေဟိ ဥပါသကေဟိ နိမ္မဒဘာဝံ အာပါဒိတာနံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဒမနတ္ထံ. ဌပယိံသူတိ ယော ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဒေတိ, တဿ သတံ ဒဏ္ဍောတိ, သဟဿန္တိ စ ဝဒန္တိ.

'ज्या लोकांद्वारे पाहिले गेले नाही' म्हणजे ज्या दोन्ही बाजूंच्या लोकांद्वारे इतर कामात व्यस्त असल्यामुळे किंवा भिंत, दरवाजा इत्यादींच्या आड असल्यामुळे पाहिले गेले नाही. 'दमनासाठी' म्हणजे त्या उपासकांनी ज्यांचा गर्व हरण केला आहे अशा भिक्खूंच्या दमनासाठी (नियंत्रणासाठी). 'नियम केला' (ठपयिंसु) म्हणजे जो कोणी या भिक्खूंना (दान) देईल, त्याला शंभर दंड किंवा हजार दंड होईल, असे ते म्हणतात.

၂၃၇. ဝဂ္ဂဘာဝေနေဝ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂေါ ၃.၄၆၄) နာနာသဒ္ဒေါ အဿာတိ ပုထုသဒ္ဒေါ. သမဇနောတိ ဘဏ္ဍနေ သမဇ္ဈာသယော ဇနော. ဗာလလက္ခဏေ ဌိတောပိ ‘‘အဟံ ဗာလော’’တိ န မညတိ. ဘိယျော စာတိ အတ္တနော ဗာလဘာဝဿ အဇာနနတောပိ ဘိယျော စ ဘဏ္ဍနဿ ဥပရိ ဖောဋော ဝိယ သံဃဘေဒဿ အတ္တနော ကာရဏဘာဝမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ န မညိ နညာသိ.

२३७. वर्गभावामुळेच (गटबाजीमुळेच) ज्याचा 'नाना' (विविध) असा अर्थ होतो तो 'पुथु' (पृथक्/सामान्य) शब्द आहे. 'समजन' म्हणजे भांडणामध्ये समान प्रवृत्ती असलेले लोक. बाललक्षणात (मूर्खपणात) स्थित असूनही 'मी बाल (मूर्ख) आहे' असे तो मानत नाही. 'आणि अधिक' म्हणजे स्वतःच्या बालभावाच्या अज्ञानापेक्षाही अधिक, भांडणावर आलेल्या फोडाप्रमाणे संघभेदाचे स्वतःचे कारण असणे देखील उत्पन्न होत असताना त्याने मानले नाही किंवा जाणले नाही.

ကလဟဝသေန ပဝတ္တဝါစာယေဝ ဂေါစရော ဧတေသန္တိ ဝါစာဂေါစရာ ဟုတွာ. မုခါယာမန္တိ ဝိဝါဒဝသေန မုခံ အာယမေတွာ ဘာဏိနော. န တံ ဇာနန္တီတိ တံ ကလဟံ န ဇာနန္တိ. ကလဟံ ကရောန္တော စ တံ န ဇာနန္တော နာမ နတ္ထိ. ယထာ ပန န ဇာနန္တိ, တံ ဒဿေတုံ အာဟ – ‘‘ဧဝံ သာဒီနဝေါ အယ’’န္တိ. အယံ ကလဟော နာမ အတ္တနော ပရေသဉ္စ အတ္ထဇာပနတော အနတ္ထုပ္ပာဒနတော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သမ္ပရာယေ စ သာဒီနဝေါ, သဒေါသောတိ အတ္ထော.

भांडणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली वाणीच ज्यांचा विषय (गोचर) आहे, असे ते 'वाचागोचर' होऊन. 'मुखायमं' म्हणजे विवादाच्या वशाने तोंड पसरून बोलणारे. 'ते जाणत नाहीत' म्हणजे ते त्या भांडणाला (त्याच्या दुष्परिणामांना) जाणत नाहीत. भांडण करणारा आणि ते न जाणणारा असा कोणी नसतो. परंतु ते कसे जाणत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'हा अशा प्रकारे आदीनव (दोषयुक्त) आहे'. हा भांडण नावाचा प्रकार स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताचा नाश करणारा आणि अनर्थ उत्पन्न करणारा असल्यामुळे या जन्मात (दिट्ठधम्म) आणि परलोकात (संपराय) आदीनवयुक्त म्हणजेच सदोष आहे, असा अर्थ आहे.

ဥပနယှန္တီတိ ဥပနာဟဝသေန အနုဗန္ဓန္တိ. ပေါရာဏောတိ ပုရိမေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏတာယ ပုရာတနော.

'उपनय्हन्ति' म्हणजे उपनाहाच्या (वैराच्या/द्वेषाच्या) वशाने मागे लागतात (मनात वैर बाळगतात). 'पोराणो' (पुराण) म्हणजे पूर्वीच्या बुद्धादींनी आचरण केल्यामुळे पुरातन.

န ဇာနန္တီတိ အနိစ္စသညံ န ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တိ.

‘ते जाणत नाहीत’ म्हणजे ते अनित्यसंज्ञा (अनित्यतेची जाणीव) उपस्थित करत नाहीत.

တထာ ပဝတ္တဝေရာနန္တိ အဋ္ဌိဆိန္နာဒိဘာဝံ နိဿာယ ဥပနယဝသေန စိရကာလံ ပဝတ္တဝေရာနံ.

‘तथा पवत्तवेरानं’ (तशा प्रकारे वैर चालू ठेवणाऱ्यांचे) म्हणजे हाडे मोडणे इत्यादी कारणांचा आश्रय घेऊन, मनात अढी धरून (उपनयवशाने) दीर्घकाळ वैर चालू ठेवणाऱ्यांचे होय.

ဗာလသဟာယတာယ [Pg.350] ဣမေ ဘိက္ခူ ကလဟပသုတာ, ပဏ္ဍိတသဟာယာနံ ပန ဣဒံ န သိယာတိ ပဏ္ဍိတသဟာယဿ ဗာလသဟာယဿ စ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တာ. သီဟဗျဂ္ဃာဒိကေ ပါကဋပရိဿယေ ရာဂဒေါသာဒိကေ ပဋိစ္ဆန္နပရိဿယေ စ အဘိဘဝိတွာ.

‘मूर्ख मित्रांच्या संगतीमुळे हे भिक्खू भांडणात मग्न आहेत, परंतु बुद्धिमान मित्रांच्या संगतीत असे होणार नाही,’ हे बुद्धिमान मित्र आणि मूर्ख मित्र यांच्या गुणावगुणांचे (स्तुती आणि निंदेचे) प्रकटीकरण करण्यासाठी सांगितले आहे. सिंह, वाघ इत्यादी उघड संकटांवर आणि राग, द्वेष इत्यादी सुप्त संकटांवर विजय मिळवून.

မာတင်္ဂေါ အရညေ မာတင်္ဂရညေတိ သရလောပေန သန္ဓိ. မာတင်္ဂသဒ္ဒေနေဝ ဟတ္ထိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ နာဂဝစနံ တဿ မဟတ္တဝိဘာဝနတ္ထန္တိ အာဟ – ‘‘နာဂေါတိ မဟန္တာဓိဝစနမေတ’’န္တိ. မဟန္တပရိယာယောပိ ဟိ နာဂ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ ‘‘ဧဝံ နာဂဿ နာဂေန, ဤသာဒန္တဿ ဟတ္ထိနော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၅; မဟာဝ. ၄၆၇).

‘मातङ्गो अरञ्ञे’ चे ‘मातङ्गरञ्ञे’ हे स्वरलोप संधीने झाले आहे. ‘मातङ्ग’ या शब्दानेच हत्ती असणे व्यक्त होत असल्यामुळे, ‘नाग’ हा शब्द त्याच्या मोठेपणाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘नागोति महन्ताधिवचनमेतं’ (नाग हे मोठेपणाचे अधिवाचन आहे). कारण ‘नाग’ हा शब्द मोठेपणाचा पर्याय देखील आहे, जसे की ‘एवं नागस्स नागेन, ईसादन्तस्स हत्थिनो’ इत्यादींमध्ये.

၂၃၈. ကိရသဒ္ဒေါ အနုဿဝသူစနတ္ထော နိပါတော. တေန အယမေတ္ထ သုတိပရမ္ပရာတိ ဒဿေတိ. ဘဂဝတာ ဟိ သော အာဒီနဝေါ ပဂေဝ ပရိညာတော, န တေန သတ္ထာ နိဗ္ဗိဏ္ဏော ဟောတိ; တသ္မိံ ပန အန္တောဝဿေ ကေစိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ နာဟေသုံ; တေန အညတ္ထ ဂမနံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဒမနုပါယောတိ ပါလိလေယျကံ ဥဒ္ဒိဿ ဂစ္ဆန္တော ဧကဝိဟာရိံ အာယသ္မန္တံ ဘဂုံ, သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တေ စ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒိကေ သမ္ပဟံသေတုံ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ စ. ဣမံ ဥပက္ကိလေသောဝါဒံ ဒါတုံ တတ္ထ ဂတော, တသ္မာ ကလဟကာရကေ ကိရဿာတိ ဧတ္ထာပိ ကိရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏေ ဧသေဝ နယော. ဝုတ္တနယမေဝ ဂေါသိင်္ဂသာလသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၂၅ အာဒယော).

२३८. ‘किर’ (असे ऐकिवात आहे) हा शब्द ऐकिवात असलेली गोष्ट (अनुस्सव) दर्शवणारा निपात आहे. याद्वारे येथे ही श्रुतीपरंपरा (ऐकीव परंपरा) आहे असे दर्शवले जाते. कारण भगवंतांनी तो दोष आधीच पूर्णपणे जाणला होता, त्यामुळे शास्ता (बुद्ध) कंटाळले नव्हते; परंतु त्या वर्षावासात तेथे बुद्धोपदेशास पात्र असे कोणी नव्हते; त्यामुळे इतर ठिकाणी जाणे हा त्या भिक्खूंच्या दमनाचा (सुधारण्याचा) उपाय होता. म्हणून पालिलेय्यक कडे जात असताना, एकाकी विहार करणारे आयुष्यमान भगु आणि सलोख्याने राहणारे स्थवीर अनुरुद्ध इत्यादींना आनंदित करण्यासाठी आणि स्थवीर अनुरुद्धांना हा उपक्किलेस-ओवाद (उपक्किलेस उपदेश) देण्यासाठी ते तेथे गेले. म्हणून ‘कलहकारके किर’ येथेही ‘किर’ शब्दाच्या ग्रहणाचा हाच नियम आहे. हाच नियम गोसिंगसाल सुत्तात (म. नि. १.३२५ इत्यादी) सांगितला आहे.

၂၄၁. ‘‘ယထာ ကထံ ပနာ’’တိ ဝုတ္တပုစ္ဆာနံ ပစ္ဆိမဘာဝတော ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါတိ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပုန ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါ’’တိ ပဝတ္တနဿ ပုစ္ဆနဿ အတ္ထိဘာဝတော. သော ပန လောကုတ္တရဓမ္မော. ထေရာနန္တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒီနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မောဘာသံ ပုစ္ဆတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ ကတာဓိကာရတ္တာ တဿ ဥပ္ပာဒနတ္ထံ ပရိကမ္မောဘာသံ ပုစ္ဆတိ. ပရိကမ္မောဘာသန္တိ ပရိကမ္မသမာဓိနိဗ္ဗတ္တံ ဩဘာသံ, ဥပစာရဇ္ဈာနသဉ္ဇနိတံ ဩဘာသန္တိ အတ္ထော. စတုတ္ထဇ္ဈာနလာဘီ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိကမ္မတ္ထံ ဩဘာသကသိဏံ ဘာဝေတွာ ဥပစာရေ ဌပိတော သမာဓိ ပရိကမ္မသမာဓိ, တတ္ထ ဩဘာသော ပရိကမ္မောဘာသောတိ ဝုတ္တော. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဩဘာသဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာမာတိ ပရိကမ္မောဘာသံ သဉ္ဇာနာမာ’’တိ. ယတ္တကေ ဟိ ဌာနေ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဂတံ ဒဋ္ဌုကာမော, တတ္တကံ ဌာနံ ဩဘာသကသိဏံ ဖရိတွာ ဌိတော. တံ [Pg.351] ဩဘာသံ တတ္ထ စ ရူပဂတံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေန ပဿတိ, ထေရာ စ တထာ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဩဘာသဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာမ ဒဿနဉ္စ ရူပါန’’န္တိ. ယသ္မာ ပန တေသံ ရူပဂတံ ပဿန္တာနံ ပရိကမ္မဝါရော အတိက္ကမိ, တတော ဩဘာသော အန္တရဓာယိ, တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ရူပဂတမ္ပိ န ပညာယတိ. ပရိကမ္မန္တိ ဟိ ယထာဝုတ္တကသိဏာရမ္မဏံ ဥပစာရဇ္ဈာနံ, ရူပဂတံ ပဿန္တာနံ ကသိဏောဘာသဝသေန ရူပဂတဒဿနံ, ကသိဏောဘာသော စ ပရိကမ္မဝသေနာတိ တဒုဘယမ္ပိ ပရိကမ္မဿ အပ္ပဝတ္တိယာ နာဟောသိ, တယိဒံ ကာရဏံ အာဒိကမ္မိကဘာဝတော ထေရာ န မညိံသု, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နပ္ပဋိဝိဇ္ဈာမာ’’တိ.

२४१. ‘यथा कथं पना’ (पण कसे काय) या विचारलेल्या प्रश्नांच्या शेवटच्या भागावरून ‘अत्थि पन वो’ (पण तुमचे आहे का) या शेवटच्या प्रश्नाविषयी म्हटले आहे, पुन्हा ‘अत्थि पन वो’ असा प्रश्न विचारण्याच्या अस्तित्वामुळे नाही. तो तर लोकोत्तर धर्म (लोकुत्तरधम्म) आहे. ‘थेरानं’ म्हणजे स्थवीर अनुरुद्ध इत्यादींना तो नाही. ‘परिकम्मोभासं पुच्छति’ (परिकर्म-प्रकाशाविषयी विचारतात) म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानात अधिकार प्राप्त केल्यामुळे, त्याच्या उत्पत्तीसाठी परिकर्म-प्रकाशाविषयी विचारतात. ‘परिकम्मोभास’ म्हणजे परिकर्म-समाधीतून उत्पन्न झालेला प्रकाश, म्हणजेच उपचार-ध्यानातून निर्माण झालेला प्रकाश असा अर्थ आहे. कारण चतुर्थ ध्यान प्राप्त करणाऱ्याने दिव्यचक्षूच्या परिकर्मासाठी प्रकाश-कसिण भावना करून उपचारात प्रस्थापित केलेली समाधी म्हणजे परिकर्म-समाधी होय, आणि तेथील प्रकाशाला परिकर्म-प्रकाश म्हटले जाते. त्याला अनुसरून म्हटले आहे – ‘ओभासञ्चेव सञ्जानामा’ म्हणजे ‘आम्ही परिकर्म-प्रकाश जाणतो.’ कारण ज्या ठिकाणी दिव्यचक्षूने रूप पाहायचे असते, तितक्या ठिकाणी तो प्रकाश-कसिण पसरवून राहतो. तो त्या प्रकाशाला आणि तेथील रूपाला दिव्यचक्षू ज्ञानाने पाहतो, आणि स्थवीरांनी तशीच साधना केली. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘ओभासञ्चेव सञ्जानाम दस्सनञ्च रूपानां’ (आम्ही प्रकाश आणि रूपांचे दर्शन जाणतो). परंतु, जेव्हा ते रूप पाहत होते, तेव्हा त्यांचा परिकर्म-काळ निघून गेला, त्यामुळे तो प्रकाश नाहीसा झाला; तो नाहीसा झाल्यावर रूप देखील दिसत नाहीसे झाले. कारण ‘परिकर्म’ म्हणजे वर सांगितलेले कसिण-आलंबन असलेले उपचार-ध्यान होय; रूप पाहणाऱ्यांसाठी कसिण-प्रकाशाच्या माध्यमातून रूपाचे दर्शन होते, आणि कसिण-प्रकाश हा परिकर्माच्या माध्यमातून असतो; त्यामुळे परिकर्माच्या अभावामुळे हे दोन्हीही अस्तित्वात राहिले नाहीत. स्थवीर हे सुरुवातीचे अभ्यासक (आदिकम्मिक) असल्यामुळे त्यांना हे कारण समजले नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘नप्पटिविज्झाम’ (आम्ही भेदून जाणत नाही).

နိမိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ ကာရဏံ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတွာ သုဝိသုဒ္ဓဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ ထေရံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမော သတ္ထာ ဝဒတိ. ကိံ န အာဠုလေဿန္တီတိ ကိံ န ဗျာမောဟေဿန္တိ, ဗျာမောဟေဿန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ဝိစိကိစ္ဆာ ဥဒပါဒီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ယထာဥပဋ္ဌိတေသု ရူပဂတေသု အပုဗ္ဗတာယ, ‘‘ဣဒံ နု ခေါ ရူပဂတံ ကိံ, ဣဒံ နု ခေါ ကိ’’န္တိ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာ သံသယော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သမာဓိ စဝီတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပရိကမ္မသမာဓိ ဝိဂစ္ဆိ. တတော ဧဝ ဟိ ပရိကမ္မောဘာသောပိ အန္တရဓာယိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ရူပံ န ပဿိ. န မနသိ ကရိဿာမီတိ မနသိကာရဝသေန မေ ရူပါနိ ဥပဋ္ဌဟိံသု, ရူပါနိ ပဿတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဣဒါနိ ကိဉ္စိ န မနသိ ကရိဿာမီတိ တုဏှီ အဟောသိ တံ ပန တုဏှီဘာဝပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အမနသိကာရော ဥဒပါဒီ’’တိ.

‘निमित्तं पटिविज्झितब्बं’ (निमित्त भेदून जाणले पाहिजे) – हे कारण प्रत्यक्ष दाखवून, स्थवीरांना अत्यंत शुद्ध दिव्यचक्षू ज्ञानात प्रस्थापित करण्याची इच्छा धरून शास्ता (बुद्ध) म्हणतात. ‘किं न आळुलेस्सन्ति’ म्हणजे ‘ते काय गोंधळात टाकणार नाहीत? ते गोंधळात टाकतीलच’ असा अर्थ आहे. ‘विचिकिच्छा उदपादि’ (शंका उत्पन्न झाली) म्हणजे दिव्यचक्षूसमोर उपस्थित झालेल्या रूपांच्या अपूर्वतेमुळे (नवीनतेमुळे) आणि मार्गाने ती नष्ट न झाल्यामुळे, ‘हे रूप नक्की काय आहे? हे नक्की काय आहे?’ अशी विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न झाली. ‘समाधि चवि’ (समाधी ढळली) म्हणजे विचिकित्सा उत्पन्न झाल्यामुळे परिकर्म-समाधी नष्ट झाली. त्याच कारणामुळे परिकर्म-प्रकाश देखील नाहीसा झाला, आणि दिव्यचक्षूने रूप देखील दिसले नाही. ‘न मनसि करिस्सामि’ (मी मनसिकार करणार नाही) म्हणजे ‘मनसिकार केल्यामुळे मला रूपे दिसली, रूपे पाहताना शंका उत्पन्न झाली, म्हणून आता मी कशाचाही मनसिकार करणार नाही’ असे म्हणून ते शांत झाले. त्या शांत होण्याच्या अवस्थेला अनुसरून म्हटले आहे – ‘अमनसिकारो उदपादि’ (अमनसिकार उत्पन्न झाला).

တထာဘူတဿ အမနသိကာရဿ အဘာဝံ အာဂမ္မ ဥပ္ပိလံ ဥဒပါဒိ. ဝီရိယံ ဂါဠှံ ပဂ္ဂဟိတန္တိ ထိနမိဒ္ဓဆမ္ဘိတတ္တာနံ ဝူပသမနတ္ထံ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ အဟောသိ, တေန စိတ္တေ သမာဓိဒူသိကာ ဂေဟဿိတာ ဗလဝပီတိ ဥပ္ပန္နာ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပိလံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. တတောတိ သိထိလဝီရိယတ္တာ. ပတမေယျာတိ အတိဝိယ ခိန္နံ ဘဝေယျ. တံ မမာတိ ပတ္ထနာအဘိဘဝနီယမနသီသေန ဇပ္ပေတီတိ အဘိဇပ္ပာ, တဏှာ. နာနတ္တာ နာနာသဘာဝါ သညာ နာနတ္တသညာ. အတိဝိယ ဥပရိ ကတွာ နိဇ္ဈာနံ ပေက္ခနံ အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ.

तशा प्रकारच्या अमनसिकाराच्या अभावामुळे ‘उप्पिलं उदपादि’ (हर्ष उत्पन्न झाला). ‘वीरियं गाळ्हं पग्गहितं’ (वीर्य दृढपणे ग्रहण केले) म्हणजे थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) आणि भय शांत करण्यासाठी अत्यंत तीव्र वीर्य (प्रयत्न) केले गेले, त्यामुळे चित्तात समाधीला दूषित करणारी, संसाराश्रित (गेहस्सिता) बलवान प्रीती उत्पन्न झाली. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘उप्पिलं उप्पन्नं’ (हर्ष उत्पन्न झाला). ‘ततो’ म्हणजे शिथिल वीर्यामुळे (प्रयत्नांच्या शिथिलतेमुळे). ‘पतमेय्य’ म्हणजे अत्यंत थकलेला असावा. ‘ते माझे आहे’ अशा प्रार्थनेने (इच्छेने) ग्रस्त मनाच्या भावनेने जपणे म्हणजे ‘अभिजप्पा’ (तृष्णा) होय. ‘नानत्ता’ म्हणजे नाना स्वभाव असलेली संज्ञा म्हणजे ‘नानत्तसञ्ञा’ (नानात्वसंज्ञा) होय. अत्यंत वर करून सूक्ष्म निरीक्षण करणे म्हणजे ‘अतिनिज्झायितत्तं’ (अति-निरीक्षण) होय.

၂၄၃. ပရိကမ္မောဘာသမေဝါတိ ပရိကမ္မသမုဋ္ဌိတံ ဩဘာသမေဝ. န စ ရူပါနိ ပဿာမီတိ ဩဘာသမနသိကာရပသုတတာယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပါနိ န ပဿာမိ. ဝိသယရူပမေဝါတိ တေန ဖရိတွာ ဌိတဋ္ဌာနေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ဝိသယဘူတံ ရူပဂတမေဝ မနသိ ကရောမိ.

२४३. ‘परिकम्मोभासमेव’ म्हणजे परिकर्मातून उत्पन्न झालेला प्रकाशच. ‘न च रूपाणि पस्सामि’ (आणि मी रूपे पाहत नाही) म्हणजे प्रकाशाच्या मनसिकारात मग्न असल्यामुळे दिव्यचक्षूने रूपे पाहत नाही. ‘विसयरूपमेव’ (विषयरूपच) म्हणजे त्याने (प्रकाशाने) व्यापलेल्या ठिकाणीच दिव्यचक्षूचा विषय असलेल्या रूपाचाच मनसिकार करतो.

ကသိဏရူပါနံ [Pg.352] ဝသေနေတ္ထ ဩဘာသဿ ပရိတ္တတာတိ အာဟ ‘‘ပရိတ္တဋ္ဌာနေ ဩဘာသ’’န္တိ. ပရိတ္တာနိ ရူပါနီတိ ကတိပယာနိ, သာ စ နေသံ ပရိတ္တတာ ဌာနဝသေနေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိတ္တကဋ္ဌာနေ ရူပါနီ’’တိ. ‘‘အပ္ပမာဏဉ္စေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ဒုတိယဝါရော. ဩဘာသပရိတ္တတံ သန္ဓာယ ပရိကမ္မသမာဓိ ‘‘ပရိတ္တော’’တိ ဝုတ္တော တဿေဝ ဩဘာသဿ အပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏသမာဓီတိ ဝစနတော. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ ပရိတ္တသမာဓိနော ဥပ္ပန္နသမယေ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပိ ပရိတ္တကံ ဟောတိ ပရိတ္တရူပဂတဒဿနတော.

कसिण-रूपांच्या प्रभावामुळे येथील प्रकाशाची परिमितता (मर्यादितता) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – ‘परित्तट्ठाने ओभासं’ (परिमित ठिकाणी प्रकाश). ‘परित्तानि रूपाणि’ म्हणजे मोजकीच रूपे, आणि त्यांची ती परिमितता ठिकाणामुळेच आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘परित्तकट्ठाने रूपाणि’ (परिमित ठिकाणी रूपे). ‘अप्पमाणञ्चेव’ (आणि अमर्याद) इत्यादींद्वारे दुसरा पर्याय सांगितला आहे. प्रकाशाच्या परिमिततेला अनुसरून परिकर्म-समाधीला ‘परित्त’ (परिमित) म्हटले आहे, आणि त्याच प्रकाशाच्या अमर्यादतेमुळे तिला ‘अप्पमाणसमाधि’ (अमर्याद समाधी) म्हटले आहे. ‘तस्मिं समये’ म्हणजे त्या परिमित समाधीच्या उत्पत्तीच्या वेळी. परिमित रूपांचे दर्शन होत असल्यामुळे दिव्यचक्षू देखील परिमित असतो.

၂၄၅. ဒုကတိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ တိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ ယောဇနာ. ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ တတိယစတုတ္ထဝသေန ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ စတုတ္ထပဉ္စမဝသေန ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ. တိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ တိကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ ယောဇနာ.

२४५. "दुकतिकज्झानसमाधि" (द्विक-त्रिक-ध्यान-समाधी) म्हणजे चतुष्कनयात (चार प्रकारच्या पद्धतीत) द्विकध्यानसमाधी आणि पंचकनयात (पाच प्रकारच्या पद्धतीत) त्रिकध्यानसमाधी अशी योजना करावी. "दुकज्झानसमाधि" (द्विकध्यानसमाधी) म्हणजे चतुष्कनयात तिसऱ्या आणि चौथ्या ध्यानाच्या अपेक्षेने द्विकध्यानसमाधी, आणि पंचकनयात चौथ्या आणि पाचव्या ध्यानाच्या अपेक्षेने द्विकध्यानसमाधी होय. "तिकचतुक्कज्झानसमाधि" (त्रिक-चतुष्क-ध्यान-समाधी) म्हणजे चतुष्कनयात त्रिकध्यानसमाधी आणि पंचकनयात चतुष्कध्यानसमाधी अशी योजना करावी.

တိဝိဓန္တိ သပ္ပီတိကဝသေန တိပ္ပကာရံ သမာဓိံ. တဒန္တောဂဓာတိ သပ္ပီတိကာဒိသဘာဝါ. ကာမံ ဘဂဝါ ပုရိမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ, ပစ္ဆိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေန္တောပိ ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဘာဝေသိယေဝ. ဝိပဿနာပါဒကာနိ ပန ဉာဏာနိ သန္ဓာယ, ‘‘ပစ္ဆိမယာမေ’’တိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဉ္စမဇ္ဈာနဿာတိ ပဉ္စမဇ္ဈာနိကဿ ဝသေန ပဌမဇ္ဈာနိကော မဂ္ဂေါ နတ္ထိ. သောတိ ပဉ္စကနယော ဘဂဝတော လောကိယော အဟောသိ. ဧတန္တိ ဧတံ, ‘‘သဝိတက္ကမ္ပိ သဝိစာရံ သမာဓိံ ဘာဝေမီ’’တိအာဒိဝစနံ. လောကိယလောကုတ္တရမိဿကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ‘‘လောကိယံ ဝါ လောကုတ္တရမေဝ ဝါ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

"त्रिविध" म्हणजे सप्रीतिक (प्रीतीसह) असण्याच्या अपेक्षेने तीन प्रकारची समाधी. "त्यात समाविष्ट" म्हणजे सप्रीतिक इत्यादी स्वभाव केलेले. जरी भगवान पहिल्या प्रहरात पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञान आणि अंतिम प्रहरात दिव्यचक्षू ज्ञान उत्पन्न करत असले, तरी त्यांनी या ज्ञानांची भावना केलीच. परंतु, विपश्यनेला आधारभूत असणाऱ्या ज्ञानांच्या संदर्भात "अंतिम प्रहरात" असे म्हटले आहे, म्हणूनच "भगवंतांचेच" इत्यादी म्हटले आहे. "पाचव्या ध्यानाच्या" म्हणजे पाचव्या ध्यानाच्या अपेक्षेने प्रथम ध्यानाचा मार्ग नसतो. तो पंचकनय भगवंतांसाठी लौकिक होता. "हे" म्हणजे "सविर्तक आणि सविचार समाधीची मी भावना करतो" इत्यादी वचन होय. हे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित संदर्भात म्हटले आहे, केवळ "लौकिक किंवा केवळ लोकोत्तर" या अर्थाने नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

उपकलेशसूत्राच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. बालपंडितसुत्त (बालपंडित सूत्र) वर्णन.

၂၄၆. ဧတေဟီတိ ဒုစိန္တိတာဒီဟိ. ဧတေန လက္ခဏသဒ္ဒဿ ကရဏတ္ထတမာဟ. တာနေဝါတိ လက္ခဏာနိ ဧဝ. တဿာတိ ဗာလဿ. ‘‘အယံ ဗာလော’’တိ နိမီယတိ သဉ္စာနီယတိ ဧတေဟီတိ ဗာလနိမိတ္တာနိ. အပဒါနံ ဝုစ္စတိ ဝိချာတံ ကမ္မံ. ဒုစိန္တိတာဒီနိ စ ဗာလေ ဝိချာတာနိ, အဝဓာရဏဘာဝေ ဝါ, တသ္မာ ဗာလဿ အပဒါနာနီတိ ဗာလာပဒါနာနိ. အဘိဇ္ဈာဒီဟိ [Pg.353] ဒုဋ္ဌံ ဒူသိတံ စိန္တေတီတိ ဒုစိန္တိတစိန္တီ. လောဘာဒီဟိ ဒုဋ္ဌံ ဘာသိတံ မုသာဝါဒါဒိံ ဘာသတီတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ. တေသံ တေသံယေဝ ဝသေန ကတ္တဗ္ဗတော ဒုက္ကဋကမ္မံ ပါဏာတိပါတာဒိံ ကရောတီတိ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ. တေနာဟ ‘‘စိန္တယန္တော’’တိအာဒိ. တာနိ ဥပနိဿာယ ဇာတန္တိ တဇ္ဇံ. တတော ဧဝ တေသံ သာရုပ္ပံ အနုရူပန္တိ တဿာရုပ္ပံ. တေနာဟ ‘‘တဇ္ဇာတိက’’န္တိအာဒိ. ကစ္ဆမာနာယာတိ ကထိယမာနာယ.

२४६. "यांच्याद्वारे" म्हणजे दुश्चिंतित (वाईट विचार केलेले) इत्यादींद्वारे. याद्वारे 'लक्षण' शब्दाचा करण अर्थ (साधन अर्थ) सांगितला आहे. "तीच" म्हणजे लक्षणेच. "त्याचे" म्हणजे मूर्खाचे (बालाचे). "हा मूर्ख आहे" असे ज्यांच्याद्वारे ओळखले जाते, जाणले जाते, ती 'बालनिमित्ते' (मूर्खाची चिन्हे) होत. 'अपदान' म्हणजे विख्यात (प्रसिद्ध) कर्म म्हटले जाते. दुश्चिंतित इत्यादी कर्मे मूर्खाच्या बाबतीत प्रसिद्ध आहेत, किंवा निश्चित स्वरूपात आहेत, म्हणून मूर्खाची अपदाने ती 'बालापदान' (मूर्खाची चरित्रे/कृत्ये) होत. अभिज्झा (लोभ) इत्यादींनी दूषित विचार करतो तो 'दुश्चिंतितचिंती' (वाईट विचार करणारा). लोभ इत्यादींनी दूषित बोलणे, जसे की असत्य बोलणे इत्यादी बोलतो तो 'दुब्भासितभासी' (वाईट बोलणारा). त्या त्या कारणांमुळे करण्यायोग्य नसलेले दुष्कृत्य, जसे की प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी करतो तो 'दुक्कटकम्मकारी' (दुष्कृत्य करणारा). म्हणूनच "विचार करत असताना" इत्यादी म्हटले आहे. त्यांना अनुसरून उत्पन्न झालेले ते 'तज्ज' (तज्जन्य). म्हणूनच त्यांच्याशी सुसंगत किंवा अनुरूप असणे ते 'तस्सारुप्प' (त्याच्याशी अनुरूप). म्हणूनच "त्याच जातीचे" इत्यादी म्हटले आहे. "सांगितले जात असताना" म्हणजे बोलले जात असताना.

၂၄၈. ယသ္မာ သတ္တာနံ ယထူပစိတာနိ ကမ္မာနိ ကတောကာသာနိ တဒုပဋ္ဌာပိတာနိ ကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ မရဏဿ အာသန္နကာလေ စိတ္တဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တာနိ, တဒါ ဩလမ္ဗန္တာနိ ဝိယ အဘိဘဝန္တာနိ ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာနိ ဝိယ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဩလမ္ဗနာဒိအာကာရေန ဟိ တာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ. ဥပဋ္ဌာနာကာရော ဧဝ တဒါ စိတ္တဿ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟ – ‘‘တသ္မိံ ဥပဋ္ဌာနာကာရေ အာပါထဂတေ’’တိ.

२४८. ज्याअर्थी प्राण्यांनी साठवलेली कर्मे, ज्यांना फळ देण्याची संधी मिळाली आहे, त्यांनी उपस्थित केलेली कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त मरणाच्या वेळी चित्ताच्या समोर येतात, तेव्हा ती जणू लोंबकळत असल्यासारखी, पराभूत करत असल्यासारखी किंवा व्यापून टाकत असल्यासारखी भासतात, म्हणूनच म्हटले आहे – 'लोंबकळणे इत्यादी रूपाने ती उपस्थित होतात'. तो उपस्थित होण्याचा आकारच (स्वरूपच) तेव्हा चित्ताचा विषय बनतो, म्हणून म्हटले आहे – 'त्या उपस्थित होण्याच्या आकारात (चित्तगोचर) आल्यावर'.

၂၄၉. န သက္ကာတိ န ဝဒတီတိ ဧတေန ဒွေပိ ပဋိသေဓာ ပကတိအတ္ထာတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. န သုကရာတိ ပန ဣမိနာ ဒုက္ကရဘာဝေါ ဒီပိတော, ဒုက္ကရဉ္စ တာဝ ဥပါယေန သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘န သုကရံ ပနာ’’တိအာဒိ. တေနာတိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂမနေန အညမညံ သံဝိဇ္ဈနေန. အဿာတိ စောရဿ. ဣတော ဥတ္တရိပီတိ မဇ္ဈနှိကသမယံ သာယနှသမယဉ္စ သတ္တိသတေန.

२४९. "शक्य नाही असे म्हणत नाही" याद्वारे दोन्ही नकार मूळ अर्थाचेच (होकारार्थी) सूचक आहेत, हा अर्थ स्पष्ट होतो. "सुलभ नाही" याद्वारे कठीणपणा दर्शविला आहे, आणि कठीण गोष्ट देखील उपायाने करणे शक्य आहे, हे दाखवताना म्हटले आहे – "परंतु सुलभ नाही" इत्यादी. "त्याद्वारे" म्हणजे आरपार जाण्याने, एकमेकांना छेदण्याने. "त्याचा" म्हणजे चोराचा. "याहून अधिक देखील" म्हणजे दुपारच्या वेळी आणि संध्याकाळच्या वेळी शंभर भाल्यांनी (मारणे).

၂၅၀. သင်္ခမ္ပိ န ဥပေတီတိ ဣမိနာ သင်္ခါတဗ္ဗမတ္တံ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဂဏနာမတ္တမ္ပိ န ဂစ္ဆတီ’’တိ. ဥပနိက္ခေပနမတ္တမ္ပီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကလဘာဂန္တိ ကလာနံ သင်္ဂဏနကောဋ္ဌာသံ. တေနာဟ ‘‘သတိမံ ကလ’’န္တိအာဒိ. ဩလောကိတမတ္တမ္ပီတိ ဥပနိက္ခေပနဝသေန ဩလောကနမတ္တကမ္ပိ. တံ ကမ္မကာရဏန္တိ တံ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏံ စတုန္နမ္ပိ ပဿာနံ ဝသေန သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ကရောန္တိယေဝ, ပါဠိယံ ပန ဧကပဿဝသေန အာဂတာ. ဂေဟဿာတိ မဟတော ဂေဟဿ. သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗာဝယဝတော. သမ္ပဇ္ဇလိတေ ဧကဇာလီဘူတေ. သုပက္ကုထိတာယာတိ သုဋ္ဌု နိပက္ကာယ.

२५०. "गणनेतही येत नाही" याद्वारे मोजण्यासारखे काहीच उरत नाही हे दर्शविले आहे, म्हणून म्हटले आहे – "मोजण्याच्या प्रमाणातही जात नाही". "तुलना करण्याच्या बाबतीतही" येथेही हाच नियम लागू होतो. "कलाभाग" म्हणजे भागांची गणना करण्याचा हिस्सा. म्हणूनच "शंभरावा भाग" इत्यादी म्हटले आहे. "केवळ पाहण्यानेही" म्हणजे तुलना करण्याच्या दृष्टीने केवळ पाहण्यानेही. "ती कर्मयातना" म्हणजे ती पंचविध बंधन कर्मयातना चारही बाजूंनी फिरवून फिरवून दिली जाते, परंतु पाळीमध्ये ती एका बाजूच्या अपेक्षेने आली आहे. "घराचे" म्हणजे मोठ्या घराचे. "सर्व बाजूंनी" म्हणजे सर्व अवयवांनी (भागांनी). "प्रज्वलित झाल्यावर" म्हणजे एकाच ज्वालेच्या रूपात पेटल्यावर. "सुपक्कुठिताय" म्हणजे चांगल्या प्रकारे उकळलेल्या.

ဝိဘတ္တောတိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တကသတ္တာနံ သာဓာရဏကမ္မုနာ ဝိဘတ္တော ဝိယ နိဗ္ဗတ္တော. အယောပါကာရေန ပရိတော အတ္တော ဂဟိတောတိ အယောပါကာရပရိယတ္တော ပရိက္ခိတ္တော.

"विभक्त" म्हणजे तेथे उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्माने जणू विभागल्यासारखा उत्पन्न झालेला. "लोखंडी कोटाने सर्व बाजूंनी वेढलेला" म्हणजे लोखंडी कोटाने वेढलेला, वेढलेला असलेला.

ယမကဂေါဠကာတိ [Pg.354] ဒါရကာနံ ကီဠနယုဂဠာ. ဧဝမ္ပိ ဒုက္ခောတိ ယထာဝုတ္တဥဿဒနိရယဝသေနပိ သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယ-မနော-ဂေါစရတာဝသေနပိ ဣမိနာ အာကာရေန ဒုက္ခောတိ.

"यमकगोळके" म्हणजे मुलांच्या खेळण्याचे जोडगोळे. "अशा प्रकारेही दुःख" म्हणजे वर सांगितलेल्या उत्सदनरकाच्या अपेक्षेने आणि कान, नाक, जीभ, शरीर व मन यांच्या विषयांच्या अपेक्षेने या प्रकारे दुःख होय.

၂၅၁. ဒန္တေဟိ ဥလ္လေဟိတွာတိ ဥတ္တရဒန္တေဟိ အဉ္ဆိတွာ. ရသဝသေန အတိတ္တော အဿာဒေါ ရသာဒေါ. တေနာဟ ‘‘ရသဂေဓေန ပရိဘုတ္တရသော’’တိ.

२५१. "दातांनी खरवडून" म्हणजे वरच्या दातांनी ओढून. रसाच्या अधीन राहून अतृप्त राहणारा आस्वाद म्हणजे 'रसाद'. म्हणूनच "रसाच्या आसक्तीने उपभोगलेला रस" असे म्हटले आहे.

၂၅၂. ဒုရူပေါတိ ဝိရူပေါ. ဒုဒ္ဒသောတိ တေနေဝ ဝိရူပဘာဝေန အနိဋ္ဌဒဿနော. လကုဏ္ဌကောတိ ရဿော. ပဝိဋ္ဌဂီဝေါတိ ခန္ဓန္တရံ အနုပဝိဋ္ဌဂီဝေါ. မဟောဒရောတိ ဝိပုလကုစ္ဆိ. ယေဘုယျေန ဟိ လကုဏ္ဋကာ သတ္တာ ရဿဂီဝါ ပုထုလကုစ္ဆိကာဝ ဟောန္တီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ကာဏော နာမ စက္ခုဝိကလောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကက္ခိကာဏော ဝါ ဥဘယက္ခိကာဏော ဝါ’’တိ. ကုဏီတိ ဟတ္ထဝိကလော ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ဧကဟတ္ထကုဏီ ဝါ ဥဘယဟတ္ထကုဏီ ဝါ’’တိ. ဝါတာဒိနာ ဥပဟတကာယပက္ခော ဣဓ ပက္ခဟတောတိ အဓိပ္ပေတော, န ပက္ခိဟတောတိ အာဟ – ‘‘ပက္ခဟတောတိ ပီဌသပ္ပီ’’တိ. ဒုက္ခာနုပဗန္ဓဒဿနတ္ထန္တိ အပရာပရဇာတီသု ဝိပါကဒုက္ခဿ အနုပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ.

२५२. "दुरूप" म्हणजे विद्रूप. "दुद्दरस" म्हणजे त्याच विद्रूपतेमुळे पाहण्यास अनिष्ट (अप्रिय). "लकुंठक" म्हणजे ठेंगू. "प्रविष्टग्रीव" म्हणजे खांद्यांच्या मध्ये मान घुसलेला. "महोदर" म्हणजे मोठे पोट असलेला. बहुतांश करून ठेंगू प्राणी हे आखूड मानेचे आणि मोठ्या पोटाचेच असतात, म्हणून तसे म्हटले आहे. "काणा" म्हणजे डोळ्यांनी अधू असलेला, म्हणून म्हटले आहे – "एका डोळ्याने काणा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी काणा". "कुणी" म्हणजे हाताने अधू असलेला, म्हणून म्हटले आहे – "एका हाताने लुळा किंवा दोन्ही हातांनी लुळा". वात इत्यादींमुळे शरीराचा एक भाग निकामी झालेला येथे 'पक्षहत' (पक्षाघात झालेला) अभिप्रेत आहे, पक्षाने (पक्ष्याने) मारलेला नाही, म्हणून म्हटले आहे – "पक्षहत म्हणजे पांगळा". "दुःखाचा पाठपुरावा दाखवण्यासाठी" म्हणजे वेगवेगळ्या जन्मांमध्ये विपाक दुःखाच्या निरंतर पाठपुराव्यामुळे होणारी प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी.

ကလီယတိ ခလီယတိ အပ္ပဟီယတိ သာသနံ ဧတေနာတိ ကလိ, ဇုတပရာဇယော. သော ဧဝ ဂဟသဒိသတာယ ‘‘ကလိဂ္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တော. အဓိဗန္ဓန္တိ ကုဋုမ္ဗဿ အဓိဝုတ္ထဿ မူလဘူတဿ အတ္တနော ဗန္ဓိတဗ္ဗတံ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာပိ ဗန္ဓံ နိဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ဗာလဘူမိယာ ဗာလဘာဝဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိ နိရယဂါမိကမ္မကာရိတာတိ ‘‘နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ ပန တတော မုဒုမုဒုတရာဒိကမ္မဝသေန သေသာပါယေသု အပရာပရနိဗ္ဗတ္တာဒိဗာလဘူမိ ဝိဘာဝိတာ ဟောတီတိ.

"ज्याद्वारे शासन (नियम) नष्ट होते, क्षीण होते, कमी होते तो 'कली' म्हणजे जुगारातील पराभव. तोच घरासारखा (पकडीसारखा) असल्यामुळे 'कलिग्गह' (कलीची पकड) असे म्हटले आहे. "अधिबंध" म्हणजे कुटुंबात राहणाऱ्या, मूळ असलेल्या स्वतःचे बांधले जाणे. म्हणूनच "स्वतः देखील बंधनाला प्राप्त होईल" असे म्हटले आहे. बालभूमीची म्हणजे अज्ञानाची (मूर्खपणाची) परिसीमा म्हणजे नरकात नेणारे कर्म करणे होय, म्हणूनच "नरकात उत्पन्न होतो" असेच म्हटले आहे. परंतु, त्याच्या ग्रहणानेच (स्वीकारानेच) त्यापेक्षा सौम्य कर्मांच्या अपेक्षेने इतर अपायांमध्ये (दुर्गतींमध्ये) वारंवार उत्पन्न होणे इत्यादी बालभूमी स्पष्ट होते.

၂၅၃. ဝုတ္တာနုသာရေနာတိ ‘‘ဗာလော အယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ အတ္ထဝစနဿ ‘‘ပဏ္ဍိတော အယ’’န္တိ ဧတေဟိ လက္ခီယတီတိအာဒိနာ အနုသာရေန. မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေနာတိ စိန္တေန္တော အနဘိဇ္ဈာ-အဗျာပါဒ-သမ္မာဒဿနံ သုစိန္တိတမေဝ စိန္တေတီတိအာဒိနာ မနောသုစရိတာနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

२५३. "वृत्तानुसारेण" म्हणजे "हा बाल (मूर्ख) आहे" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या अर्थवचनाच्या "हा पंडित आहे" इत्यादी लक्षणांच्या अनुषंगाने. "मनोसुचरित इत्यादींच्या वशाने" म्हणजे विचार करताना अनभिध्या (लोभ नसणे), अव्यापाद (द्वेष नसणे) आणि सम्यग्दृष्टी (सम्यक् दर्शन) या सुचिंतित गोष्टींचाच विचार करतो, अशा प्रकारे तीन मनोसुचरितांच्या वशाने योजना करावी.

စက္ကရတနဝဏ္ဏနာ

चक्ररत्नवर्णन

၂၅၆. ဥပေါသထံ [Pg.355] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၂၄၃) ဝုစ္စတိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ သဗ္ဗဒိဝသေသု ဂဟဋ္ဌေဟိ ရက္ခိတဗ္ဗသီလံ, သမာဒါနဝသေန တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥပေါသထိကော, တဿ. တေနာဟ ‘‘သမာဒိန္နဥပေါသထင်္ဂဿာ’’တိ. တဒါတိ တသ္မိံ ကာလေ, ယသ္မိံ ပန ကာလေ စက္ကဝတ္တိဘာဝသံဝတ္တနိယ-ဒါန-သီလာဒိ-ပုညသမ္ဘာရသမုဒါဂမသမ္ပန္နော ပူရိတစက္ကဝတ္တိဝတ္တော ကာဒီပဒေသဝိသေသပစ္စာဇာတိယာ စေဝ ကုလရူပဘောဂါဓိပတေယျာဒိဂုဏဝိသေသသမ္ပတ္တိယာ စ တဒနုရူပေ အတ္တဘာဝေ ဌိတော ဟောတိ, တသ္မိံ ကာလေ. တာဒိသေ ဟိ ကာလေ စက္ကဝတ္တိဘာဝီ ပုရိသုတ္တမော ယထာဝုတ္တဂုဏသမန္နာဂတော ရာဇာ ခတ္တိယော ဟုတွာ မုဒ္ဓါဝသိတ္တော ဝိသုဒ္ဓသီလော အနုပေါသထံ သတသဟဿဝိဿဇ္ဇနာဒိနာ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတိ, န ယဒါ စက္ကရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘ပါတော…ပေ… ဓမ္မတာ’’တိ. (တတ္ထ ဒမော ဣန္ဒြိယသံဝရော, သံယမော သီလသံဝရော.)

२५६. 'उपोसाथ' (दी. नि. टी. २.२४३) म्हणजे अष्टांगयुक्त शील, जे गृहस्थांनी सर्व दिवशी पाळले पाहिजे. समादान (स्वीकार) केल्यामुळे जे याच्याकडे असते तो 'उपोसाथिक' (उपोसाथ पाळणारा), त्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे - "समादिन्न-उपोसाथ-अंगस्य" (ज्याने उपोसाथ अंगांचे समादान केले आहे त्याचे). 'तदा' म्हणजे त्या काळात, ज्या काळात चक्रवर्ती पदाला प्राप्त करून देणाऱ्या दान, शील इत्यादी पुण्यसंभारांच्या संचयनाने संपन्न, चक्रवर्तीचे व्रत पूर्ण केलेला, विशिष्ट द्वीप किंवा प्रदेशात जन्म घेतलेला आणि कुल, रूप, भोग, अधिपत्य इत्यादी विशिष्ट गुणांच्या संपत्तीने युक्त अशा तदनुरूप आत्मभावात (शरीरात) स्थित असतो, त्या काळात. कारण अशा काळात चक्रवर्ती होणारा पुरुषोत्तम, यथोक्त गुणांनी युक्त असलेला क्षत्रिय राजा होऊन, मूर्धाभिषिक्त (राज्याभिषेक झालेला), विशुद्ध शील असलेला, उपोसाथाच्या दिवशी लक्ष (सोन्या-नाण्यांचे) दान इत्यादींद्वारे सम्यक् प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) पालन करतो; केवळ जेव्हा चक्ररत्न उत्पन्न होते, तेव्हाच नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रातः...पे... धम्मता" (हीच धर्मता/नियम आहे). (तेथे 'दम' म्हणजे इंद्रियसंवर आणि 'संयम' म्हणजे शीलसंवर होय.)

ဝုတ္တပ္ပကာရပုညကမ္မပစ္စယန္တိ စက္ကဝတ္တိဘာဝါဝဟဒါနဒမသံယမာဒိပုညကမ္မဟေတုကံ. နီလမဏိသံဃာဋသဒိသန္တိ ဣန္ဒနီလမဏိသဉ္စယသမာနံ. ဒိဗ္ဗာနုဘာဝယုတ္တတ္တာတိ ဒဿနီယတာ မနုညဃောသတာ အာကာသဂါမိတာ ဩဘာသဝိဿဇ္ဇနာ အပ္ပဋိဃာတတာ ရညော ဣစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိကာရဏတာတိ ဧဝမာဒီဟိ ဒိဗ္ဗသဒိသေဟိ အာနုဘာဝေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ. သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟီတိ သဗ္ဗေဟိ သုန္ဒရေဟိ အာကာရေဟိ. ပရိပူရန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ. သာ စဿ ပါရိပူရိ ဣဒါနေဝ ဝိတ္ထာရီယတိ.

"वृत्तप्रकारपुण्यकर्मप्रत्ययम्" म्हणजे चक्रवर्ती पद मिळवून देणाऱ्या दान, दम, संयम इत्यादी पुण्यकर्मांच्या हेतूने उत्पन्न झालेले. "नीलमणिसंघाटसदृशम्" म्हणजे इंद्रनीलमणीच्या समूहासारखे. "दिव्यानुभावयुक्तत्वात्" म्हणजे दर्शनीयता (दिसण्यात सुंदर असणे), मनोज्ञ घोष (मधुर आवाज), आकाशगामी असणे, प्रकाश पसरवणे, अप्रतिघातता (अडथळा नसणे), राजाच्या इच्छित अर्थाची सिद्धी करण्याचे कारण असणे इत्यादी दिव्य सदृश प्रभावांनी युक्त असल्यामुळे. "सर्वैः आकारैः" म्हणजे सर्व सुंदर आकारांनी. "परिपूरम्" म्हणजे परिपूर्ण. त्याची ती परिपूर्णता आताच विस्ताराने सांगितली जात आहे.

ပနာဠီတိ ဆိဒ္ဒံ. သုဒ္ဓသိနိဒ္ဓဒန္တပန္တိယာ နိဗ္ဗိဝရာယာတိ အဓိပ္ပာယော. နာဘိပနာဠိ ပရိက္ခေပပဋ္ဋေသူတိ နာဘိပရိက္ခေပပဋ္ဋေ စေဝ နာဘိယာ ပနာဠိပရိက္ခေပပဋ္ဋေ စ. သုဝိဘတ္တာဝါတိ အညမညံ အသံကိဏ္ဏတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တာ. ပရိစ္ဆေဒလေခန္တရေသု မဏိကာ သုဝိဘတ္တာ ဟုတွာ ပညာယန္တီတိ ဝဒန္တိ.

"प्रणाली" म्हणजे छिद्र. शुद्ध आणि स्निग्ध अशा दंतपंक्तीप्रमाणे छिद्ररहित (अंतर नसलेली), असा अभिप्राय आहे. "नाभिप्रणाली परिक्षेपपट्टेषु" म्हणजे नाभीच्या परिक्षेपपट्टात आणि नाभीच्या प्रणाली-परिक्षेपपट्टात. "सुविभक्ताः" म्हणजे एकमेकांत न मिसळल्यामुळे चांगल्या प्रकारे विभागलेले. परिच्छेद-रेषांच्या अंतरामध्ये मणी सुविभक्त होऊन दिसतात, असे म्हणतात.

ပရိစ္ဆေဒလေခါဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မာလာကမ္မာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သုရတ္တာတိအာဒီသု သုရတ္တဂ္ဂဟဏေန မဟာနာမဝဏ္ဏတံ ပဋိက္ခိပတိ, သုဒ္ဓဂ္ဂဟဏေန သံကိလိဋ္ဌတံ, သိနိဒ္ဓဂ္ဂဟဏေန လူခတံ. ကာမံ တဿ စက္ကရတနဿ နေမိမဏ္ဍလံ အသန္ဓိကံဝ နိဗ္ဗတ္တံ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပန ကေဝလံ ပဝါဠဝဏ္ဏောဝ [Pg.356] န သောဘတီတိ ပကတိစက္ကဿ သန္ဓိယုတ္တေသု ဌာနေသု ရတ္တဇမ္ဗုနဒပရိက္ခတံ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သန္ဓီသု ပနဿာ’’တိအာဒိ.

"परिच्छेदलेखादीनी" मधील 'आदि' शब्दाने माळाकाम (पुष्पमालांची नक्षी) इत्यादींचे ग्रहण होते. "सुरक्ता" इत्यादींमध्ये 'सुरक्त' ग्रहणाने महानाम-वर्णाचा (फिकट रंगाचा) निषेध केला जातो, 'शुद्ध' ग्रहणाने मलिनतेचा, आणि 'स्निग्ध' ग्रहणाने वृक्षतेचा (खरखरीतपणाचा) निषेध केला जातो. जरी त्या चक्ररत्नाचे नेमिमंडळ (कडा) सांध्याशिवायच उत्पन्न झाले होते, तरी सर्व बाजूंनी केवळ प्रवाळ रंगाचेच ते शोभत नव्हते, म्हणून सामान्य चक्राच्या सांध्यांच्या ठिकाणी ते तांबड्या जांबूनद सोन्याने मढवलेले होते, त्याला उद्देशून "संधीषु पनस्सा" (परंतु त्याच्या सांध्यांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे.

နေမိမဏ္ဍလပိဋ္ဌိယန္တိ နေမိမဏ္ဍလဿ ပိဋ္ဌိပဒေသေ. ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမန္တရေတိ ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနံ အန္တရသမီပေ ပဒေသေ. ဆိဒ္ဒမဏ္ဍလစိတ္တောတိ မဏ္ဍလသဏ္ဌာနဆိဒ္ဒဝိစိတ္တော. သုကုသလသမန္နာဟတဿာတိ သုဋ္ဌု ကုသလေန သိပ္ပိနာ ပဟတဿ, ဝါဒိတဿာတိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂူတိ မနောရမော ရဇနီယောတိ သုဏန္တာနံ ရာဂုပ္ပာဒကော. ကမနီယောတိ ကန္တော. သမောသရိတကုသုမဒါမာတိ ဩလမ္ဗိတသုဂန္ဓကုသုမဒါမာ. နေမိပရိက္ခေပဿာတိ နေမိပရိယန္တပရိက္ခေပဿ. နာဘိပနာဠိယာ ဒွိန္နံ ပဿာနံ ဝသေန ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ နာဘိပနာဠီန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧကာ ဧဝ ဟိ သာ ပနာဠိ. ယေဟီတိ ယေဟိ ဒွီဟိ သီဟမုခေဟိ. ပုန ယေဟီတိ မုတ္တာကလာပေဟိ.

"नेमिमंडळपृष्ठे" म्हणजे नेमिमंडळाच्या पाठीमागच्या भागात. "दहा दहा आऱ्यांच्या अंतरावर" म्हणजे दहा दहा आऱ्यांच्या मधील जवळच्या भागात. "छिद्रमंडळचित्रः" म्हणजे वर्तुळाकार छिद्रांनी सुशोभित. "सुकुशलसमन्नाहतस्य" म्हणजे अत्यंत कुशल कारागिराने वाजवलेल्या, असा अर्थ आहे. "वग्गु" म्हणजे मनोरम, ऐकणाऱ्यांच्या मनात अनुराग उत्पन्न करणारा. "कमनीय" म्हणजे कांत (प्रिय). "समोसृतकुसुमदामा" म्हणजे लटकवलेल्या सुगंधी फुलांच्या माळा. "नेमिपरिक्षेपस्य" म्हणजे नेमीच्या सभोवतालच्या वेढ्याचे. नाभी-प्रणालीच्या दोन्ही बाजूंच्या वशाने "दोन्ही नाभी-प्रणालींचे" असे म्हटले आहे. कारण ती प्रणाली एकच आहे. "येहि" म्हणजे ज्या दोन सिंहमुखांनी. "पुन्हा येहि" म्हणजे मुक्ताहारांनी (मोत्यांच्या माळांनी).

ဩဓာပယမာနန္တိ သောတုံ အဝဟိတာနိ ကုရုမာနံ. စန္ဒော ပုရတော, စက္ကရတနံ ပစ္ဆာတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗာပရိယေန ပုဗ္ဗာပရဘာဂေန.

"ओधापयमानम्" म्हणजे ऐकण्यासाठी कान देऊन (लक्षपूर्वक) ऐकणारे. चंद्र पुढे आणि चक्ररत्न मागे, अशा प्रकारे पूर्व-अपर क्रमाने (पुढे-मागे).

အန္တေ ပုရဿာတိ အနုရာဓပုရေ ရညော အန္တေပုရဿ ဥတ္တရသီဟပဉ္ဇရအာသန္နေ တဒါ ရညော ပါသာဒေ တာဒိသဿ ဥတ္တရဒိသာယ သီဟပဉ္ဇရဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. သုခေန သက္ကာတိ ကိဉ္စိ အနာရုဟိတွာ သရီရဉ္စ အနုလ္လင်္ဃိတွာ ယထာဌိတေနေဝ ဟတ္ထေန ပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော ခိပိတွာ သုခေန သက္ကာ ဟောတိ ပူဇေတုံ.

"अंतःपुराच्या" म्हणजे अनुराधपुरात राजाच्या अंतःपुराच्या उत्तर सिंहपंजराजवळ (खिडकीजवळ), कारण त्या वेळी राजाच्या महालात उत्तर देशात तसा सिंहपंजर उपलब्ध होता, म्हणून असे म्हटले आहे. "सुखाने शक्य" म्हणजे कशावरही न चढता आणि शरीराला न ताणता, जसे उभे आहे तसेच हाताने फुलांच्या मुठी टाकून सुखाने पूजा करणे शक्य होते.

နာနာဝိရာဂရတနပ္ပဘာသမုဇ္ဇလန္တိ နာနာဝိဓစိတ္တဝဏ္ဏရတနောဘာသပဘဿရံ. အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေတိ. အာဂန္တွာ ဌိတဋ္ဌာနတော ဥပရိ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေ.

"नानाविरारागरत्नप्रभासमुज्ज्वलम्" म्हणजे विविध प्रकारच्या रंगीबेरंगी रत्नांच्या प्रकाशाने देदीप्यमान. "आकाशात उडून प्रवृत्त होते" म्हणजे येऊन थांबलेल्या स्थानावरून वर आकाशात उडून मार्गक्रमण करते.

သန္နိဝေသက္ခမောတိ ခန္ဓဝါရသန္နိဝေသယောဂျော. သုလဘာဟာရူပကရဏောတိ သုခေနေဝ လဒ္ဓဗ္ဗဓညဂေါရသဒါရုတိဏာဒိဘောဇနသာဓနော. ပရစက္ကန္တိ ပရဿ ရညော သေနာ, အာဏာ ဝါ.

"सन्निवेशक्षमः" म्हणजे लष्करी छावणी (स्कंधावार) उभारण्यास योग्य. "सुलभाहारोपकरणः" म्हणजे धान्य, दूध, लाकूड, गवत इत्यादी भोजनसामग्री सहजपणे मिळण्याजोगी असलेला. "परचक्रम्" म्हणजे शत्रू राजाचे सैन्य किंवा त्याची आज्ञा.

အာဂတနန္ဒနောတိ အာဂတော ဟုတွာ နန္ဒိဇနနော. အာဂတံ ဝါ အာဂမနံ, တေန နန္ဒတီတိ အာဂတနန္ဒနော. ဂမနေန သောစေတီတိ ဂမနသောစနော. ဥပကပ္ပေထာတိ ဥပရူပရိ ကပ္ပေထ သံဝိဒဟထ, ဥပနေထာတိ [Pg.357] အတ္ထော. ဥပပရိက္ခိတွာတိ ဟေတုတောပိ သဘာဝတောပိ ဖလတောပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအာဒီနဝတောပိ ဝီမံသိတွာ.

"आगतनंदनः" म्हणजे आल्यावर आनंद निर्माण करणारा. किंवा 'आगत' म्हणजे आगमन, त्याने जो आनंदित होतो तो 'आगतनंदन'. "गमनाने शोक करतो" तो 'गमनशोचन'. "उपकल्पेथ" म्हणजे वरचेवर कल्पून ठेवा, व्यवस्था करा, जवळ आणा असा अर्थ आहे. "उपपरीक्षित्वा" म्हणजे हेतूने, स्वभावाने, फलाने आणि ऐहिक व पारलौकिक दोषांच्या दृष्टीने विचार करून (तपासून).

ဝိဘာဝေန္တိ ပညာယ အတ္ထံ ဝိဘူတံ ကရောန္တီတိ ဝိဘာဝိနော, ပညဝန္တော. အနုယန္တာတိ အနုဝတ္တကာ. ဩဂစ္ဆမာနန္တိ ဩသီဒန္တံ. ယောဇနမတ္တန္တိ ဝိတ္ထာရတော ယောဇနမတ္တံ ပဒေသံ. ဂမ္ဘီရဘာဝေန ပန ယထာ ဘူမိ ဒိဿတိ, ဧဝံ ဩဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာသမုဒ္ဒတလ’’န္တိအာဒိ. အန္တေ စက္ကရတနံ ဥဒကေန သေနာယ အနဇ္ဈောတ္ထရဏတ္ထံ.

"विभावयन्ति" म्हणजे प्रज्ञेने अर्थ स्पष्ट करतात ते 'विभावी' (बुद्धिमान/प्रज्ञावंत). "अनुयान्तः" म्हणजे अनुकरण करणारे (अनुगामी). "ओगच्छमानम्" म्हणजे खाली उतरणारे (बुडणारे). "योजनमात्रम्" म्हणजे विस्ताराने एक योजन एवढा प्रदेश. परंतु खोलीच्या बाबतीत जशी जमीन दिसते, तसे ते खाली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "महासमुद्रतळ" इत्यादी. शेवटी, चक्ररत्न पाण्याने सैन्याला न बुडवण्यासाठी (संरक्षण करण्यासाठी) असते.

၂၅၇. ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒေါ ပရိယန္တော အဿာတိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒပရိယန္တော, ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒံ ပရိယန္တံ ကတွာ. စာတုရန္တာယာတိ စာတုသမုဒ္ဒန္တာယ ပုဗ္ဗဝိဒေဟာဒိစတုကောဋ္ဌာသန္တာယ.

२५७. "पूर्व समुद्र ज्याची सीमा आहे तो" म्हणजे पूर्वसमुद्रपर्यंत, पूर्व समुद्राला सीमा बनवून. "चातुरंताया" म्हणजे चार समुद्रांच्या सीमेपर्यंत असलेल्या, पूर्वविदेह इत्यादी चार भागांच्या सीमेपर्यंत.

ဟတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

हत्तीरत्नवर्णन

၂၅၈. ဟရိစန္ဒနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အာဂမနံ စိန္တေထာတိ ဝဒန္တိ စက္ကဝတ္တိဝတ္တဿ ပူရိတတာယ ပရိစိတတ္တာ. ဘူမိဖုသနကေဟိ ဝါလဓိ, ဝရင်္ဂံ ဟတ္ထောတိ ဣမေဟိ စ တီဟိ, စတူဟိ ပါဒေဟိ စာတိ သတ္တဟိ အဝယဝေဟိ ဌိတတ္တာ သတ္တပတိဋ္ဌော. ဣတရေသံ အမစ္စာဒီနံ စိန္တယန္တာနံ န အာဂစ္ဆတိ. အပနေတွာတိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန အပနေတွာ. ဂန္ဓမေဝ ဟိ တဿ ဣတရေ ဟတ္ထိနော န သဟန္တိ.

२५८. "हरिचंदन इत्यादी" यातील 'इत्यादी' शब्दाने चार प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांचा (चतुर्जातीय गंध) संग्रह होतो. "येण्याचा विचार करा" असे म्हणतात कारण चक्रवर्तीच्या कर्तव्याची पूर्तता झाल्यामुळे ते परिचित असते. जमिनीला स्पर्श करणाऱ्या शेपूट, श्रेष्ठ अंग (सोंड) आणि हात (सोंड) या तीन आणि चार पायांनी अशा सात अवयवांनी उभा राहत असल्यामुळे त्याला 'सप्तप्रतिष्ठित' म्हणतात. इतर अमात्य इत्यादींनी विचार केला असता तो येत नाही. "दूर करून" म्हणजे स्वतःच्या प्रभावाने दूर करून. कारण इतर हत्ती त्याचा केवळ गंधही सहन करू शकत नाहीत.

အဿရတနဝဏ္ဏနာ

अश्वरत्नवर्णन

သိန္ဓဝကုလတောတိ သိန္ဓဝဿာဇာနီယကုလတော.

"सिंधव कुळातील" म्हणजे सिंधव जातीच्या उत्तम घोड्यांच्या कुळातील.

မဏိရတနဝဏ္ဏနာ

मणिरत्नवर्णन

သကဋနာဘိသမပ္ပမာဏန္တိ ပရိဏာဟတော မဟာသကဋဿ နာဘိယာ သမပ္ပမာဏံ. ဥဘောသု အန္တေသူတိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စာတိ ဒွီသု အန္တေသု. ကဏ္ဏိကပရိယန္တတောတိ ဒွိန္နံ ကဉ္စနပဒုမာနံ ကဏ္ဏိကာယ ပရိယန္တတော. မုတ္တာဇာလကေ ဌပေတွာတိ သုဝိသုဒ္ဓေ မုတ္တာမယေ ဇာလကေ ပတိဋ္ဌပေတွာ.

"गाडीच्या कण्याच्या आकाराचे" म्हणजे परिघाच्या दृष्टीने मोठ्या गाडीच्या कण्याच्या आकाराचे. "दोन्ही टोकांना" म्हणजे खाली आणि वर अशा दोन्ही टोकांना. "कर्णिकेच्या मर्यादेपर्यंत" म्हणजे दोन सुवर्णकमळांच्या कर्णिकेच्या मर्यादेपर्यंत. "मोत्यांच्या जाळीत ठेवून" म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा मोत्यांच्या जाळीत प्रस्थापित करून.

ဣတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

स्त्रीरत्नवर्णन

‘‘ဣတ္ထိရတနံ [Pg.358] ပါတုဘဝတီ’’တိ ဝတွာ အဿ ပါတုဘဝနာကာရံ ဒဿေတုံ, ‘‘မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဒ္ဒရဋ္ဌံ ကိရ အဘိရူပါနံ ဣတ္ထီနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာတိ ဟတ္ထပါဒါဒိသရီရာဝယဝါနံ သုသဏ္ဌိတတာယ. အဝယဝပါရိပူရိယာ ဟိ သမုဒါယပါရိပူရိသိဒ္ဓိ. ရူပန္တိ သရီရံ. ဒဿနီယာတိ သုရူပဘာဝေန ပဿိတဗ္ဗယုတ္တာ. သောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပသာဒေတိ ယောနိသော စိန္တေန္တာနံ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ဝသေန. ပသာဒါဝဟတ္တာတိ ကာရဏဝစနေန ယထာ ပါသာဒိကတာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာသိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ, ဧဝံ ဒဿနီယတာယ ပါသာဒိကတာသိဒ္ဓိ, အဘိရူပတာယ စ ဒဿနီယတာသိဒ္ဓိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နယံ ဒဿေတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ပါသာဒိကတာသိဒ္ဓိ, ပါသာဒိကတာယ ဒဿနီယတာသိဒ္ဓိ, ဒဿနီယတာယ အဘိရူပတာသိဒ္ဓိ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဧဝံ သရီရသမ္ပတ္တိဝသေန အဘိရူပတာဒိကေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သရီရေ ဒေါသာဘာဝဝသေနပိ တေ ဒဿေတုံ, ‘‘အဘိရူပါ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ ပမာဏယုတ္တာ, ဧဝံ အာရောဟပရိဏာဟယောဂတော စ ပါသာဒိကာ နာတိဒီဃတာဒယော. ဧဝံ မနုဿာနံ ဒိဗ္ဗရူပတာသမ္ပတ္တိပီတိ ‘‘အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာယဝိပတ္တိယာတိ သရီရဒေါသဿ. အဘာဝေါတိ အစ္စန္တမေဝ ဒူရီဘာဝေါ.

"स्त्रीरत्न प्रकट होते" असे सांगून तिच्या प्रकटीकरणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "मद्र राजाच्या कुळातून किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. मद्र देश हा खरोखरच रूपवान स्त्रियांचे उत्पत्तीस्थान आहे. "आकृतीच्या परिपूर्णतेमुळे" म्हणजे हात, पाय इत्यादी शरीराच्या अवयवांच्या सुव्यवस्थितपणामुळे. कारण अवयवांच्या परिपूर्णतेनेच संपूर्ण शरीराची परिपूर्णता सिद्ध होते. "रूप" म्हणजे शरीर. "दर्शनीय" म्हणजे सुंदर रूपामुळे पाहण्यास योग्य. योग्य प्रकारे विचार करणाऱ्यांच्या मनात कर्मफलावरील श्रद्धेमुळे ती प्रसन्नता निर्माण करते. "प्रसन्नता आणणारी" या कारणाने जसे प्रसन्नतेमुळे वर्णसौंदर्याची सिद्धी सांगितली आहे, तसेच दर्शनीयतेमुळे प्रसन्नतेची सिद्धी आणि रूपवानतेमुळे दर्शनीयतेची सिद्धी समजावी, हा नियम दर्शवला आहे. किंवा उलट क्रमाने, वर्णसौंदर्यामुळे प्रसन्नतेची सिद्धी, प्रसन्नतेमुळे दर्शनीयतेची सिद्धी आणि दर्शनीयतेमुळे रूपवानतेची सिद्धी अशी योजना करावी. अशा प्रकारे शरीराच्या संपत्तीमुळे रूपवानता इत्यादी दर्शवून, आता शरीरातील दोषांच्या अभावामुळेही ते दर्शवण्यासाठी "रूपवान किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात जशी ती योग्य प्रमाणाची असते, तसेच उंची आणि रुंदीच्या योग्य प्रमाणामुळे ती अतिशय उंच नसणे इत्यादी गुणांनी युक्त व प्रसन्न असते. अशा प्रकारे मनुष्यांमध्ये दिव्य रूपाची प्राप्ती दर्शवण्यासाठी "दिव्य वर्णाला प्राप्त न झालेली" असे म्हटले आहे. "कायविपत्ती" म्हणजे शरीराच्या दोषांचा. "अभाव" म्हणजे पूर्णपणे दूर असणे.

သတဝိဟတဿာတိ သတက္ခတ္တုံ ဝိဟတဿ. သတဝိဟတဿာတိ စ ဣဒံ ကပ္ပာသပိစုဝသေန ဝုတ္တံ, တူလပိစုနော ပန ဝိဟနနမေဝ နတ္ထိ. ကုင်္ကုမတဂရတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖာနိ စတုဇ္ဇာတိ. တမာလတဂရတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖာနီတိ အပရေ.

"शंभर वेळा पिंजलेल्या" म्हणजे शंभर वेळा पिंजलेल्या. "शंभर वेळा पिंजलेल्या" हे कापसाच्या संदर्भात म्हटले आहे, कारण रेशमी कापूस पिंजण्याची गरजच नसते. कुंकुम, तगर, तुरूष्क आणि यवनपुष्प हे चार प्रकार आहेत. इतर काही जण तमाल, तगर, तुरूष्क आणि यवनपुष्प असे मानतात.

အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယာတိ အာသနဂတေန အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာ ဝိယ. ပဌမမေဝါတိ အညကိစ္စတော ပဌမမေဝ, ဒဿနသမကာလမေဝါတိ အတ္ထော. တံ တံ အတ္တနာ ရညော ကာတဗ္ဗကိစ္စံ ကိံ ကရောမီတိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာယ ကိံ ကရဏန္တိ ပဋိဿာဝေတီတိ ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ.

"अग्नीने जळाल्यासारखी" म्हणजे आसनाजवळ असलेल्या अग्नीने जळाल्यासारखी. "प्रथमच" म्हणजे इतर कामांपेक्षा आधीच, पाहिल्याबरोबरच असा अर्थ आहे. राजासाठी स्वतः करायचे ते ते काम "मी काय करू?" असे विचारण्याच्या योग्यतेमुळे "काय करू?" असा प्रतिसाद देणारी, म्हणून तिला 'किंकारप्रतिश्राविणी' म्हणतात.

မာတုဂါမော နာမ ယေဘုယျေန သဌဇာတိကော, ဣတ္ထိရတနဿ ပန တံ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘သွာဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂုဏာတိ ရူပဂုဏာ စေဝ အာစာရဂုဏာ စ. ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေနာတိ တဿာ ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေန. ဣတ္ထိရတနဿ တဗ္ဘာဝသံဝတ္တနိယပုရိမကမ္မဿ အာနုဘာဝေန, စက္ကဝတ္တိနောပိ ပရိဝါရသံဝတ္တနိယံ ပုညကမ္မံ တာဒိသဿ ဖလဝိသေသဿ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘စက္ကဝတ္တိနော ပုညံ ဥပနိဿာယာ’’တိ. ဧတေန သေသရတနေသုပိ [Pg.359] တေသံ ဝိသေသာနံ တဒုပနိဿယတာ ဝိဘာဝိတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ဧကဒေသဝသေန လဗ္ဘမာနပါရိပူရီ ရညော စက္ကဝတ္တိဘာဝူပဂမနတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗာကာရပါရိပူရာ ဇာတာ.

"स्त्रीजात ही सामान्यतः कपटी स्वभावाची असते, परंतु स्त्रीरत्नामध्ये तो दोष नसतो हे दर्शवण्यासाठी "ती तिची" इत्यादी म्हटले आहे. "गुण" म्हणजे रूपगुण आणि आचारगुण दोन्ही. "पूर्वकर्माच्या प्रभावाने" म्हणजे तिच्या पूर्वकर्माच्या प्रभावाने. स्त्रीरत्नाच्या त्या अवस्थेला कारणीभूत असणाऱ्या पूर्वकर्माच्या प्रभावाने, तसेच चक्रवर्ती राजाचेही परिवाराला कारणीभूत असणारे पुण्यकर्म अशा विशिष्ट फलासाठी उपनिषय ठरतेच. म्हणूनच म्हटले आहे, "चक्रवर्तीच्या पुण्याचा आश्रय घेऊन". यावरून इतर रत्नांच्या बाबतीतही त्यांच्या वैशिष्ट्यांचे ते उपनिषयत्व स्पष्टच होते, असे समजावे. पूर्वी अंशतः मिळणारी परिपूर्णता, राजाला चक्रवर्ती पद प्राप्त झाल्यापासून सर्व प्रकारे परिपूर्ण झाली.

ဂဟပတိရတနဝဏ္ဏနာ

गृहपतिरत्नवर्णन

ပကတိယာဝါတိ သဘာဝေနေဝ, စက္ကရတနပါတုဘာဝတော ပုဗ္ဗေပိ.

"स्वभावानेच" म्हणजे नैसर्गिकरीत्याच, चक्ररत्न प्रकट होण्यापूर्वी सुद्धा.

ပရိဏာယကရတနဝဏ္ဏနာ

परिणायकरत्नवर्णन

နိဿာယာတိ ဥပနိဿာယ.

"आश्रय घेऊन" म्हणजे उपनिषय करून.

၂၆၀. ကဋဂ္ဂဟော ဝုစ္စတိ ဇယဂ္ဂဟော သကာနံ ပဏာနံ ကဋဘာဝေန အတ္ထသိဒ္ဓိဝသေန သင်္ဂဏှနန္တိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ဇယဂ္ဂါဟေနာ’’တိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကပ္ပယောဂေနေဝ သတသဟဿာနိ အဓိဂစ္ဆေယျာတိ ယောဇနာ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

२६०. "कटग्रह" म्हणजे विजय मिळवणे, स्वतःच्या पणांचे यश मिळवून अर्थसिद्धी करणे असा संग्रह केल्यामुळे त्याला कटग्रह म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे "विजय मिळवण्याने". "एकाच प्रहाराने" म्हणजे एकाच प्रयत्नाने लाखो प्राप्त करू शकतो, अशी योजना आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

बालपंडितसुत्तवर्णनावरील लीनत्थप्रकाशिनी समाप्त झाली.

၁၀. ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. देवदूतसुत्तवर्णन

၂၆၁. ဒွေ အဂါရာတိအာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘သဒွါရာ…ပေ… အနုဝိစရန္တေပီ’’တိ ဧတမတ္ထံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ အဿပုရသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၄၃၂; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၂) ဝိတ္ထာရိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိအာဒိ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၉၇) တထာ ဝိတ္ထာရိတမ္ပိ သုတ္တသံဝဏ္ဏနာ ဟောတီတိ ကတွာ, ‘‘အဿပုရသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

२६१. "दोन घरे" इत्यादी मधील 'इत्यादी' शब्दाने "सहा दारे...पे... फिरणारे सुद्धा" या अर्थाचा संग्रह होतो. एवढेच अश्वपूरसुत्तात सविस्तरपणे जाणावे. "दिव्य चक्षूने" इत्यादी विसुद्धिमग्गात तशा प्रकारे सविस्तरपणे सांगितले असले तरी, ती सुत्तवर्णनाच आहे असे मानून "अश्वपूरसुत्तात सविस्तरपणे सांगितलेच आहे" असे म्हटले आहे.

၂၆၂. နိရယတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ ဒေဝလောကေန ဩသာပေတီတိ သံကိလေသဓမ္မေဟိ သံဝေဇေတွာ ဝေါဒါနဓမ္မေဟိ နိဋ္ဌာပေန္တော. ဒုတိယံ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒိဒံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝိသိဋ္ဌန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ သင်္ခိပိတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘သစေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောတိ ဘဂဝါ.

२६२. "नरकापासून सुरुवात करून देवलोकाने उपदेशाचा शेवट करतात" म्हणजे संक्लेश धर्मांनी संवेग उत्पन्न करून व्यवदान धर्मांनी समाप्त करतात. दुसरे मात्र याच्या उलट समजावे, आणि हे विनेय जनांच्या आशयानुसार विशिष्ट आहे असे पाहावे. आता संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "जर" इत्यादी म्हटले आहे. "ते" म्हणजे भगवान.

ဧကစ္စေ [Pg.360] ထေရာတိ (ကထာ. အနုဋီ. ၈၆၆-၈၆၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၆) အန္ဓကာဒိကေ, ဝိညာဏဝါဒိနော စ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နေရယိကေ နိရယေ ပါလေန္တိ တတော နိဂ္ဂန္တုမပ္ပဒါနဝသေန ရက္ခန္တီတိ နိရယပါလာ. နေရယိကာနံ နရကဒုက္ခေန ပရိယောနဒ္ဓါယ အလံ သမတ္ထာတိ ဝါ နိရယပါလာ. တန္တိ ‘‘နတ္ထိ နိရယပါလာ’’တိဝစနံ. ပဋိသေဓိတမေဝါတိ ‘‘အတ္ထိ နိရယေ နိရယပါလာ, အတ္ထိ စ ကာရဏိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ (ကထာ. ၈၆၆) ပဋိသေဓိတမေဝ. ယဒိ နိရယပါလာ နာမ န သိယုံ, ကမ္မကာရဏာပိ န ဘဝေယျ. သတိ ဟိ ကာရဏိကေ ကမ္မကာရဏာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကိံ ပနေတေ နိရယပါလာ နေရယိကာ, ဥဒါဟု အနေရယိကာ’’တိ. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ နေရယိကာ, ဣမေ နိရယသံဝတ္တနိယေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာတိ သယမ္ပိ နိရယဒုက္ခံ အနုဘဝေယျုံ, တထာ သတိ အညေသံ နေရယိကာနံ ယာတနာယ အသမတ္ထာ သိယုံ, ‘‘ဣမေ နေရယိကာ, ဣမေ နိရယပါလာ’’တိ ဝဝတ္ထာနဉ္စ န သိယာ, ယေ စ ယေ ယာတေန္တိ, တေဟိ သမာနရူပဗလပ္ပမာဏေဟိ ဣတရေသံ ဘယသန္တာသာ န သိယုံ. အထ အနေရယိကာ, နေသံ တတ္ထ ကထံ သမ္ဘဝေါတိ ဝုစ္စတေ – အနေရယိကာ နိရယပါလာ အနိရယဂတိသံဝတ္တနိယကမ္မနိဗ္ဗတ္တိတော. နိရယူပပတ္တိသံဝတ္တနိယကမ္မတော ဟိ အညေနေဝ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ရက္ခသဇာတိကတ္တာ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒိနော –

काही थेर (स्थवीर) असे म्हणतात (कथावत्थु अनुटीका ८६६-८६८; अंगुत्तरनिकाय टीका २.३.३६) की, हे अंधक इत्यादी आणि विज्ञानवाद्यांना उद्देशून म्हटले आहे. जे नरकवासीयांना नरकात ठेवतात आणि तेथून बाहेर पडू न देण्याच्या उद्देशाने त्यांचे रक्षण (अटकाव) करतात, ते 'नरकपाल' होत. किंवा जे नरकवासीयांना नरकदुःखाने वेढून टाकण्यास पूर्णपणे समर्थ आहेत, ते नरकपाल होत. 'ते' म्हणजे 'नरकपाल अस्तित्वात नाहीत' हे वचन होय. 'प्रतिषेध केलाच आहे' म्हणजे 'नरकात नरकपाल आहेत आणि यातना देणारे (कारुणिक) आहेत' इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात (कथावत्थु ८६६) प्रतिषेध केलाच आहे. जर नरकपाल नावाचे कोणी नसतील, तर कर्मानुसार मिळणारी शिक्षा (कर्मकारण) देखील असणार नाही. कारण यातना देणारा असेल तरच यातना देणे शक्य होईल, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे. येथे विचारले आहे – 'पण हे नरकपाल स्वतः नरकवासीय आहेत की अनरकवासीय आहेत?' यात काय आहे – जर ते नरकवासीय असतील, तर ते नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे जन्माला आल्यामुळे स्वतःही नरकदुःखाचा अनुभव घेतील. तसे असल्यास, ते इतर नरकवासीयांना यातना देण्यास असमर्थ ठरतील. तसेच 'हे नरकवासीय आहेत आणि हे नरकपाल आहेत' असा भेद करता येणार नाही. आणि जे यातना देतात, त्यांच्याशी समान रूप, बल आणि आकार असणाऱ्या इतरांना (नरकवासीयांना) त्यांच्यापासून भय व संत्रास वाटणार नाही. आता जर ते अनरकवासीय असतील, तर त्यांचे तेथे असणे कसे शक्य आहे? यावर सांगितले जाते – नरकपाल हे अनरकवासीय आहेत, कारण ते नरकगतीमध्ये उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मामुळे जन्माला आलेले असतात. नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापेक्षा वेगळ्याच कर्मामुळे ते राक्षस जातीचे असल्यामुळे उत्पन्न होतात. म्हणूनच सर्वास्तिवादी म्हणतात –

‘‘ကောဓနာ ကုရူရကမ္မန္တာ, ပါပါဘိရုစိနော သဒါ;

ဒုက္ခိတေသု စ နန္ဒန္တိ, ဇာယန္တိ ယမရက္ခသာ’’တိ. (ကထာ. အနုဋီ. ၈၆၆-၈၆၈;

အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၆);

"जे क्रोधी, क्रूर कृत्य करणारे, नेहमी पापात रमणारे आणि दुःखी लोकांमध्ये (दुःखात असलेल्यांना पाहून) आनंद मानणारे असतात, ते यमराक्षस म्हणून जन्माला येतात."

တတ္ထ ယဒေကေ ဝဒန္တိ ‘‘ယာတနာဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေယျုံ, အထ ဝါ အညမညံ ယာတေယျု’’န္တိအာဒိ, တယိဒံ အသာရံ နိရယပါလာနံ နေရယိကဘာဝဿေဝ အဘာဝတော. ယဒိပိ အနေရယိကာ နိရယပါလာ, အယောမယာယ ပန အာဒိတ္တာယ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ သဇောတိဘူတာယ နိရယဘူမိယာ ပရိက္ကမမာနာ ကထံ ဒါဟဒုက္ခံ နာနုဘဝန္တီတိ? ကမ္မာနုဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဣဒ္ဓိမန္တော စေတောဝသိပ္ပတ္တာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော နေရယိကေ အနုကမ္ပန္တာ ဣဒ္ဓိဗလေန နိရယဘူမိံ ဥပဂတာ ဒါဟဒုက္ခေန န ဗာဓီယန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

त्यावर काही जण जे म्हणतात की, 'ते (नरकपाल) यातनांचे दुःख अनुभवतील किंवा एकमेकांना यातना देतील' इत्यादी, ते निरर्थक आहे; कारण नरकपालांचे नरकवासीय असणेच सिद्ध होत नाही. जरी नरकपाल हे अनरकवासीय असले, तरी लोखंडी, पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या नरकभूमीत फिरताना त्यांना जळण्याचे दुःख कसे होत नाही? कर्माच्या प्रभावामुळे (कर्मानुभावामुळे). ज्याप्रमाणे ऋद्धीमान आणि चित्तावर ताबा मिळवलेले महामोग्गल्लान इत्यादी (अरिहंत) नरकवासीयांवर अनुकंपा करून ऋद्धीबलाने नरकभूमीत गेले असता जळण्याच्या दुःखाने बाधित होत नाहीत, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे.

ဣဒ္ဓိဝိသယဿ [Pg.361] အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? ဣဒမ္ပိ တံသမာနံ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. တထာရူပေန ဟိ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တာ. ယထာ နိရယဒုက္ခေန အဗာဓိတာ ဧဝ ဟုတွာ နေရယိကေ ယာတေန္တိ, န စေတ္တကေန ဗာဟိရဝိသယာဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာယ ပစ္စေကံ ဒွါရပုရိသေသု ဝိဘတ္တသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ ဧကစ္စဿ ဒွါရဿ ပုရိသဿ စ ဣဋ္ဌံ ဧကစ္စဿ အနိဋ္ဌံ, ဧကစ္စဿ စ အနိဋ္ဌံ ဧကစ္စဿ ဣဋ္ဌံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ယဒေကေ ဝဒန္တိ – ‘‘နတ္ထိ ကမ္မဝသေန တေဇသာ ပရူပတာပန’’န္တိအာဒိ, တဒပါဟတံ ဟောတိ. ယံ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘အနေရယိကာနံ နေသံ ကထံ တတ္ထ သမ္ဘဝေါ’’တိ နိရယေ နေရယိကာနံ ယာတနာသဗ္ဘာဝတော. နေရယိကသတ္တယာတနာယောဂျဉှိ အတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ ကမ္မံ တာဒိသနိကန္တိဝိနာမိတံ နိရယဋ္ဌာနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တေ စ နေရယိကေဟိ အဓိကတရဗလာရောဟပရိဏာဟာ အတိဝိယ ဘယာနကဒဿနာ ကုရူရတရပယောဂါ စ ဟောန္တိ. ဧတေနေဝ တတ္ထ နေရယိကာနံ ဝိဗာဓကကာကသုနခါဒီနမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

जर असे म्हटले की, 'ऋद्धीचा विषय अचिंत्य असल्यामुळे (ते बाधित होत नाहीत)?' तर हे देखील त्याच्यासारखेच 'कर्मविपाकाच्या अचिंत्यतेमुळे' आहे. कारण ते तशा प्रकारच्या कर्मामुळेच उत्पन्न झाले आहेत. ज्याप्रमाणे ते नरकदुःखाने बाधित न होताच नरकवासीयांना यातना देतात, आणि केवळ एवढ्यानेच बाह्य विषयांचा अभाव सिद्ध होत नाही, कारण इष्ट आणि अनिष्टतेच्या बाबतीत प्रत्येक द्वारपालाचा स्वभाव वेगवेगळा असतो. जसे की, एका द्वारपालासाठी जे इष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी अनिष्ट असते, आणि एकासाठी जे अनिष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी इष्ट असते. असे असल्यामुळे काही जण जे म्हणतात की – 'कर्माच्या प्रभावाने किंवा तेजाने दुसऱ्याला पीडा देणे शक्य नाही' इत्यादी, ते खोडून निघते. आणि जे ते म्हणतात की – 'अनरकवासीयांचे तेथे असणे कसेषक्य आहे?' तर नरकात नरकवासीयांना यातना देण्याचे अस्तित्व असल्यामुळेच ते शक्य आहे. कारण नरकवासी प्राण्यांना यातना देण्यास योग्य असा शरीरभाव (अत्तभाव) उत्पन्न करणारे कर्म, तशाच प्रकारच्या इच्छेने प्रेरित होऊन नरकस्थानातच त्यांना उत्पन्न करते. आणि ते नरकवासीयांपेक्षा अधिक बलवान, धिप्पाड, अत्यंत भयानक दिसणारे आणि अत्यंत क्रूर कृत्य करणारे असतात. याच कारणाने तेथे नरकवासीयांना त्रास देणारे कावळे, कुत्रे इत्यादींची उत्पत्ती देखील वर्णिली आहे, असे समजले पाहिजे.

ကထံ အညဂတိကေဟိ အညဂတိကဗာဓနန္တိ စ န ဝတ္တဗ္ဗံ အညတ္ထာပိ တထာ ဒဿနတော. ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ – ‘‘အသတ္တသဘာဝါ ဧဝ နိရယပါလာ နိရယသုနခါဒယော စာ’’တိ တမ္ပိ တေသံ မတိမတ္တံ အညတ္ထ တထာ အဒဿနတော. န ဟိ ကာစိ အတ္ထိ တာဒိသီ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ, ယာ အသတ္တသဘာဝါ, သမ္ပတိသတ္တေဟိ အပ္ပယောဇိတာ စ သတ္တကိစ္စံ သာဓေန္တီ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ. ပေတာနံ ပါနီယနိဝါရကာနံ ဒဏ္ဍာဒိဟတ္ထပုရိသာနမ္ပိ သဗ္ဘာဝေ, အသတ္တဘာဝေ စ ဝိသေသကာရဏံ နတ္ထိ. သုပိနောပဃာတောပိ အတ္ထိ, ကိစ္စသမတ္ထတာ ပန အပ္ပမာဏံ ဒဿနာဒိမတ္တေနပိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော. တထာ ဟိ သုပိနေ အာဟာရူပဘောဂါဒိနာ န အတ္ထသိဒ္ဓိ, ဣဒ္ဓိနိမ္မာနရူပံ ပနေတ္ထ လဒ္ဓပရိဟာရံ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. ဣဓာပိ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? တံ န, အသိဒ္ဓတ္တာ. နေရယိကာနံ ကမ္မဝိပါကတော နိရယပါလာတိ အသိဒ္ဓမေတံ, ဝုတ္တနယေန ပန ပါဠိတော စ တေသံ သတ္တဘာဝေါ ဧဝ သိဒ္ဓေါတိ. သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ, ‘‘သတ္တသင်္ခါတာ နိရယပါလသညိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ သာဘိသန္ဓိကပရူပဃာတီ အတ္ထိ ကိစ္စသဗ္ဘာဝတော ဩဇာဟာရာဒိရက္ခသသန္တတိ [Pg.362] ဝိယာ’’တိ. အဘိသန္ဓိပုဗ္ဗကတာ စေတ္ထ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုံ တထာ တထာ အဘိသန္ဓိယာ ယာတနတော, တတော ဧဝ န သံဃာတပဗ္ဗတာဒီဟိ အနေကန္တိကတာ. ယေ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘ဘူတဝိသေသာ ဧဝ ဧတေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသဝန္တော ဘေရဝါကာရာ ‘နရကပါလာ’တိ သမညံ လဘန္တီ’’တိ. တဒသိဒ္ဓံ ဥဇုကမေဝ ပါဠိယံ, – ‘‘အတ္ထိ နိရယေသု နိရယပါလာ’’တိ (ကထာ. ၈၆၆) ဝါဒဿ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ.

आणि 'एका गतीतील प्राण्यांकडून दुसऱ्या गतीतील प्राण्यांना पीडा कशी दिली जाऊ शकते' असे म्हणता येत नाही, कारण इतर ठिकाणीही तसे दिसून येते. काही जण जे म्हणतात की – 'नरकपाल आणि नरकातील कुत्रे इत्यादी केवळ अ-सत्त्व (चेतनारहित) स्वभाव असणारे आहेत', ते देखील केवळ त्यांचे मत आहे, कारण इतर ठिकाणी तसे दिसून येत नाही. अशी कोणतीही धर्माची प्रवृत्ती (घटना) नाही, जी अ-सत्त्व (चेतनारहित) असून, प्रत्यक्ष प्राण्यांकडून प्रयुक्त न होता प्राण्यांचे कार्य साध्य करताना पूर्वी कधी पाहिली गेली असेल. प्रेतांना पाणी पिण्यापासून रोखणाऱ्या, हातात काठी इत्यादी घेतलेल्या पुरुषांच्या अस्तित्वाच्या बाबतीत आणि त्यांच्या अ-सत्त्व असण्याच्या बाबतीत कोणतेही विशेष कारण नाही. स्वप्नातील आघात देखील असतो, परंतु कार्याची समर्थता ही केवळ दर्शनादी मात्रेनेच त्या अर्थाची सिद्धी करत असल्यामुळे ती प्रमाण मानली जात नाही. जसे की, स्वप्नात अन्न उपभोगण्याने प्रत्यक्ष भूक भागण्याचे कार्य साध्य होत नाही. येथे ऋद्धीने निर्माण केलेल्या रूपाचा परिहार मिळतो, कारण ऋद्धीचा विषय अचिंत्य आहे. जर येथेही 'कर्मविपाकाच्या अचिंत्यतेमुळे' असे म्हटले, तर ते योग्य नाही, कारण ते असिद्ध आहे. नरकवासीयांच्या कर्मविपाकामुळे नरकपाल उत्पन्न होतात हे असिद्ध आहे, परंतु सांगितलेल्या पद्धतीने आणि पाळी (पिटक) ग्रंथांवरून त्यांचे सत्त्वत्व (प्राणी असणे) सिद्ध होते. असे म्हणता येणे शक्य आहे की, 'सत्त्व संज्ञक (प्राणी म्हणून ओळखले जाणारे) आणि नरकपाल नावाने ओळखली जाणारी धर्मप्रवृत्ती ही जाणीवपूर्वक दुसऱ्याला इजा करणारी असते, कारण त्यांचे कार्य अस्तित्वात असते, जसे की ओज-आहार घेणाऱ्या राक्षसांची संतती.' येथे जाणीवपूर्वक केलेले कृत्य नाकारता येत नाही, कारण तशा तशा हेतूने यातना दिल्या जातात, म्हणूनच संघात पर्वत इत्यादींशी याचे अनैकांतिकत्व (असंगती) नाही. जे लोक म्हणतात की – 'हे केवळ विशिष्ट भूत (महाभूत) आहेत, जे विशिष्ट वर्ण, आकार इत्यादींनी युक्त असून भयानक रूपाचे असल्यामुळे त्यांना 'नरकपाल' अशी संज्ञा मिळते.' ते असिद्ध आहे, कारण पाळीमध्ये थेट – 'नरकात नरकपाल आहेत' (कथावत्थु ८६६) हा वाद प्रस्थापित केला आहे।

အပိစ ယထာ အရိယဝိနယေ နရကပါလာနံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါ, တထာ ပညတ္တိမတ္တဝါဒိနောပိ တေသံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါဝ သဗ္ဗသော ရူပဓမ္မာနံ အတ္ထိ ဘာဝဿေဝ အပ္ပဋိဇာနနတော. န ဟိ တဿ ဘူတာနိ နာမ ပရမတ္ထတော သန္တိ. ယဒိ ပရမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတိ, အထ ကသ္မာ စက္ခုရူပါဒီနိ ပဋိက္ခိပတီတိ? တိဋ္ဌတေသာ အနဝဋ္ဌိတတက္ကာနံ အပ္ပဟီနသမ္မောဟဝိပလ္လာသာနံ ဝါဒဝီမံသာ, ဧဝံ, ‘‘အတ္ထေဝ နိရယေ နိရယပါလာ’’တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. သတိ စ နေသံ သဗ္ဘာဝေ, အသတိပိ ဗာဟိရေ ဝိသယေ နရကေ ဝိယ ဒေသာဒိနိယမော ဟောတီတိ ဝါဒေါ န သိဇ္ဈတိ, သတိ ဧဝ ပန ဗာဟိရေ ဝိသယေ ဒေသာဒိနိယမောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

शिवाय, ज्याप्रमाणे आर्यविनयात नरकपालांचे (नरक रक्षकांचे) वास्तविक अस्तित्व (भूतमात्रता) सिद्ध होत नाही, त्याचप्रमाणे प्रज्ञप्तिमात्रवाद्यांच्या मतेही त्यांचे वास्तविक अस्तित्व सर्वथा असिद्धच आहे, कारण ते रूपधर्मांच्या अस्तित्वाचाच स्वीकार करत नाहीत. कारण त्यांच्या मते परमार्थतः 'महाभूत' नावाचे काही अस्तित्वात नाही. जर तो परमार्थाचा स्वीकार करून व्यवहार करतो, तर मग चक्षू, रूप इत्यादींचा का नाकार करतो? अस्थिर तर्क करणाऱ्या आणि ज्यांचा संमोह व विपर्यास नष्ट झालेला नाही अशा लोकांची ही वाद-मीमांसा बाजूला राहू द्या; "नरकात नरकपाल असतातच" असाच येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे. आणि त्यांचे अस्तित्व असताना, बाह्य विषय नसतानाही नरकाप्रमाणे देश-नियम (विशिष्ट स्थान-नियम) होतो, हा वाद सिद्ध होत नाही; तर बाह्य विषय असतानाच देश-नियम होतो, असे समजले पाहिजे।

ဒေဝဒူတသရာပနဝသေန သတ္တေ ယထူပစိတေ ပုညကမ္မေ ယမေတိ နိယမေတီတိ ယမော, တဿ ယမဿ ဝေမာနိကပေတာနံ ရာဇဘာဝတော ရညော. တေနာဟ – ‘‘ယမရာဇာ နာမ ဝေမာနိကပေတရာဇာ’’တိ. ကမ္မဝိပါကန္တိ အကုသလကမ္မဝိပါကံ. ဝေမာနိကပေတာတိ ကဏှသုက္ကဝသေန မိဿကကမ္မံ ကတွာ ဝိနိပါတိကဒေဝတာ ဝိယ သုက္ကေန ကမ္မုနာ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. တထာ ဟိ တေ မဂ္ဂဖလဘာဂိနောပိ ဟောန္တိ, ပဝတ္တိယံ ပန ကမ္မာနုရူပံ ကဒါစိ ပုညဖလံ, ကဒါစိ အပုညဖလံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. ယေသံ ပန အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ မဂ္ဂါဓိဂမတော ပဋ္ဌာယ ပုညဖလမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပုညဖလံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ကဋုကံ န ဟောတိ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ မုဒုကမေဝ ဟောတီတိ အပရေ. ဓမ္မိကော ရာဇာတိ ဧတ္ထ တဿ ဓမ္မိကဘာဝေါ ဓမ္မဒေဝပုတ္တဿ ဝိယ ဥပ္ပတ္တိနိယမိတဓမ္မဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒွါရေသူတိ အဝီစိမဟာနရကဿ စတူသု ဒွါရေသု.

देवदूतांच्या स्मरणाद्वारे प्राण्यांना त्यांच्या संचित पुण्यकर्मात नियमित (नियंत्रित) करतो म्हणून तो 'यम' होय. त्या यमाचा वैमानिक प्रेतांचा राजा असल्यामुळे त्याला 'राजा' म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "यमराज म्हणजे वैमानिक प्रेतांचा राजा होय." 'कर्मविपाक' म्हणजे अकुशल कर्माचा विपाक. वैमानिक प्रेत म्हणजे जे कृष्ण-शुक्ल (पाप-पुण्य) कर्मांच्या मिश्रणामुळे मिश्र कर्म करून, विनिपातिक देवतेप्रमाणे शुक्ल (पुण्य) कर्माने प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) ग्रहण करतात. कारण ते मार्ग-फलाचे भागीदारही होऊ शकतात, परंतु प्रवृत्तीमध्ये (जीवनात) कर्माच्या अनुरूप कधी पुण्यफलाचा तर कधी अपुण्यफलाचा अनुभव घेतात. परंतु ज्यांच्यामध्ये आर्यमार्ग उत्पन्न होतो, त्यांना मार्गप्राप्तीपासून केवळ पुण्यफलच प्राप्त होते, असे समजले पाहिजे. अपुण्यफल पूर्वीसारखे तीव्र नसते. मनुष्यभावात राहिलेल्यांना ते सौम्यच असते, असे इतर आचार्य म्हणतात. 'धार्मिक राजा' यामध्ये त्याचा धार्मिक भाव हा धर्मदेवपुत्राप्रमाणे उत्पत्तीने नियमित असलेल्या धर्माच्या प्रभावानेच समजला पाहिजे. 'द्वारांवर' म्हणजे अवीची महानरकाच्या चार द्वारांवर।

ဇာတိဓမ္မောတိ ကမ္မကိလေသဝသေန ဇာတိပကတိကော. တေနာဟ ‘‘ဇာတိသဘာဝေါ’’တိ. သဘာဝေါ စ နာမ တေဇောဓာတုယာ ဥဏှတာ ဝိယ န ကဒါစိပိ ဝိဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘အပရိမုတ္တော ဇာတိယာ’’တိအာဒိ.

'जातिधर्मी' म्हणजे कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावामुळे जन्म घेण्याच्या स्वभावाचा. म्हणूनच "जातिस्वभाव" असे म्हटले आहे. आणि स्वभाव हा तेजोधातूच्या उष्णतेप्रमाणे कधीही नष्ट होत नाही, म्हणूनच "जन्मापासून मुक्त न झालेला" इत्यादी म्हटले आहे।

၂၆၃. ဣဒါနိ [Pg.363] ဇာတိယာ ဒေဝဒူတဘာဝံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒဟရကုမာရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမာတိ ဝါစာယ အဝဒန္တောပိ အတ္ထာပတ္တိတော ဧဝံ ဝဒန္တော ဝိယ ဟောတိ ဝိညူနန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇာတိ အာဂမိဿတီတိ ဧဝံ သံကိလိဋ္ဌဇေဂုစ္ဆအသမတ္ထဒဟရာဝတ္ထာ ဇာတိ တုမှာကံ အာဂမိဿတိ. ကာမဉ္စာယံ အာဂတာ ဧဝ, သာ ပန အတီတာနာဂတာယ ဥပရိပိ အာဂမနာယ ပယောဂေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, အနာဂတာယ န ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိ အာဂမိဿတီ’’တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣတိ တဿာ…ပေ… ကရောထာ’’တိ. တေနာတိ တေန ကာရဏေန ဝိညူနံ ဝေဒဝတ္ထုဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

२६३. आता जन्माचा देवदूतभाव निश्चित करून दाखवण्यासाठी "लहान मूल (दहरकुमार)" इत्यादी म्हटले आहे. 'अर्थतः असे बोलतो' म्हणजे वाणीने न बोलताही अर्थापत्तीने (परिस्थितीवरून) सुज्ञांसाठी तो असेच बोलत असल्यासारखा असतो, असा अर्थ आहे. 'अशा प्रकारे तुम्हालाही जन्म प्राप्त होईल' म्हणजे अशी संक्लिष्ट (मलीन), घृणास्पद आणि असमर्थ बालपणीची अवस्था असलेला जन्म तुम्हाला प्राप्त होईल. आणि जरी हा जन्म आलेलाच आहे, तरी भूत आणि भविष्यातील पुढील जन्माच्या आगमनाचा प्रयत्न इच्छिला पाहिजे, भविष्यासाठी नको, म्हणून "जन्म प्राप्त होईल" असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे तिच्या... पे... करा." 'त्यामुळे' म्हणजे त्या कारणाने सुज्ञांसाठी ते संवेगाचे (वैराग्याचे) कारण असल्यामुळे, असा अर्थ आहे।

ဦရုဗလန္တိ ဦရုဗလီ. တေန ဒူရေပိ ဂမနာဂမနလင်္ဃနာဒိသမတ္ထတံ ဒဿေတိ, ဗာဟုဗလန္တိ ပန ဣမိနာ ဟတ္ထေဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စသမတ္ထတံ, ဇဝဂ္ဂဟဏေန ဝေဂဿ ပဝတ္တိသမတ္ထတံ. အန္တရဟိတာ နဋ္ဌာ. သေသံ ပဌမဒေဝဒူတေ ဝုတ္တနယမေဝ.

'उरुबल' म्हणजे मांड्यांचे बळ असलेला. त्याद्वारे दूरवर जाणे-येणे, उड्या मारणे इत्यादींमधील सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'बाहुबल' याद्वारे हातांनी करावयाच्या कामांचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'जवग्रहण' (वेग ग्रहण करणे) याद्वारे वेगाच्या प्रवृत्तीचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'अंतर्हित' म्हणजे नष्ट झालेली. उर्वरित भाग पहिल्या देवदूताच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे।

ဝိဝိဓံ ဒုက္ခံ အာဒဟတီတိ ဗျာဓိ, ဝိသေသေန ဝါ အာဓီယတိ ဧတေနာတိ ဗျာဓိ, တေန ဗျာဓိနာ. အဘိဟတောတိ ဗာဓိတော, ဥပဒ္ဒုတောတိ အတ္ထော.

जो विविध दुःखे उत्पन्न करतो तो 'व्याधी' (आजार) होय, किंवा ज्याच्याद्वारे विशेष रूपाने पीडा दिली जाते तो 'व्याधी' होय, त्या व्याधीने. 'अभिहत' म्हणजे पीडित किंवा उपद्रव झालेला, असा अर्थ आहे।

၂၆၅. ကာရဏာ နာမ ‘‘ဟတ္ထစ္ဆေဒါဒိဘေဒါ အဓိကပီဠာ ကရီယတိ ဧတာယာ’’တိ ကတွာ ယာတနာ, သာ ဧဝ ကာရဏိကေဟိ ကာတဗ္ဗဋ္ဌေန ကမ္မန္တိ ကမ္မကာရဏာ ယာတနာကမ္မန္တိ အတ္ထော.

२६५. 'कारणा' म्हणजे "हात कापणे इत्यादी भेदांमुळे ज्याच्याद्वारे अधिक पीडा दिली जाते" अशी यातना. तीच यातना देणाऱ्यांकडून (कारुणिकांकडून) केली जाण्याच्या अर्थाने 'कर्म' आहे, म्हणून 'कर्मकारणा' म्हणजे यातना देण्याचे कर्म, असा अर्थ आहे।

၂၆၆. ဗဟုံ ပါပံ ကတန္တိ ဗဟုသော ပါပံ ကတံ. တေန ပါပဿ ဗဟုလီကရဏမာဟ. ဗဟူတိ ဝါ မဟန္တံ. မဟတ္ထောပိ ဟိ ဗဟုသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ, ‘‘ဗဟု ဝတ ကတံ အဿာ’’တိအာဒီသု, ဂရုကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောတိ ဂရုကံ ဗဟုလံ ဝါ ပါပံ ကတွာ ဌိတော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ, န ယမပုရိသေဟိ ယမဿ သန္တိကံ နီယတိ. ပရိတ္တန္တိ ပမာဏပရိတ္တတာယ ကာလပရိတ္တတာယ စ ပရိတ္တံ, ပုရိမသ္မိံ ပက္ခေ အဂရုန္တိ အတ္ထော, ဒုတိယသ္မိံ အဗဟုလန္တိ. ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကတ္တဗ္ဗမေဝါတိ ဒဏ္ဍမေဝ. အနုဝိဇ္ဇိတွာ ဝီမံသိတွာ. ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနန္တိ အဋ္ဋကရဏဋ္ဌာနံ. ပရိတ္တပါပကမ္မာတိ ဒုဗ္ဗလပါပကမ္မာ. တေ ဟိ ပါပကမ္မဿ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ကတူပစိတဿ စ ဩကာသာရဟကုသလကမ္မဿ ဗလဝဘာဝတော အတ္တနော ဓမ္မတာယပိ သရန္တိ.

२६६. 'बहु पाप केले' म्हणजे अनेक वेळा पाप केले. त्याद्वारे पापाचे वारंवार करणे सांगितले आहे. किंवा 'बहु' म्हणजे मोठे (महान). 'बहु' हा शब्द मोठ्या अर्थानेही दिसतो, जसे की "त्याने खरोखरच मोठे (काम) केले आहे" इत्यादींमध्ये, म्हणजेच 'गुरू' (गंभीर) असे म्हटले आहे. तो गंभीर किंवा पुष्कळ पाप करून राहिलेला प्राणी नरकातच उत्पन्न होतो, त्याला यमदूतांकडून यमाच्या जवळ नेले जात नाही. 'परित्त' (अल्प) म्हणजे प्रमाणाच्या अल्पतेमुळे आणि काळाच्या अल्पतेमुळे अल्प; पहिल्या पक्षात 'अ-गुरू' (गंभीर नसलेले) असा अर्थ आहे, दुसऱ्या पक्षात 'अ-पुष्कळ' (कमी) असा अर्थ आहे. वर सांगितलेला अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी "ज्याप्रमाणे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'कर्तव्यच' म्हणजे दंडच (शिक्षाच). 'अनुविज्जित्वा' म्हणजे विचार करून (तपासून). 'विनिच्चयस्थान' म्हणजे न्यायनिवाड्याचे ठिकाण. 'परित्तपापकर्म' म्हणजे दुर्बळ पापकर्म असलेले. कारण ते पापाच्या दुर्बळतेमुळे आणि केलेल्या व संचित केलेल्या, संधी मिळण्यास योग्य अशा कुशल कर्माच्या बलवानपणामुळे स्वतःच्या स्वभावधर्मानेच (पुण्यकर्माचे) स्मरण करतात।

အာကာသစေတိယန္တိ [Pg.364] ဂိရိသိခရေ ဝိဝဋင်္ဂဏေ ကတစေတိယံ. အဂ္ဂိဇာလသဒ္ဒန္တိ ‘‘ပဋပဋာ’’တိ ပဝတ္တမာနံ အဂ္ဂိဇာလာယ သဒ္ဒံ သုတွာ, ‘‘မယာ တဒါ အာကာသစေတိယေ ပူဇိတရတ္တပဋာ ဝိယာ’’တိ အတ္တနော ပူဇိတပဋံ အနုဿရိ. ပဉ္စဟိပိ န သရတီတိ ဗလဝတာ ပါပကမ္မေန ဗျာမောဟိတော ပဉ္စ သညာဏာနိ န ဂဏှာတိ. တုဏှီ ဟောတိ ကမ္မာရဟော အယန္တိ တတ္ထ ပတီကာရံ အပဿန္တော.

'आकाशचेतिय' म्हणजे पर्वतशिखरावर उघड्या अंगणात बांधलेले चैत्य. 'अग्निज्वाला शब्द' म्हणजे "पटपट" असा होणारा अग्निज्वालेचा आवाज ऐकून, "मी तेव्हा आकाशचैत्यावर पूजलेल्या लाल वस्त्राप्रमाणे" असे स्वतः पूजलेल्या वस्त्राचे स्मरण केले. 'पाचही गोष्टींनी स्मरण करत नाही' म्हणजे बलवान पापकर्मामुळे संमोहित झालेला तो पाचही चिन्हे ग्रहण करत नाही. 'हा कर्माला पात्र आहे' असे समजून, त्यावर कोणताही उपाय न दिसल्याने तो शांत (मौन) राहतो।

၂၆၇. အဝီစိမဟာနိရယော ဥဗ္ဗေဓေနပိ ယောဇနသတမေဝါတိ ဝဒန္တိ. နဝနဝယောဇနိကာ ဟောတိ ပုထုလတော. မဟာနိရယဿ မဟန္တတ္တာ တထာပိ ဘိတ္တိသတံ ယောဇနသဟဿံ ဟောတီတိ ဥဿဒဿ သဗ္ဗဿ ပရိက္ခေပတော ‘‘ဒသယောဇနသဟဿံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

२६७. अवीची महानरक उंचीनेही शंभर योजनच आहे, असे म्हणतात. रुंदीने तो नऊ-नऊ योजन आहे. महानरकाच्या विशालतेमुळे, तरीही भिंतींची जाडी शंभर योजन आणि लांबी हजार योजन आहे, म्हणून सर्व उत्सदांच्या (उपरक नरकांच्या) वेढ्यामुळे "दहा हजार योजन आहे" असे म्हटले आहे।

၂၆၈. ဈာယတီတိ ပဋိပါကတိကံ ဟောတိ. တာဒိသမေဝါတိ ပုရိမသဒိသတ္တာ ‘‘ဥဗ္ဘတံ သဒိသမေဝ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဗဟုသမ္ပတ္တောတိ ဝါ ဗဟုဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတ္ထိမဒွါရံ သမ္ပတ္တော ဟောတိ.

२६८. 'जळते' म्हणजे पूर्ववत (पुन्हा जळण्यास तयार) होते. 'तशाच प्रकारे' म्हणजे पूर्वीसारखेच असल्यामुळे "वर आलेले पूर्वीसारखेच होते" असे म्हटले आहे. किंवा 'बहुसंपत्त' म्हणजे अनेक ठिकाणे पार करून पूर्व द्वारापाशी पोहोचलेला असतो।

ဆန္နံ ဇာလာနန္တိ စတူဟိ ဒိသာဟိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ ဥဗ္ဘတာနံ ဆန္နံ ဇာလာနံ. သတ္တာနံ နိရန္တရတာ နိရယသံဝတ္တနိယကမ္မကတာနဉ္စ ဗဟုဘာဝတော ဇာလာနံ တာဝ သတ္တာနဉ္စ နိရန္တရတ္တာ အဝီစိ ဟောတု; ဒုက္ခဿ ပန ကထံ နိရန္တရတာတိ တံ ဒဿေန္တော, ‘‘ကာယဒွါရေ…ပေ… ဧကံ ဒုက္ခသဟဂတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဝဇ္ဇနံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ဒွေ တဒါရမ္မဏစိတ္တာနီတိ ဆ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ တတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတစိတ္တာနိပိ ပဝတ္တန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနာပိ လဒ္ဓါဝသရာ; ဒုက္ခဝေဒနာ ပန ဗလဝတရာ နိသိတနိသိတေန တိခိဏေန သတ္ထေန နိရန္တရံ သရီရံ ဆိန္ဒန္တီ ဝိယ ဒုက္ခံ ဥပနေန္တီ ဝိယ တာ ဝေဒနာ အဘိဘဝန္တီ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ နိရန္တရာ ဝိယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အနုဒဟနဗလဝတာယာ’’တိအာဒိ. ဥပေက္ခာဝေဒနာတိ ဝါ တတ္ထ အတိဝိယ အနိဋ္ဌဖလတာယ အနိဋ္ဌာရမ္မဏာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဒုက္ခာတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ ဣဋ္ဌဖလဗဟုတာယ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာ ဈာနာဒိပရိယာပန္နေ စ သုဂတိဘဝေ စ ဥပေက္ခာဝေဒနာ သုခါတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဒုက္ခဿ နိရန္တရတာယ အဝီစီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

सहा जाळ्यांचे (छन्नं जालानं) म्हणजे चार दिशांनी, खाली आणि वर पसरलेल्या सहा जाळ्यांचे. प्राण्यांच्या निरंतरतेमुळे आणि नरकात नेणारे कर्म करणाऱ्यांच्या बहुसंख्येमुळे, जाळ्यांच्या आणि प्राण्यांच्या निरंतरतेमुळे तो 'अवीची' (निरंतर) होतो; परंतु दुःखाची निरंतरता कशी असते, हे दर्शविताना त्यांनी "कायद्वाराने...पे... एक दुःखसहगत" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये आवर्जन, संपटिच्छन, संतीरण, वोट्ठब्बन आणि दोन तदारम्मणचित्ते अशी सहा उपेक्षासहगत चित्ते आहेत. असे असले तरी, जरी तेथे उपेक्षासहगत चित्तेही प्रवृत्त होतात आणि उपेक्षावेदनाही वाव मिळवते; तरीही दुःखवेदना अधिक बलवान असते, जणू काही ती तीक्ष्ण शस्त्राने शरीराला सतत कापून काढत आहे, दुःख देत आहे, त्या वेदनांवर मात करत, त्यांना दडपून टाकत आणि उत्पन्न होत ती निरंतर असल्यासारखी वाटते. म्हणूनच त्यांनी "अनुदहनबलवताया" (जळण्याच्या तीव्रतेमुळे) इत्यादी म्हटले आहे. किंवा तेथे अत्यंत अनिष्ट फळ असल्यामुळे अनिष्ट आरंभाची उपेक्षावेदना ही 'दुःख' म्हटली जाते, ज्याप्रमाणे इष्ट फळांच्या बहुसंख्येमुळे इष्ट आरंभाची, ध्यानादींमध्ये समाविष्ट असलेली आणि सुगतीमध्ये असणारी उपेक्षावेदना ही 'सुख' म्हटली जाते, त्याचप्रमाणे दुःखाच्या निरंतरतेमुळे त्याला 'अवीची' समजावे.

၂၆၉. ဧကော [Pg.365] ပါဒေါ မဟာနိရယေ ဟောတိ, ဧကော ဂူထနိရယေ နိပတတိ, ကမ္မဝေဂုက္ခိတ္တော အန္တရာ ပဒမာဝဟတိ သေသာရမ္ဘတာယ. ဟတ္ထိဂီဝပ္ပမာဏာ ပရိဏာဟေန. ဧကဒေါဏိကနာဝါပ္ပမာဏာ အာယာမေန.

२६९. एक पाय महानरकात असतो, एक पाय गुथनरकात (विष्ठेच्या नरकात) पडतो, कर्माच्या वेगाने फेकलेला प्राणी उर्वरित कर्माच्या आरंभामुळे मध्येच पाऊल टाकतो. परिघाने (रुंदीने) हत्तीच्या मानेच्या आकाराचे. लांबीने एका वल्ह्याच्या (किंवा एका लाकडापासून बनवलेल्या) नौकेच्या आकाराचे.

ပေါက္ခရပတ္တာနီတိ ခုရဓာရာသဒိသာနိ တိခိဏဂ္ဂါနိ အယောသူလမယာနေဝ ပဒုမပတ္တာနိ. ဟေဋ္ဌာ ခုရဓာရာတိ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ နိက္ခိတ္တာ, ဝေတ္တလတာယော စ တိခိဏဓာရကဏ္ဋကာ အယောမယာ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘သော တတ္ထ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိ. ကုသတိဏာနီတိ ကုသတိဏဇာတိတာယ တထာ ဝုတ္တာနိ. ခရဝါလိကာတိ ခရာ တိခိဏကောဋိကာ သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာ ဝါလိကာ.

कमळपत्ते (पोक्खरपत्तानी) म्हणजे वस्तऱ्याच्या धारेसारखे तीक्ष्ण टोक असलेले, लोखंडी सुळांचेच बनलेले कमळाचे पाने. खाली वस्तऱ्याची धार म्हणजे खालच्या भूमीवर ठेवलेली, आणि वेताच्या वेली देखील तीक्ष्ण धारेचे काटे असलेल्या लोखंडीच आहेत. म्हणूनच त्यांनी "तो तेथे दुःखा..." इत्यादी म्हटले आहे. कुस गवत (कुसतिणानी) म्हणजे कुस गवताच्या जातीचे असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. खरवाळू (खरवालिका) म्हणजे खडबडीत, तीक्ष्ण टोक असलेली किंवा शिंगाड्याच्या आकाराची वाळू.

၂၇၀. ဒန္တေ သမ္ဖုသေတီတိ ဟေဋ္ဌိမဒန္တေ ယထာ ကိဉ္စိ မုခေ ပက္ခိပိတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ သုဖုသိတေ ကရောတိ. တမ္ဗလောဟပါနတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝုတ္တကာရဏတော ပဋိလောမတောပိ ဧဝံ ကမ္မကာရဏာနံ ကာရဏမာဟ. ဒုတိယေနာတိ ကုဌာရီဟိ တစ္ဆနေန. တတိယေနာတိ ဝါသီဟိ တစ္ဆနေန. အဝိဇဟိတမေဝ သံဝေဂဟေတုတာယ လောကဿ မဟတော အတ္ထဿ သံဝတ္တနတော.

२७०. दातांना स्पर्श करतो (दन्ते सम्फुसती) म्हणजे खालच्या दातांना, ज्याप्रमाणे तोंडात काहीही टाकता येत नाही, अशा प्रकारे घट्ट स्पर्श करतो. तांब्याच्या वितळलेल्या रसाच्या पानापासून (तम्बलोहपानतो पट्ठाय) या सांगितलेल्या कारणाने उलट क्रमाने देखील अशा प्रकारे कर्माच्या यातनांचे कारण सांगितले आहे. दुसऱ्याने म्हणजे कुऱ्हाडीने तासण्याने. तिसऱ्याने म्हणजे वाश्याने (तासणीने) तासण्याने. संवेगाचे (वैराग्याचे) कारण असल्यामुळे आणि जगाच्या मोठ्या कल्याणासाठी कारणीभूत असल्यामुळे ते न सोडलेलेच आहे.

၂၇၁. ဟီနကာယံ ဟီနံ ဝါ အတ္တဘာဝံ ဥပဂတာ. ဥပါဒါနေတိ စတုဗ္ဗိဓေပိ ဥပါဒါနေ. တံ အတ္ထတော တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောတိ အာဟ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိဂဟဏေ’’တိ. သမ္ဘဝတိ ဇရာမရဏံ ဧတေနာတိ သမ္ဘဝေါ, ဥပါဒါနန္တိ အာဟ – ‘‘ဇာတိယာ မရဏဿ စ ကာရဏဘူတေ’’တိ. အနုပါဒါတိ အနုပါဒါယ. တေနာဟ ‘‘အနုပါဒိယိတွာ’’တိ.

२७१. हीन शरीराला किंवा हीन आत्मभावाला (अस्तित्वाला) प्राप्त झालेले. उपादान म्हणजे चारही प्रकारच्या उपादानांमध्ये. अर्थाच्या दृष्टीने ते तृष्णा आणि दृष्टीचे ग्रहण आहे, म्हणून "तृष्णा-दृष्टी ग्रहणात" असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे जरा आणि मरण संभवते तो संभव, म्हणजेच उपादान होय, म्हणून "जन्म आणि मरणाचे कारण असलेल्या" असे म्हटले आहे. अनुपादा म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता). म्हणूनच "आसक्ती न ठेवता" (अनुपादियित्वा) असे म्हटले आहे.

သဗ္ဗဒုက္ခာတိက္ကန္တာ နာမာတိ သကလမ္ပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကန္တာ ဧဝ ဟောန္တိ စရိမစိတ္တနိရောဓေန ဝဋ္ဋဒုက္ခလေသဿပိ အသမ္ဘဝတော.

सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेले (सब्बदुक्खातिक्कन्ता नामा) म्हणजे संपूर्ण संसारदुःखाच्या पलीकडे गेलेलेच असतात, कारण अंतिम चित्ताच्या निरोधाने संसारदुःखाचा लवलेशही उरत नाही.

ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

देवदूतसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

နိဋ္ဌိတာ စ သုညတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

आणि सुञ्ञतवग्गाची (शून्यता वर्गाची) वर्णना समाप्त झाली.

၄. ဝိဘင်္ဂဝဂ္ဂေါ

४. विभंगवग्गो (विभंग वर्ग)

၁. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. भद्देकरत्तसुत्तवर्णना (भद्देकरत्त सुत्ताची वर्णना)

၂၇၂. ဧကာ [Pg.366] ရတ္တိ ဧကရတ္တော, ဘဒ္ဒေါ ဧကရတ္တော ဧတဿာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ, ဝိပဿနံ ပရိဗြူဟေန္တော ပုဂ္ဂလော. တေနာဟ – ‘‘ဝိပဿနာနုယောဂသမန္နာဂတတ္တာ’’တိ. တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိယာ ပန ဘဒ္ဒေကရတ္တသဟစရဏတော ဘဒ္ဒေကရတ္တော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဘဒ္ဒေကရတ္တဿ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥဒ္ဒေသဉ္စ ဝိဘင်္ဂဉ္စ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဥဒ္ဒိသတိ ဧတေနာတိ ဥဒ္ဒေသော, သင်္ခေပဒေသနာ ဧဝ. ယသ္မာ ပန နိဒ္ဒေသပဒါနံ ဇနနိဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ မာတာ ဝိယာတိ မာတိကာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာဟ ‘‘ဥဒ္ဒေသန္တိ မာတိက’’န္တိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဝိဘဇတိ ဧတေနာတိ ဝိဘင်္ဂေါ ဝိတ္ထာရဒေသနာ, တေနာဟ – ‘‘ဝိတ္ထာရဘာဇနိယ’’န္တိ ‘‘ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဘာဇေတိ ဝိဘဇတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ.

२७२. एक रात्र म्हणजे एकरात्र, ज्याची एक रात्र कल्याणकारी (भद्द) आहे तो 'भद्देकरत्त' म्हणजे विपश्यनेची जोपासना करणारा पुद्गल (व्यक्ती). म्हणूनच त्यांनी "विपश्यनेच्या अभ्यासाने युक्त असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. त्याला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि भद्देकरत्ताच्या सहचर्यामुळे तो 'भद्देकरत्त' होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "भिक्खूहो, मी तुम्हांला भद्देकरत्ताचा उद्देश (संक्षिप्त मांडणी) आणि विभंग (विस्तृत विश्लेषण) देशना करीन." ज्याच्याद्वारे उपदेश करावयाच्या अर्थाचा निर्देश केला जातो तो 'उद्देश' म्हणजे संक्षिप्त देशनाच होय. परंतु, ज्याप्रमाणे निर्देश पदांना जन्म देण्याच्या स्थानावर असल्यामुळे ती मातेसारखी असते म्हणून तिला 'मातिका' (मातृका) म्हटले जाते, म्हणूनच त्यांनी "उद्देश म्हणजे मातिका" असे म्हटले आहे. उद्दिष्ट अर्थाचे ज्याच्याद्वारे विभाजन केले जाते तो 'विभंग' म्हणजे विस्तृत देशना होय, म्हणूनच त्यांनी "विस्तृत विभाजन" असे म्हटले आहे, कारण "उद्दिष्ट अर्थाचे ज्याच्याद्वारे विस्ताराने विभाजन केले जाते."

ဥပ္ပာဒါဒိခဏတ္တယံ ပတွာ အတိက္ကမံ အတိက္ကန္တံ အတီတံ. တံ ပန အတ္ထတော ဝိဂတံ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ အာဟ ‘‘အတီတေ ခန္ဓပဉ္စကေ’’တိ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နာနုဂစ္ဆေယျာတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ နာနုဘဝေယျ, နာဘိနန္ဒေယျာတိ အတ္ထော. ယထာ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန အတီတေသု ရူပါဒီသု မိစ္ဆာအဘိနိဝိသနံ ပရာမာသော ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ; ဧဝံ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန အနာဂတေသု ရူပါဒီသု မိစ္ဆာအဘိနိဝိသနံ ပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ ကမ္မသမာဒါနံ ဒိဋ္ဌိပတ္ထနာတိ တံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ – ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ န ပတ္ထေယျာ’’တိ. ယဒတီတန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ‘‘အပတ္တ’’န္တိ ပဒံ သင်္ဂဏှာတိ. တမ္ပိ ဟိ ကာရဏဝစနံ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ စာ’’တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော, ‘‘အတီတံ တဏှာဒိဝသေန နာဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ သဗ္ဗသော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သသဝိသာဏံ ဝိယ, တထာ အနာဂတမ္ပိ န ပတ္ထေတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ သိယာ – အတီတံ နာဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိနန္ဒနာယ နိပ္ပယောဇနတ္တာ, အနာဂတပတ္ထနာ ပန သဖလာပိ သိယာတိ န သဗ္ဗသော ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ? န, တဿာပိ သဝိဃာတဘာဝေန ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗတော. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဟီနန္တိ နိဿဋ္ဌသဘာဝံ. နိရုဒ္ဓန္တိ ဘဂ္ဂံ. အတ္ထင်္ဂတန္တိ ဝိနာသံ. အပ္ပတ္တန္တိ သဘာဝံ ဥပ္ပာဒါဒိကံ အသမ္ပတ္တံ. အဇာတန္တိ န ဇာတံ. အနိဗ္ဗတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

उत्पत्ती इत्यादी तीन क्षणांना प्राप्त होऊन जे निघून गेले आहे ते 'अतीत' (भूतकाळ) होय. अर्थाच्या दृष्टीने ते निघून गेलेले पंचस्कंध आहेत, म्हणून "अतीत पंचस्कंधांमध्ये" असे म्हटले आहे. तृष्णा आणि दृष्टीने अनुगमन करू नये म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या अभिनंदनाने अनुभवू नये, त्याचे अभिनंदन करू नये असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे "नित्य" इत्यादी विपरीत ग्रहणामुळे अतीत रूप इत्यादींमध्ये चुकीचा अभिनिवेश (आसक्ती) ठेवणे हा परामर्श आणि दृष्टीचे अभिनंदन आहे; त्याचप्रमाणे "नित्य" इत्यादी विपरीत ग्रहणामुळे अनागत (भविष्यकाळातील) रूप इत्यादींमध्ये चुकीचा अभिनिवेश ठेवणे हा परामर्श, दृष्टी, कर्मसमादान आणि दृष्टीची प्रार्थना आहे, त्याचा निषेध करताना त्यांनी म्हटले आहे - "तृष्णा आणि दृष्टीने प्रार्थना करू नये." 'यदतीतं' यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. त्यामुळे 'अपत्तं' (अप्राप्त) या पदाचा समावेश होतो. ते देखील कारणाचे वचन आहे. म्हणूनच त्यांनी "आणि ज्या कारणाने" असे म्हटले आहे. तेथे हा अभिप्राय आहे, "अतीताचे तृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने अभिनंदन करू नये, कारण ते सशाच्या शिंगाप्रमाणे पूर्णपणे अस्तित्वात नसते, त्याचप्रमाणे अनागताची (भविष्याची) देखील प्रार्थना करू नये." तेथे अशी शंका येऊ शकते की - अतीताचे अभिनंदन करू नये कारण अभिनंदनाचा काही उपयोग नाही, परंतु अनागताची प्रार्थना फलदायी ठरू शकते, म्हणून तिचा पूर्णपणे निषेध करू नये का? नाही, कारण ती देखील अडथळा आणणारी असल्यामुळे तिचा निषेध केला पाहिजे. म्हणूनच त्यांनी "ज्या कारणाने" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पहीनं' म्हणजे सोडलेला स्वभाव. 'निरुद्धं' म्हणजे नष्ट झालेले. 'अत्थङ्गतं' म्हणजे विनाश पावलेले. 'अप्पत्तं' म्हणजे उत्पत्ती इत्यादी स्वभावाला प्राप्त न झालेले. 'अजातं' म्हणजे उत्पन्न न झालेले. 'अनिब्बत्तं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

ယတ္ထ ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ခဏေ, ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဝါ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဥပ္ပန္နံ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ အသေသေတွာ. အရညာဒီသု ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော. တေန [Pg.367] အရညေ ဝါ ရုက္ခမူလေ ဝါ ပဗ္ဗတကန္ဒရာဒီသု ဝါတိ ဌာနနိယမာဘာဝါ အနုပဿနာယ သာတစ္စကာရိတံ ဒဿေတိ. ယမကာဒိဝသေန ပရိဗြူဟိယမာနာ ဝိပဿနာ ဝိယ ပဋိပက္ခေဟိ အကောပနိယာဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အသံဟီရံ အသံကုပ္ပန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဂါထာယမယမတ္ထော ဝိပဿနာဝသေန ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိပဿနာ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိံ ဧတာယ ပရိယာယကထာယာတိ နိပ္ပရိယာယတောဝ အသံဟီရံ အသံကုပ္ပံ ဒဿေတုံ, ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကထံ ပန နိစ္စဿ နိဗ္ဗာနဿ အနုဗြူဟနာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိအာဒိ. ဧတေန တဒါရမ္မဏဓမ္မာ ဗြူဟနာယ, တေသံ အာရမ္မဏမ္ပိ အတ္ထတော အနုဗြူဟိတံ နာမ ဟောတိ ဗဟုလံ မနသိကာရေနာတိ ဒဿေတိ.

जिथे जिथे (यत्थ यत्थ) म्हणजे ज्या ज्या क्षणी, किंवा ज्या ज्या धर्मसमूहात (धम्मपुंज) उत्पन्न झाले आहे, ते सर्व काहीही शिल्लक न ठेवता (असेसेत्वा). 'अरण्यादींमध्ये किंवा' (अरञ्ञादीसु वा) यातील 'वा' (किंवा) हा शब्द अनियम दर्शवणारा (अनियमत्थो) आहे. त्यामुळे अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्वताच्या गुहेत इत्यादी ठिकाणी स्थानाचा नियम नसल्यामुळे अनुपस्सना (अनुपस्सना) ची निरंतरता (सातच्चकारितं) दर्शविली जाते. यमक इत्यादींच्या द्वारे वाढविली जाणारी विपस्सना जशी विरोधकांकडून (प्रतिपक्षांकडून) विचलित केली जाऊ शकत नाही, तसेच हे आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'असंहीरं असंकुप्पं (अविचल आणि अक्षोभ्य) हे विपस्सना आणि प्रति-विपस्सना दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे'. गाथेमध्ये हा अर्थ विपस्सनेच्या दृष्टीने योग्य ठरतो, म्हणून म्हटले आहे – 'विपस्सना ही...' इत्यादी. या पर्यायी कथेचे (परियायकथा) काय प्रयोजन? तर, थेटपणे (निप्परियायतो) अविचल आणि अक्षोभ्यत्व दर्शवण्यासाठी 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. पण नित्य अशा निब्बाणाची (निर्वाणाची) वृद्धी (अनुब्रूहना) कशी होते? म्हणून म्हटले आहे – 'पुन्हा पुन्हा' (पुनप्पुनं) इत्यादी. याद्वारे त्या आलंबन धर्मांच्या वृद्धीने, त्यांच्या आलंबनाचा देखील अर्थतः वारंवार मनसिकार केल्याने विकास होतो, हे दर्शविले आहे.

အာဒိတော တာပနံ အာတာပနံ, တေန အာရမ္ဘဓာတုမာဟ. ပရိတော တာပနံ ပရိတာပနံ, တေန နိက္ကမဓာတုပရက္ကမဓာတုယော စာတိ. တဿ သေနာတိ တဿ မစ္စုနော သဟကရဏဋ္ဌေန သေနာ ဝိယာတိ သေနာ. သင်္ဂရောတိအာဒီသု မိတ္တာကာရဂ္ဂဟဏေန သာမပယောဂမာဟ. လဉ္ဇဂ္ဂဟဏေန လဉ္ဇဒါနံ, တေန ဒါနပ္ပယောဂံ. ဗလရာသီတိ ဟတ္ထိအဿာဒိဗလကာယော. တေန ဒဏ္ဍဘေဒါနိ ဝဒတိ. ဘေဒေါပိ ဟိ ဗလဝတော ဧဝ ဣဇ္ဈတိ, သွာယံ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဥပါယယောဂေန သမ္ပဝတ္တီယတိ. တတ္ထ တတ္ထ စ သင်္ဂံ အာသတ္တိံ အရတိ ဒေတီတိ သင်္ဂရော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သင်္ဂရဏဝသေန တဿ ပဋိဇာနနဝသေန ပဝတ္တနတော.

सुरुवातीपासून तापवणे म्हणजे 'आतापन' (आतापन), याद्वारे आरंभधातू (आरम्भधातु) सांगितली आहे. चहूबाजूंनी तापवणे म्हणजे 'परितापन', याद्वारे निष्क्रमधातू (निक्कमधातु) आणि पराक्रमधातू (परक्कमधातु) सांगितल्या आहेत. 'त्याची सेना' (तस्स सेना) म्हणजे त्या मृत्यूची (मच्चु) सोबत काम करण्याच्या अर्थाने सेनेसारखी असणारी सेना होय. 'संगर' इत्यादींमध्ये मित्राच्या रूपाने ग्रहण केल्याने साम-उपाय (सामपयोग) सांगितला आहे. लाच स्वीकारण्याने लाच देणे (लाचदान), याद्वारे दान-उपाय (दानप्पयोग) सांगितला आहे. 'बलराशी' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींचे सैन्यबळ. याद्वारे दंड आणि भेद सांगितले आहेत. कारण भेद देखील बलवानाचाच यशस्वी होतो, आणि तो हा चारही प्रकारचा उपाययोजनेने प्रवृत्त केला जातो. तिथे तिथे आसक्ती (संग), अनुराग आणि अरती देतो म्हणून तो 'संगर' आहे, किंवा पूर्वभागात संग्रह करण्याच्या दृष्टीने, त्याच्या प्रतिज्ञा करण्याच्या (स्वीकारण्याच्या) दृष्टीने प्रवृत्त होत असल्यामुळे.

ဥဋ္ဌာဟကံ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နံ. သပရဟိတသီဝနလက္ခဏေန အသာဓုဘာဝပရမ္မုခဘာဝဂမနေန ဝါ သန္တော.

उठ्ठाहकं (उद्योगी) म्हणजे उत्थान-वीर्याने (प्रयत्नाने) संपन्न असलेला. स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताचे शिवण (रक्षण) करण्याच्या लक्षणाने किंवा असाधुभावापासून (वाईट प्रवृत्तीपासून) पराङ्मुख होण्याने जो शांत आहे तो 'संत' होय.

၂၇၃. မနုညရူပဝသေနေဝ ဧဝံရူပေါ အဟောသီန္တိ အတီတံ အနွာဂမေတိ တတ္ထ နန္ဒိယာသမနွာနယနတော. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကုသလသုခသောမနဿဝေဒနာဝသေနာတိ ကုသလဝေဒနာဝသေန သုခဝေဒနာဝသေန သောမနဿဝေဒနာဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ဝေဒနာသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တဏှာဘိနန္ဒနာယ သတိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ သိဒ္ဓါ ဧဝါတိ – ‘‘တဏှံ သမနွာနေတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဟီနရူပါဒိ…ပေ… န မညတိ အမနုညောပိ သမာနော သမနုညဘာဝဿေဝ ဝသေန မညနာယ ပဝတ္တနတော. နာနုပဝတ္တယတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန နန္ဒိယာ ဒူရီကတတ္တာ.

२७३. मनोज्ञ (प्रिय) रूपाच्या वशनेच 'अशा रूपाचा मी भूतकाळात होतो' असे भूतकाळाचे अनुसरण करतो, कारण तिथे नंदी (आनंद/आसक्ती) चे अनुगमन होते. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'कुशल-सुख-सौमनस्य वेदनेच्या वशने' म्हणजे कुशल वेदनेच्या वशने, सुख वेदनेच्या वशने आणि सौमनस्य वेदनेच्या वशने, अशा प्रकारे प्रत्येक ठिकाणी 'वेदना' शब्द जोडला पाहिजे. तण्हा (तृष्णा) च्या अभिनंदनामुळे दिट्ठि (दृष्टी) चे अभिनंदन सिद्धच होते, म्हणूनच – 'तण्हा (तृष्णा) चे अनुगमन करतो' असेच म्हटले आहे. हीन रूप इत्यादी...पे... मानत नाही, कारण अमनोज्ञ (अप्रिय) असूनही मनोज्ञ भावाच्या वशनेच मानण्याची प्रवृत्ती होते. विक्खंभन (दडपून टाकणे/नष्ट करणे) च्या द्वारे नंदी (आसक्ती) दूर केली गेल्यामुळे तो अनुप्रवृत्त करत नाही.

၂၇၄. ဥဠာရသုန္ဒရဘာဝမုခေနေဝ [Pg.368] အနာဂတေသုပိ ရူပါဒီသု တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပနာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ – ‘‘ဧဝံရူပေါ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

२७४. उदार (उत्कृष्ट) आणि सुंदर भावाच्या मुखानेच अनागत (भविष्यातील) रूप इत्यादींमध्ये तृष्णा आणि दृष्टीची कल्पना प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – 'अशा रूपाचा...पे... जाणावे'.

၂၇၅. ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ယထာ နန္ဒိယာ အသမနွာနယနဇောတနံ ဗျတိရေကမုခေန ပတိဋ္ဌပေတုံ, ‘‘အတီတံ န နွာဂမေယျာ’’တိ ဥဒ္ဒေသဿ, ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အတီတံ အနွာဂမေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၇၃) ဝိဘင်္ဂေါ ဝုတ္တော, ဧဝံ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ယော ဓမ္မ’’န္တိအာဒိကဿ ဥဒ္ဒေသဿ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘင်္ဂေ ဝုစ္စမာနေ ဝိပဿနာပဋိက္ခေပဝသေန, ‘‘ကထဉ္စ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ ပရမဂမ္ဘီရံ သတ္ထုဒေသနာနယံ အနုပဓာရေတွာ စောဒိတံ, ယသ္မာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ယော ဓမ္မ’’န္တိအာဒိကဿ ဥဒ္ဒေသဿ ဗျတိရေကမုခေနေဝ ဝိပဿနာပဋိက္ခေပဝသေန, ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပစ္စုပ္ပန္နေသူ’’တိ ဝိဘင်္ဂဒေသနာ သမ္ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တဿာ ဧဝါတိ ဝိပဿနာယ ဧဝ. အဘာဝံ ဒဿေတုံ သံဟီရတီတိ မာတိကံ ဥဒ္ဓရိတွာတိ ကထေတုကမျတာယ မာတိကာဝသေန ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ, ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အသုတဝါ သုတဝါ’’တိ စ အာဒိနာ ဝိတ္ထာရော ဝုတ္တော. ဝိပဿနာယ အဘာဝတောတိ ဝိပဿနာယ အဘာဝိတတာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတာယ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ သပတ္တေဟိ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ဌပနာယ အာကဍ္ဎီယတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဝိသယေ တတော ဧဝ အပါယသမုဒ္ဒံ သံသာရသမုဒ္ဒံ အာနီယတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

२७५. 'म्हणावे लागेल' (वत्तब्बं सिया) म्हणजे जसे नंदी (आसक्ती) च्या अननुगमनाचे प्रकटीकरण व्यतिरेक मुखाने प्रस्थापित करण्यासाठी, 'भूतकाळाचे अनुसरण करू नये' (अतीतं न न्वागमेय्य) या उद्देशाचे, 'आणि भिक्खूहो, भूतकाळाचे अनुसरण कसे करतो?' इत्यादींद्वारे (म. नि. ३.२७३) विभंग सांगितले आहे, तसेच 'आणि जो वर्तमान धर्म' इत्यादी उद्देशाचा व्यतिरेक मुखाने विभंग सांगताना, विपस्सनेच्या प्रतिक्षेपाच्या (अभावाच्या) वशने 'कसे...पे... म्हणावे लागेल' असे म्हटले आहे. हे अत्यंत गंभीर शास्त्यांचे (बुद्धांचे) देशना-नय न समजून घेता आक्षेप घेतला आहे, कारण 'आणि जो वर्तमान धर्म' इत्यादी उद्देशाच्या व्यतिरेक मुखानेच विपस्सनेच्या प्रतिक्षेपाच्या वशने, 'आणि भिक्खूहो, वर्तमान धर्मांमध्ये कसे...' अशी विभंग-देशना प्रवृत्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पण ज्या अर्थी...' इत्यादी. तिथे 'तिचाच' (तस्सा एवा) म्हणजे विपस्सनेचाच. अभाव दर्शवण्यासाठी 'संहीरति' (खेचला जातो) ही मातिका उद्धृत करून, सांगण्याच्या इच्छेने मातिका रूपाने पदांचा उद्धार करून, 'इथे, भिक्खूहो, अश्रुतवान आणि श्रुतवान...' इत्यादींद्वारे विस्तार सांगितला आहे. विपस्सनेच्या अभावामुळे म्हणजे विपस्सना भावित न केल्यामुळे आणि तृष्णा व दृष्टी या शत्रूंसारख्या क्लेशांद्वारे तिथे तिथे प्रस्थापित करण्यासाठी खेचले गेल्यामुळे, तिथे तिथे विषयांमध्ये आणि तिथूनच अपाय-समुद्रात व संसार-समुद्रात आणले जाते. शुक्लपक्ष (सुक्कपक्खो) हा सांगितलेल्याच्या उलट समजून घ्यावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

भद्देकरत्त सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၂. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. आनंदभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन

၂၇၆. ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝတ္တေတွာ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ သမ္မဒေဝ လယနံ အပ္ပနံ ပဋိသလ္လာနံ, ယော ကောစိ သမာပတ္တိဝိဟာရော, ဣဓ ပန အရိယဝိဟာရော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိအာဒိ. ဇာနန္တောဝ ဘဂဝါ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဇာနန္တာပိ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တိ, ဇာနန္တာပိ န ပုစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၁၆).

२७६. बाहेरच्या अनेकविध आलंबनांपासून (पुथुत्तारम्मण) चित्ताला निवृत्त करून एकाच आलंबनावर चित्ताचे चांगल्या प्रकारे लीन होणे, अर्पण होणे म्हणजे 'पटिसल्लान' (एकांतवास/ध्यान) होय, जो कोणताही समापत्ति-विहार आहे. परंतु येथे 'अरियविहार' (आर्यविहार) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'पटिसल्लानातून उठलेले' (पटिसल्लाना वुट्ठितो) इत्यादी. जाणत असूनही भगवंतांनी कथेची सुरुवात करण्यासाठी विचारले. कारण असे म्हटले आहे – 'जाणत असूनही तथागत विचारतात, जाणत असूनही विचारत नाहीत' इत्यादी (पारा. १६).

၂၇၈. သာဓုကာရမဒါသီတိ [Pg.369] သာဓုသဒ္ဒံ သာဝေသိ. တံ ပန ပသံသာ ဟောတီတိ ပသံသတ္ထော သာဓုသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဒေသနံ ပသံသန္တော’’တိ. ဝိဇ္ဇမာနေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ဂုဏဝန္တေ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ, ကေဝလံ ဂုဏသံကိတ္တနဝသေန ထောမနာ ပသံသာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

२७८. 'साधुकार दिला' (साधुकारमदासि) म्हणजे 'साधु' शब्दाचा उच्चार केला. ती प्रशंसा असते, म्हणून 'साधु' शब्द प्रशंसार्थक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'देशनेची प्रशंसा करताना'. विद्यमान गुणांच्या द्वारे गुणवंताला हर्षित करणे म्हणजे 'संपहंसन' (संप्रहर्षण) होय, आणि केवळ गुणांचे संकीर्तन करून स्तुती करणे म्हणजे 'प्रशंसा' होय, हा या दोघांमधील फरक आहे.

အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

आनंदभद्देकरत्त सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၃. မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. महाकच्चानभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन

၂၇၉. ဥဏှဘာဝေန တပနတော တပံ ဥဒကံ ဧတဿာတိ တပေါဒါ, ရဟဒေါ. တေနာဟ ‘‘တတ္တောဒကဿ ရဟဒဿာ’’တိ. သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဝေဘာရပဗ္ဗတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒကရဟဒတော, တံ ရဟဒံ ဥပနိဿာယာတိ အတ္ထော. နာဂဘဝနာဂတောပိ ဟိ သော ရဟဒေါ တတော ဥပရိ မနုဿလောကေ ဇလာသယေန သမ္ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တပေါဒါ နာမ နဒီ သန္ဒတီ’’တိ. ဧဒိသာတိ ကုထိတာ ဥဏှာ, အနွတ္ထနာမဝသေန တပေါဒါတိ စ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ပေတလောကောတိ ပေတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပစ္စေကနိရယံ သန္ဓာယာဟ. ဣမဿ ပန အာရာမဿာတိ တပေါဒါရာမဿ. တတောတိ တပေါဒါသင်္ခါတနဒိတော. မဟာဥဒကရဟဒေါတိ မဟာဥဒကဘရိတံ ပလ္လလံ.

२७९. उष्णतेमुळे तापत असल्यामुळे ज्याचे पाणी तप्त आहे तो 'तपोदा' नावाचा डोह (रहद) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तप्त पाण्याच्या डोहाचा'. संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'वेभार पर्वताच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या' म्हणजे त्या पाण्याच्या डोहापासून, त्या डोहाचा आश्रय घेऊन असा अर्थ आहे. कारण नागलोकातून आलेला तो डोह वर मनुष्यलोकातील जलाशयाशी जोडलेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तपोदा नावाची नदी वाहते'. अशी म्हणजे उकळलेली, उष्ण; सार्थ नावामुळे तिला 'तपोदा' असेही म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. 'प्रेतलोक' म्हणजे प्रेतांचे राहण्याचे ठिकाण असलेल्या प्रत्येक निरयाला (नरकाला) उद्देशून म्हटले आहे. 'पण या आरामाच्या' म्हणजे तपोदारामच्या. 'त्यापासून' म्हणजे तपोदा नावाच्या नदीपासून. 'महाउदकरहद' म्हणजे पाण्याने पूर्ण भरलेला मोठा डोह (तलाव).

၂၈၀. သမိဒ္ဓေါတိ ဥဠာရော, ပရိပုဏ္ဏောယေဝါတိ အတ္ထော. အာဒိမှိ ဗြဟ္မစရိယမဿာတိ အာဒိဗြဟ္မစရိယော, သော ဧဝ အာဒိဗြဟ္မစရိယကော. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိဘူတော’’တိ. ‘‘အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ အဒ္ဓဘေဒမုခေန သင်္ခတဓမ္မဗောဓဝစနံ.

२८०. 'समिद्ध' म्हणजे उदात्त (महान), परिपूर्ण असा अर्थ आहे. ज्याच्या सुरुवातीला ब्रह्मचर्य आहे तो 'आदिब्रह्मचरियो', तोच 'आदिब्रह्मचरियको' होय. म्हणूनच "पुब्बभागप्पटिपत्तिभूतो" (पूर्वभागातील प्रतिपत्तीरूप) असे म्हटले आहे. "अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नं" (अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न - भूत, भविष्य, वर्तमान) हे काळाच्या विभाजनाद्वारे संस्कृत धर्माच्या (संखतधम्म) आकलनाचे वचन आहे.

၂၈၂. ကာမံ ခန္ဓာဒိဝသေန ဝိဘဇနံ သာဓာရဏံ, ပဌမဒုတိယစတုတ္ထသုတ္တေသု ပန ခန္ဓဝသေန ဝိဘဇနံ ကတွာ ဣဓ တထာ အကတွာ ဧဝံ ဒေသနာယ ဌပနံ တတော အညထာ အာယတနဝသေန ဝိဘဇနတ္ထံ. ဧဝံ ဝိဘိန္နာ ဟိ သင်္ခေပဝိတ္ထာရတော အနဝသေသာ သမ္မသနုပဂါ ဓမ္မာ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ; အယံ ကိရေတ္ထ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယော ထေရေန နယတော ဂဟိတောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိံ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝ မာတိကံ ဌပေသီတိ လောကိယာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ ဧဝ သန္ဓာယ [Pg.370] မာတိကံ ဌပေသိ, ယထာ တီသု သုတ္တေသု ခန္ဓဝသေန ဝိဘတ္တံ, ဧဝံ ယဒိ ဘဂဝတာ ဣဓာပိ ဝိဘဇနံ ဣစ္ဆိတံ သိယာ, တထာ ဝိဘဇေယျ, ယသ္မာ ပန တထာ အဝိဘဇိတွာဝ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော, တသ္မာ ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝေတ္ထ ဝိဘဇနံ ဘဂဝတာ စ အဓိပ္ပေတန္တိ နယဂ္ဂါဟေ ဌတွာ ထေရော ဝိဘဇိ. တေနာဟ – ‘‘နယံ ပဋိလဘိတွာ ဧဝမာဟာ’’တိ. ဘာရိယံ ကတန္တိ ဒုက္ကရံ ကတံ. အပဒေ ပဒံ ဒဿိတံ အာကာသေ ပဒံ ကတံ သာဓာရဏဿ အတ္ထဿ ဝိသိဋ္ဌဝိသယတာယ ဒဿိတတ္တာ. နိကန္တိဝိညာဏန္တိ နိကန္တိတဏှာယ သမ္ပယုတ္တံ ဝိညာဏံ, ‘‘ဆန္ဒရာဂပ္ပဋိဗဒ္ဓံ ဟောတီ’’တိ ဝစနတော. မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရိကဇဝနာနံ ဒွါရဘူတံ.

२८२. खरोखर, स्कंधादींच्या (खंध) आधारे विभाजन करणे सामान्य आहे, परंतु पहिल्या, दुसऱ्या आणि चौथ्या सूत्तांमध्ये स्कंधांच्या आधारे विभाजन करून, येथे तसे न करता अशा प्रकारे देशनेची मांडणी करणे हे त्याव्यतिरिक्त आयतनाच्या (आयतन) आधारे विभाजन करण्यासाठी आहे. अशा प्रकारे संक्षिप्त आणि सविस्तर रूपाने भिन्न असलेले, संपूर्णपणे मनन करण्यायोग्य धर्म विभाजित करून दाखवले आहेत; हाच येथे भगवंतांचा आशय स्थविरांनी (थेर) पद्धतीने ग्रहण केला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "इमस्मिं किरा" (येथे खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "बारा आयतनांच्या आधारेच मातृका (मातिका) मांडली" म्हणजे लौकिक बारा आयतनांनाच उद्देशून मातृका मांडली. ज्याप्रमाणे तीन सूत्तांमध्ये स्कंधांच्या आधारे विभाजन केले आहे, त्याचप्रमाणे जर भगवंतांना येथेही विभाजन हवे असते, तर त्यांनी तसे विभाजन केले असते. परंतु, ज्याअर्थी त्यांनी तसे विभाजन न करताच गंधकुटीत प्रवेश केला, त्याअर्थी येथे बारा आयतनांच्या आधारेच विभाजन करणे भगवंतांना अभिप्रेत होते, या पद्धतीचा स्वीकार करून स्थविरांनी विभाजन केले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – "पद्धत प्राप्त करून असे म्हणाले." "भारियं कतं" म्हणजे दुष्कर (कठीण) कार्य केले. "अपदे पदं दस्सितं" (पाऊल नसलेल्या ठिकाणी पाऊल दाखवले) म्हणजे "आकाशात पाऊल उमटवले", कारण सामान्य अर्थाला विशिष्ट विषयाच्या रूपात दाखवले आहे. "निकन्तिविञ्ञाणं" म्हणजे निकन्ति-तण्हा (आसक्ती-तृष्णा) युक्त विज्ञाण (चित्त), कारण "ते छंदरागाने बद्ध असते" (छंदरागप्पटिबद्धं होति) असे वचन आहे. "मनो" म्हणजे भवंगचित्त, जे मनोद्वारिक जवनांचे द्वार आहे.

၂၈၃. ပတ္ထနာဝသေန ဌပေသီတိ ပတ္ထနာဝသေန စိတ္တံ ပဝတ္တေသိ.

२८३. "प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) आधारे मांडले" म्हणजे प्रार्थनेच्या आधारे चित्त प्रवृत्त केले.

မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ

महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका).

သမတ္တာ.

समाप्त.

၄. လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. लोमसाककङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना (लोमशकांगीय भद्देकरत्त सूत्ताची व्याख्या).

၂၈၆. ဃနနိစိတလောမော လောမသော, အယံ ပန အပ္ပတာယ လောမသကောတိ အာဟ – ‘‘ဤသကလောမသာကာရတာယာ’’တိ, လောမသကော အင်္ဂိကော လောမသကကင်္ဂိယော, ပဌမော က-ကာရော အပ္ပတ္ထော, ဒုတိယံ ပန ပဒဝဍ္ဎနမေဝ. ရတ္တကမ္ဗလသိလာယန္တိ ရတ္တကမ္ဗလဝဏ္ဏသိလာယံ. ဩရုယှာတိ အာကာသတော ဩတရိတွာ. ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဒိန္နလာဘသက္ကာရဿ အသာဒိယနတော မနုဿပထေ န ဝသန္တိ.

२८६. दाट आणि घनदाट केस असलेला तो 'लोमसो' (लोमश), परंतु हा केसांच्या अल्पतेमुळे 'लोमसको' असे म्हटले आहे – "ईसकलोमसाकारताया" (किंचित केसाळ स्वरूप असल्यामुळे). लोमसको आणि अङ्गिको मिळून 'लोमसककङ्गियो' बनतो, पहिला 'क'-कार अल्प अर्थाचा आहे, तर दुसरा केवळ पदवृद्धी (शब्दाचा विस्तार) आहे. "रत्तकम्बलसिलायं" म्हणजे लाल घोंगडीच्या रंगाच्या शिळेवर. "ओरुय्ह" म्हणजे आकाशातून खाली उतरून. प्रातिहार्य (चमत्कार) पाहून दिलेल्या लाभ-सत्काराचा स्वीकार न केल्यामुळे ते मनुष्यपथात (मानवी वस्तीत) राहत नाहीत.

ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ နိဿက္ကဝစနတော အာဂန္တွာတိ အဓိပ္ပာယော. သန္နိပတိတာဟိ ဒေဝတာဟီတိ ကရဏဝစနံ. ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တာနံ ဒေဝါနံ ဉာဏဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝါပါဒနေန သမုတ္တေဇေတုံ သံဝေဂဇနနတ္ထံ…ပေ… အဘာသိ. တတြာတိ တသ္မိံ ဒေဝသန္နိပါတေ, တိဿံ ဝါ ဒေသနာယံ. ဒေဝတ္တဿာတိ ဒေဝဘာဝဿ, ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. ဘဒ္ဒေကရတ္တဿ သုတ္တဿ ဧတာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တိယာ.

"दहा हजार चक्रवाळांमधून" (दसहि चक्कवाळसहस्सेहि) – अपादान विभक्तीमुळे (निस्सक्कवचन) 'येऊन' असा अभिप्राय आहे. "एकत्र आलेल्या देवतांद्वारे" (सन्निपतिताहि देवताहि) हे करण विभक्तीचे (करणवचन) रूप आहे. प्रज्ञेच्या प्रयोगातील मंदतेमुळे आकलन करण्यास असमर्थ असलेल्या देवतांच्या ज्ञानाला तीक्ष्ण व स्पष्ट करून त्यांना उत्तेजित करण्यासाठी, संवेग उत्पन्न करण्यासाठी... पे... भाषण केले. "तत्र" म्हणजे त्या देवसभेमध्ये किंवा त्या देशनेमध्ये. "devattassa" म्हणजे देवभावाचे, म्हणजेच दिव्य संपत्तीचे असा अर्थ आहे. "भद्देकरत्त सूत्ताच्या या" म्हणजे 'भद्देकरत्तिया'.

သဝနမုခေန ဗျဉ္ဇနသော အတ္ထသော စ ဥပဓာရဏံ ဥဂ္ဂဏှနန္တိ အာဟ – ‘‘တုဏှီဘူတော နိသီဒိတွာ သုဏန္တော ဥဂ္ဂဏှာတိ နာမာ’’တိ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ပရိယာပုဏနန္တိ အာဟ – ‘‘ဝါစာယ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ပရိယာပုဏာတိ နာမာ’’တိ. ဂန္ထဿ ပရိဟဏံ ဓာရဏံ, တံ ပန ပရေသု ပတိဋ္ဌာပနံ [Pg.371] ပါကဋံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အညေသံ ဝါစေန္တော ဓာရေတိ နာမာ’’တိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

श्रवणाच्या माध्यमातून व्यंजनानुसार आणि अर्थानुसार धारण करणे म्हणजे शिकणे (उग्गण्हन) होय – म्हणूनच म्हटले आहे "शांत बसून ऐकत तो शिकतो." कंठस्थ करणे म्हणजे मुखोद्गत करणे (परियापुणन) होय – म्हणूनच म्हटले आहे "वाणीने सज्झाय (सराव/पठण) करत तो मुखोद्गत करतो." ग्रंथाचे जतन करणे म्हणजे धारण करणे (धारण), आणि ते इतरांमध्ये प्रस्थापित केल्याने प्रकट होते – म्हणूनच म्हटले आहे "इतरांना शिकवत तो धारण करतो." उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ

लोमसाककङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका).

သမတ္တာ.

समाप्त.

၅. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना (चूळ कम्मविभंग सूत्ताची व्याख्या).

၂၈၉. အင်္ဂသုဘတာယာတိ အင်္ဂါနံ ဟတ္ထပါဒါဒိသရီရာဝယဝါနံ သုန္ဒရဘာဝေန. ယံ အပစ္စံ ကုစ္ဆိတံ မုဒ္ဓံ ဝါ, တတ္ထ လောကေ မာဏဝဝေါဟာရော, ယေဘုယျေန သတ္တာ ဒဟရကာလေ သုဒ္ဓဓာတုကာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ, ‘‘တရုဏကာလေ ဝေါဟရိံသူ’’တိ. အဓိပတိတ္တာတိ ဣဿရဘာဝတော.

२८९. "अंगांच्या सुंदरतेमुळे" (अङ्गसुभताय) म्हणजे हात, पाय इत्यादी शरीराच्या अवयवांच्या सुंदरतेमुळे. जे अपत्य वाईट किंवा मूर्ख असते, त्याला जगात 'माणव' (तरुण/बालक) असे संबोधले जाते. या जगात बहुतांश प्राणी बालपणात शुद्ध धातूंचे (शुद्ध प्रकृतीचे) असतात, म्हणूनच म्हटले आहे – "तरुण वयात त्यांना असे संबोधले गेले." "अधिपतित्ता" म्हणजे ईश्वरभावामुळे (प्रभुत्वामुळे).

သမာဟာရန္တိ သန္နိစယံ. ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေတိ ယသ္မာ အပ္ပတရေပိ ဗျယမာနေ ဘောဂါ ခီယန္တိ, အပ္ပတရေပိ သဉ္စယမာနေ ဝဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဝိညုဇာတိကော ကိဉ္စိ ဗျယံ အကတွာ အယမေဝ ဥပ္ပာဒေန္တော ဃရာဝါသံ အနုတိဋ္ဌေယျာတိ လောဘာဒေသိတမတ္ထံ ဝဒတိ.

"समाहार" म्हणजे संचय (सन्निचय). "पंडित गृहस्थाश्रम चालवतो" कारण अगदी थोडा खर्च केला तरी भोग नष्ट होतात आणि अगदी थोडा संचय केला तरी ते वाढतात. म्हणून, सुज्ञ माणसाने कोणताही खर्च न करता, हेच उत्पन्न करत गृहस्थाश्रमाचे पालन करावे – असा लोभाने दर्शवलेला अर्थ तो सांगतो.

ဓနလောဘေန…ပေ… နိဗ္ဗတ္တော. လောဘဝသိကဿ ဟိ ဂတိ နိရယော ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိ ဝါ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘နိမိတ္တဿာဒဂထိတံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌတိ အနုဗျဉ္ဇနဿာဒဂထိတံ ဝါ. တသ္မိံ သမယေ ကာလင်္ကရေယျ, ဒွိန္နံ ဂတီနံ အညတရံ ဂတိံ ဝဒါမိ – နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၅). နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ ကတောကာသဿ ကမ္မဿ ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော.

धनलोभामुळे... पे... उत्पन्न झाला. कारण लोभाच्या आहारी गेलेल्या व्यक्तीची गती नरक (निरय) किंवा तिर्यकयोनी (पशूयोनी) असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जर विज्ञान (चित्त) निमित्ताच्या आस्वादात बद्ध होऊन किंवा अनुव्यंजनाच्या आस्वादात बद्ध होऊन टिकून राहिले, आणि त्या वेळी जर तो काळ करेल (मृत्यू पावेल), तर मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – नरक किंवा तिर्यकयोनी." ज्या कर्माला संधी मिळाली आहे (कतोकास कम्म), त्याला रोखणे अशक्य असल्यामुळे तो नरकात उत्पन्न होईल.

ပတ္တက္ခန္ဓအဓောမုခဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဩနာမေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗြာဟ္မဏစာရိတ္တဿ ဘာဝိတတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. တံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆီတိ သုတမေတံ မယာ, ‘‘မယှံ ပိတာ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ, ဧတံ ဘောတာ ဂေါတမေန ဝုတ္တန္တိ. ကိမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဣမံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ.

खांदे पडणे आणि तोंड खाली करणे या अवस्थेला उद्देशून "ओनामेत्वा" (वाकवून) असे म्हटले आहे. ब्राह्मण आचरणाच्या भाविततेला (अभ्यासाला) उद्देशून "ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला" असे म्हटले आहे. "त्या वृत्तांताविषयी विचारले" म्हणजे 'माझे वडील कुत्रा म्हणून जन्माला आले आहेत', असे पूज्य गोतमांनी म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे. "हे काय म्हटले आहे?" – असा या वृत्तांताविषयी त्याने विचारले.

တထေဝ ဝတွာတိ ယထာ သုနခဿ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝတွာ. အဝိသံဝါဒနတ္ထန္တိ, ‘‘တောဒေယျဗြာဟ္မဏော သုနခေါ ဇာတော’’တိ အတ္တနော ဝစနဿ အဝိသံဝါဒနတ္ထံ, ဝိသံဝါဒနာဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဉာတောမှိ [Pg.372] ဣမိနာတိ ဣမိနာ မမ ပုတ္တေန မယှံ ပုရိမဇာတိယံ ပိတာတိ ဧဝံ ဉာတော အမှီတိ ဇာနိတွာ. ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ကိရ သုနခေါ တထာ ဒဿေတိ, န ဇာတိဿရတာယ. ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဘုက္ကရဏံ ပန ပုရိမဇာတိသိဒ္ဓဝါသနာယ. ဘဝပဋိစ္ဆန္နန္တိ ဘဝန္တရဘာဝေန ပဋိစ္ဆန္နံ. နာမ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ. ပဋိသန္ဓိအန္တရန္တိ အညဇာတိပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေန ဟေဋ္ဌိမဇာတံ ဂတိံ. အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ကိရေသ, တေန အပ္ပာယုကဒီဃာယုကတာဒိဝသေန စုဒ္ဒသ ပဉှေ အဘိသင်္ခရိ; ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ, ‘‘ဣမေသံ သတ္တာနံ အပ္ပာယုကတာဒယော ဝိသေသာ အင်္ဂပစ္စင်္ဂဝသေန သလ္လက္ခိယန္တိ. န ခေါ ပနေတံ ယုတ္တံ ‘အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ယာဝ တေသံ တေသံ ကာရဏ’န္တိ; တသ္မာ ဘဝိတဗ္ဗမေတ္ထ အညေနေဝ ကာရဏေန. သမဏော ဂေါတမော တံ ကာရဏံ ဝိဘဇိတွာ ကထေဿတိ, ဧဝါယံ သဗ္ဗညူတိ နိစ္ဆယော မေ အပဏ္ဏကော ဘဝိဿတီ’’တိ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ, ‘‘တိရစ္ဆာနဂတံ မနုဿံ ဝါ အာဝိသိတွာ ဣစ္ဆိတတ္ထကသာဝနံ နာမ မဟာမန္တဝိဇ္ဇာဝသေန ဟောတိ; တသ္မာ န ဧတ္တာဝတာ သမဏဿ ဂေါတမဿ သဗ္ဗညုတာ သုနိစ္ဆိတာ ဟောတိ. ယံ နူနာဟံ ကမ္မဖလမဿ ဥဒ္ဒိဿ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျံ, တတ္ထ စ မေ စိတ္တံ အာရာဓေန္တော ပဉှံ ဗျာကရိဿတိ. ဧဝါယံ သဗ္ဗညူတိ ဝိနိစ္ဆယော မေ ဘဝိဿတီတိ တေ ပဉှေ ပုစ္ဆတီ’’တိ.

"तथैव वत्वा" (तसेच बोलून) म्हणजे जसे कुत्र्याला म्हटले होते, तसेच बोलून. "अविसंवादनत्थं" (विसंवाद न होण्यासाठी) म्हणजे "तोदेय्य ब्राह्मण कुत्रा झाला आहे" या स्वतःच्या वचनाच्या अविसंवादासाठी (सत्यतेसाठी), विसंवादाचा अभाव दाखवण्यासाठी, असा अभिप्राय आहे. "ञातोंहि इमिना" (याच्याद्वारे मी ओळखला गेलो आहे) म्हणजे "माझ्या या पुत्राने मला पूर्वजन्मातील पिता म्हणून ओळखले आहे" असे जाणून. असे म्हटले जाते की, बुद्धांच्या प्रभावाने (बुद्धानुभावाने) कुत्रा तसे दाखवतो, स्वतःच्या जातिस्मरतेमुळे (पूर्वजन्म स्मरणाच्या शक्तीमुळे) नाही. परंतु भगवंतांना पाहून भुंकणे हे पूर्वजन्मातील सिद्ध झालेल्या वासनेमुळे (सवयीमुळे) होते. "भवपटिच्छन्नं" म्हणजे दुसऱ्या भवाच्या (जन्माच्या) अस्तित्वामुळे झाकलेले (गुप्त). "नाम" हा शब्द संभावनेसाठी (संभाव्यतेसाठी) आहे. "पटिसन्धिअन्तरं" म्हणजे दुसऱ्या जन्मात प्रतिसंधी घेतल्यामुळे मागील जन्मातील गती. तो (सुभ माणवक) अंगविद्या (शरीराच्या लक्षणांचे शास्त्र) शिकलेला होता, त्यामुळे त्याने अल्पायुष्य, दीर्घायुष्य इत्यादींच्या आधारे चौदा प्रश्न तयार केले; त्याच्या मनात असे आले की, "या प्राण्यांचे अल्पायुष्य इत्यादी विशेष भेद त्यांच्या अंग-प्रत्यंगांवरून (शारीरिक लक्षणांवरून) ओळखले जातात. परंतु 'अंग-प्रत्यंग हेच त्यांच्या त्या त्या स्थितीचे कारण आहे' असे मानणे योग्य नाही; म्हणून याचे काहीतरी दुसरेच कारण असले पाहिजे. श्रमण गौतम त्या कारणाचे विभाजन करून (स्पष्ट करून) सांगतील, तेव्हा 'ते सर्वज्ञ आहेत' असा माझा संशयविरहित निश्चय होईल." इतर काही लोक म्हणतात की, "तिर्यक योनीतील प्राणी किंवा मनुष्यामध्ये प्रवेश करून इच्छित अर्थ वदवून घेणे हे महामंत्रविद्येच्या प्रभावाने होते; त्यामुळे एवढ्यावरून श्रमण गौतमांची सर्वज्ञता निश्चित होत नाही. मग मी त्यांना कर्माच्या फळाविषयी प्रश्न विचारावा, आणि जर त्यांनी माझ्या मनाचे समाधान करत त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले, तर 'ते सर्वज्ञ आहेत' असा माझा निश्चय होईल, म्हणून तो ते प्रश्न विचारतो."

ဘဏ္ဍကန္တိ သာပတေယျံ, သန္တကန္တိ အတ္ထော. ကမ္မုနာ ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ, အတ္တနာ ကတူပစိတကမ္မဖလဘာဂီတိ အတ္ထော. တံ ပန ကမ္မဒါယဇ္ဇံ ကာရဏောပစာရေန ဝဒန္တော, ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ဒါယဇ္ဇံ ဘဏ္ဍကန္တိ အတ္ထော’’တိ အာဟ – ယထာ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀). ယဝတိ ဖလံ သဘာဝတော ဘိန္နမ္ပိ အဘိန္နံ ဝိယ မိဿိတံ ဟောတိ, ဧတေနာတိ ယောနီတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ယောနိ ကာရဏ’’န္တိ. မမတ္တဝသေန ဗဇ္ဈတိ သံဗဇ္ဈတီတိ ဗန္ဓု, ဉာတိ သာလောဟိတော စ. ကမ္မံ ပန ဧကန္တသမ္ဗန္ဓမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ဗန္ဓူ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတိ အဝဿယော. ကမ္မသဒိသော ဟိ သတ္တာနံ အဝဿယော နတ္ထိ, အညော ကောစိ ဣဿရော ဗြဟ္မာ ဝါ န ကရောတိ တာဒိသံ ကတ္တုံ သဇ္ဇိတုံ အသမတ္ထဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကမ္မမေဝါတိ ကသ္မာ အဝဓာရိတံ, နနု ကိလေသာပိ သတ္တာနံ ဟီနပဏီတဘာဝကာရဏံ, န ကေဝလန္တိ[Pg.373]? သစ္စမေတံ, ကိလေသပယောဂေန ဝိပါကဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗတ္တံ ကမ္မပဝတ္တိတမေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ကထိတဿ အတ္ထံ န သဉ္ဇာနာသီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝတွာ နနု ဘဂဝါ မဟာကာရုဏိကော ပရေသံ ဉာပနတ္ထမေဝ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ အာဟ – ‘‘မာနနိဿိတော ကိရေသာ’’တိအာဒိ.

"भण्डकं" म्हणजे संपत्ती, स्वतःची मालमत्ता असा अर्थ आहे. "कम्मुना दातब्बं आदियन्तीति कम्मदायादा" (कर्माद्वारे दिले जाणारे जे ग्रहण करतात ते कर्मदायाद) म्हणजे स्वतः केलेल्या आणि साठवलेल्या कर्माच्या फळाचे भागीदार, असा अर्थ आहे. त्या कर्मदायादाला कारणाच्या उपचाराने सांगताना, "कर्म हेच त्यांचे दायित्व (वारसा) म्हणजेच संपत्ती आहे" असे म्हटले आहे - जसे की, "भिक्खूहो, कुशल धर्मांच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) हे पुण्य वाढते" (दी. नि. ३.८०). ज्यामध्ये फळ हे स्वभावाने भिन्न असूनही अभिन्न असल्यासारखे मिश्रित असते, त्याला 'योनी' म्हणतात, म्हणून म्हटले आहे - "कर्म हेच त्यांची योनी (कारण) आहे." ममत्वामुळे (माझेपणाच्या भावनेमुळे) जो बांधला जातो किंवा संबद्ध होतो तो 'बंधू', ज्ञाती (नातेवाईक) आणि सलोहित (रक्ताचा नातेवाईक) होय. परंतु कर्म हे अत्यंत घनिष्ठ संबंध असणारेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - "कर्म हेच त्यांचे बंधू आहे." "पतिट्ठा" म्हणजे आश्रय (अवलंबन). प्राण्यांना कर्मासारखा दुसरा कोणताही आश्रय नाही; इतर कोणी ईश्वर किंवा ब्रह्मा तसे करू शकत नाही, कारण ते तसे करण्यास किंवा निर्माण करण्यास असमर्थ आहेत. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-संवण्णना (विशुद्धिमार्ग अट्ठकथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. "कर्मच" असे निश्चितपणे का म्हटले आहे? क्लेश (किलेस) देखील प्राण्यांच्या हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असण्याचे कारण आहेत, केवळ कर्मच नाही ना? हे सत्य आहे, परंतु क्लेशांच्या प्रयोगाने विपाक-वट्ट (विपाक-चक्र) उत्पन्न होते, जे कर्माद्वारेच प्रवृत्त केले जाते, म्हणून असे म्हटले आहे. "सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ तुला समजत नाही" असे संक्षेपाने सांगून, महाकारुणिक भगवंत इतरांना समजवण्यासाठीच धम्म देशना देतात ना? म्हणून म्हटले आहे - "हा (सुभ) मानावर (अहंकारावर) आश्रित आहे" इत्यादी.

၂၉၀. သမတ္တေနာတိ ပရိယတ္တေန, ယထာ တံ ဖလံ ဒါတုံ သမတ္ထံ ဟောတိ, ဧဝံ ကတေန, ဥပစိတေနာတိ အတ္ထော. တာဒိသံ ပန အတ္တနော ကိစ္စေ အနူနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏေနာ’’တိ. သမာဒိန္နေနာတိ ဧတ္ထ သမာဒါနံ နာမ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟဏံ ပရာမသနန္တိ အာဟ – ‘‘ဂဟိတေန ပရာမဋ္ဌေနာ’’တိ. ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယ သုဂတိဒုဂ္ဂတီတိ ပဋိပဒါ, ကမ္မံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ကမ္မပထော’’တိ ဝုစ္စတိ.

२९०. "समत्तेन" (पूर्णत्वाने) म्हणजे पूर्ण केलेल्या, ज्याने ते फळ देण्यास समर्थ होते, अशा प्रकारे केलेल्या, म्हणजेच साठवलेल्या (उपचित) कर्माने, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारचे कर्म स्वतःच्या कार्यात अपूर्ण नसते, म्हणून "परिपुण्णेन" (परिपूर्णतेने) असे म्हटले आहे. "समादिन्नेन" (समादानाने) यामध्ये 'समादान' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठी (दृष्टी) यांच्याद्वारे ग्रहण करणे किंवा स्पर्श करणे (परामर्श करणे), म्हणून "गहितेन परामट्ठेन" (ग्रहण केलेल्या आणि स्पर्श केलेल्या) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे सुगती किंवा दुर्गती प्राप्त होते ती "पटिपदा" (प्रतिपदा/मार्ग) म्हणजेच कर्म होय. म्हणूनच त्याला "कम्मपथ" (कर्मपथ) असे म्हटले जाते.

ဧသာတိ ပဋိပဒါ. ဒုဗ္ဗလံ ဥပဃာတကမေဝ သိယာတိ ဥပပီဠကဿ ဝိသယံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဗလဝကမ္မေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗလဝကမ္မေနာတိ ပုညကမ္မေန. ဝဒတိ နာမာတိ ဝဒန္တော ဝိယ ဟောတိ. နိဗ္ဗတ္တာပေယျန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဥပပီဠကသဘာဝံ ကမ္မံ ဇနကသဘာဝံ န ဟောတီတိ? သဗ္ဗမေတံ ပရိကပ္ပနဝစနံ, ယထာ မနုဿာ ပစ္စတ္ထိကံ ပဋိပက္ခံ ကိဉ္စိ ကာတုံ အသမတ္ထာပိ ကေစိ အာလမ္ဗနဝသေန သမတ္ထာ ဝိယ အတ္တာနံ ဒဿေန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကေစိ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – ယဿိဒံ ကမ္မဿဝိပါကံ ပီဠေတိ, သစေ တသ္မိံ အနောကာသေ ဧဝ သယံ ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ လဘေယျ, အပါယေသု ဧဝ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ နိဗ္ဗတ္တာပေယျ, ယသ္မာ တံ ကမ္မံ ဗလဝံ ဟုတွာ အဝသေသပစ္စယသမဝါယေန ဝိပစ္စိတုံ အာရဒ္ဓံ, တသ္မာ ဣတရံ တဿ ဝိပါကံ ဝိဗာဓေန္တံ ဥပပီဠကံ နာမ ဇာတံ. ဧတဒတ္ထမေဝ စေတ္ထ ‘‘ဗလဝကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ဗလဝဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ကိစ္စဝသေန ဟိ နေသံ ကမ္မာနံ ဧတာ သမညာ, ယဒိဒံ ဥပပီဠကံ ဥပစ္ဆေဒကံ ဇနကံ ဥပတ္ထမ္ဘကန္တိ, န ကုသလာနိ ဝိယ ဥပတ္ထမ္ဘာနိ ဟောန္တိ နိဗ္ဗတ္တတ္ထာယ. ပီဠေတွာတိ ဝိဟေဌေတွာ ပဋိဃာဋနာဒိဝသေန ဥစ္ဆုတေလယန္တာဒယော ဝိယ ဥစ္ဆုတိလာဒိကေ ဝိဗာဓေတွာ. နိရောဇန္တိ နိတ္တေဇံ. နိယူသန္တိ နိရသံ. ကသဋန္တိ နိဿာရံ. ပရိဿယန္တိ ဥပဒ္ဒဝံ.

"एसा" (ही) म्हणजे प्रतिपदा (मार्ग). दुर्बल कर्म केवळ उपघातक (नाश करणारे) असू शकते, हे उपपीडक कर्माचा विषय दाखवण्यासाठी "बलवकम्मेन" (बलवान कर्माने) इत्यादी म्हटले आहे. "बलवकम्मेन" म्हणजे पुण्यकर्माने. "वदति नाम" (बोलतो) म्हणजे बोलल्यासारखा होतो. "निब्बत्तापेय्यं" (उत्पन्न करावे) असे का म्हटले आहे? उपपीडक स्वभावाचे कर्म हे जनक (उत्पन्न करणारे) स्वभावाचे नसते ना? हे सर्व केवळ कल्पनेचे वचन आहे. जसे काही लोक शत्रूचा किंवा विरोधकाचा प्रतिकार करण्यास असमर्थ असूनही, एखाद्या आधाराने स्वतःला समर्थ असल्यासारखे दाखवतात, तसेच हे देखील आहे, असे काही लोक म्हणतात. परंतु इतर काही लोक म्हणतात - ज्या कर्माचा हा विपाक पीडा देतो, जर त्याला अयोग्य प्रसंगी स्वतः विपाकात येण्याची संधी मिळाली, तर ते त्या व्यक्तीला अपायांमध्येच (दुर्गतीमध्ये) उत्पन्न करील. कारण ते कर्म बलवान होऊन उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहाने विपाकात येण्यास प्रवृत्त झाले आहे, म्हणून दुसरे कर्म त्याच्या विपाकाला बाधा आणणारे 'उपपीडक' ठरते. याच कारणासाठी येथे "बलवान कर्माने उत्पन्न झालेले" असे 'बलवान' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. कार्याच्या (कृत्याच्या) आधारेच या कर्मांची ही नावे आहेत, जसे की - उपपीडक, उपच्छेदक, जनक आणि उपस्तंभक; ही कर्माच्या उत्पत्तीसाठी कुशल कर्मांप्रमाणे उपस्तंभक (पोषक) नसतात. "पीळेत्वा" (पीडा देऊन) म्हणजे त्रास देऊन, अडथळा आणून, जसे उसाचा रस काढणारे यंत्र उसाला पिळून टाकते, तसे बाधा आणून. "निरोजं" म्हणजे निस्तेज (तेज नसलेले). "नियूसं" म्हणजे निरस (रस नसलेले). "कसतं" म्हणजे निस्सार (सार नसलेले). "परिस्सयं" म्हणजे उपद्रव (संकट).

ဣဒါနိ ပရိဿယဿ ဥပနယနာကာရံ ဒဿေန္တေန တတ္ထ, ‘‘ဒါရကဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဘောဂါနံ ဝိနာသနာကာရံ ဒဿေတုံ, ပုန ‘‘ဒါရကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုမ္ဘဒေါဟနာတိ ကုမ္ဘပူရခီရာ. ဂေါမဏ္ဍလေတိ ဂေါယူထေ.

आता उपद्रव (संकट) येण्याचा प्रकार दाखवताना तेथे "दारकस्स" (बालकाचे) इत्यादी सांगून, भोगांच्या (संपत्तीच्या) नाशाचा प्रकार दाखवण्यासाठी पुन्हा "दारकस्स" इत्यादी म्हटले आहे. "कुम्भदोhना" म्हणजे घागर भरून दूध देणाऱ्या (गाई). "गोमण्डले" म्हणजे गाईंच्या कळपात.

အဋ္ဌုသဘဂမနံ [Pg.374] ကတွာတိ အဋ္ဌဥသဘပ္ပမာဏံ ပဒေသံ ပစ္စတ္ထိကံ ဥဒ္ဒိဿ ဓနုဂ္ဂဟော အနုယာယိံ ကတွာ. တန္တိ သရံ. အညောတိ ပစ္စတ္ထိကော. တတ္ထေဝ ပါတေယျ အစ္စာသန္နံ ကတွာ သရဿ ခိတ္တတ္တာ. ဝါဠမစ္ဆောဒကန္တိ မကရာဒိဝါဠမစ္ဆဝန္တံ ဥဒကံ.

"अट्ठुसभगमनं कत्वा" (आठ उसभ अंतर जाऊन) म्हणजे आठ उसभ (एक प्राचीन मोजमाप) प्रमाणाच्या प्रदेशात शत्रूला उद्देशून धनुर्धराने त्याचा पाठलाग करून. "तं" म्हणजे त्या बाणाला. "अञ्ञो" म्हणजे दुसरा शत्रू. "तत्थेव पातेय्य" (तेथेच पाडावे) म्हणजे बाण अत्यंत जवळून मारल्यामुळे तेथेच पाडावे. "वाळमच्छोदकं" म्हणजे मकर (मगर) इत्यादी हिंस्त्र मासे (जलचर) असलेले पाणी.

ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ ဇနကကမ္မံ နာမ ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဒါယိဘာဝတော, န ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တနိဗ္ဗတ္တကံ. ဘောဂသမ္ပဒါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာရောဂျသမ္ပဒါဒိ-ပရိဝါရသမ္ပဒါဒီနိ ဂဏှာတိ. န ဒီဃာယုကတာဒီနိ ဟိ အပ္ပာယုကတာသံဝတ္တနိကေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာနိ; အညံ ဒီဃာယုကတာကရဏေန ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ; န အတိဒုဗ္ဗဏ္ဏံ အပ္ပေသက္ခံ နီစကုလီနံ ဒုပ္ပညံ ဝါ ဝဏ္ဏဝန္တတာဒိဝသေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ’’တိအာဒိ, တံ ပန နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कर्म हे परिपूर्ण विपाक देणारे असल्यामुळे 'जनककर्म' (जनककम्म) म्हटले जाते, केवळ प्रवृत्ती-विपाक (पवत्तिविपाक) उत्पन्न करणारे नाही. 'भोगसंपदा' इत्यादी मधील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने आरोग्यसंपदा, परिवारसंपदा इत्यादींचे ग्रहण होते. कारण अल्पायुष्य देणाऱ्या कर्माने दीर्घायुष्य इत्यादी उत्पन्न होत नाही; इतर (कर्म) दीर्घायुष्य देण्याच्या कारणाने उपस्तंभन (मदत) करू शकते; परंतु अत्यंत कुरूप, अल्पप्रभावी, नीचकुलीन किंवा दुर्बुद्धी असलेल्याला वर्णसंपत्ती (सौंदर्य) इत्यादींच्या रूपाने उपस्तंभन करू शकत नाही. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल, “परंतु या प्रश्नाच्या उत्तरात” इत्यादी, ते केवळ उदाहरणादाखल म्हटले आहे असे समजावे.

ပုရိမာနီတိ ဥပပီဠကောပစ္ဆေဒကာနိ. ဥပပီဠကုပဃာတာ နာမ ကုသလဝိပါကပဋိဗာဟကာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒွေ အကုသလာနေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပတ္ထမ္ဘကံ ကုသလမေဝါတိ ဧတ္ထ ယထာ ဇနကံ ဥဘယသဘာဝံ, ဧဝံ ဣတရေသမ္ပိ ဥဘယသဘာဝတာယ ဝုစ္စမာနာယ န ကောစိ ဝိရောဓော. ဒေဝဒတ္တာဒီနဉှိ နာဂါဒီနံ ဣတော အနုပ္ပဝစ္ဆိတာနံ ပေတာဒီနဉ္စ နရကာဒီသု အကုသလကမ္မဝိပါကဿ ဥပတ္ထမ္ဘနုပပီဠနုပဃာတနာနိ န န သမ္ဘဝန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ယာ ဟေဋ္ဌာ ဗဟူသု အာနန္တရိယေသု ဧကေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကဿ ဣတရေသံ တဿ အနုဗလပ္ပဒါယိတာ ဝုတ္တာ, သာပိ သမတ္ထိတာ ဟောတိ. ယသ္မိဉှိ ကမ္မေ ကတေ ဇနကနိဗ္ဗတ္တံ ကုသလဖလံ ဝါ အကုသလဖလံ ဝါ ဗျာဓိဓာတုသမတာဒိနိမိတ္တံ ဝိဗာဓီယတိ, တမုပတ္ထမ္ဘကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ ဇာတိသမတ္ထဿ ပဋိသန္ဓိယံ ပဝတ္တိယဉ္စ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတိ, တံ ဇနကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ အညေန ဇနိတဿ ဣဋ္ဌဿ ဝါ အနိဋ္ဌဿ ဝါ ဖလဿ ဝိဗာဓာဝိစ္ဆေဒပစ္စယာနုပ္ပတ္တိယာ ဥပဗြူဟနပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ စ ဇနကသာမတ္ထိယာနုရူပံ ပရိဝုတ္တိစိရတရပဗန္ဓာ ဟောတိ, ဧတံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ. တထာ ယသ္မိံ ကတေ ဇနကနိဗ္ဗတ္တံ ကုသလဖလံ အကုသလဖလံ ဝါ ဗျာဓိဓာတုသမတာဒိနိမိတ္တံ ဝိဗာဓီယတိ, တံ ဥပပီဠကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ ဇနကသာမတ္ထိယဝသေန စိရတရပဗန္ဓာရဟမ္ပိ သမာနံ ဖလံ ဝိစ္ဆေဒကပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတိ, တံ ဥပဃာတကန္တိ အယမေတ္ထ သာရော.

‘पूर्वीचे’ म्हणजे उपपीडक आणि उपच्छेदक कर्मे. उपपीडक आणि उपघातक हे कुशल विपाकाचा विरोध करणारे असतात, या अभिप्रायाने “दोन अकुशलच आहेत” असे म्हटले आहे. “उपस्तंभक हे कुशलच आहे” येथे जसे जनक कर्म दोन्ही स्वभावांचे (कुशल आणि अकुशल) असते, तसेच इतरांचेही दोन्ही स्वभाव सांगितले असता काही विरोध नाही. कारण देवदत्त इत्यादी नाग इत्यादींना आणि येथून (पुण्य) न मिळालेल्या प्रेत इत्यादींना नरक इत्यादींमध्ये अकुशल कर्माच्या विपाकाचे उपस्तंभन, उपपीडन आणि उपघात होणे असंभाव्य नाही. आणि असे मानल्याने, खाली अनेक आनंतर्य कर्मांपैकी एकाने प्रतिसंधी ग्रहण केली असता, इतरांचे त्याला पाठबळ देणे जे सांगितले आहे, ते देखील सिद्ध होते. ज्या कर्माच्या केल्याने जनक कर्माने उत्पन्न झालेले कुशल फल किंवा अकुशल फल हे व्याधी, धातूंची विषमता इत्यादी कारणांमुळे बाधित होते, ते उपस्तंभक कर्म होय. ज्या कर्माच्या केल्याने जातीमध्ये समर्थ अशा प्रतिसंधीमध्ये आणि प्रवृत्तीमध्ये विपाक आणि cutत्तारूपांची (कर्मज रूपांची) उत्पत्ती होते, ते जनक कर्म होय. ज्या कर्माच्या केल्याने, दुसऱ्याने उत्पन्न केलेल्या इष्ट किंवा अनिष्ट फलाला बाधा किंवा विच्छेद न होण्याच्या प्रत्ययांच्या प्राप्तीने आणि वृद्धी करणाऱ्या प्रत्ययांच्या उत्पत्तीने, जनक कर्माच्या सामर्थ्यानुसार प्रवृत्ती दीर्घकाळ टिकून राहते, ते उपस्तंभक कर्म होय. तसेच, ज्या कर्माच्या केल्याने जनक कर्माने उत्पन्न झालेले कुशल फल किंवा अकुशल फल हे व्याधी, धातूंची विषमता इत्यादी कारणांमुळे पीडित केले जाते, ते उपपीडक कर्म होय. आणि ज्या कर्माच्या केल्याने, जनक कर्माच्या सामर्थ्यामुळे दीर्घकाळ टिकण्यास योग्य असलेले देखील फल, विच्छेदक प्रत्ययांच्या उत्पत्तीने नष्ट केले जाते, ते उपघातक कर्म होय - हा येथे सारांश आहे.

တတ္ထာတိ [Pg.375] တေသု ကမ္မေသု. ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေနာတိ အာယုနော ဥပဃာတကကမ္မေန. သွာယမုပဃာတကဘာဝေါ ဒွိဓာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏာတိပါတိနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သက္ကောတိ ပါဏာတိပါတကမ္မုနာ သန္တာနဿ တထာဘိသင်္ခတတ္တာ. ယသ္မိဉှိ သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တံ, တဿ တေန အဘိသင်္ခတတာ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ တတ္ထေဝ တဿ ဝိပါကဿ ဝိနိဗန္ဓနတော. ဧတေန ကုသလဿ ကမ္မဿ အာယူဟနက္ခဏေယေဝ ပါဏာတိပါတော တာဒိသံ သာမတ္ထိယုပဃာတံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ, တတော ကမ္မံ အပ္ပဖလံ ဟောတိ. ‘‘ဒီဃာယုကာ’’တိအာဒိနာ ဥပဃာတသာမတ္ထိယေန ခေတ္တေ ဥပ္ပန္နသဿံ ဝိယ ဥပပတ္တိနိယာမကာ ဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. ဥပပတ္တိ နိယတဝိသေသေ ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသေ ကရောန္တေ ဧဝ ကုသလကမ္မေ အာကဍ္ဎိယမာနပဋိသန္ဓိကံ ပါဏာတိပါတကမ္မံ အပ္ပာယုကတ္ထာယ နိယမေတီတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသန္ဓိမေဝ ဝါ နိယာမေတွာ အပ္ပာယုကံ ကရောတီ’’တိ. ပါဏာတိပါတစေတနာယ အစ္စန္တကဋုကဝိပါကတ္တာ သန္နိဋ္ဌာနစေတနာယ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ တဿာ အတ္ထဿ ခီဏာဘာဝတော; ဣတရေ ပန န တထာ ဘာရိယာတိ အာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗာ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ဣဓ ပန ယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တသဒိသံ, တံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘तेथे’ म्हणजे त्या कर्मांमध्ये. ‘उपच्छेदक कर्माने’ म्हणजे आयुष्याचा उपघात करणाऱ्या कर्माने. तो हा उपघातक भाव दोन प्रकारे मानला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “प्राणातिपाताने” इत्यादी म्हटले आहे. प्राणातिपात कर्माने संततीचे (चित्त-संततीचे) तशा प्रकारे अभिसंस्कृत झाल्यामुळे ते समर्थ होत नाही. कारण ज्या संततीमध्ये ते उत्पन्न झाले आहे, तिचे त्याच्याद्वारे अभिसंस्कृत होणे निश्चितच मानले पाहिजे, कारण तेथेच त्या विपाकाचा संबंध असतो. याद्वारे हे दर्शवले जाते की, कुशल कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणीच प्राणातिपात अशा प्रकारचा सामर्थ्याचा उपघात करतो, ज्यामुळे ते कर्म अल्पफळ देणारे होते. “दीर्घायुषी” इत्यादीद्वारे, उपघात सामर्थ्याने शेतात उत्पन्न झालेल्या पिकाप्रमाणे उत्पत्तीचे (उपपत्तीचे) नियमन करणारे धर्म आहेत, असे दर्शवले आहे. कुशल कर्माने विशिष्ट उत्पत्तीमध्ये विपाक देण्यास वाव दिला असता, खेचून आणलेल्या प्रतिसंधीचे प्राणातिपात कर्म अल्पायुष्यासाठी नियमन करते, म्हणून म्हटले आहे – “किंवा प्रतिसंधीचेच नियमन करून अल्पायुषी बनवते.” प्राणातिपाताच्या चेतनेचा अत्यंत कडू विपाक असल्यामुळे, निश्चित चेतनेने तो नरकात उत्पन्न होतो, कारण त्याचा तो अर्थ (सामर्थ्य) क्षीण झालेला नसतो; परंतु इतर (कर्मे) तशी गंभीर नसतात, म्हणून म्हटले आहे – “पूर्वी...पे... होते.” येथे जे पूर्वी सांगितल्यासारखे आहे, ते सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

မနုဿာမနုဿပရိဿယာတိ မာနုသကာ အမာနုသကာ စ ဥပဒ္ဒဝါ. ပုရတောတိ ပုဗ္ဗဒွါရတော. ပစ္ဆတောတိ ပစ္ဆိမဝတ္ထုတော. ပဝဋ္ဋမာနာတိ ပရိဇနဿ, ဒေဝတာနံ ဝါ ဒေသေန ပဝဋ္ဋမာနာ. ပရေဟီတိ ပုရာတနေဟိ ပရေဟိ. သမ္မုခီဘာဝန္တိ သာမိဘာဝဝသေန ပစ္စက္ခတ္တံ. အာဟရိတွာ ဒေန္တိ ဣဏာယိကာ. ကမ္မန္တာတိ ဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မာနိ. အပါဏာတိပါတကမ္မန္တိ ပါဏာတိပါတဿ ပဋိပက္ခဘူတံ ကမ္မံ; ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိဝသေန ပဝတ္တိတကမ္မန္တိ အတ္ထော. ဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကံ ဟောတိ ဝိပါကဿ ကမ္မသရိက္ခဘာဝတော. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ အပ္ပာယုကဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကေသု ကမ္မေသု ယထာဝုတ္တေန တံ သံဝတ္တနိကဝိဘာဝနနယေန.

‘मनुष्यामनुष्यपरिसय’ म्हणजे मानवी आणि अमानवी उपद्रव. ‘पुढून’ (पुरतो) म्हणजे पूर्व द्वाराकडून. ‘मागून’ (पच्छतो) म्हणजे मागील वास्तू किंवा भागाकडून. ‘प्रवृत्त होणारे’ (पवट्टमाना) म्हणजे सेवकांच्या किंवा देवतांच्या प्रेरणेने प्रवृत्त होणारे. ‘इतरांद्वारे’ (परेहि) म्हणजे जुन्या किंवा पूर्वीच्या इतरांद्वारे. ‘संमुख होणे’ (सम्मुखीभावं) म्हणजे स्वामीभावाच्या (मालकीच्या) रूपाने प्रत्यक्ष होणे. ‘आणून देतात’ म्हणजे कर्जदार (आणून देतात). ‘कर्मान्त’ (कम्मन्ता) म्हणजे व्यापार इत्यादी कामे. ‘अ-प्राणातिपात कर्म’ म्हणजे प्राणातिपाताच्या विरुद्ध असलेले कर्म; प्राणातिपातापासून विरती (विरती घेण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेले कर्म असा अर्थ आहे. विपाक हा कर्मासारखाच असल्यामुळे ते दीर्घायुष्य देणारे ठरते. ‘या पद्धतीने’ (इमिना नयेन) म्हणजे अल्पायुष्य आणि दीर्घायुष्य देणाऱ्या कर्मांच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या त्या परिणाम-स्पष्टीकरणाच्या पद्धतीने.

ဝိဟေဌနကမ္မာဒီနိပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ကောဓဣဿာမနကမစ္ဆေရထဒ္ဓအဝိဒ္ဒသုဘာဝဝသေန ပဝတ္တိတကမ္မာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တထေဝါတိ ယထာ ပါဏာတိပါတကမ္မံ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမာတိ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝဒမာနာနိ ဝိယ. ‘‘ယံ ယဒေဝါတိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ (ခု. ပါ. ၈.၁၀) ဝစနတော ယထာ သဗ္ဗကုသလံ သဗ္ဗာသံ သမ္ပတ္တီနံ ဥပနိဿယော, ဧဝံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သဗ္ဗာသံ ဝိပတ္တီနံ ဥပနိဿယောတိ, ‘‘ဥပပီဠနေန နိဗ္ဘောဂတံ အာပါဒေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ[Pg.376]. တထာ ဟိ ပါဏာတိပါတကမ္မဝသေနပိ အယံ နယော ဒဿိတော. အဝိဟေဌနာဒီနီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အက္ကောဓန-အနိဿာမန-ဒါန-အနတိမာန-ဝိဒ္ဒသုဘာဝေန ပဝတ္တကမ္မာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

‘विहेठन (पीडा देणारे) कर्म इत्यादी देखील’ यामधील ‘देखील’ (पि) शब्दाने क्रोध, ईर्ष्या, मान, मत्सर, स्तब्धता (ताठरपणा) आणि अज्ञान यांच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांचा संग्रह होतो. ‘तसेच’ (तथेव) म्हणजे जसे प्राणातिपात कर्म अर्थाच्या दृष्टीने असे बोलते असे म्हटले आहे, तसेच ते बोलत असल्यासारखेच आहे. “ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते” (खुद्दकपाठ ८.१०) या वचनानुसार, जसे सर्व कुशल कर्म हे सर्व संपत्तींचे उपनिषय (कारण) आहे, तसेच सर्व अकुशल कर्म हे सर्व विपत्तींचे उपनिषय आहे, म्हणून “उपपीडनाने भोगरहित करून” इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्राणातिपात कर्माच्या प्रभावाने देखील हाच नियम दर्शवला गेला आहे. ‘अ-विहेठन (पीडा न देणे) इत्यादी’ येथे ‘इत्यादी’ (आदि) शब्दाने अक्रोध, अनूर्षा (ईर्ष्या न करणे), दान, अनतिमान (नम्रता) आणि ज्ञानभावाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांचा संग्रह होतो.

၂၉၃. ဣဿာ မနော ဧတဿာတိ ဣဿာမနကောတိ အာဟ ‘‘ဣဿာသမ္ပယုတ္တစိတ္တော’’တိ. ဥပက္ကောသန္တောတိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တော. ဣဿံ ဗန္ဓတီတိ ဣဿံ အနုဗန္ဓတိ ဣဿာသဟိတမေဝ စိတ္တံ အနုပဝတ္တေတိ. အပ္ပေသက္ခောတိ အပ္ပာနုဘာဝေါ အပ္ပညာတော. တေနာဟ ‘‘န ပညာယတီ’’တိ. သာ ပနဿ အပ္ပာနုဘာဝတာ ပရိဝါရာဘာဝေန ပါကဋာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပပရိဝါရော’’တိ.

२९३. ‘ज्याचे मन ईर्ष्यायुक्त आहे तो ईर्ष्यामना’ म्हणून म्हटले आहे – “ईर्ष्यायुक्त चित्त असलेला”. ‘उपकोसंतो’ (निंदा करणारा) म्हणजे आक्रोशाच्या (शिवीगाळीच्या) कारणांनी आक्रोश (निंदा) करणारा. ‘ईर्ष्या बांधतो’ म्हणजे ईर्षेचा अनुबंध करतो, ईर्षायुक्त चित्ताचीच अनुवृत्ती करतो. ‘अल्पेशख्य’ (अप्पेसक्खो) म्हणजे अल्प प्रभाव असलेला, अप्रसिद्ध. म्हणूनच म्हटले आहे – “ओळखला जात नाही” (प्रसिद्ध नसतो). आणि त्याचा तो अल्प प्रभाव परिवाराच्या (अनुयायांच्या) अभावामुळे स्पष्ट होतो, म्हणून म्हटले आहे – “अल्प परिवार असलेला”.

၂၉၄. မစ္ဆရိယဝသေန န ဒါတာ ဟောတီတိ သဗ္ဗသော ဒေယျဓမ္မဿ အဘာဝေန န ဒါတာ န ဟောတိ. အမစ္ဆရီ ဟိ ပုဂ္ဂလော သတိ ဒေယျဓမ္မေ ယထာရဟံ ဒေတိယေဝ.

२९४. ‘मत्सरामुळे (कंजूषपणामुळे) दाता होत नाही’ याचा अर्थ असा नाही की देय वस्तूच्या (दान देण्याच्या वस्तूच्या) पूर्ण अभावामुळे तो दाता होत नाही. कारण अमत्सरी (कंजूष नसलेला) मनुष्य देय वस्तू असताना योग्य प्रकारे दान देतोच.

၂၉၅. အဘိဝါဒေတဗ္ဗံ ခေတ္တဝသေန မတ္ထကပ္ပတ္တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဗုဒ္ဓံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညေပိ မာတုပိတုဇေဋ္ဌဘာတရာဒယော အဘိဝါဒနာဒိအရဟာ သန္တိ, တေသု ထဒ္ဓါဒိဝသေန ကရဏံ နီစကုလသံဝတ္တနိကမေဝ. န ဟိ ပဝတ္တေ သက္ကာ ကာတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တေန ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိနော ကမ္မဿ ဝိသယော ဧသောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိမေဝ ပနာ’’တိအာဒိ.

२९५. अभिवादन करण्यास योग्य असलेल्या क्षेत्राच्या दृष्टीने सर्वोच्च स्थिती दर्शवण्यासाठी, 'बुद्धं वा' (बुद्धाला किंवा) इत्यादी म्हटले आहे। इतरही माता, पिता, ज्येष्ठ बंधू इत्यादी अभिवादनास पात्र आहेत, त्यांच्याविषयी उद्धटपणा इत्यादी करणे हे नीच कुळात जन्म देणारेच ठरते। कारण प्रवृत्तीमध्ये (विपाकाच्या वेळी) ते बदलणे शक्य नाही, असा संबंध आहे। याद्वारे प्रवृत्ती-विपाक देणाऱ्या कर्माचा हा विषय आहे, असे दर्शवितात। म्हणूनच 'पटिसन्धिमेव पना' (परंतु प्रतिसंधीलाच) इत्यादी म्हटले आहे।

၂၉၆. အပရိပုစ္ဆနေနာတိ အပရိပုစ္ဆာမတ္တေန နိရယေ န နိဗ္ဗတ္တတိ; အပရိပုစ္ဆာဟေတု ပန ကတ္တဗ္ဗာကရဏာဒီဟိ သိယာ နိရယနိဗ္ဗတ္တီတိ ပါဠိယံ, ‘‘န ပရိပုစ္ဆိတာ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပရိပုစ္ဆကော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသီတိ ဒေသနံ ယထာနုသန္ဓိနိဋ္ဌာနံ ပါပေသိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

२९६. 'अपरीपुच्छनेन' (न विचारण्याने) म्हणजे केवळ न विचारण्यानेच नरकात उत्पन्न होत नाही; परंतु न विचारण्याच्या कारणाने, कर्तव्य न करणे इत्यादींमुळे नरकात उत्पत्ती होऊ शकते, हे पाळीमध्ये 'न परिपुच्छिता होती' (विचारले जात नाही) इत्यादींद्वारे दर्शविताना, 'अपरीपुच्छको पना' (परंतु न विचारणारा) इत्यादी म्हटले आहे। 'यथानुसन्धिं पापेसि' म्हणजे देशनेला योग्य अनुसंधानाच्या (संबंधाच्या) समाप्तीपर्यंत पोहोचवले। उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे।

စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली।

၆. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना (महाकम्मविभङ्ग सूत्राचे वर्णन)

၂၉၈. ကမ္မဿ မောဃဘာဝေါ နာမ ဖလေန တုစ္ဆတာ ဖလာဘာဝေါတိ အာဟ – ‘‘မောဃန္တိ တုစ္ဆံ အဖလ’’န္တိ. တထံ ဘူတန္တိ သစ္စသဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. ပရိဗ္ဗာဇကော [Pg.377] ပန ‘‘သစ္စ’’န္တိ ဣမိနာ တမေဝ သဖလန္တိ ဝဒတိ. သဖလဉှိ ကမ္မံ သတ္ထု အဘိမတမနောကမ္မန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒဉ္စ ‘‘မောဃံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနံ. တံ ဂဟေတွာတိ ပရမ္ပရာယ ဂဟေတွာ. ဧသာတိ ပေါတလိပုတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော. အဘိသညာနိရောဓကထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သာပိ ဟိ တိတ္ထိယာနံ အန္တရေ ပါကဋာ ဇာတာတိ. ထေရောတိ သမိဒ္ဓိတ္ထေရော. ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, တတော စ အညထာဝ ဒေါသာရောပနဘယေန ဂဟေတွာ တတော ဘဂဝန္တံ ထေရော ရက္ခတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပရိဗ္ဗာဇကော, ‘‘ပရိရက္ခိတဗ္ဗံ မညိဿတီ’’တိ အဝေါစာတိ အာဟ – ‘‘ပရိရက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဂရဟတော မောစနေန ရက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. သဉ္စေတနာ အဿ အတ္ထီတိ သဉ္စေတနိကံ. ကမ္မန္တိ သဉ္စေတနိကဿပိ ကမ္မဿ အတ္တနော သမယေ ဣစ္ဆိတတ္တာ ပရိဗ္ဗာဇကေန ဝုတ္တံ.

२९८. कर्माचा मोघभाव म्हणजे फळाने शून्य असणे, फळ नसणे, म्हणून म्हटले आहे – 'मोघं म्हणजे तुच्छ, निष्फळ'। 'तथं भूतं' याद्वारे 'सच्च' (सत्य) या शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे। परंतु परिव्राजक 'सच्चं' या शब्दाने त्यालाच सफळ म्हणतो। कारण सफळ कर्म हे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) अभिप्रेत असलेले मनोकर्म आहे, असा अभिप्राय आहे। आणि हे 'मोघं कायकम्मं' (निष्फळ कायकर्म) इत्यादी वचन आहे। 'तं गहेत्वा' म्हणजे परंपरेने ग्रहण करून। 'एसो' म्हणजे हा पोतलिपुत्त परिव्राजक होय। तो अभिसंज्ञानिरोध कथेचा संदर्भ देऊन बोलतो। कारण ती देखील तीर्थिक लोकांमध्ये प्रसिद्ध झाली होती। 'थेरो' म्हणजे समिद्धि थेर। जसे भगवंतांनी सांगितले आहे, त्यापेक्षा वेगळा अर्थ लावून दोषारोप करण्याच्या भयाने ग्रहण करून, थेर भगवंतांचे रक्षण करत आहेत, या अभिप्रायाने परिव्राजकाने 'parirakkhitabbaṃ maññissatī' (रक्षण करावे असे मानतील) असे म्हटले, म्हणून सांगितले – 'परिरक्खितब्बं म्हणजे निंदेपासून मुक्त करून रक्षण करणे'। ज्याला संचेतना (चेतना) आहे ते 'संचेतनिक' होय। 'कम्मं' म्हणजे संचेतनिक कर्माची देखील आपल्या सिद्धांतात इच्छा असल्यामुळे परिव्राजकाने असे म्हटले आहे।

သင်္ခတသင်္ခါရတာယ ရူပမေဝ ‘‘တိလမတ္တမ္ပိ သင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘မံသစက္ခုနာဝ ပဿတီ’’တိ. သမာဂမဒဿနံ သန္ဓာယာတိ ကတ္ထစိပိ တဿ ဒဿနံ သန္ဓာယ, န ပရိညာဒဿနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုတော ပနေဝရူပံ ကထာသလ္လာပ’’န္တိ.

संस्कृत-संस्कारत्वामुळे रूपालाच 'तिळमात्रही संस्कार' असे म्हटले आहे। म्हणूनच म्हटले आहे – 'मांसचक्षूनेच पाहतो'। 'समागमदस्सनं सन्धाय' म्हणजे कुठेही त्याच्या दर्शनाचा संदर्भ घेऊन, परिज्ञा-दर्शनाचा (पूर्ण ज्ञानाचा) नव्हे। म्हणूनच भगवंतांनी विचारले – 'कुतो पनेवरूपं कथासल्लापं' (असा संभाषणाचा प्रसंग कुठून आला)?

၂၉၉. ဝဋ္ဋဒုက္ခန္တိ သံသာရဒုက္ခံ. ကိလေသဒုက္ခန္တိ ကိလေသသမ္ဘဝရာဂပရိဠာဟဒုက္ခံ. သင်္ခါရဒုက္ခန္တိ ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တဒုက္ခံ. သစေ ဘာသိတံ ဘဝေယျာတိ ဣမံ ဤဒိသံ ဒုက္ခံ သန္ဓာယ အာယသ္မတာ သမိဒ္ဓိနာ ဘာသိတံ သိယာ နု ဘဂဝါ, အဝိဘဇိတွာ ဗျာကရဏံ ယုတ္တမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

२९९. 'वट्टदुक्खं' म्हणजे संसारदुःख। 'किलेसदुक्खं' म्हणजे क्लेशांमुळे उत्पन्न होणारे राग-परितापजन्य दुःख। 'सङ्खारदुक्खं' म्हणजे जे अनित्य आहे ते दुःख, असे सांगितलेले दुःख। 'सचे भासितं भवेय्य' म्हणजे अशा प्रकारच्या दुःखाचा संदर्भ घेऊन जर आयुष्यमान समिद्धीने सांगितले असते, तर भगवंतांनी त्याचे वर्गीकरण न करता उत्तर देणे योग्यच झाले असते, असा अभिप्राय आहे।

၃၀၀. ဥမ္မင်္ဂန္တိ ဥမ္မုဇ္ဇနံ, ကထာမုဠှေန အန္တရာ အညာဏဝိသယပဉှာ ဥမ္မင်္ဂံ. တေနာဟ – ‘‘ပဉှာဥမ္မင်္ဂ’’န္တိ နေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသယန္တိ? ကာမဉ္စေတံ န ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသယံ, ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍဉာဝိသယံ ပန သိယာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အဓိပ္ပာယေနေဝါတိ ဥဒါယိတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေနေဝ ဂယှမာနေန တံ အယောနိယော ဥမ္မုဇ္ဇနံ အညာသိ. သန္နိသီဒိတုံ ပုဗ္ဗေ နိသိန္နာကာရေန သန္နိသီဒိတုံ န သက္ကောတိ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန အနဘိသင်္ခတဿေဝ အတ္ထဿ ကထိတတ္တာ, ‘‘ယံ အဘူတံ, တဒေဝ ကထေဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိဿတီ’’တိ. တိဿော ဝေဒနာ ပုစ္ဆိတာ, ‘‘ကိံ သော ဝေဒိယတီ’’တိ အဝိဘာဂေန ဝေဒိယမာနဿ ဇာတိတတ္တာ. သုခါယ ဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနိယံ. တေနာဟ [Pg.378] – ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. သေသေသူတိ, ‘‘ဒုက္ခဝေဒနိယ’’န္တိအာဒီသု.

३००. 'उम्मङ्गं' म्हणजे वर येणे (उन्मज्जन), संभाषणाच्या गोंधळात मध्येच अज्ञानाच्या विषयातील प्रश्न उपस्थित करणे म्हणजे 'उम्मङ्ग' होय। म्हणूनच म्हटले आहे – 'पञ्हाउम्मङ्गं' (प्रश्नांचे उन्मज्जन)। 'नेव दिब्बचक्खुना' (दिव्यचक्षूने नाहीच) असे का म्हटले आहे? कारण ते अयोग्य रीतीने वर येणे दिव्यचक्षूचा विषय नाही काय? जरी ते दिव्यचक्षूचा विषय नसले, तरी दिव्यचक्षूच्या साहाय्यक ज्ञानाचा विषय असू शकते, म्हणून तसे म्हटले आहे। 'अधिप्पायेनेव' म्हणजे उदायी थेरांच्या अभिप्रायानेच ग्रहण केल्यामुळे ते अयोग्य उन्मज्जन समजले। 'सन्निसिदीतुं' म्हणजे पूर्वी बसल्याप्रमाणे शांतपणे बसू शकत नाही। समिद्धि थेरांनी असंस्कृत (अकल्पित) अर्थाचेच कथन केल्यामुळे, 'जे असत्य आहे, तेच तो सांगेल' असे म्हटले आहे। म्हणूनच म्हटले आहे – 'अयोनिसो उम्मुज्जिस्सति' (अयोग्य रीतीने वर येईल)। तीन वेदना विचारल्या आहेत, 'तो काय अनुभवतो?' असे वर्गीकरण न करता विचारल्यामुळे अनुभवणाऱ्याची उत्पत्ती होते। सुखकारक वेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते 'सुखवेदनीय' होय। म्हणूनच म्हटले आहे – 'सुखवेदनेसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेले'। 'सेसेसु' म्हणजे 'दुःखवेदनीय' इत्यादी इतर शब्दांमध्ये।

ဟေဋ္ဌာ တိကဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧတ္ထ, ‘‘ကုသလတော’’တိ အဓိကာရတော ရူပါဝစရကုသလတော ဟေဋ္ဌာ တိကဇ္ဈာနစေတနာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ကာမာဝစရရူပါဝစရသုခဝေဒနိယကမ္မေသု. အဒုက္ခမသုခမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သုခမ္ပီတိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ.

'हेट्टा तिकज्झानचेतना' (खालील तीन ध्यानांची चेतना) येथे, 'कुसलतो' (कुशलाच्या) या अधिकारावरून रूपावचर कुशलाच्या खालील तीन ध्यानांची चेतना असा अर्थ आहे। 'एत्थ' म्हणजे या कामावचर आणि रूपावचर सुखवेदनीय कर्मांमध्ये। 'अदुक्खमसुखम्पि' (अदुःख-असुख देखील) यातील 'पि' (देखील) शब्दाने इष्ट आलंबनामध्ये 'सुख देखील' या अर्थाचा संग्रह केला जातो।

ယဒိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တတော အညတ္ထ အဒုက္ခမသုခံ ဇနေတိ, အထ ကသ္မာ, ‘‘ဒုက္ခဿေဝ ဇနနတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘သာ ပန ဝေဒနာ’’တိအာဒိ.

जर कायद्वारातून प्रवृत्त होण्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी अदुःख-असुख उत्पन्न करते, तर मग 'दुःखाचीच उत्पत्ती करत असल्यामुळे' असे का म्हटले आहे? म्हणून सांगितले – 'सा पना वेदना' (परंतु ती वेदना) इत्यादी।

စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧတ္ထ အရူပါဝစရကုသလစေတနာတိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ‘‘ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိ ဧတ္ထ ယထာလာဘဂ္ဂဟဏဝသေန မနသာ သုခဝေဒနိယံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယန္တိ အယမတ္ထော အရူပါဝစရကုသလေပိ လဗ္ဘတီတိ သုခမ္ပိ ဇနေတိ ဥက္ကဋ္ဌဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တနိဗ္ဗတ္တနတော, အယဉ္စ နယော ဟေဋ္ဌာ, ‘‘အဒုက္ခမသုခမ္ပီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပုဗ္ဗေ ပရိယာယတော ဒုက္ခဝေဒနာ ဝုတ္တာ, သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ ဣဒါနိ နိပ္ပရိယာယတော ပုန ဒဿေတုံ, ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧတ္ထ ဒုက္ခဝေဒနိယံ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝဋ္ဋတီတိ. ဧတဿာတိ ဒုက္ခဝေဒနိယဿ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ယုဇ္ဇမာနတ္တာ ဧတဿ ဝသေန သဗ္ဗံ သုခဝေဒနိယံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယဉ္စ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

'चतुत्थज्झानचेतना' (चौथ्या ध्यानाची चेतना) येथे अरूपावचर कुशल चेतना असेही म्हटले पाहिजे। कारण जसे 'कायेन वाचाय मनसा' (काया, वाचा आणि मनाने) येथे जसे प्राप्त होईल तसे ग्रहण करण्याच्या नियमाने, मनाने सुखवेदनीय आणि अदुःख-असुखवेदनीय असा हा अर्थ अरूपावचर कुशलामध्येही प्राप्त होतो, म्हणून ते सुखही उत्पन्न करते; कारण उत्कृष्ट ज्ञानसंप्रयुक्त कुशलाच्या सोळा विपाकचित्तांची उत्पत्ती होते। हाच नियम खाली 'अदुक्खमसुखम्पि' येथेही सांगावा। पूर्वी पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) दुःखवेदना सांगितली होती, कारण ही सुत्तन्त-वर्णना आहे; आता निष्पर्यायाने (प्रत्यक्षपणे) पुन्हा दर्शवण्यासाठी 'अपि च' (आणि आणखी) इत्यादी म्हटले आहे। त्यामुळे येथे दुःखवेदनीय हे प्रवृत्तीच्या वशानेच योग्य ठरते। 'एतस्स' म्हणजे दुःखवेदनीयाच्या प्रवृत्तीच्या वशानेच जुळत असल्यामुळे, याच्या वशाने सर्व सुखवेदनीय आणि अदुःख-असुखवेदनीय देखील प्रवृत्तीच्या वशानेच सांगणे योग्य ठरते।

အာလယောတိ အဘိရုစိ. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏန္တိ မဟတိ ကမ္မဝိဘဇနေ ဉာဏံ, မဟန္တံ ဝါ ကမ္မဝိဘဇနဉာဏံ. ဘာဇနံ နာမ နိဒ္ဒေသော, အယံ ပန ဥဒ္ဒေသောတိ ကတွာ အာဟ – ‘‘ကတမေ စတ္တာရော…ပေ… မာတိကာဋ္ဌပန’’န္တိ.

'आलयो' म्हणजे अभिरुची। 'महाकम्मविभङ्गञाणं' म्हणजे मोठ्या कर्म-विभाजनातील ज्ञान, किंवा मोठे कर्म-विभाजन ज्ञान। 'भाजनं' म्हणजे निर्देश (विस्तृत वर्णन), परंतु हा उद्देश (संक्षिप्त मांडणी) आहे असे मानून म्हटले आहे – 'कतमे चत्तारो...पे... मातिकाट्ठपनं' (कोणते चार...पे... मातृका-स्थापना) इत्यादी।

၃၀၁. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ အဘာဇနဘာဝတော, ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအဇ္ဈာသယာနုသန္ဓီသု စ အနန္တောဂဓတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဣဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဓ, ‘‘ပါဏာတိပါတိံ အဒိန္နာဒါယိ’’န္တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝုတ္တံ ကမ္မဝိဘင်္ဂံ အာရဗ္ဘ. ဣမံ ပစ္စယံ လဘိတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒံ ဒဿနံ ဂဏှန္တီတိ ဣဒံ, ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော, ပါပကာနိ ကမ္မာနိ, နတ္ထိ ကိရ, ဘော, ပါပကာနိ ကမ္မာနီ’’တိ စ အာဒီနိ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာဝိယ ဒိဋ္ဌမတ္တေ ဧဝ ဌတွာ အစိတ္တကဒဿနဉ္စ ဂဏှန္တိ. ဝီရိယံ ကိလေသာနံ အာတာပနဝသေန အာတပ္ပံ, တဒေဝ ပဒဟဝသေန ပဓာနံ, [Pg.379] ပုနပ္ပုနံ ယုဉ္ဇနဝသေန အနုယောဂေါ, တထာ ဘာဝနာယ နပ္ပမဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အပ္ပမာဒေါ, သမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ ဧတေနာတိ သမ္မာမနသိကာရောတိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ပဉ္စပိ ဝီရိယဿေဝ နာမာနီ’’တိ အာဟ. အပ္ပမာဒေါ ဝါ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော. ယသ္မိံ မနသိကာရေ သတိ တဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဣဇ္ဈတိ, အယမေတ္ထ သမ္မာမနသိကာရောတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စေတောသမာဓိန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏသဟဂတံ စိတ္တသမာဓိံ. တေနာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုသမာဓိ’’န္တိ. အညထာတိ အကုသလကမ္မကရဏတော အညထာ, တံ ပန ကုသလကမ္မကရဏံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ယေ ဒဿန္နံ ကုသလာနံ ကမ္မပထာနံ ပူရိတတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိထာမေနာတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဒိဋ္ဌိဗလေန. ဒိဋ္ဌိပရာမာသေနာတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရာမာသေန. အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ အဓိဋ္ဌာယ အဘိနိဝိသိတွာ. အာဒိယိတွာတိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဟေတွာ. ဝေါဟရတီတိ အတ္တနော ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ပရေသံ ဒီပေန္တော ဝေါဟရတိ.

३०१. हा स्वतंत्र अनुसंधि (संबंध) आहे, कारण यथा-उद्दिष्ट 'महाकम्मविभंगज्ञाना'चे हे भाजन (पात्र) नाही, आणि प्रश्न-अनुसंधि व आशय-अनुसंधि यामध्ये त्याचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "इदं हि" (हेच) इत्यादी. 'याला आलंबन करून' म्हणजे येथे, "प्राणातिपाती, अदिन्नादायी" (जीवहिंसा करणारा, चोरी करणारा) इत्यादी पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या आधारे) सांगितलेल्या कम्मविभंगाला आरंभ करून (उद्देशून). 'हा प्रत्यय (कारण) मिळवून' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'हे दर्शन ग्रहण करतात' म्हणजे, "अहो, पापकर्मे आहेत; अहो, पापकर्मे नाहीत" इत्यादी, हत्ती पाहणाऱ्या अंधांप्रमाणे केवळ पाहिलेल्या गोष्टीवरच थांबून, अचित्तक (अविचाराचे) दर्शन ग्रहण करतात. क्लेशांना तप्त करण्याच्या अर्थाने वीर्य हे 'आतप्प' (तप) आहे, तेच प्रयत्न करण्याच्या अर्थाने 'प्रधान' (प्रयत्न) आहे, पुन्हा पुन्हा जोडण्याच्या अर्थाने 'अनुयोग' आहे, तसेच ज्याच्याद्वारे भावनेत प्रमाद केला जात नाही तो 'अप्पमाद' (अप्रमाद) आहे, आणि ज्याच्याद्वारे योग्य प्रकारे (योनीशः) मनसिकार केला जातो तो 'सम्मामनसिकार' (सम्यक् मनसिकार) म्हटला जातो, या अभिप्रायाने "हे पाचही वीर्याचेच नाव आहे" असे म्हटले आहे. किंवा अप्रमाद म्हणजे सतीचा (स्मृतीचा) अविरोध (सतत जागृत राहणे) होय. ज्या मनसिकाराच्या अस्तित्वाने त्याचे दिव्यचक्षुज्ञान सिद्ध होते, तो येथे 'सम्मामनसिकार' आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. 'चेतोसमाधी' म्हणजे दिव्यचक्षुज्ञानाने युक्त असलेली चित्तसमाधी. म्हणूनच "दिव्यचक्षुसमाधी" असे म्हटले आहे. 'अन्यथा' म्हणजे अकुशल कर्म करण्यापेक्षा वेगळे, आणि ते कुशल कर्म करणे असते, म्हणून म्हटले आहे - "ज्या दहा कुशल कम्मपथांच्या पूर्णतेमुळे". 'दृष्टिबलाने' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने, दृष्टीच्या बळाने. 'दृष्टिपरामर्शाने' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने धम्मस्वभावाचे उल्लंघन करून आसक्तीने ग्रहण करणे. 'अधिष्ठान करून' म्हणजे "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असे ठरवून, त्यात अभिनिवेश (आग्रह) धरून. 'ग्रहण करून' म्हणजे दृढपणे पकडून. 'व्यवहार करतो' म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेले मत इतरांना दाखवून देत व्यवहार करतो (बोलतो).

၃၀၂. တတြာနန္ဒာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. ဣဒမ္ပီတိ ဣဒံ ဝစနံ. ‘‘တတြာနန္ဒာ’’တိ ဧဝမာဒိဝစနမ္ပီတိ အတ္ထော. န မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ ဘာဇနံ တဿ အနိဒ္ဒေသဘာဝတော. အဿာတိ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ မာတိကာဋ္ဌပနမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝသေန အနုညာတဗ္ဗဿ စ ဒဿနဝသေန ဥဒ္ဒေသဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧတ္ထ ပနာတိ ‘‘တတြာနန္ဒာ’’တိအာဒိပါဌေ. ဧတေသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနန္တိ ဧတေသံ ဟေဋ္ဌာ စတူသုပိ ဝါရေသု အာဂတာနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ. ဧတ္တကာတိ ဧကစ္စိယာ သစ္စဂိရာ. အနုညာတာတိ အနုဇာနိတာ. အနနုညာတာတိ ပဋိက္ခေပိတာ. ဣဓ အနနုညာတမုခေန ဒီပိတံ အနနုညာတဘာဝမတ္တံ. တတြာနန္ဒာတိအာဒိကေ တတြာတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တေသု စတူသု သမဏဗြာဟ္မဏေသူ’’တိ အာဟ. ဣဒံ ဝစနံ ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော…ပေ… ဝိပါကော’’တိ ဣဒံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အဿာတိ တထာဝါဒိနော သမဏဗြာဟ္မဏဿ. အညေနာကာရေနာတိ ‘‘ယော ကိရ, ဘော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တကာရဏတော အညေန ကာရဏေန. ဒွီသု ဌာနေသူတိ ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော…ပေ… ဝိပါကော’’တိ စ, ‘‘အပါယံ…ပေ… နိရယံ ဥပပန္န’’န္တိ စ ဣမေသု [Pg.380] ဒွီသု ပါဌပဒေသေသု. အနုညာတာ တဒတ္ထဿ အတ္ထိဘာဝတော. တီသု ဌာနေသူတိ ‘‘ယော ကိရ, ဘော…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ’’, ‘‘ယမ္ပိ သော…ပေ… တေ သဉ္ဇာနန္တိ’’, ‘‘ယမ္ပိ သော ယဒေဝ…ပေ… မောဃမည’’န္တိ ဣမေသု တီသု ပါဌပဒေသေသု. အနနုညာတာ တဒတ္ထဿာနေကန္တိကတ္တာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော စ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အညထာ ဟိ, အာနန္ဒ, တထာဂတဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ’’န္တိ. ယထာ တေ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ ပဒေသဉာဏသမဏဗြာဟ္မဏာ ကမ္မဝိဘင်္ဂံ သဉ္ဇာနန္တိ, တတော အညထာဝ သဗ္ဗသော ပဟီနဝိပလ္လာသဿ တထာ အာဂမနာဒိအတ္ထေန တထာဂတဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော.

३०२. "तत्रानन्द" (तेथे, हे आनंदा!) यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. 'हे सुद्धा' म्हणजे हे वचन. "तत्रानन्द" इत्यादी वचनाचाही हाच अर्थ आहे. हे महाकम्मविभंगज्ञानाचे भाजन (पात्र) नाही, कारण त्याचे येथे सविस्तर वर्णन (निर्देश) नाही. 'याचे' म्हणजे महाकम्मविभंगज्ञानाची केवळ मातृका (उद्देश/सूची) स्थापित करणे आणि दिव्यचक्षू असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या संदर्भात जे मान्य करण्याजोगे आहे, ते दाखवण्याच्या दृष्टीने हा केवळ उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे तर" इत्यादी. त्यामध्ये 'येथे तर' म्हणजे "तत्रानन्द" इत्यादी पाठात. 'या दिव्यचक्षू असलेल्यांच्या' म्हणजे खालील चारही प्रसंगांत आलेल्या दिव्यचक्षू असलेल्यांच्या. 'एवढेच' म्हणजे काही अंशी सत्य वचन. 'अनुज्ञात' म्हणजे मान्य केलेले. 'अननुज्ञात' म्हणजे नाकारलेले (अमान्य केलेले). येथे अननुज्ञात (अमान्य) करण्याच्या मुखाने केवळ अमान्य असण्याचा भाव दर्शवला आहे. "तत्रानन्द" इत्यादीमध्ये 'तत्र' हा निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग आहे, हे दर्शवताना "त्या चार श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये" असे म्हटले आहे. "अहो, (कर्म आणि कर्माचा) विपाक आहे... पे..." हे वचन असे म्हटले आहे. 'त्याचे' म्हणजे तसे बोलणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणाचे. 'दुसऱ्या कारणाने' म्हणजे "जो खरोखर, अहो..." इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या कारणापेक्षा वेगळ्या कारणाने. 'दोन ठिकाणी' म्हणजे "अहो, विपाक आहे... पे..." आणि "अपाय... पे... निरयात उत्पन्न झाला" या दोन पाठपदांमध्ये. 'अनुज्ञात' (मान्य) आहे, कारण त्याचा अर्थ सत्य आहे. 'तीन ठिकाणी' म्हणजे "जो खरोखर, अहो... पे... निरयात उत्पन्न होतो", "जे तो... पे... ते जाणतात", "जे तो जे काही... पे... इतर सर्व व्यर्थ आहे" या तीन पाठपदांमध्ये. 'अननुज्ञात' (अमान्य) आहे, कारण त्याचा अर्थ अनैकांतिक (अनिश्चित) आहे आणि त्यात मिथ्या अभिनिवेश (चुकीचा आग्रह) आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "आनंदा, तथागतांचे महाकम्मविभंगज्ञान यापेक्षा वेगळेच आहे." ज्याप्रमाणे ते विपर्यास नष्ट न झालेले, प्रादेशिक ज्ञान (मर्यादित ज्ञान) असणारे श्रमण-ब्राह्मण कम्मविभंगाला जाणतात, त्यापेक्षा पूर्णपणे भिन्न, सर्व प्रकारे विपर्यास नष्ट झालेल्या, 'तथा' (सत्य) आगमनादी अर्थाने 'तथागत' असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचे महाकम्मविभंगज्ञान असते, असा अर्थ आहे.

၃၀၃. ဣမိနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ယံ ကမ္မံ ကရောန္တော ဒိဋ္ဌော, တတော ပုဗ္ဗေတိ ယောဇနာ. တတောတိ တတော ကရိယမာနကမ္မတော ပုဗ္ဗေ. ခန္ဒောတိ ကုမာရော. သိဝေါတိ ဣဿရော. ပိတာမဟောတိ ဗြဟ္မာ. ဣဿရာဒီဟီတိ ဣဿရဗြဟ္မပဇာပတိအာဒီဟိ. ဝိသဋ္ဌောတိ နိမ္မိတော. မိစ္ဆာဒဿနေနာတိ မိစ္ဆာဒဿနဝသေန. ယန္တိ ယံ ကမ္မံ. တတ္ထာတိ တေသု ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပဝတ္တကမ္မေသု. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ယောဇနာ. ဥပပဇ္ဇိတွာတိ ဒုတိယဘဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ. အပရသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဘဝေ.

३०३. 'या दिव्यचक्षू असलेल्याने जे कर्म करताना पाहिले, त्यापूर्वी' अशी योजना आहे. 'त्यापेक्षा' म्हणजे त्या केल्या जाणाऱ्या कर्मापेक्षा पूर्वी. 'खंद' म्हणजे कुमार (कार्तिकेय). 'शिव' म्हणजे ईश्वर. 'पितामह' म्हणजे ब्रह्मा. 'ईश्वरादींनी' म्हणजे ईश्वर, ब्रह्मा, प्रजापती इत्यादींनी. 'विसृष्ट' म्हणजे निर्माण केलेला. 'मिथ्यादर्शनाने' म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या प्रभावाने. 'जे' म्हणजे जे कर्म. 'तेथे' म्हणजे त्या प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांमध्ये. 'दृष्टधर्मातच' म्हणजे त्याच आत्मभावात (याच जन्मात) विपाकाचा अनुभव घेतो, अशी योजना आहे. 'उत्पन्न होऊन' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात उत्पन्न होऊन. 'इतर पर्यायाने' म्हणजे इतर कोणत्याही जन्मात.

ဧကံ ကမ္မရာသိန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိဘေဒေန ဧကံ ကမ္မသမုဒါယံ. ဧကံ ဝိပါကရာသိန္တိ တဿေဝ အင်္ဂေန ဧကံ ဝိပါကသမုဒါယံ. ဣမိနာတိ ယထာဝုတ္တေန ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန သမဏေန ဗြာဟ္မဏေန ဝါ အဒိဋ္ဌာ. တယောတိ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဝါဿ တံ ကတံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ တယော. ဒွေ ဝိပါကရာသီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယော အပရာပရိယာယဝေဒနိယောတိ ဒွေ ဝိပါကရာသီ. ဥပပဇ္ဇဝေဒနိယံ ပန တေန ဒိဋ္ဌံ, တသ္မာ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌော ဧကော, အဒိဋ္ဌာ တယောတိ ဒိဋ္ဌေ စ အဒိဋ္ဌေ စ စတ္တာရော ကမ္မရာသီ, တထာ ဒိဋ္ဌော ဧကော, အဒိဋ္ဌာ ဒွေတိ တယော ဝိပါကရာသီ. ဣမာနိ သတ္တ ဌာနာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ သတ္တ ဉာဏဿ ပဝတ္တနဋ္ဌာနာနိ. ‘‘ဣမဿ နာမ ကမ္မဿ ဣဒံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ကမ္မဿ, ဖလဿ ဝါ အဒိဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဒုတိယဝါရေ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ကိဉ္စိ န ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဌမံ ဝုတ္တနယေန တယော ကမ္မရာသီ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣဓ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝတော, ‘‘ပစ္စတ္တဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

'एक कर्मराशी' म्हणजे प्राणातिपात इत्यादी भेदाने असलेला एक कर्मसमूह. 'एक विपाकसमूह' म्हणजे त्याच कर्माच्या अंगाने असलेला एक विपाकसमूह. 'याच्याद्वारे' म्हणजे वर सांगितलेल्या दिव्यचक्षू असलेल्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने न पाहिलेले. 'तीन' म्हणजे "पूर्वी किंवा त्याचे ते (कर्म) केलेले असते" इत्यादी प्रकारे सांगितलेले तीन. 'दोन विपाकसमूह' म्हणजे दृष्टधर्मवेदनीय (याच जन्मात भोगण्याजोगा) आणि अपरापर्यातवेदनीय (भविष्यातील जन्मात भोगण्याजोगा) हे दोन विपाकसमूह. उपपद्यवेदनीय (पुढील जन्मात भोगण्याजोगा विपाक) मात्र त्याने पाहिलेला आहे, म्हणून "दोन" असे म्हटले आहे. पाहिलेला एक आणि न पाहिलेले तीन, अशा प्रकारे पाहिलेल्या आणि न पाहिलेल्यांमध्ये चार कर्मराशी आहेत; तसेच पाहिलेला एक आणि न पाहिलेले दोन, अशा प्रकारे तीन विपाकसमूह आहेत. 'ही सात स्थाने' म्हणजे वर सांगितलेली ज्ञानाच्या प्रवृत्तीची सात स्थाने. "या कर्माचे हे फल उत्पन्न झाले आहे" असे कर्माचे किंवा फलाचे दर्शन न झाल्यामुळे, "दुसऱ्या वेळी दिव्यचक्षू असलेल्याने काहीही पाहिले नाही" असे म्हटले आहे. पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीने तीन कर्मराशी समजल्या पाहिजेत, येथे दिव्यचक्षू असलेल्याने पाहिलेल्याचा अभाव असल्यामुळे, "प्रत्येक वैयक्तिक स्थाने" (पच्चत्तट्ठानानि) असे म्हटले आहे.

ဘဝတိ ဝဍ္ဎတိ ဧတေနာတိ ဘဗ္ဗံ, ဝဍ္ဎိနိမိတ္တံ. န ဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဘူတဝိရဟိတ’’န္တိ. အတ္တနော ဖလေ ဘာသနံ ဒိဗ္ဗနံ အာဘာသနန္တိ အာဟ – ‘‘အာဘာသတိ အဘိဘဝတိ ပဋိဗာဟတီ’’တိ. ဗလဝကမ္မန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇံ ကမ္မံ ဂရုသမာသေဝိတာဒိဘေဒံ. အာသန္နေတိ မရဏေ, အဘိဏှံ ဥပဋ္ဌာနေန ဝါ [Pg.381] တဿ မရဏစိတ္တဿ အာသန္နေ. ဗလဝကမ္မန္တိ ဂရုသမာသေဝိတတာဒိဝသေန ဗလဝံ ကုသလကမ္မံ. ဒုဗ္ဗလကမ္မဿာတိ အတ္တနော ဒုဗ္ဗလဿ. အာသန္နေ ကုသလံ ကတန္တိ ဣဓာပိ အာသန္နတာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ज्याच्याद्वारे वृद्धी होते किंवा जे वाढते ते 'भव्य' (bhabbaṃ) होय, म्हणजेच वृद्धीचे निमित्त. 'अभव्य' म्हणजे जे भव्य नाही, ज्याला 'भूतविरहित' (अस्तित्व नसलेले) असे म्हटले आहे. आपल्या फळामध्ये प्रकाशणे किंवा चमकणे याला 'आभासन' म्हणतात, म्हणून म्हटले आहे – 'आभासती, अभिभवति, पटिबाहती' (प्रकाशतो, पराभूत करतो, प्रतिकार करतो). 'बलवकम्मं' (बलवान कर्म) म्हणजे महासावज्ज (मोठे दोषयुक्त) कर्म, जे वारंवार किंवा तीव्रतेने आचरलेले असते. 'आसन्ने' म्हणजे मरणाच्या वेळी, किंवा वारंवार उपस्थित राहिल्याने त्या मरणचित्ताच्या जवळ असणे. 'बलवकम्मं' म्हणजे तीव्र आचरण इत्यादींमुळे बलवान झालेले कुशल कर्म. 'दुब्बलकम्मस्स' म्हणजे स्वतःच्या दुर्बल कर्माचे. 'आसन्ने कुसलं कतं' (जवळ असताना कुशल कर्म केले) यामध्ये देखील 'आसन्नता' (जवळ असणे) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी.

ဥပဋ္ဌာနာကာရေနာတိ မရဏဿ အာသန္နကာလေ ကမ္မဿ ဥပဋ္ဌာနာကာရေန. တဿာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ. နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ အကုသလန္တိ ယောဇနာ. တိတ္ထိယာ ကမ္မန္တရဝိပါကန္တရေသု အကုသလတာယ ယံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ယဿ ကဿစိ ဝိပါကဿ ကာရဏံ ကတွာ ဂဏှန္တိ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာဒယော ဝိယ ဒိဋ္ဌမတ္တာဘိနိဝေသိနောတိ, ‘‘အညတိတ္ထိယာ…ပေ… ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတရသ္မိန္တိ ဘဗ္ဗဉ္စေဝ ဘဗ္ဗာဘာသဉ္စ, ဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗာဘာသန္တိ ဣမသ္မိံ ဒွယေ. ဧသေဝ နယော ပဌမဒုတိယပုဂ္ဂလဝသေန ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ ကမ္မာနံ ယောဇနာနယော ဝုတ္တော ဥပဋ္ဌာနာကာရဝသေန. အယမေဝ တတိယစတုတ္ထပုဂ္ဂလဝသေန ပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ ကမ္မာနံ ယောဇနာနယော. တတိယဿ ဟိ ကမ္မဿ ကုသလတ္တာ တဿ စ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တတ္ထ ကာရဏဘူတံ ကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ; တထာ စတုတ္ထဿပိ ကမ္မဿ ကုသလတ္တာ, တဿ ပန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ အညတိတ္ထိယာနံ အကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'उपट्ठानाकारेण' (उपस्थित होण्याच्या आकाराने) म्हणजे मरणाच्या जवळच्या काळात कर्माच्या उपस्थित होण्याच्या आकाराने. 'तस्स' म्हणजे त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या). उत्पत्तीचे कारण बनून अकुशल कर्म उपस्थित होते, अशी योजना आहे. इतर पंथांचे लोक (तित्थिय) वेगवेगळ्या कर्मांच्या आणि विपाकांच्या बाबतीत अकुशल असल्यामुळे, हत्ती पाहणाऱ्या अंधांप्रमाणे केवळ पाहिलेल्या गोष्टींवरच अभिनिवेश ठेवून, कोणत्याही कर्माला कोणत्याही विपाकाचे कारण मानून ग्रहण करतात, म्हणूनच 'अञ्ञतित्थिया...पे... उपट्ठाति' (अन्य पंथीय... उपस्थित होते) असे म्हटले आहे. 'इतरस्मिं' म्हणजे भव्य आणि भव्याभास, तसेच भव्य आणि अभव्याभास या दोन्हीमध्ये. हाच नियम पहिल्या आणि दुसऱ्या पुद्गलाच्या संदर्भात पूर्वीच्या दोन कर्मांच्या योजनेचा नियम उपस्थित होण्याच्या आकाराने सांगितला आहे. हाच नियम तिसऱ्या आणि चौथ्या पुद्गलाच्या संदर्भात नंतरच्या दोन कर्मांच्या योजनेचा नियम आहे. कारण तिसरे कर्म कुशल असल्यामुळे आणि त्याची स्वर्गात उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तेथे कारणभूत असलेले कुशल कर्म उपस्थित होते; तसेच चौथे कर्म देखील कुशल असल्यामुळे, परंतु त्याची नरकात उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तेथे उत्पत्तीचे कारण बनून अन्य पंथीयांचे अकुशल कर्म उपस्थित होते. येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो सहज समजण्यासारखाच आहे.

မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၇. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना (सळायतनविभङ्ग सूत्राचे भाष्य)

၃၀၄. ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧတ္ထ ယထာ ဝိဒိတာနိ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဝဋ္ဋဒုက္ခသမတိက္ကမာယ ဟောန္တိ, တထာ ဝေဒနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနီ’’တိ. တတ္ထ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏတော မဂ္ဂေန အသမ္မောဟတော ဇာနနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. မနော သဝိသေသံ ဥပဝိစရတိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တတိ ဧတေဟီတိ မနောပဝိစာရာ, ဝိတက္ကဝိစာရာ. အာရမ္မဏေ ဟိ အဘိနိရောပနာနုမဇ္ဇနေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ သဟ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, န တဗ္ဗိရဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာ’’တိအာဒိ. သတ္တာ ပဇ္ဇန္တိ ဧတေဟိ ယထာရဟံ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋဉ္စာတိ သတ္တပဒါ[Pg.382], ဂေဟနိဿိတာ ဝဋ္ဋပဒါ. ယောဂ္ဂါနံ ဒမနအာစရိယာ ယောဂ္ဂါစရိယာ. တေနာဟ ‘‘ဒမေတဗ္ဗဒမကာန’’န္တိ. သေသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဧကသတ္တတိဝိဓဝိညာဏံ သဖဿရူပကဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

३०४. 'वेदितब्बानि' (जाणून घ्यावे) या संदर्भात, जसे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने जाणल्याने संसारदुःखाचे अतिक्रमण होते, तसेच वेदना अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'सहविपस्सनेन मग्गेन जानितब्बानि' (विपस्सनायुक्त मार्गाने जाणून घ्यावे). तेथे विपस्सनेच्या आलंबनाद्वारे आणि मार्गाच्या असंमोहाद्वारे (भ्रमरहिततेने) जाणणे पाहावे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. मन ज्यांच्याद्वारे आलंबनावर विशेष रूपाने विचार करते किंवा प्रवृत्त होते, ते 'मनोपविचार' म्हणजेच 'वितर्क-विचार' होत. कारण आलंबनावर चित्त हे वितर्क आणि विचारांच्या (आरोपण आणि अनुमार्जन यांच्या) साहाय्याने प्रवृत्त होते, त्यांच्याशिवाय नाही. म्हणूनच 'वितक्कविचारा' इत्यादी म्हटले आहे. प्राणी ज्यांच्याद्वारे योग्यतेनुसार संसार (वट्ट) आणि निर्वाण (विवट्ट) प्राप्त करतात, ते 'सत्तपदे' (प्राणिपदे) होत, जे घराशी संबंधित (गेहनिस्सित) संसाराचे मार्ग आहेत. योग्य प्राण्यांना प्रशिक्षित करणारे आचार्य म्हणजे 'योगाचार्य'. म्हणूनच 'दमेतब्बदमकानं' (दमन करण्यास योग्य असलेल्यांना दमन करणाऱ्यांचे) असे म्हटले आहे. 'सेस' (उर्वरित) म्हणजे सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेले एकाहत्तर प्रकारचे विज्ञान, कारण येथे स्पर्श आणि रूपाशी संबंधित विज्ञानच अभिप्रेत आहे.

၃၀၅. ဣဓာတိ ဣမိဿံ ဆဝိညာဏကာယဒေသနာယံ. မနောဓာတုတ္တယဝိနိမုတ္တမေဝ မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

३०५. 'इध' (येथे) म्हणजे या सहा विज्ञानकायांच्या देशनेमध्ये. तीन मनोधांतूंव्यतिरिक्त असणारी धातू म्हणजेच 'मनोविज्ञानधातू' असे समजावे.

စက္ခုမှိ သမ္ဖဿောတိ စက္ခုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နော သမ္ဖဿော. တေနာဟ – ‘‘စက္ခုဝိဉာဏသမ္ပယုတ္တသမ္ဖဿဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

'चक्खुम्हि सम्फस्सो' (डोळ्यातील स्पर्श) म्हणजे चक्षूला (डोळ्याला) आश्रय करून उत्पन्न झालेला स्पर्श. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे चक्षुविज्ञानसंप्रयुक्त स्पर्शाचेच नाव (अधिवचन) आहे.'

ယထာ ကေဝလေန ဝိညာဏေန ရူပဒဿနံ န ဟောတိ, ဧဝံ ကေဝလေန စက္ခုပသာဒေနပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏေနာ’’တိ. တေန ပါဠိယံ စက္ခုနာတိ နိဿယမုခေန နိဿိတကိစ္စံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန. ‘‘ဥပဝိစရတိ’’စ္စေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တတ္ထ ဝိတက္ကဗျာပါရောပိ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ. သော ပနေတ္ထ တဂ္ဂတိကောတိ အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကော တံသမ္ပယုတ္တော စာ’’တိ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ ဥပဝိစရဏံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံယေဝေတ္ထ ကိစ္စန္တိ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတာ မနောပဝိစာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. သောမနဿယုတ္တော ဥပဝိစာရော သောမနဿူပဝိစာရော ယထာ ‘‘အာဇညရထော’’တိ အာဟ ‘‘သောမနဿေန သဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ.

जसे केवळ विज्ञानाने रूपदर्शन होत नाही, तसेच केवळ चक्षुप्रसादानेही (डोळ्याच्या संवेदनशीलतेने) होत नाही, म्हणून 'चक्षुविज्ञानाने' असे म्हटले आहे. याद्वारे पाळीमध्ये 'चक्षुने' (डोळ्याने) असे म्हणून आश्रयाच्या माध्यमातून आश्रित कार्याचा उल्लेख केला आहे, हे दर्शविले आहे. 'आरम्मणवसेन' म्हणजे आलंबन-प्रत्यय भावाने. 'उपविचरति' (विचार करतो) असेच का म्हटले आहे, तेथे वितर्काचा व्यापार देखील असतो की नाही? हे सत्य आहे की तो असतो. परंतु तो येथे त्याच्याशीच संबंधित आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'वितर्क आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म'. संप्रयुक्त धर्मांचे देखील विचार करणे हे येथे वितर्क आणि विचारांचेच कार्य आहे, म्हणून 'वितर्क-विचार संज्ञक मनोपविचार' असे म्हटले आहे. सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त असलेला उपविचार म्हणजे 'सोमनस्सूपविचार', जसे 'आजन्य रथ' (उत्कृष्ट रथ) या उदाहरणाप्रमाणे, 'सोमनस्सासह' इत्यादी म्हटले आहे.

၃၀၆. ဥပဝိစာရာနံ ဥပဿယဋ္ဌေန ဂေဟံ ဝိယာတိ ဂေဟံ, ရူပါဒယောတိ အာဟ – ‘‘ဂေဟဿိတာနီတိ ကာမဂုဏနိဿိတာနီ’’တိ. နိစ္စသညာဒိနိက္ခမနတော နေက္ခမ္မံ ဝိပဿနာတိ, ‘‘နေက္ခမ္မဿိတာနီတိ ဝိပဿနာနိဿိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဋ္ဌာနန္တိ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိဝသေန ပရိယိဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ပရိယေသိတာန’’န္တိ. ပိယဘာဝေါ ပန ကန္တသဒ္ဒေနေဝ ကထိတောတိ ကာမိတဗ္ဗာနံ မနော ရမေတီတိ မနောရမာနံ. လောကေန အာမသီယတီတိ လောကာမိသံ, တဏှာ. တာယ ဂဟေတဗ္ဗတာယ ဣဋ္ဌဘာဝါပါဒနေန ပဋိသင်္ခတတာယ စ ပဋိသံယုတ္တာနံ. အတီတေ ကတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာရမ္မဏိကအနုဘဝနဿ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဒိသံ အနုဿရဏံ ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏာနုဿရေန စ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာဟ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

३०६. उपविचारांच्या आश्रयस्थानाच्या अर्थाने घरासारखे असल्यामुळे 'घर' म्हणजे रूप इत्यादी विषय होत, म्हणून म्हटले आहे – 'गेहस्सितानि' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेले. नित्यसंज्ञा इत्यादींमधून बाहेर पडणे म्हणजेच 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) किंवा विपस्सना होय, म्हणून 'नेक्खम्मस्सितानि' म्हणजे विपस्सनेवर आश्रित असलेले असे म्हटले आहे. 'इट्ठानं' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादींद्वारे मिळवलेले, म्हणून 'परियेसितानं' (शोधलेल्या/मिळवलेल्या) असे म्हटले आहे. प्रिय असणे हे 'कांत' शब्दानेच सांगितले आहे, म्हणून जे इच्छा करण्यायोग्य गोष्टींमध्ये मनाला रमवते ते 'मनोरम' होय. लोकांद्वारे जे स्पर्श केले जाते (आसक्ती ठेवली जाते) ते 'लोकामिष' म्हणजेच तृष्णा होय. तिच्याद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे, इष्ट भाव प्राप्त करून देण्याने आणि संस्कारित असण्याने जे संबंधित आहे. भूतकाळात केलेले उत्पन्न होते, कारण आलंबनाच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचा असंभव असतो, असा अभिप्राय आहे. असे अनुस्मरण (स्मरण) हे दृष्टीच्या ग्रहणाच्या अनुसरणाने देखील होते, हे दर्शविण्यासाठी 'यथाह' (जसे म्हटले आहे) इत्यादी सांगितले आहे.

အနိစ္စာကာရန္တိ ဟုတွာ အဘာဝါကာရံ. ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗဉ္စေဝ, တတော ဧဝ ပလောကိတံ ဘင်္ဂဉ္စ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ဥပ္ပန္နံ ရူပံ တေနေဝါကာရေန န တိဋ္ဌတိ[Pg.383], အထ ခေါ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာသင်္ခါတံ ပကတိံ ဝိဇဟတိ, ဝိဇဟိတဉ္စ ဇရာဝတ္ထာယ တတော ဝိဂစ္ဆတိ, ဝိဂစ္ဆန္တဉ္စ ဘင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပကတိဝိဇဟနေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော’’တိ ဝုတ္တံ, အနုဗောဓဉာဏံ ပန အဓိပ္ပေတံ ဝီထိပဋိပန္နာယ ဝိပဿနာယ ဝသေနာတိ ‘‘ဝိပဿနာပညာယာ’’တိ ဝုတ္တံ ဥပဝိစာရနိဒ္ဒေသဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘ဆသုဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိအာဒိ. သင်္ခါရာနံ ဘေဒံ ပဿတောတိ သဗ္ဗေသံ သင်္ခါရာနံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ ဝီထိပဋိပန္နေန ဝိပဿနာဉာဏေန ပဿတော. တေနာဟ ‘‘သင်္ခါရဂတမှိ တိက္ခေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သင်္ခါဂတမှီတိ သင်္ခါရဂတေ ဝိသယဘူတေ. တိက္ခေတိ ဘာဝနာဗလေန ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတာယ တိဗ္ဗေ. သူရေတိ ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ, တေသဉ္စ အဘိဘဝနသမတ္ထတာယ ဝိသဒေ ပဋုဘူတေ ပဝတ္တန္တေ.

'अनित्याकार' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याचा (अभावाचा) आकार. 'विपरिणामविरागनिरोध' म्हणजे जरा आणि मरण या दोन्ही प्रकारे विपरिणाम (बदल) होणे, आणि त्यामुळेच नष्ट होणे व भंग पावणे. अट्ठकथेमध्ये मात्र, ज्याअर्थी उत्पन्न झालेले रूप त्याच रूपात राहत नाही, तर उत्पत्तीच्या अवस्थेतील आपली मूळ प्रकृती सोडते, आणि ती सोडलेली प्रकृती जरावस्थेमुळे नष्ट होते, आणि नष्ट होत असताना भंगाच्या उत्पत्तीने निरुद्ध होते, हा विशेष फरक दाखवण्यासाठी "प्रकृती सोडण्याने" (पकतिविजहनेन) इत्यादी म्हटले आहे. जरी येथे "यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे" असे म्हटले असले, तरी विथीप्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ) विपश्यनेच्या द्वारे अनुबोधज्ञान अभिप्रेत असल्यामुळे, उपविचार निर्देश असल्यामुळे "विपश्यना प्रज्ञेने" असे म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल - "सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर" इत्यादी. "संस्कारांचा भेद पाहणाऱ्याचे" म्हणजे सर्व संस्कारांचा क्षणाक्षणाला भंग पावणारा स्वभाव विथीप्रतिपन्न विपश्यनाज्ञानाने पाहणाऱ्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे - "संस्कारगतामध्ये तीक्ष्ण" इत्यादी. त्यात 'संस्कारगतामध्ये' म्हणजे विषयभूत झालेल्या संस्कारांमध्ये. 'तीक्ष्ण' म्हणजे भावनाबलाने आणि इंद्रियांच्या समतेने तीव्र झालेल्या. 'शूर' म्हणजे प्रतिपक्षांकडून (विरोधी धर्मांकडून) पराभूत न होण्याने, आणि त्यांचा पराभव करण्यास समर्थ असल्यामुळे स्पष्ट व चतुरपणे प्रवृत्त होणाऱ्या.

ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝူပသန္တတာယ သန္တစိတ္တဿ, သံသာရေ ဘယဿ ဣက္ခနတော ဘိက္ခုနော, ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသန္နိဿိတတ္တာ အမာနုသီ ရတီတိ ဝိဝေကရတိ နေက္ခမ္မရတိ. ယတော ယတောတိ ယထာ ယထာ နယဝိပဿနာဒီသု ယေန ယေန သမ္မသနာကာရေနာတိ အတ္ထော. ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဥပ္ပာဒဉ္စ ဘင်္ဂဉ္စ. အမတန္တံ ဝိဇာနတန္တိ ဝိဇာနန္တာနံ ဝိညူနံ အာရဒ္ဓဝိပဿနာနံ တံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ အမတာဓိဂမဟေတုတာယ အမတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

क्लेशांच्या विक्षंभण (दडपून टाकणे) प्रक्रियेमुळे शांत झालेल्या चित्त असलेल्या, संसारात भय पाहणाऱ्या भिक्खूची, उत्तरिमनुष्यधर्मावर (लोकोत्तर गुणांवर) आश्रित असल्यामुळे जी 'अमानुषी रती' (अलौकिक आनंद) आहे, ती विवेक-रती आणि नैष्क्रम्य-रती (नेक्खम्मरती) होय. 'ज्या ज्या वेळी' (यतो यतो) म्हणजे जसे जसे नय-विपश्यना इत्यादींमध्ये ज्या ज्या संमर्शन-आकाराने (परीक्षण पद्धतीने), असा अर्थ आहे. 'स्कंधांचा उदय आणि व्यय' म्हणजे पाच उपादानस्कंधांची उत्पत्ती आणि विनाश. 'ते अमृतासारखे जाणणाऱ्यांचे' म्हणजे विपश्यना सुरू केलेल्या सुज्ञ व्यक्तींना जाणवत असणारा तो प्रीती-प्रमोद (आनंद) अमृत-प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'अमृत' म्हणून ओळखला जावा.

ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေတိ ရူပါဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ယထာရဟံ ဆသု ဒွါရေသု အာပါထဂတေ. ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ.

'सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर' म्हणजे रूप इत्यादींच्या द्वारे सहा प्रकारची इष्ट आलंबने योग्यतेनुसार सहा द्वारांमध्ये प्राप्त झाली असता. आणि हे विषयाच्या संदर्भात सप्तमी विभक्तीचे (भुम्मवचन) रूप आहे.

၃၀၇. ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ. အနုတ္တရဝိမောက္ခော နာမ အရဟတ္တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန. ကထံ ပန တတ္ထ ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတိ, န ဟိ အဓိဂတံ အရဟတ္တံ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တံ အာရဗ္ဘ ပိဟာ ပဝတ္တတီတိ? ကော ဝါ ဧဝမာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတီ’’တိ. အနုဿုတိလဒ္ဓံ ပန ပရိကပ္ပသိဒ္ဓံ အရဟတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပတ္ထနံ ဌပေတိ, တတ္ထ စိတ္တံ ပဏိဒဟတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ. အာယတနန္တိ အရဟတ္တမေဝ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂမာဒိကာရဏဘာဝတော, မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စ တထာ ဝုတ္တံ, တံ ပနေတံ ဒေါမနဿံ [Pg.384] ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပတ္ထနာယ သဟာဝတ္တနတော. န ဟိ လောဘဒေါသာနံ သဟ ဝုတ္တိ အတ္ထိ. ပတ္ထနာမူလကတ္တာတိ ဣမိနာ ဥပဋ္ဌာပယတော ပဒဿ ဟေတုအတ္ထဇောတကတမာဟ. ဧဝန္တိ ‘‘ကုဒါဿုနာမာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန. ဥဿုက္ကာပေတုန္တိ ယထာ မဂ္ဂေန ဃဋေတိ, ဧဝံ ဥဿုက္ကာပေတုံ.

३०७. 'प्रत्युत्पन्न' (वर्तमान) म्हणजे संतती-प्रत्युत्पन्न. 'अनुत्तर विमोक्ष' म्हणजे येथे उत्कृष्ट निर्देशाने अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे. पण तिथे स्पृहा (इच्छा) कशी उत्पन्न करतो? कारण प्राप्त न झालेले अर्हत्त्व हे आलंबन असू शकत नाही, आणि त्याला अनुसरून स्पृहा प्रवृत्त होत नाही. मग असे कोण म्हणतो की "अर्हत्त्वाला आलंबन करून स्पृहा उत्पन्न करतो"? उलट, परंपरेने ऐकलेल्या आणि कल्पनेने सिद्ध झालेल्या अर्हत्त्वाला उद्देशून तो प्रार्थना (इच्छा) ठेवतो, तिथे आपले चित्त एकाग्र करतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "मी कधी बरे त्या आयतनाला (अवस्थेला) प्राप्त करून विहरेन?" 'आयतन' म्हणजे अर्हत्त्वच; षडंगसमन्वागम (सहा अंगांनी युक्त असणे) इत्यादी कारणांमुळे आणि मनायतन व धर्मायतन भाव असल्यामुळे त्याला तसे म्हटले आहे. आणि हे दौर्मनस्य (खिन्नता) प्रार्थना करणाऱ्याला उत्पन्न होते, कारण ते प्रार्थनेसोबतच प्रवृत्त होते. कारण लोभ आणि द्वेष यांची एकत्र प्रवृत्ती होत नाही. 'प्रार्थनामूलक असल्यामुळे' या शब्दाने 'उपट्टापयतो' (उत्पन्न करणाऱ्या) या पदाचा हेतू-अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे "कधी बरे मी..." इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. 'उत्सुक करण्यासाठी' म्हणजे ज्याप्रमाणे मार्गाने प्रयत्न करतो, त्याप्रमाणे उत्सुक करण्यासाठी.

၃၀၈. အညာဏုပေက္ခာတိ အညာဏသဟိတာ ဥပေက္ခာ အသမပေက္ခနပဝတ္တာ. တေန တေန မဂ္ဂေါဓိနာ တဿ တဿ အပါယဂမနီယကိလေသောဓိဿ အနဝသေသတော ဇိတတ္တာ ခီဏာသဝေါ နိပ္ပရိယာယတော ဩဓိဇိနော နာမ; တဒဘာဝတော ပုထုဇ္ဇနော နိပ္ပရိယာယတောဝ အနောဓိဇိနော နာမ; သေခေါ ပန သိယာ ပရိယာယတော ဩဓိဇိနောတိ. တမ္ပိ နိဝတ္တေန္တော, ‘‘အခီဏာသဝဿာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. အာယတိံ ဝိပါကံ ဇိနိတွာတိ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန သဗ္ဗသော အာယတိံ ဝိပါကံ ဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ခီဏာသဝေါဝ နိပ္ပရိယာယတော ဝိပါကဇိနော နာမ; တဒဘာဝတော ပုထုဇ္ဇနော နိပ္ပရိယာယတော အဝိပါကဇိနော နာမ; သေခေါ ပန သိယာ ပရိယာယတော ဝိပါကဇိနောတိ. တမ္ပိ နိဝတ္တေန္တော ‘‘အခီဏာသဝဿေဝါတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. အပဿန္တဿ ရူပန္တိ ပါဠိတော ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ပါဠိယံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိ ဝစနံ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿာယံ ဥပေက္ခာ, န ကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ ဟိ ယံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏဝတ္ထုံ အပေက္ခဿေဝ, န နိရပေက္ခဿာတိ ဣဋ္ဌေ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဝါ အာရမ္မဏေ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိ. အညာဏေန ပန တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနာကာရပ္ပတ္တိ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဂုဠပိဏ္ဍကေ’’တိအာဒိ.

३०८. 'अज्ञान-उपेक्षा' म्हणजे अज्ञानाने युक्त असलेली उपेक्षा, जी असम्यक् दर्शनाने प्रवृत्त होते. त्या त्या मार्गाच्या मर्यादेने त्या त्या अपायगामी (नरकगामी) क्लेशांच्या मर्यादेला पूर्णपणे जिंकल्यामुळे क्षीणासव (अर्हत) हा मुख्य अर्थाने 'अवधिजिन' (मर्यादा जिंकणारा) म्हटला जातो; त्याच्या अभावामुळे पृथग्जन हा मुख्य अर्थाने 'अनवधिजिन' म्हटला जातो; तर शैक्ष (सेख) हा लाक्षणिक अर्थाने 'अवधिजिन' असू शकतो. त्याचेही निवारण करत "अक्षीणासवाचा (ज्याचे आसव नष्ट झाले नाहीत अशाचा) हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'भविष्यातील विपाकाला जिंकून' म्हणजे अप्रवृत्ती करण्याच्या (पुन्हा उत्पन्न न होऊ देण्याच्या) द्वारे भविष्यातील विपाकाला पूर्णपणे जिंकून राहिल्यामुळे क्षीणासवच मुख्य अर्थाने 'विपाकजिन' म्हटला जातो; त्याच्या अभावामुळे पृथग्जन हा मुख्य अर्थाने 'अविपाकजिन' म्हटला जातो; तर शैक्ष हा लाक्षणिक अर्थाने 'विपाकजिन' असू शकतो. त्याचेही निवारण करत "अक्षीणासवाचाच हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'रूपाकडे न पाहणाऱ्याचे' हे पद पाळीमधून आणून जोडले पाहिजे. पाळीमध्ये आधी "पृथग्जनाचे" असे म्हणून पुन्हा "अश्रुतवान पृथग्जनाचे" असे म्हणणे हे, ही उपेक्षा अंध-पृथग्जनाची आहे, कल्याण-पृथग्जनाची नाही, हे दाखवण्यासाठी आहे. कारण गृहश्रित उपेक्षा ही कोणत्या ना कोणत्या आलंबन वस्तूची अपेक्षा करणाऱ्याचीच असते, निरपेक्ष असणाऱ्याची नाही; म्हणून ती इष्ट किंवा इष्ट-मध्यस्थ आलंबनामध्ये असावी, यासाठी "इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर" असे म्हटले आहे. परंतु अज्ञानामुळे तिथे उपेक्षा करण्याची अवस्था प्राप्त होते. म्हणूनच "गुळाच्या गोळ्याप्रमाणे" इत्यादी म्हटले आहे.

ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တဿ အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တဿာတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန သတ္တာနံ ဣဋ္ဌေ ရဇ္ဇနံ, အနိဋ္ဌေ ဒုဿနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အယောနိယောမနသိကာရော ဟိ တံတံအာရမ္မဏဝသေန န ကတ္ထစိပိ ဇဝနနိယမံ ကရောတီတိ ဝုတ္တဝိပရီတေပိ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇနဒုဿနံ သမ္ဘဝတိ, တထာပိဿ ရဇ္ဇနဒုဿနံ အတ္ထတော ပဋိက္ခိတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အသမပေက္ခနေတိ အသမံ အယုတ္တဒဿနေ အယောနိသော သမ္မောဟပုဗ္ဗကံ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏေ.

'इष्ट गोष्टीमध्ये आसक्त न होणाऱ्याचे आणि अनिष्ट गोष्टीमध्ये द्वेष न करणाऱ्याचे' हे बहुतांश प्राण्यांचे इष्ट गोष्टीमध्ये आसक्त होणे आणि अनिष्ट गोष्टीमध्ये द्वेष करणे याला लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण अयोनिशोमनसिकार हा त्या त्या आलंबनाच्या प्रभावाने कुठेही जवन-नियम करत नाही, त्यामुळे सांगितलेल्या गोष्टीच्या उलट आलंबनामध्येही आसक्ती आणि द्वेष संभवतात; तरीही त्याची आसक्ती आणि द्वेष हे अर्थाच्या दृष्टीने नाकारलेलेच आहेत असे समजावे. 'असम्यक् दर्शनामध्ये' (असमपेक्खने) म्हणजे असम, अयोग्य दर्शनामध्ये, अयोनिशो आणि संमोहपूर्वक आलंबन ग्रहण करण्यामध्ये.

၃၀၉. ပဝတ္တနဝသေနာတိ ဥပ္ပာဒနဝသေန စေဝ ဗဟုလီကရဏဝသေန စ. နိဿာယ စေဝ အာဂမ္မ စာတိ အာဂမနဋ္ဌာနဘူတေ နိဿယပစ္စယဘူတေ စ [Pg.385] ကတွာ. အတိက္ကန္တာနိ နာမ ဟောန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနေန ဥဿာရေန္တာ သမုဿာရေန္တာ.

३०९. 'प्रवृत्तीच्या द्वारे' म्हणजे उत्पन्न करण्याच्या द्वारे आणि वारंवार सराव (बहुलीकरण) करण्याच्या द्वारे. 'आश्रय घेऊन आणि अवलंबून' म्हणजे आगमनाचे स्थान असलेल्या आणि निश्रय-प्रत्यय (आश्रय-कारण) झालेल्या गोष्टींना आधार बनवून. 'अतिक्रांत (पार केलेले) होतात' म्हणजे विक्षंभणाने (दडपून टाकून) दूर सारत आणि पूर्णपणे नष्ट करत.

သောမနဿဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ, ‘‘သရိက္ခကေနေဝ သရိက္ခကံ ဇဟာပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ ပဟာယကံ နာမ ပဟာတဗ္ဗတော ဗလဝမေဝ, သံကိလေသဓမ္မာနံ ဗလဝဘာဝတော သာတိသယံ ပန ဗလဝဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဣဒါနိ ဗလဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗလဝဘာဝတော ဝေါဒါနဓမ္မာနံ အဓိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဟေတ္ထ နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿာနမ္ပိ ပဟာနံ ဇောတိတံ.

सौमनस्य भावाचे सामान्यत्व ग्रहण करून, "सारख्यानेच सारख्याचा त्याग करवून" असे म्हटले आहे. येथेही प्रहाण करणारे (त्याग करणारे) हे प्रहाण करण्यायोग्य गोष्टीपेक्षा बलवानच असते; संक्लेशधर्मांच्या बलवानपणामुळे, त्यांच्या अतिशय बलवानपणाला उद्देशून "आता बलवानाने" इत्यादी म्हटले आहे. बलवानपणामुळे वोदानधर्मांची (शुद्धीकरणाच्या गुणांची) प्राप्ती अभिप्रेत असल्यामुळे, येथे नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्याचाही त्याग स्पष्ट केला आहे.

ဥပေက္ခာယ ပဟာယကဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဥပေက္ခာကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဈာနဿ အလာဘိနော စ လာဘိနော စ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရသမ္မသနံ သန္ဓာယ, ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရေ စ ပါဒကေ ကတွာ’’တိ. ဥပေက္ခာသဟဂတာတိ ဘာဝနာယ ပဂုဏဘာဝံ အာဂမ္မ ကဒါစိ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟိ သမ္မသနံ ဟောတီတိ. ပါဒကဇ္ဈာနဝသေန, သမ္မသိတဓမ္မဝသေန ဝါ အာဂမနဝိပဿနာယ ဗဟုလံ သောမနဿသဟဂတဘာဝတော ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ပန ဝိပဿနာ သောမနဿသဟဂတာဝါ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အရူပဇ္ဈာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. ပုရိမသဒိသာဝါတိ ပုရိမသဒိသာ ဧဝ, ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတာ ဝါတိ အတ္ထော. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ ယံ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒိပါဒကတော ဧဝ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနံ နိဿာယ သောမနဿသဟဂတာယ ဝိပဿနာယ ပဟာနံ, ဣဒံ သန္ဓာယ. ပဟာနန္တိ စေတ္ထ သမတိက္ကမလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

उपेक्षेच्या प्रहाणकभावाने (त्याग करण्याच्या स्वभावाने) अभिप्रेत असल्यामुळे "उपेक्षाकथा जाणावी" असे म्हटले आहे. ध्यान न मिळविणाऱ्या आणि मिळविणाऱ्यांच्या प्रकीर्णक-संस्कार-संमर्शन (संस्कारांचे परीक्षण) संदर्भात "शुद्ध संस्कारांना पादक (पाया) करून" असे म्हटले आहे. 'उपेक्षासहगत' म्हणजे भावनेच्या प्रगल्भतेमुळे कधीकधी तटस्थतेने (अज्झुपेक्खनवसेन) देखील संमर्शन होते. पादक-ध्यानाच्या वशाने किंवा संमर्शित धर्माच्या वशाने आगम-विपश्यनेमध्ये बहुतांश वेळा सोमनस्यसहगत भाव असल्यामुळे "वुट्ठानगामी (उत्थानगामी) विपश्यना तर सोमनस्यसहगतच असते" असे नियमन करून म्हटले आहे. 'उपेक्षासहगत असते' यामध्येही हाच नियम आहे. 'चतुर्थज्झान' (चौथे ध्यान) इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' शब्दाने अरूप ध्यानांचा संग्रह होतो. 'पूर्वीसारखीच' म्हणजे पूर्वीसारखीच, उपेक्षासहगत किंवा सोमनस्यसहगत असते असा अर्थ आहे. 'या संदर्भात' म्हणजे जे चतुर्थ ध्यानादी पादकापासूनच उपेक्षासहगत वुट्ठानगामी विपश्यनेचा आश्रय घेऊन सोमनस्यसहगत विपश्यनेचे प्रहाण होते, त्या संदर्भात. येथे 'प्रहाण' म्हणजे समतिक्रम-लक्षण (ओलांडून जाण्याचे लक्षण) जाणावे.

ဧတံ ဝိသေသံ ဝိပဿနာယ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနဘူတံ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ အာသန္နေ သမာပန္နဇ္ဈာနဝိပဿနာ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာ, သမ္မသိတဓမ္မောတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယောတိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ သမ္မသိတဇ္ဈာနဿ စ ဘေဒေ သတိ ပဋိပဇ္ဇနကဿ ပုဂ္ဂလဿ, ‘‘အဟော ဝတ မယှံ ပဉ္စင်္ဂိကံ ဈာနံ ဘဝေယျ စတုရင်္ဂိက’’န္တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယော. တေသမ္ပိ ဝါဒေတိ ဧတ္ထ ပဌမထေရဝါဒေ. အယမေဝ…ပေ… နိယမေတိ တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ [Pg.386] အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာ ဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. ဧတေနေဝ ဟိ ပဌမထေရဝါဒေ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒိမဂ္ဂါ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာဝ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေ အယမေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ. ဝုတ္တာဝ, တသ္မာ န ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော.

हा विशेष विपश्यनेच्या आवर्जनस्थानभूत (लक्ष केंद्रित करण्याचे स्थान) आहे. वुट्ठानगामी (उत्थानगामी) विपश्यनेच्या जवळ समापन्न झालेल्या ध्यानाची विपश्यना ही पादकध्यान-विपश्यना आहे, आणि 'संमर्शित धर्म' म्हणजे विपश्यनेचे आलंबन बनलेले स्कंध (खंध) होत. 'पुद्गल-अध्याशय' म्हणजे पादकध्यान आणि संमर्शित ध्यानाचा भेद असताना प्रतिपन्न (साधना करणाऱ्या) पुद्गलाचा, "अहो! माझे ध्यान पाच अंगांचे असावे किंवा चार अंगांचे असावे" इत्यादी प्रकारे पूर्वी प्रवृत्त झालेला अध्याशय (इच्छा) होय. 'त्यांच्याही वादात' म्हणजे येथे प्रथम थेरवादात. 'हाच...पे... नियमन करतो' कारण त्या त्या द्वितीय इत्यादी पादकध्यानापासून उत्पन्न झालेल्या संस्कारोपेक्षाज्ञानाचे (संखारुपेक्खाञाण), पादकध्यानाच्या पलीकडे गेलेल्या अंगांमध्ये समापन्न न होण्याची इच्छा असल्यामुळे, विरागभावनेचा अभाव असल्यामुळे आणि इतरांमध्ये तो भाव नसल्यामुळे. याच कारणाने प्रथम थेरवादात अपादक-प्रथमध्यान-पादक मार्ग हे प्रथम ध्यानाचेच असतात, आणि इतर द्वितीय ध्यानादी मार्ग हे पादकध्यान-विपश्यनेच्या नियमांनुसार त्या त्या ध्यानाचेच असतात. अशा प्रकारे उर्वरित वादांमध्येही विपश्यनेचा नियम यथासंभव योजावा. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यांच्याही वादात हाच पूर्वभागात वुट्ठानगामी विपश्यनेचेच नियमन करतो." हे आधीच सांगितले आहे, म्हणून येथे सांगण्याची गरज नाही असा अभिप्राय आहे.

၃၁၀. နာနတ္တာဒိ ကာမာဝစရာဒိကုသလာဒိဝိဘာဂတော နာနာဝိဓာ. တေနာဟ ‘‘အနေကပ္ပကာရာ’’တိ. နာနတ္တသိတာတိ ရူပသဒ္ဒါဒိနာနာရမ္မဏနိဿယာ. ဧကတ္တာ ဧကသဘာဝါ ဇာတိဘူမိအာဒိဝိဘာဂါဘာဝတော. ဧကာရမ္မဏနိဿိတာတိ ဧကပ္ပကာရေနေဝ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ အညာဏုပေက္ခာ ဝုတ္တာ ‘‘ဗာလဿ မုဠှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဥပရိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ဝက္ခတိ ‘‘ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၁၁). ဒွေ ဥပေက္ခာ ဂဟိတာ ဒွိန္နမ္ပိ ဧကတ္တာ, ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတဗ္ဗတော, နာနတ္တသိတာယ ဥပေက္ခာယ ပကာသိတဘာဝတော စ.

३१०. 'नानात्व' इत्यादी कामावचर इत्यादी कुशल इत्यादी विभागांमुळे नानाविध आहे. म्हणूनच "अनेक प्रकारची" असे म्हटले आहे. 'नानात्वश्रित' (नानात्तसिता) म्हणजे रूप, शब्द इत्यादी विविध आलंबनांवर आश्रित असणारी. 'एकत्व' म्हणजे जाती, भूमी इत्यादी विभागांचा अभाव असल्यामुळे एकस्वभावी असणे. 'एकालंबनश्रित' म्हणजे एकाच प्रकारच्या आलंबनावर प्रवृत्त असणारी. खाली (पूर्वी) अज्ञान-उपेक्षा (अञ्ञाणुपेक्खा) "मूर्ख आणि मूढ माणसाची..." इत्यादीद्वारे सांगितली आहे (म. नि. ३.३०८). पुढे षडंग-उपेक्षा (छळंगुपेक्खा) "उपेक्षक होऊन विहरतो..." इत्यादीद्वारे सांगतील (म. नि. ३.३११). दोन्ही उपेक्षांचे ग्रहण केले आहे कारण दोन्हीमध्ये एकत्व आहे, एकत्र ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि नानात्वश्रित उपेक्षेचे प्रकाशन झाले असल्यामुळे.

အညာဏုပေက္ခာ အညာ သဒ္ဒါဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ရူပေသူတိ စ ဣမိနာ န ကေဝလံ ရူပါယတနဝိသေသာ ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကသိဏရူပါနိပီတိ အာဟ – ‘‘ရူပေ ဥပေက္ခာဘာဝဉ္စ အညာ’’တိအာဒိ. ဧကတ္တသိတဘာဝေါပိ ဣဓ ဧကတ္တဝိသယသမ္ပယောဂဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတော, န အာရမ္မဏဝသေန စာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သမ္ပယုတ္တဝသေနာတိ သမ္ပယောဂဝသေန. အာကာသာနဉ္စာယတနံ နိဿယတီတိ အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတာ, အာကာသာနဉ္စာယတနခန္ဓနိဿိတာ. သေသာသုပီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနနိဿိတာဒီသုပိ.

अज्ञान-उपेक्षा ही शब्द इत्यादींमध्ये तिथे तिथेच विद्यमान असल्यामुळे अज्ञानरूप आहे. 'रूपांमध्ये' याने केवळ रूपायतन विशेषच घेतले जात नाहीत, तर कसिण-रूपे देखील घेतली जातात, म्हणून म्हटले आहे – "रूपांमध्ये उपेक्षाभाव आणि अज्ञान" इत्यादी. 'एकत्वश्रित भाव' देखील येथे केवळ एकत्व-विषय-संप्रयोगाच्या वशानेच इच्छित आहे, आलंबनाच्या वशाने नाही, हे दर्शविण्यासाठी "ज्या अर्थी तर..." इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच "तेथे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'संप्रयुक्त वशाने' म्हणजे संप्रयोगाच्या वशाने. 'आकाशानेन्चायतनाचा आश्रय घेते' म्हणून आकाशानेन्चायतन-निश्रित (आकासानञ्चायतननिस्सिता), म्हणजेच आकाशानेन्चायतन-स्कंध-निश्रित. 'उर्वरित विषयांमध्येही' म्हणजे विज्ञानेन्चायतन-निश्रित इत्यादींमध्येही.

အရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခာယာတိ အရူပါဝစရဓမ္မာရမ္မဏာယ ဝိပဿနုပေက္ခာယ. ရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တာယ ကာမရူပါရူပဘေဒါယ တဏှာယ နိဗ္ဗတ္တာတိ တမ္မယာ, တေဘူမကဓမ္မာ, တေသံ ဘာဝေါ တမ္မယတာ, တဏှာ ယဿ ဂုဏဿ ဝသေန အတ္ထေ သဒ္ဒနိဝေသော, တဒဘိဓာနကောတိ အာဟ – ‘‘တမ္မယတာ နာမ တဏှာ’’တိ[Pg.387]. အတမ္မယတာ တမ္မယတာယ ပဋိပက္ခောတိ ကတွာ. ဝိပဿနုပေက္ခန္တိ, ‘‘ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ, တံ ပဇဟတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၇၁; အ. နိ. ၇.၅၅) ဧဝမာဂတံ သင်္ခါရဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘူတံ ဥပေက္ခံ.

'अरूपावचर-विपश्यना-उपेक्षा' म्हणजे अरूपावचर धर्मांचे आलंबन असणाऱ्या विपश्यना-उपेक्षेची. 'रूपावचर-विपश्यना-उपेक्षा' यामध्येही हाच नियम आहे. काम, रूप आणि अरूप अशा भेदांनी युक्त असलेल्या त्या तृष्णेने (तण्हा) उत्पन्न झालेले ते 'तन्मय' (तम्मया) म्हणजेच त्रिभूमिक धर्म होत, त्यांचा भाव म्हणजे 'तन्मयता' होय. तृष्णा ज्या गुणाच्या वशाने अर्थामध्ये शब्दाची स्थापना करते, त्याचे वाचक असल्यामुळे म्हटले आहे – "तन्मयता म्हणजे तृष्णा होय." 'अतन्मयता' ही तन्मयतेची विरोधी आहे असे मानून. 'विपश्यना-उपेक्षा' म्हणजे, "जे आहे, जे उत्पन्न झाले आहे, त्याचा त्याग करतो आणि उपेक्षा प्राप्त करतो" (दी. नि. ३.७१; अं. नि. ७.५५) अशा प्रकारे आलेल्या संस्कार-विचयन (संस्कारांचे परीक्षण) मध्ये मध्यस्थ (तटस्थ) राहिलेली उपेक्षा होय.

၃၁၁. ယဒရိယောတိ ဧတ္ထ ဒ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, ဥပယောဂပုထုဝစနေ စ ယ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ယေ သတိပဋ္ဌာနေ အရိယော’’တိ အာဟ. ကာမံ ‘‘အရိယော’’တိ ပဒံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ သာဓာရဏံ, ဝက္ခမာနဿ ပန ဝိသေသဿ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကတ္တာ, ‘‘အရိယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ အယမာနုဘာဝေါ အတ္ထိ. တီသု ဌာနေသူတိ န သုဿူသန္တီတိ ဝါ, ဧကစ္စေ န သုဿူသန္တိ ဧကစ္စေ သုဿူသန္တီတိ ဝါ, သုဿူသန္တီတိ ဝါ, ပဋိပန္နာပဋိပန္နာနံ သာဝကာနံ ပဋိပတ္တိသင်္ခါတေသု တီသု သတိပဋ္ဌာနေသု. သတိံ ပဋ္ဌပေန္တောတိ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတ္တာ တဒုဘယနိဝတ္တတ္တာ သဗ္ဗဒါ သတိံ ဥပဋ္ဌပေန္တော. ဗုဒ္ဓါနမေဝ သာ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတသတိတာ, န ဣတရေသံ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော. အာဒရေန သောတုမိစ္ဆာ ဣဓ သုဿူသာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော, ‘‘သဒ္ဒဟိတွာ သောတုံ န ဣစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. န အညာတိ ‘‘န အညာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ယကာရလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘န ဇာနနတ္ထာယာ’’တိ. သတ္ထု ဩဝါဒဿ အနာဒိယနမေဝ ဝေါက္ကမနန္တိ အာဟ – ‘‘အတိက္ကမိတွာ…ပေ… မညန္တီ’’တိ.

३११. 'यदकियो' (यदरियो) येथे 'द' कार हा पदसंधी करणारा आहे, आणि द्वितीया बहुवचनात 'य' शब्द आहे हे दर्शविताना, "ज्या सतिपट्ठानांमध्ये (स्मृतिप्रस्थानांमध्ये) आर्य" असे म्हटले आहे. जरी 'आर्य' हा शब्द सर्व सत्य-प्रतिवेध करणाऱ्यांना (सत्य जाणणाऱ्यांना) साधारण असला, तरी पुढे सांगण्यात येणारा विशेष हा बुद्धांचा आवेणिक (असाधारण) गुण असल्यामुळे, "आर्य सम्यक्संबुद्ध" असे म्हटले आहे. कारण प्रत्येकबुद्ध इत्यादींमध्ये हा प्रभाव नसतो. 'तीन स्थानांमध्ये' म्हणजे ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, किंवा काही ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत व काही ऐकण्याची इच्छा करतात, किंवा ऐकण्याची इच्छा करतात अशा प्रतिपन्न (साधना मार्गस्थ) आणि अप्रतिपन्न श्रावकांच्या प्रतिपत्तीसंज्ञक (आचरणात्मक) तीन सतिपट्ठानांमध्ये. 'स्मृती प्रस्थापित करणारे' म्हणजे प्रतिघ (द्वेष) आणि अनुनय (राग) यांनी अनास्रुत (अलिप्त) असल्यामुळे आणि त्या दोन्हीचे निवारण केल्यामुळे नेहमी स्मृती उपस्थित ठेवणारे. बुद्धांचीच ती नेहमी उपस्थित-स्मृती असते, इतरांची नाही, कारण तो त्यांचा आवेणिक धर्म (असाधारण गुण) आहे. आदराने ऐकण्याची इच्छा म्हणजे येथे 'शुश्रूषा' (सुस्सूसा) होय, तिचा अभाव दर्शविताना, "श्रद्धा ठेवून ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत" असे म्हटले आहे. 'न अञ्ञा' म्हणजे 'न अञ्ञाय' (न जाणून) असे म्हणावयाचे असताना 'य' काराचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून "जाणून घेण्यासाठी नाही" असे म्हटले आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाचा अनादर करणे म्हणजेच 'वोक्कमान' (उल्लंघन) होय, म्हणून म्हटले आहे – "उल्लंघन करून...पे... मानतात."

ဂေဟဿိတဒေါမနဿဝသေနာတိ ဣဒံ ဣဓ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗမတ္တဒဿနပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿဿပိ သတ္ထု ပသင်္ဂဝသေန ‘‘န စေဝ အတ္တမနော ဟောတီ’’တိ အတ္တမနပဋိက္ခေပေန အနတ္တမနတာ ဝုတ္တာ ဝိယ ဟောတီတိ တံ ပဋိသေဓေန္တော – ‘‘အပ္ပတီတော ဟောတီတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တဿ သေတုဃာတော ဟိ တထာဂတာနံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အတ္တမနတာပဋိက္ခေပေါတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပဋိပန္နကေသု ပန အနတ္တမနတာကာရဏဿ အဘာဝေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပဋိဃအဝဿဝေနာတိ ဆဟိ ဒွါရေဟိ ပဋိဃဝိဿန္ဒနေန, ပဋိဃပ္ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော. ဥပ္ပိလာဝိတောတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဥပ္ပိလာဝိတတ္တဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ပဟီနတ္တာ. ပဋိပန္နကေသူတိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ, အပ္ပဋိပန္နကေသုပိ တထာဂတဿ အနတ္တမနတာကာရဏံ နတ္ထေဝ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ‘‘အတ္တမနော စေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ [Pg.388] သာဝကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သတ္ထု အနဝဇ္ဇာယ စိတ္တာရာဓနာယ သမ္ဘဝတော.

गेहस्सितदोमनस्सवेन (गृह-आश्रित दौर्मनस्य किंवा कौटुंबिक दुःखाच्या वशतेने) - हे येथे केवळ नाकारण्यायोग्य (प्रतिषेध करण्यायोग्य) पद म्हणून पाहिले पाहिजे. नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्याच्या (नेक्खम्मस्सितदोमनस्स) बाबतीतही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संदर्भाने "तो आनंदी होत नाही" (न चेव अत्तमनो होति) असे म्हणून आनंदित होण्याचा प्रतिषेध केल्याने जणू काही अप्रसन्नता (अनत्तमनता) सांगितल्यासारखी होते, म्हणून त्याचा निषेध करताना - "तो अप्रसन्न होतो, असा याचा अर्थ घेऊ नये" (अप्पतीतो होति...) असे म्हटले आहे. कारण तथागतांचा तो (दौर्मनस्य रूपी) सेतू नष्ट झालेला असतो. जर असे आहे, तर मग आनंदित होण्याचा प्रतिषेध का केला? म्हणून म्हणतात - "परंतु जे अ-प्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ नसलेले) आहेत, त्यांच्यामध्ये अप्रसन्नतेचे कारण नसल्यामुळे असे म्हटले आहे." "पटिघअवस्सवेन" (द्वेषाच्या प्रवाहाने) म्हणजे सहा द्वारांतून द्वेषाचे पाझरणे (प्रवाहित होणे), द्वेषाची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. "उप्पिलावितो" (उत्तेजित किंवा उथळ झालेला) - असा अर्थ घेऊ नये, कारण उत्तेजित होणे हे बोधीवृक्षाच्या मुळाशीच (बोधिमूलावरच) नष्ट झाले आहे. "पटिपन्नकेसू" (मार्गावर आरूढ असलेल्यांच्या बाबतीत) - हे अधिकाराच्या (प्रसंगाच्या) वशतेने म्हटले आहे, कारण अ-प्रतिपन्नांच्या बाबतीतही तथागतांच्या ठिकाणी अप्रसन्नतेचे कारण नसतेच. "एतं वृत्तं" (हे म्हटले आहे) - हे "तो आनंदीच होतो" इत्यादी वचन श्रावकांच्या सम्यक प्रतिपत्तीमुळे (योग्य आचरणामुळे) शास्त्यांच्या निर्दोष चित्त-आराधनेच्या (चित्त प्रसन्न करण्याच्या) शक्यतेमुळे म्हटले आहे.

၃၁၂. ဒမိတောတိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနေန သိက္ခာပိတော. ဣရိယာပထပရိဝတ္တနဝသေန အပရိဝတ္တိတွာ ဧကဒိသာယ ဧဝ သတ္တဒိသာဝိဓာဝနဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ သာရိတာနံ ဟတ္ထိဒမ္မာဒီနံ ဧကဒိသာဓာဝနမ္ပိ အနိဝတ္တနဝသေနေဝ ယုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အနိဝတ္တိတွာ ဓာဝန္တော ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတီ’’တိ. ကာယေန အနိဝတ္တိတွာဝါတိ ကာယေန အပရိဝတ္တိတွာ ဧဝ. ဝိမောက္ခဝသေန အဋ္ဌ ဒိသာ ဝိဓာဝတိ, န ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကနီဟာရေနေဝ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ဒိဝသေ ဧကဘာဂေန. ‘‘ပဟာရော’’တိ ဟိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဝိဓာဝနဉ္စေတ္ထ ဈာနသမာပဇ္ဇနဝသေန အကလင်္ကမပ္ပတိသာတံ ဇဝနစိတ္တပဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သမာပဇ္ဇတိယေဝါ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

३१२. "दमितो" (दमित केलेला/वश केलेला) म्हणजे (विषयांचे) सेवन न करण्याच्या अवस्थेला प्राप्त करून देऊन प्रशिक्षित केलेला. इर्यापथाच्या परिवर्तनाने न बदलता एकाच देशाने सात दिशांमध्ये धावण्याचा येथे अभिप्राय असल्यामुळे, हाकलेल्या हत्ती इत्यादींच्या एकाच दिशेने धावण्यालाही न वळण्याच्या (न परतण्याच्या) अर्थानेच योग्य मानून म्हटले आहे - "न वळता धावणारा एकाच दिशेने धावतो." "कायेन अनिवत्तित्वाव" (कायाने न वळताच) म्हणजे शरीराने न फिरताच. विमोक्षाच्या वशतेने आठ दिशांना धावतो, पूर्व इत्यादी दिशांच्या वशतेने नाही. "एकप्पहारेनेव" (एकाच प्रहाराने/एकाच वेळी) म्हणजे एकाच प्रयत्नाने, किंवा एकाच दिवसाच्या एका भागात. कारण "प्रहार" (पहारो) म्हणजे दिवसाचा तिसरा भाग म्हटला जातो. येथे "धावणे" म्हणजे ध्यान समापत्तीच्या वशतेने निष्कलंक आणि अत्यंत शांत जवन-चित्ताची प्रवृत्ती होय, म्हणून "समापन्नच होतो" (समापज्जतियेव) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सळायतनविभंगसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၈. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उद्देसविभंगसुत्त-वर्णना (उद्देशविभंग सूत्राचे स्पष्टीकरण).

၃၁၃. ဒေသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသော, ဝိဘဇနံ ဝိဘင်္ဂေါတိ အာဟ – ‘‘မာတိကဉ္စ ဝိဘဇနဉ္စာ’’တိ တုလေယျာတိအာဒီနိ စတ္တာရိပိ ပဒါနိ ပညာဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ တုလေယျာတိ တုလနဘူတာယ ပညာယ တဿ ဓမ္မဿ ပဂ္ဂဟာဒိဝိဓိနာ ပရိတုလေယျ. တီရေယျာတိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ တတ္ထ ဉာဏကိရိယာသမာပနဝသေန တီရေယျ. ပရိဂ္ဂဏှေယျာတိ တထာသမာပန္နော အာနိသံသေ အဿာဒအာဒီနဝေ စ ဝိစိနေယျ. ပရိစ္ဆိန္ဒေယျာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒဘူတေန ဉာဏေန အတ္ထံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနေယျ. အာရမ္မဏေသူတိ ရူပါဒိပုထုတ္တာရမ္မဏေသု. နိကန္တိဝသေနာတိ နိကာမနဝသေန အပေက္ခာဝသေန. တိဋ္ဌမာနန္တိ ပဝတ္တမာနံ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တေတိ ဈာနာရမ္မဏဘူတေ. တဉှိ ဘာဝနာစိတ္တေနာဘိဘုယျ အဝိဿဇ္ဇိတွာ ဂယှမာနံ အဇ္ဈတ္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဘာဝနံ အာရဒ္ဓဿ ဘိက္ခုနော ယဒိ ဘာဝနာရမ္မဏေ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တာယ နိကန္တိယာ ဥပရိ ဘာဝနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ စိတ္တသံကောစဝသေန သဏ္ဌိတံ နာမ, တဒဘာဝေန အသဏ္ဌိတံ နာမ ဟောတီတိ, ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတ’’န္တိ [Pg.389] အာဟ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘နိကန္တိဝသေန ဟိ အတိဋ္ဌမာနံ ဟာနဘာဂိယံ န ဟောတိ, ဝိသေသဘာဂိယမေဝ ဟောတီ’’တိ. အဂ္ဂဟေတွာတိ ရူပါဒီသု ကိဉ္စိ တဏှာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ. တထာ အဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ တဏှာပရိတာသာဒိဝသေန န ပရိတဿေယျ. အဝသေသဿ စ ဒုက္ခဿာတိ သောကာဒိဒုက္ခဿ. အဝသေသဿ စ ဒုက္ခဿာတိ ဝါ ဇာတိဇရာမရဏသီသေန ဝိပါကဒုက္ခဿ ဂဟိတတ္တာ ကိလေသဒုက္ခဿ စေဝ သံသာရဒုက္ခဿ စာတိ အတ္ထော.

३१३. उपदेश करावयाच्या अर्थाचा निर्देश करणे म्हणजे "उद्देश" (उद्देसो) आणि त्याचे विभाजन करणे म्हणजे "विभंग" (विभंगो), म्हणून म्हटले आहे - "मातिका (मातृका) आणि तिचे विभाजन". "तुलेय्य" (तुलना करावी) इत्यादी चारही पदे प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द आहेत. अथवा, "तुलेय्य" म्हणजे तुलनात्मक प्रज्ञेने त्या धर्माची प्रग्रह (धारण) इत्यादी विधीने पूर्ण तुलना करावी. "तीरेय्य" (निर्णय करावा) म्हणजे निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने तेथे ज्ञानक्रियेच्या समाप्तीद्वारे निर्णय करावा. "परिग्गण्हेय्य" (ग्रहण करावे/परीक्षण करावे) म्हणजे तशा प्रकारे समापन्न झालेल्याने आनिशंस (फायदे), अस्साद (आस्वाद) आणि आदीनव (दोष) यांचा विचार करावा. "परिच्छिन्देय्य" (परिच्छेद करावा/मर्यादित करावे) म्हणजे परिच्छेद करणाऱ्या ज्ञानाने अर्थाचा परिच्छेद करून जाणावे. "आरम्मणेसू" (आलंबनांमध्ये) म्हणजे रूप इत्यादी विविध आलंबनांमध्ये. "निकन्तिवसेन" (आसक्तीच्या वशतेने) म्हणजे इच्छेच्या वशतेने, अपेक्षेच्या वशतेने. "तिट्ठमानं" (स्थित असलेले) म्हणजे प्रवृत्त असणारे. "गोचरज्झत्ते" (गोचर-अध्यात्म किंवा ध्यानाच्या आलंबनात) - कारण ध्यानचित्ताने त्यावर मात करून, त्याला न सोडता ग्रहण केले जात असल्याने ते अध्यात्मासारखेच (अंतर्गत) होते, म्हणून त्याला "गोचरज्झत्त" असे म्हणतात. भावना (ध्यान) सुरू केलेल्या भिक्खूच्या मनात जर भावनारूपी आलंबनाविषयी आसक्ती (निकन्ति) उत्पन्न झाली, तर त्या आसक्तीमुळे पुढील भावना सोडून चित्ताच्या संकोचामुळे ते 'स्थित' (संठित) म्हटले जाते; आणि त्याच्या अभावामुळे ते 'अ-स्थित' (असंठित) म्हटले जाते. हे दर्शवण्यासाठी "अध्यात्म अ-स्थित" (अज्झत्तं असंठितं) असे म्हटले आहे, म्हणजेच "गोचर-अध्यात्म आलंबनात आसक्तीच्या वशतेने अ-स्थित". तसेच पुढे सांगतील - "आसक्तीच्या वशतेने न राहणारे (अतिट्ठमानं) हे हानभागीय (ऱ्हास पावणारे) नसते, तर ते विशेषभागीयच (विशिष्ट गुणांना प्राप्त करून देणारे) असते." "अग्गहेत्वा" (ग्रहण न करता) म्हणजे रूप इत्यादींमध्ये तृष्णा इत्यादींच्या ग्रहणाने काहीही ग्रहण न करता. अशा प्रकारे ग्रहण न केल्यानेच तृष्णेच्या परितापाने (व्याकुळतेने) व्याकुळ होऊ नये. "अवसेसस्स च दुक्खस्स" (आणि उर्वरित दुःखाचे) म्हणजे शोक इत्यादी दुःखाचे. अथवा "उर्वरित दुःखाचे" म्हणजे जन्म, जरा आणि मरण या रूपाने विपाक-दुःख ग्रहण केल्यामुळे, क्लेश-दुःख आणि संसार-दुःख असा अर्थ आहे.

၃၁၆. ရူပမေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော ရူပနိမိတ္တံ. ရာဂါဒိဝသေန တံ အနုဓာဝတီတိ ရူပနိမိတ္တာနုသာရီ.

३१६. रूप हेच क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे "रूपनिमित्त" (रुपनिमित्तं) आहे. राग (लोभ) इत्यादींच्या वशतेने त्याचा पाठलाग करतो, म्हणून तो "रूपनिमित्तानुसारी" (रुपनिमित्तानुसारी) होय.

၃၁၈. နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတန္တိ အပေက္ခာဝသေန သဏ္ဌိတံ နိကန္တိံ ပဟာယ ပဝတ္တမာနံ ဥပရိ ဝိသေသာဝဟတောတိ. တေနာဟ ‘‘နိကန္တိဝသေန ဟီ’’တိအာဒိ.

३१८. "आसक्तीच्या वशतेने अ-स्थित" (निकन्तिवसेन असंठितं) म्हणजे अपेक्षेच्या वशतेने राहिलेल्या आसक्तीचा त्याग करून प्रवृत्त होणारे, जे वरच्या स्तरावर विशेष गुणांना आणणारे असते. म्हणूनच म्हटले आहे - "आसक्तीच्या वशतेने..." इत्यादी.

၃၂၀. အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တဏှာဒိဂ္ဂါဟဝသေန ဥပါဒိယိတွာ တဏှာပရိတာသာဒိဝသေန ပရိတဿနာ, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ပနေသာ အနုပါဒါပရိတဿနာ ဟောတီတိ မဟာထေရဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ စောဒနံ သမုဋ္ဌပေတိ? ဥပါဒါတဗ္ဗဿ အဘာဝတောတိ တဿ အနုပါဒါပရိတဿနာဘာဝေ ကာရဏဝစနံ. ယဒိ ဟီတိအာဒိ တဿ သမတ္ထနံ. ဥပါဒါပရိတဿနာဝ အဿ တထာ ဥပါဒါတဗ္ဗဿ တထေဝ ဥပါဒိန္နတ္တာ. ဧဝန္တိ နိစ္စာဒိအာကာရေန. ဥပါဒိန္နာပီတိ ဂဟိတပရာမဋ္ဌာပိ. အနုပါဒိန္နာဝ ဟောန္တိ အယောနိသော ဂဟိတတ္တာ, ဝိညူသု နိဿာယ ဇာနိတဗ္ဗတ္တာ စ. ဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏာကာရဝသေန, တဿ ပန အယထာဘူတဂါဟိတာယ ပရမတ္ထတော စ အဘာဝတော. အတ္ထတောတိ ပရမတ္ထတော. အနုပါဒါပရိတဿနာယေဝ နာမ ဟောတိ ဥပါဒါတဗ္ဗာကာရဿ အဘာဝေန တံ အနုပါဒိယိတွာ ဧဝ ပရိတဿနာတိ ကတွာ.

३२०. "ग्रहण न करता व्याकुळ न होणे" (अग्गहेत्वा अपरितस्सना) म्हणजे पाच उपादानस्कंधांना "हे माझे आहे" इत्यादी प्रकारे तृष्णेच्या ग्रहणाने उपादान करून (पकडून ठेवून) तृष्णेच्या परितापाने व्याकुळ होणे; याच्या उलट (विपरीत) अर्थाने "ग्रहण न करता व्याकुळ न होणे" असे समजले पाहिजे. परंतु ही "अनुपादा-परितस्सना" (उपादान न करता व्याकुळ न होणे) कशी होते? महास्थविरांचा (महाथेरांचा) अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी शंका (चोदना) उपस्थित केली जाते. "उपादान करण्यायोग्य वस्तूचा अभाव असल्यामुळे" (उपादातब्बस्स अभावतो) - हे त्याच्या ठिकाणी अनुपादा-परितस्सना नसण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. "यदि हि" (जर खरोखर) इत्यादी त्याचे समर्थन आहे. उपादान-परितस्सनाच होईल, कारण उपादान करण्यायोग्य वस्तू तशाच प्रकारे ग्रहण केली गेली आहे. "एवं" (अशा प्रकारे) म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने. "उपादिन्नापि" (ग्रहण केलेली किंवा स्पर्श केलेली असली तरी) - अयोनिशः (अयोग्य प्रकारे) ग्रहण केल्यामुळे आणि विद्वानांच्या आश्रयाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे ती "अनुपादिन्न" (ग्रहण न केलेली) सारखीच असते. "दिट्ठिवसेन" (दृष्टीच्या वशतेने) म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे, परंतु तिचे अ-यथाभूत (असत्य) ग्रहण असल्यामुळे आणि परमार्थतः तिचा अभाव असल्यामुळे. "अत्थतो" (अर्थतः) म्हणजे परमार्थतः. उपादान करण्यायोग्य स्वरूपाचा अभाव असल्यामुळे, त्याचे उपादान न करताच व्याकुळ होणे, यालाच "अनुपादा-परितस्सना" (उपादान न करता व्याकुळ होणे) असे म्हणतात.

ပရိဝတ္တတီတိ န တဒေဝ ရူပံ အညထာ ပဝတ္တံ ပရိဝတ္တတိ, အထ ခေါ ပကတိဇဟနေန သဘာဝဝိဂမေန နဿတိ ဘိဇ္ဇတိ. ဝိပရိဏတန္တိ အညထတ္တံ ဂတံ ဝိနဋ္ဌံ. ကမ္မဝိညာဏန္တိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ. ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိအာဒိ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန ဝိညာဏဿ ရူပဘေဒေန ဝုတ္တဿ ဘေဒါနုပရိဝတ္တိ ဟောတိ. ဝိပရိဏာမံ အနုဂန္တွာ ဝိပရိဝတ္တနတံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တံ; တတော [Pg.390] သမုပ္ပန္နာ ပရိတဿနာ ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တဇာ ပရိတဿနာတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဝိပရိဏာမဿ…ပေ… ပရိတဿနာ’’တိ. အကုသလဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စာတိ, ‘‘ယံ အဟု ဝတ မေ, တံ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တာ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ. ခေပေတွာတိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန အနုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ ခေပေတွာ. ဘယတာသေနာတိ ဘာယနဝသေနပိ စိတ္တုတြာသေန. တဏှာတာသေနာတိ တဿနေန. သဝိဃာတောတိ စိတ္တဝိဃာတနဝိဃာတေန သဝိဃာတော. တတော ဧဝ စေတောဒုက္ခေန သဒုက္ခော. မဏိကရဏ္ဍကသညာယာတိ ရိတ္တကရဏ္ဍံယေဝ မဏိပရိပုဏ္ဏကရဏ္ဍောတိ ဥပ္ပန္နသညာယ. အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတဿနာတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ အဘာဝေန ဂဟဏမ္ပိ အဝိဇ္ဇမာနပက္ခိယမေဝါတိ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတဿနာ နာမ ဟောတိ.

परिवत्ततीति (परिवर्तते म्हणजे) तेच रूप दुसऱ्या प्रकारे प्रवृत्त होऊन परिवर्तित होत नाही, तर मूळ स्वभाव सोडून आणि स्वभाव नष्ट झाल्यामुळे नष्ट होते, भंग पावते. विपरिणतन्ति (विपरिणत म्हणजे) अन्यथाभावाला प्राप्त झालेले, नष्ट झालेले. कम्मविञ्ञाणन्ति (कर्मविज्ञान म्हणजे) अभिसंखारविञ्ञाण (अभिसंस्कारविज्ञान). 'रूप हा आत्मा आहे' इत्यादी मिथ्या ग्रहणामुळे विज्ञानाच्या रूपभेदाने सांगितलेल्या भेदाचे अनुपरिवर्तन होते. विपरिणामाला अनुसरून परिवर्तनाला आरंभ करून प्रवृत्त झालेले ते 'विपरिणामानुपरिवत्त' होय; त्यापासून उत्पन्न झालेली व्याकुळता म्हणजे 'विपरिणामानुपरिवत्तजा परितस्सना' (विपरिणामानुपरिवर्तनजन्य व्याकुळता) हे दर्शवताना भगवंतांनी म्हटले आहे - 'विपरिणामस्स...पे... परितस्सना' (विपरिणामाची...पे... व्याकुळता). अकुसलधम्मसमुप्पादा चाति (अकुशलधम्मसमुत्पाद म्हणजे) 'जे माझे होते, ते आता माझे नाही' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारे अकुशल चित्तोत्पाद धर्म. खेपेत्वाति (क्षय करून म्हणजे) प्रवृत्त न होण्याच्या कारणाने, अनुत्पत्तीच्या निमित्ताने क्षय करून. भयतासेनाति (भयत्रासाने म्हणजे) भीतीच्या कारणाने किंवा चित्ताच्या त्रासामुळे. तण्हातासेनाति (तृष्णात्रासाने म्हणजे) तृष्णेच्या व्याकुळतेने. सविघातोति (सविघात म्हणजे) चित्ताच्या आघातामुळे विघातयुक्त. त्यामुळेच मानसिक दुःखाने युक्त (सदुःख). मणिकरण्डकसञ्ञायाति (मणिकरण्डकसंज्ञेने म्हणजे) रिकाम्या करंडकालाच रत्नांनी भरलेला करंडक समजण्याच्या उत्पन्न झालेल्या संज्ञेमुळे. अग्गहेत्वा परितस्सनाति (ग्रहण न करता व्याकुळ होणे म्हणजे) ग्रहण करण्याजोग्या वस्तूच्या अभावामुळे ग्रहण करणे देखील अविद्यमान पक्षातच समाविष्ट होते, म्हणून याला 'अग्गहेत्वा परितस्सना' असे म्हणतात.

၃၂၁. ကမ္မဝိညာဏမေဝ နတ္ထိ သတိ ကမ္မဝိညာဏေ ရူပဘေဒါနုပရိဝတ္တိ သိယာတိ ကမ္မဝိညာဏာဘာဝဒဿနမုခေန ခီဏာသဝဿ သဗ္ဗသော ကိလေသာဘာဝံ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

३२१. कम्मविञ्ञाणच (कर्मविज्ञानच) नसते; कम्मविञ्ञाण असतानाच रूपभेदानुपरिवर्तन होईल, अशा प्रकारे कम्मविञ्ञाणाच्या अभावाचे दर्शन घडवून क्षीणासवाचा (अर्हताचा) सर्व प्रकारे क्लेशांचा अभाव दर्शविला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णनेची (उद्देशविभंगसूत्रवर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၉. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अरणविभङ्गसुत्तवण्णना (अरणविभंगसूत्रवर्णन)

၃၂၃. ဂေဟဿိတဝသေနာတိ ကိလေသနိဿိတဝသေန အနုရောဓဝသေန. နေဝ ဥက္ခိပေယျာတိ န အနုဂ္ဂဏှေယျ. န အဝက္ခိပေယျာတိ ဂေဟဿိတဝသေန ဝိရောဓဝသေန န နိဂ္ဂဏှေယျ. အနုရောဓေန ဝိနာ သမ္ပဟံသနဝသေန ယထာဘူတဂုဏကထနံ နေဝုဿာဒနာ ဝဇ္ဇာဘာဝတော; တထာ ဝိရောဓေန ဝိနာ ဝိဝေစနဝသေန ယထာဘူတဒေါသကထနံ န အပသာဒနံ. သဘာဝမေဝါတိ ယထာဘူတသဘာဝမေဝ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ အနာဒေသကရဏဝသေန ကထေယျ, သေယျထာပိ အာယသ္မာ သုဘူတိတ္ထေရော. ဝိနိစ္ဆိတသုခန္တိ, ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိအာဒိနာ ဝိသေသတော ဝိနိစ္ဆိတသုခါယ ဟောတိ. ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏန္တိ သွာယံ ရဟောဝါဒေါ ပေသုညူပသံဟာရဝသေန ပဝတ္တော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ပိသုဏဝါစန္တိ အတ္ထော’’တိ. ခီဏာတီတိ ခီဏော, ယော ဘာသတိ, ယဉ္စ ဥဒ္ဒိဿ ဘာသတိ, ဒွေပိ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော, တံ ခီဏဝါဒံ. သွာယံ ယသ္မာ ကိလေသေဟိ အာကိဏ္ဏော သံကိလိဋ္ဌော ဧဝ စ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အာကိဏ္ဏံ [Pg.391] သံကိလိဋ္ဌံ ဝါစ’’န္တိ. တေန အဝသိဋ္ဌံ တိဝိဓမ္ပိ ဝစီဒုစ္စရိတမာဟ. အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ အဇ္ဈောသာယ. အာဒါယာတိ ပဂ္ဂယှ. ဝေါဟရေယျာတိ သမုဒါစရေယျ. လောကသမညန္တိ လောကသင်္ကေတံ.

३२३. गेहस्सितवसेनाति (गेहस्सितवशाने म्हणजे) क्लेशाश्रित असल्यामुळे, अनुनयामुळे (अनुरोधामुळे). नेव उक्खिपेय्याति (समर्थन करू नये म्हणजे) अनुग्रह करू नये. न अवक्खिपेय्याति (निंदा करू नये म्हणजे) गृहस्थीच्या (क्लेशांच्या) आश्रयाने विरोधाच्या भावनेने निग्रह करू नये. अनुरोधाशिवाय, केवळ आनंदाने यथाभूत गुणांचे कथन करणे हे 'नेवुस्सादना' (प्रशंसा न करणे) आहे, कारण त्यात दोषाचा अभाव असतो; तसेच विरोधाशिवाय विवेचनाच्या भावनेने यथाभूत दोषांचे कथन करणे हे 'न अपसादना' (निंदा न करणे) आहे. स्वभावमेवाति (स्वभावच म्हणजे) कोणत्याही पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश न करता केवळ यथाभूत स्वभावच सांगावा, जसे की आयुष्यमान सुभूति थेर सांगत असत. विनिच्छितसुखन्ति (विनिश्चितसुख म्हणजे) 'अध्यात्मिक दृष्ट्या निर्दोष' इत्यादी प्रकारे विशेषतः निश्चित सुखासाठी असते. परम्मुखा अवण्णन्ति (परोक्ष निंदा म्हणजे) येथे चहाडी (पिशुनवाचा) करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेली गुप्त चर्चा अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'पिसुणवाचं असा अर्थ आहे'. खीणातीति (क्षीण करतो म्हणजे) जो बोलतो आणि ज्याच्या उद्देशाने बोलतो, त्या दोघांनाही जो हिंसित करतो, पीडा देतो, तो 'खीणवाद' (नाशक वचन) होय. तो स्वतः क्लेशांनी व्याप्त आणि संक्लिष्ट (मलीन) असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'आकिण्णं संकिलिट्ठं वाचं' (व्याप्त आणि संक्लिष्ट वाणी). त्याद्वारे उर्वरित तिन्ही प्रकारच्या वचीदुच्चरित (वाणीच्या दुष्कृत्यांचे) कथन केले आहे. अधिट्ठहित्वाति (अधिनिवेश करून म्हणजे) 'हेच सत्य आहे' असा अभिनिवेश धरून. आदायाति (ग्रहण करून म्हणजे) पकडून ठेवून. वोहरेय्याति (व्यवहार करावा म्हणजे) आचरण करावे. लोकसमञ्ञन्ति (लोकसंज्ञा म्हणजे) लोकसंकेत (लोकरूढी).

၃၂၄. အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော ကာမေဟိ ပဋိသံဟိတတ္တာ ကာမပဋိသန္ဓိ, ကာမသုခံ. တေနာဟ ‘‘ကာမူပသံဟိတေန သုခေနာ’’တိ. သဒုက္ခောတိ ဝိပါကဒုက္ခေန သံကိလေသဒုက္ခေန သဒုက္ခော. တထာ သပရိဠာဟောတိ ဝိပါကပရိဠာဟေန စေဝ ကိလေသပရိဠာဟေန စ သပရိဠာဟော.

३२४. आलंबन (आरम्मण) आणि संप्रयोग यांमुळे कामांशी संबंधित असल्यामुळे 'कामप्रतिसंधी' म्हणजे कामसुख होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कामूपसंहितेन सुखेन' (कामयुक्त सुखाने). सदुःख म्हणजे विपाकदुःखाने आणि संक्लेशदुःखाने युक्त (सदुःख). तसेच सपरिळाह (दाहयुक्त) म्हणजे विपाकदाहाने आणि क्लेशदाहाने युक्त.

၃၂၆. ဝဋ္ဋတော နိဿရိတုံ အဒတွာ တတ္ထေဝ သီဒါပနတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေန သတ္တေ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနံ, ဝိသေသတော ဘဝသံယောဇနံ တဏှာတိ အာဟ ‘‘တဏှာယေတံ နာမ’’န္တိ. န တဏှာယေဝ မာနာဒယောပိ သံယောဇနတ္တံ သာဓေန္တိ နာမ သဗ္ဗသော သံယောဇနတော သုဋ္ဌု ဗန္ဓနတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၅-၁၂၆).

३२६. संसारचक्रातून (वट्टापासून) बाहेर पडू न देता, तिथेच बुडवून ठेवल्यामुळे आणि मिथ्या प्रतिपदेच्या (चुकीच्या मार्गाच्या) स्वरूपाने प्राण्यांना बांधून ठेवते म्हणून ते 'संयोजन' होय, विशेषतः भवसंयोजन म्हणजे तृष्णा (तण्हा) होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तण्हायेतं नामं' (हे तृष्णेचे नाव आहे). केवळ तृष्णाच नव्हे, तर मान इत्यादी देखील सर्व प्रकारे बांधून ठेवल्यामुळे (दृढ बंधनामुळे) संयोजनाचे कार्य करतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, अविद्यारूपी आवरणाने वेढलेल्या आणि तृष्णारूपी संयोजनाने बांधलेल्या प्राण्यांचे...' (सं. नि. २.१२५-१२६).

ဣမံ စတုက္ကန္တိ, ‘‘ယေ ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ, ယေ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ’’တိ ဧဝမာဂတံ ဣမံ စတုက္ကံ နိဿာယ. ‘‘ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော’’တိ, ဝတွာ တံ နိဿာယ ဌပိတဘာဝံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥဿာဒနာအပသာဒနာ ပညာယန္တိ တထာဂတေန ဝိနေတဗ္ဗပုဂ္ဂလဝသေန ဓမ္မဒေသနာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗတော. အယံ ပုဂ္ဂလော…ပေ… အာစာရသမ္ပန္နောတိ ဝါ နတ္ထိ ပရေသံ အနုဒ္ဒေသကဝသေန ဓမ္မဒေသနာယ ပဝတ္တနတော.

इमं चतुक्कन्ति (हे चतुष्क म्हणजे) 'जे कामसुखाच्या प्रतिसंधीत सौमनस्याच्या अभ्यासात मग्न आहेत, जे आत्मक्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न आहेत' अशा प्रकारे आलेल्या या चतुष्काला (चार प्रकारांना) अनुसरून. 'या अग्रस्थानी स्थापित केले आहे' असे म्हणून, त्याला अनुसरून स्थापित केल्याचा भाव विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'भगवतो ही...' (भगवंतांचेच...) इत्यादी म्हटले आहे. 'उस्सादना' (प्रशंसा) आणि 'अपसादना' (निंदा) प्रज्ञेने जाणली जाते, कारण तथागतांद्वारे विनीत करावयाच्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) योग्यतेनुसार धम्मदेशना प्रवृत्त केली जाते. 'हा पुद्गल...पे... आचारसंपन्न आहे' असे इतरांचा निर्देश न करता धम्मदेशना प्रवृत्त केली जात असल्यामुळे (असे घडत नाही).

၃၂၉. ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏန္တိ နိန္ဒိယဿ ဒေါသဿ နိန္ဒနံ. န ဟိ ကဒါစိ နိန္ဒိယော ပသံသိယော ဟောတိ, တံ ပန ကာလံ ဉတွာဝ ကထေတဗ္ဗန္တိ အာဟ, ‘‘ယုတ္တပတ္တကာလံ ဉတွာဝါ’’တိ. ခီဏဝါဒေပိ ဧသေဝ နယော တဿ ရဟောဝါဒေန သမာနယောဂက္ခမတ္တာ.

३२९. परम्मुखा अवण्णं (परोक्ष निंदा) म्हणजे निंदनीय दोषाची निंदा करणे. कारण निंदनीय व्यक्ती कधीही प्रशंसनीय असू शकत नाही, परंतु ते योग्य वेळ जाणूनच बोलले पाहिजे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'योग्य आणि प्राप्त काळ जाणूनच'. खीणवादाच्या (नाशक वचनाच्या) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो, कारण तो देखील गुप्त संभाषणासारखाच (रहोवादासारखाच) मानला जातो.

၃၃၀. ဃာတီယတီတိ ဝဓီယတိ. သဒ္ဒေါပိ ဘိဇ္ဇတိ နဿတိ, ဘေဒေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဂေလညပ္ပတ္တောတိ ခေဒံ ပရိဿမံ ပတ္တော. အပလိဗုဒ္ဓန္တိ ဒေါသေဟိ အနနုပတိတံ.

३३०. घातीयती म्हणजे वध केला जातो. शब्द देखील भंग पावतो, नष्ट होतो, असा अर्थ आहे. गेलञ्ञप्पत्तो (ग्लानीला प्राप्त झालेला) म्हणजे खेद आणि परिश्रमाला प्राप्त झालेला. अपलिबुद्धं म्हणजे दोषांनी अननुगत (दोषरहित).

၃၃၁. အဘိနိဝိဿ [Pg.392] ဝေါဟရတီတိ ဧဝမေတံ, န ဣတော အညထာတိ တံ ဇနပဒနိရုတ္တိံ အဘိနိဝိသိတွာ သမုဒါစရတိ. အတိဓာဝနန္တိ သမညံ နာမေတံ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ ပညတ္တီတိ ပညတ္တိမတ္တေ အဋ္ဌတွာ ပရမတ္ထတော ထာမသာ ပရာမဿ ဝေါဟရဏံ.

३३१. अभिनिविस्स वोहरती म्हणजे 'हे असेच आहे, यापेक्षा वेगळे नाही' असा त्या प्रांतिक भाषेचा (जनपदनिरुत्तीचा) अभिनिवेश धरून व्यवहार करणे. अतिधावन म्हणजे 'संज्ञा' ही केवळ लोकसंकेताने सिद्ध झालेली प्रज्ञप्ती आहे, अशा pragnaptimatte (प्रज्ञप्तीपुरतेच) मर्यादित न राहता, परमार्थतः आग्रहाने धरून व्यवहार करणे.

၃၃၂. အပရာမသန္တောတိ အနဘိနိဝိသန္တော သမညာမတ္တတောဝ ဝေါဟရတိ.

३३२. अपरामसंतो म्हणजे अभिनिवेश न धरता केवळ लोकसंज्ञेनुसारच व्यवहार करणे.

၃၃၃. မရိယာဒဘာဇနီယန္တိ ယထာဝုတ္တသမ္မာပဋိပဒါယ မိစ္ဆာပဋိပဒါယ စ အညမညံ သင်္ကရဘာဝဝိဘာဇနံ. ရဏန္တိ သတ္တာ ဧတေဟိ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတောတိ ရဏာ; ရာဂဒေါသမောဟာ, ဒသပိ ဝါ ကိလေသာ, သဗ္ဗေပိ ဝါ ဧကန္တာကုသလာ, တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ; သဟ ရဏေဟီတိ သရဏော. ရဏသဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော. တေနာဟ ‘‘သရဇော သကိလေသော’’တိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ အာဂတတ္တာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယောပိ ‘‘သရဏော’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အရဏောတိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

३३३. मरियादभाजनीयं म्हणजे वर सांगितलेल्या सम्यक् प्रतिपदा आणि मिथ्या प्रतिपदा यांच्यातील परस्पर संकरभावाचे विभाजन करणे. 'रण' म्हणजे ज्यांच्यामुळे प्राणी रडतात (क्रंदन करतात), न रडणारे देखील रडण्याच्या कारणांमुळे रडतात, ते 'रण' होत; राग, द्वेष आणि मोह, किंवा दहा क्लेश, किंवा सर्वच एकांत अकुशल धर्म, ज्यांच्या विविध प्रकारच्या दुःख उत्पन्न करणाऱ्या प्रभावाने अभिभूत होऊन प्राणी रडतात; रणासह असणारा तो 'सरण' (स-रण) होय. किंवा 'रण' हा शब्द राग इत्यादी रजःकणांमध्ये रूढ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सरजो सकिलेसो' (धुळीने युक्त, क्लेशाने युक्त). पाळीमध्ये 'सदुक्खो एसो धम्मो' (हा धर्म दुःखाने युक्त आहे) इत्यादी आल्यामुळे कामसुखाचा अभ्यास इत्यादींना देखील 'सरण' म्हटले आहे, म्हणून दुःखादींचा रणभाव आणि त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावाच्या अकुशल धर्मांची सरणता (स-रण असणे) समजून घ्यावी. 'अरण' इत्यादी शब्दांचा अर्थ याच्या उलट समजून घ्यावा.

ဝတ္ထုံ သောဓေတီတိ နိရောဓသမာပဇ္ဇနေန မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဒက္ခိဏေယျဝတ္ထုဘူတံ အတ္တာနံ ဝိသောဓေတိ; နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝတ္ထုဝိသောဓနံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌိတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနံ ဒိန္နဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယာ ဒီပေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. တထေဝါတိ ဣမိနာ ‘‘ပိဏ္ဍာယ စရန္တော’’တိအာဒိံ ဥပသံဟရတိ. မေတ္တာဘာဝနာယ မုဒုဘူတစိတ္တဗဟုမာနပုဗ္ဗကံ ဒေန္တီတိ, ‘‘သုဘူတိတ္ထေရော ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ဒါယကတောပိ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ. ဝတ္ထုသောဓနံ ပန ပဋိဘာဂတော. ဧဝံ ပန ကာတုံ သက္ကာတိ သာဝကာနမ္ပိ ကိမေဝံ လဟုဝုဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနံ သာဝကေသု စိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော အဂ္ဂသာဝကမဟာသာဝကေသု ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ပကတိသာဝကေသုပိ ဝသိပ္ပတ္တေသု လဗ္ဘတီတိ တေ ဒဿေန္တော, ‘‘အာမ သက္ကာ’’တိအာဒိမာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

"वस्तूचे शोधन करतो" (वत्थुं सोधेति) म्हणजे निरोधसमापत्तीच्या प्राप्तीने महाफलदायी बनवून, स्वतःला दक्षिणेय वस्तू (दान स्वीकारण्यास योग्य पात्र) म्हणून विशुद्ध करतो; निरोधसमापत्तीद्वारे वस्तूचे विशोधन हे निरोधसमापत्तीतून उठलेल्या प्रत्येकबुद्ध आणि महाकस्सप थेर इत्यादींना दिलेल्या दक्षिणेच्या विशुद्धीने स्पष्ट केले पाहिजे. म्हणूनच "तथा हि" इत्यादी म्हटले आहे. "तथैव" याने "पिंडपातासाठी फिरताना" इत्यादींचा उपसंहार केला आहे. मैत्रीभावनेने मृदू झालेल्या चित्ताने आणि आदराने दान देतात, म्हणून "सुभूती थेर दक्षिणेचे विशोधन करतात" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे दायकाच्या (दात्याच्या) बाजूनेही दक्षिणेची विशुद्धी दर्शविली आहे. परंतु वस्तूचे शोधन हे प्रतिभागावरून (सादृश्यावरून) आहे. "अशा प्रकारे करणे शक्य आहे का?" म्हणजे श्रावकांनाही अशा प्रकारे शीघ्र उठण्याचा संकल्प आणि श्रावकांमध्ये अशा प्रकारची वशित्वता संभवते का? असा प्रश्न विचारला आहे. दुसरा (उत्तर देणारा) म्हणतो, "अग्रश्रावक आणि महाश्रावकांबद्दल काय बोलावे, वशित्व प्राप्त झालेल्या सामान्य श्रावकांमध्येही हे शक्य आहे," हे दर्शवण्यासाठी "होय, शक्य आहे" इत्यादी म्हणाला. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

अरणाविभंगसुत्तवण्णनेतील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकटीकरण) समाप्त झाली.

၁၀. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. धातुविभंगसुuttवण्णना (धातुविभंग सूत्राचे भाष्य).

၃၄၂. အပရိက္ခီဏာယုကံ [Pg.393] ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တုရိတဂမနစာရိက’’န္တိ. မမ ဝါသုပဂမနေန တဝ စိတ္တဿ အဖာသုကံ အနိဋ္ဌံ သစေ နတ္ထိ. သောတိ ပုဗ္ဗုပဂတော. ဒိန္နံ ဒိန္နမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဧကဝါရံ ဒိန္နံ ဒိန္နမေဝ ယုတ္တံ, န ပုန ဒါတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကတံ ကတမေဝါတိ သင်္ဂဟတ္ထံ ကတံ အနုစ္ဆဝိကကမ္မံ ကတမေဝ, န တံ ပုန ဝိပရိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

३४२. ज्याचे आयुष्य संपलेले नाही अशा पुक्कुसाती कुलपुत्राला उद्देशून जाणे असल्यामुळे "त्वरित गमन चारीक" (घाईघाईने प्रवास करणे) असे म्हटले आहे. "माझ्या वास्तव्यामुळे तुझ्या चित्ताला काही त्रास किंवा अनिष्ट वाटत नसेल तर..." "सो" (तो) म्हणजे आधी आलेला. "दिलेले दिलेच योग्य आहे" म्हणजे एकदा दिलेले दिलेच योग्य आहे, पुन्हा देण्याची गरज नाही, असा अभिप्राय आहे. "केलेले केलेच आहे" म्हणजे संग्रहासाठी केलेले योग्य कर्म केलेच आहे, ते पुन्हा बदलता येत नाही, असा अभिप्राय आहे.

ပုက္ကုသာတိမှိ ဥဘယထာပိ ကုလပုတ္တဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏော ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဇာတိကုလပုတ္တောပိ အာစာရကုလပုတ္တောပီ’’တိ. တတြာတိ တသ္မိံ တက္ကသီလတော အာဂမနေ. အင်္ကေ နိပန္နဒါရကံ ဝိယ ဇနံ တောသေတိ တုဋ္ဌိံ ပါပေတိ. ရတနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဗ္ဗတသမုဒ္ဒါဒိသန္နိဿိတတ္တာ ပစ္စန္တဒေသဿ. ဒဿနီယန္တိ ဒဿနေနေဝ သုခါဝဟံ. ဧဝရူပန္တိ ဒဿနီယံ သဝနီယဉ္စ.

पुक्कुसातीमध्ये दोन्ही प्रकारे कुलपुत्रत्व परिपूर्णच आहे, म्हणून म्हटले आहे - "जातीनेही कुलपुत्र आणि आचारानेही कुलपुत्र". "तत्र" (तेथे) म्हणजे तक्षशिलेहून येण्यामध्ये. मांडीवर निजलेल्या बालकाप्रमाणे लोकांना संतुष्ट करतो, आनंद देतो. पर्वत, समुद्र इत्यादींच्या आश्रयाने असलेल्या सीमावर्ती प्रदेशात रत्ने उत्पन्न होतात. "दर्शनीय" म्हणजे केवळ दर्शनानेच सुख देणारे. "अशा प्रकारचे" म्हणजे दर्शनीय आणि श्रवणीय (ऐकण्यास योग्य).

အနဂ္ဃကမ္ဗလေ မဟဂ္ဃကမ္ဗလေ. သာရကရဏ္ဍကေတိ စန္ဒနသာရာဒိသာရမယကရဏ္ဍကေ. လိခါပေတွာ ဥက္ကိရာပေတွာ. လာခါယ ဝဋ္ဋာပေတွာတိ မုခံ ပိဒဟိတွာ လာခါပရိကမ္မံ ကာရေတွာ.

"अनर्घ्य घोंगडी" म्हणजे अत्यंत मौल्यवान घोंगडी. "सारकरंडक" म्हणजे चंदनाच्या सारासारख्या उत्कृष्ट लाकडापासून बनवलेला करंडक. "लिहावयास लावून" म्हणजे कोरून घेऊन. "लाखेने वेढून" म्हणजे तोंड बंद करून लाखेचे काम करून घेऊन.

အန္တော ဒုဿဘဏ္ဍိကံ အတ္ထီတိ အညာသိ နာတိဂရုကဘာဝတော. အနဂ္ဃာ အဟေသုန္တိ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိဖဿသမ္ပတ္တိပမာဏမဟတ္တဒုန္နိမ္မာပိယတာဟိ မဟဂ္ဃာ အဟေသုံ, မဟာပုညော ရာဇာ တဿ အတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

आत कापडाचे गाठोडे आहे हे त्याने ओळखले, कारण ते फार जड नव्हते. "अनर्घ्य होते" म्हणजे रंगसंपत्ती, स्पर्शसंपत्ती, विशाल आकार आणि दुर्मिळता यांमुळे ते अत्यंत मौल्यवान होते; महापुण्यवान राजाकडेच असे असू शकते, असा अभिप्राय आहे.

ယဒိ ဧဝံ, ‘‘ကိန္နု ခေါ ပေသေမီ’’တိ ကသ္မာ ဝီမံသံ အာပဇ္ဇီတိ အာဟ – ‘‘အပိစ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိ. သောတိ ဗိမ္ဗိသာရော ရာဇာ. ဝိစိနိတုံ အာရဒ္ဓေါ ရတနဿ အနေကဝိဓတ္တာ ဥတ္တရုတ္တရိဉ္စ ပဏီတတရာဒိဘာဝတော. သုဝဏ္ဏရဇတာဒီတိ သုဝဏ္ဏရဇတပဝါဠမဏိမုတ္တာဝေဠုရိယာဒိ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓန္တိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယပဋိဗဒ္ဓံ. ပဒေသန္တိ ဂုဏဝသေန ဧကဒေသံ န ပါပုဏာတိ.

जर असे आहे, तर "मी काय बरे पाठवू?" असा विचार त्याने का केला? म्हणून म्हटले आहे - "परंतु तरीही..." इत्यादी. "सो" (तो) म्हणजे बिंबिसार राजा. रत्नांच्या अनेकविधतेमुळे आणि उत्तरोत्तर अधिक श्रेष्ठत्वामुळे त्याने विचार करण्यास सुरुवात केली. "सुवर्ण-रजत" इत्यादी म्हणजे सोने, चांदी, प्रवाळ, मणी, मोती, वैडूर्य इत्यादी. "इंद्रियबद्ध" म्हणजे चक्षू इत्यादी इंद्रियांशी संबंधित. "प्रदेश" म्हणजे गुणांच्या दृष्टीने एका अंशालाही (त्याच्याशी) बरोबरी करू शकत नाही.

သာမံ သစ္စာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတာသာမညေန, ‘‘ဗုဒ္ဓရတနမ္ပိ ဒုဝိဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓရတနသမံ ရတနံ နာမ နတ္ထိ, ယသ္မာ ပန ဣမသ္မိံ လောကေ ပရသ္မိံ ဝါ ပန ဗုဒ္ဓေန သဒိသော န ဝိဇ္ဇတီတိ. ပဌမဗောဓိယံယေဝ ပဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဃောသောပီ’’တိအာဒိ.

स्वतः सत्याचा साक्षात्कार करण्याच्या समानतेमुळे "बुद्धरत्नही दोन प्रकारचे आहे" असे म्हटले आहे. बुद्धरत्नासारखे दुसरे कोणतेही रत्न नाही, कारण या जगात किंवा परलोकात बुद्धांसारखा दुसरा कोणीही नाही. प्रथम बोधीच्या वेळीच हा घोष प्रवर्तित होतो, म्हणून "घोषोपि" (घोष सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे.

ရာဇာ တုဋ္ဌော စိန္တေသိ, ‘‘တတ္ထ အဝိဇ္ဇမာနံယေဝ ပေသေတုံ လဒ္ဓ’’န္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပရိပုဏ္ဏံ ဧကဒိဝသမ္ပိ တသ္မိံ ပဒေသေ ဗုဒ္ဓါနံ အာဝါသပရိဂ္ဂဟော [Pg.394] နတ္ထိ, တသ္မာ. ပုဗ္ဗဒိသာမုခန္တိ ပုဗ္ဗဒိသာဘိမုခံ သီဟပဉ္ဇရံ. တေနဿ သုဝိဘူတာလောကတံ ဒဿေတိ.

राजाने आनंदी होऊन विचार केला, "तेथे जे उपलब्ध नाही, तेच पाठवण्याची संधी मिळाली आहे." "तस्मा" (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी त्या प्रदेशात एक दिवसही बुद्धांचा निवास परिपूर्णपणे झालेला नाही, म्हणून. "पूर्वदिसामुख" म्हणजे पूर्व दिशेकडे तोंड असलेली खिडकी (सिंहपंजर). त्याद्वारे त्याचा स्पष्ट प्रकाश दर्शविला आहे.

ဧဝံ အနညသာဓာရဏဿ ဘဂဝတော ဤဒိသော သမုဒါဂမောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧဝံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သမ္ပန္နသမုဒါဂမဿ တဒနုရူပါ အယံ ဖလသမ္ပဒါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘တုသိတဘဝနတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

अशा प्रकारे इतरांपेक्षा वेगळे असलेल्या भगवंतांचा असा प्रादुर्भाव (समुदागम) झाला, हे दर्शवण्यासाठी "अशा प्रकारे दहा पारमिता पूर्ण करून" इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे संपन्न झालेल्या प्रादुर्भावाचे हे तदनुरूप फल आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तुषित भवनातून" इत्यादी म्हटले आहे.

အရိယဓမ္မော နာမ အရိယမဂ္ဂပ္ပဓာနော, အရိယမဂ္ဂေါ စ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟော, တေ စ ဥဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဂဟိတာတိ အာဟ – ‘‘သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယေ ဧကဒေသေန လိခိတွာ’’တိ. စူဠသီလာဒီနိ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၈-၉) အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဆဒွါရသံဝရံ သတိသမ္ပဇညန္တိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဒွါရာနံ သံဝရဏဝသေန သတ္တဋ္ဌာနိကံ သတိသမ္ပဇညံ. ဒွါဒသပ္ပဘေဒံ စီဝရာဒိစတုပ္ပစ္စယသန္တောသံ. အရညရုက္ခမူလာဒီနဉ္စ ဝိဘင်္ဂံ ဘာဝနာနုကူလံ သေနာသနံ. ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ နီဝရဏပ္ပဟာနံ. ပရိကမ္မန္တိ ကသိဏာဒိပရိကမ္မံ. ပါဠိယံ အာဂတနယေန အဋ္ဌတိံသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ. ဝိသုဒ္ဓိပဋိပါဋိယာ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဧကဒေသေန လိခိ. သောဠသဝိဓန္တိ သောဠသဝိဓဘာဝနာယ ပယောဂံ.

"आर्यधर्म" म्हणजे आर्यमार्गाला प्राधान्य देणारा, आणि आर्यमार्ग म्हणजे सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांचा संग्रह होय. ते केवळ थोडक्यात घेतले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म एका भागात लिहून". चूलशील इत्यादी ब्रह्मजाल सुत्तामध्ये आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. "सहा द्वारांचा संवर आणि स्मृति-संप्रजन्य" म्हणजे मनासह सहा द्वारांच्या संवराद्वारे सात स्थानांचे स्मृति-संप्रजन्य. "बारा प्रकारचा" म्हणजे चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांमध्ये असणारा संतोष. अरण्य, वृक्षमूल इत्यादींचे विभाजन म्हणजे भावनेला अनुकूल असलेले शयनासन. "लोकातील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून" इत्यादीद्वारे नीवरणांचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. "परिकर्म" म्हणजे कसिण इत्यादींचे परिकर्म. पाळीमध्ये आलेल्या पद्धतीने अडतीस कम्मट्ठाने (ध्यानविषय). विशुद्धीच्या क्रमाने आसवांच्या क्षयापर्यंत ही प्रतिपत्ती (साधना) एका भागात लिहिली. "सोळा प्रकारचा" म्हणजे सोळा प्रकारच्या भावनेचा प्रयोग.

ကိလဉ္ဇမယေတိ နာနာဝိဓဘိတ္တိဝိဘတ္တေ သဏှသုခုမရတနပရိသိဗ္ဗိတေ ကိလဉ္ဇမယသမုဂ္ဂေ. ဗဟိ ဝတ္ထေန ဝေဌေတွာတိ ပဌမံ သုခုမကမ္ဗလေန ဝေဌေတွာ ပဋိပါဋိယာ တေတ္တိံသာယ သမုဂ္ဂေသု ပက္ခိပိတွာ တတော ဗဟိ သုခုမဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ ဆာဒေတွာ. တိဏဂစ္ဆပဟာနသမ္မဇ္ဇနာဒိနာ သောဓိတမတ္တကမေဝ ဟောတု, ကဒလိပုဏ္ဏဃဋဌပနဓဇပဋာကုဿာပနာဒိအလင်္ကရဏေန မာ နိဋ္ဌာပေထာတိ အတ္ထော. ရာဇာနုဘာဝေန ပဋိယာဒေထာတိ မမ ရာဇာနုရူပံ သဇ္ဇေထ, အလင်္ကရောထာတိ အတ္ထော. အန္တရဘောဂိကာနန္တိ အနုယုတ္တရာဇမဟာမတ္တာနံ. ဇဝနဒူတေတိ ခိပ္ပံ ဂစ္ဆန္တကဒူတပုရိသေ. တာဠေဟိ သဟ အဝစရန္တီတိ တာဠာဝစရာ.

"किळंजमय" म्हणजे विविध प्रकारच्या भिंतींनी विभागलेल्या, मऊ आणि सूक्ष्म रत्नांनी शिवलेल्या चटईच्या पेट्यांमध्ये. "बाहेरून कापडाने वेढून" म्हणजे प्रथम मऊ घोंगडीने वेढून, क्रमाने तेहतीस पेट्यांमध्ये ठेवून, त्यानंतर बाहेरून मऊ कापडाने वेढून आणि झाकून. गवत आणि झुडपे काढून टाकणे, झाडलोट करणे इत्यादींद्वारे केवळ स्वच्छ केलेले असू द्या, केळीचे खांब, पूर्णघट ठेवणे, ध्वज आणि पताका उभारणे इत्यादी अलंकारांनी ते सजवू नका, असा अर्थ आहे. "राजाच्या वैभवाने तयार करा" म्हणजे माझ्या राजाच्या योग्यतेनुसार सजवा, असा अर्थ आहे. "अंतरभोगिक" म्हणजे राजाच्या सेवेतील महामात्र (अधिकारी). "जवनदूत" म्हणजे वेगाने जाणारे दूत. "ताळासह वावरणारे" म्हणजे ताळावचर (वाद्य वाजवणारे).

ရညာ ပဏ္ဏာကာရံ ဥဒ္ဒိဿ ကတပူဇာသက္ကာရဿ အမစ္စတော သုတတ္တာ ပဏ္ဏာကာရံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ သယံ နီစာသနေ နိသိန္နော. နာယံ အညဿ ရတနဿ ဘဝိဿတီတိ အယံ ပရိဟာရော အညဿ မဏိမုတ္တာဒိဘေဒဿ ရတနဿ န ဘဝိဿတိ မဏိမုတ္တာဒီဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ. ဗလဝသောမနဿံ [Pg.395] ဥပ္ပဇ္ဇိ စိရတနကာလံ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဘာဝိတဘာဝနတာယ ဝါသိတဝါသနတာယ ဃဋေ ဒီပေါ ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ ဧဝ သမုဇ္ဇလမာနပရိပက္ကတိဟေတုကဘာဝတော.

राजाने पाठवलेल्या नजराण्याबद्दल केलेल्या आदर-सत्काराविषयी अमात्याकडून ऐकल्यामुळे, त्याने तो नजराणा उच्च स्थानावर ठेवून स्वतः मात्र खालच्या आसनावर बसला. 'हे इतर कोणत्याही रत्नासाठी नसेल' - हा आदर-सत्कार मणी, मोती इत्यादी प्रकारच्या इतर रत्नांसाठी असणार नाही, कारण ते मणी-मोती इत्यादींनी बनलेले असतात. त्याच्या मनात तीव्र सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न झाले, कारण दीर्घकाळापासून बुद्धशासनात केलेल्या भावनेच्या (ध्यानाच्या) अभ्यासामुळे आणि संस्कारित झालेल्या वासनेमुळे, घटातील दिव्याप्रमाणे आतल्या आतच प्रज्वलित होणाऱ्या परिपक्व तिहेतुक भावामुळे.

ဓာရေမီတိ ဣစ္ဆာမိ, ဂဏှာမီတိ အတ္ထော. ဒွေဇ္ဈဝစနန္တိ ဒွေဠှကဘာဝေါ. အန္တရံ ကရောတီတိ ဒွိန္နံ ပါဒါနံ အန္တရံ တံ လေခံ ကရောတိ, ဧကေန ပါဒေန အတိက္ကမီတိ အတ္ထော. တဿာ ဂတမဂ္ဂေနာတိ တာယ ဒေဝိယာ ဝိဝဋ္ဋမာနာယ နာသိတာယ ဂတမဂ္ဂေန. တံ ပန လေခန္တိ ပုက္ကုသာတိနာ ကတလေခံ. ပဏ္ဏစ္ဆတ္တကန္တိ တာလပတ္တမုဋ္ဌိံ.

'धारयामि' (मी धारण करतो) म्हणजे 'मी इच्छा करतो' किंवा 'मी स्वीकारतो' असा अर्थ आहे. 'द्वैधवचन' म्हणजे दुटप्पीपणा (द्वेळ्हकभाव). 'अंतर करतो' म्हणजे दोन पायांमधील अंतर ती रेषा करतो, एका पायाने ओलांडतो असा अर्थ आहे. 'तिच्या गेलेल्या मार्गाने' म्हणजे त्या देवीच्या मागे फिरलेल्या किंवा नष्ट झालेल्या मार्गाने. 'त्या पत्राला' म्हणजे पुक्कुसातीने लिहिलेल्या पत्राला. 'पर्णछत्रक' म्हणजे ताडपत्राची मूठ.

သတ္ထုဂါရဝေနာတိ သတ္ထရိ ဥပ္ပန္နပသာဒပေမဗဟုမာနသမ္ဘဝေန. တဒါ သတ္ထာရံယေဝ မနသိ ကတွာ တန္နိန္နဘာဝေန ဂစ္ဆန္တော, ‘‘ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိပိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေသိ, ‘‘ဧတ္ထ နု ခေါ သတ္ထာ ဝသတီ’’တိ ပရိဝိတက္ကဿေဝ အဘာဝတော; ရာဇဂဟံ ပန ပတွာ ရညော ပေသိတသာသနဝသေန တတ္ထ စ ဝိဟာရဿ ဗဟုဘာဝတော သတ္ထာ ကဟံ ဝသတီတိ ပုစ္ဆိ. သတ္ထု ဧကကဿေဝ နိက္ခမနံ ပဉ္စစတ္တာလီသ ယောဇနာနိ ပဒသာ ဂမနဉ္စ ဓမ္မပူဇာဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မပူဇာယ စ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတောယေဝ. ဗုဒ္ဓသောဘံ ပန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အညာတကဝေသေန တတ္ထ ဂမနံ တဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိဿတ္ထဝသေန မဂ္ဂဒရထပဋိပဿမ္ဘနတ္ထံ. အပ္ပဋိပဿဒ္ဓမဂ္ဂဒရထော ဟိ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ န ဟောတီတိ. တထာဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘နနု စ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ.

'शास्त्यांच्या आदरामुळे' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति उत्पन्न झालेल्या श्रद्धा, प्रेम आणि बहुमानामुळे. त्यावेळी केवळ शास्त्यांनाच मनात ठेवून, त्यांच्याकडेच प्रवृत्त होऊन जात असताना, 'मी विचारणार' असा विचारही मनात आणला नाही, कारण 'येथे शास्ते राहतात काय?' असा विचारच उत्पन्न झाला नव्हता. परंतु राजगृहाला पोहोचल्यावर, राजाने पाठवलेल्या संदेशामुळे आणि तेथे अनेक विहार असल्यामुळे, 'शास्ते कोठे राहतात?' अशी विचारणा केली. शास्त्यांचे एकट्यानेच निघणे आणि पंचेचाळीस योजने पायी चालणे हे धम्मपूजेच्या निमित्ताने केले गेले होते, असे समजावे. धम्मपूजेची बुद्धांची ही आचरणाची पद्धत खाली सविस्तर स्पष्ट केलीच आहे. बुद्धांचे सौंदर्य (बुद्धशोभा) लपवून, अज्ञात वेषात तेथे जाणे हे त्या कुलपुत्राच्या विश्वासासाठी आणि मार्गातील थकवा दूर करण्यासाठी होते. कारण ज्याचा मार्गातील थकवा दूर झालेला नाही, तो धम्मदेशनेचे पात्र बनू शकत नाही. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल, 'भगवंत काय...' इत्यादी.

ဥရုဒ္ဓန္တိ ဝိသာလန္တိ ကေစိ. အတိရေကတိယောဇနသတန္တိအာဒိနာ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ မစ္ဆေရဝိနယနေ သဗြဟ္မစာရီနံ ဩဝါဒဒါနံ. အစ္စန္တသုခုမာလောတိအာဒိနာ သတ္ထု ဓမ္မဂါရဝေန သဒ္ဓိံ ကုလပုတ္တဿပိ ဓမ္မဂါရဝံ သံသန္ဒတိ သမေတီတိ ဒဿေတိ. တေန ဘဂဝတော ကတဿ ပစ္စုဂ္ဂမနဿ ဌာနဂတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော အညေသမ္ပိ ဘဗ္ဗရူပါနံ ကုလပုတ္တာနံ ယထာရဟံ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ.

'उरुद्धं' म्हणजे 'विशाल' असे काही जण म्हणतात. 'शंभर योजनेहून अधिक' इत्यादी शब्दांद्वारे अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने मत्सर दूर करण्यासाठी सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश देणे होय. 'अत्यंत सुकुमार' इत्यादी शब्दांद्वारे शास्त्यांच्या धम्मादरासोबतच त्या कुलपुत्राचाही धम्मादर सुसंगत होतो, हे दर्शविले आहे. त्याद्वारे भगवंतांनी केलेल्या स्वागताचे योग्य स्थान स्पष्ट करत, इतरही पात्र कुलपुत्रांचा योग्य प्रकारे संग्रह केला पाहिजे, हे दर्शविले आहे.

ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏန္တိ ဥစ္စဘာဝေန. အာနုဘာဝေနာတိ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ယထာ သော သောတပထံ န ဥပဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဝူပသမေတုံ သက္ကောတိ. အဝိဗ္ဘန္တန္တိ ဝိဗ္ဘမရဟိတံ နိလ္လောလုပ္ပံ. ‘‘ဘာဝနပုံသကံ ပနေတ’’န္တိ ဝတွာ တဿ ဝိဝရဏတ္ထံ, ‘‘ပါသာဒိကေန ဣရိယာပထေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ဧတံ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဣရိယတော’’တိအာဒိ. အမနာပေါ [Pg.396] ဟောတိ ပဿန္တာနံ. သီဟသေယျာယ နိပန္နဿပိ ဟိ ဧကစ္စေ သရီရာဝယဝါ အဓောခိတ္တဝိက္ခိတ္တာ ဝိယ ဒိဿန္တိ. ကဋိယံ ဒွိန္နံ ဦရုသန္ဓီနံ ဒွိန္နဉ္စ ဇာဏုသန္ဓီနံ ဝသေန စတုသန္ဓိကပလ္လင်္ကံ. န ပတိဋ္ဌာတီတိ နပ္ပဝတ္တတိ, ‘‘ကံသိ တွ’’န္တိအာဒိနာ အပုစ္ဆိတေ ကထာပဝတ္တိ ဧဝ န ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတာယ ကထာယ န သဉ္ဇာယတီတိ တထာ ပန ပုစ္ဆာဝသေန ကထာယ အပ္ပဝတ္တိတာယ ဥပရိ ဓမ္မကထာ န သဉ္ဇာယတိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတီတိ တသ္မာ. ကထာပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ကထာပဝတ္တနတ္ထံ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ဝါ ပုစ္ဆိ.

'ब्रह्मलोकप्रमाण' म्हणजे उंचीच्या दृष्टीने. 'अनुभावाने' म्हणजे ऋद्धीच्या प्रभावाने, जेणेकरून तो आवाज कानावर पडणार नाही, अशा प्रकारे शांत करण्यास समर्थ होतो. 'अविब्भंतं' म्हणजे गोंधळ नसलेले, चंचलता नसलेले. 'हे भावनपुंसकलिंगी आहे' असे सांगून, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'प्रसन्न करणाऱ्या ईर्यापथाने' असे म्हटले आहे. 'इत्थंभूतलक्षण' मध्ये हे तृतीया विभक्तीचे रूप समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'ज्या ईर्यापथाने...' इत्यादी. पाहणाऱ्यांसाठी ते अप्रिय असते. कारण सिंहशय्येवर निजलेल्याचेही काही शरीराचे अवयव खाली पडल्यासारखे किंवा विखुरल्यासारखे दिसतात. कंबर, दोन मांड्यांचे सांधे आणि दोन गुडघ्यांचे सांधे यांच्या आधारे 'चतुःसंधी पलंग' (पद्मासन) होतो. 'प्रतिष्ठित होत नाही' म्हणजे प्रवृत्त होत नाही; 'तू कोण आहेस?' इत्यादी विचारल्याशिवाय संभाषण सुरूच होत नाही. 'संभाषण प्रतिष्ठित न झाल्याने उत्पन्न होत नाही' म्हणजे अशा प्रकारे प्रश्नाअभावी संभाषण सुरू न झाल्याने पुढे धम्मकथा उत्पन्न होत नाही. 'इति' म्हणजे म्हणून. संभाषण प्रस्थापित करण्यासाठी, संभाषण सुरू करण्यासाठी किंवा संभाषणाचा पाया घालण्यासाठी विचारले.

သဘာဝမေဝ ကထေတီတိ အတ္တနော ဘဂဝတော အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတ္တာ ‘‘အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗကံ ကထမဟံ ဇာနေယျ’’န္တိ သဘာဝမေဝ ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယမေဝ ကထေတိ; န ပန သဒေဝကဿ လောကဿ သုပါကဋံ သဘာဝသိဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓရူပကာယသဘာဝံ. အထ ဝါ သဘာဝမေဝ ကထေတီတိ ‘‘ဣဒမေဝ’’န္တိ ဇာနန္တောပိ တဒါ ဘဂဝတော ရုစိယာ တထာပဝတ္တမာနံ ရူပကာယသဘာဝမေဝ ကထေတိ အပ္ပဝိက္ခမ္ဘန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘တထာ ဟိ န’’န္တိအာဒိ, ဝိပဿနာလက္ခဏမေဝ ပဋိပဒန္တိ အဓိပ္ပာယော.

'स्वभावच सांगतो' म्हणजे स्वतः भगवंतांना पूर्वी कधीही न पाहिले असल्यामुळे, 'पूर्वी कधीही न पाहिलेल्याला मी कसे ओळखणार?' अशा प्रकारे केवळ स्वतःचा स्वभाव (अभिप्राय) सांगतो; देवलोकासह संपूर्ण जगाला सुप्रसिद्ध असलेला, स्वभावसिद्ध असा बुद्धरूपकायाचा स्वभाव मात्र सांगत नाही. अथवा 'स्वभावच सांगतो' म्हणजे 'हेच आहे' असे जाणत असूनही, त्या वेळी भगवंतांच्या आवडीनुसार तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा रूपकायाचा स्वभावच सांगतो, यात कोणताही अडथळा नाही असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तसे हि...' इत्यादी, vipassanālakkhaṇa (विपश्यनेचे लक्षण) हीच प्रतिपदा (मार्ग) आहे असा अभिप्राय आहे.

၃၄၃. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အကထေတွာ’’တိ ဝတွာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ အကထနေ ကာရဏံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒဉ္စ သရူပတော ဒဿေတုံ, ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရိသုဒ္ဓါယပိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဝိပဿနာ တထာ န ကိစ္စကာရီ, ပဂေဝ အဝိဇ္ဇမာနာယာတိ, ‘‘ယဿ ဟိ…ပေ… အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ စ နာမ သင်္ခေပတော ပန္နရသ စရဏဓမ္မာတိ အာဟ – ‘‘သီလသံဝရံ…ပေ… ဣမံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အာစိက္ခတီ’’တိ. ယာနကိစ္စံ သာဓေတိ မဂ္ဂဂမနေန အကိလန္တဘာဝသာဓနတ္တာ. စိရကာလံ ပရိဘာဝိတာယ ပရိပက္ကဂတာယ ဟေတုသမ္ပဒါယ ဥပဋ္ဌာပိတံ သာမဏေရသီလမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပတ္တိယာ, ယံ ပုဗ္ဗဟေတုတ္တာ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

३४३. 'पूर्वभाग-प्रतिपदा न सांगता' असे म्हणून, पूर्वभाग-प्रतिपदा न सांगण्याचे कारण आणि पूर्वभाग-प्रतिपदेचे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी 'ज्याला हि...' इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वभाग-प्रतिपदा अपरिशुद्ध असतानाही विपश्यना तशी फलदायी ठरत नाही, मग ती अस्तित्वातच नसताना काय सांगावे! म्हणूनच 'ज्याला हि... पे... अपरिशुद्ध असते' असेच म्हटले आहे. आणि पूर्वभाग-प्रतिपदा म्हणजे संक्षेपाने पंधरा चरणधम्म आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'शीलसंवर... पे... या पूर्वभाग-प्रतिपदेचा उपदेश करतात.' हे वाहनाचे कार्य साधते, कारण मार्गावरून चालताना थकवा न येणे हे याद्वारे साध्य होते. दीर्घकाळ अभ्यासल्यामुळे परिपक्व झालेल्या हेतू-संपदेद्वारे प्रस्थापित झालेले सामणेर-शील देखील अखंडत्वाच्या प्राप्तीमुळे परिपूर्ण होते, ज्याला पूर्वहेतूमुळे 'शील' असे म्हटले जाते.

ဓာတုယော ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနာ, ပညတ္တိမတ္ထော ပုရိသော အဝိဇ္ဇမာနော. အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿနံ ကထေန္တော ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ အဝိဇ္ဇမာနပ္ပဓာနံ ဒေသနံ အာရဘီတိ အာဟ – ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကတ္ထစိ ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ – ‘‘ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၁.၁) အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ [Pg.397] သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၁၂၁) ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ – ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကညာယ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ ကပ္ပေတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၅) အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ဣဓ ပန ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ ဟိ သမာသတ္ထော အဝိဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလဝိသယတ္တာ, တဿ ပဒဿ အဝယဝတ္ထော ပန အပ္ပဓာနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော, သော သဒ္ဒက္ကမေန အပ္ပဓာနောပိ အတ္ထက္ကမေန ပဓာနောတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေန္တော’’တိ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယေတ္ထ ဒေသနာယ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပဋ္ဌာပေယျာတိ – ‘‘ဓာတုယော’’ဣစ္စေဝ ကုလပုတ္တဿ စိတ္တံ နိဝေသေယျ တထာ သဉ္ဇာနေယျ, ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေယျာတိ အတ္ထော. သန္ဒေဟံ ကရေယျာတိ အသတိ ပုရိသေ ကော ကရောတိ? ကော ပဋိသံဝေဒေတိ, ဓာတုယော ဧဝါတိ ကိံ နု ခေါ ဣဒံ, ကထံ နု ခေါ ဣဒန္တိ သံသယံ ဥပ္ပာဒေယျ? သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျာတိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေ ဝတ္တမာနံ ဝိယ ဒေသိယမာနေ အတ္ထေ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျ. တထာဘူတော စ ဒေသနာယ အဘာဇနဘူတတ္တာ ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကုဏေယျ. ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ အာဟ.

परमार्थतः धातू विद्यमान आहेत, तर 'पुद्गल' (पुरुष) हा केवळ प्रज्ञप्तिमात्र असून तो अविद्यमान आहे. मग भगवंतांनी अर्हत्त्वाचे अधिष्ठान असलेल्या विपश्यनेचे वर्णन करताना 'सहा धातूंचा बनलेला' अशी अविद्यमान-प्रधान (पुद्गल-प्रधान) देशना का सुरू केली? यावर उत्तर देताना 'भगवा ही' (भगवान नक्कीच...) इत्यादी म्हटले आहे. काही ठिकाणी 'तेविज्जो छळभिञ्ञो' (त्रिविद्य, छळभिज्ञ) इत्यादींमध्ये विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी - 'भिक्खूहो, स्त्रीचे रूप पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते' इत्यादींमध्ये (अं. नि. १.१) अविद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी 'चक्षु-विज्ञाण, श्रोत-विज्ञाण' इत्यादींमध्ये (विभंग १२१) विद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी - 'क्षत्रिय कुमार ब्राह्मण कन्येशी संवास करतो' इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२७५) अविद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. परंतु येथे विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले आहे. कारण 'छधातुरो' (सहा धातूंचा बनलेला) या सामासिक शब्दाचा अर्थ पुद्गल-विषयक असल्यामुळे अविद्यमान आहे, परंतु त्या शब्दाच्या अवयवाचा (घटकाचा) अर्थ अप्रधान असला तरी विद्यमान आहे. तो शब्दाच्या क्रमाने अप्रधान असला तरी अर्थाच्या क्रमाने प्रधान आहे, म्हणून 'विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवत' असे म्हटले आहे. येथे पुद्गलाधिष्ठित देशनेचे कारण दर्शवण्यासाठी 'सचे ही' (जर खरोखरच...) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपट्ठापेय्या' (उपस्थित करावे) म्हणजे - 'केवळ धातूच आहेत' असे कुलपुत्राच्या चित्तात प्रस्थापित करावे, तसेच त्याने जाणावे, अशा प्रकारे धम्मदेशना करावी असा अर्थ आहे. 'संदेहं करेय्या' (संदेह निर्माण करेल) म्हणजे जर पुद्गल नसेल तर कोण करतो? कोण अनुभवतो? केवळ धातूच आहेत का? हे काय आहे, हे कसे आहे? असा संशय उत्पन्न करेल. 'संमोहं आपज्जेय्या' (भ्रमात पडेल) म्हणजे चार अंगांनी युक्त (घोर) अंधकारात असल्याप्रमाणे, उपदेशिलेल्या अर्थाविषयी संभ्रमात पडेल. आणि तशा अवस्थेत असलेला मनुष्य देशनेसाठी अपात्र असल्यामुळे देशनेचा स्वीकार करू शकणार नाही. 'एवमाहा' (असे म्हणाले) म्हणजे अशा प्रकारे 'सहा धातूंचा बनलेला' असे म्हणाले.

ယံ တွံ ပုရိသောတိ သဉ္ဇာနာသီတိ ယံ ရူပါရူပဓမ္မသမူဟံ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ အဓိဋ္ဌာနဝိသေသဝိသိဋ္ဌံ – ‘‘ပုရိသော သတ္တော ဣတ္ထီ’’တိအာဒိနာ တွံ သဉ္ဇာနာသိ, သော ဆဓာတုရော. သန္တေသုပိ ဆဓာတုဝိနိမုတ္တေသု ဓာတွန္တရေသု သုခါဝဂ္ဂဟဏတ္ထံ တထာ ဝုတ္တံ တဂ္ဂဟဏေနေဝ စ တေသံ ဂဟေတဗ္ဗတော, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ. သေသပဒေသူတိ ‘‘ဆဖဿာယတနော’’တိအာဒိပဒေသုပိ. စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ စတဿော ပတိဋ္ဌာ ဧတဿာတိ စတုရာဓိဋ္ဌာနော, အဓိတိဋ္ဌတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ဧတေနာတိ အဓိဋ္ဌာနံ, ယေသု ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တမတ္ထံ အရဟတ္တံ အဓိဂစ္ဆတိ, တေသံ ပညာဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေနာဟ ‘‘သွာယံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ဧတ္တောတိ ဝဋ္ဋတော. ဝိဝဋ္ဋိတွာတိ ဝိနိဝဋ္ဋိတွာ အပသက္ကိတွာ. ဧတ္တောတိ ဝါ ဧတေဟိ ဆဓာတုအာဒီဟိ. ဧတ္ထ ဟိ နိဝိဋ္ဌဿ အာယတ္တဿ ဥတ္တမာယ သိဒ္ဓိယာ အသမ္ဘဝေါတိ. ပတိဋ္ဌိတန္တိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဝသေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ. ဧဝဉှိ သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခသမုစ္ဆိန္ဒနေန တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. မညဿဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီတိ ဆဟိပိ ဒွါရေဟိ ပဝတ္တမာနသောတာယ မဂ္ဂေန ဝိသောသိတာယ သဗ္ဗသော ဝိဂတာယ သဗ္ဗသော ဝိစ္ဆေဒပ္ပတ္တိယာ န သန္ဒန္တိ. တေနာဟ ‘‘နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ယသ္မာ မာနေ [Pg.398] သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နော အနုပသန္တော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘မုနိ သန္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ နိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတော.

'ज्याला तू पुरुष म्हणून जाणतोस' (यं त्वं पुरिसोति संजानासि) म्हणजे ज्या रूप आणि अरूप धम्मांच्या समूहाला, जो प्रवाहाच्या रूपाने चालू आहे आणि विशिष्ट अधिष्ठानाने युक्त आहे, त्याला तू 'पुरुष, सत्त्व, स्त्री' इत्यादी रूपाने जाणतोस, तो सहा धातूंचा बनलेला आहे. सहा धातूंव्यतिरिक्त इतर धातू अस्तित्वात असूनही, सहज आकलनासाठी असे म्हटले आहे, कारण त्यांच्या ग्रहणानेच इतर धातूंचेही ग्रहण होते; हा अर्थ खाली स्पष्ट केलाच आहे. 'शेषपदेषु' (उर्वरित पदांमध्ये) म्हणजे 'छफस्सायतनो' (सहा स्पर्शायतने) इत्यादी पदांमध्येही. ज्याची चार अधिष्ठाने किंवा चार प्रतिष्ठा आहेत तो 'चतुराधिष्ठान' (चतुराधिट्ठानो) होय. ज्याच्याद्वारे अधिष्ठित किंवा प्रतिष्ठित होतो ते 'अधिष्ठान' होय. ज्यांच्यावर प्रतिष्ठित होऊन मनुष्य उत्तम अर्थ असलेल्या अर्हत्त्वाला प्राप्त करतो, त्या प्रज्ञा इत्यादींचे हे अधिवाचन (नाव) आहे. म्हणूनच 'स्वायं भिक्खू' (तो हा भिक्खू...) इत्यादी म्हटले आहे. 'एत्तो' (येथून) म्हणजे संसारातून. 'विवट्टित्वा' (निवृत्त होऊन) म्हणजे मागे फिरून, दूर सरकून. किंवा 'एत्तो' म्हणजे या सहा धातू इत्यादींपासून. कारण येथे गुंतलेल्या आणि परावलंबी असलेल्या व्यक्तीला उत्तम सिद्धी मिळणे असंभव आहे. 'पतिट्ठितं' (प्रतिष्ठित) म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीमुळे सुप्रतिष्ठित झालेला. कारण अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी विरोधी घटकांचे (प्रतिपक्षाचे) समूळ उच्चाटन केल्याने तो तेथे प्रतिष्ठित होतो. 'मञ्ञस्सवा नप्पवत्तन्ति' (कल्पनांचे प्रवाह वाहत नाहीत) म्हणजे सहाही द्वारांतून वाहणारा प्रवाह मार्गाद्वारे वाळवून टाकल्यामुळे, पूर्णपणे नाहीसा झाल्यामुळे आणि पूर्णपणे खंडित झाल्यामुळे वाहत नाही. म्हणूनच 'नप्पवत्तन्ति' (वाहत नाहीत) असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी मानाचे पूर्णपणे उच्चाटन झाल्यावर कोणताही न उखडलेला किंवा शांत न झालेला क्लेश उरत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'मुनी शांत म्हटला जातो' (मुनि संतोति वुच्चति), जो रागाग्नी इत्यादींच्या विझण्याने (निर्वाणाने) शांत झाला आहे.

ပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျာတိ, ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ (မ. နိ. ၁.၄၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀; အ. နိ. ၃.၁၅; ဝိဘ. ၅၁၉; မဟာနိ. ၁၆၁) အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယာ သမာဓိဝိပဿနာပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျ. ဧတေန ပုဗ္ဗဘာဂိယံ သမထဝိပဿနာဘာဝနမာဟ. သစ္စမနုရက္ခေယျာတိ သစ္စာနုရက္ခနာပဒေသေန သီလဝိသောဓနမာဟ; သစ္စေ ဌိတော သမာဒိန္နသီလံ အဝိကောပေတွာ ပရိပူရေန္တော သမာဓိသံဝတ္တနိယတံ ကရောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝစီသစ္စံ ရက္ခေယျာ’’တိ. ကိလေသပရိစ္စာဂံ ဗြူဟေယျာတိ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနဝိဓိံ ဝဍ္ဎေယျ. ကိလေသဝူပသမနံ သိက္ခေယျာတိ ယထာ တေ ကိလေသာ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပရိစ္စတ္တာ ယထာသမုဒါစာရပ္ပဝတ္တိယာ သန္တာနေ ပရိဠာဟံ န ဇနေန္တိ; ဧဝံ ကိလေသာနံ ဝူပသမနဝိဓိံ သိက္ခေယျ ပညာဓိဋ္ဌာနာဒီနန္တိ လောကုတ္တရာနံ ပညာဓိဋ္ဌာနာဒီနံ. အဓိဂမတ္ထာယာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ.

'पञ्ञं नप्पमज्जेय्या' (प्रज्ञेविषयी प्रमाद करू नये) म्हणजे 'दिवसभर चंक्रमणाने आणि बसून चित्ताला अडथळा आणणाऱ्या धम्मांपासून (नीवरणांपासून) शुद्ध करतो' इत्यादी पद्धतीने चालणाऱ्या अप्रमाद-प्रतिपत्तीद्वारे (जागरूकतेच्या आचरणाद्वारे) समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेविषयी प्रमाद करू नये. याद्वारे पूर्वभागीय शमथ आणि विपश्यना भावनेचे वर्णन केले आहे. 'सच्चमनुरक्खेय्या' (सत्याचे रक्षण करावे) याद्वारे सत्याच्या रक्षणाच्या निमित्ताने शील-विशोधन (शीलाची शुद्धी) सांगितले आहे; सत्यात स्थित राहून, स्वीकारलेल्या शीलाला धक्का न लावता ते परिपूर्ण करणारा मनुष्य समाधीला अनुकूल अशी स्थिती निर्माण करतो. म्हणूनच 'वचीसच्चं रक्खेय्या' (वाणीच्या सत्याचे रक्षण करावे) असे म्हटले आहे. 'किलेसपरिच्चागं ब्रूहेय्य' (क्लेशांच्या त्यागाची वृद्धी करावी) म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे क्लेशांच्या त्यागाच्या विधीची वृद्धी करावी. 'किलेसवूपसमनं सिक्खेय्य' (क्लेशांच्या उपशमनाची शिक्षा घ्यावी) म्हणजे जसे ते क्लेश तदंग इत्यादींद्वारे त्यागले गेले असता, त्यांच्या नेहमीच्या प्रवृत्तीमुळे चित्तसंतानामध्ये संताप (दाह) निर्माण करत नाहीत; अशा प्रकारे क्लेशांच्या उपशमनाचा विधी शिकावा. 'प्रज्ञाधिष्ठानादीनां' (पञ्ञाधिट्ठानादीनं) म्हणजे लोकोत्तर प्रज्ञाधिष्ठान इत्यादींचे. 'अधिगमत्थाय' म्हणजे प्राप्तीसाठी.

၃၄၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနန္တိ, ‘‘စတုရာဓိဋ္ဌာနော, ယတ္ထ ဌိတံ မညဿဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၄၃) ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ.

३४७. 'पुब्बे वृत्तानं' (पूर्वी सांगितलेल्यांचे) म्हणजे 'चार अधिष्ठाने, ज्यावर स्थित असताना कल्पनांचे प्रवाह वाहत नाहीत' (म. नि. ३.३४३) अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्यांचे.

၃၄၈. ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ နိဒ္ဒေသဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ. အာဒီဟီတိ ဧဝမာဒီဟိ. ကိစ္စံ နတ္ထိ ကိစ္စာဘာဝတော. ဥပ္ပဋိပါဋိဓာတုကန္တိ အယထာနုပုဗ္ဗိကံ. ယထာဓမ္မဝသေနေဝါတိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝေနေဝ. သပ္ပာယံ ဓုတင်္ဂန္တိ အတ္တနော ကိလေသနိဂ္ဂဏှနယောဂ္ဂံ ဓုတင်္ဂံ. စိတ္တရုစိတန္တိ အတ္တနော စိတ္တပကတိယာ အာစရိယေဟိ ဝိရောစေတဗ္ဗံ, စရိယာနုကူလန္တိ အတ္ထော. ဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဓာတုဝိဘင်္ဂါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

३४८. 'वत्तब्बं भवेय्य' (सांगितले पाहिजे) म्हणजे निर्देशानुसार (स्पष्टीकरणानुसार) सांगितले पाहिजे. 'आदीही' म्हणजे अशा प्रकारे इत्यादींद्वारे. 'किच्चं नत्थि' (काही कर्तव्य नाही) कारण कर्तव्याचा अभाव आहे. 'उप्पटिपाटिधातुकं' म्हणजे अनुक्रमाचे उल्लंघन करून (अक्रमशः). 'यथाधम्मवसेनेव' म्हणजे उपदेशिलेल्या धम्मांच्या मूळ स्वभावाप्रमाणेच. 'सप्पायं धुतांगं' (अनुकूल धुतंग) म्हणजे स्वतःच्या क्लेशांचे दमन करण्यासाठी योग्य असलेले धुतंग. 'चित्तरुचितं' (चित्ताला आवडणारे) म्हणजे स्वतःच्या चित्तप्रकृतीनुसार आचार्यांनी सुशोभित केलेले, म्हणजेच चरित्राला अनुकूल असा अर्थ आहे. 'हत्थिपदोमसुत्तादीसू' (हस्तिपदोपम सुत्त इत्यादींमध्ये) येथील 'आदि' शब्दाने विसुद्धिमग्ग, धातुविभंग इत्यादींचा संग्रह होतो.

၃၅၄. အယမ္ပေတ္ထာတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန ‘‘အထာပရံ ဥပေက္ခာယေဝ အဝသိဿတီ’’တိ ဥပရိဒေသနံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. သောပိ ဟိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ. နနု စာယံ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဝိညာဏဓာတုယာ နိဒ္ဒေသောပိ [Pg.399] ဘဝိဿတီတိ ယထာနုသန္ဓိနယော ဝိဇ္ဇတီတိ? န, ဝိညာဏဓာတုနိဒ္ဒေသနယေန ဒေသနာယ အပ္ပဝတ္တတ္တာ တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌတော’’တိအာဒိ. ယံ ဝါ ပနာတိအာဒိနာ ပန ဒေသနာယ သာနုသန္ဓိတံ ဝိဘာဝေတိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အနနုသန္ဓိကံ ဒေသနံ ဒေသေန္တိ. အာဂမနီယဝိပဿနာဝသေနာတိ ယဿာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တတ္တာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌိတာ ဝိပဿနာ, တဿာ ဝသေန. ကမ္မကာရကဝိညာဏန္တိ ‘‘နေတံ မမ နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝိပဿနာကိစ္စကာရကံ ဝိပဿနာသဟိတံ ဝိညာဏံ. ဝိညာဏဓာတုဝသေနာတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဝိညာဏဓာတုယာ ဘာဇနဝသေန. သတ္ထု ကထနတ္ထာယာတိ သတ္ထာရာ ဥဒ္ဒေသမေဝ ကတွာ ဌပိတတ္တာ နိဒ္ဒေသဝသေန ကထနတ္ထာယ. အကထိတဘာဝေါ ဧဝ ဟိဿ အဝသိဋ္ဌတာ ကထနတ္ထာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ စ. ပဋိပက္ခဝိဂမေန တဿ စိတ္တဿ ပရိသုဒ္ဓတာတိ အာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသ’’န္တိ. ဥပက္ကိလေသာနံ ပန ပဟီနဘာဝတော ပရိယောဒါတံ. သမုဒယဝသေန ဥဒယဒဿနတ္ထဉ္စေဝ ပစ္စယနိရောဓဝသေန အတ္ထင်္ဂမဒဿနတ္ထဉ္စ. ကာရဏဘာဝေန သုခါယ ဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနိယံ. တေနာဟ ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ.

३५४. "अयम्पेतथा" मधील 'पि' हा शब्द संकलन (एकत्रित करणे) या अर्थाने आहे. त्याद्वारे "अथापरं उपेक्खायेव अवसिस्सति" (त्यानंतर केवळ उपेक्षाच शिल्लक राहते) या पुढील उपदेशाचे संकलन केले जाते. कारण तो देखील एक स्वतंत्र अनुसंधि (जोडणारा भाग) आहे. पण मग, हा जसा निर्देश केला आहे तसा 'विञ्ञाणधातु'चा (विज्ञानधातूचा) निर्देश देखील होईल, अशा प्रकारे अनुसंधिचा नियम लागू होतो का? नाही, कारण विज्ञानधातूच्या निर्देशानुसार उपदेशाची प्रवृत्ती झालेली नाही, म्हणूनच "हेट्ठतो" (खालून) इत्यादी म्हटले आहे. "यं वा पन" (किंवा जे काही) इत्यादींद्वारे उपदेशाची स-अनुसंधिता (सुसंगतता) स्पष्ट केली जाते. कारण बुद्ध भगवंत कधीही विना-अनुसंधिचा (असंगत) उपदेश देत नाहीत. "आगमनीयविपस्सनावसेन" (आगमनीय विपश्यनेच्या वशाने) म्हणजे जिची पूर्वी प्रवृत्ती झाली आहे अशा आगमनीय स्थानात राहिलेल्या विपश्यनेच्या वशाने. "कम्मकारकविञ्ञाणं" (कर्मकारक विज्ञान) म्हणजे "नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता" (हे माझे नाही, मी हे नाही, हा माझा आत्मा नाही) अशा प्रकारे विपश्यनेचे कार्य करणारे, विपश्यनेने युक्त असलेले विज्ञान. "विञ्ञाणधातुवसेन" (विज्ञानधातूच्या वशाने) म्हणजे जसा निर्देश केला आहे त्या विज्ञानधातूच्या पात्राच्या (भाजनाच्या) वशाने. "सत्थु कथनत्थाय" (शास्त्यांच्या सांगण्याच्या हेतूने) म्हणजे शास्त्यांनी केवळ उद्देश (थोडक्यात निर्देश) करून ठेवल्यामुळे निर्देश रूपाने सांगण्याच्या हेतूने. न सांगितलेले असणे हीच त्याची सांगण्यासाठी आणि आकलन करण्यासाठी (प्रतिवेध करण्यासाठी) शिल्लक राहिलेली स्थिती आहे. प्रतिपक्षाच्या (विरोधी घटकांच्या) विगमाने (दूर होण्याने) त्या चित्ताची जी परिशुद्धता आहे, तिला "निरुपक्किलेसं" (उपक्किलेस-रहित) असे म्हटले आहे. उपक्किलेसांचा (उपक्लेशांचा) प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे ते 'परियोदातं' (अत्यंत शुद्ध) आहे. समुदय (उत्पत्ती) च्या वशाने उदय पाहण्यासाठी आणि प्रत्यय-निरोधाच्या (कारणांच्या निरोधाच्या) वशाने अस्त (लय) पाहण्यासाठी. कारणभावाने सुखकारक वेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते "सुखवेदनीयं" (सुखवेदनीय). म्हणूनच म्हटले आहे - "सुखवेदनेसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेले".

၃၆၀. ရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန, အရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ သုခဒုက္ခဝေဒနာမုခေန ပဂုဏံ ဇာတံ.

३६०. रूपकर्मस्थान देखील चार धातूंच्या व्यवस्थापनाच्या (निश्चितीच्या) वशाने, आणि अरूपकर्मस्थान देखील सुख-दुःख वेदनेच्या मुखाने (माध्यमाने) परिपक्व (अभ्यस्त) झाले आहे.

သတ္ထု ကထနတ္ထံယေဝ အဝသိဿတီတိ, ‘‘ကုလပုတ္တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိသေဓေတိ, တသ္မာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုလပုတ္တဿ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေတိ ကုလပုတ္တေန အဓိဂတရူပါဝစရဇ္ဈာနေ. တေနာဟ – ‘‘ဘိက္ခု ပဂုဏံ တဝ ဣဒံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာန’’န္တိ. ယံ ကိဉ္စိ သုဝဏ္ဏတာပနယောဂျံ အင်္ဂါရဘာဇနံ ဣဓ ‘‘ဥက္ကာ’’တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါရကပလ္လ’’န္တိ. သဇ္ဇေယျာတိ ယထာ တတ္ထ ပက္ခိတ္တသုဝဏ္ဏဉ္စ တပ္ပတိ, ဧဝံ ပဋိယာဒိယေယျ. နီဟဋဒေါသန္တိ ဝိဂတီဘူတကာဠကံ. အပနီတကသာဝန္တိ အပဂတသုခုမကာဠကံ.

"शास्त्यांच्या सांगण्याच्या हेतूनेच शिल्लक राहते" याद्वारे "कुलपुत्राच्या आकलनासाठी (प्रतिवेधासाठी)" या सांगितलेल्या अर्थाचा निषेध केला जातो, म्हणून सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन करण्यासाठी "इमस्मिं हि" (यामध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. कुलपुत्राच्या रूपावचर ध्यानात म्हणजे कुलपुत्राने प्राप्त केलेल्या रूपावचर ध्यानात. म्हणूनच म्हटले आहे - "भिक्खू, तुझे हे रूपावचर चौथे ध्यान परिपक्व (अभ्यस्त) आहे." सोने तापवण्यासाठी योग्य असलेले जे काही कोळशाचे भांडे आहे, त्याला येथे "उक्का" (उल्का/मशाल) असे अभिप्रेत धरून "अङ्गारकपाळ" (कोळशाची कढई) असे म्हटले आहे. "सज्जेय्य" (तयार करावे) म्हणजे जसे त्यात टाकलेले सोने तापते, तसे तयार करावे. "नीहतदोसं" (दोषरहित केलेले) म्हणजे ज्यातील काळेपणा निघून गेला आहे. "अपनीतकसावं" (मळ दूर केलेले) म्हणजे ज्यातील सूक्ष्म काळेपणा (मळ) निघून गेला आहे.

အရိယမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမေန နာမ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကိယဓမ္မေ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ ဓမ္မော ကထေတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာ စောဒနာ ကတာ. ဝိနေယျဒမနကုသလေန ဘဂဝတာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာယ ဝဏ္ဏော ကထိတောတိ တဿ ပရိဟာရံ ဝဒန္တော, ‘‘ကုလပုတ္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ.

आर्यमार्गावर प्रतिष्ठित करण्याची इच्छा असलेल्याने सर्वच लौकिक धर्मांविषयी वैराग्य उत्पन्न करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला पाहिजे, या अभिप्रायने "कस्मा पना" (पण का बरं) इत्यादींद्वारे शंका (चोदना) उपस्थित केली गेली आहे. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांचे दमन करण्यात कुशल असलेल्या भगवंतांनी विनेय लोकांच्या आशयाच्या (मानसिकतेच्या) वशाने आधी चौथ्या ध्यानाच्या उपेक्षेची प्रशंसा केली, त्याचे समाधान सांगताना "कुलपुत्तस्स" (कुलपुत्राच्या) इत्यादी म्हटले आहे.

၃၆၁. တဒနုဓမ္မန္တိ [Pg.400] တဿ အရူပါဝစရဿ ကုသလဿ အနုရူပဓမ္မံ, ယာယ ပဋိပဒါယ တဿ အဓိဂမော ဟောတိ, တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ရူပါဝစရဇ္ဈာန’’န္တိ. တဂ္ဂဟဏာတိ တဿ ဂဟဏေန တဿာ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇမာနေန. ဣတော ဥတ္တရိန္တိ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိအာဒီသု.

३६१. "तदनुधम्मं" (त्याच्या अनुसरून असलेला धम्म) म्हणजे त्या अरूपावचर कुशलाचा अनुरूप धम्म, ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) त्याची प्राप्ती होते, त्याची पूर्वभाग-प्रतिपदा (पूर्व तयारीचा मार्ग) असा अर्थ आहे. म्हणूनच "रूपावचर ध्यान" असे म्हटले आहे. "तग्गहणा" (त्याच्या ग्रहणाने) म्हणजे त्याच्या ग्रहणाने, त्या प्रतिपदेचे आचरण करणाऱ्याने. "इतो उत्तरिं" (याच्या पुढे) म्हणजे "विञ्ञाणञ्चायतनं" (विज्ञानान्त्यायतन) इत्यादींमध्ये.

၃၆၂. တဿေဝါတိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနဿ. ဧတံ ပန သဝိပါကံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ သင်္ခတံ. ပကပ္ပိတန္တိ ပစ္စယဝသေန သဝိဟိတံ. အာယူဟိတန္တိ သမ္ပိဏ္ဍိတံ. ကရောန္တေန ကရီယတီတိ ပဋိပဇ္ဇနကေန ပဋိပဇ္ဇီယတိ သင်္ခရီယတိ. နိဗ္ဗာနံ ဝိယ န နိစ္စံ န သဿတံ. အထ ခေါ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတာယ တာဝကာလိကံ. တတော ဧဝ စဝနာဒိသဘာဝန္တိ သဗ္ဗမေတံ ရူပါဝစရဓမ္မေသု အာဒီနဝဝိဘာဝနံ. ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတန္တိ သင်္ခါရဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ. အတာဏန္တိ စဝနသဘာဝါဒိတာယ တာဏရဟိတံ. အလေဏန္တိ တတော အရက္ခတ္တာ လီယနဋ္ဌာနရဟိတံ. အသရဏန္တိ အပ္ပဋိသရဏံ. အသရဏီဘူတန္တိ သဗ္ဗကာလမ္ပိ အပ္ပဋိသရဏံ.

३६२. "तस्सेव" (त्याचेच) म्हणजे अरूपावचर ध्यानाचा. हे सविपाक (विपाकासह असलेले) अरूपावचर ध्यान प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने बनलेले असल्यामुळे "सङ्खतं" (संस्कारित) आहे. "पकप्पिंत" (कल्पित/रचलेले) म्हणजे प्रत्ययांच्या वशाने रचलेले. "आयूहितं" (एकत्रित केलेले) म्हणजे संकलित केलेले. "करोन्तेन करीयति" (करणाऱ्याकडून केले जाते) म्हणजे आचरण करणाऱ्याकडून आचरले जाते, संस्कारित केले जाते. निर्वाणाप्रमाणे हे नित्य नाही, शाश्वत नाही. तर क्षणोक्षणी भंग पावण्याच्या स्वभावाचे असल्यामुळे तात्कालिक आहे. त्यामुळेच च्युत होणे (नष्ट होणे) इत्यादी स्वभावाचे असणे, हे सर्व रूपावचर धर्मांमधील आदीनवाचे (दोषांचे) प्रकटीकरण आहे. "दुक्खे पतिट्ठितं" (दुःखात प्रतिष्ठित) म्हणजे संस्कार-दुःखात प्रतिष्ठित. "अताणं" (त्राणरहित/रक्षणरहित) म्हणजे च्युत होण्याच्या स्वभावामुळे रक्षणरहित. "अलेणं" (लेणरहित/आश्रयरहित) म्हणजे तिथून रक्षण न मिळाल्यामुळे लपण्याच्या (आश्रयाच्या) स्थानाशिवाय असलेले. "असरणं" (शरणरहित) म्हणजे प्रतिशरण नसलेले. "असरणीभूतं" (अशरण झालेले) म्हणजे सर्वकाळातही प्रतिशरण नसलेले.

သမတ္တပတ္တဝိသေ ခန္ဓာဒီသု ဂဟိတေ ဒုတ္တိကိစ္ဆာ သိယာတိ, ‘‘ခန္ဓံ ဝါ သီသံ ဝါ ဂဟေတုံ အဒတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမေဝါတိ ဧတ္ထာယံ ဥပမာသံသန္ဒနာ – ဆေကော ဘိသက္ကော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဝိသဝိကာရော ဝိယ ကိလေသဒုက္ခာနုဗန္ဓော, ဘိသက္ကဿ ဝိသံ ဌာနတော စာဝေတွာ ဥပရိ အာရောပနံ ဝိယ ဘဂဝတော ဒေသနာနုဘာဝေန ကုလပုတ္တဿ ကာမဘဝေ နိကန္တိံ ပရိယာဒါယ အရူပဇ္ဈာနေ ဘဝနံ. ဘိသက္ကဿ ဝိသံ ဩတာရေတွာ ပထဝိယံ ပါတနံ ဝိယ ကုလပုတ္တဿ ဩရမ္ဘာဂိယကိလေသဒုက္ခာပနယနံ.

स्कंध इत्यादींमध्ये पूर्णपणे आसक्ती (ग्रहण) निर्माण झाल्यावर त्यावर उपचार करणे कठीण होईल, म्हणून "स्कंध किंवा डोके पकडू न देता" असे म्हटले आहे. "एवमेव" (अशाच प्रकारे) येथे ही उपमेची तुलना आहे - चतुर वैद्याप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध आहेत. विषाच्या विकाराप्रमाणे क्लेशांच्या दुःखाचा अनुबंध आहे. वैद्याने विष त्याच्या स्थानावरून दूर करून वर चढवणे, याप्रमाणे भगवंतांच्या उपदेशाच्या प्रभावाने कुलपुत्राची कामभवातील आसक्ती नष्ट करून त्याला अरूप ध्यानात स्थापित करणे आहे. वैद्याने विष उतरवून जमिनीवर टाकणे, याप्रमाणे कुलपुत्राच्या ओरंभागीय (खालच्या स्तरातील) क्लेशांचे आणि दुःखांचे निवारण करणे आहे.

အသမ္ပတ္တဿာတိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ အနဓိဂတဿ. အပ္ပဋိလဒ္ဓဿေဝါတိ တဿ ဝေဝစနံ. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘အနိစ္စံ အဓုဝ’’န္တိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တံ သဗ္ဗမေတံ အာဒီနဝံ. ဧကပဒေနေဝ ‘‘သင်္ခတမေတ’’န္တိ ကထေသိ သင်္ခတပဒေနေဝ တဿ အတ္ထဿ အနဝသေသတော ပရိယာဒိန္နတ္တာ.

"असम्पत्तस्स" (अप्राप्त असलेल्याला) म्हणजे अरूपावचर ध्यान प्राप्त न झालेल्याला. "अप्पटिलद्धस्सेव" (न मिळालेल्यालाच) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. "सब्बमेतं" (हे सर्व) म्हणजे "अनित्य, अध्रुव" इत्यादींद्वारे विस्ताराने सांगितलेला हा सर्व आदीनव (दोष) होय. एकाच पदाने "सङ्खतमेतं" (हे संस्कारित आहे) असे सांगितले, कारण 'संस्कारित' या एकाच पदाने त्या अर्थाचे पूर्णपणे ग्रहण होते.

နာယူဟတီတိ ဘဝကာရဏစေတနာဝသေန ဗျာပါရံ န သမူဟေတိ န သမ္ပိဏ္ဍေတိ. တေနာဟ – ‘‘န ရာသိံ ကရောတီ’’တိ. အဘိသင်္ခရဏံ နာမ စေတနာဗျာပါရောတိ အာဟ – ‘‘န အဘိသဉ္စေတယတီ’’တိ. တံ ပန ဖလုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယ ဖလေန ကပ္ပနန္တိ အာဟ ‘‘န ကပ္ပေတီ’’တိ. သစေ အဘိသင်္ခါရစေတနာ ဥဠာရာ, ဖလမဟတ္တသင်္ခါတာယ ဝုဍ္ဎိယာ ဟောတိ, အနုဠာရာ စ အဝုဍ္ဎိယာတိ အာဟ – ‘‘ဝုဍ္ဎိယာ ဝါ ပရိဟာနိယာ ဝါ’’တိ. ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာတိ ဘဂဝါ [Pg.401] အတ္တနော ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သီဟသမာနဝုတ္တိတာယ စ ဒေသနံ ဥက္ကံသတော သာဝကေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ ဝိသေသံ အနဝသေသေန္တော တထာ ဝဒတိ, န သာဝကဝိသယံ အတိက္ကမိတွာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဝိသယမေဝ ဒေသေန္တော. တေနာဟ – ‘‘အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှီ’’တိ. ယဒိ ကုလပုတ္တော အတ္တနော…ပေ… ပဋိဝိဇ္ဈိ, အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဒေသနာယ အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှီတိ အာဟ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ.

"नायूहिति" (एकत्रित करत नाही) म्हणजे भव-कारणाच्या चेतनेच्या वशाने व्यापाराला गोळा करत नाही, संकलित करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "रास (संचय) करत नाही." अभिसंस्करण म्हणजे चेतनेचा व्यापार होय, म्हणून म्हटले आहे - "अभिसंचेतीकरण करत नाही (अभिसंस्कार करत नाही)." ते फळ उत्पन्न करण्यास समर्थ असल्यामुळे फळाशी जोडले जाते, म्हणून म्हटले आहे - "कल्पना करत नाही (न कप्पेति)." जर अभिसंस्कार-चेतना उदार (महान) असेल, तर ती फळाच्या मोठेपणाच्या रूपाने वृद्धीसाठी होते, आणि अनुदार असेल तर अवृद्धीसाठी (ऱ्हासासाठी) होते, म्हणून म्हटले आहे - "वृद्धीसाठी किंवा हानीसाठी." "बुद्धविषयात राहून" म्हणजे भगवंत आपल्या बुद्धत्वाच्या आणि सिंहसमान वृत्तीच्या प्रभावाने उपदेशाला उत्कृष्टतेने सांगताना, श्रावकांनी प्राप्त करावयाच्या विशेषाला पूर्णपणे स्पष्ट करत तसे बोलतात; श्रावकांच्या विषयाचे उल्लंघन करून केवळ स्वतःच्या बुद्धविषयाचाच उपदेश करत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - "अर्हत्त्वाचे शिखर गाठले." जर कुलपुत्राने स्वतः...पे... आकलन केले, तर मग भगवंतांनी उपदेशात अर्हत्त्वाचे शिखर का गाठले? हे सांगण्यासाठी "यथा नामा" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे.

ဣတော ပုဗ္ဗေတိ ဣတော အနာဂါမိဖလာဓိဂမတော ဥတ္တရိ ဥပရိ. အဿာတိ ကုလပုတ္တဿ. ကထေန္တဿ ဘဂဝတော ဓမ္မေ နေဝ ကင်္ခါ န ဝိမတိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ကင်္ခါယ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ဧကစ္စေသု ဌာနေသူတိ တထာ ဝိနေယျဌာနေသု. တထာ ဟိ အယမ္ပိ ကုလပုတ္တော အနာဂါမိဖလံ ပတွာ ဘဂဝန္တံ သဉ္ဇာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယတော အနေနာ’’တိအာဒိ.

"इतो पुब्बे" (यापूर्वी) म्हणजे या अनागामी-फल प्राप्तीपेक्षा वर किंवा पलीकडे. "अस्स" (त्याला) म्हणजे कुलपुत्राला. भगवान धम्माचा उपदेश करीत असताना (त्याला) कोणतीही शंका किंवा संशय नव्हता, कारण पहिल्या मार्गानेच (सोतापत्ती मार्गानेच) शंकेचे पूर्णपणे उच्चाटन झाले होते. "एकच्चेसु ठानेसू" (काही स्थानांमध्ये) म्हणजे विनेय (शिकविण्यास योग्य अशा) स्थानांमध्ये. कारण या कुलपुत्राने देखील अनागामी-फल प्राप्त करून भगवंतांना ओळखले. म्हणूनच "यतो अनेन" (ज्या अर्थी याने) इत्यादी म्हटले आहे.

၃၆၃. အနဇ္ဈောသိတာတိ အနဇ္ဈောသနီယာတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ ဂဟေတုံ န ယုတ္တာ’’တိ.

३६३. "अनज्झोसिता" म्हणजे आसक्ती न ठेवण्यायोग्य (अनज्झोसनीया). याचा अर्थ असा आहे की - "गिळून, पचवून ग्रहण करणे योग्य नाही."

၃၆၄. ရာဂေါဝ အနုသယော ရာဂါနုသယော, သော စ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘သုခဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ. န ပန တဿ ဥပ္ပာဒနံ အတ္ထိ ခဏတ္တယသမာယောဂါသမ္ဘဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဣတရန္တိ အဒုက္ခမသုခဝေဒနံ. ဝိသံယုတ္တောတိ ကေနစိ သညောဇနေန အသံယုတ္တတာယ ဧဝ နိယတဝိပ္ပယုတ္တော. ကာယဿ ကောဋိ ပရမော အန္တော ဧတဿာတိ ကာယကောဋိကံ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘ဇီဝိတပရိယန္တိက’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ. ဝိသေဝနဿာတိ ဥပါဒါနဿ. သီတီဘဝိဿန္တီတိ ပဒဿ ‘‘နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ကထံ ပန ဝေဒယိတာနံ ဒွါဒသသု အာယတနေသု နိရုဇ္ဈနံ သီတိဘာဝပ္ပတ္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ကိလေသာ ဟီ’’တိအာဒိ. သမုဒယပဉှေနာတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၁၃၃) သမုဒယသစ္စနိရောဓပဉှေန. နနု သဗ္ဗသော ကိလေသပရိဠာဟဝိဂမေ သီတိဘာဝေါ နာမ ဝေဒနာနိရောဓမတ္တေန အဓိပ္ပေတော; တေန ဣဓ ဝေဒယိတာနိ ဝုတ္တာနိ, န ကိလေသာတိ ဝေဒယိတာနံ အစ္စန္တနိရောဓသင်္ခါတော သီတိဘာဝေါပိ ကိလေသသမုစ္ဆေဒေနေဝါတိ အာဟ ‘‘ဝေဒယိတာနိပီ’’တိအာဒိ.

३६४. राग हाच अनुशय असल्याने तो 'रागानुशय' आहे. आणि तो प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामुळे उत्पन्न होण्यास योग्य ठरतो, म्हणून असे म्हटले आहे की - "सुखद वेदनेला अनुसरून रागानुशय उत्पन्न होऊ शकतो." परंतु तीन क्षणांच्या (उत्पाद, स्थिती, भंग) संयोगाच्या असंभवामुळे त्याची उत्पत्ती होत नाही. हाच नियम उर्वरित अनुशयांच्या बाबतीतही लागू होतो. "इतर" म्हणजे अदुःख-असुख वेदना. "विसंयुक्त" म्हणजे कोणत्याही संयोजनाशी (बंधनाशी) असंयुक्त असल्यामुळे निश्चितपणे विप्रयुक्त असणे. शरीराची कोटी म्हणजे शरीराची अंतिम मर्यादा ज्याची आहे, ते "कायकोटिक" होय. दुसऱ्या पदात म्हणजे "जीवितपरियंतिक" (जीवनाच्या मर्यादेपर्यंतचे) या पदात. "विसेवन" म्हणजे उपादान. "शीतीभवित होतील" (शांत होतील) या पदाचा अर्थ "निरुद्ध होतील" असा सांगितला आहे. परंतु, बारा आयतनांमध्ये वेदनांचे निरुद्ध होणे हे 'शीतीभाव' (शांतता) कसे प्राप्त करते, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "किलेसा ही" (क्लेशच) इत्यादी म्हटले आहे. "समुदय प्रश्नाने" म्हणजे महासतिपट्ठान सुत्तातील समुदयसत्य आणि निरोध सत्याच्या प्रश्नाने. सर्व प्रकारे क्लेशांचा दाह नष्ट झाल्यावर 'शीतीभाव' म्हणजे केवळ वेदनांचा निरोध अभिप्रेत आहे; म्हणूनच येथे वेदनांचे उल्लेख केले आहेत, क्लेशांचे नाही. वेदनांचा अत्यंत निरोध म्हणजेच शीतीभाव हा क्लेशांच्या समूच्छेदामुळेच (पूर्ण नाशामुळेच) होतो, म्हणून "वेदयितानिपि" (वेदना देखील) इत्यादी म्हटले आहे.

၃၆၅. ဣဒံ [Pg.402] ဩပမ္မသံသန္ဒနန္တိ ဧတ္ထ သညောဇနာ ဒီပသိခါ ဝိယ, အဓိဋ္ဌာနကပလ္လိကာ ဝိယ ဝေဒနာယ နိဿယဘူတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ, တေလံ ဝိယ ကိလေသာ, ဝဋ္ဋိ ဝိယ ကမ္မဝဋ္ဋံ, ဥပဟရဏကပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋဂါမီ ပုထုဇ္ဇနော, တဿ သီသစ္ဆေဒကပုရိသော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သန္တာနဿ သမုစ္ဆေဒကရဏတော, အနာဟာရာယ ဒီပသိခါယ နိဗ္ဗာယနံ ဝိယ ကမ္မကိလေသာနံ အနန္တရပစ္စယတော အနာဟာရာယ ဝေဒနာယ အနုပါဒိသေသဝသေန နိဗ္ဗာယနံ.

३६५. हे उपमेचे स्पष्टीकरण (तुलना) खालीलप्रमाणे आहे: येथे संयोजने दिव्याच्या ज्योतीसारखी आहेत; दिव्याच्या पात्राप्रमाणे वेदनेचे आश्रय असलेले चार स्कंध आहेत; तेलाप्रमाणे क्लेश आहेत; वातीप्रमाणे कर्मवर्त (कर्माचे चक्र) आहे; तेल घालणाऱ्या माणसाप्रमाणे संसारात फिरणारा पृथग्जन आहे; त्याचे मस्तक कापणाऱ्या माणसाप्रमाणे अर्हतमार्ग आहे, कारण तो प्रवाहाचा समूच्छेद करतो; आणि इंधन न मिळाल्यामुळे दिव्याची ज्योत विझून जाण्याप्रमाणे, कर्म आणि क्लेशांचा अनंतरप्रत्यय न मिळाल्यामुळे, वेदनांचा अनुपधिशेष भावाने निरोध (विझणे) होतो.

အာဒိမှိ သမာဓိဝိပဿနာပညာဟီတိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဘူတာ တယာ ပဂုဏသမာဓိတော အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတဝိပဿနာပညာတော စ. ဥတ္တရိတရာတိ ဝိသိဋ္ဌတရာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဣဒံသဒ္ဒတ္ထဝစနောတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဥတ္တမေန အရဟတ္တဖလပညာဓိဋ္ဌာနေနာ’’တိ. သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ခေပေတီတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ, တံပရိယာပန္နတာယ တတ္ထ ဉာဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ ဉာဏံ နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဉာဏ’’န္တိ. အရဟတ္တဖလေ ဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ သန္တေ တန္နိမိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပန္နဉာဏန္တိ ကတွာ. တဿာတိ, ‘‘ဧဝံ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဣမိနာ ပရမေန ပညာဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တဘိက္ခုနော.

"सुरुवातीला समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेच्या द्वारे" म्हणजे पूर्वभागाची प्रतिपदा (साधना) असलेल्या त्या अभ्यस्त समाधीमुळे आणि अर्हतपदाचे अधिष्ठान असलेल्या विपश्यना प्रज्ञेमुळे होय. "उत्तरितर" म्हणजे अधिक विशिष्ट (श्रेष्ठ). "अशा प्रकारे युक्त असलेला" येथे 'एवं' हा शब्द 'या' या अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे - "या उत्तम अर्हतफल-प्रज्ञा-अधिष्ठानाने युक्त असलेला." सर्व संसार-दुःखाचा क्षय करतो म्हणून तो 'सर्वदुःखक्षय' म्हणजे अग्र मार्ग (अर्हतमार्ग) होय. त्यात समाविष्ट असल्यामुळे तेथील ज्ञानाला "सर्वदुःखक्षयाचे ज्ञान म्हणजे अर्हतमार्गातील ज्ञान" असे म्हटले आहे. सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व दुःखाचा क्षय झाल्यावर, त्याचे निमित्त करून उत्पन्न झालेले ज्ञान म्हणून अर्हतफलातील ज्ञान अभिप्रेत आहे. "त्याचे" म्हणजे "अशा प्रकारे युक्त असलेला भिक्खू या परम प्रज्ञा-अधिष्ठानाने युक्त असतो" असे ज्या भिक्खूविषयी म्हटले आहे, त्याचे.

၃၆၆. ဟီတိ ယသ္မာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ ဉာဏန္တိ အရဟတ္တဖလဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. သစ္စန္တိ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ, န မဂ္ဂသစ္စံ. ကာမံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ ပဋိပက္ခေဟိ အကောပနီယတာယ အကုပ္ပာ, ‘‘သစ္စေ ဌိတာ’’တိ ပန ဝစနတော, ‘‘အကုပ္ပာရမ္မဏကရဏေန အကုပ္ပာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. ဝိတထန္တိ နဋ္ဌံ, ဇရာယ မရဏေန စ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗတာယ ယာဒိသံ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာယ ဇာတံ, တတော အညာဒိသန္တိ အတ္ထော. တထာ ဟိ တံ ဇရာမရဏေဟိ ပရိမုသိတဗ္ဗရူပတာယ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘မောသဓမ္မန္တိ နဿနသဘာဝ’’န္တိ. တံ အဝိတထန္တိ တံ ဝုတ္တနယေန အဝိတထံ နာမ, တံ သဘာဝေါ သဗ္ဗကာလံ တေနေဝ လဗ္ဘနတော. သမထဝိပဿနာဝသေန ဝစီသစ္စတောတိ သမထဝိပဿနာဝသေန ယံ ဝိသုဒ္ဓိမတ္တံ ဝစီသစ္စံ, တတော. ဒုက္ခသစ္စသမုဒယသစ္စေဟိ တစ္ဆဝိပလ္လာသဘူတသဘာဝေဟိ. ဣတိ နေသံ ယထာသကံ သဘာဝေန အဝိတထဘာဝေ အမောသဓမ္မတာယ တေဟိပိ အဝိတထဘာဝါ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဥတ္တရိတရံ. တသ္မာတိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဥတ္တရိတရဘာဝတော.

३६६. "ही" म्हणजे ज्या अर्थी. "विमुक्ती" म्हणजे अर्हतफल-विमुक्ती, म्हणून 'सर्वदुःखक्षयाचे ज्ञान' म्हणजे अर्हतफल-ज्ञान अभिप्रेत आहे. "सत्य" म्हणजे परमार्थ सत्य असलेले निर्वाण होय, मार्गसत्य नव्हे. जरी अर्हतफल-विमुक्ती ही विरोधी धर्मांद्वारे क्षोभ न पावणारी असल्यामुळे 'अकोप्या' (अपरिवर्तनीय) आहे, तरीही "सत्यामध्ये स्थित" या वचनामुळे, "अकोप्याला (निर्वाणाला) आलंबन केल्यामुळे ती अकोप्या म्हटली गेली आहे" असे म्हटले आहे. "वितथ" म्हणजे नष्ट होणारे; जरा आणि मरणाने बदलणारे असल्यामुळे, उत्पत्तीच्या अवस्थेत जसे उत्पन्न झाले होते, त्यापेक्षा वेगळे होणे असा याचा अर्थ आहे. कारण ते जरा आणि मरणाने नष्ट होणाऱ्या स्वरूपाचे असल्यामुळे त्याला "मृषा" (असत्य) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "मोसधम्म म्हणजे नाश पावणारा स्वभाव असलेले." "ते अवितथ" म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने जे अवितथ (सत्य) आहे, कारण त्याचा स्वभाव सर्वकाळ तसाच प्राप्त होतो. "शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे वाणीचे सत्य" म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे जे केवळ विशुद्ध वाणीचे सत्य आहे, त्यापेक्षा. दुःखसत्य आणि समुदयसत्य यांच्यापेक्षा, जे विपर्यासयुक्त स्वभावाचे आहेत. अशा प्रकारे, त्यांच्या आपापल्या स्वभावाने अवितथ असण्यापेक्षा, नाश न पावणाऱ्या स्वभावामुळे त्या सर्वांपेक्षा अवितथ असलेले परमार्थ सत्य निर्वाणच श्रेष्ठ (उत्तरितर) आहे. "त्यामुळे" म्हणजे निर्वाणच श्रेष्ठ असल्यामुळे होय.

၃၆၇. ဥပဓီယတိ [Pg.403] ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီ, ခန္ဓာ ကာမဂုဏာ စ. ဥပဒဟန္တိ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီ, ကိလေသာဘိသင်္ခါရာ. ပရိပူရာ ဂဟိတာ ပရာမဋ္ဌာတိ ပရိယတ္တဘာဝေန တဏှာယ ဂဟိတာ ဒိဋ္ဌိယာ ပရာမဋ္ဌာ. သမထဝိပဿနာဝသေန ကိလေသပရိစ္စာဂတောတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန စ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော. ဥတ္တရိတရော ဝိသိဋ္ဌတရဿ ပဟာနပ္ပကာရဿ အဘာဝတော.

३६७. "उपधी" म्हणजे ज्यामध्ये दुःख ठेवले जाते ते; जसे की स्कंध आणि कामगुण. जे दुःख उत्पन्न करतात ते "उपधी" म्हणजे क्लेश आणि अभिसंस्कार होय. "पूर्णपणे ग्रहण केलेले आणि स्पर्श केलेले" म्हणजे तृष्णेने वेढलेले आणि दृष्टीने (मिथ्या दृष्टीने) स्पर्श केलेले. "शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे क्लेशांचा त्याग" म्हणजे विष्कंभन (दडपून टाकणे) आणि तदंग-प्रहाण (तात्पुरता त्याग) यांच्या द्वारे क्लेशांचा त्याग करणे. "उत्तरितर" (अधिक श्रेष्ठ) कारण यापेक्षा अधिक विशिष्ट अशा प्रहाणाचा (त्यागाचा) प्रकार अस्तित्वात नाही.

၃၆၈. အာဃာတကရဏဝသေနာတိ စေတသိကာဃာတဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန. ဗျာပဇ္ဇနဝသေနာတိ စိတ္တဿ ဝိပတ္တိဘာဝဝသေန. သမ္ပဒုဿနဝသေနာတိ သဗ္ဗသော ဒုဿနဝသေန. တီဟိ ပဒေဟိ ယဒိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ကိလေသာနံ ပရိစ္စာဂေါ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ နေသံ ဝူပသမော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ ဝိသေသေန ပရိစ္စာဂေါ သမ္ပဇဟနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနံ စာဂေါ, တထာ ပန ပရိစ္စာဂေန ယော သော နေသံ တဒါ ဝူပသန္တတာယ အဘာဝေါ, အယံ ဥပသမောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

३६८. "आघात करण्याच्या द्वारे" म्हणजे मानसिक आघाताच्या (द्वेषाच्या) उत्पत्तीच्या द्वारे. "व्यापन्न होण्याच्या द्वारे" म्हणजे चित्ताच्या विकृत होण्याच्या द्वारे. "संप्रदूषित होण्याच्या द्वारे" म्हणजे सर्व प्रकारे दूषित होण्याच्या द्वारे. या तीन पदांद्वारे हे दर्शविले आहे की, जर अर्हतमार्गाने क्लेशांचा त्याग करणे हे 'त्याग-अधिष्ठान' असेल, तर अर्हतमार्गानेच त्यांचा उपशम (शांत होणे) हे 'उपशम-अधिष्ठान' होते. येथे विशेष रूपाने त्याग करणे, पूर्णपणे सोडून देणे आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवणे म्हणजे 'त्याग' होय; आणि अशा त्यागाने त्यांचा जो शांत झालेला अभाव असतो, तो 'उपशम' होय; हाच या दोन्हींमधील फरक आहे.

၃၆၉. မညိတန္တိ မညနာ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ကပ္ပနာတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဝိဗန္ဓနတဏှာဂါဟာဒီနံ သာဓာရဏဘာဝတော အယမဟန္တိ ဧတ္ထ အဟန္တိ ဒိဋ္ဌိမညနာဒဿနံ, သာ ပန ဒိဋ္ဌိ မာနမညနာယ အတ္တနိယဂါဟဝသေန ဟောတီတိ သွေဝ ‘‘အယ’’န္တိ ဣမိနာ ဂဟိတောတိ အာဟ – ‘‘အယမဟန္တိ ဧကံ တဏှာမညိတမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အာဗာဓဋ္ဌေနာတိ ပဋိပီဠနဋ္ဌေန. မညနာဝသေန ဟိ သတ္တာနံ တထာ ဟောတိ. အန္တောဒေါသဋ္ဌေနာတိ အဗ္ဘန္တရဒုဋ္ဌဘာဝေန. မညနာဒူသိတတ္တာ ဟိ သတ္တာနံ အတ္တဘာဝေါ ဒုက္ခတာမူလာယတ္တော, ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒနိရောဓဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ပက္ကပဘိန္နော ဟောတီတိ ဖလူပစာရေန ‘‘မညိတံ ဂဏ္ဍော’’တိ ဝုတ္တော. အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ အနုပဝိသိတွာ ဟဒယမာဟစ္စ အဓိဋ္ဌာနေန. မညိတဉှိ ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုရုဒ္ဓရဏတော သလ္လံ. ခီဏာသဝမုနိ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ သန္တတ္တာ, တတော ဧဝ ပရိဠာဟာနံ ပရိနိဗ္ဗုတတ္တာ ဝူပသန္တတ္တာ သန္တော ဥပသန္တော နိဗ္ဗုတောတိ ဝုစ္စတိ. ယတ္ထ ဌိတန္တိ ယသ္မိံ အသေက္ခဘူမိယံ ဌိတံ. ယဒိ ဘဂဝါ အတ္တနော ဒေသနာဉာဏာနုရူပံ ဒေသနံ ပဝတ္တာပေယျ, မဟာပထဝိံ ပတ္ထရန္တဿ ဝိယ, အာကာသံ ပသာရေန္တဿ ဝိယ, အနန္တာပရိမေယျလောကဓာတုယော ပဋိစ္စ တေသံ ဌိတာကာရံ [Pg.404] အနုပ္ပူရံ ဝိစိနန္တဿ ဝိယ ဒေသနာ ပရိယောသာနံ န ဂစ္ဆေယျ. ယသ္မာ ပနဿ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဒေသနာ ပဝတ္တိ, န တတော ပရံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဝဍ္ဎတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗာပိ ဓမ္မဒေသနာ သံခိတ္တာဝ, ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. နနု သတ္တပကရဏဒေသနာ ဝိတ္ထာရကထာတိ? န သာပိ ဝိတ္ထာရကထာတိ အာဟ – ‘‘သမန္တပဋ္ဌာနကထာပိ သံခိတ္တာယေဝါ’’တိ. သန္နိပတိတဒေဝပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဟိ တဿာပိ ပဝတ္တိ, န သတ္ထုဒေသနာဉာဏာနုရူပန္တိ. ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌေ အနုပုဗ္ဗေန အနဝသေသတော ဝိဘဇနဝသေန ဒေသနာယ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. ဝိပဉ္စိတညူ…ပေ… ကထေသိ နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရဝသေန ဒေသိတတ္တာ.

३६९. मञ्ञितं (कल्पना/अभिमान) म्हणजे मञ्ञना (कल्पना करणे), 'हे माझे आहे' इत्यादी प्रकारे कल्पना करणे असा अर्थ आहे. अविद्यारूपी बंध आणि तृष्णारूपी ग्रहण इत्यादींच्या साधारणभावामुळे 'हा मी आहे' यामध्ये 'मी' हे दृष्टीमञ्ञना (दृष्टीची कल्पना) दर्शवते, आणि ती दृष्टी मानमञ्ञनेच्या (अभिमानाच्या कल्पनेच्या) आत्मभावाच्या ग्रहणामुळे होते, म्हणून 'हा' या शब्दाने तेच ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हा मी आहे, हे केवळ एक तृष्णामञ्ञितच (तृष्णेची कल्पनाच) चालते.' आबाध अर्थाने म्हणजे पीडा देण्याच्या अर्थाने. कारण कल्पनेच्या प्रभावाने प्राण्यांना तसे वाटते. अंतोदोष अर्थाने म्हणजे अंतर्गत दुष्टभावाने. कल्पनेने दूषित झाल्यामुळे प्राण्यांचा आत्मभाव दुःखाच्या मुळावर अवलंबून असतो, क्लेशांच्या अशुद्धीच्या पाझरण्यामुळे, उत्पत्ती, निरोध आणि भंगाने वारंवार छिन्नविच्छिन्न होतो, म्हणून फलोपचाराने 'कल्पना हा गंड (गळू) आहे' असे म्हटले आहे. अनुप्रविष्ट अर्थाने म्हणजे अनुप्रवेश करून हृदयाला भेदून अधिष्ठान करण्याने. कारण कल्पना ही पीडा देणारी, आतून टोचणारी आणि उपटण्यास कठीण असल्यामुळे शल्य (बाण) आहे. क्षीणासव मुनी सर्व प्रकारे क्लेशांच्या शांत झाल्यामुळे, आणि म्हणूनच परिदाहांच्या परिनिर्वाणामुळे व उपशमनामुळे 'शांत, उपशांत, निवृत्त' म्हटले जातात. 'जिथे स्थित' म्हणजे ज्या असेक्ख भूमीमध्ये स्थित. जर भगवंतांनी आपल्या देशनाज्ञानानुसार देशना प्रवृत्त केली असती, तर महापृथ्वीचा विस्तार करणाऱ्यासारखी, आकाशाचा प्रसार करणाऱ्यासारखी, अनंत आणि अपरिमेय लोकधातूंचा आश्रय घेऊन त्यांच्या स्थितीचा अनुक्रमाने शोध घेणाऱ्यासारखी देशना कधीच संपली नसती. परंतु त्यांची देशना विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसारच प्रवृत्त होते, त्यापेक्षा ती अणुमात्रही वाढत नाही. म्हणून म्हटले आहे - 'सर्वच धम्मदेशना संक्षिप्तच आहे, विस्तारदेशना नावाची गोष्ट नाही.' पण सात प्रकरणांची (अभिधम्माची) देशना ही विस्तारकथा नाही का? तीसुद्धा विस्तारकथा नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'समंतपट्ठानकथासुद्धा संक्षिप्तच आहे.' कारण जमलेल्या देवपरिषदेच्या आशयानुसारच तिची प्रवृत्ती झाली होती, शास्त्यांच्या देशनाज्ञानानुसार नाही. 'यथानुसंधि प्राप्त केली' म्हणजे जसे उद्दिष्ट केले होते, त्यानुसार अनुक्रमाने पूर्णपणे विभागणी करून देशना समाप्त केल्यामुळे. 'विपञ्चितञ्ञू (विस्ताराने समजणारा)...पे... सांगितले' कारण अतिसंक्षिप्त किंवा अतिविस्तृत नसलेल्या पद्धतीने देशना दिली गेली.

၃၇၀. အဋ္ဌန္နံ ပရိက္ခာရာနန္တိ နယိဒမနဝသေသပရိယာဒါနံ, လက္ခဏဝစနံ ပနေတံ, အညတရဿာတိ ဝစနသေသော. တထာ ဟိ, ‘‘မယှံ ဣဒ္ဓိမယပရိက္ခာရလာဘာယ ပစ္စယော ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ ပတ္တစီဝရံ, ပတ္တံ, စီဝရမေဝ ဝါ ဒိန္နေ စရိမဘဝေ ဣဒ္ဓိမယပရိက္ခာရော နိဗ္ဗတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. အဒိန္နတ္တာတိ ကေစိဝါဒေါ, တေနာဟ ‘‘ကုလပုတ္တော’’တိအာဒိ. ဩကာသာဘာဝတောတိ ဥပသမ္ပဒါလက္ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ – ‘‘ကုလပုတ္တဿ အာယုပရိက္ခီဏ’’န္တိ. ဥဒကတိတ္ထ…ပေ… အာရဒ္ဓေါ ပရမပ္ပိစ္ဆဘာဝတော.

३७०. 'आठ परिष्कारांचे' हे पूर्णपणे मर्यादा घालणारे नाही, तर हे केवळ लक्षणवचन आहे, 'दुसऱ्या कोणाचे तरी' हा शब्दाचा उर्वरित भाग आहे. तसेच, 'मला ऋद्धिमय परिष्कारांच्या प्राप्तीसाठी प्रत्यय (कारण) लाभो' अशी प्रार्थना करून पात्र-चीवर, किंवा केवळ पात्र किंवा चीवर दिले असता, अंतिम जन्मात ऋद्धिमय परिष्कारांची उत्पत्ती होते, असे म्हणतात. 'न दिल्यामुळे' हा काहींचा वाद आहे, म्हणूनच 'कुलपुत्र' इत्यादी म्हटले आहे. 'अवकाशाच्या अभावामुळे' म्हणजे उपसंपदा लक्षणाचा असंभव असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुलपुत्राचे आयुष्य संपले.' उदकतीर्थ...पे... परम अप्पिच्छभावामुळे (अल्पेच्छतेमुळे) आरंभ केला.

ဝိဗ္ဘန္တာတိ ဘန္တစိတ္တာ. သိင်္ဂေန ဝိဇ္ဈိတွာ ဃာတေသိ ပုရိမဇာတိဗဒ္ဓါဃာတတာယာတိ ဝဒန္တိ.

'विब्भंता' म्हणजे भ्रान्तचित्त (भ्रमित मनाचे). शिंगाने टोचून ठार मारले, कारण पूर्वजन्मातील वैर बांधलेले होते, असे म्हणतात.

မာနုသံ ယောဂန္တိ မနုဿတ္တဘာဝံ. အတ္တဘာဝေါ ဟိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မကိလေသေဟီတိ ‘‘ယောဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥပစ္စဂုန္တိ ဥပဂစ္ဆိံသု. ဥပကောတိအာဒိ တေသံ နာမာနိ.

'मानुष योग' म्हणजे मनुष्यत्वभाव. कारण आत्मभाव हा कर्म आणि क्लेशांशी जोडला जातो, म्हणून त्याला 'योग' म्हणतात. 'उपच्चगुं' म्हणजे प्राप्त झाले (किंवा गेले). उपक इत्यादी त्यांची नावे आहेत.

ဂန္ဓကဋ္ဌေဟီတိ စန္ဒနာဂရုသဠလဒေဝဒါရုအာဒီဟိ ဂန္ဓဒါရူဟိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'गंधकाष्ठांनी' म्हणजे चंदन, अगरू, सरल, देवदार इत्यादी सुगंधी लाकडांनी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

धातुविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၁၁. သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. सच्चविभंगसुत्तवर्णना (सत्यविभंग सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၇၁. အာစိက္ခနာတိ [Pg.405] – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ အာဒိတော ကထနံ. ဒေသနာတိ တဿေဝ အတ္ထဿ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ. ပညာပနာတိ ပကာရေဟိ ဉာပနာ, သာ ပန ယသ္မာ ဣတ္ထမိဒန္တိ ဝေနေယျာနံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနာ, တေသံ ဝါ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌာပနာ ဟောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဒုက္ခသစ္စာဒီနံ ဌပနာ’’တိ. ပဋ္ဌပနာတိ ပတိဋ္ဌာပနာ. ယသ္မာ ပဋ္ဌပိယမာနသဘာဝါ ဒေသနာ ဘာဇနံ ဥပဂစ္ဆန္တီ ဝိယ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညာပနာ’’တိ, ဇာနာပနာတိ အတ္ထော. ဝိဝဋကရဏာတိ ဒေသိယမာနဿ အတ္ထဿ ဝိဝဋဘာဝကရဏံ. ဝိဘာဂကိရိယာတိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဝိဘာဂဿ ဝိတ္ထာရကရဏံ. ပါကဋဘာဝကရဏန္တိ အဂမ္ဘီရဘာဝါပါဒနံ. အပရော နယော – စတုသစ္စသညိတဿ အတ္ထဿ ပစ္စေကံ သရူပတော ဒဿနဝသေန ဣဒန္တိ အာဒိတော သိက္ခာပနံ ကထနံ အာစိက္ခနာ, ဧဝံ ပရသန္တာနေ ပဗောဓနဝသေန ပဝတ္တာပနာ ဒေသနာ, ဧဝံ ဝိနေယျာနံ စိတ္တပရိတောသဇနနေန တေသံ ဗုဒ္ဓိပရိပါစနံ ‘‘ပညာပနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပညာပေန္တီ စ သာ ဒေသိယမာနံ အတ္ထံ ဝေနေယျသန္တာနေ ပကာရတော ဌပေတိ ပတိဋ္ဌပေတီတိ ‘‘ပဋ္ဌပနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပကာရတော ဌပေန္တီ ပန သံခိတ္တဿ ဝိတ္ထာရတော ပဋိဝုတ္တဿ ပုနာဘိဓာနတော ‘‘ဝိဝရဏာ’’တိ, တဿေဝတ္ထဿ ဝိဘာဂကရဏတော ‘‘ဝိဘဇနာ’’တိ, ဝုတ္တဿ ဝိတ္ထာရေနာဘိဓာနတော ဝိဘတ္တဿ ဟေတုဒါဟရဏဒဿနတော, ‘‘ဥတ္တာနီကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ – ‘‘ပါကဋဘာဝကရဏ’’န္တိ, ဟေတူပမာဝသေနတ္ထဿ ပါကဋဘာဝကရဏတောတိ အတ္ထော.

३७१. आचिक्खना (सांगणे) म्हणजे - 'हे दुःख आर्यसत्य आहे, हा दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य आहे' इत्यादी सुरुवातीचे सांगणे. देसना (देशना) म्हणजे त्याच अर्थाचे प्रकटीकरण किंवा प्रबोधन करणे. पञ्ञापना (प्रज्ञापना/स्पष्ट करणे) म्हणजे विविध प्रकारे माहिती देणे, आणि ती ज्या अर्थी 'हे असे आहे' या प्रकारे विनेयांना (शिष्यांच्या) प्रत्यक्ष दाखवून देणे किंवा त्यांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) प्रस्थापित करणे असते, म्हणून म्हटले आहे - 'दुःखसत्य इत्यादींची स्थापना'. पट्ठपना (प्रस्थापना) म्हणजे दृढ स्थापना करणे. ज्या अर्थी प्रस्थापित केल्या जाणाऱ्या स्वभावाची देशना ही पात्रात टाकल्यासारखी होते, म्हणून म्हटले आहे - 'पञ्ञापना', म्हणजे जाणवून देणे असा अर्थ आहे. विवटकरणा (विवृत करणे) म्हणजे उपदेश केल्या जाणाऱ्या अर्थाला उघडे (स्पष्ट) करणे. विभागकिरिया (विभाग करणे) म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाच्या विभागाचा विस्तार करणे. पाकटभावकरणा (प्रकट करणे) म्हणजे अगंभीर (सुलभ) करणे. दुसरा प्रकार - चार सत्यांच्या संज्ञेच्या अर्थाला प्रत्येकी स्वतःच्या रूपाने दाखवण्याच्या उद्देशाने 'हे असे आहे' इत्यादी सुरुवातीपासून शिकवून सांगणे म्हणजे 'आचिक्खना' होय. अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या संतानामध्ये प्रबोधन करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त करणे म्हणजे 'देसना' होय. अशा प्रकारे विनेयांच्या चित्ताला संतोष देऊन त्यांच्या बुद्धीला परिपक्व करणे म्हणजे 'पञ्ञापना' म्हटले जाते. आणि अशा प्रकारे प्रज्ञापित करणारी ती देशना उपदेश केल्या जाणाऱ्या अर्थाला विनेयांच्या संतानामध्ये विविध प्रकारे स्थापित करते, प्रस्थापित करते, म्हणून तिला 'पट्ठपना' म्हटले जाते. विविध प्रकारे स्थापित करणारी ती देशना संक्षिप्त स्वरूपातील अर्थाला विस्ताराने पुन्हा सांगत असल्यामुळे तिला 'विवरणा' (स्पष्टीकरण) म्हणतात, त्याच अर्थाचे विभाग करत असल्यामुळे तिला 'विभजना' (विभागणी) म्हणतात, आणि सांगितलेल्या अर्थाला विस्ताराने सांगून, विभागलेल्या अर्थाला हेतू व उदाहरणांद्वारे दाखवत असल्यामुळे तिला 'उत्तानीकम्म' (सुलभीकरण) म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पाकटभावकरण' (प्रकट करणे), म्हणजे हेतू आणि उपमेच्या द्वारे अर्थ प्रकट करणे असा अर्थ आहे.

အနုဂ္ဂါဟကာတိ အနုဂ္ဂဏှနကာမာ. သွာယမနုဂ္ဂဟော သင်္ဂဟဝတ္ထုဝသေန ပါကဋော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာမိသသင်္ဂဟေနာ’’တိအာဒိ. ဇနေတာ ဇနေတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဇနိကာ မာတာ’’တိ. ဝုဒ္ဓိံ ပရိသံ အာပါဒေတီတိ အာပါဒေတာ. တေနာဟ ‘‘ပေါသေတာ’’တိ. ဣဒါနိ ဒွိန္နံ မဟာထေရာနံ ယထာက္ကမံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေဟိ ဇနိကပေါသိကမာတုဋ္ဌာနိယေဟိ သင်္ဂါဟကတံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဇနိကမာတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရတောဃောသေန ဝိနာပိ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမော ဟောတီတိ ‘‘ပစ္စတ္တပုရိသကာရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမမဂ္ဂေါ ဧဝ ဟိ သာဝကာနံ ဧကန္တတော ဃောသာပေက္ခောတိ. ပတ္တေသုပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ အပ္ပတ္တေသူတိ ဒဿေတိ. ဘဝဿ [Pg.406] အပ္ပမတ္တကတာ နာမ ဣတ္တရကာလတာယာတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆရာသံဃာတမတ္တမ္ပီ’’တိ. ဇနေတာတိ ဇနကော, ထေရော ပန အရိယာယ ဇနယိတာ. အာပါဒေတာတိ ဝဍ္ဎေတာ ပရိဗြူဟေတာ. ပုရိမသ္မိံ သစ္စဒွယေ သမ္မသနဂ္ဂဟဏံ လောကိယတ္တာ တဿ, ဣတရသ္မိံ တဿ အဂ္ဂဟဏံ လောကုတ္တရတ္တာ.

‘अनुग्गाहका’ म्हणजे अनुग्रह करण्याची इच्छा असणारे. तो अनुग्रह ‘संग्रहवस्तू’च्या प्रभावाने प्रकट होतो, म्हणून ‘आमिषसंग्रहाने’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जनेत्ता’ म्हणजे ‘जन्म देणारी माता’. परिषदेची वृद्धी घडवून आणणारा तो ‘आपादेता’. म्हणूनच ‘पोसेता’ (पोषण करणारा) असे म्हटले आहे. आता, भगवंतांनी दोन महाथेरांच्या बाबतीत त्यांच्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी अनुक्रमे जन्मदात्री आणि पोषण करणाऱ्या मातेच्या स्थानी असलेल्या संग्राहकभावाला विस्ताराने दर्शवण्यासाठी ‘जनिका माता ही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘परतघोष’ (दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय) शिवाय देखील वरील मार्गाची प्राप्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘स्वतःच्या पुरुषार्थाने’ असे म्हटले आहे. कारण पहिला मार्ग हा श्रावकांसाठी पूर्णपणे घोषावर (उपदेशावर) अवलंबून असतो. ‘पत्तेसुपी’ (प्राप्त झालेल्यांमध्येही) यातील ‘पि’ शब्दाने ‘अप्राप्त असलेल्यांमध्ये तर काय सांगावे’ हे दर्शवले आहे. भवाचे (अस्तित्वाचे) अल्पत्व म्हणजेच त्याचा क्षणभंगुर काळ होय, हे दर्शवण्यासाठी ‘केवळ क्षणभर काळ देखील’ असे म्हटले आहे. ‘जनेत्ता’ म्हणजे जनक, परंतु थेर हे आर्यांचे जन्मदाते आहेत. ‘आपादेता’ म्हणजे वाढवणारे, परिपुष्ट करणारे. पहिल्या दोन सत्यांमध्ये संमसन (परीक्षण) ग्रहण करणे हे लौकिक असल्यामुळे आहे, तर इतर दोन सत्यांमध्ये त्याचे अ-ग्रहण हे लोकोत्तर असल्यामुळे आहे.

ကာမေဟိ နိက္ခန္တော သင်္ကပ္ပော နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သွာယမဿ တတော နိက္ခမနတ္ထော တေသံ ပဋိပက္ခဘာဝတော တေဟိ ဝိသံသဂ္ဂတော ဝိရဇ္ဇနတော သမုစ္ဆိန္ဒနတော သဗ္ဗသော ဝိဝိတ္တဘာဝတော စ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမပဒဃာတန္တိ ယထာ ကာမော ပဒံ ပတိဋ္ဌံ န လဘတိ, ဧဝံ ဟနနံ, ကာမသမုစ္ဆေဒန္တိ အတ္ထော. ကာမေဟိ သဗ္ဗသော ဝိဝိတ္တတ္တာ ကာမဝိဝိတ္တော, အရိယမဂ္ဂေါ, တဿ အန္တော, အရိယဖလံ, တသ္မိံ ကာမဝိဝိတ္တန္တေ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိယောဇနံ အတိဒိသတိ. သဗ္ဗေ စေတေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ယဒိ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ, ကထံ တိဝိဓမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာနံ သမုဂ္ဃာတောတိ အာဟ ‘‘တတြ ဟီ’’တိအာဒိ. န နာနာ လဗ္ဘတီတိ ဣမိနာ တိဝိဓကိစ္စကာရိတံ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ ဒဿေတိ. ကိစ္စဝသေန ဟိ တဿ နာမဿ လာဘော. သမ္မာဝါစာဒီနမ္ပိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ စတုကိစ္စကာရိတာယ စတုဗ္ဗိဓနာမာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

कामांमधून (इच्छा-भोगांमधून) बाहेर पडलेला संकल्प म्हणजे ‘नेक्खम्मसंकल्प’ (नैष्क्रम्य संकल्प). त्याचा त्यातून बाहेर पडण्याचा अर्थ, त्यांच्याशी (कामांशी) प्रतिपक्ष भाव असल्यामुळे, त्यांच्याशी विसंगत असल्यामुळे, त्यांच्याविषयी वैराग्य आल्यामुळे, त्यांचा समूळ उच्छेद केल्यामुळे आणि सर्व प्रकारे त्यांच्यापासून विविक्त (अलिप्त) भाव असल्यामुळे होतो, हे दर्शवण्यासाठी ‘कामपच्चनीकट्ठेन’ (कामाच्या विरोधी अर्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘कामपदघात’ म्हणजे ज्याप्रमाणे काम आपले स्थान (प्रतिष्ठा) मिळवू शकत नाही, अशा प्रकारे त्याचा नाश करणे, म्हणजेच ‘कामसमुच्छेद’ (कामाचा समूळ नाश) असा अर्थ आहे. कामांपासून सर्व प्रकारे विविक्त (अलिप्त) असल्यामुळे तो ‘कामविविक्त’ म्हणजेच ‘आर्यमार्ग’ होय. त्याचा अंत म्हणजे ‘आर्यफल’ होय, त्या ‘कामविविक्तांत’ मध्ये. ‘एसेव नयो’ (हाच नियम आहे) याने ‘ब्यापादपच्चनीकट्ठेन’ (व्यापाद-विरोधी अर्थाने) इत्यादी योजना लागू केली आहे. हे सर्व नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादी वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात, अशी योजना आहे. जर ते एकाच चित्तात प्राप्त होतात, तर तीन प्रकारच्या मिथ्या संकल्पांचा समूळ नाश कसा होतो? यावर ‘तत्र ही’ (कारण तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. ते वेगवेगळ्या चित्तांत प्राप्त होत नाहीत, याने सम्यक् संकल्पाचे त्रिविध कार्य करण्याचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. कारण कार्याच्या आधारेच त्याला ते नाव प्राप्त होते. सम्यक् वाचा इत्यादी देखील मार्गक्षणी एकाच चित्तात प्राप्त होत असताना, चार प्रकारच्या कार्यक्षमतेमुळे त्यांची चार प्रकारची नावे इत्यादी समजली पाहिजेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सच्चविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၁၂. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१२. दक्खिणाविभंगसुत्तवर्णना (दक्षिणाविभंगसूत्र-वर्णन).

၃၇၆. မဟာပဇာပတိဂေါတမီတိ ဧတ္ထ ဂေါတမီတိ တဿ ဂေါတမဂေါတ္တတော အာဂတံ နာမံ, မဟာပဇာပတိ ပန ဂုဏတော. တံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘နာမကရဏဒိဝသေ ပနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဟတိံ ဥဠာရံ ပဇံ ဇနနပေါသနေဟိ ပရိရက္ခတီတိ မဟာပဇာပတိ. ပရိဘောဂဝသေန န ဟညတီတိ အဟတံ. သိပ္ပိကာနန္တိ တန္တဝါယာနံ. ဝါယနဋ္ဌာနန္တိ ဝီနဋ္ဌာနံ. တာနိ မံ န တောသေန္တိ ကာယိကဿ ပုညဿ အဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘သဟတ္ထာ ကတမေဝ [Pg.407] မံ တောသေတီ’’တိ. ပိသိတွာ နိဗ္ဗတ္တနံ ကတွာ. ပေါထေတွာတိ သုခုမဘာဝါပါဒနတ္ထံ ဓနုကေန နေတွာ. ကာလာနုကာလဉ္စ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဂန္တွာ ဝေမကောဋိံ အဂ္ဂဟေသိ ဧကဒိဝသန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉှိ ‘‘ဧကဒိဝသံ ပန…ပေ… အကာသီ’’တိ ပုရိမဝစနေန တံ န ဝိရုဇ္ဈေယျ.

३७६. ‘महापजापती गोतमी’ यामध्ये ‘गोतमी’ हे तिच्या गौतम गोत्रावरून आलेले नाव आहे, तर ‘महापजापती’ हे तिच्या गुणांमुळे आहे. ते स्पष्ट करण्यासाठी ‘नाकरणदिवशी तर तिच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. मोठ्या आणि उदात्त प्रजेचे जन्म आणि पोषणाद्वारे रक्षण करते म्हणून ती ‘महापजापती’ होय. वापरल्यामुळे जे खराब होत नाही ते ‘अहत’ (नवीन वस्त्र). ‘सिप्पिकानं’ म्हणजे विणकरांचे (कोष्टी लोकांचे). ‘वायनट्ठानं’ म्हणजे विणण्याचे ठिकाण. ‘ती मला संतुष्ट करत नाहीत, कारण त्यात शारीरिक पुण्याचा अभाव असतो.’ म्हणूनच म्हटले आहे – ‘स्वतःच्या हाताने केलेलेच मला संतुष्ट करते’. पिंजून (कापूस पिंजून) तयार करून. ‘पोथेतवा’ म्हणजे मऊ/सूक्ष्म करण्यासाठी धनुष्याने पिंजून. वेळोवेळी दाईंच्या (धायमातांच्या) समूहाने वेढलेली असताना जाऊन तिने एका दिवशी मागाचा कोपरा (वेमकोटि) धरला, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे ‘एका दिवशी तर...पे... केले’ या पूर्ववचनाशी त्याचा विरोध होणार नाही.

ဆ စေတနာတိ ဆဗ္ဗိဓာ စေတနာ. န ဟိ တာ ဆယေဝ စေတနာတိ. သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟိ…ပေ… သံဃော စာတိ ဣဒမေဝ သုတ္တပဒံ. သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟီတိ သံဃဿ ဒါနာယ နိယောဇေသိ, တသ္မာ သံဃောဝ ဒက္ခိဏေယျတရောတိ အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝန္တိအာဒိနာ တတ္ထ ဗျဘိစာရံ ဒဿေတိ. ရာဇမဟာမတ္တာဒယောတိအာဒိနာ တတ္ထ ဗျတိရေကတော နိဒဿနံ အာဟ. မဟန္တတရာ ဘဝေယျုန္တိ အာနုဘာဝါဒိနာ မဟန္တတရာ ဘဝေယျုံ, န စ တံ အတ္ထီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဟေတုကံ ဒက္ခိဏေယျတံ အနပေက္ခိတွာ အတ္တနော ဒီယမာနဿ ဒါပနံ လဘတိ, တသ္မာ. မာ ဧဝံ ဂဏှာတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတော သံဃောဝ ဒက္ခိဏေယျော’’တိ မာ ဂဏှ.

‘सहा चेतना’ म्हणजे सहा प्रकारच्या चेतना. कारण त्या केवळ सहाच चेतना नाहीत. ‘हे गोतमी, संघात दान दे...पे... आणि संघ’ हेच सूत्राचे पद आहे. ‘हे गोतमी, संघात दान दे’ याद्वारे संघाला दान देण्याची प्रेरणा दिली, म्हणून संघच अधिक दक्षिणेय (दानास पात्र) आहे, हाच येथे अर्थ आहे. ‘जर असे असेल तर’ इत्यादींद्वारे तेथे विसंगती दर्शवली आहे. ‘राजे, महामात्र इत्यादी’ इत्यादींद्वारे तेथे व्यतिरेकाने (विरोधी उदाहरणाने) उदाहरण दिले आहे. ‘अधिक मोठे असावेत’ म्हणजे प्रभावामुळे अधिक मोठे असावेत, परंतु तसे नाही. ‘म्हणून’ म्हणजे ज्या अर्थी गुणांच्या वैशिष्ट्यामुळे मिळणाऱ्या दक्षिणेयतेची अपेक्षा न करता, स्वतःला दिले जाणारे दान दुसऱ्याला देण्यास सांगितले जाते, म्हणून. ‘असे समजू नकोस की सम्यक्संबुद्धांपेक्षा संघच अधिक दक्षिणेय आहे’ असे समजू नकोस.

တတ္ထ နိစ္ဆယသာဓကံ သုတ္တပဒံ ဒဿေန္တော, ‘‘နယိမသ္မိံ လောကေ…ပေ… ဝိပုလဖလေသိန’’န္တိ အာဟ. သွာယမတ္ထော ရတနသုတ္တေ (ခု. ပါ. ၆.၃; သု. နိ. ၂၂၆), ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တ’’န္တိ ဂါထာယ, အဂ္ဂပသာဒသုတ္တာဒီဟိ (ဣတိဝု. ၉၀) စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗောတိ. တေနာဟ – ‘‘သတ္ထာရာ ဥတ္တရိတရော ဒက္ခိဏေယျော နာမ နတ္ထီ’’တိ.

तेथे निश्चय सिद्ध करणारे सूत्राचे पद दर्शवताना, ‘या जगात नाही...पे... विपुल फळाची इच्छा करणाऱ्यांना’ असे म्हटले आहे. हाच अर्थ रतनसुत्तात ‘यं किञ्चि वित्तं’ (जे काही धन आहे) या गाथेमध्ये आणि अग्गप्रसादसुत्त इत्यादींमध्ये स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘शास्त्यांपेक्षा (बुद्धांपेक्षा) श्रेष्ठ असा दुसरा कोणी दक्षिणेय (दानास पात्र) नाही.’

ဂေါတမိယာ အန္တိမဘဝိကတာယ ဒါနဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ အနုပ္ပာဒနတော န တံ ဂရုတရံ သံဃဿ ပါဒါပနေ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ပစ္ဆိမာယ ဇနတာယာ’’တိအာဒိ. ဝစနတောပီတိ တဿ ဝတ္ထယုဂဿ သတ္ထု ဧဝ ပဋိဂ္ဂဟဏာယ ဝစနတောပိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ.

गोतमी ही अंतिमभवी (जिचा हा शेवटचा जन्म आहे अशी) असल्यामुळे, तिच्या दानाने दीर्घकाळ हित आणि सुख प्राप्त होणारच होते, म्हणून संघाला दान देण्यास सांगण्याचे ते मुख्य कारण नव्हते, हे दर्शवण्यासाठी ‘भावी पिढीसाठी’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘वचनावरूनही’ म्हणजे त्या वस्त्रजोडीचा शास्त्यांनीच (बुद्धांनीच) स्वीकार करावा अशा वचनावरूनही. म्हणूनच ‘नाही’ इत्यादी म्हटले आहे.

သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နောဝ ဤဒိသေ ဌာနေ အဂ္ဂဖလဋ္ဌတာယ အဋ္ဌ-အရိယပုဂ္ဂလဘာဝတော, သစေ ပနဿ န သယံ သံဃပရိယာပန္နတာ, ကထံ သံဃေ ပူဇိတေ သတ္ထာ ပူဇိတော နာမ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တီဏိ သရဏဂမနာနိ တယော ဧဝ အဂ္ဂပသာဒါတိ ဝက္ခတီတိ အဓိပ္ပာယော. အဘိဓေယျာနုရူပါနိ ဟိ လိင်္ဂဝစနာနိ. န ရုဟတိ အယာထာဝပဋိပတ္တိဘာဝတော, န ဂိဟိဝေသဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဂိဟိဘာဝဿ ပဋိက္ခိပိတတ္တာ. န ဝတ္တဗ္ဗမေတံ ‘‘သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နော’’တိ သတ္ထုဘာဝတော. သာဝကသမူဟော ဟိ သံဃော[Pg.408]. သံဃဂဏေ ဟိ သတ္ထာ ဥတ္တရိတရော အနညသာဓာရဏဂုဏေဟိ သမန္နာဂတဘာဝတော မူလရတနဘာဝတော စ.

शास्ते (बुद्ध) हे अशा प्रसंगी अग्रफल प्राप्त असल्यामुळे आणि आठ आर्यपुद्गलांपैकी एक असल्यामुळे संघातच समाविष्ट आहेत. परंतु जर ते स्वतः संघात समाविष्ट नसतील, तर संघाची पूजा केल्यावर शास्त्यांची पूजा कशी होईल? असा अभिप्राय आहे. तीन शरणगमने आणि तीनच अग्रप्रसाद आहेत, असे पुढे सांगितले जाईल असा अभिप्राय आहे. कारण लिंग आणि वचन हे अभिधेयानुसार (अर्थानुसार) असतात. अयोग्य प्रतिपत्तीमुळे (आचरणामुळे) ते योग्य ठरत नाही, आणि गृहस्थवेष धारण करणे इत्यादींद्वारे गृहस्थभावाचा त्याग केला गेल्यामुळे देखील. ‘शास्ते संघात समाविष्ट आहेत’ असे म्हणणे योग्य नाही, कारण ते शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) स्थानी आहेत. कारण श्रावकांचा समूह म्हणजे संघ होय. संघामध्ये शास्ते हे त्यांच्या असाधारण गुणांनी युक्त असल्यामुळे आणि मूळ रत्न असल्यामुळे श्रेष्ठ आहेत.

၃၇၇. သမ္ပတိဇာတဿ မဟာသတ္တဿ သတ္တပဒဝီတိဟာရဂမနံ ဓမ္မတာဝသေန ဇာတံ, ပရံ တဒညဒဟရသဒိသီ ပဋိပတ္တီတိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထပါဒကိစ္စံ အသာဓေန္တေသူ’’တိ.

३७७. नुकत्याच जन्मलेल्या महासत्त्वाचे (बोधिसत्त्वाचे) सात पावले चालणे हे ‘धम्मता’ (नैसर्गिक नियम) मुळे झाले होते, परंतु त्यानंतरचे त्यांचे वर्तन इतर लहान बालकांसारखेच होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘हात-पायांचे कार्य साध्य न करणाऱ्यांमध्ये’ असे म्हटले आहे.

၃၇၈. ပစ္စူပကာရံ န သုကရံ ဝဒါမိ အနုစ္ဆဝိကကိရိယာယ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. အဘိဝါဒေန္တိ ဧတေနာတိ အဘိဝါဒနံ. ဝန္ဒမာနေဟိ အန္တေဝါသိကေဟိ အာစရိယံ ‘‘သုခီ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ အဘိဝါဒေန္တိ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိဝါဒန’’န္တိ. တဒဘိမုခေါ…ပေ… ဝန္ဒိတွာ နိပဇ္ဇတိ, သေယျထာပိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. ကာလာနုကာလံ ဥပဋ္ဌာနံ ဗီဇယနပါဒသမ္ဗာဟနာဒိ အနုစ္ဆဝိကကမ္မဿ ကရဏံ နာမ. အနုစ္ဆဝိကံ ကိရိယံ ကာတုံ န သက္ကောတိယေဝ, ယသ္မာ အာစရိယေန ကတဿ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟဿ အန္တေဝါသိနာ ကရိယမာနော အာမိသာနုဂ္ဂဟော သင်္ခမ္ပိ ကလမ္ပိ ကလဘာဂမ္ပိ န ဥပေတိယေဝါတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န သုပ္ပတိကာရံ ဝဒါမီ’’တိ.

३७८. मी असे म्हणतो की योग्य कृतीद्वारे प्रत्युपकार करणे सोपे नाही, कारण ते करणे अशक्यप्राय आहे. ज्याद्वारे अभिवादन केले जाते ते 'अभिवादन' होय. वंदन करणाऱ्या शिष्यांद्वारे आचार्यांना 'सुखी व्हा' इत्यादी शब्दांनी अभिवादन केले जाते. म्हणून 'अभिवादन' असे म्हटले आहे. त्यांच्याकडे तोंड करून...पे... वंदन करून झोपतात, जसे की आयुष्यमान सारिपुत्त. वेळोवेळी सेवा-शुश्रूषा करणे, वारा घालणे, पाय चेपणे इत्यादी करणे म्हणजे योग्य कर्म करणे होय. योग्य कृती करणे खरोखरच शक्य नाही, कारण आचार्यांनी केलेल्या 'धम्मानुग्रहा'च्या (धम्म उपकार) तुलनेत शिष्याद्वारे केला जाणारा 'आमिषानुग्रह' (भौतिक उपकार) हा संख्येने, कळेने किंवा कळेच्या भागानेही (अंशानेही) बरोबरी करू शकत नाही. म्हणून म्हटले आहे की, 'मी प्रत्युपकार करणे सोपे नाही असे म्हणतो'.

၃၇၉. ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒက္ခိဏံ အာရဗ္ဘ သမုဋ္ဌိတံ, ‘‘တံ မေ ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဏှတူ’’တိ မဟာပဇာပတိဂေါတမိယာ ဝစနံ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသနာယ ဥဋ္ဌိတတ္တာ. န ကေဝလဉ္စ တဿာ ဧဝ ဝစနံ, အထ ခေါ အာနန္ဒတ္ထေရောပိ…ပေ… သမာဒပေသိ, တသ္မာ ဝိဘာဂတော စုဒ္ဒသသု…ပေ… ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ပတိပစ္စေကံ ပုဂ္ဂလံ ဒီယတီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ. ပဌမသဒ္ဒေါ ယထာ အဂ္ဂတ္ထော, ဧဝံ သေဋ္ဌပရိယာယောပီတိ အာဟ ‘‘ဇေဋ္ဌကဝသေနပီ’’တိ. အဂ္ဂါ ဥတ္တမေ ခေတ္တေ ပဝတ္တတ္တာ. ဒုတိယတတိယာပိ ပရမဒက္ခိဏာယေဝ သဗ္ဗသော သမ္မာဝိက္ခမ္ဘိတရာဂါဒိကိလေသတ္တာ. ရာဂါဒယော ဟိ အဒက္ခိဏေယျဘာဝဿ ကာရဏံ. တေနေဝါဟ – ‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ, ရာဂဒေါသာ အယံ ပဇာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၃၅၆). ယသ္မာ ပန သဝါသနံ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နကိလေသေဟိ တတော ဧဝ သဗ္ဗသော အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရေဟိ အနန္တာပရိမေယျဂုဏဂဏာဓာရေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ သဒိသော သဒေဝကေ လောကေ ကောစိ ဒက္ခိဏေယျော နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘ပရမဒက္ခိဏာယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. ယသ္မာ ပဉ္စာဘိညော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ဧဝ [Pg.409] ဟောတိ လောကိယာဘိညာနံ အဋ္ဌသမာပတ္တိအဓိဋ္ဌာနတ္တာ, တသ္မာ ‘‘လောကိယပဉ္စာဘိညေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိမှီ’’တိ တာယ အဝုတ္တသိဒ္ဓတ္တာ. ဂေါသီလဓာတုကောတိ ဂေါသီလသဘာဝေါ, သီလဝတာ သဒိသသီလောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အသဌော’’တိအာဒိ. တေန န အလဇ္ဇိဓာတုကော ပကတိသိဒ္ဓေါ ဣဓ ပုထုဇ္ဇနသီလဝါတိ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတိ.

३७९. वैयक्तिक दानाविषयी (पाटीपुग्गलिक दक्खिणा) उद्भवलेले, 'भगवंतांनी माझा हा स्वीकार करावा' या महाप्रजापती गोतमी यांच्या शब्दांना निमित्त करून ही देशना प्रवृत्त झाली आहे. केवळ त्यांच्याच शब्दांमुळे नव्हे, तर थेर आनंदांनी देखील...पे... प्रेरित केले, म्हणून चौदा प्रकारच्या विभागांमध्ये...पे... होते हे दर्शवण्यासाठी ही देशना सुरू केली. त्यात, प्रत्येक व्यक्तीला स्वतंत्रपणे दिले जाते ते 'पाटीपुग्गलिक' (वैयक्तिक) होय. जसा 'प्रथम' हा शब्द 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) या अर्थाने आहे, तसाच तो 'श्रेष्ठ' या अर्थाचाही पर्याय आहे, म्हणून 'जेष्ठत्वाच्या दृष्टीनेही' असे म्हटले आहे. उत्कृष्ट क्षेत्रात (पात्र व्यक्तीमध्ये) प्रवृत्त झाल्यामुळे ती 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) आहे. दुसरी आणि तिसरी देखील परम दक्षिणाच (सर्वोच्च दान) आहे, कारण राग (आसक्ती) इत्यादी क्लेशांचे पूर्णपणे सम्यक दमन झालेले असते. कारण राग इत्यादी क्लेश हे अ-दक्षिणेय (दानाला अपात्र) असण्याचे कारण आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शेते गवताच्या दोषाने खराब होतात, आणि ही प्रजा रागाच्या दोषाने दूषित होते' इत्यादी (धम्मपद ३५६). परंतु, ज्या अर्थी वासनेसह सर्व क्लेशांचे पूर्णपणे समूळ उच्चाटन केलेल्या, आणि म्हणूनच सर्व प्रकारे अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञानचार असणाऱ्या, अनंत आणि अपार गुणसमूहांचे आधार असणाऱ्या सम्यक संबुद्धांसारखे देवलोकासह या जगात दुसरे कोणीही दक्षिणेय (दानाला पात्र) नाहीत. म्हणून 'परम दक्षिणाच' असे साशंकपणे म्हटले आहे. ज्या अर्थी पाच अभिज्ञा प्राप्त करणारा हा आठ समापत्तींचा लाभ घेणाराच असतो, कारण लौकिक अभिज्ञा या आठ समापत्तींवरच अधिष्ठित असतात, म्हणून 'लौकिक पाच अभिज्ञा प्राप्त' असेच म्हटले आहे, 'आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्यामध्ये' असे म्हटले नाही, कारण ते न सांगताही सिद्ध होते. 'गोसीलधातुको' म्हणजे गायीसारखा स्वभाव असणारा, म्हणजेच शीलवानासारखे शील असणारा असा अर्थ आहे. म्हणून 'अशठ' (कपट नसलेला) इत्यादी म्हटले आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, येथे निर्लज्ज स्वभावाचा नसलेला, नैसर्गिकरित्या सदाचारी असलेला पृथग्जन शीलवान अभिप्रेत आहे.

ပရိစ္ဆိန္ဒန္တောတိ ဧတ္တကောတိ ပစ္စေကပ္ပမာဏတော တတော ဧဝ အညမညံ အသင်္ကရတောဝ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော. ကထံ ပန အသင်္ချေယျဘာဝေန ဝုစ္စမာနော ဝိပါကော ပရိစ္ဆိန္နော ဟောတိ? သောပိ တဿ ပရိစ္ဆေဒေါ ဧဝ ဣတရေဟိ အသံကိဏ္ဏဘာဝဒီပနတော, ဧတဒတ္ထမေဝ ပုဗ္ဗေ အသင်္ကရဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဂုဏဝသေနာတိ လက္ခဏသမ္ပန္နာဒိဂုဏဝသေန. ဥပကာရဝသေနာတိ ဘောဂရက္ခာဒိဥပကာရဝသေန. ယံ ပေါသနတ္ထံ ဒိန္နံ, ဣဒံ န ဂဟိတံ ဒါနလက္ခဏာယောဂတော. အနုဂ္ဂဟပူဇနိစ္ဆာဝသေန ဟိ အတ္တနော ဒေယျဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဒါနံ ဘယရာဂလဒ္ဓုကာမကုလာဒိဝသေန သာဝဇ္ဇာဘာဝတော. တမ္ပိ န ဂဟိတံ အယာဝဒတ္ထတာအပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ယထာဓိပ္ပေတဖလဒါနာသမတ္ထဘာဝတော. သမ္ပတ္တဿာတိ သန္တိကာဂတဿ. တေန သမ္ပတ္တိပယောဇနေ အနပေက္ခတံ ဒဿေတိ. ဖလံ ပဋိကင်္ခိတွာတိ ‘‘ဣဒံ မေ ဒါနမယံ ပုညံ အာယတိံ သုခဟိတဘာဝါယ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ ဖလံ ပစ္စာသီသိတွာ. တေနဿ ဖလဒါနေ နမိယတံ ဒဿေတိ, ယာဝဒတ္ထန္တိ ဣမိနာ ပရိပုဏ္ဏဖလတံ. သတဂုဏာတိ ဧတ္ထ ဂုဏသဒ္ဒေါ န ‘‘ဂုဏေန နာမံ ဥဒ္ဓရေယျ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၁၃; ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၇၆; နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၄.၃၈) ဝိယ သမ္ပတ္တိအတ္ထော, ‘‘တဒ္ဒိဂုဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ န ဝဍ္ဎနတ္ထော, ‘‘ပဉ္စ ကာမဂုဏာ လောကေ, မနောဆဋ္ဌာ ပဝေဒိတာ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၇၃) ဝိယ န ကောဋ္ဌာသတ္ထော, ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀; ခု. ပါ. ၃) ဝိယ န အန္တဘာဂတ္ထော, အထ ခေါ အာနိသံသတ္ထောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘သတာနိသံသာ’’တိ အာဟ, တေ အာနိသံသေ သရူပတော ဒဿေတုံ, ‘‘အာယုသတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတဂုဏာတိ ဝါ သတဝဍ္ဎိကာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒီနံ အာနိသံသာနံ အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အထ ဝါ နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒိနိမိတ္တံ အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အထ ဝါ နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒီနိ တတော [Pg.410] ဥတ္တရိမ္ပိ အာဟာရာဒိဟေတု အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အတ္တဘာဝဝိနိမုတ္တသဉ္စရဏဿ အဘာဝါ, ‘‘ဘဝသတေပိ ဝုတ္တေ အယမေဝတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ, ‘‘ပုထုဇ္ဇနဒုဿီလေ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗဝါရေသု. နယော နေတဗ္ဗောတိ, ‘‘အာယုသဟဿံ ဝဏ္ဏသဟဿ’’န္တိအာဒိကော နယော.

'परिच्छिन्दन्तो' (मर्यादित किंवा निश्चित करणे) म्हणजे 'इतकेच' या स्वरूपात प्रत्येक प्रमाणावरून आणि म्हणूनच परस्परांमध्ये संकर (मिसळणे) न करता निश्चित करणे. पण मग, जो विपाक 'असंख्येय' (मोजता न येणारा) म्हणून सांगितला आहे, तो मर्यादित कसा असू शकतो? इतरांशी संकीर्ण (मिश्रित) न होणारा भाव दर्शविल्यामुळे तो देखील त्याचा परिच्छेद (मर्यादा) च आहे, याच उद्देशाने पूर्वी 'असंकर' (मिश्रण न करणे) ग्रहण केले गेले आहे. 'गुणवशात' म्हणजे लक्षणसंपन्नता इत्यादी गुणांच्या प्रभावामुळे. 'उपकारवशात' म्हणजे भोग, रक्षण इत्यादी उपकारांच्या प्रभावामुळे. जे पोषणासाठी दिले जाते, ते दानाच्या लक्षणांशी सुसंगत नसल्यामुळे येथे ग्रहण केले जात नाही. कारण अनुग्रह किंवा पूजनाच्या इच्छेने स्वतःच्या देय वस्तूचा त्याग करणे म्हणजे दान होय; भय, राग, लाभ मिळवण्याची इच्छा किंवा कुळाच्या दबावामुळे केलेल्या त्यागात सदोषता (सावज्जता) असते. ते देखील अपूर्णतेमुळे आणि इच्छित फळ देण्यास असमर्थ असल्यामुळे ग्रहण केले जात नाही. 'सम्पत्तस्स' म्हणजे जवळ आलेल्याला. याद्वारे प्राप्त झालेल्या प्रयोजनाविषयीची निरपेक्षता दर्शविली जाते. 'फळाची आकांक्षा धरून' म्हणजे 'माझे हे दानमय पुण्य भविष्यात सुख आणि हितासाठी होवो' इत्यादी प्रकारे फळाची आशा ठेवून. याद्वारे त्याचे फलदानामधील प्रवृत्तत्व दर्शविले जाते, आणि 'यावदत्थं' (इच्छेनुसार) याने फळाची परिपूर्णता दर्शविली जाते. येथे 'शतगुण' या शब्दातील 'गुण' हा शब्द 'गुणाने नाव वर काढावे' इत्यादींमधील 'संपत्ती' (प्राप्ती) या अर्थाने नाही, 'तद्द्विगुण' इत्यादींमधील 'वाढ' (वृद्धी) या अर्थाने नाही, 'जगात पाच कामगुण आहेत, मन हा सहावा सांगितला आहे' इत्यादींमधील 'भाग' (कोठ्ठास) या अर्थाने नाही, 'आतडे आणि आतड्याचे वेढे' इत्यादींमधील 'अंतर्भाग' या अर्थाने नाही, तर तो 'आनिशंस' (फायदा/लाभ) या अर्थाने आहे हे दर्शवण्यासाठी 'शत-आनिशंस' (शंभर पटीने लाभ) असे म्हटले आहे. ते आनिशंस प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवण्यासाठी 'शत आयुष्य' इत्यादी म्हटले आहे. किंवा 'शतगुण' म्हणजे 'शंभर पटीने वाढणारे' असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादी लाभांना अमर्याद (अल्प नसलेले) करतो. अथवा 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादींच्या कारणांना अमर्याद करतो. अथवा 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादींना त्यानंतरही आहार इत्यादी कारणांमुळे अमर्याद करतो. अत्तभाव (अस्तित्व/शरीर) बदलून संचरण करण्याचा अभाव असल्यामुळे, 'शंभर जन्मांमध्ये देखील' असे म्हटले तरी हाच अर्थ होतो. 'सर्वत्र' म्हणजे 'दुःशील पृथग्जन' इत्यादी सर्व प्रसंगांमध्ये. 'नय न्यावा' म्हणजे 'हजार आयुष्य, हजार वर्ण' इत्यादी पद्धती अवलंबावी.

သာသနာဝတရဏံ နာမ ယာဝဒေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိတ္ထရဏတ္ထံ, တဉ္စ မဂ္ဂပဋိဝေဓနံ, တသ္မာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသရဏဂမနံ သိက္ခာပဒသမာဒါနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပသမ္ပဒါ သီလပရိပူရဏံ အဓိစိတ္တသိက္ခာနုယောဂေါ ဝိပဿနာဘာဝနာတိ သဗ္ဗာပေသာ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပတ္တိ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘တိသရဏံ ဂတော ဥပါသကောပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓိ တာဝ နာမ ပရမ္ပရာယ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ပစ္စယဘာဝတော ဥပနိဿယော; တထာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သီလပရိပူရဏံ ဥပသမ္ပဒါ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပါသကဿ ဒသသု ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာနံ အန္တမသော သရဏာဒိဂမနမ္ပိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝါတိ, ‘‘သဗ္ဗာပေသာ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ အနညသာဓာရဏ-ဝိဇ္ဇာစရဏာဒိ-အသင်္ချေယျအပရိမေယျ-ဂုဏ-သမုဒယပူရိတေ ဘဂဝတိ သဒ္ဓမ္မေ အရိယသံဃေ ဥဠာရတရဗဟုမာနဂါရဝတံ ဂတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာခါတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ တပ္ပရာယဏတာဒိအာကာရပ္ပတ္တော ဉာဏပရိသောဓိတော ပသာဒေါ သရဏဂမနန္တိ တေန ဝတ္ထုဂတေန ပသာဒေန ပရိဘာဝိတေ သန္တာနေ ကတံ ပုညက္ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသမေဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘တသ္မိံ ဒိန္နဒါနမ္ပိ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျ’’န္တိ. တယိဒံ သရဏံ ဝတ္ထုတ္တယေ ပသာဒဘာဝေန အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိမတ္တံ, တာဒိသဿ ပန ပဉ္စသီလံ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိဥပထမ္ဘိတော ကာယဝစီသံယမောတိ တတ္ထ ဒိန္နံ တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလန္တိ, ဒသသီလံ ပန ပရိပုဏ္ဏုပေါသထသီလံ, တတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ, ‘‘တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သာမဏေရသီလာဒီနံ ပန ဥတ္တရိ ဝိသိဋ္ဌတရာဒိဘာဝတော တတ္ထ တတ္ထ ဒိန္နဿ ဝိသေသမဟပ္ဖလတာ ဝုတ္တာ.

शासनात प्रवेश करणे म्हणजे केवळ संसार-दुःखातून पार पडण्यासाठीच आहे, आणि तो मार्ग-प्रतिवेध (मार्गाचा साक्षात्कार) आहे. म्हणूनच, निर्वेधभागीय (प्रज्ञा-प्रवण) शरणगमन, शिक्षापदांचे ग्रहण (समादान), प्रव्रज्या, उपसंपदा, शीलपरिपूरण, अधिचित्तशिक्षेचा अभ्यास आणि विपश्यना भावना - ही सर्व सोतापत्तिफल साक्षात्काराचीच प्रतिपत्ती (साधना) आहे, असे म्हटले आहे - "त्रिशरणाला गेलेला उपासकसुद्धा" इत्यादी. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे निर्वेधभागीय समाधी ही परंपरेने आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे उपनिषय (प्रबळ आधार) ठरते; त्याचप्रमाणे निर्वेधभागीय शीलपरिपूरण, उपसंपदा, प्रव्रज्या, उपासकाचे दहा किंवा पाच शीलांमध्ये प्रतिष्ठित होणे आणि अगदी शरणगमन इत्यादी देखील निर्वेधभागीय असून आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी उपनिषय ठरतातच. म्हणूनच "ही सर्व सोतापत्तिफल साक्षात्काराचीच प्रतिपत्ती आहे" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, इतरांमध्ये नसलेल्या (असाधारण) विद्या-चरण इत्यादी असंख्य आणि अपरिमेय गुणांच्या समूहाने परिपूर्ण अशा भगवंतांवर, सद्धम्मावर आणि आर्यसंघावर अत्यंत उळार (उदात्त) बहुमान व आदर भाव ठेवणे. "भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, धम्म सुव्याख्यात आहे, संघ सुप्रतिपन्न आहे" अशा प्रकारे तद्परायणतेच्या रूपाने प्राप्त झालेली, ज्ञानाने परिशोधित झालेली प्रसन्नता (श्रद्धा) म्हणजेच शरणगमन होय. त्या वस्तूंवर (रत्नांवर) आधारित असलेल्या प्रसन्नतेने भावित झालेल्या चित्तसंततीमध्ये केलेले दान, पुण्यक्षेत्राच्या समृद्धीमुळे महाफलदायी आणि महान आनिशंस (फायद्याचे) ठरते. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्यांच्या ठिकाणी दिलेले दानसुद्धा असंख्य आणि अप्रमेय असते." हे शरणगमन म्हणजे त्रिरत्नांच्या ठिकाणी प्रसन्नतेच्या रूपाने केवळ आशय-संपत्ती (चित्ताची शुद्धता) आहे. परंतु, अशा व्यक्तीचे पंचशील हे आशय-संपत्तीने उपस्तंभित (समर्थित) असलेला कायिक व वाचिक संयम आहे. म्हणून तेथे दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी असते. तसेच, दशशील हे परिपूर्ण उपोसथ शील आहे, तेथे दिलेले दान महाफलदायी असते, म्हणून "त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी" असे म्हटले आहे. सामणेर शील इत्यादींच्या बाबतीत, त्याहून अधिक विशिष्टता असल्यामुळे, त्या त्या ठिकाणी दिलेल्या दानाचे विशेष महाफल सांगितले आहे.

မဂ္ဂသမင်္ဂိတာ နာမ မဂ္ဂစိတ္တက္ခဏပရိစ္ဆိန္နာ, တသ္မိဉ္စ ခဏေ ကထံ ဒါတုံ ပဋိဂ္ဂဟေတုဉ္စ သမ္ဘဝတီတိ စောဒေတိ ‘‘ကိံ ပန မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သက္ကာ ဒါနံ ဒါတု’’န္တိ. ဣတရော တာဒိသေ သတိ သမယေတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အာမ သက္ကာ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ, ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကော’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. တသ္မိံ ခဏေတိ တသ္မိံ ပက္ခိပနက္ခဏေ. ယဒိ အဋ္ဌမကဿ သောတာပန္နဿ ဒိန္နဒါနံ [Pg.411] ဖလတော အသင်္ချေယျမေဝ, ကော နေသံ ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. တေန သတိပိ အသင်္ချေယျဘာဝသာမညေ အတ္ထိ နေသံ အပ္ပဗဟုဘာဝေါ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ အသင်္ချေယျမဟာကပ္ပာသင်္ချေယျာနံ ဝိယာတိ ဒဿေတိ. မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ တေန တေန ဩဓိနာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပဟီယမာနတ္တာ ဝေါဒါနဓမ္မာနံ ဝဍ္ဎမာနတ္တာ အပရိယောသိတကိစ္စတ္တာ အပရိပုဏ္ဏဂုဏတာ, ပရိယောသိတကိစ္စတ္တာ ဖလသမင်္ဂီနံ ပရိပုဏ္ဏဂုဏတာတိ တံတံမဂ္ဂဋ္ဌေဟိ ဖလဋ္ဌာနံ ခေတ္တာတိသယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမေဟိ ပန မဂ္ဂဋ္ဌေဟိ ဥပရိမာနံ မဂ္ဂဋ္ဌာနံ ဖလဋ္ဌေဟိ ဖလဋ္ဌာနံ ဥတ္တရိတရတာ ပါကဋာ ဧဝ. တထာ ဟိ ဥပရိမာနံ ဒိန္နဒါနဿ မဟပ္ဖလတာ ဝုတ္တာ.

मार्गसमंगिता (मार्गाने युक्त असणे) म्हणजे मार्गचित्ताच्या क्षणाने परिच्छिन्न (मर्यादित) असणे होय. आणि त्या क्षणी दान देणे किंवा ग्रहण करणे कसे शक्य आहे? असा आक्षेप घेऊन विचारतात - "पण काय मार्गसमंगीला (मार्गस्थ व्यक्तीला) दान देणे शक्य आहे?" दुसरा (टीकाकार) अशा वेळी तो काळ असतो हे दर्शवत, "होय, शक्य आहे" असे मान्य करून, "आरद्धविपस्सको" (ज्याने विपश्यना सुरू केली आहे) इत्यादींद्वारे त्या अर्थाचे विवरण करतो. "त्या क्षणी" म्हणजे त्या (दानाच्या वस्तू) अर्पण करण्याच्या क्षणी. जर आठव्या पुद्गलाला (म्हणजे सोतापत्ती-मार्गस्थाला) दिलेले दान फळाच्या दृष्टीने असंख्यच आहे, तर त्यांच्यात काय फरक आहे? म्हणून "तथा" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, असंख्य असण्याच्या सामान्यतेमध्येही, संवर्तस्थायी असंख्य महाकल्प आणि असंख्येयांप्रमाणे त्यांच्यात कमी-अधिकपणा असतो, हे दर्शवले आहे. मार्गसमंगींचे (मार्गस्थांचे) त्या त्या मर्यादेने संक्लेश धर्म (मलीन धर्म) प्रहीण (नष्ट) होत असल्यामुळे आणि वोदान धर्म (शुद्ध धर्म) वाढत असल्यामुळे, परंतु त्यांचे कार्य अद्याप अपूर्ण (अपर्यवसित) असल्यामुळे त्यांचे गुण अपूर्ण असतात. तर फलसमंगींचे (फलस्थांचे) कार्य पूर्ण (पर्यवसित) झाल्यामुळे त्यांचे गुण परिपूर्ण असतात. म्हणून त्या त्या मार्गस्थांपेक्षा फलस्थांचे पुण्यक्षेत्र श्रेष्ठ आहे, असे जाणावे. खालखालच्या मार्गस्थांपेक्षा वरवरच्या मार्गस्थांची आणि फलस्थांपेक्षा फलस्थांची उत्तरोत्तर श्रेष्ठता स्पष्टच आहे. म्हणूनच वरवरच्या (उच्च स्तरावरील) व्यक्तींना दिलेल्या दानाचे महाफल सांगितले आहे.

၃၈၀. ကာမဉ္စေတ္ထ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဥဘတောသံဃေ ကေဝလေ စ ဘိက္ခုသံဃေ ဒါနံ အတ္ထိ ဧဝ, န ပန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဘိက္ခုသံဃေ, တံ ပန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဥဘတောသံဃေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ အဝိရုဒ္ဓံ. န ပါပုဏန္တိ မဟပ္ဖလဘာဝေန သဒိသတမ္ပိ, ကုတော အဓိကတံ.

३८०. जरी येथे बुद्धप्रमुख उभयसंघाला (भिक्खू आणि भिक्खुणी संघ) आणि केवळ भिक्खू संघाला दान देणे शक्य आहेच, परंतु बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला नाही, तरी ते बुद्धप्रमुख उभयसंघाद्वारेच समाविष्ट केले जात असल्यामुळे यात कोणताही विरोध नाही. ते महाफल असण्याच्या बाबतीत समानतेलाही पोहोचू शकत नाहीत, मग अधिक असण्याचा प्रश्नच कुठे येतो?

‘‘တထာဂတေ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဥဘတောသံဃဿ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တတ္တာ – ‘‘ကိံ ပနာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ တံ ဥဒ္ဒိဿ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒိပရိစ္စာဂေါ ဝိယ စီဝရာဒိပရိစ္စာဂေါပိ မဟပ္ဖလော ဟောတိယေဝါတိ ကတွာ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဥဘတောသံဃဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတ္တကာယေဝ, ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိသထာ’’တိ ဧဝံ ပရိစ္ဆေဒဿ အကရဏေန ဥပစာရသီမာပရိယာပန္နာနံ ခေတ္တပရိယာပန္နာနံ ဝသေန အပရိစ္ဆိန္နကမဟာဘိက္ခုသံဃေ.

"तथागत परिनिर्वाण पावल्यावर उभयसंघाला" असेच म्हटल्यामुळे - "पण काय..." इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतला जातो. दुसरा (टीकाकार) तथागत परिनिर्वाण पावल्यावर त्यांना उद्देशून गंध-पुष्प इत्यादींचा त्याग करण्याप्रमाणेच चीवर इत्यादींचा त्याग करणे देखील महाफलदायी ठरतेच, असे मानून प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) विधी दर्शवण्यासाठी "उभयसंघाला" इत्यादी म्हटले आहे. "एवढ्याच भिक्खूंना उद्देशून द्या" असा परिच्छेद (मर्यादा) न करता, उपचार-सीमांतर्गत आणि क्षेत्र-अंतर्गत असलेल्यांच्या आधारे अमर्यादित अशा महाभिक्खू संघात (दान दिले जाते).

ဂေါတ္တံ ဝုစ္စတိ သာဓာရဏနာမံ, မတ္တသဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော, တသ္မာ သမဏာတိ ဂေါတ္တမတ္တံ အနုဘဝန္တိ ဓာရေန္တီတိ ဂေါတြဘုနော. တေနာဟ ‘‘နာမမတ္တသမဏာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော သမဏဂဏော သံဃော, တသ္မာ သံဃော ဒုဿီလော နာမ နတ္ထိ. ဂုဏသင်္ခါယာတိ အာနိသံသဂဏနာယ, မဟပ္ဖလတာယာတိ အတ္ထော. ကာသာဝ…ပေ… အသင်္ချေယျာတိ ဝုတ္တာ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နတ္တာ. ယထာ ပန သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနံ ဟောတိ, တံ ဝိဓိံ ဒဿေတုံ, ‘‘သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စိတ္တီကာရန္တိ ဂါရဝံ.

'गोत्र' म्हणजे साधारण नाव (सामान्य नाम) म्हटले जाते. 'मात्र' हा शब्द लुप्त (अदृश्य) रूपात निर्दिष्ट आहे, म्हणून जे 'श्रमण' या गोत्रमात्राचा (केवळ नावाचा) अनुभव घेतात किंवा ते धारण करतात, ते 'गोत्रभू' होत. म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ नावापुरते श्रमण". दृष्टी आणि शीलाच्या समानतेने संघटित झालेला श्रमणसमूह म्हणजे 'संघ' होय, म्हणून संघ कधीही दुःशील (शीलहीन) असू शकत नाही. 'गुणसंख्येने' म्हणजे आनिशंसाच्या (फायद्याच्या) गणनेने, म्हणजेच महाफलदायी असण्याने, असा अर्थ आहे. काषाय (वस्त्र गळ्यात बांधणारे)... इत्यादी असंख्य आहेत असे म्हटले आहे, कारण ते संघाला उद्देशून दिलेले असते. परंतु, संघाला उद्देशून दान कसे दिले जाते, तो विधी दर्शवण्यासाठी "संघगत दक्षिणा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'चित्तीकार' म्हणजे आदर (गौरव) होय.

သံဃတော န ပုဂ္ဂလတော. အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘ဣမဿ မယာ ဒိန္နံ သံဃဿ ဒိန္နံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ, ‘‘သံဃဿ ဒဿာမီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ [Pg.412] ပဋိယာဒေတွာ သာမဏေရဿ နာမ ဒါတဗ္ဗံ ဇာတန္တိ အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ; တသ္မာ တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ န ဟောတိယေဝ ပုဂ္ဂလဝသေန စိတ္တဿ ပရိဏာမိတတ္တာ. နိဗ္ဗေမတိကော ဟုတွာတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ မယာ ဣမဿ ဒိန္နံ ဟောတိ ဝါ န ဝါ’’တိ ဝိမတိံ အနုပ္ပာဒေတွာ, ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန ကရောတိ.

संघाच्या दृष्टीने, पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने नाही. 'अन्यथाभाव प्राप्त होतो' म्हणजे "मी याला दिलेले दान संघाला दिलेले होईल" असा विचार मनात न आणता, "मी संघाला देईन" असे म्हणून देयधर्म (दानाच्या वस्तू) तयार करून, केवळ एका सामणेराला देणे प्राप्त झाले तर अन्यथाभाव प्राप्त होतो; म्हणून त्याची ती दक्षिणा संघगत होतच नाही, कारण चित्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अधीन होऊन परिवर्तित झालेले असते. 'निर्वैमतिक (शंकारहित) होऊन' म्हणजे "मी याला दिलेले दान (संघाला) प्राप्त होईल की नाही?" अशी शंका मनात न आणता, "जो कोणी..." इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने करतो.

တတ္ထာတိအာဒိနာ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏတ္ထံ ဝတ္ထုံ နိဒဿေတိ, ‘‘ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော’’တိအာဒိနာ. ဩပုဉ္ဇာပေတွာ ပရိဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ, ဟရိတဂေါမယေန ဥပလိမ္ပိတွာတိ အတ္ထော. ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဿာတိ ကာသာဝကဏ္ဌသမူဟဿ. ကော သောဓေတီတိ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ကော ဝိသောဓေတိ. မဟပ္ဖလဘာဝါပတ္တိယာ ဟိ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈတိ နာမ. တတ္ထ ယေသံ ဟတ္ထေ ဒိန္နံ, တေသံ ဝသေန ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာယ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ, – ‘‘တဒါပါဟံ, အာနန္ဒ, သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၈၀) စ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကမ္မဝသေနေဝ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော အရိယသံဃေ ဒိန္နဒက္ခိဏာယ နိဗ္ဗိသိဋ္ဌံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ မတ္ထကပ္ပတ္တဿေဝ အရိယသံဃဿ ဝသေန ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘သာရိပုတ္တ…ပေ… သောဓေန္တီ’’တိ ဝတွာ ပုန, ‘‘ယေ ကေစိ အရဟန္တော သောဓေန္တီ’’တိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ထေရာ စိရပရိနိဗ္ဗုတာတိ ဣဒံ အဇ္ဇတနာနမ္ပိ အရိယာနံ သာဝကတံ ဒဿေန္တေန မဂ္ဂသောဓနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န ဥဒ္ဒိဿ ပုညကရဏေ သတိ အကရဏပ္ပတ္တိယာ. ဧဝဉှိ ‘‘အသီတိမဟာထေရာ သောဓေန္တီ’’တိ ဣဒံ သုဝုတ္တံ ဟောတိ, န အညထာ.

तेथे इत्यादी शब्दांद्वारे सांगितलेल्या अर्थाला स्पष्ट करण्यासाठी "परसमुद्रवासिनो" (समुद्रापलीकडे राहणारे) इत्यादींद्वारे कथा दर्शवितात. "ओपुंजापेत्वा परिभण्डं कारेत्वा, हरितगोमयेन उपलिम्पित्वा" (ढीग करून, कडा तयार करून, ओल्या शेणाने सारवून) असा अर्थ आहे. "कासावकण्ठसङ्घस्स" म्हणजे काषाय वस्त्र गळ्यात असणाऱ्यांच्या समूहाला. "को सोधेति" (कोण शुद्ध करतो?) म्हणजे महाफळदायी करण्याद्वारे कोण शुद्ध करतो. कारण महाफळ प्राप्त होण्यानेच दक्षिणा (दान) शुद्ध होते. तेथे ज्यांच्या हातात दिले जाते, त्यांच्या प्रभावाने, प्रतिग्राहकाच्या (स्वीकारकर्त्याच्या) बाजूने दक्षिणेची शुद्धता होत असल्यामुळे - "आनंदा, त्या वेळी मी संघात दिलेल्या दक्षिणेला असंख्येय आणि अप्रमेय म्हणतो" (म. नि. ३.३८०) असे म्हटले आहे, म्हणून कर्माच्या प्रभावानेच दक्षिणाशुद्धी विचारली आहे. दुसऱ्याने आर्यसंघात दिलेल्या दक्षिणेला श्रेष्ठ ठरवून सांगितल्यामुळे, सर्वोच्च पदाला पोहोचलेल्या आर्यसंघाच्या प्रभावाने दक्षिणाशुद्धी दर्शविताना, "सारिपुत्त...पे... सोधेन्ति" (सारिपुत्र... इत्यादी शुद्ध करतात) असे म्हणून पुन्हा, "जे कोणी अरहंत शुद्ध करतात" हे दर्शविताना "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. "थेरा चिरपरिनिब्बुता" (स्थवीर दीर्घकाळापूर्वी परिनिर्वृत झाले आहेत) हे आजच्या काळातील आर्यांचे श्रावकत्व दर्शविताना मार्ग-शोधनाच्या दृष्टीने म्हटले आहे असे समजावे, उद्देशून पुण्यकर्म करताना ते न करण्याच्या अर्थाने नाही. अशा प्रकारे "ऐंशी महास्थवीर शुद्ध करतात" हे योग्य प्रकारे म्हटले आहे, अन्यथा नाही.

‘‘သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယာ’’တိ ကာမဉ္စေတံ သာဓာရဏဝစနံ, တထာပိ တတ္ထ တတ္ထ ပုဂ္ဂလဝိသေသော ဉာတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အတ္ထိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော’’တိအာဒိမာဟ. န ဥပနေတဗ္ဗော ဘဂဝတော ကာလေ ဘိက္ခူနံ အဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဂုဏဝသေန အတိဝိယ ဥဠာရဘာဝတော, ဧတရဟိ တဒဘာဝတော. ဧတရဟိ သံဃော…ပေ… န ဥပနေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ နယာနုသာရေန အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. တေန တေနေဝ သမယေနာတိ တဿ တဿ ကာလဿ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိမုခေန ပဋိပတ္တိယာ ဥဠာရတံ အနုဠာရတဉ္စ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. ယတ္ထ ဟိ ဘိက္ခူ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏာ ဟောန္တိ, တသ္မိံ သမယေ သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ ဣတရသ္မိံ သမယေ ဒက္ခိဏတော မဟပ္ဖလတရာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿာတိ သုပ္ပဋိပန္နတာဒိံ သံဃေ အာဝဇ္ဇိတွာ သံဃဂတေန [Pg.413] ပသာဒေန သံဃဿ သမ္မုခါ ဝိယ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ စ ဂါရဝဝသေန ဒေန္တဿ ပုထုဇ္ဇနသမဏေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရံ သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတတ္တာ, ‘‘သံဃဿ ဒေမီ’’တိယေဝ ဒိန္နတ္တာ စ.

"संघाला दिलेल्या दक्षिणेबाबत" हे जरी सामान्य वचन असले, तरीही त्या त्या ठिकाणी विशिष्ट पुद्गलाला (व्यक्तीला) जाणावे हे दर्शविताना "बुद्धप्रमुख संघ आहे" इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांच्या काळात भिक्खूंच्या अभिज्ञा आणि प्रतिसंभिदा गुणांच्या प्रभावामुळे अत्यंत उदात्त भाव होता, सध्या तो नसल्यामुळे तुलना करू नये. "सध्या संघ...पे... तुलना करू नये" येथे नियमानुसार अर्थ सांगावा. "त्या त्या समयानुसार" याद्वारे त्या त्या काळाच्या संपत्ती आणि विपत्तीच्या मुखाने प्रतिपत्तीची (साधनेची) उदात्तता आणि अनुदात्तता दर्शविली जाते. कारण जेथे भिक्खू गुणांनी सर्वतोपरी परिपूर्ण असतात, त्या काळात संघात दिलेली दक्षिणा इतर काळातील दक्षिणेपेक्षा अधिक महाफळदायी असते असे समजावे. "संघात आदर करण्यास समर्थ असणाऱ्याचे" म्हणजे संघाच्या सुप्रतिपन्नता (चांगले आचरण) इत्यादी गुणांचे स्मरण करून, संघात उत्पन्न झालेल्या प्रसादाने (श्रद्धेने), संघाच्या समोर असल्याप्रमाणे त्या व्यक्तीचा आदर करून दान देणाऱ्याने, पृथग्जन समणाला (सामान्य भिक्खूला) दिलेले दानही अधिक महाफळदायी होते; कारण ते संघाला उद्देशून स्वीकारले गेले आहे आणि "मी संघाला देत आहे" असे म्हणूनच दिले गेले आहे.

ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ, ‘‘သောတာပန္နေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ အတိဒိသတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတော သကဒါဂါမီ, ပါဋိပုဂ္ဂလိကော အနာဂါမီတိ ဧဝမာဒိ သင်္ဂဟိတံ. မဟပ္ဖလတရမေဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘န တွေဝါဟံ, အာနန္ဒ, ကေနစိ ပရိယာယေန သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၈၀). ယဒိ ခီဏာသဝေ ဒိန္နဒါနတော သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတဒုဿီလေပိ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလံ, ဧဝံ သန္တေ – ‘‘သီလဝတော, မဟာရာဇ, ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ, နော တထာ ဒုဿီလေ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘တံ ဣမံ နယံ ဂဟာယာ’’တိအာဒိ. သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟဏဝိဓိံ ပဟာယ ဒုဿီလဿေဝ ဂဟဏဝသေန ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဣမဿ ပဒဿ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ပဋိဂ္ဂါဟကာ ဟောန္တိ ဒုဿီလာ ပါပဓမ္မာ’’တိ အာဂတံ.

"हाच नियम आहे" याद्वारे, "श्रोतआपन्नाला दिलेले दान अधिक महाफळदायी असते" इत्यादींचा अतिदेश (विस्तार) केला आहे. "आदि" शब्दाने उद्देशून घेतलेला सकृदागामी, प्रातिपुद्गलिक अनागामी इत्यादींचा संग्रह होतो. ते अधिक महाफळदायीच असते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "पण आनंदा, मी कोणत्याही प्रकारे संघाला दिलेल्या दक्षिणेपेक्षा वैयक्तिक दान अधिक महाफळदायी आहे असे म्हणत नाही" (म. नि. ३.३८०). जर क्षीणासवाला (अर्हंताला) दिलेल्या दानापेक्षा, संघाला उद्देशून स्वीकारणाऱ्या दुःशीलाला (शीलहीन व्यक्तीला) दिलेले दानही महाफळदायी असेल, तर मग "महाराज, शीलवानाला दिलेले दान महाफळदायी असते, दुःशीलाला दिलेले तसे नाही" हे कसे जुळते? यावर "हा नियम लक्षात घेऊन" इत्यादी म्हटले आहे. हे संघाला उद्देशून स्वीकारण्याच्या विधीचा त्याग करून केवळ दुःशीलाच्या ग्रहणाच्या (स्वीकारण्याच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. "या चतुष्कात पाहावे" या पदाच्या आधारे हे पाहावे. कारण तेथे "प्रतिग्राहक दुःशील आणि पापी असतात" असे आले आहे.

၃၈၁. ဝိသုဇ္ဈတီတိ န ကိလိဿတိ, မဟာဇုတိကာရီ မဟာဝိပ္ဖာရာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သုစိဓမ္မောတိ ရာဂါဒိအသုစိဝိဓမနေန သုစိသဘာဝေါ. န ပါပဓမ္မောတိ န နိဟီနသဘာဝေါ ပါပကိရိယာယ. အကုသလဓမ္မော ဟိ ဧကန္တနိဟီနော. ဇူဇကော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော န ဟောတိ. တဿ မဟာဗောဓိသတ္တဿ အတ္တနော ပုတ္တဒါနံ ဒါနပါရမိယာ မတ္ထကံ ဂဏှန္တံ မဟာပထဝီကမ္ပနသမတ္ထံ ဇာတံ, သွာယံ ဒါနဂုဏော ဝေဿန္တရမဟာရညာ ကထေတဗ္ဗောတိ.

३८१. "शुद्ध होते" म्हणजे मलीन होत नाही, ती महातेजस्वी आणि महाविस्तार पावणारी होते असा अर्थ आहे. "शुचिधर्मी" म्हणजे रागादी अशुद्ध गोष्टींचा नाश केल्यामुळे शुद्ध स्वभावाचा. "पापधर्मी नसलेला" म्हणजे पापकर्मामुळे नीच स्वभावाचा नसलेला. कारण अकुशल धर्म हा पूर्णपणे नीच असतो. जुजक शीलवान किंवा कल्याणधर्मी नव्हता. त्या महाबोधिसत्त्वाचे स्वतःच्या मुलांचे दान देणे हे दानपारमितेच्या शिखरावर पोहोचणारे आणि महापृथ्वीला कंपित करण्यास समर्थ ठरणारे झाले. हाच दानगुण वेस्सन्तर महाराजांनी सांगावा.

ဥဒ္ဓရတီတိ ဗဟုလံ ကတပါပကမ္မဝသေန လဒ္ဓဝိနိပါတတော ဥဒ္ဓရတိ. တသ္မာ နတ္ထိ မယှံ ကိဉ္စိ စိတ္တဿ အညထတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

"उद्धार करतो" म्हणजे वारंवार केलेल्या पापकर्मांमुळे प्राप्त झालेल्या दुर्गतीतून (विनिपातातून) उद्धार करतो. "म्हणून माझ्या चित्तात कोणताही विकार (बदल) नाही" असा अभिप्राय आहे.

ပေတဒက္ခိဏန္တိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗဒက္ခိဏံ. ပါပိတကာလေယေဝါတိ, ‘‘ဣဒံ ဒါနံ အသုကဿ ပေတဿ ဟောတူ’’တိ ဥဒ္ဒိသနဝသေန ပတ္တေ ပါပိတကာလေယေဝ. အဿာတိ ပေတဿ. ပါပုဏီတိ ဖလသမာပတ္တိယာ ဝသေန ပါပုဏိ. အယဉှိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနေ ဓမ္မတာ.

"प्रेतदक्षिणा" म्हणजे प्रेतांना (मृतांना) उद्देशून द्यायची दक्षिणा (दान). "पोहोचवण्याच्या वेळीच" म्हणजे "हे दान अमुक प्रेताला मिळो" अशा उद्देशाने पात्रात पोहोचवण्याच्या वेळीच. "त्याच्या" म्हणजे प्रेताच्या. "प्राप्त झाले" म्हणजे फलप्राप्तीच्या प्रभावाने प्राप्त झाले. प्रेतांना उद्देशून दिलेल्या दानाचा हाच नियम आहे.

တဒါ [Pg.414] ကောသလရညော ပရိစ္စာဂဝသေန အတိဝိယ ဥဠာရဇ္ဈာသယတံ, ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ စ ဘိက္ခုသံဃဿ ဥက္ကံသဂတဂုဏဝိသိဋ္ဌတံ သန္ဓာယာဟ, ‘‘အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗ’’န္တိ.

त्या वेळी कोसल राजाच्या त्यागामुळे अत्यंत उदात्त झालेला आशय आणि बुद्धप्रमुख भिक्खूसंघाची उत्कृष्ट गुणांची विशिष्टता लक्षात घेऊन "असदृश दानाविषयी सांगावे" असे म्हटले आहे.

အသာရမ္ပိ ခေတ္တန္တိ သာရဟီနံ ဒုက္ခေတ္တံ. သမယေတိ ကသနာရဟေ ကာလေ. ပံသုံ အပနေတွာတိ နိဿာရံ ပံသုံ နီဟရိတွာ. သာရဗီဇာနီတိ သဘာဝတော အဘိသင်္ခါရတော စ သာရဘူတာနိ ဗီဇာနိ. ပတိဋ္ဌပေတွာတိ ဝပိတွာ. ဧဝန္တိ ယထာ ကဿကော အတ္တနော ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ အသာရေပိ ခေတ္တေ ဖလံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဧဝံ သီလဝါ အတ္တနော ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဒုဿီလဿပိ ဒတွာ ဖလံ မဟန္တံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ ဣမိနာ ပဌမပဒေ ဝုတ္တနယေန. သဗ္ဗပဒေသူတိ သဗ္ဗကောဋ္ဌာသေသု ဝိသုဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ, တတိယပဒေ ပန ဝိသုဇ္ဈနံ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ.

"असार शेतही" म्हणजे सत्वहीन, वाईट शेत. "योग्य वेळी" म्हणजे नांगरणीसाठी योग्य अशा काळात. "माती बाजूला करून" म्हणजे निरुपयोगी माती काढून टाकून. "उत्कृष्ट बियाणे" म्हणजे स्वभावाने आणि संस्काराने उत्कृष्ट असलेली बियाणे. "पेरून" म्हणजे पेरणी करून. "अशा प्रकारे" म्हणजे ज्याप्रमाणे शेतकरी आपल्या प्रयत्नांच्या यशाने असार शेतातही फळ मिळवतो. त्याचप्रमाणे शीलवान मनुष्य आपल्या प्रयत्नांच्या यशाने दुःशीलाला दान देऊनही मोठे फळ मिळवतो. "या उपायाने" म्हणजे पहिल्या पदात सांगितलेल्या नियमाने. "सर्व पदांमध्ये" म्हणजे सर्व भागांमध्ये शुद्धता सांगितली आहे, परंतु तिसऱ्या पदात मात्र शुद्धतेचा निषेधच केला आहे.

၃၈၂. အရဟတော ဒိန္နဒါနမေဝ အဂ္ဂံ ဒါနစေတနာယ ကေနစိ ဥပက္ကိလေသေန အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ, ပဋိဂ္ဂါဟကဿ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘ဘဝါလယဿ ဘဝပတ္ထနာယ အဘာဝတော’’တိ, ‘‘ဥဘိန္နမ္ပီ’’တိ ဝစနသေသော. ခီဏာသဝေါ ဒါနဖလံ န သဒ္ဒဟတီတိ ဣဒံ တဿ အပ္ပဟီနကိလေသဇနဿ ဝိယ ကမ္မကမ္မဖလာနံ သဒ္ဒဟနာကာရေန ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ယတော အရဟာ ‘‘အသဒ္ဓေါ အကတညူ စ…ပေ… ပေါရိသော’’တိ (ဓ. ပ. ၉၇) ထောမီယတိ. အသဒ္ဒဟနံ အနုမာနပက္ခိကံ, အနုမာနဉ္စ သံသယပုဗ္ဗကံ, နိဿန္ဒိဒ္ဓေါ စ ကမ္မကမ္မဖလေသု ပစ္စက္ခဘာဝံ ဂတော. တမေဝ ဟိ နိစ္ဆိတဘာဝသိဒ္ဓံ နိဿန္ဒိဒ္ဓတံ သန္ဓာယ – ‘‘ဒါနဖလံ သဒ္ဒဟန္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေန ကတကမ္မံ ကမ္မလက္ခဏပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ခီဏာသဝေနာ’’တိအာဒိ. တေနေဝါဟ – ‘‘နိစ္ဆန္ဒရာဂတ္တာ’’တိ, ဧတဉ္စ လက္ခဏဝစနံ, ကေနစိ ကိလေသေန အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ ခီဏာသဝဿ ဒါနံ.

३८२. अर्हतांना दिलेले दानच श्रेष्ठ आहे, कारण दानचेतनेमध्ये कोणत्याही उपक्किलेसाने (मळ किंवा क्लेशाने) मलीनता नसते आणि प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) हा सर्वश्रेष्ठ दक्षिणार्ह (दान स्वीकारण्यास योग्य) असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भवालय (संसार) आणि भवप्रार्थनेचा (पुनर्जन्माच्या इच्छेचा) अभाव असल्यामुळे', 'दोघांचेही' हा उर्वरित शब्द आहे. 'खीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) दानफलावर श्रद्धा ठेवत नाहीत' हे जे म्हटले आहे, ते ज्यांचे क्लेश नष्ट झाले नाहीत अशा लोकांप्रमाणे कर्म आणि कर्मफलावर श्रद्धा ठेवण्याच्या स्वरूपात त्यांची प्रवृत्ती नसते, या अर्थाने म्हटले आहे. म्हणूनच अर्हतांची 'अश्रद्ध, अकृतज्ञ... पुरुष' (धम्मपद ९७) अशी स्तुती केली जाते. अश्रद्धा (श्रद्धा न ठेवणे) हे अनुमानावर आधारित असते, आणि अनुमान हे संशयातून निर्माण होते. परंतु अर्हत हे कर्म आणि कर्मफलाच्या बाबतीत संशयरहित होऊन प्रत्यक्ष अनुभूती प्राप्त झालेले असतात. याच निश्चित स्वरूपाच्या संशयरहिततेला उद्देशून – 'दानफलावर श्रद्धा ठेवणारे' इत्यादी म्हटले आहे. जर असे असेल, तर त्यांनी केलेले कर्म कर्माच्या लक्षणाप्रत पोहोचते, म्हणून 'खीणासवांद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'इच्छा आणि रागाचा अभाव असल्यामुळे', आणि हे लक्षणात्मक वचन आहे, कोणत्याही क्लेशाने मलीन न होणे हा याचा अभिप्राय आहे. 'त्यांचे' म्हणजे खीणासवांचे दान.

ကိံ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိအာဒိနာ ဒါယကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ စောဒိတာ, သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာတိအာဒိနာ ပန ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ဝဒန္တိ; တဒယုတ္တံ, သာဝကဿ မဟပ္ဖလဘာဝေ သံသယာဘာဝတော, ဟေဋ္ဌာ နိစ္ဆိတတ္တာ စ, တသ္မာ ဥဘယေနပိ ဒါယကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ ဧဝ စောဒိတာ. သာ ဟိ ဣဓ သာဓာရဏဝသေန နိစ္ဆိတတ္တာ သံသယဝတ္ထု. တေနာဟ [Pg.415] – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဟီတိအာဒိ ယထာဝုတ္တအတ္ထဿ ကာရဏဝစနံ. အညော ဒါနဿ ဝိပါကံ ဇာနိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ သဗ္ဗသော သတ္တာနံ ကမ္မဝိပါကဝိဘာဂဇာနနဉာဏဿ အနနုညာတတ္တာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ န ဇာနန္တိ, ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ယထာဟံ ဇာနာမိ, တသ္မာ အဒတွာ ဘုဉ္ဇန္တီ’’တိအာဒိ (ဣတိဝု. ၂၆). ဧတေန ဧတ္ထ ဉာဏဝိသောဓနံ နာမ ကထိတံ, န ဒက္ခိဏာယ ဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဒါယကတော ပဋိဂ္ဂါဟကတော စ ဝသေန ဟောတီတိ; သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နဒါနံ သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဉာဏဿ စ အတိဝိယ ဥဠာရတ္တာ မဟာနုဘာဝံ နာမ သိယာ မဟာတေဇဝန္တဉ္စ; န မဟပ္ဖလံ တေသံ သန္တာနေ ပရိပုဏ္ဏဖလဿ အသမ္ဘဝတော. ယဒိ ဒိန္နဒါနံ ပရိပုဏ္ဏဖလံ န ဟောတိ ဥဘယဝိပါကဒါနာဘာဝတော, ပဝတ္တိဝိပါကဒါယီ ပန ဟောတီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဒါနံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

'परंतु सम्यक्संबुद्धांद्वारे' इत्यादी शब्दांनी दात्याच्या बाजूने दक्षिणाविशुद्धी (दानाचा शुद्धपणा) दर्शविली आहे, आणि 'सारिपुत्त थेरांद्वारे' इत्यादी शब्दांनी प्रतिग्राहकाच्या (स्वीकारणाऱ्याच्या) बाजूने दर्शविली आहे, असे काही लोक म्हणतात; पण ते अयोग्य आहे. कारण श्रावकाच्या (दानाच्या) महाफलदायी असण्याबद्दल कोणताही संशय नाही, आणि खाली (पूर्वीच) हे निश्चित केले गेले आहे. म्हणून दोन्ही प्रकारे दात्याच्या बाजूनेच दक्षिणाविशुद्धी दर्शविली आहे. कारण ती येथे सामान्य रूपाने निश्चित असल्यामुळे संशयाचा विषय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सम्यक्संबुद्धांद्वारे... इत्यादी म्हणतात.' 'सम्यक्संबुद्धांनाच' इत्यादी वर सांगितलेल्या अर्थाचे कारण सांगणारे वचन आहे. दानविपाकाची (दानाच्या परिणामाची) पूर्णपणे माहिती असणारा दुसरा कोणीही समर्थ नाही, कारण प्राण्यांच्या कर्मविपाकाचे वर्गीकरण जाणण्याचे ज्ञान इतरांना प्राप्त नसते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूहो, ज्या अर्थी प्राणी दानाच्या वाटणीचा विपाक (परिणाम) तसा जाणत नाहीत जसा मी जाणतो, म्हणूनच ते न देता खातात' इत्यादी (इतिवृत्तक २६). याद्वारे येथे ज्ञानविशोधन (ज्ञानाची शुद्धी) सांगितले आहे, दात्याच्या आणि प्रतिग्राहकाच्या बाजूने होणारी दक्षिणेची विशुद्धी नव्हे. सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त थेरांना दिलेले दान हे सर्व प्रकारे उपक्किलेसांच्या विशुद्धीमुळे आणि ज्ञानाच्या अत्यंत श्रेष्ठतेमुळे महानुभाव (महान सामर्थ्यशाली) आणि महातेजस्वी ठरेल; परंतु ते महाफलदायी ठरणार नाही, कारण त्यांच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) परिपूर्ण फलाचा असंभव असतो. जर दिलेले दान दोन्ही बाजूंच्या विपाकदानाअभावी परिपूर्ण फल देणारे नसेल, तरीही ते प्रवृत्ती-विपाक देणारे (संसारात अनुकूल परिणाम देणारे) ठरते, हे दर्शविताना 'दान हि...' इत्यादी म्हटले आहे.

စတူဟီတိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, စတူဟိ သမ္ပဒါဟိ သဟဂတာ သဟိတံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဣမာ စတဿော သမ္ပဒါ သဗ္ဗသာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တာ, န ယထာဓိဂတပုဂ္ဂလဝသေန. တေနာဟ – ‘‘ဒေယျဓမ္မဿ ဓမ္မေနာ’’တိအာဒိ. တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေတိ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ တံ ဒါနမယံ ပုညံ ဥပ္ပန္နံ, တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ, စေတနာယ မဟန္တတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဟုတွာ ဝိပစ္စတီတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗစေတနာဒိဝသေနာတိ သန္နိဋ္ဌာပကဇဝနဝီထိတော ပုဗ္ဗာပရဝီထိစေတနာဝသေန, အညထာ သန္နိဋ္ဌာပကဝီထိယံယေဝ ပုဗ္ဗစေတနာဒိဝသေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. သာ ဟိ စေတနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ, န ဣတရာ. မဟတ္တတာတိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဉာဏသမ္ပယောဂါဒိဝသေန စေတနာယ ဥဠာရတာ. ခီဏာသဝဘာဝေနာတိ ယဿ ဒေတိ, တဿ ခီဏာသဝဘာဝေန. ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဋိဃသညာ နာနတ္တသညာနံ ဝိဂမေန ဒိဗ္ဗဝိဟာရာနံ ဝသေန, ဗျာပါဒသညာဒီနံ ဝိဂမေန ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝသေန, သဗ္ဗသော ရူပသညာနာနတ္တသညာနံ ဝိဂမေန အာနေဉ္ဇဝိဟာရာနံ ဝသေန သဗ္ဗသော နိစ္စသညာဒီနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိမုခတာယ အရိယဝိဟာရာနံ ဝသေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဣစ္ဆိတာ. တံတံသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန သန္တာနဿ နိရောဓသာဓနတာ တံ ဒိဝသံ နိရောဓဿ သာဓနတာ [Pg.416] နာမ. ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာတိ သဗ္ဗသော နိရောဓသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဣစ္ဆိတာ; န သဗ္ဗသော အနဝသေသသညာနိရောဓတာယာတိ အာဟ – ‘‘တံ ဒိဝသံ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌိတဘာဝေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ’’တိ. သညာနိရောဓဿ စေတ္ထ အစ္စာသန္နတံ သန္ဓာယ, ‘‘တံ ဒိဝသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'चार गोष्टींनी' हे सहयोगाच्या अर्थातील करणविभक्तीचे रूप आहे, म्हणजे चार संपदांनी युक्त किंवा सहित करून असा अर्थ आहे. या चार संपदा सर्वसाधारण नियमाने सांगितल्या आहेत, प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) आधारावर नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'देय्यधम्माच्या (दानाच्या वस्तूच्या) धर्माने' इत्यादी. 'त्याच आत्मभावात (अस्तित्वात/जन्मात)' म्हणजे ज्या आत्मभावात ते दानमय पुण्य उत्पन्न झाले आहे, त्याच आत्मभावात ते विपाक (फळ) देते; चेतनेच्या मोठेपणामुळे ते दृष्टधम्मवेदनीय (याच जन्मात अनुभवता येणारे) होऊन परिपक्व होते, असा अर्थ आहे. 'पूर्वचेतना इत्यादींच्या द्वारे' म्हणजे संनिष्ठापक जवनवीथीच्या (निश्चय करणाऱ्या जवन प्रक्रियेच्या) पूर्व आणि उत्तर वीथीच्या चेतनेद्वारे; अन्यथा संनिष्ठापक वीथीमध्येच 'पूर्वचेतना इत्यादींच्या द्वारे' असे म्हणावे लागले असते. कारण ती चेतना दृष्टधम्मवेदनीय होऊन त्याच आत्मभावात विपाक देते, इतर नाही. 'महानता' म्हणजे पूर्व-अभिसंस्काराच्या द्वारे आणि ज्ञानसंप्रयोगाच्या (ज्ञानाच्या संयोगाच्या) द्वारे चेतनेची श्रेष्ठता होय. 'खीणासवभावाने' म्हणजे ज्याला दान दिले जाते, त्याच्या खीणासव (अर्हत) असण्याने. 'वस्तुसंपन्नता' म्हणजे येथे जसे प्रतिघसंज्ञा (द्वेषयुक्त संज्ञा) आणि नानात्वसंज्ञा यांच्या विगमाने (नष्ट होण्याने) दिव्यविहारांच्या द्वारे, व्यापादसंज्ञा (दुष्ट विचार) इत्यादींच्या विगमाने ब्रह्मविहारांच्या द्वारे, सर्व प्रकारे रूपसंज्ञा आणि नानात्वसंज्ञा यांच्या विगमाने आणेञ्जविहारांच्या (अचल विहारांच्या) द्वारे, सर्व प्रकारे नित्यसंज्ञा इत्यादींच्या शांत होण्याने आणि सर्व संस्कारांपासून विमुक्त झाल्यामुळे आर्यविहारांच्या द्वारे वस्तुसंपन्नता अभिप्रेत आहे. त्या त्या समापत्तीमध्ये (ध्यानावस्थेत) प्रवेश करून चित्तसंततीमध्ये निरोध साध्य करणे, याला 'त्या दिवशी निरोधाचे साधन' असे म्हणतात. 'वस्तुसंपन्नता' म्हणजे सर्व प्रकारे निरोधसमापत्तीमध्ये प्रवेश केल्याने वस्तुसंपन्नता अभिप्रेत आहे; सर्व प्रकारे संपूर्ण संज्ञा-निरोधामुळे नव्हे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्या दिवशी निरोधातून व्युत्थान पावल्यामुळे (बाहेर आल्यामुळे) वस्तुसंपन्नता'. येथे संज्ञा-निरोधाच्या अत्यंत निकटतेला उद्देशून 'त्या दिवशी' असे म्हटले आहे. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

दक्षिणाविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

နိဋ္ဌိတာ စ ဝိဘင်္ဂဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

आणि विभंगवग्गवर्णना समाप्त झाली.

၅. သဠာယတနဝဂ္ဂေါ

५. सळायतनवग्ग

၁. အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अनाथपिंडिकोवादसुत्तवर्णना

၃၈၃. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ [Pg.417] အဓိကာယ မတ္တာယ မရဏဿ အာသန္နတာယ အတိဝိယ ဂိလာနောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မရဏသေယျံ ဥပဂတော’’တိ. အခဏ္ဍံ အကာသိ ဂဟပတိနော သတ္ထရိ ပရမပေမတ္တာ. ယတ္တကံ စဿာတိ, ‘‘သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ ယတ္တကံ အဿ ဂဟပတိဿ.

३८३. 'अधिमत्तगिलाण' (अत्यंत आजारी) म्हणजे अधिक प्रमाणात मरणाच्या निकटतेमुळे अत्यंत आजारी असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'मरणशय्येवर पडलेला'. गृहपतीने शास्त्यांवर (बुद्धांवर) असलेल्या परम प्रेमामुळे (आपली श्रद्धा) अखंड ठेवली. 'आणि जितके त्याचे' म्हणजे 'एकदा किंवा दोनदा' असे जे म्हटले आहे, ते त्या गृहपतीचे जितके होते तितके.

၃၈၄. ဩသက္ကန္တီတိ ပရိဟာယန္တိ. ဩတ္ထရန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ. ဥသ္မာ နာမ ကမ္မဇတေဇောဓာတု, သာ သဟ ဇီဝိတိန္ဒြိယနိရောဓာ ပရိယာဒိယတိ, ယာဝ တာ အာယုဥသ္မာ ဝတ္တန္တိ, တာဝ မရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဝတ္တန္တေဝ ဝိညာဏဿ အနိရုဒ္ဓတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယာဝ ဥသ္မာ’’တိအာဒိ.

३८४. 'ओसक्कन्ति' म्हणजे कमी होतात (ऱ्हास पावतात). 'ओत्थरन्ति' म्हणजे व्यापून टाकतात (अभिभूत करतात). 'उष्मा' म्हणजे कर्मजन्य तेजोधातू होय, ती जीवितेन्द्रियाच्या निरोधासोबतच नष्ट होते. जोपर्यंत आयुष्य आणि उष्मा टिकून असतात, तोपर्यंत मरणांतिक वेदना चालूच राहतात, कारण विज्ञानाचा (चित्ताचा) निरोध झालेला नसतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जोपर्यंत उष्मा...' इत्यादी.

၃၈၅. တီဟိ ဂါဟေဟီတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ. ပဋိဗာဟိတုံ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ. စက္ခုံ တီဟိ ဂါဟေဟိ န ဂဏှိဿာမီတိ မာနဂ္ဂါဟပဋိက္ခေပမုခေန စက္ခုသ္မိံ အနိစ္စာနုပဿနာတိ ဒဿေတိ. အနိစ္စာနုပဿနာယ ဟိ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော မာနဂ္ဂါဟော, ဒုက္ခာနုပဿနာယ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော တဏှာဂ္ဂါဟော, အနတ္တာနုပဿနာယ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောတိ, ဂါဟော စ နာမ ဩဠာရိကော, တသ္မိံ ဝိဂတေပိ နိကန္တိ တိဋ္ဌေယျာတိ တံ ဝိဇဟာပေတုကာမေန, – ‘‘န စ မေ စက္ခုနိဿိတံ ဝိညာဏံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဝိညာဏဉ္စာပိ မေ စက္ခုနိဿိတံ န ဘဝိဿတီ’’တိ. သဗ္ဗံ ကာမဘဝရူပန္တိ ကာမဘူမိပရိယာပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပက္ခန္ဓမာဟ – ‘‘ကာမရူပဘဝရူပ’’န္တိ ဝါ ပါဌော. သော ယုတ္တော ဣမဿ ဝါရဿ ဧဝ အနဝသေသပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နတော. တထာ ဟိ ဥပရိ စတုဝေါကာရဘဝေါ အနဝသေသတော ဝုတ္တော.

३८५. "तीन ग्रहणांनी (पकडींनी)" म्हणजे तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी (चुकीची धारणा) यांच्या ग्रहणांनी. "दूर करण्यासाठी" म्हणजे दाबून टाकण्यासाठी (विक्खंभन करण्यासाठी). "मी डोळ्याला तीन ग्रहणांनी ग्रहण करणार नाही" असे सांगून मान-ग्रहणाच्या (अहंकाराच्या पकडीच्या) निषेधाद्वारे डोळ्याच्या ठिकाणी 'अनित्यानुपश्यना' (अनित्यता पाहणे) दर्शविली आहे. कारण अनित्यानुपश्यना असताना मान-ग्रहण अप्रतिष्ठित (निराधार) होते, दुःखानुपश्यना असताना तृष्णा-ग्रहण अप्रतिष्ठित होते, आणि अनात्मानुपश्यना असताना दृष्टी-ग्रहण अप्रतिष्ठित होते. आणि ग्रहण हे स्थूल (ओळारिक) असते, ते दूर झाल्यावरही आसक्ती (निकन्ति) राहू शकते, म्हणून ती नष्ट करण्याच्या इच्छेने – "माझे चक्षूवर आश्रित असणारे विज्ञान असणार नाही" असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – "माझे चक्षूवर आश्रित असणारे विज्ञान देखील असणार नाही." "सर्व कामभव रूप" म्हणजे कामभूमीत समाविष्ट असलेला सर्व रूपस्कंध होय – किंवा "कामरूपभवरूप" असाही पाठ आहे. तो या वाराच्या (प्रकरणाच्या) संपूर्ण पंचवोकार भवामध्ये (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असल्यामुळे योग्य आहे. कारण पुढे चतुर्वोकार भव (चार स्कंध असलेले अस्तित्व) संपूर्णपणे सांगितले आहे.

၃၈၆. ဣဓလောကန္တိ ဧတ္ထ သင်္ခါရလောကဝိသယောတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ဝသနဋ္ဌာနံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ ခေါ ပဌမဒုတိယဝါရေဟိ ဣဓလောကော ဂဟိတောတိ ကတွာ. ပဌမဒုတိယဝါရေဟိ ပန ဣဓလောကော ပရလောကောတိ ဝိဘာဂေန ဝိနာ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ ဂဟိတော; တထာ တတိယဝါရေ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ စတုဝေါကာရဘဝေါ စ ဂဟိတောတိ ပုန ဒိဋ္ဌဓမ္မသမ္ပရာယဝသေန တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘န ဣဓလောက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ[Pg.418]. ဣဓလောကန္တိ စ သတ္တသင်္ခါရဝသေနေဝ ဂဟိတံ. သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခါရဝသေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ယမ္ပိ မေ ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ကေစိ. အပရိတဿနတ္ထံ တဏှာပရိတဿနာယ အနုပ္ပာဒနတ္ထံ. ယဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ပန အဘာဝတော, ‘‘မနုဿလောကံ ဌပေတွာ သေသာ ပရလောကာ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန ‘‘ဣဓလောက’’န္တိ ဣမိနာ သတ္တလောကဿပိ ဂဟဏံ ဣစ္ဆိတံ. တေသံ မတေန, ‘‘မနုဿလောကံ ဌပေတွာ’’တိ ယောဇနာ.

३८६. "इहलोक" (हा लोक) याविषयी येथे "संस्कारलोक हा विषय आहे" या अभिप्रायाने "राहण्याचे ठिकाण किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे, आणि ते पहिल्या व दुसऱ्या वारांमध्ये (प्रकरणांमध्ये) इहलोक ग्रहण केला आहे असे मानून आहे. परंतु पहिल्या व दुसऱ्या वारांमध्ये इहलोक आणि परलोक असा विभाग न करता पंचवोकार भव (पाच स्कंधांचे अस्तित्व) ग्रहण केला आहे; तसेच तिसऱ्या वारात पंचवोकार भव आणि चतुर्वोकार भव ग्रहण केले आहेत, म्हणून पुन्हा दृष्टधर्म (प्रत्यक्ष जीवन) आणि संप्राय (परलोक) यांच्या आधारे त्याचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी "इहलोक नाही..." इत्यादी म्हटले आहे. आणि "इहलोक" हे सत्त्व आणि संस्कार यांच्या आधारेच ग्रहण केले आहे. सर्व काही संस्कारांच्या रूपाने ग्रहण करून दाखवण्यासाठी "जे काही माझ्याद्वारे पाहिले गेले..." इत्यादी म्हटले आहे, असे काही जण म्हणतात. "अपरीतसनाचा अर्थ" तृष्णेमुळे होणारी तडफड (परितस्सना) उत्पन्न न होण्यासाठी. ज्याला "दृष्टधर्म" (इहलोक) म्हटले जाते, त्याच्या अभावामुळे "मनुष्यलोक सोडून उर्वरित सर्व परलोक आहेत" असे म्हटले आहे. परंतु ज्यांना "इहलोक" या शब्दाने सत्त्वलोकाचेही ग्रहण अभिप्रेत आहे, त्यांच्या मते "मनुष्यलोक सोडून" अशी योजना (अर्थ) आहे.

၃၈၇. အလ္လီယသီတိ အတ္တဘာဝေ ဘောဂေသု စ အပေက္ခံ ကရောသီတိ အတ္ထော. ဧဝရူပီတိ ယာဒိသီ တဒါ ဓမ္မသေနာပတိနာ ကထိတာ, ဧဝရူပီ. ဓမ္မကထာ န သုတပုဗ္ဗာတိ ယထာကထိတာကာရမေဝ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါ, န သုခုမဂမ္ဘီရသုညတာပဋိသံယုတ္တတာသာမညံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ပနာ’’တိအာဒိ.

३८७. "तू आसक्त होतोस" (अल्लीयसि) म्हणजे आत्मभावावर (शरीर-मनावर) आणि भोगांवर अपेक्षा (आसक्ती) ठेवतोस, असा अर्थ आहे. "अशा प्रकारची" म्हणजे जशी त्या वेळी धर्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) सांगितली होती, तशा प्रकारची. "धम्मकथा पूर्वी कधी ऐकली नव्हती" हा निषेध ज्या प्रकारे ती सांगितली गेली होती त्याच पद्धतीला उद्देशून आहे, सूक्ष्म, गंभीर आणि शून्यतेशी संबंधित असलेल्या सामान्य धम्मकथेचा तो निषेध नाही. म्हणूनच "परंतु अशा प्रकारे..." इत्यादी म्हटले आहे.

မယာ ဂတမဂ္ဂမေဝ အနုဂစ္ဆသီတိ ဒါနမယပုညဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ဗောဓိသတ္တဒါနဘူတံ ဒါနပါရမိတံ. န ပဋိဘာတီတိ ရုစ္စနဝသေန စိတ္တေ န ဥပတိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ‘‘န ရုစ္စတီ’’တိ. တထာ ဟေသ ဝဋ္ဋာဘိရတောတိ. ဥဇုမဂ္ဂါဝဟာ ဝိပဿနာ ဘဂဝတာ ပနဿ ကထိတပုဗ္ဗာ.

"माझ्याद्वारे गेलेल्या मार्गाचेच तू अनुसरण करत आहेस" हे दानमय पुण्याच्या सामान्य भावाला ग्रहण करून म्हटले आहे, बोधिसत्त्वाच्या दानरूप असणाऱ्या 'दानपारमिते'ला उद्देशून नाही. "प्रतिभासत नाही" (रुचत नाही) म्हणजे आवडीच्या रूपाने चित्तात उपस्थित होत नाही. म्हणूनच "आवडत नाही" असे म्हटले आहे. कारण तो संसारात (वट्टात) रममाण असणारा होता. सरळ मार्गाकडे नेणारी विपश्यना भगवंतांनी त्याला पूर्वी सांगितली होती.

၃၈၈. ဧသိတဂုဏတ္တာ ဧသိယမာနဂုဏတ္တာ စ ဣသိ, အသေက္ခာ သေက္ခာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ စ, ဣသီနံ သံဃော, တေန နိသေဝိတန္တိ ဣသိသံဃနိသေဝိတံ. ကာမံ တဿ ဝိဟာရဿ ဂန္ဓကုဋိပါသာဒကူဋာဂါရာဒိဝသေန နိသီဒနနိပဇ္ဇနာယ ရုက္ခလတာဒိဝသေန ဘူမိသယာဒိဝသေန စ အနညသာဓာရဏာ မဟတီ ရမဏီယတာ အတ္ထေဝ, သာ ပန ဂေဟဿိတဘာဝေန အရိယာနံ စိတ္တံ တထာ န တောသေတိ; ယထာ အရိယာနံ နိသေဝိတဘာဝေနာတိ အာဟ – ‘‘ပဌမဂါထာယ ဇေတဝနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ’’တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ (ဓ. ပ. ၉၈; ထေရဂါ. ၉၉၁; သံ. နိ. ၁.၂၆၁). အပစယဂါမိနီ စေတနာ သတ္တာနံ သုဒ္ဓိမာဝဟတီတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မန္တိ မဂ္ဂစေတနာ’’တိ. စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဋ္ဌေန စ ဝိဇ္ဇာ, မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂပညာ’’တိ. သမာဓိပက္ခိကော ဓမ္မော နာမ သမ္မာဝါယာမသတိသမာဓယော. တထာ ဟိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယော သမာဓိပိ သမာဓိပက္ခိကော. သီလံ တဿ အတ္ထီတိ သီလန္တိ အာဟ – ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဇီဝိတံ ဥတ္တမ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. တတ္ထ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ ဥပကာရကဘာဝေန ဝိဇ္ဇာဘာဂေါ[Pg.419]. တထာ ဟိ သော ပညာက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတောတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပညာက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော, ဧဝံ ဝါယာမသတိယော သမာဓိက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတာတိ. တေနာဟ – ‘‘ဓမ္မောတိ ဝါယာမသတိသမာဓယော’’တိ. ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဟိ ဣဓ သမ္မာသမာဓိ အဓိပ္ပေတော, – ‘‘ဧဝံ ဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃.၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) ဝိယ. ဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ မဂ္ဂပရိယာပန္နာ ဧဝ, တေ သဗ္ဗေပိ ဂဟိတာတိ. တေနာဟ – ‘‘ဧတေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေနာ’’တိ.

३८८. गुणांचा शोध घेतल्यामुळे आणि शोध घेण्यायोग्य गुणांमुळे 'ऋषी' (इसि) म्हटले जाते; अशैक्ष (असेक्ख), शैक्ष (सेक्ख) आणि कल्याण-पृथग्जन (कल्याणपुथुज्जन) हे ऋषींचा संघ आहेत, त्यांच्याद्वारे सेवित असलेले ते 'ऋषिसंघनिषेवित' (इसिसंघनिसेवित) होय. जरी त्या विहाराची गंधकुटी, प्रासाद, कूटागार इत्यादींमुळे बसण्यासाठी व झोपण्यासाठी, आणि वृक्ष-वेलींमुळे व भूमीवरील शय्येमुळे असाधारण अशी मोठी रमणीयता आहेच, तरी ती गृह-आश्रित (लौकिक) असल्यामुळे आर्यांच्या चित्ताला तशी संतुष्ट करत नाही, जशी आर्यांच्या सेवित असण्याने (वास्तव्याने) करते; म्हणून म्हटले आहे – "पहिल्या गाथेत जेतवनाचे वर्णन करून". म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "जिथे अर्हत निवास करतात, ती भूमी रमणीय असते." अपचयगामी (क्लेश नष्ट करणारी) चेतना प्राण्यांना शुद्धीकडे नेते, म्हणून म्हटले आहे – "कर्म म्हणजे मार्ग-चेतना". चार आर्यसत्यांना जाणण्याच्या अर्थाने आणि क्लेशांचे विक्खंभन (दमन) करण्याच्या अर्थाने 'विद्या' म्हणजे मार्ग-सम्यक्-दृष्टी होय, म्हणून म्हटले आहे – "विद्या म्हणजे मार्ग-प्रज्ञा". समाधीच्या पक्षातील धर्म म्हणजे सम्यक्-व्यायाम, सम्यक्-स्मृती आणि सम्यक्-समाधी होत. कारण विद्या-भागी असलेला समाधी देखील समाधीच्या पक्षातीलच आहे. ज्याच्याकडे शील आहे तो 'शीलवान' होय, म्हणून म्हटले आहे – "शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते". "दृष्टी-संकल्प" म्हणजे सम्यक्-संकल्प होय. तेथे सम्यक्-संकल्पाच्या उपकारकतेमुळे तो विद्येचा भाग आहे. कारण तो प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहे असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे सम्यक्-संकल्प प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहे, त्याचप्रमाणे व्यायाम आणि स्मृती हे समाधिस्कंधात समाविष्ट आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "धर्म म्हणजे व्यायाम, स्मृती आणि समाधी". कारण येथे "धर्म" या शब्दाने सम्यक्-समाधी अभिप्रेत आहे, जसे "अशा धर्माचे ते भगवंत होते" इत्यादींमध्ये आहे. वाणी, कर्मान्त आणि आजीव म्हणजे मार्गात समाविष्ट असलेले सम्यक्-वाचा, सम्यक्-कर्मान्त आणि सम्यक्-आजीव हेच होत, ते सर्वच ग्रहण केले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "या अष्टांगिक मार्गाने".

ဥပါယေနာတိ ယေန ဝိဓိနာ အရိယမဂ္ဂေါ ဘာဝေတဗ္ဗော, တေန သမာဓိပက္ခိယံ ဝိပဿနာဓမ္မဉ္စေဝ မဂ္ဂဓမ္မဉ္စ. ‘‘အရိယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမိ သဥပနိသံ သပရိက္ခာရ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆) ဟိ ဝစနတော သမ္မာသမာဓိအာဒယော မဂ္ဂဓမ္မာပိ သမာဓိပက္ခိယာ. ဝိစိနေယျာတိ ဝီမံသေယျ, ဘာဝေယျာတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဟေတုမှိ ဘုမ္မဝစနံ. အရိယမဂ္ဂဟေတုကာ ဟိ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိ. တေနာဟ – ‘‘တသ္မိံ အရိယမဂ္ဂေ ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ ဝိစိနေယျ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဝိပဿေယျ. တေသု ဟိ ဝိပဿိယမာနေသု ဝိပဿနာ ဥက္ကံသဂတာ. ယဒဂ္ဂေန ဒုက္ခသစ္စံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ, တဒဂ္ဂေန သမုဒယသစ္စံ ပဟာနပဋိဝေဓေန နိရောဓသစ္စံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂသစ္စံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ, ဧဝံ အစ္စန္တဝိသုဒ္ဓိယာ သုဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံ တေသု စတူသု သစ္စေသု ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. ဣဓာပိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. သစ္စေသု ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနေသူတိ ဝစနသေသော.

"उपायाने" म्हणजे ज्या विधीने (पद्धतीने) आर्यमार्गाची भावना (विकास) करायची आहे, त्याद्वारे समाधीच्या पक्षातील विपश्यना-धर्म आणि मार्ग-धर्म दोन्ही. कारण "भिक्खूहो, मी तुम्हाला उपनिषद (कारण) आणि परिकरांसह (साधनांसह) आर्य सम्यक्-समाधीची देशना करीन" या वचनावरून सम्यक्-समाधी इत्यादी मार्ग-धर्म देखील समाधीच्या पक्षातीलच आहेत. "विचिन्मय्या" (शोध घ्यावा/विचार करावा) म्हणजे विमर्ष करावा, भावना करावी, असा अर्थ आहे. "तेथे" (तस्मिं) हे हेतूच्या अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. कारण प्राण्यांची विशुद्धी ही आर्यमार्गाच्या हेतूनेच होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्या आर्यमार्गात विशुद्ध होतो". पंचस्कंध धर्माचा शोध घ्यावा, पाच उपादानस्कंधांवर विपश्यना करावी. कारण त्यांच्यावर विपश्यना केली जात असताना विपश्यना उत्कृष्टतेला (शिखराला) पोहोचते. ज्या श्रेष्ठतेने दुःखसत्य हे परिज्ञा-प्रतिवेधाने (पूर्ण ज्ञानाने) जाणले जाते, त्याच श्रेष्ठतेने समुदायसत्य हे प्रहाण-प्रतिवेधाने (त्यागाने), निरोधसत्य हे साक्षात्कृत-प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) आणि मार्गसत्य हे भावना-प्रतिवेधाने (अभ्यासाने) जाणले जाते; अशा प्रकारे अत्यंत विशुद्धीने तो शुद्ध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे त्या चार सत्यांमध्ये विशुद्ध होतो". येथे देखील निमित्त अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती आहे. किंवा "सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केला जात असताना" असा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे.

အဝဓာရဏဝစနန္တိ ဝဝတ္ထာပနဝစနံ, အဝဓာရဏန္တိ အတ္ထော. သာရိပုတ္တောဝါတိ စ အဝဓာရဏံ တဿ သာဝကဘာဝတော သာဝကေသု သာရိပုတ္တောဝ သေယျောတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ကိလေသဥပသမေနာတိ ဣမိနာ မဟာထေရဿ တာဒိသော ကိလေသူပသမောတိ ဒဿေတိ, ယဿ သာဝကဿ ဝိသယေ ပညာယ ပါရမိပ္ပတ္တိ အဟောသိ. ယဒိ ဧဝံ – ‘‘ယောပိ ပါရင်္ဂတော ဘိက္ခု, ဧတာဝပရမော သိယာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? တေသံ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ပညာယ ပါရမိပ္ပတ္တသာဝကဝသေနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ – ‘‘နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နာနတ္တ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) ဝစနတော သာဝကေဟိ ဝိမုတ္တိပညာမတ္တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘ပါရင်္ဂတောတိ နိဗ္ဗာနံ ဂတော’’တိအာဒိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'अवधारणवचन' (निश्चयवाचक वचन) म्हणजे 'व्यवस्थापनवचन' (निश्चित करणारे वचन), 'अवधारण' (निश्चय) असा याचा अर्थ आहे. 'सारिपुत्तोव' (सारिपुत्तच) हे अवधारण त्यांच्या श्रावकत्वामुळे 'श्रावकांमध्ये सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत' हा अर्थ स्पष्ट करते. 'किलेसउपसमेन' (क्लेशांच्या उपशमाने) याद्वारे महाथेरांचा तशा प्रकारचा क्लेश-उपशम दर्शविला आहे, ज्या श्रावकाच्या बाबतीत प्रज्ञेची पारमी-प्राप्ती (पारमिता प्राप्ती) झाली होती. जर असे आहे, तर "जो भिक्खू पारंगत (पार गेलेला) आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ असावा" हे कसे? त्या त्या बुद्धांच्या शासनात प्रज्ञेची पारमी-प्राप्ती केलेल्या श्रावकांच्या संदर्भात हे म्हटले गेले आहे, असे समजावे. किंवा "विमुक्तीमध्ये कोणताही भेद नाही" या वचनानुसार, श्रावकांच्या केवळ विमुक्ती-प्रज्ञेचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले गेले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "पारंगत म्हणजे निब्बान (निर्वाण) प्राप्त झालेला" इत्यादी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

अनाथपिंडिकोवादसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၂. ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. छन्नोवादसुत्त-वर्णना (छन्नोवाद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

၃၈၉. ဆန္နောတိ [Pg.420] ဣဒံ တဿ နာမန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံနာမကော ထေရော’’တိ. ယဿ ပန သတ္ထာရာ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ဗြဟ္မဒဏ္ဍော အာဏတ္တော, အယံ သော န ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘န အဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တတ္ထေရော’’တိ, လောကနာထဿ အဘိနိက္ခမနကာလေ ကပိလပုရတော နိက္ခန္တောတိ အတ္ထော. ဂိလာနပုစ္ဆကာတိ ဂိလာနဿ ပုစ္ဆနကာ, ဂိလာနဘာဝဿ အဝတ္ထံ သောတုကာမာတိ အတ္ထော. သသနတော ဟိံသနတော သတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ဇီဝိတဟာရကသတ္ထ’’န္တိ.

३८९. 'छन्न' हे त्यांचे नाव आहे, हे दर्शवण्यासाठी "या नावाचे थेर" असे म्हटले आहे. परंतु, ज्यांच्यासाठी शास्त्यांनी (बुद्धांनी) परिनिब्बानसमयी 'ब्रह्मदंड' घोषित केला होता, हे ते (थेर) नव्हेत, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "अभिनिक्खमण (महाभिनिष्क्रमण) न केलेले थेर नव्हेत", म्हणजेच लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) अभिनिक्खमण प्रसंगी कपिलवस्तूहून बाहेर पडलेले (छन्न सारथी) असा याचा अर्थ आहे. 'गिलाणपुच्छका' म्हणजे आजारी व्यक्तीची विचारपूस करणारे, आजारपणाची अवस्था ऐकण्याची इच्छा असणारे असा अर्थ आहे. शरीराला इजा पोहचवणाऱ्या किंवा हिंसा करणाऱ्या शस्त्राला 'जीवितहारक शस्त्र' (प्राण घेणारे शस्त्र) असे म्हटले आहे.

၃၉၀. ဥပဝဇ္ဇံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အနုပဝဇ္ဇံ, ကရဇကာယံ ကတွာ အာယတိံ ဥပ္ပတ္တိရဟိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အနုပ္ပတ္တိက’’န္တိ.

३९०. ज्याला कोणताही दोष (उपावाद/निंदा) नाही तो 'अनुपवज्ज' (निर्दोष) होय; भौतिक शरीराचा (करजकाय) त्याग करून भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती न होणे (पुनर्जन्म न होणे) असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच "अनुप्पत्तिक" (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) असे म्हटले आहे.

၃၉၁. ခယဝယံ ဉတွာတိ သင်္ခါရဂတံ ခဏဘင်္ဂံ နေတွာ ဉာဏေန ယာထာဝတော ဉတွာ. နေတံ မမာတိ ဒုက္ခတော သမနုပဿနာ သင်္ခါရေသု ဒိဋ္ဌေသု မမံကာရာဘာဝတော. နေသောဟမသ္မီတိ အနိစ္စတော သမနုပဿနာ အနိစ္စတော တေသု ဒိဋ္ဌေသု အဟံကာရာဘာဝတော. န မေသော အတ္တာတိ အနတ္တတော သမနုပဿနာ အနတ္တတော တေသု ဒိဋ္ဌေသု အတ္တဂ္ဂါဟာဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘နေတံ မမ…ပေ… အတ္တာတိ သမနုပဿာမီ’’တိ.

३९१. 'खयवयं ञत्वा' (क्षय आणि व्यय जाणून) म्हणजे संस्कारांच्या क्षणभंगुरतेला ज्ञानाने यथार्थपणे जाणून घेणे. 'नेतं मम' (हे माझे नाही) म्हणजे दुःखाच्या दृष्टीने पाहणे, कारण संस्कारांचे दर्शन झाल्यावर 'माझेपणाचा' (ममकार) अभाव होतो. 'नेसोहमस्मि' (मी हे नाही) म्हणजे अनित्याच्या दृष्टीने पाहणे, कारण त्या संस्कारांना अनित्य रूपाने पाहिल्यावर 'अहंकाराचा' (मीपणाचा) अभाव होतो. 'न मेसो अत्ता' (हा माझा आत्मा नाही) म्हणजे अनत्ता (अनात्म) दृष्टीने पाहणे, कारण त्या संस्कारांना अनात्म रूपाने पाहिल्यावर 'आत्मग्रहाचा' (आत्मभावाचा) अभाव होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "हे माझे नाही...पे... आत्मा नाही, असे मी पाहतो."

၃၉၃. တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနောတိ ယသ္မာ အရိယော သဗ္ဗသော ပရိညာတဝတ္ထုကော ဒုက္ခဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော, ကေဝလံ ပန အဓိမာနေနေဝ – ‘‘နာဘိကင်္ခါမိ ဇီဝိတံ, ပရိစိဏ္ဏော မေ သတ္ထာ, နိရောဓံ ဒိသွာ’’တိ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒမ္ပီတိ ဣဒမ္ပိ, ‘‘နိဿိတဿ စလိတ’’န္တိအာဒိ. တဏှာနိဿိတဘာဝေန ဟိ အာယသ္မာ ဆန္နော မာရဏန္တိကံ ဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဣတော စိတော ပရိဝတ္တန္တော စလတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, တသ္မာ ‘‘နိဿိတဿ စလိတ’’န္တိအာဒိ မနသိကာတဗ္ဗံ, တေန ဣဒံ သဗ္ဗံ တံ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ န ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကပ္ပသဒ္ဒေါ ကာလပရိယာယောပိ ဟောတိ, န ကာလဝိသေသဝါစကော ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလ’’န္တိ. ယထာ အပ္ပဟီနတဏှာဒိဋ္ဌိကော ပုဂ္ဂလော တံနိဿိတော အလ္လိနော, ဧဝံ တာဟိပိ နိဿိတော အမုတ္တဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နိဿိတဿာ’’တိ. စလိတန္တိ ယထာ ယထာ အသမာရဒ္ဓါယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အာဒီနဝဝသေန စလန္တံ ပန ယသ္မာ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိရူပံ စလိတံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟောတီ’’တိ. တာဒိသေ ပန [Pg.421] ပပဉ္စဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စိတ္တဿ စလိတေ အသတိ ဘာဝနာယ ဝီထိပဋိပန္နတာယ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စလိတေ အသတိ ပဿဒ္ဓီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကိလေသပဿဒ္ဓိ နာမ ဟောတီ’’တိ.

३९३. 'तस्मा पुथुज्जनो' (म्हणून पृथग्जन) कारण असा कोणताही आर्य नाही जो सर्व प्रकारे वस्तूंचे परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) झाल्यावर दुःखद वेदना सहन करण्यास असमर्थ असेल; म्हणून तो पृथग्जन (सामान्य माणूस) केवळ अभिमानानेच (अति-मानानेच) – "मी जीवनाची आकांक्षा धरत नाही, मी शास्त्यांची सेवा केली आहे, निरोध पाहिला आहे" असे म्हणतो, असा अभिप्राय आहे. 'इदम्पि' म्हणजे हे देखील, "निश्रिताचे (आश्रित असलेल्याचे) चलन (कंपन)" इत्यादी. कारण तण्हा (तृष्णा) आश्रित असल्यामुळे आयुष्यमान छन्न हे मरणोन्मुख वेदना सहन करण्यास असमर्थ होऊन इकडेतिकडे तळमळत होते आणि थरथरत होते, म्हणून "निश्रिताचे चलन" इत्यादी मनात आणले पाहिजे, जेणेकरून हे सर्व त्यांचे तळमळणे राहणार नाही, असा अभिप्राय आहे. 'कप्प' (कल्प) हा शब्द काळाचा वाचक देखील आहे, तो केवळ विशिष्ट काळाचाच वाचक नाही; म्हणूनच म्हटले आहे – "निच्चकप्पं म्हणजे नित्यकाळ (सदैव)". ज्याप्रमाणे जिची तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) नष्ट झालेली नाही अशी व्यक्ती तिच्यावर अवलंबून राहून चिकटलेली असते, त्याचप्रमाणे त्यांच्याशी बद्ध असल्यामुळे मुक्त न होण्याच्या अवस्थेला "तण्हा आणि दिट्ठि यांच्यावर आश्रित असलेल्याचे" असे म्हटले आहे. 'चलित' म्हणजे जसे जसे सम्यक प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) नीट आरंभ न केल्यामुळे दोषांच्या प्रभावाने मन विचलित होते, आणि आर्यांच्या विनयात (शिस्तीत) विचलित होणे हे विकृत मानले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे – "तळमळणे (विप्फंदित) होते". परंतु, अशा प्रकारे प्रपंच-विक्षेपाच्या अभावामुळे चित्ताचे विचलित होणे थांबले असता, भावनेच्या मार्गावर आरूढ झाल्यामुळे क्लेशांचा उपशमच (प्रश्रब्धी) होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "विचलित होणे नसताना शांतता (प्रश्रब्धी) असते." म्हणूनच म्हटले आहे – "याला क्लेश-प्रश्रब्धी (क्लेशांचा उपशम) असे म्हणतात."

ဘဝန္တရံ ဒိသွာ နမနဋ္ဌေန နတိ. တေနာဟ – ‘‘နတိယာ အသတီတိ ဘဝတ္ထာယ အာလယနိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနေသု အသတီ’’တိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ နာမာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝန္တရတော ဣဓေဝ အာဂမနံ နာမ, စုတိဝသေန စဝနဝသေန ဣတော ဘဝန္တရဿ ဂမနံ နာမ န ဟောတိ အာဂတိဂတိယာ အသတိ ကတူပစိတဿပိ ကမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိပရိကပ္ပဝသေန ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော. စဝနဝသေနာတိ နိဗ္ဗတ္တဘဝတော စဝနဝသေန စုတိ, အာယတိံ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော န ဟောတိ. ယတော ဂတိ အာဂတိ စဝနံ ဥပပါတော န ဟောတိ, တတော ဧဝ နေဝိဓ, န ဟုရံ, န ဥဘယမန္တရေန, ကာယဿ ဂတိယာ အာဂတိယာ စ အဘာဝတော သဗ္ဗသော စုတူပပါတော နတ္ထိ; တေန န ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော. န ပရလောကေ ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော, န ဥဘယမန္တရေန ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘နယိဓ လောကေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣဓလောကပရလောကဝိနိမုတ္တဿ သံသရဏပဒေသဿ အဘာဝတော, ‘‘န ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဥဘယပရိယာပန္နော န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပန္တော, ‘‘န ဥဘယတ္ထ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အယမေဝ အန္တောတိ ယော ဣဓလောကေ ပရလောကေ စ အဘာဝေါ အဝိဇ္ဇမာနတာ အနုပ္ပဇ္ဇနံ, အယမေဝ သကလဿ ဒုက္ခမူလဿ အန္တော ပရိယောသာနံ.

दूसऱ्या भवाकडे (जन्माकडे) पाहून झुकण्याच्या अर्थाने 'नति' (झुकाव/प्रवृत्ती) हा शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "नति नसताना म्हणजे भवाच्या प्राप्तीसाठी आलय (आसक्ती), निकंति (अभिलाषा) आणि परियुत्ठान (क्लेश-उद्रेक) नसताना." पटिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या संधान) रूपाने 'आगति' (येणे) म्हणजे पटिसंधी ग्रहण करण्याच्या रूपाने दुसऱ्या भवातून येथे येणे होय. च्युती (मृत्यू) किंवा च्युत होण्याच्या रूपाने येथून दुसऱ्या भवात जाणे (गति) होत नाही; कारण आगती आणि गती नसताना, केलेल्या आणि साठवलेल्या कर्माची उत्पत्तीच्या कल्पनेनुसार प्रवृत्ती (अस्तित्व) राहत नाही. 'चवनवसेन' (च्युत होण्याच्या रूपाने) म्हणजे उत्पन्न झालेल्या भवातून च्युत होणे ही च्युती होय, आणि भविष्यात उत्पन्न होण्याच्या रूपाने 'उपपात' (पुनर्जन्म) होत नाही. ज्या अर्थी गती, आगती, च्युती आणि उपपात होत नाही, त्याच अर्थी 'येथे नाही, तिथे नाही, दोन्हीच्या मध्ये नाही' असे म्हटले आहे; कारण शरीराच्या जाण्या-येण्याचा अभाव असल्यामुळे सर्व प्रकारे च्युती आणि उपपात नसतो. त्यामुळे तो 'या लोकात स्थित आहे' असे म्हणता येत नाही, 'परलोकात स्थित आहे' असे म्हणता येत नाही, आणि 'दोन्हींच्या मध्ये स्थित आहे' असेही म्हणता येत नाही. म्हणूनच "न इध लोके" (या लोकात नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, इहलोक आणि परलोकाव्यतिरिक्त संसरण करण्याचा (भटकण्याचा) कोणताही मार्ग नसल्यामुळे, "दोन्हींच्या मध्ये नाही" असे म्हटले आहे; तो दोन्हीमध्ये समाविष्ट नाही हे नाकारताना "दोन्ही ठिकाणी नाही" असे म्हटले आहे. "हाच अंत आहे" म्हणजे जो इहलोकात आणि परलोकात अभाव, अविद्यमानता आणि अनुत्पत्ती (पुन्हा उत्पन्न न होणे) आहे, हाच संपूर्ण दुःखमुळाचा अंत (शेवट) आहे.

၃၉၄. ကဏ္ဌနာဠိံ ဆိန္ဒီတိ နာဠိံ ဆိန္ဒိတုံ အာရဘိ. တသ္မိံ ဆိန္ဒိတုံ အာရဒ္ဓက္ခဏေ ဆေဒေါ စ ဝတ္တတိ; မရဏဘယဉ္စ ဩက္ကမိ အဝီတရာဂဘာဝတော, တတော ဧဝ ဂတိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတိ. ‘‘သောပိ နာမ သဗြဟ္မစာရီနံ အနုပဝဇ္ဇတံ ဗျာကရိတွာ သရာဂမရဏံ မရိဿတီ’’တိ သံဝိဂ္ဂမာနသော သင်္ခါရေ အနိစ္စာဒိဝသေန ပရိဂ္ဂဏှန္တော. အရဟတ္တံ ပတွာတိ ပုဗ္ဗေ ဗဟုသော ဝိပဿနာယ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပါဝိတတ္တာ တာဝဒေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ အရဟတ္တဖလပစ္စဝေက္ခဏာနန္တရံ ကဏ္ဌနာဠိစ္ဆေဒပစ္စယာ ဇီဝိတနိရောဓေန သမသီသီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. န ဟိ အန္တိမဘဝိကဿ အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ထေရဿာတိ အာယသ္မတော ဆန္နတ္ထေရဿ. ဗျာကရဏေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ ‘‘ဗျာကရဏေန ဟေတုနာ’’တိ. တန္နိမိတ္တဉှိ ထေရော ဝီရိယံ [Pg.422] ပဂ္ဂဏှန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ. ဣမိနာတိ, ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနေန. ထေရောတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ပုစ္ဆတီတိ, ဘန္တေ, တထာ ကုလသံသဂ္ဂပသုတော ကထံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ ပုစ္ဆတိ. ‘‘ပုဗ္ဗေ ကုလေသု သံသဋ္ဌဝိဟာရီ’’တိ သဗြဟ္မစာရီနံ ပညာတဿပိ ဣမသ္မိံ ‘‘ဟောန္တိ ဟေတေ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတော ဝုတ္တ-ဋ္ဌာနေ အသံသဋ္ဌဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. ပက္ကမ္ပိ နိပက္ကံ ဝိယ သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနာပိ ကေစိ အသညတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

३९४. 'कंठनाळी कापली' म्हणजे कंठनाळी कापण्यास सुरुवात केली. ती कापण्यास सुरुवात केल्याच्या क्षणी छेद (कापणे) चालू झाला; आणि वीतराग (रागमुक्त) न झाल्यामुळे मरणाचे भय उत्पन्न झाले, आणि त्यामुळेच गतिनिमित्त (पुढील जन्माचे चिन्ह) समोर आले. "तो देखील सब्रह्मचाऱ्यांसमोर स्वतःला दोषरहित घोषित करून, रागासहित मरण पावेल काय?" अशा प्रकारे संविग्न (उद्विग्न) मनाचा होऊन, संस्कारांना अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करू लागला. 'अर्हत्त्व प्राप्त करून' म्हणजे पूर्वी अनेकदा विपश्यनेच्या उदय-व्यय ज्ञानाची भावना (अभ्यास) केल्यामुळे, त्याच वेळी अर्हत्त्व प्राप्त करून, अर्हत्त्वफलाच्या प्रत्यवेक्षणानंतर (पुनरावलोकनानंतर) कंठनाळी कापल्याच्या कारणाने जीवितनिरोधाने (प्राण जाण्याने) 'समसीसी' (समशीर्षी - एकाच वेळी अर्हत्त्व आणि परिनिर्वाण मिळवणारे) होऊन परिनिर्वाण पावले. कारण अंतिम जन्मात असलेल्या व्यक्तीला अर्हत्त्व प्राप्त झाल्याशिवाय जीविताचा अंत (मृत्यू) होत नाही. 'स्थविराचे' म्हणजे आयुष्यमान छन्न स्थविराचे. 'व्याकरणाने' हे हेतू अर्थातील करण विभक्तीचे वचन आहे, म्हणजे "व्याकरणाच्या हेतूने". कारण त्या निमित्ताने स्थविरांनी वीर्य (प्रयत्न) वाढवून विपश्यनेमध्ये उत्साह दाखवला. 'याने' म्हणजे "आहे, भंते!" इत्यादी वचनाने. 'स्थवीर' म्हणजे आयुष्यमान सारिपुत्त स्थवीर. 'विचारतात' म्हणजे, भंते! अशा प्रकारे कुलांशी संसर्ग ठेवणारे (मिळून-मिसळून राहणारे) कसे परिनिर्वाण पावतील? असे विचारतात. "पूर्वी कुलांमध्ये संसर्ग ठेवून राहणारे" अशा प्रकारे सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्यांचे देखील, या "हे सारिपुत्त! असे असतात..." इत्यादी भगवंतांच्या वचनात असंसर्गित्व (अलिप्तता) स्पष्ट झाले. परिपक्व नसलेल्याला देखील परिपक्व असल्यासारखे योग्य प्रकारे आचरण करणारे काही असंयत लोक उपस्थित राहतात. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

छन्नोवादसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၃. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. पुण्णोवादसुत्तवर्णना (पुण्णोवाद सुत्ताची अट्ठकथा).

၃၉၅. အနန္တရသုတ္တေ ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဓမ္မသေနာပတိနော အရိယဝိဟာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, ဣဓ ပန အကတကိစ္စဿ ပဋိသလ္လာနံ နာမ ကာယဝိဝေကောတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဧကီဘာဝါ’’တိ. ‘‘စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိ ပနေတ္ထ ဝိညေယျရူပံ ဝိဇာနန္တဿ ဒွါရဘူတံ စက္ခုန္တိ ဥဘယံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရဉ္စ အာယတနံ အဘိနန္ဒိတာဒိသာမညေန တဉ္စေတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ဧကဇ္ဈံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ အာဟ – ‘‘တဉ္စေတိ တံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စာ’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝိညေယျသဒ္ဒေန ဇောတိတံ ဝိညာဏံ တံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ တဒုဘယံ, ‘‘မနောဝိညေယျာ ဓမ္မာ’’တိ ပဒေန ကထိတမေဝါတိ ဣဓ န ဂဟိတံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သမောဓာနေနာတိ သဟာဝဋ္ဌာနေန, စိတ္တေန နန္ဒိယာ တဏှာယ သဟ ပဝတ္တိယာ စိတ္တသဟုပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခဿ သမောဓာနန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ ဒုက္ခသစ္စဿ ပစ္စဝေါကာရေ သဟပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ. ယသ္မာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဆန္နံ ဒွါရာနံယေဝ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ သမုဒယောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဣတိ ဆသု ဒွါရေသူ’’တိအာဒိ. ကိလေသဝဋ္ဋဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ စ ကထိတတ္တာ အာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေတီ’’တိ. ဒုတိယနယေတိ ‘‘သန္တိ စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ ဒုတိယေ ဒေသနာနယေ. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ န ယထာနုသန္ဓိ နာပိ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော, ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဿ ပန ဣဓ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ. သတ္တသု ဌာနေသူတိ အက္ကောသနေ ပရိဘာသနေ ပါဏိပ္ပဟာရေ လေဍ္ဍုပ္ပဟာရေ ဒဏ္ဍပ္ပဟာရေ သတ္ထပ္ပဟာရေ ဇီဝိတာဝေါရောပနေတိ ဣမေသု သတ္တသု. ‘‘ဘဒ္ဒကာ ဝတိမေ’’တိအာဒိနာ ခန္တိပဋိသံယုတ္တံ သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ.

३९५. मागील सुत्तात "प्रतिसंलयन म्हणजे फलसमापत्तीपासून" असे म्हटले आहे, कारण तिथे धर्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) आर्यविहाराचा अभिप्राय होता. परंतु येथे अकृतकृत्य (ज्याचे कार्य अजून पूर्ण झाले नाही अशा) व्यक्तीचे प्रतिसंलयन म्हणजे 'कायविवेक' (शारीरिक एकांत) होय, म्हणून म्हटले आहे – "प्रतिसंलयन म्हणजे एकाकी भाव". "चक्षुविज्ञेय रूप" यामध्ये जाणणाऱ्याचे द्वार असणारे चक्षू आणि रूप हे दोन्ही आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतन आहेत. त्यांच्या अभिनंदन इत्यादींच्या समानतेमुळे 'त्याला' या शब्दाने एकत्रितपणे ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे – "त्याला म्हणजे त्या चक्षूला आणि रूपाला देखील". येथे 'विज्ञेय' शब्दाने जे विज्ञान प्रकाशित होते, ते आणि त्याचे संप्रयुक्त धर्म हे दोन्ही "मनोविज्ञेय धर्म" या पदाने आधीच सांगितले असल्यामुळे येथे घेतले नाही. हाच नियम उर्वरित आयतनांच्या बाबतीतही समजावा. 'समोधानाने' म्हणजे एकत्र राहण्याने, चित्ताची नंदी (आनंद) आणि तृष्णेसोबत प्रवृत्ती होण्याने, म्हणजेच चित्ताच्या सह-उत्पत्तीने, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "नंदी (तृष्णा) उत्पन्न होते". पंचस्कंधरूप दुःखाचे समोधन म्हणजे पंचस्कंध नावाच्या दुःखसत्याची पुन्हा प्रवृत्ती (उत्पत्ती) एकत्र होते. ज्या अर्थी उत्पन्न होणारे दुःख आणि तसेच समुदय हे सहा द्वारांच्या द्वारेच उत्पन्न होते, म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे सहा द्वारांमध्ये" इत्यादी. क्लेशवर्त, कर्मवर्त आणि विपाकवर्त यांचे वर्णन केले असल्यामुळे म्हटले आहे – "वर्त (संसारचक्र) शिखरावर पोहोचवून दाखवतो". 'दुसऱ्या पद्धतीत' म्हणजे "आहेत आणि नक्कीच..." इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या दुसऱ्या देशनापद्धतीत. 'स्वतंत्र अनुसंधी' म्हणजे यथा-अनुसंधी किंवा आशय-अनुसंधी नाही असा अभिप्राय आहे, कारण येथे प्रश्न-अनुसंधीची शक्यताच नाही. 'सात प्रसंगांमध्ये' म्हणजे शिवीगाळ करणे, अपमान करणे, हाताने मारणे, ढेकळाने मारणे, काठीने मारणे, शस्त्राने मारणे आणि जीव घेणे या सात प्रसंगांमध्ये. "हे खरोखरच भद्र (चांगले) आहेत" इत्यादी वचनांद्वारे क्षमेशी संबंधित सिंहनाद करवून घेण्यासाठी (असे म्हटले आहे).

၃၉၆. စဏ္ဍာတိ [Pg.423] ကောဓနာ, တေန ဒူသိတစိတ္တတာယ ဒုဋ္ဌာတိ ဝုတ္တာ. ကိဗ္ဗိသာတိ ပါပါ. ဖရုသာတိ ဤသကမ္ပိ ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန လုဒ္ဒါ. ဖရုသဝစနတာယ ဝါ ဖရုသာ, တထာဘူတာ ပန လုဒ္ဒါ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကက္ခဠာ’’တိ. ဣဒဉ္စ တေတိ, ‘‘ဟတ္ထစ္ဆေဒံ နာသိကစ္ဆေဒ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ ဣဒဉ္စ အနိဋ္ဌံ ကရိဿာမာတိ ဘယဒဿနေန တဇ္ဇေဿန္တိ.

३९६. 'चंड' म्हणजे क्रोधी, त्यामुळे दूषित चित्त असल्यामुळे त्यांना 'दुष्ट' म्हटले आहे. 'किब्बिस' म्हणजे पापी. 'परुष' म्हणजे थोडाही प्रसन्नता किंवा स्नेहाचा अभाव असल्यामुळे क्रूर. किंवा कठोर बोलण्यामुळे परुष, आणि तशा प्रकारचे लोक क्रूर असतात, म्हणूनच 'कठोर' असे म्हटले आहे. "आणि हे तुला" म्हणजे "हात कापून टाकणे, नाक कापून टाकणे" इत्यादी अनिष्ट गोष्टी आम्ही करू, असे भय दाखवून ते धमकावतील.

ဃဋိကမုဂ္ဂရေနာတိ ဒဏ္ဍာနံ ကိရ အဂ္ဂပဿေ ဃဋာကာရံ ဒဿေန္တိ, တေန သော ‘‘ဃဋိကမုဂ္ဂရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေန ကရဝါလခဂ္ဂါဒိနာ. ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနံ ဧတံ နာမ’’န္တိ ဝတွာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယော ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တာ, တံ ပါဌပဒေသံ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စေနာ’’တိအာဒိမာဟ. မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဒမေတိ သံဝရေတီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရော, ဒမော. ရာဂါဒိပါပဓမ္မေ ဒမေတိ ဥပသမေတီတိ ဒမော, ပညာ. ပါဏာတိပါတာဒိကမ္မကိလေသေ ဒမေတိ ဥပသမေတိ ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ဒမော ဥပေါသထော. ဗျာပါဒဝိဟေသာဒိကေ ဒမေတိ ဝိနေတီတိ ဒမောတိ အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ခန္တိ ‘ဒမော’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဥပသမောတိ တဿေဝ ဒမဿ ဝေဝစနံ, တသ္မာ ဒမော စ သော ဗျာပါဒါဒီနံ ဝိနယနဋ္ဌေန တေသံယေဝ ဥပသမနဋ္ဌေန ဥပသမော စာတိ ဒမူပသမော, အဓိဝါသနခန္တိ.

'घटिकमुद्गराने' म्हणजे काठ्यांच्या टोकावर घागरीसारखा (घड्यासारखा) आकार दाखवतात, म्हणून त्याला 'घटिकमुद्गर' (घड्याच्या आकाराचा सोटा) म्हटले जाते. 'एका बाजूने धार असलेल्या शस्त्राने' म्हणजे तलवार इत्यादी शस्त्राने. "इंद्रियसंवर इत्यादींचे हे नाव आहे" असे सांगून, जिथे जिथे इंद्रियसंवर इत्यादींना 'दम' म्हटले आहे, तो पाठभाग दाखवताना "सत्याने..." इत्यादी म्हटले आहे. मनासह सहा इंद्रियांचे दमन करतो, संवर करतो म्हणून इंद्रियसंवर म्हणजे 'दम' होय. रागादी पापदूर्गुणांचे दमन करतो, शमन करतो म्हणून 'दम' म्हणजे प्रज्ञा होय. प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी कर्मक्लेशांचे दमन करतो, शमन करतो, दाबून टाकतो म्हणून 'दम' म्हणजे उपोसथ होय. व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा इत्यादींचे दमन करतो, विनय करतो म्हणून 'दम' होय, म्हणूनच म्हटले आहे – "परंतु या सुत्तात क्षमेला 'दम' समजावे". 'उपशम' हा त्याच दमाचा समानार्थी शब्द आहे, म्हणून जो व्यापाद इत्यादींच्या दमन करण्याच्या अर्थाने 'दम' आहे आणि त्यांच्याच शमन करण्याच्या अर्थाने 'उपशम' आहे, तो 'दम-उपशम' म्हणजेच अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय.

၃၉၇. တတ္ထ ခန္တိယံ ကတာဓိကာရော တံ ဇနပဒံ ဂန္တွာ မဟာဇနဿ အဝဿယော ဟောတိ, တသ္မာ တဒဿ အပဒါနံ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ကော ပနေသ ပုဏ္ဏော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုနာပရန္တဇနပဒေ. အသပ္ပာယဝိဟာရန္တိ ဘာဝနာဘိယောဂဿ န သပ္ပာယံ ဝိဟာရံ.

३९७. तिथे क्षमेमध्ये अधिकार (विशेष योग्यता) प्राप्त केलेले ते (पुण्ण) त्या जनपदात जाऊन बहुजन लोकांचे आश्रयदाते बनले, म्हणून त्यांचे ते चरित्र सुरुवातीपासून स्पष्ट करण्यासाठी "हा पुण्ण कोण आहे?" इत्यादी सांगण्यास प्रारंभ केला. 'येथे' म्हणजे या सुनापरंत जनपदात. 'असात्त्विक विहार' (असाप्पायविहार) म्हणजे भावनेच्या अभ्यासासाठी अनुकूल नसलेला निवास.

ဒွေ ဘာတရောတိ အဝိဘတ္တသာပတေယျာ အဝိဘတ္တဝေါဟာရသံယောဂါ. တေနာဟ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ. ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဇနပဒေသု ဝိက္ကယံ ကရောန္တော.

'दोन भाऊ' म्हणजे ज्यांची संपत्ती विभागलेली नव्हती आणि ज्यांचे व्यापारिक व्यवहारही एकत्रच होते. म्हणूनच "त्यांच्यामध्ये..." इत्यादी म्हटले आहे. 'जनपदचारिका करत असताना' म्हणजे माल घेऊन वेगवेगळ्या जनपदांमध्ये विक्री करत असताना.

‘‘ဗုဒ္ဓပူဇံ ဓမ္မပူဇံ သံဃပူဇံ ကရိဿာမာ’’တိ တန္နိန္နာ. အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသီတိ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနံ အဿုတပုဗ္ဗံ သောတပထံ ဥပဂတံ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပေဟိ ဆဝိစမ္မာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝိက္ကိဏနဝသေန ဝိနိယောဇိတံ. ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဥပဋ္ဌာတီတိ ဘာဝနာဝီထိံ န ဩတရတိ. မယှံ အသပ္ပာယောတိ မယှံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာယ သပ္ပာယော ဥပကာရော န ဟောတိ.

"आम्ही बुद्धपूजा, धम्मपूजा आणि संघपूजा करू" अशा प्रकारे त्यात मग्न असणारे. 'हाडाच्या मज्जेला स्पर्श करून राहिले' म्हणजे, "बुद्ध" हा यापूर्वी कधीही न ऐकलेला शब्द कानावर पडताच, त्याने अत्यंत प्रीती आणि आनंद निर्माण केला. त्या प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या उत्कृष्ट रूपांनी त्वचा, चामडे इत्यादींना भेदून हाडाच्या मज्जेला स्पर्श करून तो शब्द राहिला. 'विसर्जित केले' म्हणजे विक्रीच्या रूपाने विनियोग केला. 'कर्मस्थान उपस्थित होत नाही' म्हणजे भावनेच्या मार्गावर चित्त स्थिर होत नाही. 'माझ्यासाठी अनुकूल नाही' म्हणजे माझ्या कर्मस्थान भावनेसाठी अनुकूल किंवा उपकारक नाही.

ကောစိ [Pg.424] စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ မဟတာ သမုဒ္ဒဝီစိသဒ္ဒေန ဥပဒ္ဒုတတ္တာ ဘာဝနာမနသိကာရဿ အနဘိသမ္ဘုဏနတော. တေနာဟ ‘‘သမုဒ္ဒဝီစိယော’’တိအာဒိ. သောတိ မကုဠဝိဟာရော.

महासागराच्या लाटांच्या मोठ्या आवाजामुळे उपद्रव होत असल्यामुळे आणि भावना-मनसिकार (ध्यान-मनन) साध्य करणे अशक्य झाल्यामुळे कोणीही चंक्रमण करण्यास समर्थ नव्हते. म्हणूनच 'समुद्रवीचियो' (समुद्राच्या लाटा) इत्यादी म्हटले आहे. तो 'मकुळविहार' (मकुळ विहार) होय.

ဥတ္တမဇဝေန ဂစ္ဆမာနာ ယထာဓိပ္ပေတံ မဂ္ဂံ အတိက္ကမိတွာ အညတရံ ဒီပကံ ပါပုဏိ.

अतिशय वेगाने जात असताना, इच्छित मार्ग ओलांडून ती (नौका) एका दुसऱ्या बेटावर पोहोचली.

ဥပ္ပာဒိကံ ဥဋ္ဌာပေတွာတိ မဟာဝါတမဏ္ဍလသမုဋ္ဌာပနေန တသ္မိံ ပဒေသေ မဟာသမုဒ္ဒံ သံခေါဘေန္တော မဟန္တံ ဥပ္ပာဒံ ဥဋ္ဌပေတွာ.

'उप्पादिकं उट्ठापेत्वा' (उत्पात निर्माण करून) म्हणजे मोठ्या चक्रीवादळाची निर्मिती करून त्या प्रदेशात महासागराला खवळवून मोठा उत्पात निर्माण करून.

ထေရော, ‘‘အမှေ အာဝဇ္ဇေယျာထာ’’တိ ကနိဋ္ဌဿ ဝစနံ သရိတွာ အန္တရန္တရာ အာဝဇ္ဇေတိ, တသ္မာ တဒါပိ အာဝဇ္ဇေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တသ္မိံယေဝ ခဏေ အာဝဇ္ဇိတွာ’’တိ. သမ္မုခေတိ သီသဋ္ဌာနေ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ပဝေဒေသုံ, ဥပါသကာ မယန္တိ ပဋိဇာနိံသု. ဣမိနာတိ ဣမိနာ မယှံ ပရိစ္စတ္တကောဋ္ဌာသေန. မဏ္ဍလမာဠန္တိ မုဏ္ဍမဏ္ဍလမာဠသဒိသံ ပဋိဿယံ. ပရိစာရကာတိ အဝသေသဂါမိနော.

स्थविरांनी (थेरांनी), 'आमचे स्मरण करावे' या कनिष्ठ बंधूच्या शब्दांचे स्मरण करून वेळोवेळी स्मरण केले, म्हणून त्या वेळीही त्यांनी स्मरण केले, त्याला उद्देशून म्हटले आहे – 'तस्मिंयेव खणे आवज्जित्वा' (त्याच क्षणी स्मरण करून). 'सम्मुखे' म्हणजे डोक्याच्या ठिकाणी (शीर्षस्थानी). 'पटिवेदेसुं' म्हणजे प्रवेदित केले (कळवले), 'आम्ही उपासक आहोत' अशी त्यांनी प्रतिज्ञा केली. 'इमिना' म्हणजे माझ्या या त्याग केलेल्या हिश्श्याने. 'मण्डलमाळं' म्हणजे मुंड-मंडळमाळासारखा आश्रय (मंडप). 'परिचारका' म्हणजे उर्वरित गावकरी.

သစ္စဗန္ဓဿ ဩကာသံ ကရောန္တော ‘‘ဧကူနပဉ္စသတာန’’န္တိ အာဟ. တံ ဒိဝသံ…ပေ… အဂ္ဂဟေသိ, တေန သော ထေရော ပဌမံ သလာကံ ဂဏှန္တာနံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော.

सच्चबंधाला (सच्चबंध थेरांना) संधी देत 'एकुणपंचसतानं' (एक कमी पाचशे जणांना) असे म्हटले. त्या दिवशी...पे... ग्रहण केले, त्यामुळे ते स्थवीर (थेर) पहिली शलाका ग्रहण करणाऱ्यांमध्ये 'एतदग्ग' (सर्वश्रेष्ठ) स्थानी प्रस्थापित केले गेले.

ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာတိ ဝါဏိဇဂါမသမီပံ ဂန္တွာ. ဗုဒ္ဓကောလာဟလန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပဂမ္မ သတ္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနကုတူဟလံ.

'वाणिजगामं गन्त्वा' म्हणजे वाणिजगामाच्या (व्यापाऱ्यांच्या गावाच्या) जवळ जाऊन. 'बुद्धकोलाहलं' म्हणजे बुद्धांच्या आगमनामुळे प्राण्यांमध्ये निर्माण झालेले कुतूहल.

မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝါတိ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ. ပရိစရိတဗ္ဗန္တိ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗံ.

'महागन्धकुटियंयेव' म्हणजे जेतवन महाविहारात महागंधकुटीमध्येच. 'परिचरितब्बं' म्हणजे सेवा-उपस्थान केले पाहिजे.

ဂန္ဓကဋ္ဌာနီတိ စန္ဒနအဂရုသလဠာဒီနိ သုဂန္ဓကဋ္ဌာနိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

'गन्धकट्ठानि' म्हणजे चंदन, अगरू, सरळ इत्यादी सुगंधी लाकडे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

पुण्णोवादसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၄. နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. नंदकोवादसुत्त-वर्णना (नंदकोवाद सुत्ताची टीका)

၃၉၈. သံဃဿ ဘာရံ အကာသိ ဥပါယေန နန္ဒကတ္ထေရဿ ဩဝါဒေန ဝိနေတဗ္ဗာနံ ဘိက္ခုနီနံ ဝိနယတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ ပနာ’’တိအာဒိ. ပရိယာယတိ [Pg.425] ပဝတ္တတီတိ ပရိယာယော, ပဋိပါဋီတိ အာဟ – ‘‘ပရိယာယေနာတိ ဝါရေနာ’’တိ. အဿာတိ နန္ဒကတ္ထေရဿ. ဝဒါပေသိ အညေဟိ အတ္တနော အနောကာသဘာဝံ. ပရိယာယေန ဩဝဒန္တီတိ ဩဝဒိတုံ သမတ္ထာ ဘိက္ခုနိယော ဝါရေန ဩဝဒန္တိ. ဣဒံ ပရိယာယေန ဩဝဒနံ. စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ ပသီဒတိ ပုဗ္ဗစရိယသိဒ္ဓေန ဂါရဝဗဟုမာနေန ဂေဟဿိတပေမဝသေန.

३९८. संघाचा भार उपायपूर्वक नंदक स्थविरांच्या (थेरांच्या) उपदेशाने विनीत होणाऱ्या भिक्खुणींच्या शिस्तीसाठी (विनयासाठी) केला. म्हणूनच 'इमं पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'परियाय' म्हणजे प्रवृत्त होणे तो पर्याय, अनुक्रम (पाळी) या अर्थाने म्हटले आहे – 'परियायेनाति वारेन' (पर्यायाने म्हणजे पाळीने). 'अस्स' म्हणजे नंदक स्थविरांचा. इतरांद्वारे स्वतःच्या सवडीचा अभाव (अनवकाशभाव) वदवून घेतला. 'परियायेन ओवदन्ति' म्हणजे उपदेश करण्यास समर्थ असलेल्या भिक्खुणी पाळीने उपदेश करतात. हा पर्यायाने (पाळीने) केलेला उपदेश होय. पूर्वचरित्राने सिद्ध झालेल्या आदर-बहुमानामुळे आणि गृहस्थी प्रेमाच्या प्रभावामुळे चित्त एकाग्र होते, प्रसन्न होते.

ဂေါတမီတိ မဟာပဇာပတိဂေါတမီ. သေဋ္ဌိဿာတိ ဗာရာဏသိသေဋ္ဌိနော.

'गोतमी' म्हणजे महाप्रजापती गोतमी. 'सेट्ठिस्स' म्हणजे वाराणसीच्या श्रेष्ठीचा (शेटजीचा).

တေတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ. ကိံ နု ခေါတိ ပုစ္ဆိ စိရတရကာလံ ပုညကိရိယာယ ပရိဘာဝိတသန္တာနတာယ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု စ ဂါရဝဗဟုမာနတာယ. ဒုဂ္ဂတေဟိပိ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒုဂ္ဂတေဟိပိ ယထာဝိဘဝံ ကတာ ကုဋိ တုမှာကံ ဝသိတုံ သက္ကာတိ ပုစ္ဆိ.

'ते' म्हणजे प्रत्येकबुद्धांना. 'किं नु खो' (काय बरे) असे विचारले, कारण दीर्घकाळापासून पुण्यकर्मांनी त्यांचे अंतःकरण संस्कारित झाले होते आणि प्रत्येकबुद्धांविषयी त्यांच्या मनात आदर व बहुमान होता. 'दुग्गतेहिपि सक्का कातुं' म्हणजे दरिद्री लोकांनीही आपापल्या वैभवानुसार (क्षमतेनुसार) बांधलेली कुटी आपल्या राहण्यासाठी योग्य आहे का, असे विचारले.

ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထာတိ ဟတ္ထကမ္မံ ကတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော. အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာတိ ‘‘တာဒိသာနံ မဟေသီနံ ကတံ ဝေယျာဝစ္စံ အမှာကမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ ဟောတိ. အာဝါသဒါနဉ္စ နာမ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသံ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိအာဝဟံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာ. ဂါဠှေန ဩဝါဒေန တဇ္ဇေတွာတိ, ‘‘ဣမေသု နာမ ကရောန္တေသု တွံ ကသ္မာ န ကရောသိ, မမ ဇေဋ္ဌကဒါသဿ ဘရိယဘာဝံ န ဇာနာသိ. သဗ္ဗေဟိပိ ကရိယမာနဿ ဟတ္ထကမ္မဿ အကရဏေ တုယှံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဒုက္ခံ အာဂမိဿတီ’’တိ ဘယေန တဇ္ဇေတွာ. သတံ သတံ ဟုတွာတိ သတံ သတံ ဒါသပုတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာ ဧကဉ္စ ဧကဉ္စ ကုဋိံ ကတွာ အဒါသိ. စင်္ကမနာဒိပရိဝါရန္တိ စင်္ကမနရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနဘောဇနာဒိပရိဝါရဋ္ဌာနသဟိတံ. ဇဂ္ဂိတွာ ဥပဋ္ဌာပေတွာ. ဝိဿဇ္ဇာပေသီတိ ပရိစ္စဇာပေသိ. ပရိဝတ္တာပေတွာတိ စေတာပေတွာ. တိစီဝရာနီတိ သဟဿဂ္ဃနိကာနိ တိစီဝရာနိ ကတွာ အဒါသိ. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ အတ္ထော. ရဇ္ဇေ ဌိတဿာတိ သဗ္ဗဘူတူပကာရရဇ္ဇေ ဌိတဿ.

'हत्थकम्मं देथा' म्हणजे शारीरिक श्रम (हातकाम) करून द्या, असा अर्थ आहे. 'आनिसंसं आचिक्खित्वा' म्हणजे 'अशा महर्षींची (प्रत्येकबुद्धांची) केलेली वैयावृत्य (सेवा) आपल्यासाठीही दीर्घकाळ हितावह ठरेल. आणि आवासदान (विहारदान) हे महाफळ देणारे, महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारे असून, जन्म घेण्याच्या ठिकाणी महासंपत्ती मिळवून देणारे ठरेल' इत्यादी प्रकारे लाभाचे (शंसेचे) वर्णन करून. 'गाळ्हेन ओवादेन तज्जेत्वा' म्हणजे 'हे लोक करत असताना तू का करत नाहीस? माझ्या मुख्य दासाची पत्नी असल्याचे तुला ठाऊक नाही काय? सर्वांनी केल्या जाणाऱ्या शारीरिक श्रमाचे काम तू न केल्यास तुला हे आणि हे दुःख प्राप्त होईल' अशा भयाने धमकावून. 'सतं सतं हुत्वा' म्हणजे शंभर-शंभर दासांचे पुत्र एकत्र येऊन त्यांनी एकेक कुटी तयार करून दिली. 'चङ्कमनादिपरिवारं' म्हणजे चंक्रमण स्थान, रात्रीचे राहण्याचे ठिकाण, दिवसाचे राहण्याचे ठिकाण, भोजनशाळा इत्यादी परिवार-स्थानांसह. 'जग्गित्वा' म्हणजे काळजी घेऊन, व्यवस्था करून. 'विस्सज्जापेसि' म्हणजे त्याग करवला (खर्च करवला). 'परिवत्तापेत्वा' म्हणजे बदलून घेऊन (खरेदी करून). 'तिचीवरानि' म्हणजे एक हजार मूल्य असलेली त्रिचीवरे तयार करून दिली. 'कालेन कालं' म्हणजे वेळोवेळी, कोणत्या तरी वेळी असा अर्थ आहे. 'रज्जे ठितस्स' म्हणजे सर्व प्राण्यांवर उपकार करणाऱ्या राज्यावर आरूढ असलेल्याच्या.

နန္ဒကတ္ထေရောပီတိ တဒါ ဇေဋ္ဌကဒါသော ဧတရဟိ နန္ဒကတ္ထေရော ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. ဇေဋ္ဌကဒါသိဓီတာ …ပေ… အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ မဟာပဇာပတိဂေါတမိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အယမာယသ္မာ နန္ဒကောတိ အယမေဝ သမုဒါဂမတော အာယသ္မာ နန္ဒကတ္ထေရော. ဧတာဝ တာ ဘိက္ခုနိယောတိ ဧတာဝတာ သမုဒါဂမတော ပဉ္စသတာ ဘိက္ခုနိယော.

'नन्दकत्थेरोपि' म्हणजे जो त्या वेळी मुख्य दास होता, तो आता प्रव्रजित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त झालेले नंदक स्थवीर (थेर) होय. 'जेट्ठकदासिधीता...पे... अग्गमहेसिट्ठाने ठिता' (मुख्य दासीची मुलगी...पे... अग्रमहिषीच्या पदावर राहिली) हे महाप्रजापती गोतमी यांना उद्देशून म्हटले आहे. 'अयमायस्मा नन्दको' म्हणजे उत्पत्तीच्या (समुदागमाच्या) दृष्टीने हाच आयुष्मान नंदक स्थवीर (थेर) होय. 'एतावा ता भिक्खुनियो' म्हणजे उत्पत्तीच्या दृष्टीने एवढ्या पाचशे भिक्खुणी होत.

၃၉၉. ဟေတုနာတိ [Pg.426] ဉာယေန အဝိပရီတပဋိပတ္တိယာ. ပုဗ္ဗဘာဂါ ဟိ ပုရိမာ ပုရိမာ ပဋိပဒါ ပစ္ဆိမာယ ကာရဏံ. ယာထာဝသရသတော ဒိဋ္ဌန္တိ ယထာဘူတသဘာဝတော ပစ္စက္ခံ ဝိယ.

३९९. 'हेतुना' म्हणजे न्यायाने, अचूक (अविपरीत) प्रतिपत्तीने. कारण पूर्वभागातील पूर्वी-पूर्वीची प्रतिपदा (साधना) ही नंतरच्या प्रतिपदेचे कारण असते. 'याथावसरसतो दिट्ठं' म्हणजे यथाभूत स्वभावाने प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे.

၄၀၁. တံ သဘာဝံ တံသဘာဝန္တိ တဿာ ဝေဒနာယ ပစ္စယဘာဝေန အနုရူပံ.

४०१. 'तं सभावं tंंसभावं' म्हणजे त्या वेदनेच्या प्रत्ययभावाशी (कारणाशी) सुसंगत (अनुरूप).

၄၀၃. ပဌမတရံယေဝ အနိစ္စာတိ တဿာပိ ဆာယာယ အနိစ္စဘာဝေါ ပဌမတရံယေဝ သိဒ္ဓေါ. န ဟိ ကဒါစိ အနိစ္စံ နိဿာယ ပဝတ္တံ ကိဉ္စိ နိစ္စံ နာမ အတ္ထီတိ.

४०३. 'पठमतरंयेव अनिच्चा' म्हणजे त्या सावलीचे अनित्यत्व देखील आधीच सिद्ध झाले आहे. कारण अनित्यावर अवलंबून राहून प्रवृत्त झालेली कोणतीही गोष्ट कधीही नित्य असू शकत नाही.

၄၀၄. အနုပဟနိတွာတိ အဝိနာသေတွာ. ကထံ ပန မံသကာယံ စမ္မကာယဉ္စ အဝိနာသေတွာ ဣတရေသံ ကန္တနံ ဟောတီတိ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ, ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စမ္မံ အလ္လိယာပေန္တောတိ စမ္မေ လဂ္ဂါပေန္တော စမ္မပဋိဗဒ္ဓံ ကရောန္တော. စမ္မံ ဗဒ္ဓံ ကတွာတိ ဝိဝရကာလေ န ဖာလေန္တော စမ္မဗဒ္ဓေ ကတွာ. ဧဝံ အကတွာတိ ဧဝံ မံသစမ္မကာယာနံ ဝိနာသနံ အကတွာ, ဝိလိမံသာဒိဝိကန္တနေန အညမညံ ဝိဝေစေတွာ. တတ္ထ ဝိလိမံသန္တိ စမ္မနိဿိတမံသံ, ပဋိစ္ဆန္နကိလောမကန္တိ စ ဝဒန္တိ. နှာရူတိ သုခုမနှာရု. ဗန္ဓနန္တိ စမ္မမံသာနံ သမ္ဗန္ဓံ. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗစမ္မေ လဂ္ဂဝိလိပနမံသမေဝါ’’တိ. အန္တရကိလေသမေဝါတိ အန္တရေ စိတ္တေ ဇာတတ္တာ သတ္တသန္တာနန္တောဂဓတာယ အဗ္ဘန္တရဘူတကိလေသမေဝ.

४०४. 'अनुपहनित्वा' म्हणजे विनाश न करता. पण मांसकाय आणि चर्मकाय यांचा विनाश न करता इतरांचे कर्तन (कापणे) कसे होते, हे व्यतिरेक मुखाने दाखवण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. 'चम्मं अल्लियापेन्तो' म्हणजे चामड्याला चिकटवून ठेवणारा, चामड्याशी बद्ध करणारा. 'चम्मं बद्धं कत्वा' म्हणजे उघडण्याच्या वेळी न फाडता चामड्याने बद्ध करून. 'एवं अकत्वा' म्हणजे अशा प्रकारे मांस आणि चर्मकायाचा विनाश न करता, विलीमांस (चामड्याला चिकटलेले मांस) इत्यादी कापून एकमेकांपासून वेगळे करून. तेथे 'विलीमांस' म्हणजे चामड्याला चिकटलेले मांस, ज्याला झाकलेले फुफ्फुस (पटिच्छन्नकिलोमक) असेही म्हणतात. 'णहारू' म्हणजे सूक्ष्म मज्जातंतू (स्नायू). 'बन्धनं' म्हणजे चामडे आणि मांसाचा संबंध. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सब्बचम्मे लग्गविलिपनमंसमेव' (सर्व चामड्याला चिकटलेले विलेपन मांसच). 'अन्तरकिलेसमेव' म्हणजे अंतःकरणात (चित्तात) उत्पन्न झाल्यामुळे प्राण्यांच्या संततीमध्ये अंतर्भूत असलेला अंतर्गत क्लेशच.

၄၀၅. တဇ္ဇံ ဝါယာမန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ပုရိသေန ကုဌာရိနာ ဆေဇ္ဇံ ဆိန္ဒိတေ ဆေဇ္ဇဋ္ဌာနဿ သလ္လက္ခဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တဿ ပဋိဃာတဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, ကာယပရိဠာဟာဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, တဿ အဝဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ကိစ္စန္တရေ အဇ္ဈုပေက္ခဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပညာယ ကိလေသေ ဆိန္ဒန္တဿ ယောဂိနော ဝီရိယဗလေန သဒ္ဓိံ သတိ-ပီတိ-ပဿဒ္ဓိ-သမာဓိ-ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ဧဝံ န ဝိနာ ဆဟိ…ပေ… သက္ကောတီ’’တိ.

४०५. तज्जं वायामि (त्यासंबंधीचा प्रयत्न) हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे. कारण ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने कुऱ्हाडीने तोडण्याचे काम केले असता, तोडण्याच्या जागेचे नीट निरीक्षण करणे आवश्यक असते, तिचा आघात होणे आवश्यक असते, शरीराचा दाह न होणे आवश्यक असते, तिचे स्थिर राहणे आवश्यक असते, आणि इतर कामांमध्ये उपेक्षा (तटस्थता) आवश्यक असते; त्याचप्रमाणे प्रज्ञेने क्लेशांचा छेद करणाऱ्या योगी पुरुषाला वीर्यबलासोबत (प्रयत्नाच्या बलासोबत) सती (स्मृती), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रस्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) हे संबोध्यंग आवश्यक असतात, असे म्हटले आहे – "याप्रमाणे सहा गोष्टींशिवाय... पे... शक्य नाही".

၄၀၇. တေန ကာရဏေနာတိ ယေန တာသံ ဘိက္ခုနီနံ သာ ဓမ္မဒေသနာ သပ္ပာယာ, အာသေဝနမန္ဒတာယ ပန အဇ္ဈာသယေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ န ဇာတာယေဝ; ပုန တထာ ဒေသနာယ သတိ အာသေဝနဗလဝတာယ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ ဘဝိဿန္တိ; တေန ကာရဏေန တွမ္ပိ တာ ဘိက္ခုနိယော တေနေဝ ဩဝါဒေန ဩဝဒေယျာသီတိ.

४०७. 'त्या कारणाने' म्हणजे ज्या कारणाने त्या भिक्षुणींसाठी ती धम्मदेशना अनुकूल (सप्पाय) होती, परंतु आसेवनाच्या (अभ्यासाच्या) मंदतेमुळे त्यांच्या आशयानुसार संकल्प पूर्ण झाले नव्हते; पुन्हा तशाच प्रकारची देशना मिळाल्यास आसेवनाच्या बलवत्तेमुळे त्यांचे संकल्प पूर्ण होतील; याच कारणाने तू देखील त्या भिक्षुणींना त्याच उपदेशाने उपदेश करावा.

၄၁၅. သဗ္ဗပစ္ဆိမိကာတိ [Pg.427] သဗ္ဗာသံ ကနိဋ္ဌာ သောတာပန္နာ, အနရိယာ တတ္ထ ကာစိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘သေသာ ပန…ပေ… ခီဏာသဝါ စာ’’တိ. ယဒိ ဧဝန္တိ အခီဏာသဝါပိ တာဒိသာ ဘိက္ခုနီ အတ္ထိ. ဧဝံ သတိ သုက္ခဝိပဿကဘာဝေနပိ သတိ ခီဏာသဝဘာဝေ အရိယဿ ဝိနယေ အပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာဝါတိ အဓိပ္ပာယေန စောဒေတိ, ‘‘ကထံ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ’’တိ? ဣတရော အဇ္ဈာသယပါရိပူရိယာတိ ကာရဏံ ဝတွာ, ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. အဇ္ဈာသယပါရိပူရိယာတိ တတ္ထ အဓိပ္ပာယပါရိပူရိယာ, န သဗ္ဗသော ဂုဏပါရိပူရိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ကဒါ နု ခေါ’’တိအာဒိ. ဧတေန ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနာနံ ဝိသဒိသတာယ ပုဂ္ဂလဿ ဝိပဿနာကာလေ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယဝသေန အရိယမဂ္ဂေ ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂါနံ ဝိသေသတာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

४१५. 'सर्वात शेवटची' (सब्बपच्छिमिका) म्हणजे सर्वांत कनिष्ठ असलेली सोतापन्न (श्रोतआपन्न) होय, तिथे कोणीही अनर्य (अनाऱ्या) नव्हती असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उरलेल्या तर... पे... खीणासव (क्षीणास्रव) आहेत'. 'जर असे असेल तर' म्हणजे अ-क्षीणास्रव (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले नाहीत अशा) देखील तशा भिक्षुणी आहेत. असे असताना, सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) भावाने क्षीणास्रव अवस्था असली तरी, आर्यांच्या विनयामध्ये त्यांचे संकल्प अपूर्णच आहेत, या अभिप्रायाने शंका उपस्थित करतो – 'संकल्प कसे पूर्ण झाले?' दुसऱ्याने 'आशयाच्या परिपूर्तीमुळे' असे कारण सांगून, 'ज्याला खरोखरच' इत्यादींद्वारे त्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे. 'आशयाची परिपूर्ती' म्हणजे तिथे 'अभिप्राय पूर्ण होणे' असा अर्थ आहे, सर्व प्रकारे गुणांची परिपूर्ती असा अभिप्राय नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'कधी बरे...' इत्यादी. याद्वारे, पादकध्यान आणि संमसितध्यान यांच्या भिन्नतेमुळे, व्यक्तीच्या विपश्यना काळात प्रवृत्त झालेल्या आशयाच्या वशने आर्यमार्गामध्ये बोध्यंग, मार्गांग आणि ध्यानांग यांची विशिष्टता असते, हा अर्थ स्पष्ट केला आहे असे समजावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

नंदकोवादसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशनी टीका) समाप्त झाली.

၅. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. राहुलोवादसुत्तवर्णना (राहुलोवाद सुत्ताची अट्ठकथा)

၄၁၆. ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစေန္တီတိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဘူတံ အရဟတ္တံ သဗ္ဗသော ပါစေန္တိ သာဓေန္တိ နိဗ္ဗာပေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. ဓမ္မာတိ ကာရဏဓမ္မာ. တေနာဟ – ‘‘ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေနာ’’တိ, အရဟတ္တသင်္ခါတာယ ဝိသုဒ္ဓိယာ သမ္ပာဒနဝသေနာတိ အတ္ထော. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒယော ဝိသုဇ္ဈမာနာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာဝ သဗ္ဗသော အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ စိတ္တံ ဝိမောစေန္တာ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိံ သမ္ပာဒေန္တိ. တေသံ ပန ဝိသုဒ္ဓိ ဗာလပရိဝဇ္ဇနေန ပဏ္ဍိတပယိရုပါသနေန ပသာဒါဝဟဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ဟောတိ. တတော ဣဓ ပန္နရသ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

४१६. 'विमुक्ती परिपक्व करतात' (विमुत्तिं परिपाचेन्ति) म्हणजे क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रब्धी-विमुक्तीरूप अशा अर्हतत्वाला सर्व प्रकारे परिपक्व करतात, साध्य करतात, शांत करतात, म्हणून ते 'विमुत्तिपरिपाचनीया' (विमुक्ती परिपक्व करणारे) आहेत. 'धम्मा' म्हणजे कारणभूत धर्म. म्हणूनच म्हटले आहे – 'विशुद्धीच्या कारणाच्या वशाने', म्हणजेच अर्हतत्व नावाच्या विशुद्धीच्या संपादनाच्या वशाने असा अर्थ आहे. विशुद्ध होणारे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादी मार्गक्रमानेच चित्ताला सर्व प्रकारे अश्रद्धा इत्यादींपासून विमुक्त करून अग्रफलविमुक्ती (अर्हतत्व विमुक्ती) संपादित करतात. त्यांची विशुद्धी ही मूर्खांचे वर्जन केल्याने, पंडितांची संगत केल्याने आणि प्रसन्नता आणणाऱ्या धर्माच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) होते. म्हणून येथे पंधरा धर्म अभिप्रेत आहेत हे दर्शविताना, 'हे म्हटलेच आहे' इत्यादी सांगितले आहे.

တတ္ထ အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေတိ သဒ္ဓါရဟိတေ ပုဂ္ဂလေ. တေ ဟိ နိဿာယ န ကဒါစိ သဒ္ဓါ သမ္ဘဝတိ, တေသံ ပန ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေန အညဒတ္ထု အသဒ္ဓိယမေဝ ဝဍ္ဎတိ, တသ္မာ တေ ပဋိဘယမဂ္ဂေါ ဝိယ ဒူရတော ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ. အဿဒ္ဓိယန္တိ စ သဒ္ဓါယ ပဋိပက္ခဘူတာ အသဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အဓိမုစ္စနာကာရေန ပဝတ္တာ သံကိလေသဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေတိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နေ ပုဂ္ဂလေ. တေ ဟိ နိဿာယ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နာ ဘိယျောဘာဝံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ. သဒ္ဓေယျဝတ္ထူတိ စ ဗုဒ္ဓါဒီနိ ရတနာနိ ကမ္မကမ္မဖလာနိ စ. သေဝတောတိ လဗ္ဘမာနံ သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတုံ ဝဍ္ဎေတုဉ္စ နိသေဝတော. သေသပဒါနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ သေဝတော ဥပသင်္ကမတော. ဘဇတော တေသံ ပဋိပတ္တိယံ ဘတ္တိံ ကုဗ္ဗတော. ပယိရုပါသတောတိ တေသံ ဩဝါဒါနုသာသနိကရဏဝသေန ဥပဋ္ဌဟတော. ပသာဒနီယသုတ္တန္တာ နာမ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏပဋိသံယုတ္တာ ပသာဒါဝဟာ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တာဒယော. တေ ဟိ ပစ္စဝေက္ခတော ဗုဒ္ဓါဒီသု အနုပ္ပန္နာ ပသန္နာ ဥပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နာ ဘိယျောဘာဝံ ဝေပုလ္လံ [Pg.428] အာပဇ္ဇတိ. ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော ပစ္စေကံ သူပဟာရတော စ အာသေဝနံ ဘာဝနံ လဘန္တိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ မဂ္ဂဖလာဝဟဘာဝေန အစ္ဆတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏာတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

त्यात 'अश्रद्ध व्यक्तींमध्ये' (अस्सद्धे पुग्गले) म्हणजे श्रद्धा नसलेल्या व्यक्तींमध्ये. कारण त्यांच्या आश्रयाने कधीही श्रद्धा निर्माण होत नाही, उलट त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण केल्याने केवळ अश्रद्धाच वाढते, म्हणून ते भयकारक मार्गाप्रमाणे दूरूनच वर्ज्य केले पाहिजेत. 'अश्रद्धा' (अस्सद्धियं) म्हणजे श्रद्धेच्या विरुद्ध असलेले, अश्रद्धेय वस्तूवर (अविश्वासार्ह गोष्टीवर) दृढ विश्वास ठेवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले संक्लेश धर्म समजावेत. 'श्रद्धायुक्त व्यक्तींमध्ये' (सद्धे पुग्गले) म्हणजे श्रद्धासंपन्न व्यक्तींमध्ये. कारण त्यांच्या आश्रयाने श्रद्धेय वस्तूविषयी अनुत्पन्न श्रद्धा उत्पन्न होते आणि उत्पन्न झालेली श्रद्धा अधिक वृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होते. 'श्रद्धेय वस्तू' म्हणजे बुद्ध इत्यादी रत्ने आणि कर्म व कर्माचे फळ होय. 'सेवन करणाऱ्याचे' (सेवतो) म्हणजे प्राप्त होणारी श्रद्धासंपदा उत्पन्न करण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी सेवन करणाऱ्याचे. उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. किंवा 'सेवतो' म्हणजे जवळ जाणाऱ्याचे. 'भजतो' म्हणजे त्यांच्या प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात) भक्ती करणाऱ्याचे. 'पयिरुपासतो' म्हणजे त्यांच्या उपदेश व अनुशासनाच्या पालनाद्वारे त्यांची सेवा करणाऱ्याचे. 'प्रसादनीय सुत्तंत' म्हणजे बुद्ध इत्यादींच्या गुणांशी संबंधित असलेले, प्रसन्नता आणणारे संपसादनीय सुत्त इत्यादी होय. कारण decode(प्रत्यवेक्षण) करणाऱ्याला बुद्ध इत्यादींविषयी अनुत्पन्न प्रसन्नता उत्पन्न होते आणि उत्पन्न झालेली प्रसन्नता अधिक वृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होते. 'या तीन प्रकारांनी' (इमेहि तीहाकारेहि) म्हणजे वर सांगितलेल्या तीन कारणांनी. प्रतिपक्षापासून दूर राहिल्यामुळे आणि प्रत्येकाच्या चांगल्या प्रकारे ग्रहणामुळे आसेवन (अभ्यास) व भावना प्राप्त होते. 'श्रद्धेंद्रिय विशुद्ध होते' म्हणजे मार्ग व फल प्राप्त करून देण्याच्या भावाने राहते, विशुद्धीला प्राप्त होते. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचा देखील अर्थ समजून घ्यावा.

အယံ ပန ဝိသေသော – ကုသီတေတိ အလသေ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နိက္ခိတ္တဓုရေ. အာရဒ္ဓဝီရိယေတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယေ သမ္မာပဋိပန္နေ. သမ္မပ္ပဓာနေတိ အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တေ စတ္တာရော ဥပါယပ္ပဓာနေ. ပစ္စဝေက္ခတော ပဋိပတ္တိံ အဝေက္ခတော. တေ ဟိ ပစ္စဝေက္ခတော လီနံ အဘိဘဝိတွာ သမ္မဒေဝ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိ အနုပ္ပန္နာနံ ဝိဓိနာ သတိသမ္ပဒါယ ဥပ္ပာဒါယ ဘိယျောဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. အသမာဟိတေ ဘန္တမိဂဘန္တဂေါဏသပ္ပဋိဘာဂေ ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တေ. သမာဟိတေ ဥပစာရသမာဓိနာ အပ္ပနာသမာဓိနာ စ သမ္မဒေဝ သမာဟိတစိတ္တေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ သဝိတက္ကသဝိစာရာဒိဈာနာနိ ပဌမာဒိဝိမောက္ခေ စ. တေသဉှိ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဥပရူပရိ အစ္စန္တမေဝ သမာဓာနာယ သံဝတ္တတိ. ဒုပ္ပညေတိ နိပ္ပညေ, အရိယဓမ္မဿ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနသမ္မသနာဘာဝေန သဗ္ဗသော ပညာရဟိတေ စ. ပညဝန္တေတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ သမန္နာဂတေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယန္တိ ဂမ္ဘီရံ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိဘေဒံ ဉာဏဿ စရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဝါ ဂမ္ဘီရဉာဏဿ စရိယံ ပဝတ္တတိ. တတ္ထ ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာ သမ္မောဟံ ဝိဓမတိ, အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပာဒါယ ဘိယျောဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. သုတ္တန္တက္ခန္ဓေတိ သုတ္တသမူဟေ.

हा विशेष आहे – 'कुसीते' (आळशी व्यक्तींमध्ये) म्हणजे आळशी, सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) जबाबदारी सोडून दिलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'आरद्धवीर्ये' (प्रयत्नशील व्यक्तींमध्ये) म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) धारण केलेल्या, सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'सम्मदप्पधाने' (सम्यक् प्रधानात) म्हणजे अनुत्पन्न अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादनादी रूपाने प्रवृत्त झालेल्या चार उपायप्रधानांमध्ये. 'पच्चवेक्खतो' म्हणजे प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे. कारण त्यांचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला, आळस किंवा लीनता यावर मात करून, योग्य प्रकारे आरंभधातू इत्यादी अनुत्पन्न गोष्टींच्या विधीने स्मृतीसंपदेच्या उत्पत्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात. 'असमाहिते' (असमाहित व्यक्तींमध्ये) म्हणजे भटकणाऱ्या हरणाप्रमाणे किंवा भटकणाऱ्या बैलाप्रमाणे विचलित चित्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'समाहिते' (समाहित व्यक्तींमध्ये) म्हणजे उपचार समाधीने आणि अर्पणा समाधीने योग्य प्रकारे समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'झानविमोक्खे' (ध्यान आणि विमोक्षांमध्ये) म्हणजे सवितर्क-सविचार इत्यादी ध्यानांमध्ये आणि प्रथमादी विमोक्षांमध्ये. कारण त्यांचे प्रत्यवेक्षण उत्तरोत्तर अत्यंत समाधानासाठी (एकाग्रतेसाठी) कारणीभूत ठरते. 'दुप्पञ्ञे' (दुर्प्रज्ञ व्यक्तींमध्ये) म्हणजे प्रज्ञारहित, आर्यधर्माचे ग्रहण, परिपृच्छा (विचारपूस), श्रवण आणि संमसन (मनन) न केल्यामुळे सर्व प्रकारे प्रज्ञारहित असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'पञ्ञवंते' (प्रज्ञावान व्यक्तींमध्ये) म्हणजे विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'गंभीरञाणचरियं' (गंभीर ज्ञानचर्या) म्हणजे स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले ज्ञानाचे आचरण करण्याचे स्थान, किंवा जिथे गंभीर ज्ञानाचे आचरण प्रवृत्त होते. कारण तिथे प्रत्यवेक्षण केल्याने संमोह (भ्रम) नष्ट होतो, आणि अनुत्पन्न प्रज्ञेच्या उत्पत्तीसाठी व वृद्धीसाठी ते कारणीभूत ठरते. 'सुत्तंतक्खंधे' म्हणजे सुत्तांच्या समूहामध्ये.

ပုဗ္ဗေ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏာနိ, ‘‘ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာနီတိ ဣဓ သဒ္ဓါဒိကေ အညေ စ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော, ‘‘အပရေပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓါဒီနံ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတာ ဒဿိတာ ဧဝ, အနိစ္စသညာဒီနံ [Pg.429] ပန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတာယ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ ဝိပဿနာဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘ဣမေ ပဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ’’တိ. ကလျာဏမိတ္တတာဒယောတိ ကလျာဏမိတ္တတာ သီလသံဝရော အဘိသလ္လေခကထာ ဝီရိယာရမ္ဘော နိဗ္ဗေဓိကာ ပညာ ဣမေ ကလျာဏမိတ္တတာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ‘‘မေဃိယသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ’’ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. လောကံ ဝေါလောကေန္တဿာတိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျသတ္တလောကံ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ ဝိသေသတော ဩလောကေန္တဿ.

पूर्वी सद्धेंद्रिय इत्यादींच्या विशुद्धीची कारणे, 'विमुक्तीला परिपक्व करणारे धम्म' (विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा) असे म्हटले गेले आहे, म्हणून येथे श्रद्धा इत्यादी आणि इतर धम्मांना दर्शविताना, 'अपरेपि' (इतरही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे श्रद्धा इत्यादींची विमुक्तीला परिपक्व करण्याची क्षमता दर्शविलीच आहे, परंतु अनित्यसंज्ञा इत्यादींच्या विमुक्तीला परिपक्व करण्याच्या क्षमतेबद्दल बोलण्याची आवश्यकताच नाही, कारण ते विपश्यनास्वरूप आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे पाच निर्वेधभागीय संज्ञा आहेत'. 'कल्याणमित्रता इत्यादी' म्हणजे कल्याणमित्रता, शीलसंवर, अभिसल्लेखकथा, वीर्यारंभ आणि निर्वेधिक प्रज्ञा (भेदक प्रज्ञा) हे कल्याणमित्रता इत्यादी पाच धम्म आहेत. हा येथे संक्षेप आहे, तर विस्तार 'मेघियसुत्तवण्णना' (उदान अट्ठकथा ३१) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजावा. 'लोकाचे अवलोकन करणाऱ्याचे' म्हणजे बुद्धांद्वारे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) अशा सत्त्वांच्या जगाचे बुद्धचक्षूने विशेष रूपाने अवलोकन करणाऱ्याचे.

၄၁၉. အာယသ္မတော ရာဟုလဿ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပက္ကတ္တာ သဒ္ဓိံ ပဋ္ဌပိတပတ္ထနာ ဒေဝတာ ဥဒိက္ခမာနာ တိဋ္ဌန္တိ, – ‘‘ကဒါ နု ခေါ ဥတ္တရိ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေဿတီ’’တိ. ယဒါ ပန သတ္ထာ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကေသိ, တာဝဒေဝ သမာနဇ္ဈာသယတာယ သဗ္ဗကာလံ တင်္ခဏံ အာဂမေန္တိယော တာ ဒေဝတာယော တံ သမဝါယံ ဒိသွာ ဧကသ္မိံ အန္ဓဝနသ္မိံယေဝ သန္နိပတိတာ. ဥပါလိဿ ဂဟပတိနော ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ စတုသစ္စဓမ္မေသု ဒဿနကိစ္စေန ပဝတ္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါတိ တေသု သုတ္တေသု (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၃၀) ပဌမမဂ္ဂေါ ‘‘ဓမ္မစက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တော, တဿ ဒဿနတ္ထဿ သာတိသယတ္တာ, ဗြဟ္မာယုနော ပန ဖလဉာဏာနိ ဟေဋ္ဌိမာနိ တီဏိ သာတိသယာနီတိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ(မ. နိ. ၂.၃၈၃ အာဒယော) တီဏိ ဖလာနိ ‘‘ဓမ္မစက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တာနိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ အာယသ္မတော ရာဟုလဿ မဂ္ဂဉာဏံ ဖလဉာဏဉ္စ ဒဿနတ္ထော သာတိသယော, တာဟိ စ ဒေဝတာဟိ ယံ ဉာဏံ အဓိဂတံ, တံ သာတိသယမေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ကိံ ပန သာဝကာနံ သစ္စာဘိသမယဉာဏေ အတ္ထိ ကောစိ ဝိသေသောတိ? အာမ အတ္ထိ. သော စ ခေါ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ပဝတ္တိယာကာရဝိသေသေန လဘေယျ ကာစိ ဝိသေသမတ္တာ. သွာယမတ္ထော အဘိဓမ္မေ ‘‘နော စ ခေါ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿာ’’တိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ကိလေသပ္ပဟာနံ ပတိ ဝိသေသကိတ္တနေန ဒီပေတဗ္ဗော. ကိံ ပန အာယသ္မာ ရာဟုလော ဝိယ တာ ဒေဝတာ သဗ္ဗာ ဧကစိတ္တာ ပဂေဝ စတ္တာရိ ဖလာနိ အဓိဂဏှိံသူတိ? နောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကိတ္တကာ ပန တာ ဒေဝတာတိ အာဟ ‘‘တာသဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိ.

४१९. आयुष्यमान राहुलांचे इंद्रिय परिपक्व झाल्यामुळे, त्यांच्यासोबतच आकांक्षा धरून बसलेले देव वाट पाहत उभे होते की, 'कधी बरे हे पुढे आसवांच्या क्षयासाठी विनीत (प्रशिक्षित) होतील?' परंतु जेव्हा शास्त्यांनी असा विचार केला, तेव्हाच समान आशय असल्यामुळे नेहमी त्या क्षणाची वाट पाहणारे ते देव तो संयोग पाहून एका अंधवनातच एकत्र जमले. गृहपती उपालि आणि दीघनख परिव्राजक यांच्या चार आर्यसत्यांच्या दर्शनकार्याने प्रवृत्त झालेला जो स्रोतापत्ती मार्ग आहे, त्या सूत्रांमध्ये (प्रतिसंभिदामग्ग अट्ठकथा २.२.३०) पहिल्या मार्गाला 'धम्मचक्षू' असे म्हटले आहे, कारण त्याचा दर्शनार्थ अतिशय श्रेष्ठ आहे. परंतु ब्रह्मायूच्या बाबतीत खालची तीन फलज्ञाने अतिशय श्रेष्ठ असल्यामुळे 'ब्रह्मायुसुत्ता'त (मज्झिमनिकाय २.३८३ इत्यादी) तीन फलांना 'धम्मचक्षू' म्हटले आहे. येथे तर आयुष्यमान राहुलांचे मार्गज्ञान आणि फलज्ञान यांचा दर्शनार्थ अतिशय श्रेष्ठ आहे, आणि त्या देवांनी जे ज्ञान प्राप्त केले, तेही अतिशय श्रेष्ठच आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'या सूत्रात चार मार्ग आणि चार फले यांना धम्मचक्षू समजावे'. पण श्रावकांच्या सत्याभिसमय ज्ञानात काही विशेष फरक आहे का? होय, आहे. आणि तो पूर्वभागात वुट्ठानगामिनी विपश्यनेच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या विशेषाने काही विशेष मात्रा प्राप्त करू शकतो. हाच अर्थ अभिधम्मात 'नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्स' (परंतु दृष्टीप्राप्त व्यक्तीप्रमाणे नाही) याद्वारे श्रद्धाविमुक्तापेक्षा दृष्टीप्राप्ताच्या क्लेशप्रहाणाच्या बाबतीत विशेष वर्णनाने स्पष्ट केला पाहिजे. पण काय आयुष्यमान राहुलांप्रमाणे त्या सर्व देवांनी एकाच चित्ताने आधीच चार फले प्राप्त केली होती का? 'नाही' हे दर्शविताना 'तत्थ ही' (तेथे खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. पण ते देव किती होते? हे सांगताना 'तासञ्च पना' (आणि त्यांच्या...) इत्यादी म्हटले आहे.

ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

राहुलोवादसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

၆. ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. छछक्कसुत्तवण्णना (छछक्कसुत्ताची व्याख्या).

၄၂၀. အာဒိမှိ [Pg.430] ကလျာဏန္တိ အာဒိကောဋ္ဌာသေ ကလျာဏံ ဧတဿာတိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, တံ အာဒိကလျာဏံ, အာဒိကလျာဏဘာဝေါ စ ဒေါသဝိဂမေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ယဉှိ သဗ္ဗသော ဝိဂတဒေါသံ, တံ ပရိပုဏ္ဏဂုဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘နိဒ္ဒေါသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကတွာတိ စ ပဒံ, ‘‘ကလျာဏံ ကတွာ ဘဒ္ဒကံ ကတွာ’’တိ ပုရိမပဒဒွယေနပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒေသနာကာရော ဟိ ဣဓ ကလျာဏသဒ္ဒေန ဂဟိတော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ ကလျာဏတာ ဒဿိတာ ဟောတီ’’တိ, ဒုတိယေ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ ကလျာဏတာ မုချေနေဝ ကထိတာ ဣတရဿ အတ္ထာပတ္တိတော. မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ ဒေသနာယ ထောမနာ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏာဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣတိ ဘဂဝါ အရိယဝံသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဂ္ဂဟဏမ္ပိ ဒေသနာယ ထောမနာ ဧဝါတိ ‘‘နဝဟိ ပဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ.

४२०. 'आदिम्हि कल्याणं' (सुरुवातीला कल्याणकारी) म्हणजे ज्याच्या सुरुवातीच्या भागात कल्याण आहे तो 'आदिकल्याण', तो आदिकल्याण होय; आणि आदिकल्याण भाव हा दोषांच्या अभावामुळे इच्छिला पाहिजे. कारण जे सर्वथा दोषरहित असते, ते परिपूर्ण गुणांनी युक्तच असते, म्हणून त्याला 'निर्दोष' म्हटले आहे. आणि 'कत्वा' (करून) हे पद 'कल्याणं कत्वा भद्दकं कत्वा' (कल्याण करून, भद्र करून) या मागील दोन्ही पदांशी जोडले पाहिजे. कारण येथे 'कल्याण' शब्दाने देशनेचा प्रकार घेतला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उपदेशिलेल्या धम्माची कल्याणता दर्शविली जाते', परंतु दुसऱ्या अर्थविकल्पात उपदेशिलेल्या धम्माची कल्याणता मुख्य रूपानेच सांगितली आहे, कारण इतर अर्थाची आपोआप सिद्धी होते. 'मज्झेकल्याणं' (मध्ये कल्याणकारी) आणि 'परियोसानकल्याणं' (शेवटी कल्याणकारी) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. आणि ही देशनेची स्तुती बुद्धांची आचरलेली आणि सतत आचरलेली पद्धत आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'इति भगवा अरियवंसं' इत्यादी म्हटले आहे. धम्माचे ग्रहण करणे ही देखील देशनेची स्तुतीच आहे, म्हणून 'नऊ पदांनी' असे म्हटले आहे.

ဝေဒနာ ယာထာဝတော ဇာနနံ, တဉ္စ မဂ္ဂကိစ္စံ, တဿ ဥပါယော ဝိပဿနာတိအာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ပရိညာဘိသမယာဒိကိစ္စေန နိဗ္ဗတ္တိယာ အသမ္မောဟတော စ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော. တေဘူမကစိတ္တမေဝ ကထိတံ သမ္မသနဋ္ဌာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧသ နယော ဓမ္မာယတနာဒီသုပိ. ဓမ္မာယတနဿ ဝါ အာယတနဘာဝတော ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏံ, န သဗ္ဗသော အနဇ္ဈတ္တဘာဝတော. ဝိပါကဝေဒနာပစ္စယာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နတဏှာတိ ဆတ္တိံသဝိပါကဝေဒနံ နိဿာယ ဧဝံ အဿာဒေန္တီ အနုဘဝေယျန္တိ အကုသလဇဝနက္ခဏတော ဥပ္ပန္နတဏှာ.

वेदनेला यथार्थपणे जाणणे, आणि ते मार्गाचे कार्य आहे, त्याचा उपाय विपश्यना आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'विपश्यनेसह मार्गाने जाणले पाहिजे'. परिज्ञा-अभिसमय इत्यादी कार्याने निष्पत्ती झाल्यामुळे आणि संमोह नसण्यामुळे (असंमोहाने) त्याचा प्रतिवेध केला पाहिजे. येथे त्रिभूमिक चित्तच सांगितले आहे, कारण संमसनस्थान (परीक्षण स्थान) अभिप्रेत आहे. हाच नियम धम्मायतन इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. किंवा धम्मायतनाचा आयतनभाव असल्यामुळे त्याचे बाह्य ग्रहण होते, पूर्णपणे अनध्यात्मभाव असल्यामुळे नाही. 'विपाकवेदनेच्या प्रत्ययाने जवनक्षणात उत्पन्न झालेली तृष्णा' म्हणजे छत्तीस विपाकवेदनांचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारे आस्वाद घेत अनुभव घेतात, ही अकुशल जवनक्षणातून उत्पन्न झालेली तृष्णा होय.

၄၂၂. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ယထာနုသန္ဓိအာဒီနံ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာတိ ဝိညာဏဖဿဝေဒနာတဏှာနံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာဒဿနေန စက္ခာယတနာဒီနံ ရူပါယတနာဒီနဉ္စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာ ဒီပိတာ အပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယာဘာဝတော, ယဉ္စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကံ, တံ အနိစ္စံ ဥပ္ပာဒသမ္ဘဝတော, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာတိ ခန္ဓပဉ္စကေ စ ဆန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂကရဏေန အတ္ထတော အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတံ. န သရူပတောတိ သရူပတောပိ တံ ဝိဘာဝေတုကာမော တေနေဝ ဆဆက္ကာနံ ဝသေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂနယေန ဗျတိရေကတော စ အနွယတော စ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ – ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျာ’’တိအာဒိမာဟာတိ ယထာနုသန္ဓိကာဝ [Pg.431] ဒေသနာ ဝိဘာဝိတာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဟေဋ္ဌာ ပန ဆန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဝိနိဗ္ဘောဂဒဿနမတ္တံ, န အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတံ, ဣဓ ပန သရူပတော အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတန္တိ အဓိပ္ပာယေန အနုသန္ဓန္တရဘာဝဇောတနာ. ယဒိပိ အနတ္တဘာဝေါ နာမ စတူသုပိ သစ္စေသု လဗ္ဘတေဝ, သဗ္ဗေပိ ဟိ ဓမ္မာ အနတ္တာ, ဣမေ ပနေတ္ထ ဒွေပိ နယာ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွိန္နံ သစ္စာနံ အနတ္တဘာဝဒဿနတ္ထ’’န္တိ. န ဥပပဇ္ဇတီတိ ဥပပတ္တိသင်္ခါတယုတ္တိယာ န သမေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. အတ္တဝါဒိနာ – ‘‘နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော’’တိ အဘိမတော, စက္ခုဉ္စ ဥပ္ပာဒဝန္တတာယ အနိစ္စံ, ယံ ပစ္စယာယတ္ထဝုတ္တိတာ, တသ္မာ ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, တံ န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. သက္ကာယဝတ္ထု စက္ခု အနတ္တာ အနိစ္စဘာဝတော သေယျထာပိ ဃဋော, စက္ခုံ အနိစ္စံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဘာဝတော သေယျထာပိ ဃဋော, စက္ခု ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိ ဥပ္ပာဒါဒိသမ္ဘဝတော သေယျထာပိ ဃဋော. ဝိဂစ္ဆတီတိ ဘင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ သဘာဝါဝိဂမေန ဝိဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ.

४२२. ‘पाटियेक्को अनुसन्धी’ (स्वतंत्र अनुसंधि) म्हणजे यथानुसंधि इत्यादींचा असंभव असल्यामुळे, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. ‘हेट्ठा’ (पूर्वी) म्हणजे विञ्ञाण (विज्ञान), फस्स (स्पर्श), वेदना आणि तण्हा (तृष्णा) यांच्या प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीच्या दर्शनाने चक्खुआयतन (चक्षुआयतन) इत्यादींची आणि रूपायातन (रूपआयतन) इत्यादींची प्रत्ययाधीन प्रवृत्ती दर्शविली आहे, कारण अप्रत्ययोत्पन्नाचा (प्रत्ययाशिवाय उत्पन्न होणाऱ्याचा) प्रत्यय नसतो. आणि जे प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे आहे, ते उत्पत्तीच्या संभवतेमुळे अनित्य आहे; जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे; जे दुःख आहे, ते अनात्म आहे. अशा प्रकारे पंचस्कंधांमध्ये आणि सहा षटकांच्या द्वारे ‘घनविनिब्भोग’ (संघाताचे पृथक्करण) करून अर्थतः अनात्मलक्षण स्पष्ट केले आहे. ‘न सरूपतो’ म्हणजे स्वरूपाने नाही, म्हणून स्वरूपानेही ते स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी त्याच सहा षटकांच्या द्वारे घनविनिब्भोग पद्धतीने व्यतिरेक आणि अन्वय या दोन्ही प्रकारे दर्शविताना – “चक्षु आत्मा आहे असे जो म्हणेल...” इत्यादी म्हटले आहे, अशा प्रकारे यथानुसंधिकच देशना स्पष्ट केली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “हेट्ठा कथितानं ही” (पूर्वी सांगितलेल्यांचेच) इत्यादी. पूर्वी तर सहा षटकांच्या द्वारे केवळ विनिब्भोग (पृथक्करण) दर्शविणेच होते, अनात्मलक्षण स्पष्ट केले नव्हते; परंतु येथे स्वरूपाने अनात्मलक्षण स्पष्ट केले आहे, या अभिप्रायाने दुसऱ्या अनुसंधिभावाचे प्रकटीकरण आहे. जरी अनात्मभाव हा चारही सत्यांमध्ये मिळतोच, कारण सर्वच धर्म अनात्म आहेत, तरीही येथे हे दोन्ही मार्ग संमसन (परीक्षण) पद्धतीने प्रवृत्त झाले आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “दोन सत्यांचा अनात्मभाव दर्शविण्यासाठी”. ‘न उपपज्जति’ म्हणजे उत्पत्ती नावाच्या युक्तीशी जुळत नाही, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – “न युज्जति” (योग्य ठरत नाही). आत्मवाद्याने – “नित्य, ध्रुव, शाश्वत” असा मानलेला चक्षु उत्पत्ती असणारा असल्यामुळे अनित्य आहे, जो प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचा आहे. म्हणून “चक्षु आत्मा आहे असे जो म्हणेल, ते योग्य ठरत नाही” इत्यादी. सक्कायवस्तू चक्षु अनित्य असल्यामुळे अनात्म आहे, जसे की घट (घडा). चक्षु प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे असल्यामुळे अनित्य आहे, जसे की घट. चक्षु उत्पत्ती इत्यादींच्या संभवतेमुळे प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे आहे, जसे की घट. ‘विगच्छति’ म्हणजे भंगाच्या उत्पत्तीने स्वभावाचा नाश झाल्यामुळे नाहीसे होते. म्हणूनच म्हटले आहे – “निरुज्झति” (निरोध पावते).

၄၂၄. ယသ္မာ ကိလေသဝဋ္ဋမူလကံ ကမ္မဝဋ္ဋံ, ကမ္မဝဋ္ဋမူလကဉ္စ ဝိပါကဝဋ္ဋံ. ကိလေသုပ္ပတ္တိ စ တဏှာဒိဂ္ဂါဟပုဗ္ဗိကာ, တသ္မာ ‘‘တိဏ္ဏံ ဝါ ဂါဟာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတု’’န္တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တဏှာပက္ခိကာ ဓမ္မာ သမုဒယသစ္စံ, စက္ခာဒယော ဒုက္ခသစ္စံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတု’’န္တိ. တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ သက္ကာယဂါမိနိပဋိပဒါယ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ဂဟဏမေဝေတ္ထ အနုပဿနာတိ အာဟ – ‘‘ဂါဟတ္တယဝသေန ပဿတီ’’တိ.

४२४. ज्याअर्थी किलेसवट्ट (क्लेशवर्त) हे कम्मवट्टाचे (कर्मवर्त) मूळ आहे, आणि कम्मवट्ट हे विपाकवट्टाचे मूळ आहे; आणि क्लेशांची उत्पत्ती तृष्णा इत्यादींच्या ग्रहणाने पूर्वगामी असते, म्हणून “तीन ग्रहणांच्या द्वारे वट्ट (संसारचक्र) दर्शविण्यासाठी” असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी तृष्णापक्षाचे धर्म हे समुदयसत्य आहेत आणि चक्षु इत्यादी दुःखसत्य आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “दोन सत्यांच्या द्वारे वट्ट दर्शविण्यासाठी”. तृष्णा, मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांचे ग्रहणच येथे समजले पाहिजे, कारण सक्कायगामी प्रतिपदेमध्ये तेच अभिप्रेत आहे. “हे माझे आहे” इत्यादी प्रकारे ग्रहण करणे म्हणजेच येथे अनुपस्सना (अनुपश्यना) आहे, म्हणून म्हटले आहे – “तीन ग्रहणांच्या द्वारे पाहतो”.

တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ပဋိပက္ခဝသေနာတိ တဏှာဒိဂ္ဂါဟပဋိပက္ခဘူတာနံ ဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာနံ ဝသေန, တာဟိ ဝါ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ပဋိပက္ခဝသေန ဝိနိဝေဌနဝသေန အနုပ္ပာဒနဝသေနာတိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုန္တိ ယောဇနာ. သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဧတ္ထ နိရောဓဓမ္မော သရူပေနေဝ ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘နိရောဓော…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ. ပဋိသေဓဝစနာနီတိ ပဋိက္ခေပဝစနာနိ.

‘तीन ग्रहणांच्या प्रतिपक्षाच्या द्वारे’ म्हणजे तृष्णा इत्यादी ग्रहणांच्या प्रतिपक्ष असणाऱ्या दुःख, अनित्य आणि अनात्म अनुपस्सनांच्या द्वारे; किंवा त्यांच्याद्वारे तीन ग्रहणांच्या प्रतिपक्ष रूपाने, विमुक्त करण्याच्या (सोडवण्याच्या) रूपाने आणि अनुत्पादनाच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) रूपाने, असा अर्थ आहे. ‘प्रतिपक्षाच्या द्वारे विवट्ट (संसारमुक्ती) दर्शविण्यासाठी’ अशी योजना आहे. ‘सक्कायनिरोधगामिनी प्रतिपदा’ यामध्ये निरोधधर्म स्वरूपानेच दर्शविला आहे, म्हणून म्हटले आहे – “निरोध...पे... दर्शविण्यासाठी”. ‘प्रतिषेधवचने’ म्हणजे प्रतिक्षेपवचने (नकारार्थी वचने).

၄၂၅. တဏှာဒီနံ အနုပါဒိယနဝစနာနိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝုတ္တာနိ တဏှာဒိဋ္ဌီနံယေဝ အဘိနန္ဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. အပ္ပဟီနတ္ထော အနုသယတ္ထောတိ [Pg.432] အာဟ – ‘‘အနုသေတီတိ အပ္ပဟီနော ဟောတီ’’တိ အရိယမဂ္ဂေန ဟိ အပ္ပဟီနော ထာမဂတော ရာဂါဒိကိလေသော အနုသယော ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဝဋ္ဋဒုက္ခကိလေသဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ စေဝ ကိလေသဒုက္ခဿ စ. သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဉှိ ကိလေသဒုက္ခဿ အန္တကရဏံ, အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ.

४२५. तृष्णा इत्यादींचे उपादान न करण्याची वचने तृष्णा आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या प्रभावानेच म्हटली आहेत, कारण तृष्णा व दृष्टी यांच्याच अभिनंदनादी रूपाने प्रवृत्तीचे अस्तित्व असते. ‘नष्ट न झालेला’ हाच अनुसयाचा अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – “अनुशयी राहतो म्हणजे नष्ट न झालेला असतो”. कारण आर्यमार्गाने नष्ट न झालेला, दृढ झालेला राग इत्यादी क्लेश हाच अनुसय (सुप्त क्लेश) होय, कारण कारण मिळाल्यास तो उत्पन्न होण्यास योग्य असतो. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते पूर्वी सांगितलेच आहे. ‘वट्टदुःख-क्लेशदुःखाचे’ म्हणजे वट्टदुःखाचे (संसारदुःखाचे) आणि क्लेशदुःखाचे. कारण सउपादिसेंस निब्बान (सउपादिशेष निर्वाण) हे क्लेशदुःखाचा अंत करणारे आहे, आणि अनुपादिसेंस निब्बान (अनुपादिशेष निर्वाण) हे वट्टदुःखाचा अंत करणारे आहे.

၄၂၆. တေသန္တိ အနုသယာနံ. ပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ပဇဟနဝသေန, အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေနာတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇံ ပဇဟိတွာတိ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇံ အပ္ပဝတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေတွာ. ကာမံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပဟာယိနီ ဝိဇ္ဇာ ဧဝ, တံ ပန ဉာဏံ အဝိဇ္ဇာယ အနဝသေသပ္ပဟာယကံ န ဟောတိ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေ ပန ဥပ္ပန္နေ အဝိဇ္ဇာယ လေသောပိ နာဝသိဿတီတိ တဒေဝ အဝိဇ္ဇာယ ပဟာယကန္တိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ.

४२६. ‘त्यांच्या’ म्हणजे अनुसयांच्या. ‘प्रतिक्षेपाच्या द्वारे’ म्हणजे प्रहाण करण्याच्या (त्याग करण्याच्या) द्वारे, अप्रवृत्त (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) करण्याच्या द्वारे, असा अर्थ आहे. ‘अविद्येचा त्याग करून’ म्हणजे अविद्येला पूर्णपणे अप्रवृत्तीच्या अवस्थेला पोहोचवून. जरी खालच्या मार्गांचे ज्ञान (हेट्ठिम मग्गञाण) देखील अविद्येचा नाश करणारी विद्याच आहे, तरी ते ज्ञान अविद्येचा पूर्णपणे नाश करणारे नसते. परंतु अग्र मार्ग ज्ञान (अग्गमग्गञाण) उत्पन्न झाल्यावर अविद्येचा लवलेशही उरत नाही, म्हणून तेच अविद्येचा पूर्ण नाश करणारे आहे, असे सांगताना म्हटले आहे – “अर्हत् मार्ग विद्येला उत्पन्न करून”.

၄၂၇. သယမေဝ တထာဂတေ အတ္တနော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဒေသေန္တေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ အနစ္ဆရိယမေတံ, အထ ကိံ အစ္ဆရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဣမ’’န္တိအာဒိ. ကထေန္တေပီတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ဣမိနာဝ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. ပတ္တာ ဧဝါတိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဧဝါတိ ယောဇနာ. ဧတမ္ပိ အနစ္ဆရိယံ, သတ္ထု သမ္မုခါ သာဝကာ သမုဒါဂမာ မဟာဘိညာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါ တထာ တထာ သပ္ပာဋိဟာရိယံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ. တေနာဟ – ‘‘မဟာဘိညပ္ပတ္တာ ဟိ တေ သာဝကာ’’တိ.

४२७. स्वतः तथागतांनी आपल्या बुद्धप्रभावाने उपदेश केला असता साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले, हे काही आश्चर्यकारक नाही; मग आश्चर्यकारक काय आहे? हे सांगताना “हे...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘सांगत असतानाही’ येथे ‘इति’ शब्द प्रकारवाचक आहे, याच प्रकारे असा अर्थ आहे. ‘प्राप्तच केले’ म्हणजे साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्तच केले, अशी योजना आहे. हे देखील आश्चर्यकारक नाही, कारण शास्त्यांच्या समोर श्रावक, जे महाभिज्ञा प्राप्त आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त आहेत, ते तशा प्रकारे प्रातिहार्ययुक्त (चमत्कारयुक्त) धर्माचा उपदेश करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – “कारण ते श्रावक महाभिज्ञा प्राप्त होते”.

မဟာမဏ္ဍပေတိ လောဟပါသာဒဿ ပုရတော ဧဝ မဟာဘိက္ခုသန္နိပါတော ဇာတောတိ တေသံ ပဟောနကဝသေန ကတေ မဟတိ သာဏိမဏ္ဍပေတိ ဝဒန္တိ. တေသုပိ ဌာနေသူတိ တေသု ယထာဝုတ္တမဟာမဏ္ဍပါဒီသု ဌာနေသု. မဟာထေရော အတ္ထီတိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဒေဝတ္ထေရဿ ဂုဏေ သုတွာ ပသန္နမာနသော မဟာထေရော, တထာပိ ဝတ္ထသမ္ပတ္တိယာ ပသီဒိတွာ ‘‘တွံ ပန နှာပေဟီ’’တိ အာဟ.

‘महामंडपात’ म्हणजे लोहप्रासादाच्या समोरच महाभिक्खूंचा संनिपात (एकत्र येणे) झाला, म्हणून त्यांच्यासाठी पुरेशा असणाऱ्या मोठ्या कापडी मंडपात (साणिमंडप) असे म्हणतात. ‘त्या ठिकाणीही’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त महामंडप इत्यादी ठिकाणी. ‘महाथेर आहेत’ हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे. देवथेरांचे गुण ऐकून प्रसन्न मनाचे झालेले महाथेर, तरीही वस्त्रसंपत्तीने प्रसन्न होऊन “तू तर स्नान घाल” असे म्हणाले.

ဟေဋ္ဌာပါသာဒေတိ စ ကလျာဏိယမဟာဝိဟာရေ ဥပေါသထာဂါရေ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ ဧကဒါ ဥပရိပါသာဒေ ဧကဒါ, ကထေသီတိ. စူဠနာဂဿ တထာ မဟတီ ပရိသာ ဒေဝတာနုဘာဝေန အဘိညာပါဒနံ အဟောသီတိ ကေစိ[Pg.433]. ထေရော ပန မဟိဒ္ဓိကော အဟောသိ, တသ္မာ တာဝ မဟတိံ ပရိသံ အဘိညာပေသီတိ အပရေ.

‘खालच्या प्रासादात’ म्हणजे कल्याणी महाविहारातील उपोसथागाराच्या कधी खालच्या प्रासादात तर कधी वरच्या प्रासादात उपदेश केला. चूलनागाच्या त्या मोठ्या परिषदेला देवतेच्या प्रभावाने अभिज्ञा प्राप्त झाली, असे काही जण म्हणतात. परंतु थेर स्वतः महाऋद्धियुक्त होते, म्हणून त्यांनी त्या मोठ्या परिषदेला अभिज्ञा प्राप्त करून दिली, असे इतर म्हणतात.

တတော တတောတိ တဿံ တဿံ ဒိသာယံ. ဧကောဝါတိ ဧကစ္စော ဧဝ, န ဗဟုသော, ကတိပယာဝ ပုထုဇ္ဇနာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

‘तेथून तेथून’ म्हणजे त्या त्या दिशेने. ‘एकच’ म्हणजे एखादाच, अनेक नाही; काही मोजकेच पृथग्जन (पुथुज्जन) होते, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखाच आहे.

ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

छछक्कसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

၇. မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. महासळायतनिकसुत्तवण्णना

၄၂၈. မဟန္တာနိ သဠာယတနာနိ အဓိကိစ္စ ပဝတ္တတ္တာ မဟာသဠာယတနိကံ, မဟန္တတာ စ တေသံ မဟန္တံ လောကသန္နိဝါသံ အဘိဗျာပေတွာ ဌိတတ္တာ အယောနိသော ဂယှမာနာနံ မဟတော အနတ္ထာယ သံဝတ္တနတော, ယောနိသော ဂယှမာနာနံ မဟတော အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တနတော စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဇောတကန္တိ ဗောဓကံ.

४२८. मोठ्या (महंत) सहा आयतनांना (सळायतन) उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे याला 'महासळायतनिक' म्हटले जाते. त्यांची 'महंतता' (महानता) ही त्यांनी संपूर्ण विशाल लोकसंवासाला (जगाला) व्यापून राहिल्यामुळे, अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) ग्रहण केल्यास मोठ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरत असल्यामुळे, आणि योनिशो (योग्य रीतीने) ग्रहण केल्यास मोठ्या अर्थासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे समजली पाहिजे. 'जोतक' म्हणजे बोधक (स्पष्ट करणारे).

၄၂၉. သိခါပ္ပတ္တာယ ဝိပဿနာယ ဇာနနမ္ပိ ယထာဘူတဇာနနမေဝ မဂ္ဂေန ဇာနနဿ အာသန္နကာရဏဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန အဇာနန္တော’’တိ. ဝုဍ္ဎိံ ဂစ္ဆန္တီတိ ပစ္စယသမောဓာနေန ဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသပါဠိယာ အပရာပရံ ပရိဝုဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံဘူတာ ပဂုဏဘာဝမာပါဒိတာ သမထဝိပဿနာဓမ္မာ ဝိယ သုဋ္ဌုတရံ ဝသီဘာဝံ ပါပိတာ ဈာနာဘိညာ ဝိယ စ ဝသီဘူတာ ဟုတွာ ဥပရူပရိ ဗြူဟေန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဝသီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. တထာ ဟိ တေ ကဒါစိ ဘဝပတ္ထနာယ အနုပ္ပာဒိတာယပိ အပ္ပဟီနဘာဝေနေဝဿာ တိဋ္ဌန္တိ. အကုသလာ ဓမ္မာဝ ယေဘုယျေန ဒဿနာယတနေန ဝိနာသဒဿနတော ပဝတ္တန္တိ ပရိဝဍ္ဎန္တိ စ. ပဉ္စဒွါရိကဒရထာတိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနသဟဂတာ အကုသလဒရထာ. ဧဝံ မနောဒွါရိကဒရထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္တာပါတိ ဒရထေဟိ ဗလဝန္တော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ နိဿယဿ စ သန္တာပနကရာ. ပရိဠာဟာတိ တတောပိ ဗလဝတရာ တေသံယေဝ ပရိဒဟနကရာ.

४२९. शिखाप्राप्त (सर्वोच्च पातळीवर पोहोचलेल्या) विपश्यनेद्वारे जाणणे हे देखील यथाभूत (तथ्यपूर्ण) जाणणेच आहे, कारण ते मार्गाद्वारे जाणण्याचे आसन्नकारण (तात्कालिक कारण) आहे; म्हणूनच म्हटले आहे – 'सविपश्यना मार्गाने न जाणणारा'. 'वृद्धीला जातात' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने भव, योनी, गती, स्थिती आणि सत्त्वावास यांच्या परंपरेने उत्तरोत्तर वृद्धीला जातात. अशा प्रकारे प्रगतीला प्राप्त झालेले, समथ-विपश्यना धर्मांप्रमाणे अत्यंत चांगल्या प्रकारे वशीभावाला (नियंत्रणाला) प्राप्त झालेले आणि ध्यान-अभिज्ञांप्रमाणे वशीभूत होऊन उत्तरोत्तर वाढतात; म्हणूनच म्हटले आहे – 'वशीभावाला जातात'. कारण ते कधी भव-प्रार्थनेसाठी उत्पन्न न झाले तरीही, अप्रहीन (नष्ट न झालेल्या) भावाने तसेच टिकून राहतात. अकुशल धर्मच बहुधा दर्शनायतनाच्या विनाशाच्या दर्शनाने प्रवृत्त होतात आणि वाढतात. 'पंचद्वारिक दरथ' म्हणजे पंचद्वारिक जवनासोबत असणारे अकुशल दरथ (क्लेश/तणाव). याचप्रमाणे मनोध्वारिक दरथ देखील समजले पाहिजेत. 'संताप' म्हणजे दरथांपेक्षा अधिक बलवान असणारे आणि संप्रयुक्त धर्मांना व त्यांच्या आश्रयाला संतापित करणारे. 'परिळाह' (दाह) म्हणजे त्याहूनही अधिक बलवान असणारे आणि त्यांचाच परिदाह (अत्यंत जळजळ) करणारे.

၄၃၀. ပဉ္စဒွါရိကသုခံ, န ကာယပ္ပသာဒသန္နိဿိတသုခမေဝ. မနောဒွါရိကသုခန္တိ မနောဒွါရိကစိတ္တသန္နိဿိတသုခံ, န ယံ ကိဉ္စိ စေတသိကသုခံ တဿ ကာယိကသုခဂ္ဂဟဏေနေဝ [Pg.434] ဂဟိတတ္တာ. ပဉ္စဒွါရိကဇဝနေန သမာပဇ္ဇနံ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဝါ နတ္ထီတိ ဣဒံ မနောဒွါရိကဇဝနေန တဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ, မဂ္ဂဿ ဝသေန ဝုတ္တံ, န ပန တပ္ပသင်္ဂသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ. ဝိညတ္တိမတ္တမ္ပိ ဇနေတုံ အသမတ္ထံ သမာပဇ္ဇနဿ ကထံ ပစ္စယော ဟောတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဘဂဝန္တာနံ ဟောတီတိ စေ? တထာပိ တဿ အာသန္နဋ္ဌာနေ ပဉ္စဒွါရိကစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘောဂဿ တသ္မိံ ကာလေ အသမ္ဘဝတော. ဧတေနေဝ ယာ ကေသဉ္စိ အရိယဓမ္မေ အကောဝိဒါနံ ဃဋသဘာဝါဒီသု ဗုဒ္ဓိတုလျကာရိတာပတ္တိစောဒနာ; သာ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ တံတံပုရိမာဘောဂဝသေန တေန တေန ပဉ္စဒွါရိကာဘိနိယတမနောဝိညာဏဿ ပရတော ပဝတ္တမာနမနောဝိညာဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသဿ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗတော. ဥပ္ပန္နမတ္တကမေဝ ဟောတီတိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနံ တာဒိသံ ကိဉ္စိ အတ္ထနိစ္ဆယကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ကေဝလံ ဥပ္ပန္နမတ္တမေဝ ဟောတိ. အယန္တိ ‘‘အာဒီနဝါနုပဿိနော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ.

४३०. पंचद्वारिक सुख म्हणजे केवळ कायप्रसादावर (शारीरिक संवेदनेवर) आश्रित असलेले सुख नव्हे. मनोध्वारिक सुख म्हणजे मनोध्वारिक चित्तावर आश्रित असलेले सुख, कोणतेही चैतसिक सुख नव्हे, कारण त्याचे कायिक सुखाच्या ग्रहणानेच ग्रहण झाले आहे. पंचद्वारिक जवनाने समापत्ती (ध्यान समाधी) किंवा वुट्ठान (समाधीतून उठणे) होत नाही; हे मनोध्वारिक जवनाद्वारे त्याची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी मार्गाच्या संदर्भात म्हटले आहे, त्यासंबंधीच्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी नव्हे. जर केवळ विज्ञाप्ती (संकेत) उत्पन्न करण्यासही असमर्थ असणारे समापत्तीचे कारण कसे होऊ शकते, परंतु बुद्ध भगवंतांच्या बाबतीत ते होते, असे म्हटले तर? तरीही, त्याच्या जवळच्या स्थानात पंचद्वारिक चित्तप्रवृत्तीचा असंभवच आहे, कारण त्या वेळी तशा प्रकारच्या पूर्व-आभोगाचा (पूर्व-विचाराचा) असंभव असतो. यामुळेच, ज्या कोणा आर्यधर्मात अकोविद (अज्ञानी) लोकांची घटस्वभाव इत्यादींमध्ये बुद्धतुल्य कार्यक्षमतेच्या प्राप्तीची शंका (चोदना) आहे; ती फेटाळली गेली आहे असे समजले पाहिजे, कारण त्या-त्या पूर्व आभोगाच्या वशाने त्या-त्या पंचद्वारिक-अभिनियत मनोविज्ञानाच्या पलीकडे प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानाद्वारे त्या-त्या अर्थामध्ये वर्ण, संस्थानादी विशेषांचा निश्चय केला जातो. 'केवळ उत्पन्न मात्रच होते' म्हणजे पंचद्वारिक जवन तशा प्रकारचा कोणताही अर्थनिश्चयाचा कार्यभाग करू शकत नाही, ते केवळ उत्पन्न मात्रच होते. 'हा' म्हणजे 'आदीनवानुपस्सी' (दोषांचे अनुदर्शन करणारा) इत्यादींद्वारे सांगितलेला आहे.

၄၃၁. ကုသလစိတ္တ…ပေ… ဘူတဿာတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသဟဂတကုသလစိတ္တဿ သမ္ပယုတ္တစေတောသုခသမင်္ဂီဘူတဿ. ပုဗ္ဗသုဒ္ဓိကာတိ မဂ္ဂုပ္ပတ္တိတော, ဝိပဿနာရမ္ဘတောပိ ဝါ ပုဗ္ဗေဝ သုဒ္ဓါ. တေနာဟ – ‘‘အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောန္တီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထကကာရာပကင်္ဂါနီတိ သီလဝိသောဓနဿ စိတ္တသမာဓာနဿ ဝိပဿနာဘိယောဂဿ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသပဟာနဿာတိ သဗ္ဗဿပိ မဂ္ဂသမ္ဘာရကိစ္စဿ ကာရာပကင်္ဂါနိ. အဋ္ဌင်္ဂိကော ဝါတိ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဝါ အဋ္ဌင်္ဂိကော, ဒုတိယဇ္ဈာနိကော ဝါ သတ္တင်္ဂိကော ဟောတိ.

४३१. ‘कुशलचित्त...पे... भूतस्य’ म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यनेने युक्त अशा कुशलचित्ताच्या संप्रयुक्त चेतोसुखाने युक्त झालेल्याचे. ‘पूर्वशुद्धिका’ म्हणजे मार्गोत्पत्तीच्या किंवा विपश्यनेच्या आरंभाच्याही पूर्वीच शुद्ध असणारी. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘आरंभापासूनच अत्यंत शुद्ध असतात’. ‘सब्बत्थककारापकांगानी’ (सर्वार्थ साधक अंग) म्हणजे शीलविशोधन, चित्तसमाधान, विपश्यनाभियोग आणि मार्गाने प्रहाण करावयाच्या क्लेशांचे प्रहाण या सर्वच मार्गसंभारकार्याचे साधक अंग होय. ‘अष्टांगिक’ म्हणजे प्रथम ध्यानाचा अष्टांगिक किंवा द्वितीय ध्यानाचा सप्तांगिक मार्ग असतो.

ဣမမေဝ သုတ္တပဒေသံ ဂဟေတွာတိ, ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံယေဝ တသ္မိံ ဌာနေ ဂဟိတတ္တာ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ပဉ္စင်္ဂိကောတိ ဝဒတိ. သောတိ တထာ ဝဒန္တော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ. အနန္တရဝစနေနေဝါတိ, ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိဝစနဿ, ‘‘ဧဝမဿာယ’’န္တိအာဒိနာ အနန္တရဝစနေန. ပဋိသေဓိတဗ္ဗောတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗော. ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ ဟိ ဣဒံ ဝစနံ အရိယမဂ္ဂဿ ပဉ္စင်္ဂိကဘာဝံ ဥဇုကမေဝ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ဧဝ အင်္ဂါနံ ဂဟဏံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရိ စာ’’တိအာဒိ. သမ္မာဝါစံ ဘာဝေတိ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂီ. တေနာဟ ‘‘မိစ္ဆာဝါစံ ပဇဟတီ’’တိ. ယသ္မိဉှိ [Pg.435] ခဏေ သမ္မာဝါစာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မိံယေဝ မိစ္ဆာဝါစာ ပဇဟီယတီတိ. သဟေဝ ဝိရတိယာ ပူရေန္တိ သမုစ္ဆေဒဝိရတိယာ ဝိနာ ဒုက္ခပရိညာဒီနံ အသမ္ဘဝတော. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါနေဝ ဝဋ္ဋန္တိ ပရိသုဒ္ဓေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿေဝ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈနတော. ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဂန္ထန္တရေနပိ သမတ္ထေတုံ, ‘‘သုဘဒ္ဒသုတ္တေပိ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနေကေသု သုတ္တသတေသု အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ မဂ္ဂေါ အာဂတော, န ပဉ္စင်္ဂိကောတိ အဓိပ္ပာယော.

‘याच सुत्तपदाला ग्रहण करून’ म्हणजे ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादींद्वारे सम्यक् दृष्टी इत्यादी पाच अंगांचेच त्या ठिकाणी ग्रहण केल्यामुळे लोकोत्तर मार्ग हा पंचांगिक आहे, असे तो म्हणतो. तसे बोलणारा तो वितंडवादी (कुतर्क करणारा) आहे. ‘लगेचच नंतरच्या वचनानेच’ म्हणजे ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादी वचनाच्या, ‘अशा प्रकारे याचा...’ इत्यादी लगेचच नंतरच्या वचनाने. ‘प्रतिषेध केला पाहिजे’ म्हणजे खंडन केले पाहिजे. कारण ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ हे वचन आर्यमार्गाच्या पंचांगिक असण्याचे थेट खंडन करते. जर असे आहे, तर ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादींद्वारे तेथे केवळ पाच अंगांचेच ग्रहण कशासाठी? यावर म्हटले आहे – ‘आणि पुढे...’ इत्यादी. आर्यमार्गाने युक्त असलेला सम्यक् वाचेची भावना करतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘मिथ्या वाचेचा त्याग करतो’. कारण ज्या क्षणी सम्यक् वाचेची भावना परिपूर्णतेला पोहोचते, त्याच क्षणी मिथ्या वाचेचा त्याग केला जातो. विरतीसह (संयमासह) पूर्ण करतात, कारण समुच्छेद-विरतीशिवाय दुःखपरिज्ञा (दुःखाचे पूर्ण ज्ञान) इत्यादी असंभव आहे. आरंभापासूनच अत्यंत शुद्ध असलेलेच प्रवृत्त होतात, कारण परिशुद्ध शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचीच भावना यशस्वी होते. वर सांगितलेल्या अर्थाचे दुसऱ्या ग्रंथाद्वारेही समर्थन करण्यासाठी, ‘सुभद्द सुत्तातही...’ इत्यादी म्हटले आहे. शेकडो सुत्तांमध्ये अष्टांगिक मार्गच आला आहे, पंचांगिक नाही, असा अभिप्राय आहे.

သမ္မာသတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ကာယာနုပဿနာဒိစတုကိစ္စသာဓိကာ ဟောတီတိ တံ စတုဗ္ဗိဓံ ကတွာ ဒဿေန္တော, ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာဝ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ အာဟ. န စတုမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တတာဝသေန. ဧသ နယော သမ္မပ္ပဓာနာဒီသုပိ. အညမညာနတိဝတ္တမာနာ ယုဂနဒ္ဓါ ယုတ္တာ ဝိယ အရိယမဂ္ဂယုဂနဒ္ဓါ အညမညံ ပဋိဗဒ္ဓါတိ ယုဂနဒ္ဓါ. တေနာဟ – ‘‘ဧကက္ခဏိကယုဂနန္ဓာ’’တိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ ဟိ သမထဝိပဿနာ ဧကက္ခဏိကာ ဟုတွာ သမဓုရံ ဝတ္တန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတေ ဟီ’’တိအာဒိ. အညသ္မိံ ခဏေ သမာပတ္တိ, အညသ္မိံ ဝိပဿနာတိ ဣဒံ တေသံ တတ္ထ တတ္ထ ကိစ္စတော အဓိကဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အညထာ. န ဟိ ပညာရဟိတာ သမာပတ္တိ, သမာဓိရဟိတာ စ ဝိပဿနာ အတ္ထိ. အရိယမဂ္ဂေ ပန ဧကက္ခဏိကာ သမဓုရတာယ ဧကရသဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဖလဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

सम्यक् स्मृती ही मार्गाच्या क्षणी कायानुपश्यना इत्यादी चारही कार्यांचे साधन करणारी असते, हे चार प्रकारे दर्शवताना म्हटले आहे – ‘मार्गसंप्रयुक्तच चार स्मृतिप्रस्थान आहेत’. चार मार्ग-संप्रयुक्ततेच्या वशाने नव्हे. हाच नियम सम्यक् प्रधान (सम्यक् व्यायाम) इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. एकमेकांचे उल्लंघन न करता, जुंपलेल्या बैलांप्रमाणे (युगनद्ध) आर्यमार्गाशी युगनद्ध होऊन एकमेकांशी बद्ध असतात, म्हणून त्यांना ‘युगनद्ध’ म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘एकक्षणिक युगनद्ध’, कारण आर्यमार्गाच्या क्षणीच समथ आणि विपश्यना एकक्षणिक होऊन समान भाराने प्रवृत्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘हेच...’ इत्यादी. ‘दुसऱ्या क्षणी समापत्ती आणि दुसऱ्या क्षणी विपश्यना’ हे त्यांच्या त्या-त्या कार्यातील अधिकतेचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे, अन्यथा नव्हे. कारण प्रज्ञारहित समापत्ती आणि समाधीरहित विपश्यना नसते. परंतु आर्यमार्गात ती एकक्षणिक, समधुरतेने (समान भाराने) एकरस भावाने असते, असा अर्थ आहे. ‘फलविमुक्ती’ म्हणजे अर्हत्त्वफलविमुक्ती. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे सहज समजण्याजोगा आहे.

မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

महासळायतनिकसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली।

၈. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. नगरविन्देय्यसुत्तवण्णना

၄၃၅. သမဝိသမံ စရန္တီတိ ကာယသမာဒိံ သမညေဝ, ကာယဝိသမာဒိံ ဝိသမညေဝ စရန္တိ ကရောန္တိ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တံ ပန သမဝိသမံ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဝိသဒိသတ္တာ န ဧကသ္မိံ ကာလေ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ – ‘‘ကာလေန သမံ ကာလေန ဝိသမ’’န္တိ. သမစရိယမ္ပိ ဟိ ဧတန္တိ ပုဗ္ဗေ သမစရိယာယ ဇောတိတတ္တာ ဝုတ္တံ.

४३५. ‘समविषम आचरण करतात’ म्हणजे काय-सम (कायेचे योग्य आचरण) इत्यादी समच, आणि काय-विषम (कायेचे अयोग्य आचरण) इत्यादी विषमच आचरण करतात, करतात, त्याचे पालन करतात. परंतु ते सम आणि विषम एकमेकांच्या विरुद्ध असल्यामुळे आणि विसदृश असल्यामुळे एकाच वेळी संभवत नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘कधी सम आणि कधी विषम’. कारण हे समचर्या (योग्य आचरण) देखील आहे, कारण पूर्वी समचर्येद्वारे हे प्रकाशित केले गेले आहे म्हणून असे म्हटले आहे.

၄၃၇. အာကရောန္တိ အဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဉာပေန္တိ ပဗောဓေန္တီတိ အာကာရာ, ဉာပကကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကေ အာကာရာတိ ကာနိ ကာရဏာနီ’’တိ. အနုဗုဒ္ဓိယောတိ [Pg.436] အနုမာနဉာဏာနိ. တဉှိ ယထာဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဒိဋ္ဌဘာဝေန အနွေတိ အနုဂစ္ဆတီတိ ‘‘အနွယာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဟရိတတိဏစမ္ပကဝနာဒိဝသေနာတိ ဟရိတကမ္ဗလာဒိသဒိသတိဏာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရိတကနကပဋာဒိသဒိဝိကသိတစမ္ပကဝနာဒိဝသေန. အာဒိသဒ္ဒေန စေတ္ထ ကီစကဝေဏုသဒ္ဒမဓုရသဖလာဖလဝသေန သဒ္ဒရသာနံ အတ္ထိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. စမ္ပကဝသေနေဝ ပန ဖဿဂန္ဓာနမ္ပိ အတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ. တေနာဟ – ‘‘ရူပါဒယော ပဉ္စ ကာမဂုဏာ အတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဣတ္ထိရူပါဒီနိ သန္ဓာယေတံ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ ဟောန္တု ရူပါဒယော အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ, သဗ္ဗေပိ စေတေ ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ ကာမဂုဏာ ဧဝါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ ဝိသဘာဂိတ္ထိဂတာ ရူပါဒယော သဝိသေသံ ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တာနိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

४३७. जे प्रकट करतात, अभिप्रेत अर्थ जाणवून देतात, प्रबोधित करतात ते ‘आकार’ (चिन्हे/लक्षणे) होत. ज्ञापक कारण (जाणून घेण्याचे कारण) असे म्हटले आहे – ‘कोणते आकार म्हणजे कोणती कारणे’. ‘अनुबुद्धी’ म्हणजे अनुमानज्ञान. कारण ते जशा प्रकारे पाहिलेल्या अर्थाचे, पाहिलेल्या भावाने अनुकरण करते, मागे जाते, म्हणून त्याला ‘अन्वय’ असे म्हणतात. ‘हरिततृण-चंपकवन इत्यादींच्या द्वारे’ म्हणजे हिरव्या घोंगडीसारख्या गवताच्या द्वारे आणि पसरलेल्या सुवर्णपटासारख्या फुललेल्या चाफ्याच्या वनाच्या द्वारे. आणि येथे ‘इत्यादी’ शब्दाने कीचक वेणूचा (बांबूचा) आवाज आणि गोड फळांच्या रसाच्या द्वारे शब्द व रसांचे अस्तित्व जाणावे. परंतु चाफ्याच्या वनाच्या द्वारेच स्पर्श आणि गंध यांचेही अस्तित्व सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘रूपादी पाच कामगुण आहेत’. ‘स्त्री-रूपादींना उद्देशून हे म्हटले आहे’ असे सांगून, रूपादी इंद्रियबद्ध असोत वा अनिंद्रियबद्ध असोत, हे सर्व क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे कामगुणच आहेत, या आक्षेपाला उद्देशून, विजातीय स्त्रीच्या शरीरातील रूपादी विशेष रूपाने क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त आहेत हे दर्शविताना ‘ती खरोखर’ (तानि हि) इत्यादी म्हटले आहे.

တတ္ထ တာနီတိ ရူပါဒီနိ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. တေန ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ, ‘‘ယသ္မာ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ ဣတ္ထိရူပါဒီနိ သန္ဓာယ ဧတံ ကထိတ’’န္တိ. ပုရိသဿ စိတ္တန္တိ ပုရိသဿ စတုဘူမကံ ကုသလစိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဂဟေတွာ အန္တောမုဋ္ဌိဂတံ ဝိယ ကတွာ. ‘‘ဟတ္ထိကာယံ ပရိယာဒိယိတွာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၆) ဟိ ဂဟဏံ ပရိယာဒါနံ နာမ, ‘‘အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၁၀၂) ခေပနံ ပရိယာဒါနံ, ဣဓ ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သုတ္တေနေဝ သာဓေတုံ, ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု န-ကာရော ပဋိသေဓတ္ထော. အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခူ အာလပတိ. အညန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဣတ္ထိရူပတော အညံ. ဧကရူပမ္ပီတိ ဧကမ္ပိ ရူပံ. သမနုပဿာမီတိ ဉာဏဿ သမနုပဿနာ အဓိပ္ပေတာ, ဟေဋ္ဌာ န-ကာရံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗညုတညာဏေန သဗ္ဗသော ဩလောကေန္တော အညံ ဧကရူပမ္ပိ န သမနုပဿာမီ’’တိ. ယံ ဧဝံ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ယံ ရူပံ ရူပဂရုကဿ ပုရိသဿ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလစိတ္တံ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ စ တိဋ္ဌတိ. ယထယိဒံ ဣတ္ထိရူပန္တိ ဣတ္ထိယာ ရူပကာယံ. ရူပသဒ္ဒေါ ခန္ဓာဒိအနေကတ္ထဝါစကော, ဣဓ ပန ဣတ္ထိယာ စတုသမုဋ္ဌာနေ ရူပါယတနေ ဝဏ္ဏဓာတုယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိ [Pg.437] ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပုရိမံ ‘‘ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဣတ္ထိရူပ’’န္တိ ဣဒံ ဩပမ္မဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပရိယာဒါနဘာဝေ နိဒဿနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

तेथे ‘ती’ (तानि) म्हणजे रूपादी. ‘हि’ (खरोखर) हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. त्याने वर सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन होते की, ‘ज्या अर्थी पुरुषाचे चित्त व्यापून (वश करून) राहतात, त्या अर्थी स्त्री-रूपादींना उद्देशून हे म्हटले आहे.’ ‘पुरुषाचे चित्त’ म्हणजे पुरुषाचे चार भूमींचे कुशल चित्त व्यापून, ग्रहण करून, जणू मुठीत घेतल्यासारखे करून. कारण ‘हत्तींच्या समूहाला वश करून (पिरियादियित्वा)’ इत्यादींमध्ये (सं. नि. १.१२६) ग्रहण करणे म्हणजे ‘परियादान’ होय, आणि ‘अनित्यसंज्ञा भावित व बहुलीकृत केली असता सर्व कामरागाचा अक्षय करते (परियादियति)’ इत्यादींमध्ये (सं. नि. ३.१०२) क्षय करणे म्हणजे ‘परियादान’ होय; येथे दोन्ही अर्थ लागू होतात. आता वर सांगितलेला अर्थ सूत्रानेच सिद्ध करण्यासाठी ‘जसे म्हटले आहे’ (यथाह) इत्यादी सांगितले आहे. तेथे ‘नाहं, भिक्खवे’ (भिक्षूंनो, मी नाही...) इत्यादींमध्ये ‘न’ हा शब्द निषेधार्थक आहे. ‘अहं’ (मी) याने भगवान स्वतःचा निर्देश करतात. ‘भिक्खवे’ (भिक्षूंनो) याने भिक्षूंना संबोधित करतात. ‘अञ्ञं’ (दुसरे) म्हणजे आता सांगायचे असलेले स्त्री-रूपाव्यतिरिक्त दुसरे. ‘एकरूपम्पि’ म्हणजे एकही रूप. ‘समनुपस्सामि’ (मी पाहत नाही) यामध्ये ज्ञानाने पाहणे अभिप्रेत आहे, खालील ‘न’ कार आणून त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. येथे हा अर्थ आहे – ‘भिक्षूंनो, मी सर्वज्ञताज्ञानाने सर्व प्रकारे पाहत असताना दुसरे एकही रूप पाहत नाही...’ ‘...जे अशा प्रकारे पुरुषाचे चित्त व्यापून राहते’ म्हणजे जे रूप, रूपाला महत्त्व देणाऱ्या पुरुषाचे सर्व कुशल चित्त प्रवृत्त न होऊ देता, व्यापून, ग्रहण करून आणि अक्षीण करून राहते. ‘जसे की हे स्त्री-रूप’ म्हणजे स्त्रीचा रूपकाय (शरीर). ‘रूप’ शब्द स्कंध इत्यादी अनेक अर्थांचा वाचक आहे, परंतु येथे तो स्त्रीच्या चतुःसमुत्थान रूपायतनातील वर्णधातूत (रंगात/रूपात) पाहिला पाहिजे. ‘भिक्षूंनो, स्त्री-रूप पुरुषाचे चित्त व्यापून राहते’ हे पूर्वीच्याच विधानाला दृढ करण्यासाठी म्हटले आहे. पूर्वीचे ‘जसे की हे, भिक्षूंनो, स्त्री-रूप’ हे उपमेच्या स्वरूपात म्हटले आहे, आणि हे व्यापून घेण्याच्या (परियादान) भावाचे उदाहरण आहे असे जाणावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

नगरविन्देय्यसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली.

၉. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. पिण्डपातपारिसुद्धिसुत्तवण्णना

၄၃၈. ဓမ္မသေနာပတိနော ပဋိသလ္လီယနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, ဥပရိ စ ပါဠိယံ, ‘‘သုညတာဝိဟာရေန ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဧတရဟိ ဗဟုလံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၃၈) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော’’တိ အာဟ.

४३८. धम्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) एकांतवासाचा (प्रतिसंलयनाचा) अभिप्राय असल्यामुळे, आणि पुढे पाळीमध्ये (मूळ पाठात), ‘भंते, मी सध्या बहुतांश वेळा शून्यताविहाराने विहार करतो’ (म. नि. ३.४३८) असे म्हटल्यामुळे, ‘प्रतिसंलयन म्हणजे फलसमापत्तीपासून’ असे म्हटले आहे.

ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ဝိသေသတော ပသန္နာနိ. ဩကာသဝသေနာတိ ဣန္ဒြိယာနံ ပတိဋ္ဌိတောကာသဝသေန. နနု တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ သဘာဝတော ဝိပ္ပသန္နာနိ ဟောန္တီတိ? သစ္စံ ဟောန္တိ. န ဟိဒံ တာဒိသံ ပသန္နတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန သန္တပဏီတသမာပတ္တိသမုဋ္ဌိတာနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတာနံ စိတ္တဇရူပါနံ ဝသေန သေသတိသန္တတိရူပါနံ သေဋ္ဌတရံ ပဏီတဘာဝါပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဖလသမာပတ္တိတောတိ သုညတာနုပဿနာဝသေန သမာပန္နဖလသမာပတ္တိတော. မဟန္တာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ပုရိသာနံ ဝိဟာရော မဟာပုရိသဝိဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓ…ပေ… ဝိဟာရော’’တိ. ဝိဟာရတော ပဋ္ဌာယာတိ ပရိက္ခိတ္တေ စ ဝိဟာရေ ပရိက္ခေပတော ပဋ္ဌာယ, အပရိက္ခိတ္တေ စ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ. ကေစိ ပန ‘‘ဝိဟာရဗ္ဘန္တရတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝဒန္တိ. ယာဝ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလာတိ ဂါမဿ အဗ္ဘန္တရိန္ဒခီလော. ဂေဟပဋိပါဋိယာစရိတွာတိ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ. ယာဝ နဂရဒွါရေန နိက္ခမနာတိ နဂရဒွါရေန ယာဝ နိက္ခမနပဒေသာ. ယာဝ ဝိဟာရာတိ ယာဝ ဝိဟာရဗ္ဘန္တရာ. ပဋိက္ကန္တမဂ္ဂေါတိ နိဝတ္တနမဂ္ဂေါ. အာရမ္မဏေ ပဋိဟညနာကာရေန ပဝတ္တမာနမ္ပိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တေ ပဋိဟနန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အာဟ – ‘‘စိတ္တေ ပဋိဟညနကိလေသဇာတ’’န္တိ. ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ အနုသိက္ခန္တေနာတိ ဧတံယေဝ ရာဂါဒိပ္ပဟာယိနိံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒိဝါ စ ရတ္တိဉ္စ အနု အနု သိက္ခန္တေန ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎေန္တေန.

‘विप्पसन्नानि’ (अतिशय प्रसन्न/निर्मळ) म्हणजे विशेष रूपाने प्रसन्न. ‘अवकाशाच्या (स्थानाच्या) योगाने’ म्हणजे इंद्रियांच्या अधिष्ठित स्थानाच्या योगाने. शंका: ती इंद्रिये स्वभावतःच प्रसन्न (निर्मळ) असतात की नाही? उत्तर: सत्य आहे, असतात. परंतु हे तशा प्रकारच्या प्रसन्नतेला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर हे शांत व प्रणीत समापत्तीमुळे उत्पन्न झालेल्या आणि उपस्थित झालेल्या चित्तज रूपांच्या द्वारे उर्वरित संतती रूपांना श्रेष्ठ व प्रणीत अवस्था प्राप्त होण्याला उद्देशून म्हटले आहे. ‘फलसमापत्तीपासून’ म्हणजे शून्यतानुपश्यनेच्या द्वारे प्राप्त झालेल्या फलसमापत्तीपासून. महान अशा बुद्ध इत्यादी पुरुषांचा विहार म्हणजे ‘महापुरुषविहार’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘बुद्ध...पे... विहार’. ‘विहारापासून’ म्हणजे कुंपण (परिक्षेप) असलेल्या विहारात कुंपणापासून सुरुवात करून, आणि कुंपण नसलेल्या विहारात कुंपण घालण्यास योग्य असलेल्या स्थानापासून सुरुवात करून. काही लोक मात्र ‘विहाराच्या आतून सुरुवात करून’ असे म्हणतात. ‘गावाच्या इंद्रखिलापर्यंत’ म्हणजे गावाच्या आतील इंद्रखिलापर्यंत (वेशीच्या खांबापर्यंत). ‘घरोघरी क्रमाने फिरून’ म्हणजे पिंडासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून. ‘नगरद्वाराने बाहेर पडेपर्यंत’ म्हणजे नगरद्वाराने बाहेर पडण्याच्या ठिकाणापर्यंत. ‘विहारापर्यंत’ म्हणजे विहाराच्या आतपर्यंत. ‘परतण्याचा मार्ग’ (पटिक्कंतमग्गो) म्हणजे निवृत्तीचा (परतण्याचा) मार्ग. आलंबनावर आदळण्याच्या (प्रतिघात करण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारे देखील, प्रतिघाशी (द्वेषाशी) संप्रयुक्त चित्ताला जणू आघात करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘चित्तामध्ये आघात करणारे क्लेश’. ‘दिवस आणि रात्र अनुशिक्षण घेणाऱ्याने’ म्हणजे याच राग इत्यादींचा नाश करणाऱ्या सम्यक प्रतिपदेचे (योग्य आचरणाचे) दिवस-रात्र अनुशिक्षण घेणाऱ्याने, उत्तरोत्तर वाढवणाऱ्याने.

၄၄၀. ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ ကာမဂုဏာတိ ဧတ္ထ ကာမဂုဏပ္ပဟာနံ နာမ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ [Pg.438] လောကေ, အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ. ဧကဘိက္ခုဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ ဧကဿေဝ ဘိက္ခုနော, ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ အာဂတာ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောန္တိ. နာနာဘိက္ခူနန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ အနေကေသံ ဘိက္ခူနံ. ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ ဝုတ္တနာနာပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ပစ္စဝေက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကထံ ပန ပစ္စဝေက္ခတီတိ အာဟ ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ’’တိအာဒိ. ဝီရိယံ ပဂ္ဂယှာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယံ အာရဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎိတွာ. မဂ္ဂါနန္တရံ အနာဂါမိဖလံ ပတွာတိ ဝစနသေသော. ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂန္တိ တသ္မိံ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဌိတော ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂတ္ထာယ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ တသ္မိံယေဝ အာသနေ န စိရေနေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဂဏှန္တော နိရောဓဓမ္မာနုပ္ပတ္တိယာ ဝိပဿနာပရိဝါသာဘာဝတော ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂပ္ပတ္တော နာမ ဟောတီတိ ကတွာ.

४४०. “माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत काय?” येथे कामगुणांचा प्रहाण (नाश) म्हणजे त्यांच्याशी संबंधित छंदरागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) प्रहाण होय. म्हणूनच म्हटले आहे – “जगात विविध प्रकारच्या सुंदर गोष्टी तशाच राहतात, परंतु धीर पुरुष त्याविषयीचा छंद (इच्छा) दूर करतात.” एका भिक्खूचे विविध प्रत्यावेक्षण म्हणजे एकाच भिक्खूचे, “माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत काय?” इत्यादी प्रकारे पाळीमध्ये आलेले विविध प्रत्यावेक्षण होय. ‘नानाभिक्खूनां’ (विविध भिक्खूंचे) म्हणजे वेगवेगळ्या अनेक भिक्खूंचे. ‘प्रत्यावेक्षण नाना’ म्हणजे वर सांगितलेले विविध प्रत्यावेक्षण होय. आता तोच संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी, “कथं” (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “पच्चवेक्खति” (प्रत्यावेक्षण करतो) असे म्हटले आहे, पण तो कसा प्रत्यावेक्षण करतो? हे सांगण्यासाठी “पहीना नु खो” (नष्ट झाले आहेत काय) इत्यादी म्हटले आहे. ‘वीरियं पग्गय्ह’ (वीर्य दृढ करून) म्हणजे चार प्रकारच्या सम्यक्प्रधानाचे वीर्य आरंभून विपश्यना वाढवून. ‘मार्गानंतर अनागामी फल प्राप्त करून’ हा उर्वरित शब्दसमूह आहे. ‘फलानंतर मार्ग’ म्हणजे त्या अनागामी मार्गावर स्थित असलेला, फलसमापत्तीतून उठून अग्र मार्गासाठी (अर्हत् मार्गासाठी) विपश्यना आरंभून, त्याच आसनावर लवकरच विपश्यनेला तीव्र करून अर्हत् मार्ग प्राप्त करत असताना, निरोधधम्माच्या अनुप्राप्तीमुळे विपश्यना-परिवासाचा अभाव असल्यामुळे तो ‘फलानंतर मार्ग प्राप्त झालेला’ असा होतो, असे मानून.

တတော ဝုဋ္ဌာယာတိ မဂ္ဂါနန္တရဖလတော ဝုဋ္ဌာယ. မဂ္ဂါနန္တရတော ဟိ ဝုဋ္ဌိတော မဂ္ဂတော ဝုဋ္ဌိတော ဝိယ ဟောတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂ’’န္တိ ဧတ္ထ ဖလံ အနန္တရံ ဧတဿာတိ ဖလာနန္တရံ. ‘‘ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂ’’န္တိ ပဒဒွယေနပိ အနာဂါမိမဂ္ဂဖလာနိ စေဝ ဝဒတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နီဝရဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဧတ္ထ, ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ နီဝရဏာ’’တိအာဒိနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေသန္တိ ဧတ္ထ ဧတေသံ နီဝရဏပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသတိပဋ္ဌာနာဒီနံ. ပဟာနာဒီနီတိ ပဟာနပရိညာဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာ. နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတီတိ တာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတာသု ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသူတိ ဧတာသု ကာမဂုဏပစ္စဝေက္ခဏာဒီသု ဒွါဒသသု ပစ္စဝေက္ခဏာသု. ဧကံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ပစ္စဝေက္ခတိ ဒွါဒသသု နယေသု ဧကေနေဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိတော. အညော ဘိက္ခု. ဧကန္တိ အညံ ပစ္စဝေက္ခတိ. အညတ္ထော ဟိ အယံ ဧကသဒ္ဒေါ ‘‘ဣတ္ထေကေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၁, ၂၇) ဝိယာတိ. နာနာဘိက္ခူနံ ပန ဧကာ ပစ္စဝေက္ခဏာ, နာနာဘိက္ခူနံ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝံ စတုက္ကပစ္စဝေက္ခဏမ္ပိ ဧတ္ထ သမ္ဘဝတိ. ဣမဿ ပန ဒွယဿ ဝသေန အဘိသမယော နတ္ထီတိ တဒုဘယံ အဋ္ဌကထာယံ န ဥဒ္ဓဋံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘ततो वुट्ठाय’ (त्यातून उठून) म्हणजे मार्गानंतरच्या फलातून उठून. कारण मार्गानंतरच्या फलातून उठलेला हा मार्गातून उठल्यासारखाच असतो, म्हणून असे म्हटले आहे. ‘फलानंतर मार्ग’ येथे ज्याच्या लगेच नंतर फल आहे ते फलानंतर होय. ‘फलानन्तरं मग्गं’ या दोन्ही पदांनी अनागामी मार्ग आणि फल या दोन्हीचा निर्देश होतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. ‘नीवरणादींमध्येही हाच नियम आहे’ येथे, “माझे पाच नीवरण नष्ट झाले आहेत काय?” इत्यादी प्रकारे योजना समजली पाहिजे. ‘एतेसं’ (यांच्या) येथे या नीवरण, पाच उपादानस्कंध, स्मृतिप्रस्थान इत्यादींच्या. ‘प्रहाणादी’ म्हणजे प्रहाण (त्याग), परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), भावना (विकास) आणि साक्षात्क्रिया (प्रत्यक्ष अनुभव). ‘विविध प्रत्यावेक्षणे होतात’ म्हणजे ती प्रत्यावेक्षणे विविध आहेत, असा अभिप्राय आहे. ‘परंतु या प्रत्यावेक्षणांमध्ये’ म्हणजे कामगुण-प्रत्यावेक्षण इत्यादी बारा प्रत्यावेक्षणांमध्ये. ‘एका प्रत्यावेक्षणाचे प्रत्यावेक्षण करतो’ कारण बारा पद्धतींपैकी एकानेच कार्यसिद्धी होते. ‘दुसरा भिक्खू’. ‘एकं’ म्हणजे दुसऱ्याचे प्रत्यावेक्षण करतो. कारण येथे ‘एक’ हा शब्द ‘इत्थेके’ इत्यादींप्रमाणे ‘दुसरा’ या अर्थाने वापरला आहे. ‘विविध भिक्खूंचे एक प्रत्यावेक्षण, विविध भिक्खूंचे विविध प्रत्यावेक्षण’ अशा प्रकारे येथे चतुष्क-प्रत्यावेक्षण देखील संभवते. परंतु या दोन्हींच्या आधारे अभिसमय (सत्यसाक्षात्कार) होत नसल्यामुळे, अट्ठकथेमध्ये त्या दोन्हीचा उल्लेख केलेला नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

पिंडपातपारिसुद्धिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

၁၀. ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. इंद्रियभावनासुत्तवर्णना

၄၅၃. ဧဝံနာမကေတိ [Pg.439] ‘‘ဂဇင်္ဂလာ’’တိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမကေ မဇ္ဈိမပဒေသဿ မရိယာဒဋ္ဌာနဘူတေ နိဂမေ. သုဝေဠု နာမ နိစလရုက္ခောတိ ဝဒန္တိ. တတော အညံ ဧဝါတိ ပန အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဧကာ ရုက္ခဇာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုသောတာနံ ယထာသကဝိသယတော နိဝါရဏံ ဒမနံ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ, တဉ္စ ခေါ သဗ္ဗသော အဒဿနေန အသဝနေနာတိ အာဟ – ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ န ပဿတိ, သောတေန သဒ္ဒံ န သုဏာတီ’’တိ. သတိ ဟိ ဒဿနေ သဝနေ စ တာနိ အဒန္တာနိ အဘာဝိတာနေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. စက္ခုသောတာနိ စ အသမ္ပတ္တဂ္ဂါဟိတာယ ဒုရက္ခိတာနီတိ ဗြာဟ္မဏော တေသံယေဝ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ပဋိက္ခိပိ. အသဒိသာယာတိ အညတိတ္ထိယသမယေဟိ အသာဓာရဏာယ. အာလယန္တိ ကထေတုကာမတာကာရန္တိ အတ္ထော.

४५३. ‘एवं नामके’ (अशा नावाच्या) म्हणजे “गजंगला” अशा स्त्रीलिंगी रूपाने नाव मिळालेल्या, मध्यमदेशाच्या सीमेवर असलेल्या नगरामध्ये (निगमामध्ये). ‘सुवेळु’ नावाचा एक स्थिर वृक्ष आहे असे म्हणतात. त्यापेक्षा वेगळाच, या अभिप्रायाने “एक वृक्षाची जात” असे म्हटले आहे. डोळे आणि कान यांना आपापल्या विषयापासून रोखणे, त्यांचे दमन करणे म्हणजे ‘इंद्रियभावना’ होय, आणि ते पूर्णपणे न पाहण्याने व न ऐकण्याने होते, म्हणून म्हटले आहे – “डोळ्याने रूप पाहत नाही, कानाने शब्द ऐकत नाही.” कारण पाहणे आणि ऐकणे चालू असताना ती (इंद्रिये) अदंत (अदमित) आणि अभावित (अविकसित) असतात, असा अभिप्राय आहे. डोळे आणि कान हे अप्राप्त विषयांचे ग्रहण करणारे असल्यामुळे असुरक्षित असतात, म्हणून ब्राह्मणाने त्यांच्या विषयग्रहणाचाच निषेध केला. ‘असदिसाय’ (अतुलनीय) म्हणजे इतर पंथांच्या (अन्यतीर्थियांच्या) सिद्धांतांपेक्षा असाधारण अशा. ‘आलयं’ म्हणजे बोलण्याची इच्छा असण्याचा भाव, असा अर्थ आहे.

၄၅၄. ဝိပဿနုပေက္ခာတိ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာဉာဏေန လက္ခဏတ္တယေ ဒိဋ္ဌေ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စဘာဝါဒိဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဝိပဿနာသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ. သာ ပန ယသ္မာ ဘာဝနာဝိသေသပ္ပတ္တိယာ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဝိပဿနာဝါရေဟိ သန္တာ စေဝ ပဏီတာ စ, ပဂေဝ စက္ခုဝိညာဏာဒိသဟဂတာဟိ ဥပေက္ခာဟိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဧသာ သန္တာ ဧသာ ပဏီတာ’’တိ. အတပ္ပိကာတိ သန္တပဏီတဘာဝနာရသဝသေန တိတ္တိံ န ဇနေတိ. တေနေဝါဟ –

४५४. ‘विपस्सनुपेक्खा’ (विपश्यनोपेक्षा) म्हणजे ज्याने विपश्यनेचा आरंभ केला आहे अशा साधकाला विपश्यनाज्ञानाने (त्रिलक्षण) तीन लक्षणे दिसली असता, संस्कारांच्या अनित्यता इत्यादींच्या विचारात मध्यस्थ (तटस्थ) राहणारी, विपश्यना नावाची उपेक्षा होय. ती उपेक्षा, भावनेच्या विशेष प्राप्तीमुळे खालच्या विपश्यना-स्तरांपेक्षा शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असते, आणि चक्षुविज्ञानादींसोबत असणाऱ्या उपेक्षांपेक्षा तर कितीतरी श्रेष्ठ असते, म्हणून म्हटले आहे – “ही शांत आहे, ही प्रणीत आहे.” ‘अतप्पिका’ म्हणजे शांत आणि प्रणीत भावनेच्या रसामुळे तृप्ती निर्माण न करणारी. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၃);

“शून्यागारात (शांत ठिकाणी) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि धर्माचे सम्यक् प्रकारे विपश्यन करणाऱ्या भिक्खूला अमानुष (अलौकिक) आनंद प्राप्त होतो.” (धम्मपद ३७३)

ဣတီတိ ဧဝံ ဝက္ခမာနာကာရေနာတိ အတ္ထော. အယံ ဘိက္ခူတိ အယံ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဘိက္ခူတိ ယောဇနာ. စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏမှီတိ စက္ခုဒွါရေ အာပါထဂတေ ရူပါရမ္မဏေ. မနာပန္တိ မနာပဘာဝေန ပဝတ္တနကံ. မဇ္ဈတ္တေ မနာပါမနာပန္တိ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ မနာပဘာဝေန အမနာပဘာဝေန စ ပဝတ္တနကံ မနာပါမနာပံ နာမာတိ. တေနာဟ (‘‘နေဝ မနာပံ န အမနာပ’’န္တိ). ဣမိနာ မနာပဘာဝေါ ဂဟိတော, ‘‘နေဝ မနာပ’’န္တိ ဣမိနာ မနာပဘာဝေါ မဇ္ဈတ္တော စ ဥဘယံ ဧကဒေသတော လဗ္ဘတီတိ, ‘‘မနာပါမနာပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အာရမ္မဏေ လဗ္ဘမာနဝိသေသဝသေန တဒါရမ္မဏဿ စိတ္တဿ ပါကတိကံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တပ္ပဋိသေဓေန အရိယဿ [Pg.440] ဝိနယေ အနုတ္တရံ ဣန္ဒြိယဘာဝနံ ဒဿေတုံ, ‘‘တဿ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ ယောဇနာ – တဿ စိတ္တံ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ အနိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ဒုဿိတုံ ဝါ မဇ္ဈတ္တေ အာရမ္မဏေ မုယှိတုံ ဝါ. အဒတွာတိ နိသေဓေတွာ. ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ ပရိဇာနနဝသေန ဉာဏေန ဂဟေတွာ ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. ဝိပဿနံ မဇ္ဈတ္တေ ဌပေတီတိ အနုက္ကမေန ဝိပဿနုပေက္ခံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ သင်္ခါရုပေက္ခံ ပါပေတွာ ဌပေတိ. စက္ခုမာတိ န ပသာဒစက္ခုနော အတ္ထိတာမတ္တဇောတနံ; အထ ခေါ တဿ အတိသယေန အတ္ထိတာဇောတနံ, ‘‘သီလဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘စက္ခုမာတိ သမ္ပန္နစက္ခု ဝိသုဒ္ဓနေတ္တော’’တိ.

‘इति’ म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारे, असा अर्थ आहे. ‘अयं भिक्खू’ म्हणजे हा विपश्यनेचा आरंभ केलेला भिक्खू, अशी योजना आहे. ‘चक्षुद्वारातील रूपाच्या आलंबनामध्ये’ म्हणजे चक्षुद्वारात समोर आलेल्या रूपाच्या आलंबनामध्ये. ‘मनाप’ म्हणजे मनाला अनुकूल (प्रिय) भावाने प्रवृत्त होणारे. ‘मध्यस्थ मनाप-अमनाप’ म्हणजे इष्ट-मध्यस्थ रूपात अनुकूल भावाने आणि प्रतिकूल भावाने प्रवृत्त होणारे ते ‘मनाप-अमनाप’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे (“नेव मनापं न अमनापं” – जे अनुकूलही नाही आणि प्रतिकूलही नाही). याने अनुकूल भाव ग्रहण केला आहे, “नेव मनापं” याने अनुकूल भाव आणि मध्यस्थ भाव हे दोन्ही एका अंशाने प्राप्त होतात, म्हणून “मनाप-अमनाप” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे आलंबनामध्ये मिळणाऱ्या विशेष भेदांमुळे त्या आलंबनाच्या चित्ताची स्वाभाविक प्रवृत्ती दाखवून, आता त्याचा निषेध करून आर्यांच्या विनयातील अनुत्तर इंद्रियभावना दाखवण्यासाठी “तस्स रज्जितुं वा” (त्याचे आसक्त होणे किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ही योजना आहे – त्याचे चित्त इष्ट आलंबनात आसक्त होणे, किंवा अनिष्ट आलंबनात द्वेष करणे, किंवा मध्यस्थ आलंबनात मोहित होणे. ‘अदत्वा’ म्हणजे रोखून (निषेध करून). ‘परिग्गहेत्वा’ म्हणजे परिज्ञानाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) रूपाने ज्ञानाने ग्रहण करून, ज्ञात-तीरण-प्रहाण परिज्ञांद्वारे पूर्णपणे जाणून घेऊन. ‘विपश्यनेला मध्यस्थ स्थितीत ठेवतो’ म्हणजे अनुक्रमाने विपश्यनोपेक्षेला उत्पन्न करून, तिला संस्कारोपेक्षेपर्यंत पोहोचवून स्थापित करतो. ‘चक्खुमा’ (चक्षुमान) म्हणजे केवळ चक्षु-प्रसादाचे अस्तित्व दर्शवणे नव्हे; तर त्याचे अतिशय श्रेष्ठ अस्तित्व दर्शवणे होय, जसे “शीलवान” इत्यादी शब्दांमध्ये असते, म्हणून म्हटले आहे – “चक्खुमा म्हणजे संपन्नचक्षु, विशुद्धनेत्र.”

၄၅၆. ဤသကံ ပေါဏေတိ မဇ္ဈေ ဥစ္စံ ဟုတွာ ဤသကံ ပေါဏေ, န အန္တန္တေန ဝင်္ကေ. တေနာဟ – ‘‘ရထီသာ ဝိယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဌိတေ’’တိ.

४५६. किंचित झुकलेले (ईसकं पोणेति) म्हणजे मध्यभागी उंच होऊन किंचित झुकलेले, अगदी टोकाला वाकलेले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रथाच्या दांड्याप्रमाणे (ईषा) उभे राहिलेले'.

၄၆၁. ပဋိကူလေတိ အမနုညေ အာရမ္မဏေ. အပ္ပဋိကူလသညီတိ န ပဋိကူလသညီ. တံ ပန အပ္ပဋိကူလသညိတံ ဒဿေတုံ, ‘‘မေတ္တာဖရဏေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဋိကူလေ အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ သတ္တသညိတေ မေတ္တာဖရဏေန ဝါ ဓာတုသော ဥပသံဟာရေန ဝါ သင်္ခါရသညိတေ ပန ဓာတုသော ဥပသံဟာရေန ဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီတိ ဟိတေသိတာယ ဓမ္မသဘာဝစိန္တနာယ စ နပ္ပဋိကူလသညီ ဟုတွာ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတိ. အပ္ပဋိကူလေ ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ သတ္တသညိတေ ကေသာဒိအသုစိကောဋ္ဌာသမတ္တမေဝါတိ အသုဘဖရဏေန ဝါတိ အသုဘတော မနသိကာရဝသေန. ဣဒံ ရူပါရူပမတ္တံ အနိစ္စံ သင်္ခတန္တိ အနိစ္စတော ဥပသံဟာရေန ဝါ. တတော ဧဝ, ‘‘ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မ’’န္တိ မနသိ ကရောန္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. သေသပဒေသူတိ, ‘‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စာ’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု သေသေသု ဒွီသု ပဒေသု. တတ္ထ ဟိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝတ္ထူနိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ယထာ သတ္တာနံ ပဌမံ ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌိတမေဝ ပစ္ဆာ ဂဟဏာကာရဝသေန အဝတ္ထန္တရေန ဝါ အပ္ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌာတိ. ယဉ္စ အပ္ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌိတမေဝ ပစ္ဆာ ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌာတိ, တဒုဘယေပိ ခီဏာသဝေါ သစေ အာကင်္ခတိ, ဝုတ္တနယေန အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ ပဋိကူလသညီ ဝါတိ.

४६१. प्रतिकूल म्हणजे अप्रिय आलंबनात (विषयात). 'अप्रतिकूलसंज्ञी' म्हणजे प्रतिकूल संज्ञा नसलेला. ती अप्रतिकूलसंज्ञा दर्शवण्यासाठी 'मैत्रीच्या प्रसाराने (मैत्ताफरणेन) किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, प्रतिकूल आणि अनिष्ट अशा सजीव (सत्त्वसंज्ञित) वस्तूमध्ये मैत्रीच्या प्रसाराने किंवा धातूंच्या विश्लेषणाने (धातुसो उपसंहार), आणि संस्कारसंज्ञित (निर्जीव) वस्तूमध्ये धातूंच्या विश्लेषणाने (योजना करावी). 'अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरतो' म्हणजे हितचिंतनाने आणि धर्माच्या स्वभावाच्या चिंतनाने प्रतिकूल संज्ञा न बाळगता, ईर्यापथाने (चालणे, उभे राहणे इत्यादी) विहरतो. अनुकूल आणि इष्ट अशा सजीव वस्तूमध्ये 'केस इत्यादी अशुद्ध भागांचा समूह मात्र आहे' अशा प्रकारे अशुभाच्या प्रसाराने किंवा अशुभाच्या मनसिकाराने (विचार करावा). 'हे केवळ रूप आणि अरूप असून अनित्य व संस्कृत (संस्कारित) आहे' अशा प्रकारे अनित्यता दर्शवून. म्हणूनच, 'हे दुःख आणि विपरिणामधर्मी (बदलणारे) आहे' असे मनात आणून प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरतो. 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे 'प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल दोन्हीमध्ये' इत्यादी आलेल्या उर्वरित दोन पदांमध्ये. कारण तेथे इष्ट आणि अनिष्ट वस्तू एकत्र घेऊन सांगितले आहे की, जसे प्राण्यांना जे आधी प्रतिकूल म्हणून भासते, तेच नंतर ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे किंवा अवस्थेच्या बदलामुळे अप्रतिकूल म्हणून भासते. आणि जे आधी अप्रतिकूल म्हणून भासते, तेच नंतर प्रतिकूल म्हणून भासते, या दोन्ही बाबतीत क्षीणास्रव (अर्हत) जर इच्छितो, तर सांगितलेल्या पद्धतीने अप्रतिकूलसंज्ञी किंवा प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरू शकतो.

တဒုဘယံ [Pg.441] အဘိနိဝဇ္ဇေတွာတိ သဘာဝတော ဘာဝနာနုဘာဝတော စ ဥပဋ္ဌိတံ အာရမ္မဏံ ပဋိကူလသဘာဝံ အပ္ပဋိကူလသဘာဝံ ဝါတိ တံ ဥဘယံ ပဟာယ အဂ္ဂဟေတွာ. သဗ္ဗသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပန, ‘‘မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရိတုကာမော ကိံ ကရောတီ’’တိ, ဝတွာ တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု…ပေ… ဒေါမနဿိတော ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိယာ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယော ဧဝ. သတောတိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သတိမာ. သမ္ပဇာနောတိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သမ္ပဇာနကာရီ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ကာရဏဝသေန စက္ခူတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ရူပဒဿနသမတ္ထေန စက္ခုဝိညာဏေန, စက္ခုနာ ဝါ ကရဏဘူတေန ရူပံ ပဿိတွာ. နေဝ သုမနော ဟောတိ ဂေဟဿိတသောမနဿပဋိက္ခေပေန နေက္ခမ္မပက္ခိကာယ ကိရိယာသောမနဿဝေဒနာယ.

'त्या दोन्हीचा त्याग करून' (तदुभयं अभिनिवज्जेत्वा) म्हणजे स्वभावाने आणि भावनेच्या प्रभावाने उपस्थित झालेले प्रतिकूल किंवा अप्रतिकूल आलंबन, त्या दोन्हीचा त्याग करून, ते ग्रहण न करता. परंतु सर्व वस्तूंमध्ये 'मध्यस्थ (तटस्थ) होऊन विहरू इच्छिणारा काय करतो?' असे विचारून, तेथील आचरणाची पद्धत दाखवताना 'इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये... पे... दुःखी (दौर्मनस्ययुक्त) होत नाही' असे म्हटले आहे. आता वर सांगितलेला अर्थ पटिसंभिदामग्ग पाळीच्या आधारे स्पष्ट करण्यासाठी 'हे म्हटले आहे...' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. 'सतो' (स्मृतिमान) म्हणजे स्मृतीच्या विपुलतेमुळे (पूर्णतेमुळे) स्मृतिमान असलेला. 'संपजानो' (संप्रजन्ययुक्त) म्हणजे प्रज्ञेच्या विपुलतेमुळे संप्रजन्यपूर्वक कार्य करणारा. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे कारणास्तव 'चक्षु' असा व्यवहार प्राप्त झालेल्या, रूप पाहण्यास समर्थ अशा चक्षुविज्ञानाने, किंवा साधनभूत डोळ्याने रूप पाहून. गृहस्थी (सांसारिक) सौमनस्याचा (आनंदाचा) त्याग करून, नैष्क्रम्य (संन्यास) पक्षातील क्रिया-सौमनस्य वेदनेमुळे तो हर्षित (सुमन) होत नाही.

ဣမေသု စာတိ ‘‘အညထာ စ ပနာနန္ဒ, အရိယဿ ဝိနယေ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၅၃), – ‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ, သေခေါ ဟောတိ ပဋိပဒေါ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၆၀); – ‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ, အရိယော ဟောတိ ဘာဝိတိန္ဒြိယော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၆၁) စ အာဂတေသု တိဝိဓေသု နယေသု. မနာပံ အမနာပံ မနာပါမနာပန္တိ ဧတ္ထ မနာပဂ္ဂဟဏေန သောမနဿယုတ္တကုသလာကုသလာနံ, အမနာပဂ္ဂဟဏေန ဒေါမနဿယုတ္တအကုသလာနံ, မနာပါမနာပဂ္ဂဟဏေန တဗ္ဗိဓုရုပေက္ခာယုတ္တာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ ပဌမနယေ ‘‘သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ, နိက္ကိလေသံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမနယေ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ သံကိလေသကိလေသဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ. ဒုတိယနယေ ပန ‘‘သော…ပေ… အဍ္ဍီယတီ’’တိအာဒိဝစနတော ‘‘ပဌမံ သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေက္ခဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ စဿ အပ္ပဟီနကိလေသဝသေန, ‘‘သံကိလေသမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတိယနယေ အရဟတော အဓိပ္ပေတတ္တာ, ‘‘တတိယံ နိက္ကိလေသမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေက္ခဝါရေ ပန ‘‘စက္ခုမာ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ ဥပမာ ဧကမေဝ အတ္ထံ ဉာပေတုံ အာဟ. တသ္မာ စက္ခုဒွါရဿ ဥပ္ပန္နေ ရာဂါဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိပဿနုပေက္ခာယ ပတိဋ္ဌာနံ အရိယာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာတိ. ပဌမနယော ဝိပဿကဝသေန အာဂတော, ဒုတိယော သေက္ခဿ ဝသေန, ပဌမဒုတိယော စ သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ မူလကမ္မဋ္ဌာနဝသေန, တတိယော ခီဏာသဝဿ အရိယဝိဟာရဝသေန [Pg.442] အာဂတော. ပဌမနယေ စ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝသေန, ဒုတိယနယေ သေက္ခဿ ဝသေန ကုသလံ ဝုတ္တံ, တတိယနယေ အသေက္ခဿ ဝသေန ကိရိယာဗျာကတံ ဝုတ္တန္တိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော.

आणि यांमध्ये म्हणजे 'हे आनंदा, आर्याच्या विनयात अनुत्तर इंद्रियभावना कशी होते' इत्यादी (म. नि. ३.४५३), 'हे आनंदा, शैक्ष (साधक) कसा प्रतिपद् (मार्गावर चालणारा) होतो' इत्यादी (म. नि. ३.४६०), आणि 'हे आनंदा, आर्य कसा भावितेंद्रिय होतो' इत्यादी (म. नि. ३.४६१) सूत्रांमध्ये आलेल्या तीन प्रकारच्या पद्धतींमध्ये. 'मनाप' (प्रिय), 'अमनाप' (अप्रिय), 'मनाप-अमनाप' (प्रियाप्रिय) यामध्ये - 'मनाप' च्या ग्रहणाने सौमनस्ययुक्त कुशल व अकुशल धर्मांचे, 'अमनाप' च्या ग्रहणाने दौर्मनस्ययुक्त अकुशल धर्मांचे, आणि 'मनाप-अमनाप' च्या ग्रहणाने तद्विरुद्ध उपेक्षा युक्त धर्मांचे ग्रहण होत असल्यामुळे, पहिल्या पद्धतीत 'संक्लेश (मळ) प्रवृत्त होतो, निष्क्लेश प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. कारण पहिल्या पद्धतीत पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) अभिप्रेत असल्यामुळे संक्लेश आणि क्लेशविप्रयुक्त (क्लेशांपासून मुक्त) दोन्ही योग्य ठरतात. दुसऱ्या पद्धतीत मात्र 'तो... पे... पीडित होतो' इत्यादी वचनामुळे 'प्रथम संक्लेश प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. आणि शैक्षाला (साधकाला) अभिप्रेत असल्यामुळे, त्याच्या नष्ट न झालेल्या क्लेशांच्या प्रभावामुळे 'संक्लेशही प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. तिसऱ्या पद्धतीत अर्हताला अभिप्रेत असल्यामुळे 'तिसरे केवळ निष्क्लेशच प्रवृत्त होते' असे म्हटले आहे. परंतु शैक्ष-वारामध्ये 'डोळस माणूस' इत्यादी उपमा एकच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी दिली आहे. म्हणून चक्षुद्वारावर उत्पन्न होणाऱ्या रागादी क्लेशांना दाबून (विक्खंभित करून) विपश्यना-उपेक्षेमध्ये प्रतिष्ठित होणे हीच 'आर्य इंद्रियभावना' होय. पहिली पद्धत विपश्यना करणाऱ्याच्या (विपस्सक) दृष्टीने आली आहे, दुसरी शैक्षाच्या दृष्टीने, पहिली आणि दुसरी शैक्ष व पृथग्जनांच्या मूळ कर्मास्थानाच्या (कम्मट्ठान) दृष्टीने, आणि तिसरी क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) आर्यविहाराच्या दृष्टीने आली आहे. पहिल्या पद्धतीत पृथग्जनाच्या दृष्टीने आणि दुसऱ्या पद्धतीत शैक्षाच्या दृष्टीने 'कुशल' सांगितले आहे, तर तिसऱ्या पद्धतीत अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) दृष्टीने 'क्रिया-अव्याकृत' सांगितले आहे, हा विशेष (फरक) समजून घ्यावा.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील

ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

इंद्रियभावना सुत्ताच्या वर्णनावरील 'लीनत्थप्पकासना' (टीका) समाप्त झाली.

နိဋ္ဌိတာ စ သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

आणि सळायतनवग्ग (षडायतन वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာ သမတ္တာ.

उपरिपण्णास-टीका समाप्त झाली.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी
1 နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो. မဇ္ဈိမနိကာယေ मज्झिमनिकायामध्ये ဥပရိပဏ္ဏာသ-ဋီကာ उपरिपण्णास-टीका ၁. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ १. देवदहवग्ग ၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ १. देवदहसुत्तवण्णना ၁. ဒိဗ္ဗန္တိ [Pg.211] ကာမဂုဏေဟိ ကီဠန္တိ, လဠန္တိ, တေသု ဝါ ဝိဟရန္တိ, ဝိဇယသမတ္ထတာယောဂေန ပစ္စတ္ထိကေ ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆန္တိ; ဣဿရိယဋ္ဌာနာဒိသက္ကာရဒါနဂ္ဂဟဏံ တံတံအတ္ထာနုသာသနဉ္စ ကရောန္တာ ဝေါဟရန္တိ, ပုညာနုဘာဝပ္ပတ္တာယ ဇုတိယာ ဇောတေန္တိ ဝါတိ ဒေဝါ ဝုစ္စန္တိ ရာဇာနော. တထာ ဟိ တေ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ ဇနံ ရဉ္ဇယန္တာ သယံ ယထာဝုတ္တေဟိ ဝိသေသေဟိ ရာဇန္တိ ဒိဗ္ဗန္တိ သောဘန္တီတိ စ, ‘‘ရာဇာနော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ နိဂမဒေသေ. သာတိ ပေါက္ခရဏီ. တန္တိ တံ, ‘‘ဒေဝဒဟ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ ပေါက္ခရဏိံ ဥပါဒါယ, တဿ အဒူရဘဝတ္တာတိ ကေစိ. သဗ္ဗံ သုခါဒိဘေဒံ ဝေဒယိတံ. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမဇာတိယံ. ကတကမ္မပစ္စယာတိ ကတဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဘာဝတော ဇာတံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ. တေန သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ ကမ္မဖလဘူတာ ဧဝ အနုဘဝိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ. အနိယမေတွာ ဝုတ္တန္တိ, ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဧဝံဝါဒိနော’’တိ ဧဝံ ဣမေ နာမာတိ အဝိသေသေတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ. နိယမေတွာတိ, ‘‘ဧဝံဝါဒိနော, ဘိက္ခဝေ, နိဂဏ္ဌာ’’တိ ဧဝံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတိ. १. कामगुणांनी क्रीडा करतात, विलास करतात किंवा त्यात विहार करतात; विजय मिळवण्याच्या सामर्थ्यामुळे शत्रूंवर विजय मिळवू इच्छितात; ऐश्वर्य, स्थान इत्यादी सत्कार देणे-घेणे आणि त्या-त्या अर्थाचे (गोष्टींचे) अनुशासन करत व्यवहार करतात, पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या तेजाने चमकतात, म्हणून राजांना 'देव' म्हटले जाते. कारण ते चार संगहवस्तूंच्या (संग्रहवस्तूंच्या) द्वारे लोकांना आनंदित करत, स्वतः वर सांगितलेल्या वैशिष्ट्यांनी सुशोभित होतात, चमकतात आणि शोभून दिसतात, म्हणून त्यांना 'राजे' (राजानो) म्हटले जाते. 'तथ' (तेथे) म्हणजे त्या निगम देशामध्ये. 'सा' (ती) म्हणजे ती पुष्करणी (तलाव). 'तं' (त्याला) म्हणजे त्या 'देवदह' नावाच्या पुष्करणीला अनुसरून, तिच्या जवळ असल्यामुळे, असे काही जण म्हणतात. सर्व सुख इत्यादी प्रकारांचे वेदन (अनुभव). 'पुब्बे' (पूर्वी) म्हणजे पूर्वजन्मात. 'कतकम्मपच्चया' (केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययाने) म्हणजे केलेल्या कर्माच्या प्रत्ययभावामुळे (हेतूमुळे) उत्पन्न झालेल्या कर्मावर अवलंबून राहून. याद्वारे सर्वच वेदना कर्माचे फळ म्हणूनच अनुभवायच्या असतात, असे दर्शविले आहे. म्हणूनच 'इमिना' (याने) इत्यादी म्हटले आहे. 'अनियमित्व वृत्तं' (अनिश्चितपणे किंवा सामान्यपणे म्हटले आहे) म्हणजे 'भिक्खूहो, काही श्रमण-ब्राह्मण असे प्रतिपादन करणारे आहेत' अशा प्रकारे विशिष्ट नाव न घेता सामान्यपणे सांगितलेला अर्थ होय. 'नियमित्व' (निश्चित करून किंवा विशेष करून) म्हणजे 'भिक्खूहो, निगण्ठ (निर्ग्रंथ) असे प्रतिपादन करणारे आहेत' अशा प्रकारे विशेष करून दर्शविले आहे. ကလိသာသနန္တိ ပရာဇယံ. ကလီတိ ဟိ အနတ္ထော ဝုစ္စတိ, ကလီတိ သသတိ ဝိပ္ဖရတီတိ ကလိသာသနံ, ပရာဇယော. ကလီတိ ဝါ ကောဓမာနာဒိကိလေသဇာတိ, တာယ ပန အယုတ္တဝါဒိတာ ကလိသာသနံ. တံ အာရောပေတုကာမော ဝိဘာဝေတုကာမော[Pg.212]. ယေ ကမ္မံ ကတံ အကတံ ဝါတိ န ဇာနန္တိ, တေ ကထံ တံ ဧဒိသန္တိ ဇာနိဿန္တိ. ယေ စ ကမ္မံ ပဘေဒတော န ဇာနန္တိ, တေ ကထံ တဿ ဝိပါကံ ဇာနိဿန္တိ; ဝိပါကပရိယောသိတဘာဝံ ဇာနိဿန္တိ, ယေ စ ပါပဿ ကမ္မဿ ပဋိပက္ခမေဝ န ဇာနန္တိ; တေ ကထံ တဿ ပဟာနံ ကုသလကမ္မဿ စ သမ္ပာဒနဝိဓိံ ဇာနိဿန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဥတ္တရိ ပုစ္ဆာယပိ ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ. 'कलिशासन' म्हणजे पराजय. कारण 'कली' म्हणजे अनर्थ (नुकसान) म्हटले जाते; 'कली' म्हणजे जो पसरतो, व्यापतो, म्हणून 'कलिशासन' म्हणजे पराजय. किंवा 'कली' म्हणजे क्रोध, मान इत्यादी क्लेशांचा समूह होय, आणि त्या क्लेशांमुळे अयोग्य बोलणे म्हणजे 'कलिशासन' होय. त्यावर आरोप करण्याची किंवा ते स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारा. जे कर्म केले गेले आहे की नाही, हेच जाणत नाहीत, ते अशा कर्माला कसे जाणणार? आणि जे कर्माचे वर्गीकरण (प्रभेद) जाणत नाहीत, ते त्याच्या विपाकाला (फळाला) कसे जाणणार? विपाकाच्या समाप्तीची अवस्था कशी जाणणार? आणि जे पाप कर्माच्या प्रतिपक्षाला (विरोधी गोष्टीला) जाणत नाहीत, ते त्याचा प्रहाण (त्याग) आणि कुशल कर्माच्या संपादनाची पद्धत कशी जाणणार? हा अर्थ दर्शविताना, 'पुढील प्रश्नांमध्येही हाच नियम लागू होतो' असे म्हटले आहे. ၂. ကိဉ္စာပိ စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓေပိ, (မ. နိ. ၁.၁၈၀) ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိ ဣမိနာ တေသံ နိဂဏ္ဌာနံ အဇာနနဘာဝေါ ဧဝ ဥဇုကံ ပကာသိတော ဟေဋ္ဌာ ဒေသနာယ တထာ ပဝတ္တတ္တာ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၈၀) ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝံ သန္တေတိ တုမှာကံ ဧဝံ အဇာနနဘာဝေ သတီ’’တိ, တထာပိ တတ္ထ ဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗဒ္ဓေါ ဧဝမတ္ထော ဝုစ္စမာနော ယုဇ္ဇတိ, န အညထာတိ ဒဿေတုံ ဣဓ, ‘‘မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝစနေ သစ္စေ သန္တေတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တကဿ ဌာနဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ပဉ္စပရိမာဏဿ ကာရဏဿ. २. जरी 'चूळदुक्खक्खन्ध सुत्ता'मध्ये (म. नि. १.१८०) 'असे असताना' (एवं सन्ते) या शब्दाने त्या निगण्ठांचे अज्ञानच थेट प्रकट केले आहे, कारण खालील उपदेशात तसेच घडले आहे. कारण अट्ठकथेमध्ये (म. नि. अट्ठ. १.१८०) म्हटले आहे – 'असे असताना म्हणजे तुमच्या अशा अज्ञानतेच्या स्थितीत.' तरीही, तेथे पुढील उपदेशाशी संबंधित असलेला असा अर्थ सांगणेच योग्य ठरते, अन्यथा नाही, हे दर्शविण्यासाठी येथे 'महानिगण्ठाचे (महावीर) वचन सत्य असताना असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'एत्तकस्स ठाणस्स' (एवढ्या स्थानाचे) म्हणजे वर सांगितलेल्या पाच परिमाणांच्या कारणाचे. ၃. အနေကဝါရံ ဝိသရဉ္ဇနံ ဣဓ ဂါဠှာပလေပနံ, န သာဋကဿ ဝိယ လိတ္တတာတိ အာဟ – ‘‘ဗဟလူပ…ပေ… လိတ္တေန ဝိယာ’’တိ. ဝုတ္တမေဝ, န ပုန ဝတ္တဗ္ဗံ, တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ३. येथे अनेक वेळा विष लावणे म्हणजे दाट लेप लावणे होय, वस्त्राला लावलेल्या लेपासारखे नाही, म्हणून 'बहलूप...पे... लित्तेन विया' (दाट लेप लावल्याप्रमाणे) असे म्हटले आहे. हे आधीच सांगितले आहे, पुन्हा सांगण्याची गरज नाही; तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घ्यावे, असा अभिप्राय आहे. ဣမေသံ နိဂဏ္ဌာနံ တာဒိသဿ တေသံ အဘာဝတော, ‘‘ဇာနနကာလော သိယာ’’တိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝဒတိ. တေန ဧဝံ ဇာနိတုံ တေဟိ သက္ကာ သိယာ, တေသဉ္စ ဒဿနံ သစ္စံ သိယာ. ယသ္မာ တေသံ ဒဿနံ အသစ္စံ, တသ္မာ တေ န ဇာနိံသူတိ ဒဿေတိ. စတူသု ကာလေသူတိ ဝဏမုခဿ ပရိကန္တနကာလော, သလ္လဿ ဧသနကာလော, အဗ္ဗုဟနကာလော, ဝဏမုခေ အဂဒင်္ဂါရဩဒဟနကာလောတိ ဣမေသု စတူသု ကာလေသု. သုဒ္ဓန္တေတိ သုဒ္ဓကောဋ္ဌာသေ, ဒုက္ခဿ အနဝသေသတော နိဇ္ဇီရဏဋ္ဌေန နိဒ္ဒုက္ခဘာဝေတိ အတ္ထော. ဧကာယ ဥပမာယာတိ, ‘‘သလ္လေန ဝိဒ္ဓဿ ဟိ ဝိဒ္ဓကာလေ ဝေဒနာယ ပါကဋကာလော ဝိယာ’’တိ ဣမာယ ဧကာယ ဥပမာယ. တယော အတ္ထာတိ ပုဗ္ဗေ အဟုဝမှာ ဝါ နော ဝါ, ပါပကမ္မံ အကရိမှာ ဝါ နော ဝါ, ဧဝရူပံ ဝါ ပါပကမ္မံ အကရိမှာတိ ဣမေ တယော အတ္ထာ. စတူဟိ ဥပမာဟီတိ ဝဏမုခပရိကန္တနာဒီဟိ စတူဟိ ဥပမာဟိ. ဧကော အတ္ထောတိ, ‘‘ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ နိဇ္ဇိဏ္ဏ’’န္တိအာဒိနာ [Pg.213] ဝုတ္တော ဧကော အတ္ထော. သော ဟိ ဒုက္ခနိဇ္ဇီရဏဘာဝသာမညာ ဧကော အတ္ထောတိ ဝုတ္တော. या निगण्ठांमध्ये तशा प्रकारचा (ज्ञानाचा) अभाव असल्यामुळे, 'जाणण्याचा काळ असावा' असे कल्पनेच्या आधारे म्हटले आहे. त्यामुळे त्यांना असे जाणणे शक्य झाले असते आणि त्यांचे दर्शन (दृष्टी) सत्य ठरले असते. ज्याअर्थी त्यांचे दर्शन असत्य आहे, त्याअर्थी त्यांनी ते जाणले नाही, असे दर्शविले आहे. 'चतुसु कालेसु' (चार काळात) म्हणजे जखमेचे तोंड कापण्याचा काळ, बाण शोधण्याचा काळ, बाण उपसून काढण्याचा काळ आणि जखमेच्या तोंडावर औषधी निखारे ठेवण्याचा काळ, या चार काळात. 'सुद्धन्ते' (शुद्ध अंशात) म्हणजे शुद्ध भागात, दुःखाचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे दुःखमुक्त अवस्था, असा अर्थ आहे. 'एकाय उपमाय' (एका उपमेने) म्हणजे 'बाणाने विद्ध झालेल्या व्यक्तीला बाण लागण्याच्या वेळी होणाऱ्या वेदनेचा स्पष्ट काळ जसा असतो, त्याप्रमाणे' या एका उपमेने. 'तयो अत्था' (तीन अर्थ) म्हणजे आम्ही पूर्वी होतो की नव्हतो, आम्ही पापकर्म केले की नाही, किंवा आम्ही अशा प्रकारचे पापकर्म केले, हे तीन अर्थ होत. 'चतूहि उपमाहि' (चार उपमांनी) म्हणजे जखमेचे तोंड कापण्यासारख्या चार उपमांनी. 'एको अत्थो' (एक अर्थ) म्हणजे 'एवढ्या दुःखाचा क्षय झाला आहे' इत्यादी प्रकारे सांगितलेला एक अर्थ होय. कारण दुःखाच्या क्षयाच्या सामान्य अवस्थेमुळे त्याला एक अर्थ म्हटले आहे. ၄. ဣမေ ပန နိဂဏ္ဌာ. အာသင်္ကာယ ဝိဒ္ဓေါသ္မီတိ သညံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ပစ္စာဟရိတုန္တိ ပစ္စာဝတ္တိတုံ, ပရိဟရိတုန္တိ အတ္ထော. ४. पण हे निगण्ठ. शंकेने 'मी विद्ध झालो आहे' अशी संज्ञा (समजूत) निर्माण करून. 'पच्चाहरितुं' म्हणजे मागे फिरणे, टाळणे (परिहार करणे) असा अर्थ आहे. ၅. အတီတဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနန္တိ, ‘‘အတ္ထိ ခေါ, ဘော, နိဂဏ္ဌာ ပုဗ္ဗေ ပါပကမ္မံ ကတ’’န္တိ ဧဝံ အတီတံသံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ မဟာနိဂဏ္ဌဿ ဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနံ. ဘူတတ္တာတိ ယထာဘူတတ္တာ ကိံ အဝိပရီတမေဝ အတ္ထံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တာတိ ပုစ္ဆတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. သဟ ဓမ္မေနာတိ သဟဓမ္မော, သော ဧဝ သဟဓမ္မိကော ယထာ ‘‘ဝေနယိကော’’တိ (အ. နိ. ၈.၁၁; ပါရာ. ၈). ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ – ‘‘သဟေတုကံ သကာရဏ’’န္တိ. ပဋိဟရတိ ပဋိဝတ္တေတီတိ ပဋိဟာရော, ဝါဒေါ ဧဝ ပဋိဟာရော ဝါဒပဋိဟာရော; တံ, ဥတ္တရန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ပစ္စာဂမနကဝါဒ’’န္တိ, စောဒနံ ပရိဝတ္တေတွာ ပဋိပါကတိကကရဏန္တိ အတ္ထော. တေသန္တိ ဣဒံ အာဝုတ္တိဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ, ‘‘တေသံ သဒ္ဓါဆေဒကဝါဒံ နာမ တေသံ ဒဿေတီ’’တိ. ५. 'अतीतवादं सद्दहन्तानं' (भूतकाळातील वादावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांचे) म्हणजे 'हे निगण्ठहो, पूर्वी खरोखरच पापकर्म केले गेले होते' अशा प्रकारे भूतकाळाला अनुसरून सुरू झालेल्या महानिगण्ठाच्या वादावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांचे. 'भूतत्ता' (यथाभूततेमुळे) म्हणजे यथाभूततेमुळे काय यथार्थ अर्थालाच आलंबन (विषय) करून प्रवृत्त झाले आहे का? असा प्रश्न विचारला आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'सह धम्मेन' म्हणजे सहधर्म, तोच सहधार्मिक होय, जसे 'वेनयिको' (विनय पाळणारा). येथे 'धम्मो' या शब्दाने कारण अभिप्रेत आहे, म्हणून 'सहेतुक, सकारण' असे म्हटले आहे. जो खंडन करतो, मागे फिरवतो तो 'पडिहार' (प्रतिहार) होय; वाद हाच प्रतिहार म्हणजे 'वादप्रतिहार' होय; त्याचा अर्थ 'उत्तर' असा आहे. म्हणूनच 'पच्चागमनकवाद' (प्रत्यागमन वाद) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ आक्षेपाला मागे फिरवून पूर्वस्थितीवर आणणे असा आहे. 'तेसं' (त्यांचे) हे आवृत्तीच्या स्वरूपात घ्यावे, 'त्यांच्या श्रद्धेचा छेद करणारा वाद त्यांना दर्शवितो' असा याचा अर्थ आहे. ၆. အဝိဇ္ဇာ အညာဏာ သမ္မောဟာတိ ပရိယာယဝစနမေတံ. အဝိဇ္ဇာတိ ဝါ အဝိဇ္ဇာယ ကရဏဘူတာယ. အညာဏေနာတိ အဇာနနေန. သမ္မောဟေနာတိ သမ္မုယှနေန မဟာမုဠှတာယ. သာမံယေဝ ဩပက္ကမိကာ ဧတရဟိ အတ္တနော ဥပက္ကမဟေတု ဒုက္ခဝေဒနံ ဝေဒိယမာနံ – ‘‘ယံကိဉ္စာယံ…ပေ… ပုဗ္ဗေကတဟေတူ’’တိ ဝိပရီတတော သဒ္ဒဟထ. ပုဗ္ဗေကတဟေတုဝါဒသညိတံ ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟံ ဂဏှထ. ६. 'अविज्जा' (अविद्या), 'अञ्ञाणा' (अज्ञान), 'सम्मोहा' (संमोह) हे समानार्थी शब्द आहेत. किंवा 'अविज्जा' म्हणजे अविद्या कारणीभूत असल्यामुळे. 'अञ्ञाणेन' म्हणजे अज्ञानाने (न जाणण्याने). 'सम्मोहेन' म्हणजे संमोहाने, अत्यंत मूढतेमुळे. स्वतःच उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) सध्या स्वतःच्या प्रयत्नांच्या हेतूने दुःखद वेदना अनुभवत असताना – 'जे काही हे...पे... पूर्वकृत कर्माच्या हेतूने आहे' असे तुम्ही विपरीतपणे (चुकीचे) मानता. 'पूर्वकृत-हेतू-वाद' नावाचे हे विपरीत ग्रहण (भ्रम) तुम्ही स्वीकारता. ၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော, တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဖလံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ. တေနာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒါယက’’န္တိ. ပယောဂေနာတိ ကာယိကေန ပယောဂေန ဝါ ဝါစသိကေန ဝါ ပယောဂေန. ပဓာနေနာတိ ပဒဟနေန စေတသိကေန ဥဿာဟနေန. အာသန္နေ ဘဝန္တရေ ဝိပါစေတုံ န သက္ကာ, ပဂေဝ ဒူရေတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒုတိယေ ဝါ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ’’တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗတ္တကဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနီယံ. သာ ပန ဝိပါကဝေဒနာဘာဝတော ဧကန္တတော ဣဋ္ဌာရမ္မဏာ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဝိပါကဒါယက’’န္တိ. ဝိပရီတန္တိ [Pg.214] အနိဋ္ဌာရမ္မဏဝိပါကဒါယကံ. နိပ္ဖန္နေတိ သဒ္ဓိံ အညေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တေ. သမ္ပရာယဝေဒနီယဿာတိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ အပရာပရိယဝေဒနီယဿ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ကာမံ ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယမေဝ ဝုစ္စတိ, တထာပိ အတ္ထေတ္ထ အတိသယော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝိသေသဘာဝတော ပရိပက္ကဝေဒနီယဿာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အယမေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ဒိဝသေ ကတံ, တတော သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ. ७. "दिट्ठधम्म" (दृष्टधर्म) म्हणजे प्रत्यक्ष असलेला; त्यात जे फळ अनुभवायचे असते त्याला "दिट्ठधम्मवेदनीय" (याच जन्मात अनुभवायचे कर्मफळ) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "याच आत्मभावात (जन्मात) विपाक देणारे." "पायोगेना" (प्रयोगाने) म्हणजे कायिक प्रयोगाने (शारीरिक कृतीने) किंवा वाचिक प्रयोगाने (वाणीच्या कृतीने). "पधानेna" (प्रधानाने/प्रयत्नाने) म्हणजे मानसिक उत्साहाने केलेल्या प्रयत्नाने. जवळच्या पुढील जन्मात विपाक देण्यास असमर्थ असताना, दूरच्या जन्मात तर काय देणार, हे दर्शवण्यासाठी "दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या आत्मभावात (जन्मात)" असे म्हटले आहे. उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे सुखद वेदनेसाठी जे हितकारक असते, ते "सुखवेदनीय" होय. परंतु, ती विपाक-वेदना असल्यामुळे पूर्णपणे इष्ट (अनुकूल) आलंबनच असते, म्हणून "इष्टालंबन-विपाकदायक" असे म्हटले आहे. "विपरीत" म्हणजे अनिष्ट (प्रतिकूल) आलंबन-विपाकदायक. "निष्पन्न" म्हणजे इतर कर्मासोबत उत्पन्न झालेले. "सम्परायवेदनीय" म्हणजे "उपपज्जवेदनीय" (पुढील जन्मात अनुभवायचे) आणि "अपरापरियवेदनीय" (त्यानंतरच्या जन्मात अनुभवायचे). असे असले तरी, जरी "परिपक्कवेदनीय" हे "दिट्ठधम्मवेदनीय" यालाच म्हटले जात असले, तरीही येथे दिट्ठधम्माच्या विशेष स्वरूपामुळे परिपक्कवेदनीयाची अतिशयता (तीव्रता) दर्शवण्यासाठी "हा येथे..." इत्यादी म्हटले आहे. ज्या दिवशी (कर्म) केले, त्यापासून सात दिवसांच्या आत. တတြာတိ တသ္မိံ ပရိပက္ကဝေဒနီယကမ္မဿ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ဝိပါကဒါနေ. ဧကဝါရံ ကသိတွာ နိသီဒိ ဆာတဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ. အာဂစ္ဆန္တီ အာဟ – ‘‘ဥဿူရေ ဘတ္တံ အာဟရီယိတ္ထာ’’တိ ဒေါမနဿံ အနုပ္ပာဒေတွာ ယထာ ကတပုညံ အနုမောဒတိ. ဝိဇ္ဇောတမာနံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣဒမ္ပိ တပ္ပကာရော, မမ စိတ္တဝိကပ္ပမတ္တံ, ဥဒါဟု သုဝဏ္ဏမေဝါ’’တိ ဝီမံသန္တော ယဋ္ဌိယာ ပဟရိတွာ. "तत्र" (तेथे) म्हणजे त्या परिपक्ववेदनीय कर्माचे सात दिवसांच्या आत विपाक (फळ) देण्यामध्ये. एकदा नांगरणी करून तो भुकेने व्याकुळ होऊन बसला. (ती) येत असताना म्हणाली – "उशिरा अन्न आणले गेले," असे म्हणून मनात कोणताही खेद (दौर्मनस्य) उत्पन्न न करता, केलेल्या पुण्याचे अनुमोदन करते. ते चमकताना पाहून, "हे काय खरोखर तसेच आहे, की केवळ माझ्या मनाचा भ्रम आहे, की प्रत्यक्ष सोनेच आहे?" अशी परीक्षा करत त्याने काठीने प्रहार केला. ဝါဠယက္ခသဉ္စရဏတ္တာ ရာဇဂဟူပစာရဿ နဂရေ သဟဿဘဏ္ဍိကံ စာရေသုံ. ဥပ္ပန္နရာဂေါ စူဠာယ ဍံသိ. ရညော အာစိက္ခိတွာတိ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာစိက္ခိတွာ. မလ္လိကာယ ဝတ္ထု ဓမ္မပဒဝတ္ထုမှိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.မလ္လိကာဒေဝီဝတ္ထု) အာဂတေန နယေန ကထေတဗ္ဗံ. हिंस्र यक्षांच्या वावरामुळे राजगृहाच्या उपनगरात हजार (मुद्रांची) पोटली फिरवली गेली (घोषणा केली गेली). राग (आसक्ती) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याने शिखेवर (केसांच्या अंबाड्यावर) दंश केला. "राज्ञो आचिक्खित्वा" (राजाला सांगून) म्हणजे ती हकीकत राजाला सांगून. मल्लिकाची कथा धम्मपद-अट्ठकथेतील (ध. प. अ. २. मल्लिकादेवीवत्थु) आलेल्या पद्धतीने सांगावी. မရဏသန္တိကေပိ ကတံ, ပဂေဝ တတော ပုရေတရံ အတီတတ္တဘာဝေသု စ ကတံ. ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကောတိ ဝုတ္တော အဝဿံဘာဝိဘာဝတော. သမ္ပရာယဝေဒနီယမေဝ ဘဝန္တရေ ဝိပါကဒါယကဘာဝတော. ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဂုဏောတွေဝ ဝုတ္တော, န ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိတဝိပါကောတိ ဝိမုတ္တိဘာဝတော. ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပရိပက္ကဝေဒနီယလက္ခဏာနတိဝတ္တနတော. သဗ္ဗလဟုံ ဖလဒါယိကာတိ ဧတေန ဖလုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယောဂေန ကမ္မဿ ပရိပက္ကဝေဒနီယတာတိ ဒဿေတိ. मरणसमयी केलेले (कर्म), आणि त्यापूर्वी किंवा भूतकाळातील इतर जन्मांमध्ये केलेले (कर्म) तर काय सांगावे! येथे "उत्पन्न झालेला विपाक" असे म्हटले आहे, कारण त्याचे घडणे अपरिहार्य (निश्चित) असते. पुढील जन्मात विपाक देण्याच्या स्वभावामुळे ते "सम्परायवेदनीय"च आहे. येथे केवळ "उत्पन्न झालेला गुण" असे म्हटले आहे, "उत्पन्न झालेला विपाक" असे नाही, कारण ते विमुक्तीच्या (मुक्तीच्या) अवस्थेमुळे आहे. खाली सांगितलेल्या परिपक्ववेदनीयाच्या लक्षणांचे उल्लंघन न केल्यामुळे याला "परिपक्ववेदनीय" समजावे. "अतिशय वेगाने फळ देणारे" यावरून फळ उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याशी जोडलेले असल्यामुळे कर्माची "परिपक्ववेदनीयता" दर्शवली जाते. စတုပ္ပဉ္စက္ခန္ဓဖလတာယ သညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ ဗဟုဝေဒနီယန္တိ ဝုတ္တံ. ဧကခန္ဓဖလတ္တာ အသညာဘဝူပဂံ ကမ္မံ အပ္ပဝေဒနီယံ. ကေစိ ပန, ‘‘အရူပါဝစရကမ္မံ ဗဟုကာလံ ဝေဒိတဗ္ဗဖလတ္တာ ဗဟုဝေဒနီယံ, ဣတရံ အပ္ပဝေဒနီယံ. ရူပါရူပါဝစရကမ္မံ ဝါ ဗဟုဝေဒနီယံ, ပရိတ္တကမ္မံ အပ္ပဝေဒနီယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. သဝိပါကံ ကမ္မန္တိ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထံ, န အာရဒ္ဓဝိပါကမေဝ. အဝိပါကံ ကမ္မန္တိ ပစ္စယဝေကလ္လေန ဝိပစ္စိတုံ အသမတ္ထံ အဟောသိကမ္မာဒိဘေဒံ. चार किंवा पाच स्कंधांचे फळ देणारे असल्यामुळे, संज्ञी-भवात (सज्ञान अस्तित्वात) नेणारे कर्म "बहुवेदनीय" (अधिक अनुभव देणारे) म्हटले आहे. एकाच स्कंधाचे फळ देणारे असल्यामुळे, असंज्ञी-भवात (असंज्ञी अस्तित्वात) नेणारे कर्म "अल्पवेदनीय" (कमी अनुभव देणारे) आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "अरूपावचर कर्म दीर्घकाळ अनुभवायचे फळ देणारे असल्यामुळे बहुवेदनीय आहे आणि इतर कर्म अल्पवेदनीय आहे. किंवा रूपावचर व अरूपावचर कर्म बहुवेदनीय आहे आणि परीत्त (लहान/कामावचर) कर्म अल्पवेदनीय आहे." "सविपाक कर्म" म्हणजे इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ असणारे कर्म, केवळ विपाक देण्यास सुरुवात झालेलेच नव्हे. "अविपाक कर्म" म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक देण्यास असमर्थ असणारे, जसे की "अहोसिकर्म" (फळ न देणारे कर्म) इत्यादी भेद असलेले. ၈. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒီနန္တိ [Pg.215] ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒီနံ ဒသန္နံ ကမ္မာနံ ဥပက္ကမေန ကမ္မာနံ အညာထာဘာဝဿ အနာပါဒနီယတ္တာ ယထာသဘာဝေနေဝ ကမ္မာနိ တိဋ္ဌန္တိ. တတ္ထ နိဂဏ္ဌာနံ ဥပက္ကမော နိပ္ပယောဇနောတိ အာဟ ‘‘အဖလော’’တိ. နိဂဏ္ဌာနံ ပဒဟနဿ မိစ္ဆာဝါယာမဿ နိပ္ဖလဘာဝပ္ပဝေဒနော ပဓာနစ္ဆေဒကဝါဒေါ. ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေဟီတိ ယေဟိ ကာရဏေဟိ နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒေသု ဒေါသံ ဒဿေန္တိ. တေဟိ ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေဟိ. န ဟိ လက္ခဏယုတ္တေန ဟေတုနာ ဝိနာ ပရဝါဒေသု ဒေါသံ ဒဿေတုံ သက္ကာ. တေနာဟ ‘‘သကာရဏာ ဟုတွာ’’တိ. နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒါ စ အနုဝါဒါ စာတိ နိဂဏ္ဌေဟိ ဝုစ္စမာနာ သကသကသမယပ္ပဝေဒိကာ ဝါဒါစေဝ သာဝကေဟိ ဝုစ္စမာနာ တေသံ အနုဝါဒါ စ. ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ကာရဏံ အာဂစ္ဆန္တီတိ, ‘‘အယမေတ္ထ ဒေါသော’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ဝိညူဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဂရဟာရဟံ ကာရဏံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တဿတ္ထောတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော, ‘‘ဝုတ္တနယေန ပရေဟိ ဝုတ္တေန ကာရဏေန သကာရဏာ ဟုတွာ ဒေါသဒဿနဝသေန နိဂဏ္ဌာနံ ဝါဒါ အနုပ္ပတ္တာ, တတော ဧဝ တံ ဝါဒံ အပ္ပသာဒနီယဘာဝဒဿနေန သောသေန္တာ ဟေတုသမ္ပတ္တိဝေါဟာရသုက္ခနေန မိလာပေန္တာ ဒုက္ကဋကမ္မကာရိနောတိအာဒယော ဒသ ဂါရယှာပဒေသာ ဥပဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ८. "दिट्ठधम्मवेदनीय" इत्यादी म्हणजे दिट्ठधम्मवेदनीय इत्यादी दहा प्रकारच्या कर्मांमध्ये कोणत्याही उपक्रमाने (प्रयत्नाने) कर्माचा अन्यथाभाव (बदल) घडवून आणणे अशक्य असल्यामुळे, कर्मे आपापल्या स्वभावानुसारच राहतात. त्यामध्ये निगंठांचा (निर्ग्रंथांचा/जैन मुनींचा) उपक्रम निरर्थक आहे, म्हणून "अफल" (निष्फळ) असे म्हटले आहे. निगंठांच्या तपश्चर्येचा आणि मिथ्या व्यायामाचा (चुकीच्या प्रयत्नाचा) निष्फळपणा जाहीर करणे हाच "प्रधानच्छेदकवाद" (प्रयत्न व्यर्थ ठरवणारा वाद) होय. "इतरांनी सांगितलेल्या कारणांनी" म्हणजे ज्या कारणांनी निगंठांच्या वादांमधील दोष दाखवले जातात, त्या इतरांनी सांगितलेल्या कारणांनी. कारण लक्षणांनी युक्त अशा हेतूशिवाय दुसऱ्यांच्या वादांमधील दोष दाखवणे शक्य नसते. म्हणूनच "सकारण होऊन" असे म्हटले आहे. "निगंठांचे वाद आणि अनुवादा" म्हणजे निगंठांद्वारे आपापल्या सिद्धांतांचे प्रतिपादन करणारे वाद आणि त्यांच्या श्रावकांद्वारे (अनुयायांद्वारे) केले जाणारे त्यांचे समर्थन (अनुवाद). "विज्ञांकडून निंदनीय ठरणाऱ्या कारणाप्रत पोहोचतात" म्हणजे "यात हा दोष आहे" असे म्हणून ठिकठिकाणी सुज्ञ पंडितांकडून निंदेला पात्र असणाऱ्या कारणाप्रत पोहोचतात, असा अर्थ आहे. "तस्सत्थो" (त्याचा अर्थ) इत्यादींमध्ये हा संक्षिप्त अर्थ आहे – "सांगितलेल्या पद्धतीने इतरांनी मांडलेल्या कारणांमुळे सकारण होऊन, दोषांचे दर्शन घडवल्यामुळे निगंठांचे वाद निष्प्रभ ठरतात; आणि म्हणूनच त्या वादाचा अप्रसन्नताकारक भाव दाखवून त्याला सुकवणारे, हेतूंच्या समृद्धीचा व्यवहार सुकवून त्याला कोमेजवणारे, 'दुष्कृत्य करणारे' इत्यादी दहा निंदनीय आक्षेप त्यांच्या वाट्याला येतात." ၉. သင်္ဂတိဘာဝဟေတူတိ တတ္ထ တတ္ထ ယဒိစ္ဆာယ သမုဋ္ဌိတသင်္ဂတိနိမိတ္တံ. သာ ပန သင်္ဂတိ နိယတိလက္ခဏာတိ အာဟ ‘‘နိယတိဘာဝကာရဏာ’’တိ. အစ္ဆေဇ္ဇသုတ္တာဝုတအဘေဇ္ဇမဏိ ဝိယ ဟိ ပဋိနိယတတာ နိယတိပဝတ္တီတိ. ဆဠဘိဇာတိဟေတူတိ ကဏှာဘိဇာတိ နီလာဘိဇာတိ လောဟိတာဘိဇာတိ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ သုက္ကာဘိဇာတိ ပရမသုက္ကာဘိဇာတီတိ ဣမာသု အဘိဇာတီသု ဇာတိနိမိတ္တံ. ပါပသင်္ဂတိကာတိ နိဟီနသင်္ဂတိကာ. ९. "संगतिभावहेतू" म्हणजे ठिकठिकाणी यादृच्छिकपणे (योगायोगाने) उत्पन्न होणाऱ्या संगतीचे (संयोगाचे) कारण. परंतु ती संगती नियतीचे लक्षण असलेली असल्यामुळे "नियतीभावाच्या कारणामुळे" असे म्हटले आहे. कारण न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या न फुटणाऱ्या मण्याप्रमाणे निश्चित असणे हीच नियतीची प्रवृत्ती होय. "छळभिज्यातीचे हेतू" म्हणजे कृष्ण-अभिजाती, नील-अभिजाती, लोहित-अभिजाती, हारिद्र-अभिजाती, शुक्ल-अभिजाती आणि परमशुक्ल-अभिजाती या अभिजातींमधील जन्माचे कारण. "पापसंगतिक" म्हणजे हीन (वाईट) संगती असणारे. ၁၀. အနဒ္ဓဘူတန္တိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော အဒ္ဓ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘အနဒ္ဓဘူတန္တိ အနဓိဘူတ’’န္တိ. ယထာ အာပါယိကော အတ္တဘာဝေါ မဟတာ ဒုက္ခေန အဘိဘုယျတိ, န တထာ အယန္တိ အာဟ – ‘‘ဒုက္ခေန အနဓိဘူတော နာမ မနုဿတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတီ’’တိ. ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၃၉၄) ဝုတ္တာယ နာနပ္ပကာရာယ ဒုက္ကရကာရိကာယ ကိလမထေန. ယဒိ ဧဝံ [Pg.216] ကထံ ဓုတင်္ဂဓရာတိ အာဟ ‘‘ယေ ပနာ’’တိအာဒိ. နိယျာနိကသာသနသ္မိဉှိ ဝီရိယန္တိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ ကတွာ ပဝတ္တိယမာနံ ဝီရိယံ သရီရံ ခေဒန္တမ္ပိ သမ္မာဝါယာမော နာမ ဟောတိ ဉာယာရဒ္ဓဘာဝတော. १०. "अनद्धभूत" यामध्ये "अधि" शब्दाशी समान अर्थ असलेला "अद्ध" शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – "अनद्धभूत म्हणजे अनभिभूत (पराभूत न झालेले)." ज्याप्रमाणे अपायकारक (नरकादी) जन्मातील आत्मभाव मोठ्या दुःखाने अभिभूत (व्याप्त/पराभूत) होतो, तसा हा होत नाही, म्हणून म्हटले आहे – "दुःखाने अनभिभूत असलेला तो मनुष्य-आत्मभाव (मनुष्य जन्म) म्हटला जातो." "तो अचेलक (वस्त्रहीन) असतो" इत्यादींद्वारे (दी. नि. १.३९४) सांगितलेल्या विविध प्रकारच्या दुष्कर कर्मांच्या क्लेशांमुळे. जर असे आहे, तर धुतंग धारण करणारे कसे? यावर "जे लोक तर..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण मोक्षदायी (नैर्याणिक) शासनामध्ये जे वीर्य (प्रयत्न) विवर्त-आश्रित (संसारमुक्तीवर आधारित) करून प्रवृत्त केले जाते, ते वीर्य शरीराला क्लेश देणारे असले तरीही, योग्य मार्गाने आरंभलेले असल्यामुळे त्याला "सम्मावायाम" (सम्यक् व्यायाम/प्रयत्न) असेच म्हटले जाते. ထေရောတိ ဧတ္ထ အာဂတမဟာရက္ခိတတ္ထေရော. တိဿော သမ္ပတ္တိယော မနုဿဒေဝနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယော, သီလသမာဓိပညာသမ္ပတ္တိယော ဝါ. ခုရဂ္ဂေယေဝါတိ ခုရေ သီသဂ္ဂေ ဧဝ, ခုရေ သီသဂ္ဂတော အပနီတေ ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. အယန္တိ, ‘‘ဣဿရကုလေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော. န သဗ္ဗေ ဧဝ သက္ကာရပုဗ္ဗကံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တီတိ အာဟ ‘‘ယော ဒါသိကုစ္ဆိယ’’န္တိအာဒိ. ရဇတမုဒ္ဒိကန္တိ ရဇတမယံ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကံ. ဂေါရကပိယင်္ဂုမတ္တေနပီတိ ကပိတ္ထဆလ္လိကင်္ဂုပုပ္ဖဂန္ဓမတ္တေနပိ. ‘थेरो’ (थेर) म्हणजे येथे आलेले महाआरक्खित थेर होत. ‘तिस्रो संपत्तियो’ (तीन संपत्ती) म्हणजे मनुष्य, देव आणि निर्वाण संपत्ती, किंवा शील, समाधी आणि प्रज्ञा संपत्ती होय. ‘खुरग्गेयेव’ म्हणजे वस्तरा डोक्याच्या टोकावर असतानाच, किंवा वस्तरा डोक्याच्या टोकावरून दूर केला जात असतानाच, असा अभिप्राय आहे. ‘अयं’ (हा) हे “ऐश्वर्यशाली कुळात जन्मलेला” इत्यादीद्वारे म्हटले आहे. सर्वच जण आदरातिथ्यपूर्वक प्रव्रजित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त करत नाहीत, म्हणून “जो दासीच्या उदरातून...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘रजतमुद्दिकं’ म्हणजे चांदीची अंगठी होय. ‘गोरकप्रियंगुमत्तेनपि’ म्हणजे कवीठ साल आणि कांगू फुलाच्या सुवासाच्या केवळ मात्रेनेही. ဓမ္မေန ဉာယေန အာဂတသုခံ ဓမ္မသုခန္တိ အာဟ – ‘‘သံဃတော ဝါ…ပေ… ပစ္စယသုခ’’န္တိ. အမုစ္ဆိတောတိ အနဇ္ဈာပန္နော. ဣဒါနိ တံ အနဇ္ဈာပန္နတံ တဿ စ ဖလံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မိကံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမဿာတိ သမုဒယဿ. သော ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓဿ ဒုက္ခဿ ကာရဏဘူတတ္တာ အာသန္နော ပစ္စက္ခော ကတွာ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိ. သင်္ခါရန္တိ ယထာရဒ္ဓါယ သာတိသယံ ကရဏတော သင်္ခါရန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဗလဝဝီရိယံ ဥဿောဠှိံ. ပဒဟတောတိ ပယုဉ္ဇန္တဿ ပဝတ္တေန္တဿ. မဂ္ဂေန ဝိရာဂေါ ဟောတီတိ အရိယမဂ္ဂေန ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရဇ္ဇနာ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ဣမိနာ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ကထိတာ အကသိရေနေဝ သီဃတရံ မဂ္ဂပဇာနတာယ ဗောဓိတတ္တာ. မဇ္ဈတ္တတာကာရောတိ ဝီရိယူပေက္ခမာဟ. သင်္ခါရံ တတ္ထ ပဒဟတီတိ ပဓာနသင်္ခါရံ တတ္ထ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရဇ္ဇနနိမိတ္တံ ဝိရဇ္ဇနတ္ထံ ပဒဟတိ. ကထံ? မဂ္ဂပ္ပဓာနေန စတုကိစ္စပ္ပဓာနေ အရိယမဂ္ဂေ ဝါယာမေန ပဒဟတိ ဝါယမတိ. အဇ္ဈုပေက္ခတောတိ ဝီရိယဿ အနစ္စာရဒ္ဓနာတိသိထိလတာယ ဝီရိယသမတာယောဇနေ ဗျာပါရာကရဏေန အဇ္ဈုပေက္ခတော. တေနာဟ ‘‘ဥပေက္ခံ ဘာဝေန္တဿာ’’တိ. ဥပေက္ခာဘာဝနာ စ နာမေတ္ထ တထာပဝတ္တာ အရိယမဂ္ဂဘာဝနာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂဘာဝနာယ ဘာဝေတီ’’တိ. धर्माने, न्यायाने प्राप्त झालेले सुख म्हणजे ‘धम्मसुख’ असे म्हटले आहे - “संघाकडून... पे... प्रत्ययसुख”. ‘अमुच्छितो’ म्हणजे अनासक्त (आसक्ती न ठेवलेला). आता ती अनासक्ती आणि तिचे फळ दर्शवण्यासाठी “धम्मिकं ही” (धार्मिकच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘इमस्स’ (याच्या) म्हणजे समुदयाच्या. कारण तो (समुदय) पंचस्कंधाच्या दुःखाचे कारण असल्यामुळे जवळचा आणि प्रत्यक्ष करून सांगितला आहे. म्हणूनच “पच्चुप्पन्नानं” (वर्तमानातील) इत्यादी म्हटले आहे. ‘संखार’ (संस्कार) म्हणजे जसा आरंभ केला आहे त्यानुसार अतिशय प्रयत्नपूर्वक करण्यामुळे ‘संस्कार’ असे नाव मिळालेले प्रबळ वीर्य आणि उत्साह होय. ‘पदहतो’ (प्रयत्न करणाऱ्याचे) म्हणजे प्रयोग करणाऱ्याचे, प्रवृत्त करणाऱ्याचे. ‘मार्गाने विराग होतो’ म्हणजे आर्यमार्गाने दुःखनिदानाचा (दुःखाच्या कारणाचा) विराग होतो. म्हणूनच “हे म्हटले आहे” असे म्हटले आहे. याद्वारे ‘सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’ (सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा) सांगितली आहे, कारण क्लेशरहितपणे अत्यंत वेगाने मार्ग जाणल्यामुळे बोधी प्राप्त होते. ‘मज्झत्तताकारो’ (मध्यस्थताकार) म्हणजे वीर्य-उपेक्षा म्हटले आहे. ‘तेथे संस्काराचा प्रयत्न करतो’ म्हणजे तेथे दुःखनिदानाच्या विरागाच्या निमित्ताने, विरागासाठी प्रधान संस्काराचा प्रयत्न करतो. कसे? मार्गप्रधानाने, चतुष्कृत्यप्रधानाने आर्यमार्गात व्यायामाने (प्रयत्नाने) प्रवृत्त होतो, प्रयत्न करतो. ‘अज्झुपेक्खतो’ (उपेक्षा करणाऱ्याचे) म्हणजे वीर्याच्या अति-आरंभ न करण्यामुळे आणि अति-शिथिल न करण्यामुळे, वीर्य-समतेच्या योजनेत व्यापार न करण्याद्वारे उपेक्षा करणाऱ्याचे होय. म्हणूनच “उपेक्षेची भावना करणाऱ्याचे” असे म्हटले आहे. आणि येथे ‘उपेक्षाभावना’ म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली आर्यमार्गभावनाच होय, म्हणून “मार्गभावनेने भावना करतो” असे म्हटले आहे. ဧတ္ထ စ ဧဝံ ပါဠိယာ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, – ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာတိ. ကထံ? သင်္ခါရံ မေ ပဒဟတော သင်္ခါရပဒဟနာ ဣမဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတိ[Pg.217], အဇ္ဈုပေက္ခတော မေ ဥပေက္ခနာ ဣမဿ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတီ’’တိ. ပဋိပဇ္ဇမာနဿ စာယံ ပုဗ္ဗဘာဂဝီမံသဿာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ သင်္ခါရပ္ပဓာနာတိ သမ္မသနပဒေန သုခေနေဝ ခိပ္ပတရံ ဘာဝနာဥဿုက္ကာပနဝီရိယံ ဒဿိတန္တိ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ဒဿိတာ. အဇ္ဈုပေက္ခတောတိ ဧတ္ထ ကဿစိ နာတိဒဠှံ ကတွာ ပဝတ္တိတဝီရိယေနပိ ဒုက္ခနိဒါနဿ ဝိရာဂေါ ဟောတိ ဝိပဿနမနုယုဉ္ဇတီတိ ဒဿိတံ. ဥဘယတ္ထာပိ စတုတ္ထီယေဝ ပဋိပဒါ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ, ‘‘ယဿ ဟိ ခွာဿ…ပေ… ဥပေက္ခံ တတ္ထ ဘာဝေတီ’’တိ ဝါရေဟိ တာသံယေဝ ပဋိပဒါနံ ဝသေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ပဋိပတ္တိ ဒဿိတာ. ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဒါနဿ ပရိဇိဏ္ဏံ ဣမေဟိ ဝါရေဟိ ဒုက္ခက္ခယော ဝိဘာဝိတော. आणि येथे पाळीची पदयोजना अशी जाणावी - “तो असे जाणतो. कसे? माझ्या संस्काराचा प्रयत्न करणाऱ्याच्या संस्कार-प्रयत्नामुळे या दुःखनिदानाचा विराग होतो; उपेक्षा करणाऱ्या माझ्या उपेक्षेमुळे या दुःखनिदानाचा विराग होतो.” आणि हे प्रतिपन्न होणाऱ्याच्या (साधना करणाऱ्याच्या) पूर्वभाग-मीमांसेचे आहे असे समजावे. तेथे ‘संस्कारप्रधान’ या संमसन (परीक्षण) पदाने सुखानेच अत्यंत वेगाने भावना-उत्सुकता वाढवणारे वीर्य दर्शवले आहे, म्हणून ‘सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’ (सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा) दर्शवली आहे. ‘अज्झुपेक्खतो’ (उपेक्षा करणाऱ्याचे) यामध्ये, कोणाचे अतिशय दृढ न करता प्रवृत्त झालेल्या वीर्यानेही दुःखनिदानाचा विराग होतो आणि तो विपश्यनेमध्ये युक्त होतो, हे दर्शवले आहे. दोन्ही ठिकाणी चौथीच प्रतिपदा स्पष्ट केली आहे, असे समजावे. आता, “ज्याला खरोखर... पे... तेथे उपेक्षेची भावना करतो” या वारांद्वारे (प्रसंगांद्वारे) त्याच प्रतिपदांच्या आधारे त्या पुद्गलांची (व्यक्तींची) प्रतिपत्ती (साधना) दर्शवली आहे. संसारदुःखनिदानाचा क्षय झालेल्या या वारांद्वारे दुःखक्षय स्पष्ट केला आहे. ၁၁. ဗဒ္ဓစိတ္တောတိ သမ္ဗဒ္ဓစိတ္တော. ဗဟလစ္ဆန္ဒောတိ ဗဟလတဏှာဆန္ဒော. အတိစရိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ. နဋသတ္ထဝိဓိနာ နစ္စနကာ နဋာ, နစ္စကာ ဣတရေ. သောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ‘‘ဤဒိသံ နာမ ဣတ္ထိံ ပရိစ္စဇိ’’န္တိ. ဆိဇ္ဇာတိ ဒွိဓာ ဟောတု. ဘိဇ္ဇာတိ ဘိဇ္ဇတု. ‘‘ဆိဇ္ဇ ဝါ ဘိဇ္ဇဝါ’’တိ ပဒဒွယေနပိ ဝိနာသမေဝ ဝဒတိ. ဉတွာတိ ပုဗ္ဗဘာဂဉာဏေန ဇာနိတွာ. တဒုဘယန္တိ သင်္ခါရပဒဟနဥပေက္ခာဘာဝနံ. ११. ‘बद्धचित्तो’ म्हणजे संबद्धचित्त (आसक्त चित्त असलेला). ‘बहलच्छन्दो’ म्हणजे तीव्र तृष्णा-छंद (तीव्र इच्छा असलेला). ‘अतिचरित्वा’ म्हणजे उल्लंघन करून. नटशास्त्राच्या विधीने नाचणारे ते ‘नट’ आणि इतर ते ‘नर्तक’ होत. “अशा स्त्रीचा त्याग केला” या विचाराने सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होतो. ‘छिञ्ज’ म्हणजे दोन तुकडे होवो. ‘भिञ्ज’ म्हणजे नष्ट होवो (भंग पावो). “छिञ्ज वा भिञ्ज वा” (तुकडे होवोत वा नष्ट होवो) या दोन्ही पदांद्वारे विनाशाविषयीच बोलले जात आहे. ‘ञत्वा’ (जाणून) म्हणजे पूर्वभाग-ज्ञानाने जाणून. ‘तदुभयं’ (ते दोन्ही) म्हणजे संस्कार-प्रयत्न आणि उपेक्षा-भावना होय. ၁၂. ပေသေန္တဿာတိ ဝါယမန္တဿ. တံ သန္ဓာယာတိ ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ နိယျာနတံ သန္ဓာယ. १२. ‘पेसेन्तस्स’ म्हणजे प्रयत्न करणाऱ्याचे. ‘त्याला उद्देशून’ म्हणजे दुःखकारक प्रतिपदेच्या नैर्याणिकतेला (मुक्तीच्या मार्गाला) उद्देशून. ဥသုကာရော ဝိယ ယောဂီ တေဇနဿ ဝိယ စိတ္တဿ ဥဇုကရဏတော. ဂေါမုတ္တဝင်္ကံ, စန္ဒလေခါကုဋိလံ, နင်္ဂလကောဋိဇိမှံ စိတ္တံ. အလာတာ ဝိယ ဝီရိယံ အာတာပန-ပရိတာပနတော. ကဉ္စိကတေလံ ဝိယ သဒ္ဓါ သိနေဟနတော. နမနဒဏ္ဍကော ဝိယ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ စိတ္တဿ နာမနတော. လောကုတ္တရမဂ္ဂေန စိတ္တဿ ဥဇုကရဏံ ဘာဝနာဘိသမယတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အန္တဒွယဝဇ္ဇိတာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တီတိ ကတွာ ကိလေသဂဏဝိဇ္ဈနံ ပဟာနာဘိသမယော. ဣတရာ ပန ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဣမာသု ဒွီသု ယထာဝုတ္တာသု ခိပ္ပာဘိညာသု ကထိတာသု, ဣတရာပိ ကထိတာဝ ဟောန္တိ လက္ခဏဟာရနယေန ပဋိပဒါသာမညတော. သဟာဂမနီယာပိ ဝါ ပဋိပဒါ ကထိတာဝ, ‘‘န ဟေဝ အနဒ္ဓဘူတံ အတ္ထာန’’န္တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ကထိတတ္တာ. ‘‘အာဂမနီယပဋိပဒါ ပန န ကထိတာ’’တိ [Pg.218] ဣဒံ သဝိသေသံ အဇ္ဈုပေက္ခဿ အကထိတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိက္ခမနဒေသနန္တိ နိက္ခမနုပါယံ ဒေသနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. बाण बनवणाऱ्याप्रमाणे (उसुकारो) योगी असतो, कारण तो बाणाप्रमाणे चित्ताला सरळ करतो. गोमूत्रासारखे वाकडे, चंद्रकोरीसारखे कुटिल आणि नांगराच्या टोकासारखे वक्र हे चित्त असते. निखाऱ्याप्रमाणे (अलात) वीर्य असते, कारण ते तप्त आणि परितप्त करणारे असते. कांजीच्या तेलाप्रमाणे श्रद्धा असते, कारण ती स्नेह (स्निग्धता) निर्माण करणारी असते. वाकवण्याच्या दंडाप्रमाणे लोकोत्तर मार्ग असतो, कारण तो निर्वाणरूपी आलंबनाकडे चित्ताला झुकवतो. लोकोत्तर मार्गाने चित्ताला सरळ करणे हे भावनाभिसमयावरून जाणावे. दोन्ही टोके वर्ज्य करणारी मध्यम प्रतिपदा असल्यामुळे क्लेशसमूहाचा वेध घेणे हा प्रहाणाभिसमय होय. परंतु दुसरी प्रतिपदा ‘दंधाभिज्ञा’ (मंद अभिज्ञा) आहे. या दोन्ही भिक्षूंच्या या दोन पूर्वोक्त क्षिप्राभिज्ञांमध्ये सांगितल्या गेल्या असता, लक्षणहार न्यायाने प्रतिपदेच्या समानतेमुळे इतरही सांगितल्याच गेल्या आहेत. किंवा सहगामी प्रतिपदा देखील सांगितलीच आहे, कारण “न हेव अनद्धभूतं अत्थानं” इत्यादींद्वारे पूर्वभाग प्रतिपदेचे कथन केले गेले आहे. “परंतु आगमनीय प्रतिपदा सांगितली नाही” हे विशेषतः उपेक्षा करणाऱ्याच्या अकथिततेला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. ‘निक्खमणदेसनं’ म्हणजे निष्क्रमणाचा (मुक्तीचा) उपाय सांगणारी देशना होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. देवदहसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၂. ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာ २. पंचत्तयसुत्तवर्णना ၂၁. ဧကေတိ ဧတ္ထ ဧက-သဒ္ဒေါ အညတ္ထော, န ဂဏနာဒိအတ္ထောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကစ္စေ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပါဠိယံ ‘‘သန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆိန္နတာ; တတော စ နေသံ မိစ္ဆာဂဟဏတော သိထိလကရဏဝိဝေစနေဟိ အတ္တနော ဒေသနာယ ကိစ္စကာရိတာ အဝိတထတာ စ ဒီပိတာ ဟောတိ. ပရမတ္ထသမဏဗြာဟ္မဏေသု အပရန္တကပ္ပိကတာယ လေသောပိ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပရိဗ္ဗဇုပဂတဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. သဿတာဒိဝသေန အပရန္တံ ကပ္ပေန္တီတိ အပရန္တကပ္ပိနော, တေ ဧဝ အပရန္တကပ္ပိကာ. ယသ္မာ တေဟိ အပရန္တံ ပုရိမတရသိဒ္ဓေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပေဟိ ကပ္ပေတွာ အာသေဝနဗလဝတာယ စ ဝိကပ္ပေတွာ အပရဘာဂသိဒ္ဓေဟိ အဘိနိဝေသဘူတေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ ဂဏှန္တိ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တိ; တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အပရန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီ’’တိ. တဏှုပါဒါနဝသေန ကပ္ပနဂဟဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ မဟာနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဒါနတော သင်္ခေပတော. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ တဏှာယ ဒိဋ္ဌိယာ စ ဝသေန. ဒိဋ္ဋိယာ ဝါ ဥပနိဿယဘူတာယ သဟဇာတာယ အဘိနန္ဒနကာယ စ တဏှာယ သဿတာဒိအာကာရေန အဘိနိဝိသန္တဿ မိစ္ဆာဂါဟဿ စ ဝသေန. အနာဂတဓမ္မဝိသယာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ အနာဂတကာလဝါစကော ဣဓ အပရ-သဒ္ဒေါ. ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ ကပ္ပနဝတ္ထုနော အဘာဝါ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဘာဂဝါစကောတိ အာဟ – ‘‘အနာဂတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသ’’န္တိ. ကပ္ပေတွာတိ စ တသ္မိံ အပရန္တေ တဏှာယ နာဘိနိဝေသာနံ သမတ္တနံ ပရိနိဋ္ဌာပနမာဟ. ဌိတာတိ တဿာ လဒ္ဓိယာ အဝိဇဟနံ. २१. "एके" (काही) यामध्ये "एक" हा शब्द अन्य अर्थाचा (काही या अर्थाचा) आहे, संख्या इत्यादी अर्थाचा नाही, हे दर्शवण्यासाठी "एकच्चे" (काही जण) असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) जे "सन्ति" (आहेत) असे म्हटले आहे, त्याद्वारे त्या दृष्टीवाद्यांच्या अस्तित्वाची अखंडता (अविच्छिन्नता) दर्शवली आहे; आणि त्यामुळे त्यांच्या मिथ्याग्रहणाला शिथिल करण्याच्या आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या बाबतीत स्वतःच्या देशनेची कार्यकारिता आणि यथार्थता (अवितथता) स्पष्ट होते. परमार्थ समण-ब्राह्मणांमध्ये अपरान्त-कल्पकतेचा (भविष्याविषयीच्या कल्पनांचा) लवलेशही नसतो, हे सांगण्यासाठी "परिव्वजुपागतभावेन" (परिव्राजक भाव प्राप्त झाल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. शाश्वत इत्यादी दृष्टीने जे अपरान्ताची (भविष्याची) कल्पना करतात, ते 'अपरान्तकप्पी' (अपरान्तकल्पक) होत, तेच 'अपरान्तकप्पिक' होत. कारण त्यांनी पूर्वी सिद्ध झालेल्या तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या कल्पनांद्वारे अपरान्ताची कल्पना करून, आणि वारंवार सेवन करण्याच्या बळावर विविध कल्पना करून, नंतरच्या काळात सिद्ध झालेल्या आणि अभिनिवेश रूप बनलेल्या तण्हा-दिट्ठिच्या ग्रहणाने ते ग्रहण करतात, अभिनिवेश करतात आणि स्पर्श करतात (परामर्श करतात); म्हणून म्हटले आहे – "अपरान्ताची कल्पना करून, विविध कल्पना करून ग्रहण करतात." तण्हा आणि उपादान यांच्या वशाने कल्पना आणि ग्रहण समजले पाहिजे. कारण 'तण्हापच्चया उपादानं' (तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते). हे महानिद्देसामध्ये संक्षेपाने सांगितले आहे. 'तण्हा-दिट्ठिच्या वशाने' म्हणजे तण्हा आणि दिट्ठि यांच्या वशाने. किंवा उपनिष्रय (आधार) झालेल्या, सहजात असलेल्या आणि अभिनंदन करणाऱ्या तण्हेच्या वशाने, शाश्वत इत्यादी रूपाने अभिनिवेश करणाऱ्या मिथ्याग्रहाच्या वशाने. अनागत (भविष्यकाळातील) धर्माच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे, येथे 'अपर' हा शब्द भविष्यकालवाचक आहे. रूप इत्यादी खंधांपासून (स्कंधांपासून) मुक्त अशा कल्पनेच्या वस्तूचा अभाव असल्यामुळे, 'अन्त' हा शब्द भागाचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे – "अनागत खंध-कोठ्ठासं" (भविष्यकाळातील स्कंध-भाग). 'कल्पना करून' याद्वारे त्या अपरान्तामध्ये तण्हा आणि अभिनिवेशांची समाप्ती (पूर्णता) सांगितली आहे. 'स्थित' म्हणजे त्या लब्धीचा (मताचा) त्याग न करणे. အနုဂတာတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အနု အနု ဂတာ အပရန္တေ ပဝတ္တာ. အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ. ဝိသယော ဟိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ အပရန္တော. ဝိသယဘာဝတော [Pg.219] ဧဝ ဟိ သော တဿာ အာဂမနဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏပစ္စယော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂမ္မ ပဋိစ္စာ’’တိ. အဓိဝစနပဒါနီတိ ပညတ္တိပဒါနိ, ဒါသာဒီသု သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒေါ ဝိယ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိယာ အဓိဝစနံ ပညတ္တိ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဝေ, ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ, ဥပါဒါနဘူတရူပါဒီနံ ဥပရိ ပညာပိယမာနာ ဥပါဒါပညတ္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ ပညတ္တိဒီပကပဒါနီတိ အတ္ထော. ပညတ္တိမတ္တဉှေတံ ဝုစ္စတိ, ယဒိဒံ, ‘‘အတ္တာ လောကော’’တိ စ, န ရူပဝေဒနာဒယော ဝိယ ပရမတ္ထော. အဓိကဝုတ္တိတာယ ဝါ အဓိမုတ္တိယောတိ ဒိဋ္ဌိယော ဝုစ္စန္တိ. အဓိကဉှိ သဘာဝဓမ္မေသု သဿတာဒိံ ပကတိအာဒိံ ဒြဗျာဒိံ ဇီဝါဒိံ ကာယာဒိဉ္စ အဘူတမတ္ထံ အဇ္ဈာရောပေတွာ ဒိဋ္ဌိယော ပဝတ္တန္တီတိ. အဘိဝဒန္တီတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ အဘိနိဝိသိတွာ ဝဒန္တိ, ‘‘အယံ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ ဝိဝဒန္တိ. အဘိဝဒနကိရိယာယ အဇ္ဇာပိ အဝိစ္ဆေဒဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝတ္တမာနကာလဝစနံ. 'अनुगत' म्हणजे आलंबन करण्याच्या वशाने अनुसरून गेलेले, अपरान्तामध्ये प्रवृत्त झालेले. 'आरब्भ' म्हणजे आलंबन करून (आधार घेऊन). कारण त्या दृष्टीचा विषय 'अपरान्त' (भविष्यकाळ) आहे. विषयभावामुळेच तो (अपरान्त) त्या दृष्टीचे आगमनस्थान आणि आलंबनप्रत्यय आहे, म्हणून "आगम्म पटिच्च" (आगमन करून, प्रत्यय करून) असे म्हटले आहे. 'अधिवचनपदे' म्हणजे प्रज्ञप्तिपदे (संज्ञावाचक पदे). जसे दासांमध्ये 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक) इत्यादी शब्द केवळ बोलण्यापुरतेच अधिकार करून प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे 'अधिवचन' म्हणजे प्रज्ञप्ति (नाव/संज्ञा) होय. किंवा, 'अधि' हा शब्द उपरिभावामध्ये (वरच्या अर्थात) आहे, 'वुच्चति' म्हणजे बोलणे, वरचे बोलणे म्हणजे 'अधिवचन'. उपादानभूत रूप इत्यादींच्या वर प्रज्ञप्त केली जाणारी 'उपादा-प्रज्ञप्ति' असा याचा अर्थ आहे; म्हणून प्रज्ञप्ति दर्शवणारी पदे असा अर्थ होतो. कारण हे केवळ प्रज्ञप्तिमात्र (नावमात्र) म्हटले जाते, जसे की "अत्ता" (आत्मा) आणि "लोको" (लोक), रूप-वेदना इत्यादींसारखा हा परमार्थ नाही. किंवा अधिक वृत्तीमुळे (अतिशयोक्तीमुळे) दृष्टींना 'अधिमुक्ती' असे म्हटले जाते. कारण दृष्टी या स्वभावधर्मांवर शाश्वत इत्यादी, प्रकृती इत्यादी, द्रव्य इत्यादी, जीव इत्यादी आणि काय (शरीर) इत्यादी असत्य अर्थांचा आरोप करून प्रवृत्त होतात. 'अभिवदन्ति' (म्हणतात/प्रतिपादन करतात) म्हणजे "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असा अभिनिवेश करून बोलतात, "हा धम्म आहे, हा धम्म नाही" इत्यादी प्रकारे वाद घालतात. अभिवदन (प्रतिपादन) करण्याच्या क्रियेचा आजही अविच्छेद (अखंडता) दर्शवण्यासाठी वर्तमानकाळाचे वचन वापरले आहे. သညာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သညီတိ အာဟ ‘‘သညာသမင်္ဂီ’’တိ. နတ္ထိ ဧတဿ ရောဂေါ ဘင်္ဂေါတိ အရောဂေါတိ အရောဂသဒ္ဒဿ နိစ္စပရိယာယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ရောဂရဟိတတာသီသေန ဝါ နိဗ္ဗိကာရတာယ နိစ္စတံ ပဋိဇာနာတိ ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ အာဟ ‘‘အရောဂေါတိ နိစ္စော’’တိ. ဣမိနာတိ, ‘‘သညီ အတ္တာ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန. သောဠသ သညီဝါဒါတိ – ရူပီစတုက္ကံ, အရူပီစတုက္ကံ, အန္တဝါစတုက္ကံ, ဧကန္တသုခီစတုက္ကန္တိ – ဣမေသံ စတုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသ သညီဝါဒါ ကထိတာ. ဣမေသုယေဝ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ သညီဝါဒါ အဋ္ဌ စ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ မနုဿတ္တဘာဝေ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ ရူပါဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ စတုဗ္ဗိဓာရုပ္ပတ္တဘာဝေ စဝိတွာ သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ကထိတာ. အသတော ဝိနာသာသမ္ဘဝတော အတ္ထိဘာဝနိဗန္ဓနော ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတောတိ ဝိဇ္ဇမာနဿာ’’တိ. ယာဝါယံ အတ္တာ န ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, တာဝ ဝိဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဂဟဏတော နိရုဒယဝိနာသော ဣဓ ဥစ္ဆေဒေါတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဥပစ္ဆေဒ’’န္တိ. ဝိသေသေန နာသော ဝိနာသော, အဘာဝေါ, သော ပန မံသစက္ခု-ပညာစက္ခု-ဒဿနပထာတိက္ကမောဝါတိ အာဟ ‘‘အဒဿန’’န္တိ. အဒဿနေ [Pg.220] ဟိ နာသ-သဒ္ဒေါ လောကေ နိရုဠှော. ဘဝဝိဂမန္တိ သဘာဝါပဂမနံ ယော ဟိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န သော အတ္တနော သဘာဝေနေဝ တိဋ္ဌတိ. ज्याला संज्ञा (संवेदन/जाणीव) आहे तो 'सञ्ञी' (संज्ञी), हे दर्शवण्यासाठी "सञ्ञासमङ्गी" (संज्ञायुक्त) असे म्हटले आहे. ज्याला रोग किंवा भंग (नाश) नाही तो 'अरोग' (निरोगी). येथे 'अरोग' हा शब्द 'नित्य' या अर्थाचा पर्याय आहे असे समजावे. किंवा रोगरहित असण्याच्या मुख्यतेने, निर्विकार असल्यामुळे दृष्टीवादी नित्यतेचा स्वीकार करतो, म्हणून "अरोग म्हणजे नित्य" असे म्हटले आहे. 'याद्वारे' म्हणजे "मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञी आणि अरोग (नित्य) असतो" या वचनाद्वारे. सोळा संज्ञीवाद म्हणजे – रूपी-चतुष्क (चार रूपी), अरूपी-चतुष्क (चार अरूपी), अन्तवान-चतुष्क (चार अन्तवान) आणि एकान्तसुखी-चतुष्क (चार एकान्तसुखी) – या चार चतुष्कांच्या वशाने सोळा संज्ञीवाद सांगितले आहेत. यांपैकीच पहिल्या दोन चतुष्कांच्या वशाने आठ संज्ञीवाद आणि आठ 'नेवसञ्ञीनासञ्ञीवाद' (नैवसंज्ञीनासंज्ञीवाद) समजले पाहिजेत. सात उच्छेदवाद म्हणजे – मनुष्यभाव, कामावचर देवभाव, रूपावचर देवभाव आणि चार प्रकारच्या अरूप भावांतून च्युत होऊन (मरण पावून) सत्त्वाचा उच्छेद (नाश) होतो, असे प्रज्ञप्त करण्याच्या वशाने सात उच्छेदवाद सांगितले आहेत. असतचा (जे अस्तित्वात नाही त्याचा) विनाश असंभव असल्यामुळे, अस्तित्वावर आधारित असलेला उच्छेदवाद आहे, हे सांगण्यासाठी "सतो म्हणजे विद्यमान असलेल्याचा" असे म्हटले आहे. जोपर्यंत हा आत्मा उच्छिन्न होत नाही, तोपर्यंत तो अस्तित्वातच असतो, अशा ग्रहणामुळे येथे उत्पत्तीशिवाय होणारा विनाश म्हणजे 'उच्छेद' अभिप्रेत आहे, म्हणून "उपच्छेद" असे म्हटले आहे. विशेष रूपाने नाश म्हणजे विनाश, म्हणजेच अभाव; आणि तो मांसचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू यांच्या दर्शनपथाच्या पलीकडे जाणेच आहे, म्हणून "अदर्शन" असे म्हटले आहे. कारण लोकात 'अदर्शन' या अर्थी 'नाश' हा शब्द रूढ आहे. 'भवविगम' म्हणजे स्वभावाचा लोप होणे. कारण जो उत्पत्तीशिवाय होणाऱ्या विनाशाच्या वशाने उच्छिन्न होतो, तो आपल्या स्वभावेकरून टिकून राहत नाही. ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ပဉ္စကာမဂုဏသုခမနုဘောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓရူပဇ္ဈာနသုခပရိဘောဂဝသေန စ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိပညာပနဝါဒါ. ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ဥပလဒ္ဓဓမ္မော. တတ္ထ ယော အနိန္ဒြိယဝိသယော, သောပိ သုပါကဋဘာဝေန ဣန္ဒြိယဝိသယော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိ. တေနေဝ စ, ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓအတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သညီတိ အာဒိဝသေန တီဟာကာရေဟိ သန္တန္တိ သညီ အသညီ နေဝသညီနာသညီတိ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ ဝိဇ္ဇမာနံ, သဒါ ဥပလဗ္ဘမာနံ သဿတန္တိ အတ္ထော. သညီ အတ္တာတိအာဒီနိ တီဏိ ဒဿနာနိ. သန္တအတ္ထဝသေန ဧကန္တိ သဿတဿ အတ္တနော ဝသေန ဧကံ ဒဿနံ. ဣတရာနိ ဒွေတိ ဥစ္ဆေဒဝါဒ-ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒသညိတာနိ ဒွေ ဒဿနာနိ. တီဏိ ဟုတွာ ပဉ္စ ဟောန္တီတိ ဣဒံ, ‘‘သန္တအတ္ထဝသေန ဧက’’န္တိ သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တဿ သညီတိ အာဒိဝိဘာဂဝသေန ဝုတ္တတ္တာ သုဝိညေယျန္တိ အဋ္ဌကထာယံ န ဥဒ္ဓဋံ. पाच दृष्टधम्मनिर्वाणवाद म्हणजे – पाच कामगुणांच्या सुखाचा उपभोग घेण्याच्या वशाने आणि चार प्रकारच्या रूपज्झानांच्या (रूपध्यानांच्या) सुखाचा उपभोग घेण्याच्या वशाने, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) निर्वाणप्राप्तीचे प्रतिपादन करणारे वाद. 'दृष्टधम्म' म्हणजे दर्शनरूप ज्ञानाने प्राप्त झालेला धर्म. त्यामध्ये जो इंद्रियांचा विषय नाही, तो देखील अत्यंत स्पष्ट असल्यामुळे इंद्रियांच्या विषयासारखाच होतो, म्हणून म्हटले आहे – "दृष्टधम्म म्हणजे प्रत्यक्ष धर्म असे म्हटले जाते." आणि म्हणूनच, "त्या त्या ठिकाणी प्राप्त झालेल्या आत्मभावाचे (अस्तित्वाचे) हे नाव आहे" असे म्हटले आहे. 'संज्ञी' इत्यादी रूपाने तीन प्रकारांनी विद्यमान असलेले म्हणजे – संज्ञी, असंज्ञी आणि नैवसंज्ञीनासंज्ञी या रूपांनी विद्यमान असलेले, नेहमी उपलब्ध असणारे शाश्वत असा अर्थ आहे. "आत्मा संज्ञी आहे" इत्यादी तीन दर्शने (मते) आहेत. विद्यमान अर्थाच्या वशाने एक म्हणजे शाश्वत आत्म्याच्या वशाने एक दर्शन. इतर दोन म्हणजे उच्छेदवाद आणि दृष्टधम्मनिर्वाणवाद नावांची दोन दर्शने. तीन होऊन पाच होतात, हे "विद्यमान अर्थाच्या वशाने एक" अशा संग्रहाच्या रूपाने सांगितलेल्याचे 'संज्ञी' इत्यादी विभागांच्या वशाने सांगितल्यामुळे सहज समजण्यासारखे आहे, म्हणून अट्ठकथेमध्ये ते स्वतंत्रपणे उद्धृत केलेले नाही. ၂၂. ရူပီံ ဝါတိ ဧတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ယဒိ ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီတိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတော. ဧဝံ သတိ ရူပဝိနိမုတ္တေန အတ္တနာ ဘဝိတဗ္ဗံ သညာယ ဝိယ ရူပဿပိ အတ္တနိယတ္တာ. န ဟိ သညီ အတ္တာတိ ဧတ္ထ သညာ အတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၇၆-၇၇) ‘‘တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ သညာတိ ဂဟေတွာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝံ သန္တေ, ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ – ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ, အထ ခေါ ‘‘ရုပ္ပနသီလော ရူပီ’’တိ. ရုပ္ပနဉ္စေတ္ထ ရူပသရိက္ခတာယ ကသိဏရူပဿ ဝဍ္ဎိတာဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ဝိသေသာပတ္တိ, သာ စ နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ပရိတ္တဝိပုလတာဒိဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. ယဒိ ဧဝံ ဣမဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုဇ္ဇတီတိ? နော န ယုဇ္ဇတိ ကာယဘေဒတော ဥဒ္ဓံ အတ္တနော နိဗ္ဗိကာရတာယ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ. အထ ဝါ ‘‘ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ ဝုစ္စမာနေပိ န ဒေါသော. ကပ္ပနာသိဒ္ဓေနပိ ဟိ ဘေဒေန သာမိနိဒ္ဒေသဒဿနတော ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ[Pg.221]. ရုပ္ပနံ ဝါ ရုပ္ပနသဘာဝေါ ရူပံ, တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပီ, အတ္တာ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၁ ဒုကမာတိကာ) ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပသဘာဝတ္တာ အတ္တနော ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဉာယာဂတမေဝါတိ ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အရူပိန္တိ ဧတ္တာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ယထာရဟံ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သန္တသုခုမံ မုဉ္စိတွာ တဗ္ဗိပရီတဿ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထီတိ လာဘီ, ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာ’’တိ ဂဏှာတီတိ လာဘိတက္ကိနော ဌပေတွာ, သေသတက္ကီ လာဘိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. အနုဿုတိတက္ကိကောပိ သုဒ္ဓတက္ကိကောပိ ဝါ နိရင်္ကုသတ္တာ တက္ကနဿ ကသိဏရူပမ္ပိ အတ္တာတိ ကဒါစိပိ ဂဏှေယျာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘောပိ ရူပါနိ ဂဏှာတိယေဝါ’’တိ. သုဒ္ဓတက္ကိကဿ ဥဘယဂ္ဂဟဏံ န ကတံ, တသ္မာ သာသင်္ကဝစနံ. २२. येथे 'रूपी' (रूपवान) म्हणजे जर त्याला रूप असेल तर तो 'रूपी' असा अर्थ अभिप्रेत आहे. असे असल्यास, संज्ञेप्रमाणेच रूपाचेही आत्म्यापेक्षा वेगळेपण असल्यामुळे, आत्मा रूपापासून मुक्त असावा लागेल. कारण 'संज्ञी आत्मा' येथे संज्ञा हा आत्मा नाही. तसेच सुमंगलविलासिनीमध्ये म्हटले आहे - 'तेथे उत्पन्न झालेल्या संज्ञेलाच त्याची संज्ञा म्हणून ग्रहण केले आहे असे म्हटले आहे'. असे असताना, 'कसिण-रूपाला आत्मा म्हणून ग्रहण करतो' हे कसे काय? परंतु हे असे पाहू नये की 'ज्याला रूप आहे तो रूपी', तर 'ज्याचा स्वभाव रूप धारण करण्याचा (बाधित होण्याचा) आहे तो रूपी' असा अर्थ घ्यावा. आणि येथे 'रुप्पन' (बाधित होणे) म्हणजे रूपाच्या समानतेमुळे कसिण-रूपाच्या वाढवण्याच्या किंवा न वाढवण्याच्या काळातील विशिष्ट अवस्था होय; आणि ती अवस्था नाही असे म्हणता येत नाही, कारण तेथे लहान (परित्त) किंवा मोठे (विपुल) इत्यादी वैशिष्ट्ये अस्तित्वात असतात. जर असे असेल, तर या वादाचा शाश्वतदृष्टीत (सस्सतदिट्ठि) समावेश करणे योग्य नाही का? नाही, ते अयोग्य नाही; कारण शरीरभेदानंतर (मृत्यूनंतर) आत्म्यामध्ये कोणताही विकार (बदल) होत नाही, असाच त्याचा अभिप्राय आहे. तसेच म्हटले आहे - 'मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविकारी) असतो'. किंवा 'ज्याला रूप आहे तो रूपी' असे म्हटले तरी काही दोष नाही. कारण कल्पनेने सिद्ध झालेल्या भेदाने देखील मालकीचा (षष्ठीचा) निर्देश पाहायला मिळतो, जसे की 'लोढण्याचा (दगडाचा) देह'. किंवा 'रुप्पन' (बाधित होणे) किंवा बाधित होण्याचा स्वभाव म्हणजे रूप, आणि ते ज्याच्याकडे आहे तो 'रूपी' आत्मा होय, जसे की 'रूपी धम्मा' (रूपवान धर्म) इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. आणि असे केल्याने, आत्म्याचा स्वभाव रूपमय असल्यामुळे 'रूप हाच आत्मा आहे' हे म्हणणे न्यायसंगतच ठरते, म्हणूनच 'कसिण-रूपाला आत्मा म्हणून ग्रहण करतो' असे म्हटले आहे. 'अरूपी' या शब्दाचा अर्थही येथे सांगितलेल्या पद्धतीनुसार योग्य प्रकारे समजून घ्यावा. शांत आणि सूक्ष्म (अवस्था) सोडून त्याच्या विपरीत गोष्टीचे ग्रहण करण्याचे काही कारण नाही, म्हणून (समापत्तीचा) लाभ घेणारा 'कसिण-रूपाला आत्मा' म्हणून ग्रहण करतो. हे लाभ घेणाऱ्या तार्किकाला (लाभितक्की) वगळून सांगितले आहे, तर उर्वरित तार्किक हे लाभाच्या ग्रहणानेच समाविष्ट होतात. अनुश्रुती-तार्किक (ऐकीव गोष्टींवर तर्क करणारे) किंवा शुद्ध-तार्किक (केवळ तर्कावर आधारलेले) हे तर्काच्या अनिर्बंधतेमुळे कसिण-रूपाला देखील कधीतरी आत्मा म्हणून ग्रहण करू शकतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन्ही रूपांना ग्रहण करतातच'. शुद्ध तार्किकासाठी दोन्हीचे ग्रहण केलेले नाही, म्हणून हे शंकायुक्त वचन आहे. ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသ-ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏ-နတ္ထိဘာဝအာကိဉ္စညာယတနာနိ အရူပသမာပတ္တိနိမိတ္တံ. ဌပေတွာ သညာက္ခန္ဓန္တိ ဣဒံ သညာယ အတ္တနိယတံ ဟဒယေ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ရူပိံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ပန အတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ သညာက္ခန္ဓံ ဗဟိဒ္ဓါ အကတွာ ‘‘အရူပဓမ္မေ’’ဣစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. မိဿကဂ္ဂါဟဝသေနာတိ ရူပါရူပသမာပတ္တီနံ နိမိတ္တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ, ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ, တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ, ‘‘သညာ’’တိ ဂဟဏဝသေန. အယဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ရူပါရူပသမာပတ္တိလာဘိတာယ တံနိမိတ္တံ ရူပဘာဝေန အရူပဘာဝေန စ ဂဟေတွာ ဥပတိဋ္ဌတိ, တသ္မာ, ‘‘ရူပီ အရူပီ စာ’’တိ အဘိနိဝေသံ ဇနေတိ အဇ္ဈတ္တဝါဒိနော ဝိယ တက္ကမတ္တေနေဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ မိဿကဝသေန ဂဟေတွာ, ‘‘ရူပီ စ အရူပီစ အတ္တာ ဟောတီ’’တိ. တက္ကဂါဟေနေဝါတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တဓမ္မာ ဝိယ စ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပတ္တိယာ သကိစ္စသာဓနာသမတ္ထတာယ ထမ္ဘကုဋ္ဋဟတ္ထပါဒါနံ သံဃာတော ဝိယ နေဝ ရူပီ, ရူပသဘာဝါနတိဝတ္တနတော န အရူပီတိ ဧဝံ ပဝတ္တတက္ကဂါဟေန. လာဘိဝသေနပိ ဝါ အန္တာနန္တိကစတုတ္ထဝါဒေ ဝက္ခမာနနယေန အညမညပဋိပက္ခဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလံ ပန တတ္ထ ဒေသကာလဘေဒဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါဒါ ဣစ္ဆိတာ; ဣဓ ကာလဝတ္ထု ဘေဒဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ကာလဘေဒဝသေန စေတ္ထ တတိယဝါဒဿ ပဝတ္တိ ရူပါရူပနိမိတ္တာနံ သဟ အနုပဋ္ဌာနတော; စတုတ္ထဝါဒဿ ပန ဝတ္ထုဘေဒဝသေန [Pg.222] ပဝတ္တိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမူဟတော, ‘‘ဧကော အတ္တာ’’တိ တက္ကဝသေနာတိ တတ္ထ ဝက္ခမာနနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. कसिण-उग्घाटिम-आकाश (कसिण काढून टाकलेले आकाश), प्रथम अरूप विज्ञाण (विज्ञानंतन्यायतन) आणि नत्थिभाव-आकिंचन्यायतन हे अरूप समापत्तीचे निमित्त आहेत. 'संज्ञास्कंध वगळून' हे संज्ञेचे आत्म्याशी असलेले नाते मनात ठेवून म्हटले आहे. परंतु 'रूपी किंवा...' येथे सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ लावल्यास, संज्ञास्कंधाला बाहेर न ठेवता 'अरूप धर्म' असेच म्हणावे लागेल. 'मिश्रित ग्रहणाने' म्हणजे रूप आणि अरूप समापत्तीच्या निमित्तांना एकत्र करून 'एकच आत्मा आहे' असे मानणे, आणि तेथे उत्पन्न होणाऱ्या संज्ञेला 'संज्ञा' म्हणून ग्रहण करणे. कारण हा दृष्टीगत (चुकीची धारणा असलेला) रूप आणि अरूप समापत्तीचा लाभ घेणारा असल्यामुळे, त्या निमित्ताला रूपभावाने आणि अरूपभावाने ग्रहण करून स्थित राहतो; म्हणूनच तो 'रूपी आणि अरूपी' असा अभिनिवेश (आग्रह) निर्माण करतो, किंवा अध्यात्मवादी व्यक्तीप्रमाणे केवळ तर्काच्या आधारे रूप आणि अरूप धर्मांना मिश्रित स्वरूपात ग्रहण करून 'आत्मा रूपी आणि अरूपी दोन्ही असतो' असे मानतो. 'केवळ तर्काच्या ग्रहणाने' म्हणजे संस्कारांच्या अवशेषांमुळे अत्यंत सूक्ष्म भावाला प्राप्त झालेल्या धर्मांप्रमाणे, आणि अत्यंत सूक्ष्मतेमुळे स्वतःचे कार्य साधण्यास असमर्थ असल्यामुळे, खांब, भिंत, हात आणि पाय यांच्या समूहाप्रमाणे 'तो रूपीही नाही' (कारण तो रूपाच्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाही) आणि 'अरूपीही नाही' अशा प्रकारे चालणाऱ्या तर्काच्या ग्रहणाने. किंवा लाभ घेणाऱ्याच्या दृष्टीने देखील, 'अंतान्तिक' (मर्यादित-अमर्यादित) च्या चौथ्या वादात पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने, परस्परांच्या विरोधी असण्यावरून याचा अर्थ समजून घ्यावा. परंतु तेथे केवळ देश (स्थान) आणि काळाच्या भेदाने तिसरा व चौथा वाद मानले गेले आहेत; येथे काळ आणि वस्तूच्या भेदाने मानले गेले आहेत, हाच विशेष फरक आहे. आणि येथे काळाच्या भेदाने तिसऱ्या वादाची प्रवृत्ती रूप आणि अरूप निमित्तांच्या एकाच वेळी उपस्थित न होण्यामुळे होते; तर चौथ्या वादाची प्रवृत्ती वस्तूच्या भेदाने रूप आणि अरूप धर्मांच्या समूहामुळे 'एकच आत्मा आहे' अशा तर्काने होते, हे तेथे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने समजून घ्यावे. ယဒိပိ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဝသေန သမာပတ္တိဘေဒေန သညာနာနတ္တသမ္ဘဝတော ဒုတိယဒိဋ္ဌိပိ သမာပန္နကဝသေန လဗ္ဘတိ; တထာပိ သမာပတ္တိယံ ဧကရူပေနေဝ သညာယ ဥပဋ္ဌာနတော, ‘‘ပဌမဒိဋ္ဌိ သမာပန္နကဝါရေန ကထိတာ’’တိ အာဟ. တေနေဝေတ္ထ သမာပန္နကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧကသမာပတ္တိလာဘိနော ဧဝ ဝါ ဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာပတ္တိ ဘေဒေန သညာဘေဒသမ္ဘဝေပိ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ သညာနာနတ္တေန ဩဠာရိကေန နာနတ္တသညီတိ, ‘‘ဒုတိယဒိဋ္ဌိ အသမာပန္နကဝါရေနာ’’တိ အာဟ. အဝဍ္ဎိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တသညိတံ, ဝဍ္ဎိတကသိဏဝသေန အပ္ပမာဏသညိတံ ဒဿေတုံ, ‘‘တတိယဒိဋ္ဌိ သုပ္ပမတ္တေန ဝါ သရာဝမတ္တေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော ဝါ အတ္တာ ယဝပ္ပမာဏော, အဏုမတ္တော ဝါ အတ္တာ’’တိအာဒိဒဿနဝသေန (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၄; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၇၆-၇၇) ပရိတ္တော သညီတိ ပရိတ္တသညီ. ကပိလကဏာဒါဒယော (ဝိဘ. အနုဋီ. ၁၈၉) ဝိယ အတ္တနော သဗ္ဗဂတဘာဝပဋိဇာနနဝသေန အပ္ပမာဏော သညီတိ အပ္ပမာဏသညီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. जरी आठ समापत्तींचा लाभ घेणाऱ्या दृष्टीगताच्या (चुकीची धारणा असलेल्याच्या) बाबतीत समापत्तीच्या भेदाने संज्ञेची विविधता संभवत असल्यामुळे दुसरी दृष्टी देखील समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या (समापन्नक) दृष्टीने मिळते; तरीही समापत्तीमध्ये संज्ञा एकाच रूपाने उपस्थित होत असल्यामुळे, 'पहिली दृष्टी समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या संदर्भात सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच येथे 'समापन्नक' (समापत्ती प्राप्त केलेला) असे ग्रहण केले आहे. किंवा केवळ एकाच समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याच्या दृष्टीने याचा अर्थ समजून घ्यावा. समापत्तीच्या भेदाने संज्ञेचा भेद संभवत असला तरी, बाह्य विविध आलंबनांमध्ये संज्ञेच्या विविधतेमुळे आणि तिच्या स्थूलतेमुळे (ओळारिक) तो 'नानात्वसंज्ञी' (विविध संज्ञा असलेला) होतो, म्हणूनच 'दुसरी दृष्टी समापत्ती प्राप्त न करणाऱ्याच्या (असमापन्नक) संदर्भात आहे' असे म्हटले आहे. न वाढवलेल्या कसिणाच्या (अवड्ढितकसिण) आधारे 'परित्तसंज्ञा' (मर्यादित संज्ञा) आणि वाढवलेल्या कसिणाच्या आधारे 'अप्पमाणसंज्ञा' (अमर्यादित संज्ञा) दर्शवण्यासाठी, 'तिसरी दृष्टी सुपाच्या आकाराची किंवा द्रोणाच्या आकाराची' इत्यादी म्हटले आहे. 'आत्मा अंगठ्याएवढा किंवा यवाएवढा (जवाएवढा) किंवा अणूएवढा आहे' इत्यादी दर्शनांच्या आधारे, ज्याची संज्ञा मर्यादित आहे तो 'परित्तसंज्ञी' (मर्यादित संज्ञा असलेला) होय. कपिल, कणाद इत्यादींप्रमाणे स्वतःच्या सर्वव्यापी (सब्बगत) असण्याचा दावा करण्याच्या आधारे, ज्याची संज्ञा अमर्यादित आहे तो 'अप्पमाणसंज्ञी' (अमर्यादित संज्ञा असलेला) होय, असा अर्थ येथे समजून घ्यावा. ဧတန္တိ, ‘‘ရူပိံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တအတ္တဝါဒံ. ဧကေသန္တိ ဧကစ္စာနံ. ဥပါတိဝတ္တတန္တိ အတိက္ကမန္တာနံ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဝိညာဏကသိဏမေကေ အဘိဝဒန္တီတိ ယောဇနာ. တေနာဟ – ‘‘သညံ…ပေ… အဘိဝဒန္တီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘သညံ ဌပေတွာ သေသာနိ တီဏီ’’တိ ဣဒံ သညာယ စတုက္ကမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏမေဝ ဂဟေတွာ, အပရေ အဋ္ဌကန္တိ ဝဒန္တိ. တဒုဘယန္တိ တံ သညာအဋ္ဌကန္တိ ဝုတ္တံ ဥဘယံ. ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတီတိ, ‘‘စတဿော ရူပသညီ’’တိအာဒိနာ ဥပရိ ပကာသေဿတိ. ဝက္ခတိ ဟိ – ‘‘ကောဋ္ဌာသတော အဋ္ဌ, အတ္ထတော ပန သတ္တ သညာ ဟောန္တီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၂). ဧတ္ထာတိ, ‘‘ဧတံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝါကျေ. သမတိက္ကမိတုံ သက္ကောန္တိ တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနေန တဒုဒ္ဓံ အာနိသံသဒဿနေန စ ဗြူဟိတသဒ္ဓါဒိ ဂုဏတ္တာ, ဝိပရိယာယေန အသက္ကုဏနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေ သက္ကောန္တိ, တေဝ ဂဟိတာ တေသံယေဝ ဝသေန ဝက္ခမာနဿ ဝိသေသဿ ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျတ္တာ. သက္ကောန္တာနဉ္စ နေသံ ဥပါတိဝတ္တနံ အတ္တနော ဉာဏဗလာနုရူပန္တိ ဣမမတ္ထံ ဥပမာယ ဒဿေတုံ, ‘‘တေသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အပ္ပမာဏန္တိ အပ္ပမာဏာရမ္မဏော[Pg.223], အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ စဿ အာဂမနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ အနန္တာရမ္မဏတော ဝါ. န ဟိ အာရမ္မဏေ အနန္တန္တိ ပရမာနန္တဿ ပမာဏံ ဝါ ဂဏှာတိ. သုခဒုက္ခေဟိ အနိဉ္ဇနတော ရူပဝိရာဂဘာဝနာဝိသေသတာယ စ အာနေဉ္ဇံ ပတွာ တိဋ္ဌတိ, အယံ နော အတ္တာတိ အဘိဝဒန္တာ တိဋ္ဌန္တိ. ဝိညာဏကသိဏမေကေတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဧကေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ အတ္တာတိ ဝဒန္တိ. တေနာဟ – ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနံ တာဝ ဒဿေတု’’န္တိ. တဿ ပန အာရမ္မဏဘူတံ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏန္တိ အပရေ. တဉှိ ကသိဏံ မနသိကာရဝသေန, ‘‘ဝိညာဏကသိဏ’’န္တိ, ဝိညာဏဉ္စ တံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန အာယတနဉ္စာတိ, ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ. အာကိဉ္စညာယတနမေကေတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘एतं’ (हे) म्हणजे ‘रूपी वा’ (रूपी किंवा) इत्यादी प्रकारे सांगितलेला आत्मवाद होय. ‘एकेसं’ म्हणजे काहींचे (एकच्चानं). ‘उपातिवत्ततं’ म्हणजे ओलांडून जाणाऱ्यांचे (अतिक्कमंतानं). आणि हे निर्धारणामधील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. ‘काही जण विञ्ञाणकसिण (विज्ञानकृत्स्न) असे म्हणतात’ अशी येथे योजना आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘सञ्ञं...पे... अभिवदन्ति’ (संज्ञेला...पे... म्हणतात). तेथे ‘संज्ञा सोडून उर्वरित तीन’ या संज्ञेच्या चारी घटकांना पूर्णपणे ग्रहण करून, इतर आचार्य ‘अष्टक’ (आठ) म्हणतात. ‘तदुभयं’ (ते दोन्ही) म्हणजे ते ‘संज्ञा-अष्टक’ असे म्हटलेले दोन्ही. ‘पुढे स्पष्ट होईल’ म्हणजे ‘चतस्सो रूपसञ्ञी’ (चार रूपसंज्ञा) इत्यादींद्वारे पुढे स्पष्ट केले जाईल. कारण पुढे म्हटले जाईल – ‘विभागाच्या दृष्टीने आठ, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने सात संज्ञा असतात’ (म. नि. अट्ठ. ३.२२). ‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे ‘एतं वा पना’ (किंवा हे) या वाक्यात. तेथे आदीनव (दोष) पाहिल्याने आणि त्याच्या पलीकडील आनिसंस (फायदे) पाहिल्याने वाढलेल्या श्रद्धा इत्यादी गुणांमुळे जे ओलांडून जाण्यास समर्थ होतात, आणि याच्या उलट जे असमर्थ ठरतात, असे समजावे. जे समर्थ आहेत, त्यांनाच येथे घेतले आहे, कारण त्यांच्याच आधारे पुढे सांगण्यात येणारे वैशिष्ट्य सांगणे शक्य आहे. आणि समर्थ असणाऱ्यांचे हे ओलांडून जाणे त्यांच्या स्वतःच्या ज्ञानबळाच्या अनुरूप असते, हा अर्थ उपमेने दाखवण्यासाठी ‘तेसं पना’ (परंतु त्यांचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘अप्पमाणं’ (अप्रमाण) म्हणजे अप्रमाण-आलंबन (अमर्याद आलंबन), आणि त्याची अप्रमाण-आलंबनता आगमनाच्या (प्राप्तीच्या) मार्गाने किंवा अनंत आलंबनाच्या मार्गाने समजावी. कारण आलंबनामध्ये ‘अनंत’ असे मानल्याने परम-अनंताचे प्रमाण किंवा गणना होत नाही. सुख-दुःखांनी विचलित न झाल्यामुळे आणि रूपविराग भावनेच्या विशेषत्वामुळे ‘आनेञ्ज’ (अकंपता) प्राप्त करून राहतो, ‘हाच आमचा आत्मा आहे’ असे ते म्हणतात. ‘विञ्ञाणकसिणमेके’ म्हणजे काही दृष्टीगतिक (चुकीच्या मतांचे लोक) ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ (विज्ञानानंत्यायतना) ला आत्मा म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘प्रथम विञ्ञाणञ्चायतन दाखवण्यासाठी’. परंतु, त्याचे आलंबन बनलेले ‘कसिणुग्घाटिमाकास’ (कसिण काढून घेतलेल्या आकाशात) प्रवृत्त झालेले विञ्ञाण (विज्ञान) आहे, असे इतर आचार्य म्हणतात. कारण ते कसिण मनसिकाराच्या (मनन करण्याच्या) वशने ‘विञ्ञाणकसिण’ असे म्हटले जाते, आणि ते विञ्ञाण आलंबन असल्यामुळे ‘आयतन’ देखील आहे, म्हणून त्याला ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ असे म्हटले जाते. ‘आकिञ्चञ्ञायतनमेके’ (काही जण आकिंचन्यायतन म्हणतात) येथेही हाच नियम लागू होतो. တယိဒန္တိ ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရောတိ အာဟ ‘‘တံ ဣဒ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ယထာ ဝုတ္တံ ‘‘သညီ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိံ. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘မုတ္တဂတံ (မ. နိ. ၂.၁၁၉; အ. နိ. ၉.၁၁), သင်္ခါရဂတ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၄၁) ဝိယ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ, ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌိပကာရော ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတံ. လောကိယာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရသဒ္ဒေ သမာနတ္ထေ ဣစ္ဆန္တိ. ဒိဋ္ဌိပစ္စယော ဒိဋ္ဌိကာရဏံ, အဝိဇ္ဇာဒိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဥပနိဿယာဒိဘာဝတော. ယထာဟ – ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၀၇). ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၁၈-၁၂၄). သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိ (သု. နိ. ၈၈၀; မဟာနိ. ၁၀၉). ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ, သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၂; မဟာနိ. ၁၂၁). အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘တဿေဝံ မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အတ္ထိ မေ အတ္တာတိ တဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉). ဒိဋ္ဌာရမ္မဏန္တိ ဒိဋ္ဌိအာရမ္မဏဘူတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. တေနာဟ – ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀). ရူပဝေဒနာဒိဝိနိမုတ္တဿ ဒိဋ္ဌိယာ အာရမ္မဏဿ အဘာဝတော အနာဒိယိတွာ ဣဒမေဝ [Pg.224] ဒဿေတိ – ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေန ဣဒံ နာမ ဒဿနံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣမိနာ ပစ္စယေနာတိ ဝါ ဧတ္ထ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန အာရမ္မဏမ္ပိ ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘तयिदं’ येथे ‘य’ कार हा पदसंधी करतो, म्हणून ‘तं इदं’ (ते हे) असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठिगतं’ (दृष्टिगत) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे ‘सञ्ञी अत्ता’ (संज्ञी आत्मा आहे) अशा प्रकारे सांगितलेली दृष्टी (मत). कारण दृष्टी म्हणजेच दृष्टिगत होय, जसे ‘मुत्तगतं’ (मुक्तगत), ‘सङ्खारगतं’ (संस्कारगत) इत्यादींमध्ये आहे. अथवा जाण्यासारखे काही नसल्यामुळे दृष्टीचे केवळ गमन (प्राप्ती) म्हणजेच ‘दृष्टिगत’, म्हणजेच दृष्टीचे केवळ ग्रहण करणे असा अर्थ आहे. अथवा दृष्टीचा प्रकार म्हणजे ‘दृष्टिगत’. कारण लौकिक लोक ‘विध’, ‘युक्त’, ‘गत’ आणि ‘प्रकार’ या शब्दांना समान अर्थाचे मानतात. ‘दिट्ठिपच्चयो’ (दृष्टिप्रत्यय) म्हणजे दृष्टीचे कारण, म्हणजेच अविद्या इत्यादी दृष्टीची स्थाने (दिट्ठिठ्ठान) असा अर्थ आहे. तेथे अविद्या देखील उपनिषय (प्रबळ कारण) इत्यादी भावामुळे दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘हे भिक्खूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेणारा आणि आर्यधम्मात अकोविद (अकुशल) आहे...’ इत्यादी (ध. सं. १००७). स्पर्श (फस्स) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘ते देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होते’ (दी. नि. १.११८-१२४). संज्ञा (सञ्ञा) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘संज्ञा हेच प्रपंचसंख्येचे निदान (कारण) आहे’ (सु. नि. ८८०; महानि. १०९). वितर्क (वितक्क) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘दृष्टींमध्ये तर्काची कल्पना करून, हे सत्य आहे, ते असत्य आहे असे द्वैत धर्म सांगतात’ (सु. नि. ८९२; महानि. १२१). अयोनिशोमनसिकार (अयोनिसोमनसिकार) देखील दृष्टीचे स्थान आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘अशा प्रकारे मनन करणाऱ्याला सहा दृष्टींपैकी एखादी दृष्टी उत्पन्न होते, माझा आत्मा आहे अशी त्याला सत्य व निश्चित रूपाने दृष्टी उत्पन्न होते’ (म. नि. १.१९). ‘दिट्ठारम्मणं’ (दृष्ट्यालम्वन) म्हणजे दृष्टीचे आलंबन बनलेले पाच उपादानस्कंध (उपादानक्खन्धपञ्चक). म्हणूनच म्हटले आहे – ‘रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो’ इत्यादी (पटि. म. १.१३०). रूप, वेदना इत्यादींपासून मुक्त अशा दृष्टीच्या आलंबनाचा अभाव असल्यामुळे, त्याला न स्वीकारता हेच दाखवले आहे – ‘या प्रत्ययाने (कारणाने) हे दर्शन ग्रहण केले गेले आहे’. अथवा ‘या प्रत्ययाने’ येथे प्रत्ययाच्या ग्रहणाने आलंबन देखील ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. တဒေဝါတိ ဒိဋ္ဌိဂတဉ္စေဝ ဒိဋ္ဌိပစ္စယဉ္စ. ရူပသညာနန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ‘‘ယဒိ ရူပသညာန’’န္တိအာဒိနာ ပကာရေန ဝုတ္တသညာနန္တိ အတ္ထော. နိရုပက္ကိလေသာ နီဝရဏာဒိ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တိတော. ဥတ္တမာ ပဏီတဘာဝပ္ပတ္တိတော, တတော ဧဝ သေဋ္ဌာ, သေဋ္ဌတ္တာ ဧဝ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရိယာ. အက္ခာယတီတိ ဥပဋ္ဌာတိ. အာကိဉ္စညာယတနသညာယ ဝိသုံ ဝုစ္စမာနတ္တာ စတုတ္ထာရုပ္ပသညာယ စ ဣမသ္မိံ သညီဝါဒေ အနောတရဏတော, ‘‘ယဒိ အာရုပ္ပသညာနန္တိ ဣမိနာ အာကာသာနဉ္စာယတန-ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟီတိ, ‘‘ယဒိ ဧကတ္တသညာနံ, ယဒိ နာနတ္တသညာန’’န္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ. သမာပန္နကဝါရော စ တထာ ဣဓ ကထိတောတိ အဓိပ္ပာယော. ကောဋ္ဌာသတော အဋ္ဌ သညာ စတုက္ကဒွယသင်္ဂဟတော. ဧကတ္တသညီပဒံ ဌပေတွာ အတ္ထတော ပန သတ္တ သညာ ဟောန္တိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘သမာပန္နက…ပေ… သင်္ဂဟိတောယေဝါ’’တိ. ‘तदेव’ (तेच) म्हणजे दृष्टिगत आणि दृष्टिप्रत्यय हे दोन्ही. ‘रूपसञ्ञानं’ (रूपसंज्ञांचे) येथे ‘इति’ शब्द आदि (इत्यादी) अर्थाचा आहे. ‘एवं’ शब्द प्रकार अर्थाचा आहे, ‘यदी रूपसञ्ञानं’ (जर रूपसंज्ञांचे) इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या संज्ञांचा असा अर्थ आहे. ‘निरुपक्किलेसा’ (उपक्लेशरहित) म्हणजे नीवरण इत्यादी उपक्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे. ‘उत्तमा’ (उत्तम) म्हणजे प्रणीत भाव (श्रेष्ठ अवस्था) प्राप्त झाल्यामुळे, म्हणूनच ‘सेट्ठा’ (श्रेष्ठ), आणि श्रेष्ठ असल्यामुळेच तिच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ काही नसल्याने ‘अनुत्तरिया’ (अनुत्तर/सर्वश्रेष्ठ). ‘अक्खायति’ म्हणजे उपस्थित होते (उपट्ठाति). आकिञ्चञ्ञायतन संज्ञेचे स्वतंत्रपणे कथन केले जात असल्यामुळे आणि चौथ्या अरूप संज्ञेचा (आरुप्पसञ्ञा) या संज्ञावादात समावेश होत नसल्यामुळे, ‘यदी आरुप्पसञ्ञानं’ (जर अरूपसंज्ञांचे) याद्वारे केवळ ‘आकासानञ्चायतन’ (आकाशानंत्यायतन) आणि ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ (विज्ञानानंत्यायतन) संज्ञाच म्हटल्या आहेत. ‘परंतु इतर दोघांद्वारे’ म्हणजे ‘यदी एकत्तसञ्ञानं, yadi nānattasaññāna’ (जर एकत्वसंज्ञांचे, जर नानात्वसंज्ञांचे) या दोन पदांद्वारे. आणि समापन्नकवार (समापत्तीचा विभाग) देखील येथे तशाच प्रकारे सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे. विभागाच्या दृष्टीने (कोठ्ठायतो) चार आणि दोन यांच्या संग्रहाने आठ संज्ञा होतात. ‘एकत्तसञ्ञी’ (एकत्वसंज्ञी) हे पद सोडून, अर्थाच्या दृष्टीने मात्र न घेतलेल्याचे ग्रहण केल्याने सात संज्ञा होतात, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘समापन्नक...पे... संग्रहितच आहे’. သညာဂတန္တိ သညာဝသေန ဂတံ, သညာသင်္ဂဟံ ဂတံ ဝါ. တဿ ပန အဒိဋ္ဌိဂတဿပိ ဥပလဗ္ဘမာနတ္တာ, ‘‘သဒ္ဓိံ ဒိဋ္ဌိဂတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတန္တိ သဟ ကာရဏဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ တေနေဝ သဟ ကာရဏဘာဝေန သမာဂန္တွာ နိဗ္ဗတ္တိတံ; ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ အတ္ထော. သင်္ခတတ္တာ ဩဠာရိကံ ဥပ္ပာဒဝယညထတ္တသဗ္ဘာဝတော. ယဿ ဟိ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ, တံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတော ပဿန္တဿ ပါကဋဘူတဝိကာရံ ဩဠာရိကံ သိယာ. န စေတ္ထ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ နိဒဿေတဗ္ဗာ တေသံ တထာ အနနုပဿိတဗ္ဗတော; တေသမ္ပိ သင်္ခတဘာဝေန ဣတရေဟိ သမာနယောဂက္ခမတာယ ဒုန္နိဝါရယဘာဝတော. တထာ ဟိ ‘‘အသေသဝိရာဂနိရောဓာ’’တိ (ဥဒါ. ၃) ဝစနတော မဂ္ဂဿပိ နိဿရဏဘာဝေန ‘‘အတ္ထိ ခေါ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓော’’တိ နိဗ္ဗာနမေဝေတ္ထ ပဋိယောဂဘာဝေန ဥဒ္ဓဋံ ‘‘နိရုဇ္ဈန္တိ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. နိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဧတ္ထ, – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အဇာတံ [Pg.225] အဘူတံ အသင်္ခတ’’န္တိ သုတ္တပဒံ (ဥဒါ. ၇၃) အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. နိဗ္ဗာနဒဿီတိ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိဗ္ဗာနဒဿီ, တတော ဧဝ ဣတရာဘိသမယတ္ထသိဒ္ဓိယာ တံ သင်္ခတံ အတိက္ကန္တော. संज्ञागत म्हणजे संज्ञेच्या वशने गेलेले, किंवा संज्ञेच्या संग्रहात गेलेले. परंतु, ते दृष्टीगत नसलेल्यामध्येही आढळत असल्यामुळे, 'दृष्टीगतासह' असे म्हटले आहे. प्रत्ययांनी एकत्र येऊन केलेले म्हणजे कारणीभूत असलेल्या प्रत्ययांसह, त्याच कारणभावाने एकत्र येऊन उत्पन्न झालेले; म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पन्न असा अर्थ आहे. संखत असल्यामुळे ते ओळारिक आहे, कारण त्यात उत्पाद, वय आणि स्थित्यंतर विद्यमान असतात. कारण ज्याचा उत्पाद समजतो, वय समजतो आणि स्थितीमध्ये बदल समजतो, त्याला क्षणाक्षणाला भंग पावण्याच्या स्वभावाने पाहणाऱ्यासाठी प्रकट झालेला विकार ओळारिक ठरेल. आणि येथे मार्ग व फल धर्मांचे उदाहरण देऊ नये, कारण त्यांचे त्या प्रकारे अनुदर्शन केले जात नाही; तरीही, त्यांच्या संखतभावामुळे इतरांप्रमाणेच त्यांच्यावरही हा नियम लागू होणे अनिवार्य आहे. कारण 'अशेषविराग निरोध' (उदा. ३) या वचनानुसार मार्गाच्याही निस्सरणभावामुळे 'संस्कारांचा निरोध आहेच' असे म्हणून, येथे 'यात निरुद्ध होतात' या अर्थाने निर्वाणालाच प्रतिपक्षाच्या रूपात मांडले आहे. निरोध नावाचे निर्वाण अस्तित्त्वात आहे या संदर्भात, 'भिक्खूहो, अजात, अभूत, असंखत आहे' हे सुत्तपद (उदा. ७३) उद्धृत करून सांगितले पाहिजे. निर्वाणदर्शी म्हणजे साक्षात्काराच्या अभिसमयाने निर्वाण पाहणारा, आणि म्हणूनच इतर अभिसमयांच्या अर्थसिद्धीमुळे त्या संखताचे अतिक्रमण केलेला. ၂၃. အဋ္ဌသု အသညီဝါဒေသူတိ ဣဒံ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၇၈-၈၀) အာဂတနယေန ဝုတ္တမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဟေဋ္ဌာ, ‘‘သညီတိ ဣမိနာ အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန စတ္တာရော ဝါဒါ ဧဝ ဥဒ္ဓဋာ. တေနာဟ ‘‘အသညီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော ပရတော ‘‘အဋ္ဌသု နေဝသညီနာသညီဝါဒေသူ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သညာယ သတိ တာယ ဝေဒနာဂါဟသဗ္ဘာဝတော ‘‘အာဗာဓနဋ္ဌေန သညာ ရောဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခတာသူလယောဂတော ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပက္ကပဘိဇ္ဇနတော စ သညာ ဂဏ္ဍော; သွာယမတ္ထော ဒေါသဒုဋ္ဌတာယ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သဒေါသဋ္ဌေန ဂဏ္ဍော’’တိ. ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုရုဒ္ဓရဏတော စ သညာ သလ္လံ; သွာယမတ္ထော အတ္တဘာဝံ အနုပဝိသိတွာ အဝဋ္ဌာနေနာတိ အာဟ ‘‘အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန သလ္လ’’န္တိ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဝိညာဏံ ကုတောစိ အာဂတံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ’’န္တိ. ဂတိန္တိ ပဝတ္တိံ. သာ ပန တာသု တာသု ဂတီသု ဝုတ္တိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘စုတိဝသေန ဂတိ’’န္တိ; ဝဍ္ဎနဝသေန ဃနပဗန္ဓဝသေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အပရာပရ’’န္တိ. အပရာပရဉှိ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဝိညာဏံ နန္ဒူပသေစနံ; ဣတရံ ခန္ဓတ္တယံ ဝါ နိဿာယ အဘိဝုဒ္ဓိံ ပတိဋ္ဌံ မဟန္တဉ္စ ပါပုဏာတီတိ. ပဝဍ္ဎဝသေန ဝါ ဂတိံ, နိက္ခေပဝသေန စုတိံ, တတော အပရာပရဉ္စ ရူပပဝတ္တနဝသေန ဥပပတ္တိံ, ဣန္ဒြိယပရိပါကဝသေန ဝုဍ္ဎိံ တဿ တဿ ကမ္မဿ ကတူပစိတဘာဝေန ဝိရုဠှိံ; တဿ ကမ္မဿ ဖလနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝေပုလ္လန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. २३. आठ असंज्ञीवादांमध्ये हे ब्रह्मजाल सुत्तामध्ये (दी. नि. १.७८-८०) आलेल्या पद्धतीनुसार सांगितलेल्या गोष्टीचा संदर्भ देऊन खाली 'संज्ञी या शब्दाने आठ असंज्ञीवाद सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे. परंतु येथे केवळ चारच वाद उद्धृत केले आहेत. म्हणूनच 'असंज्ञी' इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम पुढे 'आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादांमध्ये' येथेही लागू होतो. संज्ञा असताना तिच्याद्वारे वेदनेचे ग्रहण होत असल्यामुळे, 'पीडा देण्याच्या अर्थाने संज्ञा हा रोग आहे' असे म्हटले आहे. दुःखता रूपी शूलाच्या योगाने, क्लेशरूपी अशुद्धीच्या स्रवण्याने आणि उत्पाद, जरा व भंगाने फुगणे, पिकणे व फुटणे यांमुळे संज्ञा हा गंड (व्रण) आहे; हा अर्थ दोषांनी दूषित असल्यामुळेच होतो, म्हणून 'सदोषत्वाच्या अर्थाने गंड' असे म्हटले आहे. पीडा उत्पन्न करण्याने, आत टोचण्याने आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे संज्ञा हे शल्य आहे; हा अर्थ आत्मभावात प्रवेश करून राहण्याने होतो, म्हणून 'प्रवेश करण्याच्या अर्थाने शल्य' असे म्हटले आहे. प्रतिसंधी ग्रहण करताना विज्ञान कुठूनतरी आल्यासारखे होते, म्हणून 'प्रतिसंधीच्या रूपाने आगती' असे म्हटले आहे. गती म्हणजे प्रवृत्ती. ती त्या-त्या गतींमध्ये प्रवृत्त होते, म्हणून 'च्युतीच्या रूपाने गती' असे म्हटले आहे; याचा अर्थ वाढीच्या रूपाने किंवा घट्ट प्रवाहाच्या रूपाने असा आहे. म्हणूनच 'वारंवार' असे म्हटले आहे. कारण प्रवाहाच्या रूपाने वारंवार प्रवृत्त होणारे विज्ञान हे नंदीने (तृष्णेने) सिंचित असते; ते इतर तीन स्कंधांचा आश्रय घेऊन अभिवृद्धी, प्रतिष्ठा आणि मोठेपणा प्राप्त करते. किंवा प्रवृद्धीच्या रूपाने गती, टाकण्याच्या रूपाने च्युती, त्यानंतर वारंवार रूप प्रवृत्तीच्या रूपाने उपपत्ती, इंद्रियांच्या परिपाकाच्या रूपाने वृद्धी, त्या-त्या कर्माच्या केलेल्या व साठवलेल्या भावामुळे विरूढी, आणि त्या कर्माच्या फलनिष्पत्तीमुळे वैपुल्य अशी योजना करावी. ကာမဉ္စာတိအာဒိနာ ‘‘အညတြ ရူပါ’’တိအာဒိကာ စောဒနာ လက္ခဏဝသေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတွာ အယဉ္စ နယော စောဒနာယ အဝိသိဋ္ဌဝိသယတာယ သိယာ; ဝိသိဋ္ဌဝိသယာ ပနာယံ စောဒနာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အယံ ပန ပဉှော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္တကေ ခန္ဓေတိ ယထာဝုတ္တေ ရူပဝေဒနာဒိကေ စတ္တာရော ခန္ဓေ. အညတြ ရူပါတိ ဣမိနာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ရူပေန ဝိနာ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. ဘဝဝိသေသစောဒနာယ သဘာဝတော [Pg.226] ဧဝ ဝိညာဏေန ဝိနာ ရူပဿပိ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အရူပဘဝေပိ ရူပံ, အသညာဘဝေ စ ဝိညာဏံ အတ္ထီ’’တိ. နိရောဓသမာပန္နဿာတိ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နဿပိ ဝိညာဏံ အတ္ထိ. ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ စေ အတ္ထံ ပဋိဗာဟသီတိ ယဒိ သဒ္ဒတ္ထမေဝ ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယံ န ဂဏှသိ နေယျတ္ထံ သုတ္တန္တိ. ဧတ္ထ စ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဝသေန ပဌမဝါဒေါ; သညံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန သညံယေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန ဌိတာယ အညာယ သညာယ အဘာဝတော အသညီတိ ပဝတ္တော ဒုတိယဝါဒေါ; တထာ သညာယ သဟ ရူပဓမ္မေ သဗ္ဗေ ဧဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော တတိယဝါဒေါ; တက္ကဂ္ဂါဟဝသေနေဝ ပဝတ္တော စတုတ္ထဝါဒေါ. တေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နေဝသညီနာသညီဝါဒေပိ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တဿ သတ္တဿ စုတိပဋိသန္ဓီသု; သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဋုသညာကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထာယ သုခုမာယ သညာယ အတ္ထိဘာဝပဋိဇာနနဝသေန ပဌမဝါဒေါ; အသညီဝါဒေ ဝုတ္တနယေန သုခုမာယ သညာယ ဝသေန သဉ္ဇာနနသဘာဝတာပဋိဇာနနဝသေန စ ဒုတိယဝါဒါဒယော ပဝတ္တာတိ. ဧဝမေတ္ထ ဧတေသံ ဝါဒါနံ သဗ္ဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. कामं च इत्यादींद्वारे 'रूपाशिवाय' इत्यादी आक्षेप लक्षणाच्या रूपाने सांगितले आहेत हे दर्शवून, आणि हा नियम आक्षेपाच्या अविशिष्ट विषयासाठी असू शकतो; परंतु हा आक्षेप विशिष्ट विषयाचा आहे हे दर्शवण्यासाठी 'हा प्रश्न तर' इत्यादी म्हटले आहे. एवढे स्कंध म्हणजे वर सांगितलेले रूप, वेदना इत्यादी चार स्कंध. रूपाशिवाय याने हे स्पष्ट होते की कुठेही रूपाशिवाय विज्ञानाची प्रवृत्ती नसते. विशिष्ट भवाच्या आक्षेपाने स्वभावानेच विज्ञानाशिवाय रूपाचीही प्रवृत्ती नसते हे स्पष्ट होते, म्हणून म्हटले आहे – 'अरूप भवातही रूप आहे, आणि असंज्ञी भवात विज्ञान आहे.' निरोध समापन्नाचा म्हणजे संज्ञावेदयितनिरोध समापत्ती प्राप्त झालेल्याचाही विज्ञान असते. 'जर तू शब्दांच्या छायेने अर्थाचा निषेध करतोस' म्हणजे जर तू केवळ शब्दशः अर्थ घेऊन अभिप्रेत अर्थ ग्रहण करत नाहीस, तर ते नेय्यार्थ सुत्त आहे. आणि येथे, असंज्ञी भवात उत्पन्न झालेल्या सत्वाच्या अपेक्षेने पहिला वाद आहे; 'संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहतो' येथे सांगितलेल्या पद्धतीने संज्ञेलाच आत्मा मानून, तिच्या किंचनभावाने राहिलेल्या इतर संज्ञेच्या अभावामुळे 'असंज्ञी' असा प्रवृत्त झालेला दुसरा वाद आहे; तसेच संज्ञेसह सर्व रूपधर्मांना किंवा सर्व रूप-अरूप धर्मांना आत्मा मानून प्रवृत्त झालेला तिसरा वाद आहे; केवळ तर्काच्या ग्रहणामुळे प्रवृत्त झालेला चौथा वाद आहे. त्यांपैकी जे सांगायचे आहे, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादातही, असंज्ञी भवात उत्पन्न झालेल्या सत्वाच्या च्युती आणि प्रतिसंधीच्या वेळी; किंवा सर्व ठिकाणी स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करण्यास असमर्थ असलेल्या सूक्ष्म संज्ञेच्या अस्तित्वाचा स्वीकार करण्याच्या रूपाने पहिला वाद आहे; असंज्ञीवादात सांगितलेल्या पद्धतीने सूक्ष्म संज्ञेच्या आधारे संज्ञान घेण्याच्या स्वभावाचा स्वीकार करण्याच्या रूपाने दुसरा इत्यादी वाद प्रवृत्त झाले आहेत. अशा प्रकारे येथे या वादांचे अस्तित्व जाणावे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. ၂၄. ယတ္ထ န သညာ, တတ္ထ ဉာဏဿ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘အသညာ သမ္မောဟော’’တိ, အသညဘာဝေါ နာမ သမ္မောဟပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ယထာ နိယျန္တီတိ နိယျာနိယာတိ ဗဟုလံ ဝစနတော ကတ္တုသာဓနော နိယျာနိယသဒ္ဒေါ, ဧဝံ ဣဓ ဝိညာတဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗ’’န္တိ, ဝိဇာနနံ ဝိညာဏန္တိ အတ္ထော. တေန ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗမတ္တေနာတိ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာဏပ္ပမာဏေနာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိမတ္တေနာ’’တိ, နိဗ္ဗိကပ္ပဘာဝတော ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိသမေန ဘာဝနာဘိနီဟာရေနာတိ အတ္ထော. ဩဠာရိကသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိမတ္တေနာတိ ဩဠာရိကာနံ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တိယာ. ဩဠာရိကသင်္ခါရာတိ စေတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနပရိယောသာနာ သမာပတ္တိဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. ဥပသမ္ပဒန္တိ ယေ သညာယ, အသညိဘာဝေ စ ဒေါသံ ဒိသွာ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဝဏ္ဏေန္တာပိ ရူပဇ္ဈာနပဋိလာဘမတ္တေန တဿ သမ္ပာဒနံ ပဋိလာဘံ အဓိဂမံ ပညပေန္တိ, တေသံ တဿ ဗျသနံ အက္ခာယတိ အနုပါယဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဝိနာသော’’တိအာဒိ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ သဒိသသမာပဇ္ဇနပုဗ္ဗကံ ပရိဝုဋ္ဌာနံ. သမာပတ္တိ ဧဝ တေသံ နတ္ထိ အနဓိဂတတ္တာ. ဩဠာရိကသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိယာ အန္တမသော အာကိဉ္စညာယတနသင်္ခါရပ္ပဝတ္တိယာပိ ပတ္တဗ္ဗန္တိ န အက္ခာယတိ [Pg.227] တေပိ သမတိက္ကမိတွာ ပတ္တဗ္ဗတော. သင်္ခါရာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အဝသေသာတိ ဣတော ပရံ သုခုမဘာဝေါ နာမ နတ္ထီတိ သုခုမဘာဝါပတ္တိယာ အဝသေသာ. တေနာဟ – ‘‘ဘာဝနာဝသေန သဗ္ဗသုခုမဘာဝံ ပတ္တာ သင်္ခါရာ’’တိ. ဧတန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနံ, ပတ္တဗ္ဗံ နာမ ဟောတိ တာဒိသသင်္ခါရပ္ပတ္တိယံ တဗ္ဗောဟာရတော. သင်္ခတံ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ. २४. जिथे संज्ञा (saññā) नाही, तिथे ज्ञानाचा (ñāṇa) संभवच नाही, म्हणून म्हटले आहे – 'असंज्ञा म्हणजे संमोह (भ्रम)' होय. असंज्ञाभाव म्हणजेच संमोहाची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे 'निर्याण करतात' म्हणून 'निर्याणिक' (niyyāniya) हा शब्द बहुल वचनामुळे कर्तृसाधक आहे, त्याचप्रमाणे येथे 'विज्ञातव्य' (viññātabba) हा शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'जाणतो तो विज्ञातव्य' होय, विजानन (जाणणे) म्हणजेच विज्ञान (viññāṇa) असा अर्थ आहे. त्यामुळे 'दृष्ट-श्रुत-मुत-विज्ञात मात्राने' म्हणजेच 'दृष्ट-श्रुत-मुत-विज्ञानाच्या प्रमाणाने' असा अर्थ समजला पाहिजे. म्हणून म्हटले आहे – 'पंचद्वारिक संज्ञा प्रवृत्ती मात्राने', निर्विकल्प भाव असल्यामुळे पंचद्वारिक संज्ञा प्रवृत्तीच्या समान भावना-अभिनिहाराने (साधनेने) असा अर्थ आहे. 'औदारिक संस्कार प्रवृत्ती मात्राने' म्हणजे औदारिक संस्कारांच्या प्रवृत्तीने होय. येथे 'औदारिक संस्कार' म्हणजे आकिंचन्यायतन-पर्यवसान (शेवट) असणारे समापत्ति-धर्म अभिप्रेत आहेत. उपसंपदा म्हणजे जे संज्ञेमध्ये आणि असंज्ञीभावामध्ये दोष पाहून, नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाची प्रशंसा करत असूनही, केवळ रूपध्यानाच्या प्राप्ती मात्राने त्याचे संपादन, प्रतिलाभ किंवा अधिगम (प्राप्ती) प्रज्ञापित करतात, त्यांच्यासाठी त्याचा विनाश (व्यसन) सांगितला जातो, कारण तो खरा उपाय नाही. म्हणून म्हटले आहे 'विनाश' इत्यादी. 'व्युत्थान' म्हणजे सदृश समापत्तीच्या पूर्वी होणारे परितः उत्थान (बाहेर पडणे). त्यांना ती समापत्तीच प्राप्त न झाल्यामुळे ती त्यांच्याकडे नसते. औदारिक संस्कारांच्या प्रवृत्तीने, अगदी आकिंचन्यायतन संस्कारांच्या प्रवृत्तीनेही जे प्राप्त करायचे आहे, ते प्राप्त झाले असे म्हटले जात नाही, कारण ते देखील ओलांडून पुढे प्राप्त करायचे असते. 'संस्कारांचे' (saṅkhārānaṃ) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठीचे वचन आहे. 'अवशिष्ट' म्हणजे यापुढे सूक्ष्मभाव नाही, म्हणून सूक्ष्मभावाच्या प्राप्तीनंतर उरलेले. म्हणून म्हटले आहे – 'भावनेच्या बळाने सर्व-सूक्ष्मभावाला प्राप्त झालेले संस्कार'. 'हे' म्हणजे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन होय. अशा संस्कारांच्या प्राप्तीमध्ये त्या व्यवहाराने ते 'प्राप्तव्य' (प्राप्त करण्यायोग्य) ठरते. संस्कृत (saṅkhata) म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने आणि संयोगाने बनलेले। ၂၅. ‘‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅) ဝက္ခမာနတ္တာ သဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ, ‘‘တတြာ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘တတြာတိ သတ္တသု ဥစ္ဆေဒဝါဒေသု ဘုမ္မ’’န္တိ. ဥဒ္ဓံ သရန္တိ ဥဒ္ဓံ ဂတံ သရန္တာတိ တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. သရန္တာတိ ယတ္ထ ပတ္ထေန္တိ န လဘန္တိ, တံ ဇာနန္တာ. အာသတ္တိန္တိ အာသီသနံ. ပေစ္စာတိ ပရလောကေ. ဝါဏိဇူပမာ ဝိယာတိ ဘဝပရိယာပန္နဖလဝိသေသာပေက္ခာယ ပဋိပဇ္ဇနတော. သက္ကာယဿ ဘယာတိ သန္တော ကာယောတိ သက္ကာယော, ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနော ဓမ္မသမူဟောတိ ကတွာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ, တတော ဘာယနေန. မာ ခီယိ မာ ပရိက္ခယံ အဂမာသိ. မာ ဩသီဒိ မာ ဟေဋ္ဌာ ဘဿိ. အဗ္ဘန္တိ အာကာသံ မာ ဥန္ဒြိယိ မာ ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိ. ဂဒ္ဒုလေန ဗဒ္ဓေါ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ. ဒဠှထမ္ဘော ဝိယ ခီလော ဝိယ စ သက္ကာယော ဒုမ္မောစနီယတော. သာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကော တဿ အနုပရိဝတ္တနတော. ဒဏ္ဍကော ဝိယ ဒိဋ္ဌိ ဆေဒနကရဏာယ အသမတ္ထဘာဝကရဏတော. ရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ ဗန္ဓနတော စ, အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမန္နာဂမနဝသေန စ သမ္ဗဒ္ဓဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိဋ္ဌိဒဏ္ဍကေ ပဝေသိတာယ တဏှာရဇ္ဇုယာ’’တိ. २५. 'जे श्रमण-ब्राह्मण विद्यमान सत्त्वाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव प्रज्ञापित करतात' (म. नि. ३.२५) असे पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे, स्वतःच्या बुद्धीमध्ये फिरणाऱ्या विचारांना एकत्र घेऊन, भगवंतांनी 'तत्र' (तिथे) असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'तत्र म्हणजे सात उच्छेदवादांमधील सप्तमी विभक्ती होय'. 'वर धावतात' म्हणजे वर गेलेल्याचा शोध घेतात, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'वर म्हटले जाते' इत्यादी. 'शोध घेतात' म्हणजे जे ते इच्छितात पण मिळवू शकत नाहीत, ते जाणणारे. 'आसक्ती' म्हणजे आकांक्षा (आशींसन). 'पेच्च' म्हणजे परलोकात. 'व्यापाऱ्याच्या उपमेप्रमाणे' कारण भव-पर्यापन्न (भवामध्ये समाविष्ट) विशेष फळाच्या अपेक्षेने ते आचरण करतात. 'सत्कायाच्या भयाने' म्हणजे विद्यमान काय तो 'सत्काय' (sakkāya) होय. परमार्थतः विद्यमान असणारा धर्मसमूह म्हणजेच पाच उपादानस्कंध होत, त्यांच्या भयाने. 'क्षय पावू नकोस' म्हणजे नाश पावू नकोस. 'खचू नकोस' म्हणजे खाली कोसळू नकोस. 'अब्भ' म्हणजे आकाश, 'मा उन्द्रियि' म्हणजे भंग पावून पडू नकोस. चामड्याच्या पट्ट्याने बांधलेला तो 'गद्गुलबद्ध' (gaddulabaddho). दृढ खांबाप्रमाणे किंवा खुंट्याप्रमाणे सत्काय हा मुक्त करण्यास कठीण असल्यामुळे आहे. ती (कुत्री) ज्याप्रमाणे खांबाभोवती फिरते, त्याप्रमाणे दृष्टीगत (diṭṭhigatika) मनुष्य त्या सत्कायाभोवती फिरतो. दृष्टी ही लाकडाच्या दांडक्यासारखी आहे, कारण ती (बंधनाचे) छेदन करण्यास असमर्थ बनवते. तृष्णा ही दोरीसारखी आहे, कारण ती बांधून ठेवते, आणि आलंबन करण्याच्या व समन्वागमन करण्याच्या (जोडण्याच्या) प्रक्रियेने ती बद्ध करते. म्हणून म्हटले आहे – 'दृष्टीरूपी दांडक्यात अडकवलेल्या तृष्णारूपी दोरीने'। ၂၆. ဘဂဝါ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန (စတုစတ္တာရီသ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒါ တတ္ထ တတ္ထ အန္တောဂဓာတိ) ဥဒ္ဒေသဝသေန ပဉ္စေဝ သင်္ဂဟေတွာ ယထုဒ္ဒေသံ နိဂမေန္တော, ‘‘ဣမာနေဝ ပဉ္စာယတနာနီ’’တိ [Pg.228] အာဟ. တတ္ထ ဒုက္ခဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ကာရဏဋ္ဌေန အာယတနတ္ထောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမာနေဝ ပဉ္စ ကာရဏာနီ’’တိ. သညီအာဒိဝသေန တီဏိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ စတ္တာရိ ဘာဇိတာနိ. ဣတရံ ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ကုဟိံ ပဝိဋ္ဌံ? သရူပတော အဘာဇိတတ္တာ ယထာဘာဇိတေသု ဝါဒေသု ကတ္ထ အန္တောဂဓန္တိ ပုစ္ဆတိ. ဥဒ္ဒေသေ ပန သရူပတော ဂဟိတမေဝ, ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ဝါ ပနေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိ. ဣတရော ဧကတ္တသညီဝါဒေ နာနတ္တသညီဝါဒေ အန္တောဂဓန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကတ္တ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ ယထာသုခဉ္စေတံ ဝုတ္တံ. ပဌမော ဟိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒေါ နာနတ္တသညီဝါဒေ အန္တောဂဓော, ဣတရေ စတ္တာရော ဧကတ္တသညီဝါဒေ. २६. भगवंतांनी आपल्या देशनाविलासाने आणि विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार (चव्वेचाळीस अपरान्तकल्पिक वाद वेगवेगळ्या ठिकाणी समाविष्ट आहेत) उद्देशाच्या (संक्षेपाच्या) रूपाने पाचच संग्रह करून, उद्देशानुसार समारोप करताना 'हीच ती पाच आयतने होत' असे म्हटले. त्यात दुःखाचे निमित्त असल्यामुळे, दृष्टीगतांच्या (चुकीच्या मतांच्या) कारणाच्या अर्थाने 'आयतन' हा शब्द वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'हीच ती पाच कारणे होत'. संज्ञी इत्यादींच्या रूपाने तीन आणि उच्छेदवाद मिळून चार विभाग केले आहेत. परंतु दुसरे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' कुठे समाविष्ट झाले आहे? प्रत्यक्ष रूपाने त्याचे विभाजन न केल्यामुळे, विभाजित केलेल्या वादांमध्ये ते कुठे समाविष्ट आहे, असा प्रश्न विचारला आहे. उद्देशात (संक्षेपात) तर ते प्रत्यक्ष रूपाने घेतलेच आहे, जसे की – 'काही जण दृष्टधर्मनिर्वाणाची प्रशंसा करतात'. दुसरा (टीकाकार) ते एकत्वसंज्ञावादात आणि नानात्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहे हे दर्शवण्यासाठी 'एकत्व...पे... जाणावे' असे सोयीस्करपणे सांगतो. कारण पहिला दृष्टधर्मनिर्वाणवाद हा नानात्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहे, आणि इतर चार हे एकत्वसंज्ञावादात समाविष्ट आहेत। ၂၇. အတီတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတန္တိ အတီတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထဓမ္မဝိသယာ ကပ္ပနာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ အတီတကာလဝါစကော ဣဓ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေါ, ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဉ္စ ကပ္ပနာဝတ္ထု နတ္ထိ, အန္တသဒ္ဒေါ စ ကောဋ္ဌာသဝါစကော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတီတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ’’တိ. ‘‘ကပ္ပေတွာ’’တိ စ တသ္မိံ ပုဗ္ဗန္တေ တဏှာယနာဘိနိဝိသာနံ သမတ္ထနံ ပရိနိဋ္ဌာပနံ ဝဒတိ. သေသမ္ပီတိ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရန္တိ ‘‘အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု ဝုတ္တပ္ပကာရံ. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ ကတွာ, လောကောတိ လောကိယန္တိ ဧတ္ထ ပုညပါပါနိ တဗ္ဗိပါကာ စာတိ ကတွာ, တံ တံ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပညာပနံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ’’တိ. သဗ္ဗဒါဘာဝေန သဿတော. အမရော နိစ္စော ဓုဝေါတိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. မရဏာဘာဝေန အမရော, ဥပ္ပာဒါဘာဝေန သဗ္ဗကာလံ ဝတ္တနတော နိစ္စော, ထိရဋ္ဌေန ဝိကာရာဘာဝေန ဓုဝေါ, ယထာဟာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိဒ္ဒေသပဋိသမ္ဘိဒါပါဠီဟိ ဝိဘာဝေတိ. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ဣမိဿာ ပဉ္စဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ဝုတ္တော. ‘‘ရူပဝန္တ’’န္တိအာဒိကာယ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၀-၁၃၁) ပန ပဉ္စဒသဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန စတ္တာရော စတ္တာရော ခန္ဓေ, ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညံ – ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တထာ ဧကံ ခန္ဓံ, ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညေ ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ [Pg.229] စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ သဿတော…ပေ… ဓုဝေါ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော; ဧဝံ အသဿတော အနိစ္စော အဓုဝေါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ န ဟောတိ ပရံ မရဏာ; နိစ္စော စ အနိစ္စော စ နေဝနိစ္စော နာနိစ္စောတိ ဧဝမာဒိမတ္ထံ အတိဒိသတိ. २७. ‘अतीतकोठ्ठाससंखातं’ म्हणजे अतीत (भूतकालीन) स्कंध-कोठ्ठास (स्कंध-भाग) म्हणून ओळखला जाणारा ‘पुब्बन्त’ (पूर्वान्त/भूतकाळ) होय. पूर्वी निवास केलेल्या (अनुभवलेल्या) धर्मांच्या विषयासंबंधीची कल्पना येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून येथे ‘पुब्ब’ (पूर्व) हा शब्द अतीतकालवाचक (भूतकाळ दर्शवणारा) आहे. रूप इत्यादी स्कंधांशिवाय कल्पनेचा दुसरा कोणताही विषय नाही, आणि ‘अन्त’ हा शब्द ‘कोठ्ठास’ (भाग/विभाग) वाचक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतीतकोठ्ठाससंखातं पुब्बन्तं कप्पेत्वा" (भूतकालीन स्कंध-भागात्मक पूर्वान्ताची कल्पना करून). आणि ‘कप्पेत्वा’ (कल्पना करून) म्हणजे त्या पूर्वान्तामध्ये तृष्णा आणि अभिनिवेश (आग्रह) यांचे समर्थन व प्रस्थापन करणे होय. ‘सेसम्पि’ (उर्वरित देखील) म्हणजे ‘पुब्बन्तानुदिट्ठी’ (पूर्वान्त-अनुदृष्टी) इत्यादी. ‘पुब्बे वृत्तप्पकारं’ (पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारे) म्हणजे ‘अपरन्तानुदिट्ठिनो’ (अपरान्त-अनुदृष्टी असणारे) इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या प्रकारे. आणि प्रत्येक (स्कंधा) मध्ये ‘हा आत्मा आहे’ असा अहंभाव प्रस्थापित केला जातो म्हणून, आणि ‘लोक’ म्हणजे लौकिक, ज्यामध्ये पुण्य-पाप आणि त्यांचे विपाक (फळ) समाविष्ट आहेत, असे मानून, त्या त्या विशिष्ट ग्रहणाचा (दृष्टीचा) आश्रय घेऊन प्रज्ञापना (मांडणी) होते, म्हणून म्हटले आहे - "रूप इत्यादींपैकी एकाला ‘आत्मा’ आणि ‘लोक’ असे मानून." सर्वकाळ अस्तित्वात असण्याने ‘सस्सतो’ (शाश्वत). ‘अमरो’ (अमर), ‘निच्चो’ (नित्य), ‘धुवो’ (ध्रुव) हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. मरणाचा अभाव असल्याने ‘अमर’, उत्पत्तीचा अभाव असल्याने सर्वकाळ टिकणारा म्हणून ‘नित्य’, आणि स्थिर अर्थाने विकाराचा अभाव असल्याने ‘ध्रुव’ होय. "यथाह" (जसे म्हटले आहे) इत्यादींद्वारे निर्देश आणि पटिसम्भिदापाळीच्या आधारे वरील अर्थ स्पष्ट केला आहे. आणि हा अर्थ "रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो" (पटिसम्भिदामग्ग १.१३०-१३१) या पाच प्रकारच्या सक्कायदिट्ठीच्या (सत्कायदृष्टीच्या) आधारे सांगितला आहे. परंतु, "रूपवान" इत्यादी (पटिसम्भिदामग्ग १.१३०-१३१) पंधरा प्रकारच्या सक्कायदिट्ठीच्या आधारे चार-चार स्कंधांना ‘आत्मा’ मानून आणि त्याव्यतिरिक्त इतरांना ‘लोक’ म्हणून प्रज्ञापित करतात, असाही अर्थ मिळतो. तसेच, एका स्कंधाला ‘आत्मा’ मानून आणि इतरांना ‘लोक’ म्हणून प्रज्ञापित करतात, असाही अर्थ येथे समजून घ्यावा. ‘एसेव नयो’ (हाच नियम आहे) याद्वारे जसे "रूप इत्यादींपैकी एकाला आत्मा आणि लोक मानून शाश्वत...पे... ध्रुव" असा अर्थ सांगितला आहे; तसेच अशाश्वत, अनित्य, अध्रुव, उच्छेद पावणारा, नष्ट होणारा, मरणानंतर न उरणारा; नित्य आणि अनित्य, न नित्य न अनित्य इत्यादी अर्थांचा अतिदेश (विस्तार) केला जातो. စတ္တာရော သဿတဝါဒါတိ လာဘီဝသေန တယော, တက္ကီဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ တိတ္ထိယော မန္ဒပညော အနေကဇာတိသတသဟဿမတ္တံ အနုဿရတိ, မဇ္ဈိမပညော ဒသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပာနိ, တိက္ခပညော စတ္တာရီသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပာနိ, န တတော ပရံ. သော ဧဝံ အနုဿရန္တော အတ္တာ စ လောကော စာတိ အဘိဝဒတိ. တက္ကီ ပန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ အဘိဝဒတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လာဘီဝသေန တယော, တက္ကီဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိ. ဧတေနေဝ စ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိကဝါဒေါ ဝိယ သဿတဝါဒေါ ကသ္မာ ဒုဝိဓေန န ဝိဘတ္တောတိ စေ? ပဋိက္ခိတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘चत्तारो सस्सतवादा’ (चार शाश्वतवाद) म्हणजे (अभिज्ञा किंवा ध्यान) लाभलेल्यांच्या आधारे तीन, आणि तार्किकाच्या (तर्क करणाऱ्याच्या) आधारे एक, असे चार (शाश्वतवाद) आहेत. पूर्वनिवासज्ञान (मागील जन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान) प्राप्त झालेला मंदबुद्धीचा अन्यधर्मीय (तीर्थक) अनेक लाख जन्मांचे स्मरण करतो, मध्यम बुद्धीचा दहा संवर्त-विवर्त कल्प (विश्वाचा संकोच आणि विकास होण्याचे कालखंड) स्मरण करतो, आणि तीक्ष्ण बुद्धीचा चाळीस संवर्त-विवर्त कल्प स्मरण करतो, त्याहून अधिक नाही. तो अशा प्रकारे स्मरण करत ‘आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत’ असे प्रतिपादन करतो. परंतु तार्किक हा तर्काने सिद्ध केलेल्या, मीमांसेने (विचाराने) अनुसरलेल्या आणि स्वतःच्या प्रतिभेने स्फुरलेल्या विचाराने ‘आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत’ असे प्रतिपादन करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "लाभलेल्यांच्या आधारे तीन, आणि तार्किकाच्या आधारे एक, असे चार शाश्वतवाद आहेत." आणि याच कारणाने, ‘अधिच्चसमुप्पत्तिकवाद’ (अकस्मात उत्पत्तीचा वाद) प्रमाणे शाश्वतवाद दोन प्रकारांत का विभागला गेला नाही? असे विचारल्यास, तो (तशा प्रकारे) नाकारला गेल्यामुळे, असे समजावे. ဧတ္ထ စ, ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝါဒေ အယမယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ ဟိ ပရေန ပရိကပ္ပိတော အတ္တာ, လောကော ဝါ သဿတော သိယာ, တဿ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပုရိမရူပါဝိဇဟနတော ကဿစိ ဝိသေသာဓာနဿ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဟိတတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဟိတေ စ ပဋိပတ္တိအတ္ထံ ဥပဒေသော ဧဝ နိပ္ပယောဇနော သိယာ သဿတဝါဒိနော. ကထံ ဝါ သော ဥပဒေသော ပဝတ္တီယတိ ဝိကာရာဘာဝတော; ဧဝဉ္စ အတ္တနော အဇဋာကာသဿ ဝိယ ဒါနာဒိကိရိယာ ဟိံသာဒိကိရိယာ စ န သမ္ဘဝတိ; တထာ သုခဿ ဒုက္ခဿ စ အနုဘဝနနိဗန္ဓော ဧဝ သဿတဝါဒိနော န ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဗဒ္ဓါဘာဝတော, ဇာတိအာဒီနံ အသမ္ဘဝတော ကုတော ဝိမောက္ခော. အထ ပန ဓမ္မမတ္တံ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စ, ယဿ ဝသေနာယံ ကိရိယာဒိဝေါဟာရောတိ ဝဒေယျ. ဧဝမ္ပိ ပုရိမရူပါဝိဇဟနေန အဝဋ္ဌိတဿ အတ္တနော ဓမ္မမတ္တန္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ; တေ ဝါ ပနဿ ဓမ္မာ အဝတ္ထာဘူတာ တတော အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ, ယဒိ အညေ, န တာဟိ တဿ ဥပ္ပန္နာဟိပိ ကောစိ ဝိသေသော အတ္ထိ. ယော ဟိ ကရောတိ ပဋိသံဝေဒေတိ စဝတိ ဥပပဇ္ဇတိ စာတိ ဣစ္ဆိတံ. တသ္မာ တဒဝတ္ထော ဧဝ ယထာဝုတ္တဒေါသော, ကိဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထကာ သိယာ. အထ အနညေ, ဥပ္ပာဒဝိနာသဝန္တီဟိ အဝတ္ထာဟိ [Pg.230] အနညဿ အတ္တနော တာသံ ဝိယ ဥပ္ပာဒဝိနာသသမ္ဘဝါပတ္တိတော ကုတော နိစ္စတာဝကာသော. တာသမ္ပိ ဝါ အတ္တနော ဝိယ နိစ္စတာတိ ဗန္ဓနဝိမောက္ခာနံ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ န ယုဇ္ဇတိ ဧဝ သဿတဝါဒေါ; န စေတ္ထ ကောစိ ဝါဒီ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝေ ပရိသုဒ္ဓံ ယုတ္တိံ ဝတ္တုံ သမတ္ထော အတ္ထိ; ယုတ္တိရဟိတဉ္စ ဝစနံ န ပဏ္ဍိတာနံ စိတ္တမာရာဓေတီတိ ဝိညူဟိ ဆဍ္ဍိတော ဧဝါယံ သဿတဝါဒေါတိ. आणि येथे, "आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत" या वादातील अयोग्यता (असंगती) स्पष्ट करणे खालीलप्रमाणे आहे - जर इतरांनी कल्पिलेला आत्मा किंवा लोक शाश्वत असेल, तर तो निर्विकार असल्यामुळे आणि आपले पूर्वीचे रूप न सोडणारा असल्यामुळे, त्याच्यामध्ये कोणताही विशेष बदल करणे अशक्य होईल. त्यामुळे अहितापासून निवृत्त होण्यासाठी आणि हिताचे आचरण करण्यासाठी दिलेला उपदेशच शाश्वतवाद्यासाठी निरर्थक ठरेल. किंवा विकाराचा (बदलाचा) अभाव असल्यामुळे तो उपदेश कसा काय प्रवृत्त होऊ शकेल? आणि अशा प्रकारे, आकाशाप्रमाणे आत्म्यासाठी दान इत्यादी क्रिया किंवा हिंसा इत्यादी क्रिया संभवत नाहीत. तसेच, शाश्वतवाद्याच्या मते सुख आणि दुःखाच्या अनुभवाचा संबंधच जुळत नाही, कारण तो कर्माने बद्ध नसतो. जन्म इत्यादींचा असंभव असल्यामुळे मोक्ष (विमुक्ती) कोठून मिळणार? जर असे म्हटले की, केवळ धर्म (अवस्था) उत्पन्न होतो आणि नष्ट होतो, ज्याच्या आधारे हा क्रिया इत्यादींचा व्यवहार चालतो. तरीही, आपले पूर्वीचे रूप न सोडता स्थिर राहिलेल्या आत्म्याचा तो केवळ धर्म आहे, असे मानणे शक्य नाही. आणि ते त्याचे अवस्थाभूत धर्म त्याहून भिन्न असतील की अभिन्न? जर ते भिन्न असतील, तर ते उत्पन्न झाले तरी आत्म्यामध्ये कोणताही विशेष फरक पडणार नाही. कारण जो करतो, अनुभवतो, च्युत होतो (मरण पावतो) आणि उत्पन्न होतो, अशीच मान्यता असते. म्हणून तीच अवस्था आणि पूर्वी सांगितलेला दोष तसाच राहतो, शिवाय धर्माची कल्पना करणेही निरर्थक ठरेल. जर ते अभिन्न असतील, तर उत्पत्ती आणि विनाश असणाऱ्या अवस्थांशी अभिन्न असलेल्या आत्म्यालाही त्यांच्याप्रमाणेच उत्पत्ती आणि विनाशाचा प्रसंग येईल, मग त्याच्या नित्यतेला वाव कोठे उरतो? किंवा मग आत्म्याप्रमाणे त्या अवस्थाही नित्य आहेत असे मानल्यास, बंधन आणि मोक्ष यांचा असंभवच होईल. त्यामुळे शाश्वतवाद मुळीच योग्य ठरत नाही. आणि येथे कोणताही वादी धर्मांच्या शाश्वततेबद्दल निर्दोष युक्तिवाद करण्यास समर्थ नाही; आणि युक्तिवादाशिवाय असलेले वचन पंडितांच्या मनाचे समाधान करत नाही, म्हणूनच विज्ञांनी या शाश्वतवादाचा त्यागच केला आहे. သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ ဧတ္ထ တေ သရူပမတ္တတော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတာ ဧဝ, တတ္ထ ဒွေ ဇနာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှန္တိ လာဘီ စ အလာဘီ စ. တတ္ထ လာဘီ နာမ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အရဟတော စုတိံ ဒိသွာ ဥပပတ္တိံ အပဿန္တော. ယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စုတိမတ္တမေဝ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ, ပုဗ္ဗယောဂါဘာဝေန ပရိကမ္မာကရဏေန ဝါ ဥပပါတံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတိ. သော ‘‘တတ္ထ တတ္ထေဝ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. အလာဘီ – ‘‘ကော ပရလောကံ ဇာနာတိ, ဧတ္တကော ဇီဝဝိသယော, ယာဝ ဣန္ဒြိယဂေါစရော’’တိ အတ္တနော ဓီတုယာ ဟတ္ထဂ္ဂဏှနကရာဇာ ဝိယ ကာမသုခဂိဒ္ဓတာယ ဝါ, ‘‘ယထာ ရုက္ခပဏ္ဏာနိ ရုက္ခတော ပတိတာနိ န ပဋိသန္ဓိယန္တိ, ဧဝံ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ အပ္ပဋိသန္ဓိကမရဏမေဝ ဂစ္ဆန္တိ, ဇလဗုဗ္ဗုဠကူပမာ သတ္တာ’’တိ တက္ကမတ္တဝသေန ဝါ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. တတ္ထ ယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿတ္တဘာဝေ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ ရူပါဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ စတုဗ္ဗိဓအရူပတ္တဘာဝေ စဝိတွာ သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ကထိတာ’’တိ. တတ္ထ ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမေသု တီသု ဝါဒေသု ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ; ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, န ယုတ္တံ စတုဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပဝတ္တေသု စတုတ္ထာဒီသု စတူသု ဝါဒေသု, ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ အရူပီနံ ကာယော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, ရူပဘဝေ ပဝတ္တဝေါဟာရေနေဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အရူပဘဝေပိ ကာယဝေါဟာရမာရောပေတွာ အာဟ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ. ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဒိဋ္ဌိယော ပညတ္တာ, တထေဝ ဘဂဝါ ဒဿေသီတိ. အရူပကာယဘာဝတော ဝါ ဖဿာဒိဓမ္မသမူဟဘူတေ အရူပတ္တဘာဝေ ကာယနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘सात उच्छेदवाद’ याविषयी येथे त्यांचे स्वरूप केवळ वर (आधी) दर्शविलेच आहे. त्यामध्ये दोन प्रकारचे लोक उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात - लाभी (प्राप्तकर्ते) आणि अलाभी (अप्राप्तकर्ते). त्यामध्ये ‘लाभी’ म्हणजे दिव्यचक्षुज्ञान प्राप्त केलेले, जे दिव्यचक्षूने अरहंताची च्युती (मृत्यू) पाहूनही त्याची उत्पत्ती (पुनर्जन्म) पाहू शकत नाहीत. किंवा जे पृथग्जनांचीही केवळ च्युतीच पाहू शकतात, परंतु पूर्वयोगाच्या (मागील अभ्यासाच्या) अभावामुळे किंवा परिकर्माच्या (तयारीच्या) अभावामुळे त्यांची उत्पत्ती पाहू शकत नाहीत. ते "तेथेच आत्मा नष्ट होतो (उच्छेद पावतो)" अशी उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात. ‘अलाभी’ म्हणजे - "परलोक कोण जाणतो? हा जीवाचा विषय एवढाच आहे, जोपर्यंत इंद्रियांचा गोचर (अनुभव) आहे" असे मानणारे, जसे की स्वतःच्या कन्येचा हात पकडणाऱ्या राजाप्रमाणे कामसुखात आसक्त झाल्यामुळे, किंवा "जशी वृक्षाची पाने वृक्षावरून गळून पडल्यावर पुन्हा जोडली जात नाहीत, तसेच सर्व प्राणी पुनर्जन्मविरहित मृत्यूलाच प्राप्त होतात, प्राणी हे पाण्याच्या बुब्बुळासारखे (बुडबुड्यासारखे) आहेत" अशा केवळ तर्काच्या आधारे उच्छेददृष्टी ग्रहण करतात. त्यामध्ये जे खाली (आधी) म्हटले आहे - "मनुष्य आत्मभाव, कामावचर देव आत्मभाव, रूपावचर देव आत्मभाव आणि चार प्रकारच्या अरूप आत्मभावातून च्युत होऊन प्राण्याच्या उच्छेदाचे प्रज्ञापन करण्याच्या हेतूने सात उच्छेदवाद सांगितले आहेत।" त्यामध्ये पहिल्या तीन वादांमध्ये "काया भेदा" (शरीराच्या नाशानंतर) असे म्हणणे योग्यच आहे; कारण ते वाद पंचवोकारभवात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असलेल्या आत्मभावाला अनुसरून प्रवृत्त झाले आहेत. परंतु, चतुवोकारभवात (चार स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असलेल्या आत्मभावाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेल्या चौथ्या इत्यादी चार वादांमध्ये "काया भेदा" असे म्हणणे योग्य नाही. कारण अरूप प्राण्यांना काय (शरीर) नसते ना? हे सत्य आहे, रूपभवात प्रचलित असलेल्या व्यवहारानेच दृष्टीगताने अरूपभवातही ‘काय’ (शरीर) या व्यवहाराचा आरोप करून "काया भेदा" असे म्हटले आहे. जशी दृष्टीगतांनी दृष्टी प्रज्ञप्त केली (मांडली), तशीच भगवंतांनी दर्शविली आहे. किंवा अरूप कायभाव असल्यामुळे, स्पर्श इत्यादी धर्मांचा समूह असलेल्या अरूप आत्मभावामध्ये ‘काय’ असा निर्देश समजला पाहिजे. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝါဒိနိရဝသေသဝိဘဝပတိဋ္ဌာပကာနံ ဒုတိယဝါဒါဒီနံ ယုတ္တော အပရန္တကပ္ပိကဘာဝေါ အနာဂတဒ္ဓဝိသယတ္တာ တေသံ [Pg.231] ဝါဒါနံ; န ပန ဒိဋ္ဌိဂတိက-ပစ္စက္ခဘူတ-မနုဿတ္တဘာဝ-သမုစ္ဆေဒပတိဋ္ဌာပကဿ ပဌမဝါဒဿ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယတ္တာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ယထာ ဟိ ဒုတိယာဒိဝါဒါနံ, ပုရိမပုရိမဝါဒသင်္ဂဟိတဿေဝ အတ္တနော ဥတ္တရုတ္တရဘဝေါပပတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒနတော ယုဇ္ဇတိ အပရန္တကပ္ပိကတာ, တထာ စ ‘‘နော စ ခေါ, ဘော, အယံ အတ္တာ ဧတ္တာဝတာ သမ္မာ သမုစ္ဆိန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အနာဂတဿေဝ မနုဿတ္တဘာဝသမုစ္ဆေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ပဌမဝါဒဿပိ အပရန္တကပ္ပိကတာ ယုဇ္ဇတိ. ဧဝံ သဗ္ဗဿပိ ပုဗ္ဗန္တတော အာဂတဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန ဣဓ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု ဒေသနာ ဂတာ. ဧတေ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဟေဋ္ဌာ အပရန္တကပ္ပိကေသု ဒေသနာ ဂတာ. ဧတေ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ ဟေဋ္ဌာ အပရန္တကပ္ပိကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န တတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ. ဇလဗုဗ္ဗုဠကူပမာ ဟိ သတ္တာတိ တဿ လဒ္ဓိ. येथे आक्षेप घेतला जातो की - "कामावचर देवत्व इत्यादींच्या संपूर्ण विनाशाची (विभवाची) स्थापना करणाऱ्या दुसऱ्या इत्यादी वादांचा अपरान्तककल्पिकता (भविष्याविषयी विचार करणे) योग्य आहे, कारण ते वाद अनागत (भविष्य) काळाच्या विषयाशी संबंधित आहेत; परंतु दृष्टीगताला प्रत्यक्ष असलेल्या मनुष्य आत्मभावाच्या समूच्छेदाची (पूर्ण विनाशाची) स्थापना करणाऱ्या पहिल्या वादाचा अपरान्तककल्पिकता योग्य नाही, कारण तो वर्तमान काळाच्या विषयाशी संबंधित आहे।" जर असे असेल, तर जसे दुसऱ्या इत्यादी वादांमध्ये, आधीच्या आधीच्या वादात समाविष्ट असलेल्या स्वतःच्याच उत्तरोत्तर भवातील उत्पत्तीच्या उच्छेदामुळे अपरान्तकल्पिकता योग्य ठरते, आणि म्हणूनच "हे मित्रा, एवढ्याने हा आत्मा पूर्णपणे उच्छेद पावत नाही" इत्यादी म्हटले आहे. याचप्रमाणे भविष्यातीलच मनुष्य आत्मभावाचा उच्छेद अभिप्रेत असल्यामुळे पहिल्या वादाचीही अपरान्तकल्पिकता योग्य ठरते. अशा प्रकारे, पूर्वांतातून (भूतकाळातून) आलेल्या सर्वांच्याच उच्छेद प्रज्ञापनाच्या हेतूने येथे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये देशना (उपदेश) आली आहे. हे उच्छेदवाद खाली अपरान्तकल्पिकांमध्ये "तेथेच उच्छेद होतो, त्यानंतर त्याची प्रवृत्ती (अस्तित्व) राहत नाही" हे दर्शविण्यासाठी सांगितले आहेत. "प्राणी हे पाण्याच्या बुब्बुळासारखे आहेत" हेच त्याचे मत (लद्धी) आहे. ဣဓာတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု. ဣဓေဝ မနုဿတ္တဘာဝါဒိကေ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဋ္ဌဝိနာသဝသေန. ဧဝံ အနာဂတေ အနုပ္ပတ္တိဒဿနပရာနံ ဥစ္ဆေဒဝါဒါနံ အပရန္တကပ္ပိကေသု ဂဟဏံ; ပုဗ္ဗန္တတော ပန အာဂတဿ အတ္တနော ဣဓေဝ ဥစ္ဆေဒဒဿနပရာနံ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု ဂဟဏံ. ဣတော ပရံ န ဂစ္ဆတီတိ ပန ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နဿ အတ္ထဿ ဒဿနံ. သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ဧကစ္စသဿတန္တိ ပဝတ္တော ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ. သော ပန ဗြဟ္မကာယိက-ခိဍ္ဍာပဒေါသိက-မနောပဒေါသိကတ္တဘာဝတော စဝိတွာ ဣဓာဂတာနံ တက္ကိနော စ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတဝါဒါ’’တိ. ‘‘သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣဒံ တေဟိ သဿတဘာဝေန ဂယှမာနာနံ ဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, န ပနေကစ္စသဿတိကမတဒဿနဝသေန. တဿ ဟိ သဿတာဘိမတံ အသင်္ခတမေဝါတိ လဒ္ဓိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၁.၄၉) ဗြဟ္မဇာလေ – ‘‘စိတ္တန္တိ ဝါ မနောတိ ဝါ ဝိညာဏန္တိ ဝါ အယံ အတ္တာ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. န ဟိ ယဿ ဘာဝဿ ပစ္စယေဟိ အဘိသင်္ခတဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ; တဿေဝ နိစ္စဓုဝါဒိဘာဝေါ အနုမ္မတ္တကေန န သက္ကာ ပဋိညာတုံ. ဧတေန, ‘‘ဥပ္ပာဒဝယဓုဝတာယုတ္တဘာဝါ သိယာ နိစ္စာ, သိယာ အနိစ္စာ, သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဿ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝိဘာဝိတာ ဟောတိ. ‘येथे’ म्हणजे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये. येथेच मनुष्य आत्मभाव इत्यादींमध्ये विनाश आणि नाशाच्या स्वरूपात उच्छेद होतो. अशा प्रकारे, भविष्यात अनुत्पत्ती (पुन्हा जन्म न होणे) दर्शविण्यास तत्पर असलेल्या उच्छेदवादांचे अपरान्तकल्पिकांमध्ये ग्रहण होते; परंतु पूर्वांतातून (भूतकाळातून) आलेल्या स्वतःच्या येथेच उच्छेद दर्शविण्यास तत्पर असलेल्यांचे पूर्वान्तकल्पिकांमध्ये ग्रहण होते. "यापुढे जात नाही" हे अर्थावरून प्राप्त होणाऱ्या अर्थाचे दर्शन आहे. प्राणी आणि संस्कारांमध्ये ‘काही शाश्वत आहेत’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला वाद म्हणजे ‘एकच्चसस्सतवाद’ (एकदेशीय शाश्वतवाद) होय. तो ब्रह्मकायिक, खिड्डापदोसिक (क्रीडाप्रदोषिक), मनोपदोसिक (मनःप्रदोषिक) आत्मभावातून च्युत होऊन येथे आलेल्यांच्या आणि तार्किकांच्या उत्पत्तीच्या आधारे चार प्रकारचा होतो, म्हणून "चार एकच्चसस्सतवाद" असे म्हटले आहे. "संस्कार काही प्रमाणात शाश्वत आहेत" हे त्यांच्याद्वारे शाश्वतभावाने ग्रहण केल्या जाणाऱ्या धर्मांच्या यथास्वभाव दर्शविण्याच्या हेतूने म्हटले आहे, परंतु एकदेशीय शाश्वतवाद्यांचे मत दर्शविण्याच्या हेतूने नाही. कारण त्यांचे शाश्वत मानलेले मत केवळ असंखत (असंस्कृत) आहे, अशी त्यांची धारणा (लद्धी) आहे. तसेच ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.४९) म्हटले आहे - "चित्त किंवा मन किंवा विज्ञान हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिणामधर्मी आहे आणि तो शाश्वत काळापर्यंत तसाच राहील।" कारण ज्या भावाचा प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) अभिसंस्कृत (निर्मित) भाव स्वीकारला जातो, त्याचाच नित्य-ध्रुव इत्यादी भाव कोणत्याही शहाण्या माणसाला मान्य करणे शक्य नाही. याद्वारे, "उत्पाद, व्यय आणि ध्रुवत्वाशी युक्त असल्यामुळे कदाचित नित्य असेल, कदाचित अनित्य असेल, कदाचित अवक्तव्य असेल" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सप्तभंगीवादाची अयुक्तता (अयोग्यता) स्पष्ट होते। တတ္ထာယံ [Pg.232] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၃၈) အယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ, ‘‘ယေန သဘာဝေန ယော ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, တေနေဝ သဘာဝေန သော ဓမ္မော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စေယျ, သိယာ အနေကန္တဝါဒေါ; အထ အညေန, သိယာ န အနေကန္တဝါဒေါ; န စေတ္ထ ဒေသန္တရာဒိသမ္ဗဒ္ဓဘာဝေါ ယုတ္တော ဝတ္တုံ တဿ သဗ္ဗလောကသိဒ္ဓတ္တာ ဝိဝါဒါဘာဝတော. ယေ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏဃဋေ မကုဋေ ကတေ ဃဋဘာဝေါ နဿတိ, မကုဋဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုဝဏ္ဏဘာဝေါ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဧဝံ သဗ္ဗဘာဝါနံ ကောစိ ဓမ္မော နဿတိ, ကောစိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဘာဝေါ ပန တိဋ္ဌတီ’’တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ကိံ တံ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ဃဋေ မကုဋေ စ အဝဋ္ဌိတံ? ယဒိ ရူပါဒိ, သော သဒ္ဒေါ ဝိယ အနိစ္စော, အထ ရူပါဒိသမူဟော, သမူဟော နာမ သမ္မုတိမတ္တံ. တဿ ဝေါဟာရမတ္တဿ အတ္ထိတာ နတ္ထိတာ နိစ္စတာ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ. တဿ ပရမတ္ထသဘာဝေန အနုပလဗ္ဘနတောတိ အနေကန္တဝါဒေါ န သိယာ. ဓမ္မာ စ ဓမ္မိတော အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ. ယဒိ အညေ, န တေသံ အနိစ္စတာယ ဓမ္မီ အနိစ္စော အညတ္တာ. န ဟိ ရူပါ စက္ခုဝိညာဏံ အညတ္တာ, န စ ရူပေ စက္ခုဝိညာဏသဒ္ဒေါ ဟောတိ; ကိဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထိကာ သိယာ ဓမ္မိနော နိစ္စာနိစ္စတာယ အသိဇ္ဈနတော အထ အနညေ; ဥပ္ပာဒဝိနာသဝန္တေဟိ အနညဿ ဓမ္မိနော တေသံ ဝိယ ဥပ္ပာဒဝိနာသသဗ္ဘာဝတော ကုတော နိစ္စတာဝကာသော, တေသမ္ပိ ဝါ ဓမ္မိနော ဝိယ နိစ္စတာပတ္တိ သိယာ. အပိစ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗရူပေါ အတ္တာ စ လောကော စ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတာပဋိဇာနနတော ယထာ နိစ္စာဒီနံ အညတရံ ရူပံ, ယထာ ဝါ ဒီပါဒယော. န ဟိ ဒီပါဒီနံ ဥဒယဗ္ဗယသဘာဝါနံ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗသဘာဝတာ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဇီဝဿ နိစ္စာဒီသု အညတရံ ရူပံ ဝိယာတိ ဧဝံ သတ္တဘင်္ဂဿ ဝိယ သေသဘင်္ဂါနမ္ပိ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. तेथे ही (दी. नि. टी. १.३८) अयुक्ततेचे स्पष्टीकरण आहे – जर, "ज्या स्वभावाने जो धम्म 'आहे' असे म्हटले जाते, त्याच स्वभावाने तो धम्म 'नाही' असे म्हटले गेले," इत्यादी प्रकारे म्हटले गेले, तर तो अनेकांतवाद होईल; आणि जर दुसऱ्या (स्वभावाने) म्हटले, तर तो अनेकांतवाद होणार नाही; आणि येथे देश-काळादींच्या संबंधाचा भाव सांगणे योग्य नाही, कारण ते सर्वलोकसिद्ध असल्यामुळे त्यात कोणताही विवाद नाही. जे लोक असे म्हणतात की – "ज्याप्रमाणे सोन्याच्या घागरीचा मुकुट बनवला असता घागरीचा भाव नष्ट होतो, मुकुटाचा भाव उत्पन्न होतो, परंतु सोन्याचा भाव तसाच राहतो; त्याचप्रमाणे सर्व भावांमध्ये (पदार्थांमध्ये) एखादा धम्म नष्ट होतो, एखादा उत्पन्न होतो, परंतु स्वभाव मात्र टिकून राहतो." त्यांना विचारले पाहिजे – ते सोने काय आहे, जे घागरीत आणि मुकुटातही स्थिर राहते? जर ते रूपादी असेल, तर ते शब्दाप्रमाणे अनित्य आहे; आणि जर तो रूपादींचा समूह असेल, तर समूह म्हणजे केवळ संमुती (संकेत) आहे. त्या केवळ व्यावहारिक गोष्टीचे अस्तित्व, नास्तित्व किंवा नित्यता सांगता येत नाही. कारण परमत्थ स्वभावाने त्याची उपलब्धी होत नसल्यामुळे अनेकांतवाद सिद्ध होणार नाही. धम्म आणि धम्मी हे एकमेकांपासून भिन्न आहेत की अभिन्न? जर ते भिन्न असतील, तर त्यांच्या अनित्यतेमुळे धम्मी अनित्य होणार नाही, कारण ते भिन्न आहेत. कारण रूपापेक्षा चक्खुविञ्ञाण भिन्न आहे, आणि रूपामध्ये चक्खुविञ्ञाण हा शब्द वापरला जात नाही; शिवाय, धम्मीची नित्यता किंवा अनित्यता सिद्ध न झाल्यामुळे धम्माची कल्पनाही निरर्थक ठरेल. आणि जर ते अभिन्न असतील; तर उत्पाद आणि विनाश असणाऱ्या धम्मांशी अभिन्न असलेल्या धम्मीमध्ये त्यांच्याप्रमाणेच उत्पाद आणि विनाशाचे अस्तित्व असल्यामुळे नित्यतेला वाव कोठून असणार? किंवा मग त्यांच्यामध्येही धम्मीप्रमाणे नित्यता प्राप्त होईल. शिवाय, 'नित्य किंवा अनित्य असे सांगता न येणारे' रूप असलेला आत्मा आणि लोक हे परमत्थतः अस्तित्वात आहेत असे मानल्यामुळे, ते नित्यादींपैकीच एक रूप होईल, किंवा दिवा इत्यादींसारखे होईल. कारण उदय आणि व्यय स्वभाव असलेल्या दिवा इत्यादींना 'नित्य किंवा अनित्य असे सांगता न येणारे' म्हणता येत नाही. ज्याप्रमाणे जीवाचे नित्यादींपैकीच एक रूप मानले जाते, त्याचप्रमाणे सत्तभङ्गाप्रमाणेच उर्वरित भंगांचाही असंभवच आहे, म्हणून सत्तभङ्गवादाची अयुक्तता समजून घेतली पाहिजे. ဧတ္ထ စ, ‘‘ဣဿရော နိစ္စော, အညေ သတ္တာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သတ္တေကစ္စသဿတဝါဒါ; သေယျထာပိ ဣဿရဝါဒါဒယော. ‘‘ပရမာဏဝေါ နိစ္စာ ဓုဝါ, ဒွိအဏုကာဒယော အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ သင်္ခါရေကစ္စသဿတဝါဒါ; သေယျထာပိ ကဏာဒဝါဒါဒယော. နနု စ ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ [Pg.233] အသဿတာ’’တိ; ဧတသ္မိံ ဝါဒေ စက္ခာဒီနံ အသဿတတာသန္နိဋ္ဌာနံ ယထာသဘာဝါဝဗောဓော ဧဝ, တယိဒံ ကထံ မိစ္ဆာဒဿနန္တိ, ကော ဧဝမာဟ – ‘‘စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ မိစ္ဆာဒဿန’’န္တိ? အသဿတေသုယေဝ ပန ကေသဉ္စိ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝါဘိနိဝေသော ဣဓ မိစ္ဆာဒဿနံ; တေန ပန ဧကဝါရေ ပဝတ္တမာနေန စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝါဝဗောဓော ဝိဒူသိတော သံသဋ္ဌဘာဝတော; ဝိသသံသဋ္ဌော ဝိယ သပ္ပိမဏ္ဍော သကိစ္စကာရဏာသမတ္တတာယ သမ္မာဒဿနပက္ခေ ဌပေတဗ္ဗတံ နာရဟတိ. အထ ဝါ အသဿတဘာဝေန နိစ္ဆိတာပိ စက္ခုအာဒယော သမာရောပိတဇီဝသဘာဝါ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတိ ကေဟိ ဂယှန္တီတိ တဒဝဗောဓဿ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၄၉) – ‘‘စက္ခုန္တိ ဝါ…ပေ… ကာယောတိ ဝါ အယံ မေ အတ္တာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အသင်္ခတာယ သင်္ခတာယ စ ဓာတုယာ ဝသေန ယထာက္ကမံ ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ; ဧကစ္စေ အသဿတာတိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝိဘဇ္ဇဝါဒေါပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံပကာရာ စောဒနာ အနောကာသာ ဟောတိ အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝသမ္ပဋိပတ္တိဘာဝတော. आणि येथे, "ईश्वर नित्य आहे, इतर प्राणी अनित्य आहेत" अशा प्रकारे चालणारे वाद हे 'सत्त-एकच्च-सस्सतवाद' (प्राणी-एकदेश-शाश्वतवाद) आहेत; जसे की ईश्वरवाद इत्यादी. "परमाणू नित्य व ध्रुव आहेत, आणि द्व्यणुक इत्यादी अनित्य आहेत" अशा प्रकारे चालणारे वाद हे 'संखार-एकच्च-सस्सतवाद' (संस्कार-एकदेश-शाश्वतवाद) आहेत; जसे की कणादवाद इत्यादी. "काही धम्म शाश्वत आहेत आणि काही अशाश्वत आहेत" या वादामध्ये चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा निश्चय हा यथास्वभाव-अवबोध (यथार्थ ज्ञान) च आहे, मग हे मिथ्यादृष्टी कसे काय असू शकते? असे कोण म्हणाले की – "चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा निश्चय ही मिथ्यादृष्टी आहे"? परंतु, अशाश्वत असलेल्याच काही धम्मांमध्ये शाश्वततेचा अभिनिवेश (आग्रह) धरणे, हे येथे मिथ्यादृष्टी आहे; आणि त्यामुळे, एकाच वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या चक्षू इत्यादींच्या अशाश्वततेचा अवबोध संसृष्ट (मिश्रित) भावामुळे दूषित होतो; ज्याप्रमाणे विषाने मिश्रित असलेले तूप स्वतःचे कार्य करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे सम्यक् दृष्टीच्या पक्षात ठेवण्यास योग्य राहत नाही, त्याप्रमाणेच हे आहे. अथवा, अशाश्वत भावाने निश्चित केलेले चक्षू इत्यादी देखील काहींकडून दृष्टीगतीमुळे आरोपित जीवस्वभाव म्हणूनच ग्रहण केले जातात, म्हणून त्या अवबोधाचे मिथ्यादृष्टी असणे नाकारता येत नाही. कारण ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.४९) असे म्हटले आहे – "चक्षू किंवा...पे... काया हा माझा आत्मा आहे" इत्यादी. आणि असे मानल्यास, असंखत आणि संखत धातूंच्या अनुक्रमाने काही धम्म शाश्वत आहेत आणि काही अशाश्वत आहेत, अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा 'विभज्जवाद' देखील 'एकच्चसस्सतवाद' ठरेल, अशी आक्षेपवजा शंका निरवकाश (अयोग्य) ठरते; कारण हा अविपरीत (यथार्थ) धम्मस्वभावाचा स्वीकार आहे. န မရတီတိ အမရာ. ကာ သာ? ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၆၂) နယေန ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စ ဝါစာ စ, အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါစာယ ဝိဝိဓော ခေပေါတိ အမရာဝိက္ခေပေါ. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပေါ. အထ ဝါ အမရာတိ ဧကာ မစ္ဆဇာတိ, သာ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမ္မုဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥဒကေ သန္ဓာဝမာနာ ဂါဟံ န ဂစ္ဆတိ; ဧဝမေဝံ အယမ္ပိ ဝါဒေါ ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ, ဂါဟံ နာဂစ္ဆတီတိ အမရာဝိက္ခေပေါ, သော ဧဝ အမရာဝိက္ခေပိကော. သွာယံ ဝါဒေါ မုသာဝါဒအနုယောဂဆန္ဒရာဂမောဟဟေတုကတာယ စတုဓာ ပဝတ္တောတိ အာဟ – ‘‘စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ ဝုတ္တာ’’တိ. နနု စေတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၆၅-၆၆) စတုဗ္ဗိဓောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒိကေ ဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော, တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပနမတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတိကဘာဝေါ. န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ အဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာတိ? န ဟေဝံ ပုစ္ဆာဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ဣစ္ဆိတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန. သဿတဝသေန မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ဟိ မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပရလောကတ္တိကာဒီနိ [Pg.234] စ, ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုံ အသမတ္ထတာယ မုသာဝါဒါဒိဘယေန စ ဝိက္ခေပံ အာပဇ္ဇတီတိ. တထာ ဟိဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ဝုတ္တော. အထ ဝါ ပုညပါပါနံ, တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန, အသဒ္ဒဟနေန စ, ‘‘တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏံယေဝ ယုတ္တံ သုန္ဒရဉ္စာ’’တိ, ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝေကာ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ စေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၁). ကထံ ပနဿာ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော? ဥစ္ဆေဒဝသေန အနဘိနိဝေသတော. ‘‘နတ္ထိ ကောစိ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတဝေဒီ ဝိဝါဒဗဟုလတ္တာ လောကဿ; ‘ဧဝမေဝ’န္တိ ပန သဒ္ဒန္တရေန ဓမ္မေ နိဇ္ဈာနနာ အနာဒိကာလိကာ လောကေ’’တိ ဂါဟဝသေန သဿတလေသောပေတ္ထ လဗ္ဘတိယေဝ. जे मरत नाही ते 'अमरा' (अमर). ती कोणती? 'माझ्यासाठी असेही नाही' इत्यादी (दी. नि. १.६२) पद्धतीने दृष्टी बाळगणाऱ्याची (दृष्टिगतिकाची) अमर्याद दृष्टी आणि वाणी, आणि त्या 'अमरा' (न मरणारी/न संपणारी) दृष्टी व वाणीचा विविध प्रकारे विक्षेप (गोंधळ किंवा टाळाटाळ) करणे म्हणजे 'अमराविक्षेप' (अमराविक्खेप) होय. ज्याच्याकडे हा (वाद) आहे तो 'अमराविक्षेपी' होय. किंवा 'अमरा' नावाची एक माशाची जात आहे, जी पाण्यात वर-खाली बुड्या मारत पोहत असताना पकडता येत नाही; त्याचप्रमाणे हा वादही इकडे-तिकडे धावतो पण पकडीत येत नाही, म्हणून याला 'अमराविक्षेप' म्हणतात, आणि तोच 'अमराविक्षेपक' (अमराविक्खेपिक) होय. हा वाद असत्य बोलणे (मुसावाद), भीती, छंद (आसक्ती), राग आणि मोह यांच्या कारणांमुळे चार प्रकारे प्रवृत्त होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'चार अमराविक्षेपक सांगितले आहेत.' येथे शंका उपस्थित होते की (दी. नि. टीका १.६५-६६), चारही प्रकारचा अमराविक्षेपक हा कुशल इत्यादी धर्म आणि परलोक इत्यादी गोष्टींना यथार्थपणे न जाणता, तिथे तिथे प्रश्न विचारला असता केवळ प्रश्नाचे विक्षेपण (टाळाटाळ) करतो, तर मग त्याचे दृष्टिगतिकत्व (विशिष्ट मत बाळगणे) कसे असू शकते? कारण ज्याला बोलायचे नाही अशा व्यक्तीप्रमाणे, विचारलेला अर्थ न जाणणाऱ्याने केवळ विक्षेप (टाळाटाळ) केल्याने त्याला दृष्टिगतिक (मतवादी) मानणे योग्य नाही काय? (उत्तर:) केवळ प्रश्नाचा विक्षेप केल्याने त्याचे दृष्टिगतिकत्व मानलेले नाही, तर मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) मानले आहे. कारण शाश्वतत्वाच्या दृष्टीने मिथ्या अभिनिवेश असलेला मंदबुद्धी माणूस कुशल इत्यादी धर्मांना आणि परलोकादी गोष्टींना यथार्थपणे प्राप्त न करता, स्वतःला न समजलेला अर्थ दुसऱ्याला समजावून सांगण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि असत्य बोलण्याच्या (मुसावाद) इत्यादींच्या भयाने विक्षेप (टाळाटाळ) करतो. म्हणूनच या वादाचा 'शाश्वतदृष्टी'मध्ये (सस्सतदिट्ठि) संग्रह केला गेला आहे. किंवा पुण्य-पाप आणि त्यांच्या विपाकांचे (परिणामांचे) ज्ञान नसल्यामुळे व त्यावर श्रद्धा नसल्यामुळे, 'त्या विषयावरील प्रश्नाचे विक्षेपण (टाळाटाळ) करणेच योग्य आणि सुंदर आहे,' अशी क्षंती (स्वीकृती) व रुची उत्पन्न करून अभिनिवेश (आग्रह) धरणाऱ्याची ही उत्पन्न झालेली दृष्टी सप्तभंगी दृष्टीप्रमाणे एक स्वतंत्र दृष्टीच मानली पाहिजे. तसेच म्हटले आहे - 'दृष्टिगतिकाची अमर्याद दृष्टी आणि वाणी' (दी. नि. अट्ठकथा १.६१). पण मग या दृष्टीचा शाश्वतदृष्टीत संग्रह कसा होतो? उच्छेदवादाच्या दृष्टीने अभिनिवेश (आग्रह) नसल्यामुळे. 'लोकामध्ये अनेक वादविवाद असल्यामुळे धर्मांना यथार्थपणे जाणणारा कोणीही नाही; परंतु 'असेच आहे' अशा शब्दांनी धर्मांचे चिंतन करणे हे लोकात अनादिकाळापासून चालत आलेले आहे,' अशा ग्रहणामुळे (समजुतीमुळे) येथे शाश्वततेचा अंश (सस्सतलेस) मिळतोच. အမတိ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ သဘာဝေါ ဩသာနန္တိ အန္တော, မရိယာဒေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အန္တဝါ. တေနာဟ ‘‘သပရိယန္တော’’တိ. အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧဝံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဒုတိယဝါဒေါ ‘‘အနန္တဝါ လောကော’’တိ ဝါဒေါ. တတိယဝါဒေါ ‘‘အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စာ’’တိ ဝါဒေါ. စတုတ္ထဝါဒေါ ‘‘နေဝန္တဝါ နာနန္တဝါ’’တိ ဝါဒေါ. ဧတေ ဧဝ စတ္တာရော ဝါဒိနော သန္ဓာယ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၅၃) – ‘‘အန္တာနန္တိကာ အန္တာနန္တံ လောကဿ ပညပေန္တိ စတူဟိ ဝတ္ထူဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၅၃) ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏံ ဝါဒီနံ အန္တတ္တဉ္စ အနန္တတ္တဉ္စ အန္တာနန္တတ္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒတ္တာ အန္တာနန္တိကတ္တံ. ပစ္ဆိမဿ ပန တဒုဘယပဋိသေဓဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ကထမန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? တဒုဘယပဋိသေဓဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ဧဝ. ယသ္မာ ပဋိသေဓဝါဒေါပိ အန္တာနန္တဝိသယော ဧဝ တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ. အပရေ အာဟု – ‘‘ယထာ တတိယဝါဒေ သမ္ဘေဒဝသေန ဧတဿေဝ အန္တဝန္တတာ အနန္တတာ စ သမ္ဘဝတိ, ဧဝံ တက္ကီဝါဒေပိ ကာလဘေဒဝသေန ဥဘယသမ္ဘဝတော အညမညပဋိသေဓေန ဥဘယညေဝ ဝုစ္စတိ. ကထံ? အန္တဝန္တတာပဋိသေဓေန ဟိ အနန္တတာ ဝုစ္စတိ, အနန္တတာပဋိသေဓေန စ အန္တဝန္တတာ, အန္တာနန္တာနဉ္စ တတိယဝါဒဘာဝေါ ကာလဘေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ယသ္မာ အယံ လောကသညိတော အတ္တာ ဈာယီဟိ အဓိဂတဝိသေသေဟိ အနန္တော ကဒါစိ သက္ခိ ဒိဋ္ဌော အနုသုယျတိ; တသ္မာ နေဝန္တဝါ. ယသ္မာ ပန တေဟိ [Pg.235] ဧဝ ကဒါစိ အန္တဝါ သက္ခိ ဒိဋ္ဌော အနုသုယျတိ, တသ္မာ န ပန အနန္တဝါ’’တိ. ယထာ စ အနုဿုတိတက္ကီဝသေန, ဧဝံ ဇာတိဿရတက္ကိအာဒီနဉ္စ ဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အယဉှိ တက္ကိကော အဝဍ္ဎိတဘာဝပုဗ္ဗကတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာနံ ဝဍ္ဎိတဘာဝဿ ဝဍ္ဎိတကာလဝသေန အပစ္စက္ခကာရိတာယ အနုဿဝါဒိမတ္တေ ဌတွာ – ‘‘နေဝန္တဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ, အဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ပန ‘‘နာနန္တော’’တိ. န ပန အန္တဝန္တတာနန္တတာနံ အစ္စန္တမဘာဝေန ယထာ တံ ‘‘နေဝသညီနာသညီ’’တိ, အဝဿဉ္စ ဧတံ ဧဝံ ဝိညာတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိက္ခေပပက္ခံယေဝ ဘဇေယျ စတုတ္ထဝါဒေါ. န ဟိ အန္တဝန္တတာနန္တတာတဒုဘယဝိနိမုတ္တော အတ္တနော ပကာရော အတ္ထိ, တက္ကီဝါဒီ စ ယုတ္တိမဂ္ဂကော, ကာလဘေဒဝသေန စ တဒုဘယမ္ပိ ဧကသ္မိံ န န ယုဇ္ဇတီတိ. အနန္တရစတုက္ကန္တိ ဧကတ္တသညီတိ အာဂတသညီစတုက္ကံ. ज्यामध्ये स्वभाव गमन करतो किंवा समाप्त होतो तो 'अंत' (मर्यादा) होय, आणि जो याने युक्त आहे तो 'अंतवान' (अन्तवा) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सपर्यन्त' (मर्यादित). ज्याने कसिण (ध्यानविषय) वाढवलेला नाही अशा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) बाबतीत असे घडते, अशी योजना आहे. दुसरा वाद म्हणजे 'लोक अनंत आहे' (अनन्तवा लोको) हा वाद होय. तिसरा वाद म्हणजे 'लोक अंतवान आणि अनंत दोन्ही आहे' हा वाद होय. चौथा वाद म्हणजे 'लोक अंतवानही नाही आणि अनंतही नाही' हा वाद होय. याच चार वादविवादांना उद्देशून ब्रह्मजाल सुत्तात (दी. नि. १.५३) म्हटले आहे - 'अंतानांतिक (अन्तानन्तिका) लोक अंतवान आणि अनंत आहे असे चार कारणांनी प्रज्ञापित करतात.' त्यामध्ये (दी. नि. टीका १.५३) पहिल्या तीन वाद्यांच्या बाबतीत अंतत्व, अनंतत्व आणि अंतानंतत्व याविषयी प्रवृत्त झालेल्या वादांमुळे त्यांचे 'अंतानांतिकत्व' योग्यच आहे. परंतु शेवटच्या (चौथ्या) वाद्याच्या बाबतीत, त्या दोन्हीच्या निषेधाच्या स्वरूपात वाद प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याचे 'अंतानांतिकत्व' कसे असू शकते? (उत्तर:) त्या दोन्हीच्या निषेधाच्या स्वरूपात वाद प्रवृत्त झाल्यामुळेच. कारण निषेध करणारा वाद देखील अंत आणि अनंत या विषयावरच आधारित असल्यामुळे तो त्यालाच उद्देशून प्रवृत्त होतो. इतर आचार्य म्हणतात - 'ज्याप्रमाणे तिसऱ्या वादात संभेदाच्या (मिश्रणाच्या) मुळे याचेच अंतवंतत्व आणि अनंतत्व संभवते, त्याचप्रमाणे तार्किक वादातही कालभेदाच्या मुळे दोन्ही संभवत असल्यामुळे, परस्परांच्या निषेधाने दोन्ही सांगितले जातात. कसे? अंतवंतत्वाच्या निषेधाने अनंतत्व सांगितले जाते, आणि अनंतत्वाच्या निषेधाने अंतवंतत्व; आणि अंतानंतत्वाचा तिसरा वाद हा कालभेदाच्या अपेक्षेनेच आहे. याचा अर्थ असा आहे की, ज्या अर्थी हा 'लोक' संज्ञेचा आत्मा ध्यान करणाऱ्यांनी (ध्यायींनी) विशेष प्राप्तीद्वारे कधीतरी प्रत्यक्ष पाहिलेला आणि ऐकलेला असतो की तो अनंत आहे; म्हणून तो 'अंतवान नाही' (नेवन्तवा). आणि ज्या अर्थी त्यांच्याद्वारेच कधीतरी तो अंतवान प्रत्यक्ष पाहिलेला आणि ऐकलेला असतो, म्हणून तो 'अनंत नाही' (नानन्तवा).' आणि ज्याप्रमाणे अनुश्रुती-तार्किकांच्या (ऐकीव गोष्टींवर तर्क करणाऱ्यांच्या) दृष्टीने, त्याचप्रमाणे जातिस्मर-तार्किक (पूर्वजन्माचे स्मरण करून तर्क करणारे) इत्यादींच्या दृष्टीनेही यथासंभव योजना करावी. कारण हा तार्किक, प्रतिभाग-निमित्तांच्या (ध्यानातील चिन्हांच्या) अ-विकसित अवस्थेमुळे आणि विकसित अवस्थेच्या काळात प्रत्यक्ष न पाहिल्यामुळे, केवळ अनुश्रुती (ऐकीव माहिती) इत्यादींवर विसंबून राहून - 'अंतवान नाही' असे नाकारतो, आणि अ-विकसित काळाच्या अपेक्षेने 'अनंत नाही' असे म्हणतो. परंतु अंतवंतत्व आणि अनंतत्व यांच्या अत्यंत अभावामुळे नव्हे, जसे की 'नैवसंज्ञानासंज्ञा' (नेवसञ्ञीनासञ्ञी) च्या बाबतीत असते; आणि हे निश्चितपणे असेच समजले पाहिजे, अन्यथा चौथा वाद केवळ विक्षेप पक्षाचाच (टाळाटाळीचाच) आश्रय घेईल. कारण अंतवंतत्व आणि अनंतत्व या दोन्हीहून मुक्त असा स्वतःचा कोणताही प्रकार नाही, आणि तार्किक वाद हा युक्तिमार्गाचा अवलंब करणारा असतो, आणि कालभेदाच्या मुळे ते दोन्ही एकाच ठिकाणी अयोग्य ठरत नाहीत. 'अनंतर चतुष्क' म्हणजे 'एकत्वसंज्ञी' इत्यादी रूपाने आलेले 'संज्ञी चतुष्क' होय. ဧကန္တသုခီတိ ဧကန္တေနေဝ သုခီ. တံ ပနဿ သုခံ ဒုက္ခေန အဝေါမိဿံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိရန္တရသုခီ’’တိ. ဧကန္တသုခမေဝါတိ ဣဒံ သုခဗဟုလတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတီတာသု သတ္တသု ဇာတီသူတိ ဣဒံ တတော ပရံ ဇာတိဿရဉာဏေန အနုဿရိတုံ န သက္ကာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တာဒိသမေဝါတိ သုခသမင်္ဂိမေဝ အတ္တဘာဝံ. ‘‘ဧဝံ သုခသမင်္ဂီ’’တိ တံ အနုဿရန္တဿ ဇာတိဿရဿ အတီတဇာတိယမ္ပိ ဣဓ ဝိယ ဒုက္ခဖုဋ္ဌဿ တံ အနုဿရန္တဿ. 'एकांतसुखी' (एकन्तसुखी) म्हणजे अत्यंत सुखी किंवा केवळ सुखीच. आणि त्याचे ते सुख दुःखाने अमिश्रित (मिश्रण नसलेले) असते, म्हणून म्हटले आहे - 'निरंतर सुखी' (निरन्तरसुखी). 'केवळ सुखच' (एकन्तसुखमेव) हे सुखाच्या बहुलतेला (अधिकतेला) उद्देशून म्हटले आहे. 'गेल्या सात जन्मांमध्ये' (अतीतासु सत्तसु जातीसु) हे त्यापलीकडे जातिस्मर ज्ञानाने (पूर्वजन्माच्या स्मरणाच्या ज्ञानाने) स्मरण करणे शक्य नाही, म्हणून म्हटले आहे. 'तशाच प्रकारचा' (तादिसमेव) म्हणजे सुखाने युक्त असलेलाच आत्मभाव (अत्तभाव - शरीर/अस्तित्व) होय. 'अशा प्रकारे सुखाने युक्त' (एवं सुखसमङ्गी) हे त्याचे स्मरण करणाऱ्या जातिस्मर (पूर्वजन्माचे स्मरण करणाऱ्या) व्यक्तीच्या बाबतीत आहे, ज्याप्रमाणे येथे दुःखाने स्पर्शलेल्या व्यक्तीला भूतकाळातील जन्मातही त्याचे स्मरण होते. သဗ္ဗေသမ္ပီတိ လာဘီနံ တက္ကီနမ္ပိ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ အာကဍ္ဎတိ. ကာမာဝစရံ နာမ အဒုက္ခမသုခံ အနုဠာရံ အဝိဘူတန္တိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေနာ’’တိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ကာရဏဘူတံ ဧတဿ အတ္ထိ, တေန ဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ. မဇ္ဈတ္တဿာတိ မဇ္ဈတ္တဘူတဿ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာဗဟုလဿ. မဇ္ဈတ္တဘူတဋ္ဌာနမေဝ အတ္တနော မဇ္ဈတ္တတာပတ္တမေဝ ဘူတပုဗ္ဗံ အနုဿရန္တဿ. ဧကစ္စသဿတိကာတိ ဧကစ္စသဿတဝါဒိနော ဝုတ္တာ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဟိ ဧကစ္စသဿတိကာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေါ သဿတဝါဒသမုဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. 'सब्बेसम्पि' (सर्वांनाच) म्हणजे लाभ मिळवणाऱ्यांना आणि तार्किक लोकांनाही. 'तथा' या शब्दाने 'सब्बेसम्पि' हे पद आकर्षित केले जाते. कामावचर नावाचे अदुःखमसुख (दुःखही नाही आणि सुखही नाही) हे अनुदार (स्थूल नसलेले) आणि अविभूत (अस्पष्ट) असते, म्हणून 'चतुत्थज्झानवसेन' (चौथ्या ध्यानाच्या प्रभावाने) असे म्हटले आहे. चौथे ध्यान ज्याचे कारण आहे किंवा ज्याच्याद्वारे ते उत्पन्न होते, ते 'चतुत्थज्झानिक' (चौथ्या ध्यानाशी संबंधित) होय. 'मज्झत्तस्स' म्हणजे तटस्थ राहिलेल्या, तटस्थ वेदनेचे प्राधान्य असलेल्या. पूर्वी अनुभवलेल्या स्वतःच्या तटस्थतेच्या अवस्थेचेच स्मरण करणाऱ्याचे. 'एकच्चसस्सतिका' म्हणजे काही अंशी शाश्वतवादी असे म्हटले आहे. पुद्गलाच्या अधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या संदर्भाने) ते 'एकच्चसस्सतिक' (एकदेशीय शाश्वतवादी) असतात. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. यदृच्छासमुत्पादवाद (अधिच्चसमुप्पन्नवाद) हा शाश्वतवादाच्या अंतर्गतच दर्शविला गेला आहे, म्हणून 'द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका' (दोन यदृच्छासमुत्पन्नवादी) असेही म्हटले आहे. ၂၈. ဒိဋ္ဌုဒ္ဓါရန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနဝသေန ပဒုဒ္ဓရဏံ. ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏန္တိ အပရပ္ပစ္စယံ အတ္တနိယေဝ ဉာဏံ. တံ ပန အတ္တပစ္စက္ခံ [Pg.236] ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခဉာဏ’’န္တိ. သုဝဏ္ဏဿ ဝိယ ဒေါသာပဂမေန ဥပက္ကိလေသဝိဂမေန ဉာဏဿ ဝိသုဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသ’’န္တိ. ကိလေသန္ဓကာရဝိဂမတော သပ္ပဘာသမုဇ္ဇလမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိယောဒါတန္တိ ပဘဿရ’’န္တိ ဗာဟိရသမယသ္မိမ္ပိ ဟောန္တိ ဈာနဿ သမိဇ္ဈနတော. မယမိဒံ ဇာနာမာတိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ စ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန အညာဏဘာဂမေဝ ပရိဗြူဟေတွာ တတော ဧဝ ယထာဂဟိတံ ဂါဟံ သန္ဓာယ – ‘‘မယမိဒံ အတ္ထံ တတ္ထ ဇာနာမာ’’တိ ဧဝံ တတ္ထ မိစ္ဆာဂါဟေ အဝိဇ္ဇမာနံ ဉာဏကောဋ္ဌာသံ ဩတာရေန္တိယေဝ အနုပ္ပဝေသေန္တိယေဝ. န တံ ဉာဏံ, မိစ္ဆာဒဿနံ နာမေတံ, ကိံ ပန တံ မိစ္ဆာဒဿနံ နာမ? သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိအာဒိနာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တဒပိ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. ယံ တံ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယဘူတံ ဉာဏံ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဇာနနမတ္တလက္ခဏတ္တာ ဉာဏဘာဂမတ္တမေဝါ’’တိ. ဉာဏမ္ပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝ လာဘိနော ဣတရဿ စ တထာ တထာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော. အနုပါတိဝတ္တနတော အနတိက္ကမနတော. အသာဓာရဏတော န ဥပါတိဝတ္တန္တိ ဧတေနာတိ အနုပါတိဝတ္တနံ, တတော. ဥပါဒါနပစ္စယတောတိ ဥပါဒါနဿ ပစ္စယဘာဝတော. ဧတေန ဖလူပစာရေနေဝ ဥပါဒါနမာဟ. ယဒိ ဗြဟ္မဇာလေ အာဂတာ သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိယော ဣဓ ကထိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သန္တေ ဣဒံ သုတ္တံ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တေန ဧကသဒိသန္တိ အာဟ – ‘‘ဗြဟ္မဇာလေ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘အညတြ ရူပံ အညတြ ဝေဒနာ သက္ကာယံယေဝ အနုပရိဓာဝန္တီ’’တိ ဝစနတော ဣဓ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အာဂတာ. ဗြဟ္မဇာလံ ကထိတမေဝ ဟောတိ တတ္ထ အာဂတာနံ ဒွါသဋ္ဌိယာပိ ဒိဋ္ဌီနံ ဣဓာဂတတ္တာ. သဿတုစ္ဆေဒါဘိနိဝေသော အတ္တာဘိနိဝေသပုဗ္ဗကော, ‘‘အတ္တာ သဿတော အတ္တာ ဥစ္ဆေဒေါ’’တိ ပဝတ္တနတော. २८. 'दिट्ठुद्धार' (दृष्टीचे निराकरण) म्हणजे वर सांगितलेल्या दृष्टींच्या अनिय्यानिक (मुक्ती न देणाऱ्या) स्वरूपाचे दर्शन घडवून पदांचे खंडन करणे. 'पच्चत्तंयेव जाणं' (स्वतःचेच ज्ञान) म्हणजे दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेले, स्वतःमध्येच असलेले ज्ञान. ते स्वतःला प्रत्यक्ष अनुभवास येते, म्हणून 'पच्चक्खजाणं' (प्रत्यक्ष ज्ञान) असे म्हटले आहे. सोन्याप्रमाणे दोषांचे निवारण झाल्याने आणि उपक्किलेसांच्या (उपक्लेशांच्या) विगमाने ज्ञानाची जी विशुद्धता होते, तिला 'परिसुद्धं nirupakkilesa' (उपक्लेशांशिवाय अत्यंत शुद्ध) असे म्हटले आहे. क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश झाल्यामुळे ते प्रभायुक्त आणि प्रज्वलितच होते, म्हणून म्हटले आहे - 'परियोदातं pabhassara' (अत्यंत शुद्ध आणि प्रभास्वर). बाह्य संप्रदायांमध्येही ध्यानाच्या सिद्धीमुळे हे घडते. 'आम्ही हे जाणतो' म्हणजे 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा मिथ्या ग्रहणामुळे अज्ञानाचाच भाग वाढवून, आणि त्यावरूनच जसा ग्रहण केला आहे तसाच ग्रह धरून - 'आम्ही हा अर्थ तिथे जाणतो' अशा प्रकारे त्या मिथ्या ग्रहणात नसलेला ज्ञानाचा अंश प्रविष्ट करतात. ते ज्ञान नाही, तर ते 'मिथ्यादर्शन' आहे. मग ते मिथ्यादर्शन म्हणजे काय? 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' इत्यादी मिथ्या अभिनिवेश (आग्रह) असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तदपि...पे... अत्थो'. जे दृष्टीचे उपनिषय (कारण) बनलेले ज्ञान आहे, त्याला संबोधित करून म्हटले आहे - 'केवळ जाणण्याच्या लक्षणाचा असल्यामुळे तो केवळ ज्ञानाचाच एक भाग आहे'. कारण ज्ञान देखील दृष्टीचे उपनिषय बनतेच, लाभ मिळवणाऱ्याला आणि इतरांना त्या त्या प्रकारे मिथ्या अभिनिवेश झाल्यामुळे. 'अनुपातिवत्तनतो' म्हणजे उल्लंघन न करण्यामुळे. असाधारणत्वामुळे जे याचे उल्लंघन करत नाहीत, ते 'अनुपातिवत्तन' होय, त्यावरून. 'उपादानपच्चयतो' म्हणजे उपादानाचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे. येथे फलोपचारानेच उपादान म्हटले आहे. जर ब्रह्मजाल सुत्तात आलेल्या सर्वच दृष्टी येथे सांगितल्या आहेत, तर हे सुत्त ब्रह्मजाल सुत्तासारखेच आहे, असे दर्शवण्यासाठी 'ब्रह्मजाले पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यत्र रूप, अन्यत्र वेदना, केवळ सत्काय (सक्काय) च्या मागे धावतात' या वचनावरून येथे 'सक्कायदिट्ठि' (सत्कायदृष्टी) आली आहे. ब्रह्मजाल सुत्त आधीच सांगितले गेले आहे, कारण तिथे आलेल्या बासष्ट (६२) दृष्टी येथेही आल्या आहेत. शाश्वत आणि उच्छेद यांचा अभिनिवेश हा आत्म-अभिनिवेशपूर्वक असतो, कारण 'आत्मा शाश्वत आहे, आत्मा उच्छेद पावणारा आहे' अशा प्रकारे तो प्रवृत्त होतो. ၃၀. ဒွါသဋ္ဌိ…ပေ… ဒဿေတုန္တိ ကထံ ပနာယမတ္ထော ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော’’တိအာဒိပါဠိယာ ဒဿိတော ဟောတီတိ? အပ္ပဟီနသက္ကာယဒိဋ္ဌိကဿ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဒိဋ္ဌိဥပါဒိယနဇောတနတော. ပရိစ္စာဂေနာတိ ဝိက္ခမ္ဘနေန. စတုတ္ထဇ္ဈာနနိရောဓာ တတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ န ပရိဟီနစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ တတိယဇ္ဈာနံ ဘဝတိ, တတိယဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတဿ စ တတိယံ ပဋိလောမနယေန သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘အယံ [Pg.237] ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ပဝိဝေကာ ပီတိ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဣဒံ, ‘‘နိရာမိသသုခဿနိရောဓာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ ဝုဋ္ဌာနနိရောဓဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟီနဇ္ဈာနပရိယာဒါနကဒေါမနဿန္တိ နီဝရဏသဟဂတဒေါမနဿမာဟ. တဉှိ ဈာနပရိယာဒါနကရံ. ကမ္မနီယဘာဝေါတိ သမာပတ္တိံ ပတ္တော ဝိယ သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဘာဝေ ကမ္မက္ခမဘာဝေါ. သောမနဿဝိဓုရတ္တာ ဒေါမနဿံ ဝိယာတိ ဒေါမနဿန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝိဝေကာ ပီတီ’’တိ ပုန ဝုတ္တာ ပီတိ ဈာနဒွယပီတိ. ယံ ဌာနံ ဆာယာ ဇဟတီတိ ယံ ပဒေသံ အာတပေန အဘိဘုယျမာနံ ဆာယာ ဇဟတိ. တတ္ထ အာတပေ ဆာယာတိ ပဒေသေန အာတပသညိတာနံ ဘူတသင်္ခတာနံ ပဟာနဋ္ဌာနမာဟ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မိံ ဌာနေ’’တိအာဒိ. ३०. बासष्ट (६२)...पे... दर्शवण्यासाठी - 'येथे, भिक्खूहो, कोणी एक' इत्यादी पाळी वचनाद्वारे हा अर्थ कसा दर्शविला गेला आहे? ज्याची सत्कायदृष्टी नष्ट झालेली नाही, त्याच्या पूर्वान्त आणि अपरान्त दृष्टींचे ग्रहण (उपादान) प्रकाशित करण्याद्वारे. 'परिच्चागेन' म्हणजे विक्खंभनाने (दडपून टाकण्याद्वारे). चौथ्या ध्यानाचा निरोध करून तिसऱ्या ध्यानात उपसंपन्न होऊन विहरतो, येथे चौथ्या ध्यानातून भ्रष्ट न झालेल्याचे तिसरे ध्यान होत नाही, तर तिसऱ्या ध्यानातून उठलेल्याचे आणि चौथ्या ध्यानातून उठलेल्याचे तिसरे ध्यान प्रतिलोम क्रमाने संभवते. म्हणूनच 'अयं पनेत्था' इत्यादी म्हटले आहे. हे अशा प्रकारे समजून घ्यावे - 'प्रविवेकजन्य प्रीती निरुद्ध होते' हे वचन, 'निरामीष सुखाच्या निरोधाने' या वचनाप्रमाणेच व्युत्थान-निरोधाच्या (ध्यानातून उठण्याच्या निरोधाच्या) संदर्भाने म्हटले आहे, असा अर्थ समजून घ्यावा. 'हीनज्झानपरियादानकदोमनस्सं' (हीन ध्यानाचा नाश करणारे दौर्मनस्य) म्हणजे नीवरणांशी संबंधित असलेले दौर्मनस्य होय. कारण ते ध्यानाचा नाश करणारे असते. 'कम्मनीयभावो' (कर्मण्यता) म्हणजे समापत्तीला प्राप्त झालेल्याप्रमाणे समापत्तीमध्ये प्रवेश करण्याच्या बाबतीत कर्मक्षम असणे. सौमनस्याचा अभाव असल्यामुळे दौर्मनस्यासारखे वाटणे याला 'दौर्मनस्य' म्हटले आहे. 'प्रविवेकजन्य प्रीती उत्पन्न होते' असे पुन्हा म्हटलेली प्रीती ही पहिल्या दोन ध्यानांची प्रीती आहे. 'ज्या स्थानाला सावली सोडते' म्हणजे ज्या प्रदेशाला उन्हाने ग्रासल्यामुळे सावली सोडते. तिथे 'उन्हात सावली' या पदाने उन्हाच्या संज्ञेने युक्त असलेल्या भूत-संस्कृतांच्या प्रहाणाचे (त्याग करण्याचे) स्थान सांगितले आहे. म्हणूनच 'यस्मिं ठाने' इत्यादी म्हटले आहे. ၃၁. နိရာမိသံ သုခန္တိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ ဒူရသမုဿာရိတကာမာမိသတ္တာ. ३१. 'निरामीष सुख' म्हणजे तिसऱ्या ध्यानाचे सुख, कारण काम-आमिष (इंद्रियसुखाची लालसा) यापासून दूर सारले गेले असल्यामुळे. ၃၂. အဒုက္ခမသုခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝေဒနံ, န ယံ ကိဉ္စိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. ३२. 'अदुःखमसुख' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची वेदना, कोणतीही सामान्य उपेक्षा-वेदना नव्हे. ၃၃. နိဂ္ဂဟဏောတိ မမံကာရဘာဝေန ကိဉ္စိပိ အဂဏှန္တော. နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပာယန္တိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ, နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ အဝိလောမဝသေန ဧကန္တိကုပါယတာယ သပ္ပာယံ. တေနာဟ ‘‘ဥပကာရဘူတ’’န္တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု. ဧတန္တိ ဧတံ ယထာဝုတ္တသမထဘာဝနာယ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနံ. သဗ္ဗတ္ထ နိကန္တိယာ အသုက္ခာပိတတ္တာ ကထံ နိဗ္ဗာနဿ ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတံ? န ဇာယတေ ဝါတျဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗတ္ထာတိ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိအာဒိကေ သဗ္ဗသ္မိံ. အဂ္ဂဏှနဝသေနာတိ တဏှာဂါဟေန အဂ္ဂဟဏဝသေန. ယတ္ထ ဟိ တဏှာဂါဟော ဝိမောစိတော, တတ္ထ ဒိဋ္ဌိမာနဂ္ဂါဟာ သုက္ခာ ဝိယ ဟောန္တိ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. တာဒိသဿ နိဗ္ဗာနဂါမိနီ ပဋိပဒါ ဧဝ အာသန္နေ, န ဒူရေ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတ’’န္တိ. တာဒိသဿ စ သန္တောဟမသ္မီတိအာဒိကာ သမနုပဿနာ အဓိမာနပက္ခေ တိဋ္ဌတီတိ အာဟ – ‘‘အဘိဝဒတီတိ အဘိမာနေန ဥပဝဒတီ’’တိ. ဣဒမေဝ ဥပါဒိယတီတိ နိယမာဘာဝတော ‘‘အဋ္ဌာရသဝိဓမ္ပီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေသပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌုပါဒါနေ သတိ သေသဥပါဒါနသမ္ဘဝေါ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါတိ တဒေဝ ဥဒ္ဓဋံ. ३३. 'निग्गहणो' (ग्रहण न करणारा) म्हणजे 'माझेपणाच्या' (ममंकार) भावाने काहीही ग्रहण न करणारा. 'निब्बानस्स सप्पायं' (निर्वाणासाठी अनुकूल) म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी, किंवा निर्वाणाच्याच अविरोध रूपाने एकांतिक उपाय असल्यामुळे अनुकूल असणे. म्हणूनच 'उपकारभूतं' (उपकारक) असे म्हटले आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे सर्व त्रिभूमिक धर्मांमध्ये. 'एतं' म्हणजे वर सांगितलेल्या शमथ भावनेद्वारे क्लेशांचे विक्खंभन (दडपून टाकणे). सर्व ठिकाणी निकंती (आसक्ती) वाळून न गेल्यामुळे निर्वाणाची उपकारक प्रतिपदा (मार्ग) कशी काय उत्पन्न झाली? ती उत्पन्न होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे पूर्वान्तानुदृष्टी इत्यादी सर्व गोष्टींमध्ये. 'अग्गण्हनवसेन' म्हणजे तृष्णेच्या ग्रहणाने ग्रहण न करण्याद्वारे. कारण जिथे तृष्णेचे ग्रहण सुटते, तिथे दृष्टी आणि मान यांचे ग्रहण वाळल्यासारखे होते, कारण ते एकाच अधिष्ठानावर असतात. अशा व्यक्तीसाठी निर्वाणगामी प्रतिपदा अगदी जवळ असते, दूर नसते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपकारप्रतिपदा उत्पन्न झाली'. आणि अशा व्यक्तीची 'मी शांत आहे' इत्यादी समनुपश्यना (समनुपस्सना) अभिमानाच्या पक्षात राहते, म्हणून म्हटले आहे - 'अभिवदति म्हणजे अभिमानाने बोलतो'. 'हेच ग्रहण केले जाते' असा नियम नसल्यामुळे 'अठरा प्रकारचेही' असे म्हटले आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. दृष्टी-उपादान (दिट्ठुपादान) असताना उर्वरित उपादानांचा संभव न सांगताही सिद्ध होतो, म्हणूनच तेच उद्धृत केले आहे. သေ အာယတနေ ဝေဒိတဗ္ဗေတိ နိရောဓဿ ကာရဏံ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွိန္နံ အာယတနာနန္တိ စက္ခာယတနာဒီနံ ဒွိန္နံ အာယတနာနံ. ပဋိက္ခေပေန နိဗ္ဗာနံ ဒဿိတံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. ‘ते आयतन जाणावे’ (से आयतने वेदितब्बे) म्हणजे निरोधाचे कारण असलेले निर्वाण जाणावे. ‘दोन आयतनांचे’ (द्विन्नं आयतनानं) म्हणजे चक्षु-आयतन इत्यादी दोन आयतनांचे. विनेय जनांच्या आशयानुसार (मनोवृत्तीनुसार) निषेधाद्वारे निर्वाण दर्शविले आहे. န [Pg.238] ဂါဓတီတိ န ပတိဋ္ဌာတိ. အတောတိ အသ္မာ နိဗ္ဗာနာ. သရာတိ တဏှာ. သင်္ခါရပဋိက္ခေပေနာတိ သင်္ခါရေကဒေသဘူတာနံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ပဋိက္ခေပေန. ‘थांग लागत नाही’ (न गाधति) म्हणजे प्रतिष्ठित होत नाही. ‘येथून’ (अतो) म्हणजे या निर्वाणापासून. ‘सर’ (सरा) म्हणजे तृष्णा. ‘संस्कारांच्या निषेधाने’ (संखारपटिक्खेपेन) म्हणजे संस्कारांचा एक भाग असलेल्या चार महाभूतांच्या निषेधाने. ဝိညာဏန္တိ ဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ. တတော ဧဝ အနိဒဿနံ အစက္ခုဝိညေယျံ အနိန္ဒြိယဂေါစရံ. အနန္တန္တိ အန္တရဟိတံ, နိစ္စန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗတော ပဘန္တိ ကိလေသန္ဓကာရာဘာဝတော စ သမန္တတော ပဘဿရံ. ‘‘သဗ္ဗတော ပပ’’န္တိ ဝါ ပါဌော, သဗ္ဗတော ပတတိတ္ထန္တိ အတ္ထော. စတ္တာရီသကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေဟိ တိတ္ထေဟိ ဩတရိတွာ အနုပဝိသိတဗ္ဗံ အမတသရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုပါဒါ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စန္တိ ဧတ္ထာတိ အနုပါဒါဝိမောက္ခော, နိဗ္ဗာနံ. အနုပါဒါ ဝိမုစ္စတိ ဧတေနာတိ အနုပါဒါဝိမောက္ခော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. အနုပါဒါဝိမောက္ခန္တိကတာယ ပန အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ‘विज्ञान’ (विञ्ञाणं) म्हणजे विशिष्ट ज्ञानाने जाणण्याजोगे. म्हणूनच ते ‘अनिदर्शन’ (अनिदस्सनं) म्हणजे चक्षुविज्ञानाने न जाणता येणारे, इंद्रियांचा विषय नसलेले आहे. ‘अनंत’ (अनन्तं) म्हणजे अंत नसलेले, नित्य असा अर्थ आहे. ‘सब्बतो पभं’ (सब्बतो पभं) म्हणजे क्लेशांच्या अंधकाराचा अभाव असल्यामुळे सर्व बाजूंनी प्रभास्वर (तेजस्वी). किंवा ‘सब्बतो पपं’ (सब्बतो पपं) असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ सर्व बाजूंनी उतरण्याचा घाट असा आहे. चाळीस कम्मट्ठान (कर्मस्थान) रूपी घाटांवरून उतरून प्रवेश करण्यायोग्य असे ते ‘अमृत सरोवर’ आहे, असे म्हटले आहे. ‘अनुपादा’ (अनुपादा) म्हणजे कोणत्याही धर्माचे ग्रहण न करता ज्यामध्ये विमुक्त होतात, ते ‘अनुपादाविमोक्ष’ (अनुपादाविमोक्खो) म्हणजेच निर्वाण होय. ज्याच्याद्वारे उपादानरहित होऊन विमुक्त होतात, तो ‘अनुपादाविमोक्ष’ म्हणजे अग्र मार्ग (अग्गमग्गो) होय. परंतु, अनुपादाविमोक्षाच्या अंतिमतेमुळे अरहत्तफलाला ‘अनुपादाविमोक्ष’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्याजोगाच आहे. ပဉ္စတ္တယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. पंचत्तय सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၃. ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ३. किन्ति सुत्त वर्णन ၃၄. ဘဝေါတိ ပရိတ္တော. အဘဝေါတိ မဟန္တော. ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဟိ အယံ အ-ကာရော, ‘‘သံဝရာသံဝရော, ဖလာဖလ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ, တသ္မာ ဘဝါဘဝဟေတူတိ ခုဒ္ဒကဿ မဟန္တဿ ဝါ ဘဝဿ ဟေတု, တံ ပစ္စာသီသမာနောတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ သုခံ ဝေဒိဿာမီ’’တိအာဒိ. ३४. ‘भव’ (भवो) म्हणजे लहान (मर्यादित). ‘अभव’ (अभवो) म्हणजे मोठा (महान). कारण येथे ‘अ’ हा कार वृद्धीच्या अर्थाने आला आहे, जसे की ‘संवरासंवर’, ‘फलाफल’ इत्यादींमध्ये; म्हणून ‘भवाभवहेतू’ म्हणजे लहान किंवा मोठ्या भवाचे कारण, त्याची आकांक्षा बाळगणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘त्या त्या भवामध्ये मी सुखाचा अनुभव घेईन’ इत्यादी. ၃၅. လောကုတ္တရဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိဝါဒေါ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ – ‘‘လောကိယလောကုတ္တရာဝ ကထိတာ’’တိ. လောကိယာပိ ဟိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ လောကုတ္တရဓမ္မာဓိဂမဿ အာသန္နကာရဏတ္တာ ဝိသေသကာရဏန္တိ ယာဝ အညေဟိ လောကိယဓမ္မေဟိ အဘိဝိသိဋ္ဌောတိ ကတွာ, ‘‘ဣမေသု သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသူ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ. အတ္ထတော နာနံ ဟောတီတိ အတ္ထတော ဘေဒေါ ဟောတိ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ သမဓိဂတတ္တာ. န ဟိ ကာယာဒယော ဘာဝေတဗ္ဗာ, သတိယေဝ ပန ဘာဝေတဗ္ဗာတိ. ဗျဉ္ဇနတော နာနံ ဘေဒံ. ဣမိနာပိ ကာရဏေနာတိ ဣမာယပိ ယုတ္တိယာ. ဣဒါနိ တံ ယုတ္တိံ ဒဿေန္တော – ‘‘အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.239]. တတ္ထ သမာနေတွာတိ သုတ္တန္တရတော သမာနေတွာ, သုတ္တန္တရပဒေဟိ စ သမာနေတွာ. အညထာတိ အညတော, ဘူတတော အပဂတံ ကတွာတိ အတ္ထော. မိစ္ဆာ ရောပိတဘာဝေါတိ အယာထာဝတော ဌပိတဘာဝေါ. အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ ဝိညာပနကာရဏမေဝါတိ အဝိပရီတတ္ထဿ သဒ္ဒဿ စ ဗုဇ္ဈနဟေတုတာယ. ३५. लोकोत्तर बोधिपक्खिय धर्मांच्या (बोधिपाक्षिक धर्मांच्या) संदर्भात पुथुज्जनांमध्ये (पृथग्जनांमध्ये) विवाद संभवतो, म्हणून म्हटले आहे – ‘लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही सांगितले आहेत’. कारण लौकिक बोधिपक्खिय धर्म देखील लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीचे निकटचे कारण असल्यामुळे विशेष कारण आहेत, आणि इतर लौकिक धर्मांपेक्षा ते श्रेष्ठ आहेत, म्हणून ‘या सदतीस बोधिपक्खिय धर्मांमध्ये’ असे सामान्यपणे म्हटले आहे. ‘अर्थतः भिन्नता असते’ (अत्थतो नानं होति) म्हणजे बोधिपक्खिय धर्मांचे सम्यक् आकलन झाल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने भेद असतो. कारण केवळ काया इत्यादींची भावना करायची नसते, तर स्मृतीचीच (सतीचीच) भावना करायची असते. ‘व्यंजनतः भिन्नता’ म्हणजे शब्दांमधील भेद. ‘याही कारणाने’ म्हणजे याही युक्तीने. आता ती युक्ती दर्शविताना – ‘अर्थ आणि व्यंजन दोन्ही’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘समान करून’ (समानेत्वा) म्हणजे दुसऱ्या सूत्रातून आणून, आणि दुसऱ्या सूत्रातील पदांशी समान करून. ‘अन्यथा’ म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे, जे सत्य आहे त्यापासून दूर करून असा अर्थ आहे. ‘मिथ्या रोपित भाव’ म्हणजे अयोग्य रीतीने स्थापित केलेला भाव. ‘अर्थ आणि व्यंजन हे विज्ञापनाचे (समजण्याचे) कारणच आहेत’ कारण ते अविरुद्ध अर्थ आणि शब्दाच्या आकलनाचे हेतू आहेत. ၃၇. ဣဓ ဓမ္မဝိနယဋ္ဌာနေ သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဂဟိတာ, အတ္ထတော သမေတိ နာမ ယာထာဝတော အတ္ထဿ ဂဟိတတ္တာ. အသဘာဝနိရုတ္တိဘာဝတော ဗျဉ္ဇနတော နာနတ္တန္တိ တံ လိင်္ဂဘေဒေန ဝစနဘေဒေန စ ဒဿေန္တော, ‘‘သတိပဋ္ဌာနောတိ ဝါ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ မိစ္ဆာ ရောပေထာ’’တိ အာဟ. အပ္ပမတ္တကန္တိ အဏုမတ္တံ သလ္လဟုကံ, န ဂရုတရံ အဓနိတံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗမ္ပိ ဓနိတံ ဃောသဝန္တံ ကတွာ ရောပိတေ ဝုတ္တဒေါသာဘာဝတောတိ တေနာဟ – ‘‘နိဗ္ဗုတိံ ပတ္တုံ သက္ကာ ဟောတီ’’တိ. ३७. येथे या धम्म-विनयाच्या क्षेत्रात ‘सती’ (स्मृती) हीच ‘सतिपट्ठान’ (स्मृतिप्रस्थान) म्हणून ग्रहण केली आहे, अर्थाच्या दृष्टीने ती समानच आहे कारण यथार्थ अर्थ ग्रहण केला गेला आहे. अस्वाभाविक भाषेमुळे व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने भिन्नता असते, हे लिंगभेद आणि वचनभेदाने दर्शविताना, ‘सतिपट्ठानो’ किंवा ‘सतिपट्ठाना’ असे मिथ्या रोपण करावे, असे म्हटले आहे. ‘अल्पमात्र’ (अप्पमत्तकं) म्हणजे अणुमात्र, अत्यंत हलके, जे गंभीर नाही; अघोष म्हणून उच्चारायचे असतानाही घोषयुक्त (नादमय) करून उच्चारल्यास सांगितलेला दोष उद्भवत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘निर्वाण प्राप्त करणे शक्य होते’. ဗျဉ္ဇနဿ မိစ္ဆာရောပနံ န ဝိသေသန္တရာယကရံ ဟောတီတိ ဉာပနတ္ထံ, စတုသု မဂ္ဂေသု ပဉှံ ကထေတွာဝ ပရိနိဗ္ဗုတော. သုတ္တန္တဗျဉ္ဇနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနာ’’တိ. व्यंजनाचे (शब्दाचे) मिथ्या रोपण करणे हे काही विशेष अंतराय (अडथळा) निर्माण करणारे ठरत नाही, हे जाणवून देण्यासाठी चार मार्गांविषयी प्रश्न सांगूनच ते परिनिर्वाण पावले. सूत्रातील व्यंजनाला अनुसरून हे म्हटले आहे – ‘परंतु ते अल्पमात्रच आहे’ (अप्पमत्तकं खो पना). ၃၈. အထ စတုတ္ထဝါရေ ဝိဝါဒေါ ကသ္မာ ဇာတော? ယာဝတာ နေသံ ဝစနံ အတ္ထတော စေဝ သမေတိ ဗျဉ္ဇနတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သညာယ ဝိဝါဒေါတိ ကိဉ္စာပိ သမေတိ အတ္ထတော စေဝ ဗျဉ္ဇနတော စ, သညာ ပန နေသံ အဝိသုဒ္ဓါ, တာယ သညာယ ဝသေန ဝိဝါဒေါ ဇာတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဟံ သတိပဋ္ဌာနန္တိ ဝဒါမိ, အယံ သတိပဋ္ဌာနောတိ ဝဒတီတိ ဧဝံ တေသံ ဉာဏံ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ, ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ. ३८. मग चौथ्या वेळी विवाद कशामुळे झाला? कारण त्यांचे बोलणे अर्थाच्या दृष्टीने आणि व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीनेही समान होते, असा अभिप्राय आहे. ‘संज्ञेमुळे विवाद’ (सञ्ञाय विवादो) म्हणजे जरी अर्थ आणि व्यंजन दोन्ही समान असले, तरी त्यांची संज्ञा (समज) अशुद्ध होती, त्या संज्ञेच्या प्रभावामुळे विवाद झाला, हे दर्शविताना ‘मी’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘मी सतिपट्ठान म्हणतो, हा सतिपट्ठान म्हणतो’ असे त्यांना ज्ञान होते, हा अर्थ ‘हाच नियम आहे’ (एसेव नयो) याने अतिदेशित (लागू) केला आहे. ၃၉. န စောဒနတ္ထာယ ဝေဂါယိတဗ္ဗန္တိ သီဃံ သီဃံ န စောဒနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧကစ္စော ကောဓနဘာဝေန ဧဝံ ပဋိပ္ဖရိ, တသ္မာ. အနာဒါနဒိဋ္ဌီတိ အာဒိယိတွာ အနဘိနိဝိသနတော အနာဒါနဒိဋ္ဌီ အဒဠှဂ္ဂါဟီ. ပက္ခိပန္တော ဝိယာတိ ဂိလိတွာ ပက္ခိပန္တော ဝိယ. ३९. ‘चोदना (दोषारोप) करण्यासाठी घाई करू नये’ (न चोदनत्थाय वेगायितब्बं) म्हणजे घाईघाईने दोषारोप करू नये असा अर्थ आहे. ‘त्यामुळे’ (तस्मा) म्हणजे ज्याअर्थी एखादा क्रोधाच्या भावनेने असा उलटून बोलला, म्हणून. ‘अनादानदृष्टी’ (अनादानदिट्ठी) म्हणजे ग्रहण करून अभिनिवेश न ठेवल्यामुळे अनादानदृष्टी, जी दृढ पकड ठेवणारी नसते. ‘आत टाकत असल्यासारखे’ (पक्खिपन्तो विय) म्हणजे गिळून आत टाकत असल्यासारखे. ဥပဃာတောတိ စိတ္တပ္ပဃာတော ဖရသုပဃာတော ဝိယ. ဝဏဃဋ္ဋိတဿ ဝိယာတိ ဝဏေ ဃဋ္ဋိတဿ ဝိယ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိ စိတ္တဒုက္ခုပ္ပတ္တိ. ဒွေ ဝါရေ ဝတွာပိ ဝိသဇ္ဇေတီတိ သုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ ဧဝံ ပဂေဝ စောဒိတမတ္တေ ဝိဿဇ္ဇေတိ စေတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.240]. ကထနဝသေန စ ကာယစိတ္တကိလမထော. ဧဝရူပေါတိ သဟသာ အဝိဿဇ္ဇေန္တေန စောဒကဿ ဝိဟေသာဝါဒေါ ဟုတွာပိ အက္ကောဓနာဒိသဘာဝေါ. ‘उपघात’ (उपघातो) म्हणजे कुऱ्हाडीच्या घाताप्रमाणे चित्ताचा उपघात. ‘जखमेवर घासल्यासारखे’ (वणघट्टितस्स विय) म्हणजे जखमेवर घासल्याने होणाऱ्या दुःखाप्रमाणे चित्तामध्ये दुःख उत्पन्न होणे. ‘दोनदा सांगूनही सोडून देतो’ म्हणजे तो सहजपणे त्याग करणारा (सुप्पटिनिस्सग्गी) आहे, आणि दोषारोप केल्याबरोबर लगेचच सोडून देतो, असा अभिप्राय आहे. आणि बोलण्यामुळे होणारा कायिक व मानसिक थकवा. ‘अशा प्रकारचा’ (एवरूपो) म्हणजे घाईघाईने न सोडणाऱ्या दोषारोप करणाऱ्याला त्रासदायक वाद होऊनही अक्रोध इत्यादी स्वभाव असणारा. ဥပေက္ခာတိ သကေန ကမ္မေန ပညာယိဿတီတိ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အဇ္ဈုပေက္ခဏာ. ဥပေက္ခံ အတိမညတိ နာမ တဿ အနာစာရဿ အနဇ္ဈုပေက္ခဏတော. ‘उपेक्षा’ (उपेक्खा) म्हणजे ‘तो स्वतःच्या कर्मानेच ओळखला जाईल’ या भावनेने त्या व्यक्तीकडे तटस्थतेने पाहणे. ‘उपेक्षेचा अवमान करतो’ म्हणजे त्या अनाचाराकडे दुर्लक्ष न केल्यामुळे. ၄၀. ဝစနသဉ္စာရောတိ ပေသုညဝသေန အညထာဝစနုပသံဟာရော. ဒိဋ္ဌိပဠာသောတိ ယုဂဂ္ဂါဟဝသေန လဒ္ဓိ. သာ ပန စိတ္တဿ အနာရာဓနိယဘာဝေါ သတ္ထုစိတ္တဿ အနာရာဓကဘာဝေါ. ကလဟောတိ အဓိကရဏုပ္ပာဒဝသေန ပဝတ္တော ဝိဂ္ဂဟော ဘဏ္ဍနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ. ४०. ‘वचनसंचार’ (वचनसञ्चारो) म्हणजे चहाडीच्या (चुगलीच्या) भावनेने शब्दांचा विपर्यास करून सांगणे. ‘दृष्टीपळास’ (दिट्ठिपळासो) म्हणजे स्पर्धात्मक भावनेने घेतलेली भूमिका. ती म्हणजे चित्ताची अप्रसन्नता, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चित्ताला प्रसन्न न करणे. ‘कलह’ (कलहो) म्हणजे अधिकरण (विवाद) उत्पन्न झाल्यामुळे सुरू झालेला संघर्ष, जो भांडणाचा पूर्वभाग आहे. ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန ဓမ္မေန သတ္ထုသာသနေန. တမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဝဒတိ – ‘‘ဓမ္မောတိ သာရဏီယဓမ္မော အဓိပ္ပေတော’’တိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မ’’န္တိ ဧတ္ထ. ဓမ္မောတိ သမ္ဗုဒ္ဓဿ တဿ တထာ ပဝတ္တံ ဗျာကရဏံ ယထာ ဝိဝါဒါပန္နာ သညတ္တိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေနာဟ – ‘‘တေသံ ဘိက္ခူနံ သညတ္တိကရဏ’’န္တိ. တဒေဝ ဗျာကရဏံ အနုဓမ္မောတိ ဘိက္ခုနာ ဝုစ္စမာနော အနုပဝတ္တော ဓမ္မော. တေနာဟ – ‘‘တဒေဝ ဗျာကရောတိ နာမာ’’တိ. ကောစီတိ ယော ကောစိ. သဟဓမ္မိကော သကာရဏော. အညတ္ထော အယံ ကိံ သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အညော’’တိ. အဿာတိ ဝုတ္တနယေန ပဋိပန္နဘိက္ခုနော, တဿ ပဋိပတ္တိ န ကေနစိ ဂရဟဏီယာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗံ သုဝိညေယျမေဝ. ज्या कारणाने म्हणजे ज्या धम्माद्वारे, शास्त्यांच्या शासनाद्वारे. त्यालाच उद्देशून ते म्हणतात – 'धम्म म्हणजे सारणीय धम्म अभिप्रेत आहे'. 'येथे' म्हणजे 'धम्माचा आणि अनुधम्माचा' यामध्ये. 'धम्म' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले व्याकरण (स्पष्टीकरण), ज्यायोगे विवादात पडलेले लोक समजुतीला (सहमतीला) प्राप्त होतात. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'त्या भिक्खूंचे समजुतीकरण (सहमती घडवणे)'. तेच व्याकरण 'अनुधम्म' होय, जे भिक्खूंद्वारे बोलले जाणारे आणि अनुसरले जाणारे धम्म आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'त्याचेच व्याकरण (स्पष्टीकरण) करतो'. 'कोणीही' म्हणजे जो कोणी. 'सहधम्मिक' म्हणजे सकारण (कारणासहित). 'इतर अर्थी' हा 'काय' शब्द आहे, म्हणून म्हटले 'दुसरा'. 'त्याचा' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रतिपन्न (आचरण करणाऱ्या) भिक्खूचा; त्याचे आचरण कोणाकडूनही निंदनीय ठरत नाही, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे. ကိန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. किन्तिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၄. သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ४. सामगामसुत्तवर्णना (सामगाम सुत्ताची टीका) ၄၁. ဒွေဓိကဇာတာတိ ဇာတဒွေဓိကာ သဉ္ဇာတဘေဒါ. ဒွေဇ္ဈဇာတာတိ ဒုဝိဓဘာဝံ ပတ္တာ. ဘဏ္ဍန္တိ ပရိဘာသန္တိ ဧတေနာတိ ဘဏ္ဍနံ, ဝိရုဒ္ဓစိတ္တတာ. တန္တိ ဘဏ္ဍနံ. ဓမ္မဝိနယန္တိ ပါဝစနံ. ဝိတုဇ္ဇန္တာ မုခသတ္တီဟိ. သဟိတံ မေတိ မယှံ ဝစနံ သဟိတံ သိလိဋ္ဌံ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓံ အတ္ထယုတ္တံ. တေနာဟ [Pg.241] ‘‘အတ္ထသံဟိတ’’န္တိ. အဓိစိဏ္ဏန္တိ အာစိဏ္ဏံ. ဝိပရာဝတ္တန္တိ ဝိရောဓဒဿနဝသေန ပရာဝတ္တိတံ, ပရာဝတ္တံ ဒူသိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘စိရကာလဝသေန…ပေ… နိဝတ္တ’’န္တိ. ပရိယေသမာနော စရ, တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ သိက္ခာဟီတိ အတ္ထော. သစေ သက္ကောသိ, ဣဒါနိမေဝ မယာ ဝေဌိတဒေါသံ နိဗ္ဗေဌေဟိ. မရဏမေဝါတိ အညမညဃာတဝသေန မရဏမေဝ. ४१. 'द्वेधिकजाता' म्हणजे ज्यांच्यामध्ये भेद (दुही) निर्माण झाली आहे. 'द्वैधजाता' म्हणजे दुविधा भावाला प्राप्त झालेले. 'भांडण' म्हणजे ज्याच्याद्वारे निंदा करतात ते भांडण, म्हणजेच विरुद्ध चित्तवृत्ती. 'ते' म्हणजे भांडण. 'धम्मविनय' म्हणजे पावन वचन (बुद्धवचन). 'मुखाच्या शस्त्रांनी (वाग्बाणांनी) परस्परांना टोचत'. 'माझे सहित' म्हणजे माझे वचन सहित, सुसंबद्ध, पूर्वापार संबंध असलेले आणि अर्थयुक्त आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे 'अर्थसंहित'. 'अधिचीर्ण' म्हणजे आचरलेले. 'विपरावृत्त' म्हणजे विरोध दर्शवल्यामुळे उलटलेले, दूषित झालेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'दीर्घकाळामुळे...पे... निवृत्त झालेले'. 'शोधत फिर', म्हणजे तिथे तिथे जाऊन शिक, असा अर्थ आहे. 'जर तू समर्थ असशील, तर आताच माझ्याद्वारे वेढलेला (गुंतलेला) दोष सोडव'. 'मरणच' म्हणजे परस्परांच्या घातामुळे मरणच. နာဋပုတ္တဿ ဣမေတိ နာဋပုတ္တိယာ. တေ ပန တဿ သိဿာတိ အာဟ ‘‘အန္တေဝါသိကေသူ’’တိ. ပုရိမပဋိပတ္တိတော ပဋိနိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ ရူပံ သဘာဝေါ ဧတေသန္တိ ပဋိဝါနရူပါ. တေနာဟ ‘‘နိဝတ္တနသဘာဝါ’’တိ. ကထနံ အတ္ထဿ အာစိက္ခနံ. ပဝေဒနံ တဿ ဟေတုဒါဟရဏာနိ အာဟရိတွာ ဗောဓနံ. န ဥပသမာယ သံဝတ္တတီတိ အနုပသမသံဝတ္တနံ, တဒေဝ အနုပသမသံဝတ္တနိကံ, တသ္မိံ. သမုဿိတံ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌာဟေတုဘာဝတော ထူပံ ပတိဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘ဘိန္နထူပေတိ ဘိန္နပတိဋ္ဌေ’’တိ. ထူပေါတိ ဝါ ဓမ္မဿ နိယျာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, အညဓမ္မေ အဘိဘုယျ သမုဿိတဋ္ဌေန. သော နိဂဏ္ဌဿ သမယေ ကေဟိစိ အဘိန္နသမ္မတောပိ ဘိန္နော ဝိနဋ္ဌောယေဝ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတောတိ ဘိန္နထူပေါ. သော ဧဝ နိယျာနဘာဝေါ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမာနံ ပဋိသရဏံ, တံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အပ္ပဋိသရဏော, တသ္မိံ ဘိန္နထူပေ အပ္ပဋိသရဏေတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. नातपुत्ताचे (ज्ञातीपुत्राचे) हे ते 'नातपुत्तीय' (निग्रंथ नातपुत्ताचे अनुयायी). 'ते त्याचे शिष्य आहेत' म्हणून म्हटले आहे 'अंतेवासिकांमध्ये'. पूर्वीच्या प्रतिपदेपासून (आचरणापासून) मागे फिरणे म्हणजे 'पटिवान' (माघार), तोच स्वभाव ज्यांचा आहे ते 'पटिवानरूपा'. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे 'मागे फिरण्याच्या स्वभावाचे'. 'कथन' म्हणजे अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे. 'प्रवेदन' म्हणजे त्याचे हेतू आणि उदाहरणे देऊन समजावणे. 'जे उपशमासाठी (शांततेसाठी) कारणीभूत ठरत नाही' ते 'अनुपशमसंवर्तन', तेच 'अनुपशमसंवर्तनिक', त्यामध्ये. उन्नत होऊन प्रतिष्ठित होण्याच्या भावामुळे स्तूप प्रतिष्ठित होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'भिन्नथूप म्हणजे छिन्नभिन्न झालेली प्रतिष्ठा'. किंवा 'स्तूप' म्हणजे धम्माचा निय्यानभाव (मुक्तीचा मार्ग) समजला पाहिजे, जो इतर धम्मांना पराभूत करून उन्नत स्थानावर असतो. तो निग्रंथाच्या संप्रदायात काहींना अखंड वाटत असला तरी, पूर्णपणे नष्ट झालेला आणि सर्वतोपरी अभाव असलेला असल्यामुळे 'भिन्नस्तूप' (भग्नस्तूप) आहे. तोच निय्यानभाव संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांचे शरण (प्रतिशरण) आहे, ते येथे नाही म्हणून 'अप्रतिशरण' आहे; अशा प्रकारे 'त्या भग्नस्तूपात अप्रतिशरण' असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. အာစရိယပ္ပမာဏန္တိ အာစရိယမုဋ္ဌိ ဟုတွာ ပမာဏဘူတံ. နာနာနီဟာရေနာတိ နာနာကာရေန. ‘‘ဝိဝါဒေါ န ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ ဝတွာ တဿ အနုပ္ပတ္တိကာရဏံ ဒဿေန္တော, ‘‘သတ္ထာ ဟိ…ပေ… အဝိဝါဒကာရဏံ ကတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ ဝတွာ တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတိဋ္ဌာ စ အဝဿယော စ, ‘‘အယံ ဓမ္မော အယံ ဝိနယော ဣဒံ သတ္ထုသာသန’’န္တိ ဝိနိစ္ဆယနေ မဟာပဒေသာ, ပဉှဗျာကရဏာနိ စ, ယသ္မာ တေသု ပတိဋ္ဌာယ တေ အဝဿာယ ဓမ္မဝိနယဓရာ စ နိစ္ဆယံ ဂစ္ဆန္တိ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တမဟာပဒေသတော ဝိနယေ ကေနစိ ပုစ္ဆိတော အတ္ထော စတုန္နံ ပဉှဗျာကရဏာနံ ဝသေန သုဝိနိစ္ဆိတရူပေါ, တသ္မာ ဓမ္မဝိနယော ဣဓ သတ္ထု ကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ အာဟ – ‘‘တေနေဝါ’’တိအာဒိ, တသ္မာ ဥဠာရာယ ဒေသနာယ ဘာဇနန္တိ အဓိပ္ပာယော. 'आचार्यप्रमाण' म्हणजे आचार्यांची मुठ्ठी (आचार्यमुष्टी) न ठेवता प्रमाणभूत असणे. 'नानानीहारेन' म्हणजे विविध प्रकारे. 'विवाद उत्पन्न झाला नाही' असे सांगून, त्याचे अनुत्पत्तीचे कारण दाखवताना, 'शास्ते (बुद्ध) हि...पे... अविवादाचे कारण करूनच परिनिर्वाण पावले' असे सांगून, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'भगवंतांनी हि' इत्यादी म्हटले आहे. प्रतिष्ठा आणि आश्रय, 'हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे' अशा निर्णयासाठी महाअपदेश आणि प्रश्नांचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) आहेत, कारण त्यांच्यावर प्रतिष्ठित होऊन आणि त्यांचा आश्रय घेऊन धम्मविनयधरणारे लोक निर्णयाप्रत पोहोचतात. कारण सुत्तंत-महाअपदेशावरून विनयामध्ये कोणाकडून विचारलेला अर्थ चार प्रकारच्या प्रश्न-व्याकरणांच्या (प्रश्नोत्तरांच्या) आधारे सुविनिश्चित स्वरूपाचा होतो, म्हणूनच धम्मविनय येथे शास्त्यांचे कार्य करण्यास समर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'त्यामुळेच' इत्यादी; म्हणूनच ते उदार (महान) देशनेचे भाजन (पात्र) आहे, असा अभिप्राय आहे. ၄၂. ပဋိပဝိဋ္ဌံ ကတွာ အာဟရိတဗ္ဗတော, သစ္စံ ကာရိတဗ္ဗတော ပါဘတံ မူလန္တိ အာဟ – ‘‘ကထာပါဘတ’’န္တိ, ဓမ္မကထာယ မူလကာရဏန္တိ အတ္ထော. ယေသံ [Pg.242] ဝသေန ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပန္နော, တေယေဝ အဓမ္မဝါဒိနော, တေသံ တာဝ သော အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတု, တတော အညေသံ ဒေဝမနုဿာနံ ကထန္တိ, စောဒနာ ပရမ္ပရာယ သံကိလေသဝတ္ထုဘာဝတောတိ ပရိဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယာ’’တိအာဒိ. ४२. प्रवेश करवून आणले जाण्यामुळे, सत्य करवून घेण्यामुळे 'पाभत' म्हणजे मूळ, म्हणून म्हटले आहे – 'कथापाभत', म्हणजेच धम्मकथेचे मूळ कारण असा अर्थ आहे. ज्यांच्यामुळे विवाद उत्पन्न झाला, तेच अधम्मवादी आहेत; त्यांच्यासाठी तर तो अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरो, मग इतरांचे, देव-मनुष्यांचे काय? कारण चोदना (आरोप) परंपरेने संक्लेशवस्तू (मळकटपणाचे कारण) बनत असल्यामुळे हा परिहार (उपाय) आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'कोसम्बक खन्धकाप्रमाणे' इत्यादी. ၄၃. အဘိညာ ဒေသိတာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ ဇာနိတွာ ဗောဓိတာ. ပတိဿယမာနရူပါတိ အပဒိဿ ပတိဿယမာနာ ဂရုကဝသေန နိဿယမာနသဘာဝါ. တေနာဟ – ‘‘ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တီ’’တိ, ဂရုတရံ နိဿယံ ကတွာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော. ပရိဝါရေ ပညတ္တာနီတိ, ‘‘အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ’’တိ, ဧဝံ နိဒ္ဓါရေတွာ ပရိဝါရပါဠိယံ (ပရိ. ၃၃၆) အာသင်္ကရဝသေန ဌပိတာနိ. ‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သိက္ခာပဒံ ဥဒ္ဒိသေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉, ၄၂, ၄၃) ဝိဘင်္ဂပါဌဝသေနေဝ ဟိ တာနိ ဘဂဝတာ ပညတ္တာနိ. တာနိ ဌပေတွာ သေသာနိ သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနိ အဓိပါတိမောက္ခံ နာမာတိ, ဣဒံ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တေသမ္ပိ အဓိပါတိမောက္ခဘာဝတော. ४३. 'अभिज्ञा देसिता' म्हणजे अतिविशिष्ट प्रज्ञेने जाणून उपदेशिलेली. 'पतिस्सयमानरूपा' म्हणजे आदरपूर्वक आश्रय घेण्याचा, गुरुत्वाच्या भावनेने निश्रय (आश्रय) घेण्याचा स्वभाव केलेले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – 'उपनिश्रय करून (आश्रयाने) विहरतात', म्हणजे अधिक आदरपूर्वक आश्रय घेऊन विहरतात असा अर्थ आहे. 'परिवारात प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केलेले' म्हणजे, 'आजीविकाच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने', असे निश्चित करून परिवारपाळीमध्ये (पारी. ३३६) आशंका दूर करण्याच्या हेतूने ठेवलेले आहेत. 'आणि भिक्खूंनो, हे शिक्षापद अशा प्रकारे उद्दिष्ट करावे' (पारा. ३९, ४२, ४३) या विभंगपाठाच्या आधारेच ती भगवंतांनी प्रज्ञप्त केली आहेत. ती सोडून इतर सर्व शिक्षापदे 'अधिपातिमोक्ख' नावाचे आहेत, हे 'गोबलीवर्द न्यायाने' (बैल आणि वळू या न्यायाने) म्हटले आहे असे समजावे, कारण त्यांचेही अधिपातिमोक्खत्व आहे. တတြာယံ နယောတိ တသ္မိံ သုပ္ပဇဟနာယ အပ္ပမတ္တကဘာဝေ အယံ ဝက္ခမာနော. တာနီတိ ပဏီတဘောဇနာနိ. ယော ကောစီတိ ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ. ဒုက္ကဋဝတ္ထုကန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဒုက္ကဋာပတ္တိဝတ္ထုကံ. တေနာတိ သုပ္ပဇဟနဘာဝေန မူလာပတ္တိဝီတိက္ကမဿ အဏုမတ္တတာယ. त्यामध्ये हा नय (नियम/पद्धत) आहे – त्या सहज सोडण्याजोग्या अल्पशा गोष्टीच्या बाबतीत हा पुढे सांगितला जाणारा मार्ग आहे. 'ती' म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) भोजने. 'जो कोणी' म्हणजे भिक्खू किंवा भिक्खुणी. 'दुक्कटवत्थुकं' म्हणजे जे काही दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीचे कारण आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे सहज सोडण्याजोग्या स्वभावामुळे मूळ आपत्तीच्या उल्लंघनाच्या सूक्ष्मतेमुळे. ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂန္တိ လောကိယမဂ္ဂံ. တတြာတိ တသ္မိံ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂံ နိဿာယ ဝိဝါဒုပ္ပာဒေ. ဩဘာသဉာဏန္တိ ဩဘာသဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘူတံ ဉာဏံ. တတ္ထ ပန သော မဂ္ဂသညိဘာဝေန မဂ္ဂေါ စ စတုဗ္ဗိဓောတိ သုတတ္တာ, ‘‘ပဋ္ဌမမဂ္ဂေါ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝန္တိ ဧဝံ အသန္ဒိဒ္ဓံ အပရိသင်္ကိတံ ပရိစ္စတ္တံ ကတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတုံ န သက္ကောတိ. 'पुब्बभागमग्ग' म्हणजे लौकिक मार्ग. 'तेथे' म्हणजे त्या पूर्वभाग-मार्गाचा आश्रय घेऊन विवाद उत्पन्न झाल्यावर. 'ओभासञाण' (अवभासज्ञान) म्हणजे प्रकाशाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारे ज्ञान. परंतु तेथे तो मार्ग समजण्याच्या भावनेने मार्ग चार प्रकारचा आहे असे ऐकले असल्यामुळे, 'पहिला मार्ग' इत्यादी म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे अशा प्रकारे संशयरहित, शंकारहित आणि परित्यक्त करून कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) सांगण्यास तो समर्थ होत नाही. စေတိယံ န ဒိဋ္ဌန္တိ တဿ ကတံ ထူပံ ဝဒတိ. နိန္ဒိယေ ပုထုဇ္ဇနဘာဝေ ဌိတံ ပါသံသံ အရိယဘာဝံ အာရောပေတွာ တံ မိစ္ဆာလဒ္ဓိံ အဘိနိဝိဿ ပဂ္ဂယှ ဝေါဟရဏတော သဂ္ဂေါပိ မဂ္ဂေါပိ ဝါရိတောယေဝါတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – 'चेतिय पाहिले नाही' म्हणजे त्याच्यासाठी बांधलेल्या स्तूपाविषयी बोलत आहे. निंदनीय अशा पृथुज्जनभावात (सामान्य माणसाच्या अवस्थेत) राहिलेल्यावर प्रशंसनीय अशा आर्यभावाचा आरोप करून, त्या मिथ्यादृष्टीचा अभिनिवेश (हट्ट) धरून आणि तिचे समर्थन करून व्यवहार केल्यामुळे स्वर्ग आणि मार्ग दोन्हीही रोखलेच जातात. म्हणूनच हे म्हटले आहे – ‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ, တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော; ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ, ကလိနာ တေန သုခံ န ဝိန္ဒတီ’’တိ. (သု. နိ. ၆၆၃; သံ. နိ. ၁.၁၈၀-၁၈၁; အ. နိ. ၄.၃; နေတ္တိ. ၉၂); जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो किंवा प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो, तो आपल्या मुखाने कली (पाप/अहित) गोळा करतो; त्या कलीमुळे त्याला सुख प्राप्त होत नाही. ‘‘ခဏေနေဝ [Pg.243] အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထကမ္မဋ္ဌာနကထံ အာစိက္ခိဿာမီ’’တိ ဟိ ဣမိနာ တတ္ထ ကောဟညမ္ပိ ဒိဿတိ; ဣတရေသု ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဥပ္ပာဋေတွာတိ ဥဒ္ဓရိတွာ. ‘‘အထ တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ သေသံ နာမ. ‘‘အမတံ တေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ယေ ကာယဂတာသတိံ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၆၀၀) ဝစနံ ဒုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာပေတွာ, ‘‘ဧတ္တာဝတာ ဝေါ အမတံ ပရိဘုတ္တံ နာမ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ. कारण "मी एका क्षणातच अरहंतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असणारी कम्मट्ठान-कथा (कर्मस्थान-कथा) सांगेन" असे म्हणण्याने तेथे दांभिकपणाही (कोहञ्ञ) दिसून येतो; इतरांच्या बाबतीत तर बोलण्यासारखे काहीच नाही. "उप्पाटेत्वा" म्हणजे उपटून (उद्धरित्वा). "अथ ते भिक्खू" इत्यादी उर्वरित भाग आहे. "जे कायगतासतीचा (कायानुस्मृतीचा) उपभोग घेतात, ते अमृताचा (अमत) उपभोग घेतात" या वचनाचे चुकीचे ग्रहण करून देऊन, "एवढ्यानेच तुमच्याकडून अमृताचा उपभोग घेतला गेला असे होईल" असे भगवंतांनी म्हटले. ၄၄. ဧဝန္တိ အာကာရလက္ခဏမေတံ, န အာကာရနိယမနံ. တေန ဣမိနာဝ ကာရဏေန စ ယော ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဂရုသ္မိံ ဂရူတိ ပဝတ္တံ စိတ္တံ ဂရုဝိသယတ္တာ တံသဟစရိတတ္တာ ဂရု, တဿ ဘာဝေါ ဂါရဝံ, ဂရုကရဏံ, တံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အဂါရဝေါ. တေနာဟ ‘‘ဂါရဝဝိရဟိတော’’တိ. ဂရုဿ ဂါရဝဝသေန ပတိဿယနံ ပတိဿောတိ ဝုစ္စတိ နီစဝုတ္တိတာ, တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပတိဿောတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတိဿယော အနီစဝုတ္တီ’’တိ. ဧတ္ထ ယထာယံ ပုဂ္ဂလော သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တီသုကာလေသု ဥပဋ္ဌာနံ န ယာတီတိအာဒိ သမုဒါယကိတ္တနအနဝသေသဒဿနံ, အဝယဝတော ပန အဂါရဝသိဒ္ဓိ ယထာ တံ သာမညတော သိက္ခာပဒသမာဒါနံ တဗ္ဗိသေသော ဘေဒေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ४४. "एवम्" (अशा प्रकारे) हे आकाराचे (पद्धतीचे) लक्षण आहे, आकाराचे नियमन नाही. त्यामुळे "याच कारणामुळे जो विवाद उत्पन्न होईल" असे म्हटले आहे. पूजनीय व्यक्तीच्या (गरु) प्रति प्रवृत्त झालेले चित्त हे पूजनीय विषय असल्यामुळे आणि त्याच्याशी सहचरित असल्यामुळे "गरु" (आदरयुक्त) असते, त्याचा भाव म्हणजे "गारव" (गौरव/आदर) किंवा आदर करणे होय. तो जेथे नसतो, त्याला "अगारव" (अनादर) म्हणतात. म्हणूनच "गौरवरहित" (गारवविरहितो) असे म्हटले आहे. पूजनीय व्यक्तीच्या आदरापोटी आज्ञापालन करणे याला "पटिस्स" (विनम्रता/नम्र वृत्ती) म्हणतात; त्याच्या विरुद्ध असणाऱ्याला "अप्पटिस्स" (अनाज्ञाधारक) म्हणतात, म्हणून "अनाज्ञाधारक, नम्र वृत्ती नसलेला" (अप्पतिस्सयो अनीचवुत्ती) असे म्हटले आहे. येथे हा पुद्गल (व्यक्ती) शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति कसा अनादरयुक्त असतो, हे दर्शवण्यासाठी "एत्थ पन" (परंतु येथे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "तिन्ही काळात उपस्थानासाठी (सेवेसाठी) न जाणे" इत्यादी संपूर्ण समूहाचे वर्णन आहे, परंतु अवयवावरून (भागावरून) अनादराची सिद्धी ही सामान्यतः सिक्खापदांचे (शिक्षापदांचे) ग्रहण करणे आणि त्याचा विशेष भेद यासारखी आहे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတီတိ အာဒရဝသေန န ဂစ္ဆတိ. သံဃေ ကတောယေဝ ဟောတိ သံဃပရိယာပန္နတ္တာ တဿ, ယထာ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ဧကေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဂ္ဂဟိတံ သံဃဿ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. အပရိပူရယမာနောဝ သိက္ခာယ အဂါရဝေါ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သိက္ခာယ န ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၃၅). အတ္တနော ပရိသာယ ဥပ္ပန္နံ ဝိဝါဒမူလံ ဝိသေသတော အတ္တနာ ဝူပသမေတဗ္ဗတော အတ္တနော စ အနတ္ထာဝဟတော ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတ္ထာပိ. "सक्कच्चं न गच्छति" (आदरपूर्वक जात नाही) म्हणजे आदराच्या भावनेने जात नाही. संघामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे ते संघाच्या प्रति केलेलेच असते, जसे की संघाला उद्देशून दिलेले दान एका भिक्खूने ग्रहण केले तरी ते संघालाच दिलेले दान असते. शिक्षापदांची (सिक्खा) परिपूर्ती न करणे हाच अनादर आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "शिक्षापदांची परिपूर्ती न करणारा" (सिक्खाय न परिपूरकारी). स्वतःच्या परिषदेत (समूहात) उत्पन्न झालेले विवादाचे मूळ हे विशेषतः स्वतःच शांत करायचे असल्यामुळे आणि स्वतःसाठी अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे त्याला "अज्झत्त" (अंतर्गत/अध्यात्म) असेच म्हटले आहे. हाच नियम "बहिद्धा" (बाह्य) या बाबतीतही लागू होतो. ၄၆. ဆဌာနာနီတိ ဆမူလာနိ. ယထာ သမနဝသေန သမထာနံ ဝိဝါဒါဒီသု အဓိကတ္တုဘာဝေါ, ဧဝံ ဝိဝါဒါဒီနံ တေဟိ အဓိကတ္တဗ္ဗတာပီတိ အာဟ – ‘‘ဝူပသမနတ္ထာယ…ပေ… အဓိကရဏာနီ’’တိ. တေန အဓိကရဏသဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ အာဟ. သမထာ ဝါ သမနဝသေန အဓိကရီယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏာနိ, ဝိဝါဒါဒယော. ४६. "छट्ठानानि" (सहा स्थाने) म्हणजे सहा मुळे (मूळ कारणे). ज्याप्रमाणे शमन करण्याच्या (शांत करण्याच्या) दृष्टीने शमनांचा (समथ) विवादादींमध्ये अधिकृतपणा (कर्तेपणा) असतो, त्याचप्रमाणे विवादादींचा त्यांच्याद्वारे अधिकृत केला जाण्याचा भावही असतो, म्हणून "वूपसमनत्थाय... पे... अधिकरणानि" (शमनासाठी... पे... अधिकरणे) असे म्हटले आहे. याद्वारे "अधिकरण" या शब्दाची कर्मता (कर्मभाव) सांगितली आहे. किंवा ज्यांच्यामध्ये शमन करण्याच्या दृष्टीने शमनांचा (समथ) प्रयोग केला जातो, ती "अधिकरणे" होत, जसे की विवाद इत्यादी. ဝိဝါဒေါ [Pg.244] ဥပ္ပန္နမတ္တောဝ ဟုတွာ ပရတော ကက္ခဠတ္ထာယ သံဝတ္တနတော ယံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒါနုသာရေန မူလကံ ဝိယ အနုဗန္ဓရောဂေါ တမေဝ တဒညံ ဝါ ဝတ္ထုံ ကတွာ ပဝဍ္ဎန္တော ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ပတွာ ဥပရိ ဝဍ္ဎတိ နာမ, အနုဝါဒါပတ္တိကိစ္စာဓိကရဏံ ပတွာ ဝိဝါဒဿ စ ဝဍ္ဎနံ ပါကဋမေဝ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ပတွာ ဥပရိ ဝဍ္ဎန္တော သော ဝိဝါဒေါ’’တိ. ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၃၃၁) ဥဋ္ဌိတာနံ ဥဋ္ဌိတာနံ. သမထတ္ထန္တိ သမနတ္ထံ. विवाद उत्पन्न झाल्याबरोबर पुढे जाऊन कठोरतेकडे वळतो. ज्या वस्तूचा (विषयाचा) आश्रय घेऊन तो प्रथम उत्पन्न झाला होता, त्या विवादानुसार मूळ रोगाप्रमाणे किंवा अनुगामी रोगाप्रमाणे (अनुबंधरोग) त्याच किंवा दुसऱ्या विषयाला आधार बनवून वाढत जाऊन, "विवादाधिकरण" प्राप्त करून तो पुढे वाढतो. अनुवादाधिकरण, आपत्तीकरण आणि किच्चाधिकरण प्राप्त झाल्यावर विवादाची वाढ होणे स्पष्टच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्या चार अधिकरणांना प्राप्त करून पुढे वाढणारा तो विवाद होय". "उप्पन्नानं उप्पन्नानं" म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झालेल्या (उट्ठितानं उट्ठितानं). "समथत्थं" म्हणजे शमनासाठी (समनासाठी). အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟီတိ လက္ခဏဝစနမေတံ ယထာ ‘‘ယဒိ မေ ဗျာဓီ ဒါဟေယျုံ. ဒါတဗ္ဗမိဒမောသဓ’’န္တိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၉-၄၂; ကင်္ခါ. အဘိ. ဋီ. အဓိကရဏသမထဝဏ္ဏနာ), တသ္မာ တေသု အညတရေန ဝိဝဒန္တာ, ‘‘အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပဝဒနာတိ အက္ကောသော. စောဒနာတိ အနုယောဂေါ. "अट्ठारसह वत्थूहि" (अठरा वस्तूंद्वारे/मुद्द्यांद्वारे) हे लक्षणाचे वचन आहे, जसे की "जर माझा आजार मला दाह देईल, तर हे औषध दिले पाहिजे". म्हणून, त्यांच्यापैकी कोणत्याही एका मुद्द्यावरून विवाद करणाऱ्यांना "अठरा मुद्द्यांवरून विवाद करतात" असे म्हटले जाते. "उपवदना" म्हणजे शिवीगाळ/निंदा (अक्कोसो). "चोदना" म्हणजे दोषारोप/चौकशी (अनुयोगो). အဓိကရဏဿ သမ္မုခါဝ ဝိနယနတော သမ္မုခါဝိနယော. သန္နိပတိတပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယေဘုယျသိကကမ္မဿ ကရဏံ ယေဘုယျသိကာ. ကာရကသံဃဿ သာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခီဘာဝေါ, န ယထာ တထာ ကာရကပုဂ္ဂလာနံ သမ္မုခတာမတ္တံ. ဘူတတာတိ တစ္ဆတာ. သစ္စပရိယာယော ဟိ ဣဓ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဓမ္မဝါဒီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၉) ဝိယ. ဝိနေတိ ဧတေနာတိ ဝိနယော, တဿ တဿ အဓိကရဏဿ ဝူပသမာယ ဘဂဝတာ ဝုတ္တဝိဓိ, တဿ ဝိနယဿ သမ္မုခတာ ဝိနယသမ္မုခတာ. ဝိဝါဒဝတ္ထုသင်္ခါတေ အတ္ထေ ပစ္စတ္ထိကာ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာ, တေသံ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ. သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟေဝ ဝူပသမနတော. अधिकरणाच्या समोरच (प्रत्यक्ष उपस्थितीत) शमन/निवाडा केला जात असल्यामुळे तो "सम्मुखाविनयो" (संमुख-विनय) होय. एकत्रित आलेल्या परिषदेमध्ये धम्मवादी लोकांच्या बहुमतामुळे "येभुय्यसिका-कम्म" (बहुमत-कर्म) करणे म्हणजे "येभुय्यसिका" होय. कार्य करणाऱ्या संघाच्या एकतेमुळे (सामग्रीमुळे) संमुख असणे (उपस्थित असणे) अभिप्रेत आहे, केवळ कार्य करणाऱ्या पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) जसे-तसे संमुख असणे नव्हे. "भूतता" म्हणजे सत्यता (तच्छता). कारण येथे "धम्म" शब्द हा सत्याचाच पर्याय आहे, जसे की "धम्मवादी" इत्यादींमध्ये. ज्याच्याद्वारे शमन केले जाते तो "विनय" होय, म्हणजेच त्या-त्या अधिकरणाच्या शमनासाठी भगवंतांनी सांगितलेली पद्धती; त्या विनयाची संमुखता म्हणजे "विनयसम्मुखता" होय. विवादाची वस्तू (विषय) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अर्थामध्ये (मुद्द्यामध्ये) जे प्रतिपक्षी (विरोधी) असतात, ते "अत्थपच्चत्थिका" (अर्थ-प्रत्यर्थिक) होत; त्या प्रतिपक्षीयांची. संमत (नियुक्त) पुद्गलांद्वारेच शमन केले जात असल्यामुळे संघाची संमुखता टळते (आवश्यक राहत नाही). နန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ. ‘‘န ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၃၈၃) ဝုတ္တံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ. ဂုဠှကာဒီသု အလဇ္ဇုဿန္နာယ ပရိသာယ ဂုဠှကော သလာကဂ္ဂါဟော ကာတဗ္ဗော; လဇ္ဇုဿန္နာယ ဝိဝဋကော, ဗာလုဿန္နာယ သကဏ္ဏဇပ္ပကော. ယဿာ ကိရိယာယ ဓမ္မဝါဒိနော ဗဟုတရာ, သာ ယေဘုယျသိကာတိ အာဟ – ‘‘ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယာ’’တိအာဒိ. "नं" म्हणजे विवादाधिकरण. "छंदागतीला (पक्षपाताला) जात नाही" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या पाच अंगांनी युक्त असणे. गुप्त इत्यादी पद्धतींमध्ये, जेथे निर्लज्ज लोकांचे प्राबल्य असणारी परिषद असेल तेथे गुप्तपणे शलाका ग्रहण (गुळ्हको सलाकग्गाहो - गुप्त मतदान) करावे; जेथे लज्जाशील (सद्गुणी) लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे उघडपणे (विवटको); जेथे मूर्ख लोकांचे प्राबल्य असेल तेथे कानात सांगून (सकण्णजप्पको). ज्या क्रियेमध्ये धम्मवादी लोक बहुसंख्येने असतात, ती "येभुय्यसिका" होय, म्हणूनच "धम्मवादी लोकांच्या बहुमतामुळे" इत्यादी म्हटले आहे. ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတန္တိ အာပတ္တိံ ဒဿေတွာ ရောပနဝသေန ဝိနိစ္ဆိတံ, ပဋိကမ္မံ ပန အာပတ္တာဓိကရဏသမထေ ပရတော အာဂမိဿတိ. န သမဏသာရုပ္ပံ အဿာမဏကံ, သမဏေဟိ အကာတဗ္ဗံ, တသ္မိံ. အဇ္ဈာစာရေ ဝီတိက္ကမေသတိ. ပဋိစရတောတိ [Pg.245] ပဋိစ္ဆာဒေန္တဿ. ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယော, ပုဂ္ဂလော, တဿ ကာတဗ္ဗကမ္မံ တဿပါပိယသိကံ. "एवं विनिच्छितं" (अशा प्रकारे निश्चित केलेले) म्हणजे आपत्ती (दोष) दर्शवून ती लादण्याच्या (आरोप करण्याच्या) दृष्टीने निश्चित केलेले; परंतु याचे प्रतिकर्म (निवारण) पुढे "आपत्ताधिकरण-समथ" (आपत्ती-अधिकरण शमन) मध्ये येईल. जे श्रमणांना योग्य नाही ते "अस्सामणकं" (अश्रमणक), जे श्रमणांनी करू नये; त्यामध्ये. "अज्झाचारे" म्हणजे उल्लंघनामध्ये (वीतिक्कमे). "पटiचरतो" म्हणजे लपविणाऱ्याच्या (पटिच्छादेन्तस्स). पापाच्या प्राबल्यामुळे जो पापी असतो तो "पापियो" (पापी पुद्गल/व्यक्ती); त्याच्यावर करायची जी क्रिया (कर्म) असते, त्याला "तस्सपापियसिक" (तस्यपापीयसिका कर्म) म्हणतात. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ ပဋိညာယ, တထာရူပါယ ခန္တိယာ ဝါ ဝိနာ အဝူပသမနတော. ဧတ္ထာတိ အာပတ္တိဒေသနာယံ. ပဋိညာတေ အာပန္နဘာဝါဒိကေ ကရဏကိရိယာ, ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ, ပရိဝါသဒါနာဒိဝသေန စ ပဝတ္တံ ဝစီကမ္မံ ပဋိညာတကရဏံ. केवळ संमुख-विनयानेच (सम्मुखाविनयेन) शमन होत नाही, कारण प्रतिज्ञा (स्वीकृती/कबुली) किंवा तशा प्रकारच्या क्षमेविना (खंती) शमन होऊ शकत नाही. "एत्थ" (येथे) म्हणजे आपत्तीच्या देशनेमध्ये (दोष कबूल करण्यामध्ये). आपत्ती प्राप्त झाल्याची (दोष घडल्याची) कबुली दिल्यावर करायची क्रिया, आणि "भविष्यात स्वतःवर संयम ठेवावा" अशा प्रकारे आणि परिवास (परिव्हासा) देणे इत्यादींद्वारे केलेले वाचेचे कर्म (वचीकम्म) म्हणजे "पटiञ्ञातकरण" (प्रतिज्ञा-करण/कबुलीनुसार कारवाई) होय. ယထာနုရူပန္တိ ‘‘ဒွီဟိ စတူဟိ တိဟိ ဧကေနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန ယထာနုရူပံ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, ဧတသ္မိံ ဝါ သမထဝိစာရေ. ဝိနိစ္ဆယနယောတိ ဝိနိစ္ဆယေ နယမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရော ပနာ’’တိအာဒိ. "यथानुरूपं" (योग्यतेनुसार) म्हणजे "दोन, चार, तीन, एक" या प्रकारे सांगितलेल्या नियमानुसार योग्यतेनुसार होय. "एत्थ" (येथे) म्हणजे या सुत्तामध्ये (सूत्रात) किंवा या शमन-विचारात (समथ-विचारात). "विनिच्छयनयो" म्हणजे निर्णयाची केवळ पद्धती होय. म्हणूनच "वित्थारो पना" (परंतु विस्तार...) इत्यादी म्हटले आहे. ၄၇. သင်္ခေပတောဝ ဝုတ္တော, န သမထက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဝိတ္ထာရတော. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ပဒံ အာကဍ္ဎတိ, ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ဧဝမာဒိနာ ဣမိနာ ပကာရေနာတိ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဧကန္တာနဝဇ္ဇဘာဝတော နတ္ထိ အဓမ္မဘာဝေါ, ဘဂဝတော ဒေသိတာကာရံ ဟာပေတွာ ဝဍ္ဎေတွာ ဝါ ကထနံ ယထာဓမ္မံ အကတန္တိ ကတွာ အဓမ္မဘာဝေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ. ४७. संक्षेपानेच सांगितले आहे, समथक्खन्धकात (शमथस्कन्धक) सांगितल्याप्रमाणे विस्ताराने नाही. 'तथा' या शब्दाने 'धम्मा' (धम्म) या पदाचे आकर्षण केले जाते, येथे 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थाने आहे, 'अशा प्रकारे' किंवा 'या पद्धतीने' असे म्हटले आहे. बोधिपक्खिय धम्मांच्या अत्यंत निर्दोष स्वरूपामुळे तेथे अधम्मभाव नाही. भगवंतांनी उपदेशिलेल्या पद्धतीला वगळून किंवा वाढवून सांगणे हे 'यथाधम्म' (धम्मानुसार) न केल्यामुळे 'अधम्मभाव' आहे, हे दर्शविताना त्यांनी म्हटले आहे – 'तयो सतिपट्ठाना' (तीन स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी. နိယျာနိကန္တိ သပါဋိဟီရံ အပ္ပဋိဝါနံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. တထေဝါတိ ဣမိနာ ‘‘ဧဝံ အမှာက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ အာကဍ္ဎတိ. ဘူတေန…ပေ… ကာတဗ္ဗကမ္မံ ဓမ္မော နာမ ယထာဓမ္မံ ကရဏတော, ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ဣတော ပရံ အဓမ္မော. အယံ ဝိနယော နာမ ရာဂါဒီနံ သံဝရဏတော ပဟာနတော ပဋိသင်္ခါနတော စ. အယံ အဝိနယော နာမ ရာဂါဒီနံ အဝိနယနတော. အယံ ဝိနယော နာမ ယထာဝိနယကရဏတော, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဣတရော အဝိနယော. ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိအာဒိနာ ဧဝ သဗ္ဗေသံ ဝိနယကမ္မာနံ အကုပ္ပတာတိ အာဟ – ‘‘ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ…ပေ… အယံ ဝိနယော နာမာ’’တိ, တပ္ပဋိပက္ခတော အဝိနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဝတ္ထုဝိပတ္တီ’’တိအာဒိ. 'निय्यानिक' (मुक्तीकडे नेणारे) म्हणजे प्रातिहार्ययुक्त आणि अप्रतिहत होऊन प्रवृत्त होणारे. 'तथैव' या शब्दाने 'अशा प्रकारे आमचे' इत्यादींद्वारे सांगितलेला अर्थ आकर्षित केला जातो. 'भूतेन... पे...' (सत्याद्वारे... इत्यादी) कर्तव्य कर्म म्हणजे 'धम्म' होय, कारण ते धम्मानुसार केले जाते; याच्या उलट जे आहे ते 'अधम्म' होय. 'विनय' म्हणजे राग इत्यादींचे संवरण, प्रहाण आणि प्रतिसंख्यान करणे होय. 'अविनय' म्हणजे राग इत्यादींचे संवरण न करणे होय. 'विनय' म्हणजे विनयानुसार कर्म करणे होय, आणि याच्या उलट असणारा तो 'अविनय' होय. वस्तूच्या समृद्धीमुळेच (वत्थुसम्पत्ति) सर्व विनयकर्मांची अकोभ्यता (अकुप्पता) असते, म्हणून म्हटले आहे – 'वत्थुसम्पत्ति... पे... हा विनय होय', आणि त्याच्या विरोधी असणारा तो 'अविनय' समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'वत्थुविपत्ति' (वस्तूची विपत्ती) इत्यादी. သမ္မာပဋိပတ္တိယာ နယနဋ္ဌေန ယထာဝုတ္တော ဓမ္မော ဧဝ နေတ္တိ, တတော ဧဝ သတ္တဿ ဝိယ ရဇ္ဇု အသိထိလပဝတ္တိဟေတုတာယ ဓမ္မရဇ္ဇူတိ အတ္ထော ဝုတ္တော. သုတ္တန္တပရိယာယေန တာဝ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဓမ္မောတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ. သာ ဧဝ ဝါ ဟောတု ဓမ္မနေတ္တိ, ယော ဣဓ ဣမိဿာ ဝဏ္ဏနာယ, ‘‘ဆတ္တိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မေန စ ဝိနယေန စ ဝုတ္တော, သော ဧဝ [Pg.246] ဝါ ဓမ္မနေတ္တိ ဟောတူတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. တာယ ဓမ္မနေတ္တိယာ သမေတိ တာယ ယထာဝုတ္တာယ ဓမ္မနေတ္တိယာ သံသန္ဒတိ, ဧကလက္ခဏမေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဝိဝါဒဝတ္ထုဘူတော ဓမ္မော စေ ‘‘ဓမ္မော’’တိ, အဓမ္မော စေ ‘‘အဓမ္မော’’တိ, ဝိနယော စေ ‘‘ဝိနယော’’တိ, အဝိနယော စေ ‘‘အဝိနယော’’တိ နိစ္ဆိနန္တေန ဧကစ္စာနံ ဝိဝါဒါဓိကရဏမေဝ ဒဿိတံ တဿ ဝူပသမဓမ္မာနံ အပရိယောသာပိတတ္တာ. सम्यक् प्रतिपत्तीकडे नेण्याच्या अर्थाने वर सांगितलेला धम्मच 'नेत्ति' (मार्गदर्शक) आहे, म्हणूनच प्राण्याच्या दोरीप्रमाणे शिथिल न होता प्रवृत्त होण्याचे कारण असल्यामुळे 'धम्मरज्जू' असा अर्थ सांगितला आहे. सुत्तन्त-पर्यायाने प्रथम दहा कुशल कर्मपथ हे 'धम्म' आहेत असे म्हटले आहे. तीच 'धम्मनेत्ति' असो, किंवा येथे या वर्णनात 'छत्तीस बोधिपक्खिय धम्म' इत्यादींद्वारे धम्म आणि विनयाने जे सांगितले आहे, तीच 'धम्मनेत्ति' असो, असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. 'त्या धम्मनेत्तीशी जुळते' म्हणजे वर सांगितलेल्या धम्मनेत्तीशी सुसंगत होते, एकच लक्षण असणारे होते, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे विवादाचा विषय असलेला धम्म जर 'धम्म' आहे, अधम्म जर 'अधम्म' आहे, विनय जर 'विनय' आहे, आणि अविनय जर 'अविनय' आहे, असा निर्णय करणाऱ्याने काहींचे 'विवादाधिकरण'च दर्शविले आहे, कारण त्याच्या शमनाचे (वूपसम) उपाय अजून पूर्ण झालेले नाहीत. ၄၈. တံ ပနေတန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ပစ္စာမသတိ. ဝါရေ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ပတ္တေပိ. ဒွီဟီတိ ယသ္မိံ အာဝါသေ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဥပ္ပန္နံ, တတ္ထ ဝါသီဟိ ဒွီဟိပိ ဘိက္ခူဟိ အတိရေကတရာ. ४८. 'तं पनेतं' (ते हे) याने विवादाधिकरणाचा निर्देश केला जातो. अर्थाच्या वर्णनाच्या प्रसंगाने प्राप्त झाले असले तरीही. 'दोघांपेक्षा' म्हणजे ज्या विहारात (आवासात) विवादाधिकरण उत्पन्न झाले आहे, तेथे राहणाऱ्या दोन भिक्खूंपेक्षा अधिक असणारे. ၄၉. ခန္ဓသာမန္တန္တိ အာပတ္တိက္ခန္ဓဘာဝေန သမီပံ. အာပတ္တိသာမန္တံ နာမ ပုဗ္ဗဘာဂါ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗအာပတ္တိ. မေထုနရာဂဝသေန ကာယသံသဂ္ဂေ ဒုက္ကဋဿ ဝတ္ထူတိ အာဟ – ‘‘ပဌမပါရာဇိကဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ. သေသာနံ တိဏ္ဏံ ပါရာဇိကာနံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ထုလ္လစ္စယမေဝ. ४९. 'खन्धसामन्त' (स्कन्ध-सामीप्य) म्हणजे आपत्तीच्या स्कन्धभावाने (वर्गाने) जवळ असणे. 'आपत्तिसामन्त' म्हणजे पूर्वभागात प्राप्त होणारी आपत्ती. मैथुन-रागाच्या वश होऊन कायसंसर्ग केल्यास 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्तीचा विषय होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'पहिल्या पाराजिकाच्या पूर्वभागात दुक्कट आपत्ती होते'. उर्वरित तीन पाराजिकांच्या पूर्वभागात 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) आपत्तीच होते. ၅၀. ပရိက္ကမိတွာ ဥပက္ကမိတွာ. အာပတ္တာဓိကရဏံ ဒဿိတံ တတ္ထေဝ ဝိသေသတော ပဋိညာယ ကာရေတဗ္ဗတာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. ५०. 'परिक्कमित्वा' म्हणजे उपक्रम करून (प्रयत्न करून). तेथेच विशेषतः प्रतिज्ञेनुसार (स्वीकृतीनुसार) करवून घेण्याची इच्छा असल्यामुळे 'आपत्ताधिकरण' दर्शविले आहे. ၅၂. ကမ္မဿ ဝတ္ထု ဒဿိတံ န သမထောတိ အဓိပ္ပာယော. နနု စာယံ သမထာဓိကာရောတိ? သစ္စံ, သမထဿ ပန ကာရဏေ ဒဿိတေ သမထော ဒဿိတောဝ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝရူပဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ५२. कर्माचा विषय दर्शविला आहे, शमथ (समथ) नाही, असा अभिप्राय आहे. 'पण हा शमथाचा अधिकार नाही का?' हे सत्य आहे, परंतु शमथाचे कारण दर्शविले असता शमथ दर्शविलाच जातो, हे दाखवण्यासाठी 'एवरूपस्स हि' (अशा प्रकारच्या व्यक्तीचेच) इत्यादी म्हटले आहे. ၅၃. ဣဒံ ကမ္မန္တိ ‘‘ဣဒံ အမှာကံ ဘဏ္ဍနဇာတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တကမ္မံ. တိဏဝတ္ထာရကသဒိသတ္တာတိ တံသဒိသတာယ တဗ္ဗောဟာရောတိ ဒဿေတိ ယထာ – ‘‘ဧသ ဗြဟ္မဒတ္တော’’တိ. အာကာရမတ္တမေဝ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ နာမ, န ပန တဿ သဗ္ဗသော ကရဏဝိဓာနံ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓကေ’’တိအာဒိ. ဂိဟီနံ ဟီနေန ခုံသနဝမ္ဘနံ ယထာ ‘‘တိလသံဂုဠိကာ နတ္ထီ’’တိ. ဓမ္မိကပဋိဿဝေသု ဝိသံဝါဒနဝသေန အာပန္နာ အာပတ္တိ. အဿာတိ ကိစ္စာဓိကရဏဿ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော သံဃသမ္မုခတာဒိနာဝ ဝူပသမနတော. ५३. 'इदं कम्मं' (हे कर्म) म्हणजे 'हे आमच्या भांडण करणाऱ्यांचे' इत्यादींद्वारे सांगितलेले कर्म होय. 'तृणविस्तारक-सदृश' (तिणवत्थारकसदिस) असल्यामुळे, त्याच्याशी साम्य असल्यामुळे तो व्यवहार होतो, हे दर्शविताना म्हटले आहे – 'हा ब्रह्मदत्त आहे'. 'तिणवत्थारक कम्म' (तृणविस्तारक कर्म) हे केवळ आकारानेच (प्रतीकात्मक) असते, परंतु त्याची पूर्णपणे करण्याची पद्धत तशी नसते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'खन्धकात' इत्यादी. गृहस्थांची हीन शब्दांनी निंदा व अवहेलना करणे, जसे की 'तिळाची लाडू नाही'. धम्मयुक्त प्रतिज्ञांचे उल्लंघन केल्यामुळे प्राप्त झालेली आपत्ती. 'अस्स' म्हणजे कृत्याधिकरणाचे (किच्चाधिकरणाचे). संमुखविनयानेच (सम्मुखाविनय) शमन होते, कारण संघ-संमुखता इत्यादींद्वारेच त्याचे शमन (वूपसम) होते. ၅၄. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယဝစနတော ကောသမ္ဗိယသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၄၉၂) သောတာပတ္တိမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, ဣဓ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ’’စ္စေဝ [Pg.247] ဝုတ္တတ္တာ, ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပါပကမ္မဿ အပ္ပတာ မဟန္တတာ သာဝဇ္ဇဘာဝဿ မုဒုတိက္ခဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘အဏုန္တိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ. ထူလန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇ’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ५४. कोसम्बिय सुत्तात (म. नि. १.४९२) सोतापत्तिफल-साक्षात्काराच्या वचनावरून सोतापत्तिमग्ग-सम्यग्दृष्टी (स्रोतापत्तिमार्ग-सम्यग्दृष्टी) सांगितली आहे, परंतु येथे 'दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति' (दृष्टिसामान्यता प्राप्त करून विहरतो) असेच म्हटले असल्यामुळे, 'या सुत्तात सोतापत्तिफल-सम्यग्दृष्टी सांगितली आहे असे समजावे' असे म्हटले आहे. पापकर्माचे लहानपण किंवा मोठेपण हे दोषाच्या सौम्य किंवा तीव्र स्वरूपावरून समजले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – 'अणुं' म्हणजे अल्प दोषयुक्त (अल्पसावज्ज), 'थूलं' म्हणजे मोठा दोषयुक्त (महासावज्ज). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သာမဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. सामगाम सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၅. သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ५. सुनक्खत्त सुत्ताचे वर्णन ၅၅. ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ဉာတမရိယာဒါယ ပဇာနနတော အညာ, မဂ္ဂပညာ. တဿ ဖလဘာဝတော အဂ္ဂဖလပညာ, တံသဟဂတာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယော စ ‘‘အညာ’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘အညာတိ အရဟတ္တ’’န္တိ. စတူဟိ ပဒေဟိ ကထိတာ, ‘‘ပရိစိဏ္ဏာ မေ ဘဂဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယ န ဧကပဒေနေဝ. ‘‘လောကုတ္တရော ဓမ္မော အဓိဂတော မယာ’’တိ မညနာမတ္တံ အဓိမာနောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိနော’’တိအာဒိမာဟ. ५५. खालच्या मार्गांनी (हेट्ठिममग्ग) ज्ञात झालेल्या मर्यादेने जाणल्यामुळे 'अञ्ञा' (आज्ञा/सर्वोच्च ज्ञान) म्हणजे मार्गप्रज्ञा (मग्गपञ्ञा) होय. तिचे फल असल्यामुळे अग्रफलप्रज्ञा (अग्गफलपञ्ञा) आणि तिच्यासोबत असणारे सम्यक् संकल्पादी यांना 'अञ्ञा' असे म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'अञ्ञा म्हणजे अरहत्त (अर्हत्त्व)'. 'माझ्याद्वारे भगवंतांची सेवा केली गेली' इत्यादींप्रमाणे ती चार पदांनी सांगितली आहे, केवळ एका पदाने नाही. 'मी लोकोत्तर धम्म प्राप्त केला आहे' असे केवळ मानणे म्हणजे 'अधिमान' (अतिमान/भ्रम) होय, हे दर्शविताना 'अप्राप्तामध्ये प्राप्तीची संज्ञा असणारे' इत्यादी म्हटले आहे. ၅၆. ဣဒံ ဌာနန္တိ ဣဒံ ဩဘာသာဒိသမ္မုတိဟေတုဘူတံ ဥဠာရတရံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ. ဥဠာရတရဘာဝေန ဟိ တံ မဂ္ဂဖလပညာယ ပစ္စယော ဟုတွာ ယာထာဝတော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဝိပဿကံ ဝိသံဝါဒေတိ. တေနာဟ ‘‘အဝိဘူတံ အန္ဓကာရ’’န္တိ. ဣမံ ပဉှန္တိ ဣမံ သုတ္တံ ဂမ္ဘီရံ လောကုတ္တရပဋိသံယုတ္တံ အတ္တနာ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတံ အတ္ထံ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ကေဝလံ ပိဋကသမ္ပာဒနဝသေနေဝ ဥဂ္ဂဏှိတွာ. တေနာဟ ‘‘အဇာနိတွာ’’တိ. ဝိသေဝမာနာတိ ကိလေသဝိသေ အဝမာနေန္တာ, သာသနဿ ဝါ အနုပကာရဝိရူပပစ္စယေ သေဝမာနာ. ဧဝမဿာတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန တေသံ ကရဏဟေတု အဿ စိတ္တဿ ဓမ္မဒေသနာဝသေန ပဝတ္တဿ. အညထာဘာဝေါ အဒေသေတုကာမတာ ဟောတိ. တန္တိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သန္ဓာယ. ဧတန္တိ ‘‘တဿပိ ဟောတိ အညထတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ५६. 'हे स्थान' (इदं ठानं) म्हणजे अवभास (प्रकाश) इत्यादींच्या संमतीचे कारण असणारे अत्यंत श्रेष्ठ उदयव्ययज्ञान (उदयब्बयञाण). अत्यंत श्रेष्ठ असल्यामुळे ते मार्गफलप्रज्ञेचे कारण बनून, यथार्थपणे समजण्यास कठीण असल्यामुळे विपश्यकाला (विपस्सक) भ्रमित करते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अस्पष्ट अंधकार'. 'हा प्रश्न' म्हणजे हे गंभीर, लोकोत्तर-प्रतिसंयुक्त आणि स्वतःला जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ असलेले सुत्त. 'उग्गहेत्वा' म्हणजे केवळ पिटक संपादन करण्याच्या उद्देशानेच ग्रहण करून. म्हणूनच म्हटले आहे – 'न जाणता'. 'विसेवमाना' म्हणजे क्लेशरूपी विषाची अवहेलना करणारे, किंवा शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुपकारक व विपरित प्रत्ययांचे सेवन करणारे. 'एवमस्स' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांच्या करण्याच्या कारणामुळे, धम्मदेशनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या त्याच्या चित्ताचा. 'अन्यथाभाव' म्हणजे उपदेश न करण्याची इच्छा असणे होय. 'तं' म्हणजे वर सांगितलेल्या अर्थाला उद्देशून. 'एतं' म्हणजे 'त्याचेही अन्यथात्व होते' असे म्हटले आहे. ၅၈. ကိလေသေဟိ အာမသီယတီတိ အာမိသံ, လောကေပရိယာပန္နံ အာမိသန္တိ ဣဓ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ အဓိပ္ပေတာတိ တေသု ဝဋ္ဋာမိသဘာဝေပိ လဘိတေ ကာမာမိသဘာဝေါ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋာမိသကာမာမိသလောကာမိသဘူတေသူ’’တိ. ကာမဂုဏာ ဟိ ဝဋ္ဋဿ ဝဍ္ဎနတော ဝဋ္ဋာမိသံ, ကာမေတဗ္ဗတော ကာမတဏှာယ အာမသိတဗ္ဗတော ကာမာမိသံ, ယေဘူယျတော သတ္တလောကဿ အာမိသဘာဝတော [Pg.248] လောကာမိသံ. ကာမဂုဏသဘာဂါတိ ကာမဂုဏာနုလောမာ ကာမဂုဏပဋိသံယုတ္တာ. အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိပဋိသံယုတ္တာယာတိ ကိလေသိဉ္ဇနရဟိတတာယ ဣဓ အာနေဉ္ဇာတိ အဓိပ္ပေတာဟိ ဟေဋ္ဌိမာဟိ အရူပသမာပတ္တီဟိ ပဋိသံယုတ္တာယ. ဧဝရူပေါတိ လောကာမိသဘူတေသု ပစ္စယေသု အဓိမုတ္တော တန္နိန္နော တဂ္ဂရုကော တပ္ပဗ္ဘာရော. ဧတ္တာဝတာတိ ဧဝံ သဒ္ဓါနံ မနုဿာနံ ဒဿနေန တေသံ ပဝတ္တိတာသယေန စ. သီသံ နိက္ခန္တံ ဟောတီတိ လာဘာသာယ သီသံ ဗဟိ နိက္ခန္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဥဒရံ ဖလိတန္တိ အတိဗဟုဘဏ္ဍံ ပက္ခိပိယမာနံ ပသိဗ္ဗကံ ဝိယ လဒ္ဓဗ္ဗဿ အတိပဟူတဘာဝေန ဥဒရံ ဖီတံ ဟောတိ. ५८. क्लेशांद्वारे जे स्पर्श केले जाते (किंवा ग्रासले जाते) ते 'आमिस' (आमिष/भोगवस्तू) होय. लोकात समाविष्ट असलेले आमिष म्हणजे येथे पाच कामगुण अभिप्रेत आहेत. त्यांमध्ये 'वट्ट-आमिस' (संसार-आमिष) भाव प्राप्त झाला असता 'काम-आमिस' (काम-आमिष) भाव सिद्ध होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'वट्टामिस-कामामिसा-लोकामिसभूतेसू' (संसार-आमिष, काम-आमिष आणि लोक-आमिष रूप झालेल्यांमध्ये). कारण कामगुण हे संसाराची (वट्टाची) वाढ करत असल्यामुळे 'वट्ट-आमिस' आहेत; कामना करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि कामतृष्णेने स्पर्श करण्यायोग्य (भोगण्यायोग्य) असल्यामुळे 'काम-आमिस' आहेत; आणि बहुतांश प्राणीलोकाचे आमिष असल्यामुळे 'लोक-आमिस' आहेत. 'कामगुणसभाग' म्हणजे कामगुणांच्या अनुकूल असलेले, कामगुणांशी संबंधित असलेले. 'आनेञ्जसमापत्तिपटिसंयुत्ताय' म्हणजे क्लेशांच्या कंपनापासून रहित असल्यामुळे येथे 'आनेञ्ज' (अकंपित) म्हणून अभिप्रेत असलेल्या खालच्या अरूप समापत्तींशी संबंधित असलेल्या. 'एवरूपो' (अशा प्रकारचा) म्हणजे लोक-आमिष रूप असलेल्या प्रत्ययांमध्ये (साधनांमध्ये) अधिमुक्त (आसक्त), त्याकडे झुकलेला, त्यालाच महत्त्व देणारा, त्यावरच विसंबून असलेला. 'एत्तावता' (एवढ्याने) म्हणजे अशा श्रद्धाळू मनुष्यांच्या दर्शनाने आणि त्यांच्या मनात निर्माण झालेल्या आशयाने (भावाने). 'सीसं निक्खन्तं होति' (डोके बाहेर काढलेले असते) म्हणजे लाभाच्या आशेने डोके बाहेर काढल्यासारखे होते. 'उदरं फलितं' (पोट फुगलेले असते) म्हणजे अत्यंत जास्त वस्तू भरल्या जाणाऱ्या थैलीप्रमाणे, मिळणाऱ्या वस्तूंच्या अतिशय विपुलतेमुळे पोट फुगलेले (मोठे) होते. ၅၉. ယထာ ပုရိမာ ဒွေ အရူပသမာပတ္တိယော အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ အနိဉ္ဇနတော ‘‘အနိဉ္ဇာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ ဣတရာပိ. တံ ပဝုတ္တန္တိ လောကာမိသသံယောဇနံ ဝိဂတံ. ५९. ज्याप्रमाणे आधीच्या दोन अरूप समापत्ती आपल्या विरोधी क्लेशांमुळे कंपित न होण्याने 'अणिञ्जा' (अकंपित) म्हटल्या जातात, त्याचप्रमाणे इतरही (म्हटल्या जातात). 'तं पवुत्तं' (ते सांगितले आहे) म्हणजे लोक-आमिष रूप संयोजन नष्ट झाले आहे. ၆၀. နိဃံသန္တိ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပရိစ္ဆေဒန္တိ အတ္ထော. သိလေသေနာတိ စမ္မကာရသိလေသာဒိသိလေသေန, ဝဇိရလေပသိလေသေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တံ ဘိန္နန္တိ အာနေဉ္ဇသံယောဇနံ ဘိန္နံ ဝိဓမိတံ သမတိက္ကန္တံ တာသု သမာပတ္တီသု အပေက္ခာဘာဝတော. အဇ္ဈာသယေန အသမ္ဗဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွေဓာဘိန္နာ သေလာ ဝိယ ဟောတီ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘တံ သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ६०. ‘निघंसं’ म्हणजे ‘हा एवढाच आहे’ असा परिच्छेद (मर्यादा निश्चित करणे) असा अर्थ आहे. ‘सिलेसेन’ म्हणजे चांभाराच्या डिंकासारख्या (लेपासारख्या) डिंकाने; वज्रलेपाच्या डिंकाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. ‘तं भिन्नं’ म्हणजे आनेञ्ज-संयोजन (अकंपित बंधन) छिन्नविच्छिन्न झाले आहे, नष्ट झाले आहे, ओलांडले गेले आहे, कारण त्या समापत्तींविषयी कोणतीही अपेक्षा उरलेली नाही. आशयाच्या दृष्टीने असंबद्ध (अलिप्त) असल्यामुळे म्हटले आहे – ‘दोन भागात दुभंगलेल्या खडकाप्रमाणे होते’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘मी त्या समापत्तीमध्ये प्रवेश करेन, असा विचार मनात उत्पन्न होत नाही’. ၆၁. ဝန္တန္တိ ဆဍ္ဍိတံ, ဝိဿဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. ६१. ‘वन्तं’ (ओकलेले/उच्छिष्ट) म्हणजे टाकून दिलेले, सोडलेले असा अर्थ आहे. ၆၂. ဥပရိသမာပတ္တိလာဘိနောတိ ဧတ္ထ ဥပရိသမာပတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ, အရဟတော စ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ အနာဂါမိဖလသမာပတ္တိ, သေက္ခာနံ ဝိသယာ ဟေဋ္ဌိမာ ဖလသမာပတ္တိယော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ. လောကိယာ ပန နိကန္တိပ္ပဟာနေန ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ…ပေ… န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ६२. ‘उपरिसमापत्तिलाभिनो’ (वरच्या समापत्ती प्राप्त करणाऱ्याचे) यामध्ये ‘उपरिसमापत्ति’ म्हणजे अर्हत्त्वफल-समापत्ती अभिप्रेत आहे. अर्हताला मार्गाच्या अधिगमानेच अनागामी-फल-समापत्ती प्राप्त होते; शैक्षांच्या (सेक्खांच्या) विषयातील खालच्या फल-समापत्ती शांत (प्रशमित) झालेल्या असतात. लौकिक समापत्ती तर आसक्तीचा त्याग केल्यामुळे सोडल्या गेल्या आहेत, म्हणून म्हटले आहे – ‘खालील...पे... उत्पन्न होत नाही’. ၆၃. ‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, သုနက္ခတ္တ, ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ အာရဒ္ဓဒေသနာ, ‘‘သမ္မာ နိဗ္ဗာနာဓိမုတ္တော ပုရိသပုဂ္ဂလော’’တိ အရဟတ္တကိတ္တနေန နိဋ္ဌာပိတာတိ တတော ပရံ, ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ, ‘‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ [Pg.249] ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာ ခီဏာသဝဿ သမာပတ္တိလာဘိနောတိ ယောဇနာ, ဧဝံ ဝါ ခီဏာသဝဿ သုက္ခဝိပဿကဿာတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိက္ခိတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. တဿ ပဋိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သမာပတ္တိလာဘိနော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာ သုက္ခဝိပဿကော အဓိမာနိကော သမာပတ္တိလာဘိနော သမာနယောဂက္ခမော အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညိတာယ ဘေဒါဘာဝတော, ဧဝံ သုက္ခဝိပဿကော ခီဏာသဝေါ သမာနယောဂက္ခမော ခီဏာသဝဘာဝေန ဝိသေသာဘာဝတော, တသ္မာ ‘‘သမာပတ္တိလာဘိမှိ ကထိတေ ဣတရောပိ ကထိတောဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနန္တိ သမာပတ္တိလာဘိနော အဓိမာနိကဿ ခီဏာသဝဿ စ. တေနေဝါဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ တာဝါ’’တိအာဒိ. ६३. ‘पंच खो इमे, सुनक्खत्त, कामगुणा’ (हे सुनक्षत्र, हे पाच कामगुण आहेत) इत्यादीने सुरू झालेली देशना, ‘सम्मा निब्बानअधिमुत्तो पुरिसपुग्गलो’ (योग्य प्रकारे निर्वाणात अधिमुक्त झालेला पुरुषपुद्गल) या अर्हत्त्वाच्या वर्णनाने समाप्त झाली आहे. त्यानंतर, ‘ठाणं खो पना’ (परंतु हे स्थान आहे) इत्यादी देशना ‘स्वतंत्र अनुसंधी’ (दुसरा संदर्भ) म्हणून सांगितली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘हेट्ठा ही’ (खाली खरोखरच) इत्यादी. तेथे ज्याप्रमाणे ‘क्षीणास्रव समापत्ति-लाभ घेणाऱ्याचा’ अशी योजना आहे, त्याचप्रमाणे ‘क्षीणास्रव शुष्कविपश्यक (सुक्खविपस्सक) व्यक्तीचा’ अशीही योजना करावी. अट्ठकथेत याचा निषेध केला आहे. त्या निषेधाचे कारण दाखवण्यासाठी ‘समापत्तिलाभिनो ही’ (समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याचे खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे अभिमानी (अधिमानिक) शुष्कविपश्यक हा समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याशी समान योगक्षेम असलेला असतो, कारण अप्राप्त गोष्टीमध्ये प्राप्त झाल्याची संज्ञा असण्यात काही फरक नसतो; त्याचप्रमाणे शुष्कविपश्यक क्षीणास्रव हा क्षीणास्रव भावामध्ये काही विशेष फरक नसल्यामुळे समान योगक्षेम असलेला असतो. म्हणूनच ‘समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्याविषयी सांगितले असता, दुसऱ्याविषयीही सांगितलेच जाते’ असे म्हटले आहे. ‘दोन भिक्खूंचे’ म्हणजे समापत्तीचा लाभ घेणाऱ्या अभिमानी भिक्खूचे आणि क्षीणास्रव भिक्खूचे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘पुथुज्जनाचे तर आधी...’ इत्यादी. ယဒဂ္ဂေနာတိ ယေန ဘာဂေန. ယဒိပိ ခီဏာသဝဿ အသပ္ပာယာရမ္မဏံ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော န ဟောတိ တေသံ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. သန္တဝိဟာရပရိပန္ထော ပန သိယာ ဝိသဘာဂတောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ခီဏာသဝဿပိ အသပ္ပာယမေဝါ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘ဝိသံ နာမ…ပေ… ဝိသမေဝါ’’တိ. ဧတေန ‘‘ယထာ ဝိသဇာနနံ အပ္ပမာဏံ, ဝိကာရုပ္ပာဒနတော ပန တံ ပရိဟရိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပရိညာတမ္ပိ ဝတ္တု အတ္ထဝိသေသာဘာဝေန ဧကရူပမေဝါတိ တံ ပရိဟရိတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. န ဟိ အသံဝုတေန ဘဝိတဗ္ဗံ အသာရုပ္ပဘာဝတော. ယုတ္တပယုတ္တေနေဝါတိ သဘာဂါရမ္မဏဿ အာလောကနာဒီသု ယုတ္တေနေဝ ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘यदग्गेन’ म्हणजे ज्या भागाने (ज्या प्रमाणात). जरी क्षीणास्रव भिक्खूसाठी अहितकारक आलंबन (असाप्पाय आरम्मण) हे क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण बनत नाही, कारण त्यांचे क्लेश पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात; तरीही विजातीयतेमुळे ते शांत विहाराला (संतविहाराला) बाधक ठरू शकते, म्हणून म्हटले आहे – ‘क्षीणास्रवासाठी देखील ते अहितकारकच आहे’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘विष नावाचे...पे... विषच असते’. याने हे दर्शवले आहे की, ‘ज्याप्रमाणे विष ओळखणाऱ्यांसाठी ते अमर्याद (घातक) असते आणि विकार उत्पन्न करत असल्यामुळे त्याचा त्याग केला पाहिजे; त्याचप्रमाणे पूर्णपणे जाणलेली वस्तू देखील अर्थाच्या विशेष अभावामुळे एकसारखीच असते, म्हणून तिचा त्यागच केला पाहिजे’. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘न ही’ (नाही खरोखरच) इत्यादी. कारण असंयत (असंवृत) राहणे अयोग्य असल्यामुळे तसे राहू नये. ‘युत्तपयुत्तेनेव’ म्हणजे अनुकूल आलंबनाच्या दर्शनादी गोष्टींमध्ये योग्य प्रकारे युक्तच राहणे योग्य आहे. ၆၄. ယတ္ထ သယံ နိပတတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သန္တာနဿ ဝိပ္ပသန္နဝသေန ရုပ္ပနတော, ဝိသသင်္ခါတဿ ဒုက္ခဿ မူလဘာဝတော စ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတော ဝိသဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ရုပ္ပတီတိ ကတ္တဗ္ဗာဒိမုစ္ဆာပါဒနေန ဝိကာရံ ဥပ္ပာဒေတိ. အနုဒ္ဓံသေယျာတိ ဝိဗာဓေယျ. ရာဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဩကာသံ အဒေန္တော တံ ဝိဗာဓတိ; တထာဘူတော သဒ္ဓါသိနေဟဿ သမထဝိပဿနာဘိဝုဍ္ဎိယာ ဝမနေန စ တံ ဝိသောသေတိ မိလာပေတိ. တေနာဟ ‘‘သောသေယျ မိလာပေယျာ’’တိ. သဂဟဏသေသန္တိ ဂဟေတဗ္ဗဝိသံ သာဝသေသံ ကတွာတိ အတ္ထော. န အလံ န သမတ္ထန္တိ အနလံ. သူကပရိယာယော ပါဠိယံ ဝုတ္တော သုက-သဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘ဝီဟိသုကာဒိ စ သူက’’န္တိ. ६४. जिथे ते स्वतः पडते किंवा उत्पन्न होते, त्या चित्तसंततीला प्रसन्नतेच्या अभावामुळे पीडित करत असल्यामुळे आणि विष नावाच्या दुःखाचे मूळ कारण असल्यामुळे ‘अविद्या नावाचा विषदोष’ असे म्हटले आहे. ‘रुप्पति’ (पीडित करते) म्हणजे कर्तव्य इत्यादींविषयी मूर्च्छा (मोह) उत्पन्न करून विकार निर्माण करते. ‘अनुद्धंसेय्य’ म्हणजे बाधा पोहचवेल. कारण राग उत्पन्न होताच कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीला वाव न देता त्यात बाधा आणतो; आणि तशा प्रकारचा राग हा श्रद्धा-स्नेहाला, समथ व विपश्यनेच्या अभिवृद्धीला नष्ट करून (ओकून टाकून) त्याला सुकवतो व कोमेजवतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘सोसेय्य मिलापेय्य’ (सुकवेल, कोमेजवेल). ‘सगहणसेसं’ म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य विष थोडे शिल्लक ठेवून, असा अर्थ आहे. ‘न अलं’ म्हणजे समर्थ नसणे, याला ‘अनलं’ म्हटले आहे. पाळीमध्ये ‘सूक’ (कुसळ) हा शब्द पर्यायाने वापरला आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘तांदळाचे कुसळ इत्यादी म्हणजे सूक होय’. သဥပါဒါနသလ္လုဒ္ဓါရော [Pg.250] ဝိယ အပ္ပဟီနော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော မဟာနတ္ထုပ္ပာဒနတော. အသပ္ပာယ…ပေ… အသံဝုတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော အတ္တဘာဝဿ အပရိဟရဏဘာဝတော. မရဏံ ဝိယ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တနံ အဓိသီလသင်္ခါတဿ အာယုနော အပေတတ္တာ. မရဏမတ္တံ ဒုက္ခံ ဝိယ အာပတ္တိယာ အာပဇ္ဇနံ ယထာဝုတ္တဿ အာယုနော ဥပပီဠနကဘာဝတော. ဣမိနာဝ နယေန ဩပမ္မသံသန္ဒနန္တိ ဧတ္ထ အနုပါဒိသေသသလ္လုဒ္ဓါရော ဝိယ ပဟီနော အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသော; သပ္ပာယ…ပေ… သုသံဝုတကာလော, တဒုဘယေန ဝဏေ ပုထုတ္တံ န ဂတေ မရဏာဘာဝေါ ဝိယ သိက္ခာယ အပစ္စက္ခာနံ, မရဏမတ္တဒုက္ခာဘာဝေါ ဝိယ အညတရာယ သံကိလိဋ္ဌာယ အာပတ္တိယာ အနာပဇ္ဇနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ज्याप्रमाणे उपादानासह (स-उपादान) शल्य उपसून काढणे असते, त्याप्रमाणे नष्ट न झालेला अविद्येचा विषदोष मोठा अनर्थ घडवून आणणारा म्हणून पाहिला पाहिजे. अहितकारक...पे... असंयत काळ हा आत्मभावाचे (शरीराचे) रक्षण न करण्यासारखा पाहिला पाहिजे. मृत्यूप्रमाणेच शिक्षेचा (सिक्खेचा) त्याग करून हीन भावाकडे परतणे हे अधिशील नावाच्या आयुष्यापासून दूर जाण्यासारखे आहे. केवळ मृत्यूसारखे दुःख म्हणजे आपत्तीमध्ये पडणे होय, कारण ते वर सांगितलेल्या आयुष्याला पीडा देणारे असते. याच पद्धतीने उपमेची तुलना करावी – येथे उपादानरहित (अनुपादिशेष) शल्य उपसून काढण्याप्रमाणे नष्ट झालेला अविद्येचा विषदोष आहे; हितकारक...पे... सुसंयत काळ आहे; या दोन्हीमुळे जखम न पसरल्याने मृत्यू न होण्याप्रमाणे शिक्षेचा त्याग न करणे आहे; आणि केवळ मृत्यूसारखे दुःख न होण्याप्रमाणे कोणत्याही संक्लिष्ट आपत्तीमध्ये न पडणे आहे, अशी योजना समजावी. ၆၅. သတိယာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ‘‘အရိယာယာ’’တိ န ဝိသေသိတန္တိ အာဟ – ‘‘သတိ ပညာဂတိကာ’’တိအာဒိ. ပညာ စေတ္ထ လောကိယာ အဓိပ္ပေတာ, န လောကုတ္တရာတိ အာဟ – ‘‘ပရိသုဒ္ဓါယ ဝိပဿနာပညာယာ’’တိ. ६५. ‘सतिया’ (स्मृतीद्वारे) यामध्ये ज्याअर्थी ‘अरियाय’ (आर्य) असे विशेषण दिलेले नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘स्मृती ही प्रज्ञेच्या गतीची असते’ इत्यादी. आणि येथे प्रज्ञा ही लौकिक अभिप्रेत आहे, लोकोत्तर नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘परिशुद्ध विपश्यना प्रज्ञेद्वारे’. ခီဏာသဝဿ ဗလန္တိ ဥဠာရတမေသု ဒိဗ္ဗသဒိသေသုပိ အာရမ္မဏေသု မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ အနုပနမနဟေတုဘူတံ သုသံဝုတကာရိသင်္ခါတံ ခီဏာသဝဗလံ ဒဿေန္တော, ‘‘သံဝုတကာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥက္ကံသဂတသတိဝေပုလ္လတ္တာ ယထာ အသံဝရဿ အသံဝရော ဟောတိ, ဧဝံ သတိသမ္ပဇညဗလေန စက္ခာဒိဒွါရာနိ သံဝရိတွာ ဒဿနာဒိကိစ္စကာရီ. ဧဝံ ဇာနိတွာတိ ‘‘ဥပဓိ ဒုက္ခဿ မူလ’’န္တိ ဧဝံ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ. ဥပဓီယတိ ဒုက္ခံ ဧတေဟီတိ ဥပဓီ, ကိလေသာတိ အာဟ – ‘‘ကိလေသုပဓိပဟာနာ နိရုပဓီ’’တိ. တတော ဧဝ ဥပါဒီယတိ ဒုက္ခံ ဧတေဟီတိ ကိလေသာ ‘‘ဥပါဒါနာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ – ‘‘နိရုပါဒါနောတိ အတ္ထော’’တိ. ဥပဓီ သမ္မဒေဝ ခီယန္တိ ဧတ္တာတိ ဥပဓိသင်္ခယော, နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဥပဓီနံ သင်္ခယဘူတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ တဒါရမ္မဏာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. ကာမုပဓိသ္မိံ ကာယံ ဥပသံဟရိဿတီတိ ‘‘ကာမေသေဝိဿာမီ’’တိ တတ္ထ ကာယံ ဥပနာမေဿတိ; ကာယူပသံဟာရော တာဝ တိဋ္ဌတု, တထာ စိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဧတံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. खीणासवाचे बल (खीणासवस्स बलं) म्हणजे अत्यंत उदात्त, दिव्यसदृश आरंमणांमध्ये (आलंबनांमध्ये) देखील मनासह सहा इंद्रियांचे न झुकण्याचे कारण असणारे, सुसंयतपणे कार्य करणारे असे 'खीणासव बल' दर्शविताना 'संवुतकारी' (संयतपणे कार्य करणारे) असे म्हटले आहे. स्मृतीच्या उत्कृष्ट विपुलतेमुळे जसा असंयमाचा असंयम होतो, तसे स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बलाने चक्षू इत्यादी द्वारांचे संयमन करून दर्शनादी कार्ये करणारा (तो संवुतकारी होय). 'असे जाणून' (एवं जानित्वा) म्हणजे 'उपधी हे दुःखाचे मूळ आहे' असे विपश्यनाप्रज्ञायुक्त मार्गप्रज्ञेने जाणून. ज्यांच्याद्वारे दुःख उपहित (प्राप्त) केले जाते ते 'उपधी' म्हणजेच क्लेश होत, म्हणून म्हटले आहे - 'क्लेशात्मक उपधींचा त्याग केल्याने निरुपधी'. म्हणूनच ज्यांच्याद्वारे दुःख ग्रहण केले जाते ते क्लेश 'उपादान' असेही म्हटले जातात, म्हणून म्हटले आहे - 'निरुपादान असा अर्थ आहे'. जेथे उपधी पूर्णपणे क्षीण होतात तो 'उपधिसंखय' (उपधिक्षय) म्हणजेच निर्वाण होय, म्हणून म्हटले आहे - 'उपधींचा क्षय झालेल्या निर्वाणामध्ये'. 'आरंमणावरून' (आरम्मणतो) म्हणजे आरंमणाला (आलंबनाला) करून, त्या आरंमणाच्या फलविमुक्तीने विमुक्त झालेला. काम-उपधीमध्ये काया उपसंहृत करेल (कायेने प्रवृत्त होईल) म्हणजे 'कामांचे सेवन करीन' असे म्हणून तेथे काया प्रवृत्त करेल; कायेचा उपसंहार तर दूरच राहो, तसेच चित्त तरी उत्पन्न करेल, असे कोणतेही कारण नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သုနက္ခတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. सुनक्खत्तसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၆. အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ६. आनेञ्जसप्पायसुत्तवर्णना (आनेञ्जसप्पाय सुत्ताची अट्ठकथा) ၆၆. ခဏပဘင်္ဂုတာယ [Pg.251] န နိစ္စာ န ဓုဝါတိ အနိစ္စာ. တတော ဧဝ ပဏ္ဍိတေဟိ န ဣစ္စာ န ဥပဂန္တဗ္ဗာတိပိ အနိစ္စာ. သော စာယံ အနိစ္စတ္ထော ဥဒယဝယပရိစ္ဆိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ’’တိ အာဟ; ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိနဿနတောတိ အတ္ထော. အယဉ္စ အနိစ္စတာ ဝက္ခမာနာ စ တုစ္ဆာဒိတာ ဒွိန္နမ္ပိ ကာမာနံ သာဓာရဏောတိ အာဟ – ‘‘ဝတ္ထုကာမာပိ ကိလေသကာမာပီ’’တိ. ရိတ္တာ ဝိဝိတ္တာ, တေသံ နိစ္စသာရာဒီနံ အတ္တနိ အဘာဝတော တေဟိ ဝိသုံဘူတာ. ယထာ ပန သဗ္ဗသော သဘာဝရဟိတမာကာသံ ‘‘တုစ္ဆံ ရိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န ဧဝမေတေ. ဧတေ ပန ကေဝလံ နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော ဧဝ တုစ္ဆာ ရိတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘န ဟိ တုစ္ဆမုဋ္ဌိ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣဒံ လောကသမညာဝသေန ဝုတ္တံ, လောကသမညာ လောကိယကထာ န လင်္ဃိတဗ္ဗာ. ६६. क्षणभंगुरतेमुळे जे नित्य नाहीत, ध्रुव (शाश्वत) नाहीत, ते 'अनिच्च' (अनित्य) होत. म्हणूनच पंडितांनी ज्यांची इच्छा करू नये, ज्यांच्याकडे जाऊ नये, तेही 'अनिच्च' होत. तो हा अनित्याचा अर्थ उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) याद्वारे मर्यादित असल्यामुळे समजून घ्यावा, हे दर्शविताना 'उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने अनित्य' असे म्हटले आहे; उत्पन्न होऊन विनाश पावणे असा याचा अर्थ आहे. ही अनित्यता आणि पुढे सांगितली जाणारी तुच्छता इत्यादी दोन्ही प्रकारच्या कामांना (वत्थुकाम आणि किलेशकाम) साधारण (समान) आहे, हे सांगताना 'वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) देखील आणि किलेशकाम (क्लेशरूप काम) देखील' असे म्हटले आहे. 'रित्त' (रिक्त) म्हणजे विविक्त (शून्य), त्यांच्यामध्ये नित्य सार इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्यापासून विलग झालेले. परंतु, ज्याप्रमाणे पूर्णपणे स्वभावविरहित असणारे आकाश 'तुच्छ, रिक्त' म्हटले जाते, तसे हे (काम) नाहीत. हे तर केवळ नित्य सार इत्यादींच्या विरहित असल्यामुळेच तुच्छ आणि रिक्त आहेत, हे दर्शविताना 'पण असे नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'तुच्छ मूठ नावाचे काही नसते' हे लोकसंज्ञेच्या (लोकव्यवहाराच्या) आधारे म्हटले आहे, लोकसंज्ञा किंवा लौकिक कथा ओलांडता येत नाही. မုသာတိ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာယ န ဒိဿတီတိ အာဟ ‘‘မုသာတိ နာသနကာ’’တိ. ဝိသံဝါဒနဋ္ဌေန ဝါ မုသာ. ဧတေ ဟိ အသုဘာဒိသဘာဝါပိ ဗာလာနံ သုဘာဒိဘာဝေန ဥပဋ္ဌဟန္တာ သုဘာဒိဂ္ဂဟဏဿ ပစ္စက္ခဘာဝေန သတ္တေ ဝိသံဝါဒေန္တိ. နဿနသဘာဝါတိ ခဏဘင်္ဂတ္တာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာယ ဒိဿမာနာ ဝိယပိ ဟုတွာ အပညာယနကပကတိကာ. တေနာဟ ‘‘ခေတ္တံ ဝိယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ‘‘ဇာတိဓမ္မာန’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၉၈) ဝိယ ပကတိပရိယာယော, တထာ သဘာဝသဒ္ဒေါ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မောသဓမ္မာတိ မောသနပကတိကာ, ကုသလဘဏ္ဍဟရဏသဘာဝါတိ အတ္ထော. မာယာကတန္တိ မာယာယ ကတံ ဥဒကာဒိမဏိအာဒိအာကာရေန မာယာဒိနာ ဥပဋ္ဌာပိတံ; မာယာကတံ ဝိယ မာယာကတံ အညသဘာဝါ ဟုတွာ အတထာ ဥပဋ္ဌဟနတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. စက္ခုပထေ ဧဝ ကတဝိဇ္ဇာယ, န တတော ပရန္တိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒဿနူပစာရေ ဌိတဿေဝ တထာ ပညာယတီ’’တိ. တယိဒံ သမ္ဗရဝိဇ္ဇာဝသေန ဝုတ္တံ. 'मुसा' (असत्य/मिथ्या) म्हणजे क्षणिक उपस्थितीमुळे न दिसणारे, म्हणून म्हटले आहे - 'मुसा म्हणजे नाश पावणारे'. किंवा फसवणुकीच्या अर्थाने 'मुसा'. कारण हे (काम) अशुभादी स्वभावाचे असूनही अज्ञानांना शुभादी रूपाने भासतात आणि शुभादी ग्रहणाच्या प्रत्यक्षभावाने प्राण्यांना फसवतात. 'नाश पावणारे स्वभाव' म्हणजे क्षणभंगुरतेमुळे क्षणिक उपस्थितीने दिसल्यासारखे होऊनही अदृश्य होण्याच्या स्वभावाचे असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शेताप्रमाणे' इत्यादी. येथे 'धम्म' शब्द 'जातिधम्मानं' इत्यादींप्रमाणे (दी. नि. २.३९८) प्रकृतीचा (स्वभावाचा) वाचक आहे, तसेच 'सभाव' (स्वभाव) शब्द देखील तसाच आहे, असे समजावे. 'मोसधम्मा' म्हणजे फसवणुकीच्या स्वभावाचे, कुशलरूपी वस्तूंचे हरण करणाऱ्या स्वभावाचे असा अर्थ आहे. 'मायाकत' (मायेने केलेले) म्हणजे मायेने केलेले, जसे की पाण्यातील मणी इत्यादींच्या आकाराने जादूगाराने दाखवलेले; मायेने केलेल्यासारखे ते 'मायाकत' आहे, कारण ते एका स्वभावाचे असून दुसऱ्याच प्रकारे भासते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जसे' इत्यादी. डोळ्यांच्या टप्प्यातच केलेल्या विद्येमुळे (जादूमुळे), त्याच्या पलीकडे नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'दर्शनाच्या मर्यादेत राहिलेल्यालाच तसे भासते'. हे संबरविद्येच्या (जादूच्या विद्येच्या) आधारे म्हटले आहे. ဧဝံ တာဝကာလိကဘာဝေန ကာမာနံ မာယာကတဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတော အညေနပိ ပကာရေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနိစ္စာဒိသဘာဝါနံ ကာမာနံ နိစ္စာဒိသဘာဝဒဿနံ ဝိပလ္လာသသဟဂတတာယ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗာလာနံ လာပနတောတိ အပရိညာတဝတ္ထုကာနံ အန္ဓဗာလာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိပလ္လာသဟေတုတော. မနုဿလောကေ ဌတွာ [Pg.252] မနုဿာနံ ဝါ ဝသေန ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ကာမာတိ မာနုသကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ. တတော ဧဝ စ ‘‘သမ္ပရာယိကာတိ တေ ဌပေတွာ အဝသေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မာ ပစ္စက္ခသဘာဝါ အာရမ္မဏဘူတာ ဧတာသံ အတ္ထီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ. သမ္ပရာယိကေ ကာမေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နသညာ သမ္ပရာယိကာ. တေ သမေစ္စ ဓီယတိ ဧတ္ထ အာဏာတိ ဓေယျံ, အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. မာရဿ ဓေယျန္တိ မာရဓေယျံ တဿ ဣဿရိယပဝတ္တနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယေဟီ’’တိအာဒိ. ဂဟိတန္တိ ဝိသယဝိသယီဘာဝေန ဂဟိတံ, အာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏကရဏဝသေန စ ဂဟိတန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂဟဏံ နာမ ‘‘ဣဒံ မယှ’’န္တိ အဝိဘာဂေန ပရိဂ္ဂဟကရဏံ; အာရမ္မဏဝသေန ပန ဂဟဏံ ဘာဂသော အာရမ္မဏာနုဘဝနန္တိ ဝဒန္တိ. ဥဘယဿပိ ပန တဏှာရာဂဝသေန ဂဟဏံ သန္ဓာယ, ‘‘ဥဘယမေတံ ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. မာရောတိ ကိလေသမာရော. ယဒဂ္ဂေန ကိလေသမာရော, တဒဂ္ဂေန ဒေဝပုတ္တမာရောပိ တေ အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတိ. တံ သန္ဓာယာတိ ဓမ္မမုခေန ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ. अशा प्रकारे तात्कालिक भावाने कामांचे मायाकृतत्व (मायेने केलेले असणे) दर्शवून, आता दुसऱ्याही प्रकारे ते दर्शवण्यासाठी 'आणि जसे' इत्यादी म्हटले आहे. अनित्यादी स्वभावाच्या कामांना नित्यादी स्वभावाने पाहणे हे विपर्यासाने (विपल्लासाने) युक्त असल्याचे समजावे. 'बालकांच्या बडबडीमुळे' (बालानां लापनतो) म्हणजे ज्यांना वस्तूचे यथार्थ ज्ञान नाही अशा अंधबाल (अज्ञानी) पुद्गलांच्या विपर्यासामुळे. मनुष्यलोकात राहून किंवा मनुष्यांच्या संदर्भात भगवंतांनी उपदेश केल्यामुळे म्हटले आहे - 'दिठ्ठधम्मिक (ऐहिक) काम म्हणजे मनुष्यांचे पाच कामगुण होत'. आणि म्हणूनच 'सांपरायिक (पारलौकिक) म्हणजे त्यांना सोडून उर्वरित' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दिठ्ठधम्मा' म्हणजे प्रत्यक्ष स्वभावाचे आरंमण (आलंबन) ज्यांच्याकडे आहे ते 'दिठ्ठधम्मिक'. सांपरायिक कामांना अनुसरून उत्पन्न झालेली संज्ञा 'सांपरायिक' होय. ते एकत्र येऊन जेथे आज्ञा प्रवृत्त होते ते 'धेय्य' (आज्ञाप्रवृत्तीचे स्थान) होय. माराचे धेय्य ते 'मारधेय्य' (माराचे साम्राज्य), कारण तेथे त्याचे ऐश्वर्य (अधिपत्य) चालते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्यांच्याद्वारे' इत्यादी. 'गहित' (गृहीत/पकडलेले) म्हणजे विषय-विषयीभावाने ग्रहण केलेले, आरंमणाच्या रूपाने आणि आरंमण करण्याच्या रूपाने ग्रहण केलेले असा अर्थ आहे. तेथे आरंमण करण्याच्या रूपाने ग्रहण करणे म्हणजे 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे अभेदाने परिग्रह (स्वीकार) करणे; आणि आरंमणाच्या रूपाने ग्रहण करणे म्हणजे अंशतः आरंमणाचा अनुभव घेणे असे म्हणतात. परंतु दोन्ही प्रकारच्या तृष्णारूपी रागाच्या वशतेने होणाऱ्या ग्रहणाला उद्देशून 'हे दोन्ही ग्रहण केलेले आहे' असे म्हटले आहे. 'मार' म्हणजे क्लेशमार. ज्या प्रमाणात क्लेशमार आहे, त्याच प्रमाणात देवपुत्रमार देखील त्यांना आपल्या वशामध्ये ठेवतो. त्याला उद्देशून म्हणजे धर्ममुखाने पुद्गलाचे ग्रहण करण्याला उद्देशून (असे म्हटले आहे). အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ကာမာဓိမုတ္တာ မာရဿ ဣဿရိယဝတ္တနဋ္ဌာနတာယ ‘‘မာရဓေယျ’’န္တိ ဝုတ္တာ, တထာ မာရဿ နိဝါပဂေါစရပရိယာယေဟိပိ တေ ဧဝံ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ယထာ စောဠဿာ’’တိအာဒိမာဟ. နိဝပတီတိ နိဝါပေါ, သော ဧဝ ဗီဇန္တိ နိဝါပဗီဇံ. တေတိ ကာမဂုဏာ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ပဒေသေ. ज्यांचा विपर्यास नष्ट झालेला नाही असे कामासक्त पुद्गल माराच्या अधिपत्याचे स्थान असल्यामुळे 'मारधेय्य' (माराचे साम्राज्य) असे म्हटले गेले आहेत, तसेच माराच्या चारा (भक्ष्य) आणि गोचर पर्यायांनी देखील ते अशा प्रकारे म्हटले गेले आहेत, हे दर्शविताना 'जसे चोळाचे' इत्यादी म्हटले आहे. जे टाकले जाते ते 'निवाप' (भक्ष्य/चारा), तेच बीज म्हणजे 'निवापबीज'. 'ते' म्हणजे कामगुण. 'जेथे' म्हणजे ज्या प्रदेशात. မနသိ ဘဝါတိ မာနသာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တသမ္ဘူတာ’’တိ. တေ ပန အဝိဇ္ဇာဒယော ပါဠိယံ အာဂတာ. ဧဝဉှိ လောဟိတသန္နိဿယော ပုဗ္ဗော ဝိယ အနုရောဓူပနိဿယော ဝိရောဓောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘မမာယိတေ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တေဓာတိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀) ဝိယ. ကာမလောကန္တိ ကာမဂုဏသင်္ခါတံ သင်္ခါရလောကံ, ယတ္ထ ဝါ လောကေ ကာမဂုဏဝန္တံ လောကံ. စိတ္တေန အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ ဈာနာရမ္မဏံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ ဘာဝနာစိတ္တေန ဥပ္ပာဒေတွာ. ပရိတ္တံ နာမ ဝိက္ခမ္ဘနအသမတ္ထတ္တာ ကိလေသေဟိ ပရိတော ခဏ္ဍိတံ ဝိယ ဟောတိ. တဿ ပဋိက္ခေပေနာတိ ပရိတ္တဘာဝပဋိက္ခေပေန. ပမာဏန္တိပိ ကာမာဝစရမေဝ [Pg.253] ပါပကာနံ ပမာဏကရဏဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန အပ္ပဇဟနတော. တပ္ပဋိက္ခေပဝသေန အပ္ပမာဏံ နာမ မဟဂ္ဂတန္တိ အာဟ – ‘‘ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရ’’န္တိ. သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသာနံ အပ္ပဟာနေန မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနမ္ပိ သုဘာဝိတံ နာမ န ဟောတိ, ပဂေဝ ပရိတ္တဇ္ဈာနန္တိ အာဟ – ‘‘သုဘာဝိတန္တိ…ပေ… လောကုတ္တရဿေဝေတံ နာမ’’န္တိ. ဧတဿ ဝသေနာတိ ‘‘သုဘာဝိတ’’န္တိ ပဒဿ ဝသေန. ‘मनसि भवा’ (मनात उत्पन्न होणारे) म्हणजे ‘मानसा’ (मानसिक), म्हणूनच ‘चित्तसंभूता’ (चित्तापासून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. ते अविद्या इत्यादी पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आले आहेत. अशा प्रकारे, रक्ताच्या आश्रयाने राहणाऱ्या पुवाप्रमाणे (पू), अनुनय (अनुरोध) आणि विरोध हे उपनिषय (आश्रय) आहेत हे दर्शविताना, ‘ममायिते वत्थुस्मिं’ (माझ्या मालकीच्या वस्तूंमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तेधा’ (येथे तीन प्रकारे) यामध्ये ‘इध’ हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, जसे की ‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं’ (मज्झिम निकाय १.३०) इत्यादींमध्ये आहे. ‘कामलोक’ म्हणजे कामगुणांनी युक्त असलेला संस्कारलोक, किंवा ज्या लोकात कामगुण विद्यमान आहेत असा लोक. ‘चित्तेन अधिट्ठहित्वा’ (चित्ताने अधिष्ठित करून) म्हणजे ध्यानाचे आलंबन असलेल्या प्रतिभागनिमित्ताला भावनाचित्ताने उत्पन्न करून. ‘परित्त’ (मर्यादित/अल्प) म्हणजे विक्षेपाचे दमन करण्यास असमर्थ असल्यामुळे क्लेशांनी सर्व बाजूंनी खंडित केल्यासारखे असणे. ‘तस्स पटिक्खेपेन’ म्हणजे त्या परित्तभावाचा (मर्यादित अवस्थेचा) निषेध करून. ‘पमाणं’ (प्रमाण/मर्यादित) हे देखील कामावचरच आहे, कारण पापकारक आणि मर्यादा निर्माण करणाऱ्या धर्मांचे दमन न केल्यामुळे ते नष्ट होत नाही. त्याच्या निषेधामुळे ‘अप्पमाण’ (अप्रमाण/अमर्याद) म्हणजेच ‘महग्गत’ (महानतेप्रत पोहोचलेले) असे म्हटले आहे - ‘रूपावचर आणि अरूपावचर’. समूलोच्छेद (समुच्छेद) पद्धतीने क्लेशांचे प्रहाण न झाल्यामुळे महग्गत ध्यान देखील ‘सुभावित’ (उत्तम प्रकारे भावित) म्हटले जात नाही, मग परित्त (अल्प) ध्यानाची काय कथा! म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सुभावितं...पे... लोकुत्तरस्सेवेतं नामं’ (हे केवळ लोकोत्तर ध्यानाचेच नाव आहे). ‘एतस्स वसेन’ म्हणजे ‘सुभावित’ या पदाच्या अर्थाने। တမေဝ ပဋိပဒန္တိ တမေဝ အဘိဇ္ဈာဒိပဟာနာဝဟံ ဈာနပဋိပဒံ. အရဟတ္တေ တဿ ဥပါယဘူတာယ ဝိပဿနာယ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ တဿ ဥပါယဘူတေ ဥပစာရေ ဝါ သတိ စိတ္တံ ပသန္နမေဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ ဝါ…ပေ… ဥပစာရံ ဝါ’’တိ. အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါတိ ‘‘အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဝါ ဝိပဿနာယ ဝီထိပဋိပန္နတ္တာ; ‘‘အဇ္ဇေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ ဝါ ဥပစာရသမာဓိနာ စိတ္တဿ သမာဟိတတ္တာ အဓိမုစ္စနဘူတော သမ္ပသာဒေါ. ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါတိ အရဟတ္တဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဝါ အဓိဂမသင်္ခါတော သမ္ပသာဒေါ. ပဋိလာဘောပိ ဟိ ကိလေသကာလုသိယာဘိဘဝနတော စိတ္တဿ သုပ္ပသန္နဘာဝါဝဟတ္တာ ‘‘သမ္ပသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပစ္စယာတိ နာမရူပပစ္စယာ အဝိဇ္ဇာဒယော. သဗ္ဗထာတိ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော နိဿရဏတောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန. အာသာတိ အဓိမုစ္စနဝသေန အာသီသနာ. တေနာဟ – ‘‘အာသာ သန္တိဋ္ဌတိ, အဓိမောက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ. ‘तमेव पटिपदं’ (तीच प्रतिपदा) म्हणजे तीच अभिध्या (लोभ) इत्यादींचे प्रहाण घडवून आणणारी ध्यानप्रतिपदा होय. अर्हत्त्वासाठी उपायभूत असलेल्या विपश्यनेमध्ये किंवा चतुर्थ ध्यानासाठी उपायभूत असलेल्या उपचारात चित्त प्रसन्नच होते, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अरहत्तं वा...पे... उपचारं वा’ (अर्हत्त्व किंवा...पे... उपचार). ‘अधिमोक्खसंपसादो’ (अधिमोक्ष-प्रसन्नता) म्हणजे ‘आजच मी अर्हत्त्व प्राप्त करीन’ अशा प्रकारे विपश्यनेच्या मार्गावर आरूढ झाल्यामुळे, किंवा ‘आजच मी चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करीन’ अशा प्रकारे उपचार समाधीद्वारे चित्त समाहित झाल्यामुळे निर्माण झालेली अधिमोक्षस्वरूप (दृढ निश्चययुक्त) प्रसन्नता होय. ‘पटिलाभसंपसादो’ (प्राप्ती-प्रसन्नता) म्हणजे अर्हत्त्व किंवा चतुर्थ ध्यानाच्या अधिगम (प्राप्ती) स्वरूपातील प्रसन्नता होय. कारण प्राप्ती देखील क्लेशांच्या कलुषिततेचा पराभव करून चित्ताला अत्यंत प्रसन्न बनवणारी असल्यामुळे तिला ‘संपसादो’ (प्रसन्नता) म्हटले आहे. ‘पच्चया’ (प्रत्यय/कारण) म्हणजे नाम-रूपाचे प्रत्यय असलेले अविद्या इत्यादी. ‘सब्बथा’ (सर्व प्रकारे) म्हणजे उदय (समुदय), अस्त (अत्थंगम), आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) या दृष्टीने सर्व प्रकारे. ‘आसा’ (आशा/आकांक्षा) म्हणजे अधिमोक्षाच्या (दृढ निश्चयाच्या) स्वरूपातील आकांक्षा. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘आसा संतिट्ठति, अधिमोक्खं पटिलभति’ (आशा स्थिर होते, अधिमोक्ष प्राप्त होतो)। ပါဒကန္တိ ပဒဋ္ဌာနံ. ကိလေသာ သန္နိသီဒန္တီတိ နီဝရဏသဟဂတာ ဧဝ ကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝူပသမန္တိ. သတီတိ ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ. သင်္ခါရဂတန္တိ ဘာဝနာယ သမတာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ, ဣမေ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒယော ဧကရသာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တီတိ, ဘာဝနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နံ သင်္ခါရဂတံ ဝိဘူတံ ပါကဋံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဘာဝနာစိတ္တုပ္ပာဒေါ. လေပပိဏ္ဍေတိ သိလေသပိဏ္ဍေ လဂ္ဂမာနော ဝိယ အပ္ပိတော ဝိယ ဟောတိ. ဥပစာရေန သမာဓိယတိ ဥပစာရဇ္ဈာနေန သမာဓိယတိ. အယန္တိ အယံ ဒုဝိဓောပိ အဓိမုစ္စနာကာရော အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေါ နာမ. တသ္မိံ သမ္ပသာဒေ သတီတိ ဧတသ္မိံ ဝိပဿနာလက္ခဏေ, ဥပစာရဇ္ဈာနေ ဝါ အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒေ သတိ. ယော ပန အရဟတ္တံ ဝါ ပဋိလဘတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ, တဿ စိတ္တံ ဝိပ္ပသန္နံ ဟောတိယေဝ, အယံ နိပ္ပရိယာယတော ပဋိလာဘသမ္ပသာဒေါ, ဧဝံ သန္တေပိ ဣဓာမိပ္ပေတမေဝ ဒဿေတုံ[Pg.254], ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာ ဟီတိအာဒိ ဝုတ္တဿ သမတ္ထနံ. တတ္ထ ပညာယာတိ အရဟတ္တပညာယ. အဓိမုစ္စနဿာတိ သဒ္ဒဟနံ ဥဿုက္ကာပဇ္ဇနဿ. ဥပစာရန္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနံ. အာနေဉ္ဇသမာပတ္တိယာ အဓိမုစ္စနဿ ကာရဏန္တိ ယောဇနာ. ‘पादकं’ म्हणजे पदस्थान (पाया/कारण). ‘किलेसा संनिसीदन्ति’ (क्लेश शांत होतात) म्हणजे नीवरणांसह असलेले क्लेशच दमन केल्यामुळे शांत होतात. ‘सती’ म्हणजे उपचार ध्यानाला वाहून नेणारी स्मृती (सती) स्थिर होते. ‘संखारगतं’ (संस्कारगत) म्हणजे भावनेच्या समतेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, हे धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादी एकरस होऊन प्रवृत्त होतात; अशा प्रकारे भावना-चित्तोत्पादामध्ये समाविष्ट असलेले संस्कारगत स्पष्ट आणि प्रकट होऊन उपस्थित होते. ‘चित्तुप्पादो’ म्हणजे भावना-चित्तोत्पाद (चित्ताची उत्पत्ती). ‘लेपपिण्डे’ म्हणजे डिंकाच्या गोळ्याला चिकटल्याप्रमाणे किंवा अर्पित झाल्यासारखे होते. ‘उपचारेन समाधियति’ म्हणजे उपचार ध्यानाने समाहित होते. ‘अयं’ म्हणजे हा दोन्ही प्रकारचा अधिमोक्षाचा प्रकार ‘अधिमोक्ष-प्रसन्नता’ (अधिमोक्खसंपसादो) या नावाने ओळखला जातो. ‘तस्मिं संपसादे सति’ म्हणजे या विपश्यना-लक्षणयुक्त किंवा उपचार ध्यानाशी संबंधित अधिमोक्ष-प्रसन्नतेमध्ये असताना. परंतु जो अर्हत्त्व किंवा चतुर्थ ध्यान प्राप्त करतो, त्याचे चित्त अत्यंत प्रसन्न होतेच; ही मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) ‘प्राप्ती-प्रसन्नता’ (पटिलाभसंपसादो) आहे. असे असूनही, येथे अभिप्रेत असलेला अर्थच दर्शवण्यासाठी ‘इध पना’ (येथे पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘विपस्सना ही’ इत्यादी हे सांगितलेल्या विधानाचे समर्थन आहे. तेथे ‘पञ्ञाय’ (प्रज्ञेने) म्हणजे अर्हत्त्व-प्रज्ञेने. ‘अधिमुच्चनस्स’ म्हणजे श्रद्धा ठेवणे आणि उत्साह दाखवणे. ‘उपचारं’ म्हणजे उपचार ध्यान. ‘आनेञ्जसमापत्तिया’ (आनेञ्ज समापत्तीच्या) अधिमोक्षाचे कारण, अशी येथे योजना (संबंध) आहे। ဧတရဟိ ဝါတိ ဣဒါနိမေဝ. အာနေဉ္ဇံ ဝါတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ. သမာပဇ္ဇတီတိ အဓိဂစ္ဆတိ. ဣဒံ ဟီတိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. အရဟတ္တသစ္ဆိကိရိယာ နာမ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာယ သတိ အတ္ထတော အာပန္နာ ဟောတိ, အဂ္ဂမဂ္ဂပညာ ဧဝ တဒတ္ထံ အဓိမုစ္စိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အထ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပန္တရမာဟ. တတ္ထ ယထာ နာမ ပါသာဒဿ အတ္ထာယ သမာနီတဒဗ္ဗသမ္ဘာရာဝယဝေ အပ္ပဟောန္တေ ကူဋာဂါရံ ကာတုံ န ပဟောန္တိယေဝ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တံ အနဘိသမ္ဘုဏန္တော အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. စတုသစ္စံ ဝါ သစ္ဆိကရောတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမနဝသေန အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတိ ဥဘယဿပိ ဟေတုပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ. ‘एतरहि वा’ म्हणजे आत्ताच. ‘आनेञ्जं वा’ म्हणजे चतुर्थ ध्यान. ‘समापज्जति’ म्हणजे प्राप्त करतो (अधिगम करतो). ‘इदं ही’ इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण केले आहे. अर्हत्त्व-साक्षात्कार म्हणजे अग्र मार्ग (अग्रमग्ग) भावनेमध्ये असताना अर्थतः प्राप्त झालेला असतो, आणि अग्र मार्ग प्रज्ञाच त्यासाठी अधिमुक्त (निश्चयी) केली पाहिजे, हे दर्शविताना ‘अथ वा’ (किंवा) हा दुसरा पर्याय सांगितला आहे. तेथे, ज्याप्रमाणे प्रासादासाठी (भवनासाठी) आणलेले साहित्य अपुरे पडल्यास कुटागार (शिखरगृह) बांधणे शक्य होत नाही, त्याचप्रमाणे हे देखील आहे हे दर्शविताना, ‘तं अनभिसम्भुणन्तो आनेञ्जं वा समापज्जति’ (ते प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो) असे म्हटले आहे. तो कनिष्ठ मार्गाच्या प्राप्तीद्वारे चतुरार्यसत्याचा साक्षात्कार करतो किंवा आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो, कारण दोन्हीही हेतूने ग्रहण केलेले आहेत। တတြာတိ တသ္မိံ ‘‘ပညာယ ဝါ အဓိမုစ္စတိ, အာနေဉ္ဇံ ဝါ သမာပဇ္ဇတီ’’တိ ယထာဝုတ္တေ ဝိသေသာဓိဂမေ အယံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ယောဇနာနယော. ဧဝံ ဟောတီတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန စိတ္တာဘိနီဟာရော ဟောတိ. ကိစ္စန္တိ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ. တတောတိ အရဟတ္တာဓိဂမနတော. ဩသက္ကိတမာနသောတိ သံကုစိတစိတ္တော. အန္တရာ န တိဋ္ဌတီတိ အသမာဟိတဘူမိယံ န တိဋ္ဌတိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ တဿ ပုရိသဿ ဝနမဟိံသံ ဂဟေတုံ ဥဿာဟဝတော ဩသက္ကန္တဿ သသဂေါဓာဒိဂ္ဂဟဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, ဧဝံ ဣမဿပိ ဘိက္ခုနော အရဟတ္တံ ဂဟေတုံ ဥဿာဟဝတော တတော ဩသက္ကိတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ဧသေဝ နယောတိ ယထာဝုတ္တံ ဥပမံ ဥပမာသံသန္ဒနဉ္စ မဂ္ဂဘာဝနာယောဇနာယံ စတုသစ္စသစ္ဆိကိရိယာယောဇနာယဉ္စ အတိဒိသတိ. ‘तत्र’ म्हणजे त्या ‘प्रज्ञेने अधिमुक्त होतो किंवा आनेञ्ज समापत्ती प्राप्त करतो’ या पूर्वोक्त विशेष अधिगम (प्राप्ती) मध्ये आता सांगितली जाणारी योजना पद्धती आहे. ‘एवं होति’ म्हणजे आता सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने चित्ताचा अभिनिहार (प्रवृत्ती) होतो. ‘किच्चं’ म्हणजे प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) कर्तव्य. ‘ततो’ म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्तीपासून. ‘ओसक्कितमानसो’ म्हणजे संकुचित चित्त असलेला (माघार घेतलेले चित्त असलेला). ‘अन्तरा न तिट्ठति’ म्हणजे तो असमाहित भूमीमध्ये (मध्यभागी) थांबत नाही. आता पूर्वोक्त अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी ‘यथा’ (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे - ज्याप्रमाणे रानटी म्हैस पकडण्यासाठी उत्साही असलेल्या माणसाने माघार घेतली तरी ससा, घोरपड इत्यादी पकडण्याबद्दल काही बोलण्याची गरजच नसते (ते तो सहज पकडू शकतो), त्याचप्रमाणे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यासाठी उत्साही असलेल्या या भिक्खूने त्यापासून माघार घेतली तरी चतुर्थ ध्यान प्राप्त करण्याबद्दल काही बोलण्याची गरजच नाही (ते तो सहज प्राप्त करू शकतो). ‘एसेव नयो’ (हाच नियम/पद्धती) म्हणजे पूर्वोक्त उपमा आणि उपमेची तुलना मार्गभावना योजनेमध्ये आणि चतुरार्यसत्य साक्षात्काराच्या योजनेमध्ये लागू होते। ဟေတုအတ္ထဇောတနော ယန္တိ နိပါတော, ကရဏေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. တဿ သံဝတ္တနံ အရဟတိ, တံ ဝါ ပယောဇနံ ဧတဿာတိ တံသံဝတ္တနိကံ. ဝိညာဏန္တိ ဝိပါကဝိညာဏံ. အာနေဉ္ဇသဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အာနေဉ္ဇူပဂံ. ယထာ ကုသလံ အာနေဉ္ဇသဘာဝံ, ဧဝံ တံ ဝိပါကဝိညာဏမ္ပိ အာနေဉ္ဇသဘာဝံ ဥပဂတံ အဿ ဘဝေယျ. တေနာဟ – ‘‘ကာဒိသမေဝ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော’’တိ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. ကုသလဝိညာဏန္တိ [Pg.255] ဝိပါကဝိညာဏမ္ပိ တံ ကုသလံ ဝိယ ဝဒန္တိ. တန္နာမကမေဝါတိ ကုသလံ ဝိယ အာနေဉ္ဇနာမကမေဝ သိယာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမဝိကပ္ပေ ‘‘အာနေဉ္ဇူပဂ’’န္တိ တံသဒိသတာ ဝုတ္တာ, ဒုတိယဝိကပ္ပေ တတော ဧဝ တံသမညတာ. သော ပနာယမတ္ထောတိ အာနေဉ္ဇသဒိသတာယ ဝိပါကကာလေပိ တံနာမကမေဝ အဿာတိ ယထာဝုတ္တော အတ္ထော. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ ဝုတ္တနယေန. ဧတ္ထ ဟိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဟေတုဝိပါကဝိညာဏံ ‘‘အာနေဉ္ဇူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ တံနာမကမေဝ ကတွာ ဒီပိတံ. အရဟတ္တဿာပီတိ အပိသဒ္ဒေန အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာယပိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဘာဝနာယပီတိ အတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာတိ ‘‘ဝိပုလေန မဟဂ္ဂတေန စေတသာ ဝိဟရေယျ’’န္တိ သမထနယံ ဒဿေတွာ ဒေသနာ ကထိတာ. 'येन' (yena) हा निपात हेतूचा अर्थ प्रकट करणारा आहे, किंवा 'करण' अर्थामध्ये हे प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'ज्या कारणाने' (येन कारणेन) असे म्हटले आहे. त्याला कारणीभूत होण्यास जे योग्य आहे, किंवा त्याचे जे प्रयोजन आहे, ते 'तंसंवत्तनिकं' (त्याला कारणीभूत असणारे) होय. 'विञ्ञाणं' (विज्ञान) म्हणजे विपाक-विज्ञान. जे आनेञ्ज स्वभावाला (अचल स्वभावाला) प्राप्त होते, ते 'आनेञ्जूपगं' (आनेञ्जगामी) होय. ज्याप्रमाणे कुशल हे आनेञ्ज स्वभावाचे असते, त्याचप्रमाणे ते विपाक-विज्ञान देखील आनेञ्ज स्वभावाला प्राप्त झालेले असावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ते कशासारखे असावे, हा अर्थ आहे.' 'केची' (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरिवासी भिक्खू. 'कुसलविञ्ञाणं' म्हणजे विपाक-विज्ञानाला देखील ते कुशलाप्रमाणेच म्हणतात. 'तन्नामकमेव' म्हणजे कुशलाप्रमाणेच ते 'आनेञ्ज' नावाचेच असावे. आणि येथे पहिल्या विकल्पामध्ये 'आनेञ्जूपगं' याने त्याच्याशी असणारे सादृश्य (सारखेपणा) सांगितले आहे, तर दुसऱ्या विकल्पामध्ये त्यावरूनच त्याची संज्ञा (नाव) सांगितली आहे. 'सो पनायमत्थो' (तो हा अर्थ आहे) म्हणजे आनेञ्ज सादृश्यामुळे विपाक काळात देखील त्याचे तेच नाव असावे, हा वर सांगितलेला अर्थ आहे. 'इमिना नयेन' म्हणजे या सांगितलेल्या पद्धतीने. कारण येथे आनेञ्जाभिसंस्काराच्या हेतूने होणारे विपाक-विज्ञान 'विज्ञान आनेञ्जगामी होते' (आनेञ्जूपगं होति विञ्ञाणं) असे म्हटल्यामुळे, त्याला तेच नाव देऊन स्पष्ट केले आहे. 'अरहत्तस्सापि' (अर्हत्त्वाचे देखील) यातील 'अपि' (देखील) शब्दाने अग्र मार्ग भावनेचा (सर्वोच्च मार्गाच्या भावनेचा) आणि खालच्या मार्गांच्या भावनेचा देखील अर्थ समाविष्ट केला आहे, असे समजावे. 'विपुल आणि महग्गत चित्ताने विहारावे' (विपुलेन महग्गतेन चेतसा विहरेय्य) अशा प्रकारे शमथ पद्धती दर्शवून समाधीच्या द्वारे माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे. ၆၇. အယဉှိ ဘိက္ခူတိ ယံ ဥဒ္ဒိဿ အယံ ဒုတိယာနေဉ္ဇသပ္ပာယဒေသနာယ ဘိက္ခု ဝုတ္တော. ပညဝန္တတရောတိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌိမဿ ဟိ ‘‘ယေ စ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ ကာမာ’’တိအာဒိနာ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာနေဝ ရူပမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ကတော, ဣမဿ ပန ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သကလရူပဓမ္မဝသေန. ဘဂဝါ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော ကာရဏဗလာနုရူပမေဝ ပဌမံ ဘာဝနာဘိနိဝေသံ ဒဿေတိ; သော ပစ္ဆာ ဉာဏေ ဝိပုလံ ဂစ္ဆန္တေ အနဝသေသတော ဓမ္မံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ရူပပဋိဗာဟနေနာတိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာယ သဗ္ဗသော သမတိက္ကမေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု တတိယာနေဉ္ဇာဒီသု. ६७. 'अयं हि भिक्खू' (हा भिक्खू) म्हणजे ज्याला उद्देशून या दुसऱ्या आनेञ्जसप्पाय (आनेञ्ज-अनुकूल) देशनेमध्ये भिक्खू म्हटले आहे. तो 'अधिक प्रज्ञावान' (पञ्ञवन्ततरो) आहे असे सांगून ते दर्शवण्यासाठी, 'दोन्ही कर्मस्थानांना एकत्र करून मनन करतो' असे म्हटले आहे. कारण खालच्या (पहिल्या) भिक्खूने 'जे ऐहिक कामभोग आहेत' इत्यादी द्वारे रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्य (स्पर्श) यांनाच रूपाच्या माध्यमातून विपश्यनेमध्ये समाविष्ट केले आहे; परंतु या (दुसऱ्या) भिक्खूने 'जे काही रूप आहे' इत्यादी द्वारे संपूर्ण रूपधर्माच्या वशने (पद्धतीने) समाविष्ट केले आहे. कारण भगवान जेव्हा कर्मस्थान सांगतात, तेव्हा कर्मस्थान अभ्यासणाऱ्या भिक्खूच्या क्षमतेच्या बळानुसारच सुरुवातीला भावनेचा प्रवेश दर्शवतात; तो भिक्खू नंतर ज्ञान विस्तृत झाल्यावर संपूर्णपणे धर्माचे ग्रहण करतो. 'रूपपटिबाहनेen' (रूपाचा प्रतिकार केल्याने) म्हणजे रूप-विराग भावनेद्वारे सर्व प्रकारे (रूपाचे) अतिक्रमण केल्याने. 'सब्बत्थ' (सर्वत्र) म्हणजे तिसऱ्या आनेञ्ज इत्यादी सर्व ठिकाणी. ပညဝန္တတရောတိ ပညုတ္တရော. တိဏ္ဏမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာတိ ကာမဂုဏာ သဗ္ဗရူပဓမ္မာ ကာမသညာတိ ဧဝံ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန တိဓာ ဝုတ္တေ သမ္မသနူပဂဓမ္မေ ဧကတော ကတွာ, ‘‘သဗ္ဗမေတံ အနိစ္စ’’န္တိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ, သမ္မသတိ ယထာ – ‘‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၉၈; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၆; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄, ၇, ၈; တိဿမေတ္တေယျမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၀, ၁၁; ပဋိ. မ. ၂.၃၀). တေနာဟ – ‘‘ဥဘယမေတံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိ. ကာမရူပသညာဝသေန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဘေဒတော အဋ္ဌ ဧကေကကောဋ္ဌာသာတိ ဧဝံ ကတံ ဥဘယန္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိက…ပေ… ဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဥဘယန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ တဏှာဘိနန္ဒနာဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ, ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဝသေန [Pg.256] ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ အဘိနန္ဒိတုံ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဘိနန္ဒိတုံ အဇ္ဈောသာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ ဌာတုန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ကာမပဋိဗာဟနေနာတိ ဣဒံ အာဂမနပဋိပဒါဒဿနတ္ထံ, ဝဏ္ဏဘဏနတ္ထဉ္စ ဝုတ္တံ. ရူပပဋိဗာဟနံ ဟိဿ အာသန္နံ, တတောပိ အာကာသာနဉ္စာယတနသမတိက္ကမော, တံသမတိက္ကမေန သဟေဝ သဗ္ဗေ တာ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ ‘‘ဥဘယမေတံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိဝစနတော. 'पञ्ञवन्ततरो' म्हणजे प्रज्ञेमध्ये श्रेष्ठ असणारा. 'तिन्ही कर्मस्थानांना एकत्र करून' म्हणजे कामगुण, सर्व रूपधर्म आणि कामसंज्ञा अशा प्रकारे तीन पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) कर्मस्थानांच्या वशने तीन प्रकारे सांगितलेल्या मननयोग्य धर्मांना एकत्र करून, 'हे सर्व अनित्य आहे' असे एकाच वेळी ग्रहण करून मनन करतो, जसे की – 'जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असणारे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (लय धर्म असणारे) आहे.' म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे दोन्ही अनित्य आहेत' इत्यादी. काम, रूप आणि संज्ञा यांच्या वशने ऐहिक व पारलौकिक भेदाने आठ-आठ भाग अशा प्रकारे केलेल्या दोन्ही गोष्टींना 'उभयं' (दोन्ही) म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – 'ऐहिक... इत्यादी... वशने संक्षेप करून उभयं असे म्हटले आहे.' 'तण्हादिट्ठिवसेन' (तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने) म्हणजे तृष्णेच्या अभिनंदनामुळे 'हे माझे आहे' (एतं मम) आणि दृष्टीच्या अभिनंदनामुळे 'हा माझा आत्मा आहे' (एसो मे अत्ता) अशा प्रकारे अभिनंदन करण्यासाठी. 'एसेव नयो' (हाच नियम आहे) याद्वारे तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने 'हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे अभिनंदन करून, त्यात आसक्त होऊन, गिळून (आत्मसात करून) आणि त्यातच प्रतिष्ठित होऊन राहावे, हा अर्थ सूचित केला आहे. 'कामपटिबाहनेन' (कामाचा प्रतिकार केल्याने) हे आगमनाची प्रतिपदा (मार्ग) दर्शवण्यासाठी आणि गुणांचे वर्णन करण्यासाठी म्हटले आहे. कारण रूपाचा प्रतिकार करणे हे त्याच्या जवळचे आहे, आणि त्याहूनही आकाशांनंत्यायतन समापत्तीचे अतिक्रमण करणे, आणि त्या अतिक्रमणासोबतच त्या सर्व विपश्यनेच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) 'हे दोन्ही अनित्य आहेत' इत्यादी वचनांद्वारे सांगितले आहे. ၆၈. ဣဓ အတ္တနော စာတိ အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနံ သန္ဓာယာဟ. နိရုဇ္ဈန္တိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂနိရောဓေန, သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ ပန အနုပ္ပာဒနေနပိ. တေနာဟ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ပတွာ’’တိ. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ ဥဠာရတရဘာဝေန ဈာနသမာပတ္တိယာ အတိတ္တိကရဘာဝေန. တမေဝ ပဋိပဒန္တိ အာကိဉ္စညာယတနဘာဝနမာဟ. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ တတိယာရုပ္ပကမ္မဋ္ဌာနဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ယတ္ထေတာ’’တိအာဒိနာ. ६८. 'इध अत्तनो च' (येथे स्वतःचे देखील) हे आकिंचन्यायतन कर्मस्थानाला उद्देशून म्हटले आहे. 'निरुज्झन्ति' (निरोध पावतात) म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाच्या निरोधाने, आणि समापत्तीच्या क्षणी अनुत्पादाने (उत्पन्न न होण्याने) देखील. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आकिंचन्यायतन प्राप्त करून'. 'अतप्पकट्ठेन' (अतृप्तिकर अर्थाने) म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ अशा ध्यान-समापत्तीच्या अतृप्तिकर भावाने (असमाधानकारकतेने). 'तमेव पटिपदं' (त्याच प्रतिपदेला) म्हणजे आकिंचन्यायतन भावनेला म्हटले आहे. 'जिथे हे...' इत्यादी द्वारे तिसऱ्या अरूप कर्मस्थानाचे वर्णन केल्यामुळे समाधीच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे. ဣဓ အတ္တနောတိ ဒွိကောဋိကသုညတာမနသိကာရသင်္ခါတံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပဋိပဒန္တိ အနန္တရံ ဝုတ္တအာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနံ. သတိ သမထဘာဝနာယံ သုညတာမနသိကာရဿ ဣဓ သာတိသယတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒုတိယာကိဉ္စညာယတနေ ဝိပဿနာဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ’’တိ. 'इध अत्तनो' (येथे स्वतःचे) म्हणजे द्विकोटीय शून्यता-मनसिकार नावाचे विपश्यना कर्मस्थान होय. 'हेट्ठा वृत्तपटिपदं' (खाली सांगितलेली प्रतिपदा) म्हणजे त्यानंतर लगेच सांगितलेले आकिंचन्यायतन कर्मस्थान होय. शमथ भावना असताना देखील येथे शून्यता-मनसिकाराची अतिशय श्रेष्ठता असल्यामुळे म्हटले आहे – 'दुसऱ्या आकिंचन्यायतनात विपश्यनेच्या वशने माघार घेणे (निवृत्ती) सांगितले आहे.' ၇၀. တတိယာကိဉ္စညာယတနေ အတ္တနောတိ စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရသင်္ခါတံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုညတာနုပဿနာဓိကာရေ. ကွစီတိ ကတ္ထစိ ဌာနေ, ကာလေ, ဓမ္မေ ဝါ. အထ ဝါ ကွစီတိ အဇ္ဈတ္တံ, ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ. အတ္တနော အတ္တာနန္တိ သကတ္တာနံ. ‘‘အယံ ခေါ, ဘော ဗြဟ္မာ…ပေ… ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၂) ပရပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနဉ္စ ကဿစိ ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကဿစီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရဿာတိ ‘‘ပရာ ပဇာ’’တိ ‘‘ပရော ပုရိသော’’တိ စ ဧဝံ ဂဟိတဿ. န စ မမ ကွစနီတိ ဧတ္ထ မမ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘မမသဒ္ဒံ တာဝ ဌပေတွာ’’တိ. ပရဿ စာတိ အတ္တတော အညဿ, ‘‘ပရော ပုရိသော နာမ အတ္ထိ မမတ္ထာယ သဇိတော, တဿ ဝသေန မယှံ သဗ္ဗံ [Pg.257] ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဧဝံ ဧကစ္စဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဝသေန ပရံ အတ္တာနံ, တဉ္စ အတ္တနော ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘န စ ကွစနီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ နာဟံ ကွစနီတိ သကအတ္တနော အဘာဝံ ပဿတိ. န ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိန္တိ သကအတ္တနော ဧဝ ကဿစိ အနတ္တနိယတံ ပဿတိ. န စ, မမာတိ ဧတံ ဒွယံ ယထာသင်္ချံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, အတ္ထီတိ ပစ္စေကံ. ‘‘န စ ကွစနိ ပရဿ အတ္တာ အတ္ထီ’’တိ ပရဿ အတ္တနော အဘာဝံ ပဿတိ, ‘‘တဿ ပရဿ အတ္တနော မမ ကိသ္မိဉ္စိ ကိဉ္စနတာ န စတ္ထီ’’တိ ပရဿ အတ္တနော အနတ္တနိယတံ ပဿတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ စ ခန္ဓာနံ အတ္တတ္တနိယသုညတာ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇတာ စတုကောဋိကသုညတာပရိဂ္ဂဏှနေန ဒိဋ္ဌာ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပဋိပဒန္တိ ဣဓာပိ အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဝဒတိ. ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဩသက္ကနာ ကထိတာ စတုကောဋိကသုညတာဒဿနဝိသေသဘာဝတော, တပ္ပဓာနတ္တာ စဿ မနသိကာရဿ. ७०. तिसऱ्या आकिंचञ्ञायतनात 'स्वतःचे' (अत्तनो) या शब्दाने चार कोटींच्या शून्यता-मनसिकार नावाचे विपश्यना-कर्मस्थान (विपस्सना कम्मट्ठान) सांगितले आहे. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या शून्यता-अनुपश्यनेच्या अधिकारात. 'कुठेही' (क्वचि) म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी, काळी किंवा धर्मात. अथवा 'कुठेही' म्हणजे अध्यात्म (अंतर्गत) किंवा बहिर्धा (बाह्य) स्वरूपात. 'स्वतःचा आत्मा' (अत्तनो अत्तानं) म्हणजे स्वतःचा आत्मा. 'हा खरोखर, हे ब्रह्मा...पे... वशी, भूत आणि भविष्याचा पिता आहे' इत्यादीद्वारे (दी. नि. १.४२) इतरांनी कल्पिलेल्या आत्म्याला आणि तो कोणाचाही काही संबंध असलेला (किंचनभूत) पाहत नाही, हे दर्शविताना 'कोणाचाही' (कस्सचि) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दुसऱ्याचा' (परस्स) म्हणजे 'दुसरी प्रजा' किंवा 'दुसरा पुरुष' अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्याचा. 'आणि माझे कुठेही नाही' (न च मम क्वचनि) येथे 'मम' (माझे) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला गेला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'प्रथम मम हा शब्द बाजूला ठेवून'. 'आणि दुसऱ्याचा' (परस्स च) म्हणजे स्वतःव्यतिरिक्त दुसऱ्याचा, 'माझ्यासाठी निर्माण केलेला दुसरा पुरुष अस्तित्वात आहे, त्याच्या प्रभावाने माझे सर्व काही यशस्वी होते' अशा प्रकारे काही मिथ्यादृष्टीवाल्यांच्या कल्पनेनुसार दुसऱ्या आत्म्याला आणि त्याला स्वतःचा काही संबंध असलेला पाहत नाही, हे दर्शविताना 'आणि कुठेही नाही' (न च क्वचनि) इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'मी कुठेही नाही' (नाहं क्वचनि) याद्वारे स्वतःच्या आत्म्याचा अभाव पाहतो. 'कोणाचाही कुठेही संबंध नाही' (न कस्सचि किंचनतस्मिं) याद्वारे स्वतःच्या आत्म्याचाच कोणाशीही संबंध नसणे (अनत्तनीयता) पाहतो. 'आणि नाही, माझे' (न च, मम) या दोन्हीचा अनुक्रमे संबंध जोडला पाहिजे आणि प्रत्येकासोबत 'आहे' (अत्थि) असे जोडले पाहिजे. 'दुसऱ्याचा आत्मा कुठेही अस्तित्वात नाही' याद्वारे दुसऱ्याच्या आत्म्याचा अभाव पाहतो, 'त्या दुसऱ्या आत्म्याचा माझ्याशी कोणत्याही प्रकारे काही संबंध नाही' याद्वारे दुसऱ्याच्या आत्म्याचा स्वतःशी संबंध नसणे पाहतो. अशा प्रकारे अध्यात्म आणि बहिर्धा (अंतर्गत आणि बाह्य) रूपाने स्कंधांमध्ये (खंध) आत्मा आणि आत्मीयतेची शून्यता (अत्तत्तनीयसुञ्ञता), जी केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह (सुद्धसंखारपुञ्जता) आहे, ती चार कोटींच्या शून्यतेच्या ग्रहणाने पाहिली जाते. 'खाली सांगितलेली प्रतिपदा' (हेट्ठा वृत्तपटिपदं) याद्वारे येथेही आकिंचञ्ञायतन-कर्मस्थानच सांगितले आहे. विपश्यनेच्या प्रभावानेच 'मागे हटणे' (ओसक्कना) सांगितले आहे, कारण चार कोटींच्या शून्यतेच्या दर्शनाचा हा विशेष भाव आहे आणि या मनसिकाराचीच यात प्रधानता आहे. ဣဓ အတ္တနောတိ နေဝသညာနာသညာယတနကမ္မဋ္ဌာနမာဟ. သဗ္ဗသညာတိ ရူပသညာ ပဋိဃသညာ နာနတ္တသညာ ဟေဋ္ဌိမာ တိဿော အရူပသညာတိ ဧဝံ သဗ္ဗသညာ အနဝသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ’’တိ ပန ဝိသေသိတတ္တာ ဣမသ္မိံ အာဂတာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသညာဒယော အပိ သညာတိ အပရေ. တန္တိ သမ္မုတိမတ္တံ ကာမသညာပဋိဗာဟနဝသေနေဝ တေသံ နာနတ္တသညာဒိနိရောဓဿ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. သမာဓိဝသေန ဩသက္ကနာ ကထိတာ နေဝသညာနာသညာယတနဘာဝနာယ သမထကမ္မဋ္ဌာနဘာဝတော. येथे 'स्वतःचे' (अत्तनो) या शब्दाने नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन-कर्मस्थान सांगितले आहे. 'सर्व संज्ञा' (सब्बसंञ्ञा) म्हणजे रूपसंज्ञा (रूपसंञ्ञा), प्रतिघसंज्ञा (पटिघसंञ्ञा), नानात्वसंज्ञा (नानत्तसंञ्ञा) आणि खालच्या तीन अरूपसंज्ञा; अशा प्रकारे सर्व संज्ञा निरवशेषपणे निरुद्ध होतात, असे म्हणतात. परंतु 'खाली सांगितलेली' (हेट्ठा वृत्ता) असे विशेषित केल्यामुळे, यात आलेल्या चतुर्थ ध्यानसंज्ञा इत्यादी देखील संज्ञाच आहेत, असे इतर आचार्य म्हणतात. ते केवळ संवृतिमात्र (संकेतमात्र) आहे, कारण कामसंज्ञेच्या निवारणानेच त्या नानात्वसंज्ञा इत्यादींच्या निरोधाचा अर्थ सिद्ध होतो. समाधीच्या प्रभावाने 'मागे हटणे' (ओसक्कना) सांगितले आहे, कारण नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाची भावना ही शमथ-कर्मस्थान (समथकम्मट्ठान) स्वरूपाची आहे. ၇၁. ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋန္တိ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ နိကန္တိတဏှာ ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ စေတနာ ဘဝေါတိ ဧဝမာဂတော သပရိက္ခာရော ကမ္မပ္ပဗန္ဓော. န အာယူဟိတံ အဿာတိ န စေတိတံ ပကပ္ပိတံ ဘဝေယျ. ဧတရဟိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋန္တိ ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာသင်္ခါတော ပစ္စုပ္ပန္နော ဝိပါကပ္ပဗန္ဓော နပ္ပဝတ္တေယျ ကာရဏဿ အနိပ္ဖန္နတ္တာ. သစေ အာယူဟိတံ န ဘဝိဿတီတိ ယဒိ စေတိတံ ပကပ္ပိတံ န သိယာ. ယံ အတ္ထီတိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနကံ. တေနာဟ ‘‘ဘူတ’’န္တိ. တဉှိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တတာယ ‘‘ဘူတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပဇဟာမီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန တတော ဧဝ အာယတိံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနဝသေန ပဇဟာမိ ပရိစ္စဇာမိ. ७१. पूर्वी पाच प्रकारचे कर्मवर्त (पुब्बे पञ्चविधं कम्मवट्टं) म्हणजे पूर्वीच्या कर्मभवामध्ये मोह ही अविद्या (अविज्जा), प्रयत्न (आयूहना) हे संस्कार (संखारा), आसक्ती (निकन्ति) ही तृष्णा (तण्हा), जवळ जाणे (उपगमन) हे उपादान (उपादान) आणि चेतना हा भव (भव) आहे; अशा प्रकारे आलेला हा सपरिकर कर्मप्रवाह आहे. 'जर संचित केले नसते' (न आयूहितं अस्स) म्हणजे जर चेतित (इच्छित) किंवा कल्पित केले नसते. 'आता पाच प्रकारचे विपाकवर्त' (एतरहि एवं पञ्चविधं विपाकवट्टं) म्हणजे विज्ञान, नामरूप, सळायतन, स्पर्श आणि वेदना या रूपाने असलेला वर्तमान विपाकप्रवाह प्रवृत्त झाला नसता, कारण त्याचे कारणच उत्पन्न झाले नसते. 'जर संचित केले जाणार नाही' (सचे आयूहितं न भविस्सति) म्हणजे जर चेतित किंवा कल्पित केले जाणार नाही. 'जे आहे' (यं अत्थि) म्हणजे जे परमार्थतः विद्यमान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'भूत' (जे उत्पन्न झाले आहे). कारण प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला 'भूत' म्हटले जाते. 'मी त्याचा त्याग करतो' (तं पजहामि) म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) त्याग करून, भविष्यात त्याची पुन्हा उत्पत्ती न होण्याच्या स्थितीला प्राप्त करून देऊन मी त्याचा त्याग करतो, परित्याग करतो. ပရိနိဗ္ဗာယီတိ [Pg.258] သဟ ပရိကပ္ပနေန အတီတတ္ထေတိ အာဟ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ. ပရိနိဗ္ဗာယေယျ နု ခေါတိ ဝါ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော. န ကိဉ္စိ ကထိတန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝေန ဉာဏုတ္တရဿေဝ ဝိသယဘာဝတော သရူပတော န ကိဉ္စိ ကထိတံ, နယေန ပနဿ ဝိသေသံ ဉာပေတုကာမတ္တာ. ဘဂဝတော ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမိဿံယေဝ ပရိသတိ နိသိန္နော အာနန္ဒော အနုသန္ဓိကုသလတာယ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပဋိသန္ဓိံ အရဟတ္တဉ္စ သန္ဓာယ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတိ, ဣမိနာ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိနာ တမတ္ထံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဩသက္ကနာယ စ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဘိန္နရသဒေသနာ ဟောတီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ ပုစ္ဆိတာ. တသ္မိဉှိ အသတိ အနုသန္ဓိဘေဒဘိန္နေသာ ဒေသနာ, န စ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏာ ဘိန္နရသဒေသနာတိ. ဝိပဿနာနိဿိတန္တိ တန္နိဿိတံ. တဿ ဘိက္ခုနော. ဥပါဒိယတိ ဧတေနာတိ စ ဥပါဒါနံ. န ပရိနိဗ္ဗာယတိ ပဟာတဗ္ဗဿ အပ္ပဇဟနတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဓမ္မာပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ဥပါဒါနသေဋ္ဌန္တိ ဣဒံ နေဝသညာနာသညာယတနဘဝဿ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂတာဒဿနပရံ, န ပန အရိယဘဝဂ္ဂဿ ဥပါဒါနသေဋ္ဌတာပဋိသေဓပရံ. 'परिनिर्वाण पावावा' (परिनिब्बायी) हे कल्पनेसह भूतकाळात सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'परिनिर्वाण पावावा' (परिनिब्बायेय्या)। 'परिनिब्बायेय्य नु खो' असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे. 'काहीही सांगितले नाही' (न किञ्चि कथितं) म्हणजे नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन-समापत्तीच्या संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्मतेमुळे, जे केवळ श्रेष्ठ ज्ञानाचाच विषय आहे, त्याविषयी स्वतःच्या रूपात (सरूपतो) काहीही सांगितले नाही, परंतु पद्धतीच्या (नयेन) रूपाने त्याचा विशेष सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे असे म्हटले आहे. भगवंतांच्या मनात खरोखर असा विचार आला - 'याच परिषदेत बसलेले आनंद, अनुसंधीमध्ये (जोडणीत) कुशल असल्यामुळे, नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाला आधार बनवून राहिलेल्या भिक्खूच्या प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) आणि अर्हत्त्वाला उद्देशून प्रश्न विचारतील; या प्रश्नाच्या अनुसंधीने मी त्या विषयाचा उपदेश करेन.' आणि येथे 'मागे हटणे' (ओसक्कना) अभिप्रेत असल्यामुळे भिन्न रसाचा उपदेश होतो, म्हणून प्रश्नाची अनुसंधी विचारली गेली. कारण ती नसती तर हा उपदेश अनुसंधी तुटल्यामुळे छिन्नभिन्न झाला असता, आणि भिन्न रसाचा उपदेश करणे ही बुद्धांची पद्धत (बुद्धाचीर्ण) नाही. 'विपश्यनेवर आश्रित' (विपस्सनानिस्सितं) म्हणजे त्यावर आश्रित. 'त्या भिक्खूचे'. 'ज्याद्वारे ग्रहण केले जाते ते उपादान' (उपादियति एतेनाति च उपादानं). 'परिनिर्वाण पावत नाही' कारण जे त्यागण्यायोग्य आहे त्याचा त्याग न केल्यामुळे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'हे भिक्खूंनो, धर्मांचाही त्याग केला पाहिजे, मग अधर्मांचा तर काय सांगावे!' (म. नि. १.२४०). 'उपादानांमध्ये श्रेष्ठ' (उपादानसेट्ठं) हे नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन भवाचे सर्व भवांमध्ये श्रेष्ठत्व दर्शविण्यासाठी आहे, परंतु आर्य भवाच्या श्रेष्ठत्वाच्या उपादानत्वाचा निषेध करण्यासाठी नाही. ၇၃. နိဿာယာတိ ဘဝပရိယာပန္နံ နာမ ဓမ္မံ နိဿာယ တပ္ပရိယာပန္နံ နာမ နိဿာယ ဩဃနိတ္ထရဏာ ဘဂဝတာ အက္ခာတာ; အဟော အစ္ဆရိယမေတံ, အဟော အဗ္ဘုတမေတန္တိ. ७३. 'आश्रय घेऊन' (निस्साय) म्हणजे भवांतर्गत (अस्तित्वात समाविष्ट असलेल्या) धर्माचा आश्रय घेऊन, त्यात समाविष्ट असलेल्याचा आश्रय घेऊन भगवंतांनी ओघ-तरण (संसाररूपी महापूर पार करणे) सांगितले आहे; 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत!' असे. နဝသုပိ ဌာနေသု သမထယာနိကဿေဝ ဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ, ဣဓ စ ကဿစိပိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘အရိယသာဝကောတိ သုက္ခဝိပဿကော အရိယသာဝကော’’တိ. နဝန္နမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧကတော ကတွာ သမ္မသတီတိ ဣဒံ ဈာနဓမ္မေပိ အနုဿဝလဒ္ဓေ ဂဟေတွာ သမ္မသနံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ; တေဘူမကသင်္ခါရဂတံ ဣဓ ဝုတ္တန္တိ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝတာ သက္ကာယော’’တိ. नऊही स्थानांमध्ये शमथयानिकाच्या (समथयानिक) प्रभावानेच उपदेश आलेला असल्यामुळे, आणि येथे कोणत्याही पादक-ध्यानाचा (पादकज्झान) उल्लेख न केल्यामुळे म्हटले आहे - 'आर्यश्रावक (अरियस आवको) म्हणजे शुष्क-विपश्यक (सुक्खविपस्सको) आर्यश्रावक.' 'नऊही कर्मस्थानांना एकत्र करून संमर्शन (चिंतन) करतो' हे ध्यानाच्या धर्मांना देखील परंपरेने प्राप्त करून घेऊन संमर्शन करणे शक्य आहे, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे; त्रिभूमिक संस्कारांविषयी येथे सांगितले आहे, हे निरवशेषपणे ग्रहण करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे - 'जिथपर्यंत सत्काय (सक्कायो) आहे'. ဧတံ အမတန္တိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ ဧတံ အရဟတ္တံ အမတရသံ. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ အမတံ သန္တံ, ဧတံ ပဏီတ’’န္တိ. ‘‘အနုပါဒါယ ကိဉ္စိပိ အဂ္ဂဟေတွာ စိတ္တံ ဝိမုစ္စီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာပိ အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော နိဗ္ဗာနံ အညတ္ထ သုတ္တေ ဝုစ္စတိ. 'हे अमृत' (एतं अमतं) म्हणजे अमृत निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे हे अर्हत्त्व अमृतरसाचे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे अमृत शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे.' 'काहीही ग्रहण न करता, उपादानरहित होऊन चित्त विमुक्त झाले' असे म्हटल्यामुळे देखील, उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती म्हणजे निर्वाण असे इतर सूत्रांमध्ये म्हटले आहे. တိဏ္ဏံ [Pg.259] ဘိက္ခူနန္တိ အဘိနိဝေသဘေဒေန တိဝိဓာနံ. ပါဒကံ ကတွာ ဌိတဿ ဩသက္ကနာယ အဘာဝေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမောဓာနေတွာတိ သမ္မဒေဝ ဩဒဟိတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတွာ. သုကထိတံ နာမ ဟောတိ ကထေတဗ္ဗဿ အနဝသေသေတွာ ကထိတတ္တာ. “तिण्णं भिक्खूनं” (तीन भिक्खूंचे) म्हणजे अभिनिवेश-भेदाने (आग्रहाच्या भेदाने) तीन प्रकारचे. पाया (पादक) करून राहिलेल्याच्या मागे न हटण्याचे कारण खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. “समोधानेत्वा” (एकत्र करून) म्हणजे चांगल्या प्रकारे ठेवून, त्या त्या ठिकाणी संकर न करता (मिसळू न देता) प्रस्थापित करून. “सुकथित” (सुभाषित/चांगले सांगितले गेलेले) म्हणजे जे सांगायचे आहे ते काहीही शिल्लक न ठेवता सांगितल्यामुळे होते. အာနေဉ္ဇသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. आणेञ्जसप्पायसुत्त-वण्णनेची (आणेञ्जसप्पाय सुत्ताच्या अट्ठकथेची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၇. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ७. गणकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णना (गणक मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा) ၇၄. ယထာ ဟေဋ္ဌိမသောပါနဖလကံ ဩရောဟန္တဿ ပစ္ဆိမံ နာမ ဟောတိ, ဧဝံ အာရောဟန္တဿ ပဌမံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယာဝ ပစ္ဆိမသောပါနကဠေဝရာတိ ယာဝ ပဌမသောပါနဖလကာ’’တိ. ဝတ္ထုံ သောဓေတွာတိ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယေန ဝုတ္တဝိဓိနာ ပါသာဒဝတ္ထုနော သောဓနဝိဓိံ ကတွာ. ဧတ္ထာတိ ပါသာဒကရဏေ. သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဂ္ဂဿ အံသုကောဋိဝေဓကော ဝါလဝေဓိ နာမ. ဌာနသမ္ပာဒနန္တိ ဝေသာခမဏ္ဍလာဒီနံ သမ္ပာဒနံ. မုဋ္ဌိကရဏာဒီဟီတိ ဥသုမုဋ္ဌိကရဏဇိယာဂါဟဇိယာဝိဇ္ဈာဒီဟိ. ဧဝံ ဂဏာပေမာတိ ဧကံ နာမ ဧကမေဝ, ဒွေ ဒုကာ စတ္တာရိ, တီဏိ တိကာနိ နဝ, စတ္တာရိ စတုက္ကာနိ သောဠသာတိအာဒိနာ ဧဝံ ဂဏနံ သိက္ခာပေမ. ७४. जसे खाली उतरणाऱ्यासाठी पायरीचा सर्वात खालचा फळीचा भाग हा शेवटचा असतो, तसेच वर चढणाऱ्यासाठी तो पहिला असतो – म्हणून म्हटले आहे: “याव पच्छिमसोपानकळेवरा” म्हणजे पहिल्या पायरीच्या फळीपर्यंत. “वत्थुं सोधेत्वा” (जागा स्वच्छ करून) म्हणजे वास्तुविद्याचार्यांनी सांगितलेल्या विधीनुसार प्रासादाच्या (इमारतीच्या) जागेची शुद्धी करण्याचा विधी करून. “एत्थ” (येथे) म्हणजे प्रासाद (इमारत) बांधण्याच्या कामात. सात भागांत विभागलेल्या केसाच्या टोकाला भेदणारा तो “वालवेधी” (केस भेदणारा) होय. “ठाणसंपादनं” म्हणजे विशाखमंडळ इत्यादी (धनुर्विद्येतील उभे राहण्याचे स्थान) साध्य करणे. “मुट्ठिकरण आदींनी” म्हणजे बाणाची मूठ पकडणे, धनुष्याची दोरी पकडणे, दोरीने वेध घेणे इत्यादींद्वारे. “एवं गणापेमा” (अशा प्रकारे आम्ही मोजायला लावतो) म्हणजे एक म्हणजे एकच, दोन दुणे चार, तीन त्रिक नऊ, चार चोक सोळा इत्यादी प्रकारे आम्ही मोजणी शिकवतो. ၇၅. ကေရာဋိကာ ဟောန္တီတိ သမယဿ အနုပက္ကိလိဋ္ဌကရဏမာယာသာဌေယျေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ. တံ ဒမနံ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမတိ, အယမဿ ဇာတိဒေါသာဘာဝေါ. ७५. “केराटिका होन्ति” (ते कपटी असतात) म्हणजे सिद्धांताला (धम्माला) कलंकित करणाऱ्या माया आणि कपटाने युक्त असतात. ते दमन (संयम) जिवाच्या करिता देखील ओलांडत नाहीत, हा त्यांच्या जन्मजात दोषाचा अभाव आहे. ၇၆. သတိသမ္ပဇညာဟိ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထာယာတိ သတတဝိဟာရိဘာဝသာဓနေဟိ သတိသမ္ပဇညေဟိ သမန္နာဂမတ္ထာယ. နနု စ ခီဏာသဝါ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ စ, ကထံ တဿ သတိသမ္ပဇညံ ပယောဂသာဓနီယံ ပဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဟီ’’တိအာဒိ. သတတဝိဟာရီတိ သတတံ သမာပတ္တိဝိဟာရိဗဟုလာ, တသ္မာ တေ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန နောသတတဝိဟာရိနော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အနာစိဏ္ဏဘာဝတော. ७६. “सतिसम्पजञ्ञाही समङ्गिभावत्थाय” (स्मृती आणि संप्रजन्य यांनी युक्त होण्यासाठी) म्हणजे सतत विहाराचे साधन असलेल्या स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त होण्यासाठी. पण क्षीणासव (अर्हत) तर स्मृतीच्या विपुलतेला आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेले असतात, मग त्यांचे स्मृती-संप्रजन्य प्रयत्नाने साध्य होणारे कसे असू शकते? यावर “द्वे ही” (कारण दोन आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. “सततविहारी” म्हणजे सतत समापत्ती विहारात बहुतांश काळ घालवणारे, म्हणूनच ते इच्छिलेल्या क्षणी फल-समापत्तीला प्राप्त होतात. सांगितलेल्याच्या उलट जे सततविहारी नाहीत असे समजावे. म्हणूनच “तत्थ” (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. सराव नसल्यामुळे (चित्त) एकाग्र (अर्पित) करू शकत नाही. တံ ဝိတက္ကေန္တောတိ ‘‘သာမဏေရဿ သေနာသနံ နတ္ထိ, အရညဉ္စ သီဟာဒီဟိ သပရိဿယံ, ကိံ နု ခေါ တဿ ဘဝိဿတီ’’တိ တံ ဝိတက္ကေန္တော. ဧဝရူပေါတိ [Pg.260] ဧဒိသော ယထာဝုတ္တသာမဏေရသဒိသော ခီဏာသဝေါ. ဣမေ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတေ သီလာဒိဓမ္မေ. အာဝဇ္ဇိတွာဝါတိ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓသီလတာဒိအာဝဇ္ဇနဟေတု ဧဝ သမာပဇ္ဇိတုံ သက္ခိဿတိ. “तं वितक्केन्तो” (त्याचा विचार करताना) म्हणजे “सामणेराकडे (नवदीक्षिताकडे) राहण्याचे ठिकाण (सेनासन) नाही, आणि जंगल सिंह इत्यादींमुळे धोक्यांनी युक्त आहे, त्याचे काय बरे होईल?” असा विचार करताना. “एवरूपो” (अशा प्रकारचा) म्हणजे वर सांगितलेल्या सामणेरासारखा क्षीणासव (अर्हत). “इमे धम्मे” (हे धम्म) म्हणजे या सुत्तात आलेले शीलादी धम्म. “आवज्जित्वाव” (विचार करूनच) म्हणजे स्वतःच्या परिशुद्ध शीलादींचा विचार केल्यामुळेच तो समापत्ती प्राप्त करू शकेल. ၇၈. ‘‘ယေမေ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဝစနဿ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ, ‘‘တထာဂတေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝန္တိ ‘‘ယေမေ, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိအာကာရေဟိ ဝတ္တုမာရဒ္ဓေါ. ७८. “येमे, भो गोतमा” (हे जे, हे गौतम) या वचनाचा संबंध दाखवण्यासाठी, “तथागते किरा” (तथागतांच्या ठिकाणी म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. “एवं” (अशा प्रकारे) म्हणजे “येमे, भो गोतमा” इत्यादी प्रकारे बोलण्यास सुरुवात केली. အဇ္ဇဓမ္မေသူတိ အပုရာတနဓမ္မေသု. တက္ကနမတ္တာနိ ဟိ တေဟိ ကပ္ပေတွာ သယံပဋိဘာနံ ဝိရစိတာနိ. ပုရာတနတာယ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဧကန္တနိယျာနိကတာယ စ ပရမော ဥတ္တမော. တေနာဟ – ‘‘တေသု…ပေ… ဥတ္တမောတိ အတ္ထော’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. “अज्जधम्मेसू” (आजच्या/आधुनिक सिद्धांतांमध्ये) म्हणजे जे प्राचीन नसलेल्या सिद्धांतांमध्ये. कारण त्यांनी केवळ तर्काची कल्पना करून स्वतःच्या प्रतिभेने ते रचले आहेत. प्राचीनत्वामुळे, परिपूर्णतेमुळे आणि एकांत-नैर्याणिकतेमुळे (निश्चितपणे मुक्तीकडे नेणारे असल्यामुळे) हा परम उत्तम आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “तेसु…पे… उत्तमोति अत्थो” (त्यांच्यामध्ये… उत्तम असा अर्थ आहे). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. गणकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णनेची (गणक मोग्गल्लान सुत्ताच्या अट्ठकथेची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၈. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ८. गोपकमोग्गल्लानसुत्त-वण्णना (गोपक मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा) ၇၉. ကမ္မံယေဝ ကမ္မန္တော, သော ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ကမ္မကရဏဋ္ဌာနံ ‘‘ကမ္မန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မန္တဋ္ဌာန’’န္တိ. တေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ. တေ ပန သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပမုခါတိ ကတွာ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မေဟီ’’တိ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန အနဝသေသံ, ဧတ္တကော ဂုဏာနံ ပကာရဘေဒေါ, တေသု ကိဉ္စိပိ ပကာရံ အနဝသေသေတွာ. သဗ္ဗကောဋ္ဌာသေဟိ သဗ္ဗန္တိ ယတ္တကာ ဂုဏဘာဂါ, တေဟိ သဗ္ဗေဟိ အနဝသေသံ နိဿေသမေဝ ကတွာ. ယောပိ အဟောသီတိ ယောပိ ကောသမ္ဗိဝါသီနံ ဘိက္ခူနံ ဝသေန ကောသမ္ဗိယံ ကလဟော အဟောသိ. သောပိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နဋ္ဌာနေယေဝ ဥပ္ပန္နမတ္တော ဝူပသမိတော. ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ပနဿာတိ အဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ပန. ဘိယျောသောမတ္တာယ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂါ ဇာတာ, ကထဉ္စ သံဝေဂေါ ဇာတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌသဋ္ဌီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာတိသယံ အဘိဏှဉ္စ ဥပသမပ္ပတ္တိယာ အတိဝိယ ဥပသန္တုပသန္တာ. အနုသံယာယမာနောတိ အနု အနု သမ္မဒေဝ ဇာနန္တော ဝိစာရေန္တော ဝေါသာသမာနော. ‘‘အနုသညာယမာနော’’တိ ဝါ ပါဌော. တတ္ထ ယ-ကာရဿ ဉ-ကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အနုဝိစရမာနော’’တိ. ७९. कर्मच म्हणजे कम्मन्त (काम/व्यवसाय), ते येथे आहे म्हणून काम करण्याच्या जागेला “कम्मन्त” म्हटले आहे. म्हणूनच “कम्मन्तट्ठानं” (कामाची जागा) असे म्हटले आहे. “तेहि धम्मेहि” (त्या गुणांनी) म्हणजे बुद्धगुणांनी. ते बुद्धगुण सर्वज्ञता-ज्ञानाने प्रमुख असल्यामुळे “सब्बञ्ञुतञ्ञाणधम्मेहि” (सर्वज्ञता-ज्ञानरूपी गुणांनी) असे म्हटले आहे. “सब्बेन सब्बं” (सर्व प्रकारे सर्व) म्हणजे सर्व प्रकारे काहीही शिल्लक न ठेवता, गुणांचे जेवढे काही प्रकार आहेत, त्यांतील कोणताही प्रकार शिल्लक न ठेवता. “सब्बकोट्ठासेहि सब्बं” (सर्व भागांनी सर्व) म्हणजे गुणांचे जेवढे भाग आहेत, त्या सर्वांनी काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे. “योपि अहोसि” (जो देखील झाला) म्हणजे कोसाम्बीत राहणाऱ्या भिक्खूंच्या संदर्भात कोसाम्बीमध्ये जो कलह झाला होता. तो देखील तिथेच, ज्या ठिकाणी तो उत्पन्न झाला होता, उत्पन्न होताच शांत केला गेला. “परिनिब्बुताकाले पनस्स” म्हणजे त्या सम्यक्संबुद्धांच्या परिनिर्वाणाच्या वेळी. भिक्खू अधिक प्रमाणात संघटित (एकत्र) झाले आणि संवेग कसा उत्पन्न झाला, हे दाखवण्यासाठी “अठ्ठसट्ठी” (अडुसष्ट) इत्यादी म्हटले आहे. शांतीच्या प्राप्तीमुळे अत्यंत आणि निरंतर अतिशय शांत झालेले. “अनुसंयायमानो” म्हणजे पावलोपावली चांगल्या प्रकारे जाणून घेत, विचार करत आणि निर्णय घेत. “अनुसञ्ञायमानो” असाही पाठ आहे. तिथे “य” काराचा “ञ” कार करून निर्देश केला आहे, म्हणून “अनुविचरमानो” (अनुसरण करत फिरणारा/विचार करणारा) असे म्हटले आहे. ၈၀. ဟေဋ္ဌိမပုစ္ဆမေဝါတိ [Pg.261] ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနေန ပုစ္ဆိတပုစ္ဆမေဝ. သော ဟိ ‘‘တေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိအာဒိနာ, ‘‘အတ္ထိ ကောစိ တုမှာကံ သာသနဿ သာရဘူတော ဘိက္ခူ’’တိ ပုစ္ဆိ. အယဉ္စ တမေဝ ‘‘ပဋိသရဏော’’တိ ပရိယာယေန ပုစ္ဆိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ ယံ တုမှေ ဘိက္ခုံ ပဋိဗောဓေယျာထ, တာဒိသဿ အဘာဝေန အပ္ပဋိသရဏေ. တထာဂတေန ပဝေဒိတော ဓမ္မော ပဋိသရဏံ ဧတေသန္တိ ဓမ္မပဋိသရဏာ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော အဝဿယော’’တိ. ८०. “हेट्ठिमपुच्छमेव” (खालचा प्रश्नच) म्हणजे गोपक मोग्गल्लानाने विचारलेला प्रश्नच. कारण त्याने “तेहि धम्मेहि” इत्यादींद्वारे विचारले होते की, “तुमच्या शासनाचा (धम्माचा) सारभूत असा कोणी भिक्खू आहे का?” आणि याने देखील त्याच गोष्टीला “पटिसरणो” (शरण/आश्रय) या पर्यायी शब्दाने विचारले. “अप्पटिसरणे” (आश्रय नसताना) म्हणजे ज्या भिक्खूकडे तुम्ही निर्देश कराल, तशा भिक्खूच्या अभावामुळे आश्रय नसताना. तथागतांनी उपदेशिलेला धम्म हाच ज्यांचा आश्रय आहे ते “धम्मपटिसरणा” (धम्मशरण) होत. म्हणूनच “धम्मो अवस्सयो” (धम्म हाच आधार आहे) असे म्हटले आहे. ၈၁. အာဂစ္ဆတီတိ ဝါစုဂ္ဂတဘာဝေန အာဂစ္ဆတိ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမသင်္ခါတေ ဂရုဂရုတရလဟုလဟုတရာဒိဘေဒေ အဇ္ဈာစာရေ အာပတ္တိသမညာတိ အာဟ – ‘‘အာပတ္တိ…ပေ… အာဏာတိက္ကမနမေဝါ’’တိ. ယထာဓမ္မန္တိ ဓမ္မာနုရူပံ. ယထာသိဋ္ဌန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ. ဓမ္မော နောတိ ဧတ္ထ နော-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ ‘‘န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေနာ’’တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၆.၃; သု. နိ. ၂၂၆) ဝိယ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မောဝ ကာရေတီ’’တိ. ८१. “आगच्छति” (येतो) म्हणजे पाठांतराच्या रूपाने येतो. नियमांचे उल्लंघन करण्याच्या संदर्भात, जे जड (गुरू), अतिजड, हलके (लघु), अतिहलके इत्यादी भेदांनी युक्त आहे, अशा आचरणाला सामान्यतः ‘आपत्ती’ (नियमभंग) म्हणतात; म्हणूनच म्हटले आहे – “आपत्ति…पे… आणातिक्कमनमेव” (आपत्ती… नियमभंगच आहे). “यथाधम्मं” म्हणजे धम्मानुसार (नियमानुसार). “यथासिट्ठं” म्हणजे उपदेश केल्याप्रमाणे. “धम्मो नो” येथे ‘नो’ हा शब्द अवधारणार्थी (निश्चयार्थी) आहे, जसे “न नो समं अत्थि तथागतेन” (तथागतांच्या समान खरोखर कोणी नाही) इत्यादींमध्ये आहे. म्हणूनच “धम्मोव कारेति” (धम्मच करवून घेतो) असे म्हटले आहे. ၈၃. ‘‘ယထာ တံ တုမှာဒိသေဟိ ရက္ခကေဟိ ဂေါပကေဟီ’’တိ ဧဝံ ပသန္နဝေသေန အတ္တာနံ ဥက္ကံသာပေတုကာမော. အရိယူပဝါဒပါပံ ခမာပနေ သတိ အန္တရာယာယ န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဣစ္စေတံ ကုသလ’’န္တိ. ဂေါနင်္ဂလမက္ကဋောတိ ဂေါနင်္ဂုဋ္ဌမက္ကဋော. ८३. “जसे तुमच्यासारख्या रक्षकांनी आणि गोपकांनी (पालकांनी)” अशा प्रकारे प्रसन्नतेच्या रूपाने तो स्वतःची प्रशंसा करवून घेऊ इच्छितो. आर्य-अपवादाचे (आर्यांची निंदा करण्याचे) पाप क्षमा मागितल्यास अंतराय (अडथळा) ठरत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – “इच्चेतं कुसलं” (हे कुशल/चांगले आहे). “गोनङ्गलमक्कटो” म्हणजे गायीच्या शेपटीसारखी शेपटी असलेला माकड (लंगूर). ၈၄. အယံ ဥက္ကံသာပေတုံ ဣစ္ဆိတံ ယထာရဒ္ဓမတ္ထံ ဝိသံဝါဒေတိ အဝဏ္ဏိတမ္ပိ ဝဏ္ဏိတံ ကတွာ ကထေန္တော; ဣမဿ ဝစနဿ ပဋိက္ခေပေန ဣမိနာ ဒါတဗ္ဗပိဏ္ဍပါတဿ အန္တရာယော မာ ဟောတူတိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတံ ရက္ခိတုံ န ခေါ ပန သက္ကာတိ ယောဇနာ. ဣဒန္တိ ‘‘န ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိဒေသနံ. အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာတိ နိဗ္ဗာနန္တောဂဓံ ကတွာ, အန္တရံ ဝါ တဿ နိဇ္ဈာနဿ ကာရဏံ ကတွာ. ကာမရာဂဝသေန ဟိ တံ နိဇ္ဈာနံ ဟောတီတိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဇ္ဈာနန္တိ လောကိယလောကုတ္တရဿ အန္တရာယော မာ ဟောတူတိ ဧဝံ ကတွာပိ ရူပါဝစရဿ မဂ္ဂဈာနဿ ဖလဈာနဿာတိ သဗ္ဗဿပိ သင်္ဂဏှနဝသေန ဒေသိတတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဇ္ဈာနံ နာမ ကထိတံ. ८४. हा (पुरुष) स्वतःची प्रशंसा करवून घेण्याच्या इच्छेने, जे निंदनीय आहे त्याचीही प्रशंसा करून, आरंभ केलेल्या अर्थाचा विपर्यास करतो; या वचनाच्या नाकारण्याने याला दिल्या जाणाऱ्या पिंडपातामध्ये अंतराय (अडथळा) येऊ नये, अशा प्रकारे पिंडपाताचे रक्षण करणे शक्य नाही, असा येथे संबंध (योजना) आहे. 'इदं' म्हणजे 'ना खो, ब्राह्मण, सो भगवा' (नाही, ब्राह्मणा, ते भगवान...) इत्यादी उपदेश. 'अब्भन्तरं करित्वा' म्हणजे निर्वाणामध्ये अंतर्भूत करून, किंवा त्याच्या ध्यानाचे (निज्झान) आंतरिक कारण करून. कारण कामरागाच्या वशतेमुळे ते ध्यान होते. 'इध' म्हणजे या सुत्तप्रदेशात (सुत्ताच्या भागात). 'सब्बसंगाहिकज्झानं' (सर्वसंग्राहक ध्यान) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यानात अंतराय येऊ नये, असे करूनही रूपावचर मार्गध्यान आणि फलध्यान या सर्वांचा संग्रह करून उपदेशिल्यामुळे याला 'सर्वसंग्राहक ध्यान' असे म्हटले आहे. ယံ နော မယန္တိ ဧတ္ထ နောတိ နိပါတမတ္တံ. တံ နောတိ ဧတ္ထ ပန နောတိ အမှာကန္တိ အတ္ထော. ဥသူယတိ ရာဇကိစ္စပသုတတာဓီနတာယ ဧကတ္ထာဘိနိဝေသဘာဝတော[Pg.262]. မန္ဒပညတာယ ဝဿကာရဂတဣဿာဘိဘူတစိတ္တတာယ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝုတ္တမ္ပိ အတ္ထံ အနုပဓာရေန္တော အာဟ – ‘‘ဧကဒေသမေဝ ကထေသီ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. 'यं नो मयं' यामध्ये 'नो' हा केवळ निपात आहे. 'तं नो' यामध्ये 'नो' चा अर्थ 'आमचा' (आम्हाला) असा आहे. 'उसूयति' (मत्सर करतो) कारण तो राजकार्यात व्यस्त आणि पराधीन असल्यामुळे एकाच गोष्टीवर अभिनिवेश (आग्रह) धरून असतो. मंदबुद्धी असल्यामुळे आणि वस्सकारच्या मनात असलेल्या ईर्षेने ग्रस्त झाल्यामुळे, पूर्णपणे सांगितलेल्या अर्थाचा विचार न करता तो म्हणाला - 'तुम्ही केवळ एका भागाचेच कथन केले.' उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. गोपक मोग्गल्लान सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၉. မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ९. महापुण्णम सुत्ताचे वर्णन (महापुण्णमसुत्तवण्णना). ၈၅. တသ္မိံ အဟူတိ တသ္မိံ အဟနီတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ ဒိဝသေ’’တိ. အနသနေနာတိ သဗ္ဗသော အာဟာရဿ အဘုဉ္ဇနေန သာသနိကသီလေန ဗာဟိရကအနသနေန ဥပေတာ ဟုတွာတိ ယောဇနာ. ဝါ-သဒ္ဒေန ခီရပါနမဓုသာယနာဒိဝိဓိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥပေစ္စ ဝသိတဗ္ဗတော ဥပေါသထော, ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. ဥပေတေန သမန္နာဂတေန ဟုတွာ ဝသိတဗ္ဗတော သန္တာနေ ဝါသေတဗ္ဗတော ဥပေါသထော, သီလံ. အနသနာဒိဓမ္မာဒိံ ဝါ ဥပေစ္စ ဝသနံ ဥပဝါသော ဥပေါသထော. တထာရူပေ ဟတ္ထိဇာတိဝိသေသေ ဥပေါသထောတိ သမညာမတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာတိအာဒီသု ပညတ္တီ’’တိ. ဝုတ္တနယေန ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော, ဒိဝသော. သော ပနေသ ဥပေါသထော. မာသပုဏ္ဏတာယာတိ မာသဿ ပူရိတဘာဝေန. သမ္ပုဏ္ဏာတိ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏာ. တာယ ဟိ ရတ္တိယာ ဝသေန မာသော အနဝသေသတော ပုဏ္ဏော ဟောတိ. မာသဒ္ဓမာသာဒိဘေဒံ ကာလံ မာတိ မိနန္တော ဝိယ ဟောတီတိ စ ‘‘မာ’’ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထာတိ ဧတိဿာ ရတ္တိယာ. ပုဏ္ဏော ပရိပုဏ္ဏကလော ဇာတောတိ ပုဏ္ဏမာ. တဉှိ စန္ဒပါရိပူရိယာ မာသပါရိပူရိယာ ဧဝမာဟ. ဧတေန တဿ ဥပေါသထဘာဝံ ဒဿေတိ. ८५. 'तस्मिं अहू' म्हणजे 'तस्मिं अहनि' (त्या दिवशी), म्हणून 'तस्मिं दिवसे' असे म्हटले आहे. 'अनसनेन' म्हणजे सर्व प्रकारे अन्नाचे सेवन न करणे, जे शासनाचे (बौद्ध धर्माचे) शील आहे किंवा बाह्य उपवास आहे, त्याने युक्त होऊन, असा संबंध आहे. 'वा' या शब्दाने दूध पिणे, मध चाखणे इत्यादी विधींचा संग्रह होतो. जवळ येऊन (स्वीकारून) राहावे लागते म्हणून 'उपोसथ' म्हणजे पातिमोक्ख उद्देश. युक्ताने (समन्वागताने) होऊन राहावे लागते, किंवा संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) वास करावा लागतो म्हणून 'उपोसथ' म्हणजे शील. उपवास इत्यादी धर्मांच्या जवळ जाऊन राहणे म्हणजे 'उपवास' किंवा 'उपोसथ'. अशा प्रकारच्या विशिष्ट हत्तीच्या जातीला 'उपोसथ' म्हणणे ही केवळ संज्ञा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'उपोसथ नावाचा नागराज' इत्यादींमध्ये ही प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे. सांगितलेल्या पद्धतीने ज्या दिवशी उपवास करतात तो 'उपोसथ' म्हणजे दिवस. तो हा उपोसथ आहे. 'मासपुण्णताय' म्हणजे महिन्याच्या पूर्ण होण्याने. 'सम्पुण्णा' म्हणजे सर्व प्रकारे पूर्ण. कारण त्या रात्रीमुळे महिना पूर्णपणे पूर्ण होतो. महिना, पंधरवडा इत्यादी काळाचे मापन करतो म्हणून चंद्राला 'मा' असे म्हणतात. 'एत्थ' म्हणजे या रात्री. पूर्ण झालेला काळ म्हणजे 'पुण्णमा' (पौर्णिमा). चंद्राच्या पूर्णतेमुळे आणि महिन्याच्या पूर्णतेमुळे असे म्हटले आहे. याने त्याचा उपोसथभाव दर्शविला जातो. ဒိဿတိ ဖလံ သန္ဒိဿတီတိ ဒေသော, ဟေတူတိ အာဟ ‘‘ဒေသန္တိ ကာရဏ’’န္တိ. သဗ္ဗံ ကထေန္တိ သဗ္ဗံ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတပ္ပကာရံ ကထေန္တိ. ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ အဝိသယတ္တာ. ပါသာဒပရိဝေဏေတိ ပါသာဒဿ ပုရတော ဝိဝဋင်္ဂဏေ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သေခသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂) ဝုတ္တနယေန ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. फळ दिसते किंवा स्पष्ट होते तो 'देस' (देश) म्हणजे हेतू, म्हणून 'देसं' म्हणजे 'कारण' असे म्हटले आहे. 'सब्बा कथेन्ति' म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेल्या सर्व प्रकारांचे कथन करतात. आपल्या विषयाबाहेरचे असल्यामुळे ते कथन करू शकत नाहीत. 'पासादपरिवेणे' म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) समोरील उघड्या अंगणात. 'हेट्ठा वुत्तनयेन' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने, हे सेख सुत्तामध्ये (मज्झिम निकाय अट्ठकथा २.२२) सांगितलेल्या पद्धतीने सविस्तर जाणावे. ၈၆. ဣမေ နု ခေါတိ ဧတ္ထ နူတိ သံသယဇောတနောတိ အာဟ – ‘‘ဝိမတိပုစ္ဆာ ဝိယ ကထိတာ’’တိ. ဇာနန္တေနာတိအာဒိ ပုစ္ဆာဝတ္တဒဿနပရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န [Pg.263] ပုစ္ဆကဿ သတ္ထု အတ္တနော အဇာနနဘာဝဒီပနပရံ. ဇာနာတိ ဟိ ဘဂဝါ. အဇာနန္တေန ဝိယ ဟုတွာ ပုစ္ဆိတေ. ယထာဘူတသဘာဝံ ဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတိ ကောဟညေ ဌတွာ. တေနာဟ – ‘‘ထေရော ဧဝရူပံ ဝစနံ ကိံ ကရိဿတီ’’တိ ကာရဏဿ သုပ္ပဟီနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ८६. 'इमे नु खो' यामध्ये 'नु' हा संशय दर्शवणारा आहे, म्हणून 'विमतिपुच्छा' (संशयात्मक प्रश्न) प्रमाणे विचारले आहे, असे म्हटले आहे. 'जानन्तेन' (जाणत असताना) इत्यादी शब्द विचारणाऱ्याच्या विचारण्याच्या पद्धतीला दर्शवण्यासाठी आहेत, विचारणाऱ्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) स्वतःच्या अज्ञानाला दर्शवण्यासाठी नाहीत. कारण भगवान सर्व जाणतात. न जाणणाऱ्यासारखे होऊन विचारले असता. यथार्थ स्वभाव जाणणाऱ्यासारखे होऊन ते विचारतात की इतर कोण कुठे उभे राहून विचारू शकेल? म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्थवीर अशा प्रकारच्या वचनाचे काय करतील?' कारण त्यांचे कारण पूर्णपणे नष्ट झाले आहे, असा अभिप्राय आहे. ဆန္ဒမူလကာတိ တဏှာဆန္ဒမူလကာ. တဏှာ ဟိ ဒုက္ခသမုဒယော. ကုသလသညော ဝါ ထိရဝိသဒနိပုဏသညော ဝါ, ကုသလသင်္ခါရော ဝါ တိခိဏထိရဝိသဒသင်္ခါရော ဝါ; သုဝိသုဒ္ဓဝိပုလောဒါရဝိညာဏော ဝါတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနာဂတကာလဝသေနေဝ ဒေသနာ အာဂတာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. 'छन्दमूलका' म्हणजे तृष्णा-छंद मूळ असलेले. कारण तृष्णा हाच दुःखसमुदय आहे. कुशल संज्ञा किंवा स्थिर, स्पष्ट व निपुण संज्ञा, किंवा कुशल संस्कार किंवा तीक्ष्ण, स्थिर व स्पष्ट संस्कार; अत्यंत शुद्ध, विस्तीर्ण व उदार विज्ञान - या अर्थाला 'सञ्ञादीसुपि एसेव नयो' (संज्ञा इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे) याने अतिदेश (लागू) केला आहे. परंतु येथे केवळ अनागत (भविष्य) काळाच्या वशतेनेच उपदेश का आला आहे? म्हणून 'यस्मा पना' इत्यादी म्हटले आहे. ခန္ဓာနံ ခန္ဓပဏ္ဏတ္တီတိ ခန္ဓသဒ္ဒါဘိဓေယျာနံ ရုပ္ပနာနုဘဝနသဉ္ဇာနနာဘိသင်္ခရဝိဇာနနသဘာဝါနံ အတ္ထာနံ ‘‘ခန္ဓော’’တိ အယံ သမညာ. ကိတ္တကေနာတိ ကိံပရိမာဏေန အတ္ထေန, ရာသတ္ထဘာဂတ္ထာဒီသု ကီဒိသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. 'खन्धानं खन्धपण्णत्ती' म्हणजे 'स्कंध' या शब्दाने अभिहित होणाऱ्या रूप, अनुभव (वेदना), संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या स्वभावाच्या अर्थांची 'स्कंध' ही संज्ञा आहे. 'कित्तकेन' म्हणजे किती प्रमाणाच्या अर्थाने, राशी अर्थ, भाग अर्थ इत्यादींमध्ये कोणत्या प्रकारचा, असा अभिप्राय आहे. ဟေတုဟေတူတိ ဟေတုပစ္စယဘူတော ဟေတု. ယော ဟိ လောဘာဒီနံ သဟဇာတဓမ္မေသု မူလဋ္ဌေနုပကာရကဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန ဟေတုတ္ထော; သော ပထဝီအာဒီသုပိ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန ဟေတုပရိယာယဒဿနတော ဒုတိယေန ဟေတု-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော ‘‘ဟေတုဟေတူ’’တိ. အဝိဇ္ဇာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ သာဓာရဏဟေတု, ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါက’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ကမ္မံ တဿ ပဓာနကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကုသလာကုသလံ အတ္တနော အတ္တနော ဝိပါကဒါနေ ဥတ္တမဟေတူ’’တိ. ‘‘မဟာဘူတာ ဟေတူ’’တိ အယမေဝတ္ထော ‘‘မဟာဘူတာ ပစ္စယော’’တိ ဣမိနာပိ ဝုတ္တောတိ ဟေတုသဒ္ဒပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု, ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဣဓ ပစ္စယဟေတု အဓိပ္ပေတော’’တိ. ယဒဂ္ဂေန ပစ္စယဓမ္မော အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပာဒါယ ဌိတိယာ စ ပစ္စယော, တဒဂ္ဂေန တဿ ဘာဝတော သမညာတော ပညာပနာယပိ သော ပစ္စယောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ. ပါဠိယံ အဝိဘာဂေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ, ‘‘တတ္ထ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပညာပနာယာတိ သဟေတုအဟေတုကန္တိအာဒိအာကာရေဟိ ဗောဓနာယ[Pg.264]. တံ ပန သဗ္ဗောဓနံ ဉာဏေန ဒဿနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဿနတ္ထာယာ’’တိ. 'हेतुहेतू' म्हणजे हेतू-प्रत्यय रूप असलेला हेतू. जो लोभ इत्यादींच्या सहजात धर्मांमध्ये मूळ रूपाने उपकारक भाव आहे, तो मुख्य अर्थाने हेतूचा अर्थ आहे; तो पृथ्वी इत्यादींमध्येही केवळ प्रत्यय भाव असल्यामुळे हेतूच्या पर्यायाने पाहिला गेल्याने, दुसऱ्या 'हेतू' शब्दाने विशेषित करून 'हेतुहेतू' असा सांगितला आहे. अविद्या ही पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादींचा साधारण प्रत्यय असल्यामुळे साधारण हेतू आहे. 'अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न कर्म-समादानांचा स्थानानुसार आणि हेतूनुसार विपाक' यामध्ये इतर प्रत्यय विद्यमान असतानाही इष्ट-अनिष्ट विपाकाचा नियामक असल्यामुळे कर्म हे त्याचे प्रधान कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'कुशल-अकुशल हे आपापल्या विपाकाच्या दानात उत्तम हेतू आहेत.' 'महाभूते हेतू आहेत' हाच अर्थ 'महाभूते प्रत्यय आहेत' यानेही सांगितला आहे, कारण हेतू शब्द आणि प्रत्यय शब्द समान अर्थाचे आहेत, म्हणून प्रत्ययच हेतू आहे तो 'प्रत्ययहेतू'. आणि जो रूपस्कंधाचा हेतू आहे, तोच त्याच्या प्रज्ञप्तीसाठी (ओळखण्यासाठी) प्रत्यय आहे, असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे - 'येथे प्रत्ययहेतू अभिप्रेत आहे.' ज्या श्रेष्ठतेने प्रत्ययधर्म आपल्या प्रत्ययोत्पन्नाच्या उत्पत्तीसाठी आणि स्थितीसाठी प्रत्यय (कारण) असतो, त्या श्रेष्ठतेने त्याच्या अस्तित्वामुळे संज्ञेच्या प्रज्ञप्तीसाठीही तो प्रत्यय आहे असे म्हणणे योग्य आहे. पाळीमध्ये अविभाजितपणे सांगितलेला अर्थ विभागून दाखवण्यासाठी 'तत्थ पथवीधातू' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पण्ञापनाय' (प्रज्ञप्तीसाठी) म्हणजे सहेतुक-अहेतुक इत्यादी आकारांनी बोध करून देण्यासाठी. तो सर्व बोध ज्ञानाने दर्शन (साक्षात्कार) होतो, म्हणून 'दस्सनत्थाय' (दर्शनासाठी) असे म्हटले आहे. ဖဿောတိ ဖဿသမင်္ဂီဘာဝေါ. သော စေတ္ထ သကိစ္စနိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ ဖဿဿ နိဗ္ဗတ္တိ. နိဗ္ဗတ္တော ဟိ ဖဿော တထာရူပါယ ဝေဒနာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ. ဧတဒတ္ထမေဝေတ္ထ ဘဂဝတာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ, တသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတကာလဝသေန ဒွိကာလိကော ဖဿသဒ္ဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖဿေ သတိ ဝေဒေတိ ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထေဝ ဟိ ဝေဒနာယ ဧဝံ သညာယ သင်္ခါရာနမ္ပိ ဖဿော ဝိသေသပစ္စယော တသ္မိံ အသတိ အဘာဝတော. စေတနာဂ္ဂဟဏေန အာယူဟနာနုရူပတာယ တပ္ပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာ ဂဟိတာ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဇနီယေ (ဝိဘ. ၂၁, ၂၂) စ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ စေတနာဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ဝိညာဏက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ဧကသ္မိံ ဘဝေ အာဒိဘူတဝိညာဏဿ နာမရူပပစ္စယတံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန တာဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဂဗ္ဘသေယျကဿ သဘာဝကဿ ရူပပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေနာ’’တိ ဝုတ္တံ သမတိံသတော ဥပရိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တဿ ရူပါနံ အသမ္ဘဝတော. ဣဒါနိ ပဝတ္တိဝိညာဏဿ နာမရူပပစ္စယံ ဒွါရဝသေန ဒဿေတုံ, ‘‘စက္ခုဒွါရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နနု စ ဝိညာဏဿပိ ဖဿော ပစ္စယော, ကသ္မာ တယော ဧဝ ခန္ဓာ ဖဿပစ္စယာ ဝုတ္တာတိ? သစ္စမေတံ, ယထာ ပန ဝိညာဏသဟိတော ဖဿော ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယော, န ဧဝံ ဝိညာဏဿ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄; မ. နိ. ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၄, ၄၅; ၂.၄.၆၀) ဖဿော ဝိယ နာမရူပံ ဝိညာဏဿ ဝိသေသပစ္စယော ယထာ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏန္တိ. တသ္မာ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ နာမရူပဿေဝ ဝိညာဏပစ္စယတာ ဝုတ္တာ, န ဖဿဿ. फस्स (स्पर्श) म्हणजे स्पर्शाची समता (एकत्र येणे). येथे स्वतःचे कार्य पूर्ण करण्यास समर्थ असलेल्या स्पर्शाची उत्पत्ती असा अर्थ आहे. कारण उत्पन्न झालेला स्पर्श तशा प्रकारच्या वेदनेचा प्रत्यय (कारण) होतो. याच कारणासाठी येथे भगवंतांनी पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला उद्देशून) देशना केली आहे, म्हणून वर्तमान आणि भूतकाळाच्या अपेक्षेने 'फस्स' हा शब्द द्विकालिक समजावा. 'स्पर्श असताना वेदन करतो' म्हणजेच 'स्पर्शप्रत्ययाने वेदना होते' असे म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. कारण ज्याप्रमाणे वेदनेसाठी, त्याचप्रमाणे संज्ञेसाठी आणि संस्कारांसाठीही स्पर्श हा विशेष प्रत्यय आहे, कारण त्याच्या अभावी ते नसतात. चेतनेच्या ग्रहणाने, प्रयत्नांच्या अनुरूपतेमुळे आणि तिच्या प्रधानतेमुळे संस्कारस्कंधाचे धर्म ग्रहण केले आहेत. कारण सुत्तन्तभाजीनीय आणि संस्कारस्कंधभाजीनीय (विभंग २१, २२) मध्ये 'चक्खुसम्फस्सजा चेतना' (चक्षु-संस्पर्शजन्य चेतना) इत्यादीद्वारे चेतनेचाच निर्देश केला आहे. 'विज्ञाणक्खन्धस्स' (विज्ञानस्कंधाचा) यामध्ये एकाच भवात आदिभूत विज्ञानाची नामरूपप्रत्ययता दाखवण्यासाठी 'पटिसन्धिविञ्ञाणेen तावा' (प्रतिसंधी विज्ञानाने प्रथम) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे गर्भशय्यक (गर्भाशयात राहणाऱ्या) प्राण्याच्या रूपाच्या प्रवृत्तीला अनुलक्षून 'उपरिमपरिच्छेदेन' (वरच्या मर्यादेने) असे म्हटले आहे, कारण तिसाव्या (दिवसाच्या) वर प्रतिसंधीच्या क्षणी त्याच्या रूपांचा असंभव असतो. आता प्रवृत्ती विज्ञानाचा नामरूपप्रत्यय द्वारांच्या द्वारे दाखवण्यासाठी 'चक्खुद्वारे' (चक्षुद्वारात) इत्यादी म्हटले आहे. पण विज्ञानाचाही स्पर्श हा प्रत्यय आहे, मग तीनच स्कंध स्पर्शप्रत्यय का म्हटले आहेत? हे सत्य आहे, परंतु ज्याप्रमाणे विज्ञानाने युक्त असलेला स्पर्श वेदना इत्यादींचा प्रत्यय होतो, त्याप्रमाणे विज्ञानाचा होत नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'तिण्णं सङ्गति फस्सो' (तिन्हींचा संगम म्हणजे स्पर्श). स्पर्शाप्रमाणे नामरूप हे विज्ञानाचा विशेष प्रत्यय आहे, ज्याप्रमाणे नामरूपप्रत्ययाने विज्ञान होते. म्हणून हा विशेष दाखवण्यासाठी नामरूपाचीच विज्ञानप्रत्ययता सांगितली आहे, स्पर्शाची नाही. ၈၇. ယာဝ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ သမုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ ဝဋ္ဋဿ ပရိယန္တော နတ္ထေဝါတိ အပ္ပဟီနသက္ကာယဒိဋ္ဌိကော ဝဋ္ဋေ ပရိဗ္ဘမတီတိ အာဟ – ‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေတိ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော’’တိ. ယထာ စ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဇောတနာ ဝဋ္ဋပုစ္ဆာ, ဧဝံ တဗ္ဘေဒနဇောတနာ ဝိဝဋ္ဋပုစ္ဆာတိ အာဟ – ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော’’တိ. ८७. जोपर्यंत सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) उत्पन्न होते, तोपर्यंत संसाराचा (वट्टाचा) अंत नसतोच, म्हणून सत्कायदृष्टी नष्ट न झालेला मनुष्य संसारात भटकत राहतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'पण कसे, भन्ते!' असे संसाराविषयी विचारताना. आणि ज्याप्रमाणे सत्कायदृष्टीचे प्रकटीकरण ही संसाराविषयीची विचारणा (वट्टपुच्छा) आहे, त्याचप्रमाणे तिचा भेद (नाश) प्रकट करणे ही विसंसाराविषयीची विचारणा (विवट्टपुच्छा) आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'सत्कायदृष्टी होत नाही' असे विसंसाराविषयी विचारताना. ၈၈. အယံ [Pg.265] ရူပေ အဿာဒေါတိ ယာထာဝတော ဒဿနံ ပရိညာဘိသမယော, ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နဉ္စ ရူပန္တိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ပရိညာပဋိဝေဓော စေဝ ဒုက္ခသစ္စဉ္စ ကထိတ’’န္တိ. ‘‘ယံ ရူပံ အနိစ္စ’’န္တိအာဒိဝစနတော အနိစ္စာဒိဘာဝေါ တတ္ထ အာဒီနဝေါ, သော စဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာယ ပစ္စယော သမုဒယသစ္စန္တိ သမုဒယပ္ပဟာနေန အာဒီနဝသမတိက္ကမောတိ အာဒီနဝဂ္ဂဟဏေန သိဒ္ဓမတ္ထမာဟ – ‘‘ပဟာနပဋိဝေဓော စေဝ သမုဒယသစ္စဉ္စာ’’တိ. သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏံ နိဗ္ဗာနဉ္စ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော စေဝ နိရောဓသစ္စဉ္စာ’’တိ. ဣမေသု တီသု ဌာနေသူတိ ယထာဝုတ္တေသု ဒုက္ခာဒီသု တီသု အဘိသမယဋ္ဌာနေသု. ယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဓမ္မာတိ ယေ အရိယမဂ္ဂသညိတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အဋ္ဌ, သတ္တ ဝါ ဓမ္မာ. ဘာဝနာပဋိဝေဓော မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန ပဝတ္တံ မဂ္ဂသစ္စံ. သေသပဒေသုပီတိ, ‘‘အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ’’တိအာဒိပဒေသုပိ. ८८. 'हा रूपातील आस्वाद आहे' असे यथार्थपणे पाहणे म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय (पूर्ण ज्ञान) होय, आणि रूप हे दुःखसत्यात समाविष्ट आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'याद्वारे परिज्ञा-प्रतिवेध आणि दुःखसत्य दोन्ही सांगितले आहेत.' 'जे रूप अनित्य आहे' इत्यादी वचनांमुळे तेथील अनित्यता इत्यादी भाव हा आदीनव (दोष) आहे, आणि तो प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन राहिल्यामुळे त्याचा प्रत्यय हा समुदयसत्य आहे, म्हणून समुदयाच्या प्रहाणाने (त्यागामुळे) आदीनवाचे उल्लंघन होते, हे आदीनव ग्रहणाने सिद्ध होणारा अर्थ सांगताना म्हटले आहे - 'प्रहाण-प्रतिवेध आणि समुदयसत्य दोन्ही.' सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांतून सुटका आणि निर्वाण हे साक्षात्काराच्या अभिसमयाने प्रतिवेध (अनुभव) केले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - 'याद्वारे साक्षात्कृत-प्रतिवेध आणि निरोधसत्य दोन्ही.' 'या तीन स्थानांमध्ये' म्हणजे वर सांगितलेल्या दुःख इत्यादी तीन अभिसमय स्थानांमध्ये. 'जे सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादी धर्म आहेत' म्हणजे जे आर्यमार्गात समाविष्ट असलेले सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ किंवा सात धर्म आहेत. 'भावना-प्रतिवेध हे मार्गसत्य आहे' म्हणजे भावना-अभिसमयाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले मार्गसत्य होय. 'उर्वरित पदांमध्येही' म्हणजे 'हा वेदनेचा आस्वाद आहे' इत्यादी पदांमध्येही (हाच नियम समजावा). ၈၉. ဣမသ္မိန္တိ အာသန္နပစ္စက္ခတာယ သကအတ္တဘာဝေါ ဂဟိတော, တဒေဝ အဇ္ဈတ္တာ ခန္ဓာတိ တပ္ပဋိယောဂိတာယ, ‘‘ဗဟိဒ္ဓါတိ ပရဿ သဝိညာဏကေ ကာယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗနိမိတ္တေသူတိ သဗ္ဗေသု ရူပနိမိတ္တာဒီသုပိ. တာနိ ပန ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိပိ တံသဘာဝါနီတိ အာဟ ‘‘အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓမ္ပိ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. ဝိညာဏဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ ဝေဒနာဒယောပိ ဂဟိတာ အဝိနာဘာဝတောတိ, ‘‘သဝိညာဏကေ ကာယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကာယော’’တိ ဝါ ခန္ဓသမူဟောတိ အတ္ထော. ८९. 'यामध्ये' म्हणजे जवळ आणि प्रत्यक्ष असल्यामुळे स्वतःचा आत्मभाव (शरीर-मन) ग्रहण केला आहे, तेच अध्यात्म स्कंध आहेत. त्याच्या विरोधी असण्यामुळे 'बाहेर म्हणजे दुसऱ्याच्या सविज्ञानक (चेतन) शरीरात' असे म्हटले आहे. 'सर्व निमित्तांमध्ये' म्हणजे सर्व रूपनिमित्त इत्यादींमध्येही. ती इंद्रियांशी बद्ध असोत किंवा इंद्रियांशी बद्ध नसलेली असोत, ती तशाच स्वभावाची असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'इंद्रियांशी बद्ध नसलेल्यांचाही संग्रह करतो.' विज्ञानाच्या ग्रहणानेच येथे वेदना इत्यादी देखील अविनाभावी (वेगळे न करता येणारे) असल्यामुळे ग्रहण केले आहेत, म्हणून 'सविज्ञानक शरीरात' असे म्हटले आहे. किंवा 'काय' म्हणजे स्कंधांचा समूह असा अर्थ आहे. ၉၀. အနတ္တနိ ဌတွာတိ အတ္တရဟိတေ အနတ္တသဘာဝေ ခန္ဓကောဋ္ဌာသေ ဌတွာ တံ အာဓာရံ ကတွာ ကတာနိ ကမ္မာနိ. ကတရသ္မိံ အတ္တနိ ဌတွာတိ ကီဒိသေ အတ္တနိ နိဿယဝိပါကံ ဒဿန္တိ ဝိပစ္စိဿန္တိ. ဧတေန ကာရကဝေဒကရဟိတတ္တာ အတ္တပက္ခကမ္မကာနိ န ယုဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ, ခန္ဓာနံ ခဏိကတ္တာ စ ကတနာသအကတဗ္ဘာဂမဒေါသော စ အာပဇ္ဇတီတိ. ९०. 'अनात्म्यात राहून' म्हणजे आत्मरहित, अनात्मस्वभावी स्कंधांच्या भागात राहून, त्याला आधार बनवून केलेली कर्मे. 'कोणत्या आत्म्यात राहून' म्हणजे कशा प्रकारच्या आत्म्यावर अवलंबून राहून ते विपाक (फळ) देतील, परिपक्व होतील? यावरून कर्ता आणि भोक्ता रहित असल्यामुळे आत्मपक्षाची कर्मे जुळत नाहीत हे दाखवले आहे, आणि स्कंधांच्या क्षणिकत्वामुळे कृतनाश (केलेल्या कर्माचा नाश) आणि अकृत-अभ्यागम (न केलेल्या कर्माचे फळ मिळणे) हा दोष प्राप्त होतो. တတြာယံ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၇၄; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၅) စောဒနာသောဓနာဝိဓိ – ပါဏာတိပါတဝသေန တာဝ ကမ္မပထသမ္ဗန္ဓဝိဘာဝနာ, ခဏေ ခဏေ ဟိ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု ကော ဟန္တိ, ကော ဝါ ဟညတိ, ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, သော အရူပတ္တာ [Pg.266] န ဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန ဝိကောပနသမတ္ထော, နပိ ဝိကောပနီယော. အထ ရူပသန္တာနော, သော အစေတနတ္တာ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတာပုညံ ပသဝတိ ယထာ မတသရီရေ. ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိကော အတီတေသု ဝါ သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ, အနာဂတေသု, ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ, တတ္ထ န တာဝ အတီတာနာဂတေသု သမ္ဘဝတိ တေသံ အဘာဝတော, ပစ္စုပ္ပန္နေသု စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ပယောဂေါ သိယာ, ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပဟာရာဒိပ္ပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကတာယ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ? ခဏိကတ္တာ ဝဓာဓိပ္ပာယသမကာလဘိဇ္ဇနကဿ ကိရိယာပရိယောသာနကာလာနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ပါဏာတိပါတကမ္မဗဒ္ဓေါတိ? तेथे हा आक्षेप आणि त्याचे समाधान करण्याचा विधी आहे - प्रथम प्राणातिपाताच्या (हिंसेच्या) दृष्टीने कर्मपथाच्या संबंधाचे स्पष्टीकरण: क्षणोक्षणी निरुद्ध होणाऱ्या (नष्ट होणाऱ्या) संस्कारांमध्ये कोण मारतो किंवा कोण मारला जातो? जर चित्त आणि चैतसिक यांचा प्रवाह असेल, तर तो अरूप (अमूर्त) असल्यामुळे छेदणे, भेदणे इत्यादींद्वारे विकृत करण्यास समर्थ नाही आणि विकृत होणाराही नाही. जर रूपप्रवाह असेल, तर तो अचेतन असल्यामुळे लाकूड किंवा दगडासारखा आहे, म्हणून मृत शरीराप्रमाणे तेथे छेदनादी क्रियेने प्राणातिपाताचे अपुण्य (पाप) उत्पन्न होत नाही. प्राणातिपाताचा प्रयोग (प्रहार करणे इत्यादी) भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील संस्कारांवर होईल; त्यापैकी भूत आणि भविष्यकाळात तर त्यांचा अभाव असल्यामुळे तो संभवत नाही. आणि वर्तमानकाळात संस्कार क्षणिक असल्यामुळे, स्वतःच निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे असल्याने आणि विनाशाकडे झुकलेले असल्याने प्रहार करण्याचा प्रयोग निष्प्रयोजक ठरेल. तसेच विनाशाला कारण नसल्यामुळे प्रहार इत्यादी प्रयोगामुळे मृत्यू होत नाही. संस्कारांच्या निष्क्रियतेमुळे तो प्रयोग कोणाचा असेल? क्षणिकत्वामुळे, वध करण्याच्या इच्छेच्या समकालीन नष्ट होणाऱ्या क्रियेच्या समाप्तीच्या वेळी टिकून न राहिल्यामुळे प्राणातिपाताचे कर्म कोणाला बांधले जाईल? ဝုစ္စတေယထာဝုတ္တဝဓကစေတနာသဟိတော သင်္ခါရပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တိ. တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တံ အပဂတဥသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတဝေါဟာရပဝတ္တိနိဗန္ဓနော ယထာဝုတ္တဝပ္ပယောဂကရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော ဟညတိ, ကေဝလော ဝါ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော. ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ရူပသန္တာနေ ပရေန ပယောဇိတဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိတဝိဗန္ဓကဝိသဒိရူပုပ္ပတ္တိယာ ဝိဂတေ ဝိစ္ဆေဒေါ ဟောတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ; နာပိ အဟေတုကော ပါဏာတိပါတော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပ္ပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာ အနုပ္ပတ္တိတော. ခဏိကာနံ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ; န စ ကတ္တုရဟိတော ပါဏာတိပါတပ္ပယောဂေါ နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု သန္နိဟိတတာမတ္တေန ဥပကာရကေသု အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပာဒနေ နိယတေသု ကာရဏေသု ကတ္တုဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော ယထာ – ‘‘ပဒီပေါ ပကာသေတိ, နိသာကရော စန္ဒိမာ’’တိ. န စ ကေဝလဿ ဝစာဓိပ္ပာယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော သန္တာနဝသေန အဝဋ္ဌိတဿေဝ ပဋိဇာနနတော; သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနဉ္စ [Pg.267] ပဒီပါဒီနံ အတ္ထကိရိယသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မုနာ ဗဒ္ဓေါ; တတော ဧဝ ယသ္မိံ သန္တာနေ ပါဏာတိပါတစေတနာ ပဝတ္တာ; တတ္ထေဝ သန္တာနေ ပစ္စယန္တရသမဝါယေန ဘဝန္တရေ နိရယာဒီသု တဿာ ဖလပ္ပဝတ္တီတိ နတ္ထေဝ ကတဝိနာသော အကတဗ္ဘာဂမော စ. ဣမိနာ နယေန အဒိန္နာဒါနာဒီနဉ္စ ဝသေန ယထာရဟံ ကမ္မပထသမ္ဗန္ဓဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. असे म्हटले जाते की, पूर्वोक्त वधक-चेतनेने (मारण्याच्या इच्छेने) युक्त असलेला, 'सत्त्व' संज्ञक संस्कारांचा समूह मारतो. त्याच्याद्वारे प्रवृत्त केलेल्या वध-प्रयोगाच्या निमित्ताने, ज्याची उष्णता, विज्ञान आणि जीवितेंद्रिय निघून गेले आहे आणि जो मृत या व्यवहाराच्या प्रवृत्तीशी बांधला गेला आहे, असा पूर्वोक्त वध-प्रयोगाच्या वेळी उत्पन्न होण्यास योग्य असलेला रूप आणि अरूप धर्मांचा समूह मारला जातो, किंवा केवळ चित्त आणि चैतसिकांचा प्रवाह मारला जातो. वध-प्रयोगाचा विषय नसतानाही, त्याच्या पंचवोकार भवात रूप-प्रवाहाच्या अधीन राहण्याच्या वृत्तीमुळे, दुसऱ्याने केलेल्या जीवितेंद्रिय-उच्छेदक प्रयोगाच्या प्रभावाने रूप-प्रवाहात त्याद्वारे निर्माण होणाऱ्या प्रतिबंधक विसदृश रूपाच्या उत्पत्तीने मूळ रूप नाहीसे झाल्यावर विच्छेद होतो, म्हणून प्राणातिपाताचा असंभव नाही; तसेच प्राणातिपात अहेतुक नाही, आणि तो प्रयोग निष्प्रयोजनही नाही, कारण वर्तमान संस्कारांवर केलेल्या प्रयोगाच्या प्रभावाने त्यानंतर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या संस्कार-समूहाची तशी उत्पत्ती होत नाही. क्षणिक संस्कारांच्या क्षणिक मरणाचा येथे मरण या अर्थाने अभिप्रेत नसल्यामुळे आणि संतती-मरणाचा पूर्वोक्त पद्धतीने सहेतुक भाव असल्यामुळे मरण अहेतुक नाही; आणि कर्त्याशिवाय प्राणातिपाताचा प्रयोग होत नाही असे नाही, कारण निष्क्रिय असलेल्या संस्कारांमध्येही केवळ सन्निहित असण्यानेच उपकारक असणाऱ्या आणि आपापले अनुरूप फळ उत्पन्न करण्यास निश्चित असलेल्या कारणांमध्ये कर्ता असा व्यवहार सिद्ध होतो, जसे की – 'दिवा प्रकाशतो, चंद्र रात्रीचा प्रकाश करतो'. केवळ वाणीच्या अभिप्रायाशी सहवर्ती असलेल्या चित्त-चैतसिक समूहाचा प्राणातिपात इच्छित नाही, कारण प्रवाहाच्या रूपाने स्थित असलेल्याचाच स्वीकार केला जातो; आणि प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या दिवा इत्यादींची अर्थक्रिया-सिद्धी दिसून येते, म्हणून प्राणातिपाताच्या कर्माने बंधन होतेच; म्हणूनच ज्या प्रवाहात प्राणातिपात-चेतना प्रवृत्त झाली आहे, त्याच प्रवाहात इतर प्रत्ययांच्या समूहाने दुसऱ्या भवात नरक इत्यादींमध्ये तिच्या फळाची प्रवृत्ती होते, म्हणून कृतविनाश आणि अकृताभ्यागम हे घडत नाही. या पद्धतीने अदत्तादान इत्यादींच्या संदर्भातही योग्यतेनुसार कर्मपथाच्या संबंधाचे स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. သဗ္ဗော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော တဏှာဝသဂတဿေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာဓိပတေယျေနာ’’တိ. တေသု တေသု ဓမ္မေသူတိ မယာ ဒေသိယမာနဒဿနဓမ္မေသု. ပကတိကမ္မဋ္ဌာနန္တိ တဿ ထေရဿ သန္တိကေ ဂဟေတွာ ပရိဟရိယမာနကမ္မဋ္ဌာနံ. အညံ နဝကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဘဂဝတော ဒေသနာနုသာရေန ဂဟိတံ အညံ နဝံ ကမ္မဋ္ဌာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. सर्व दृष्टी-ग्रहण हे तृष्णेच्या वश झालेल्याचेच असते, म्हणून 'तृष्णेच्या अधिपत्याखाली' असे म्हटले आहे. 'त्या त्या धर्मांमध्ये' म्हणजे माझ्याद्वारे उपदेशिलेल्या दर्शन-धर्मांमध्ये. 'प्रकृती-कर्मस्थान' म्हणजे त्या थेरांच्या जवळ ग्रहण करून आचरणात आणलेले कर्मस्थान. 'दुसरे नवीन कर्मस्थान' म्हणजे भगवंतांच्या देशनेनुसार ग्रहण केलेले दुसरे नवीन कर्मस्थान. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. महापुण्णम सुत्ताच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၁၀. စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာ १०. चूळपुण्णम सुत्त वर्णन ၉၁. တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ အာမေဍိတဝစနံ ဗျာပနိစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ယံ ယံ ဒိသ’’န္တိအာဒိ. အနုဝိလောကေတွာတိ ဧတ္ထ အနုသဒ္ဒေါပိ ဗျာပနိစ္ဆာယမေဝါတိ အနု အနု ဝိလောကေတွာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ – ‘‘တတော တတော ဝိလောကေတွာ’’တိ. အသန္တော နီစော ပုရိသောတိ အသပ္ပုရိသောတိ အာဟ – ‘‘ပါပပုရိသော လာမကပုရိသော’’တိ. သောတိ အသပ္ပုရိသော. တန္တိ အသပ္ပုရိသံ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ အသပ္ပုရိသဓမ္မာနံ ယာထာဝတော အဇာနနတော. ပါပဓမ္မသမန္နာဂတောတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒိအသန္တုဋ္ဌိတာဒိလာမကဓမ္မသမန္နာဂတော. အသပ္ပုရိသေ ဘတ္တိ ဧတဿာတိ အသပ္ပုရိသဘတ္တိ. တေနာဟ – ‘‘အသပ္ပုရိသသေဝနော’’တိ. အသပ္ပုရိသဓမ္မော အသပ္ပုရိသော ဥတ္တရပဒလောပေန, တေသံ စိန္တနသီလောတိ အသပ္ပုရိသစိန္တီ. တေနာဟ ‘‘အသပ္ပုရိသစိန္တာယ စိန္တကော’’တိ, ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီတိ အတ္ထော. အသပ္ပုရိသမန္တနန္တိ အသာဓုဇနဝိစာရံ အသပ္ပုရိသဝီမံသံ. အသပ္ပုရိသဝါစန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဒုဗ္ဘာသိတံ. အသပ္ပုရိသကမ္မံ နာမ တိဝိဓမ္ပိ ကာယဒုစ္စရိတံ. အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိ နာမ ဝိသေသတော ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, တာယ သမန္နာဂတော အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော, အသပ္ပုရိသဒါနံ [Pg.268] နာမ အသက္ကစ္စဒါနာဒိ. သဗ္ဗောပါယမတ္ထော ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတိ. ९१. 'तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं' हा द्विरुक्तीचा शब्द व्याप्ती दर्शवण्याच्या इच्छेने म्हटला आहे, म्हणून 'ज्या ज्या दिशेला' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनुविलोकेत्वा' यामध्ये 'अनु' हा शब्द देखील व्याप्ती दर्शवण्यासाठीच आहे, म्हणून 'पुन्हा पुन्हा पाहून' असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तिकडे तिकडे पाहून'. 'असंतो नीचो पुरिसो' म्हणजे 'असत्पुरुष', म्हणून 'पापपुरुष, लामक पुरुष' असे म्हटले आहे. 'सो' म्हणजे तो असत्पुरुष. 'तं' म्हणजे त्या असत्पुरुषाला ओळखू शकत नाही, कारण असत्पुरुषाच्या धर्मांना यथार्थपणे जाणत नाही. 'पापधम्मसमन्नागतो' म्हणजे कायदुश्चरित इत्यादी आणि असंतुष्टता इत्यादी लामक धर्मांनी युक्त असलेला. 'असत्पुरुषांवर ज्याची भक्ती आहे' तो 'असत्पुरुषभक्ती'. म्हणूनच म्हटले आहे – 'असत्पुरुषांचे सेवन करणारा'. 'असत्पुरुषधम्मो' म्हणजे असत्पुरुष (येथे उत्तरपदलोप झाला आहे), त्यांच्यासारखा विचार करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'असत्पुरुषचिंती'. म्हणूनच म्हटले आहे – 'असत्पुरुषांच्या विचाराने विचार करणारा', म्हणजेच वाईट विचार करणारा असा अर्थ आहे. 'असत्पुरुषमंतनं' म्हणजे दुर्जनांचा विचार, असत्पुरुषांची चर्चा. 'असत्पुरुषवाचा' म्हणजे चार प्रकारचे दुभाषित. 'असत्पुरुषकम्मं' म्हणजे तिन्ही प्रकारचे कायदुश्चरित. 'असत्पुरुषदिट्ठि' म्हणजे विशेषतः दहा वस्तूंनी युक्त असलेली मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी), तिने युक्त असलेला तो 'असत्पुरुषदिट्ठिया समन्नागतो'. 'असत्पुरुषदानं' म्हणजे असक्किच्चदान (आदररहित दान) इत्यादी. संपूर्ण पाठाचा अर्थ पाळीवरूनच स्पष्ट होतो. ‘‘ပါဏံ ဟနိဿာမီ’’တိအာဒိကာ စေတနာ ကာမံ ပရဗျာဗာဓာယပိ ဟောတိယေဝ, ယထာ ပန သာ အတ္တနော ဗလဝတရဒုက္ခတ္ထာယ ဟောတိ, တထာ န ပရဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ, ‘‘အတ္တနော ဒုက္ခတ္ထာယ စိန္တေတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တော. ယထာ အသုကော အသုကန္တိအာဒီဟိ ပါပကော ပါပဝိပါကေကဒေသံ ဗလဝံ ဂရုတရံ ဝါ ပစ္စနုဘောန္တောပိ ယထာ ပရော ပစ္စနုဘောတိ, န တထာ သယန္တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ပရဗျာဗာဓာယာ’’တိ. ဂဟေတွာတိ ပါပကိရိယာယ သဟာယဘာဝေန ဂဟေတွာ. 'मी प्राणाचा घात करीन' इत्यादी चेतना जरी दुसऱ्याला पीडा देण्यासाठीच असते, तरी ती स्वतःसाठी अधिक बलवान दुःखाचे कारण कशी बनते, दुसऱ्यासाठी तशी नाही, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'स्वतःच्या दुःखासाठी विचार करतो' असेच म्हटले आहे. जसे की 'अमुक अमुक' इत्यादींद्वारे पापी मनुष्य पापविपाकाचा एक भाग बलवान किंवा अत्यंत जड भोगत असतानाही, जसा दुसरा भोगतो, तसा स्वतः भोगत नाही हे दर्शवतो. म्हणूनच 'दुसऱ्याला पीडा देण्यासाठी' असे म्हटले आहे. 'गहेत्वा' म्हणजे पापकर्मात साहाय्यक म्हणून घेऊन. အသက္ကစ္စန္တိ အနာဒရံ ကတွာ. ဒေယျဓမ္မဿ အသက္ကရဏံ အပ္ပသန္နာကာရော, ပုဂ္ဂလဿ အသက္ကရဏံ အဂရုကရဏန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဒေယျဓမ္မံ န သက္ကရောတိ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အစိတ္တီကတွာတိ န စိတ္တေ ကတွာ, န ပူဇေတွာတိ အတ္ထော. ပူဇေန္တော ဟိ ပူဇေတဗ္ဗဝတ္ထုံ စိတ္တေ ဌပေတိ, တတော န ဗဟိ ကရောတိ. စိတ္တံ ဝါ အစ္ဆရိယံ ကတွာ ပဋိပတ္တိ စိတ္တီကရဏံ, သမ္ဘာဝနကိရိယာ. တပ္ပဋိက္ခေပတော အစိတ္တီကရဏံ, အသမ္ဘာဝနကိရိယာ. အပဝိဒ္ဓန္တိ ဥစ္ဆိဋ္ဌာဒိဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ ဝိယ အဝခိတ္တကံ. တေနာဟ – ‘‘ဆဍ္ဍေတုကာမော ဝိယာ’’တိအာဒိ. ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယာတိ ရောဂိကသရီရံ ဩဒနာဒီဟိ ပမဇ္ဇိတွာ ဝမ္မိကေ ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ. အဒ္ဓါ ဣမဿ ဒါနဿ ဖလံ မမေဝ အာဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ ယဿ တထာ ဒိဋ္ဌိ အတ္ထိ, သော အာဂမနဒိဋ္ဌိကော, အယံ ပန န တာဒိသောတိ အာဟ ‘‘အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော’’တိ. တေနာဟ – ‘‘နော ဖလပါဋိကင်္ခီ ဟုတွာ ဒေတီ’’တိ. 'असक्किच्चं' म्हणजे अनादर करून. देय्यधर्माचा सत्कार न करणे म्हणजे अप्रसन्नता दर्शवणे, पुद्गलाचा सत्कार न करणे म्हणजे आदर न दाखवणे, हा अर्थ दर्शवताना 'देय्यधर्माचा सत्कार करत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'अचित्तीकत्वा' म्हणजे चित्तात न धरता, म्हणजेच पूजा न करता असा अर्थ आहे. कारण पूजा करणारा पूजनीय वस्तूला चित्तात ठेवतो, तिला बाहेर करत नाही. किंवा चित्ताला आश्चर्यचकित करून केलेली प्रतिपत्ती म्हणजे 'चित्तीकरण', ही आदराची क्रिया आहे. त्याच्या उलट 'अचित्तीकरण' म्हणजे अनादराची क्रिया. 'अपविद्धं' म्हणजे उष्टे इत्यादी टाकून देण्याजोग्या वस्तूंप्रमाणे फेकून दिलेले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'टाकून देण्याची इच्छा असल्यासारखे' इत्यादी. 'रोग टाकल्याप्रमाणे' म्हणजे रोगी शरीराला भात इत्यादींनी पुसून वारुळात रोग टाकल्याप्रमाणे. 'निश्चितच या दानाचे फळ मलाच मिळेल' अशी ज्याची दृष्टी असते, तो 'आगमनदृष्टी' असलेला असतो, परंतु हा तसा नाही, म्हणून 'अनागमनदृष्टी' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'फळाची आकांक्षा न ठेवता देतो'. ကာမဉ္စာယံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလော အသဒ္ဓမ္မာဒီဟိ ပါပဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော, တေဟိ ပန သဗ္ဗေဟိပိ မိစ္ဆာဒဿနံ မဟာသာဝဇ္ဇန္တိ ဒဿေတုံ, ‘‘တာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိရယေ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေနာတိ ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သဒေဝကံ လောက’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ဒေဝသဒ္ဒေါ ဆကာမာဝစရဒေဝေသု, ဧဝမိဓာတိ အာဟ ‘‘ဆကာမာဝစရဒေဝါ’’တိ. တတ္ထ ဗြဟ္မာနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏန္တိ စေ? ဣဓ ဒါနဖလဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ[Pg.269], တတ္ထာပိ ဆကာမာဝစရဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဒေဝမဟတ္တတာဒိဝစနတော. တိဏ္ဏံ ကုလာနံ သမ္ပတ္တီတိ ခတ္တိယမဟတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏံ ကုလာနံ သမ္ပတ္တိ, န ကေဝလံ ကုလသမ္ပဒါ ဧဝ အဓိပ္ပေတာ, အထ ခေါ တတ္ထ အာယုဝဏ္ဏယသဘောဂဣဿရိယာဒိသမ္ပဒါပိ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥဠာရဿ ဒါနမယပုညဿ ဝသေန တေသမ္ပိ သမိဇ္ဈနတော. သုဒ္ဓဝဋ္ဋဝသေနေဝ ကထိတံ သုက္ကပက္ခေပိ သဗ္ဗသော ဝိဝဋ္ဋဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ. သဒ္ဓါဒယော ဟိ လောကိယကုသလသမ္ဘာရာ ဧဝေတ္ထ အဓိပ္ပေတာတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. जरी वर उल्लेखिलेली व्यक्ती असद्धर्मादी पापधर्मांनी युक्त असली, तरी त्या सर्वांमध्ये “मिथ्यादृष्टी ही सर्वात मोठी महादोषयुक्त (महासावज्ज) आहे” हे दर्शवण्यासाठी “त्या मिथ्यादृष्टीमुळे ती निरयात उत्पन्न होते” असे म्हटले आहे. “सांगितलेल्याच्या विरुद्ध पद्धतीने” (वृत्तप्रतिपक्षनयेन) म्हणजे कृष्णपक्षात सांगितलेल्या अर्थाच्या उलट शुक्लपक्षात अर्थ समजून घ्यावा. “सदेवकं लोकं” (देवांसह लोक) इत्यादींमध्ये “देव” हा शब्द सहा कामावचर देवांच्या संदर्भात आहे, तसेच येथेही “सहा कामावचर देव” असे म्हटले आहे. तेथे ब्रह्मांचा स्वतंत्रपणे स्वीकार केल्यामुळे कामावचर देवांचे ग्रहण केले आहे का? येथे दानाच्या फळाचा उद्देश असल्यामुळे कामावचर देवांचे ग्रहण केले आहे, आणि तेथेही देवांच्या मोठेपणाच्या वचनामुळे सहा कामावचर देवांचे ग्रहण समजले पाहिजे. “तीन कुळांची संपत्ती” म्हणजे क्षत्रिय-महाशाल इत्यादी तीन कुळांची संपत्ती; केवळ कुळसंपत्तीच अभिप्रेत नाही, तर तेथे आयुष्य, वर्ण, यश, भोग, ऐश्वर्य इत्यादी संपत्ती देखील अभिप्रेत आहे असे समजले पाहिजे, कारण उदार दानमय पुण्याच्या प्रभावाने त्यांचीही प्राप्ती होते. हे केवळ शुद्ध संसाराच्या (वट्ट) दृष्टीनेच सांगितले आहे, कारण शुक्लपक्षातही पूर्णपणे विवट्टाचा (संसारमुक्तीचा) स्पर्श झालेला नाही. येथे श्रद्धा इत्यादी लौकिक कुशल संभारच अभिप्रेत आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. चूळपुण्णमसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. နိဋ္ဌိတာ စ ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. आणि देवदहवग्गाची वर्णना समाप्त झाली. ၂. အနုပဒဝဂ္ဂေါ २. अनुपदवग्गो (अनुपद वर्ग) ၁. အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ १. अनुपदसुत्तवर्णना (अनुपद सुत्ताची वर्णना) ၉၃. ဣဒ္ဓိမာတိ [Pg.270] ဂုဏော ပါကဋော ပရတောဃောသေန ဝိနာ ပါသာဒကမ္ပနဒေဝစာရိကာဒီဟိ သယမေဝ ပကာသဘာဝတော; ဓုတဝါဒါဒိဂုဏာနမ္ပိ တထာဘာဝေ ဧတေနေဝ နယေန တေသံ ဂုဏာနံ ပါကဋယောဂတော စ ပရေသံ နိစ္ဆိတဘာဝတော စ. ပညဝတော ဂုဏာတိ ပညာပဘေဒပဘာဝိတေ ဂုဏဝိသေသေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေ ဟိ ယေဘုယျေန ပရေသံ အဝိသယာ. တေနာဟ – ‘‘န သက္ကာ အကထိတာ ဇာနိတု’’န္တိ. ဝိသဘာဂါ သဘာဂါ နာမ အယောနိသောမနသိကာရဗဟုလေသု ပုထုဇ္ဇနေသု, တေ ပန အပ္ပဟီနရာဂဒေါသတာယ ပရဿ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ မက္ခေတွာ အဝိဇ္ဇမာနံ အဝဏ္ဏမေဝ ဃောသေန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဝိသဘာဂ…ပေ… ကထေန္တီ’’တိ. ९३. “ऋद्धीमान” (इद्धिमा) हा गुण प्रकट आहे, कारण दुसऱ्याच्या सांगण्याशिवाय प्रासाद कंपित करणे, देवलोकात संचार करणे इत्यादींद्वारे तो स्वतःच प्रकाशित होतो; धुतवाद इत्यादी गुणांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने त्यांच्या गुणांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे आणि इतरांना त्याविषयी खात्री पटत असल्यामुळे तो प्रकट होतो. “प्रज्ञावंताचे गुण” हे प्रज्ञेच्या विविध प्रकारांनी उद्भवलेल्या विशेष गुणांच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण ते गुण बहुतांश करून इतरांच्या विषयापलीकडचे असतात. म्हणूनच म्हटले आहे – “सांगितल्याशिवाय ते जाणणे शक्य नाही.” “विसभाग” (भिन्न स्वभावाचे) आणि “सभाग” (समान स्वभावाचे) म्हणजे अयोनिशोमनसिकार बहुल असणाऱ्या पृथग्जनांमध्ये; ते राग आणि द्वेष नष्ट न झाल्यामुळे, दुसऱ्याचा असलेला गुणही झाकून टाकतात आणि नसलेला अवगुणच घोषित करतात, म्हणूनच म्हटले आहे – “विसभाग...पे... सांगतात.” ယာ အဋ္ဌာရသန္နံ ဓာတူနံ သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒတော အာဒီနဝတော ယထာဘူတံ ပဇာနနာ, အယံ ဓာတုကုသလတာ. အာယတနကုသလတာယပိ ဧသေဝ နယော. အဝိဇ္ဇာဒီသု ဒွါဒသသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂေသု ကောသလ္လံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာ. ဣဒံ ဣမဿ ဖလဿ ဌာနံ ကာရဏံ, ဣဒံ အဋ္ဌာနံ အကာရဏန္တိ ဧဝံ ဌာနဉ္စ ဌာနတော, အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနနာ, အယံ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလတာ. ယော ပန ဣမေသု ဓာတုအာဒီသု ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန နိဿင်္ဂဂတိယာ ပဏ္ဍာတိ လဒ္ဓနာမေန ဉာဏေန ဣတော ဂတော ပဝတ္တော, အယံ ပဏ္ဍိတော နာမာတိ အာဟ – ‘‘ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဏ္ဍိတော’’တိ. မဟန္တာနံ အတ္ထာနံ ပရိဂ္ဂဏှနတော မဟတီ ပညာ ဧတဿာတိ မဟာပညော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ အာဟ – ‘‘မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ. अठरा धातूंच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वाद, आणि आदीनव (दोष) यांनुसार त्यांचे यथाभूत जाणणे, ही “धातूकुशलता” (धातुकुसळता) होय. आयतनकुशलतेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अविद्या इत्यादी बारा प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांमधील कौशल्याला “प्रतीत्यसमुत्पादकुशलता” (पटिच्चसमुप्पादकुसळता) म्हणतात. “हे या फळाचे स्थान (कारण) आहे, हे अस्थान (अकारण) आहे” अशा प्रकारे स्थानाला स्थान म्हणून आणि अस्थानाला अस्थान म्हणून यथाभूत जाणणे, ही “स्थानास्थानकुशलता” (ठानाठानकुसळता) होय. जो या धातू इत्यादींमध्ये परिज्ञा आणि अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे आसक्तीरहित गतीने “पंडित” ही संज्ञा प्राप्त झालेल्या ज्ञानाने युक्त होऊन प्रवृत्त होतो, त्याला “पंडित” म्हणतात, म्हणूनच म्हटले आहे – “या चार कारणांमुळे तो पंडित आहे.” महान अर्थांचे ग्रहण करत असल्यामुळे ज्याची प्रज्ञा महान आहे, तो “महाप्रज्ञ” (महापञ्ञो) होय. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “महाप्रज्ञ इत्यादींनी युक्त असलेला असा अर्थ आहे.” နာနတ္တန္တိ ယာဟိ မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရော ‘‘မဟာပညော’’တိအာဒိနာ ကိတ္တီယတိ, တာသံ မဟာပညာဒီနံ ဣဒံ နာနတ္တံ အယံ ဝေမတ္တတာ. ယဿ ကဿစိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၂၁၆; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၁၀; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၅၈၄) ဝိသေသတော အရူပဓမ္မဿ မဟတ္တံ နာမ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ တဒဿ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ဒဿေန္တော, ‘‘မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟေတုမဟန္တတာယ ပစ္စယမဟန္တတာယ နိဿယမဟန္တတာယ ပဘေဒမဟန္တတာယ ကိစ္စမဟန္တတာယ [Pg.271] ဖလမဟန္တတာယ အာနိသံသမဟန္တတာယ စ သီလက္ခန္ဓဿ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟေတူ အလောဘာဒယော, ပစ္စယာ ဟိရောတ္တပ္ပသဒ္ဓါသတိဝီရိယာဒယော. နိဿယာ သာဝကဗောဓိပစ္စေကဗောဓိသမ္မာသမ္ဗောဓိနိယတတာ တံသမင်္ဂိနော စ ပုရိသဝိသေသာ. ပဘေဒေါ စာရိတ္တာဒိဝိဘာဂေါ. ကိစ္စံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပဋိပက္ခဿ ဝိဓမနံ. ဖလံ သဂ္ဂသမ္ပဒါ နိဗ္ဗာနသမ္ပဒါ စ. အာနိသံသော ပိယမနာပတာဒိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉) အာကင်္ခေယျသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄ အာဒယော) စ အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမိနာ နယေန သမာဓိက္ခန္ဓာဒီနမ္ပိ မဟန္တတာ ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနံ ပန မဟန္တဘာဝေါ မဟာဝိသယတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဌာနာဋ္ဌာနာနံ မဟာဝိသယတာ ဗဟုဓာတုကသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၂၄ အာဒယော) သယမေဝ အာဂမိဿတိ. ဝိဟာရသမာပတ္တီနံ သမာဓိက္ခန္ဓေ နိဒ္ဓါရိတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, အရိယသစ္စာနံ သကလသာသနသင်္ဂဟဏတော သစ္စဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၁၈၉ အာဒယော) တံသံဝဏ္ဏနာသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၈၉ အာဒယော) အာဂတနယေန. သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ ဝိဘင်္ဂါဒီသု (ဝိဘ. ၃၅၅ အာဒယော) တံသံဝဏ္ဏနာဒီသု (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၃၅၅ အာဒယော) စ အာဂတနယေန. သာမညဖလာနံ မဟတော ဟိတဿ မဟတော သုခဿ မဟတော အတ္ထဿ မဟတော ယောဂက္ခေမဿ နိပ္ဖတ္တိဘာဝတော သန္တပဏီတနိပုဏအတက္ကာဝစရပဏ္ဍိတဝေဒနီယဘာဝတော စ. အဘိညာနံ မဟာသမ္ဘာရတော မဟာဝိသယတော မဟာကိစ္စတော မဟာနုဘာဝတော မဟာနိပ္ဖတ္တိတော စ. နိဗ္ဗာနဿ မဒနိမ္မဒနာဒိမဟတ္ထသိဒ္ဓိတော မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. “नानात्व” (नानत्तं) म्हणजे ज्या महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे स्थविरांना “महाप्रज्ञ” इत्यादी शब्दांनी कीर्तिले जाते, त्या महाप्रज्ञा इत्यादींमधील हे नानात्व (विविधता) किंवा हा फरक (वेमत्तता) होय. कोणत्याही, विशेषतः अरूप धर्माचे मोठेपण हे कार्यसिद्धीवरून समजले पाहिजे, हे त्याच्या कार्यसिद्धीद्वारे दर्शवताना “महान शीलस्कंधाचे ग्रहण करते ती महाप्रज्ञा” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हेतूच्या महानतेमुळे, प्रत्ययाच्या (पच्चय) महानतेमुळे, निश्रयाच्या (निस्सय) महानतेमुळे, प्रभेदाच्या महानतेमुळे, कार्याच्या महानतेमुळे, फळाच्या महानतेमुळे आणि आनिशंसाच्या महानतेमुळे शीलस्कंधाचे मोठेपण समजून घ्यावे. तेथे हेतू म्हणजे अलोभ इत्यादी; प्रत्यय म्हणजे ह्री, अपत्राप्य, श्रद्धा, स्मृती, वीर्य इत्यादी. निश्रय म्हणजे श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि सम्यक्संबोधीची निश्चितता आणि त्या गुणांनी युक्त असलेले विशिष्ट पुरुष. प्रभेद म्हणजे चारित्र्य इत्यादी विभाग. कार्य म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे प्रतिपक्षाचा नाश करणे. फळ म्हणजे सग्गसंपत्ती (स्वर्गसंपत्ती) आणि निर्वाणसंपत्ती. आनिशंस म्हणजे प्रिय आणि मनासारखे असणे इत्यादी. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार विसुद्धिमग्ग आणि आकंखेय्यसुत्त इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा. याच पद्धतीने समाधिस्कंध इत्यादींचेही मोठेपण योग्य प्रकारे निश्चित करून समजून घ्यावे, परंतु स्थानास्थान इत्यादींचे मोठेपण त्यांच्या विशाल विषयामुळे समजून घ्यावे. तेथे स्थानास्थानांचे महाविषयत्व बहुधातुकसुत्तात स्वतःच येईल. विहार आणि समापत्तींचे मोठेपण समाधिस्कंधात निश्चित केलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे; आर्य सत्यांचे मोठेपण संपूर्ण शासनाचा संग्रह करत असल्यामुळे सच्चविभंग आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावे. सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) इत्यादींचे मोठेपण विभंग आणि त्यांच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावे. श्रामण्यफळांचे मोठेपण हे महान हित, महान सुख, महान अर्थ आणि महान योगक्षेम यांच्या निष्पत्तीमुळे तसेच ते शांत, प्रणीत, निपुण, अतर्कावचर आणि पंडितांना वेदनीय असल्यामुळे समजून घ्यावे. अभिज्ञांचे मोठेपण त्यांच्या महान संभारामुळे, महान विषयामुळे, महान कार्यामुळे, महान प्रभावामुळे आणि महान निष्पत्तीमुळे समजून घ्यावे. निर्वाणाचा मोठेपणा मद-मर्दन इत्यादी महान अर्थांच्या सिद्धीमुळे समजून घ्यावा. ပုထုပညာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – နာနာခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ, ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော နာမ…ပေ… အယံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော နာမာ’’တိ, ဧဝံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တေသုပိ ‘‘ဧကဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော, ဧကာဒသဝိဓေန ရူပက္ခန္ဓော, ဧကဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော, ဗဟုဝိဓေန ဝေဒနာက္ခန္ဓော, ဧကဝိဓေန သညာက္ခန္ဓော…ပေ… ဧကဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော, ဗဟုဝိဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ ဧဝံ ဧကေကဿ ခန္ဓဿ ဧကဝိဓာဒိဝသေန အတီတာဒိဘေဒဝသေနပိ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တထာ ‘‘ဣဒံ စက္ခာယတနံ နာမ…ပေ… ဣဒံ ဓမ္မာယတနံ နာမ. တတ္ထ ဒသာယတနာ ကာမာဝစရာ, ဒွေ စတုဘူမကာ’’တိ ဧဝံ အာယတနနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. ‘पुथुपञ्ञा’ (विस्तीर्ण प्रज्ञा) येथेही सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा. हा विशेष आहे – विविध स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, जसे की ‘हा रूपस्कंध आहे...पे... हा विज्ञानस्कंध आहे’, अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या विविधतेला (नानात्वाला) अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. त्यांमध्येही ‘एक प्रकारचा रूपस्कंध, अकरा प्रकारचा रूपस्कंध, एक प्रकारचा वेदनास्कंध, बहुविध वेदनास्कंध, एक प्रकारचा संज्ञास्कंध...पे... एक प्रकारचा विज्ञानस्कंध, बहुविध विज्ञानस्कंध’ अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाच्या एकविध इत्यादी रूपाने आणि भूतकाळ इत्यादी भेदाने सुद्धा विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. तसेच ‘हे चक्षुआयतन आहे...पे... हे धम्मायतन आहे. त्यातील दहा आयतने कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत’ अशा प्रकारे आयतनांच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. နာနာဓာတူသူတိ [Pg.272] ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမ…ပေ… အယံ မနောဝိညာဏဓာတု နာမ. တတ္ထ သောဠသ ဓာတုယော ကာမာဝစရာ, ဒွေ စတုဘူမကာ’’တိ ဧဝံ နာနာဓာတူသု ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တယိဒံ ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတုဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉှိ ဒွိန္နဉ္စ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတူသုယေဝ နာနာကရဏံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. တဉ္စ ခေါ ဧကဒေသတောဝ, နော နိပ္ပဒေသတော, အနုပါဒိဏ္ဏကဓာတူနံ ပန နာနာကရဏံ န ဇာနန္တိယေဝ. သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံယေဝ ပန, ‘‘ဣမာယ နာမ ဓာတုယာ ဥဿန္နတ္တာ ဣမဿ ရုက္ခဿ ခန္ဓော သေတော ဟောတိ, ဣမဿ ကဏှော, ဣမဿ ဗဟလတ္တစော, ဣမဿ တနုတ္တစော, ဣမဿ ပတ္တံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဧဝရူပံ, ဣမဿ ပုပ္ဖံ နီလံ ပီတံ လောဟိတံ ဩဒါတံ သုဂန္ဓံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ, ဖလံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တံ ဒီဃံ ဝဋ္ဋံ သုသဏ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဖရုသံ သုဂန္ဓံ မဓုရံ တိတ္တကံ အမ္ဗိလံ ကဋုကံ ကသာဝံ, ကဏ္ဋကော တိခိဏော အတိခိဏော ဥဇုကော ကုဋိလော လောဟိတော ဩဒါတော ဟောတီ’’တိ ဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဉာဏံ ပဝတ္တတိ. ‘नानाधातूंसु’ (विविध धातूंमध्ये) म्हणजे ‘हा चक्षुधातू आहे...पे... हा मनोविज्ञानधातू आहे. त्यातील सोळा (सोळस) धातू कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत’ अशा प्रकारे विविध धातूंना अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. हे उपादिण्णक (उपात्त) धातूंच्या संदर्भात सांगितले आहे असे समजावे. कारण प्रत्येकबुद्ध आणि दोन अग्रश्रावकांचे ज्ञान केवळ उपादिण्णक धातूंच्याच विविधतेला अनुसरून प्रवृत्त होते. आणि तेही एका अंशानेच, संपूर्णपणे नाही; अनुपादिण्णक (अनुपात्त) धातूंची विविधता तर ते जाणतच नाहीत. परंतु केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचेच ज्ञान अशा प्रकारे प्रवृत्त होते की, ‘या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचा बुंधा पांढरा आहे, याचा काळा आहे, याची साल जाड आहे, याची साल पातळ आहे, याचे पान रंग आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे, याचे फूल निळे, पिवळे, तांबडे, पांढरे, सुगंधी किंवा दुर्गंधी आहे, फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, गोड, कडू, आंबट, तिखट किंवा तुरट आहे, काटा तीक्ष्ण, अतितीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, तांबडा किंवा पांढरा आहे’ अशा प्रकारे धातूंच्या विविधतेला अनुसरून ज्ञान प्रवृत्त होते. အတ္ထေသူတိ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု. နာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသူတိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒတော သန္တာနဘေဒတော စ နာနပ္ပဘေဒေသု ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒင်္ဂေသု. အဝိဇ္ဇာဒိအင်္ဂါနဉှိ ပစ္စေကံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသညိတာတိ. တေနာဟ – သင်္ခါရပိဋကေ ‘‘ဒွါဒသ ပစ္စယာ ဒွါဒသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါ’’တိ. နာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသူတိ နာနာသဘာဝေသု နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော သုညသဘာဝေသု, တတော ဧဝ ဣတ္ထိပုရိသအတ္တအတ္တနိယာဒိဝသေန အနုပလဗ္ဘေသု သဘာဝေသု. မ-ကာရော ဟေတ္ထ ပဒသန္ဓိကရော. နာနာအတ္ထေသူတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေသု ပစ္စယုပ္ပန္နာဒိနာနာအတ္ထေသု. ဓမ္မေသူတိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေသု ပစ္စယာဒိနာနာဓမ္မေသု. နိရုတ္တီသူတိ တေသံယေဝ အတ္ထဓမ္မာနံ နိဒ္ဓါရဏဝစနသင်္ခါတာသု နာနာနိရုတ္တီသု. ပဋိဘာနေသူတိ ဧတ္ထ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု ဝိသယဘူတေသု, ‘‘ဣမာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီ’’တိ (ဝိဘ. ၇၂၅-၇၄၅) တထာ တထာ ပဋိဘာနတော ပဋိဘာနာနီတိ လဒ္ဓနာမေသု ဉာဏေသု. ပုထု နာနာသီလက္ခန္ဓေသူတိအာဒီသု သီလဿ ပုထုတ္တံ နာနတ္တဉ္စ ဝုတ္တမေဝ. ဣတရေသံ ပန ဝုတ္တနယာနုသာရေန သုဝိညေယျတ္တာ ပါကဋမေဝ. ယံ ပန အဘိန္နံ ဧကမေဝ နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ ဥပစာရဝသေန ပုထုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ပုထု နာနာဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ သမတိက္ကမ္မာ’’တိ. တေနဿ မဒနိမ္မဒနာဒိပရိယာယေန ပုထုတ္တံ ပရိဒီပိတံ ဟောတိ. ‘अत्थेसु’ (अर्थांमध्ये) म्हणजे रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये (आरम्मणांमध्ये). ‘नानापटिच्चसमुप्पादेसु’ (विविध प्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये) म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने तसेच संतानभेदाने विविध प्रकारच्या प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांमध्ये. कारण अविद्या इत्यादी अंगांना स्वतंत्रपणे प्रतीत्यसमुत्पाद संज्ञा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – संखारापिटकात (संस्कारपिटकात) ‘बारा प्रत्यय हे बारा प्रतीत्यसमुत्पाद आहेत’. ‘नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु’ (विविध शून्यता आणि अनुपलब्ध गोष्टींमध्ये) म्हणजे विविध स्वभावांमध्ये नित्य सार इत्यादींच्या अभावामुळे शून्य स्वभावांमध्ये, आणि म्हणूनच स्त्री, पुरुष, आत्मा, आत्मीय इत्यादी रूपाने अनुपलब्ध असणाऱ्या स्वभावांमध्ये. येथे ‘म’ कार हा पदसंधी करणारा आहे. ‘नानाअत्थेसु’ (विविध अर्थांमध्ये) म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदेच्या (अत्थपटिसम्भिदा) विषयांमधील प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयउप्पन्न) इत्यादी विविध अर्थांमध्ये. ‘धम्मेसु’ (धम्मांमध्ये) म्हणजे धम्मप्रतिसंभिदेच्या (धम्मपटिसम्भिदा) विषयांमधील प्रत्यय (पच्चय) इत्यादी विविध धम्मांमध्ये. ‘निरुत्तीसु’ (निरुक्तींमध्ये) म्हणजे त्याच अर्थ आणि धम्मांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शब्दांनी युक्त अशा विविध निरुक्तींमध्ये. ‘पटिभानेसु’ (प्रतिभानांमध्ये) येथे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादी विषयांमध्ये ‘हे या अर्थाचे प्रकाशक आहेत’ अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने प्रतिभासित होत असल्यामुळे ‘प्रतिभान’ असे नाव मिळालेल्या ज्ञानांमध्ये. ‘पुथु नानासीलक्खन्धेसु’ (विविध शीलस्कंधांमध्ये) इत्यादींमध्ये शीलाचे पृथक्त्व (पुथुत्त) आणि नानात्व सांगितलेच आहे. इतरांचे तर सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे स्पष्टच आहे. परंतु जे अभिन्न आणि एकच निर्वाण (निब्बान) आहे, तिथे उपचाराने पृथक्त्व ग्रहण करावे, म्हणून म्हटले आहे – ‘अनेक सामान्य लोकांशी संबंधित धम्मांचे उल्लंघन करून’. त्यामुळे त्याचे मद-मर्दन इत्यादी पर्यायाने पृथक्त्व स्पष्ट केले जाते. ဧဝံ [Pg.273] ဝိသယဝသေန ပညာယ မဟတ္တံ ပုထုတ္တဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန ဟာသဘာဝံ, ပဝတ္တိအာကာရဝသေန ဇဝနဘာဝံ, ကိစ္စဝသေန တိက္ခာဒိဘာဝဉ္စ ဒဿေတုံ, ‘‘ကတမာ ဟာသပညာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟာသဗဟုလောတိ ပီတိဗဟုလော. သေသပဒါနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သီလံ ပရိပူရေတီတိ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ ဟုတွာ ပီတိသဟဂတာယ ပညာယ. ပီတိသောမနဿသဟဂတာ ဟိ ပညာ အဘိရတိဝသေန အာရမ္မဏေ ဖုလ္လာ ဝိကသိတာ ဝိယ ပဝတ္တတိ; န ဥပေက္ခာသဟဂတာတိ ပါတိမောက္ခသီလံ ဌပေတွာ ဟာသနီယံ ပရံ တိဝိဓမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ အတ္ထော. ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ပုန သီလက္ခန္ဓမာဟ. သမာဓိက္ခန္ဓန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. अशा प्रकारे विषयाच्या दृष्टीने प्रज्ञेचे मोठेपण आणि पृथक्त्व दाखवून, आता संप्रयुक्त धर्मांच्या (सम्पयुत्तधम्म) दृष्टीने हास्यभाव (आनंद), प्रवृत्तीच्या आकाराने जवनभाव (वेगवानता) आणि कार्याच्या दृष्टीने तीक्ष्णता इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी ‘कतम हासपञ्ञा’ (हास्यप्रज्ञा कोणती?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘हासबहुलो’ म्हणजे प्रीतीबहुल (आनंदबहुल). उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. ‘शीलाचे परिपूर्ण करतो’ म्हणजे अत्यंत हर्षित आणि प्रफुल्लित होऊन प्रीतीसहगत प्रज्ञेने. कारण प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) यांनी युक्त असलेली प्रज्ञा अभिरुचीमुळे आलंबनामध्ये (आरम्मणामध्ये) फुललेल्या किंवा विकसित झालेल्या फुलाप्रमाणे प्रवृत्त होते; उपेक्षासहगत प्रज्ञेप्रमाणे नाही. म्हणून पातिमोक्खशीलाला बाजूला ठेवून, आनंददायक इतर तिन्ही प्रकारच्या शीलाला परिपूर्ण करतो, असा अर्थ आहे. स्वतंत्रपणे सांगितल्यामुळे पुन्हा शीलस्कंधाचा उल्लेख केला आहे. समाधिस्कंध इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. ရူပံ အနိစ္စတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ရူပက္ခန္ဓံ အနိစ္စန္တိ သီဃံ ဝေဂေန ပဝတ္တိယာ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝေန ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ သာတိသယတ္တာ ဣန္ဒေန ဝိဿဋ္ဌဝဇိရံ ဝိယ လက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တီ အဒန္ဓာယန္တီ ရူပက္ခန္ဓေ အနိစ္စလက္ခဏံ ဝေဂသာ ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တသ္မာ သာ ဇဝနပညာ နာမာတိ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာဝသေန ဇဝနပညံ ဒဿေတွာ ဗလဝဝိပဿနာဝသေန ဒဿေတုံ, ‘‘ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ခယဋ္ဌေနာတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇနတော ခယသဘာဝတ္တာ. ဘယဋ္ဌေနာတိ ဘယာနကဘာဝတော. အသာရကဋ္ဌေနာတိ အတ္တသာရဝိရဟတော နိစ္စသာရာဒိဝိရဟတော စ. တုလယိတွာတိ တုလာဘူတာယ ဝိပဿနာပညာယ တုလေတွာ. တီရယိတွာတိ တာယ ဧဝ တီရဏဘူတာယ တီရေတွာ. ဝိဘာဝယိတွာတိ ယာထာဝတော ပကာသေတွာ ပဉ္စက္ခန္ဓံ ဝိဘူတံ ကတွာ. ရူပနိရောဓေတိ ရူပက္ခန္ဓဿ နိရောဓဘူတေ နိဗ္ဗာနေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဝသေန. ဣဒါနိ သိခါပ္ပတ္တဝိပဿနာဝသေန ဇဝနပညံ ဒဿေတုံ, ပုန ‘‘ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝသေနာတိ ကေစိ. ‘रूपाचे अनित्यतेने वेगाने जवन (धावते) करते’ म्हणजे रूपस्कंध अनित्य आहे अशा प्रकारे जलद वेगाने प्रवृत्त होऊन, प्रतिपक्षाला दूर सारून, पूर्व-अभिसंस्काराच्या अतिशयामुळे इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे लक्षणाचा वेध घेणारी, मंद न पडता रूपस्कंधामध्ये अनित्यलक्षणाचा वेगाने वेध घेते, म्हणून तिला ‘जवनप्रज्ञा’ (जवनपञ्ञा) म्हणतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे लक्षण आणि आलंबन यांवर आधारित विपश्यनेच्या (विपस्सना) दृष्टीने जवनप्रज्ञा दाखवून, बलवान विपश्यनेच्या दृष्टीने दाखवण्यासाठी ‘रूपं...’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘खयट्ठेन’ (क्षयाच्या अर्थाने) म्हणजे जिथे जिथे उत्पन्न होते, तिथे तिथेच नष्ट होत असल्यामुळे क्षयस्वभावी असल्यामुळे. ‘भयट्ठेन’ (भयाच्या अर्थाने) म्हणजे भयानक स्वभावामुळे. ‘असारकट्ठेन’ (असारतेच्या अर्थाने) म्हणजे आत्मसाररहित आणि नित्यसार इत्यादी रहित असल्यामुळे. ‘तुलयित्वा’ म्हणजे ताजू (तराजू) समान असलेल्या विपश्यनाप्रज्ञेने तोलून. ‘तीरयित्वा’ म्हणजे त्याच निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने निर्णय करून. ‘विभावयित्वा’ म्हणजे यथार्थपणे प्रकट करून, पंचस्कंधांना स्पष्ट करून. ‘रूपनिरोधे’ म्हणजे रूपस्कंधाचा निरोध असलेल्या निर्वाणामध्ये (निब्बानामध्ये) प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेले असल्यामुळे. आता शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनेच्या दृष्टीने जवनप्रज्ञा दाखवण्यासाठी पुन्हा ‘रूपं...’ इत्यादी म्हटले आहे. काही जण याला ‘व्युत्थानगामिनी विपश्यना’ (वुट्ठानगामिनी विपस्सना) च्या दृष्टीने म्हणतात। ဉာဏဿ တိက္ခဘာဝေါ နာမ သဝိသေသံ ပဋိပက္ခသမုစ္ဆိန္ဒနေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ, ‘‘ခိပ္ပံ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ တိက္ခပညာ’’တိ ဝတွာ တေ ပန ကိလေသေ ဝိဘာဂေန ဒဿေန္တော, ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္က’’န္တိအာဒိမာဟ. တိက္ခပညော ဟိ ခိပ္ပာဘိညော ဟောတိ, ပဋိပဒါ စဿ န စလတီတိ အာဟ – ‘‘ဧကသ္မိံ အာသနေ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ အဓိဂတာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ. ज्ञानाचा तीक्ष्णभाव हा विशेषतः प्रतिपक्षाच्या (विरोधी क्लेशांच्या) समूळ उच्चाटनाने जाणावा, असे सांगून, 'जे क्लेशांचा वेगाने छेद करते ती तीक्ष्णप्रज्ञा होय' असे म्हटले आहे. त्या क्लेशांचे वर्गीकरण करून दाखवताना त्यांनी 'उत्पन्न झालेला कामवितर्क' इत्यादी म्हटले आहे. कारण तीक्ष्णप्रज्ञ असलेला साधक हा क्षिप्राभिज्ञ (वेगाने ज्ञान प्राप्त करणारा) असतो आणि त्याची प्रतिपदा (साधना मार्ग) डळमळीत होत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकाच आसनावर चारही आर्यमार्ग प्राप्त होतात' इत्यादी. ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ’’တိ ယာထာဝတော ဒဿနေန သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော ဣဇ္ဈတိ, န အညထာတိ ကာရဏမုခေန နိဗ္ဗေဓိကပညံ ဒဿေတုံ, ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေသု [Pg.274] ဥဗ္ဗေဂဗဟုလော ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဗ္ဗေဂဗဟုလောတိ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အဘိဏှံ ပဝတ္တသံဝေဂေါ. ဥတ္တာသဗဟုလောတိ ဉာဏုတြာသဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဗဟုသော ဥတြသ္တမာနသော. တေန အာဒီနဝါနုပဿနမာဟ. ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလောတိ ပန ဣမိနာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနံ အာဟ – အရတိဗဟုလောတိအာဒိနာ တဿာ ဧဝ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ. ဗဟိမုခေါတိ သဗ္ဗသင်္ခါရတော ဗဟိဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တဉာဏမုခေါ, တထာ ဝါ ပဝတ္တိတဝိမောက္ခမုခေါ. နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ နိဗ္ဗေဓော, သော ဧတိဿာ အတ္ထိ, နိဗ္ဗိဇ္ဈတီတိ ဝါ နိဗ္ဗေဓာ, သာဝ ပညာ နိဗ္ဗေဓိကာ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. 'सर्व संस्कार अनित्य, दुःख, विपरिणामधर्मी, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, वयधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत' अशा यथार्थ दर्शनानेच सत्यप्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) सिद्ध होतो, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही, हे कारणासहित दाखवून निर्वेधिकप्रज्ञा (निब्बेधिकपञ्ञा) स्पष्ट करण्यासाठी 'सर्व संस्कारांविषयी उद्वेगबहुल होतो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'उद्वेगबहुल' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व संस्कारांविषयी वारंवार उत्पन्न होणारा संवेग होय. 'उत्त्रासबहुल' म्हणजे ज्ञानजन्य भयामुळे सर्व संस्कारांविषयी वारंवार भयभीत झालेले मन. याद्वारे 'आदीनवानुपश्यना' (दोषांचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे. 'उत्कंठनाबहुल' याद्वारे 'निर्विदानुपश्यना' (वैराग्याचे वारंवार दर्शन) सांगितली आहे - आणि 'अरतीबहुल' इत्यादींद्वारे तिचीच वारंवार उत्पत्ती दर्शविली आहे. 'बहिर्मुख' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झालेले ज्ञानमुख, किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले विमोक्षमुख होय. भेदणे म्हणजे निर्वेध (निब्बेध), तो जिच्यामध्ये आहे किंवा जी भेदते ती निर्वेधा, तीच प्रज्ञा म्हणजे 'निर्वेधिकप्रज्ञा' होय. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखेच आहे. ပဇ္ဇတိ ဧတေန ဝိပဿနာဒိကောတိ ပဒံ, သမာပတ္တိ, တသ္မာ အနုပဒန္တိ အနုသမာပတ္တိယောတိ အတ္ထော. ပဒံ ဝါ သမ္မသနုပဂါ ဓမ္မာ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သမာပတ္တိဝသေန ဝါ’’တိ. ဈာနင်္ဂဝသေန ဝါတိ ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ စ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ကမတ္ထော ဣဓ ပဒသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အနုပဒံ အနုက္ကမေနာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အနုပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဓမ္မဝိပဿနန္တိ တံတံသမာပတ္တိစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပဿနံ. ဝိပဿတီတိ သမာပတ္တိယော ဈာနမုခေန တေ တေ ဓမ္မေ ယာထာဝတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ‘‘ဣတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိနာ သမ္မသတိ. အဒ္ဓမာသေန အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥက္ကံသဂတဿ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရဿ နိပ္ပဒေသေန ပဝတ္တိယမာနတ္တာ, သာဝကပါရမီဉာဏဿ စ တထာ ပဋိပါဒေတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော န စိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တော; ဓမ္မသေနာပတိ ပန တတော စိရေန, ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရောပိ မဟာပညောဝ, တသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရောဝ မဟာပညတရောတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ, ‘‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မသနံ စရတိ ဧတ္ထာတိ သမ္မသနစာရော, ဝိပဿနာဘူမိ, တံ သမ္မသနစာရံ. ဧကဒေသမေဝါတိ သကအတ္တဘာဝေ သင်္ခါရေ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂဟေတုဉ္စ သမ္မသိတုဉ္စ အသက္ကောန္တံ အတ္တနော အဘိနီဟာရသမုဒါဂတဉာဏဗလာနုရူပံ ဧကဒေသမေဝ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သမ္မသန္တော. နနု စ ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆) ဝစနတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမေန သဗ္ဗံ ပရိညေယျံ ပရိဇာနိတဗ္ဗမေဝ? သစ္စမေတံ, တဉ္စ ခေါ သမ္မသနုပဂဓမ္မဝသေန ဝုတ္တံ. တသ္မာ သသန္တာနဂတေ သဗ္ဗဓမ္မေ[Pg.275], ပရသန္တာနဂတေ စ တေသံ သန္တာနဝိဘာဂံ အကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝသာမညတော သမ္မသနံ, အယံ သာဝကာနံ သမ္မသနစာရော. ထေရော ပန ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေပိ သန္တာနဝိဘာဂေန ကေစိ ကေစိ ဥဒ္ဓရိတွာ သမ္မသိ, တဉ္စ ခေါ ဉာဏေန ဖုဋ္ဌမတ္တံ ကတွာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော’’တိ. တတ္ထ ဉာဏေန နာမ ယာဝတာ နေယျံ ပဝတ္တိတဗ္ဗံ, တထာ အပဝတ္တနတော ‘‘ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဥပ္ပီဠေန္တော ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယ အဘာဝတော ‘‘ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ज्याद्वारे विपश्यना इत्यादी प्राप्त होते ते 'पद' म्हणजे समापत्ती होय, म्हणून 'अनुपद' म्हणजे 'अनुसमापत्ती' (समापत्तीच्या मागोमाग) असा अर्थ आहे. किंवा विपश्यनेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे संमर्शनोपग (परीक्षणास योग्य) धर्म म्हणजे 'पद' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'किंवा समापत्तीच्या द्वारे'. 'ध्यानअंगाच्या द्वारे' म्हणजे ध्यानअंगाच्या प्रभावाने असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये येथे 'पद' शब्दाचा अर्थ 'क्रम' असा आहे, म्हणून 'अनुपद' म्हणजे 'अनुक्रमाने' असा अर्थ घेऊन 'अनुपरिपाटीने' (अनुपटिपाटिया) असे म्हटले आहे. 'धम्मविपश्यना' म्हणजे त्या-त्या समापत्तीच्या चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्या धर्मांची विपश्यना होय. 'विपश्यना करतो' म्हणजे समापत्ती आणि ध्यानाच्या माध्यमातून त्या-त्या धर्मांचे यथार्थ ग्रहण करून, 'हे देखील दुःख आहे' इत्यादी प्रकारे संमर्शन (परीक्षण) करतो. अर्ध्या महिन्यात अर्हत्त्व प्राप्त केले, कारण श्रेष्ठ श्रावकांच्या संमर्शनचाराचे (परीक्षण क्षेत्राचे) पूर्णपणे आचरण केले गेले आणि श्रावकपारमीज्ञानाचे देखील त्याच प्रकारे प्रतिपादन करायचे होते. असे असले तरी, जरी महामोग्गल्लान थेरांना लवकरच अर्हत्त्व प्राप्त झाले आणि धम्मसेनापतींना त्यानंतर विलंबाने प्राप्त झाले, तरीही मोग्गल्लान थेर हे महाप्रज्ञावान असले, तरी सारिपुत्त थेर हे त्यांच्यापेक्षा अधिक महाप्रज्ञावान होते. आता हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'महामोग्गल्लान थेर' इत्यादी म्हटले आहे. ज्यामध्ये संमर्शन (परीक्षण) केले जाते तो 'संमर्शनचार' म्हणजे विपश्यनाभूमी होय, त्या संमर्शनचाराचे. 'एकदेशच' (एक भागच) म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वातील संस्कारांचे पूर्णपणे ग्रहण व संमर्शन करण्यास असमर्थ असल्याने, आपल्या पूर्वप्रणिधान व अभ्यासाने प्राप्त झालेल्या ज्ञानबलाच्या अनुरूप एका भागाचेच ग्रहण करून संमर्शन करणारे. 'हे भिक्खूंनो, सर्व धर्मांना न जाणता, पूर्णपणे न ओळखता, त्यांच्याविषयी वैराग्य न बाळगता, त्यांचा त्याग न करता कोणीही दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ नाही' (सं. नि. ४.२६) या वचनानुसार, संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्याने सर्व परिज्ञेय (जाणण्यायोग्य) धर्म जाणलेच पाहिजेत ना? हे सत्य आहे, परंतु ते संमर्शनोपग धर्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे. म्हणून स्वतःच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) सर्व धर्मांचे आणि दुसऱ्याच्या संतानातील धर्मांचे संतान-विभाग न करता, बाह्यभावाच्या सामान्यतेने संमर्शन करणे, हा श्रावकांचा संमर्शनचार आहे. परंतु थेरांनी (मोग्गल्लानांनी) बाह्य धर्मांचे देखील संतान-विभागाने काही काही निवडून संमर्शन केले, आणि ते देखील केवळ ज्ञानाने स्पर्श करण्यापुरतेच केले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काठीच्या टोकाने दाबल्याप्रमाणे एका भागाचेच संमर्शन करणारे'. तेथे ज्ञानाने जेवढे ज्ञेय जाणावयाचे होते, तेवढे न जाणल्यामुळे 'काठीच्या टोकाने दाबल्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. अनुपद-धम्म-विपश्यनेचा अभाव असल्यामुळे 'एका भागाचेच संमर्शन करणारे' असे म्हटले आहे. ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မသနစာရော ဒသသဟဿိလောကဓာတုယံ သတ္တသန္တာနဂတာ, အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ စ သင်္ခါရာတိ ဝဒန္တိ, ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသူတိ အပရေ. တထာ ဟိ အဒ္ဓတ္တယဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒနယံ ဩသရိတွာ ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ဗုဒ္ဓါနံ မဟာဝဇိရဉာဏံ ပဝတ္တံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သသန္တာနဂတေဟိ သဒ္ဓိံ မဇ္ဈိမဒေသဝါသိသတ္တသန္တာနဂတာ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ စ သမ္မသနစာရောတိ ဝဒန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပဝါသိသတ္တသန္တာနဂတာတိ ကေစိ. ဓမ္မသေနာပတိနောပိ ယထာဝုတ္တသာဝကာနံ ဝိပဿနာဘူမိယေဝ သမ္မသနစာရော. တတ္ထ ပန ထေရော သာတိသယံ နိရဝသေသံ အနုပဒဓမ္မံ ဝိပဿိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သာဝကာနံ သမ္မသနစာရံ နိပ္ပဒေသံ သမ္မသီ’’တိ. बुद्धांचा संमर्शनचार हा दहा हजार लोकधातूतील प्राण्यांच्या संतानातील आणि अनिंद्रियबद्ध (निर्जीव) संस्कारांमध्ये असतो असे काही म्हणतात, तर इतर काही एक लक्ष कोटी चक्रवाळांमध्ये असतो असे म्हणतात. कारण तीन काळांच्या (अध्वत्रय) द्वारे प्रतीत्यसमुत्पाद नियमात प्रवेश करून बुद्धांचे महावज्रज्ञान छत्तीस लक्ष कोटी मुखांनी प्रवृत्त झाले. प्रत्येकबुद्धांचा संमर्शनचार हा स्वतःच्या संतानातील धर्मांसोबतच मध्यमदेशातील रहिवासी प्राण्यांच्या संतानातील आणि अनिंद्रियबद्ध संस्कारांमध्ये असतो असे म्हणतात, तर काही जण जंबुद्वीपवासी प्राण्यांच्या संतानातील संस्कारांमध्ये असतो असे म्हणतात. धम्मसेनापतींचा (सारिपुत्तांचा) संमर्शनचार देखील वर सांगितलेल्या श्रावकांच्या विपश्यनाभूमीतच होता. परंतु तेथे थेरांनी (सारिपुत्तांनी) अतिशय श्रेष्ठ रीतीने आणि पूर्णपणे अनुपदधर्माची विपश्यना केली. म्हणूनच म्हटले आहे - 'श्रावकांच्या संमर्शनचाराचे त्यांनी पूर्णपणे संमर्शन केले'. တတ္ထ ‘‘သာဝကာနံ ဝိပဿနာဘူမီ’’တိ ဧတ္ထ သုက္ခဝိပဿကာ လောကိယာဘိညပ္ပတ္တာ ပကတိသာဝကာ အဂ္ဂသာဝကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါတိ ဆသု ဇနေသု သုက္ခဝိပဿကာနံ ဈာနာဘိညာဟိ အနဓိဂတပညာနေပုညတ္တာ အန္ဓာနံ ဝိယ ဣစ္ဆိတပဒေသောက္ကမနံ ဝိပဿနာကာလေ ဣစ္ဆိကိစ္ဆိတဓမ္မဝိပဿနာ နတ္ထိ. တေ ယထာပရိဂ္ဂဟိတဓမ္မမတ္တေယေဝ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တိ. လောကိယာဘိညပ္ပတ္တာ ပန ပကတိသာဝကာ ယေန မုခေန ဝိပဿနံ အာရဘန္တိ; တတော အညေန ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရိကံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ ဝိပုလဉာဏတ္တာ. မဟာသာဝကာ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာ တတော သာတိသယံ ဝိပဿနံ ဝိတ္ထာရိကံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ. အဂ္ဂသာဝကေသု ဒုတိယော အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ သမာဓာနဿ သာတိသယတ္တာ ဝိပဿနံ တတောပိ ဝိတ္ထာရိကံ ကရောတိ. ပဌမော ပန တတော မဟာပညတာယ သာဝကေဟိ အသာဓာရဏံ ဝိတ္ထာရိကံ ကရောတိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တေဟိပိ မဟာဘိနီဟာရတာယ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ တတောပိ ဝိတ္ထာရိကဝိပဿနံ ကရောန္တိ. ဗုဒ္ဓါနံ, သမ္မဒေဝ, ပရိပူရိတပညာပါရမိပဘာဝိတ-သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမနဿ အနုရူပါယာတိ. ယထာ [Pg.276] နာမ ကတဝါလဝေဓပရိစယေန သရဘင်္ဂသဒိသေန ဓနုဂ္ဂဟေန ခိတ္တော သရော အန္တရာ ရုက္ခလတာဒီသု အသဇ္ဇမာနော လက္ခဏေယေဝ ပတတိ; န သဇ္ဇတိ န ဝိရဇ္ဈတိ, ဧဝံ အန္တရာ အသဇ္ဇမာနာ အဝိရဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ သမ္မသနီယဓမ္မေသု ယာထာဝတော နာနာနယေဟိ ပဝတ္တတိ. ယံ မဟာဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ, တဿ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေါ ဂဏတော ဝုတ္တောယေဝ. तेथे "श्रावकांची विपश्यनाभूमी" यामध्ये - सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक), लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावक, महाश्रावक, अग्रश्रावक, प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्ध या सहा प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये, सुक्खविपस्सक व्यक्तींना ध्यान व अभिज्ञा यांच्याद्वारे प्रज्ञा-कौशल्याची प्राप्ती न झाल्यामुळे, आंधळ्या माणसाप्रमाणे विपश्यनेच्या वेळी आपल्या इच्छित स्थानी प्रवेश करता येत नाही, म्हणजेच त्यांच्यासाठी इच्छित धर्मांची विपश्यना नसते. ते केवळ ग्रहण केलेल्या (जाणून घेतलेल्या) धर्मांवरच स्थित राहून विपश्यना वाढवतात. परंतु, लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावक ज्या मार्गाने विपश्यनेला आरंभ करतात, त्याहून भिन्न मार्गाने विपुल ज्ञानामुळे विपश्यनेचा विस्तार करण्यास समर्थ असतात. महाश्रावक हे अभिनिहार (दृढ संकल्प) संपन्न असल्यामुळे त्याहून अधिक अतिशयाने विपश्यनेचा विस्तार करण्यास समर्थ असतात. अग्रश्रावकांमध्ये दुसरे (महामोग्गल्लान) अभिनिहार-संपत्तीमुळे आणि समाधीच्या अतिशयतेमुळे विपश्यनेचा त्याहूनही अधिक विस्तार करतात. परंतु पहिले (सारिपुत्त) त्याहूनही अधिक महाप्रज्ञेमुळे श्रावकांसाठी असाधारण असा विस्तार करतात. प्रत्येकबुद्ध त्यांच्यापेक्षाही महान अभिनिहार असल्यामुळे आपल्या अभिनिहारानुरूप त्याहूनही अधिक विस्तृत विपश्यना करतात. बुद्धांची विपश्यना तर सम्यक प्रकारे परिपूर्ण झालेल्या प्रज्ञापारमितेने उद्भासित अशा सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीला अनुरूप असते. ज्याप्रमाणे 'वालवेधी' (केसाचा वेध घेणारा) अभ्यासाने युक्त असलेल्या शरभंग सारख्या धनुर्धराने सोडलेला बाण मध्येच झाडे, वेली इत्यादींमध्ये न अडकता थेट लक्ष्यावरच पडतो; तो कुठेही अडकत नाही किंवा चुकत नाही, त्याचप्रमाणे मध्ये कुठेही न अडकणारी आणि न चुकणारी विपश्यना मनन करण्यायोग्य (समसनीय) धर्मांमध्ये यथार्थपणे विविध नयांनी प्रवृत्त होते. ज्याला 'महाज्ञान' म्हटले जाते, त्याच्या प्रवृत्तीच्या प्रकारांचा भेद संख्येनुसार सांगितलाच आहे. ဧတေသု စ သုက္ခဝိပဿကာနံ ဝိပဿနာစာရော ခဇ္ဇောတပဘာသဒိသော, အဘိညပ္ပတ္တပကတိသာဝကာနံ ဒီပပဘာသဒိသော, မဟာသာဝကာနံ ဩက္ကာပဘာသဒိသော, အဂ္ဂသာဝကာနံ ဩသဓိတာရကာပဘာသဒိသော, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ စန္ဒပဘာသဒိသော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ရသ္မိသဟဿပဋိမဏ္ဍိတသရဒသူရိယမဏ္ဍလသဒိသော ဥပဋ္ဌာသိ. တထာ သုက္ခဝိပဿကာနံ ဝိပဿနာစာရော အန္ဓာနံ ယဋ္ဌိကောဋိယာ ဂမနသဒိသော, လောကိယာဘိညပ္ပတ္တပကတိသာဝကာနံ ဒဏ္ဍကသေတုဂမနသဒိသော, မဟာသာဝကာနံ ဇင်္ဃသေတုဂမနသဒိသော, အဂ္ဂသာဝကာနံ သကဋသေတုဂမနသဒိသော, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဟာဇင်္ဃမဂ္ဂဂမနသဒိသော, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ မဟာသကမဂ္ဂဂမနသဒိသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. आणि यांच्यामध्ये, सुक्खविपस्सकांचा विपश्यनाचार (विपश्यनेची प्रवृत्ती) काजव्याच्या प्रकाशासारखा, अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावकांचा दिव्याच्या प्रकाशासारखा, महाश्रावकांचा मशालीच्या प्रकाशासारखा, अग्रश्रावकांचा ओषधी-ताऱ्याच्या (शुक्र ताऱ्याच्या) प्रकाशासारखा, प्रत्येकबुद्धांचा चंद्राच्या प्रकाशासारखा आणि सम्यक्संबुद्धांचा हजारो किरणांनी सुशोभित अशा शरद ऋतूतील सूर्यमंडळासारखा प्रकट झाला. तसेच, सुक्खविपस्सकांचा विपश्यनाचार हा आंधळ्या माणसाच्या काठीच्या टोकाच्या साहाय्याने चालण्यासारखा, लौकिक अभिज्ञा प्राप्त प्रकृती श्रावकांचा लाकडी पुलावरून जाण्यासारखा, महाश्रावकांचा अरुंद पादचारी पुलावरून जाण्यासारखा, अग्रश्रावकांचा गाडी जाण्यायोग्य पुलावरून जाण्यासारखा, प्रत्येकबुद्धांचा मोठ्या पायवाटेने जाण्यासारखा आणि सम्यक्संबुद्धांचा मोठ्या महामार्गाने जाण्यासारखा समजावा. အရဟတ္တဉ္စ ကိရ ပတွာတိ ဧတ္ထ ကိရ-သဒ္ဒေါ အနုဿဝလဒ္ဓေါယမတ္ထောတိ ဒီပေတုံ ဝုတ္တော. ပတွာ အညာသိ အတ္တနော ဝိပဿနာစာရဿ မဟာဝိသယတ္တာ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝဿ စ သလ္လက္ခဏေန. ကထံ ပနာယံ မဟာထေရော ဒန္ဓံ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တော သီဃံ အရဟတ္တံ ပတ္တတော ပညာယ အတ္တာနံ သာတိသယံ ကတွာ အညာသီတိ အာဟ – ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. မဟာဇဋန္တိ မဟာဇာလသာခံ အတိဝိယ သိဗ္ဗိတဇာလံ. ယဋ္ဌိံ ပန သာရံ ဝါ ဥဇုံ ဝါ န လဘတိ ဝေဏုဂ္ဂဟဏေ အနုစ္စိနိတွာ ဝေဏုဿ ဂဟိတတ္တာ. ဧဝံသမ္ပဒန္တိ ယထာ တေသု ပုရိသေသု ဧကော ဝေဠုဂ္ဂဟဏေ အနုစ္စိနိတွာ ဝေဠုယဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ, ဧကော ဥစ္စိနိတွာ, ဧဝံ နိပ္ဖတ္တိကံ. ပဓာနန္တိ ဘာဝနာနုယုဉ္ဇနံ. "अर्हत्त्व प्राप्त करून" (अरहत्तञ्च किर पत्वा) यामध्ये 'किर' (असे ऐकिवात आहे) हा शब्द हा अर्थ परंपरेने प्राप्त झाला आहे, हे दर्शवण्यासाठी वापरला आहे. (अर्हत्त्व) प्राप्त करून त्यांनी आपल्या विपश्यनाचाराच्या महाविषयत्वामुळे आणि तीक्ष्ण, स्पष्ट व शूर भावाच्या लक्षणाने स्वतःला जाणले. पण हे महास्थवीर मंद गतीने अर्हत्त्व प्राप्त करत असताना, शीघ्र गतीने अर्हत्त्व प्राप्त करणाऱ्यापेक्षा प्रज्ञेच्या बाबतीत स्वतःला श्रेष्ठ बनवून कसे काय जाणू शकले? हे सांगण्यासाठी "यथा ही" (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'महाजटं' म्हणजे मोठ्या जाळ्यासारख्या फांद्या, जे अत्यंत घट्ट विणलेले जाळे असते. परंतु बांबू निवडताना विचार न करता बांबू पकडल्यामुळे त्याला मजबूत किंवा सरळ काठी मिळत नाही. 'एवंसम्पदं' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या पुरुषांमध्ये एक जण बांबू निवडताना विचार न करता बांबूची काठी घेतो आणि दुसरा निवडून घेतो, अशा प्रकारे निष्पत्ती (परिणाम) होते. 'प्रधानं' म्हणजे भावनेचा (साधनेचा) निरंतर अभ्यास. သတ္တသဋ္ဌိ ဉာဏာနီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၇၃ မာတိကာ) အာဂတေသု တေသတ္တတိယာ ဉာဏေသု ဌပေတွာ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ သုတမယဉာဏာဒီနိ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏပရိယောသာနာနိ သတ္တသဋ္ဌိ ဉာဏာနိ. တာနိ ဟိ သာဝကေဟိ ပဝိစိတဗ္ဗာနိ, န ဣတရာနိ. သောဠသဝိဓံ ပညန္တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၃၇၉; သံ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၃၇၉) မဟာပညာဒိကာ, နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိပညာတိ ဣဒံ သောဠသဝိဓံ ပညံ. "सदुसष्ट ज्ञाने" (सत्तसट्ठि ञाणानि) म्हणजे पटिसंभिदामग्ग (१.७३ मातिका) मध्ये आलेल्या त्र्याहत्तर (७३) ज्ञानांपैकी सहा असाधारण ज्ञाने वगळून, श्रुतमय ज्ञानापासून सुरू होऊन प्रतिभान-पटिसंभिदा ज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी सदुसष्ट ज्ञाने होत. कारण तीच श्रावकांद्वारे शोधली जाण्यायोग्य आहेत, इतर नाहीत. "सोळा प्रकारची प्रज्ञा" (सोळसविधं पञ्ञं) म्हणजे महाप्रज्ञा इत्यादी आणि नऊ अनुपूर्वविहार समापत्तींची प्रज्ञा, ही सोळा प्रकारची प्रज्ञा होय. တတြာတိ [Pg.277] တဿ. ဣဒံ ဟောတီတိ ဣဒံ ဒါနိ ဝုစ္စမာနံ အနုပုဗ္ဗသမ္မသနံ ဟောတိ. ဝိပဿနာကောဋ္ဌာသန္တိ ဝိတက္ကာဒိသမ္မသိတဗ္ဗဓမ္မဝိဘာဂေန ဝိဘတ္တဝိပဿနာဘာဂံ. 'तत्र' म्हणजे त्याचे. 'इदं होति' म्हणजे आता सांगितले जाणारे हे अनुक्रमिक मनन (अनुपूर्व सममसन) होय. 'विपस्सनाकोट्ठासं' म्हणजे वितर्क इत्यादी मनन करण्यायोग्य धर्मांच्या विभागाने विभागलेला विपश्यनेचा भाग. ၉၄. ပဌမေ ဈာနေတိ ဥပသိလေသေ ဘုမ္မံ, တသ္မာ ယေ ပဌမေ ဈာနေ ဓမ္မာတိ ယေ ပဌမဇ္ဈာနသံသဋ္ဌာ ဓမ္မာတိ အတ္ထော. အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ စ သမာပတ္တိသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ သမာပတ္တိသမညံ အာရောပေတွာ ဝုတ္တံ. ဝဝတ္ထိတာတိ ကတဝဝတ္ထနာ နိစ္ဆိတာ. ပရိစ္ဆိန္နာတိ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္နာ သလက္ခဏတော ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတာ. ဩလောကေန္တောတိ ဉာဏစက္ခုနာ ပစ္စက္ခတော ပဿန္တော. အဘိနိရောပနံ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အာရောပနံ. အနုမဇ္ဇနံ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အနုဝိစာရဏံ. ဖရဏံ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနံ, ဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ ဝါ. သာတန္တိ သာတမဓုရတာ. အဓိက္ခေပေါ ဝိက္ခေပဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သမာဓာနံ. ဖုသနံ ဣန္ဒြိယဝိသယဝိညာဏဿ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာရမ္မဏေ ဖုသနာကာရေန ဝိယ ပဝတ္တိ. ဝေဒယိတံ အာရမ္မဏာနုဘဝနံ. သဉ္ဇာနနံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဿ သလ္လက္ခဏံ. စေတယိတံ စေတသော ဗျာပါရော. ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. ကတ္တုကမျတာ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေန အတ္ထိကတာ. တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စနံ, သန္နိဋ္ဌာနံ ဝါ အဓိမောက္ခော. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂါဟော, အဓိဂ္ဂဟောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ. သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထိ ဝိယ သကိစ္စပသုတေသု သမ္ပယုတ္တေသု အဇ္ဈုပေက္ခနံ မဇ္ဈတ္တတာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အာရမ္မဏေ အနုနယနံ သံစရဏံ အနုနယော. သဘာဝတောတိ ယထာဘူတသဘာဝတော. သောဠသန္နံ ဧဝ စေတ္ထ ဓမ္မာနံ ဂဟဏံ တေသံယေဝ ထေရေန ဝဝတ္ထာပိတဘာဝတော, တေ ဧဝဿ တဒါ ဥပဋ္ဌဟိံသု, န ဣတရေတိ ဝဒန္တိ. ဝီရိယသတိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ဣန္ဒြိယဘာဝသာမညတော သဒ္ဓါပညာ; သတိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဧကန္တာနဝဇ္ဇဘာဝသာမညတော ပဿဒ္ဓိအာဒယော ဆ ယုဂဠာ; အလောဘာဒေါသာ စ သင်္ဂဟိတာ ဈာနစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ တေသံ ဓမ္မာနံ. ထေရေန စ ဓမ္မာ ဝဝတ္ထာနသာမညတော အာရဒ္ဓါ. တေ န ဥပဋ္ဌဟိံသူတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အပရေ. ९४. पहिल्या ध्यानात (पठमे झाने) येथे समीपता दर्शवणारी सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणून 'जे पहिल्या ध्यानातील धर्म आहेत' याचा अर्थ 'जे पहिल्या ध्यानाशी संसृष्ट (संबंधित) धर्म आहेत' असा आहे. आणि 'अंतःसमापत्तीत' हे समापत्तीसहगत चित्तोत्पादावर समापत्ती ही संज्ञा आरोपित करून म्हटले आहे. 'व्यवस्थित' म्हणजे निश्चित केलेले, ठरवलेले. 'परिच्छिन्न' म्हणजे ज्ञानाने परिच्छिन्न (मर्यादित/स्पष्ट) केलेले, स्वतःच्या लक्षणाने परिच्छेद करून जाणलेले. 'अवलोकन करणारा' म्हणजे ज्ञानचक्षूने प्रत्यक्ष पाहणारा. 'अभिनिरोपण' म्हणजे आलंबनावर (विषयावर) चित्ताचे आरोपण करणे. 'अनुमार्जन' म्हणजे आलंबनावर चित्ताचे अनुविचारण (पुन्हा पुन्हा विचार करणे). 'स्फुरण' (फरण) म्हणजे प्रणीत रूपांनी काया व्यापणे, किंवा विस्फारित भाव होय. 'सात' म्हणजे साता (सुखकारक) मधुरता. 'अधिक्षेप' म्हणजे विक्षेपाचा प्रतिपक्ष असणारे समाधान (एकाग्रता). 'स्पर्श' (फुसन) म्हणजे इंद्रिय, विषय आणि विज्ञानाचे त्यापासून उत्पन्न होऊन आलंबनावर स्पर्श करण्याच्या आकाराने प्रवृत्त होणे. 'वेदयित' म्हणजे आलंबनाचा अनुभव घेणे (वेदन). 'संज्ञान' म्हणजे नील (निळा) इत्यादी रूपाने आलंबनाचे संलक्षण (ओळखणे). 'चेतयित' म्हणजे चित्ताचा व्यापार (चेतना). 'विज्ञान' म्हणजे आलंबनाची उपलब्धी (जाणून घेणे). 'कर्तुकम्यता' म्हणजे आलंबनाविषयी चित्ताची अर्थिकता (इच्छा). 'अधिमोक्ष' म्हणजे त्या आलंबनावर अधिमुच्चन (निश्चय) किंवा संनिष्ठान (दृढ निश्चय) होय. 'प्रग्रह' म्हणजे आळसाच्या पक्षात पडू न देता चित्ताला उचलून धरणे, याचा अर्थ 'अधिग्रह' असा आहे. 'उपस्थान' म्हणजे आलंबनाजवळ जाऊन राहणे, किंवा त्याचा त्याग न करणे. 'मध्यस्थता' (तटस्थता) म्हणजे समान गतीने चालणाऱ्या घोड्यांवर सारथी जसा लक्ष ठेवतो, तसे आपापल्या कार्यात मग्न असलेल्या संप्रयुक्त धर्मांवर उपेक्षा (लक्ष) ठेवणे. 'अनुनय' म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांचे आलंबनावर अनुनयन (आकर्षण) किंवा संचरण होय. 'स्वभावतः' म्हणजे यथाभूत स्वभावाने. येथे सोळाच धर्मांचे ग्रहण केले आहे कारण स्थविरांनी (थेरांनी) त्यांचेच व्यवस्थान (निश्चिती) केले होते, तेच धर्म त्यांना तेव्हा उपस्थित झाले, इतर नाही, असे म्हणतात. येथे वीर्य आणि सतीच्या (स्मृतीच्या) ग्रहणाने, इंद्रियभावाच्या समानतेमुळे श्रद्धा आणि प्रज्ञा; सतीच्या ग्रहणानेच एकांत अनवद्यभावाच्या (दोषरहिततेच्या) समानतेमुळे प्रश्रब्धी इत्यादी सहा युगल; आणि अलोभ व अद्वेष हे धर्म ध्यान-चित्तोत्पादात समाविष्ट असल्यामुळे त्या धर्मांमध्ये संगृहीत होतात. आणि स्थविरांनी धर्मांचे व्यवस्थान सामान्य रूपाने आरंभिले. 'ते उपस्थित झाले नाहीत' असे म्हणणे शक्य नाही, असे इतर आचार्य म्हणतात. ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဥပ္ပာဒေပိ နေသံ ဝေဒနာနံ ပဇာနနံ ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တံ ဇာနာတီတိ တံဉာဏော, တဿ [Pg.278] ဘာဝေါ တံဉာဏတာ, ဉာဏဿ အတ္တသံဝေဒနန္တိ အတ္ထော. တံသမာနယောဂက္ခမာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ. ဉာဏဗဟုတာတိ ဉာဏဿ ဗဟုဘာဝေါ, ဧကစိတ္တုပ္ပာဒေ အနေကဉာဏတာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သက္ကာ ဇာနိတုံ အာရမ္မဏကရဏဿ အဘာဝတော. အသမ္မောဟာဝဗောဓော စ ဤဒိသဿ ဉာဏဿ နတ္ထိ. ဧကေကမေဝ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တသ္မိံ ခဏေ ဧကဿေဝ အာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော, န စ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ စိတ္တုပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ – 'विदित होऊन उत्पन्न होतात' याचा अर्थ त्यांच्या उत्पत्तीच्या वेळीही त्या वेदनांचे प्रज्ञान (स्पष्ट ज्ञान) होतेच असा आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम (नय) आहे. 'त्याला जाणतो तो तज्ज्ञ (तज्ज्ञान)', त्याचा भाव म्हणजे 'तज्ज्ञता' (तज्ज्ञानता), याचा अर्थ ज्ञानाचे आत्मसंवेदन असा आहे. कारण संप्रयुक्त धर्म हे त्याच्याशी समान योगक्षेम असणारे असतात. 'ज्ञानबहुता' म्हणजे ज्ञानाचा बहुभाव, एकाच चित्तोत्पादात अनेक ज्ञान असणे असा याचा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. आलंबन न केल्याच्या अभावामुळे ते जाणणे शक्य नाही. आणि अशा ज्ञानाला असंमोह-अवबोध (भ्रमरहित आकलन) नसतो. त्या क्षणी एकाच आवर्तनाचे (आवर्जनाचे) उत्पन्न होणे असल्यामुळे एका वेळी एकच ज्ञान उत्पन्न होते, आणि आवर्तनाशिवाय चित्ताची उत्पत्ती होत नाही. कारण असे म्हटले आहे - ‘‘စုလ္လာသီတိသဟဿာနိ, ကပ္ပာ တိဋ္ဌန္တိ ယေ မရူ; န တွေဝ တေပိ ဇီဝန္တိ, ဒွီဟိ စိတ္တေဟိ သံယုတာ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၀, ၃၉) စ, “जे देव चौऱ्याऐंशी हजार कल्प जगतात, ते देखील एकाच वेळी दोन चित्तांनी युक्त होऊन जगत नाहीत.” (महानिद्देस १०, ३९) आणि, ‘‘နတ္ထိ စိတ္တေ ယုဂါ ဂဟီ’’တိ စ – “चित्तामध्ये एकाच वेळी दोन (चित्ते) ग्रहण केली जात नाहीत” असेही - ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတာယာတိ ယသ္မိဉ္စ အာရမ္မဏေ ယေ ဈာနဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, တေသံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပဂေဝ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟိတတ္တာ. ယထာ နာမ မိဂသူကရာဒီနံ အာသယေပရိဂ္ဂဟိတေ တတြ ဌိတာ မိဂါ ဝါ သူကရာ ဝါ တတော ဥဋ္ဌာနတောပိ အာဂမနတောပိ နေသာဒဿ သုခဂ္ဂဟဏာ ဟောန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ. တေနာဟ ‘‘ထေရေန ဟီ’’တိအာဒိ. တေနာတိ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတဘာဝေန. အဿာတိ ထေရဿ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဈာနစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာနံ ဓမ္မာနံ. ဥပ္ပာဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿာတိအာဒိနာ ဥပ္ပာဒါဒီသု ယံ ယဒေဝ အာရဗ္ဘ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ တဿ တဿေဝ စဿ ပါကဋဘာဝေါ ဒီပိတော. န ဟိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အဟုတွာ သမ္ဘောန္တီတိ ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇမာနာ ဟုတွာ သမ္ဘဝန္တိ, အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. ဥဒယံ ပဿတိ တေသံ ဓမ္မာနံ, ‘‘အဟုတွာ သမ္ဘောန္တီ’’တိ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝဒဿနတော. ပုဗ္ဗေ အဘာဝဗောဓကော ဟိ အတ္တလာဘော ဓမ္မာနံ ဥဒယော. ဟုတွာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. ပဋိဝေန္တီတိ ပဋိ ခဏေ ခဏေ ဝိနဿန္တိ. ဝယံ ပဿတိ, ‘‘ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ တေသံ ဓမ္မာနံ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝဒဿနတော. ဝိဒ္ဓံသဘာဝဗောဓကော ဟိ ဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇမာနတော ဝယော. 'वस्तू आणि आलंबन परिगृहीत असल्यामुळे' म्हणजे ज्या आलंबनावर जे ध्यानधर्म प्रवृत्त होतात, त्या वस्तू आणि आलंबनांचे आधीच ज्ञानाने परिच्छेद करून ग्रहण केले असल्यामुळे. जसे की हरिण, डुक्कर इत्यादींचे निवासस्थान परिगृहीत (माहित) असल्यास, तेथे असलेले हरिण किंवा डुक्कर तेथून उठताना किंवा येताना शिकाऱ्याला सहज पकडता येतात, त्याचप्रमाणे हे समजावे. म्हणूनच 'स्थविरांद्वारे खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे वस्तू आणि आलंबनांच्या परिगृहीत भावामुळे. 'त्यांच्या' म्हणजे स्थविरांच्या. 'त्या धर्मांचे' म्हणजे ध्यान-चित्तोत्पादात समाविष्ट असलेल्या धर्मांचे. 'उत्पत्तीचे आवर्तन करणाऱ्याचे' इत्यादीद्वारे उत्पत्ती इत्यादींमध्ये ज्या ज्या गोष्टीला आरंभ करून ज्ञान उत्पन्न होते; त्या त्या क्षणी त्याचा त्याचाच प्रकट भाव दर्शविला आहे. कारण आवर्तनाशिवाय ज्ञान उत्पन्न होत नाही. 'न होता उत्पन्न होतात' म्हणजे पूर्वी अविद्यमान (नसलेले) असून उत्पन्न होतात, अनुत्पन्न असलेले उत्पन्न होतात असा याचा अर्थ आहे. 'न होता उत्पन्न होतात' असे उत्पत्तीच्या क्षणाशी युक्त असणे पाहिल्यामुळे तो त्या धर्मांचा उदय पाहतो. कारण पूर्वीच्या अभावाचा बोध करून देणारा आत्मलाभ (अस्तित्व मिळणे) हाच धर्मांचा उदय होय. 'होऊन' म्हणजे उत्पन्न होऊन. 'नष्ट होतात' म्हणजे क्षणाक्षणाला नष्ट होतात. 'होऊन नष्ट होतात' असे त्या धर्मांच्या भंग-क्षणाशी युक्त असणे पाहिल्यामुळे तो त्यांचा व्यय (नाश) पाहतो. कारण विद्यमान धर्मांचा विध्वंसभाव दर्शवणारा तो व्यय होय. တေသု ဓမ္မေသု နတ္ထိ ဧတဿ ဥပယော ရာဂဝသေန ဥပဂမနန္တိ အနုပယော, အနနုရောဓော. ဟုတွာ ဝိဟရတီတိ ယောဇနာ. တထာ နတ္ထိ ဧတဿ အပါယော ပဋိဃဝသေန အပဂမနန္တိ အနပါယော, အဝိရောဓော. ‘‘ဧတံ မမ, [Pg.279] ဧသော မေ အတ္ထာ’’တိ တဿ တဏှာဒိဋ္ဌိအဘိနိဝေသာဘာဝတော တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယေဟိ အနိဿိတော. အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါတိ အနုပယာနိဿိတဘာဝတော ဝိပဿနာယ ပရိဗန္ဓဝသေန ဆန္ဒရာဂေန န ပဋိဗဒ္ဓေါ န ဝိဗန္ဓိတော. ဝိပ္ပမုတ္တောတိ တတော ဧဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဝသေန ကာမရာဂတော ဝိမုတ္တော. ဝိသံယုတ္တော ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ ဝိသံယုတ္တော. त्या धर्मांमध्ये याचा 'उपय' म्हणजे रागाच्या वशतेने जवळ जाणे नाही, म्हणून तो 'अनुपय' (आसक्तीरहित) आहे, म्हणजेच अननुरोध (अनुकूलतेचा अभाव) आहे. 'होऊन विहरतो' अशी योजना आहे. तसेच याचा 'अपय' म्हणजे प्रतिघाच्या (द्वेषाच्या) वशतेने दूर जाणे नाही, म्हणून तो 'अनपय' (द्वेषरहित) आहे, म्हणजेच अविरोध (विरोधाचा अभाव) आहे. “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” असा त्याचा तृष्णा आणि दृष्टीचा अभिनिवेश नसल्यामुळे तो तृष्णा आणि दृष्टीच्या आश्रयापासून 'अनिश्रित' (अनाश्रित) आहे. 'अप्रतिबद्ध' म्हणजे अनुपय आणि अनाश्रित भावामुळे विपश्यनेच्या प्रतिबंधक असणाऱ्या छंदरागाने प्रतिबद्ध (बांधलेला) किंवा विबंधित न झालेला. 'विप्रमुक्त' म्हणजे त्याच कारणाने विष्कंभन-विमुक्तीच्या (दडपून टाकण्याच्या विमुक्तीच्या) द्वारे कामरागापासून विमुक्त झालेला. 'विसंयुक्त' म्हणजे विष्कंभनाच्या द्वारेच प्रतिपक्ष धर्मांपासून विसंयुक्त झालेला. ကိလေသမရိယာဒါ တေန ကတာ ဘဝေယျာတိ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဝတ္တေ သောဠသ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနံ ဝိပဿနာဝီထိံ ဘိန္ဒိတွာ သစေ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ; တဿ ဝိပဿနာဝီထိယာ ကိလေသမရိယာဒါ တေန စိတ္တေန, စိတ္တသမင်္ဂိနာ ဝါ ကတာ ဘဝေယျ. တေသူတိ တေသု ဓမ္မေသု. အဿာတိ ထေရဿ. ဧကောပီတိ ရာဂါဒီသု ဧကောပီတိ စ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တာကာရေန ဧကစ္စာနံ အနာပါထဂမနေ သတိ ဝိပဿနာ န တေသု ဓမ္မေသု နိရန္တရပ္ပဝတ္တာတိ အာရမ္မဏမရိယာဒါ ဘဝေယျ. ဝိက္ခမ္ဘိတပစ္စနီကတ္တာတိ ဝိပဿနာယ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ဣဒါနိပိ ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗာ ကိလေသာ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ. 'त्याने क्लेशमर्यादा केली असावी' म्हणजे अंतःसमापत्तीत प्रवृत्त झालेल्या सोळा धर्मांना आरंभ करून प्रवृत्त होणाऱ्या विपश्यना-वीथीला (मार्गाला) भेदून जर राग इत्यादी उत्पन्न झाले असते, तर त्या विपश्यना-वीथीची क्लेशमर्यादा त्या चित्ताने किंवा चित्तयुक्त पुद्गलाने केली असती. 'त्यांच्यात' म्हणजे त्या धर्मांमध्ये. 'त्यांच्या' म्हणजे स्थविरांच्या. 'एकही' म्हणजे राग इत्यादींपैकी एकही, असे म्हणतात. सांगितलेलेल्या प्रकारे काहींचे अनापाथगमन (प्रकट न होणे) झाले असता, विपश्यना त्या धर्मांमध्ये निरंतर प्रवृत्त होत नाही, म्हणून ती आलंबनमर्यादा होईल. 'प्रतिपक्षांचे विष्कंभन केल्यामुळे' म्हणजे विपश्यनेच्या प्रतिपक्ष धर्मांचे आधीच विष्कंभन (दडपून टाकणे) केले असल्यामुळे, आताही विष्कंभन करण्यासारखे क्लेश उरलेले नाहीत, असे म्हटले आहे. ဣတောတိ ပဌမဇ္ဈာနတော. အနန္တရောတိ ဥပရိမော ဈာနာဒိဝိသေသော. တဿ ပဇာနနဿာတိ, ‘‘အတ္ထိ ဥတ္တရိ နိဿရဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဇာနနဿ. ဗဟုလီကရဏေနာတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပာဒနေန. ‘इतो’ म्हणजे या प्रथम ध्यानापासून. ‘अनन्तरो’ म्हणजे त्यापुढील (वरचा) विशिष्ट ध्यान इत्यादी. ‘तस्स पजाननस्स’ म्हणजे ‘याहून अधिक सुटका (निस्सरण) आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाचे. ‘बहुलीकरणेन’ म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करण्याद्वारे. သမ္ပသာဒနဋ္ဌေနာတိ ကိလေသကာလုသိယာပဂမနေန, တဿ ဝိစာရက္ခောဘဝိဂမေန ဝါ စေတသော သမ္မဒေဝ ပါသာဒိကဘာဝေန. ‘सम्पसादनट्ठेन’ म्हणजे क्लेशांच्या मलीनतेचा नाश झाल्यामुळे, किंवा विचारांच्या क्षोभाचा नाश झाल्यामुळे चित्ताच्या चांगल्या प्रकारे प्रसन्न भावामुळे. ဝီရိယံ သတိ ဥပေက္ခာတိ အာဂတဋ္ဌာနေ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ, အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဈာနုပေက္ခာတိ, ‘‘သုခဋ္ဌာနေ ဝေဒနုပေက္ခာဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. သုခဋ္ဌာနေတိ စ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု သုခဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ. ပဿဒ္ဓတ္တာတိ သမဓုရစေတယိတဘာဝေန အာရမ္မဏေ ဝိသဋဝိတ္ထတဘာဝတော ယော သော စေတသော အာဘောဂေါ ဝုတ္တော. သာမညဖလာဒီသု သတိယာ ပါရိသုဒ္ဓိ, သာ ထန အတ္ထတော သတိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓါသတိယေဝါ’’တိ. ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ, န ဈာနုပေက္ခာဒယော. ‘वीर्य, स्मृती आणि उपेक्षा’ या संदर्भात आलेल्या ठिकाणी ‘परिशुद्धी उपेक्षा’ असा अर्थ आहे. ‘अदुःखमसुख वेदना’ यामध्ये ‘ध्यान उपेक्षा’ किंवा ‘सुखाच्या ठिकाणी वेदना उपेक्षा’ असे म्हटले आहे. आणि ‘सुखस्थाने’ म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये सुखाच्या सांगितलेल्या ठिकाणी. ‘पस्सद्धत्ता’ (प्रस्रब्धतेमुळे) म्हणजे समतोल मानसिक प्रवृत्तीमुळे आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) पसरलेल्या व विस्तारलेल्या भावापासून चित्ताचा जो आभोग (कल) सांगितला आहे तो. श्रामण्यफळ इत्यादींमध्ये स्मृतीची जी परिशुद्धी आहे, ती अर्थतः स्मृतीपासून मुक्त नाही, म्हणून ‘परिसुद्धा सति येव’ (परिशुद्ध स्मृतीच) असे म्हटले आहे. ही परिशुद्धी उपेक्षा आहे, ध्यान उपेक्षा इत्यादी नाही. ၉၅. ဤဒိသေသု ဌာနေသု သတိယာ န ကဒါစိပိ ဉာဏဝိရဟော အတ္ထီတိ အာဟ – ‘‘ဉာဏေန သမ္ပဇာနော ဟုတွာ’’တိ. တထာ ဟိ တတိယဇ္ဈာနေ, ‘‘သတိမာ သုခဝိဟာရီ’’တိ ဧတ္ထ သမ္ပဇာနောတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ[Pg.280]. န သာဝကာနံ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ ဟောတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမပ္ပဝတ္တိယာ ဒုဝိညေယျတ္တာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘ကလာပဝိပဿနံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟာ’’တိ. ९५. अशा स्थानांमध्ये स्मृती असताना कधीही ज्ञानाचा अभाव नसतो, म्हणून म्हटले आहे – ‘ज्ञानाने संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) होऊन’. कारण तृतीय ध्यानात, ‘स्मृतिमान व सुखविहारी’ यामध्ये ‘संप्रजन्ययुक्त’ हा अर्थ सांगितलेलाच असतो. श्रावकांना अनुपद-धम्म-विपश्यना (प्रत्येक धर्माची स्वतंत्र विपश्यना) होत नाही, कारण संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्म प्रवृत्तीमुळे ते जाणणे कठीण असते आणि त्यांना विभक्त करून ग्रहण करणे अशक्य असते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘कलाप-विपश्यना (समूह विपश्यना) दर्शवताना असे म्हटले आहे’. ၉၆. ပညာယ စဿဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနသမကာလံ ခီယမာနာ အာသဝါ, ‘‘ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. သမာနကာလေပိ ဟိ ဧဒိသော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ ဒိဿတိ – ९६. ‘प्रज्ञेने पाहून आसव नष्ट होतात’ यामध्ये दर्शनाच्या समकालीच (पाहतानाच) नष्ट होणारे आसव ‘पाहून नष्ट होतात’ असे म्हटले आहे. कारण समान काळातही अशा प्रकारचा शब्दप्रयोग आढळतो – ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; ၂.၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇). ‘डोळा आणि रूपाचा आश्रय घेऊन चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होते.’ (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७). ‘‘နိဟန္တွာ တိမိရံ သဗ္ဗံ, ဥဂ္ဂတေဇော သမုဂ္ဂတော; ဝေရောစနော ရသ္မိမာလီ, လောကစက္ခုပဘင်္ကရော’’တိ. (ပဋ္ဌာ. အနုဋီ. ၁.၂၅-၃၄; ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၈၀) စ – ‘सर्व अंधकार नष्ट करून, प्रखर तेजाने युक्त, किरणांची माळ धारण करणारा, जगाला प्रकाश देणारा सूर्य उगवला आहे.’ (पट्ठान. अनुटी. १.२५-३४; विसुद्धिमग्ग महाटी. २.५८०) आणि – ဧဝမာဒီသု. ဟေတုအတ္ထော ဝါ အယံ ဒိသွာသဒ္ဒေါ အသမာနကတ္တုကော ယထာ – ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဟောတိ, သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၈၀၂). ဒဿနဟေတုကော ဟိ အာသဝါနံ ပရိက္ခယော ပရိညာသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယေ သတိ ပဟာနာဘိသမယဿ လဗ္ဘနတော. ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ ဈာနဓမ္မေ သမ္မသန္တော သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ သမ္မသန္တော သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ယထာ ထေရော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရော ဣဓ ဂဟိတော’’တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဒီဃနခသုတ္တဒေသနာယ (မ. နိ. ၂.၂၀၅-၂၀၆) ဟိ ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တော. တဒါ စ အနာဂါမီ ဟုတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတီတိ ဝစနအဝသရော နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အရဟတ္တံ ပတ္တဝါရော ဣဓ ဂဟိတော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ – ‘‘သဗ္ဗသော နေဝသညာနာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ထေရေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပဏ္ဍိတဂုဏေ အနဝသေသတော ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေတုံ. နိရောဓသမာပဇ္ဇနံ ပန ထေရဿ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏံ. တေနာဟ ‘‘နိရောဓံ ပန…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. တေန ဖလသမာပတ္တိမ္ပိ အန္တရာ သမာပဇ္ဇတိယေဝါတိ ဒဿေတိ. इत्यादींमध्ये. किंवा हा ‘दिस्वा’ (पाहून) शब्द भिन्न कर्ता असलेला हेतूच्या अर्थात आहे, जसे की – ‘तूप प्यायल्याने बल मिळते, सिंहाला पाहून भीती वाटते’. कारण आसवांचा क्षय हा दर्शनामुळे (पाहण्यामुळे) होतो, कारण परिज्ञा, साक्षात्क्रिया आणि भावना यांच्या अभिसमयाने प्रहाण-अभिसमय प्राप्त होतो. ‘युगनद्ध आणून’ म्हणजे प्रथम ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून, तेथील ध्यानधर्मांचे परीक्षण करत शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध (एकत्रित) भावन करतो. अशा प्रकारे जोपर्यंत नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधीत समापन्न होऊन, त्यातून उठून, तेथे परीक्षण करत शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध करून जसे स्थविरांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले. त्याला उद्देशून म्हटले आहे – ‘अर्हत्त्व प्राप्त करण्याचा प्रसंग येथे घेतला आहे’. ‘इध’ म्हणजे या सूत्तात. कारण दीर्घनख सूत्ताच्या देशनेमध्ये स्थविरांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले. आणि त्यावेळी अनागामी होऊन निरोध समापत्ती प्राप्त करतात असे म्हणण्याचा प्रसंग नव्हता, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अर्हत्त्व प्राप्त करण्याचा प्रसंग येथे घेतला आहे’. जर असे आहे, तर ‘सर्व प्रकारे नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा अतिक्रम करून संज्ञावेदयितनिरोध प्राप्त करून विहरतात’ हे कशासाठी म्हटले आहे? स्थविरांमध्ये असलेल्या पंडितगुणांना पूर्णपणे दर्शवून अर्हत्त्वाच्या शिखराने देशनेची समाप्ती करण्यासाठी. परंतु निरोध समापत्ती प्राप्त करणे हे स्थविरांचे नेहमीचे आचरण होते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘निरोध तर... पे... म्हणतात’. त्याद्वारे ते दर्शवतात की ते दरम्यान फलसमापत्ती देखील प्राप्त करतातच. ဝေါမိဿံ [Pg.281] ဝိဝရိတုံ ‘‘တတ္ထဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ အာဘောဂေန သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ အာဟရိတွာ ဌိတဿ နိရောဓသမာပတ္တိ သီသံ နာမ ဟောတိ, တဿ အာဘောဂဝသေန နိရောဓဿ ဝါရော အာဂစ္ဆတိ. ဖလသမာပတ္တိ ဂူဠှော ဟောတိ, ‘‘ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ အာဘောဂဿ အဘာဝတော. ဖလသမာပတ္တိ သီသံ ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတေန အာဘောဂပဋိဗဒ္ဓမေတေသံ အာဂမနန္တိ ဒီပိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ထေရာ ပနာတိအာဒိ အဋ္ဌကထာရုဠှမေဝ တံ ဝစနံ. အန္တောသမာပတ္တိယန္တိ နိရောဓံ သမာပန္နကာလေ. တိသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေတိ ဥတုကမ္မာဟာရဝသေန တိသမုဋ္ဌာနိကရူပဓမ္မေ. संमिश्रता स्पष्ट करण्यासाठी ‘तथस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘मी निरोध समापत्ती प्राप्त करेन’ अशा आभोगाने (संकल्पाने) शमथ आणि विपश्यना यांचे युगनद्ध करून राहिलेल्या व्यक्तीसाठी निरोध समापत्ती ही मुख्य (शीर्ष) असते, आणि त्याच्या आभोगाच्या प्रभावाने निरोधाचा प्रसंग येतो. फलसमापत्ती गुप्त (गौण) असते, कारण ‘मी फलसमापत्ती प्राप्त करेन’ अशा आभोगाचा अभाव असतो. ‘फलसमापत्ती मुख्य असते’ यामध्ये देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. यावरून हे स्पष्ट होते की यांचे आगमन आभोगावर (संकल्पावर) अवलंबून असते. ‘परंतु जम्बुद्वीपवासी स्थवीर...’ इत्यादी वचन अट्ठकथेत प्रसिद्धच आहे. ‘अन्तोसमापत्तियं’ म्हणजे निरोध समापन्न झालेल्या काळात. ‘तिसमुट्ठानिकरूपधम्मे’ म्हणजे ऋतू, कर्म आणि आहार यांच्या प्रभावाने उत्पन्न होणारे त्रिसमुत्थानिक रूपधर्म. ၉၇. စိဏ္ဏဝသိတန္တိ ပဋိပက္ခဒူရိဘာဝေန သုဘာဝိတဝသီဘာဝံ. နိပ္ဖတ္တိံ ပတ္တောတိ ဥက္ကံသပရိနိပ္ဖတ္တိံ ပတ္တော. ဥရေ ဝါယာမဇနိတာယ ဩရသော. ပဘာဝိတန္တိ ဥပ္ပာဒိတံ. ဓမ္မေနာတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မေန. တဿ ဟိ အဓိဂမေန အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော နိဗ္ဗတ္တောတိ ကတွာ, ‘‘ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မဒါယဿာတိ နဝဝိဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဒါယဿ. အာဒိယနတောတိ ဂဏှနတော, သသန္တာနေ ဥပ္ပာဒနတောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ९७. ‘चिण्णवसितं’ म्हणजे विरोधी घटकांना दूर सारून चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या वशित्वाला (नियंत्रणाला). ‘निप्फत्तिं पत्तो’ म्हणजे उत्कृष्ट परिपूर्णतेला प्राप्त झालेला. छातीतील (हृदयातील) प्रयत्नाने उत्पन्न झाल्यामुळे ‘औरस’ (पुत्र). ‘पभावितं’ म्हणजे उत्पन्न केलेले. ‘धम्मेन’ म्हणजे आर्यमार्ग धर्माने. कारण त्याच्या प्राप्तीने आर्य जातीमध्ये जन्मलेला व उत्पन्न झालेला असल्यामुळे त्याला ‘धम्मज’ (धर्मापासून जन्मलेला) आणि ‘धम्मनिर्मित’ (धर्माने निर्माण केलेला) असे म्हटले जाते. ‘धम्मददायस्स’ म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मदायचा (धर्माच्या वारशाचा). ‘आदियनतो’ म्हणजे ग्रहण करण्याद्वारे, स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न करण्याद्वारे असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. အနုပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. अनुपदसुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၂. ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ २. छब्बिसोधनसुत्त वर्णन ၉၈. ခီဏာ ဇာတီတိ အတ္တနော ဇာတိက္ခယံ ပဋိဇာနန္တေန အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ အရဟတော တဒဘာဝတော. တထာ ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော မေ ပရိယောသိတောတိ ပဋိဇာနန္တေနပိ. ကတံ ကရဏီယန္တိ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ စတူသု သစ္စေသု ပရိညာဒိဝသေန သောဠသဝိဓဿပိ ကိစ္စဿ အတ္တနာ နိဋ္ဌာပိတဘာဝံ ပဋိဇာနန္တေနပိ. နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘာဝံ, အာယတိံ ဝါ ပရိညာဒိကရဏီယာဘာဝံ ပဋိဇာနန္တေနပီတိ အာဟ – ‘‘ဧကေနပိ ပဒေန အညာ ဗျာကတာဝ ဟောတီ’’တိ. ဒွိက္ခတ္တုံ ဗဒ္ဓံ ပန သုဗဒ္ဓံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန အညာဗျာကရဏံ စတူဟိ ပဒေဟိ အာဂတံ, တသ္မာ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ စေတ္ထ နတ္ထီတိ [Pg.282] အဓိပ္ပာယော. စေတနာယ ဒိဋ္ဌဝါဒိတာ နာမ အရိယဝေါဟာရော. သဘာဝေါတိ ပကတိအတ္ထော ဟိ အယံ ဓမ္မသဒ္ဒေါ, ‘‘ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၄-၂၇၅) ဝိယ တသ္မာ, အနုဓမ္မောတိ အရိယဘာဝံ အနုဂတာ ပကတီတိ အတ္ထော. ပရမပ္ပိစ္ဆတာယ အရိယာ အတ္တနော ဂုဏေ အနာဝိကရောန္တာပိ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝပဝေဒနတ္ထဉ္စေဝ သဗြဟ္မစာရီနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ ဥဿာဟဇနနတ္ထဉ္စ တာဒိသာနံ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေယေဝ အာဝိကရောန္တီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ – ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတဿ…ပေ… ကာတဗ္ဗော’’တိ. ९८. ‘जन्म नष्ट झाला आहे’ (खीणा जाती) असे स्वतःच्या जन्माचा क्षय झाल्याचे घोषित करणाऱ्या अर्हताने अर्हत्त्व व्यक्त केले आहे, कारण अर्हतामध्ये त्याचा (पुनर्जन्माचा) अभाव असतो. तसेच, ‘ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे’ (वुसितं ब्रह्मचरियं) असे घोषित करणाऱ्याने ‘माझा मार्ग-ब्रह्मचर्यवास समाप्त झाला आहे’ असे घोषित केले आहे. ‘जे कर्तव्य होते ते केले गेले’ (कतं करणीयं) असे घोषित करणाऱ्याने चार मार्गांद्वारे चार आर्य सत्यांमध्ये परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादींच्या द्वारे सोळा प्रकारच्या कर्तव्यांची स्वतः समाप्ती केल्याचे घोषित केले आहे. ‘आता यानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही’ (नापरं इत्थत्ताय) असे घोषित करणाऱ्याने भविष्यात पुनर्जन्म न होणे किंवा भविष्यात परिज्ञा इत्यादी कर्तव्ये शिल्लक न राहणे घोषित केले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – “एका पदानेही आज्ञा (अर्हत्त्वज्ञान) व्यक्त होतेच.” दोनदा बांधलेले हे चांगल्या प्रकारे बांधल्यासारखे असते, असे म्हटले आहे. परंतु येथे आज्ञा-व्याकरण (अर्हत्त्वाची घोषणा) चार पदांनी आले आहे, म्हणून याविषयी काही बोलण्यासारखेच उरलेले नाही, असा अभिप्राय आहे. चेतनेने जे पाहिले तेच बोलणे याला ‘आर्य व्यवहार’ म्हणतात. ‘स्वभाव’ म्हणजे प्रकृती (नैसर्गिक धर्म) असा या ‘धम्म’ शब्दाचा अर्थ आहे, जसे की “जातिधम्मा जराधम्मा” इत्यादींमध्ये (म. नि. १.२७४-२७५); म्हणून ‘अनुधम्म’ म्हणजे आर्यभावाला अनुसरून असलेली प्रकृती (स्वभाव) असा अर्थ आहे. अत्यंत अल्पेच्छतेमुळे (परम-अप्पिच्छता) आर्य स्वतःचे गुण प्रकट करत नसले तरी, शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) नैर्याणिकत्वाचा (मुक्ती देणाऱ्या स्वरूपाचा) संदेश देण्यासाठी आणि सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये सम्यक प्रतिपत्तीविषयी (योग्य आचरणाविषयी) उत्साह निर्माण करण्यासाठी, अशा गुणांना त्यांच्या परिनिर्वाण समयालाच प्रकट करतात, या अभिप्रायाने म्हटले आहे – “परिनिर्वाण पावलेल्याच्या... पे... केले पाहिजे.” ၉၉. ဒုဗ္ဗလန္တိ ဖေဂ္ဂု ဝိယ သုဘေဇ္ဇနီယံ ဗလဝိရဟိတံ, အသာရန္တိ အတ္ထော. ဝိရာဂုတန္တိ ပလုဇ္ဇနသဘာဝံ. ဝိဂစ္ဆနသဘာဝန္တိ ဝိနာသဂမနသဘာဝံ. အနိစ္စဒုက္ခဝိပရိဏာမတ္တာ အဿာသလေသဿပိ အဘာဝတော အဿာသဝိရဟိတံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန သမန္နာဂမနဝသေန စ ယထာရဟံ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ ဥပယာ, ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တီတိ ဥပါဒါနာ. အဓိတိဋ္ဌတိ စေတသော အဘိနန္ဒနဘူတာတိ စေတသော အဓိဋ္ဌာနံ. တာဟီတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ. တန္တိ စိတ္တံ. အဘိနိဝိသတီတိ အဘိရတိဝသေန နိဝိသတိ, အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – သက္ကာယဓမ္မေသု စိတ္တံ အဘိနိဝိသတိ ‘‘ဧတံ မမံ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ ဧတာဟိ အဘိနိဝေသာဟိ, တထာ သက္ကာယဓမ္မေသု စိတ္တံ အနုသေတိ ဧတာဟီတိ အနုသယာ, တဏှာဒိဋ္ဌိယော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ တေဘူမကဓမ္မေသု ရာဂါဒယော အနုသေန္တိ, တဒဂ္ဂေန တံသဟဂတဓမ္မာ တတ္ထ အနုသေန္တီတိ ပရိယာယေန, ‘‘တံ အနုသေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ခယာ ဝိရာဂါတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနန္တိ ‘‘ခယေန ဝိရာဂေနာ’’တိ ဟေတုမှိ ကရဏဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော. ဝိရာဂေနာတိ စ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိ အတ္ထော. တေန ‘‘နိရောဓေနာ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဂဟိတံ ဟောတိ. အညမညဝေဝစနာနေဝ ဥပယာဒီနံ သမုစ္ဆေဒဿေဝ ဗောဓနတော. ९९. ‘दुर्बल’ म्हणजे भुशभुशीत लाकडाप्रमाणे (फेग्गु) सहज तुटणारे, बलहीन, म्हणजेच ‘असार’ असा अर्थ आहे. ‘विरागुतं’ म्हणजे नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले (विनाशशील). ‘विगच्छनस्वभाव’ म्हणजे विनाशाकडे जाण्याचा स्वभाव असलेले. अनित्य, दुःख आणि विपरिणामी (बदलणारे) असल्यामुळे, थोडासाही दिलासा (अस्सास) मिळण्याचा अभाव असल्याने ते ‘आश्वासविरहित’ (दिलासा नसलेले) आहे. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने आणि समन्वागमनाच्या (युक्त होण्याच्या) दृष्टीने योग्यतेनुसार जे जवळ जातात (आश्रय घेतात) ते ‘उपय’ होत; “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” असे उपादान करतात, म्हणजे दृढतेने पकडून ठेवतात ते ‘उपादान’ होत. चित्ताचे अभिनंदन (आनंद) करणारे होऊन जे अधिष्ठित होते, ते ‘चित्ताचे अधिष्ठान’ होय. ‘त्यांच्याद्वारे’ म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे. ‘त्याला’ म्हणजे चित्ताला. ‘अभिनिवेश करतो’ म्हणजे अभिरतीच्या (आसक्तीच्या) वशाने प्रवेश करतो. येथे हा अर्थ आहे – सत्काय-धर्मांमध्ये चित्त अभिनिवेश करते, “हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे” अशा अध्यवसायाने (आग्रहाने) राहते, या अभिनिवेशांमुळे; तसेच सत्काय-धर्मांमध्ये चित्त अनुस्यूत राहते (अनुशयी होते), यांमुळे त्यांना ‘अनुशय’ म्हणतात, म्हणजेच तृष्णा आणि दृष्टी. कारण ज्या प्रमाणात त्रिभूमिक धर्मांमध्ये रागादी अनुशयित होतात, त्याच प्रमाणात त्यांच्याशी सहगत असलेले धर्म तेथे अनुशयित होतात, म्हणून पर्यायाने “ते अनुशयित होते” असे म्हटले आहे. ‘क्षया विरागा’ (क्षयामुळे, विरागामुळे) हे हेतू अर्थातील अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे, म्हणून “क्षयाने आणि विरागाने” असा हेतू किंवा कारणाच्या अर्थाने अर्थ सांगितला आहे. ‘विरागाने’ यातील ‘इति’ शब्द आदि-अर्थी आहे. त्यामुळे ‘निरोधाने’ इत्यादींचाही ग्रहण होतो. कारण हे शब्द एकमेकांचे समानार्थीच आहेत, जे ‘उपय’ इत्यादींच्या समूच्छेदाचाच (पूर्ण नाशाचा) बोध करून देतात. ၁၀၀. ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထ သေသဘူတတ္တယံ ဥပါဒါရူပဉ္စာတိ ပတိဋ္ဌာနာ, နိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓာတုစာတိ ပတိဋ္ဌာနဓာတု. နှာနီယစုဏ္ဏံ ဗာဟိရဥဒကံ ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ အာဗန္ဓတီတိ အာဗန္ဓနံ. ပစနီယဘတ္တံ ဗာဟိရတေဇော ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ ပရိပါစေတီတိ ပရိပါစနံ. ဗာဟိရဝါတော ဝိယ သေသဘူတတ္တယံ ဝိတ္ထမ္ဘေတီတိ ဝိတ္ထမ္ဘနံ. ဓာတုသဒ္ဒတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ. အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတူတိ [Pg.283] အသမ္ဖုသိတဘာဝေါ တေသံ ဝိပရိမဋ္ဌတာဘာဝတော. ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. အဟံ အတ္တာတိ အဟံ, ‘‘ရူပဓမ္မော မေ အတ္တာ’’တိ အတ္တကောဋ္ဌာသေန အတ္တဘာဝေန န ဥပဂမိံ န ဂဏှိံ. နိဿိတနိဿိတာပိ နိဿိတာ ဧဝ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပထဝီဓာတုနိဿိတာဝါ’’တိ. အတ္တနာ ဝါ ပန တန္နိဿိတာတိ ‘‘ဧကေန ပရိယာယေနာ’’တိ. ဥပါဒါရုပမ္ပိ ကာမံ နိဿိတမ္ပိ ဟောတိ. တထာပိ တံ နိဿိတံ ဟောတိယေဝါတိ တံ န ဥဒ္ဓဋံ. ပရိစ္ဆေဒကရတ္တာ ပရိစ္ဆေဒါကာသဿ ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန စ တထာ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ဘူတုပါဒါရူပံ အာကာသဓာတုနိဿိတံ နာမ. တံ နိဿာယ ပဝတ္တိယာ ဥပါဒါရူပံ ဝိယ ဘူတရူပါနိ, အရူပက္ခန္ဓာ ဝိယ စ ဝတ္ထုရူပါနိ, ‘‘တံနိဿိတရူပဝတ္ထုကာ အရူပက္ခန္ဓာ’’တိ ဝုတ္တနယေန အာကာသဓာတုနိဿိတစက္ခာဒိရူပဓမ္မဝတ္ထုကာ ဝေဒနာဒယော အရူပက္ခန္ဓာ အာကာသဓာတုနိဿိတာ နာမာတိ ဣမမတ္ထံ တထာ-သဒ္ဒေန ဥပသံဟရတိ. ဣဓာပီတိ အာကာသဓာတုနိဿိတပဒေပိ, န ပထဝီဓာတုနိဿိတပဒါဒီသု ဧဝ. ရူပါရူပန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပါရူပံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, အဂ္ဂဟိတံ နတ္ထိ. သဟဇာတာ…ပေ… နိဿိတန္တိ ဣဒံ နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓံ နိဿယတ္တံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ပရိယာယသိဒ္ဓေ နိဿယတ္တေ ဂယှမာနေ – ‘‘ပစ္ဆာဇာတပစ္စယောတိ ပစ္ဆာဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၁) ဝစနတော သဗ္ဗံ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပံ, ‘‘ဝိညာဏဓာတုနိဿိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ အနန္တရဝိညာဏဓာတုပစ္စယာ ပဝတ္တနတော, ‘‘ဝိညာဏဓာတုနိဿိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. १००. ‘प्रतिष्ठा’ म्हणजे येथे उर्वरित तीन महाभूत आणि उपादाय रूप प्रतिष्ठित होतात म्हणून ‘प्रतिष्ठान’ होय, आणि निर्जीव अर्थाने धातू असल्यामुळे ‘प्रतिष्ठानधातू’ (पृथ्वीधातू) होय. स्नानाच्या चूर्णाला बाहेरील पाण्याप्रमाणे उर्वरित तीन महाभूतांना जे बांधून ठेवते, ते ‘आबंधन’ (आपधातू) होय. शिजवणाऱ्या भाताला बाहेरील तेजाप्रमाणे (उष्णतेप्रमाणे) उर्वरित तीन महाभूतांना जे परिपक्व करते, ते ‘परिपायन’ (तेजोधातू) होय. बाहेरील वायूंप्रमाणे उर्वरित तीन महाभूतांना जे आधार देते (स्तंभित करते), ते ‘विस्तंभन’ (वायूधातू) होय. ‘धातू’ या शब्दाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. ‘असंस्पृष्टधातू’ म्हणजे स्पर्श न झालेली अवस्था, कारण त्यांचा एकमेकांशी घर्षण किंवा स्पर्श होत नाही. ‘विजानन’ म्हणजे आलंबनाची (विषयाची) उपलब्धी (जाणीव). ‘मी आत्मा आहे’ अशा प्रकारे मी, “रूपधर्म हा माझा आत्मा आहे” अशा आत्मभावाने किंवा आत्म्याच्या अंशाने स्वीकार केला नाही, ग्रहण केला नाही. आश्रितावर आश्रित असलेले देखील ‘आश्रित’च म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे – “पृथ्वीधातूवर आश्रित असलेले वा.” किंवा स्वतः त्यावर आश्रित असणे म्हणजे “एका पर्यायाने” होय. उपादाय रूप देखील इच्छेनुसार आश्रित असतेच. तरीही ते आश्रित असतेच, म्हणून ते वगळले नाही. परिच्छेद (सीमा) करणाऱ्या परिच्छेद-आकाशाच्या दृष्टीने “अविनीभोग वशाने” (अविभाज्यतेने) असे म्हटले आहे. आणि त्यामुळे अशा प्रकारे परिच्छिन्न (मर्यादित) असल्यामुळे सर्व महाभूत आणि उपादाय रूप हे ‘आकाशधातूवर आश्रित’ म्हटले जाते. त्याच्या आश्रयाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, उपादाय रूपाप्रमाणे महाभूत रूपे, आणि वस्तुरूपांप्रमाणे अरूप स्कंध, “त्यावर आश्रित असलेल्या रूपवस्तूंवर आधारित अरूप स्कंध” या सांगितलेल्या नियमाने, आकाशधातूवर आश्रित असलेल्या चक्षू इत्यादी रूपधर्मांच्या वस्तूंवर आधारित वेदना इत्यादी अरूप स्कंध हे ‘आकाशधातूवर आश्रित’ आहेत, या अर्थाचा ‘तथा’ (तसेच) या शब्दाने उपसंहार केला आहे. ‘येथेही’ म्हणजे केवळ ‘आकाशधातूवर आश्रित’ या पदातच, ‘पृथ्वीधातूवर आश्रित’ इत्यादी पदांमध्ये नाही. ‘रूप-अरूप’ म्हणजे सर्व रूप आणि अरूप ग्रहण केले गेले आहे, काहीही न घेतलेले उरलेले नाही. ‘सहजात... पे... आश्रित’ हे निष्पर्यायसिद्ध (थेट) आश्रयत्व घेऊन म्हटले आहे. खाली सांगितलेल्या नियमाने पर्यायसिद्ध आश्रयत्व ग्रहण केले असता – “पश्चातजात प्रत्यय म्हणजे पश्चात उत्पन्न झालेले चित्त आणि चैतसिक धर्म हे आधी उत्पन्न झालेल्या या कायेला पश्चातजात प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतात” (पट्ठान १.१.११) या वचनावरून सर्व चतुःसमुत्थानिक रूप हे “विज्ञानधातूवर आश्रित” म्हटले पाहिजे. तसेच अनंतर-विज्ञानधातूच्या प्रत्ययाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, “विज्ञानधातूवर आश्रित” असे म्हटले पाहिजे. ၁၀၁. ရုပ္ပတိ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ရူပန္တိ အယမတ္ထော စက္ခုဒွါရေ အာပါထဂတေ ရူပါယတနေ နိပ္ပရိယာယတော လဗ္ဘတိ, န အာပါထမနာဂတေ. စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဘာဝေါ ပန အာပါထမနာဂတေပိ တသ္မိံ လဗ္ဘတေဝ တံသဘာဝါနတိဝတ္ထနတော. ရူပါယတနံ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ. ထေရော ပန အာပါထံ အနာဂတဿာပိ ရူပါယတနဿ ရူပဘာဝံ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒွိဓာကရဏံ နာနုဇာနန္တော ဆန္နောဝါဒံ နိဒဿေတိ, ‘‘ဥပရိ ဆန္နောဝါဒေ ကိန္တိ ကရိဿထာ’’တိ. တတ္ထ ဟိ ‘‘စက္ခုံ, အာဝုသော ဆန္န, စက္ခုဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၉၁) အာဂတံ, န စေတ္ထ စက္ခုဒွါရေ အာပါထံ အာဂတမေဝ ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗပဒေန ဂဟိတံ, န အာပါထံ အနာဂတန္တိ သက္ကာ ဝိညာတုံ [Pg.284] အဝိသေသေနေဝ ရူပါယတနေန တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂါဟာဘာဝဿ ဇောတိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ယိဒံ လဗ္ဘတီ’’တိ. ရူပမေဝါတိ ရူပါယတနမေဝ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ပဒံ ကထံ နေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ပနာ’’တိအာဒိ. စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဝိညာတဗ္ဗေသူတိ ယေန မနောဝိညာဏေန စက္ခုဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ တေန ဝိညာတဗ္ဗေသု တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မေသူတိ အတ္ထော. တဏှာဆန္ဒောတိ တဿနသဘာဝေါ ဆန္ဒော, န ကတ္တုကမျတာ ဆန္ဒောယေဝါတိ တဏှာဆန္ဒော. ရဇ္ဇနဝသေနာတိ ဝတ္ထံ ဝိယ ရင်္ဂဇာတံ စိတ္တဿ အနုရဉ္ဇနဝသေန. အဘိနန္ဒနဝသေနာတိ အာရမ္မဏေ အဘိရမိတွာ နန္ဒနဝသေန. သပ္ပီတိကတဏှာ ဟိ နန္ဒီတိ ဝုစ္စတိ. တဏှာယနဝသေန တဏှာ. १०१. रंग-विकाराला प्राप्त होऊन हृदयातील भाव प्रकट करतो म्हणून ते 'रूप' आहे, हा अर्थ चक्षुद्वाराच्या कक्षेत (आपाथगत) आलेल्या रूपायतनाच्या बाबतीत थेट (निप्परियायतो) लागू होतो, कक्षेत न आलेल्याच्या बाबतीत नाही. परंतु, चक्षुविज्ञानाने जाणले जाण्यायोग्य असण्याचा भाव (चक्खुविञ्ञाणविञ्ञातब्बभावो) कक्षेत न आलेल्या रूपायतनातही प्राप्त होतोच, कारण त्याचा तो स्वभाव बदलत नाही. रूपायतनाचे दोन भाग करून. परंतु, थेरांनी (स्थविरांनी) कक्षेत न आलेल्या रूपायतनाचाही रूपभाव नाकारता येत नाही, असे मानून हे द्विविभाजन अमान्य केले आणि छन्नोवाद सुत्ताचा दाखला दिला, 'पुढे छन्नोवादात काय कराल?' कारण तेथे 'चक्षू, आवुसो छन्न, चक्षुविज्ञान आणि चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणारे धर्म' (म. नि. ३.३९१) असे आले आहे. येथे चक्षुद्वाराच्या कक्षेत आलेलेच रूपायतन 'चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणारे धर्म' या पदाने घेतले आहे आणि कक्षेत न आलेले नाही, असे समजता येत नाही; कारण सामान्यतः रूपायतनाद्वारे तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या ग्रहणाचा अभाव दर्शविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे प्राप्त होत नाही.' 'रूपच' म्हणजे रूपायतनच. जर असे असेल, तर 'चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणाऱ्या धर्मांमध्ये' या पदाचा अर्थ कसा लावावा? म्हणून म्हटले - 'चक्षुविज्ञानाशी संप्रयुक्त असणारे तर...' इत्यादी. 'चक्षुविज्ञानासोबत जाणले जाणाऱ्यांमध्ये' म्हणजे ज्या मनोविज्ञानाने 'चक्षुविज्ञान अनित्य आहे' इत्यादी प्रकारे चक्षुविज्ञानासोबत जे जाणले जाते, त्या संप्रयुक्त धर्मांमध्ये असा अर्थ आहे. 'तण्हाछंद' (तृष्णा-छंद) म्हणजे तृष्णेच्या स्वभावाचा छंद (इच्छा), केवळ काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यता छंद) नव्हे, तर तो तण्हाछंद होय. 'रज्जनवसेन' (रंगण्याच्या वशाने) म्हणजे कपड्याप्रमाणे चित्ताला रंगविण्याच्या वशाने. 'अभिनंदनवसेन' म्हणजे आलंबनात (आरम्मण) रममाण होऊन आनंद घेण्याच्या वशाने. सप्रीतिक तृष्णेलाच 'नंदी' (आनंद) म्हटले जाते. तृष्णा करण्याच्या वशाने ती 'तण्हा' (तृष्णा) आहे. ၁၀၂. အဟင်္ကာရောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၁၂၁, ၁၂၃၉; ဝိဘ. ၈၃၂, ၈၆၆; သံ. နိ. ၄.၁၀၈; မဟာနိ. ၂၁, ၁၇၈) အဟံကရဏံ. ယေန ဟိ မမံ ကရောတိ, ဧတံ မမင်္ကာရော. သွေဝါတိ ‘‘အဟင်္ကာရော’’တိ ဝုတ္တမာနော. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သဗ္ဗာသု လောကိယာဘိညာသု ဝုစ္စမာနာသု ဟေဋ္ဌာ ဝိဇ္ဇာဒွယံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉ္စ အဝတွာ ကသ္မာ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ? ဣတရော ဣဓ သဗ္ဗဝါရေသုပိ လောကုတ္တရဓမ္မပုစ္ဆာ အဓိကတာ တသ္မာ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ’’တိအာဒိနာ တတိယာ ဝိဇ္ဇာ ကထိတာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဘိက္ခူ လောကိယဓမ္မံ န ပုစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကဝိဿဇ္ဇိတသုတ္တံ နာမေတံ တတိယဝိဇ္ဇာယ ဧဝ အာဂတတ္တာ. အရိယဓမ္မဝသေနပိဿ သမညာ အတ္ထေဝါတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဆဗ္ဗိသောဓနန္တိပိဿ နာမ’’န္တိ ဝတွာ တေသု ဓမ္မေသု ဘေဒံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိသုဒ္ဓါတိ တဿာ စောဒနာယ သောဓနဝသေန ဝိသောဓိတာ. ဧကမေဝ ကတွာတိ ဧကဝါရဝသေနေဝ ပါဠိယံ ဧကဇ္ဈံ အာဂတတ္တာ ဧကမေဝ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဝါ ဆဗ္ဗိသောဓနတာတိ အာဟ – ‘‘စတူဟိ အာဟာရေဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိ ကထံ ပနေတ္ထ စတ္တာရော အာဟာရာ ဂဟေတဗ္ဗာတိ? ကေစိ တာဝ အာဟု – ‘‘သာဓူတိ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥတ္တရိ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ ဟေဋ္ဌာ အာဂတေန နယေန အာဟာရဝါရော အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ. ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ သဗ္ဗနိမိတ္တေသူ’’တိ ဧတ္ထ အာဟာရာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ အာဟာရာ အတ္ထတော အာဂတာ ဧဝါတိ အညေ. အပရေ ပန ရူပက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ကဗဠီကာရော အာဟာရော[Pg.285], သင်္ခါရက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ဖဿာဟာရော, မနောသဉ္စေတနာဟာရဂ္ဂဟဏေန ဝိညာဏာဟာရော သရူပတောပိ ဂဟိတောတိ ဝဒန္တိ. १०२. अहंकार म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) इत्यादी प्रकारे 'मी-पणा' करणे. ज्याच्याद्वारे 'माझे' केले जाते, तो 'ममंकार' (ममत्व) होय. 'तोच' म्हणजे 'अहंकार' असे म्हटले गेलेले. अशा प्रकारे चतुर्थ ध्यान निर्दिष्ट केले असता, सर्व लौकिक अभिज्ञांचे वर्णन करताना खालील दोन विद्या सांगायला हव्या होत्या, या अभिप्रायाने 'पुब्बेनिवास (पूर्वनिवासस्मृती) आणि दिब्बचक्खु (दिव्यचक्षू) न सांगता हे का सांगितले?' असे विचारले. दुसऱ्याने (टीकाकाराने) स्पष्ट केले की, येथे सर्व प्रसंगी लोकोत्तर धर्माचाच प्रश्न मुख्य आहे, म्हणून 'तो अशा प्रकारे समाहित असताना' इत्यादीद्वारे तिसरी विद्या सांगितली आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'भिक्खू लौकिक धर्म विचारत नाहीत' इत्यादी म्हटले आहे. तिसऱ्या विद्येचाच उल्लेख आल्यामुळे याला 'एकविस्सज्जित सुत्त' असे नाव आहे. आर्य धर्माच्या वशानेही याचे नाव आहेच, हे दर्शविण्यासाठी 'छब्बिसोधन (षड्विशोधन) असेही याचे नाव आहे' असे सांगून, त्या धर्मांमधील भेद दर्शविण्यासाठी 'येथे खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'विशुद्ध' म्हणजे त्या आक्षेपाच्या (चोदना) शुद्धीकरणाच्या वशाने विशोधित केलेले. 'एकच करून' म्हणजे पाळीमध्ये (पालिपाठात) एकाच वेळी एकत्रित आल्यामुळे एकच भाग करून. जर असे असेल, तर 'छब्बिसोधनता' (सहा प्रकारे शुद्ध करणे) कशी होईल? म्हणून म्हटले - 'चार आहारांसोबत'. परंतु येथे चार आहार कसे ग्रहण करावेत? काही जण म्हणतात - 'साधू! असे म्हणून भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून पुढे प्रश्न विचारावा' या खाली आलेल्या नियमाने आहारवार आणून सांगावा. 'बाहेर सर्व निमित्तांमध्ये' येथे आहारांचाही संग्रह होत असल्यामुळे आहार अर्थतः आलेलेच आहेत, असे इतर म्हणतात. तर काही जण म्हणतात की, रूपस्कंधाच्या ग्रहणाने कबाळीकार (कवलिकार) आहार, संस्कारस्कंधाच्या ग्रहणाने स्पर्शाहार आणि मनोसंचेतना आहाराच्या ग्रहणाने विज्ञान आहार प्रत्यक्ष रूपानेच ग्रहण केला जातो. ‘‘ဆဗ္ဗိသောဓန’’န္တိ ဣမဿ သုတ္တဿ သမညာယ အနွတ္ထတံ ဒဿေတွာ အာယတိမ္ပိ တာဒိသေန ဗျာကရဏေန ဘိက္ခူနံ ပဋိပတ္တိမ္ပိ ဒဿနတ္ထံ, ‘‘ဣမေ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဝိနယနိဒ္ဒေသပရိယာယေနာတိ ဝိနယနိဒ္ဒေသေ အာဂတေန ကာရဏေန. ဝိနယေ ဝါ အာဂတနိဒ္ဒေသာနုက္ကမေန. 'छब्बिसोधन' (षड्विशोधन) या सुत्ताच्या नावाचे सार्थत्व दर्शवून, भविष्यातही अशाच व्याकरणाने (उत्तराने) भिक्खूंची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविण्यासाठी 'हे तर...' इत्यादी सुरू केले आहे. 'विनयनिद्देसपरियायेन' म्हणजे विनयनिर्देशात आलेल्या कारणाने, किंवा विनयात आलेल्या निर्देशाच्या अनुक्रमाने. အဓိဂန္တဗ္ဗတော အဓိဂမော, ဈာနာဒိအဓိဂမပုစ္ဆာ. တေနာဟ – ‘‘ဈာနဝိမောက္ခာဒီသူ’’တိအာဒိ. ဥပါယပုစ္ဆာတိ အဓိဂမောပါယပုစ္ဆာ. ကိန္တီတိ ကေန ပကာရေန ဝိဓိနာတိ အတ္ထော. प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अधिगम' म्हणजे ध्यान इत्यादींच्या अधिगमाविषयीचा प्रश्न. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ध्यान, विमोक्ष इत्यादींमध्ये' इत्यादी. 'उपायपुच्छा' म्हणजे अधिगमाच्या उपायाविषयीचा प्रश्न. 'कसे' (किन्ति) म्हणजे कोणत्या प्रकारे किंवा विधीने, असा अर्थ आहे. ကတမေသံ တွံ ဓမ္မာနံ လာဘီတိ ဣဒံ ပန ပုဗ္ဗေ ‘‘ကိံ တေ အဓိဂတ’’န္တိ အနိဒ္ဓါရိတဘေဒါ ဈာနာဒိဝိသေသာ ပုစ္ဆိတာတိ ဣဒါနိ တေသံ နိဒ္ဓါရေတွာ ပုစ္ဆနာကာရဒဿနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အာကာရေဟိ အဓိဂမဗျာကရဏံ သောဓေတဗ္ဗံ, တသ္မာ. ဧတ္တာဝတာဝါတိ ဧတ္တကေန ဗျာကရဏမတ္တေနေဝ န သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော. ဗျာကရဏဉှိ ဧကစ္စဿ အယာထာဝတောပိ ဟောတိ, ယထာ နာမ ဇာတရူပပတိရူပံ ဇာတရူပံ ဝိယ ခါယတီတိ ဇာတရူပံ နိဃံသနတာပနဆေဒနေဟိ သောဓေတဗ္ဗံ ဧဝမေဝံ ဣမေသု ဣဒါနေဝ ဝုတ္တေသု ဆသု ဌာနေသု ပက္ခိပိတွာ သောဓနတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိမောက္ခာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမာဓိ-သမာပတ္တိ-ဉာဏဒဿန-မဂ္ဂဘာဝနာ-ဖလသစ္ဆိကိရိယာ သင်္ဂဏှာတိ. 'तू कोणत्या धर्मांचा लाभ मिळवला आहेस?' हे विचारणे म्हणजे पूर्वी 'तुला काय प्राप्त झाले आहे?' अशा प्रकारे भेद स्पष्ट न करता ध्यान इत्यादी विशेषांविषयी विचारले होते, आता त्यांचा निश्चय करून विचारण्याच्या पद्धतीचे हे दर्शन आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने वर सांगितलेल्या प्रकारांनी अधिगमाचे व्याकरण (उत्तर) शुद्ध केले पाहिजे, म्हणून. 'एवढ्यावरूनच' म्हणजे केवळ एवढ्याच व्याकरणाने (उत्तराने) सत्कार केला जाऊ नये. कारण काही लोकांचे व्याकरण (उत्तर) यथार्थ नसते, जसे की सोन्यासारखे दिसणारे नकली सोने सोन्यासारखेच भासते, म्हणून ते घासून, तापवून आणि कापून तपासावे लागते; त्याचप्रमाणे नुकत्याच सांगितलेल्या या सहा स्थानांमध्ये ठेवून तपासण्यासाठी 'विमोक्ष इत्यादींमध्ये' असे म्हटले आहे. येथे 'इत्यादी' शब्दाने समाधी, समापत्ती, ज्ञानदर्शन, मार्गभावना आणि फलसाक्षात्कारी यांचा संग्रह होतो. ပါကဋော ဟောတိ အဓိဂတဝိသေသဿ သတိသမ္မောသာဘာဝတော. သေသပုစ္ဆာသုပိ ‘‘ပါကဋော ဟောတီ’’တိ ပဒေ ဧသေဝ နယော. ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာကုသလာတိ သဇ္ဈာယမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာသု နိပုဏာ. ယာယ ပဋိပဒါယ ယဿ အရိယမဂ္ဂေါ အာဂစ္ဆတိ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိ အာဂမနပဋိပဒါ. သောဓေတဗ္ဗာတိ သုဒ္ဓါ ဥဒါဟု အသုဒ္ဓါတိ ဝိစာရဏဝသေန သောဓေတဗ္ဗာ. န သုဇ္ဈတီတိ တတ္ထ တတ္ထ ပမာဒပဋိပတ္တိဘာဝတော. အပနေတဗ္ဗော အတ္တနော ပဋိညာယ. ‘‘သုဇ္ဈတီ’’တိ ဝတွာ သုဇ္ဈနာကာရံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒီဃရတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပညာယတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဒီ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ယဒိ သော ဘိက္ခု တာယ ပဋိပဒါယ ယဒိ ပညာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ခီဏာသဝပဋိပတ္တိသဒိသာ ပဋိပဒါ ဟောတိ ဒီဃရတ္တံ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသတ္တာ. प्राप्त झालेल्या विशेषाची स्मृती नष्ट न झाल्यामुळे तो स्पष्ट (पाकट) होतो. उर्वरित प्रश्नांमध्येही 'स्पष्ट होतो' या पदाचा हाच नियम आहे. 'उग्गहपरिपूच्छाकुसला' म्हणजे स्वाध्याय आणि विचारण्यात निपुण असणारे. ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) ज्याला आर्यमार्ग प्राप्त होतो, ती पूर्वभागातील प्रतिपदा म्हणजे 'आगमनप्रतिपदा' होय. 'शोधली पाहिजे' म्हणजे ती शुद्ध आहे की अशुद्ध, या विचाराने तिचे शोधन केले पाहिजे. 'शुद्ध होत नाही' कारण तेथे तेथे प्रमादाचे आचरण असते. आपल्या प्रतिज्ञेवरून (चुकीचे मत) दूर केले पाहिजे. 'शुद्ध होते' असे सांगून शुद्ध होण्याचा प्रकार दर्शविण्यासाठी 'दीघरत्तं' (दीर्घकाळ) इत्यादी म्हटले आहे. 'जाणले जाते' येथे 'जर' (यदी) हे पद जोडून 'जर तो भिक्खू त्या प्रतिपदेने जाणला जातो' असा संबंध लावावा. दीर्घकाळ क्लेशांचे दमन केल्यामुळे ती प्रतिपदा क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) प्रतिपदेसारखीच असते. နဒိယာ [Pg.286] သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒနဋ္ဌာနံ နဒီမုခဒွါရံ. မဒ္ဒမာနောတိ ဗဒရသာဠဝံ သရသံ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တော ဟုတွာ မဒ္ဒမာနော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. नदीचे समुद्रात प्रवेश करण्याचे ठिकाण म्हणजे 'नदीमुखद्वार' (नदीचे मुख). 'मर्दन करणारा' म्हणजे बोराचा रस पानात टाकून तो चोळणारा (मर्दन करणारा). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. छब्बीसोधनसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၃. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ ३. सप्पुरिसधम्मसुत्त-वर्णना ၁၀၅. သပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ သပ္ပုရိသဘာဝကရံ ဓမ္မံ. သော ပန ယသ္မာ သပ္ပုရိသာနံ ပဝေဏိကော ဓမ္မော ဟောတိ. တသ္မာ အာဟ – ‘‘သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မ’’န္တိ, ဧသ နယော အသပ္ပုရိသဓမ္မန္တိ ဧတ္ထာပိ. ဧဝံ ပဓာနံ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗဉ္စ သပ္ပုရိသဓမ္မံ အာဒိံ ကတွာ မာတိကံ ဌပေတွာ အယထာနုပုဗ္ဗိယာ နိဒ္ဒိသန္တော ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, အသပ္ပုရိသဓမ္မော’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ပန နိဒ္ဒိသန္တော ဥဒါဟရဏပုဗ္ဗကံ ဟေတုံ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗပရိစ္စာဂပုဗ္ဗကံ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ နာမ ဉာယပဋိပတ္တိ, တသ္မာ သပ္ပုရိသဓမ္မာ သမ္ပာဒေတဗ္ဗာတိ ဒီပေန္တော သတ္ထာ အယထာနုပုဗ္ဗိယာ နိဒ္ဓါရီယတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. တထာ အညတ္ထာပိ ‘‘အသေဝနာ စ ဗာလာနံ, ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ’’တိ. ဧတဒေဝ ဟိ ကုလဒွယံ ‘‘ဥစ္စကုလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပရိယာယတော. တထာဟိ အန္တိမဘဝိကာ ဗောဓိသတ္တာ တတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. သောတိ သာမီစိပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခု. အန္တရံ ကရိတွာတိ တံ ကာရဏံ ကတွာ. ပဋိပဒါ ဟိ ဝိညူနံ ပူဇာယ ကာရဏံ, န ဥစ္စကုလီနတာ. မဟာကုလာတိ ဝိပုလကုလာ ဥပါဒိတောဒိတကုလသမ္ပဝတ္တိကာတိ အတ္ထော. १०५. 'सप्पुरिसधम्म' म्हणजे सत्पुरुष-भाव निर्माण करणारा धर्म. आणि तो ज्याअर्थी सत्पुरुषांचा पारंपारिक धर्म असतो, म्हणून म्हटले आहे – 'सत्पुरुषांचा धर्म'. हाच नियम 'असप्पुरिसधम्म' या बाबतीतही लागू होतो. अशा प्रकारे, मुख्य आणि आचरणीय असलेल्या सप्पुरिसधम्माला सुरुवातीला ठेवून, मातृका स्थापित करून, अनुक्रमाचे उल्लंघन करून निर्देश करताना 'भिक्खूहो, असप्पुरिसधम्म कोणता?' इत्यादी म्हणाले. आणि तशा प्रकारे निर्देश करताना, उदाहरणासह कारण दाखवण्यासाठी 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, इच्छित गोष्टीचा त्याग करून स्वीकारण्यायोग्य गोष्टीचा स्वीकार करणे म्हणजे 'न्यायप्रतिपत्ती' होय, म्हणून सप्पुरिसधम्म संपादन केला पाहिजे, हे स्पष्ट करताना शास्त्यांनी अ-यथा-अनुक्रमाने त्याचे निर्धारण केले आहे, हा अर्थ दर्शविला आहे. तसेच इतर ठिकाणीही 'मूर्खांची संगत न करणे आणि पंडितांची संगत करणे' असे म्हटले आहे. हेच दोन कुळे मुख्य अर्थाने 'उच्च कुळ' म्हटले जातात. कारण अंतिम जन्मातील बोधिसत्त्व तेथेच प्रतिसंधी घेतात. 'तो' म्हणजे योग्य मार्गाने आचरण करणारा (सामीची-प्रतिपन्न) भिक्खू. 'अंतर करून' म्हणजे त्याला कारण बनवून. कारण आचरण हेच विद्वानांच्या पूजेचे कारण असते, उच्च कुळात जन्म घेणे नव्हे. 'महाकुळ' म्हणजे विशाल कुळ, जे कीर्ती आणि समृद्धीने युक्त कुळ आहे, असा अर्थ आहे. ၁၀၆. ယသသဒ္ဒေါ ပရိဝါရဝါစကော. ယသဿီတိ စ သာတိသယပရိဝါရဝန္တတာ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ပရိဝါရသမ္ပန္နော’’တိ. အာဓိပတေယျာဘာဝတော ပရေသံ ဥပရိနတ္တိ ဧတေသံ ဤသော ဤသနံ ဣဿရိယန္တိ အက္ခာတဗ္ဗာတိ အပ္ပေသက္ခာ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပပရိဝါရာ’’တိ. အဘာဝတ္ထော ဟိ ဣဓ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ. १०६. 'यश' हा शब्द परिवाराचा (अनुयायांचा) वाचक आहे. आणि 'यशस्वी' म्हणजे अत्यंत मोठ्या परिवाराने युक्त असणे, म्हणून 'परिवारसंपन्न' असे म्हटले आहे. अधिपत्य नसल्यामुळे इतरांवर त्यांचे प्रभुत्व नसते, त्यांचे 'ईश', 'ईशन' किंवा 'ऐश्वर्य' नसते, म्हणून त्यांना 'अप्पेसक्खा' (अल्प-प्रभावी) म्हटले जाते. म्हणूनच 'अल्प परिवार केलेले' असे म्हटले आहे. कारण येथे 'अप्प' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे. ၁၀၇. နဝေဝ ဓုတင်္ဂါနိ အာဂတာနီတိ ဧတ္ထ ယထာ ဥက္ကဋ္ဌပံသုကူလိကဿ တေစီဝရိကတာ သုကရာ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကဿ သပဒါနစာရိကတာ သုကရာ. ဧကာသနိကဿ စ ပတ္တပိဏ္ဍိကခလုပစ္ဆာဘတ္တိကတာ သုကရာ ဧဝါတိ – ‘‘ပံသုကူလိကော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနေနေဝ ပါဠိယာ အနာဂတာနမ္ပိ အာဂတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ပရိဟရဏသုကရတာယ တေသမ္ပိ သမာဒါနသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘တေရသ ဟောန္တီ’’တိ. १०७. 'केवळ नऊच धुतंगे आली आहेत' यामध्ये, ज्याप्रमाणे तीव्र पांसुकूलिक भिक्खूसाठी तेचीवरिकता सोपी असते. त्याचप्रमाणे तीव्र पिंडपातिक भिक्खूसाठी सप्रदानचारिकता सोपी असते. आणि एकासनिक भिक्खूसाठी पत्तपिंडिकता आणि खलु-पच्छाभत्तिकता सोपीच असते – म्हणून 'पांसुकूलिक होतो' इत्यादी वचनानेच पाळीमध्ये न आलेल्या धुतंगांचेही आगमन झाले आहे असे समजावे, कारण त्यांचे पालन करणे सोपे असल्याने त्यांचेही समादान संभवते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तेरा होतात'. ၁၀၈. ကာမတဏှာဒိကာယ [Pg.287] တာယ တဏှာယ နိဗ္ဗတ္တာတိ တမ္မယာ, ပုထုဇ္ဇနာ, ပကတိဘာဝူပဂမနေန တေသံ ဘာဝေါ တမ္မယတာ, တပ္ပဋိက္ခေပတော အတမ္မယတာ, နိတ္တဏှတာ. တံယေဝ ကာရဏံ ကတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနေပိ တဏှာပဟာနံယေဝ ကာရဏံ ကတွာ. စိတ္တေ ဥပ္ပာဒေတွာတိ အတမ္မယတာပရိယာယေန ဝုတ္တေ တဏှာယ ပဋိပက္ခဓမ္မေ သမ္ပာဒေတွာ. န မညတီတိ မညနာနံ အရိယမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ကိသ္မိဉ္စိ ဩကာသေ ကာမဘဝါဒိကေ ကေနစိ ဝတ္ထုနာ ဟတ္ထိအဿခေတ္တဝတ္ထာဒိနာ ပတ္တစီဝရဝိဟာရပရိဝေဏာဒိနာ စ ပုဂ္ဂလံ န မညတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. १०८. कामतण्हा इत्यादी तृष्णेने उत्पन्न झालेले ते 'तन्मय' म्हणजे पृथग्जन होत. त्यांच्या स्वाभाविक अवस्थेला प्राप्त होण्याच्या भावाला 'तन्मयता' म्हणतात, आणि त्याच्या निषेधाला 'अतन्मयता' म्हणजेच तृष्णारहितता म्हणतात. 'त्यालाच कारण बनवून' म्हणजे प्रथम ध्यानातही तृष्णेचा त्याग करणे हेच कारण बनवून. 'चित्तात उत्पन्न करून' म्हणजे अतन्मयतेच्या पर्यायाने सांगितलेल्या तृष्णेच्या प्रतिपक्ष धर्मांना संपादन करून. 'मानत नाही' म्हणजे आर्यमार्गाने कल्पनांचा पूर्णपणे उच्छेद केल्यामुळे, कोणत्याही प्रसंगी कामभव इत्यादींमध्ये हत्ती, घोडे, शेतजमीन इत्यादी वस्तूंद्वारे किंवा पात्र, चीवर, विहार, परिवेण इत्यादींद्वारे तो व्यक्ती स्वतःला श्रेष्ठ मानत नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. sप्पुरिसधम्मसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၄. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ ४. सेवितब्बासेवितब्बसुत्त-वर्णना ၁၀၉. အညမညန္တိ အညံ အညံ. တေနာဟ ‘‘အညံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ. သတ္တဟိ ပဒေဟီတိ သတ္တဟိ ဝါကျေဟိ. ပဇ္ဇတိ ဧတေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထောတိ ပဒံ, ဝါကျံ. သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဩကာသကရဏံ ဓမ္မဒါယာဒေ (မ. နိ. ၁.၃၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. १०९. 'अञ्ञमञ्ञं' म्हणजे एक आणि दुसरे. म्हणूनच 'दुसऱ्याचे सेवन करावे' इत्यादी म्हटले आहे. 'सात पदांनी' म्हणजे सात वाक्यांनी. ज्याद्वारे अपेक्षित अर्थ प्राप्त होतो ते 'पद' म्हणजेच वाक्य होय. सारिपुत्त थेरांचे 'ओकासकरण' हे धम्मदयाद सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. ၁၁၃. ဒိဋ္ဌိယေဝ ပစ္စယဝသေန ပဋိလဒ္ဓတာယ ဒိဋ္ဌိပဋိလာဘော. သညာပဋိလာဘေပိ ဧသေဝ နယော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမ္မာဒိဋ္ဌိယော…ပေ… န ဂဟိတာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တေသံ မနောသမာစာရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဒိဋ္ဌိ စိတ္တုပ္ပာဒဝါရေ န ဂဟိတာတိ? ကာမံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ အဝယဝိဘာဝေါ လဗ္ဘတိ, တထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏေ လောကိယလောကုတ္တရစိတ္တုပ္ပာဒေသု ကမ္မပထကောဋ္ဌာသော န ဥဒ္ဓဋော. ११३. दृष्टीच प्रत्ययाच्या प्रभावाने प्राप्त झाल्यामुळे तिला 'दृष्टीप्रतिलाभ' म्हणतात. संज्ञाप्रतिलाभाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. मिच्छादिट्ठि आणि सम्मादिट्ठि... पे... ग्रहण केल्या नाहीत, कारण कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या त्यांच्या मनःसमाचाराच्या रूपाने त्यांचे ग्रहण झाले आहे. जर असे आहे, तर चित्तोत्पाद-वारा मध्ये दृष्टी का ग्रहण केली नाही? जरी मिथ्या दृष्टीचा अवयवीभाव प्राप्त होत असला, तरी चित्तोत्पादक्षणी लौकिक आणि लोकोत्तर चित्तोत्पादांमध्ये कर्मपथाचा भाग उद्धृत केला जात नाही. ၁၁၅. ကာမသညာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဗျာပါဒဝိဟိံသာသညာ သင်္ဂဟိတာ, ဧဝံ အနဘိဇ္ဈာအဗျာပါဒအဝိဟိံသာသညာ သင်္ဂဟိတာ ပဌမေန အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘အနဘိဇ္ဈာသဟဂတာယ သညာယာ’’တိအာဒိပါဌဿ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ११५. 'कामसंज्ञा इत्यादी' यामध्ये 'इत्यादी' शब्दाने ज्याप्रमाणे व्यापाद-संज्ञा आणि विहिंसा-संज्ञा समाविष्ट केल्या आहेत, त्याचप्रमाणे पहिल्या 'इत्यादी' शब्दाने अनभिध्या, अव्यापाद आणि अविहिंसा संज्ञा समाविष्ट केल्या आहेत, कारण 'अनभिध्यासहगत संज्ञेचे' इत्यादी पाठाचा त्यात समावेश होतो. ၁၁၇. တိ ကာမဘဝါဒီနံ အပရိယောသာနာယ ပရိယောသာနံ ဣစ္ဆတောပိ တာဒိသဿ ဘဝါနံ အပရိယောသာနမေဝ ဟောတိ[Pg.288]. စတ္တာရော ဟောန္တိ ပုဂ္ဂလဝသေန. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနောပိ ဟီ’’တိအာဒိ. အကုသလာ ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တီတိ တေသံ ပဟာနာယ အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနဿာတိ အဓိပ္ပာယော, တတော ဧဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ. တေနဿ ကိလေသဒုက္ခေန ဝိပါကဒုက္ခေန စ သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ. ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ပဟာယ သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တနာရဟော အနာဂါမီ ကထံ…ပေ… အဘိဝဍ္ဎန္တီတိ အာဟ ‘‘အနာဂါမီပီ’’တိအာဒိ. သဒုက္ခမေဝ အတ္တဘာဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, ယာယ လဗ္ဘမာနအကုသလာဘိဝုဒ္ဓိံ ကုသလပရိဟာနိဉ္စ ဂဟေတွာ အနာဂါမိနောပိ သဗျာဗဇ္ဈအတ္တဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ယထာလဗ္ဘမာနံ အကုသလပရိဟာနိံ ကုသလာဘိဝုဒ္ဓိဉ္စ ဂဟေတွာ ပုထုဇ္ဇနဿပိ အန္တိမဘဝိကဿ အဗျာဗဇ္ဈအတ္တဘာဝါဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနောပီ’’တိအာဒိ. အကုသလမေဝ ဟာယတိ,န ကုသလံ တဿ ဗုဒ္ဓိပက္ခေ ဌိတတ္တာ. တတ္ထာပိ ဝိပဿနမေဝ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတိ, န ဝဋ္ဋဂဗ္ဘံ အန္တိမဘဝိကတာယ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတတ္တာ အဇ္ဈာသယဿ, ဉာဏဿ စ ပါကဂမနတော. ११७. कामभव इत्यादींच्या समाप्तीची इच्छा करणाऱ्या व्यक्तीसाठीही अशा भवांचा अंत न होणे हेच घडते. पुद्गल भेदाने चार प्रकार होतात. म्हणूनच 'पृथग्जन देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'अकुशल धर्म वाढतात' याचा अभिप्राय असा आहे की, जो त्यांच्या त्यागासाठी प्रयत्न करत नाही, त्याचेच कुशल धर्म नष्ट होतात. त्यामुळे तो क्लेशदुःख आणि विपाकदुःखाने युक्त असा दुःखमय आत्मभाव उत्पन्न करतो. ओरामभागिय संयोजनांचा त्याग करून शुद्धावासांमध्ये उत्पन्न होण्यास पात्र असलेला अनागामी कसा... पे... वाढतो, म्हणून 'अनागामी देखील' इत्यादी म्हटले आहे. तो दुःखमय आत्मभावच उत्पन्न करतो, ज्याद्वारे प्राप्त होणारी अकुशल धर्मांची वृद्धी आणि कुशल धर्मांचा ऱ्हास लक्षात घेऊन अनागामी व्यक्तीच्या बाबतीतही सव्याबाध आत्मभावाची उत्पत्ती सांगितली आहे. अशा प्रकारे, प्राप्त होणारा अकुशलाचा ऱ्हास आणि कुशलाची वृद्धी लक्षात घेऊन, अंतिम जन्मातील पृथग्जनाच्या बाबतीतही अव्याबाध आत्मभावाची उत्पत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. म्हणूनच 'पृथग्जन देखील' इत्यादी म्हटले आहे. केवळ अकुशलच नष्ट होते, कुशल नव्हे, कारण ते बोधिपक्षाच्या बाजूने स्थित असते. तेथेही विपश्यनाच गर्भाचे ग्रहण करवते, संसार-गर्भाचे नव्हे, कारण अंतिम जन्मात असल्यामुळे त्याचा आशय विवर्तावर आश्रित असतो आणि ज्ञानाची परिपक्वता झालेली असते. ၁၁၉. ဧကစ္စဿာတိ သာမိဝစနံ ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိအာဒီသု ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏာမေတဗ္ဗံ, တထာ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒတီ’’တိအာဒီသုပိ. ဥဂ္ဂဏှိတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဘဂဝတော ဘာသိတဿ အတ္ထံ အဇာနန္တာ တာဝ ဒီဃရတ္တံ ဟိတသုခတော ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တု ဇာနန္တာနမ္ပိ သဗ္ဗေသံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတီတိ အနေကံသိကတံ စောဒေန္တော ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရော သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတိယေဝါတိ, ‘‘အပ္ပဋိသန္ဓိကာ’’တိအာဒိနာ အနေကံသိကတံ ပရိဟရတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ११९. 'एकाचा' हे षष्ठीचे वचन 'अभिनंदन करतो' इत्यादींमध्ये प्रथमेच्या रूपात परिवर्तित केले पाहिजे, तसेच 'निर्वेद पावतो' इत्यादींमध्येही. 'शिकूनही' यामध्ये 'अपि' हा शब्द लुप्त स्वरूपात निर्दिष्ट आहे. भगवंतांच्या भाषणाचा अर्थ न जाणणारे दीर्घकाळ हित आणि सुखापासून वंचित राहोत, परंतु जाणणाऱ्या सर्वांसाठी ते दीर्घकाळ हित आणि सुखाचे ठरेल, अशा अनैकांतिकतेवर आक्षेप घेत 'असे असतानाही' इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्याने 'सर्वांसाठीच ते दीर्घकाळ हित आणि सुखाचे ठरते' असे सांगून, 'अप्रतिसंधीक' इत्यादी शब्दांद्वारे त्या अनैकांतिकतेचे निवारण केले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. सेवितब्बासेवितब्बसुत्तवण्णनेची (टीका) लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၅. ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ५. बहुधातुकसुत्तवण्णना ၁၂၄. ဘယန္တိ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၁) စိတ္တသံသပ္ပတာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တုတြာသော’’တိ. ဥပဒ္ဒဝေါတိ အန္တရာယော. တဿ ပန ဝိက္ခေပကာရဏတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အနေကဂ္ဂတာကာရော’’တိ. ဥပသဂ္ဂေါတိ ဥပသဇ္ဇနံ. တတော အပ္ပတီကာရဝိဃာတာပတ္တိ [Pg.289] ယသ္မာ ပတီကာရာဘာဝေန ဝိဟညမာနဿ ကိဉ္စိ ကာတုံ အသမတ္ထဿ ဩသီဒနကာရဏံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂနာကာရော’’တိ. ဝဉ္စေတွာ အာဂန္တုံ ယထာဝုတ္တေ ဒိဝသေ အနာဂစ္ဆန္တေသု. ဗဟိ အနိက္ခမနတ္ထာယ ဒွါရေ အဂ္ဂိံ ဒတွာ. १२४. भय (अं. नि. टी. २.३.१) म्हणजे चित्ताचे थरथरणे, म्हणून 'चित्तुत्रासो' (चित्ताचा थरकाप) असे म्हटले आहे. 'उपद्दवो' (उपद्रव) म्हणजे अंतराय (अडथळा). त्याच्या विक्षेपाचे (चित्त विचलित होण्याचे) कारण असल्यामुळे 'अनेकग्गताकारो' (एकाग्रतेचा अभाव) असे म्हटले आहे. 'उपसग्गो' (उपसर्ग) म्हणजे आक्रमण. त्यामुळे प्रतिकार न झाल्याने होणारा विनाश, ज्याअर्थी प्रतिकाराच्या अभावामुळे पीडित झालेल्या आणि काहीही करण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीच्या खचून जाण्याचे ते कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'तथ तथ लग्गनाकारो' (तिथे तिथे अडकून पडणे). फसवून निघून गेल्यावर, ठरवलेल्या दिवशी ते परत न आल्यामुळे. बाहेर पडू नये म्हणून दाराला आग लावून. နဠေဟီတိ နဠစ္ဆန္နသင်္ခေပေန ဥပရိ ဆာဒေတွာ တေဟိယေဝ ဒါရုကစ္ဆဒနနိယာမေန ပရိတောပိ ဆာဒိတာ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ တိဏေဟိ ဆန္နတံ, သေသသမ္ဘာရာနံ ရုက္ခမယတဉ္စ အတိဒိသတိ. ဝိဓဝါပုတ္တေတိ အဒန္တဘာဝေါပလက္ခဏံ. တေ ဟိ နိပ္ပိတိကာ အဝိနီတာ အသံယတာ အကိစ္စကာရိနော ဟောန္တိ. 'नळेही' (लव्हाळ्यांनी) म्हणजे लव्हाळ्यांच्या आच्छादनाने वरून झाकून, लाकडी छताच्या पद्धतीने त्यांच्याद्वारेच सभोवताली देखील झाकलेले. 'एसेव नयो' (हाच नियम) याद्वारे गवताने शाकारणे आणि उर्वरित साहित्याचे लाकडी असणे सूचित केले आहे. 'विधवापुत्ते' (विधवेचे पुत्र) हे असंस्कृतपणाचे (अदमित असण्याचे) लक्षण आहे. कारण ते पितृहीन असल्याने अविनीत (उद्धट), असंयत आणि अकार्यकारी (कर्तव्यशून्य) असतात. မတ္ထကံ အပါပေတွာဝ နိဋ္ဌာပိတာတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမကာသီတိ? အာနန္ဒတ္ထေရဿ ပုစ္ဆာကောသလ္လဒီပနတ္ထမေဝ, တတ္ထ နိသိန္နာနံ သန္နိပတိတဘိက္ခူနံ ဒေသနာယ ဇာနနတ္ထဉ္စ. တေ ကိရ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ အဇာနန္တာ အန္ဓကာရံ ပဝိဋ္ဌာ ဝိယ ဌိတာ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဝသေန ပရိဂ္ဂယှ ဇာနိဿန္တီတိ. 'शिखरावर (शेवटापर्यंत) न पोहोचवताच समाप्त केले' – भगवंतांनी असे का केले? केवळ स्थवीर आनंदांच्या प्रश्न विचारण्याच्या कौशल्याचे प्रकटीकरण करण्यासाठी, आणि तिथे बसलेल्या व जमलेल्या भिक्खूंना देशना समजावी म्हणून. ते (भिक्खू) संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ न समजल्यामुळे जणू अंधारात शिरल्यासारखे उभे होते. प्रश्नांच्या अनुसंधानाने (संबंधाने) ग्रहण करून ते समजून घेतील, (या हेतूने भगवंतांनी असे केले). ၁၂၅. ရူပပရိဂ္ဂဟောဝ ကထိတော, န အညံ ကိဉ္စီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တတော သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ, ‘‘သဗ္ဗာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တီတိ အဒ္ဓေကာဒသ ဓာတုယော ရူပက္ခန္ဓော, အဒ္ဓဋ္ဌမာ ဓာတုယော ယထာရဟံ ဝေဒနာဒယော စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ဧဝံ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဟောန္တိ. ပဉ္စပိ ခန္ဓာ တဏှာဝဇ္ဇာ ဒုက္ခသစ္စံ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ. နိရောဓပဇာနနာတိ ပညာသီသေန မဂ္ဂကိစ္စမာဟ. သမ္မာဒိဋ္ဌိပမုခေါ ဟိ အရိယမဂ္ဂေါ. မတ္ထကံ ပါပေတွာ ကထိတံ ဟောတိ သမ္မသနဿ ဘူမိယာ နိပ္ဖတ္တိယာ စ ကထိတတ္တာ. ဇာနာတိ ပဿတီတိ ဣမိနာ ဉာဏဒဿနံ ကထိတံ တံ ပန လောကိယံ လောကုတ္တရန္တိ ဒုဝိဓန္တိ တဒုဘယမ္ပိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော’’တိ. १२५. केवळ रूप-परिग्रहच (रूपाचे ग्रहण) सांगितले आहे, इतर काही नाही, असा अर्थ आहे. आता त्यातून सत्ये शोधून काढून चारी आर्यसत्यांच्या कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) दर्शवण्यासाठी 'sabbāpi' (सब्बापि) इत्यादी म्हटले आहे. 'पाच स्कंध होतात' म्हणजे साडेअकरा धातू रूपस्कंध आहेत, आणि साडेसात धातू योग्यतेनुसार वेदना इत्यादी चार अरूप स्कंध आहेत; अशा प्रकारे अठरा धातू हे पाच स्कंध होतात. तृष्णा वगळता पाचही स्कंध हे दुःखसत्य आहेत. 'अप्पवत्ति' (अप्रवृत्ती) म्हणजे अप्रवृत्तीचे निमित्त. 'निरोधपजानना' (निरोधाचे प्रजानन) याद्वारे प्रज्ञेच्या माध्यमातून मार्गाचे कार्य सांगितले आहे. कारण सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हाच अरियमग्ग (आर्य अष्टांगिक मार्ग) चा प्रमुख आहे. शिखरावर पोहोचवून सांगितले आहे, कारण संमसन (मनन/परीक्षण) ची भूमी आणि तिची निष्पत्ती सांगितली गेली आहे. 'जाणतो आणि पाहतो' याद्वारे ज्ञानदर्शन सांगितले आहे, ते लौकिक आणि लोकोत्तर असे दोन प्रकारचे आहे. हे दोन्ही दर्शवताना म्हटले आहे – 'विपस्सना (विपश्यना) सह मार्ग सांगितला आहे'. ဧတ္တာဝတာပိ ခေါတိ ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏေန အညေန ပရိယာယေန သတ္ထာ ဓာတုကောသလ္လံ ဒေသေတုကာမောတိ ထေရော, ‘‘သိယာ ပန, ဘန္တေ’’တိ ပုစ္ဆတီတိ ဘဂဝါ ပထဝီဓာတုအာဒိဝသေနပိ ဓာတုကောသလ္လံ ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ ပထဝီဓာတုအာဒိသဒ္ဒေန ဒေသနာကာရဏံ ဝိဘာဝေန္တော, ‘‘ပထဝီဓာတု…ပေ… ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တာပိ ဟိ အာဒိတော ဆ ဓာတုယော. ‘‘ဝိညာဏဓာတုတော [Pg.290] နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ကထံ ရူပဓာတုယော နီဟရီယန္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယ တံ နယံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဝိညာဏဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ကာယဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတုပထဝီဓာတု အာဒိဝသေန ဒေသနာရုဠမေဝ, ကာယဓာတု ပန နီဟရိတဗ္ဗာတိ ဧကံသမေဝ နီဟရဏဝိဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ အာဟ. ပုရိမပစ္ဆိမဝသေန မနောဓာတူတိ ပစ္ဆိမဘာဂဝသေန ကိရိယာမနောဓာတု ဂဟေတဗ္ဗာ တဿာနုရူပဘာဝတော. နနု စေတ္ထ မနောဓာတု နာမာယံ မနောဝိညာဏဓာတုယာ အသံသဋ္ဌာ, ဝိသုံယေဝ စေသာ ဓာတူတိ? သစ္စမေတံ အဋ္ဌာရသဓာတုဒေသနာယ, စိတ္တဝိဘတ္တိနိဒ္ဒေသေ ဆဝိညာဏကာယဒေသနာယံ ပန သာ မနောဝိညာဏကာယသင်္ဂဟိတာဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၅၁၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုရိမပစ္ဆိမဝသေနာတိ ပုရေစရာနုစရဝသေန. မနောဓာတူတိ ဝိပါကမနောဓာတု ဂဟေတဗ္ဗာ ပုရေစရဏတော, ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ အနန္တရံ မနောဓာတုယာ, ကိရိယာမနောဓာတုယာ အနန္တရံ မနောဝိညာဏဓာတုယာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော စ. 'एत्तावतापि खो' (एवढ्यानेच) मधील 'पि' (देखील) शब्दाच्या ग्रहणाने, शास्त्यांना (बुद्धांना) दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) धातुकौशल्य शिकवायचे आहे, हे जाणून स्थवीरांनी 'सिया पन, भन्ते' (भन्ते, असे असू शकते का?) असा प्रश्न विचारला. म्हणून भगवान पृथ्वीधातू इत्यादींच्या माध्यमातून देखील धातुकौशल्याचे स्पष्टीकरण करतात. तिथे पृथ्वीधातू इत्यादी शब्दांद्वारे देशनेचे कारण स्पष्ट करताना त्यांनी 'पृथ्वीधातू...पे... म्हटली आहे' असे सांगितले. कारण त्या देखील सुरुवातीच्या सहा धातू आहेत. 'विञ्ञाणधातू मधून काढून पूर्ण करावी' असे म्हणून, 'रूपधातू कशा काढल्या जातात?' या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन ती पद्धत दर्शवण्यासाठी 'विञ्ञाणधातू' इत्यादी म्हटले आहे. जरी येथे कायविञ्ञाणधातूचे (काया-विज्ञान-धातूचे) आलंबन (विषय) फोट्ठब्बधातू (स्पर्शधातू), पृथ्वीधातू इत्यादींच्या रूपाने देशनेत प्रसिद्धच आहे, तरीही कायधातू बाहेर काढली पाहिजे; हीच निष्कर्षण पद्धती दर्शवताना त्यांनी 'एष नयो सब्बत्थ' (हाच नियम सर्वत्र लागू होतो) असे म्हटले आहे. 'पूर्व आणि पश्चिमेच्या (आधीच्या आणि नंतरच्या) क्रमाने मनोधातू' म्हणजे नंतरच्या भागाच्या क्रमाने क्रिया-मनोधातू ग्रहण करावी, कारण ती त्याच्याशी सुसंगत आहे. पण येथे मनोधातू ही मनोविञ्ञाणधातूशी असंयुक्त आहे आणि ही धातू स्वतंत्रच आहे ना? अठरा धातूंच्या देशनेत हे खरे आहे; परंतु चित्तविभत्तीच्या निर्देशात, सहा विज्ञानकायांच्या देशनेत ती मनोविञ्ञाणकायामध्ये समाविष्ट आहे असे समजावे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये (विसुद्धि. महाटी. २.५१७) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. किंवा 'पूर्व-पश्चिम क्रमाने' म्हणजे पुढे चालणारे आणि मागे चालणारे या क्रमाने. 'मनोधातू' म्हणजे विपाक-मनोधातू ग्रहण करावी, कारण ती पुढे चालणारी आहे, आणि नंतर उत्पन्न होणाऱ्या क्रिया-मनोविञ्ञाणधातूनंतर मनोधातूच्या आणि क्रिया-मनोधातूनंतर मनोविञ्ञाणधातूच्या अनुत्पत्तीमुळे. ဓမ္မာနံ ယာဝဒေဝ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဝိဘာဝနတ္ထာယ သတ္ထု ဓာတုဒေသနာတိ အညေသု သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေသု လဗ္ဘမာနေသုပိ အယမေတ္ထ အတ္ထော ပဓာနောတိ အာဟ – ‘‘ဧသနယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ. သပ္ပဋိပက္ခဝသေနာတိ သပ္ပဋိဘာဂဝသေန သုခံ ဒုက္ခေန သပ္ပဋိဘာဂံ, ဒုက္ခံ သုခေန, ဧဝံ သောမနဿဒေါမနဿာတိ. ယထာ သုခါဒီနံယေဝ သမုဒါစာရော ဝိဘူတော, န ဥပေက္ခာယ, ဧဝံ ရာဂါဒီနံယေဝ သမုဒါစာရော ဝိဘူတော, န မောဟဿ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဝိဘူတဘာဝေနာ’’တိ. ကာယဝိညာဏဓာတု ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ တဒဝိနာဘာဝတော. သေသာသု သောမနဿဓာတုအာဒီသု, ပရိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောတိ အဝိနာဘာဝတော ဧဝ. န ဟိ သောမနဿာဒယော မနောဓာတုယာ ဝိနာ ဝတ္တန္တိ. ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတွာတိ ဧတ္ထ စက္ခုဝိညာဏဓာတုအာဒယော စတဿော ဝိညာဏဓာတုယော တာသံ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူတာ စက္ခုဓာတုအာဒယော စာတိ အဋ္ဌ ရူပဓာတုယော, မနောဓာတု, ဥပေက္ခာသဟဂတာ မနောဝိညာဏဓာတု, ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဧဝ ဓမ္မဓာတူတိ ဧဝံ ပန္နရသ ဓာတုယော ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတဗ္ဗာ. သောမနဿဓာတုအာဒယော ပန စတဿော ဓာတုယော ဓမ္မဓာတုအန္တောဂဓာ[Pg.291], ဧဝံ သုခဓာတုတော ကာယဝိညာဏဓာတုယာ တဿာ ဝတ္ထာရမ္မဏဘူတာနံ ကာယဓာတုဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနဉ္စ နီဟရဏာ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယာတိ, ‘‘ဥပေက္ခာဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. धम्मांचे (धर्मांचे) केवळ 'निस्सत्त-निज्जीव' (जीव नसलेले आणि आत्मा नसलेले) असणे स्पष्ट करण्यासाठीच शास्त्यांची (बुद्धांची) धातू-देशना आहे. जरी 'स्वभाव धारण करणे' इत्यादी इतर अर्थ प्राप्त होत असले, तरी येथे हाच अर्थ मुख्य आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'एष नयो सब्बत्थ' (हाच नियम सर्वत्र लागू होतो). 'सप्पटिपक्खवसेन' (प्रतिपक्षाच्या क्रमाने) म्हणजे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी भागाच्या) क्रमाने: सुख हे दुःखाचा प्रतिपक्ष आहे, दुःख हे सुखाचा, तसेच सोमनस्स (सौमनस्य) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य). ज्याप्रमाणे सुख इत्यादींचाच प्रादुर्भाव स्पष्ट असतो, उपेक्षेचा (तटस्थतेचा) नाही; त्याचप्रमाणे राग इत्यादींचाच प्रादुर्भाव स्पष्ट असतो, मोहाचा नाही; म्हणून 'अविभूतभावेन' (अस्पष्ट भावाने) असे म्हटले आहे. कायविञ्ञाणधातू (काया-विज्ञान-धातू) तिच्या अविनाभावामुळे (अविभाज्यतेमुळे) गृहीत धरलीच जाते. उर्वरित सोमनस्सधातू इत्यादींमध्ये देखील ती अविनाभावामुळेच गृहीत धरली जाते. कारण सोमनस्स इत्यादी मनोधातूशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाहीत. 'उपेक्खाधातू मधून काढून' यामध्ये चक्खुविञ्ञाणधातू (चक्षू-विज्ञान-धातू) इत्यादी चार विज्ञानधातू, त्यांचे आधार आणि आलंबन असणाऱ्या चक्खुधातू इत्यादी आठ रूपधातू, मनोधातू, उपेक्षेसहगत मनोविञ्ञाणधातू आणि उपेक्षेसहगत धम्मधातू; अशा प्रकारे पंधरा धातू उपेक्खाधातू मधून काढल्या पाहिजेत. सोमनस्सधातू इत्यादी चार धातू धम्मधातूमध्ये समाविष्ट आहेत. अशा प्रकारे सुखधातू मधून कायविञ्ञाणधातू आणि तिचे आधार व आलंबन असणाऱ्या कायधातू व फोट्ठब्बधातू यांचे निष्कर्षण खाली दर्शवलेल्या पद्धतीनेच होते; म्हणूनच 'उपेक्खाधातू मधून काढून पूर्ण करावी' असे म्हटले आहे. ကာမဝိတက္ကာဒယော ဣဓ ကာမဓာတုအာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကာမဓာတုအာဒီနံ ဒွေဓာဝိတက္ကေ ကာမဝိတက္ကာဒီသု ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ကာမဝိတက္ကောတိ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကောတိ ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကောတိ ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော, နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော, သော ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတိ. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော, သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတိ. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော, သော ကရုဏာယ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ ပနတ္ထော အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရတော အာဂတော ဧဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘အဘိဓမ္မေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာတိ ဧတ္ထ ကာမဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ ရူပဓာတုအာဒယော ဆ, တံဝိသယာ သတ္တဝိညာဏဓာတုယော, တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ စက္ခုဓာတုအာဒယော ပဉ္စာတိ အဋ္ဌာရသ. နေက္ခမ္မဓာတုအာဒယော ပန ဓမ္မဓာတုအန္တောဂဓာ ဧဝ. येथे कामवितर्क इत्यादी कामधातू इत्यादींच्या पर्यायाने सांगितले आहेत, म्हणून 'कामधातू इत्यादींच्या द्वेधावितर्कात कामवितर्क इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा' असे म्हटले आहे. कारण तेथे 'कामवितर्क म्हणजे कामाशी (इंद्रियभोगांशी) संबंधित वितर्क, व्यापादवितर्क म्हणजे व्यापादाशी (द्वेषाशी) संबंधित वितर्क, विहिंसावितर्क म्हणजे विहिंसेशी (हिंसेशी) संबंधित वितर्क, नैष्क्रम्याशी (नेक्खम्म) संबंधित वितर्क म्हणजे नैष्क्रम्यवितर्क, तो प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो. अव्यापादाशी संबंधित वितर्क म्हणजे अव्यापादवितर्क, तो मैत्रीच्या पूर्वभागापासून सुरू होऊन प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो. अविहिंसेशी संबंधित वितर्क म्हणजे अविहिंसावितर्क, तो करुणेच्या पूर्वभागापासून सुरू होऊन प्रथम ध्यानापर्यंत चालतो' असे म्हटले आहे. हा अर्थ अभिधम्मात विस्ताराने आलेलाच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अभिधम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. 'कामधातूपासून बाहेर काढून' यामध्ये 'काम' या ग्रहणाने घेतलेले रूपधातू इत्यादी सहा, त्यांचे विषय असणारे सात विज्ञानधातू, आणि तेथे पाच विज्ञानधातूंचे चक्षुधातू इत्यादी पाच, असे अठरा (धातू) होतात. नैष्क्रम्यधातू इत्यादी मात्र धम्मधातूच्या अंतर्गतच समाविष्ट आहेत. ကာမတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူတိ အာဟ – ‘‘ပဉ္စ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာ ကာမဓာတူ’’တိ. တထာ ရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ ရူပဓာတု, အရူပတဏှာယ ဝိသယဘူတာ ဓမ္မာ အရူပဓာတူတိ အာဟ – ‘‘စတ္တာရော အရူပါဝစရက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိ. ကာမတဏှာ ကာမော ဥတ္တရပဒလောပေန, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပါရူပံ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ ဧဝံ ကာမာဝစရက္ခန္ဓာဒီနံ ကာမတဏှာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိနာ နယေနာတိ ဧတေန ‘‘ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိဒေဝေ အန္တောကရိတွာ ဧတ္ထာဝစရာ’’တိအာဒိပါဠိံ (ဝိဘ. ၁၀၂၀) သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထာဝစရာတိ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပရိပုဏ္ဏအဋ္ဌာရသဓာတုကတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာနံ ‘‘ကာမဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ’’တိ [Pg.292] ဝုတ္တံ. မနောဝိညာဏဓာတုဓမ္မဓာတု ဧကဒေသမတ္တမေဝ ဟိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာတိ. कामतण्हेचे (कामतृष्णेचे) विषय असणारे धर्म म्हणजे कामधातू, असे सांगताना 'पाच कामावचर स्कंध म्हणजे कामधातू' असे म्हटले आहे. तसेच रूपतण्हेचे विषय असणारे धर्म म्हणजे रूपधातू, आणि अरूपतण्हेचे विषय असणारे धर्म म्हणजे अरूपधातू, असे सांगताना 'चार अरूपावचर स्कंध' इत्यादी म्हटले आहे. उत्तरपदाचा लोप होऊन 'कामतण्हा' म्हणजेच 'काम' होतो, याचप्रमाणे 'रूपतण्हा' व 'अरूपतण्हा' म्हणजेच 'रूप' व 'अरूप' होतात. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने ते ज्या भूमीत वावरतात, ते कामावचर इत्यादी होत; अशा प्रकारे कामावचर स्कंध इत्यादींचा कामतण्हा इत्यादींशी असलेला संबंध समजून घ्यावा. 'इत्यादी पद्धतीने' याने 'वर परनिर्मितवसवत्ती देवांना समाविष्ट करून येथे वावरणारे' इत्यादी पाळी (विभंग १०२०) समाविष्ट होते. 'येथे वावरणारे' हे अवीची (नरक) पासून परनिर्मितवसवत्ती देवांपर्यंतच्या मर्यादित अवकाशात कामतण्हेचा विषय असण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे, आणि त्या अवकाशात असणे हे तृष्णेच्या त्या प्रवृत्तीमुळे आहे असे समजावे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. कामावचर धर्मांमध्ये पूर्ण अठरा धातू असल्यामुळे 'कामधातूपासून बाहेर काढून पूर्ण करावे' असे म्हटले आहे. कारण मनोविज्ञानधातू आणि धम्मधातूचा केवळ एक भागच रूप-अरूपावचर धर्म आहेत. သမာဂန္တွာတိ သဟိတာ ဟုတွာ. ယတ္တကဉှိ ပစ္စယဓမ္မာ အတ္တနော ဖလဿ ကာရဏံ, တတ္ထ တန္နိဗ္ဗတ္တနေ သမာဂတာ ဝိယ ဟောတိ ဝေကလ္လေ တဒနိဗ္ဗတ္တနတော. သင်္ခတဓာတုတော နီဟရိတွာ ပူရေတဗ္ဗာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ဓမ္မဓာတုဧကဒေသဘာဝတော. ‘समागत्य’ (समागन्त्वा) म्हणजे एकत्रित होऊन. कारण जेवढे प्रत्ययधर्म (पच्चयधम्मा) स्वतःच्या फळाचे कारण असतात, तेथे ते फळ उत्पन्न करण्यासाठी ते एकत्रित झाल्यासारखेच असतात, कारण त्यांच्या अभावी ते फळ उत्पन्न होत नाही. संस्कृत धातूपासून (सङ्खतधातु) बाहेर काढून पूर्ण करावे, कारण असंस्कृत धातू (असाङ्खतधातु) हा धम्मधातूचाच एक भाग आहे. ၁၂၆. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာတိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပာယေန အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ, တေသု ဘဝါ တပ္ပရိယာပန္နတ္တာတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ. တတော ဗဟိဘူတာနိ ဗာဟိရာနိ. အာယတနကထာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၁၀, ၅၇၀, ၅၇၁) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ န ဝိတ္ထာရိတာ. १२६. ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे आम्ही आत्मा या ग्रहाप्रत (समजुतीप्रत) जाऊ’ या अभिप्रायाने आत्म्याला अधिकृत करून, उद्देशून प्रवृत्त झालेले ते ‘अध्यात्म’ (अज्झत्त) होय, आणि त्यांच्यामध्ये असणारे किंवा त्यांच्याशी संबंधित असणारे ते ‘आध्यात्मिक’ (अज्झत्तिक) होय. त्याहून बाह्य असणारे ते ‘बाह्य’ (बाहिर) होय. आयतनकथा आणि पटिच्चसमुत्पादकथा (प्रतीत्यसमुत्पादकथा) विशुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्ग २.५१०, ५७०, ५७१) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी, म्हणून येथे तिचा विस्तार केलेला नाही. ၁၂၇. အဝိဇ္ဇမာနံ ဌာနံ အဋ္ဌာနံ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၆၈; ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၀၉), နတ္ထိ ဌာနန္တိ ဝါ အဋ္ဌာနံ. အနဝကာသောတိ ဧတ္ထ ဧသေဝ နယော. တဒတ္ထနိဂမနမေဝ ဟိ ‘‘နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယေနပီ’’တိအာဒိ. ယန္တိ ကာရဏေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ဟေတုအတ္ထော စ ကာရဏတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ယန္တိ ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော’’တိ. ကုတော ပနာယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ? လိင်္ဂတော. လိင်္ဂဉှေတံ, ယဒိဒံ နိစ္စတော ဥပဂမနပဋိက္ခေပေါ. စတုဘူမကေသူတိ ဣဒံ စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာနံ အရိယသာဝကဿ ဝိသယဘာဝူပဂမနတော ဝုတ္တံ; န ပန တေ အာရဗ္ဘ နိစ္စတော ဥပဂမနသဗ္ဘာဝတော. ဝက္ခတိ စ ‘‘စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ပနာ’’တိအာဒိနာ. အဘိသင်္ခတသင်္ခါရအဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရာနံ သပ္ပဒေသတ္တာ နိပ္ပဒေသသင်္ခါရဂ္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘သင်္ခတသင်္ခါရေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. လောကုတ္တရသင်္ခါရာနံ ပန နိဝတ္တနေ ကာရဏံ သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဧတံ ကာရဏံ နတ္ထိ သေတုဃာတတ္တာ. တေဇုဿဒတ္တာတိ သံကိလေသဝိဓမနတေဇဿ အဓိကဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ဂမ္ဘီရဘာဝေန ဒုဒ္ဒသာ. အကုသလာနံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တီတိ ဣဒံ ပကရဏဝသေန ဝုတ္တံ. အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာနံ သတ္တာနံ ကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တေ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တိ. १२७. अविद्यमान (नसलेले) स्थान म्हणजे 'अस्थान' (अट्ठाण), किंवा जेथे स्थान नाही ते 'अस्थान'. 'अनवकाश' (अणवकासो) यामध्येही हाच नियम आहे. 'हे स्थान विद्यमान नाही' (नेतं ठाणं विज्जति) हे वचन त्याच अर्थाचा निष्कर्ष आहे. म्हणूनच 'दोन्हींकडूनही' इत्यादी म्हटले आहे. 'यम्' (यन्ति) हे कारणाच्या अर्थी प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, आणि हेतूचा अर्थ हाच कारणाचा अर्थ आहे, म्हणून 'यन्ति म्हणजे ज्या कारणाने' असे म्हटले आहे. उत्कृष्ट निर्देशामुळे येथे दृष्टीसंपत्ती समजून घ्यावी, म्हणून 'मार्गदृष्टीने संपन्न' असे म्हटले आहे. पण हा अर्थ कुठून प्राप्त होतो? चिन्हावरून (लिंगावरून). कारण हे चिन्ह आहे, जे नित्यतेने स्वीकारण्याचा निषेध करते. 'चार भूमींमध्ये' (चतुभूमकेसु) हे चौथ्या भूमीतील संस्कार आर्यश्रावकाच्या विषयाच्या कक्षेत येत असल्यामुळे म्हटले आहे; परंतु त्यांना उद्देशून नित्यतेने स्वीकारण्याचे अस्तित्व असल्यामुळे नाही. पुढे 'चौथ्या भूमीतील संस्कार मात्र...' इत्यादीद्वारे सांगितले जाईल. अभिसंस्कृत-संस्कार आणि अभिसंस्करण-संस्कार हे सप्रदेश (मर्यादित) असल्यामुळे, निष्प्रदेश (अमर्यादित) संस्कार ग्रहण करण्यासाठी 'संस्कृत संस्कारांमध्ये' (सङ्खतसङ्खारेसु) असे म्हटले आहे. लोकोत्तर संस्कारांच्या निवृत्तीचे कारण मात्र स्वतःच पुढे सांगतील. सेतूचा (पुलाचा) नाश झाल्यामुळे हे कारण अस्तित्वात नाही. 'तेजस्वीपणा' (तेजुस्सदत्ता) म्हणजे संक्लेश नष्ट करणाऱ्या तेजाच्या अधिकतेमुळे होय. कारण ते आपल्या गंभीरतेमुळे दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहेत. 'ते अकुशलांचे आलंबन होत नाहीत' हे प्रकरणाच्या वशाने म्हटले आहे. ज्यांचे विपर्यास नष्ट झालेले नाहीत अशा प्राण्यांच्या कुशल धर्मांचेही ते आलंबन होत नाहीत. အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော စ ဣဓ သုခတော ဥပဂမနဿ ဌာနန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧကန္တ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ပဓာနဒိဋ္ဌိမာဟ[Pg.293]. ဒိဋ္ဌိယာ နိဗ္ဗာနဿ အဝိသယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော ဧဝါတိ ‘‘ကသိဏာဒိပဏ္ဏတ္တိသင်္ဂဟတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပရိစ္ဆေဒေါတိ သင်္ခါရာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ သင်္ခါရာနံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇဂဟဏံ. သွာယံ ယေသံ နိစ္စာဒိတော ဥပဂမနံ ဘဝတိ တေသံယေဝ ဝသေန ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗဝါရေသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗဝါရေသူတိ နိစ္စာဒိသဗ္ဗဝါရေသု. ပုထုဇ္ဇနော ဟီတိ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. ယသ္မာ ယံ ယံ သင်္ခါရံ နိစ္စာဒိဝသေန ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဥပဂစ္ဆတိ, တံ တံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန အနိစ္စာဒိဝသေန ဂဏှန္တော ယာထာဝတော ဇာနန္တော တံ ဂါဟံ တံ ဒိဋ္ဌိံ ဝိနိဝေဌေတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. တသ္မာ ယတ္ထ ဂါဟော တတ္ထ ဝိဿဇ္ဇနာတိ စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ဣဓ သင်္ခါရဂ္ဂဟဏေန န ဂယှတီတိ အတ္ထော. असुखात 'सुख' असा विपर्यास (विपल्लासो) हा येथे सुखरूपाने स्वीकारण्याचे स्थान म्हणून अभिप्रेत आहे, हे दर्शवताना 'एकांत...पे... म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. 'आत्मदृष्टीच्या वशाने' याद्वारे प्रधान दृष्टी सांगितली आहे. दृष्टीचा निर्वाणावर अधिकार नसणे हे खाली सांगितलेच आहे, म्हणून 'कसिण (कृत्स्न) इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या संग्रहासाठी' असे म्हटले आहे. 'परिच्छेद' म्हणजे संस्कारांचा परिच्छेद, संस्कारांना मर्यादित करून ग्रहण करणे. हा परिच्छेद ज्यांच्याद्वारे नित्य इत्यादी रूपाने स्वीकार केला जातो, त्यांच्याच वशाने केला पाहिजे, हे दर्शवताना 'सर्व वारांमध्ये' (सब्बवारेसु) इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्व वारांमध्ये' म्हणजे नित्य इत्यादी सर्व वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये). 'पुथुज्जनो हि' मधील 'हि' हा शब्द हेतूच्या अर्थी आहे. कारण ज्या ज्या संस्काराला पृथग्जन (पुथुज्जन) काळात नित्य इत्यादी रूपाने स्वीकारले जाते, त्या त्या संस्काराला आर्यमार्गाच्या प्राप्तीने अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करत, यथार्थपणे जाणत, तो त्या ग्रहाचा (पकडीचा), त्या दृष्टीचा त्याग करतो, ती सोडून देतो. म्हणून जेथे ग्रहण आहे तेथेच त्याग आहे, या न्यायाने चौथ्या भूमीतील संस्कार येथे 'संस्कार' या ग्रहणाने घेतले जात नाहीत, असा अर्थ आहे. ၁၂၈. ပုတ္တသမ္ဗန္ဓေန မာတာပိတုသမညာ, ဒတ္တကိတ္တိမာဒိဝသေနပိ ပုတ္တဝေါဟာရော လောကေ ဒိဿတိ, သော စ ခေါ ပရိယာယတော နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓံ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဇနိကာ ဝ မာတာ ဇနကော ပိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ အာနန္တရိယကမ္မဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘မနုဿဘူတောဝ ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဋ္ဌာနမေတ’’န္တိအာဒိနာ မာတုအာဒီနံယေဝ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနေ အရိယသာဝကဿ အဘဗ္ဗဘာဝဒဿနတော တဒညံ အရိယသာဝကော ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတီတိ ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နမေဝါတိ မညမာနော ဝဒတိ – ‘‘ကိံ ပန အရိယသာဝကော အညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာ’’တိ? ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနတော, ‘‘ဧတမ္ပိ အဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သစေပိ ဟီ’’တိအာဒိ. ဗလဒီပနတ္ထန္တိ သဒ္ဓါဒိဗလသမန္နာဂမဒီပနတ္ထံ. အရိယမဂ္ဂေနာဂတသဒ္ဓါဒိဗလဝသေန ဟိ အရိယသာဝကော တာဒိသံ သာဝဇ္ဇံ န ကရောတိ. १२८. पुत्राच्या संबंधाने माता-पिता ही संज्ञा मिळते. जगात दत्तकपुत्र इत्यादींच्या संदर्भातही ‘पुत्र’ हा व्यवहार दिसून येतो. परंतु, तो केवळ लाक्षणिक आहे. मुख्य अर्थाने ते दर्शवण्यासाठी “जन्म देणारी ती माता आणि जन्म देणारा तो पिता” असे म्हटले आहे. तसेच, आनंतर्य कर्माचा उद्देश असल्यामुळे “मनुष्य रूपातीलच क्षीणास्रव अर्हत अभिप्रेत आहे” असे म्हटले आहे. “अट्ठाणमेतं” (हे अशक्य आहे) इत्यादींद्वारे माता इत्यादींच्याच जीविताचा नाश करण्याबाबत आर्यश्रावकाची असमर्थता दिसून येत असल्यामुळे, ‘आर्यश्रावक इतर कोणाचा जीव घेईल का?’ हे अर्थावरूनच सिद्ध होते, असे मानून तो विचारतो – “पण काय आर्यश्रावक दुसऱ्या कोणाचा जीव घेईल काय?” “भिक्खूहो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की दृष्टीसंपन्न व्यक्तीने जाणूनबुजून एखाद्या प्राण्याचा जीव घ्यावा, हे शक्य नाही,” या वचनावरून “हे देखील अशक्य आहे” असे म्हटले आहे. म्हणूनच “सचेपि हि” (जरी असे असले तरी) इत्यादी म्हटले आहे. ‘बलदीपनत्थं’ म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्राप्तीचे प्रकटीकरण करण्यासाठी. कारण आर्यमार्गाने प्राप्त झालेल्या श्रद्धा इत्यादी बलांच्या प्रभावामुळे आर्यश्रावक असे सावद्य (दोषयुक्त) कर्म करत नाही. ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟီတိ ဣဒံ အတ္ထနိပ္ဖာဒကာနိ တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိ စ ကာရဏာနိ ကာရဏဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, န ပန သဗ္ဗေသံ ပဉ္စန္နံ သဟယောဂက္ခမတော. အာကာရေဟီတိ ကာရဏေဟိ. အနုဿာဝနေနာတိ အနုရူပံ သာဝနေန. ဘေဒဿ အနုရူပံ ယထာ ဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာနံ ဘိက္ခူနံ အတ္တနော ဝစနဿ သာဝနေန ဝိညာပနေန. တေနာဟ ‘‘နနု တုမှေ’’တိအာဒိ. ကဏ္ဏမူလေ ဝစီဘေဒံ ကတွာတိ ဧတေန [Pg.294] ‘‘ပါကဋံ ကတွာ ဘေဒကရဝတ္ထုဒီပနံ ဝေါဟာရော, တတ္ထ အတ္တနော နိစ္ဆိတမတ္ထံ ရဟဿဝသေန ဝိညာပနံ အနုဿာဝန’’န္တိ ဒဿေတိ. “पाच कारणांनी” हे अर्थ सिद्ध करणारे आणि त्यांचे पूर्वगामी कारणे, कारणांच्या सामान्य भावामुळे एकत्र करून सांगितले आहे, परंतु सर्व पाच कारणांच्या सहयोगाच्या शक्यतेमुळे नाही. “आकारेहि” म्हणजे कारणांनी. “अनुस्सावनेन” म्हणजे अनुरूप ऐकवण्याद्वारे. भेदाला अनुरूप जसा भेद होईल, तसे भेद घडवून आणायच्या भिक्खूंच्या कानावर आपले वचन घालून त्यांना अवगत करणे. म्हणूनच “ननु तुम्हे” (काय तुम्ही नाही का...) इत्यादी म्हटले आहे. “कानाच्या मुळाशी वचनाचा भेद करून” याद्वारे “प्रकट करून भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण करणे हा ‘व्यवहार’ आहे, आणि त्यात आपला निश्चित अर्थ गुप्तपणे अवगत करणे हे ‘अनुश्रावण’ आहे” हे दर्शवले आहे. ကမ္မမေဝ ဥဒ္ဒေသော ဝါ ပမာဏန္တိ တေဟိ သံဃဘေဒသိဒ္ဓိတော ဝုတ္တံ, ဣတရေ ပန တေသံ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ. တေနာဟ ‘‘ဝေါဟာရာ’’တိအာဒိ. တတ္ထာတိ ဝေါဟာရေ. စုတိအနန္တရံ ဖလံ အနန္တရံ နာမ, တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ, အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ အာနန္တရိယာနိ, တာနိ ဧဝ ‘‘အာနန္တရိယကမ္မာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. “कर्मच उद्देश किंवा प्रमाण आहे” कारण त्यांच्याद्वारे संघभेद सिद्ध होतो, असे म्हटले आहे; इतर गोष्टी तर त्यांचे पूर्वगामी भाग आहेत. म्हणूनच “वोहारा” (व्यवहार) इत्यादी म्हटले आहे. “तथ” म्हणजे व्यवहारात. च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) लगेच मिळणारे फळ म्हणजे ‘अनन्तर’ होय. त्या अनंतरामध्ये नियुक्त असलेले, त्याची उत्पत्ती केल्यामुळे तात्काळ फळ देण्याच्या स्वभावाचे आणि तात्काळ प्रयोजन असणारे म्हणजेच ‘आनन्तरिय’ (आनंतर्य) होय, आणि त्यांनाच “आनन्तरियकम्मानि” (आनंतर्य कर्मे) असे म्हटले आहे. ကမ္မတောတိ ‘‘ဧဝံ အာနန္တရိယကမ္မံ ဟောတိ, ဧဝံ အနန္တရိယကမ္မသဒိသ’’န္တိ ဧဝံ ကမ္မဝိဘာဂတော. ဒွါရတောတိ ကာယာဒိဒွါရတော. ကပ္ပဋ္ဌိတိယတောတိ ‘‘ဣဒံ ကပ္ပဋ္ဌိတိကဝိပါကံ, ဣဒံ န ကပ္ပဋ္ဌိတိကဝိပါက’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပဋ္ဌိတိယဝိဘာဂတော. ပါကာတိ ‘‘ဣဒမေတ္ထ ဝိပစ္စတိ, ဣဒံ န ဝိပစ္စတီ’’တိ ဝိပစ္စနဝိဘာဂတော. သာဓာရဏာဒီဟီတိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ သာဓာရဏာသာဓာရဏတော, အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေဒနာဒိဝိဘာဂတော စ. “कर्मतः” म्हणजे “अशा प्रकारे आनंतर्य कर्म होते, अशा प्रकारे आनंतर्य कर्मासारखे होते” अशा कर्माच्या विभागावरून. “द्वारतः” म्हणजे काया इत्यादी द्वारांवरून. “कप्पट्ठितियतो” म्हणजे “हा कल्पस्थायी विपाक आहे, हा कल्पस्थायी विपाक नाही” अशा कल्पस्थायी विभागावरून. “पाका” म्हणजे “हे येथे विपाचित होते, हे येथे विपाचित होत नाही” अशा विपाकाच्या विभागावरून. “साधारणादीहि” म्हणजे गृहस्थ आणि प्रव्रजित यांच्यातील साधारण व असाधारण भेदामुळे, आणि ‘आदि’ शब्दाने वेदना इत्यादींच्या विभागावरून. ယသ္မာ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ စ ကုသလဓမ္မာနံ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တိ, ယထာ တံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဗောဓိသတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယနိဗ္ဗတ္တိယံ, ဧဝံ မနုဿဘာဝေ ဌိတဿေဝ အကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တီတိ အာဟ ‘‘မနုဿဘူတဿေဝါ’’တိ. ပါကတိကမနုဿာနမ္ပိ စ ကုသလဓမ္မာနံ ဝိသေသပ္ပတ္တိ ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာယံ (ဝိ. ဝ. အဋ္ဌ. ၃) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ ဝုတ္တော စ အတ္ထော သမာနဇာတိယဿ ဝိကောပနေ ကမ္မံ ဂရုတရံ, န တထာ ဝိဇာတိယဿာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ’’တိ. လိင်္ဂေ ပရိဝတ္တေ စ သော ဧဝ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဘဝင်္ဂပ္ပဗန္ဓော, ဇီဝိတိန္ဒြိယပ္ပဗန္ဓော စ, န အညောတိ အာဟ ‘‘အပိ ပရိဝတ္တလိင်္ဂ’’န္တိ. အရဟန္တေပိ ဧသေဝ နယော. တဿ ဝိပါကန္တိအာဒိ ကမ္မဿ အာနန္တရိယဘာဝသမတ္ထနံ, စတုကောဋိကဉ္စေတ္ထ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ပဌမာ ကောဋိ ဒဿိတာ, ဣတရာသု ဝိသင်္ကေတံ ဒဿေတုံ, ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိပိ တတ္ထ ဝိသင်္ကေတော, ကမ္မံ ပန ဂရုတရံ အာနန္တရိယသဒိသံ ဘာယိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘အာနန္တရိယံ အာဟစ္စေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အယံ ပဉှောတိ ဉာပနိစ္ဆာနိဗ္ဗတ္တာ ကထာ. ज्याप्रमाणे मनुष्यभावात राहिलेल्या व्यक्तीच्याच कुशल धर्मांची तीक्ष्णता, स्पष्टता आणि शौर्य प्राप्त होते, जसे की तिन्ही बोधिसत्त्वांना तीन प्रकारच्या बोधीच्या प्राप्तीमध्ये झाले, त्याचप्रमाणे मनुष्यभावात राहिलेल्या व्यक्तीच्याच अकुशल धर्मांची देखील तीक्ष्णता, स्पष्टता आणि शौर्य प्राप्त होते, म्हणून “मनुष्य झालेल्याच्याच” असे म्हटले आहे. सामान्य मनुष्यांच्या देखील कुशल धर्मांची विशेष प्राप्ती विमानवत्थु-अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने जाणून घ्यावी. आणि सांगितल्याप्रमाणे, समान जातीच्या व्यक्तीला हानी पोहोचवण्याचे कर्म अधिक गंभीर असते, भिन्न जातीच्या व्यक्तीला हानी पोहोचवण्याचे कर्म तसे नसते, म्हणून “मनुष्य असलेल्या मातेला किंवा पित्याला” असे म्हटले आहे. लिंग बदलले तरी, ते एकाच कर्माने उत्पन्न झालेले भवांग-प्रवाह आणि जीवितेंद्रिय-प्रवाह असते, दुसरे काही नाही, म्हणून “जरी लिंग बदलले तरी” असे म्हटले आहे. अर्हतांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. “त्याचा विपाक” इत्यादी कर्माच्या आनंतर्य भावाचे समर्थन आहे, आणि येथे चार कोटी संभवतात. त्यातील पहिली कोटी दर्शवली आहे, इतरांमध्ये विसंगती दर्शवण्यासाठी “जो कोणी” इत्यादी म्हटले आहे. जरी तेथे विसंगती असली, तरी कर्म गंभीर असून आनंतर्य कर्मासारखेच भयंकर मानले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – “आनंतर्य कर्म निश्चितपणे लागू होते.” “हा प्रश्न” ही जाणून घेण्याच्या इच्छेतून निर्माण झालेली चर्चा आहे. အာနန္တရိယံ ဖုသတိ မရဏာဓိပ္ပာယေနေဝ အာနန္တရိယဝတ္ထုနော ဝိကောပိတတ္တာ. အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ အာနန္တရိယဝတ္ထုအဘာဝတော. သဗ္ဗတ္ထ [Pg.295] ဟိ ပုရိမံ အဘိသန္ဓိစိတ္တံ အပ္ပမာဏံ, ဝဓကစိတ္တံ ပန တဒါရမ္မဏံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ အာနန္တရိယနာနန္တရိယဘာဝေ ပမာဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သင်္ဂါမစတုက္ကံ သမ္ပတ္တဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. मारण्याच्या उद्देशानेच आनंतर्य कर्माच्या विषयाला हानी पोहोचवली गेल्यामुळे आनंतर्य कर्म स्पर्श करते. आनंतर्य कर्माचा विषय नसल्यामुळे आनंतर्य कर्म स्पर्श करत नाही. कारण सर्वत्र आधीचे अभिसंधि-चित्त हे प्रमाण नसून, वधक-चित्त, त्याचे आलंबन आणि जीवितेंद्रिय हेच आनंतर्य किंवा अन-आनंतर्य भावामध्ये प्रमाण मानले पाहिजे. ‘संग्राम-चतुष्क’ हे प्राप्तीनुसार जोडले पाहिजे. တေနေဝါတိ တေနေဝ ပယောဂေန. အရဟန္တဃာတော ဟောတိယေဝ အရဟတော မာရိတတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနဿေဝ ဒိန္နံ ဟောတီတိ ယသ္မာ ယထာ ဝဓကစိတ္တံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏမ္ပိ ပဗန္ဓဝိစ္ဆေဒဝသေန စ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တတိ, န ဧဝံ စာဂစေတနာ, သာ ဟိ စဇိတဗ္ဗဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စဇနမတ္တမေဝ ဟောတိ, အညသန္တကဘာဝကရဏဉ္စ တဿ စဇနံ, တသ္မာ ယဿ တံ သန္တကံ ကတံ. တဿေဝ ဒိန္နံ ဟောတီတိ. “तेनेव” म्हणजे त्याच प्रयोगाने. अर्हताचा वध केल्यामुळे ‘अर्हतघात’ होतोच. “पृथग्जनालाच दिलेले होते” कारण ज्याप्रमाणे वधक-चित्त हे वर्तमानकालीन आलंबन असूनही प्रवाहाच्या विच्छेदाच्या स्वरूपात जीवितेंद्रियाला आलंबन करून प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे त्याग-चेतना नसते. ती तर त्याग करण्याच्या वस्तूला आलंबन करून केवळ त्याग करण्याच्या स्वरूपाची असते, आणि दुसऱ्याच्या मालकीचे करणे हाच तिचा त्याग असतो, म्हणून ज्याच्या मालकीचे ते केले गेले, त्यालाच ते दिलेले होते, असे होते. လောဟိတံ သမော သရတီတိ အဘိဃာတေန ပကုပ္ပမာနံ သဉ္စိတံ ဟောတိ. မဟန္တတရန္တိ ဂရုတရံ. သရီရပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယာတိ သတ္ထုရူပကာယပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယ. “रक्त सारखे वाहते” म्हणजे आघातामुळे प्रकोपित होऊन ते संचित होते. “महंततरं” म्हणजे अधिक गंभीर. “शरीराची शुश्रूषा केल्याप्रमाणे” म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) रूपकायाची शुश्रूषा केल्याप्रमाणे. အသန္နိပတိတေတိ ဣဒံ သာမဂ္ဂိယဒီပနံ. ဘေဒေါ စ ဟောတီတိ သံဃဿ ဘေဒေါ ဟောတိ. ဝဋ္ဋတီတိ သညာယာတိ ဤဒိသကရဏံ သံဃဿ ဘေဒါယ န ဟောတီတိ သညာယ. နဝတော ဦနပရိသာယံ ကရောန္တဿ တထာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ, တထာတိ ဣမိနာ ‘‘န အာနန္တရိယကမ္မန္တိ’’ ဣမံ အာကဍ္ဎတိ, န ပန ‘‘ဘေဒေါ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ. ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဟိ နဝန္နမေဝ ဝသေန သံဃဘေဒေါ. ဓမ္မဝါဒိနော အနဝဇ္ဇာ ယထာဓမ္မံ အဝဋ္ဌာနတော. သံဃဘေဒဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ သံဃရာဇိ. “एकत्र न आलेल्यांमध्ये” हे सामग्गीचे (एकतेचे) प्रकटीकरण आहे. “आणि भेद होतो” म्हणजे संघाचा भेद होतो. “योग्य आहे अशा संज्ञेने” म्हणजे असे करणे संघाच्या भेदासाठी नाही अशा संज्ञेने. नऊपेक्षा कमी संख्येच्या परिषदेत करणाऱ्याच्या बाबतीत ‘तथा’ असे जोडले पाहिजे. ‘तथा’ या शब्दाने “आनंतर्य कर्म नाही” हे आकर्षित केले जाते, “भेद होतो” हे नाही. कारण किमान नऊ जणांच्याच आधारे संघभेद होतो. धर्मवादी हे निर्दोष असतात, कारण ते धर्मानुसार वागतात. संघभेदाची पूर्वअवस्था म्हणजे ‘संघराजी’ होय. ကာယဒွါရမေဝ ပူရေန္တိ ကာယကမ္မဘာဝေနေဝ လက္ခိတဗ္ဗတော. “कायद्वारालाच पूर्ण करतात” कारण ते कायकर्माच्या रूपानेच ओळखले जाण्यायोग्य असते. ‘‘သဏ္ဌဟန္တေ ဟိ…ပေ… မုစ္စတီ’’တိ ဣဒံ ကပ္ပဋ္ဌကထာယ န သမေတိ. တထာ ဟိ ကပ္ပဋ္ဌကထာယံ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၆၅၄-၆၅၇) ဝုတ္တံ – ‘‘အာပါယိကောတိ ဣဒံ သုတ္တံ ယံ သော ဧကံ ကပ္ပံ အသီတိဘာဂေ ကတွာ တတော ဧကဘာဂမတ္တံ ကာလံ တိဋ္ဌေယျ, တံ အာယုကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ကပ္ပဝိနာသေယေဝါတိ ပန အာယုကပ္ပဝိနာသေယေဝါတိ အတ္ထေ သတိ နတ္ထိ ဝိရောဓော. ဧတ္ထ စ သဏ္ဌဟန္တေတိ ဣဒမ္ပိ ‘‘သွေဝဝိနဿိဿတီ’’တိ ဝိယ အဘူတပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. ဧကဒိဝသမေဝ နိရယေ ပစ္စတိ တတော ပရံ ကပ္ပာဘာဝေ အာယုကပ္ပဿပိ အဘာဝတောတိ အဝိရောဓတော [Pg.296] အတ္ထယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေသာနီတိ သံဃဘေဒတော အညာနိ အာနန္တရိယကမ္မာနိ. “सण्ठहन्ते हि…पे… मुच्चती” (कारण ते स्थिर राहतात... इत्यादी... मुक्त होतात) हे कप्पट्ठकथेशी (कल्प-अट्टकथा) सुसंगत नाही. कारण कप्पट्ठकथेत (कथावत्थु-अट्टकथा ६५४-६५७) असे म्हटले आहे – “'आपायिको' (नरकगामी) हे सुत्त अशा व्यक्तीच्या संदर्भात आहे जी एका कल्पला ऐंशी भागांत विभागून त्यातील केवळ एका भागाएवढा काळ तिथे राहते, हे आयुष्यकल्पाच्या (आयु-कप्प) संदर्भात म्हटले आहे.” परंतु, “कप्पविनासेयेवा” (कल्पाच्या विनाशातच) याचा अर्थ “आयुष्यकल्पाच्या विनाशातच” असा घेतल्यास कोणताही विरोध राहत नाही. आणि येथे “सण्ठहन्ते” (स्थिर राहतात) हे देखील “उद्याच नष्ट होईल” याप्रमाणे अवास्तव कल्पनेच्या (अभूतपरिकल्प) आधारे म्हटले आहे. नरकात केवळ एकच दिवस दुःख भोगावे लागते, कारण त्यानंतर कल्पाचा अभाव असल्याने आयुष्यकल्पाचाही अभाव असतो, अशा प्रकारे विरोधाशिवाय अर्थाची जुळणी (अत्थयोजना) समजली पाहिजे. “सेसानि” (इतर) म्हणजे संघभेदाव्यतिरिक्त इतर आनंतर्य कर्मे (आनन्तरियकम्मे). အဟောသိကမ္မံ…ပေ… သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ သတိ ကထံ နေသံ အာနန္တရိယတာ စုတိအနန္တရံ ဝိပါကဒါနာဘာဝတော. အထ သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ ဧတေသံ ဖလကာလော, န အညောတိ ဖလကာလနိယမေန နိယတတာ နိစ္ဆိတာ, န ဖလဒါနနိယမေန, ဧဝမ္ပိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနဉ္စ နိယတတာ အာပဇ္ဇေယျ. တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ အာနန္တရိယသဘာဝါ တတော ဧဝ နိယတသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော. “अहोसिकम्म…पे… संख्येत जातात”, असे असताना च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर लगेचच) विपाक (फळ) न मिळाल्यामुळे त्यांची आनंतर्यता कशी सिद्ध होईल? जर फळ मिळण्याच्या बाबतीत, च्युतीनंतरचा काळच त्यांच्या फळाचा काळ आहे, दुसरा कोणताही नाही, अशा फळ-काळ-नियमाने त्यांची निश्चितता ठरवली गेली, फळ देण्याच्या नियमाने नाही, तर अशा प्रकारे निश्चित फळ-काळ असलेल्या इतरही उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात फळ देणारे) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात फळ देणारे) कर्मांची निश्चितता प्राप्त होईल. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असलेल्या धर्मांचे (कर्मांचे) इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाक मिळत नसला तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने विपाकधर्मता असते, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतर्य कर्माने विपाक दिला असता, विपाक न मिळणाऱ्या इतर आनंतर्य कर्मांची फळ देण्याबाबतची निश्चितता आणि आनंतर्य स्वभाव टिकून राहतो; म्हणून स्वतःच्या स्वभावाने फळ देण्याच्या नियमानेच त्यांची निश्चितता आणि आनंतर्यता समजली पाहिजे. आणि निश्चितपणे त्यांचा आनंतर्य स्वभाव आणि त्यामुळेच त्यांचा निश्चित स्वभाव टिकून राहतो, हे मान्य केले पाहिजे, कारण इतर कोणत्याही बलवान आनंतर्य कर्माच्या अभावी च्युतीनंतर लगेचच एकांताने (निश्चितपणे) फळ मिळते. နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေကန္တေန ဖလဒါနတော နိယတသဘာဝါ အနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ. အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေ ဧကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ. န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယာနံ အဝီစိဖလတ္တာ. န စ ဟေဋ္ဌူပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေ ဧကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ. အနေကာနိ စ အာနန္တရိယာနိ ကတာနိ ဧကန္တေနေဝ ဝိပါကေ နိယတသဘာဝတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယံ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ. န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ အာနန္တရိယကတာ နိဝတ္တိ; ဂရုတရဘာဝေါ ပန တေသု လဗ္ဘတေဝါတိ သံဃဘေဒဿ သိယာ [Pg.297] ဂရုတရဘာဝေါတိ, ‘‘ယေန…ပေ… ဝိပစ္စတီ’’တိ အာဟ. ဧကဿ ပန အညာနိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတီတိ ဝစနေန ဣတရေသံ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိတာ အနုညာတာ ဝိယ ဒိဿတိ. နော ဝါ တထာ သီလဝတီတိ ယထာ ပိတာ သီလဝါ, တထာ သီလဝတီ နော ဝါ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သစေ မာတာ သီလဝတီ, မာတုဃာတော ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိပစ္စတီတိ ယောဇနာ. पण मग अशा प्रकारे, इतर उपपज्जवेदनीय कर्मांचा दुसरा कोणताही विपाक देणारा नसताना, च्युतीनंतर लगेचच एकांताने (निश्चितपणे) फळ मिळत असल्यामुळे, त्यांचा निश्चित स्वभाव आणि आनंतर्य स्वभाव प्राप्त होईल का? नाही, प्राप्त होणार नाही. कारण असमानजातीय चित्तप्रणिधीमुळे (मानसिक संकल्पामुळे) आणि उपघातक कर्मामुळे त्यांचा विपाक रोखला जाऊ शकतो, त्यामुळे च्युतीनंतर लगेचच एकांताने फळ देण्याचा स्वभाव त्यांच्यात नसतो. परंतु, आनंतर्य कर्मांच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे प्रथम ध्यानादी कर्मांना द्वितीय ध्यानादी कर्मांसारखे असमानजातीय फळ-प्रतिबंधक असते, तसे कोणतेही फळ-प्रतिबंधक नसते, कारण सर्व आनंतर्य कर्मांचे फळ अवीची नरक हेच असते. आणि ज्याप्रमाणे खालच्या गतीमध्ये उत्पन्न होण्याची इच्छा करणाऱ्या शीलवान व्यक्तीच्या चित्तप्रणिधीप्रमाणे, वरच्या गतीमध्ये जन्म देणाऱ्या कर्माच्या फळाला किंवा आनंतर्य कर्माच्या फळाला रोखण्यास समर्थ असा कोणताही चित्तप्रणिधी नसतो, कारण इच्छा नसतानाही अवीची नरकात पतन होते; आणि आनंतर्य कर्माचा नाश करणारे कोणतेही कर्म नसते. म्हणून, केवळ त्यांच्यातच च्युतीनंतर लगेचच एकांताने विपाक उत्पन्न करण्याचा स्वभाव असतो. आणि अनेक आनंतर्य कर्मे केली असता, विपाकाच्या बाबतीत त्यांचा स्वभाव एकांताने निश्चित असल्यामुळे आणि विपाक न देण्याच्या स्वभावाची शंका नसल्यामुळे, ते स्वभावानेच निश्चित असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांनी स्वतः करायचे असलेले कार्य त्याच कर्माने केल्यामुळे, ते दुसरे किंवा तिसरे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) निर्माण करत नाहीत. त्यांच्या सामर्थ्याचा नाश झाल्यामुळे त्यांची आनंतर्यता नष्ट होत नाही; परंतु त्यांच्यामध्ये गुरुतरभाव (अधिक गंभीर असणे) आढळतोच, म्हणून संघभेदाचा गुरुतरभाव असू शकतो, म्हणूनच “ज्या कर्माने...पे... विपाक मिळतो” असे म्हटले आहे. परंतु एका कर्माला इतर कर्मे उपस्तंभक (मदत करणारी) ठरतात, असे समजले पाहिजे. 'प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक मिळतो' या वचनाने इतरांना प्रवृत्ती-विपाक (जीवनातील फळ) देण्याची अनुमती दिल्यासारखे दिसते. 'नो वा तथा शीलवती' म्हणजे ज्याप्रमाणे पिता शीलवान असतो, त्याप्रमाणे माता शीलवती असते किंवा नसते, अशी योजना आहे. जर माता शीलवती असेल, तर मातृघात प्रतिसंधीच्या रूपाने विपाक देतो, अशी योजना आहे. ပကတတ္တောတိ အနုက္ခိတ္တော. သမာနသံဝါသကောတိ အပါရာဇိကော. သမာနသီမာယန္တိ ဧကသီမာယံ. ‘पकतत्तो’ (प्रकृतत्व) म्हणजे जो हद्दपार (अनूत्क्षिप्त) केलेला नाही. ‘समानसंवासको’ म्हणजे जो पाराजिक झालेला नाही. ‘समानसीमायं’ म्हणजे एकाच सीमेमध्ये. သတ္ထုကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထောတိ ယံ သတ္ထာရာ ကာတဗ္ဗကိစ္စံ အနုသာသနာဒိ, တံ ကာတုံ အသမတ္ထောတိ ဘဂဝန္တံ ပစ္စက္ခာယ. အညံ တိတ္ထကရန္တိ အညံ သတ္ထာရံ. ‘सत्थुकिच्चं कातुं असमत्तो’ (शास्त्याचे कार्य करण्यास असमर्थ) म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जे उपदेशादी कार्य करायचे असते, ते करण्यास असमर्थ ठरून भगवंतांचा त्याग करून. ‘अञ्ञं तित्थकरं’ म्हणजे दुसऱ्या शास्त्याला (गुरू किंवा पंथप्रमुखाला). ၁၂၉. အဘိဇာတိအာဒိသု (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၇၇) ပကပ္ပနေန ဒေဝတူပသင်္ကမနာဒိနာ ဇာတစက္ကဝါဠေန သမာနယောဂက္ခေမံ ဒသသဟဿပရိမာဏံ ဌာနံ ဇာတိခေတ္တံ, သရသေနေဝ အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနံ အာဏာခေတ္တံ, ဝိသယဘူတံ ဌာနံ ဝိသယခေတ္တံ. ဒသသဟဿီ လောကဓာတူတိ ဣမာယ လောကဓာတုယာ သဒ္ဓိံ ဣမံ လောကဓာတုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု. တတ္တကာနံယေဝ ဇာတိခေတ္တဘာဝေါ ဓမ္မတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပရိဂ္ဂဟဝသေနာ’’တိ ကေစိ. ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ တတ္တကံ ဧဝ ဇာတိခေတ္တံ တန္နိဝါသီနံယေဝ စ ဒေဝတာနံ ဓမ္မာဘိသမယော’’တိ စ ဝဒန္တိ. မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနကာလာဒီနံ ဆန္နံ ဧဝ ဂဟဏံ နိဒဿနမတ္တံ မဟာဘိနီဟာရာဒိကာလေပိ တဿ ပကမ္ပနဿ လဗ္ဘမာနတော. အာဏာခေတ္တံ နာမ ယံ ဧကဇ္ဈံ သံဝဋ္ဋတိ စ ဝိဝဋ္ဋတိ စ. အာဏာ ဝတ္တတိ အာဏာယ တန္နိဝါသီနံ ဒေဝတာနံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆနေန, တဉ္စ ခေါ ကေဝလံ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝေနေဝ, န အဓိပ္ပာယဝသေန, အဓိပ္ပာယဝသေန ပန ‘‘ယာဝတာ ဝါ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၁) ဝစနတော တတော ပရမ္ပိ အာဏာ ပဝတ္တေယျ. १२९. अभिजाती इत्यादींमध्ये (अं. नि. टी. १.१.२७७) कल्पनेने, देवतांच्या आगमनाने इत्यादींनी युक्त, जन्म-चक्रवालाशी समान योगक्षेम असलेले दहा हजार चक्रवालांचे स्थान म्हणजे 'जातीक्षेत्र' (जातिखेत्त) होय. आपल्या प्रभावानेच जिथे आज्ञा चालते ते स्थान म्हणजे 'आज्ञाक्षेत्र' (आणाखेत्त) होय, आणि जे विषयाचे (ज्ञानाचे) क्षेत्र आहे ते स्थान म्हणजे 'विषयक्षेत्र' (विसयखेत्त) होय. 'दशसहस्री लोकधातू' म्हणजे या लोकधातूच्या सोबत या लोकधातूला वेढून राहिलेली दहा हजार लोकधातू होय. तेवढ्याच क्षेत्राचा जातीक्षेत्रभाव हा धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) आधारे समजला पाहिजे. काही जण “परिग्रहाच्या (स्वीकाराच्या) आधारे” असे म्हणतात. “सर्वच बुद्धांचे तेवढेच जातीक्षेत्र असते आणि तेथील रहिवासी देवतांनाच धम्माभिसमय (धम्मज्ञान) प्राप्त होते,” असेही ते म्हणतात. मातेच्या कुशीत प्रवेश करण्याच्या काळादी सहा प्रसंगांचे ग्रहण हे केवळ उदाहरण म्हणून आहे, कारण महाभिनिष्क्रमण इत्यादी काळातही त्या कंपनाचा (भूकंपाचा) अनुभव येतो. 'आज्ञाक्षेत्र' म्हणजे जे एकत्र संवर्त (नष्ट) होते आणि विवर्त (पुन्हा निर्माण) होते. तिथे राहणाऱ्या देवतांनी मस्तकावर धारण केल्यामुळे आज्ञा चालते, आणि ती केवळ बुद्धांच्या प्रभावानेच चालते, त्यांच्या इच्छेनुसार नाही; परंतु इच्छेनुसार “जितकी त्यांची इच्छा असेल” (अं. नि. ३.८१) या वचनानुसार त्यापलीकडेही आज्ञा चालू शकते. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ, ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိံ (မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; မဟာဝ. ၁၁; ကထာ. ၄၀၅; မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဣမိဿံ လောကဓာတုယံ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ, ‘‘ကိံ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, အတ္ထေတရဟိ အညေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ [Pg.298] ဘဂဝတာ သမသမာ သမ္ဗောဓိယန္တိ, ဧဝံ ပုဋ္ဌော အဟံ, ဘန္တေ, နောတိ ဝဒေယျ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁), ဝတွာ တဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဣမံ သုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁; မိ. ပ. ၅.၁.၁) ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာ စ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. "ते उत्पन्न होत नाहीत" असा अर्थ आहे. "माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही" इत्यादी (म. नि. १.२८५; २.३४१; महाव. ११; कथा. ४०५; मि. प. ४.५.११) या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांनी, "हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेले इतर श्रमण किंवा ब्राह्मण आहेत काय? असे विचारले असता, भन्ते, मी 'नाही' असे उत्तर देईन" (दी. नि. ३.१६१) असे म्हणून, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी, "हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध (एकत्र उत्पन्न होतील)" हे सुत्त (दी. नि. ३.१६१; मि. प. ५.१.१) दर्शवणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूचा अपवाद वगळता इतरत्र (दुसऱ्या बुद्ध क्षेत्रांमध्ये) अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे। ဧကတောတိ သဟ, ဧကသ္မိံ ကာလေတိ အတ္ထော. သော ပန ကာလော ကထံ ပရိစ္ဆိန္နောတိ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ ပဋိလောမက္ကမေန ဝဒတိ. ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယာတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယ. ဧတ္ထန္တရေတိ စရိမဘဝေ ဗောဓိသတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဧတေသံ အန္တရေ. 'एकत्र' म्हणजे सोबत, एकाच वेळी असा अर्थ आहे. तो काळ कसा मर्यादित (निश्चित) केला आहे? अंतिम जन्मात प्रतिसंधी ग्रहण करण्यापासून ते धातू-परिनिर्वाणापर्यंत, हे दर्शवण्यासाठी "तेथे" इत्यादी म्हटले आहे. 'बसल्याच्या काळापासून' असे प्रतिलोम (उलट) क्रमाने म्हणतात. 'परिनिर्वाणापासून' म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावल्यापासून. 'या दरम्यान' म्हणजे अंतिम जन्मात बोधिसत्त्वांचे प्रतिसंधी ग्रहण आणि धातू-परिनिर्वाण यांच्या दरम्यान। အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ, တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တီဏိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနေန ဟိ သာသနဿ ဩသက္ကိတတ္တာ အပရဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ လဒ္ဓါဝသရာ ဟောတိ. ပဋိပဒါတိ ပဋိဝေဓာဝဟာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ‘‘ပရိယတ္တိ ပမာဏ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဗောဓိသတ္တံ နိဒဿနံ ကတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ တယိဒံ ဟီနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိယျာနိကဓမ္မဿ ဌိတိဉှိ ဒဿေန္တော အနိယျာနိကဓမ္မံ နိဒဿေတိ. दुसऱ्या बुद्धांची उत्पत्ती रोखली गेलेली नाही, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी "तीन ही..." इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) अंतर्धानामुळे (लोप पावल्यामुळे) शासनाचा ऱ्हास होतो, त्यामुळे दुसऱ्या बुद्धांच्या उत्पत्तीला वाव मिळतो. 'प्रतिपदा' म्हणजे प्रतिवेध (साक्षात्कार) घडवून आणणारी पूर्वभागाची प्रतिपदा (मार्ग). "परियत्ती हेच प्रमाण आहे" असे सांगून, तो अर्थ बोधिसत्त्वांचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करण्यासाठी "जसे..." इत्यादी म्हटले आहे, ते हीन (कनिष्ठ) केले गेले आहे असे समजावे. कारण नियानिक (मुक्ती देणाऱ्या) धम्माचे अस्तित्व दर्शवताना ते अनियानिक (मुक्ती न देणाऱ्या) धम्माचे उदाहरण देतात। မာတိကာယ အန္တရဟိတာယာတိ, ‘‘ယော ပန ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနယပ္ပတ္တာ သိက္ခာပဒပါဠိ မာတိကာ, တာယ အန္တရဟိတာယ နိဒါနုဒ္ဒေသသင်္ခါတေ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ပဗ္ဗဇ္ဇာယုပသမ္ပဒါကမ္မေသု စ သာသနံ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပါတိမောက္ခေ ဓရန္တေယေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပသမ္ပဒါ စ, ဧဝံ သတိ တဒုဘယံ ပါတိမောက္ခေ အန္တောဂဓံ တဒုဘယာဘာဝေ ပါတိမောက္ခာဘာဝတော, တသ္မာ တယိဒံ တယံ သာသနဿ ဌိတိဟေတူတိ အာဟ – ‘‘ပါတိမောက္ခပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု ဌိတာသု သာသနံ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ယသ္မာ ဝါ ဥပသမ္ပဒါဓီနံ ပါတိမောက္ခံ, ဥပသမ္ပဒါ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာဓီနာ, တသ္မာ ပါတိမောက္ခေ သိဒ္ဓေ, သိဒ္ဓါသု ပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု စ သာသနံ တိဋ္ဌတိ. ပစ္ဆိမပဋိဝေဓတော ဟိ ပရံ ပဋိဝေဓသာသနံ, ပစ္ဆိမသီလတော စ ပရံ ပဋိပတ္တိသာသနံ ဝိနဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ. ဩသက္ကိတံ နာမာတိ ပစ္ဆိမကပဋိဝေဓသီလဘေဒဒွယံ ဧကတော ကတွာ တတော ပရံ ဝိနဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. 'मातिका अंतर्हित झाल्यावर' म्हणजे "जो भिक्खू..." इत्यादी पद्धतीने आलेली शिक्षापदपाळी ही मातिका होय. ती अंतर्हित झाल्यावर निदान आणि उद्देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पातिमोक्ख उद्देशात आणि पब्बज्जा व उपसंपदा कर्मांमध्ये शासन टिकून राहते, असा अर्थ आहे. किंवा पातिमोक्ख टिकून असतानाच पब्बज्जा आणि उपसंपदा देखील टिकून राहतात. असे असताना हे दोन्ही पातिमोक्खामध्ये समाविष्ट आहेत, कारण या दोन्हीच्या अभावी पातिमोक्खाचा अभाव होतो. म्हणून हे तिन्ही शासनाच्या अस्तित्वाचे कारण आहेत असे म्हटले आहे – "पातिमोक्ख, पब्बज्जा आणि उपसंपदा टिकून राहिल्यावर शासन टिकून राहते." किंवा ज्याअर्थी पातिमोक्ख हे उपसंपदेवर अवलंबून आहे आणि उपसंपदा ही पब्बज्जेवर अवलंबून आहे, म्हणून पातिमोक्ख सिद्ध झाल्यावर आणि पब्बज्जा व उपसंपदा सिद्ध झाल्यावर शासन टिकून राहते. कारण अंतिम प्रतिवेधानंतर प्रतिवेध-शासन आणि अंतिम शीलाच्या नाशानंतर प्रतिपत्ती-शासन नष्ट होते. 'ऱ्हास पावणे' म्हणजे अंतिम प्रतिवेध आणि शीलभंग या दोन्ही गोष्टी एकत्र होऊन त्यानंतर शासन नष्ट होते, असा अर्थ आहे। တေန [Pg.299] ကာမံ ‘‘သာသနဋ္ဌိတိယာ ပရိယတ္တိ ပမာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ပရိယတ္တိ ပန ပဋိပတ္တိဟေတုကာတိ ပဋိပတ္တိယာ အသတိ အပ္ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ, တသ္မာ ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနံ သာသနောသက္ကနဿ ဝိသေသကာရဏန္တိ ဒဿေတွာ တယိဒံ သာသနောသက္ကနံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနောသာနန္တိ ဒဿေတုံ, ‘‘တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. म्हणूनच स्वेच्छेने "शासनाच्या अस्तित्वासाठी परियत्ती हेच प्रमाण आहे" असे म्हटले आहे, परंतु परियत्ती ही प्रतिपत्तीवर (आचरणावर) आधारित असल्यामुळे, प्रतिपत्ती नसताना ती अप्रतिष्ठित (अस्थिर) होते. म्हणून प्रतिपत्तीचे अंतर्धान हे शासनाच्या ऱ्हासाचे विशेष कारण आहे असे दर्शवून, हा शासनाचा ऱ्हास धातू-परिनिर्वाणावर समाप्त होतो हे दर्शवण्यासाठी "तीन परिनिर्वाणे" असे म्हटले आहे। ကာရုညန္တိ ပရိဒေဝနကာရုညံ. ဇမ္ဗုဒီပေ ဒီပန္တရေသု ဒေဝနာဂဗြဟ္မလောကေသု စ ဝိပ္ပကိရိတွာ ဌိတာနံ ဓာတူနံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတနံ, ရသ္မိဝိဿဇ္ဇနံ, တတ္ထ တေဇောဓာတုယာ ဥဋ္ဌာနံ, ဧကဇာလီဘာဝေါ စာတိ သဗ္ဗမေတံ သတ္ထု အဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. 'कारुण्य' म्हणजे विलापयुक्त कारुण्य. जम्बुद्विपात, इतर द्वीपांमध्ये, देव, नाग आणि ब्रह्मलोकात विखुरलेल्या धातूंचे महाबोधी पल्लकावर (सिंहासनावर) एकत्र येणे, रश्मींचे (किरणांचे) उत्सर्जन होणे, तेथे तेजोधातूचा उदय होणे आणि एकाच ज्वालेच्या रूपात प्रकट होणे, हे सर्व शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अधिष्ठानामुळेच होते असे समजावे। အနစ္ဆရိယတ္တာတိ ဒွီသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု အစ္ဆရိယတ္တာဘာဝဒေါသတောတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါ နာမ မဇ္ဈေ ဘိန္နံ သုဝဏ္ဏံ ဝိယ ဧကသဒိသာတိ တေသံ ဒေသနာပိ ဧကရသာ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဒေသနာယ စ ဝိသေသာဘာဝတော’’တိ. ဧတေနပိ အနစ္ဆရိယတ္တမေဝ သာဓေတိ. ဝိဝါဒဘာဝတောတိ ဧတေန ဝိဝါဒါဘာဝတ္ထံ ဒွေ ဧကတော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ. 'अन आश्चर्यकारकतेमुळे' म्हणजे दोन्ही (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास आश्चर्यकारकतेचा अभाव असण्याच्या दोषामुळे, असा अर्थ आहे. बुद्ध हे मध्यभागी तोडलेल्या सोन्यासारखे एकमेकांसारखेच असतात, म्हणून त्यांची देशना देखील एकरस (समान) असते, म्हणूनच म्हटले आहे – "देशनेमध्ये कोणताही फरक नसल्यामुळे". याद्वारे देखील अन आश्चर्यकारकताच सिद्ध होते. 'विवादाच्या अभावासाठी' याद्वारे विवादाचा अभाव राहावा म्हणून दोन बुद्ध एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, हे दर्शवले आहे। တတ္ထာတိ မိလိန္ဒပဉှေ. ဧကံ ဗုဒ္ဓံ ဓာရေတီတိ ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ. ဧတေန ဧဝံ သဘာဝါ ဧတေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ယေန ဒုတိယဗုဒ္ဓဂုဏေ ဓာရေတုံ အသမတ္ထာ အယံ လောကဓာတူတိ ဒဿေတိ. ပစ္စယဝိသေသနိပ္ဖန္နာနဉှိ ဂုဏဓမ္မာနံ ဘာရိယော ဝိသေသော န သက္ကာ ဓာရေတုန္တိ, ‘‘န ဓာရေယျာ’’တိ ဝတွာ တမေဝ အဓာရဏံ ပရိယာယန္တရေနပိ ပကာသေန္တော ‘‘စလေယျာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စလေယျာတိ ပရိပ္ဖန္ဒေယျ. ကမ္ပေယျာတိ ပဝေဓေယျ. နမေယျာတိ ဧကပဿေန နမေယျ. ဩနမေယျာတိ ဩသီဒေယျ. ဝိနမေယျာတိ ဝိဝိဓံ ဣတောစိတော စ နမေယျ. ဝိကိရေယျာတိ ဝါတေန ထုသမုဋ္ဌိ ဝိယ ဝိပ္ပကိရေယျ. ဝိဓမေယျာတိ ဝိနဿေယျ. ဝိဒ္ဓံသေယျာတိ သဗ္ဗသော ဝိဒ္ဓသ္တာ ဘဝေယျ. တထာဘူတာ စ ကတ္ထစိ န တိဋ္ဌေယျာတိ အာဟ ‘‘န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျာ’’တိ. 'तेथे' म्हणजे मिलिन्दपञ्हमध्ये. 'एका बुद्धाला धारण करते' म्हणजे एकबुद्धधारणी. याद्वारे हे बुद्धगुण अशा स्वभावाचे आहेत, ज्यामुळे हा लोकधातू दुसऱ्या बुद्धांच्या गुणांना धारण करण्यास असमर्थ आहे, हे दर्शवले आहे. कारण विशिष्ट प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या गुणधर्मांचा भारी (अतिशय मोठा) विशेष भार धारण करणे शक्य नाही, म्हणून "धारण करू शकणार नाही" असे सांगून, तेच धारण न करणे दुसऱ्या प्रकारे स्पष्ट करताना "चलायमान होईल" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चलायमान होईल' म्हणजे थरथरेल. 'कंपित होईल' म्हणजे वेगाने कापेल. 'झुकून जाईल' म्हणजे एका बाजूला झुकेल. 'खाली बसेल' म्हणजे खचून जाईल. 'विविध प्रकारे झुकेल' म्हणजे इकडेतिकडे विविध प्रकारे झुकेल. 'विखुरला जाईल' म्हणजे वाऱ्याने भुशाच्या मुठीसारखा विखुरला जाईल. 'नष्ट होईल' म्हणजे विनाश पावेल. 'विध्वस्त होईल' म्हणजे पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल. आणि तशी झालेली ती कुठेही टिकून राहणार नाही, म्हणून म्हटले आहे – "स्थिर राहणार नाही"। ဣဒါနိ တတ္ထ နိဒဿနံ ဒဿေန္တော, ‘‘ယထာ, မဟာရာဇာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမုပါဒိကာတိ သမံ ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတီတိ သမုပါဒိကာ, ဥဒကဿ ဥပရိ သမံ ဂါမိနီတိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏေနာတိ သဏ္ဌာနေန. ပမာဏေနာတိ အာရောဟေန[Pg.300]. ကိသထူလေနာတိ ကိသထူလဘာဝေန, ပရိဏာဟေနာတိ အတ္ထော. आता तेथे उदाहरण देताना "जसे, महाराज..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समुपादिका' म्हणजे पाण्यावर समतोलपणे वर तरंगत चालणारी, पाण्याचा पृष्ठभागावर समतोलपणे चालणारी असा अर्थ आहे. 'वर्णाने' म्हणजे आकाराने. 'प्रमाणाने' म्हणजे उंचीने. 'कृश-स्थूलतेने' म्हणजे बारीक किंवा जाड असण्याने, म्हणजेच परिघाने असा अर्थ आहे। ဆာဒေန္တန္တိ ရောစေန္တံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေန္တံ. တန္ဒီကတောတိ တေန ဘောဇနေန တန္ဒီဘူတော. အနောနမိတဒဏ္ဍဇာတောတိ ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနေန ဩနမိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အနောနမိတဒဏ္ဍော ဝိယ ဇာတော. သကိံ ဘုတ္တော ဝမေယျာတိ ဧကမ္ပိ အာလောပံ အဇ္ဈောဟရိတွာ ဝမေယျာတိ အတ္ထော. 'छादन्तं' म्हणजे आवडणारे, रुची उत्पन्न करणारे. 'तन्दीकतो' म्हणजे त्या भोजनाने आळशी झालेला (सुस्तावलेला). 'अनोनिमितदण्डजातो' म्हणजे पोटभर जेवल्यामुळे वाकता न आल्याने न वाकणाऱ्या काठीसारखा झालेला. 'एकदा खाऊन उलटून टाकेल' म्हणजे एक घास देखील गिळल्यानंतर तो उलटून टाकेल (ओकून टाकेल), असा अर्थ आहे। အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ ဓမ္မေန နာမ ပထဝီ တိဋ္ဌေယျ. သာ ကိံ တေနေဝ စလတိ ဝိနဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆတိ. ပုန ထေရော ‘‘ရတနံ နာမ လောကေ ကုဋုမ္ဗံ သန္ဓာရေန္တံ အဘိမတဉ္စ လောကေန အတ္တနော ဂရုသဘာဝတာယ သကဋဘင်္ဂဿ ကာရဏံ အတိဘာရဘူတံ ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံဓမ္မော စ ဟိတသုခဝိသေသေဟိ တံသမင်္ဂိနံ ဓာရေန္တော အဘိမတော စ ဝိညူနံ ဂမ္ဘီရပ္ပမေယျဘာဝေန ဂရုသဘာဝတ္တာ အတိဘာရဘူတော ပထဝီစလနဿ ကာရဏံ ဟောတီ’’တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣဓ, မဟာရာဇ, ဒွေ သကဋာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတေနေဝ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိဩက္ကမနာဒိကာလေ ပထဝီကမ္ပနကာရဏံ သံဝဏ္ဏိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကသကဋတော ရတနန္တိ ဧကသ္မာ, ဧကဿ ဝါ သကဋဿ ရတနံ, တသ္မာ သကဋတော ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. अतिधम्मभाराने पृथ्वी कंपित होते, तर धम्माच्या (नियमाच्या) प्रभावाने पृथ्वी स्थिर राहिली पाहिजे. ती त्याच धम्मामुळे का कंपित होते आणि नष्ट होते, या अभिप्रायाने राजा विचारतो. पुन्हा थेरांनी (स्थविरांनी) दर्शविताना म्हटले की, 'जगामध्ये रत्न हे कुटुंबाला आधार देणारे आणि जगाला प्रिय असणारे मानले जाते, परंतु स्वतःच्या अतिशय जड स्वभावामुळे ते गाडी मोडण्याचे कारण बनते, कारण ते अतिभारभूत (अतिशय जड) ठरते. त्याचप्रमाणे, धम्म हा हित आणि सुखाच्या विशेषांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला धारण करतो आणि विद्वानांना प्रिय असतो, परंतु त्याच्या गंभीर व अप्रमेय स्वभावामुळे तो अतिशय जड (अतिभारभूत) होऊन पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण बनतो.' हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी 'इध, महाराज, द्वे सकटा' (येथे, महाराज, दोन गाड्या आहेत) इत्यादी म्हटले. यावरूनच तथागतांच्या मातृकुक्षीत प्रवेश करण्याच्या वेळी पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण स्पष्ट केले आहे, असे समजावे. 'एकसकटतो रतनं' (एका गाडीतून रत्न) म्हणजे एका गाडीतून, किंवा एका गाडीचे रत्न, त्या गाडीतून घेऊन असा अर्थ आहे. ဩသာရိတန္တိ ဥစ္စာရိတံ, ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. အဂ္ဂေါတိ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အဂ္ဂေါ. 'ओसारितं' म्हणजे उच्चारलेले, किंवा म्हटलेले असा अर्थ आहे. 'अग्गो' (अग्र) म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ. သဘာဝပကတီတိ သဘာဝဘူတာ အကိတ္တိမာ ပကတိ. ကာရဏမဟန္တတာယာတိ မဟန္တေဟိ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ပါရမိတာသင်္ခါတေဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ နိဗ္ဗတ္တိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပထဝိအာဒီနိ မဟန္တာနိ ဝတ္ထူနိ, မဟန္တာ စ သက္ကဘာဝါဒယော အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ဧကေကာ ဧဝ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ မဟန္တော အတ္တနော ဝိသယေ ဧကောဝ, ကော စ တဿ ဝိသယော? ဗုဒ္ဓဘူမိ, ယာဝတကံ ဝါ ဉေယျံ. ဧဝံ ‘‘အာကာသော ဝိယ အနန္တဝိသယော ဘဂဝါ ဧကောဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တော ပရစက္ကဝါဠေသု ဒုတိယဿ ဗုဒ္ဓဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ. 'सभावपकती' (स्वभावप्रकृती) म्हणजे स्वाभाविक, अकृत्रिम प्रकृती. 'कारणमहंतता' म्हणजे पारमिता नावाच्या महान बुद्धकारक धम्मांच्या कारणांमुळे बुद्धगुणांची उत्पत्ती झाली आहे, असे म्हटले आहे. पृथ्वी इत्यादी महान वस्तू आहेत, आणि शक्र (इंद्र) इत्यादी महान सत्ता आपापल्या क्षेत्रात एक-एकच आहेत. सम्यक्संबुद्ध देखील महान असून आपल्या क्षेत्रात एकच आहेत. आणि त्यांचे क्षेत्र कोणते? बुद्धभूमी, या जेवढे काही ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे ते सर्व. अशा प्रकारे, 'आकाशाप्रमाणे अनंत क्षेत्र असलेले भगवान एकच असतात' असे सांगून ते इतर चक्रवाळांमध्ये दुसऱ्या बुद्धाचा अभाव दर्शवितात. ဣမိနာဝ [Pg.301] ပဒေနာတိ ‘‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ’’တိ ဣမိနာ ဧဝ ပဒေန. ဒသစက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဂဟိတာနိ ဇာတိခေတ္တတ္တာ. ဧကစက္ကဝါဠေနေဝါတိ ဣမိနာ ဧကစက္ကဝါဠေနေဝ. ယထာ – ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တေ ဣမသ္မိမ္ပိ စက္ကဝါဠေ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ, တတ္ထပိ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဧဝါတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ; ဧဝံ ‘‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ’’တိ ဇာတိခေတ္တေ အဓိပ္ပေတေပိ ဣမိနာဝ စက္ကဝါဠေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. 'याच पदाने' म्हणजे 'एकिस्सा लोकधातुया' (एकाच लोकधातूमध्ये) याच पदाने. जातिक्षेत्र (जन्मक्षेत्र) असल्यामुळे दहा हजार चक्रवाळ घेतले गेले आहेत. 'एकाच चक्रवाळाने' म्हणजे या एकाच चक्रवाळाने. जसे - 'याच चक्रवाळात उत्पन्न होतात' असे म्हटले असता, या चक्रवाळातही केवळ जम्बुद्विपातच, आणि तिथेही केवळ मध्यम प्रदेशातच असा नियम करणे योग्य ठरते; त्याचप्रमाणे 'एकिस्सा लोकधातुया' असे म्हटले असता जातिक्षेत्र अभिप्रेत असले तरी, याच चक्रवाळाने त्याची मर्यादा निश्चित करणे योग्य ठरते. ဝိဝါဒူပစ္ဆေဒတောတိ ဝိဝါဒူပစ္ဆေဒကာရဏာ. ဒွီသု ဥပ္ပန္နေသု ယော ဝိဝါဒေါ ဘဝေယျ, တဿ အနုပ္ပာဒေါယေဝေတ္ထ ဝိဝါဒုပစ္ဆေဒေါ. ဧကသ္မိံ ဒီပေတိအာဒိနာ ဒီပန္တရေပိ ဧကဇ္ဈံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ ဧကဒီပေတိ ဒဿေတိ. သော ပရိဟာယေထာတိ စက္ကဝါဠဿ ပဒေသေ ဧဝ ဝတ္တိတဗ္ဗတ္တာ ပရိဟာယေယျ. 'विवादूपच्छेदातो' म्हणजे विवादाचा उच्छेद (निराकरण) करण्याच्या कारणाने. दोन (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास जो विवाद होऊ शकतो, तो उत्पन्नच न होणे हाच येथे विवादाचा उच्छेद आहे. 'एकाच द्वीपात' इत्यादी शब्दांनी हे दर्शविले आहे की, ते दुसऱ्या द्वीपातही एकत्र उत्पन्न होत नाहीत, मग एकाच द्वीपात उत्पन्न होण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. 'तो नष्ट होईल' म्हणजे चक्रवाळाच्या प्रदेशातच राहावे लागत असल्यामुळे तो नष्ट होईल. ၁၃၀. မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဘာဝေါ တဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိအာဒီနံ ယောဂ္ဂဘာဝတော. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. ဟေတူတိ မနောဝစီပဏိဓာနပုဗ္ဗိကာ ဟေတုသမ္ပဒါ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ သတ္ထုသမ္မုခီဘာဝေါ. ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ကမ္မကိရိယဝါဒီသု တာပသေသု, ဘိက္ခူသု ဝါ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာဒိဂုဏသမ္ပဒါ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓံ ဥဒ္ဒိဿ အဓိကော သက္ကာရော. ဆန္ဒတာတိ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဥဒ္ဒိဿ သာတိသယော ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော. အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာတိ ဧတေသံ အဋ္ဌန္နံ ဓမ္မာနံ သမာယောဂေန. အဘိနီဟာရောတိ ကာယပဏိဓာနံ. သမိဇ္ဈတီတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ပရမတ္ထဒီပနိယာ စရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာယ (စရိယာ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကကထာ) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. १३०. 'मनुष्यत्व' म्हणजे मनुष्यभाव, कारण तोच प्रव्रज्या इत्यादी गुणसंपत्तीसाठी योग्य असतो. 'लिंगसंपत्ती' म्हणजे पुरुषभाव. 'हेतू' म्हणजे मन आणि वाणीच्या प्रणिधानापूर्वक झालेली हेतूसंपदा. 'शास्तृदर्शन' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख असणे. 'प्रव्रज्या' म्हणजे कर्मक्रियावादी तापसांमध्ये किंवा भिक्खूंमध्ये घेतलेली प्रव्रज्या. 'गुणसंपत्ती' म्हणजे अभिज्ञा इत्यादी गुणांची प्राप्ती. 'अधिकार' म्हणजे बुद्धांच्या उद्देशाने केलेला विशेष सत्कार. 'छंदता' म्हणजे सम्यक्संबोधीच्या उद्देशाने असलेला अत्यंत तीव्र असा कुशल छंद. 'अष्टधम्मसमोधाना' म्हणजे या आठ गोष्टींच्या संयोगाने. 'अभिनिहार' म्हणजे कायिक प्रणिधान. 'समिज्जती' म्हणजे निष्पन्न होते. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार 'परमत्थदीपनी' मधील 'चरियापिटक-वण्णना' (प्रकीर्णककथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. သဗ္ဗာကာရပရိပူရမေဝါတိ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏတာယ သတ္တုဿဒါဒီဟိ သဗ္ဗာကာရေဟိ သမ္ပန္နမေဝ. န ဟိ ဣတ္ထိယာ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှတာ သမ္ဘဝတိ, ဒုတိယပကတိ စ နာမ ပဌမပကတိတော နိဟီနာ ဧဝ. တေနေဝါဟ အနန္တရဝါရေ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. 'सर्वाकारपरिपूर्णच' म्हणजे परिपूर्ण लक्षणांमुळे सत्तोत्साद इत्यादी सर्व आकारांनी संपन्नच. कारण स्त्रीमध्ये 'कोसोहितवत्थगुय्हता' (कोशामध्ये लपलेले जननेंद्रिय असणे) संभवत नाही, आणि दुसरी प्रकृती (स्त्री प्रकृती) ही पहिल्या प्रकृतीपेक्षा (पुरुष प्रकृतीपेक्षा) हीनच असते. म्हणूनच पुढील भागात 'यस्मा' इत्यादी म्हटले आहे. ဣဓ ပုရိသဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတောတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ပုရိသဘူတဿ တတ္ထ ဗြဟ္မလောကေ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တနတော. တေန အသတိပိ ပုရိသလိင်္ဂေ ပုရိသာကာရာ ဗြဟ္မာနော ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. တံယေဝ ဟိ ပုရိသာကာရံ [Pg.302] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ယံ ပုရိသော ဗြဟ္မတ္တံ ကရေယျာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သမာနေပီ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဧဝံ ဣတ္ထိယော ဗြဟ္မလောကေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မတ္တ’’န္တိအာဒိ. 'येथे पुरुषाचे तेथे उत्पन्न होणे' म्हणजे या मनुष्यलोकात python असलेल्या व्यक्तीचे तेथे ब्रह्मलोकात ब्रह्मभावाने उत्पन्न होणे. यावरून हे स्पष्ट होते की, पुरुष जननेंद्रिय नसले तरी ब्रह्मदेव पुरुष आकाराचेच असतात. त्याच पुरुष आकाराचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे - 'जो पुरुष ब्रह्मत्व प्राप्त करतो'. म्हणूनच 'समानेपि' (समान असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. जर असे असेल, तर स्त्रिया ब्रह्मलोकात उत्पन्न होत नाहीत का? यावर 'ब्रह्मत्तं' (ब्रह्मत्व) इत्यादी म्हटले आहे. ၁၃၁. ကာယဒုစ္စရိတဿာတိအာဒိပါဠိယာ ကမ္မနိယာမော နာမ ကထိတော. သမဉ္ဇနံ သမင်္ဂေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမင်္ဂီ, သမန္နာဂတော. သမဉ္ဇနသီလော ဝါ သမင်္ဂီ. ပုဗ္ဗဘာဂေ အာယူဟနသမင်္ဂိတာ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာဝသေန စေတနာသမင်္ဂိတာ. စေတနာသန္တတိဝသေန ဝါ အာယူဟနသမင်္ဂိတာ, တံတံစေတနာခဏဝသေန စေတနာသမင်္ဂိတာ. ကတူပစိတဿ အဝိပက္ကဝိပါကဿ ကမ္မဿ ဝသေန ကမ္မသမင်္ဂိတာ, ကမ္မေ ပန ဝိပစ္စိတုံ အာရဒ္ဓေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝိပါကသမင်္ဂိတာ. ကမ္မာဒီနံ ဥပဋ္ဌာနကာလဝသေန ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂိတာ. ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနက္ခဏေတိ ကုသလကမ္မဿ စ အကုသလကမ္မဿ စ သမီဟနက္ခဏေ. တထာတိ ဣမိနာ ကုသလာကုသလကမ္မပဒံ အာကဍ္ဎတိ. ယထာ ကတံ ကမ္မံ ဖလဒါနသမတ္ထံ ဟောတိ, တထာ ကတံ ဥပစိတံ. ဝိပါကာရဟန္တိ ဒုတိယဘဝါဒီသု ဝိပစ္စနာရဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဥပပတ္တိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ယောဇနာ. စလတီတိ ပရိဝတ္တတိ. ဧကေန ဟိ ကမ္မုနာ တဇ္ဇေ နိမိတ္တေ ဥပဋ္ဌာပိတေ ပစ္စယဝိသေသဝသေန တတော အညေန ကမ္မုနာ အညဿ နိမိတ္တဿ ဥပဋ္ဌာနံ ပရိဝတ္တနံ. १३१. 'कायदुच्चरितस्स' (कायरूपी दुश्चरित) इत्यादी पाळी वचनाद्वारे 'कर्मनियम' सांगितला आहे. जो युक्त आहे तो 'समंग', ज्याच्याकडे ते आहे तो 'समंगी' म्हणजे समन्वित. किंवा जो युक्त राहण्याच्या स्वभावाचा आहे तो 'समंगी'. पूर्वभागात कर्माचा संचय करणे ही 'आयूहणसमंगिता' (संचययुक्तता) आहे, आणि अंतिम निर्णय घेणाऱ्या चेतनेमुळे ती 'चेतनासमंगिता' (चेतनायुक्तता) आहे. किंवा चेतनेच्या प्रवाहामुळे ती 'आयूहणसमंगिता' आहे, आणि त्या त्या चेतनेच्या क्षणामुळे ती 'चेतनासमंगिता' आहे. केलेल्या आणि संचित केलेल्या, परंतु अद्याप विपाक (फळ) न मिळालेल्या कर्मामुळे ती 'कर्मसमंगिता' आहे; आणि जेव्हा कर्म विपाक देण्यास सुरुवात करते, तेव्हा विपाकाच्या प्रवृत्तीमुळे ती 'विपाकसमंगिता' होते. कर्म इत्यादींच्या उपस्थितीच्या काळानुसार ती 'उपस्थानसमंगिता' आहे. 'कुसलाकुसलकम्मायूहणक्खणे' म्हणजे कुशल कर्म आणि अकुशल कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणी. 'तथा' या शब्दाने कुशल आणि अकुशल कर्माचे पद जोडले जाते. जसे केलेले कर्म फल देण्यास समर्थ होते, तसेच केलेले कर्म संचित होते. 'विपाकारहं' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात इत्यादींमध्ये विपाक देण्यास योग्य. 'उत्पन्न होणाऱ्यांना उत्पत्तीचे निमित्त प्रकट होते' अशी योजना आहे. 'चलती' म्हणजे बदलते (परिवर्तित होते). कारण एका कर्मामुळे त्यासंबंधीचे निमित्त प्रकट झाले असता, विशिष्ट प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्रभावाने दुसऱ्या कर्मामुळे दुसऱ्या निमित्ताचे प्रकट होणे हेच परिवर्तन आहे. သုနခဇီဝိကောတိ သုနခေဟိ ဇီဝနသီလော. တလသန္ထရဏပူဇန္တိ ဘူမိတလဿ ပုပ္ဖေဟိ သန္တရဏပူဇံ. အာယူဟနစေတနာကမ္မသမင်္ဂိတာဝသေနာတိ ကာယဒုစ္စရိတဿ အပရာပရံ အာယူဟနေန သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ တဿေဝ ပကပ္ပနေ ကမ္မက္ခယကရဉာဏေန အခေပိတတ္တာ ယထူပစိတကမ္မုနာ စ သမင်္ဂိဘာဝဿ ဝသေန. 'सुनखजीविको' म्हणजे कुत्र्यांच्या साहाय्याने जगणारा. 'तलसंथरणपूजा' म्हणजे जमिनीवर फुले पसरवून केलेली पूजा. 'आयूहणचेतनाकर्मसमंगितावशेन' म्हणजे कायरूपी दुश्चरिताचा वारंवार संचय केल्याने, अंतिम निर्णय घेणाऱ्या चेतनेद्वारे त्याचीच कल्पना केल्याने, कर्मक्षय करणाऱ्या ज्ञानाने ते नष्ट न केल्यामुळे आणि यथा-संचित कर्माशी युक्त झाल्यामुळे. ၁၃၂. ဧဝံ သဿိရိကန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အနေကဓာတုဝိဘဇနာဒိနာ နာနာနယဝိစိတ္တတာယ ပရမနိပုဏဂမ္ဘီရတာယ စ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ သသောဘံ ကတွာ. १३२. 'एवं ससिरिकं' (अशा प्रकारे शोभिवंत) म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे अनेक धातूंचे विभाजन इत्यादींद्वारे, विविध पद्धतींच्या विविधतेमुळे आणि अत्यंत निपुण व गंभीरतेमुळे अर्थ आणि शब्दांच्या दृष्टीने शोभिवंत करून. နံ ဓာရေဟီတိ ဧတ္ထ နန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဓာတုအာဒိဝသေန ပရိဝဋ္ဋီယန္တိ အတ္ထာ ဧတေဟီတိ ပရိဝဋ္ဋာ, ဒေသနာဘေဒါ. စတ္တာရော ပရိဝဋ္ဋာ ဧတဿ, ဧတသ္မိံ ဝါတိ စတုပရိဝဋ္ဋော, ဓမ္မပရိယာယော. ဓမ္မော စ သော ပရိယတ္တိဘာဝတော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန အာဒါသောတိ ဓမ္မာဒါသော. ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ယထာဓမ္မာနံ အာဒါသောတိပိ ဓမ္မာဒါသော. ယထာ ဟိ အာဒါသေန [Pg.303] သတ္တာနံ မုခေ မလဒေါသဟရဏံ, ဧဝံ ဣမိနာပိ သုတ္တေန ယောဂီနံ မုခေ မလဒေါသဟရဏံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမိနာ သုတ္တေန ကိလေသေ မဒ္ဒိတွာ သမထာဓိဂမေန ယောဂိနော ဇယပ္ပတ္တာ; တသ္မာ အမတပုရပ္ပဝေသနေ ဥဂ္ဃောသနမဟာဘေရိတာယ စ အမတဒုန္ဒုဘိ. ဣဓ ဝုတ္တန္တိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝုတ္တံ. အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိ အနုတ္တရဘာဝတော ကိလေသသင်္ဂါမဝိဇယော, ‘‘ဝိဇေတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ‘न धारेही’ (naṃ dhārehī) यामध्ये ‘न’ (naṃ) हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. धातू इत्यादींच्या आधारे ज्यांच्याद्वारे अर्थांचे परिवर्तन (आवर्तन) होते, ते ‘परिवट्ट’ (परिवर्त) म्हणजेच देशनाभेद (उपदेशाचे प्रकार) होत. याचे चार परिवर्त आहेत किंवा यामध्ये चार परिवर्त आहेत, म्हणून हा ‘चतुपरिवट्ट’ (चार आवर्तनांचा) धम्मपरियाय (धर्मपर्याय) आहे. तो धम्म (धर्म) आहे आणि परियत्ति (अध्ययन) स्वरूप असल्यामुळे वर सांगितलेल्या अर्थाने आरशासारखा (दर्पणासारखा) आहे, म्हणून तो ‘धम्मादासो’ (धर्मादर्श - धर्माचा आरसा) आहे. उपस्थान (उपस्थित राहणे/साक्षात्कार) या अर्थाने यथाधम्मांचा (धर्मांचा जसा आहे तसा) आरसा असल्यामुळेही तो ‘धम्मादासो’ आहे. ज्याप्रमाणे आरशाद्वारे प्राण्यांच्या चेहऱ्यावरील मळ व दोष दूर केले जातात, त्याचप्रमाणे या सुत्ताद्वारे योग्यांच्या मनातील क्लेशांचे मळ व दोष दूर केले जातात. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) कारण या सुत्ताद्वारे क्लेशांचे दमन करून समथाच्या (शमथाच्या) प्राप्तीने योगी विजयी झाले आहेत; म्हणून अमृतनगरात प्रवेश करताना वाजवल्या जाणाऱ्या महाभेरीप्रमाणे हे ‘अमतदुन्दुभि’ (अमृतदुंदुभी) आहे. ‘इध वृत्तं’ (येथे म्हटले आहे) म्हणजे या सुत्तात म्हटले आहे. ‘अनुत्तरो सङ्गामविजायो’ (सर्वोत्तम युद्धविजय) म्हणजे सर्वोत्तम असल्यामुळे क्लेशरूपी युद्धातील विजय होय, कारण ‘याद्वारे विजय मिळवला जातो’. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဗဟုဓာတုကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. बहुधातुकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၆. ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ६. इसिगिलिसुत्तवर्णना (इसिगिलि सुत्ताची टीका) ၁၃၃. သမညာယတိ ဧတာယာတိ သမညာ, နာမန္တိ အတ္ထော. အယမယံ နာမာတိ ပညာပေန္တိ ဧတာယ, တထာပညာပနမတ္တန္တိ ဝါ ပညတ္တိ, နာမမေဝ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမပဒဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. သေသေသုပီတိ ‘‘ပဏ္ဍဝဿ ပဗ္ဗတဿာ’’တိအာဒီသု တီသု ဝါရေသုပိ. १३३. ‘समञ्ञायति एतायाति समञ्ञा’ (ज्याद्वारे ओळखले जाते ती समज्ञा) म्हणजे ‘नाव’ असा अर्थ आहे. ‘हे हे नाव आहे’ असे ज्याद्वारे प्रज्ञापित (स्पष्ट) केले जाते किंवा तशा प्रकारे केवळ प्रज्ञापित करणे म्हणजे ‘पञ्ञत्ति’ (प्रज्ञप्ती) म्हणजेच नाव होय. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘हे पहिल्या पदाचेच समानार्थी रूप आहे’. ‘सेसेसुपि’ (इतरांमध्येही) म्हणजे ‘पण्डव पर्वताच्या’ इत्यादी तिन्ही प्रसंगांमध्येही. သမုဋ္ဌာနံ တာဝ သုတ္တဿ ကထေတွာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ ‘‘တဒါ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပဗ္ဗတေဟိ အတ္ထောတိ န ဘဂဝတော ပဗ္ဗတေဟိ ကထိတေဟိ အတ္ထော အတ္ထိ. ဣသိဂိလိဘာဝေါတိ ဣသိဂိလိနာမတာ. ဣတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန, ဣမံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ အဝေက္ခန္တောတိ အတ္ထော. प्रथम सुत्ताचा उगम (समुत्थान) सांगून अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ‘tada kira’ (त्यावेळी असे म्हणतात की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘न पब्बतेहि अत्थो’ म्हणजे भगवंतांना पर्वतांच्या वर्णनाशी काही प्रयोजन नाही. ‘इसिगिलिभावो’ म्हणजे इसिगिलि हे नाव असणे. ‘इति’ म्हणजे या कारणाने, या उत्पत्तीच्या प्रसंगाकडे (अट्ठुप्पत्ति) लक्ष ठेवून, असा अर्थ आहे. စေတိယဂဗ္ဘေတိ စေတိယဃရေ စေတိယဿ အဗ္ဘန္တရေ. ယမကမဟာဒွါရန္တိ ယမကကဝါဋယုတ္တံ မဟန္တံ ဒွါရံ. ဒွေဓာ ကတွာတိ ပဗ္ဗတဿ အဗ္ဘန္တရေ မဏ္ဍပသင်္ခေပေန လေဏံ နိမ္မိနိတွာ ဒွေဓာ ကတွာ တဒါ တေ တတ္ထ ဝသိံသု. ‘चेतियगब्भे’ (चेतियगर्भात) म्हणजे चेतियघरात (चैत्यगृहात), चेतियच्या (चैत्याच्या) अभ्यंतरात (आत). ‘यमकमहाद्वारं’ म्हणजे जोड-कवाडांनी (दोन दारांनी) युक्त असलेले मोठे द्वार. ‘द्वेधा कत्वा’ (दोन भाग करून) म्हणजे पर्वताच्या आत मंडपाच्या संक्षेपाने लेणी (गुहा) निर्माण करून, दोन भाग करून त्यावेळी ते तेथे राहत असत. ဝသိတကာလဉ္စ ကထေန္တော တေသံ မာတုယာ ယာဝ တတိယဘဝတော ပဋ္ဌာယ သမုဒါဂမံ ဒဿေတုံ, ‘‘အတီတေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတ္ထေသီတိ တဿာ ကိရ ခေတ္တကုဋိယာ ဝီဟယော ဘဇ္ဇန္တိယာ တတ္ထ မဟာကရဉ္ဇပုပ္ဖပ္ပမာဏာ မဟန္တာ မနောဟရာ ပဉ္စသတမတ္တာ လာဇာ ဇာယိံသု. သာ တာ ဂဟေတွာ မဟန္တေ ပဒုမိနိပတ္တေ ဌပေသိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တဿာ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ အဝိဒူရေ ခေတ္တပါဠိယာ ဂစ္ဆတိ. သာ တံ ဒိသွာ [Pg.304] ပသန္နမာနသာ သုပုပ္ဖိတံ မဟန္တံ ဧကံ ပဒုမံ ဂဟေတွာ တတ္ထ လာဇေ ပက္ခိပိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဣမဿ, ဘန္တေ, ပုညဿ အာနုဘာဝေန အာနုဘာဝသမ္ပန္နေ ပဉ္စသတပုတ္တေ လဘေယျ’’န္တိ ပဉ္စ ပုတ္တသတာနိ ပတ္ထေသိ. တသ္မိံယေဝ ခဏေတိ ယဒါ သာ ယထာဝုတ္တံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ; တသ္မိံယေဝ ခဏေ ပဉ္စသတာ မိဂလုဒ္ဒကာ သမ္ဘတသမ္ဘာရာ ပရိပက္ကပစ္စေကဗောဓိဉာဏာ တဿေဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ မဓုရမံသံ ဒတွာ, ‘‘ဧတိဿာ ပုတ္တာ ဘဝေယျာမာ’’တိ ပတ္ထယိံသု. အတီတာသု အနေကဇာတီသု တဿာ ပုတ္တဘာဝေန အာဂတတ္တာ တထာ တေသံ အဟောသီတိ ဝဒန္တိ. ပါဒုဒ္ဓါရေတိ ပါဒုဒ္ဓါရေ ပါဒုဒ္ဓါရေ. ပါဒုဒ္ဓါရသီသေန စေတ္ထ နိက္ခိပနံ အာဟ. त्यांच्या राहण्याचा काळ सांगताना, त्यांच्या मातेच्या तिसऱ्या जन्मापासूनचा इतिहास दाखवण्यासाठी ‘अतीते किरा’ (भूतकाळात असे म्हणतात की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पत्थेसि’ (प्रार्थना केली/इच्छा केली) म्हणजे असे म्हणतात की, ती शेतातील झोपडीत भात (धान्य) भाजत असताना, तेथे मोठ्या करंजपुष्पाच्या आकाराच्या, मोठ्या आणि मनोहर अशा सुमारे पाचशे लाह्या तयार झाल्या. तिने त्या घेऊन एका मोठ्या कमळाच्या पानात ठेवल्या. त्याच वेळी एक पच्चेकबुद्ध (प्रत्येकबुद्ध) तिच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी जवळच शेताच्या बांधावरून जात होते. तिने त्यांना पाहून प्रसन्न चित्ताने एक मोठे उमललेले कमळ घेतले, त्यात त्या लाह्या टाकल्या आणि पच्चेकबुद्धांजवळ जाऊन पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) वंदन करून, “भन्ते, या पुण्याच्या प्रभावाने मला प्रभावसंपन्न पाचशे पुत्र लाभोत,” अशी पाचशे पुत्रांची प्रार्थना केली. ‘तस्मिंयेव खणे’ (त्याच क्षणी) म्हणजे जेव्हा तिने वर सांगितल्याप्रमाणे प्रार्थना केली; त्याच क्षणी पाचशे हरिण पारधी (शिकारी), ज्यांनी पुण्यसंभार गोळा केला होता आणि ज्यांचे पच्चेकबोधीज्ञान परिपक्व झाले होते, त्यांनी त्याच पच्चेकबुद्धांना मधुर अन्न (मांस) देऊन, “आम्ही हिचे पुत्र व्हावे,” अशी प्रार्थना केली. भूतकाळातील अनेक जन्मांमध्ये तिच्या पुत्रभावाने आल्यामुळे त्यांचे तसे झाले, असे म्हणतात. ‘पादुद्धारे’ म्हणजे पावलापावलावर. पाऊल उचलण्याच्या संदर्भाने येथे पाऊल ठेवणे (निक्खिपन) सांगितले आहे. ဂဗ္ဘမလံ နိဿာယာတိ ဗဟိ နိက္ခန္တံ ဂဗ္ဘမလံ နိဿယံ ကတွာ သံသေဒဇဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာ. ဩပပါတိကဘာဝေနာတိ ကေစိ. ခယဝယံ ပဋ္ဌပေတွာတိ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ. ဝိပဿနာတိ အနိစ္စာနုပဿနာပုဗ္ဗိကာ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနပုဗ္ဗိကာ စ, သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ အနိစ္စလက္ခဏေ ဒိဋ္ဌေ, ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ သေသလက္ခဏာနိ သုဝိညေယျာနေဝ ဟောန္တိ. ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တယိံသူတိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပာနံ သတသဟဿဉ္စ ပစ္စေကဗောဓိပါရမိတာယ ပရိနိပ္ဖန္နတ္တာ ဉာဏဿ ပရိပါကတ္တာ ဝုတ္တနယေန သယမေဝ ဝိပဿနံ ပဝတ္တေတွာ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ အဓိဂစ္ဆိံသု. သဗ္ဗေပိ တေ တံယေဝ ဂါထံ အဘာသိံသူတိ အာဟ – ‘‘အယံ တေသံ ဗျာကရဏဂါထာ အဟောသီ’’တိ. ‘गब्भमलं निस्साया’ (गर्भमळाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे बाहेर पडलेल्या गर्भमळाचा आश्रय घेऊन संस्वेदज (घाम किंवा दमटपणापासून उत्पन्न होणारे) रूपाने उत्पन्न झाले. काही जण म्हणतात की ते ‘ओपपातिक’ (औपपातिक - स्वयंभू) रूपाने उत्पन्न झाले. ‘खयवयं पट्ठपेत्वा’ (क्षय आणि व्यय प्रस्थापित करून) म्हणजे विपस्सना (विपश्यना) सुरू करून. विपस्सना म्हणजे अनित्यानुपश्यनापूर्वक आणि सप्रत्यय (हेतूंसह) नामरूपाचे दर्शन घडवणारी होय. संस्कारांचे परीक्षण करणाऱ्याला जेव्हा अनित्य लक्षण दिसते, तेव्हा “जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्म आहे” ही उर्वरित लक्षणे सहज समजण्यासारखीच असतात. ‘पच्चेकबोधिञाणं निब्बत्तयिंसू’ (प्रत्येकबोधीज्ञान प्राप्त केले) म्हणजे दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत प्रत्येकबोधी पारमिता पूर्ण केल्यामुळे, ज्ञानाच्या परिपाकामुळे, सांगितलेल्या पद्धतीने स्वतःच विपस्सना प्रवृत्त करून ती शिखरावर पोहोचवून त्यांनी प्रत्येकबोधीज्ञान प्राप्त केले. त्या सर्वांनी तीच गाथा म्हटली, म्हणून म्हटले आहे - ‘ही त्यांची व्याकरणाची (स्पष्टीकरणाची) गाथा होती’. သရောရုဟန္တိ သရသိ ဇာတံ. ပဒုမပလာသပတ္တဇန္တိ ခုဒ္ဒကမဟန္တေဟိ ကမလဒလေဟိ သဟဇာတံ. ခုဒ္ဒကမဟန္တကမလဒလသင်္ခါတာနိ ဝါ ပဒုမပလာသပတ္တာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ပဒုမပလာသပတ္တံ, ပဒုမဂစ္ဆံ. တတ္ထ ဇာတန္တိ ပဒုမပလာသပတ္တဇံ. သုပုပ္ဖိတန္တိ သုဋ္ဌု ပုပ္ဖိတံ သမ္မာ ဝိကသိတံ. ဘမရဂဏာနုစိဏ္ဏန္တိ ဘမရဂဏေဟိ အနုကုလဉ္စေဝ အနုပရိဗ္ဘမိတဉ္စ. အနိစ္စတာယုပဂတန္တိ ခဏေ ခဏေ ဝဏ္ဏဘေဒါဒိဝသေန အနိစ္စတာယ ဥပဂတံ. ဝိဒိတွာတိ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ. ဧကော စရေတိ တသ္မာ အညောပိ မာဒိသော ဟောတုကာမော ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ. ‘सरोरुहं’ म्हणजे सरोवरात उत्पन्न झालेले. ‘पदुमpलासपत्तजं’ म्हणजे लहान-मोठ्या कमळदलांसह उत्पन्न झालेले. अथवा लहान-मोठी कमळदले ज्याला म्हणतात, अशी कमळपाने येथे आहेत म्हणून ते ‘पदुमपलासपत्त’ (कमळपर्ण) म्हणजेच कमळाचे रोप होय. त्यात उत्पन्न झालेले ते ‘पदुमpलासपत्तजं’ होय. ‘सुपुप्फितं’ म्हणजे उत्तम प्रकारे फुललेले, पूर्णपणे विकसित झालेले. ‘भमरगणानुचिण्णं’ म्हणजे भ्रमरसमूहाने (भोंग्यांच्या थव्याने) वेढलेले आणि ज्यावर ते गुंजारव करत फिरतात असे. ‘अनिच्चतायुपगतं’ म्हणजे क्षणाक्षणाला रंग बदलणे इत्यादींमुळे अनित्यतेला प्राप्त झालेले. ‘विदित्वा’ म्हणजे विपस्सनाप्रज्ञायुक्त मार्गप्रज्ञेने (मार्गज्ञानाने) जाणून. ‘एको चरे’ (एकट्यानेच विहरावे) म्हणून माझ्यासारखा होऊ इच्छिणाऱ्या दुसऱ्यानेही अशा प्रकारे आचरण करून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे (खग्गविसाणकप्प) एकट्यानेच विहरावे. ၁၃၅. သတိသာရသီလသာရာဒိသမန္နာဂမနေန [Pg.305] သတ္တေသု သာရဘူတာ. သဗ္ဗသော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝိဂတတ္တာ နိဒ္ဒုက္ခာ. သမုစ္ဆိန္နတဏှတာယ နိတ္တဏှာ. မာနစ္ဆိဒေါတိ ထုတိဝစနံ. १३५. स्मृतिसार (सतिसार), शीलसार इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे ते प्राण्यांमध्ये सारभूत (श्रेष्ठ) आहेत. सर्व प्रकारे संसारदुःख (वट्टदुःख) नष्ट झाल्यामुळे ते ‘निद्दुक्खा’ (दुःखरहित) आहेत. तृष्णा समूळ नष्ट झाल्यामुळे ते ‘नित्तण्हा’ (तृष्णारहित) आहेत. ‘मानच्छिदो’ (मानाचा छेद करणारे) हे स्तुतीचे वचन आहे. ဧတေသံ ဧကနာမကာယေဝါတိ ဧတေသံ အာဂတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပါဠိယံ အနာဂတာ အညေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမာနနာမကာ ဧဝ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋီကရဏတ္ထံ ‘‘ဣမေသု ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိသုံ ဝိသုံ အဝတွာတိ ပစ္စေကံ သရူပတော အဝတွာ. အညေ စာတိ အသာဓာရဏတ္တာ အာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ‘एतेसं एकनामकायेवा’ म्हणजे येथे आलेल्या प्रत्येकबुद्धांशिवाय पाळीमध्ये (पाठात) न आलेले इतर प्रत्येकबुद्ध समान नावाचेच आहेत. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘इमेसु हि’ (यांच्यामध्ये खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. ‘विसुं विसुं अवत्वा’ म्हणजे प्रत्येकाचे स्वतंत्रपणे रूप न सांगता. ‘अञ्ञे च’ (आणि इतर) असे त्यांच्या असाधारणत्वामुळे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखीच आहे. ဣသိဂိလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. इसिगिलिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၇. မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ७. महाचत्तारिसकसुत्तवर्णना (महाचत्तारिसक सुत्ताची टीका) ၁၃၆. ဒေါသေဟိ အာရကာတိ အရိယံ. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒေါသ’’န္တိ. သာ ပန နိဒ္ဒေါသတာ လောကုတ္တရဘာဝေန သဝိသေသာတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရ’’န္တိ. သမ္မာ သုန္ဒရော ပသတ္ထော နိယျာနိကော သမာဓိ သမ္မာသမာဓီတိ အာဟ – ‘‘သမ္မာသမာဓိန္တိ မဂ္ဂသမာဓိ’’န္တိ. ဥပနိသီဒတိ ဧတ္ထ ဖလံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယာတိ ဥပနိသံ, ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဥပနိသန္တိ သပ္ပစ္စယ’’န္တိ. ပရိကရောတိ ပရိဝါရေတီတိ ပရိက္ခာရောတိ အာဟ – ‘‘သပရိက္ခာရန္တိ သပရိဝါရ’’န္တိ. १३६. दोषांपासून दूर असलेला तो 'अरीय' (आर्य) होय. म्हणूनच त्याला 'निर्दोष' असे म्हटले आहे. ती निर्दोषता लोकोत्तर भावामुळे विशेष आहे, म्हणून 'लोकोत्तर' असे म्हटले आहे. सम्यक्, सुंदर, प्रशंसनीय आणि निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणारा) समाधी म्हणजे सम्यक्समाधी होय, म्हणून 'सम्यक्समाधी म्हणजे मार्गसमाधी' असे म्हटले आहे. ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ प्राप्त होते ते 'उपनिसा' (कारण/आधार) होय, म्हणून 'स-उपनिसा म्हणजे स-प्रत्यय (कारणासह)' असे म्हटले आहे. जे वेढून घेते किंवा सोबत असते ते 'परिक्खार' (परिकर/साहित्य) होय, म्हणून 'सपरिक्खार म्हणजे सपरिवार (परिवारासह)' असे म्हटले आहे. ပရိဝါရိတာတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန ပရိဝါရန္တေဟိ ဝိယ ဥပဂတာ. ပုရေစာရိကာတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝနာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ပစ္စယတ္တာ ပုရဿရာ. တေနာဟ – ‘‘ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ စာ’’တိ. ဣဒါနိ တာနိ ကိစ္စတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပရိဝီမံသဂ္ဂဟဏံ တတ္ထ တတ္ထ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဝီမံသာဓိပတေယျေန ပဝတ္တိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝဒဿနတ္ထံ. တေနဿ မဂ္ဂသမာဓိဿ နာနာခဏိကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝံ ဒဿေတိ. ဝီမံသနပရိယောသာနေတိ တထာပဝတ္တအနုလောမဉာဏဿ ဩသာနေ. ဘူမိလဒ္ဓံ ဝဋ္ဋံ သမုဂ္ဃာဋယမာနာတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဒီဃရတ္တံ အနုသယိတံ ကိလေသဝဋ္ဋံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ. ဝူပသမယမာနာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဝူပသမယမာနာတိ ဝါ တတော ဧဝ အဝသိဋ္ဌမ္ပိ ဝဋ္ဋံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ဝူပသမေန္တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဒုဝိဓာပီတိ [Pg.306] ယထာဝုတ္တာ ဒုဝိဓာပိ. ဣဓ အဓိပ္ပေတာ ဝိပဿနာပညာသဟိတာယ မဂ္ဂပညာယ ကိစ္စဿ ဒဿိတတ္တာ. 'परिवृत' (परिवाराने वेढलेले) म्हणजे सहजन्म (सहजात) इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) रूपाने वेढणाऱ्यांप्रमाणे प्राप्त झालेले. 'पुरेचारिका' (पुढे चालणारी) म्हणजे वुट्ठानगामिनी (उत्थानगामी) भावना, जी सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने प्रत्यय (कारण) म्हणून अग्रगामी असते. म्हणूनच 'विपश्यना सम्यक् दृष्टी' असे म्हटले आहे. आता त्यांचे कार्यानुसार दर्शन घडवण्यासाठी 'विपश्यना सम्यक् दृष्टी' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'परिविमंसा' (पूर्ण विचार/मीमांसा) चे ग्रहण त्या-त्या चित्तोत्पादामध्ये (चित्ताच्या उत्पत्तीमध्ये) विमंसाधिपतीच्या (मीमांसाधिपतीच्या) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या सम्यक् दृष्टीचा अग्रगामी भाव दर्शवण्यासाठी आहे. याद्वारे त्या मार्गसमाधीचा नानाक्षणिक (विविध क्षणांतील) अग्रगामी भाव दर्शवला जातो. 'विमंसनपरियोसाने' (मीमांसेच्या समाप्तीवर) म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अनुलोम ज्ञानाच्या समाप्तीवर. 'भूमीवर प्राप्त झालेल्या वट्टाला (संसारचक्राला) समूळ उपटून टाकणे' म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) दीर्घकाळापासून अनुशयित (सुप्त) असलेल्या क्लेशवट्टाला (क्लेशचक्राला) समूळ नष्ट करणे. 'वूपसमंत' (शांत करणे) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. किंवा 'शांत करणे' म्हणजे त्यापासून उरलेल्या वट्टाला (संसारचक्राला) अप्रवृत्तीच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) द्वारे शांत करणे. म्हणूनच 'मार्ग सम्यक् दृष्टी...पे... उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'ती' म्हणजे सम्यक् दृष्टी. 'दोन्ही प्रकारची' म्हणजे वर सांगितलेली दोन्ही प्रकारची. येथे विपश्यना प्रज्ञेसह मार्गप्रज्ञेचे कार्य दर्शवले गेल्यामुळे ती अभिप्रेत आहे. လက္ခဏေ ပဋိဝိဇ္ဈမာနေ လက္ခဏိကော ဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ…ပေ… အာရမ္မဏတော ပဇာနာတီ’’တိ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ကိစ္စတောတိ ဘာဝနာကိစ္စတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိယံ တဒဓိဂတအသမ္မောဟတာယ အသမ္မောဟတော ပဇာနာတိ. ကိစ္စတောတိ ပဋိဝေဓကိစ္စတော. တံ ပန သဗ္ဗထာ အသမ္မုယှနမေဝါတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟတော’’တိ. ဧဝံ ပဇာနနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ယာထာဝတော အဝဗောဓော. အဿာတိ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ. लक्षणाचा वेध (साक्षात्कार) घेतला जात असताना लाक्षणिक धर्माचा वेध घेतला जातो, म्हणून 'मिथ्या दृष्टीला...पे... आलंबनावरून (विषयावरून) जाणतो' असे म्हटले आहे. विपश्यना सम्यक् दृष्टीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'कार्यावरून' म्हणजे भावनाकार्यावरून (साधनेच्या कार्यावरून). सम्यक् दृष्टीमध्ये तिच्याद्वारे प्राप्त झालेल्या असंमोहामुळे (भ्रमरहिततेमुळे) असंमोहाने जाणतो. 'कार्यावरून' म्हणजे प्रतिवेध (साक्षात्कार) कार्यावरून. आणि ते सर्वथा संमोहरहित (भ्रमरहित) असणेच आहे, म्हणून 'असंमोहाने' असे म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे जाणणे' म्हणजे मिथ्या दृष्टी ही मिथ्या दृष्टीच आहे, असा यथार्थ बोध होणे. 'त्याला' म्हणजे त्या (सम्यक् दृष्टीने) युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला). ဒွါယန္တိ -ကာရော ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဒွယံ ဝဒါမီ’’တိ. ဒွေ အဝယဝါ ဧတဿာတိ ဒွယံ. တေနာဟ ‘‘ဒုဝိဓကောဋ္ဌာသံ ဝဒါမီ’’တိ. ပုညဿ ဧကော ဘာဂေါ သော ဧဝ ပုညဘာဂိကော, က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ‘‘ပုညဘာဂိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပဓိသင်္ခါတဿာတိ ခန္ဓပဗန္ဓသင်္ခါတဿ. 'द्वाय' यामध्ये 'आ'-कार दीर्घ करून म्हटले आहे. म्हणूनच 'मी द्वय (दोन) सांगतो' असे म्हटले आहे. ज्याचे दोन अवयव (भाग) आहेत ते 'द्वय' होय. म्हणूनच 'मी द्विविध कोठ्ठास (दोन भाग) सांगतो' असे म्हटले आहे. पुण्याचा एक भाग तोच 'पुण्यभागिक' होय, येथे 'क' काराचा 'य' कार करून स्त्रीलिंगी रूपाने 'पुण्यभागिया' असे म्हटले आहे. 'उपधिसंख्यात' म्हणजे स्कंध-प्रबंध-संख्यात (स्कंधांच्या प्रवाहाशी संबंधित). အမတဒွါရန္တိ အရိယမဂ္ဂံ. ပညပေတီတိ နိယျာနာဒိပကာရတော ပညပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတီ’’တိ. တတ္ထ သမ္မောဟဿ ဝိဒ္ဓံသနေန အသမ္မောဟတော ဒဿေတိ. တသ္မိံ အတ္ထေတိ အမတဒွါရပညာပနေ အတ္ထေ. ဗောဇ္ဈင်္ဂပ္ပတ္တာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝပ္ပတ္တာ. မဂ္ဂဘာဝေန နိယျာနဘာဝေန ပဝတ္တိယာ မဂ္ဂပညာယ အဋ္ဌန္နမ္ပိ သာဓာရဏတ္တာ သမုဒါယဿ စ အဝယဝေါ အင်္ဂန္တိ ကတွာ သေသဓမ္မေ အင်္ဂိကဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂဿ အင်္ဂ’’န္တိ အာဟ. သော ဘိက္ခူတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ’’တိ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဇာနန္တော ဘိက္ခု. ပဇဟနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟနာယ. ပဋိလာဘတ္ထာယာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဓိဂမာယ. ကုသလဝါယာမောတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တောဝ ကောသလ္လသမ္ဘူတော ဝါယာမော. သရတီတိ သတော, တံ ပနဿ သရဏံ သတိသမင်္ဂိတာယာတိ အာဟ ‘‘သတိယာ သမန္နာဂတော’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ယထာဘူတာ သမ္မာဝါယာမသတိယော သဟဇာတာ စ ပုရေဇာတာ စ ဟုတွာ ပရိဝါရေန္တိ, ‘‘ဣတိယိမေ တယော ဓမ္မာ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ အနုပရိဓာဝန္တိ အနုပရိဝတ္တန္တီ’’တိ ပန ဝစနတော, ‘‘ဧတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ သေသဓမ္မာနံ ယထာရဟံ သဟစရဏဘာဝေန ပရိဝါရဏံ ယောဇိတံ. သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါနံ ဂဟဏံ ဣတရေသံ ပရိဝါရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ[Pg.307]. န ဟိ သက္ကာ တေ ဧဝ ပရိဝါရေ ပရိဝါရဝန္တေ စ ကတွာ ဝတ္တုံ သင်္ကရတော သမ္မောဟဇနနတော စ. တယောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝါယာမသတိယော သဟဇာတပရိဝါရာဝ ဟောန္တိ မဂ္ဂက္ခဏိကာနံ တေသံ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝိပဿနာခဏဝိရတီနံ အသမ္ဘဝတော. 'अमतद्वार' (अमृतद्वार) म्हणजे आर्यमार्ग. 'प्रज्ञापित करतो' म्हणजे निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणाऱ्या) इत्यादी प्रकारे प्रज्ञापित करतो. म्हणूनच 'विभाजन करून दर्शवतो' असे म्हटले आहे. तेथे संमोहाचा (भ्रमाचा) नाश करून असंमोहाने दर्शवतो. 'त्या अर्थामध्ये' म्हणजे अमृतद्वार प्रज्ञापित करण्याच्या अर्थामध्ये. 'बोझंगपत्ता' म्हणजे बोध्यंगभावाला प्राप्त झालेले. मार्गभावाने आणि निय्यानिकभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या मार्गप्रज्ञेमध्ये आठही अंगांचे साधारणत्व असल्यामुळे आणि समुदायाचा अवयव हा 'अंग' असल्यामुळे, उर्वरित धर्मांना अंगीभावाने दर्शवताना 'आर्यमार्गाचे अंग' असे म्हटले आहे. 'तो भिक्खू' म्हणजे मिथ्या दृष्टीला 'मिथ्या दृष्टी' आणि सम्यक् दृष्टीला 'सम्यक् दृष्टी' म्हणून जाणणारा भिक्खू. 'त्याग करण्यासाठी' म्हणजे समूळ नष्ट (समुच्छेद) करण्याच्या उद्देशाने त्याग करण्यासाठी. 'प्राप्तीसाठी' म्हणजे मार्ग सम्यक् दृष्टीच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी). 'कुशल व्यायाम' म्हणजे विपश्यना-संप्रयुक्त किंवा कौशल्यातून उत्पन्न झालेला व्यायाम (प्रयत्न). 'जो स्मरण करतो तो सतो (स्मृतिमान)', आणि त्याचे ते स्मरण स्मृतीशी युक्त असल्यामुळे होते, म्हणून 'स्मृतीने युक्त' असे म्हटले आहे. जरी येथे विपश्यना सम्यक् दृष्टीला यथार्थ सम्यक् व्यायाम आणि सम्यक् स्मृती हे सहजात आणि पुरेजात (आधी उत्पन्न झालेले) होऊन वेढतात, तरीही 'अशा प्रकारे हे तीन धर्म सम्यक् दृष्टीच्या मागे धावतात आणि तिच्याभोवती फिरतात' या वचनानुसार, 'येथे खरोखर' इत्यादींद्वारे मार्ग सम्यक् दृष्टीच्याच उर्वरित धर्मांचे योग्य सहचरभावाने परिवरण (वेढणे) जोडले गेले आहे. 'सम्यक् संकल्पादी' यामधील 'आदी' शब्दाने सम्यक् वाचा, सम्यक् कम्मंत (कर्मान्त) आणि सम्यक् आजीव यांचे ग्रहण होते, कारण इतर धर्मांचे परिवारभावाने ग्रहण केले गेले आहे. कारण त्यांनाच परिवार आणि परिवारवान बनवून सांगणे शक्य नाही, कारण यामुळे संकर (मिश्रण) आणि संमोह (भ्रम) उत्पन्न होईल. 'तीन' म्हणजे सम्यक् दृष्टी, सम्यक् व्यायाम आणि सम्यक् स्मृती हे सहजात परिवारच असतात, कारण मार्गक्षणी तेच अभिप्रेत असतात आणि विपश्यनाक्षणी विरतींचा असंभव असतो. ၁၃၇. တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကော. သင်္ကပ္ပနဝသေနာတိ တံ တံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ကပ္ပနဝသေန. တက္ကနံ ကပ္ပနန္တိ စ အတံသဟဇာတာနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကဂ္ဂေါတိ ဣမိနာ သမာဓိနာ လဒ္ဓုပကာရဿေဝ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာပရိယာယော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝိသေသေန ဝါ အပ္ပနာ ဝိတက္ကဿ ဝသေန စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဘိရောပေတိ, ဝိတက္ကေ အသတိ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကေ ပနာ’’တိအာဒိ. အတ္တနောယေဝ ဓမ္မတာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အဘိရုဟတီတိ, ဧတေန အာရမ္မဏဓမ္မာနံ ဂဟဏံ နာမ သဘာဝသိဒ္ဓံ, န ဓမ္မန္တရမပေက္ခတိ, ဝိတက္ကော ပန ပဝတ္တမာနော အာရမ္မဏာဘိနိရောပနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သန္တေပိ သဘာဝါဝိတက္ကစိတ္တုပ္ပာဒတော သဝိတက္ကစိတ္တုပ္ပာဒဿ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဝိသေသော ဝိတက္ကေန ဇာတောတိ ကတွာ ဝိတက္ကော စိတ္တဿ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ဝိသေသပစ္စယောတိ ပါကဋောယမတ္ထော. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – ယထာ ကောစိ ရာဇဝလ္လဘံ, တံသမ္ဗန္ဓီနံ မိတ္တံ ဝါ နိဿာယ ရာဇဂေဟံ အာရောဟတိ အနုပဝိသတိ, ဧဝံ ဝိတက္ကံ နိဿာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ ဝိတက္ကဿ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနသဘာဝတ္တာ, အညေသံ ဓမ္မာနဉ္စ အဝိတက္ကသဘာဝတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘စေတသော အဘိနိရောပနာ’’တိ (ဓ. သ. ၇). १३७. 'तर्क करण्याच्या दृष्टीने जे लोकसिद्ध आहे' असा अभिप्राय आहे. 'असे आणि असेच झाले पाहिजे' असा विविध प्रकारचा तर्क करणे, जसे विहिरीतील पाण्याचे आलंबन (विषय) खेचून घेणे, तसे वितर्क करणे म्हणजे 'वितर्क' होय. 'संकल्प करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे त्या-त्या आलंबनाला ग्रहण करून कल्पना करण्याच्या दृष्टीने. तर्क करणे आणि कल्पना करणे हे त्याच्याशी सहजात नसलेल्यांचेच आहे, असे समजले पाहिजे. 'एकाग्र' याद्वारे या समाधीने ज्याला उपकार (मदत) प्राप्त झाला आहे, अशा वितर्काचाच अर्पणा-पर्याय होतो, हे दर्शवले आहे. किंवा विशेष रूपाने अर्पणा ही वितर्काच्या प्रभावाने चित्ताला आलंबनावर आरूढ करते; वितर्क नसताना ते कसे होईल? म्हणून 'वितर्कामध्ये तर...' इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्याच धर्मतेमुळे (स्वभावामुळे) चित्त आलंबनावर आरूढ होते, याद्वारे आलंबन धर्मांचे ग्रहण करणे हे स्वभावसिद्ध आहे, ते इतर धर्मांची अपेक्षा करत नाही; परंतु वितर्क प्रवृत्त होत असताना आलंबनावर आरूढ करण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होतो, हे दर्शवले आहे. असे असूनही, स्वभावतः वितर्करहित चित्तोत्पादापेक्षा सवितर्क चित्तोत्पादाचा आलंबन ग्रहणाचा विशेष हा वितर्कामुळेच निर्माण होतो, म्हणून वितर्क हा चित्ताच्या आलंबन ग्रहणामध्ये विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, हा अर्थ स्पष्ट आहे. इतर आचार्य म्हणतात की – ज्याप्रमाणे कोणी राजाच्या आवडत्या व्यक्तीचा किंवा त्याच्याशी संबंधित मित्राचा आश्रय घेऊन राजवाड्यात चढतो आणि प्रवेश करतो, त्याचप्रमाणे वितर्काचा आश्रय घेऊन चित्त आलंबनावर आरूढ होते; कारण वितर्काचा स्वभाव आलंबनावर आरूढ करण्याचा आहे आणि इतर धर्मांचा स्वभाव अवितर्क (वितर्करहित) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'चेतसो अभिनिरोपना' (चित्ताला आलंबनावर आरूढ करणे). (धम्मसंगणी ७). ယဒိ ဧဝံ ကထံ အဝိတက္ကစိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတီတိ? ဝိတက္ကဗလေနေဝ. ယထာ ဟိ သော ပုရိသော ပရိစယေန တေန ဝိနာပိ နိရာသင်္ကော ရာဇဂေဟံ ပဝိသတိ, ဧဝံ ပရိစယေန ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ အဝိတက္ကံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ. ပရိစယေနာတိ စ သန္တာနေ ပဝတ္တဝိတက္ကဘာဝနာသင်္ခါတေန ပရိစယေန. ဝိတက္ကဿ ဟိ သန္တာနေ အဘိဏှံ ပဝတ္တဿ ဝသေန စိတ္တဿ အာရမ္မဏာဘိရုဟနံ စိရပရိစိတံ; တေန တံ ကဒါစိ ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ တတ္ထ ပဝတ္တတေဝ; ယထာ ဉာဏသဟဂတံ စိတ္တံ သမ္မသနဝသေန စိရပရိစိတံ ကဒါစိ [Pg.308] ဉာဏရဟိတမ္ပိ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တတိ; ယထာ ဝါ ကိလေသသဟိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ သဗ္ဗသော ကိလေသရဟိတမ္ပိ ပရိစယေန ကိလေသဝါသနာဝသေန ပဝတ္တတိ, ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. जर असे असेल, तर वितर्करहित चित्त (अवितक्कचित्त) आलंबनावर (आरम्मणावर) कसे आरूढ होते? वितर्काच्या बलानेच. ज्याप्रमाणे तो मनुष्य परिचयामुळे त्याच्याशिवायही (मार्गदर्शकाशिवायही) निःशंकपणे राजवाड्यात प्रवेश करतो, त्याचप्रमाणे परिचयामुळे वितर्काशिवायही वितर्करहित चित्त आलंबनावर आरूढ होते. 'परिचयाने' म्हणजे चित्तप्रवाहामध्ये (संतानामध्ये) प्रवृत्त झालेल्या वितर्क-भावनेच्या अभ्यासाने झालेल्या परिचयाने. कारण चित्तप्रवाहामध्ये वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या वितर्काच्या प्रभावाने चित्ताचे आलंबनावर आरूढ होणे दीर्घकाळ परिचयाचे असते; त्यामुळे ते कधीकधी वितर्काशिवायही तेथे प्रवृत्त होतेच; ज्याप्रमाणे ज्ञानसहगत चित्त मनन करण्याच्या (सम्मदसनाच्या) अभ्यासाने दीर्घकाळ परिचयाचे असल्याने कधीकधी ज्ञानरहित असतानाही मनन करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होते; किंवा ज्याप्रमाणे क्लेशांसह प्रवृत्त झालेले चित्त, पूर्णपणे क्लेशरहित झाल्यावरही, परिचयामुळे क्लेश-वासनेच्या प्रभावाने प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे। ဝါစံ သင်္ခရောတီတိ ဝါစံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဝစီဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော ဟောတီတိ အတ္ထော. လောကိယဝိတက္ကော ဒွတ္တိံသစိတ္တသဟဂတော ဝါစံ သင်္ခရောတိ ဝစီဝိညတ္တိဇနနတော. ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ပနဿ နာမံ ဟောတိ ရုဠှိတော, တံသမတ္ထတာနိရောဓတော ဝါ သမ္ဘဝတော ပန သင်္ခါရောတိ. ‘‘လောကုတ္တရသမ္မာသင်္ကပ္ပံ ပရိဝါရေန္တီ’’တိ ဝတွာ တိဝိဓေ သမ္မာသင်္ကပ္ပေ ကဒါစိ ကတမံ ပရိဝါရေန္တီတိ? စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ. နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တိ နာနာသမန္နာဟာရဟေတုကတ္တာ, ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ စ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ. တီဏိ နာမာနိ လဘတိ တိဝိဓဿပိ ပဋိပက္ခဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန သာတိသယံ တိဏ္ဏမ္ပိ ကိစ္စကရဏတော. ဧသ နယော သမ္မာဝါစာဒီသုပိ. 'वाचेचा संस्कार करतो' (वाचं सङ्खरोति) म्हणजे वाणी उत्पन्न करतो, वाणीच्या आवाजाच्या उत्पत्तीसाठी विशेष प्रत्यय (कारण) होतो, असा अर्थ आहे. लौकिक वितर्क हा बत्तीस चित्तांसह प्रवृत्त होऊन वाक्-विज्ञप्ती (वचीविञ्ञत्ति) उत्पन्न करत असल्यामुळे वाचेचा संस्कार करतो. परंतु रूढीने याचे नाव 'वचीसंखार' (वाक्-संस्कार) असेच आहे, याशिवाय त्या सामर्थ्याचा निरोध झाल्यामुळे किंवा उत्पन्न होत असल्यामुळे तो 'संस्कार' आहे. 'लोकोत्तर सम्यक् संकल्पाचे परिवरण करतात' असे म्हणून, तीन प्रकारच्या सम्यक् संकल्पांमध्ये कधी कोणत्या संकल्पाचे परिवरण करतात? या शंकेचे (चोदनेचे) निवारण करण्यासाठी 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. विविध चित्तांमध्ये ते विविध समन्वाहार (लक्ष केंद्रित करणे) हेतूंमुळे प्राप्त होतात आणि ते पूर्वभागातच उत्पन्न होतात. तीन प्रकारच्या प्रतिपक्षाचे (विरोधी धर्मांचे) समूळ उच्चाटन केल्यामुळे आणि तिन्हीचे कार्य अतिशय उत्कृष्टपणे पार पाडल्यामुळे त्याला तीन नावे मिळतात. हाच नियम सम्यक् वाचा इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो। ၁၃၈. ဝိရမတိ ဧတာယာတိ ဝေရမဏီ ဝိရတိ ဝုစ္စတိ. သာ မုသာဝါဒတော ဝိရမဏဿ ကာရဏဘာဝတော စေတနာပိ ဝေရဿ မဏနတော ဝိနာသနတော ဝိရတိပီတိ အာဟ – ‘‘ဝိရတိပိ စေတနာပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အာရကာ ရမတီတိ သမုစ္ဆိန္နေဟိ ဒူရတော သမုဿာရေတိ. ဝိနာ တေဟိ ရမတီတိ အစ္စန္တမေဝ တေဟိ ဝိနာ ဘဝတိ. တတော တတောတိ ဒိဋ္ဌေ အဒိဋ္ဌဝါဒါဒိတော မုသာဝါဒါ. ဝိသေသတော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတ္တာ ပဋိနိဝတ္တာ ဟုတွာ. १३८. जिच्याद्वारे विन्मुख (विरत) होते, तिला 'वेरमणी' (विरती) म्हटले जाते. ती मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत होण्याचे कारण असल्यामुळे चेतना देखील आहे, आणि वैराचा (पापाचा) नाश करत असल्यामुळे विरती देखील आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'विरती देखील आणि चेतना देखील योग्य आहे.' 'आरका रमती' (दूर राहून रममाण होणे) म्हणजे समूळ नष्ट केलेल्या दोषांपासून स्वतःला दूर ठेवणे. 'त्यांच्याशिवाय रमणे' म्हणजे अत्यंतिकपणे त्यांच्याशिवाय राहणे. 'त्या त्यापासून' म्हणजे पाहिलेल्या गोष्टीला न पाहिलेले म्हणणे इत्यादी मृषावादापासून. विशेषतः अनुत्पत्तीच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) धर्मामुळे मागे फिरून (निवृत्त होऊन) होय। ၁၄၀. တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာတိ ပစ္စယပဋိသေဝန-သာမန္တဇပ္ပန-ဣရိယာပထပဝတ္တနသင်္ခါတေန ပါပိစ္ဆတာ နိဗ္ဗတ္တေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ. ဧတာယ ကုဟနာယ ကရဏဘူတာယ ပစ္စယုပ္ပာဒနတ္ထံ နိမိတ္တံ သီလံ ဧတေသန္တိ ယောဇနာ. အတ္တဝိသယလာဘဟေတု အက္ကောသနခုံသနဝမ္ဘနာဒိဝသေန ပိသနံ ဃဋ္ဋနံ ဝိဟေဌနံ နိပ္ပေသော. ဣတော လဒ္ဓံ အညဿ, တတော လဒ္ဓံ ပရဿ ဒတွာ ဧဝံ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီံသတီတိ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီံသနာ. ပါဠိယံ အာဂတော ကုဟနာဒိဝသေန မိစ္ဆာအာဇီဝေါ. ကော ပန သောတိ အာဟ ‘‘အာဇီဝဟေတူ’’တိအာဒိ. တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ, ‘‘အာဇီဝေါ ကုပ္ပမာနော ကာယဝစီဒွါရေသု ဧဝ ကုပ္ပတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. १४०. 'तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूने' (ढोंगबाजीच्या साधनांनी) म्हणजे प्रत्यय-प्रतिसेवन (भोग्य वस्तूंचा स्वीकार), सामंतजल्पन (आजूबाजूला बडबड करणे) आणि ईर्यापथ-प्रवर्तन (चालण्या-बोलण्याची ढोंगी पद्धत) या रूपाने, पाप-इच्छेमुळे उत्पन्न झालेल्या तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूने. या कुहनेला (ढोंगबाजीला) कारण बनवून, प्रत्यय (भोग्य वस्तू) उत्पन्न करण्यासाठी त्यांचे शील हे निमित्त बनते, अशी योजना आहे. स्वतःच्या विषयाच्या (लाभाच्या) हेतूने शिवीगाळ करणे, निंदा करणे, अपमान करणे इत्यादींद्वारे पिळवटून टाकणे, आघात करणे, छळणे म्हणजे 'निप्पेस' (निपेषण) होय. येथून मिळालेले दुसऱ्याला आणि तेथून मिळालेले परक्याला देऊन, अशा प्रकारे लाभाने लाभाची इच्छा करणे म्हणजे 'लाभाने लाभाची इच्छा करणे' (लाभेने लाभं निजिगींसना) होय. पाळीमध्ये आलेला कुहना इत्यादींच्या द्वारे होणारा मिथ्या आजीव (चुकीची उपजीविका) आहे. तो कोण आहे? हे सांगण्यासाठी 'आजीवहेतू' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यांचेच' असा निश्चय आहे, कारण 'आजीव दूषित होताना काय आणि वाचेच्या द्वारानेच दूषित होतो' असे मानून हे म्हटले आहे। ၁၄၁. သမ္မာ [Pg.309] ပသတ္ထာ သောဘနာ နိယျာနိကာ ဒိဋ္ဌိ ဧတဿာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ပုဂ္ဂလော. တဿ ပန ယသ္မာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သစ္စာဘိသမယဿ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ အဝဿယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတဿာ’’တိ. ပဟောတိ ဘဝတိ တာယ သဟေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ယာထာဝတော ဇာနနဋ္ဌေန သမ္မာဉာဏန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, တဉ္စ ခေါ မဂ္ဂသမာဓိမှိ ဌိတေ ဧဝ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမှိ…ပေ… သမ္မာဉာဏံ ပဟောတီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီတိ? ယထာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတော ပုဂ္ဂလော, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ ဝုတ္တော, ဧဝံ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ဌိတော, ‘‘သမ္မာဉာဏော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ စ မဂ္ဂဖလသမ္မာသမာဓိပဝတ္တိယာ ပဟောတိ သမ္မာဉာဏဿ သမ္မာဝိမုတ္တိယာ ပဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဖလသမာဓိ တာဝ ပဝတ္တတု, မဂ္ဂသမာဓိ ပန ကထန္တိ? တမ္ပိ အကုပ္ပဘာဝတာယ အစ္စန္တသမာဓိဘာဝတော ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ ပဝတ္တတေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. ဌပေတွာ အဋ္ဌဖလင်္ဂါနီတိ ဖလဘူတာနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ, ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဌပေတွာ. သမ္မာဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ကတွာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ သမ္မာဉာဏံ ကတွာ. ဖလံ ကာတုန္တိ ဖလဓမ္မသဟစရိတတာယ ဝိပါကသဘာဝတာယ စ ‘‘ဖလ’’န္တိ လဒ္ဓနာမေ ဖလသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သမ္မာဝိမုတ္တိံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. တထာ စ ဝုတ္တံ သလ္လေခသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈၃) ‘‘ဖလသမ္ပယုတ္တာနိ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ဌပေတွာ သေသဓမ္မာ သမ္မာဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. १४१. ज्याची दृष्टी सम्यक्, प्रशंसनीय, शोभनीय आणि नैर्याणिक (मुक्तीकडे नेणारी) आहे, तो 'सम्यग्दृष्टी' पुद्गल (व्यक्ती) होय. कारण त्याची सम्यग्दृष्टी ही सत्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी आणि निर्वाण साक्षात्कारासाठी आश्रय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'मार्ग-सम्यग्दृष्टीमध्ये स्थित असलेल्याचा'. 'पहोति' म्हणजे उत्पन्न होते, तिच्यासोबतच उत्पन्न होऊन प्रवृत्त होते. येथे 'प्रत्यावेक्षण ज्ञान' (पच्चवेक्खणञाण) हे यथार्थ जाणण्याच्या अर्थाने 'सम्यग्ज्ञान' म्हणून अभिप्रेत आहे, आणि ते मार्ग-समाधीमध्ये स्थित असतानाच होते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'मार्ग-सम्यक्समाधीमध्ये...पे... सम्यग्ज्ञान उत्पन्न होते' इत्यादी. याने काय दर्शवले जाते? ज्याप्रमाणे मार्ग-सम्यग्दृष्टीमध्ये स्थित असलेला पुद्गल 'सम्यग्दृष्टी' म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे मार्ग-फल-प्रत्यावेक्षण ज्ञानात स्थित असलेला 'सम्यग्ज्ञानी' म्हटला जातो, आणि त्याच्या मार्ग-फल-सम्यक्समाधीच्या प्रवृत्तीने सम्यग्ज्ञान उत्पन्न होते आणि सम्यग्ज्ञानाने सम्यग्विमुक्ती उत्पन्न होते, हा अर्थ दर्शवला आहे. फल-समाधी तर प्रवृत्त होवो, पण मार्ग-समाधी कशी? ती देखील अकोप्य (अकुप्प) स्वभावाची असल्यामुळे, अत्यंत समाधी रूप असल्याने आणि कार्याच्या निष्पत्तीमुळे प्रवृत्त होतेच, असे म्हणणे योग्य ठरते. 'आठ फल-अंगांना वगळून' म्हणजे फलभूत असणाऱ्या सम्यग्दृष्टी इत्यादी आठ अंगांना, 'सम्यग्दृष्टी असलेल्याचा सम्यक् संकल्प उत्पन्न होतो' इत्यादींद्वारे स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे वगळून. 'सम्यग्ज्ञानाला प्रत्यावेक्षण करून' म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञानाला सम्यग्ज्ञान मानून. 'फल करण्यासाठी' म्हणजे फलधर्माच्या सहचारित्वामुळे आणि विपाक स्वभावामुळे 'फल' हे नाव मिळालेल्या फल-संप्रयुक्त धर्मांमध्ये सम्यग्विमुक्ती करणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. आणि तसेच सल्लेखसुत्त वर्णनात (मज्झिमनिकाय अट्ठकथा १.८३) म्हटले आहे – 'परंतु फल-संप्रयुक्त सम्यग्दृष्टी इत्यादी आठ अंगांना वगळून उर्वरित धर्म सम्यग्विमुक्ती म्हणून जाणावेत.' ၁၄၂. နိဇ္ဇိဏ္ဏာတိ နိဇ္ဇီရိတာ, ဝိဒ္ဓသ္တာ ဝိနာသိတာတိ အတ္ထော. ဖလံ ကထိတန္တိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ ဝါရေန သာမညဖလံ ကထိတန္တိ ဝဒန္တိ, နိဇ္ဇီရဏံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနန္တိ အဓိပ္ပာယော. နိဇ္ဇီရဏံ ပန သမုစ္ဆိန္ဒနန္တိ ကတွာ, မဇ္ဈိမဘာဏကာ…ပေ… မဂ္ဂေါ ကထိတောတိ ဝဒန္တိ. ဒဿနဋ္ဌေနာတိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန စတုန္နံ သစ္စာနံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန. ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနာတိ ပစ္စက္ခေန ယထာဒိဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ပါကဋကရဏဋ္ဌေန. တဒဓိမုတ္တဋ္ဌေနာတိ တသ္မိံ ယထာသစ္ဆိကတေ နိဗ္ဗာနေ အဓိမုစ္စနဘာဝေန. १४२. 'निज्जिण्णा' (निर्जर्ण) म्हणजे क्षीण झालेली, नष्ट झालेली, विनाशी झालेली, असा अर्थ आहे. 'फल सांगितले आहे' म्हणजे 'भिक्खूहो, सम्यग्दृष्टी असलेल्याची मिथ्यादृष्टी निर्जर्ण (नष्ट) होते' या वाराने (प्रकरणाने) श्रामण्यफल सांगितले आहे, असे म्हणतात; निर्जर्ण म्हणजे प्रतिप्रस्रब्धी (शांत होणे) असा अभिप्राय आहे. परंतु निर्जर्ण म्हणजे समूळ उच्चाटन (समुच्छेद) मानून, मज्झिमभाणक (मज्झिमनिकायाचे पाठ करणारे)...पे... मार्ग सांगितला आहे, असे म्हणतात. 'दर्शनार्थाने' म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे चार आर्या सत्यांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्याच्या अर्थाने. 'विदित करण्याच्या अर्थाने' म्हणजे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या मार्ग-फलांना प्रकट करण्याच्या अर्थाने. 'त्यात अधिमुक्त होण्याच्या अर्थाने' म्हणजे त्या यथा-साक्षात्कृत निर्वाणामध्ये अधिमुक्त (एकाग्र/लीन) होण्याच्या भावाने. ကုသလပက္ခာတိ အနဝဇ္ဇကောဋ္ဌာသာ. မဟာဝိပါကဒါနေနာတိ မဟတော ဝိပုလဿ လောကုတ္တရဿ သုခဝိပါကဿ စေဝ ကာယိကာဒိဒုက္ခဝိပါကဿ စ ဒါနေန. 'कुशलपक्ष' म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) भाग. 'महाविपाक देण्याने' म्हणजे महान, विपुल अशा लोकोत्तर सुखविपाकाचे आणि कायिक इत्यादी दुःखविपाकाचे दान देण्याने (फळ देण्याने) होय। ယထာ [Pg.310] မဟာဝိပါကဿ ဒါနေန မဟာစတ္တာရီသကံ, တထာ ဗဟုတာယပိ မဟာစတ္တာရီသကောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ ပဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗဟုအတ္ထောပိ ဟိ မဟာ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ ‘‘မဟာဇနော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၆၅). ဧတ္ထ စ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ဝတ္ထုဘေဒေန ဒသ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ ကထိတာ, ဝတ္ထုဘေဒေနေဝ, ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ဒသ သမ္မာဒိဋ္ဌိဓမ္မာတိ ဝီသတိ ဟောတိ. ယထာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂဝသေန ဒသ သမ္မတ္တဓမ္မာ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဿ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော ပဟောတီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထတော ဒသ မိစ္ဆတ္တဓမ္မာတိ ဝီသတိ, တထာ ဖလဝသေန တေသု ဧဝံ ဝီသတိ. ကထံ ဝါရေပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ? ဧဝမေတေ ဒွေ စတ္တာရီသကာနိ ပုရိမေန သဒ္ဓိံ တယော စတ္တာရီသကာ ဝိဘာဝိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ज्याप्रमाणे महाविपाकाच्या दानाने 'महाचत्तारीसक' (महान चाळीस) होते, त्याचप्रमाणे बहुतेने (अनेकतेने) देखील 'महाचत्तारीसक' आहे हे दर्शवण्यासाठी, 'या सुत्तात पाच सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) सांगितल्या आहेत' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'महाजन' इत्यादी शब्दांमध्ये 'महा' हा शब्द 'अनेक' किंवा 'पुष्कळ' या अर्थाने देखील येतो (म. नि. २.६५). आणि येथे 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) इत्यादी वस्तूभेदाने दहा मिच्छादिट्ठिधम्म (मिथ्या दृष्टी धर्म) सांगितले आहेत, आणि वस्तूभेदानेच 'दिलेले आहे' (अत्थि दिन्नं) इत्यादी दहा सम्मादिट्ठिधम्म (सम्यक् दृष्टी धर्म) मिळून वीस होतात. ज्याप्रमाणे 'भिक्खूहो, सम्यक् दृष्टी असलेल्याचा सम्यक् संकल्प प्रवृत्त होतो' इत्यादी मार्गानुसार दहा सम्मत्तधम्म (सम्यक्त्व धर्म) आणि त्याचे विरोधी असलेले 'मिथ्या दृष्टी असलेल्याचा मिथ्या संकल्प प्रवृत्त होतो' इत्यादी अर्थाने दहा मिच्छत्तधम्म (मिथ्यात्व धर्म) मिळून वीस होतात, त्याचप्रमाणे फलानुसार त्यांच्यात अशा प्रकारे वीस होतात. कशा प्रकारे प्रत्येक वारात सम्यक् दृष्टी इत्यादी दहा मिळून वीस होतात? अशा प्रकारे हे दोन चाळीस (चत्तारीसक) पूर्वीच्या एकासह मिळून तीन चाळीस (तयो चत्तारीसका) स्पष्ट केले आहेत, असे जाणावे। ၁၄၃. ပသံသိယဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကံ နိန္ဒိယံ ပသံသန္တောပိ အတ္ထတော ပသံသိယံ နိန္ဒန္တော နာမ ဟောတိ. ပသံသိယဿ ဂုဏပရိဓံသနမုခေနေဝ ဟိ နိန္ဒိယဿ ပသံသာယ ပဝတ္တနတောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနာမာယံ သောဘနာတိ ဝဒန္တောပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဂရဟတိ နာမာ’’တိအာဒိ. ဧဝမာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈; မ. နိ. ၂.၂၂၇) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ; တသ္မာ ဧဝံဝါဒိနောတိ ဧဝံ ဟေတု ပဋိက္ခေပဝါဒိနောတိ အတ္ထော. ဩက္ကန္တနိယာမာတိ ဩဂါဠှမိစ္ဆတ္တနိယာမာ. ဧဝရူပံ လဒ္ဓိံ ဂဟေတွာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ စူဠပုဏ္ဏမသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယမေဝ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဒိသော ဟိ ‘‘ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အတေကိစ္ဆော’’တိအာဒိ ဝုတ္တသဒိသော. १४३. प्रशंसनीय गोष्टीच्या अगदी उलट असलेल्या निंदनीय गोष्टीची प्रशंसा करणारा देखील अर्थतः प्रशंसनीय गोष्टीची निंदाच करत असतो. कारण प्रशंसनीय गोष्टीच्या गुणांचा नाश करण्याच्या उद्देशानेच निंदनीय गोष्टीची प्रशंसा केली जात असल्याने म्हटले आहे – 'ही मिथ्या दृष्टी (मिच्छादिट्ठि) चांगली आहे असे म्हणणारा देखील सम्यक् दृष्टीची (सम्मादिट्ठि) निंदाच करत असतो' इत्यादी. 'एवमादी' (यांसारखे) या आदि-शब्दाने 'प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मळकटपणासाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही' (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.२२७) इत्यादींचा संग्रह होतो; म्हणून 'असे बोलणाऱ्याचे' (एवंवादिनो) म्हणजे 'अशा प्रकारे हेतूचा निषेध करणाऱ्याचे' असा अर्थ आहे. 'ओक्कन्तनियामा' म्हणजे तीव्र मिथ्यात्वात बुडालेले (ओगाळ्हमिच्छत्तनियामा). 'अशा प्रकारची मतप्रणाली स्वीकारून' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते 'चूळपुण्णमसुत्तवण्णना' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, म्हणून ते तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. कारण असा मनुष्य 'बुद्धांसाठी देखील असाध्य (अतेकिच्छो)' इत्यादी सांगितल्याप्रमाणे असतो। အတ္တနော နိန္ဒာဘယေနာတိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဉ္စ နာမေတေ ဂရဟန္တီ’’အာဒိနာ ဥပရိ ပရေဟိ ဝတ္တဗ္ဗနိန္ဒာဘယေန. ဃဋ္ဋနဘယေနာတိ တထာ ပရေသံ အာသာဒနာဘယေန. သဟဓမ္မေန ပရေန အတ္တနော ဥပရိ ကာတဗ္ဗနိဂ္ဂဟော ဥပါရမ္ဘော, ဂရဟတော ပရိတ္တာသော ဥပါရမ္ဘဘယံ, တံ ပန အတ္ထတော ဥပဝါဒဘယံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပဝါဒဘယေနာ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. स्वतःच्या निंदेच्या भयाने म्हणजे 'हे सम्यक् दृष्टीची निंदा करतात' इत्यादी प्रकारे भविष्यात इतरांकडून केल्या जाणाऱ्या निंदेच्या भयाने. 'घट्टनभयेन' म्हणजे त्याचप्रमाणे इतरांच्या आघाताच्या (विरोधाच्या) भयाने. सधर्माने (धर्माच्या नियमांनुसार) दुसऱ्याने स्वतःवर करावयाचा निग्रह (दोषारोप) म्हणजे 'उपारंभ' होय, आणि निंदा करणाऱ्याच्या भीतीला 'उपारंभभय' म्हणतात, ते अर्थतः उपवादाचे (निंदेचे) भय असते, म्हणून 'उपवादभयाने' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. महाचत्तारीसकसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली। ၈. အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ८. आनापानस्सतिसुत्तवर्णना (आनापानस्मृतिसूत्र व्याख्या) ၁၄၄. ပုဗ္ဗေနာတိ [Pg.311] နိဿက္ကေ ကရဏဝစနံ. ‘‘အပရံ ဝိသေသ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသဝိသယော စ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ အာဟ – ‘‘သီလပရိပူရဏာဒိတော ပုဗ္ဗဝိသေသတော’’တိ. १४४. 'पुब्बेन' (पूर्वीपेक्षा) हे अपादान अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. 'दुसरा विशेष' असे म्हटल्यामुळे 'पुब्ब' (पूर्व) हा शब्द विशेषाचा विषय आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'शीलपरिपूर्ततेच्या आधीच्या विशेषापेक्षा'. ၁၄၅. အာရဒ္ဓေါ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိယာ အာရာဓိတော. ယဒတ္ထာယ သာသနေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ဝိသေသာပတ္တိ စ, တဒေဝေတ္ထ အပ္ပတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတံ, တံ ဈာနဝိပဿနာနိမိတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတ္တဿ အရဟတ္တဿာ’’တိ. ကောမုဒီတိ ကုမုဒဝတီ. တဒါ ကိရ ကုမုဒါနိ သုပုပ္ဖိတာနိ ဟောန္တိ. တေနာဟ – ‘‘ကုမုဒါနံ အတ္ထိတာယ ကောမုဒီ’’တိ. ကုမုဒါနံ သမူဟော, ကုမုဒါနိ ဧဝ ဝါ ကောမုဒါ, တေ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ ကောမုဒီတိ. ပဝါရဏသင်္ဂဟန္တိ မဟာပဝါရဏံ အကတွာ အာဂမနီယသင်္ဂဟဏံ. १४५. 'आरद्धो' म्हणजे उपदेशानुसार प्रतिपत्तीने (साधनेने) संतुष्ट केलेला. ज्यासाठी शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रज्या घेतली जाते आणि विशेष गुणांची प्राप्ती केली जाते, तेच येथे 'अप्राप्त' म्हणून अभिप्रेत आहे, ते ध्यान आणि विपश्यनेचे निमित्त आहे, म्हणून 'अप्राप्त अर्हत्त्वाच्या' (अप्पत्तस्स अरहत्तस्स) असे म्हटले आहे. 'कोमुदी' म्हणजे कुमुदवती (कमळांनी युक्त). त्या वेळी खरोखरच कुमुद (पांढरी कमळे) पूर्ण उमललेली असतात. म्हणून म्हटले आहे – 'कुमुदांच्या अस्तित्वामुळे कोमुदी'. कुमुदांचा समूह किंवा कुमुद म्हणजेच कोमुदा, ते येथे आहेत म्हणून 'कोमुदी'. 'पवारणासंग्रह' म्हणजे महाप्रवारणा न करता येणाऱ्यांचा संग्रह करणे। အာရဒ္ဓဝိပဿကဿာတိ အာရဘိတဝိပဿနဿ, ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဝိပဿိဿ. ဘိက္ခူ ဣဓ ဩသရိဿန္တိ ဝုတ္ထဝဿာ ပဝါရိတပဝါရဏာ ‘‘ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိဿာမ, ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေဿာမ, ယထာလဒ္ဓံ ဝိသေသဉ္စ ပဝေဒိဿာမာ’’တိ အဇ္ဈာသယေန. ဣမေ ဘိက္ခူတိ ဣမေ တရုဏသမထဝိပဿနာ ဘိက္ခူ. ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ခိဿန္တိ သေနာသနသပ္ပာယာဒိအလာဘေန. အပလိဗုဒ္ဓန္တိ အညေဟိ အနုပဒ္ဒုတံ. သေနာသနံ ဂဟေတုံ န လဘန္တိ အန္တောဝဿဘာဝတော. ဧကဿ ဒိန္နောပိ သဗ္ဗေသံ ဒိန္နောယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ သုတသုတဋ္ဌာနေယေဝ ဧကမာသံ ဝသိတွာ ဩသရိံသု. 'आरद्धविपस्सकस्स' म्हणजे ज्याने विपश्यना सुरू केली आहे, विपश्यना वाढवून आणि उत्साह दाखवून विपश्यना करणाऱ्याची. 'आम्ही भगवंतांना वंदन करू, कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) शुद्ध करू आणि प्राप्त झालेल्या विशेषाचे निवेदन करू' या हेतूने वर्षावास पूर्ण केलेले आणि प्रवारणा केलेले भिक्खू येथे एकत्र येतील. 'हे भिक्खू' म्हणजे हे तरुण समथ आणि विपश्यना करणारे भिक्खू. सेनासन (निवासस्थान) अनुकूल न मिळाल्यामुळे ते विशेष गुण उत्पन्न करू शकणार नाहीत. 'अपलिबुद्धं' म्हणजे इतरांकडून उपद्रव न झालेले. वर्षावासाच्या आत असल्यामुळे त्यांना सेनासन घेता येत नाही. एकाला दिलेले देखील सर्वांना दिलेलेच असते, म्हणून ऐकलेल्या ठिकाणीच एक महिना राहून ते एकत्र आले. ၁၄၆. အလန္တိ ယုတ္တံ, ဩပါယိကန္တိ အတ္ထော, ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂; သံ. နိ. ၂.၁၂၄, ၁၂၈, ၁၃၄, ၁၄၃) ဝိယ. ပုဋဗဒ္ဓံ ပရိဟရိတွာ အသိတံ ပုဋောသံ အ-ကာရဿ ဩ-ကာရံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ပါထေယျ’’န္တိ. १४६. 'अलं' म्हणजे योग्य, उपायकारक असा अर्थ आहे, जसे 'अलं एव निब्बिन्दितुं' (कंटाळणे योग्यच आहे) इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.२७२; सं. नि. २.१२४, १२८, १३४, १४३). पाठीवर बांधलेले सोडून खाल्लेले 'पुतोसं' (शिदोरी), येथे 'अ' काराचा 'ओ' कार करून. म्हणून 'पाथेय्यं' (शिदोरी/प्रवासखर्च) असे म्हटले आहे. ၁၄၇. ဝိပဿနာ ကထိတာတိ အနိစ္စသညာမုခေနေဝ ဝိပဿနာဘာဝနာ ကထိတာ. န ဟိ ကေဝလာယ အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝိပဿနာကိစ္စံ သမိဇ္ဈတိ. ဗဟူ ဘိက္ခူ တေ စ ဝိတ္ထာရရုစိကာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. १४७. 'विपश्यना सांगितली आहे' म्हणजे अनित्यसंज्ञेच्या माध्यमातूनच विपश्यना भावना सांगितली आहे. कारण केवळ अनित्यानुपश्यनेने विपश्यनेचे कार्य पूर्ण होत नाही. अनेक भिक्खू आहेत आणि ते सविस्तर ऐकण्याची आवड असणारे आहेत, असा अभिप्राय आहे. म्हणून 'तस्मा' (म्हणून) इत्यादी म्हटले आहे. ၁၄၉. သဗ္ဗတ္ထာတိ [Pg.312] သဗ္ဗဝါရေသု. ‘‘တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာနုပဿီ’’တိအာဒီသုပိ ပီတိပဋိသံဝေဒိတာဒိဝသေနေဝ ဝေဒနာနုပဿနာယ ဝုတ္တတ္တာ, ‘‘သုခဝေဒနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာမနသိကာရတာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သာဓုကံ မနသိကာရ’’န္တိ. သညာနာမေန ပညာ ဝုတ္တာ တေသံ ပယောဂတ္တာ. မနသိကာရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဘာဝနာယ ပရိစိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ မနသိကာရန္တိ ကတွာ. ဝိတက္ကဝိစာရေ ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဝစီသင်္ခါရတ္တာ တေသံ. १४९. 'सब्बत्थ' म्हणजे सर्व वारांमध्ये (सर्व प्रसंगी). 'म्हणून भिक्खूहो, वेदनानुपस्सी' इत्यादींमध्ये देखील प्रीती-प्रतिसंवेदित्वाच्या (प्रीतीचा अनुभव घेण्याच्या) आधारेच वेदनानुपश्यना सांगितली असल्याने, 'सुखवेदनेच्या संदर्भात हे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेच्या मनसिकारामुळे 'साधुकं मनसिकारं' (चांगल्या प्रकारे मनन करा) असे म्हटले आहे. 'संज्ञा' या नावाने 'प्रज्ञा' सांगितली आहे, कारण त्यांचा प्रयोग केला जातो. 'मनसिकार' या नावाने 'वेदना' सांगितली आहे, कारण भावनेच्या परिचयामुळे आलंबनाचा मनसिकार केला जातो. 'वितर्क आणि विचार बाजूला ठेवून' असे म्हटले आहे, कारण ते वचीसंखार (वचनसंस्कार) आहेत. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ မနသိကာရပရိယာပန္နတာယ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သန္တေ ဝေဒနာနုပဿနာဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, အဿာသပဿာသာ ဟိဿ အာရမ္မဏံ. ဝတ္ထုန္တိ သုခါဒီနံ ဝေဒနာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာဝ ဝေဒိယတိ, ဝေဒနာယ ဧကန္တဘာဝဒဿနေန တဿ ဝေဒနာနုပဿနာဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဧတဿ အနုယောဂဿ. 'असे असले तरी' म्हणजे जरी मनसिकारात समाविष्ट असल्यामुळे 'मनसिकार' असे म्हटले आहे, तरी असे असताना वेदनानुपश्यनेचा भाव जुळत नाही, कारण श्वास आणि उच्छ्वास (अस्सास-पस्सास) हे त्याचे आलंबन आहे. 'वस्तू' म्हणजे सुख इत्यादी वेदनांच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या वस्तूला आलंबन करून वेदनेचाच अनुभव घेतला जातो, वेदनेच्या एकांतभावाच्या दर्शनाने त्याचा वेदनानुपश्यनेचा भाव योग्यच ठरतो, हा अर्थ दर्शवतो. या प्रश्नाचा (अनुयोगाचा). ဒွီဟာကာရေဟီတိ ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘အာရမ္မဏတော အသမ္မောဟတော စာ’’တိ အာဟ. သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေတိ ပီတိသဟဂတာနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇတိ. သမာပတ္တိက္ခဏေတိ သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ. ဈာနပဋိလာဘေနာတိ ဈာနေန သမင်္ဂီဘာဝေန. အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဈာနပရိယာပန္နာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. ယထာ နာမ သပ္ပပရိယေသနံ စရန္တေန တဿ အာသယေ ပဋိသံဝိဒိတေ သောပိ ပဋိသံဝိဒိတောဝ ဟောတိ မန္တာဂဒဗလေန တဿ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ; ဧဝံ ပီတိယာ အာသယဘူတေ အာရမ္မဏေ ပဋိသံဝိဒိတေ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ တဿာ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ. ဝိပဿနာက္ခဏေတိ ဝိပဿနာပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ မဂ္ဂပညာယ ဝိသေသတော ဒဿနက္ခဏေ. လက္ခဏပဋိဝေဓာတိ ပီတိယာ သလက္ခဏဿ သာမညလက္ခဏဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ယဉှိ ပီတိယာ ဝိသေသတော သာမညတော စ လက္ခဏံ, တသ္မိံ ဝိဒိတေ သာ ယာထာဝတော ဝိဒိတာ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’’တိ. “दोन प्रकारांनी” (द्वीहाकारेहि) असे जे उद्देशून म्हटले आहे, ते दर्शविताना “आलंबनाद्वारे (आरम्मणतो) आणि संमोहरहिततेद्वारे (असंमोहतो)” असे म्हटले आहे. “प्रीतीसहगत दोन ध्याने” म्हणजे प्रीतीसहगत असणाऱ्या पहिल्या आणि दुसऱ्या ध्यानांची अनुक्रमाने समापत्ती प्राप्त करतो. “समापत्तीच्या क्षणी” म्हणजे समापन्न होण्याच्या क्षणी. “ध्यानप्राप्तीद्वारे” म्हणजे ध्यानाशी युक्त होण्याद्वारे. “आलंबनाद्वारे” म्हणजे आलंबनाच्या मुखाने (द्वारे), त्या आलंबनाशी संबंधित ध्यानात समाविष्ट असलेली प्रीती आलंबनाच्या जाणिवेमुळे अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. ज्याप्रमाणे सर्पाचा शोध घेणाऱ्या व्यक्तीला त्याचा निवास (आश्रय) समजल्यावर, मंत्र आणि औषधाच्या बळाने त्याला पकडणे सोपे असल्यामुळे तो (सर्प) देखील समजल्यासारखाच (जाणल्यासारखाच) असतो; त्याचप्रमाणे प्रीतीचा आश्रय असलेल्या आलंबनाची जाणीव झाल्यावर, ती प्रीती स्वतःच्या लक्षणाने (स्वलक्षण) आणि सामान्य लक्षणाने ग्रहण करणे सोपे असल्यामुळे ती प्रीती देखील अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. “विपश्यना क्षणी” म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेच्या नेतृत्वाखाली असणाऱ्या मार्गप्रज्ञेद्वारे विशेष रूपाने पाहण्याच्या क्षणी. “लक्षणांच्या प्रतिवेधाने” म्हणजे प्रीतीच्या स्वलक्षणाचा आणि सामान्य लक्षणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केल्याने. कारण प्रीतीचे जे विशेष आणि सामान्य लक्षण आहे, ते जाणले असता ती (प्रीती) यथार्थपणे जाणली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – “असंमोहाने (भ्रमाशिवाय) प्रीती अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते.” ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃဿ အဿာသဿ အာရမ္မဏဘူတဿ ဝသေန. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတောတိ ဈာနပရိယာပန္နံ အဝိက္ခေပေါတိ လဒ္ဓနာမံ [Pg.313] စိတ္တဿေကဂ္ဂတံ တံသမ္ပယုတ္တာယ ပညာယ ပဇာနတော. ယထေဝ ဟိ အာရမ္မဏမုခေန ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အာရမ္မဏမုခေန ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တိ. သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ ဒီဃံ အဿာသဝသေန ဈာနသမ္ပယုတ္တာ သတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပဋ္ဌိတေ အာရမ္မဏမုခေန ဈာနေပိ ဥပဋ္ဌိတာ ဧဝ နာမ ဟောတိ. တာယ သတိယာတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတာယ တာယ သတိယာ ယထာဝုတ္တေန တေန ဉာဏေန သုပ္ပဋိဝိဒိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ တဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏာ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. အဝသေသပဒါနိပီတိ ‘‘ဒီဃံ ပဿာသဝသေနာ’’တိအာဒိပဒါနိပိ. आता तोच अर्थ पाळी (पाठा) द्वारे स्पष्ट करण्यासाठी “हे देखील म्हटले आहे” (वुत्तम्पि चेतं) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “दीर्घ श्वासाच्या (अस्सास) प्रभावाने” म्हणजे आलंबन बनलेल्या दीर्घ श्वासाच्या प्रभावाने. “चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याला” म्हणजे ध्यानात समाविष्ट असलेल्या ‘अविक्षेप’ असे नाव मिळालेल्या चित्ताच्या एकाग्रतेला, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रज्ञेद्वारे जाणणाऱ्याला. कारण ज्याप्रमाणे आलंबनाच्या मुखाने (द्वारे) प्रीती अनुभवली जाते, त्याचप्रमाणे तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म देखील आलंबनाच्या मुखाने अनुभवलेच जातात. “स्मृती (सती) उपस्थित होते” म्हणजे दीर्घ श्वासाच्या प्रभावाने ध्यानाशी संप्रयुक्त असणारी स्मृती त्या आलंबनावर उपस्थित झाल्यावर, आलंबनाच्या मुखाने ध्यानामध्ये देखील उपस्थितच होते. “त्या स्मृतीद्वारे” म्हणजे अशा प्रकारे उपस्थित झालेल्या त्या स्मृतीद्वारे, वर सांगितलेल्या त्या ज्ञानाने आलंबनाचा चांगला प्रतिवेध (साक्षात्कार) झाल्यामुळे, त्या आलंबनाच्या प्रभावाने त्या आलंबनाशी संबंधित ती प्रीती अनुभवली (प्रतिसंविदित) जाते. “उर्वरित पडे देखील” म्हणजे “दीर्घ उच्छ्वासाच्या (पस्सास) प्रभावाने” इत्यादी पदे देखील (अशाच प्रकारे समजावीत). ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဝုတ္တမတ္ထံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာပိ ယောဂိနာ မနသိကာရေန ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ပဋိလာဘောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဈာနသမ္ပယုတ္တေ ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေနာ’’တိ. अशा प्रकारे ‘पटिसम्भिदामग्ग’ मध्ये सांगितलेला अर्थ या सुत्तात जोडून दाखवण्यासाठी “अशा प्रकारे” (इति) इत्यादी म्हटले आहे. योग्याने मनसिकाराद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे याला देखील प्राप्ती (पटिलाभ) म्हटले आहे – “ध्यानाशी संप्रयुक्त वेदना नावाच्या मनसिकाराच्या प्राप्तीद्वारे.” အဿာသပဿာသနိမိတ္တန္တိ အဿာသပဿာသေ နိဿာယ ပဋိလဒ္ဓပဋိဘာဂနိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကိဉ္စာပိ ကရောတိ; သတိဉ္စ သမ္ပဇညဉ္စ ဥပဋ္ဌပေတွာ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ. ဧဝံ စိတ္တာနုပဿနာပိ သတိသမ္ပဇညဗလေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ပဇဟတိ ဧတေန, သယံ ဝါ ပဇဟတီတိ ပဟာနံ, ဉာဏံ. ဒေါမနဿဝသေန ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဒဿိတံ တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. တဿာတိ နီဝရဏပဗ္ဗဿ. ပဟာနကရဉာဏန္တိ ပဇဟနဉာဏံ. ဝိပဿနာပရမ္ပရန္တိ ပဋိပါဋိယာ ဝိပဿနမာဟ. သမထပဋိပန္နန္တိ မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တံ ပဋိပန္နစိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ. ဧကတော ဥပဋ္ဌာနန္တိ ပဋိပက္ခဝိဂမေန ဧကဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနံ. သဟဇာတာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတီတိ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု ဗျာပါရဿ အနာပဇ္ဇိတတ္တာ အာရမ္မဏာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ, ‘‘ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ တံ ပဇဟတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ, ဧဝံ ဝုတ္တအဇ္ဈုပေက္ခနာ ပဝတ္တာတိ ပဋိပန္နာ. ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေတိ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ ဧဝ ပဟီနေ ဒိသွာ, အထ ခေါ တေသံ ပဇဟနဉာဏမ္ပိ ယာထာဝတော ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဓမ္မာပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). “श्वास-प्रश्वासाचे निमित्त” म्हणजे श्वास आणि प्रश्वासावर अवलंबून प्राप्त झालेले प्रतिभाग-निमित्त रूपी आलंबन जरी तो करतो; तरी स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (सम्पजञ्ञ) प्रस्थापित करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, आलंबनाच्या मुखाने त्या आलंबनाचा अनुभव येत असल्याने तो चित्तामध्ये ‘चित्तानुपस्सी’ (चित्ताचे अनुदर्शन करणारा) च होतो. अशा प्रकारे चित्तानुपश्यना देखील स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बळानेच होते, म्हणून “नाही तर” (न ही) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे त्याग करतो किंवा स्वतः त्याग करतो ते ‘प्रहाण’ (पहान) म्हणजे ज्ञान होय. दौर्मनस्याच्या (डोमनस्स) प्रभावाने व्यापाद-नीवरण (द्वेष/क्रोध रूपी अडथळा) दर्शविले आहे, कारण ते दोन्ही एकाच स्वरूपाचे आहेत. “त्याचे” म्हणजे नीवरण-पब्बाचे (अडथळ्यांच्या भागाचे). “प्रहाण करणारे ज्ञान” म्हणजे त्याग करणारे ज्ञान. “विपश्यनेची परंपरा” म्हणजे अनुक्रमाने होणारी विपश्यना सांगितली आहे. “शमथ मार्गावर आरूढ झालेल्या” म्हणजे मध्यम शमथ-निमित्तावर आरूढ झालेल्या चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो (अज्झुपेक्खति). “एकत्र उपस्थित होणे” म्हणजे विरोधी घटकांच्या (प्रतिपक्ष) दूर होण्याने एकात्म भावाने उपस्थित होणे. “सहजात धर्मांची उपेक्षा (तटस्थता) होते” म्हणजे प्रग्रह (उत्साह), निग्रह (संयम) आणि संप्रहर्षण (प्रसन्नता) यांमध्ये कोणतीही क्रिया न करता आलंबनांची उपेक्षा करणे; “जे आहे, जे उत्पन्न झाले आहे, त्याचा त्याग करतो आणि उपेक्षा प्राप्त करतो”, अशा प्रकारे सांगितलेली उपेक्षा प्रवृत्त झाली आहे म्हणून ती ‘प्रतिपन्न’ (आरूढ) आहे. केवळ नीवरणादी धर्मांचाच त्याग झालेला पाहून नव्हे, तर त्यांच्या त्यागाचे ज्ञान देखील यथार्थपणे प्रज्ञेने पाहून तटस्थ (अज्झुपेक्खित) होतो. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “भिक्खूहो, चांगल्या धर्मांचाही त्याग केला पाहिजे, मग अधर्मांचा तर काय सांगावे!” (म. नि. १.२४०). ၁၅၀. အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.314] ပဝိစိနတီတိ အနိစ္စာဒိပ္ပကာရေဟိ ဝိစိနတိ ပဿတိ. နိရာမိသာတိ ကိလေသာမိသရဟိတာ. ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ကာယစိတ္တာနံ သာဓုဘာဝူပဂမနေန ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မာနံ ဧကသဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သဟဇာတအဇ္ဈုပေက္ခနာယ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ. १५०. “अनित्यादी रूपाने विचार करतो (प्रविचय करतो)” म्हणजे अनित्य इत्यादी प्रकारांनी विचार करतो, पाहतो. “निरामिष” म्हणजे क्लेशांच्या आमिषापासून (मळापासून) रहित. “कायिक आणि चैतसिक त्रासाच्या शांततेमुळे” म्हणजे काया आणि चित्त उत्तम अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे (त्रास) शांत झाल्याने. सहजात धर्मांच्या एकाच स्वभावाने प्रवृत्त होण्यामुळे, सहजात-उपेक्षेद्वारे तटस्थ (अज्झुपेक्खित) होते. တသ္မိံ ကာယေ ပဝတ္တာ ကာယာရမ္မဏာ သတိ, ပုဗ္ဗဘာဂိယော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒဝသေန စေတံ ဩက္ကမနံ ဩလိယနံ ကောသဇ္ဇံ, တတော အတိဝတ္တနံ အတိဓာဝနံ ဥဒ္ဓစ္စံ, တဒုဘယဝိဓုရာ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာဘူတာ အနောသက္ကနအနတိဝတ္တနသင်္ခါတာ မဇ္ဈတ္တာကာရတာ. ဣဒါနိ ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ တမေဝ မဇ္ဈတ္တာကာရံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတိ. တုဒနံ ဝါ ပတောဒေန. အာကဍ္ဎနံ ဝါ ရသ္မိနာ. နတ္ထိ န ကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ဧကေကသ္မိံ စိတ္တေ ဝိပဿနာဝသေန သဟ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ. နာနာရသလက္ခဏာတိ နာနာကိစ္စာ စေဝ နာနာသဘာဝါ စ. त्या कायेमध्ये प्रवृत्त असणारी, कायेला आलंबन बनवणारी स्मृती (सती) हा पूर्वभागीय ‘सतिसम्बोज्झङ्ग’ (स्मृती-संबोध्यंग) आहे. हाच नियम उर्वरित (संबोध्यंगांच्या) बाबतीतही समजावा. सौमनस्यसहगत चित्ताच्या उत्पत्तीच्या प्रभावाने हे खाली जाणे, आळस किंवा सुस्ती (कोसज्ज) आहे; त्यातून पुढे जाणे, अतिधाव घेणे हे उद्धच्च (उद्धतपणा/चंचलता) आहे; या दोन्हीपासून मुक्त असणारी, मागे न हटणे आणि पुढे न धावणे अशी म्हटलेली, मध्यस्थ अवस्था (मज्झत्ताकारता) म्हणजेच बोध्यंग-उपेक्षा होय. आता “ज्याप्रमाणे” इत्यादींद्वारे त्याच मध्यस्थ अवस्थेला उपमेद्वारे स्पष्ट करतात. चाबकाने किंवा पराणीने टोचणे. किंवा लगामाने ओढणे. काहीही करण्याची आवश्यकता नाही. “एकचित्तक्षणिक” म्हणजे प्रत्येक चित्तामध्ये विपश्यनेच्या प्रभावाने एकत्र उत्पन्न होणारे. “विविध रस (कार्य) आणि लक्षणे असणारे” म्हणजे विविध कार्ये आणि विविध स्वभाव असणारे. ၁၅၂. ဝုတ္တတ္ထာနေဝ သဗ္ဗာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂၇) အာနာပါနာရမ္မဏာ အပရာပရံ ပဝတ္တသတိယော အာရမ္မဏသီသေန တဒါရမ္မဏာ ဓမ္မာ ဂဟိတာ, တာ ပနေကသန္တာနေ လောကိယစိတ္တသမ္ပယုတ္တာတိ လောကိယာ, တာ ဝဍ္ဎမာနာ လောကိယံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သတိပဋ္ဌာနံ ပရိပူရေန္တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနန္တိ ဝိမုတ္တီနံ ဖလဘူတံ တေဟိယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ, အမတမဟာနိဗ္ဗာနမေဝ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီနံ အဓိဂမေန အဓိဂန္တဗ္ဗတာယ တထာ ဝုတ္တံ. ပရိပူရဏဉ္စဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အမတဿာနုဘဝနမေဝ. ဣဓ သုတ္တေ လောကိယာပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ လောကုတ္တရာပီတိ ဧတ္တကံ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣတိ လောကိယဿ အာဂတဋ္ဌာနေ လောကိယံ ကထိတ’’န္တိ စ အတ္ထဝဏ္ဏနာဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ကထိတံ. ထေရောတိ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော. အညတ္ထ ဧဝံ ဟောတီတိ အညသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထ ဝေါမိဿကနယေန အာဂတသုတ္တေ ဧဝံ လောကိယံ အာဂတံ, ဣဓ လောကုတ္တရံ အာဂတန္တိ ကထေတဗ္ဗံ ဟောတိ. လောကုတ္တရံ ဥပရိ အာဂတန္တိ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ ပရိပူရေန္တီတိ ဧဝံ လောကုတ္တရံ ဥပရိ ဒေသနာယံ အာဂတံ; တသ္မာ လောကိယာ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိ ပရိပူရိကာ ကထေတဗ္ဗာ [Pg.315] လောကုတ္တရာနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဝိဇ္ဇာဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ, တသ္မာ ထေရေန ဝုတ္တောယေဝေတ္ထ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. १५२. सब्बासवसुत्तवण्णना (म. नि. अट्ठ. २७) मध्ये सांगितलेल्या अर्थानुसारच, आनापान आलंबनापासून वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या स्मृती (सती) या आलंबन-प्रमुखाच्या रूपाने त्या आलंबनाशी संबंधित धर्म म्हणून ग्रहण केल्या आहेत. त्या एकाच संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) लौकिक चित्ताशी संप्रयुक्त असल्यामुळे 'लौकिक' आहेत, आणि त्या वाढत जाऊन लौकिक अशा चारही प्रकारच्या सतिपट्ठानांना परिपूर्ण करतात. 'विज्जाविमुत्तिफलनिब्बान' म्हणजे विमुक्तींचे फल असणारे आणि त्यांच्याद्वारेच जाणले जाणारे क्लेश-निब्बान होय. विद्या आणि विमुक्तीच्या प्राप्तीने प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अमत महानिब्बान' असे म्हटले आहे. आणि त्याची परिपूर्ती म्हणजे त्याला आलंबन करून अमृताचा (अमताचा) अनुभव घेणेच होय. या सूत्तात लौकिक बोज्झंग आणि लोकोत्तर बोज्झंग दोन्ही सांगितले आहेत, एवढेच गृहीत धरून, 'अशा प्रकारे लौकिक विषयाच्या ठिकाणी लौकिक सांगितले आहे' असे अर्थवर्णनाच्या स्वरूपात अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. 'थेरो' म्हणजे महाधम्मरक्खित थेर. 'इतर ठिकाणी असे होते' म्हणजे इतर सूत्तांमध्ये जिथे लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांचे संमिश्र पद्धतीने वर्णन आले आहे, तिथे लौकिक आले आहे आणि येथे लोकोत्तर आले आहे, असे म्हटले पाहिजे. 'लोकोत्तर पुढे आले आहे' म्हणजे 'विज्जाविमुत्ती परिपूर्ण करतात' अशा प्रकारे लोकोत्तर पुढे देशनेमध्ये आले आहे; म्हणून लौकिक बोज्झंगच विज्जाविमुत्तीला परिपूर्ण करणारे आहेत असे म्हटले पाहिजे, कारण लोकोत्तर बोज्झंगांचे 'विद्या' या शब्दाच्या ग्रहणाने ग्रहण झाले आहे. म्हणून थेरांनी सांगितलेलाच अर्थ येथे ग्रहण करावा. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे. အာနာပါနဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. आनापानसतिसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၉. ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ९. कायगतासतिसुत्तवण्णना ၁၅၃-၄. တပ္ပဋိသရဏာနံ ကာမာဝစရသတ္တာနံ ပဋိသရဏဋ္ဌေန ဂေဟာ ကာမဂုဏာ, ဂေဟေ သိတာ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ အလ္လီနာတိ ဂေဟဿိတာ. သရန္တီတိ ဝေဂသာ ပဝတ္တန္တိ. ဝေဂေန ဟိ ပဝတ္တိ ဓာဝတီတိ ဝုစ္စတိ. သင်္ကပ္ပာတိ ယေ ကေစိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာ, ဗျာပါဒဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပာဒယောပိ ကာမဂုဏသိတာ ဧဝါတိ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တသ္မိံယေဝါတိ ပရိဂ္ဂဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဧဝ ဝတ္တန္တိ. တဉှိ ဓမ္မဝသေန ဥပဋ္ဌိတာယ ဘာဝနာယ ဂေါစရဘာဝတော ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဿာသပဿာသကာယေ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ကာယဂတာ, တံ ကာယဂတာသတိံ. သတိသီသေန တံသဟဂတေ ဘာဝနာဓမ္မေ ဝဒတိ အဿာသပဿာသကာယာဒိကေ တံတံကောဋ္ဌာသေ သမထဝတ္ထုဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ သတိယာ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ; တထာပရိဂ္ဂဟိတေ ဝါ တေ အာရဗ္ဘ အနိစ္စာဒိမနသိကာရဝသေန ပဝတ္တာ ကာယာရမ္မဏာ သတီ သတိဘာဝေန ဝတွာ ဧကဇ္ဈံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယပရိဂ္ဂါဟိက’’န္တိအာဒိမာဟ. १५३-४. त्यांचा आश्रय घेणाऱ्या कामावचर प्राण्यांच्या आश्रयस्थानाच्या अर्थाने 'गेह' म्हणजे कामगुण होत. घराच्या (कामाच्या) आश्रयाने प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि त्यातच गढून गेल्यामुळे त्यांना 'गेहस्सित' (गृहाश्रित) म्हटले आहे. 'सरन्ति' म्हणजे वेगाने प्रवृत्त होतात. वेगाने प्रवृत्त होण्यालाच 'धावणे' असे म्हणतात. 'संकप्पा' म्हणजे जे काही मिच्छासंकप्प (मिथ्या संकल्प), व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) संकल्प इत्यादी आहेत, ते कामगुणांच्या आश्रयानेच असतात. 'गोचरज्झत्तस्मिंयेव' म्हणजे स्वीकारलेल्या कम्मट्ठानामध्येच प्रवृत्त होतात. कारण, धर्माच्या प्रभावाने उपस्थित झालेल्या भावनेचे ते गोचर (विषय) असल्यामुळे त्याला 'गोचरज्झत्त' असे म्हटले आहे. अस्सास-पस्सास (श्वास-प्रश्वास) रूपी कायामध्ये गेलेली किंवा प्रवृत्त झालेली म्हणजे 'कायगता', त्या कायगतासतीला. सतीच्या (स्मृतीच्या) प्राधान्याने तिच्यासोबत असणाऱ्या भावनाधर्मांना सांगताना, अस्सास-पस्सास कायादी वेगवेगळ्या भागांना समथ-वस्तूच्या रूपाने ग्रहण करून सतीद्वारे ग्रहण केले गेल्यामुळे; किंवा अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्या त्या भागांना उद्देशून अनित्यता इत्यादी मनसिकाराच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली, कायाला आलंबन करणारी सती ही 'सती' या भावाने सांगून, एकत्रितपणे दर्शवताना 'कायपरिग्गाहिकं' इत्यादी म्हटले आहे. သတိပဋ္ဌာနေတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၈; မ. နိ. ၁.၁၁၁), စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနာ ကထိတာ, စုဏ္ဏကဇာတာနိ အဋ္ဌိကာနိ ပရိယောသာနံ ကတွာ ကာယာနုပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဣဓ ပန ကေသာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတာနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ ဝသေန ဥပရိဒေသနာယ ဝဍ္ဎိတတ္တာ အဋ္ဌာရသဝိဓေန ကာယဂတာသတိဘာဝနာ. सतिपट्ठाने म्हणजे महासतिपट्ठानसुत्तात (दी. नि. २.३७८; म. नि. १.१११) चौदा प्रकारची कायानुपस्सना सांगितली आहे. चूर्ण झालेल्या अस्थींपर्यंत कायानुपस्सना निर्दिष्ट केली आहे. परंतु येथे, केसादी भागांमध्ये वर्णकसिणाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या चार झानांच्या आधारे पुढील देशनेमध्ये वाढविल्यामुळे अठरा प्रकारची कायगतासतीची भावना सांगितली आहे. ၁၅၆. တဿ ဘိက္ခုနောတိ ယော ကာယဂတာသတိဘာဝနာယ ဝသီဘူတော, တဿ ဘိက္ခုနော. သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ သဟဇာတ-အညမည-နိဿယ-သမ္ပယုတ္တ-အတ္ထိ-အဝိဂတပစ္စယဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တိ, တာယ သဟ ဧကီဘာဝမိဝ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ [Pg.316] ဝတ္တန္တီတိ ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တိ. တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဖဿာဒယော. နနု စေတ္ထ ဝိဇ္ဇာနံ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတာ န သမ္ဘဝတီတိ? နော န သမ္ဘဝတိ. ယာယ ဟိ ဝိဇ္ဇာယ ဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ္တာနံ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတာ, သာ တံနိမိတ္တာယ ဝိဇ္ဇာယ ဥပစရီယတီတိ. ဧကာ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ, သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ အဋ္ဌသု ဝိဇ္ဇာသု ဧကံ ‘‘ဝိဇ္ဇာ’’တိ ဂဟေတွာ ဣတရာ တဿာ ဘာဂတာယ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓိံ ပဝတ္တနသဘာဝါသု အယမေဝ ဝိဇ္ဇာတိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နိယမဿ အဘာဝတော ဝိဇ္ဇာဘာဂေါ ဝိယ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာပိ ပဝတ္တတိ ဧဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အာပေါဖရဏန္တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတေန အာပေါကသိဏေန သဗ္ဗသော မဟာသမုဒ္ဒဖရဏံ အာပေါဖရဏံ နာမ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ကိစ္စံ ဖရဏန္တိ ကတွာ, ဒိဗ္ဗစက္ခုအတ္ထံ ဝါ အာလောကဖရဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဘယသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ သမုဒ္ဒင်္ဂမာနံ ကုန္နဒီနံ သမုဒ္ဒန္တောဂဓတ္တာ တေသံ စေတသာ ဖုဋတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုန္နဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ကဉ္စိမေဝ ကာလံ သန္ဒိတွာ တာသံ ဥဒကဿ သမုဒ္ဒပရိယာပန္နဘာဝူပဂမနတ္တာ, န ဗဟိ မဟာနဒိယော ဝိယ ပရိတ္တကာလဋ္ဌိတိကာတိ. १५६. तस्स भिक्खुनो म्हणजे जो कायगतासती भावनेमध्ये वशीभूत झाला आहे, त्या भिक्खूचा. संप्रयोगाच्या प्रभावाने विद्येचे सेवन करतात म्हणजे सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय (आश्रय), संंपयुत्त (संप्रयुक्त), अत्थि (अस्ति) आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावाने विद्येचे सेवन करतात, तिच्याशी जणू एकरूप होतात असा अर्थ आहे. विज्जाभागे म्हणजे विद्येच्या भागात प्रवृत्त होतात, कारण विद्येच्या समानतेमुळे तिच्या एका भागात, विद्येच्या भागात प्रवृत्त होतात. त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म म्हणजे फस्स (स्पर्श) इत्यादी होत. शंका: येथे विद्यांची 'विद्याभागीयता' संभवत नाही काय? उत्तर: नाही, असे नाही की संभवत नाही. ज्या विद्येमुळे विद्या-संप्रयुक्त धर्मांची विद्याभागीयता असते, ती त्या निमित्ताने विद्येमध्ये उपचाराने मानली जाते. 'एक विद्या ही विद्या आहे, उर्वरित विद्याभागीय आहेत' म्हणजे आठ विद्यांपैकी एकाला 'विद्या' मानून, इतरांना तिच्या भागाच्या रूपाने 'विद्याभागीय' समजावे. एकत्र प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावाच्या धर्मांमध्ये 'हीच विद्या आहे' असे म्हणण्याचा कोणताही नियम नसल्यामुळे, विद्येच्या भागाप्रमाणे विद्याभागीय देखील प्रवृत्त होतेच, असे म्हटले पाहिजे. आपोफरण म्हणजे प्रतिभागनिमित्त बनलेल्या आपोकसिणाने संपूर्ण महासागराला व्यापणे म्हणजे 'आपोफरण' होय. दिब्बचक्खु-ञाणाचे कार्य व्यापणे असल्यामुळे, किंवा दिव्यचक्षूच्या हेतूने प्रकाशाचे व्यापणे म्हणजे 'दिब्बचक्खुफरण' असे समजावे. दोन्ही पक्षांमध्ये समुद्राकडे जाणाऱ्या लहान नद्या समुद्रात सामावून जात असल्यामुळे, त्यांच्या चित्ताने व्यापलेले असणे समजावे. येथे लहान नद्यांचे ग्रहण करण्याचे कारण असे की, त्या काही काळच वाहून त्यांचे पाणी समुद्रात विलीन होते, त्या बाहेरील मोठ्या नद्यांप्रमाणे अल्पकाळ टिकणाऱ्या नसतात. ဩတာရန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ အဝသရံ, တံ ပန ဝိဝရံ ဆိဒ္ဒန္တိ စ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏန္တိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ဩလမ္ဗနံ. ယာဝ ပရိယောသာနာတိ မတ္တိကာပုဉ္ဇဿ ယာဝ ပရိယောသာနာ. ओतारं म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीची संधी, त्यालाच 'विवर' (छिद्र) किंवा 'छिद्द' असेही म्हटले आहे. आरम्मणं म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीचे आलंबन. याव परियोसाना म्हणजे मातीच्या ढिगाऱ्याच्या समाप्तीपर्यंत. ၁၅၈. အဘိညာယာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိအဘိညာယ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿာတိ ပစ္စက္ခတော ကာတဗ္ဗဿ အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနာဒိဓမ္မဿ. အဘိညာဝ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘သစ္ဆိကိရိယာပေက္ခာယ, အဘိညာကာရဏဿ ပန သိဒ္ဓိယာ ပါကဋာ’’တိ. မရိယာဒဗဒ္ဓါတိ ဥဒကမာတိကာမုခေ ကတာ. १५८. अभिञ्ञाय म्हणजे इद्धिविध इत्यादी अभिज्ञांच्या द्वारे. सच्छिकातब्बस्स म्हणजे प्रत्यक्ष करावयाच्या अधिष्ठान-विकुर्वणा इत्यादी धर्मांचे. अभिज्ञाच कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'साक्षात्काराच्या अपेक्षेने, परंतु अभिज्ञारूपी कारणाच्या सिद्धीमुळे स्पष्ट आहे.' मरियादबद्ध म्हणजे पाण्याच्या पाटाच्या मुखावर बांधलेला. ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေ ကာလေ သုခေန ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗတ္တာ. ပတိဋ္ဌာကတာယာတိ သမ္ပတ္တီနံ ပတိဋ္ဌာဘာဝံ ပါပိတာယ. အနုပ္ပဝတ္တိတာယာတိ ဘာဝနာဗဟုလီကာရေဟိ အနုပ္ပဝတ္တိတာယ. ပရိစယကတာယာတိ အာသေဝနဒဠှတာယ သုစိရံ ပရိစယာယ. သုသမ္ပဂ္ဂဟိတာယာတိ သဗ္ဗသော ဥက္ကံသံ ပါပိတာယ. သုသမာရဒ္ဓါယာတိ အတိဝိယ သမ္မဒေဝ နိဗ္ဗတ္တိကတာယ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. जुंपलेल्या रथाप्रमाणे केल्यामुळे, इच्छिलेल्या वेळी सुखाने प्रत्यवेक्षण करता येण्याजोगे असल्यामुळे. पतिट्ठाकताय म्हणजे संपत्तींना प्रतिष्ठेची अवस्था प्राप्त करून दिल्यामुळे. अनुप्पवत्तिताय म्हणजे भावना आणि बहुलीकाराने अनुप्रवृत्त केल्यामुळे. परिचयकताय म्हणजे आसेवनाच्या दृढतेमुळे दीर्घकाळ परिचय केल्यामुळे. सुसम्पग्गहिताय म्हणजे सर्व प्रकारे उत्कृष्टतेला पोहोचविल्यामुळे. सुसमारद्धाय म्हणजे अत्यंत चांगल्या प्रकारे आरंभ केल्यामुळे (उत्पन्न केल्यामुळे). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ကာယဂတာသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. कायगतासतिसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၁၀. သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ १०. सङ्खारुपपत्तिसुत्तवण्णना ၁၆၀. သင်္ခါရုပပတ္တိန္တိ [Pg.317] ဝိပါကက္ခန္ဓသညိတာနံ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပတ္တိံ, နိဗ္ဗတ္တိန္တိ အတ္ထော. ယသ္မာ အဝဓာရဏံ ဧတသ္မိံ ပဒေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ, ‘‘သင်္ခါရာနံယေဝ ဥပပတ္တိ’’န္တိ ဝတွာ တေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေန္တော, ‘‘န သတ္တဿာ’’တိ အာဟ. တေန သတ္တော ဇီဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဋိက္ခိပတိ. ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဓမ္မဝသေန ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဥပ္ပတ္တိဇနကဓမ္မဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပုညာဘိသင်္ခါရေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမေသု ပုညာဘိသင်္ခါရေနပိ ဥပပတ္တိ ဟောတိ, သာ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂဟိတာတိ. ပုညာဘိသင်္ခါရေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တတ္ထာပေက္ခဏဝိကပ္ပတ္ထော, အဝုတ္တတ္ထာပေက္ခာယ ပန န အာဂတော ‘‘အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေနာ’’တိ. အထ ဝါ ဥပပတ္တိ အာဂတာ, ဧဝံ ကိစ္စံ အာဂတံ, အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော ပနေတ္ထ သရူပေန အနာဂတောပိ ပုညာဘိသင်္ခါရဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ပုညာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေနာ’’တိ ပဌန္တိ. ဘဝူပဂက္ခန္ဓာနန္တိ သုဂတိဘဝူပဂါနံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ. १६०. संखारुपपत्ति (संस्कारांची उत्पत्ती) म्हणजे विपाकस्कंध म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कारांची उत्पत्ती किंवा निर्मिती असा अर्थ आहे. ज्याअर्थी या पदात निश्चितता (अवधारण) अपेक्षित आहे, म्हणून 'संस्कारांचीच उत्पत्ती' असे सांगून, त्याद्वारे जे नाकारले गेले आहे ते दर्शविताना 'सत्त्वाची (प्राण्याची) नाही' असे म्हटले आहे. याद्वारे 'सत्त्व किंवा जीव उत्पन्न होतो' या मिथ्यावादाचे (चुकीच्या मताचे) खंडन केले जाते. अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या (घटकांच्या) दृष्टीने उत्पत्ती दर्शवून, आता उत्पत्ती घडवून आणणाऱ्या धर्मांच्या दृष्टीनेही ती दर्शवण्यासाठी 'पुण्याभिसंस्काराने किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये कामलोकात पुण्याभिसंस्कारानेही उत्पत्ती होते, आणि ती या सूत्तात घेतली आहे. 'पुण्याभिसंस्काराने किंवा' यातील 'वा' (किंवा) हा शब्द न सांगितलेल्या अर्थाची अपेक्षा करणारा आणि पर्याय दर्शवणारा आहे, परंतु न सांगितलेल्या अर्थाच्या अपेक्षेने 'आनेञ्जाभिसंस्काराने' (अचल संस्काराने) असा शब्द आलेला नाही. अथवा उत्पत्ती आली आहे, अशा प्रकारे कार्य आले आहे, आणि आनेञ्जाभिसंस्कार येथे प्रत्यक्ष स्वरूपात आलेला नसला तरी पुण्याभिसंस्काराच्या ग्रहणानेच तो घेतला गेला आहे असे समजावे. काही लोक मात्र 'पुण्यानेञ्जाभिसंस्काराने' असा पाठ वाचतात. 'भवूपगक्खन्धानं' म्हणजे सुगती भवामध्ये जाणाऱ्या उपादानस्कंधांचे। ၁၆၁. လောကိကာ ဝဋ္ဋန္တိ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဂဟဏတော. ဘဝူပပတ္တိဟေတုဘူတာ ဩကပ္ပနီယသဒ္ဓါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ တာဒိသံ ဗုဒ္ဓဝစနဗာဟုသစ္စံ အာမိသပရိစ္စာဂေါ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ကမ္မဖလဒိဋ္ဌိ စ ဣမေ သဒ္ဓါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဌပေတီတိ ပဏိဒဟနဝသေန ဌပေတိ. ပဏိဒဟတီတိ ဟိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ပတိဋ္ဌာပေတီတိ တတ္ထ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ကတွာ ဌပေတိ. သဟပတ္ထနာယာတိ, ‘‘အဟော ဝတာဟံ…ပေ… ဥပပဇ္ဇေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တပတ္ထနာယ သဟ. သဒ္ဓါဒယောဝါတိ ယထာဝုတ္တာ သဒ္ဓါဒယော ဧဝ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဥပပတ္တိယာ သင်္ခရဏဋ္ဌေန သင်္ခါရာ, တသ္မာ ဧဝ အညေဟိ ဝိသိဋ္ဌဘဝူပဟရဏဋ္ဌေန ဝိဟာရာ နာမာတိ. တသ္မိံ ဌာနေတိ တသ္မိံ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ. १६१. कर्मवट्टाच्या (कर्मचक्राच्या) ग्रहणामुळे ते 'लौकिक वट्ट' (लौकिक चक्र) आहेत. भवातील उत्पत्तीला कारणीभूत असणारी दृढ श्रद्धा (ओकप्पनीयसद्धा), चतुपारिसुद्धिसील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील), तशाच प्रकारचे बुद्धवचनांचे बहुश्रुतत्व (बुद्धवचनबाहुसच्च), आमिषपरित्याग (भौतिक गोष्टींचा त्याग), कम्मस्सकताज्ञान (कर्म हेच स्वतःचे असण्याचे ज्ञान) आणि कर्मफलाविषयीची दृष्टी, हे श्रद्धा इत्यादी धर्म जाणावेत. 'ठपेति' (स्थापित करतो) म्हणजे प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) स्वरूपात स्थापित करतो. कारण 'प्रणिधान करतो' हाच येथे अर्थ आहे. 'पतिट्ठापेति' (प्रतिष्ठित करतो) म्हणजे तिथे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित करून स्थापित करतो. 'सहपत्थनाया' (प्रार्थनेसह/आकांक्षेसह) म्हणजे 'अहो, मी... इत्यादी... उत्पन्न व्हावे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या आकांक्षेसह. 'सद्धादयोवा' (श्रद्धा इत्यादीच) म्हणजे वर सांगितलेले श्रद्धा इत्यादी पाच धर्मच उत्पत्तीचे संस्कार (घडवणूक) करण्याच्या अर्थाने 'संस्कार' आहेत, म्हणूनच इतरांपेक्षा विशिष्ट भव प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने त्यांना 'विहार' असे म्हटले जाते. 'तस्मिं ठाने' म्हणजे त्या उत्पत्तीच्या ठिकाणी। ပဉ္စဓမ္မာဝ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဥပပတ္တိံ မဂ္ဂတိ ဂဝေသတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ. ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ. စေတနာ ပနေတ္ထ သုဒ္ဓသင်္ခါရတာယ သဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ, တသ္မာ အဝဓာရဏံ ကတံ. ဥပပတ္တိပကပ္ပနဝသေနေဝ ပဝတ္တိယာ ပတ္ထနာဂဟဏေနေဝ တဿာ ဂဟဏန္တိ ကေစိ. စိတ္တကရယုတ္တဂတိနိဗ္ဗတ္တနဓမ္မဝသေန အဝဓာရဏဿ ကတတ္တာ. စေတနာ ဟိ နာမ ကမ္မံ, တဿာ ဥပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တဿာ ပန ကိစ္စကရဏာ သဒ္ဓါဒယော ပတ္ထနာ စာတိ ဣမေ ဓမ္မာ သဟကာရိနော ဘဝူပပတ္တိယာ နိယာမကာ ဟောန္တီတိ တတြူပပတ္တိယာ ပဝတ္တန္တီတိ တေသံ မဂ္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ [Pg.318] ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တေန သဒ္ဓါ ပတ္ထနာ စာတိ ဥဘယေ ဓမ္မာ သဟိတာ ဟုတွာ ကမ္မံ ဝိသေသေန္တာ ဂတိံ နိယမေန္တီတိ ဒဿေတိ, ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ အနိယတံ ကေဝလဿ ကမ္မဿ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ကမ္မံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကမ္မာယူဟနတော ပန ပဂေဝ ပတ္ထနံ ဌပေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ကမ္မံ ကတွာတိ စေတ္ထ ‘‘တာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, ဘုတွာ သယတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ န ကာလနိယမော, ကမ္မံ ကတွာ ယဒါ ကဒါစိ ပတ္ထနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ စ ဣဒံ စာရိတ္တဒဿနံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဘဝပတ္ထနာ ယာဝ မဂ္ဂေန န သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ, တာဝ အနုပ္ပန္နာဘိနဝကတူပစိတဿ ကမ္မဿ ပစ္စယော ဟောတိယေဝ. ပုန တထာ ဝိသေသပစ္စယော, ယထာ နိယမေတွာ ဥပ္ပာဒိတာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယဿ ပဉ္စ ဓမ္မာ အတ္ထိ, န ပတ္ထနာ တဿ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ’’တိ. पाच धर्मच, ज्याने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) उत्पत्तीचा मार्ग शोधतो, शोध घेतो, याद्वारे तो 'मार्ग' आहे. याद्वारे तो आचरण करतो म्हणून ती 'प्रतिपदा' (मार्ग) आहे. येथे चेतना ही शुद्ध संस्कार असल्यामुळे श्रद्धा इत्यादींच्या ग्रहणानेच घेतली गेली आहे, म्हणूनच निश्चितता केली आहे. काही लोकांच्या मते, उत्पत्तीच्या कल्पनेनेच प्रवृत्त होणाऱ्या आकांक्षेच्या ग्रहणानेच तिचे ग्रहण होते. कारण चित्ताला अनुकूल असणारी गती निर्माण करणाऱ्या धर्माच्या स्वरूपात निश्चितता केली गेली आहे. चेतना म्हणजेच कर्म होय, तिच्या उत्पत्तीच्या निर्मितीबद्दल काही सांगण्याची गरजच नाही, परंतु तिचे कार्य करणाऱ्या श्रद्धा इत्यादी आणि आकांक्षा हे धर्म सहकारी होऊन भवातील उत्पत्तीचे नियामक बनतात, म्हणून ते त्या उत्पत्तीसाठी प्रवृत्त होतात, म्हणूनच त्यांना मार्ग इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच 'यस्स हि' (ज्याला खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे श्रद्धा आणि आकांक्षा हे दोन्ही धर्म एकत्र येऊन कर्माला विशेष बनवून गती निश्चित करतात हे दर्शविले आहे; केवळ कर्माच्या बळावर प्रतिसंधी ग्रहण करणे अनिश्चित असते, असा अभिप्राय आहे. जरी येथे 'कर्म करून' असे म्हटले असले, तरी कर्माच्या संचयापूर्वीच आकांक्षा स्थापित करणे देखील योग्यच आहे. 'कर्म करून' यामध्ये 'तापवून खातो, खाऊन झोपतो' इत्यादींप्रमाणे काळाचा कोणताही नियम नाही; कर्म करून कधीही आकांक्षा करणे योग्य आहे, आणि हे आचरणाचा मार्ग दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण जोपर्यंत भवाची आकांक्षा मार्गाने नष्ट होत नाही, तोपर्यंत ती उत्पन्न न झालेल्या, नवीन केलेल्या आणि संचित कर्मासाठी प्रत्यय (कारण) बनतेच. पुन्हा तशाच प्रकारे ती विशेष प्रत्यय बनते, जशी ती निश्चित करून उत्पन्न केली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्या व्यक्तीकडे पाच धर्म आहेत, पण आकांक्षा नाही, त्याची गती अनिश्चित असते.' ၁၆၅. သဗ္ဗသောဝါတိ ‘‘ဣဒံ ကာဠကံ သာမံ သေတံ ဟရိတံ မဏ္ဍလံ အပရိမဏ္ဍလံ စတုရံသံ ပရိပုဏ္ဏံ ခုဒ္ဒကံ မဟန္တ’’န္တိအာဒိနာ သဗ္ဗသောဝ ပါကဋံ ဟောတိ. १६५. 'सब्बसोवा' (सर्व प्रकारेच) म्हणजे 'हे काळे, सावळे, पांढरे, हिरवे, गोल, गोल नसलेले, चौकोनी, परिपूर्ण, लहान, मोठे' इत्यादी प्रकारे सर्व प्रकारेच स्पष्ट होते। ၁၆၇. သုန္ဒရောတိ ကာဠကာဒိဒေါသရဟိတတာယ သောဘနော. အာကရသမ္ပန္နော သမ္ပန္နအာကရုပ္ပတ္တိယာ. ဓောဝနာဒီဟီတိ ဓောဝနတာပနမဇ္ဇနာဒီဟိ. १६७. 'सुन्दरो' (सुंदर) म्हणजे काळेपणा इत्यादी दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे शोभिवंत. 'आकारसम्पन्नो' म्हणजे उत्तम आकाराच्या उत्पत्तीने युक्त. 'धोवनादीही' म्हणजे धुणे, तापवणे, घासणे इत्यादींद्वारे। ၁၆၈. လောကဓာတူနံ သတသဟဿံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တနတော သတသဟဿော. တဿ ပန တတ္ထ ဩဘာသကရဏံ ပါကဋန္တိ အာဟ ‘‘အာလောကဖရဏဗြဟ္မာ’’တိ. အယမေဝ နယော ဟေဋ္ဌာ ‘‘သဟဿော ဗြဟ္မာ’’တိအာဒီသုပိ. နိက္ခေန ကတန္တိ နိက္ခပရိမာဏေန ဇမ္ဗောနဒေန ကတံ. နိက္ခံ ပန ဝီသတိသုဝဏ္ဏန္တိ ကေစိ. ပဉ္စဝီသတိသုဝဏ္ဏန္တိ အပရေ. သုဝဏ္ဏံ နာမ စတုဓရဏန္တိ ဝဒန္တိ. ဃဋ္ဋနမဇ္ဇနက္ခမံ န ဟောတိ ပရိတ္တဘာဝတော. အတိရေကေနာတိ ပဉ္စသုဝဏ္ဏအတိရေကေန နိက္ခပ္ပမာဏံ အသမ္ပတ္တေန. ဝဏ္ဏဝန္တံ ပန န ဟောတိ အဝိပုလတာယ ဥဠာရံ ဟုတွာ အနုပဋ္ဌာနတော. အဝဏ္ဏဝန္တတာယ ဧဝ ဖရုသဓာတုကံ ခါယတိ. တာသူတိ တာသု ဘူမီသု, ယတ္ထ သာခါ ဝဍ္ဎိတွာ ဌိတာ. တေတိ သုဝဏ္ဏင်္ကုရာ. ပစိတွာတိ တာပေတွာ. သမ္ပဟဋ္ဌန္တိ သမုဇ္ဇလီကတန္တိ အာဟ – ‘‘ဓောတဃဋ္ဋိတပမဇ္ဇိတ’’န္တိ, တမ္ဗမတ္တိကလေပံ ကတွာ ဓောတဉ္စေဝ ပါသာဏာဒိနာ ဃဋ္ဋိတဉ္စ ဧဠကလောမာဒိနာ ပမဇ္ဇိတဉ္စာတိ အတ္ထော. १६८. एक लाख लोकधांतूंना स्वतःच्या वशात ठेवल्यामुळे 'सतसहस्सो' (लक्षपती किंवा लाख लोकधांतूंचा स्वामी). त्याचे तिथे प्रकाश पसरवणे स्पष्ट आहे, म्हणून 'आलोकफरणब्रह्मा' (प्रकाश पसरवणारा ब्रह्मा) असे म्हटले आहे. हाच नियम खाली 'सहस्सो ब्रह्मा' (हजार लोकधांतूंचा स्वामी ब्रह्मा) इत्यादींमध्येही लागू होतो. 'निक्खेन कतं' म्हणजे निष्क (एक प्रकारचे नाणे किंवा वजन) प्रमाणाच्या जांबूनद सोन्याने बनवलेले. काही लोकांच्या मते निष्क म्हणजे वीस सुवर्ण. इतरांच्या मते पंचवीस सुवर्ण. सुवर्ण म्हणजे चार धरण असे म्हणतात. लहान आकारामुळे ते घासणे आणि पुसणे सहन करू शकत नाही. 'अतिरेकेन' म्हणजे पाच सुवर्णांपेक्षा अधिक, परंतु निष्क प्रमाणापेक्षा कमी. परंतु ते विशाल नसल्यामुळे आणि भव्य स्वरूपात प्रकट न झाल्यामुळे वर्णयुक्त (तेजस्वी) वाटत नाही. वर्णहीन असल्यामुळेच ते खडबडीत वाटते. 'तासू' म्हणजे त्या भूमींवर, जिथे फांद्या वाढून राहिल्या आहेत. 'ते' म्हणजे ते सोन्याचे अंकुर. 'पचित्वा' म्हणजे तापवून. 'सम्पहट्ठं' म्हणजे प्रज्वलित केलेले, म्हणूनच 'धोतघट्टितपमज्जितं' (धुतलेले, घासलेले आणि पुसलेले) असे म्हटले आहे; तांबड्या मातीचा लेप लावून धुतलेले, दगडाने घासलेले आणि मेंढीच्या लोकरीने पुसलेले असा याचा अर्थ आहे। ဧတဒေဝါတိ [Pg.319] အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဧတ္ထ အာလောကဖရဏမေဝ. အထ ဝါ ယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏံ, အာလောကဖရဏမ္ပိ ဧတဒေဝ. ယတ္တကဉှိ ဌာနံ ယောဂီ ကသိဏာလောကေန ဖရတိ; တတ္တကံ ဌာနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဖုသတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏေ ဒဿိတေ အာလောကဖရဏံ ဒဿိတမေဝါတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ‘‘ဖရိတွာ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေ. အဝိနာသေန္တေနာတိ အသမ္ဘိန္နေန. 'एतदेव' (हेच) म्हणजे प्रकाश वाढवून येथे केवळ प्रकाश पसरवणेच. अथवा जे दिव्यचक्षूंचे पसरणे आहे, तेच प्रकाशाचे पसरणे देखील आहे. कारण योगी जितक्या जागेत कसिण प्रकाशाने (कसिणालोकेन) व्यापतो; तितक्या जागेला दिव्यचक्षू ज्ञान स्पर्श करते, म्हणून दिव्यचक्षूंचे पसरणे दर्शविले असता प्रकाशाचे पसरणे दर्शविलेच गेले आहे असा अर्थ आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे सर्व ठिकाणी जिथे 'फरित्वा' (व्यापून) असा शब्द आला आहे. 'अविनासेन्तेन' म्हणजे छिन्नभिन्न न करता (अखंडपणे). ကသိဏဖရဏံ ဝိယာတိ ကသိဏောဘာသေန ဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတိ ဥပဋ္ဌာတိ, မဏိပဘာဖရဏဿ ဝိယ ဗြဟ္မလောကေ ဓာတုဖရဏဿ ဒဿိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သရီရပဘာ ပန နိက္ခပဘာသဒိသာတိ, ‘‘နိက္ခောပမ္မေ သရီရဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာ နာမ နတ္ထီတိ ပါဠိပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ နာမ နိစ္ဆိတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, အဝိနိစ္ဆိတာယ ပန နတ္ထိ ဝိယာတိ အကထနံ နာမ အဋ္ဌကထာယ အနာစိဏ္ဏန္တိ တဿ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ. ယထာ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ အဝတွာ ‘‘ဝိယာ’’တိ ဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဗုဒ္ဓါနံ ဗျာမပ္ပဘာ ဗျာမပ္ပဒေသေ သဗ္ဗကာလံ အဓိဋ္ဌာတိ ဝိယ တဿ ဗြဟ္မုနော သရီရဖရဏံ သရီရာဘာယ ပတ္ထရဏံ သဗ္ဗကာလိကံ. စတ္တာရိမာနိ ဣတရာနိ ဖရဏာနိ အဝိနာသေတွာ အညမညမဘိန္ဒိတွာ ကထေတဗ္ဗံ. ဖရဏပဒဿေဝ ဝေဝစနံ ‘‘အဓိမုစ္စနေနေဝ ဖရဏ’’န္တိ. ပတ္ထရတီတိ ယထာဝုတ္တံ ဖရဏဝသေန ပတ္ထရတိ. ဇာနာတီတိ အဓိမုစ္စနဝသေန ဇာနာတိ. "कसिणफरणं विया" (कसिण-पसरण्यासारखे) म्हणजे कसिणाच्या प्रकाशाने पसरल्यासारखे दिसते, भासते; जसे मण्याच्या प्रकाशाचे पसरणे, तसेच ब्रह्मलोकात धातूच्या पसरण्याचे दर्शन होते, असा अभिप्राय आहे. शरीराची प्रभा तर सोन्याच्या (निक्ख) प्रभेसारखी असते, म्हणून "सोन्यासारखे शरीर पसरल्यासारखे दिसते" असे म्हटले आहे. "अट्ठकथा (अट्टकथा) नाही" या पाळिपदाच्या अर्थवर्णनात निश्चित अर्थ असायला हवा, अनिश्चित अर्थासाठी "नाही" असे न सांगणे हे अट्टकथेचे आचरण नाही, अशा प्रकारे त्याच्या वादाचा निषेध करून. जसे सांगायला हवे, तसे न सांगता "विया" (सारखे) हा शब्द कशासाठी वापरला आहे, असा अभिप्राय आहे. बुद्धांची व्यामप्रभा व्यामप्रदेशात सर्वकाळ अधिष्ठित असते, त्याप्रमाणे त्या ब्रह्माचे शरीर-पसरणे (शरीराच्या प्रभेचे पसरणे) सर्वकालिक असते. इतर चार पसरणे नष्ट न करता, एकमेकांपासून भिन्न न करता सांगितले पाहिजे. 'फरण' (पसरणे) या शब्दाचाच समानार्थी शब्द "अधिमुच्चनाने (अधिमोक्षाने) पसरणे" असा आहे. 'पत्थरति' (पसरतो) म्हणजे सांगितल्याप्रमाणे पसरण्याच्या स्वरूपात पसरतो. 'जानाति' (जाणतो) म्हणजे अधिमुच्चनाच्या (अधिमोक्षाच्या) स्वरूपात जाणतो। ၁၆၉. အာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သုဘေ သင်္ဂဏှာတိ. အာဘာတိ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိကေ ဒေဝေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ သာဓာရဏတော ဝုတ္တံ. တတော သုဘာတိ တတိယဇ္ဈာနဘူမိကေ. တေနာဟ – ‘‘ပါဋိယေက္ကာ ဒေဝါ နတ္ထီ’’တိအာဒိ. သာဓာရဏတော ကတာယပိ ပတ္ထနာယ ဈာနင်္ဂံ ပရိတ္တံ ဘာဝိတဉ္စေ, ပရိတ္တာဘေသု ဥပပတ္တိ ဟောတိ, မဇ္ဈိမဉ္စေ, အပ္ပမာဏာဘေသု, ပဏီတဉ္စေ, အာဘဿရေသု ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုဘာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သုဝိညေယျောတိ အာဟ – ‘‘ဝေဟပ္ဖလာဒိဝါရာ ပါကဋာယေဝါ’’တိ. १६९. "आदयो" (इत्यादी) या 'आदि' शब्दाने 'सुभ' (शुभ) देवांचे ग्रहण होते. "आभा" (आभा देव) हे दुसऱ्या ध्यानाच्या भूमीवरील देवांना एकत्रित घेऊन सामान्यपणे म्हटले आहे. त्यानंतर "सुभ" (शुभ देव) हे तिसऱ्या ध्यानाच्या भूमीवरील देव आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्वतंत्र देव नाहीत" इत्यादी. सामान्यपणे केलेल्या प्रार्थनेने (आकांक्षेने) जर ध्यान अंग परीत्त (अल्प) भाविले असेल, तर 'परीत्ताभ' देवांमध्ये जन्म होतो; जर मध्यम भाविले असेल, तर 'अप्पमाणाभ' (अप्रमाणाभ) देवांमध्ये; आणि जर प्रणीत (उत्कृष्ट) भाविले असेल, तर 'आभस्सर' (आभास्वर) देवांमध्ये जन्म होतो, असे समजावे. "सुभ" (शुभ) यामध्येही हाच नियम आहे. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे सहज समजण्यासारखे आहे, म्हणून म्हटले आहे - "वेहप्फल (वेहत्फल) इत्यादींचे वार स्पष्टच आहेत।" ကာမာဝစရေသု နိဗ္ဗတ္တတူတိအာဒိနာ သဒ္ဓါဒီနံ အဇ္ဈာနဝိပဿနာနံ ကထံ တဒဓိဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ အာသင်္ကတိ. ဣတရော သဒ္ဓါဒီနံ အဇ္ဈာနသဘာဝတ္တေပိ ဈာနဝိပဿနာနံ အဓိဋ္ဌာနံ နိဿယပစ္စယာဒိဝသေန သပ္ပစ္စယတ္တာ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိံ နိဗ္ဗာနဉ္စ အာဝဟန္တီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.320]. တတ္ထ သီလန္တိ သမ္ဘာရသီလံ. အနာဂါမီ သမုစ္ဆိန္နဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနော သမာနော သစေ သဗ္ဗသော ဥပပတ္တိယော အတိက္ကမိတုံ န သက္ကောတိ, အရိယဘူမီသု ဧဝ နိဗ္ဗတ္တတိ ယထူပစိတဈာနကမ္မုနာတိ အာဟ – ‘‘အနာဂါမိ…ပေ… နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ. ဥပရိမဂ္ဂန္တိ အဂ္ဂမဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ. အာသဝက္ခယန္တိ သဗ္ဗသော အာသဝါနံ ခယံ ပဟာနံ ပါပုဏာတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. "कामावचरांमध्ये उत्पन्न व्हावे" इत्यादींद्वारे श्रद्धा इत्यादींच्या ध्यान-विपश्यनांचे ते अधिष्ठान कसे होते, अशी शंका घेतली जाते. दुसरा (टीकाकार) श्रद्धा इत्यादींच्या ध्यानस्वभावातही ध्यान-विपश्यनांचे अधिष्ठान निश्रयप्रत्यय (निस्यप्रत्यय) इत्यादींच्या द्वारे सप्रत्यय (कारणयुक्त) असल्याने ब्रह्मलोकातील उत्पत्ती आणि निर्वाण प्राप्त करून देतात, हे दर्शविताना "हे पाच धर्म" इत्यादी म्हणतात. तेथे 'सील' (शील) म्हणजे संभारशील होय. अनागामी हा खालच्या पातळीवरील (ओरंभागिय) संयोजनांचा पूर्णपणे उच्छेद केलेला असून, जर तो सर्व प्रकारच्या उत्पत्तींचे अतिक्रमण करण्यास समर्थ नसेल, तर तो संचित केलेल्या ध्यानकर्माच्या अनुसार आर्यभूमींमध्येच उत्पन्न होतो, म्हणून म्हटले आहे - "अनागामी...पे... उत्पन्न होतो." 'उपरिमग्गं' म्हणजे अग्र मार्गाची (अर्हत मार्गाची) भावना करून. 'आसवक्खयं' म्हणजे सर्व प्रकारे आसवांचा क्षय (नाश/प्रहाण) प्राप्त करतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. संखारुपपत्तिसुत्तवर्णनाची (संखारुपपत्ति सुत्ताच्या वर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली। နိဋ္ဌိတာ စ အနုပဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. आणि अनुपदवर्गवर्णन समाप्त झाले। ၃. သုညတဝဂ္ဂေါ ३. सुञ्ञतवग्गो (शून्यतावर्ग) ၁. စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ १. चूळसुञ्ञतसुत्तवर्णना (चूलशून्यतासुत्तवर्णन) ၁၇၆. ကာလပရိစ္ဆေဒံ [Pg.321] ကတွာတိ သမာပဇ္ဇန္တေဟိ နာမ ကာလပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ထေရော ပန ဘဂဝတော ဝတ္တကရဏတ္ထံ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကရောတိ, ‘‘ဧတ္တကေ ကာလေ ဝီတိဝတ္တေ ဣဒံ နာမ ဘဂဝတော ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. သော တတ္ထကံယေဝ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ’’တိ. သုညတာဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာတိ ဧတေန ဣတရေ, ‘‘န သောတာပန္နသကဒါဂါမီ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. သုညတောတိ အတ္တသုညတော စ နိစ္စသုညတော စ သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟိံသု. သေက္ခာနဉှိ သုညတာပဋိဝေဓော ပါဒေသိကော သုဘသုခသညာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ, တသ္မာ သော ထေရော သုညတာကထံ သောတုကာမော ဇာတော. ဓုရေန ဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယာတိ ရထဓုရေန ရထဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယ ကတွာ ဥဇုကမေဝ သုညတာ…ပေ… ဝတ္ထုံ န သက္ကာတိ ယောဇနာ. ဧကံ ပဒန္တိ ဧကံ သုညတာပဒံ. १७६. "कालपरिच्छेद करून" म्हणजे समापत्तीत प्रवेश करणाऱ्यांनी काळाची मर्यादा निश्चित केली पाहिजे. परंतु स्थविर भगवंतांच्या उपस्थानी राहण्यासाठी काळाची मर्यादा निश्चित करतात की, "एवढा वेळ निघून गेल्यावर भगवंतांसाठी हे कार्य करायचे आहे." ते तेवढ्या काळासाठीच समापत्तीत प्रवेश करून उठतात, त्याला अनुसरून "कालपरिच्छेद करून" असे म्हटले आहे. "शून्यताफलसमापत्तीत अर्पण करून" याद्वारे इतर जे म्हणतात की, "स्रोतापन्न आणि सकदागामी फलसमापत्तीत प्रवेश करत नाहीत", त्या वादाचा निषेध केला आहे. "शून्यतेने" म्हणजे आत्मशून्यतेने आणि नित्यशून्यतेने संस्कार उपस्थित झाले. कारण शैक्षांचा (सेक्खांचा) शून्यताप्रतिवेध हा प्रादेशिक (मर्यादित) असतो, कारण त्यांच्यातील शुभ व सुख संज्ञांचे प्रहाण झालेले नसते, म्हणून ते स्थविर शून्यतेची कथा ऐकण्यास उत्सुक झाले. "धुराने धुरावर प्रहार केल्याप्रमाणे" म्हणजे रथाच्या धुराने रथाच्या धुरावर प्रहार केल्याप्रमाणे सरळच शून्यता...पे... वस्तू शक्य नाही, अशी योजना आहे. "एक पद" म्हणजे एक शून्यतापद। ပုဗ္ဗေပါဟန္တိအာဒိနာ ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ အတ္တနော သုညတာဝိဟာရဗာဟုလ္လံ ပကာသေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဗောဓိယမ္ပီ’’တိ အာဟ. ဧကောတိအာဒိ ထေရဿ သုညတာကထာယ ဘာဇနဘာဝဒဿနတ္ထံ. သောတုန္တိ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကတွာ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာ သောတုမ္ပိ. ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိတိ ယထာဘူတံ ဓမ္မံ ဓာရဏပရိပုစ္ဆာပရိစယဝသေန ဟဒယေန ဥဂ္ဂဟိတံ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ အဝိနဋ္ဌေ ကာတုမ္ပိ. ကထေတုမ္ပီတိ ဝိတ္ထာရေန ပရေသံ ဒဿေတုမ္ပိ သက္ကာ. တတ္ထာတိ မိဂါရမာတုပါသာဒေ. ကဋ္ဌရူပပေါတ္ထကရူပစိတ္တရူပဝသေန ကတာတိ ထမ္ဘာဒီသု ဥတ္တိရိတွာ ကတာနံ ကဋ္ဌရူပါနံ, နိယျူဟာဒီသု ပဋိမာဝသေန ရစိတာနံ ပေါတ္ထကရူပါနံ, သိတ္တိပဿေ စိတ္တကမ္မဝသေန ဝိရစိတာနံ စိတ္တရူပါနဉ္စ ကတာ နိဋ္ဌပိတာ. ဝေဿဝဏမန္ဓာတာဒီနန္တိ ပဋိမာရူပေန ကတာနံ ဝေဿဝဏမန္ဓာတုသက္ကာဒီနံ. စိတ္တကမ္မဝသေနာတိ အာရာမာဒိစိတ္တကမ္မဝသေန. သဏ္ဌိတမ္ပီတိ အဝယဝဘာဝေန သဏ္ဌိတံ ဟုတွာ ဌိတမ္ပိ. ဇိဏ္ဏပဋိသင်္ခရဏတ္ထန္တိ ဇိဏ္ဏာနံ နိယျူဟကူဋာဂါရပါသာဒါဝယဝါနံ အဘိသင်္ခရဏတ္ထာယ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ရဟဿသညာဏေန ဌပိတံ. ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ တသ္မိံ [Pg.322] တသ္မိံ ကိစ္စေ ဝိနိယုဉ္ဇနဝသေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ, ‘‘အယံ မိဂါရမာတုပါသာဒေါ သုညော’’တိအာဒိကံ ဝုတ္တံ. "पूर्वीही मी" इत्यादींद्वारे भगवान प्रथम बोधीच्या वेळीही स्वतःच्या शून्यताविहाराचे बाहुल्य (प्रचुरता) प्रकट करतात, हे दर्शविताना "प्रथम बोधीच्या वेळीही" असे म्हणाले. "एकटा" इत्यादी स्थविरांच्या शून्यताकथेच्या पात्रतेचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. "ऐकण्यासाठी" म्हणजे आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन ऐकण्यासाठीही. "ग्रहण करण्यासाठीही" म्हणजे यथाभूत धर्माला धारण, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि परिचयाच्या द्वारे हृदयात ग्रहण करून, सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंहाच्या चरबीप्रमाणे नष्ट न होता टिकवून ठेवण्यासाठीही. "सांगण्यासाठीही" म्हणजे विस्ताराने इतरांना दाखवण्यासाठीही शक्य आहे. "तेथे" म्हणजे मिगारमातुप्रासादात (मृगारमाता प्रासादात). "काष्ठरूप, पोत्थकरूप आणि चित्ररूपाच्या स्वरूपात केलेले" म्हणजे खांब इत्यादींवर कोरून केलेल्या काष्ठरूपांचे, सज्जा इत्यादींवर मूर्तींच्या स्वरूपात रचलेल्या पोत्थकरूपांचे (माती/लेप रूपांचे), आणि भिंतींच्या बाजूला चित्रकामाच्या स्वरूपात तयार केलेल्या चित्ररूपांचे काम पूर्ण केले गेले. "वेस्सवण, मन्धाता इत्यादींचे" म्हणजे मूर्तीरूपाने बनवलेल्या वेस्सवण (वैश्रवण), मन्धाता, सक्क (शक्र) इत्यादींचे. "चित्रकामाच्या द्वारे" म्हणजे आरामादींच्या चित्रकामाच्या द्वारे. "स्थित असलेलेही" म्हणजे अवयव रूपाने स्थित होऊन राहिलेलेही. "जीर्णोद्धारासाठी" म्हणजे जीर्ण झालेल्या सज्जे, कूटगार, प्रासाद यांच्या अवयवांच्या दुरुस्तीसाठी त्या त्या ठिकाणी गुप्त संकेताने ठेवलेले. "मी उपभोग घेईन" म्हणजे त्या त्या कार्यात विनियोग करण्याच्या स्वरूपात उपभोग घेण्यायोग्य. "हे म्हटले आहे" म्हणजे "हा मिगारमातुप्रासाद शून्य आहे" इत्यादी म्हटले आहे। နိစ္စန္တိ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ. ဧကဘာဝံ ဧကံ အသုညတန္တိ ပစ္စတ္တေ ဥပယောဂဝစနံ, ဧကတ္တံ ဧကော အသုညတောတိ အတ္ထော. ဂါမောတိ ပဝတ္တနဝသေနာတိ ဂေဟသန္နိဝေသဝီထိစစ္စရသိင်္ဃာဋကာဒိကေ ဥပါဒါယ ဂါမောတိ လောကုပ္ပတ္တိဝသေန. ကိလေသဝသေနာတိ တတ္ထ အနုနယပဋိဃဝသေန. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘ပဝတ္တဝသေန ဝါ ကိလေသဝသေန ဝါ ဥပ္ပန္နံ မနုဿသည’’န္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဧတ္ထ စ ယထာ ဂါမဂ္ဂဟဏေန ဃရာဒိသညာ သင်္ဂဟိတာ, ဧဝံ မနုဿဂ္ဂဟဏေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိသညာ သင်္ဂဟိတာ. ယသ္မာ ရုက္ခာဒိကေ ပဋိစ္စ အရညသညာ တတ္ထ ပဗ္ဗတဝနသဏ္ဍာဒယော အန္တောဂဓာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ တံ ဝိဘာဂံ အဂ္ဂဟေတွာ ဧကံ အရညံယေဝ ပဋိစ္စ အရညသညံ မနသိ ကရောတိ. ဩတရတီတိ အနုပ္ပဝိသတိ. အဓိမုစ္စတီတိ နိစ္ဆိနောတိ. ပဝတ္တဒရထာတိ တထာရူပါယ ပဿဒ္ဓိယာ အဘာဝတော ဩဠာရိကဓမ္မပ္ပဝတ္တိသိဒ္ဓါ ဒရထာ. ကိလေသဒရထာတိ အနုနယပဋိဃသမ္ဘဝါ ကိလေသဒရထာ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘ယေ အဿု ဒရထာ မနုဿသညံ ပဋိစ္စာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ. မနသိကာရသန္တတာယ, – ‘‘နာယံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဩဠာရိကာ, ဓမ္မပ္ပဝတ္တီ’’တိ သင်္ခါရဒဿနဒရထာနံ သုခုမတာ သလ္လဟုကတာ စ စရိတတ္ထာတိ အာဟ ‘‘ပဝတ္တဒရထမတ္တာ အတ္ထီ’’တိ. नित्य म्हणजे सर्वकाळ, रात्र आणि दिवस. 'एकभावं एकं असुञ्ञतं' (एकभाव, एक, अशून्य) हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे, ज्याचा अर्थ 'एकत्व, एक, अशून्य' असा आहे. 'गाम' (गाव) म्हणजे प्रवृत्तीच्या वशने, घर, रस्ते, चौक, चव्हाटे इत्यादींना ग्रहण करून लोक-उत्पत्तीच्या वशने 'गाव' असे म्हटले जाते. 'किलेसवसेन' (क्लेशांच्या वशने) म्हणजे तेथे अनुनय (राग) आणि प्रतिघाच्या (द्वेष) वशने. 'एसेव नयो' (हाच नियम आहे) याने 'प्रवृत्तीच्या वशने किंवा क्लेशांच्या वशने उत्पन्न झालेली मनुष्यसंज्ञा' हा अर्थ सूचित होतो. आणि येथे ज्याप्रमाणे 'गाव' या ग्रहणाने घरादी संज्ञांचे ग्रहण होते, त्याचप्रमाणे 'मनुष्य' या ग्रहणाने स्त्री-पुरुष इत्यादी संज्ञांचे ग्रहण होते. ज्या अर्थी वृक्षादींना अनुसरून 'अरण्यसंज्ञा' होते, आणि त्यात पर्वत, वन, झाडी इत्यादींचा अंतर्भाव होतो, त्या अर्थी तेथे विद्यमान असलेला तो विभाग न घेता, केवळ एका अरण्यालाच अनुसरून 'अरण्यसंज्ञा' मनात धारण केली जाते. 'ओतरति' म्हणजे प्रवेश करतो. 'अधिमुच्चति' म्हणजे निश्चय करतो. 'पवत्तदरथा' (प्रवृत्तीचा संताप/थकवा) म्हणजे तशा प्रकारच्या प्रस्सद्धीच्या (प्रशांततेच्या) अभावामुळे स्थूल धर्माच्या प्रवृत्तीने सिद्ध होणारा संताप. 'किलेसदरथा' (क्लेशसंताप) म्हणजे अनुनय आणि प्रतिघापासून उत्पन्न होणारा क्लेशांचा संताप. 'दुसऱ्या पदात' म्हणजे 'ये अस्सु दरथा मनुस्ससञ्ञं पटिच्च' (मनुष्यसंज्ञेमुळे जे संताप आहेत) या पदात. मनसिकाराच्या (मनन/ध्यानाच्या) सातत्याने - 'ही पूर्वीसारखी स्थूल धर्मप्रवृत्ती नाही' अशा प्रकारे संस्कार दर्शवणाऱ्या संतापाची सूक्ष्मता आणि सुलभता सिद्ध झाली असल्यामुळे 'केवळ प्रवृत्तीचा संताप शिल्लक आहे' असे म्हटले आहे. ယံ ကိလေသဒရထဇာတံ, တံ ဣမိဿာ ဒရထသညာယ န ဟောတီတိ ယောဇနာ. ပဝတ္တဒရထမတ္တံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္ထိ ဣဒန္တိ ပဇာနာတီတိ ယောဇနာ. သုညတာ နိဗ္ဗတ္တီတိ သုညတန္တိ ပဝတ္တိ. သုညတာ သဟစရိတဉှိ သုညံ, ဣဓ သုညတာတိ ဝုတ္တာ. जो क्लेशसंताप उत्पन्न होतो, तो या संतापसंज्ञेमध्ये नसतो, अशी योजना आहे. केवळ प्रवृत्तीचा संताप शिल्लक राहतो, 'हे येथे विद्यमानच आहे' असे जाणतो, अशी योजना आहे. 'सुञ्ञता निब्बत्ति' (शून्यता उत्पन्न होणे) म्हणजे शून्यता अशी प्रवृत्ती. शून्यतेशी सहचरित असणारेच 'शून्य' असते, येथे त्याला 'शून्यता' असे म्हटले आहे. ၁၇၇. အဿာတိ ဘဂဝတော ဧဝံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိ အဟောသိ. အစ္စန္တသုညတန္တိ ‘‘ပရမာနုတ္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ အရဟတ္တံ ဒေသေဿာမီတိ. အရညသညာယ ဝိသေသာနဓိဂမနတောတိ, ‘‘အရညံ အရည’’န္တိ မနသိကာရေန ဈာနာဒိဝိသေသဿ အဓိဂမာဘာဝတော, ‘‘ပထဝီ’’တိ မနသိကာရေန ဝိသေသာဓိဂမနတော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဝပိတေ သာလိအာဒယော သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ဓုဝသေဝနန္တိ နိယတသေဝနံ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာနံ. ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ‘‘သမ္ဘူတ’’န္တိ ဝစနသေသော ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္စ သမ္ဘူတ’’န္တိ. ပထဝိံ ပဋိစ္စ သမ္ဘူတာ ဟိ သညာတိ. १७७. ‘अस्स’ (त्यांच्या) म्हणजे भगवंतांची आता सांगितल्या जाणाऱ्या प्रकारे चित्तप्रवृत्ती झाली. ‘अच्चन्तसुञ्ञतं’ (अत्यंत शून्यता) म्हणजे ‘परम अनुत्तर’ असे म्हटलेले अर्हत्त्व मी उपदेशेन, असा अर्थ आहे. ‘अरण्यसंज्ञेमुळे विशेषाचा अधिगम (प्राप्ती) न झाल्यामुळे’ म्हणजे ‘अरण्य, अरण्य’ अशा मनसिकाराने ध्यानादी विशेषाचा अधिगम न झाल्यामुळे, ‘पृथ्वी’ अशा मनसिकाराने विशेषाचा अधिगम होतो. आता तोच अर्थ उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी ‘यथा ही’ (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘एवं सन्ते’ (असे असता) म्हणजे अशा प्रकारे पेरणी केली असता शाली (तांदूळ) इत्यादी पिके समृद्ध होतात. ‘धुvसेवनं’ म्हणजे निरंतर सेवन, जे परिहार्य कर्मस्थान (ध्यानविषय) आहे. ‘पटिच्च’ (अनुसरून) येथे ‘सम्भूतं’ (उत्पन्न झालेले) हा शब्द उर्वरित म्हणून अपेक्षित असल्यामुळे ‘पटिच्च सम्भूतं’ (अनुसरून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. कारण पृथ्वीला अनुसरूनच संज्ञा उत्पन्न होते. ပထဝီကသိဏေ [Pg.323] သော ပထဝီသညီ ဟောတိ, န ပကတိပထဝိယံ. တဿာတိ ပထဝီကသိဏဿ. တေဟီတိ ဂဏ္ဍာဒီဟိ. သုဋ္ဌု ဝိဟတန္တိ ယထာ ဝလီနံ လေသောပိ န ဟောတိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ အာကောဋိတံ. နဒီတဠာကာဒီနံ တီရပ္ပဒေသော ဥဒကဿ အာကရဋ္ဌေန ကူလံ, ဥန္နတဘာဝတော ဥဂ္ဂတံ ကူလံ ဝိယာတိ ဥက္ကူလံ, ဘူမိယာ ဥစ္စဋ္ဌာနံ. ဝိဂတံ ကူလန္တိ ဝိက္ကူလံ, နီစဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥစ္စနီစ’’န္တိ. ဧကံ သညန္တိ ဧကံ ပထဝီတိသညံယေဝ. पृथ्वीकसिणामध्ये तो पृथ्वीसंज्ञी होतो, नैसर्गिक पृथ्वीवर नाही. ‘तस्स’ म्हणजे त्या पृथ्वीकसिणाचे. ‘तेहि’ म्हणजे गंड (गळू) इत्यादींनी. ‘सुट्ठु विहतं’ (चांगल्या प्रकारे ठोकलेले/समतल केलेले) म्हणजे ज्याप्रमाणे वळ्यांचा (सुरकुत्यांचा) लवलेशही राहत नाही, त्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे ठोकलेले. नदी, तलाव इत्यादींचा किनारा पाण्याचा साठा असल्यामुळे ‘कूल’ (काठ) आहे; उंच असल्यामुळे वर आलेला काठ म्हणजे ‘उक्कूल’ (उंचवटा), जो जमिनीचा उंच भाग आहे. काठ निघून गेलेला म्हणजे ‘विक्कूल’ (खळगा), जो जमिनीचा खोल भाग आहे. म्हणूनच ‘उंच-सखल’ असे म्हटले आहे. ‘एकं सञ्ञं’ म्हणजे केवळ एकच ‘पृथ्वी’ अशी संज्ञा. ၁၈၂. သတိပိ သင်္ခါရနိမိတ္တဝိရဟေ ယာဒိသာနံ နိမိတ္တာနံ အဘာဝေန ‘‘အနိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တာနိ ဒဿေတုံ, ‘‘နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟိတော’’တိ ဝုတ္တံ. စတုမဟာဘူတိကံ စတုမဟာဘူတနိဿိတံ. သဠာယတနပဋိသံယုတ္တံ စက္ခာယတနာဒိသဠာယတနသဟိတံ. १८२. संस्कार-निमित्ताचा विरह (अभाव) असतानाही, ज्या प्रकारच्या निमित्तांच्या अभावामुळे ‘अनिमित्त’ असे म्हटले जाते, ते दर्शवण्यासाठी ‘नित्यनिमित्त इत्यादींनी विरहित’ असे म्हटले आहे. ‘चातुमहाभौतिक’ म्हणजे चार महाभूतांवर आश्रित केलेले. ‘सळायतनपटिसंयुत्तं’ म्हणजे चक्षु-आयतन इत्यादी सहा आयतनांनी युक्त केलेले. ၁၈၃. ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနန္တိ ဓမ္မာနဉ္စ ပုန ဝိပဿနံ. ဣဓာတိ အတ္တနော ပစ္စက္ခဘူတယထာဓိဂတမဂ္ဂဖလံ ဝဒတီတိ အာဟ – ‘‘အရိယမဂ္ဂေ စေဝ အရိယဖလေ စာ’’တိ. ဥပါဒိသေသဒရထဒဿနတ္ထန္တိ သဗ္ဗသော ကိလေသုပဓိယာ ပဟီနာယ ခန္ဓောပဓိ အဝိသိဋ္ဌာ, တပ္ပစ္စယာ ဒရထာ ဥပါဒိသေသဒရထာ, တံ ဒဿနတ္ထံ. ယသ္မာ ဝိသယတော ဂါမသညာ ဩဠာရိကာ, မနုဿသညာ သုခုမာ, တသ္မာ မနုဿသညာယ ဂါမသညံ နိဝတ္တေတွာ. ယသ္မာ ပန မနုဿသညာပိ သဘာဂဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟတော ဩဠာရိကာ, သဘာဂဝတ္ထုတော အရညသညာ သုခုမာ, တသ္မာ အရညသညာယ မနုဿသညံ နိဝတ္တေတွာ. ပထဝီသညာဒိနိဝတ္တနေ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ သုတ္တန္တရေသု စ ဝုတ္တမေဝ. အနုပုဗ္ဗေနာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ. နိစ္စသာရာဒီနံ သဗ္ဗသော အဝတ္ထုတာယ အစ္စန္တမေဝ သုညတ္တာ အစ္စန္တသုညတာ. १८३. ‘विपस्सनाय पटिविपस्सना’ (विपश्यनेची प्रति-विपश्यना) म्हणजे धर्मांचे पुन्हा विपश्यनेने निरीक्षण करणे. ‘येथे’ म्हणजे स्वतःला प्रत्यक्ष झालेल्या आणि प्राप्त झालेल्या मार्ग-फळाविषयी बोलत असल्यामुळे ‘आर्यमार्ग आणि आर्यफळ यांमध्ये’ असे म्हटले आहे. ‘उपादिसेसदरथदस्सनत्थं’ (उर्वरित उपाधीच्या संतापाचे दर्शन घडवण्यासाठी) म्हणजे सर्व प्रकारे क्लेश-उपाधी नष्ट झाली असता स्कंध-उपाधी शिल्लक राहते, आणि तिच्यामुळे होणारा संताप म्हणजे ‘उपादिसेसदरथ’ (उर्वरित उपाधीचा संताप), तो दर्शवण्यासाठी. ज्या अर्थी विषयाच्या दृष्टीने गावसंज्ञा स्थूल आहे आणि मनुष्यसंज्ञा सूक्ष्म आहे, त्या अर्थी मनुष्यसंज्ञेने गावसंज्ञा निवृत्त करून. परंतु ज्या अर्थी मनुष्यसंज्ञा देखील समान वस्तूच्या परिग्रहामुळे स्थूल आहे, आणि समान वस्तूच्या तुलनेत अरण्यसंज्ञा सूक्ष्म आहे, त्या अर्थी अरण्यसंज्ञेने मनुष्यसंज्ञा निवृत्त करून. पृथ्वीसंज्ञा इत्यादी निवृत्त करण्याचे कारण खालील सूत्रांमध्ये सांगितलेच आहे. ‘अनुपुब्बेन’ म्हणजे मार्गाच्या अनुक्रमाने. नित्य सार इत्यादींचा सर्व प्रकारे अभाव असल्यामुळे अत्यंत शून्य असणे म्हणजेच ‘अत्यंत शून्यता’ होय. ၁၈၄. သုညတဖလသမာပတ္တိန္တိ သုညတဝိမောက္ခဿ ဖလဘူတတ္တာ, သုညတာနုပဿနာယ ဝသေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ စ သုညတဖလသမာပတ္တိန္တိ လဒ္ဓနာမံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ. ယသ္မာ အတီတေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ အဟေသုံ, အနာဂတေ ဘဝိဿန္တိ, ဣဒါနိ ပန ဗုဒ္ဓသာသနဿ ဓရမာနတ္တာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ န ဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဂ္ဂဟဏံ အကတွာ, ‘‘ဧတရဟိပိ ဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကသင်္ခါတာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓရန္တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဘဝန္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. १८४. ‘सुञ्ञतफलसमापत्ति’ (शून्यताफलसमापत्ती) म्हणजे शून्यताविमोक्षाचे फल असल्यामुळे आणि शून्यतेच्या अनुदर्शनाने (विपश्यनेने) समापन्न होण्याजोगे असल्यामुळे ‘शून्यताफलसमापत्ती’ असे नाव मिळालेली अर्हत्त्वफलसमापत्ती होय. ज्या अर्थी भूतकाळात प्रत्येकबुद्ध झाले होते आणि भविष्यकाळात होतील, परंतु आता बुद्धशासन अस्तित्वात असल्यामुळे प्रत्येकबुद्ध अस्तित्वात नसतात, त्या अर्थी प्रत्येकबुद्धांचे ग्रहण न करता, ‘सध्या देखील बुद्ध आणि बुद्धश्रावक म्हणून ओळखले जाणारे’ असेच म्हटले आहे. कारण बुद्धशासन अस्तित्वात असताना प्रत्येकबुद्ध होत नाहीत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. စူဠသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. चूळसुञ्ञतसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၂. မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ २. महासुञ्ञतसुत्तवर्णना (महासुञ्ञत सुत्ताची टीका) ၁၈၅. ဆဝိဝဏ္ဏေန [Pg.324] သော ကာဠော, န နာမေန. ပလာလသန္ထာရောတိ အာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကောစ္ဆစိမိလိကာကဋသာရာဒီနံ ဂဟဏံ. ဂဏဘိက္ခူနန္တိ ဂဏဗန္ဓနဝသေန ဘိက္ခူနံ. १८५. तो त्वचेच्या रंगाने काळा होता, नावाने नाही. ‘पलालसन्थारो’ (पेंढ्याचा बिछाना) इत्यादींमध्ये ‘इत्यादी’ या शब्दाने कोच (आसन), चटई, चटईचे तुकडे इत्यादींचे ग्रहण होते. ‘गणभिक्खूनां’ म्हणजे गणाच्या बंधनाने (समूहाने राहणाऱ्या) भिक्खूंचे. ယဒိ သံသယော နာမ နတ္ထိ, ‘‘သမ္ဗဟုလာ နု ခေါ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိတက္ကော ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဧတိဿာတိ ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ, ပုစ္ဆာ. သာ ‘‘သမ္ဗဟုလာ နော ဧတ္ထ ဘိက္ခူဝိဟရန္တီ’’တိ ဝစနံ, ဝိတက္ကော ပန ‘‘သမ္ဗဟုလာ နု ခေါ ဣဓ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တီ’’တိ ဣမိနာ အာကာရေန တဒါ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နော စိတ္တသင်္ကပ္ပော, တဿ ပရိဝိတက္ကဿ တဗ္ဘာဝဇောတနောယံ နု-ကာရော ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂေ စာယံ နု-ကာရော နိပါတမတ္တော’’တိ. ကိဉ္စာပိ ဂစ္ဆန္တော ဒိသွာ, ‘‘သမ္ဗဟုလာ နော ဧတ္ထ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တီ’’တိ ပုစ္ဆာဝသေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တော, အထ ခေါ ‘‘န ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု သောဘတိ သင်္ဂဏိကာရာမော’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၁၈၅) ဥပရိဒေသနာဝသေန မတ္ထကံ ဂစ္ဆန္တေ အဝိနိစ္ဆိတော နာမ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဝိသုံ ဝိနိစ္ဆိတော ဧဝ ဟောတိ, ဒိသွာ နိစ္ဆိနိတွာဝ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ တထာ ပုစ္ဆတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဇာနန္တာပိ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တီ’’တိ (ပါရာ. ၁၆). တေနာဟ ‘‘ဣတော ကိရာ’’တိအာဒိ. जर खरोखरच काही संशय नसेल, तर "संबहुला नु खो" (खरोखरच अनेक [भिक्खू] आहेत का?) हे कशासाठी म्हटले आहे? यावर "वितक्कपुब्बभागा" (वितर्काचा पूर्वभाग) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जिचा वितर्क हा पूर्वभाग (आधीचा भाग) आहे, ती "वितक्कपुब्बभागा" म्हणजे विचारणा (प्रश्न) होय. ते "संबहुला नो एत्थ भिक्खू विहरन्ति" (येथे अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?) हे वचन आहे. तर वितर्क म्हणजे "येथे खरोखरच अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?" या स्वरूपात त्यावेळी भगवंतांच्या मनात उत्पन्न झालेला चित्तसंकल्प (विचार) होय. त्या वितर्काचा (विचाराचा) तोच भाव दर्शवण्यासाठी हा "नु" शब्द वापरला आहे, हे दाखवून देताना म्हटले आहे – "वितर्काच्या पूर्वभागात हा 'नु' शब्द केवळ एक निपात (अव्यय) आहे." जरी भगवंतांनी जाताना पाहून, "येथे अनेक भिक्खू विहार करत आहेत का?" अशा प्रश्नाच्या रूपाने विचारले असले, तरीही "हे आनंदा, समूहात रमणारा भिक्खू शोभून दिसत नाही..." इत्यादी (म. नि. ३.१८५) पुढील उपदेशाच्या संदर्भाने शिखरावर पोहोचताना तो अनिर्णित राहत नाही, तर तो स्पष्टपणे निश्चितच असतो. पाहून आणि निश्चित करूनच संभाषण सुरू करण्यासाठी ते तसा प्रश्न विचारतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "तथागत जाणत असूनही विचारतात" (पाराजिका १६). म्हणूनच "इतो किरा" इत्यादी म्हटले आहे। ယထာ နဒီဩတိဏ္ဏံ ဥဒကံ ယထာနိန္နံ ပက္ခန္ဒတိ, ဧဝံ သတ္တာ ဓာတုသော သံသန္ဒန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဂဏဝါသော နဒီဩတိဏ္ဏဥဒကသဒိသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ – ‘‘နိရယတိရစ္ဆာနယောနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုရုဝိန္ဒာဒိနှာနီယစုဏ္ဏာနိ သဏှသုခုမဘာဝတော နာဠိယံ ပက္ခိတ္တာနိ နိရန္တရာနေဝ တိဋ္ဌန္တီတိ အာဟ – ‘‘စုဏ္ဏဘရိတာ နာဠိ ဝိယာ’’တိ. သတ္တပဏ္ဏာသ ကုလသတသဟဿာနီတိ သတ္တသတသဟဿာဓိကာနိ ပညာသ ကုလာနံယေဝ သတသဟဿာနိ, မနုဿာနံ ပန ဝသေန သတ္တ ကောဋိယော တဒါ တတ္ထ ဝသိံသု. ज्याप्रमाणे नदीत उतरलेले पाणी सखल भागाकडे वाहते, त्याचप्रमाणे प्राणी आपापल्या धातूंच्या (स्वभावानुसार) एकत्र येतात. म्हणून "समूहात राहणे हे नदीत उतरलेल्या पाण्यासारखे आहे" असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी "निरय-तिरच्छानयोनी" (नरक आणि तिर्यक योनी) इत्यादी म्हटले आहे. कुरुविंद इत्यादी स्नानाचे चूर्ण अतिशय सूक्ष्म व मऊ असल्यामुळे नळीत भरले असता ते पोकळी न ठेवता दाटीवाटीने राहते, हे दर्शवण्यासाठी "चूर्णाने भरलेल्या नळीप्रमाणे" असे म्हटले आहे. "सत्तपण्णास कुलसतसहस्सानी" म्हणजे सात लाख अधिक पन्नास लाख कुळे (एकूण सत्तावन्न लाख कुळे). माणसांच्या संख्येनुसार विचार केला तर त्यावेळी तेथे सात कोटी लोक राहत होते। တတော စိန္တေသိ, ကထံ? ကာမဉ္စာယံ လောကပကတိ, မယှံ ပန သာသနေ အယုတ္တောဝ သောတိ အာဟ – ‘‘မယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မန္တိ သဘာဝသိဒ္ဓံ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ ဝုစ္စတိ. န ခေါ ပနေတံ သက္ကာ ဂိလာနုပဋ္ဌာနဩဝါဒါနုသာသနိအာဒိဝသေန သမာဂမဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. ဂဏဘေဒနန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ ဝိဝေစနံ. त्यानंतर त्यांनी विचार केला, कसा? "जरी हा जगाचा स्वभाव असला, तरी माझ्या शासनात (धम्मामध्ये) हे अयोग्यच आहे," म्हणून "मया" (माझ्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. "धम्म" म्हणजे स्वभावसिद्ध (नैसर्गिक नियम). "संवेग" म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान म्हटले जाते. परंतु, आजारी लोकांची सेवा करणे, उपदेश व अनुशासने देणे इत्यादी कारणांमुळे एकत्र येण्याची इच्छा असणे शक्य नाही (किंवा हे टाळणे शक्य नाही). "गणभेदन" म्हणजे समूहाच्या संसर्गापासून अलिप्त होणे (विवेक)। ၁၈၆. ကတပရိဘဏ္ဍန္တိ [Pg.325] ပုဗ္ဗေ ကတသံဝိဓာနဿ စီဝရဿ ဝုတ္တာကာရေန ပဋိသင်္ခရဏံ. နောတိ အမှာကံ. အနတ္တမနောတိ အနာရာဓိတစိတ္တော. १८६. "कतपरिभण्डं" म्हणजे पूर्वी तयार केलेल्या चीवराची सांगितलेल्या पद्धतीने दुरुस्ती करणे. "नो" म्हणजे आमचे. "अनत्तमनो" म्हणजे अप्रसन्न चित्त असलेला (नाराज)। သကဂဏေန သဟဘာဝတော သင်္ဂဏိကာတိ အာဟ ‘‘သကပရိသသမောဓာန’’န္တိ. ဂဏောတိ ပန ဣဓ ဇနသမူဟောတိ ဝုတ္တံ ‘‘နာနာဇနသမောဓာန’’န္တိ. သောဘတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနတော. ကာမတော နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, ဧဝံ နိက္ခမဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုခံ. ဂဏသင်္ဂဏိကာကိလေသသင်္ဂဏိကာဟိ ပဝိဝိတ္တိ ပဝိဝေကော. ပဝိဝေကဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုခံ. ရာဂါဒီနံ ဥပသမာဝဟံ သုခံ ဥပသမသုခံ. မဂ္ဂသမ္ဗောဓာဝဟံ သုခံ သမ္ဗောဓိသုခံ. နိကာမေတဗ္ဗဿ, နိကာမံ ဝါ လာဘီ နိကာမလာဘီ. နိဒုက္ခံ သုခေနေဝ လဘတီတိ အဒုက္ခလာဘီ. ကသိရံ ဝုစ္စတိ အပ္ပကန္တိ အာဟ – ‘‘အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ’’တိ. आपल्या स्वतःच्या समूहासोबत राहणे म्हणजे "संगणिका" (संसर्ग), म्हणून "सकपरिससमोधानं" (आपल्या परिषदेचे एकत्र येणे) असे म्हटले आहे. परंतु येथे "गण" म्हणजे लोकांचा समूह होय, म्हणून "नानाजनसमोधानं" (विविध लोकांचे एकत्र येणे) असे म्हटले आहे. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण केल्याने तो शोभून दिसतो. कामातून (वासनांतून) बाहेर पडणे म्हणजे "निक्खम" (नैष्क्रम्य), अशा प्रकारे नैष्क्रम्यामुळे उत्पन्न झालेले सुख. समूहाच्या संसर्गापासून आणि क्लेशांच्या संसर्गापासून अलिप्त असणे म्हणजे "पविवेक" (प्रविवेक/एकांत). प्रविवेकामुळे उत्पन्न झालेले सुख. राग (आसक्ती) इत्यादींच्या उपशमातून मिळणारे सुख म्हणजे "उपशमसुख". मार्गाच्या संबोधीला (ज्ञानाला) प्राप्त करून देणारे सुख म्हणजे "संबोधिसुख". इच्छित गोष्टी सहज मिळवणारा किंवा इच्छेनुसार लाभ मिळवणारा तो "निकामलाभी". दुःखाशिवाय केवळ सुखानेच लाभ मिळवणारा तो "अदुःखलाभी". "कसीर" म्हणजे थोडे किंवा कष्टाने मिळणे, म्हणून "अकसीरलाभी म्हणजे विपुल लाभ मिळवणारा" असे म्हटले आहे। သာမာယိကန္တိ သမယေ ကိလေသဝိမုစ္စနံ အစ္စန္တမေဝါတိ သာမာယိကံ မ-ကာရေ အ-ကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ. တေနာဟ – ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. ကန္တန္တိ အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ ကမနီယံ မနောရမ္မံ. အသာမာယိကံ အစ္စန္တဝိမုတ္တံ. "सामायिक" म्हणजे विशिष्ट वेळी क्लेशांपासून पूर्णपणे मुक्त होणे. "म" कारामधील "अ" कार दीर्घ करून "सामायिक" असा शब्द बनतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "अर्पित (एकाग्र) झालेल्या वेळी क्लेशांपासून मुक्त असणे." "कांत" म्हणजे अंगाच्या संततीमुळे (शरीराच्या अवयवांच्या रचनेमुळे) आणि आलंबनाच्या संततीमुळे कमनीय व मनोहारी असणे. "असामायिक" म्हणजे अत्यंत (पूर्णपणे आणि कायमचे) मुक्त असणे। ဧတ္တာဝတာတိအာဒိနာ သင်္ဂဏိကာရာမဿ ဝိသေသာဓိဂမဿ အန္တရာယိကဘာဝံ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ သဟ နိဒဿနေန ဒဿေတိ. တတ္ထ သာ ဒုဝိဓာ အန္တရာယိကတာ ဝေါဒါနဓမ္မာနံ အနုပ္ပတ္တိဟေတုကာ, သံကိလေသဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတုကာ စ. "एत्तावता" (एवढ्यानेच) इत्यादींद्वारे समूहात रममाण होणे हे विशेष अधिगम (उच्च आध्यात्मिक प्राप्ती) मिळवण्यात कशा प्रकारे अडथळा ठरते, हे अन्वय (सकारात्मक) आणि व्यतिरेक (नकारात्मक) पद्धतीने उदाहरणासह दाखवले आहे. त्यामध्ये तो अडथळा दोन प्रकारचा आहे: वोदानधम्मांच्या (शुद्ध धर्मांच्या) उत्पत्तीला रोखणारा आणि संकिलेसधम्मांच्या (क्लेशकारक धर्मांच्या) उत्पत्तीला कारणीभूत ठरणारा। တေ ပဌမံ ‘‘သင်္ဂဏိကာရာမော’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတွာ ဣတရံ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဣဒါနိ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဋ္ဌိဉ္စ ပဋိစ္စ နှာရုဉ္စ ပဋိစ္စ စမ္မဉ္စ ပဋိစ္စ မံသဉ္စ ပဋိစ္စ အာကာသော ပရိဝါရိတော ရူပန္တွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၆) ဝိယ ဣဓ ရူပသဒ္ဒေါ ကရဇကာယပရိယာယောတိ ‘‘ရူပန္တိ သရီရ’’န္တိ အာဟ. ‘‘နာဟံ, အာနန္ဒ…ပေ… ဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခစိတ္တာနံ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနမ္ပိ အသပ္ပာယဝဇ္ဇနသပ္ပာယသေဝနဝသေန ကာယဿ ပရိဟရဏံ ဟောတီတိ? သစ္စံ, တံ ပန ယော ကလ္လသရီရံ နိဿာယ ဓမ္မသာဓနာယ အနုယုဉ္ဇိတုကာမော ဟောတိ, တဿေဝ ဓမ္မသာဓနတာဝသေန. ဓမ္မသာဓနဘာဝဉှိ အပေက္ခိတွာ အသပ္ပာယံ ဝဇ္ဇေတွာ သပ္ပာယဝသေန ပေါသေတွာ သုဋ္ဌုတရံ ဟုတွာ [Pg.326] အနုယုဉ္ဇနတော ကာယဿ ပရိဟရဏံ, န သော ကာယေ အဘိရတော နာမ ဟောတိ ပစ္စဝေက္ခဏာယတ္တတ္တာ အပေက္ခာယ ဝိနောဒိတဗ္ဗော တာဒိသောတိ. ဥပါလိဂဟပတိနောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဒသဗလသာဝကတ္တုပဂမနသင်္ခါတေနာ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. त्यांना प्रथम "संगणिकाराम" (समूहात रमणारा) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करून, दुसऱ्या बाजूचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "आता दोषांची उत्पत्ती दाखवताना" इत्यादी म्हटले आहे. "हाडे, मज्जातंतू (स्नायू), त्वचा आणि मांस यांच्या आधारे वेढलेली पोकळी रूप या संज्ञेस प्राप्त होते" इत्यादींमध्ये (म. नि. १.३०६) ज्याप्रमाणे "रूप" हा शब्द भौतिक शरीराचा वाचक आहे, त्याचप्रमाणे येथेही "रूप म्हणजे शरीर" असे म्हटले आहे. "हे आनंदा, मी... पे... डोमनस्स (दौर्मनस्य) आणि उपायास (निराशा) पाहत नाही" असे कशासाठी म्हटले आहे? शरीर आणि जीवनाविषयी निरपेक्ष चित्त असलेल्या आणि विपश्यनेचा आरंभ केलेल्या साधकांनाही अहितकारक गोष्टींचा त्याग करून हितकारक गोष्टींचे सेवन करण्याच्या स्वरूपात शरीराचे रक्षण करावे लागते की नाही? हे सत्य आहे, परंतु जे निरोगी शरीराचा आश्रय घेऊन धम्मसाधनेमध्ये मग्न होऊ इच्छितात, त्यांच्यासाठीच ती धम्मसाधनेची अनुकूलता असते. धम्मसाधनेच्या स्थितीची अपेक्षा ठेवून, अहितकारक गोष्टी टाळून आणि हितकारक गोष्टींद्वारे शरीराचे पोषण करून, ते अधिक सुदृढ बनवून साधनेत मग्न राहण्यासाठी शरीराचे रक्षण केले जाते. तो शरीरात रममाण झालेला नसतो, कारण त्याचे रक्षण हे पच्चवेक्खणा (प्रत्यवेक्षण/जागरूकता) वर आधारित असते आणि अशी आसक्ती दूर केली पाहिजे. "उपालि गृहपती" या संदर्भात देखील "दशबलांच्या (बुद्धांच्या) श्रावकत्वाचा स्वीकार केल्यामुळे" असा अर्थ जोडून घ्यावा। ၁၈၇. မဟာကရုဏာဝသေန ပရိဝုတာယ ပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသိန္နောပိ ဧကန္တဝိဝေကဇ္ဈာသယတ္တာ ဧကကောဝ. ဧတေန သတ္ထုနော ပဝိဝိတ္တဿ ပဝိဝေကတ္တေန ဝိဝိတ္တတံ ဒဿေတိ. ရူပါရူပပဋိဘာဂနိမိတ္တေဟိ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ရူပါဒီနံ သင်္ခတနိမိတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အတိဝိယ သန္တတရပဏီတတမဘာဝေန ဝိသေသတော သိနောတိ ဗန္ဓတီတိ ဝိသယော, သော ဧဝ သသန္တတိပရိယာပန္နတာယ အဇ္ဈတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ – ‘‘သုညတန္တိ သုညတဖလသမာပတ္တိ’’န္တိ. ဥပဓိဝိဝေကတာယ အသင်္ခတာ ဓာတု ဣဓ ဝိဝေကောတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ဝိဝေကနိန္နေနာ’’တိအာဒိ. ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ အသေသေတွာ အာသဝဋ္ဌာနိယာနဉ္စ ဓမ္မာနံ တတ္ထ ဝိဂတတ္တာ တေသံ ဝသေန ဝိဂတန္တေန, ဧဝံဘူတံ တေသံ ဗျန္တိဘာဝံ ပတ္တန္တိ ပါဠိယံ ‘‘ဗျန္တိဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥယျောဇနံ ဝိဿဇ္ဇနံ, တံ ဧတဿ အတ္ထိ, ဥယျောဇေတိ ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ဝါ ဥယျောဇနိကံ. ယသ္မာ န သဗ္ဗကထာ ဥယျောဇနဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥယျောဇနိကပဋိသံယုတ္တ’’န္တိ. १८७. महाकरुणेमुळे परिषदेने (लोकांनी) वेढलेले असूनही, मध्यभागी बसलेले असतानाही, एकांत आणि विवेकाच्या (अलिप्ततेच्या) इच्छेमुळे ते एकटेच असतात. याद्वारे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) एकांतप्रियतेमुळे त्यांची अलिप्तता दिसून येते. रूप आणि अरूप यांच्या प्रतिभाग निमित्तांपासून निवृत्त होण्यासाठी "रूप इत्यादी संखत निमित्तांचे" असे म्हटले आहे. अत्यंत शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) भावामुळे जे विशेष रूपाने बांधून ठेवते तो "विषय" होय, आणि तोच स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे "अध्यात्म" (अंतर्गत) आहे. ते काय आहे? यावर म्हटले आहे – "शून्यता म्हणजे शून्यता फलसमापत्ती होय." उपाधींच्या विवेकामुळे (अलिप्ततेमुळे) असंस्कृत धातूला येथे "विवेक" असे अभिप्रेत धरले आहे, म्हणून "विवेकनिन्रेण" (विवेकप्रवण) इत्यादी म्हटले आहे. विनाशाचा अंशही शिल्लक न ठेवता, आसव उत्पन्न करणाऱ्या धर्मांचा तेथे नाश झाल्यामुळे, त्यांच्या विनाशाच्या संदर्भाने, अशा प्रकारे त्यांचा अंत झाला आहे हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "ब्यन्तिभूतेन" (नष्ट झालेल्या) असे म्हटले आहे. "उय्योजन" म्हणजे निरोप देणे किंवा पाठवणी करणे. जे यामध्ये समाविष्ट आहे, किंवा जे निरोप देते, त्याला "उय्योजनिक" म्हणतात. कारण सर्वच संभाषणे केवळ निरोप देण्याच्या उद्देशाने होत नाहीत, म्हणून "उय्योजनिकपटिसंयुत्तं" (निरोप देण्याशी संबंधित) असे म्हटले आहे। တေလပါကံ ဂဏှန္တော ဝိယာတိ ယထာ တေလပါကော နာမ ပရိစ္ဆိန္နကာလော န အတိက္ကမိတဗ္ဗော, ဧဝံ အတ္တနော သမာပတ္တိကာလံ အနတိက္ကမိတွာ. ယထာ ဟိ ကုသလော ဝေဇ္ဇော တေလံ ပစန္တော တံ တံ တေလကိစ္စံ စိန္တေတွာ ယဒိ ဝါ ပတ္ထိန္နပါကော, ယဒိ ဝါ မဇ္ဈိမပါကော, ယဒိ ဝါ ခရပါကော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, တဿ ကာလံ ဥပဓာရေတွာ ပစတိ, ဧဝံ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝေနေယျာနံ ဉာဏပရိပါကံ ဥပဓာရေတွာ တံ တံ ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ပရိသံ ဥယျောဇေန္တော စ ဝိဝေကနိန္နေနေဝ စိတ္တေန ဥယျောဇေတိ. ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏာနိပိ တဒဘိနီဟတမနောဝိညာဏဝသေန နိဗ္ဗာနနိန္နာနေဝ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သင်္ခါရာနံ သုဋ္ဌု ပရိညာတတာယ ပဏီတာနမ္ပိ ရူပါဒီနံ အာပါထဂမနေ ပဂေဝ ဣတရေသံ ပဋိကူလတာဝ သုပါကဋာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ ဃမ္မာဘိတတ္တဿ ဝိယ သီတဇလဋ္ဌာနနိန္နတာ နိဗ္ဗာနနိန္နမေဝ စိတ္တံ ဟောတိ, တဿ အတိဝိယ သန္တပဏီတဘာဝတော. तेलपाक (तेल शिजवणे) ग्रहण करण्याप्रमाणे, म्हणजे ज्याप्रमाणे तेलपाक नावाचा मर्यादित काळ ओलांडायचा नसतो, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या समापत्तीचा (ध्यानाचा) काळ न ओलांडता. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल वैद्य तेल शिजवताना त्या त्या तेलाच्या प्रक्रियेचा विचार करून, मग तो पातळ पाक असो, मध्यम पाक असो किंवा कठीण पाक असो, जो हवा असेल, त्याचा काळ लक्षात घेऊन शिजवतो; त्याचप्रमाणे भगवान धम्मदेशना करताना विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या ज्ञानपरिपक्काचा विचार करून, त्या त्या काळाचे उल्लंघन न करता धम्मदेशना देऊन आणि परिषदेला निरोप देताना विवेकप्रवण चित्तानेच निरोप देतात. दोन्ही पंचविज्ञान देखील त्याद्वारे उत्पन्न झालेल्या मनोविज्ञानाच्या प्रभावाने निर्वाणप्रवणच असतात. कारण बुद्धांना संस्कारांचे उत्तम प्रकारे परिज्ञान असल्यामुळे, प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा रूपादी विषयांच्या समोर येण्याने, इतरांच्या प्रतिकूलतेची गोष्ट तर दूरच, ती प्रतिकूलता स्पष्टपणे प्रकट होऊन उपस्थित होते. म्हणूनच, उन्हाने तापलेल्या माणसाची जशी थंड पाण्याच्या जागेकडे प्रवृत्ती असते, तसेच त्यांचे चित्त निर्वाणप्रवणच असते, कारण ते अत्यंत शांत आणि प्रणीत आहे. ၁၈၈. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ [Pg.327] ဣဓ ဈာနာရမ္မဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝါ’’တိ. ဣဓ နိယကဇ္ဈတ္တံ သုညတံ. အပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနဉှိ ဧတ္ထ ‘‘နိယကဇ္ဈတ္တ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ ဝိပဿနာဝိသေသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, နိယကဇ္ဈတ္တံ နိဇ္ဇီဝနိဿတ္တတံ, အနတ္တတန္တိ အတ္ထော. အသမ္ပဇ္ဇနဘာဝဇာနနေနာတိ ဣဒါနိ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝီထိပဋိပန္နံ န ဟောတိ, ဥပ္ပထမေဝ ပဝတ္တတီတိ ဇာနနေန. १८८. ‘अध्यात्मच’ म्हणजे येथे ध्यानाचे आलंबन अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘गोचरअध्यात्मच’. येथे स्वतःचे अध्यात्म हे शून्यता आहे. कारण येथे ‘स्वतःचे अध्यात्म’ म्हणजे अपगुण-पादक-ध्यान अभिप्रेत आहे, कारण येथे विशेष विपस्सना अभिप्रेत आहे. स्वतःचे अध्यात्म म्हणजे निर्जीवता, निसत्त्वता आणि अनत्तता (अनात्मता) असा अर्थ आहे. ‘असंप्रजन्यभाव जाणण्याने’ म्हणजे ‘आता माझे कम्मट्ठान मार्गावर आलेले नाही, तर ते चुकीच्या मार्गानेच चालले आहे’ हे जाणण्याने. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝတာ ဝိပဿနာယ ဧဝ ပါဒကေ ဈာနေ အဝတွာ ပါဒကဇ္ဈာနံ ဂဟိတန္တိ အာဟ – ‘‘အပ္ပဂုဏပါဒကဇ္ဈာနတော’’တိအာဒိ. န ပက္ခန္ဒတိ သမ္မာ န သမာဟိတတ္တာ. သော ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တဓမ္မာ မယှံ နိဇ္ဇဋာ နိဂုမ္ဗာ ဟုတွာ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဟန္ဒာဟံ ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေ မနသိ ကရေယျံ ဧကစ္စေသု သင်္ခါရေသု ဥပဋ္ဌိတေသု ဣတရေပိ ဥပဋ္ဌဟေယျုမေဝါ’’တိ ပရဿ…ပေ… မနသိ ကရောတိ. ပါဒကဇ္ဈာနဝသေန ဝိယ သမ္မသိတဇ္ဈာနဝသေနပိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဟောတိယေဝါတိ အာဟ – ‘‘အရူပသမာပတ္တိယံ နု ခေါ ကထန္တိ အာနေဉ္ဇံ မနသိ ကရောတီ’’တိ. န မေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မယှံ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝီထိပဋိပန္နံ ဟုတွာ န ဝဟတီတိ. ပါဒကဇ္ဈာနမေဝါတိ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတမေဝ ဈာနံ. ပုနပ္ပုနံ မနသိ ကာတဗ္ဗန္တိ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ဝိပဿနာယ တိက္ခဝိသဒတာပါဒနာယ. အဝဟန္တေ နိပုဏာဘာဝေန ဆေဒနကိရိယာယ အပ္ပဝတ္တန္တေ. သမာပဇ္ဇိတွာ ဝိပဿနာယ တိက္ခကမ္မကရဏံ သမထဝိပဿနာဝိဟာရေနာတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ မနသိကာရော ဝဟတီ’’တိ. परंतु येथे भगवंतांनी विपस्सनाचे पादक ध्यान न सांगता पादक ध्यान का ग्रहण केले? म्हणून म्हटले आहे— ‘अपगुण-पादक-ध्यानामुळे’ इत्यादी. ‘प्रवेश करत नाही’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे समाहित न झाल्यामुळे. तो विचार करतो, ‘माझे अध्यात्मिक धम्म गुंतागुंतीचे व जंजाळयुक्त होऊन माझ्यासमोर उपस्थित होत नाहीत, तर मग मी बाह्य धम्मांचे मनसिकार करतो, जेणेकरून काही संस्कार उपस्थित झाले असता इतरही उपस्थित होतीलच’ अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या...पे... मनसिकार करतो. पादक ध्यानाच्या प्रभावाप्रमाणेच संमसित (परीक्षित) ध्यानाच्या प्रभावाने देखील तो उभतोभागविमुक्त होतोच, म्हणून म्हटले आहे— ‘अरूप समापत्तीमध्ये कसे काय बरे आनेञ्ज मनसिकार करतो?’ ‘माझे चित्त प्रवेश करत नाही’ म्हणजे माझे विपस्सना चित्त मार्गावर येऊन प्रवृत्त होत नाही. ‘पादक ध्यानच’ म्हणजे विपस्सनाचे पादक (पायाभूत) असलेले ध्यानच. ‘पुन्हा पुन्हा मनसिकार करावा’ म्हणजे विपस्सनाची तीक्ष्णता आणि स्पष्टता प्राप्त करण्यासाठी पुन्हा पुन्हा समापत्तीत प्रवेश करावा. प्रवृत्त न होण्यामध्ये, कौशल्याच्या अभावामुळे छेदनाची क्रिया प्रवृत्त न होत असताना. समापत्तीत प्रवेश करून विपस्सनाचे तीक्ष्ण कार्य करणे हे समथ-विपस्सना विहाराने होते, म्हणून म्हटले आहे— ‘कम्मट्ठानामध्ये मनसिकार प्रवृत्त होतो’. ၁၈၉. သမ္ပဇ္ဇတိ မေတိ ဝီထိပဋိပတ္တိယာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသာဘာဝတော သမ္ပဇ္ဇတိ မေ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဇာနနေန. ဣရိယာပထံ အဟာပေတွာတိ ယထာ ပရိဿမော နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အတ္တနော ဗလာနုရူပံ တဿ ကာလံ နေတွာ ပမာဏမေဝ ပဝတ္တနေန ဣရိယာပထံ အဟောပေတွာ. သဗ္ဗဝါရေသူတိ ဌာနနိသဇ္ဇာသယနဝါရေသု. ကထာဝါရေသု ပန ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထ ဝဒန္တိ. ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ, ‘‘ဣမိနာ ဝိဟာရေနာ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ. १८९. ‘माझे यशस्वी होते’ म्हणजे मार्गावर प्रवृत्त झाल्यामुळे पूर्वीपेक्षा आणि नंतरपेक्षा कोणताही फरक न राहिल्याने ‘माझे कम्मट्ठान यशस्वी होत आहे’ हे जाणण्याने. ‘इरियापथाचा त्याग न करता’ म्हणजे जसा थकवा येणार नाही, अशा प्रकारे स्वतःच्या बलानुसार तो काळ घालवून योग्य प्रमाणातच प्रवृत्त राहून इरियापथाचा त्याग न करता. ‘सर्व प्रसंगांमध्ये’ म्हणजे उभे राहणे, बसणे आणि झोपणे या प्रसंगांमध्ये. परंतु संभाषण प्रसंगांमध्ये तिथे तिथे विशेष सांगतात. ‘हे म्हटले आहे’ म्हणजे ‘या विहाराने’ इत्यादी वचन म्हटले आहे. ၁၉၀. ကာမဝိတက္ကာဒယော ဩဠာရိကကာမရာဂဗျာပါဒသဘာဂါတိ အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကပဟာနေန ဒွေ မဂ္ဂေ ကထေတွာ’’တိ. ကာမဂုဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏေတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏံ [Pg.328] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အညထာ သဗ္ဗေပိ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ကိလေသုပ္ပတ္တိကာရဏမေဝ. သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရောတိ အာဟ ‘‘သမုဒါစရဏတော’’တိ. သော ပန ယသ္မာ စိတ္တဿ, န သတ္တဿ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘စေတသော’’တိ. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော ဧ-ကာရဿ စ အကာရော ကတောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ သန္တေ ဧတန္တိ. १९०. कामवितर्क इत्यादी हे स्थूल कामराग आणि व्यापाद यांच्याशी समान स्वभावाचे आहेत, म्हणून म्हटले आहे— ‘वितर्कांच्या प्रहाणाने दोन मार्ग सांगून’. ‘कामगुणांमध्ये’ हे निर्धारण अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. ‘कोणत्यातरी क्लेशोत्पत्तीच्या कारणामध्ये’ हे त्या पुद्गलाच्या क्लेशोत्पत्तीच्या कारणाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, अन्यथा सर्व पाचही कामगुण हे क्लेशोत्पत्तीचे कारणच आहेत. ‘समुदाचरती’ (आचरण करतो) म्हणजे समुदाचार, म्हणून म्हटले आहे— ‘समुदाचरणाने’. परंतु तो समुदाचार चित्ताचा असतो, सत्त्वाचा (प्राण्याचा) नाही, म्हणूनच पालिमध्ये ‘चेतसो’ (चित्ताचे) असे म्हटले आहे. ‘म’ कार हा पदसंधी करणारा आहे आणि ‘ए’ काराचा ‘अ’ कार केला आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘असे असताना हे’. ၁၉၁. အနုသယောတိ မာနာနုသယော ဘဝရာဂါနုသယော အဝိဇ္ဇာနုသယောတိ တိဝိဓောပိ အနုသယော ပဟီယတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ, ‘‘တတော မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ, ဖလတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခမာနော ပဟီနဘာဝံ ဇာနာတိ, တဿ ဇာနနေန သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယေန. १९१. ‘अनुशय’ म्हणजे मानानुशय, भवरागानुशय आणि अविद्यानुशय हे तिन्ही प्रकारचे अनुशय अरहत्त मार्गाने प्रहीण होतात. ‘सांगितलेल्या पद्धतीनेच’ म्हणजे, ‘त्यानंतर मार्गानंतर लगेच फल प्राप्त होते, फलातून उठून प्रत्यवेक्षण करताना तो प्रहीण झालेला भाव जाणतो, आणि ते जाणल्याने तो संप्रजन्ययुक्त होतो’ या सांगितलेल्या पद्धतीने. ကုသလတော အာယာတီတိ အာယတော, သော ဧတေသန္တိ ကုသလာယတိကာ. တေနာဟ ‘‘ကုသလတော အာဂတာ’’တိ. တံ ပန နေသံ ကုသလာယတိကတ္တံ ဥပနိဿယဝသေန ဟောတိ သဟဇာတဝသေနပီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ, ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘कुशलापासून येतो’ म्हणून ‘आयत’ (आलेला), तो ज्यांच्यामध्ये आहे ते ‘कुशलायतिक’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कुशलापासून आलेले’. परंतु त्यांचे ते कुशलायतिकत्व उपनिस्सय भावाने किंवा सहजात भावाने देखील असते, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी ‘सेय्यथिदं’ इत्यादी म्हटले आहे. ယသ္မာ ပန ယထာဝုတ္တဓမ္မေသု ကေစိ လောကိယာ, ကေစိ လောကုတ္တရာ; အထ ကသ္မာ ဝိသေသေန ‘‘လောကုတ္တရာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘လောကေ ဥတ္တရာ ဝိသိဋ္ဌာ’’တိ. တေန လောကိယဓမ္မေသု ဥတ္တမဘာဝေန ဈာနာဒယော လောကုတ္တရာ ဝုတ္တာ, န လောကဿ ဥတ္တရဏတောတိ ဒဿေတိ. ယံ ကိဉ္စိ မဟဂ္ဂတစိတ္တံ မာရဿ အဝိသယော အကာမာဝစရတ္တာ, ပဂေဝ တံ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတံ သုဝိက္ခာလိတမလန္တိ အာဟ – ‘‘ဇာနိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ဧကော အာနိသံသော အတ္ထိ ဘာဝနာနုယောဂဿ သပ္ပာယဓမ္မကထာပဋိလာဘော. परंतु ज्याअर्थी वर सांगितलेल्या धम्मांमध्ये काही लौकिक आहेत आणि काही लोकोत्तर; तर मग विशेष रूपाने ‘लोकोत्तर’ असे का म्हटले आहे? म्हणून म्हटले आहे— ‘लोकात जे उत्तर (श्रेष्ठ) आणि विशिष्ट आहेत’. त्याद्वारे, लौकिक धम्मांमध्ये उत्तम असल्यामुळे ध्यान इत्यादींना लोकोत्तर म्हटले आहे, लोकाच्या पलीकडे जाण्याने नाही, हे दर्शवले आहे. जे काही महग्गत चित्त आहे, ते कामावचर नसल्यामुळे माराचा विषय नसते, मग विपस्सनाचे पादक असलेले आणि मळ पूर्णपणे धुऊन गेलेले चित्त तर माराच्या कक्षेबाहेर असणारच, म्हणून म्हटले आहे— ‘जाणण्यास समर्थ होत नाही’. भावनानुयोगाचा एक फायदा म्हणजे सप्पाय धम्मकथेचा लाभ होणे हा आहे. ၁၉၂. ဧတဒတ္ထန္တိ ကေဝလဿ သုတဿ အတ္ထာယ. သပ္ပာယာသပ္ပာယဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု သပ္ပာယဝသေန ဒသကထာဝတ္ထူနိ အာဂတာနီတိ? သစ္စမေတံ, အသပ္ပာယကထာဝဇ္ဇနပုဗ္ဗိကာယ သပ္ပာယ ကထာယ ဝသေန အာဂတတ္တာ ‘‘သပ္ပာယာသပ္ပာယဝသေန အာဂတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုတပရိယတ္တိဝသေနာတိ သရူပေန တတ္ထ အနာဂတာနိပိ ဒသကထာဝတ္ထူနိ သုတ္တဂေယျာဒိအန္တောဂဓတ္တာ, ‘‘သုတပရိယတ္တိဝသေန အာဂတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိပူရဏဝသေန သရူပတော အာဂတတ္တာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. အတ္ထောတိ သာမညတ္ထော. १९२. ‘या अर्थासाठी’ म्हणजे केवळ श्रुताच्या अर्थासाठी. ‘सप्पाय आणि असप्पाय भावाने’ असे का म्हटले आहे? दहा कथावस्तू तर सप्पाय भावानेच आल्या आहेत ना? हे सत्य आहे, परंतु असप्पाय कथेचे वर्जन करून सप्पाय कथेच्या माध्यमाने आल्या असल्यामुळे ‘सप्पाय-असप्पाय भावाने आल्या आहेत’ असे म्हटले आहे. ‘श्रुत-परियत्तीच्या भावाने’ म्हणजे मूळ रूपात तिथे न आलेल्या देखील दहा कथावस्तू सुत्त, गेय्य इत्यादींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे ‘श्रुत-परियत्तीच्या भावाने आल्या आहेत’ असे म्हटले आहे. परिपूर्णतेच्या भावाने मूळ रूपात आल्यामुळे या ठिकाणी राहून त्या सांगायला हव्यात. ‘अर्थ’ म्हणजे सामान्य अर्थ. ၁၉၃. အနုအာဝတ္တန္တီတိ [Pg.329] အနုအနု အဘိမုခါ ဟုတွာ ဝတ္တန္တိ, ပယိရုပါသနာဒိဝသေန အနုကူလယန္တိ. မုစ္ဆနတဏှန္တိ ပစ္စယေသု မုစ္ဆနာကာရံ. တဏှာယ ပတ္ထနာ နာမ တေနာကာရေန ပဝတ္တီတိ အာဟ – ‘‘ပတ္ထေတိ ပဝတ္တေတီ’’တိ. ကိလေသူပဒ္ဒဝေနာတိ ကိလေသသင်္ခါတေန ဥပဒ္ဒဝေန. ကိလေသာ ဟိ သတ္တာနံ မဟာနတ္ထကရဏတော ‘‘ဥပဒ္ဒဝေါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အတ္တနော အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နေန ကိလေသူပဒ္ဒဝေန အန္တေဝါသိနော, ဥပဒ္ဒဝေါ အန္တေဝါသူပဒ္ဒဝေါ, ဗြဟ္မစရိယဿ ဥပဒ္ဒဝေါ ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘သေသုပဒ္ဒဝေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ အတိဒိသတိ. ဂုဏမရဏံ ကထိတံ, န ဇီဝိတမရဏံ. १९३. ‘अनुआवत्तन्ति’ (अनुआवृत्त होतात) म्हणजे वारंवार अभिमुख होऊन प्रवृत्त होतात, सेवा-उपासना इत्यादींद्वारे अनुकूल होतात. ‘मुच्छनतण्हा’ (मूर्च्छना-तृष्णा) म्हणजे प्रत्ययांमध्ये (भोगसाधनांमध्ये) आसक्त होणे. तृष्णेची प्रार्थना (इच्छा) त्या स्वरूपात प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘इच्छा करतो, प्रवृत्त करतो’. ‘किलेसूपद्दवेen’ (क्लेशोपद्रवाने) म्हणजे क्लेश नावाच्या उपद्रवाने. कारण क्लेश हे प्राण्यांचे मोठे अहित करत असल्यामुळे त्यांना ‘उपद्रव’ म्हटले जाते. स्वतःच्या अंतरात उत्पन्न झालेल्या क्लेशरूप उपद्रवामुळे अंतेवासीचा (शिष्याचा) जो उपद्रव होतो तो ‘अंतेवासूपद्रव’ होय, आणि ब्रह्मचर्याचा जो उपद्रव होतो तो ‘ब्रह्मचारूपद्रव’ होय. याच अर्थाला ‘इतर उपद्रवांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो’ याने अतिदेशित केले आहे. येथे गुणांचा मृत्यू सांगितला आहे, प्राणाचा (जीवनाचा) मृत्यू नाही. အပ္ပလာဘာတိ အပ္ပမတ္တကလာဘီ ဝိသေသာနံ. ဧဝံ ဝုတ္တောတိ ယထာဝုတ္တဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ဒုက္ခဝိပါကတရော စေဝ ကဋုကဝိပါကတရော စာတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. အာစရိယန္တေဝါသိကူပဒ္ဒဝေါ ဟိ ဗာဟိရကသမယဝသေန ဝုတ္တော, ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေါ ပန သာသနဝသေန. ဒုရက္ခာတေ ဟိ ဓမ္မဝိနယေ ဒုပ္ပဋိပတ္တိ န မဟာသာဝဇ္ဇာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ သိထိလဝါယာမဘာဝတော; သွာချာတေ ပန ဓမ္မဝိနယေ ဒုပ္ပဋိပတ္တိ မဟာသာဝဇ္ဇာ မဟတော အတ္ထဿ ဗာဟိရဘာဝကရဏတော. တေနာဟ ‘‘သာသနေ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘अप्पलाभा’ (अल्पलाभी) म्हणजे गुणांच्या प्राप्तीमध्ये अल्प लाभ मिळवणारे. ‘एवं वुत्तो’ (असे म्हटले आहे) म्हणजे वर सांगितलेला ब्रह्मचर्योपद्रव हा अधिक दुःखद विपाक देणारा आणि अधिक कटू विपाक देणारा आहे, असे म्हटले आहे. आचार्य आणि अंतेवासी (शिष्य) यांचा उपद्रव हा बाह्य संप्रदायांच्या (मतांच्या) संदर्भात सांगितला आहे, तर ब्रह्मचर्योपद्रव हा शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) संदर्भात सांगितला आहे. कारण दुर्विख्यात (चुकीच्या पद्धतीने सांगितलेल्या) धम्म-विनयामध्ये चुकीचे आचरण करणे हे फार मोठे दोषयुक्त (महासावज्ज) नसते, कारण तेथे मिथ्या अभिनिवेश आणि शिथिल प्रयत्न असतात; परंतु स्वाख्यात (योग्य प्रकारे सांगितलेल्या) धम्म-विनयामध्ये चुकीचे आचरण करणे हे अत्यंत दोषयुक्त (महासावज्ज) असते, कारण ते महान कल्याणापासून (अत्थ) वंचित करणारे असते. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘शासनात तर’ इत्यादी. ၁၉၆. တသ္မာတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခံ ပုရိမဿ စ အတ္ထဿ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသနန္တိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. မိတ္တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ မိတ္တဝါ, တဿ ဘာဝေါ မိတ္တဝတာ, တာယ. မိတ္တဝသေန ပဋိပဇ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘မိတ္တပဋိပတ္တိယာ’’တိ. သပတ္တဝတာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. १९६. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) हे पूर्व आणि पर (पुढील व मागील) संबंधांवर अवलंबून आहे आणि पूर्व अर्थाचे कारण दर्शवण्यासाठी त्याचा निर्देश केला आहे, म्हणून ‘यस्मा’ (ज्या अर्थी/ज्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याला मित्र आहे तो ‘मित्तवा’ (मित्रवान), त्याचा भाव म्हणजे ‘मित्तवता’ (मित्रता), तिच्याद्वारे. मित्राच्या भावनेने आचरण करणे, म्हणून ‘मित्तपटिपत्तिया’ (मित्र-प्रतिपत्तीने) असे म्हटले आहे. ‘सपत्तवताय’ (शत्रुत्वाच्या भावाने) यामध्येही हाच नियम आहे. ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တမ္ပီတိ ဣမိနာ ပဂေဝ ဣတရံ ဝီတိက္ကမန္တောတိ ဒဿေတိ. သာဝကေသု ဟိတပရက္ကမနံ ဩဝါဒါနုသာသနီဟိ ပဋိပဇ္ဇနန္တိ အာဟ – ‘‘တထာ န ပဋိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ. အာမကမတ္တန္တိ ကုလာလဘာဇနံ ဝုစ္စတိ. နာဟံ တုမှေသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမီတိ ကုမ္ဘကာရော ဝိယ အာမကဘာဇနေသု အဟံ တုမှေသု ကေဝလံ ဇာနာပေန္တော န ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ. နိဂ္ဂဏှိတွာတိ နီဟရိတွာ. လောကိယဂုဏာပိ ဣဓ သာရောတွေဝ အဓိပ္ပေတာ လောကုတ္တရဂုဏာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ‘दुक्कटदुब्भासितमत्तम्पि’ (केवळ दुष्कृत आणि दुर्भाषितातही) याद्वारे इतर उल्लंघनांचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही, हे दर्शवले आहे. श्रावकांच्या कल्याणासाठी उपदेश आणि अनुशासनाने प्रयत्न करणे, म्हणून म्हटले आहे – ‘मी तुमच्याशी तसे वागणार नाही’. ‘आमक मत्तं’ (कच्चे भांडे) कुंभाराच्या मातीच्या कच्च्या भांड्याला म्हटले जाते. ‘मी तुमच्याशी तसे वागणार नाही’ म्हणजे कुंभार ज्याप्रमाणे कच्च्या भांड्यांशी वागतो, त्याप्रमाणे मी तुमच्याशी केवळ माहिती देण्याच्या स्वरूपात वागणार नाही. ‘निग्गण्हित्वा’ (निग्रह करून) म्हणजे बाहेर काढून (दूर करून). येथे लौकिक गुणांनाही ‘सार’ (सत्व) म्हणूनच अभिप्रेत मानले आहे, कारण ते लोकोत्तर गुणांचे अधिष्ठान (पाया) आहेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. महासुञ्ञतसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၃. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ३. अच्छरियब्भुतसुत्त-वर्णना (टीका) ၁၉၇. ဝိဘတ္တိပတိရူပကာ [Pg.330] စ နိပါတာ ဟောန္တီတိ ယထာရဟံ တံတံဝိဘတ္တိအတ္ထဒီပကာ, ဣဓ ပစ္စတ္တဝစနော ယတြသဒ္ဒေါ, ဟိသဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော, နာမသဒ္ဒေါ အစ္ဆရိယတ္ထော, ပဒတ္တယဿ ပန အစ္ဆရိယတ္ထနိဒ္ဒိဋ္ဌတာယ ‘‘အစ္ဆရိယတ္ထေ နိပါတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံသတော ပနေတံ ပဒတ္တယံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘ယတြာတိ နိပါတဝသေန အနာဂတဝစန’’န္တိ. ပပဉ္စသဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တော. ဆိန္နဝဋုမေတိ ဣမိနာ သဗ္ဗကိလေသဝဋ္ဋဿ အကုသလကမ္မဝဋ္ဋဿ စ ဆိန္နတ္တာ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ စ ဥပရိ ဝက္ခမာနတ္တာ အာဟ – ‘‘ဝဋုမန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတီ’’တိ. နိပါတဝသေန ယတြသဒ္ဒယောဂေန. အနာဂတဝစနန္တိ ဣဒံ အနာဂတဝစနသဒိသတ္တာ ဝုတ္တံ. အနာဂတတ္ထဝါစီ ဟိ အနာဂတဝစနံ, အတ္ထော စေတ္ထ အတီတောတိ. အနုဿရီတိ ဣဒံ အနုဿရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘န အနုဿရိဿတီ’’တိ သဒ္ဒပယောဂဿ အတီတဝိသယတ္တာ. ယဒါ ပန တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ယာ ကထာ ပဝတ္တိတာ, တတော ပစ္ဆာပိ ဘဂဝတော တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အနုဿရဏံ ဟောတိယေဝ. १९७. ‘विभक्तिप्रतिरूपक निपात असतात’ म्हणजे योग्यतेनुसार त्या त्या विभक्तीचा अर्थ प्रकट करणारे असतात. येथे ‘यत्र’ हा शब्द प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात आहे, ‘हि’ हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे, आणि ‘नाम’ हा शब्द आश्चर्याच्या अर्थात आहे. परंतु या तिन्ही पदांचा आश्चर्यकारक अर्थ निर्दिष्ट असल्यामुळे ‘आश्चर्याच्या अर्थात निपात’ असे म्हटले आहे. निश्चितपणे हे तीन पदांचे समूह आहे. म्हणूनच पुढे सांगतील – ‘यत्र हा निपाताच्या प्रभावाने भविष्यकाळाचा वाचक आहे’. ‘पपञ्च’ (प्रपंच) हा शब्द खाली (पूर्वी) सांगितला आहे. ‘छिन्नवटुमे’ (ज्याचा मार्ग छिन्न झाला आहे) याद्वारे सर्व क्लेशवर्तुळ आणि अकुशल कर्मवर्तुळ छिन्न झाल्यामुळे आणि विपाकवर्तुळाविषयी पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे म्हटले आहे – ‘वटुम (मार्ग) म्हणजे कुशल-अकुशल कर्मवर्तुळ म्हटले जाते’. निपाताच्या प्रभावाने ‘यत्र’ या शब्दाच्या योगाने. ‘भविष्यकाळाचे वचन’ हे भविष्यकाळाच्या वचनासारखे असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण भविष्यकाळाचा अर्थ सांगणारे ते भविष्यकाळाचे वचन असते, परंतु येथे अर्थ भूतकाळाचा आहे. ‘अनुस्सरी’ (स्मरण केले) हे स्मरणात ठेवण्याच्या भावाला उद्देशून म्हटले आहे – ‘स्मरण करणार नाही’ या शब्दाचा प्रयोग भूतकाळाच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे. परंतु जेव्हा त्या भिक्खूंद्वारे जी चर्चा सुरू केली गेली, त्यानंतरही भगवंतांना त्या बुद्धांचे स्मरण होतच होते. ခတ္တိယဇစ္စာတိအာဒိကာလတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နာယ ခတ္တိယဇာတိယာ ဥဒိတောဒိတာယ. ဗြဟ္မဇစ္စာတိ ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ. ဧဝံဂေါတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. လောကိယလောကုတ္တရသီလေနာတိ ပါရမိတာသမ္ဘူတေန ဗုဒ္ဓါဝေဏိကတ္တာ အနညသာဓာရဏေန လောကိယေန လောကုတ္တရေန စ သီလေန. ဧဝံသီလာတိ အနဝသေသသီလာနံ ဝိသုံ ပစ္စဝေက္ခဏကရဏေန ဧဝံသီလာတိ အနုဿရိဿတိ. ဧသ နယော သေသေသု. ယထာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ ဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ, ဧဝံ သမာဓိပက္ခာ သမာဓိသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ သတိဝီရိယာဒယောတိ အာဟ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတောဝါ’’တိ. တသ္မာ သမာဓိပက္ခဓမ္မဝိနိမုတ္တော ဧဝ ဣဓ ဝိဟာရော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒံ ဟီ’’တိအာဒိ. ‘खत्तियजच्चा’ (क्षत्रिय जातीचे) म्हणजे सुरुवातीपासूनच अखंड राहिलेल्या आणि अत्यंत प्रतिष्ठित अशा क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झालेले. ‘ब्रह्मजच्चा’ म्हणजे ब्राह्मण कुळात उत्पन्न झालेले. गोत्राच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘लौकिक-लोकोत्तर शीलाने’ म्हणजे पारमितांनी परिपूर्ण झालेल्या, बुद्धांच्या आवेणिक (असाधारण) गुणांमुळे इतरांपेक्षा वेगळ्या असलेल्या लौकिक आणि लोकोत्तर शीलाने. ‘एवंसीला’ (अशा शीलाचे) म्हणजे सर्व शीलांचे स्वतंत्रपणे प्रत्यवेक्षण (परीक्षण) केल्यामुळे ‘अशा शीलाचे’ असे स्मरण करतील. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही आहे. ज्याप्रमाणे विद्याभागीय धर्म हे विद्यासंप्रयुक्त धर्म आहेत, त्याचप्रमाणे समाधीच्या पक्षातील धर्म हे समाधीसंप्रयुक्त धर्म जसे की स्मृती, वीर्य इत्यादी आहेत, म्हणून म्हटले आहे – ‘खाली समाधीच्या पक्षातील धर्म ग्रहण केल्यामुळे विहार ग्रहण केलाच आहे’. म्हणूनच समाधीच्या पक्षातील धर्मांशिवाय असलेला विहारच येथे अभिप्रेत आहे, असे ‘हे खरोखर’ इत्यादीद्वारे म्हटले आहे. ယထာ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသင်္ဂဟိတာ လောကိယလောကုတ္တရာ သမာဓိပညာ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ ဧဝံပညာ’’တိ ပဒေဟိ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာပိ ယထာသကံ ပဋိပက္ခတော မုစ္စနဿ ပဝတ္တိဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ပုန ဂဟိတာ, တထာ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ’’တိ ဧတ္ထ ဂဟိတာပိ သမာဓိပက္ခဓမ္မာ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအာနေဉ္ဇအရိယဝိဟာရသင်္ခါတံ အတ္တနော ပဝတ္တိဝိသေသံ ဥပါဒါယ, ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’တိ ဧတ္ထ ပုန ဂဟိတာတိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော. ဖလဓမ္မာနံ ပဝတ္တိကာလေပိ [Pg.331] ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ န တံအာနုဘာဝဇာတာ, အထ ခေါ အရိယမဂ္ဂေန ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အာဟ – ‘‘မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ’’တိ. ယော ယံ ပဇဟတိ, သော ပဟာယကော ပဟာတဗ္ဗတော ဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ဝိသံသဋ္ဌဘာဝတောတိ ပဟာနဝိဘာဂေန ဝုစ္စမာနေ အပဟာယကဿ နိဗ္ဗာနဿ ကထံ ဝိမုတ္တတာ? ဝိသံသဋ္ဌာဘာဝတော ဧဝ. တဉှိ ပကတိယာဝ သဗ္ဗသော ကိလေသေဟိ ဝိသံသဋ္ဌံ ဝိနိဿဋံ သုဝိဒူရဝိဒူရေ ဌိတံ, တသ္မာဿ တတော နိဿဋတ္တာ နိဿရဏဝိမုတ္တိ နိဿရဏပဟာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိ. किंवा ज्याप्रमाणे आठ समापत्ती, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांनी समाविष्ट असलेली लौकिक व लोकोत्तर समाधी आणि प्रज्ञा ‘एवंधम्मा एवंपञ्ञा’ (अशा धर्माचे, अशा प्रज्ञेचे) या पदांद्वारे खाली ग्रहण केली असली, तरी आपापल्या प्रतिपक्षापासून (विरोधी गोष्टींपासून) मुक्त होण्याच्या विशेष प्रवृत्तीला अनुसरून ‘एवंविमुत्ता’ (अशा प्रकारे मुक्त झालेले) येथे पुन्हा ग्रहण केली आहे; त्याचप्रमाणे ‘एवंधम्मा’ येथे ग्रहण केलेले समाधीच्या पक्षातील धर्म देखील दिव्य, ब्रह्म, आणेञ्ज (आनेञ्ज) आणि आर्य विहारांच्या स्वरूपातील स्वतःच्या विशेष प्रवृत्तीला अनुसरून ‘एवंविहारी’ (अशा विहाराचे) येथे पुन्हा ग्रहण केले आहेत, असे म्हटले असता कोणताही विरोध राहत नाही. फलधर्मांच्या प्रवृत्तीच्या काळातही क्लेशांचे शांत होणे (प्रतिप्रस्रब्धी) हे त्या फलाच्या प्रभावाने झालेले नसते, तर आर्यमार्गाने क्लेशांचे समूळ उच्चाटन केल्यामुळे झालेले असते, म्हणून म्हटले आहे – ‘मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या शांततेच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे’. जो ज्याचा त्याग करतो, तो त्याज्य गोष्टीपासून मुक्त झाला असे म्हटले जाते, कारण त्यांचा संबंध तुटलेला असतो. अशा प्रकारे त्यागाच्या विभागाने सांगताना, त्याग न करणाऱ्या निर्वाणाची मुक्तता कशी सिद्ध होते? संबंध नसण्यामुळेच (विसंसट्ठभावातो - विसंसृष्टत्वामुळेच). कारण ते (निर्वाण) स्वभावानेच सर्व क्लेशांपासून पूर्णपणे अलिप्त, मुक्त आणि अत्यंत दूर स्थित आहे, म्हणून त्यापासून मुक्त असल्यामुळे त्याला ‘निस्सरणविमुत्ती’ (निःसरणमुक्ती) किंवा ‘निस्सरणपहान’ (निःसरणप्रहाण) म्हटले जाते, म्हणूनच ‘निब्बाणं’ (निर्वाण) इत्यादी म्हटले आहे. ၁၉၉. ဣမေ တထာဂတဿ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မာ, န သာဝကဝိသယာ, မမ ပန ဒေသနာ တယာ သုတာ ဧဝါတိ တေ ထေရဿေဝ ဘာရံ ကရောန္တော, ‘‘တံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဋိဘန္တူ’’တိ အာဟ. သတော သမ္ပဇာနောတိ ဧတ္ထ ကာလဘေဒဝသေန လဗ္ဘမာနမ္ပိ သမ္ပဇာနဘာဝံ အနာမသိတွာ ဂတိဝိဘာဂေန တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒွေ သမ္ပဇညာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ – အဋ္ဌ ဝရေ ဂဏှန္တောတိ ဧတ္ထ ကထံ ဝရံ ဒေဝတာ ဒေတိ, ပရဿ ဒီယမာနဉ္စ တံ ကထံ ပရဿ သမိဇ္ဈတီတိ? ကမ္မဗလေနေဝ. ယဒိ ဟိ တံ ကမ္မံ ကတောကာသံ ယဿ တဒပဒေသေန ဖလံ ဝိပစ္စတိ, ဧဝံ ဒေဝတာယ တဿ ဝရံ ဒိန္နံ, ဣတရေန စ လဒ္ဓန္တိ ဝေါဟာရော ဟောတီတိ. အပိစ ပရဿ ပတ္ထိတဝရာနိ နာမ ဝိပစ္စမာနဿ ကမ္မဿ ပစ္စယဘူတော ပယောဂဝိသေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာနိ ဝိပစ္စနေ ဧကန္တိကာနိပိ အပ္ပေသက္ခာ ဒေဝတာ – ‘‘အယမဿ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိဿတိ, နော’’တိ န ဇာနန္တိ, သက္ကော ပန ပညဝါ တာနိ ဧကစ္စံ ဇာနာတိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သက္ကေန ပသီဒိတွာ ဒိန္နေ အဋ္ဌ ဝရေ ဂဏှန္တော’’တိအာဒိ. १९९. हे तथागतांचे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, श्रावकांचे विषय नव्हेत. परंतु माझे प्रवचन (देसना) तुझ्याकडून ऐकले गेलेच आहे, असे सांगून त्या थेरांवरच भार टाकत, 'ते तुला अधिक प्रमाणात सुचू दे' असे म्हणाले. 'सतो सम्पाजानो' (स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त) यामध्ये काळभेदानुसार प्राप्त होणाऱ्या संप्रजन्यभावाचा उल्लेख न करता, गती-विभागाने ते दर्शवण्यासाठी 'दोन संप्रजन्य' इत्यादी म्हटले आहे. 'आठ वर ग्रहण करताना' यामध्ये देवता वर कसा देते आणि दुसऱ्याला दिले जाणारे ते दुसऱ्यासाठी कसे यशस्वी होते? कर्माच्या बलानेच. कारण जर त्या कर्माने संधी मिळवून दिली असेल, ज्याच्या निमित्ताने फळ परिपक्व होते, तर देवतेने त्याला वर दिला आणि दुसऱ्याने तो मिळवला, असा व्यवहार होतो. शिवाय, दुसऱ्याने मागितलेले वर म्हणजे परिपक्व होणाऱ्या कर्माचा प्रत्यय (कारण) बनलेला एक विशेष प्रयोग आहे, असे समजावे. त्यांच्या परिपक्व होण्यामध्ये ते निश्चित असले तरी अल्प-यशस्वी (अप्पेसक्खा) देवता 'याची ही प्रार्थना यशस्वी होईल की नाही' हे जाणत नाहीत; परंतु प्रज्ञावान शक्र (सक्क) मात्र त्यातील काही गोष्टी नक्कीच जाणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शक्राने प्रसन्न होऊन दिलेले आठ वर ग्रहण करताना' इत्यादी. ပဌမဇဝနဝါရေတိ ဥပ္ပန္နဿ သဗ္ဗပဌမဇဝနဝါရေ. သော ဟိ ပဋိသန္ဓိယာ အာသန္နဘာဝတော အဝိသဒေါ ဟောတိ, ဒေဝဘာဝေ နိကန္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော န ဇာနာတိ. အညာဟိ ဒေဝတာဟိ အသာဓာရဏဇာနနံ ဟောတိ ဒုတိယဇဝနဝါရတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တနတော. 'प्रथम जवनवार' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या चित्ताचा अगदी पहिला जवनवार. कारण तो प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) निकट असल्यामुळे अस्पष्ट असतो, आणि देवभावातील आसक्तीमुळे (निकन्ति) उत्पन्न होत असल्यामुळे तो जाणत नाही. इतर देवतांपेक्षा हे असाधारण ज्ञान असते, जे दुसऱ्या जवनवारापासून सुरू होऊन प्रवृत्त होते. အညေပိ ဒေဝါတိအာဒိနာ ဗောဓိသတ္တဿ တတ္ထ သမ္ပဇညေနေဝ ဌိတဘာဝံ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတိ. အာဟာရူပစ္ဆေဒေန ကာလင်္ကရောန္တီတိ ဣဒံ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကဝသေန ဝုတ္တံ. ဣတရေသမ္ပိ ဒိဗ္ဗဘောဂေဟိ မုစ္ဆိတတံ အဇ္ဈာပန္နာနံ တိဋ္ဌန္တာနံ သမ္ပဇညာဘာဝေါ ဟောတိယေဝ. ကိံ တထာရူပံ အာရမ္မဏံ [Pg.332] နတ္ထီတိ ယထာရူပံ ဥဠာရံ ပဏီတဉ္စ အာရမ္မဏံ ပဋိစ္စ တေ ဒေဝါ သံမုစ္ဆိတာ အာဟာရူပစ္ဆေဒမ္ပိ ကရောန္တိ, ကိံ တထာရူပံ ဥဠာရံ ပဏီတဉ္စ အာရမ္မဏံ ဗောဓိသတ္တဿ နတ္ထီတိ ဗောဓိသတ္တဿ သမ္ပဇညာနုဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတိ? ဗောဓိသတ္တော ဟိ ယတ္ထ ယတ္ထ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အညေ သတ္တေ ဒသဟိ ဝိသေသေဟိ အဓိဂ္ဂဏှာတိ, ပဂေဝ တတ္ထ ဒေဝဘူတော, တထာပိ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော’’တိ အယမေတ္ထ အစ္ဆရိယဓမ္မော ဝုတ္တော. 'इतर देवही' इत्यादींद्वारे बोधिसत्त्वांची तेथील केवळ संप्रजन्यानेच (जाणिवेनेच) राहण्याची स्थिती व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट केली आहे. 'आहार खंडित झाल्यामुळे काळ करतात (मृत्यू पावतात)' हे 'खि़ड्ढापदोसिक' (क्रीडाप्रदोषिक) देवांच्या संदर्भात म्हटले आहे. इतर देवांचाही दिव्य भोगांमध्ये मोहित आणि आसक्त होऊन राहिल्यामुळे संप्रजन्याचा अभाव असतोच. काय तशा प्रकारचे आलंबन (विषय) नसते, ज्या उदार आणि प्रणीत आलंबनाचा आश्रय घेऊन ते देव मोहित होतात आणि आहार खंडित करून घेतात? काय तशा प्रकारचे उदार आणि प्रणीत आलंबन बोधिसत्त्वांना नसते? - अशी शंका बोधिसत्त्वांच्या संप्रजन्याचा प्रभाव स्पष्ट करण्यासाठी उपस्थित केली आहे. कारण बोधिसत्त्व जिथे जिथे जन्म घेतात, तिथे तिथे इतर प्राण्यांपेक्षा दहा वैशिष्ट्यांनी श्रेष्ठ ठरतात, मग तेथे देव म्हणून जन्म घेतल्यावर तर काय सांगावे! तरीही, 'स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त' हा येथील आश्चर्यकारक धर्म सांगितला आहे. ၂၀၀. သမ္ပတ္တိဘဝေ ဒီဃာယုကတာ နာမ ပညာဗလေန ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တော စ မဟာပညော, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ တေန ဒီဃာယုကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘သေသတ္တဘာဝေသု ကိံ ယာဝတာယုကံ န တိဋ္ဌတီ’’တိ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အာမ န တိဋ္ဌတီ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ, ‘‘အညဒါ ဟီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. ‘‘ဣဓ န ဘဝိဿာမီ’’တိ အဓိမုစ္စနဝသေန ကာလကိရိယာ အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ. ပါရမိဓမ္မာနဉှိ ဥက္ကံသပ္ပတ္တိယာ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အဘိညာသမာပတ္တီဟိ သန္တာနဿ ဝိသေသိတတ္တာ အတ္တသိနေဟဿ တနုဘာဝေန သတ္တေသု စ မဟာကရုဏာယ ဥဠာရဘာဝေန အဓိဋ္ဌာနဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝါပတ္တိယာ ဗောဓိသတ္တာနံ အဓိပ္ပာယာ သမိဇ္ဈန္တိ, စိတ္တေ ဝိယ ကမ္မေသု စ တေသံ ဝသိဘာဝေါ, တသ္မာ ယတ္ထုပပန္နာနံ ပါရမိယော သမ္မဒေဝ ပရိဗြူဟေန္တိ, ဝုတ္တနယေန ကာလံ ကတွာ တတ္ထ ဥပပဇ္ဇန္တိ. တထာ ဟိ အယံ မဟာသတ္တော ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ နာနာဇာတီသု အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပ္ပကမေဝ ကာလံ တတ္ထ ဌတွာ တတော စဝိတွာ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တော. တေနာဟ – ‘‘အယံ ကာလကိရိယာ အညေသံ န ဟောတီ’’တိ. သဗ္ဗပါရမီနံ ပူရိတတ္တာတိ ဣမိနာ ပယောဇနာဘာဝတော တတ္ထ ဌတွာ အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ နာမ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. အပိစ စရိမဘဝေ စတုမဟာနိဓိသမုဋ္ဌာနပုဗ္ဗိကာယ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိသဒိသာယ မဟာသမ္ပတ္တိယာ နိဗ္ဗတ္တိ ဝိယ ဗုဒ္ဓဘူတဿ အသဒိသဒါနာဒိဝသေန အနညသာဓာရဏလာဘုပ္ပတ္တိ ဝိယ စ ဣတော ပရံ မဟာပုရိသဿ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိအနုဘဝနံ နာမ နတ္ထီတိ ယာဝတာယုကဋ္ဌာနံ ဥဿာဟဇာတဿ ပုညသမ္ဘာရဿ ဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ ဓမ္မတာ. २००. संपत्तीच्या भवामध्ये (सुखद जन्मात) दीर्घायुष्य हे प्रज्ञाबलाने होते, आणि बोधिसत्त्व तर महाप्रज्ञ असतात; म्हणून त्या त्या जन्मात त्यांनी दीर्घायुषी असायला हवे, या अभिप्रायाने 'इतर आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) ते पूर्ण आयुष्य का राहत नाहीत?' अशी शंका उपस्थित केली आहे. दुसऱ्याने 'होय, ते पूर्ण आयुष्य राहत नाहीत' हे मान्य करून, 'इतर वेळी' इत्यादी शब्दांनी त्याचे कारण सांगितले आहे. 'मी येथे राहणार नाही' अशा अधिमुक्तीने (निश्चयाने) केलेले मरण म्हणजे 'अधिमुक्तिकालक्रिया' (इच्छामरण) होय. कारण पारमिता-धर्मांच्या उत्कर्षाप्रत पोहोचण्यामुळे, त्या त्या आत्मभावात अभिज्ञा आणि समापत्तींद्वारे चित्तसंततीचे विशेषीकरण झाल्यामुळे, आत्मस्नेह (स्वतःवरील आसक्ती) अत्यंत कमी झाल्यामुळे, प्राण्यांविषयीच्या महाकरुणेच्या उदारतेमुळे आणि अधिष्ठानाच्या तीक्ष्ण व स्पष्ट स्वरूपामुळे बोधिसत्त्वांचे संकल्प पूर्ण होतात. चित्ताप्रमाणेच कर्मांवरही त्यांचे नियंत्रण असते. म्हणून, ज्या ठिकाणी जन्म घेतल्याने पारमिता चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण होतात, तेथे सांगितलेल्या पद्धतीने काळ करून (देह ठेवून) ते जन्म घेतात. तसेच, या महासत्त्वांनी याच कल्पामध्ये विविध जन्मांमध्ये ध्यान नष्ट न होऊ देता काळ करून ब्रह्मलोकात जन्म घेतला, तेथे अगदी थोडा वेळ राहून, तेथून च्युत होऊन येथे जन्म घेतला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ही कालक्रिया इतरांना प्राप्त होत नाही'. 'सर्व पारमिता पूर्ण झाल्यामुळे' या विधानाने, तेथे राहण्याचे कोणतेही प्रयोजन नसल्यामुळे 'अधिमुक्तिकालक्रिया' होत नाही, हे दर्शवले आहे. शिवाय, अंतिम जन्मात चार महा निधींच्या उत्पत्तीसह दिव्य संपत्तीसारख्या महासंपत्तीचा उदय होण्याप्रमाणे, आणि बुद्ध झाल्यावर असाधारण दानादींमुळे अनन्यसाधारण लाभाची उत्पत्ती होण्याप्रमाणे, यापुढे महापुरुषाला दिव्य संपत्तीचा अनुभव घेणे शिल्लक राहत नाही; म्हणून पूर्ण आयुष्य राहणे हे उत्साहाने उत्पन्न झालेल्या पुण्यसंभाराच्या बळावरच असते, असे समजावे. हीच येथील धम्मता (नियम) आहे. မနုဿဂဏနာဝသေန, န ဒေဝဂဏနာဝသေန. ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနီတိ စုတိယာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ. အမိလာယိတွာတိ ဧတ္ထ အမိလာတဂ္ဂဟဏေနေဝ တာသံ မာလာနံ ဝဏ္ဏသမ္ပဒါပိ ဂန္ဓသမ္ပဒါပိ သောဘာသမ္ပဒါပိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဗာဟိရဗ္ဘန္တရာနံ [Pg.333] ရဇောဇလ္လာနံ လေသဿပိ အဘာဝတော ဒေဝါနံ သရီရဂတာနိ ဝတ္ထာနိ သဗ္ဗကာလံ ပရိသုဒ္ဓပဘဿရာနေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. နေဝ သီတံ န ဥဏှန္တိ ယဿ သီတဿ ပတီကာရဝသေန အဓိကံ သေဝိယမာနံ ဥဏှံ, သယမေဝ ဝါ ခရတရံ ဟုတွာ အဓိဘဝန္တံ သရီရေ သေဒံ ဥပ္ပာဒေယျ, တာဒိသံ နေဝ သီတံ န ဥဏှံ ဟောတိ. တသ္မိံ ကာလေတိ ယထာဝုတ္တေ မရဏာသန္နကာလေ. ဗိန္ဒုဗိန္ဒုဝသေနာတိ မုတ္တဂုဠိကာ ဝိယ ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဟုတွာ သေဒါ မုစ္စန္တိ. ဒန္တာနံ ခဏ္ဍိတဘာဝေါ ခဏ္ဍိစ္စံ. ကေသာနံ ပလိတဘာဝေါ ပါလိစ္စံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝလိတ္တစတံ သင်္ဂဏှာတိ. ကိလန္တရူပေါ အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, န ပန ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စာဒီဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ အနဘိရတိ, သာ နတ္ထိ ဥပရူပရိ ဥဠာရုဠာရာနမေဝ ဘောဂါနံ ဝိသေသတော ရုစိဇနကာနံ ဥပတိဋ္ဌနတော. मनुष्यांच्या गणनेनुसार, देवांच्या गणनेनुसार नव्हे. 'पूर्वनिमित्त' म्हणजे च्युतीची (मृत्यूची) पूर्वनिमित्ते. 'न कोमेजता' यामध्ये 'न कोमेजणे' या शब्दाच्या ग्रहणानेच त्या माळांची वर्णसंपदा (रंग), गंधसंपदा (सुवास) आणि शोभासंपदा (सौंदर्य) देखील दर्शवली आहे, असे समजावे. बाह्य आणि अंतर्गत धुळीचा (रजोकणांचा) लवलेशही नसल्यामुळे देवांच्या शरीरावरील वस्त्रे नेहमी अत्यंत शुद्ध आणि चमकदारच राहतात, म्हणून म्हटले आहे - 'वस्त्रांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे'. 'ना अतिशय थंड ना अतिशय उष्ण' म्हणजे ज्या थंडीच्या निवारणासाठी अधिक सेवन केले जाणारे उष्ण, किंवा स्वतःच तीव्र होऊन शरीरावर प्रभाव पाडणारे आणि घाम आणणारे, तसे ना थंड ना उष्ण असते. 'त्या वेळी' म्हणजे वर सांगितलेल्या मरणासन्न वेळी. 'थेंबाथेंबाच्या रूपाने' म्हणजे मोत्यांच्या दाण्यांप्रमाणे थेंब थेंब होऊन घाम निघतो. दातांचे तुटणे म्हणजे 'खंडिच्च' (दंतभंग). केसांचे पांढरे होणे म्हणजे 'पालिच्च' (पळित). 'आदि' शब्दाने त्वचेवर सुरकुत्या पडणे (वलितत्वचा) ग्रहण केले जाते. शरीर थकल्यासारखे (क्लांत) होते, परंतु दात तुटणे किंवा केस पांढरे होणे इत्यादींनी नव्हे, असा अभिप्राय आहे. 'उत्कंठिता' म्हणजे अनभिरती (उदासीनता); ती तेथे नसते, कारण एकामागून एक अत्यंत उत्कृष्ट आणि विशेषतः आवड निर्माण करणाऱ्या भोगांची प्राप्ती होत असते. ပဏ္ဍိတာ ဧဝါတိ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာ ဧဝ ဒေဝတာ. ယထာ ဒေဝတာ ‘‘သမ္ပတိ ဇာတာ ကီဒိသေန ပုညကမ္မေန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ စိန္တေတွာ, ‘‘ဣမိနာ နာမ ပုညကမ္မေန ဣဓ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ ဇာနန္တိ, ဧဝံ အတီတဘဝေ အတ္တနာ ကတံ ဧကစ္စံ အညမ္ပိ ပုညံ ဇာနန္တိယေဝ မဟာပုညာတိ အာဟ – ‘‘ယေ မဟာပုညာ’’တိအာဒိ. 'पंडितच' म्हणजे बुद्धिसंपन्न अशाच देवता. ज्याप्रमाणे देवता 'नुकताच जन्मलेला जीव कोणत्या पुण्यकर्माने येथे उत्पन्न झाला आहे?' असा विचार करून, 'या नावाच्या पुण्यकर्माने येथे उत्पन्न झाला आहे' हे जाणतात; त्याचप्रमाणे भूतकाळात स्वतः केलेले काही इतर पुण्यही त्या नक्कीच जाणतात, म्हणून त्यांना 'महापुण्यवान' म्हटले आहे - 'जे महापुण्यवान आहेत' इत्यादी. န ပညာယန္တိ စိရတရကာလတ္တာ ပရမာယုနော. အနိယျာနိကန္တိ န နိယျာနာဝဟံ သတ္တာနံ အဘာဇနဘာဝတော. သတ္တာ န ပရမာယုနော ဟောန္တိ နာမ ပါပုဿန္နတာယာတိ အာဟ – ‘‘တဒါ ဟိ သတ္တာ ဥဿန္နကိလေသာ ဟောန္တီ’’တိ. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓါ မနုဿလောကေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ဒေဝဗြဟ္မလောကေသူ’’တိ. ဒေဝလောကေ တာဝ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ အနောကာသဘာဝတော တထာ အနစ္ဆရိယဘာဝတော. အစ္ဆရိယဓမ္မာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, တေသံ သာ အစ္ဆရိယဓမ္မတာ ဒေဝတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ န ပါကဋာ ဟောတိ ယထာ မနုဿဘူတာနံ. ဒေဝဘူတေ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဒိဿမာနံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒေဝါနုဘာဝတောဝ လောကော ဒဟတိ, န ဗုဒ္ဓါနုဘာဝတော, တထာ သတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ နာဓိမုစ္စတိ န သမ္ပသီဒတိ ဣဿရကုတ္တဂ္ဂါဟံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဒေဝတ္တဘာဝဿ စ စိရကာလပဝတ္တနတော ဧကစ္စသဿတဝါဒတော န ပရိမုစ္စတိ. ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ [Pg.334] နယော. သတ္တာနံ တာဒိသဂါဟဝိမောစနတ္ထဉှိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော မနုဿသုဂတိယံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ; န ဒေဝသုဂတိယံ, မနုဿသုဂတိယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ ဩပပါတိကာ န ဟောန္တိ, သတိ စ ဩပပါတိကူပပတ္တိယံ ဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တနတော. ဓမ္မဝေနေယျာနံ အတ္ထာယ ဓမ္မတန္တိယာ ဌပနဿ ဝိယ ဓာတုဝေနေယျာနံ အတ္ထာယ ဓာတူနံ ဌပနဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ စ. န ဟိ ဩပပါတိကာနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဥဒ္ဓံ သရီရဓာတုယော တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ န ဩပပါတိကာ ဟောန္တိ, စရိမဘဝေ စ မဟာဗောဓိသတ္တာ, မနုဿဘာဝဿ ပါကဋကရဏာယ ဒါရပရိဂ္ဂဟမ္ပိ ကရောန္တာ ယာဝ ပုတ္တမုခဒဿနာ အဂါရမဇ္ဈေ တိဋ္ဌန္တိ. ပရိပါကဂတသီလနေက္ခမ္မပညာဒိပါရမိကာပိ န အဘိနိက္ခမန္တိ, ကိံ ဝါ ဧတာယ ကာရဏစိန္တာယ? သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏာ, ယဒိဒံ မနုဿဘူတာနံယေဝ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနာ, န ဒေဝဘူတာနန္တိ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာ. တထာ ဟိ တဒတ္ထော မဟာဘိနီဟာရောပိ မနုဿဘူတာနံယေဝ ဣဇ္ဈတိ, န ဣတရေသံ. अतिदीर्घ काळ असल्यामुळे परम आयुष्य (उत्कृष्ट आयुष्यमान) स्पष्टपणे जाणवत नाही. 'अनिय्यानिकं' (कल्याणकारी नसलेले) म्हणजे प्राण्यांच्या अपात्रतेमुळे (अभाजनभाव) ते मुक्तीकडे नेणारे नसते. पापाच्या अतिरेकामुळे प्राणी परम आयुष्याचे (दीर्घायुष्याचे) होत नाहीत, म्हणून म्हटले आहे – "कारण त्यावेळी प्राणी तीव्र क्लेशांनी (किलेसांनी) युक्त असतात." येथे विचारले आहे – "सम्यक्संबुद्ध केवळ मनुष्यलोकातच का उत्पन्न होतात, देव आणि ब्रह्मलोकात का नाही?" पहिल्यांदा, देवलोकात ब्रह्मचर्यवासासाठी (धम्मपालनासाठी) वाव (अवकाश) नसतो आणि तसेच तिथे कोणतेही आश्चर्यकारकत्व नसते, म्हणून ते तिथे उत्पन्न होत नाहीत. कारण बुद्ध भगवंत हे आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त असतात, आणि त्यांची ती आश्चर्यकारकता देवभावात (देवलोकात) राहणाऱ्यांना तशी स्पष्टपणे जाणवत नाही जशी मनुष्य झालेल्यांना जाणवते. कारण देव बनलेल्या सम्यक्संबुद्धांमध्ये दिसणारा बुद्धप्रभाव लोक देवाचाच प्रभाव मानतात, बुद्धांचा प्रभाव मानत नाहीत. असे झाल्यास ते सम्यक्संबुद्धांवर श्रद्धा ठेवत नाहीत, प्रसन्न होत नाहीत, आणि ईश्वराच्या कर्तृत्वाचा (सृष्टीनिर्मात्याचा) चुकीचा दृष्टिकोन सोडत नाहीत; तसेच देवत्वाचा काळ दीर्घ असल्यामुळे ते काही अंशी शाश्वतवादातून (सस्सतवाद) मुक्त होत नाहीत. "ब्रह्मलोकात उत्पन्न होत नाहीत" यातही हाच नियम लागू होतो. प्राण्यांना अशा चुकीच्या धारणांमधून मुक्त करण्यासाठी बुद्ध भगवंत केवळ मनुष्य सुगतीमध्येच उत्पन्न होतात; देव सुगतीमध्ये नाही. मनुष्य सुगतीमध्ये उत्पन्न होतानाही ते 'ओपपातिक' (स्वयंभू/अयोनिज) रूपाने उत्पन्न होत नाहीत, कारण ओपपातिक उत्पत्ती झाल्यास वर सांगितलेले दोष टाळता येत नाहीत. तसेच, धम्माद्वारे विनीत (शिक्षित) होणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी धम्मपरंपरेची स्थापना करण्याप्रमाणेच, धातूंद्वारे (शारीरिक अवशेषांद्वारे) विनीत होणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी शरीराच्या धातूंचे (अस्थींचे) जतन करणे आवश्यक मानले गेले आहे. कारण ओपपातिक प्राण्यांच्या परिनिर्वाणानंतर शरीराचे धातू (अस्थी) शिल्लक राहत नाहीत, म्हणून ते ओपपातिक होत नाहीत. आणि अंतिम जन्मात महाबोधिसत्व, मनुष्यभाव स्पष्ट करण्यासाठी, दारापरिग्रह (विवाह) करून पुत्राचे मुख पाहेपर्यंत गृहस्थाश्रमात राहतात. परिपक्व झालेल्या शील, नैष्क्रम्य (नेक्खम्म), प्रज्ञा इत्यादी पारमितांनी युक्त असूनही ते लगेच गृहत्याग करत नाहीत. पण या कारणांच्या चिंतनाची काय गरज? सर्व बुद्धांनी आचरलेला हाच नियम आहे की, केवळ मनुष्य रूपानेच संबोधी (ज्ञान) प्राप्त करणे, देव रूपाने नाही; हाच येथील नैसर्गिक नियम (धम्मता) आहे. कारण त्यासाठी केलेला महाअभिनिहार (महान संकल्प) देखील केवळ मनुष्य रूपानेच यशस्वी होतो, इतरांच्या बाबतीत नाही. ကသ္မာ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န သေသဒီပေသူတိ? ကေစိ တာဝ အာဟု – ‘‘ယသ္မာ ပထဝိယာ နာဘိဘူတာ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝသဟိတာ အစလဋ္ဌာနဘူတာ ဗောဓိမဏ္ဍဘူမိ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ; ‘‘တထာ ဣတရေသမ္ပိ အဝိဇဟိတဋ္ဌာနာနံ တတ္ထေဝ လဗ္ဘမာနတော’’တိ. အယံ ပနေတ္ထ အမှာကံ ခန္တိ – ယသ္မာ ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိယာ သာဝကဗောဓိသတ္တာနံ သာဝကဗောဓိယာ အဘိနီဟာရော သာဝကပါရမီနံ သမ္ဘရဏံ ပရိပါစနဉ္စ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတေ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဣဇ္ဈတိ, န အညတ္ထ. ဝေနေယျာနံ ဝိနယနတ္ထော စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါတိ အဂ္ဂသာဝကာဒိဝေနေယျဝိသေသာပေက္ခာယ ဧကသ္မိံ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, န သေသဒီပေသု. အယဉ္စ နယော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏောတိ တေသံ ဥတ္တမပုရိသာနံ တတ္ထေဝ ဥပ္ပတ္တိ သမ္ပတ္တိစက္ကာနံ ဝိယ အညမညုပနိဿယတော အပရာပရံ ဝတ္တတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ – ‘‘တီသု ဒီပေသု ဗုဒ္ဓါ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဒီပံ ပဿတီ’’တိ. ဣမိနာ နယေန ဒေသနိယမေပိ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. पण सम्यक्संबुद्ध केवळ जम्बुदीपातच का उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये का नाही? काही आचार्य म्हणतात – "कारण पृथ्वीची नाभी असलेली, बुद्धप्रभावाने युक्त आणि अचल स्थान असलेली 'बोधिमंडभूमी' केवळ जम्बुदीपातच निर्माण होते, म्हणून ते केवळ जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात"; "तसेच इतरही न सोडता येणारी (अविजहित) स्थाने तिथेच आढळतात म्हणून." यावर आमचे मत (खंती) असे आहे – कारण पूर्वबुद्ध, महाबोधिसत्व आणि प्रत्येकबुद्धांच्या उत्पत्तीसाठी, तसेच श्रावकबोधिसत्वांच्या श्रावकबोधीचा अभिनिहार (संकल्प), श्रावकपारमितांचे संकलन आणि परिपक्वता, बुद्धक्षेत्र असलेल्या या चक्रवाळात केवळ जम्बुदीपातच यशस्वी होते, इतर कोठेही नाही. आणि विनेयांचे (शिष्यांचे) विनय (मार्गदर्शन) करणे हाच बुद्धांच्या उत्पत्तीचा उद्देश असल्यामुळे, अग्रश्रावक इत्यादी विशेष विनेयांच्या अपेक्षेने बुद्ध केवळ एका जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात, इतर द्वीपांमध्ये नाही. आणि हा नियम सर्व बुद्धांनी आचरलेला आहे, म्हणून त्या उत्तम पुरुषांची उत्पत्ती तिथेच, संपत्तीच्या चक्राप्रमाणे एकमेकांच्या उपनिस्सयाने (परस्पर संबंधाने) वारंवार घडत राहते, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे – "तीन द्वीपांमध्ये बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, केवळ जम्बुदीपातच उत्पन्न होतात, असे ते द्वीप पाहतात." या नियमाने देश-नियमाचे (स्थानाचे) कारणही सांगितले पाहिजे. ဣဒါနိ စ ခတ္တိယကုလံ လောကသမ္မတံ ဗြာဟ္မဏာနမ္ပိ ပူဇနီယဘာဝတော. ရာဇာ မေ ပိတာ ဘဝိဿတီတိ ကုလံ ပဿိ ပိတုဝသေန ကုလဿ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတော[Pg.335]. ဒသန္နံ မာသာနံ ဥပရိ သတ္တ ဒိဝသာနီတိ ပဿိ တေန အတ္တနော အန္တရာယာဘာဝံ အညာသိ, တဿာ စ တုသိတဘဝေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိပစ္စနုဘဝနံ. आणि आता क्षत्रिय कुळ हे लोकमान्य आहे, कारण ते ब्राह्मणांनाही पूजनीय आहे. "राजे माझे पिता असतील" या विचाराने त्यांनी कुळ पाहिले, कारण कुळाचा निर्देश पित्यावरून केला जातो. "दहा महिन्यांनंतर आणखी सात दिवस" असे त्यांनी पाहिले, ज्यावरून त्यांनी स्वतःच्या (जन्माच्या) अंतरायाचा (अडथळ्याचा) अभाव जाणला, आणि तिच्या (मातेच्या) तुषित लोकात दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेण्याविषयी जाणले. တာ ဒေဝတာတိ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠဒေဝတာ. ကထံ ပန တာ ဗောဓိသတ္တဿ ပူရိတပါရမိဘာဝံ ဘာဝိနဉ္စ သမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာနန္တီတိ? မဟေသက္ခာနံ ဒေဝတာနံ ဝသေန, ယေဘုယျေန စ တာ ဒေဝတာ အဘိသမယဘာဂိနော. တထာ ဟိ ဘဂဝတော စ ဓမ္မဒါနသံဝိဘာဂေ အနေကဝါရံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဝါသိဒေဝတာသန္နိပါတော အဟောသိ. त्या देवता म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांतील देवता. पण त्या देवतांना बोधिसत्त्वांच्या पूर्ण झालेल्या पारमितांविषयी आणि त्यांच्या भावी बुद्धत्वाविषयी कसे माहीत होते? महानुभाव (महेशक्ख) देवतांच्या प्रभावामुळे, आणि बहुतांश करून त्या देवता धम्म-अभिसमयाचे (ज्ञानाचे) वाटेकरी होत्या. कारण भगवंतांच्या धम्मदान वाटपाच्या वेळी अनेक वेळा दहा हजार चक्रवाळांतील रहिवासी असलेल्या देवतांचा संपात (एकत्र येणे) झाला था. စဝါမီတိ ပဇာနာတိ စုတိအာသန္နဇဝနေဟိ ဉာဏသဟိတေဟိ စုတိယာ ဥပဋ္ဌိတဘာဝဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. စုတိစိတ္တံ န ဇာနာတိ စုတိစိတ္တက္ခဏဿ ဣတ္တရဘာဝတော. တထာ ဟိ တံ စုတူပပါတဉာဏဿပိ အဝိသယော ဧဝ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. အာဝဇ္ဇနပရိယာယောတိ အာဝဇ္ဇနက္ကမော. ယသ္မာ ဧကဝါရံ အာဝဇ္ဇိတမတ္တေန အာရမ္မဏံ နိစ္ဆိနိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ တမေဝါရမ္မဏံ ဒုတိယံ တတိယဉ္စ အာဝဇ္ဇိတွာ နိစ္ဆီယတိ, အာဝဇ္ဇနသီသေန စေတ္ထ ဇဝနဝါရော ဂဟိတော. တေနာဟ – ‘‘ဒုတိယတတိယစိတ္တဝါရေယေဝ ဇာနိဿတီ’’တိ. စုတိယာ ပုရေတရံ ကတိပယစိတ္တဝါရတော ပဋ္ဌာယ မရဏံ မေ အာသန္နန္တိ ဇာနနတော, ‘‘စုတိက္ခဏေပိ စဝါမီတိ ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိသန္ဓိယာ ပန အပုဗ္ဗဘာဝတော ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတိ. နိကန္တိယာ ဥပ္ပတ္တိတော ပရတော အသုကသ္မိံ ဌာနေ မယာ ပဋိသန္ဓိ ဂဟိတာတိ ပဇာနာတိ, ဒုတိယဇဝနတော ပဋ္ဌာယ ဇာနာတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. တသ္မိံ ကာလေတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေ. ဒသသဟဿီ ကမ္ပတီတိ ဧတ္ထ ကမ္ပနကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. မဟာကာရုဏိကာ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရတာယ ဗဟုလံ သောမနဿိကာဝ ဟောန္တီတိ တေသံ ပဌမမဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇; ဓ. သ. ၄၉၈; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၉၉) ဝုတ္တံ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန ယဒိပိ မဟာကာရုဏိကာ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော သတ္တာနံ ဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာ, ဝိဝေကဇ္ဈာသယာ ပန ဝိသင်္ခါရနိန္နာ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အဇ္ဈုပေက္ခဏဗဟုလာတိ ပဉ္စမေန မဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏမာဟ. “मी च्युत होत आहे (देह त्यागून जात आहे)” असे ते जाणतात, कारण च्युतीच्या (मृत्यूपूर्वीच्या) जवळ असलेल्या ज्ञानयुक्त जवनांमुळे च्युतीची उपस्थिती स्पष्टपणे समजलेली असते. च्युतीचित्त (मृत्यूपूर्वीचे शेवटचे चित्त) ते जाणत नाहीत, कारण च्युतीचित्ताचा क्षण अत्यंत अल्पकाळ टिकणारा असतो. कारण ते च्युत-उत्पत्ती ज्ञानाचाही (च्युतूपपातज्ञान) विषय नाही. प्रतिसंधी चित्ताच्या (पुनर्जन्माच्या पहिल्या चित्ताच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे. 'आवर्जनपर्याय' म्हणजे आवर्जनाचा (चित्त एकाग्र करण्याचा) क्रम. कारण केवळ एकदाच आवर्जन केल्याने आलंबन (विषय) निश्चित करता येत नाही, म्हणून त्याच आलंबनाचे दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदा आवर्जन करून ते निश्चित केले जाते; येथे आवर्जनाच्या मुख्यत्वाने जवनवार घेतला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या चित्तवारातच ते जाणतील.” च्युतीच्या आधी काही चित्तवारांपासून “माझा मृत्यू जवळ आला आहे” असे जाणत असल्यामुळे, “च्युतीक्षणी देखील मी च्युत होत आहे असे जाणतात” असे म्हटले आहे. परंतु प्रतिसंधीच्या अपूर्वत्वामुळे (नवीनत्वामुळे) ते प्रतिसंधी चित्त जाणत नाहीत. निकंतीच्या (आसक्तीच्या) उत्पत्तीनंतर “मी अमुक ठिकाणी प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली आहे” असे ते जाणतात; दुसऱ्या जवनापासून ते जाणतात, हाच याचा अर्थ सांगितला आहे. “त्या वेळी” म्हणजे प्रतिसंधी घेण्याच्या वेळी. “दहा हजार लोक थरथरतात (कंप पावतात)” यातील कंपनाचे कारण खाली सांगितलेच आहे. महाकारुणिक बुद्ध भगवंत प्राण्यांच्या हित आणि सुखाच्या विधानामध्ये तत्पर असल्यामुळे बहुतांश करून सोमनस्ययुक्त (आनंदी) असतात, म्हणून त्यांचे प्रतिसंधी ग्रहण पहिल्या महाविपाक चित्ताने होते, असे अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. २.१७; ध. सं. ४९८; म. नि. अट्ठ. ३.१९९) म्हटले आहे. परंतु महासीव थेर म्हणतात की, जरी महाकारुणिक बुद्ध भगवंत प्राण्यांच्या हित आणि सुखाच्या विधानामध्ये तत्पर असले, तरी ते विवेकप्रिय, विसंस्कारप्रवण (विसंखारनिन्न) आणि सर्व संस्कारांमध्ये उपेक्षाशील (अज्झुपेक्खणबहुल) असल्यामुळे त्यांचे प्रतिसंधी ग्रहण पाचव्या महाविपाक चित्ताने होते. ပုရေ ပုဏ္ဏမာယ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာတိ ပုဏ္ဏမာယ ပုရေ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ, သုက္ကပက္ခေ နဝမိတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော. သတ္တမေ ဒိဝသေတိ [Pg.336] အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယ. ဣဒံ သုပိနန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရံ သုပိနံ. နေသံ ဒေဝိယောတိ မဟာရာဇူနံ ဒေဝိယော. "पुण्णमाय पुरे सत्त मदिवसतो पट्ठाय" (पौर्णिमेच्या आधी सातव्या दिवसापासून) म्हणजे पौर्णिमेच्या आधी सातव्या दिवसापासून सुरू करून, शुक्ल पक्षातील नवमीपासून सुरू करून असा अर्थ आहे. "सत्तमे दिवसे" (सातव्या दिवशी) म्हणजे आसाळ्ही (आषाढी) पौर्णिमेला. "इदं सुपिनं" (हे स्वप्न) म्हणजे आता ज्या स्वरूपात सांगितले जात आहे ते स्वप्न. "नेसं देवियो" (त्यांची देवी/राणी) म्हणजे महाराजांची राणी (देवी). သော စ ခေါ ပုရိသဂဗ္ဘော, န ဣတ္ထိဂဗ္ဘော, ပုတ္တော တေ ဘဝိဿတီတိ ဧတ္တကမေဝ တေ ဗြာဟ္မဏာ အတ္တနော သုပိနသတ္ထနယေန ကထေသုံ. သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတီတိအာဒိ ပန ဒေဝတာဝိဂ္ဂဟေန ဘာဝိနမတ္ထံ ယာထာဝတော ပဝေဒေသုံ. आणि तो पुरुषगर्भ (मुलगा) आहे, स्त्रीगर्भ (मुलगी) नाही, तुला पुत्र होईल, एवढेच त्या ब्राह्मणांनी आपल्या स्वप्नशास्त्राच्या नियमांनुसार सांगितले. परंतु 'जर तो घरात राहील...' इत्यादी भविष्यकालीन अर्थ देवतेच्या रूपाने (किंवा देवतेने प्रकट होऊन) यथायोग्य रीतीने प्रकट केला. ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယောတိ ဧတ္ထ ဂဗ္ဘော ဝုစ္စတိ မာတုကုစ္ဆိ, တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိ အဝက္ကန္တိ, တာဝ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ, ယာဝ န နိက္ခမတိ. ဌိတကာဝ နိက္ခမန္တိ ဓမ္မာသနတော ဩတရန္တော ဓမ္မကထိကော ဝိယ. "गब्भावक्कन्ति" (गर्भात प्रवेश करणे) यामध्ये 'गर्भ' म्हणजे मातेचे उदर (कुशी) म्हटले जाते, तेथे उत्पन्न होणे म्हणजे 'अवक्कन्ति' (प्रवेश करणे) होय. जोपर्यंत तो बाहेर येत नाही, तोपर्यंत त्याला 'गब्भावक्कन्ति' म्हणतात. ते (बोधिसत्व) उभे राहूनच बाहेर येतात, जसे एखादे धम्मकथिक धम्मासनावरून खाली उतरतात. ၂၀၁. ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနေ ဝိယ ဝေါဟရီယတီတိ ဩက္ကမတီတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဩက္ကန္တော ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ. ဧဝံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေနဿ သမ္ပဇာနနာ ဟောတိ. န ဩက္ကမမာနေ ပဋိသန္ဓိက္ခဏဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ. တထာ စ ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ န ဇာနာတီ’’တိ. ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပတ္ထရဏေန ဝါ အပ္ပမာဏော. အတိဝိယ သမုဇ္ဇလဘာဝေန ဥဠာရော. ဒေဝါနုဘာဝန္တိ ဒေဝါနံ ပဘာနုဘာဝံ. ဒေဝါနဉှိ ပဘံသော ဩဘာသော အဓိဘဝတိ, န တေသံ အာဓိပစ္စံ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝါန’’န္တိအာဒိ. २०१. वर्तमानकाळाच्या समीप असल्यामुळे वर्तमानकाळासारखाच व्यवहार केला जातो, म्हणून 'ओक्कमति' (प्रवेश करतो) असे म्हटले आहे – 'ओक्कन्तो होति' (प्रवेश केला आहे) असा याचा अर्थ आहे. 'एवं होति' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने त्यांची संप्रज्ञानता (जाणीवपूर्वकता) असते. प्रवेश करत असताना नाही, कारण प्रतिसंधीचा क्षण (पुनर्जन्माचा क्षण) समजणे कठीण असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'प्रतिसंधीचित्त जाणता येत नाही'. दहा हजार चक्रवाळांमध्ये पसरल्यामुळे तो 'अप्पमाणो' (अमर्याद) आहे. अत्यंत प्रज्वलित (तेजस्वी) असल्यामुळे तो 'उळारो' (भव्य/उदात्त) आहे. 'देवानुभावं' म्हणजे देवांच्या प्रभावाचा (तेजाचा) प्रभाव. कारण देवांचे तेज आणि प्रकाश इतरांना निष्प्रभ करतो, त्यांचे आधिपत्य नाही. म्हणूनच 'देवांनां' इत्यादी म्हटले आहे. ရုက္ခဂစ္ဆာဒိနာ ကေနစိ န ဟညတီတိ အဃာ, အဗာဓာ. တေနာဟ ‘‘နိစ္စဝိဝဋာ’’တိ. အသံဝုတာတိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ ကေန စိ န ပိဟိတာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာပိ အပ္ပတိဋ္ဌာ’’တိ. တတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ ပိဓာယိကာ ပထဝီ နတ္ထီတိ အသံဝုတာ လောကန္တရိကာ, ဧဝံ ဥပရိပိ စက္ကဝါဠေသု ဝိယ ဒေဝဝိမာနာနံ အဘာဝတော အသံဝုတာ အပ္ပတိဋ္ဌာတိ ဒဿေတိ. အန္ဓကာရော ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အန္ဓကာရာ. စက္ခုဝိညာဏံ န ဇာယတိ အာလောကဿာဘာဝတော, န စက္ခုနော. တထာ ဟိ ‘‘တေန ဩဘာသေန အညမညံ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဇမ္ဗုဒီပေ ဌိတမဇ္ဈနှိကဝေလာယံ ပုဗ္ဗဝိဒေဟဝါသီနံ အတ္ထင်္ဂမနဝသေန ဥပဍ္ဎံ သူရိယမဏ္ဍလံ ပညာယတိ, အပရဂေါယာနဝါသီနံ ဥဂ္ဂမနဝသေန, ဧဝံ သေသဒီပေသုပီတိ အာဟ – ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ တီသု ဒီပေသု ပညာယန္တီ’’တိ. ဣတော အညထာ ပန ဒွီသု ဧဝ ဒီပေသု ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ပညာယတီတိ. ဧကေကာယ ဒိသာယ နဝ နဝ ယောဇနသတသဟဿာနိ အန္ဓကာရဝိဓမနမ္ပိ ဣမိနာ နယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဘာယ နပ္ပဟောန္တီတိ [Pg.337] အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသိတုံ န အဘိသမ္ဘုဏန္တိ. ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတမတ္ထကပ္ပမာဏေ အာကာသေ ဝိစရဏတော, ‘‘စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဿ ဝေမဇ္ဈေန စရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. झाडे, झुडपे इत्यादी कशानेही बाधा न येणे म्हणजे 'अघा' (अबाधित) होय. म्हणूनच 'निच्चविवटा' (नेहमी उघडे असणारे) असे म्हटले आहे. 'असंवुता' म्हणजे खाली आणि वर कशानेही न झाकलेले. म्हणूनच 'हेट्ठापि अप्पतिट्ठा' (खाली देखील आधार नसलेले) असे म्हटले आहे. तेथे 'पि' (देखील) या शब्दाने हे दर्शविले आहे की, ज्याप्रमाणे खाली पाण्याचे आवरण असणारी पृथ्वी नाही म्हणून लोकन्तरिक (लोकांमधील अवकाश) उघडे आहे, त्याचप्रमाणे वर देखील चक्रवाळांप्रमाणे देवविमानांचा अभाव असल्यामुळे ते उघडे आणि निराधार आहे. येथे अंधार आहे म्हणून याला 'अन्धकारा' (अंधकारमय) म्हटले आहे. प्रकाशाच्या अभावामुळे चक्षुविज्ञानाची (दृष्टीची जाणीव) उत्पत्ती होत नाही, डोळ्यांच्या अभावामुळे नाही. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'त्या प्रकाशाने ते एकमेकांना ओळखू लागले'. जम्बुदीपात दुपारच्या वेळी, पुब्बविदेहवासीयांना सूर्य मावळत असल्यामुळे अर्धे सूर्यमंडळ दिसते आणि अपरगोयानवासीयांना सूर्य उगवत असल्यामुळे; अशाच प्रकारे इतर द्वीपांमध्येही दिसते, म्हणून म्हटले आहे – 'एकाच वेळी तीन द्वीपांमध्ये ते दिसते'. याव्यतिरिक्त इतर वेळी मात्र एकाच वेळी दोनच द्वीपांमध्ये ते दिसते. प्रत्येक दिशेला नऊ-नऊ लाख योजन अंतरावरील अंधाराचा नाश होणे देखील याच पद्धतीने समजले पाहिजे. 'पभाय नप्पहोन्ति' म्हणजे स्वतःच्या प्रकाशाने प्रकाशित करण्यास ते समर्थ होत नाहीत. युगंधर पर्वताच्या शिखराच्या उंचीएवढ्या आकाशात फिरत असल्यामुळे, 'चक्रवाळ पर्वताच्या मध्यभागातून फिरतात' असे म्हटले आहे. ဝါဝဋာတိ ခါဒနတ္ထံ ဂဏှိတုံ ဥပက္ကမန္တာ. ဝိပရိဝတ္တိတွာတိ ဝိဝဋ္ဋိတွာ. ဆိဇ္ဇိတွာတိ မုစ္ဆာပတ္တိယာ ဌိတဋ္ဌာနတော မုစ္စိတွာ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂစ္ဆေဒနဝသေန ဝါ ဆိဇ္ဇိတွာ. အစ္စန္တခါရေတိ အာတပသန္တာပါဘာဝေန အတိသီတဘာဝံ သန္ဓာယ အစ္စန္တခါရတာ ဝုတ္တာ သိယာ. န ဟိ တံ ကပ္ပသဏ္ဌာနဥဒကံ သမ္ပတ္တိကရမဟာမေဃဝုဋ္ဌံ ပထဝီသန္ဓာရကံ ကပ္ပဝိနာသကဥဒကံ ဝိယ ခါရံ ဘဝိတုမရဟတိ. တထာ ဟိ သတိ ပထဝီပိ ဝိလီယေယျ. တေသံ ဝါ ပါပကမ္မဗလေန ပေတာနံ ပကတိဥဒကဿ ပုဗ္ဗခေဠဘာဝါပတ္တိ ဝိယ တဿ ဥဒကဿ တဒါ ခါရဘာဝါပတ္တိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အစ္စန္တခါရေ ဥဒကေ’’တိ. သမန္တတောတိ သဗ္ဗဘာဂတော ဆပ္ပကာရမ္ပိ. 'वावटा' म्हणजे खाण्यासाठी पकडण्याचा प्रयत्न करणारे. 'विपरिवत्तित्वा' म्हणजे उलटून (फिरून). 'छिज्जित्वा' म्हणजे मूर्च्छित झाल्यामुळे उभे राहिलेल्या ठिकाणाहून सुटून, किंवा अंग-प्रत्यंग कापले गेल्यामुळे छिन्नभिन्न होऊन. 'अच्चन्तखारे' (अत्यंत खारे/क्षारयुक्त) म्हणजे उन्हाच्या उष्णतेच्या अभावामुळे अतिशय थंड असण्याच्या अवस्थेला उद्देशून 'अत्यंत क्षारता' म्हटले असावे. कारण कल्प टिकवून ठेवणारे ते पाणी, जे समृद्धी आणणाऱ्या महामेघाच्या पावसासारखे आणि पृथ्वीला आधार देणारे असते, ते कल्पविनाशक पाण्याप्रमाणे खारे असू शकत नाही. कारण तसे असते तर पृथ्वी देखील विरघळली असती. किंवा, ज्याप्रमाणे त्यांच्या पापकर्माच्या प्रभावामुळे प्रेतांसाठी (भूत-प्रेतांसाठी) सामान्य पाण्याचे रूपांतर पू आणि लाळेमध्ये होते, त्याचप्रमाणे त्या पाण्याचे देखील तेव्हा खारेपणात रूपांतर होते, म्हणून 'अच्चन्तखारे उदके' (अत्यंत खाऱ्या पाण्यात) असे म्हटले आहे. 'समन्ततो' म्हणजे सर्व बाजूंनी, सहाही प्रकारे. ၂၀၂. စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ ဝသေနာတိ ဝေဿဝဏာဒိစတုမဟာရာဇဘာဝသာမညေန. २०२. 'चतुन्नं महाराजूनं वसेन' (चार महाराजांच्या प्रभावाने) म्हणजे वेस्सवण (वैश्रवण) इत्यादी चार महाराजांच्या सामान्य रूपाने. ၂၀၃. သဘာဝေနေဝါတိ ပရဿ သန္တိကေ ဂဟဏေန ဝိနာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သယမေဝ အဓိဋ္ဌဟိတွာ သီလသမ္ပန္နာ. २०३. 'सभावेनेव' (स्वभावानेच) म्हणजे दुसऱ्या कोणाकडून (शील) ग्रहण न करता, स्वतःच्या स्वभावानेच स्वतः अधिष्ठान करून शीलसंपन्न झालेली. မနုဿေသူတိ ဣဒံ ပကတိစာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ – ‘‘မနုဿိတ္ထိယာ နာမ မနုဿပုရိသေသု ပုရိသာဓိပ္ပာယစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ, ဗောဓိသတ္တမာတု ပန ဒေဝေသူပိ တာဒိသံ စိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတေဝ. ယထာ ဗောဓိသတ္တဿ အာနုဘာဝေန ဗောဓိသတ္တဿ မာတု ပုရိသာဓိပ္ပာယစိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ တဿ အာနုဘာဝေနေဝ သာ ကေနစိ ပုရိသေန အနတိက္ကမနီယာတိ အာဟ – ‘‘ပါဒါ န ဝဟန္တိ, ဒိဗ္ဗသင်္ခလိကာ ဝိယ ဗဇ္ဈန္တီ’’တိ. 'मनुस्सेसु' (मनुष्यांमध्ये) हे सामान्य वर्तनाच्या संदर्भात म्हटले आहे – 'मनुष्य स्त्रीच्या मनात मनुष्य पुरुषांविषयी पुरुषविषयक (कामवासनेचे) चित्त उत्पन्न होऊ शकते', परंतु बोधिसत्वांच्या मातेच्या मनात देवांच्या बाबतीतही असे चित्त कधीच उत्पन्न होत नाही. ज्याप्रमाणे बोधिसत्वांच्या प्रभावाने बोधिसत्वांच्या मातेच्या मनात पुरुषांविषयी कामवासनेचे चित्त उत्पन्न होत नाही, त्याचप्रमाणे त्यांच्याच प्रभावामुळे कोणत्याही पुरुषाकडून त्यांचे उल्लंघन (अनादर किंवा अतिप्रसंग) केले जाऊ शकत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – 'पाय चालत नाहीत, जणू दिव्य साखळ्यांनी बांधले गेले आहेत'. ပုဗ္ဗေ ‘‘ကာမဂုဏူပသံဟိတံ စိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ပုန ‘‘ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကထမိဒံ အညမညံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိအာဒိ. ဝတ္ထုပဋိက္ခေပေါတိ အဗြဟ္မစရိယဝတ္ထုပဋိသေဓော. တေနာဟ ‘‘ပုရိသာဓိပ္ပာယဝသေနာ’’တိ. အာရမ္မဏပဋိလာဘောတိ ရူပါဒိပဉ္စကာမဂုဏာရမ္မဏဿေဝ ပဋိလာဘော. पूर्वी 'कामगुणांशी संबंधित चित्त उत्पन्न होत नाही' असे म्हटले गेले, आणि पुन्हा 'पाच कामगुणांनी युक्त व समरस होऊन ती उपभोग घेते' असे म्हटले गेले, हे दोन्ही एकमेकांशी कसे विरुद्ध ठरत नाहीत? हे स्पष्ट करण्यासाठी 'पुब्बे' (पूर्वी) इत्यादी म्हटले आहे. 'वत्थुपटिक्खेपो' (वस्तूचा नकार) म्हणजे अब्रह्मचर्याच्या वस्तूचा (कृत्याचा) निषेध होय. म्हणूनच 'पुरिसाधिप्पायवसेना' (पुरुषाच्या इच्छेच्या वशतेने) असे म्हटले आहे. 'आरम्मणपटिलाभो' (आलंबन प्राप्त होणे) म्हणजे रूप इत्यादी पाच कामगुणांच्या आलंबनाचीच प्राप्ती होय. ၂၀၄. ကိလမထောတိ ခေဒေါ. ကာယဿ ဟိ ဂရုဘာဝကဌိနဘာဝါဒယောပိ တဿာ တဒါ န ဟောန္တိ ဧဝ. ‘‘တိရောကုစ္ဆိဂတံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကဒါ [Pg.338] ပဋ္ဌာယ ပဿတီတိ အာဟ – ‘‘ကလလာဒိကာလံ အတိက္ကမိတွာ’’တိအာဒိ. ဒဿနေ ပယောဇနံ သယမေဝ ဝဒတိ, တဿ အဘာဝတော ကလလာဒိကာလေ န ပဿတိ. ပုတ္တေနာတိ ဒဟရေန မန္ဒေန ဥတ္တာနသေယျကေန. ယံ တံ မာတူတိအာဒိ ပကတိစာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ. စက္ကဝတ္တိဂဗ္ဘတောပိ ဟိ သဝိသေသံ ဗောဓိသတ္တဂဗ္ဘော ပရိဟာရံ လဘတိ ပုညသမ္ဘာရဿ သာတိသယတ္တာ, တသ္မာ ဗောဓိသတ္တမာတာ အတိဝိယ သပ္ပာယာဟာရာစာရာ စ ဟုတွာ သက္ကစ္စံ ပရိဟရတိ. ပုရတ္ထာဘိမုခေါတိ မာတု ပုရတ္ထာဘိမုခေါ. ဣဒါနိ တိရောကုစ္ဆိဂတဿ ဒိဿမာနတာယ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဿာတိ ဒေဝိယာ. ဝတ္ထုန္တိ ကုစ္ဆိံ. ဖလိကအဗ္ဘပဋလာဒိနော ဝိယ ဗောဓိသတ္တမာတုကုစ္ဆိတစဿ ပဋလဘာဝေန အာလောကဿ ဝိဗန္ဓာဘာဝတော ယထာ ဗောဓိသတ္တမာတာ ကုစ္ဆိဂတံ ဗောဓိသတ္တံ ပဿတိ, ကိမေဝံ ဗောဓိသတ္တောပိ မာတရံ အညဉ္စ ပုရတော ရူပဂတံ ပဿတိ, နောတိ အာဟ, ‘‘ဗောဓိသတ္တော ပနာ’’တိအာဒိ. ကသ္မာ ပန သတိ စက္ခုမှိ အာလောကေ စ န ပဿတီတိ အာဟ – ‘‘န ဟိ အန္တောကုစ္ဆိယံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. အဿာသပဿာသာ ဝိယ ဟိ တတ္ထ စက္ခုဝိညာဏမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ တဇ္ဇာသမန္နာဟာရဿာဘာဝတော. २०४. किलमथो म्हणजे खेद (थकवा). कारण त्यावेळी त्यांच्या शरीराला जडपणा, कठीणपणा इत्यादी देखील मुळीच जाणवत नाहीत. 'गर्भाशयात असलेल्याला पाहते' असे म्हटले आहे, ते कधीपासून पाहू लागते? यावर म्हटले आहे - 'कललादी काळ ओलांडून' इत्यादी. पाहण्याचे प्रयोजन स्वतःच सांगते, त्याच्या अभावामुळे कललादी काळात ती पाहत नाही. 'पुत्राने' म्हणजे लहान, अजाण, उताण्या पडलेल्या बालकाने. 'जे ते मातेचे' इत्यादी नैसर्गिक वर्तनाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. चक्रवर्तीच्या गर्भापेक्षाही बोधिसत्त्वाचा गर्भ पुण्याचा संचय अधिक असल्यामुळे विशेष काळजी व संरक्षण प्राप्त करतो, म्हणूनच बोधिसत्त्वाची माता अत्यंत अनुकूल आहार-विहार ठेवून काळजीपूर्वक स्वतःचे रक्षण करतात. 'पूर्वाभिमुख' म्हणजे मातेच्या समोर पूर्वाभिमुख असलेले. आता गर्भाशयात असलेल्याच्या दिसण्याचे अंतर्गत आणि बाह्य कारण दाखवण्यासाठी 'पूर्वी केलेले कर्म' इत्यादी म्हटले आहे. 'तिला' म्हणजे देवीला. 'वस्तू' म्हणजे कुशी (गर्भाशय). स्फटिक किंवा ढगांच्या पटलाप्रमाणे बोधिसत्त्वाच्या मातेच्या गर्भाशयाच्या त्वचेचे पटल असल्यामुळे प्रकाशाचा अडथळा होत नाही, ज्याप्रमाणे बोधिसत्त्वाची माता गर्भाशयातील बोधिसत्त्वाला पाहते, त्याचप्रमाणे बोधिसत्त्व देखील माता आणि समोर असलेल्या इतर रूपांना पाहतात का? नाही, असे सांगण्यासाठी 'बोधिसत्त्व मात्र' इत्यादी म्हटले आहे. डोळे आणि प्रकाश असतानाही ते का पाहत नाहीत? यावर म्हटले आहे - 'कारण गर्भाशयाच्या आत चक्खुविञ्ञाणाची उत्पत्ती होत नाही.' श्वासोच्छ्वासाप्रमाणेच तिथे चक्खुविञ्ञाण देखील उत्पन्न होत नाही, कारण त्याला अनुकूल असा समन्नाहार (मनोयोग) नसतो. ၂၀၅. ယထာ အညာ ဣတ္ထိယော ဝိဇာတပစ္စယာ တာဒိသေန ရောဂေန အဘိဘူတာပိ ဟုတွာ မရန္တိ, ဗောဓိသတ္တမာတု ပန ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ န ကောစိ ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ကေဝလံ အာယုပရိက္ခယေနေဝ ကာလံ ကရောတိ, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဗောဓိသတ္တေန ဝသိတဋ္ဌာနံ ဟီတိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ. အပနေတွာတိ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနတော နီဟရိတွာ. အနုရက္ခိတုံ န သက္ကောတီတိ သမ္မာ ဂဗ္ဘပရိဟာရံ နာနုယုဉ္ဇတိ, တေန ဂဗ္ဘော ဗဟွာဗာဓော ဟောတိ. ဝတ္ထုဝိသဒံ ဟောတီတိ ဂဗ္ဘာသယော ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတိ. မာတု မဇ္ဈိမဝယဿ တတိယကောဋ္ဌာသေ ဗောဓိသတ္တဿ ဂဗ္ဘောက္ကမနမ္ပိ တဿာ အာယုပရိမာဏဝိလောကနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ ဝယောဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိကာရဿ ပရိဝဇ္ဇနတော, ဣတ္ထိသဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိကာရော ပန ဗောဓိသတ္တဿ အာနုဘာဝေနေဝ ဝူပသမ္မတိ. २०५. ज्याप्रमाणे इतर स्त्रिया प्रसूतीमुळे उद्भवणाऱ्या रोगाने ग्रस्त होऊन मृत्यू पावतात, परंतु बोधिसत्त्व गर्भात असताना बोधिसत्त्वाची माता कोणत्याही रोगाने ग्रस्त होत नाहीत; केवळ आयुष्य संपल्यामुळेच त्या काळ करतात (मृत्यू पावतात), हाच अर्थ खाली सांगितला आहे. 'बोधिसत्त्वाने राहण्याचे स्थान' इत्यादीद्वारे त्याचे कारण सांगितले आहे. 'बाजूला करून' म्हणजे अग्रमहिषी पदावरून दूर करून. 'रक्षण करण्यास असमर्थ असते' म्हणजे गर्भाची योग्य काळजी घेत नाही, त्यामुळे गर्भ अनेक रोगांनी ग्रस्त होतो. 'वस्तू शुद्ध होते' म्हणजे गर्भाशय अत्यंत शुद्ध होतो. मातेच्या मध्यम वयाच्या तिसऱ्या भागात बोधिसत्त्वाचे गर्भात अवतरणे देखील त्यांच्या आयुष्याच्या मर्यादेच्या अवलोकनानेच समाविष्ट आहे, कारण वयोमानानुसार उत्पन्न होणाऱ्या विकारांचे टाळणे होते, आणि स्त्रीस्वभावामुळे उत्पन्न होणारा विकार तर बोधिसत्त्वाच्या प्रभावानेच शांत होतो. သတ္တမာသဇာတောတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော သတ္တမေ မာသေ ဇာတော. သော သီတုဏှက္ခမော န ဟောတိ အတိဝိယ သုခုမာလတာယ. အဋ္ဌမာသဇာတော ကာမံ သတ္တမာသဇာတတော ဗုဒ္ဓိအဝယဝေါ, ဧကစ္စေ ပန စမ္မပဒေသာ [Pg.339] ဗုဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တာ ဃဋ္ဋနံ န သဟန္တိ, တေန သော န ဇီဝတိ. သတ္တမာသဇာတဿ ပန န တာဝ တေ ဇာတာတိ ဝဒန္တိ. 'सातव्या महिन्यात जन्मलेला' म्हणजे पटिसंधी ग्रहण केल्यापासून सातव्या महिन्यात जन्मलेला. तो अत्यंत सुकुमार असल्यामुळे थंड व उष्णता सहन करू शकत नाही. आठव्या महिन्यात जन्मलेला जरी सातव्या महिन्यात जन्मलेल्यापेक्षा अधिक विकसित अवयवांचा असला, तरी काही त्वचेचे भाग विकसित होत असताना घर्षण सहन करू शकत नाहीत, त्यामुळे तो जगत नाही. परंतु सातव्या महिन्यात जन्मलेल्याचे ते भाग अजून उत्पन्नच झालेले नसतात, असे म्हणतात. ဌိတာဝ ဟုတွာတိ နိဒ္ဒုက္ခတာယ ဌိတာ ဧဝ ဟုတွာ. ဒုက္ခဿ ဟိ ဗလဝဘာဝတော တံ ဒုက္ခံ အသဟမာနာ အညာ ဣတ္ထိယော နိသိန္နာ ဝါ နိပန္နာ ဝါ ဝိဇာယန္တိ. ဥပဝိဇညာတိ ဥပဂတဝိဇာယနကာလာ. သကလနဂရဝါသိနောတိ ကပိလဝတ္ထုံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေသု ဒေဝဒဟာဒီသု ဆသု နဂရေသု ဝသန္တာ. 'उभी राहूनच' म्हणजे वेदनाविरहित असल्यामुळे उभी राहूनच. कारण वेदनेच्या तीव्रतेमुळे ती वेदना सहन न करू शकल्याने इतर स्त्रिया बसून किंवा झोपून प्रसूती पावतात. 'उपविजञ्ञा' म्हणजे प्रसूतीची वेळ जवळ आलेली. 'सर्व नगरवासी' म्हणजे कपिलवस्तूला वेढून असलेल्या देवदह इत्यादी सहा नगरांमध्ये राहणारे लोक. ဒေဝါ နံ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီတိ လောကနာထံ မဟာပုရိသံ မယမေဝ ပဌမံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာတိ သဉ္ဇာတဂါရဝဗဟုမာနာ အတ္တနော ပီတိံ ပဝေဒေန္တာ ခီဏာသဝါ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာနော အာဒိတော ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ. သူတိဝေသန္တိ သူတိဇဂ္ဂနဓာတိဝေသံ. ဧကေတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. မစ္ဆက္ခိသဒိသံ ဆဝိဝသေန. 'देव त्यांना प्रथम स्वीकारतात' म्हणजे 'आम्हीच लोकनाथ महापुरुषाला प्रथम स्वीकारू' अशा निर्माण झालेल्या आदर व बहुमानाने आपला आनंद व्यक्त करत क्षीणासव शुद्धवास ब्रह्मा सुरुवातीला स्वीकारतात. 'सुतीवेष' म्हणजे सुईणीचा किंवा बाळंतिणीची काळजी घेणाऱ्या दाईचा वेष. 'काही' म्हणजे उत्तरविहारवासी. त्वचेच्या रंगावरून माशाच्या डोळ्यासारखा. ၂၀၆. အဇိနပ္ပဝေဏိယာတိ အဇိနစမ္မေဟိ သိဗ္ဗေတွာ ကတပဝေဏိယာ. မဟာတေဇောတိ မဟာနုဘာဝေါ. မဟာယသောတိ မဟာပရိဝါရော ဝိပုလကိတ္တိဃောသော စ. २०६. 'अजिनप्पवेणी' म्हणजे हरणाच्या कातड्याने शिवून तयार केलेली चटई किंवा आच्छादन. 'महातेज' म्हणजे महानुभाव (मोठ्या प्रभावाचे). 'महायश' म्हणजे मोठा परिवार असलेले आणि विपुल कीर्ती असलेले. ဘဂ္ဂဝိဘဂ္ဂါတိ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနတော နိက္ခမနေန ဝိဘာဝိတတ္တာ ဘဂ္ဂါ ဝိဘဂ္ဂါ ဝိယ စ ဟုတွာ. တေန နေသံ အဝိသဒဘာဝမေဝ ဒဿေတိ. အလဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ ဂဗ္ဘာသယေ ယောနိပဒေသေ စ ကတ္ထစိ အလဂ္ဂေါ အသတ္တော ဟုတွာ. ဥဒကေနာတိ ဂဗ္ဘာသယဂတေန ဥဒကေန အမက္ခိတော နိက္ခမတိ သမ္မက္ခိတဿ တာဒိသဿ ဥဒကသေမှာဒိကဿေဝ တတ္ထ အဘာဝတော. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ ပုညာနုဘာဝေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ တံ ဌာနံ ဝိသုဒ္ဓံ ပရမသုဂန္ဓဂန္ဓကုဋိ ဝိယ စန္ဒနဂန္ဓံ ဝါယန္တံ တိဋ္ဌတိ. ဥဒကဝဋ္ဋိယောတိ ဥဒကက္ခန္ဓာ. 'भग्न-विभग्न' म्हणजे अरुंद जागेतून बाहेर पडल्यामुळे विस्कळीत झाल्यासारखे आणि मोडल्यासारखे होऊन. त्याद्वारे त्यांचा अस्पष्टपणाच दर्शवला जातो. 'अलिप्त (न चिकटता) राहून' म्हणजे गर्भाशयात आणि योनिप्रदेशात कुठेही न चिकटता, अलिप्त राहून. 'पाण्याने' म्हणजे गर्भाशयातील पाण्याने न माखता बाहेर पडतात, कारण तिथे माखण्यासाठी तसले पाणी, कफ इत्यादी नसतातच. कारण बोधिसत्त्वाच्या पुण्याच्या प्रभावाने पटिसंधी ग्रहण केल्यापासून ते स्थान अत्यंत शुद्ध, एखाद्या सुगंधी गंधकुटीप्रमाणे चंदनाचा सुगंध पसरवणारे राहते. 'उदकवट्टियो' म्हणजे पाण्याचे प्रवाह (जलस्कंध). ၂၀၇. မုဟုတ္တဇာတောတိ မုဟုတ္တေန ဇာတော ဟုတွာ မုဟုတ္တမတ္တောဝ. အနုဓာရိယမာနေတိ အနုကူလဝသေန နီယမာနေ. အာဂတာနေဝါတိ တံ ဌာနံ ဥပဂတာနိ ဧဝ. २०७. 'मुहुत्तजातो' म्हणजे जन्मून अवघा एक मुहूर्त (क्षणभर) झालेले. 'अनुधारियमाने' म्हणजे अनुकूलतेने धरले जात असताना किंवा नेले जात असताना. 'आलेलेच' म्हणजे त्या ठिकाणी प्राप्त झालेलेच. အနေကသာခန္တိ ရတနမယာနေကသတပတိဋ္ဌာနဟီရကံ. သဟဿမဏ္ဍလန္တိ တေသံ ဥပရိ ပတိဋ္ဌိတံ အနေကသဟဿမဏ္ဍလဟီရကံ. မရူတိ ဒေဝါ. 'अनेकशाख' म्हणजे रत्नांनी बनलेले अनेक शेकडो आधार असलेले छत्र. 'सहसमंडल' म्हणजे त्यांच्यावर अधिष्ठित असलेले अनेक हजार मंडळांचे छत्र. 'मरू' म्हणजे देव. န [Pg.340] ခေါ ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သတ္တပဒဝီတိဟာရတော ပဂေဝ ဒိသာဝိလောကနဿ ကတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘မဟာသတ္တော ဟီ’’တိအာဒိ. ဧကင်္ဂဏာနီတိ ဝိဝဋဘာဝေန ဝိဟာရင်္ဂဏပရိဝေဏင်္ဂဏာနိ ဝိယ ဧကင်္ဂဏသဒိသာနိ အဟေသုံ. သဒိသောပိ နတ္ထီတိ တုမှာကံ ဣဒံ ဝိလောကနံ ဝိသိဋ္ဌေ ပဿိတုံ ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသောပိ နတ္ထိ, ကုတော ဥတ္တရိတရောတိ အာဟံသု. သဗ္ဗပဌမောတိ သဗ္ဗပ္ပဓာနော. ပဓာနပရိယာယော ဟိ ဣဓ ပဌမသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာနီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ မဟေသက္ခာ တာဝ ဒေဝါ တထာ ဝဒန္တိ, ဣတရေ ပန ကထန္တိ? မဟာသတ္တဿ အာနုဘာဝဒဿနေနေဝ. မဟေသက္ခာနဉှိ ဒေဝါနံ မဟာသတ္တဿ အာနုဘာဝေါ ဝိယ တေန သဒိသာနမ္ပိ အာနုဘာဝေါ ပစ္စက္ခော အဟောသိ. ဣတရေ ပန တေသံ ဝစနံ သုတွာ သဒ္ဒဟန္တာ အနုမိနန္တာ တထာ အာဟံသု. परंतु असे समजू नये, कारण सात पावले चालण्यापूर्वीच दिशांचे अवलोकन केले गेले होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'महासत्त्व हि' इत्यादी. 'एकच अंगण' म्हणजे उघडे असल्यामुळे विहाराचे अंगण किंवा परिवेणाचे अंगण यांसारखे सर्व एकच अंगण झाल्यासारखे झाले. 'समान देखील कोणी नाही' म्हणजे तुमचे हे विशिष्ट अवलोकन पाहण्यासाठी येथे तुमच्यासारखा देखील कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कुठून असणार? असे ते म्हणाले. 'सर्वप्रथम' म्हणजे सर्वप्रधान. कारण येथे 'प्रथम' हा शब्द प्रधानाचा वाचक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इतर' इत्यादी. आणि येथे महेशाख्य (महानुभाव) देव तर असे म्हणतात, पण इतर कसे म्हणतात? महासत्त्वाचा प्रभाव पाहिल्यामुळेच. कारण महेशाख्य देवांना महासत्त्वाच्या प्रभावाप्रमाणेच त्यांच्यासारख्या इतरांचा प्रभाव देखील प्रत्यक्ष होता. परंतु इतरांनी त्यांचे बोलणे ऐकून, त्यावर श्रद्धा ठेवून आणि अनुमान करून तसे म्हटले. ဇာတမတ္တဿေဝ ဗောဓိသတ္တဿ ဌာနာဒီနိ ယေသံ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတာနီတိ တေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေန္တော, ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပတိဋ္ဌာနံ စတုဣဒ္ဓိပါဒပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဣဒ္ဓိပါဒဝသေန လောကုတ္တရဓမ္မေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသမိဇ္ဈနတော. ဥတ္တရာဘိမုခဘာဝေါ လောကဿ ဥတ္တရဏဝသေန ဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. သတ္တပဒဂမနံ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဝိသုဒ္ဓဆတ္တဓာရဏံ သုဝိသုဒ္ဓဝိမုတ္တိဆတ္တဓာရဏဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဉ္စရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ ပဉ္စဝိဓဝိမုတ္တိဂုဏပရိဝါရတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, အနာဝဋဒိသာနုဝိလောကနံ အနာဝဋဉာဏတာယ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မီ’’တိအာဒိဝစနံ အပ္ပဋိဝတ္တိယဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ; အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အာယတိံ ဇာတိယာ အဘာဝကိတ္တနာ အနုပါဒိ…ပေ… ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ; တဿ တဿ အနာဂတေ လဒ္ဓဗ္ဗဝိသေသဿ တံ တံ နိမိတ္တံ အဗျဘိစာရီနိမိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န အာဂတောတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အညတ္ထ စ ဝက္ခမာနာယ အနုပုဗ္ဗိယာ အနာဂတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အာဟရိတွာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ အဋ္ဌကထာသု စ အာဂတနယေန အာဟရိတွာ ဒီပေတဗ္ဗော. नुकत्याच जन्मलेल्या बोधिसत्त्वांचे उभे राहणे इत्यादी ज्या विशिष्ट गुणांच्या प्राप्तीचे (अधिगमनांचे) पूर्वनिमित्त (पूर्वसंकेत) होते, ते निश्चित करून दाखवताना, 'येथे च' (ettha cā) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, (भूमीवर) पाय रोवून उभे राहणे हे चार इद्धिपादांच्या (ऋद्धिपाद) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे, कारण इद्धिपादांच्या प्रभावाने लोकोत्तर धर्मांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रतिष्ठित होण्याची सिद्धी प्राप्त होते. उत्तर दिशेकडे तोंड करणे हे जगाच्या उत्तारण (पार जाण्याच्या) मार्गाने गमनाचे पूर्वनिमित्त आहे. सात पावले चालणे हे सात बोज्झंगांच्या (बोध्यंग) इत्यादींच्या प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. विशुद्ध श्वेतछत्र धारण करणे हे सुविशुद्ध विमुत्तीच्या (मुक्तीच्या) छत्राच्या धारणाचे पूर्वनिमित्त आहे. पाच राजचिन्हे (राजककुदभंड) हे पाच प्रकारच्या विमुत्तीगुणांच्या (मुक्तीच्या गुणांच्या) परिवाराचे पूर्वनिमित्त आहे. अनावृत (अबाधित) दिशांकडे पाहणे हे अनावृत ज्ञानाचे (अबाधित ज्ञानाचे) पूर्वनिमित्त आहे. 'मी सर्वश्रेष्ठ आहे' (अग्गोहमस्मि) इत्यादी वचन हे अपरिवर्तनीय धम्मचक्कपवत्तनाचे (धम्मचक्रप्रवर्तनाचे) पूर्वनिमित्त आहे. 'हा माझा अंतिम जन्म आहे' अशी भविष्यातील जन्माच्या अभावाची घोषणा करणे हे अनुपादिसेस (निरुपधिशेष) निर्वाणाचे... पे... पूर्वनिमित्त आहे असे समजावे. भविष्यात प्राप्त होणाऱ्या त्या त्या विशिष्ट गुणांचे ते ते निमित्त हे अचूक (अव्यभिचारी) निमित्त आहे असे पाहावे. 'आला नाही' (न आगतो) हे या सुत्तात आणि इतर ठिकाणी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनुक्रमे भविष्याला उद्देशून म्हटले आहे. 'आणून' (आहरित्वा) म्हणजे त्या त्या सुत्तात आणि अट्ठकथांमध्ये आलेल्या पद्धतीने आणून स्पष्ट केले पाहिजे. ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပီတိ ပန ဣဒံ သတိပိ ဣဓ ပါဠိယံ အာဂတတ္တေ ဝက္ခမာနာနမစ္ဆရိယာနံ မူလဘူတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ အညမ္ပီဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိ ဗဒ္ဓါ ဝီဏာ, စမ္မဗဒ္ဓါ ဘေရိယောတိ ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယဿ နိဒဿနမတ္တံ, စ-သဒ္ဒေန ဝါ ဣတရေသမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိဇ္ဇိံသူတိ ပါဒေသု ဗဒ္ဓဋ္ဌာနေသုယေဝ [Pg.341] ဘိဇ္ဇိံသု. ဝိဂစ္ဆိံသူတိ ဝူပသမိံသု. သကတေဇောဘာသိတာနီတိ အတိဝိယ သမုဇ္ဇလာယ အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသိတာနိ အဟေသုံ. န ပဝတ္တီတိ န သန္ဒီ. ဝါတော န ဝါယီတိ ခရော ဝါတော န ဝါယိ, မုဒုသုခေါ ပန သတ္တာနံ သုခါဝဟော ဝါယိ. ပထဝီဂတာ အဟေသုံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌာတုံ အဝိသဟန္တာ. ဥတုသမ္ပန္နောတိ အနုဏှာသီတတာသင်္ခါတေန ဥတုနာ သမ္ပန္နော. ဝါမဟတ္ထံ ဥရေ ဌပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပုထုပါဏိနာ ဟတ္ထတာဠနေန သဒ္ဒကရဏံ အပ္ဖောဋနံ. မုခေန ဥဿေဠနံ သဒ္ဒမုဉ္စနံ သေဠနံ. ဧကဒ္ဓဇမာလာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ဝိစိတ္တပုပ္ဖသုဂန္ဓပုပ္ဖဝဿဒေဝါ ဝဿိံသု, သူရိယေ ဒိဗ္ဗမာနေ ဧဝ တာရကာ ဩဘာသိံသု, အစ္ဆံ ဝိပ္ပသန္နံ ဥဒကံ ပထဝိတော ဥဗ္ဘိဇ္ဇိ, ဗိလာသယာ ဒရိသယာ တိရစ္ဆာနာ အာသယတော နိက္ခမိံသု; ရာဂဒေါသမောဟာပိ တနု ဘဝိံသု, ပထဝိယံ ရဇော ဝူပသမိ, အနိဋ္ဌဂန္ဓော ဝိဂစ္ဆိ, ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ဝါယိ, ရူပိနော ဒေဝါ သရူပေနေဝ မနုဿာနံ အာပါထမဂမံသု, သတ္တာနံ စုတုပပါတာ နာဟေသုန္တိ ဣမေသံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယာနိ မဟာဘိနီဟာရသမယေ ဥပ္ပန္နာနိ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ, တာနိ အနဝသေသာနိ တဒါ အဟေသုန္တိ. परंतु 'दशसहस्री लोकधातू कंपित झाली' हे जरी येथे पाळीमध्ये आलेले असले, तरी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या आश्चर्यकारक गोष्टींचे मूळ कारण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे, इतरही अशाच गोष्टी या प्रकारे समजाव्यात. 'तंती' म्हणजे तारांनी बांधलेली वीणा, 'चर्मबद्ध' म्हणजे चामड्याने मढवलेले नगारे (भेरी) हे पाच प्रकारच्या वाद्यांचे (पंचंगिक तूर्य) केवळ उदाहरण आहे, आणि 'च' शब्दाने इतरांचाही संग्रह समजावा. 'तुटले' (भिज्जिंसु) म्हणजे पायांच्या बांधलेल्या ठिकाणीच ते तुटले. 'नष्ट झाले' (विगच्छिंसु) म्हणजे शांत झाले (वूपसमिंसु). 'स्वतःच्या तेजाने प्रकाशित झाले' (सकतेजोभासितानि) म्हणजे अत्यंत प्रज्वलित अशा स्वतःच्या प्रभाने ते प्रकाशित झाले. 'वाहिली नाही' (न पवत्ति) म्हणजे वाहणे बंद झाले. 'वारा वाहिला नाही' म्हणजे तीव्र (कठोर) वारा वाहिला नाही, परंतु प्राण्यांना सुख देणारा मंद आणि सुखद वारा वाहिला. उंचावर राहण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते जमिनीवर आले. 'ऋतूसंपन्न' (ऋतूने युक्त) म्हणजे अति उष्ण किंवा अति थंड नसलेल्या अशा ऋतूने युक्त. डावा हात छातीवर ठेवून उजव्या पसरलेल्या हाताने टाळी वाजवून आवाज करणे म्हणजे 'अप्फोटन' (टाळी वाजवणे) होय. मुखाने शिट्टी वाजवणे किंवा आवाज काढणे म्हणजे 'सेळन' होय. 'एकच ध्वजमाला झाली' यात 'इति' शब्दाचा अर्थ 'इत्यादी' असा आहे. त्यामुळे विविध प्रकारच्या फुलांचा आणि सुगंधी फुलांचा पाऊस देवांनी पाडला, सूर्य तळपत असतानाच तारे चमकू लागले, स्वच्छ व निर्मळ पाणी जमिनीतून वर आले, बिळात व गुहेत राहणारे प्राणी आपापल्या निवासातून बाहेर आले; राग, द्वेष आणि मोह देखील मंद झाले, पृथ्वीवरील धूळ शांत झाली, दुर्गंधी नष्ट झाली, दिव्य सुगंध वाहू लागला, रूपवान देव स्वतःच्याच रूपाने मनुष्यांच्या दृष्टीपथात आले, आणि प्राण्यांचे च्युती (मृत्यू) व उत्पत्ती (जन्म) झाले नाहीत, या सर्वांचा संग्रह यात समजावा. महान अभिनिहाराच्या (महा संकल्पाच्या) वेळी जी बत्तीस पूर्वनिमित्ते उत्पन्न झाली होती, ती सर्वच्या सर्व (पूर्णपणे) तेव्हा प्रकट झाली. တတြာပီတိ တေသုပိ ပထဝိကမ္ပာဒီသု ဧဝံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကေဝလံ သမ္ပတိဇာတဿ ဌာနာဒီသု ဧဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သဗ္ဗညုတညာဏပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ သဗ္ဗဿ ဉေယျဿ တိတ္ထကရမတဿ စ စာလနတော. ကေနစိ အနုဿာဟိတာနံယေဝ ဣမသ္မိံယေဝ ဧကစက္ကဝါဠေ သန္နိပါတော, ကေနစိ အနုဿာဟိတာနံယေဝ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မပဋိဂ္ဂဏှနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ပဌမံ ဒေဝတာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရပဋိလာဘဿ, ပစ္ဆာ မနုဿာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ တတ္ထေဝ ဌာနဿ နိစ္စလသဘာဝတော အာနေဉ္ဇဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဝီဏာနံ သယံ ဝဇ္ဇနံ ပရူပဒေသေန ဝိနာ သယမေဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရပဋိလာဘဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဘေရီနံ ဝဇ္ဇနံ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယ ပရိသာယ ပဝေဒနသမတ္ထဿ ဓမ္မဘေရိယာ အနုသာဝနဿ အမတဒုန္ဒုဘိဃောသနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. အန္ဒုဗန္ဓနာဒီနံ ဆေဒေါ မာနဝိနိဗန္ဓဆေဒနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ; သုပဋ္ဋနသမ္ပာပုဏနံ အတ္ထာဒိ အနုရူပံ အတ္ထာဒီသု ဉာဏဿ ဘေဒါဓိဂမဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. 'तेथेही' (तत्रापि) म्हणजे त्या भूकंपादी घटनांमध्येही अशा प्रकारे पूर्वनिमित्त असणे समजून घ्यावे, केवळ नुकत्याच जन्मलेल्या (बोधिसत्त्वांच्या) उभे राहणे इत्यादींमध्येच नाही, असा अभिप्राय आहे. सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) प्राप्तीचे हे पूर्वनिमित्त आहे, कारण सर्व ज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आणि तीर्थकरांचे (इतर पंथांच्या गुरूंचे) मत कंपित झाले. कोणाकडूनही प्रेरित न करता याच एका चक्रवाळात (ब्रह्मांडात) एकत्र येणे, आणि कोणाकडूनही प्रेरित न करता एकाच वेळी एकत्र येऊन धम्माचा स्वीकार करणे हे पूर्वनिमित्त आहे. प्रथम देवतांनी स्वीकार करणे हे दिव्यविहाराच्या प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे, आणि नंतर मनुष्यांनी स्वीकार करणे हे तेथेच उभे राहण्याच्या निश्चल स्वभावामुळे आणेञ्जविहाराच्या (अचल विहाराच्या) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. वीणांचे स्वतःहून वाजणे हे दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच अनुपुब्बविहाराच्या (अनुक्रमिक विहाराच्या) प्राप्तीचे पूर्वनिमित्त आहे. नगाऱ्यांचे (भेरींचे) वाजणे हे चक्रवाळाच्या सीमेपर्यंतच्या परिषदेला (सभेला) सूचित करण्यास समर्थ असलेल्या धम्मभेरीच्या घोषणेचे आणि अमृतदुंदुभीच्या नादाचे पूर्वनिमित्त आहे. साखळ्या व बंधने इत्यादी तुटणे हे मानवी बंधने तोडण्याचे पूर्वनिमित्त आहे; उत्तम बंदरावर पोहोचणे हे अर्थ इत्यादींच्या अनुरूप अर्थ इत्यादींमधील ज्ञानाच्या भेद-अधिगमाचे (विशिष्ट प्राप्तीचे) पूर्वनिमित्त आहे. နိဗ္ဗာနရသေနာတိ ကိလေသာနံ နိဗ္ဗာယနရသေန. ဧကရသဘာဝဿာတိ သာသနဿ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရသဘာဝဿ. ဝါတဿ အဝါယနံ ကိဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဘိန္ဒနဿာ’’တိ. အာကာသာဒိအပ္ပတိဋ္ဌဝိသမစဉ္စလဋ္ဌာနံ ပဟာယ [Pg.342] သကုဏာနံ ပထဝီဂမနံ တာဒိသံ မိစ္ဆာဂါဟံ ပဟာယ သတ္တာနံ ပါဏေဟိ ရတနတ္တယသရဏဂမနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဒေဝတာနံ အပ္ဖောဋနာဒီဟိ ကီဠနံ ပမောဒနုပ္ပတ္တိဥဒါနဿ ဘဝဝန္တဂမနေန ဓမ္မသဘာဝဗောဓနေန စ ပမောဒဝိဘာဝနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ဓမ္မဝေဂဝဿနဿာတိ ဒေသနာဉာဏဝေဂေန ဓမ္မာမတဿ ဝဿနဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ကာယဂတာသတိဝသေန လဒ္ဓဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပာဒိတမဂ္ဂဖလသုခါနုဘဝေါ ကာယဂတာသတိအမတပဋိလာဘော, တဿ ပန ကာယဿပိ အတပ္ပကသုခါဝဟတ္တာ ခုဒါပိပါသာပီဠနာဘာဝေါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဝုတ္တော. အရိယဒ္ဓဇမာလာမာလိတာယာတိ သဒေဝကဿ လောကဿ အရိယမဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂဓဇမာလာဟိ မာလိတဘာဝဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အနုဒ္ဓဋံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. 'निर्वाणरसाने' (निब्बानरसेन) म्हणजे क्लेशांच्या विझण्याच्या (शांत होण्याच्या) रसाने. 'एकरसभावाचे' म्हणजे शासनाचे (बुद्धशासनाचे) सर्वत्र एकरस असण्याचे. वाऱ्याचे न वाहणे हे कशाचे पूर्वनिमित्त आहे? यावर म्हटले आहे - 'बासष्ट दृष्टीगतांच्या (मिथ्या विचारांच्या/मतांच्या) भंजनाचे (तोडण्याचे)'. आकाशासारखे अप्रतिष्ठित, विषम आणि चंचल स्थान सोडून पक्ष्यांचे जमिनीवर येणे हे प्राण्यांनी तशाच प्रकारचा मिथ्याग्रह (चुकीची धारणा) सोडून प्राणांसह रतनत्तयाच्या (त्रिरत्नांच्या) शरणी जाण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. देवतांचे टाळ्या वाजवणे इत्यादींद्वारे क्रीडा करणे हे प्रमोध (आनंद) उत्पन्न करणाऱ्या उदान (उद्गार) प्रकट करण्याचे, भव-अंताप्रत जाण्याचे आणि धम्मस्वभावाच्या बोधाने आनंद व्यक्त करण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. 'धम्मवेगाच्या वर्षावाचे' म्हणजे देसनाज्ञानाच्या (देशनाज्ञानाच्या) वेगाने धम्माच्या अमृताचा वर्षाव होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. कायगतासतीच्या (कायानुपश्यनेच्या) प्रभावाने प्राप्त झालेल्या ध्यानाला आधार बनवून उत्पन्न झालेल्या मार्ग-फल सुखाचा अनुभव घेणे म्हणजे कायगतासती-अमृतप्राप्ती होय; आणि शरीराला संतापविरहित सुख देणारे असल्यामुळे, भूक व तहानेच्या पीडेचा अभाव असणे हे त्याचे पूर्वनिमित्त म्हटले आहे. 'अरीयध्वजमालामालित' (आर्यध्वजमालेने सुशोभित) असणे हे देवलोकासह संपूर्ण जगाचे अरियमग्ग (आर्यमार्ग) आणि बोज्झंग (बोध्यंग) रूपी ध्वजमालांनी सुशोभित होण्याचे पूर्वनिमित्त आहे. यात जे काही स्पष्ट केले गेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. ဧတ္ထာတိ ‘‘သမ္ပတိဇာတော’’တိအာဒိနာ အာဂတေ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. ဝိဿဇ္ဇိတောဝ, တသ္မာ အမှေဟိ ဣဓ အပုဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တဒါ ပထဝိယံ ဂစ္ဆန္တောပိ မဟာသတ္တော အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ မဟာဇနဿ ဥပဋ္ဌာသီတိ အယမေတ္ထ နိယတိ ဓမ္မနိယာမော ဗောဓိသတ္တာနံ ဓမ္မတာတိ ဣဒံ နိယတိဝါဒဝသေန ကထနံ. ‘‘ပုဗ္ဗေ ပုရိမဇာတီသု တာဒိသဿ ပုညသမ္ဘာရကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ မဟာဇနဿ တထာ ဥပဋ္ဌာသီ’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေကတကမ္မဝါဒဝသေန ကထနံ. ဣမေသံ သတ္တာနံ ဥပရိ ဤသနသီလတာယ ယထာသကံ ကမ္မမေဝ ဣဿရော နာမ, တဿ နိမ္မာနံ အတ္တနော ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနံ, မဟာပုရိသောပိ သဒေဝကံ လောကံ အဘိဘဝိတုံ သမတ္ထေန ဥဠာရေန ပုညကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတော တေန ဣဿရေန နိမ္မိတော နာမ, တဿ စာယံ နိမ္မာနဝိသေသော, ယဒိဒံ မဟာနုဘာဝတာ. ယာယ မဟာဇနဿ တထာ ဥပဋ္ဌာသီတိ ဣဒံ ဣဿရနိမ္မာနဝါဒဝသေန ကထနံ. ဧဝံ တံ တံ ဗဟုံ ဝတွာ ကိံ ဣမာယ ပရိယာယကထာယာတိ အဝသာနေ ဥဇုကမေဝ ဧဝံ ဗျာကာသိ. သမ္ပတိဇာတော ပထဝိယံ ကထံ ပဒသာ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ အာကာသေန မညေ ဂစ္ဆတီတိ ပရိကပ္ပနဿ ဝသေန အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ အဟောသိ. သီဃတရံ ပန သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတတ္တာ ဒိဿမာနရူပေါပိ မဟာဇနဿ အဒိဿမာနော ဝိယ အဟောသိ. အစေလကဘာဝေါ ခုဒ္ဒကသရီရတာ စ တာဒိသဿ ဣရိယာပထဿ အနနုစ္ဆဝိကာတိ ကမ္မာနုဘာဝသဉ္ဇနိတပါဋိဟာရိယဝသေန အလင်္ကာရပဋိယတ္တော ဝိယ; သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ စ မဟာဇနဿ ဥပဋ္ဌာသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ; ဗုဒ္ဓဘာဝါနုစ္ဆဝိကဿ [Pg.343] ဗောဓိသတ္တာနုဘာဝဿ ယာထာဝတော ပဝေဒိတတ္တာ ဗုဒ္ဓေန ဝိယ…ပေ… အတ္တမနာ အဟောသိ. “येथे” (एत्थ) म्हणजे “सम्पतिजातो” (नुकताच जन्मलेला) इत्यादी शब्दांनी आलेल्या या स्थानावर. (याचे स्पष्टीकरण आधीच) दिले गेले आहे, म्हणून येथे आमच्याद्वारे काही नवीन सांगण्यासारखे नाही, असा अभिप्राय आहे. “त्या वेळी पृथ्वीवर चालत असतानाही महासत्त (महासत्त्व) आकाशातून चालल्याप्रमाणे महाजनतेला (लोकांना) भासले” - हा येथे नियती, धम्मनियाम (धर्मनियम), बोधिसत्तांची धम्मता (धर्मता) आहे, असे नियतीवादाच्या दृष्टीने कथन आहे. “पूर्वीच्या पूर्वजन्मांमध्ये अशा प्रकारच्या पुण्यसंभार कर्माचे आचरण केल्यामुळे आणि ते संचित केल्यामुळे महाजनतेला तसे भासले” - हे पूर्वकृतकर्मवादाच्या (पुब्बेकतकम्मवाद) दृष्टीने कथन आहे. “या प्राण्यांवर शासन करण्याच्या स्वभावामुळे आपापले कर्मच ‘इस्सर’ (ईश्वर/शासक) नावाचे आहे, त्याची निर्मिती म्हणजे स्वतःच्या फळाची उत्पत्ती होय. महापुरुष देखील सदेवलोकावर मात करण्यास समर्थ अशा उदार पुण्यकर्माने उत्पन्न झाले असल्यामुळे, त्या ‘इस्सरा’द्वारे (कर्माद्वारे) निर्मित आहेत, आणि हा त्यांचा विशेष निर्माण-प्रभाव आहे, ज्याला महानुभावता म्हणतात. ज्याच्याद्वारे महाजनतेला तसे भासले” - हे इस्सरनिम्माणवादाच्या (ईश्वरनिर्माणवाद/कर्मनिर्मितीवाद) दृष्टीने कथन आहे. अशा प्रकारे त्या त्या गोष्टी पुष्कळ सांगून, “या पर्यायी कथनाने काय साध्य होणार?” असे म्हणून शेवटी सरळच असे स्पष्ट केले: “नुकताच जन्मलेला बालक पृथ्वीवर पायाने कसा चालू शकेल? अशा महानुभावाने आकाशातूनच मार्गक्रमण केले असावे, या कल्पनेमुळे ते आकाशातून चालल्यासारखे वाटले. परंतु, अत्यंत वेगाने सात पावले टाकून गेल्यामुळे, त्यांचे रूप दिसत असूनही महाजनतेला ते न दिसल्यासारखेच वाटले. नग्नता (अचेलकभाव) आणि लहान शरीर अशा प्रकारच्या इरियापथाला (चर्यापथाला) अनुरूप नसल्यामुळे, कर्माच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या पाटीहारियामुळे (प्रातिहार्यामुळे) ते जणू अलंकारांनी सुसज्ज असल्यासारखे आणि सोळा वर्षांच्या तरुणासारखे महाजनतेला भासले, असे जाणावे. बुद्धत्वासाठी योग्य अशा बोधिसत्तांच्या प्रभावाचे यथार्थ प्रकटीकरण झाल्यामुळे, बुद्धांप्रमाणेच...पे... ते प्रसन्न झाले.” ပါကဋာ ဟုတွာတိ ဝိဘူတာ ဟုတွာ. ဗုဒ္ဓါနံ ယေ ယေ သင်္ခါရေ ဝဝတ္ထပေတုကာမာ, တေ တေ ဥပ္ပာဒက္ခဏေပိ သဗ္ဗသော သုပ္ပဋိဝိဒိတာ သုပါကဋာ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ သုဋ္ဌု ဝိဘူတာ ဧဝ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. အနောကာသဂတေတိ ပရိဂ္ဂဟဿ အနောကာသကာလေ ပဝတ္တေ. နိပ္ပဒေသေတိ နိရဝသေသေ. ဩကာသပ္ပတ္တေတိ ဌာနဂမနာဒိကာလေ ဥပ္ပန္နေ, တေ ဟိ သမ္မသနဿ ယောဂျကာလေ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသပ္ပတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေတိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနံ ပါကတိကသမ္မသနဝသေန ဝုတ္တံ, အာကင်္ခန္တာ ပန တေ ယဒါ ကဒါစိ ဥပ္ပန္နသင်္ခါရေ သမ္မသန္တိယေဝ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. “पाकता हुत्वा” (प्रकट होऊन) म्हणजे स्पष्ट होऊन. बुद्धांना ज्या ज्या संखार (संस्कार) निश्चित करण्याची इच्छा असते, ते ते (संखार) उत्पत्तीच्या क्षणीही (उप्पादक्खण) सर्व प्रकारे चांगल्या प्रकारे जाणलेले, स्पष्टपणे प्रकट झालेले, हातावरील आवळ्याप्रमाणे अत्यंत स्पष्ट होऊन समोर उपस्थित होतात. म्हणूनच “यथा ही” (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. “अनोकासगते” म्हणजे परिग्रहाच्या अयोग्य वेळी प्रवृत्त झालेल्या. “निप्पदेसे” म्हणजे पूर्णपणे (निरवशेष). “ओकासप्पत्ते” म्हणजे स्थान-गमनादी वेळी उत्पन्न झाल्यावर; कारण ते समसनाच्या (मनन/चिंतन) योग्य वेळी उत्पन्न झाल्यामुळे ‘ओकासप्पत्ते’ (अवकाशप्राप्त) आहेत, असा अभिप्राय आहे. “सत्तदिवसब्भन्तरे” (सात दिवसांच्या आत) हे बुद्धांच्या सामान्य समसनाच्या (चिंतनाच्या) दृष्टीने म्हटले आहे, परंतु इच्छा असल्यास ते कधीही उत्पन्न झालेल्या संखांरांचे समसन (चिंतन) करतातच. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. अच्छरियब्भुतसुत्तवण्णनेची (अद्भुतधर्मसूत्रवर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၄. ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ४. बाकुलसुत्तवण्णना (बाकुलसूत्र-वर्णन) ၂၀၉. ယထာ ‘‘ဒွတ္တိံသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒွိ-သဒ္ဒဿ ဗာ-အာဒေသံ ကတွာ ဗာတ္တိံသာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဧတ္ထ ဗာ-ကာရာဒေသံ ကတွာ ဗာကုလောတိ သမညာ အဟောသိ, သာယံ တဿ အနွတ္ထသညာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သီသံ နှာပေတွာတိ မင်္ဂလတ္ထံ မဟာဂင်္ဂါယ သီသံ နှာပေတွာ. နိမုဇ္ဇနဝသေနာတိ ဇဏ္ဏုပမာဏေ ဥဒကေ ထောကံယေဝ နိမုဇ္ဇနဝသေန. ဆဍ္ဍေတွာ ပလာတာ မရဏဘယတဇ္ဇိတာ. ပဟရိယမာနာ မရန္တိ, န ဇာလေန ဗန္ဓိတမတ္တေန. ဒါရကဿ တေဇေနာတိ ဒါရကဿ ပုညတေဇေန. နီဟဋမတ္တောဝ မတော, တဿ မရဏတ္ထံ ဥပက္ကမော န ကတော, ယေန ဥပက္ကမေန ဒါရကဿ ဗာဓော သိယာ. တန္တိ မစ္ဆံ. သကလမေဝါတိ ပရိပုဏ္ဏာဝယဝမေဝ. २०९. जसे “द्वत्तिंसा” (बत्तीस) म्हणायचे असताना ‘द्वि’ शब्दाचा ‘बा’ असा आदेश करून “बात्तिंसा” म्हटले जाते, तसेच येथे ‘बा’ काराचा आदेश करून “बाकुल” अशी संज्ञा झाली. ती त्याची सार्थ संज्ञा (अन्वत्थसञ्ञा) आहे हे दर्शवण्यासाठी “तस्स ही” इत्यादी म्हटले आहे. “सीसं न्हापेत्वा” (डोके धुवून/स्नान घालून) म्हणजे मङ्गलासाठी महागंगेमध्ये डोके धुवून. “निमुज्जनवसेना” (बुडण्याने) म्हणजे गुडघाभर पाण्यात थोडेसे बुडण्याने. “छड्डेत्वा पलाता” (सोडून पळून गेले) म्हणजे मृत्यूच्या भयाने घाबरून पळून गेले. “पहारीयमाना मरन्ति” (मारले जात असताना मरतात), केवळ जाळ्यात अडकल्याने नाही. “दारकस्स तेजेना” (बालकाच्या तेजाने) म्हणजे बालकाच्या पुण्यतेजाने. “नीहतमत्तोव मतो” (बाहेर काढल्याबरोबरच मेला), त्याला मारण्यासाठी कोणताही प्रयत्न केला गेला नाही, ज्या प्रयत्नाने बालकाला बाधा झाली असती. “तं” (त्याला) म्हणजे माशाला. “सकलमेवा” (संपूर्णच) म्हणजे पूर्ण अवयवांसह. န ကေလာယတီတိ န မမာယတိ ကိသ္မိဉ္စိ န မညတိ. ဒါရကဿ ပုညတေဇေန ပိဋ္ဌိတော ဖာလေန္တီ. ဒါရကံ လဘတီတိ ဥဂ္ဃောသနဝသေန ဘေရိံ စရာပေတွာ. ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ, အတ္တနော ပုတ္တဘာဝံ ကထေသိ. ကုစ္ဆိယာ ဓာရိတတ္တာ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ ဇနနီဘာဝတော. မစ္ဆံ ဂဏှန္တာပီတိ မစ္ဆံ ကိဏိတွာ ဂဏှန္တာပိ. တထာ ဂဏှန္တာ စ တပ္ပရိယာပန္နံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ နာမာတိ [Pg.344] အာဟ – ‘‘ဝက္ကယကနာဒီနိ ဗဟိ ကတွာ ဂဏှန္တာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. အယမ္ပိ အမာတာ ကာတုံ န သက္ကာ သာမိကဘာဝတော. ဒါရကော ဥဘိန္နမ္ပိ ကုလာနံ ဒါယာဒေါ ဟောတု ဒွိန္နံ ပုတ္တဘာဝတော. “न केलायती” म्हणजे ममता करत नाही, कशाचीही पर्वा करत नाही. “बालकाच्या पुण्यतेजाने” पाठीमागून (माशाचे पोट) फाडत असताना. “बालक मिळतो” अशी दवंडी पिटवून (भेरी फिरवून). “प्रवृत्ती सांगितली” म्हणजे स्वतःचा पुत्र असल्याचा वृत्तांत सांगितला. “कुशीत (गर्भात) धारण केल्यामुळे तिला माता न करणे शक्य नाही”, कारण ती जन्मदात्री आहे. “मासा घेतानाही” म्हणजे मासा विकत घेऊन घेतानाही. आणि तसे घेताना त्याच्याशी संबंधित सर्व काही घेतले जाते, म्हणून म्हटले आहे - “मूत्रपिंड (वक्कय) इत्यादी बाहेर काढून घेणारे कोणी नसते.” “ही देखील माता न करणे शक्य नाही”, कारण ती मालकीण आहे. “बालक दोन्ही कुळांचा वारसदार व्हावा”, कारण तो दोघांचाही पुत्र आहे. အသီတိမေတိ ဇာတိယာ အသီတိမေ ဝဿေ. ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန ကိလေသာနံ အသမုစ္ဆိဇ္ဇနတော ဝီတိက္ကမိတုံ ကာမသညာ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာတိ ပုစ္ဆာ ပန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝဉ္စ ခေါ မံ, အာဝုသော ကဿပ, ပုစ္ဆိတဗ္ဗ’’န္တိ. “असीतिमे” म्हणजे जन्मापासून ऐंशीव्या वर्षी. केवळ प्रव्रज्येमुळे (पब्बज्जा) क्लेशांचे समूळ उच्चाटन होत नसल्यामुळे, “कधी मर्यादा ओलांडण्यासाठी कामसंज्ञा उत्पन्न झाली होती का?” असा प्रश्न विचारला पाहिजे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले - “हे आवुसो कस्सप, मला असा प्रश्न विचारला पाहिजे.” ၂၁၀. နိယမေတွာတိ တံ တံဝါရေ သေသဝါရေန နိယမေတွာ. ကမ္မပထဘေဒကောတိ ကမ္မပထဝိသေသကရော. တတ္ထ ကာမဝိတက္ကော ယထာ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနပ္ပတ္တော ကမ္မပထပ္ပတ္တော နာမ ဟောတိ; မနောဒွါရေ ပရဘဏ္ဍဿ အတ္တနော ပရိဏာမနဝသေန ပဝတ္တအဘိဇ္ဈာသဟဂတော; ဧဝံ ကာမသညာတိ, တထာ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကသညာတိ ထေရော, ‘‘ဥဘယမ္ပေတံ ကမ္မပထဘေဒကမေဝါ’’တိ အာဟ. ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တံ သညံ သန္ဓာယ, ‘‘သညာ ဥပ္ပန္နမတ္တာဝါ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ဝိတက္ကိတမ္ပိ သမာနံ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တမေဝ, ဥဘယဿ ပန ဝသေန သုတ္တပဒံ ပဝတ္တန္တိ ထေရဿ အဓိပ္ပာယော. २१०. “नियमत्वा” म्हणजे त्या त्या वेळी उर्वरित वेळेने मर्यादित करून. “कम्मपथभेदको” म्हणजे कर्मपथाचा विशेष करणारा. त्यामध्ये कामवितक्क (कामवितर्क) जसा काय-वाणीच्या द्वारांमध्ये हालचालीला प्राप्त होऊन कर्मपथाला प्राप्त होतो; मन-द्वारामध्ये दुसऱ्याच्या वस्तू स्वतःकडे वळवण्याच्या प्रवृत्तीने युक्त अशा अभिध्येने (लोभाने) सहगत असतो; तशीच कामसंज्ञा असते. तसेच व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) वितर्क-संज्ञा याविषयी थेरांनी म्हटले आहे की, “हे दोन्ही कर्मपथाचा भेद करणारेच आहेत.” कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या संज्ञेचा संदर्भ देऊन, “संज्ञा केवळ उत्पन्न झाली” असे म्हटले असता, विचार केला तरी तो कर्मपथाला प्राप्त न झालेलाच असतो, परंतु या दोन्हीच्या आधारे सूत्राचे पद प्रवृत्त होते, असा थेरांचा अभिप्राय आहे. ၂၁၁. အာယူဟနကမ္မန္တိ အတ္တနာ အာယူဟိတဗ္ဗကမ္မံ. လောမကိလိဋ္ဌာနီတိ ကိလိဋ္ဌလောမာနိ, ကိလိဋ္ဌံသူနီတိ အတ္ထော. ကိမေဝံ ဘောဂေသု ပရနိမ္မိတဘဝေ ဝသဝတ္တိဒေဝါနံ ဝိယ သဗ္ဗသော အာယူဟနကမ္မေန ဝိနာ အညဿပိ ပဗ္ဗဇိတဿ ပစ္စယလာဘော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော သုတပုဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အနစ္ဆရိယဉ္စေတ’’န္တိ. ကုလူပကထေရာနမေတံ ကမ္မံ, ထေရော ပန ကဒါစိပိ ကုလူပကော နာဟောသိ. २११. “आयूहनकम्मं” म्हणजे स्वतः गोळा करायचे (संचित करायचे) कर्म. “लोमकिलिट्ठानी” म्हणजे मलीन झालेले केस (लोम), मलीन धागे असा अर्थ आहे. भोगांच्या बाबतीत परनिर्मितवसवर्ती देवांप्रमाणे सर्व प्रकारे संचय करण्याच्या कर्माशिवाय (आयूहनकम्म) इतर कोणत्याही प्रव्रजिताला (भिक्खूला) प्रत्ययलाभ (पच्चयलाभ - चिवरादी लाभ) झाल्याचे कधी पाहिले किंवा ऐकले आहे का? म्हणून म्हटले आहे - “हे काही आश्चर्यकारक नाही” (अनच्छरियञ्चेतं). हे कुलूपक थेरांचे (कुलांच्या जवळ राहणाऱ्या थेरांचे) काम आहे, परंतु थेर कधीही कुलूपक नव्हते. ဂဒ္ဒုဟနမတ္တန္တိ ဂေါဒုဟနမတ္တကာလံ. ဣဓ ပန သကလော ဂေါဒုဟနော အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဂါဝိံ…ပေ… ကာလမတ္တမ္ပီ’’တိ အာဟ. နိဗန္ဓီတိ နိဗဒ္ဓဒါတဗ္ဗံ ကတွာ ဌပေသိ. “गद्दुहनमत्तं” म्हणजे गाय दोहण्याच्या वेळेइतका काळ. परंतु येथे संपूर्ण गाय दोहण्याचा काळ अभिप्रेत आहे हे दर्शवताना, “गायीला...पे... तेवढ्या काळापुरतेही” असे म्हटले आहे. “निबन्धी” म्हणजे नियमित देण्याचे ठरवून ठेवले. သကိလေသပုဂ္ဂလဿ အသေရိဘာဝကရဏေန ရဏေန သဒိသတာယ ရဏော, သံကိလေသော. အညာ ဥဒပါဒီတိ ပနာဟ, တသ္မာ အရဟတ္တံ န ပဋိညာတန္တိ ဒဿေတိ. နနု တထာ ဝစနံ ပဋိဇာနနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ. क्लेशयुक्त पुद्गलाला (व्यक्तीला) पराधीन (असेरीभाव) करण्याने युद्धाशी (रणाशी) साम्य असल्यामुळे 'रण' म्हणजे संक्लेश होय. 'आज्ञा (ज्ञान) उत्पन्न झाली' असे म्हटले आहे, त्यावरून अर्हत्त्व प्रतिज्ञात (घोषित) केले नाही, असे दर्शविले आहे. 'पण तसे बोलणे हे प्रतिज्ञा करण्यासारखेच होते की नाही?' म्हणून 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. ၂၁၂. အဝါပုရတိ [Pg.345] ဒွါရံ ဧတေနာတိ အဝါပုရဏံ. ပဌမသင်္ဂဟတော ပစ္ဆာ ဒေသိတတ္တာ ဒုတိယသင်္ဂဟေ သင်္ဂိတံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. २१२. ज्याच्याद्वारे दार उघडले जाते ते 'अवापुरण' (उघडणारे/किल्ली) होय. प्रथम संगीतीनंतर उपदेशिल्यामुळे द्वितीय संगीतीमध्ये याचे संगायन केले गेले. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဗာကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. बाकुलसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၅. ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ५. दन्तभूमिसुत्तवर्णना ၂၁၃. ဖုသေယျာတိ ဉာဏဖုသနာ နာမ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ လဘေယျာတိ အဓိဂစ္ဆေယျ. ဧဝံ ပဋိပန္နောတိ, ‘‘အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော’’တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ပဋိပန္နော. အဇာနနကောဋ္ဌာသေယေဝါတိ အဝဓာရဏေန အတ္တနိ ကတံ ဒေါသာရောပနံ နိဝတ္တေတိ. २१३. 'स्पर्श करावा' (फुसेय्य) याद्वारे 'ज्ञानस्पर्श' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'मिळवावे' (लभेय्य) म्हणजे 'प्राप्त करावे' (अधिगत करावे). 'अशा प्रकारे प्रतिपन्न' म्हणजे 'अप्रमत्त, उद्योगी (आतापी) आणि दृढनिश्चयी (पहितत्त)' या सांगितलेल्या मार्गाने आचरण करणारा. 'अज्ञानाच्या भागातच' या निश्चयाने स्वतःवर केलेला दोषारोप दूर करतो. ၂၁၄. အပ္ပနာဥပစာရန္တိ အပ္ပနဉ္စေဝ ဥပစာရဉ္စ ပါပေတွာ ကထေသီတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, အပ္ပနာသဟိတော ပန ဥပစာရော အပ္ပနာဥပစာရော, တံ ပါပေတွာ ကထေသီတိ အတ္ထော. २१४. 'अर्पणा-उपचार' म्हणजे अर्पणा आणि उपचार या दोन्हीला प्राप्त करून घेऊन सांगितले, असा अर्थ सांगतात. परंतु अर्पणासहित असलेला उपचार म्हणजे 'अर्पणा-उपचार' होय, त्याला प्राप्त करून घेऊन सांगितले, असा अर्थ आहे. နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, အဝဂ္ဂါဟကာမတော နိက္ခမနံ နိက္ခမော ဧဝ နေက္ခမ္မော, ပဌမဇ္ဈာနာဒိ. သတိ ကိလေသကာမေ အတ္တနော ဥပဟာရံ ဥပစာရေတွာ အဿာဒေတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ နာမာတိ အာဟ – ‘‘ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇမာနော’’တိ. ဒုဝိဓေပီတိ ဟီနပဏီတာဒိဝသေန ဒုဝိဓေ. जो बाहेर पडतो तो 'निक्खम' (निष्क्रमण). आसक्तीयुक्त कामातून बाहेर पडणे म्हणजेच 'निक्खम' म्हणजेच 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) होय, जसे की प्रथम ध्यान इत्यादी. क्लेशरूप काम असताना स्वतःच्या उपहाराचा आस्वाद घेऊन उपभोग घेतो, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन्ही प्रकारच्या कामांचा उपभोग घेणारा'. 'दोन्ही प्रकारच्या' म्हणजे हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादींच्या भेदाने दोन प्रकारच्या. ၂၁၅. ကူဋာကာရန္တိ ဂါဠှသာဌေယျံ အပ္ပတိရူပေ ဌာနေ ခန္ဓဂတပါတနာဒိ. ဒန္တဂမနန္တိ ဒန္တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဂန္ဓဗ္ဗဂတိံ. ပတ္တဗ္ဗံ ဘူမိန္တိ သမ္မာကိရိယာယ လဒ္ဓဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ. २१५. 'कूटाकार' म्हणजे अयोग्य ठिकाणी खांद्यावरून पाडणे इत्यादी तीव्र कपट (शठता). 'दन्तगमन' म्हणजे दंत (वश झालेल्या) हत्तींद्वारे निर्विषयपणे गंधर्वगती प्राप्त करणे. 'प्राप्त करण्यायोग्य भूमी' म्हणजे सम्यक क्रियेने प्राप्त करण्यायोग्य संपत्ती. ၂၁၆. ဗျတိဟရဏဝသေန လင်္ဃကံ ဝိလင်္ဃကံ, အညမညဟတ္ထဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ – ‘‘ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ’’တိ. २१६. परस्परांच्या देवाणघेवाणीच्या (व्यतिहार) रूपाने उडी मारणे आणि उलट उडी मारणे म्हणजे एकमेकांचे हात पकडणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हाताने हात पकडून'. ၂၁၇. ဂဟေတုံ သမတ္ထောတိ ဂဏိကာရဟတ္ထိနီဟိ ဥပလာပေတွာ အရညဟတ္ထိံ ဝစနဝသေန ဂဟေတုံ သမတ္ထော. အတိပဿိတွာ အတိဋ္ဌာနဝသေန ပဿိတွာ. ဧတ္ထဂေဓာတိ ဧတသ္မိံ အရညေ နာဂဝနေ ပဝတ္တဂေဓာ. သုခါယတီတိ သုခံ အယတိ ပဝတ္တေတိ, ‘‘သုခံ ဟရတီ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဍိဏ္ဍိမော အာနကော. နိဟိတသဗ္ဗဝင်္ကဒေါသောတိ အပဂတသဗ္ဗသာဌေယျဒေါသော. အပနီတကသာဝေါတိ အပေတသာရမ္ဘကသာဝေါ. २१७. 'पकडण्यास समर्थ' म्हणजे हत्तीणींच्या साहाय्याने फूस लावून जंगली हत्तीला शब्दांच्या वश करून पकडण्यास समर्थ. 'अतिपस्सित्वा' म्हणजे अयोग्य स्थानाच्या दृष्टीने पाहून. 'एत्थगेधा' म्हणजे या अरण्यातील हत्तीवनात असलेली आसक्ती. 'सुखायति' म्हणजे सुख उत्पन्न करते, किंवा 'सुखं हरति' (सुख हरण करते) असाही पाठ आहे. 'डिंडिम' म्हणजे आनक (नगारा). 'निहितसब्बवंकदोसो' म्हणजे सर्व कपटदोष दूर झालेला. 'अपनीतकसावो' म्हणजे स्पर्धा किंवा क्रोधाचा मळ (कषाय) दूर झालेला. ၂၁၉. ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတသီလာနန္တိ [Pg.346] အကုသလာနံ. ဂေဟဿိတသီလာနန္တိ ဝါ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတသီလာနံ. २१९. 'पाच कामगुणांवर आश्रित असलेल्या शीलांचे' म्हणजे अकुशलांचे. किंवा 'गृहाश्रित शीलांचे' म्हणजे संसारावर (संसारचक्रावर) आश्रित असलेल्या शीलांचे होय. ၂၂၂. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ, ‘‘မဇ္ဈိမော, ဒဟရော’’တိ အာဂတေသု ဥပမာဝါရေသု, ‘‘ထေရော’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု ဥပမေယျဝါရေသူတိ ပဉ္စသု သံကိလေသပက္ခိယေသု ဝါရေသု ဧသ ယထာဝုတ္တောဝ နယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. २२२. 'हाच नियम सर्वत्र लागू होतो' म्हणजे 'मध्यम, तरुण' इत्यादी आलेल्या उपमा-प्रकरणांमध्ये आणि 'थेर' इत्यादी आलेल्या उपमेय-प्रकरणांमध्ये अशा पाच संक्लेशपक्षीय प्रकरणांमध्ये हा वर सांगितलेलाच नियम समजावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဒန္တဘူမိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. दन्तभूमिसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၆. ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ ६. भूमिजसुत्तवर्णना ၂၂၃. အာသဉ္စေပိ ကရိတွာတိ, ‘‘ဣမိနာဟံ ဗြဟ္မစရိယေန ဒေဝေါ ဝါ ဘဝေယျံ ဒေဝညတရော ဝါ, ဒုက္ခတော ဝါ မုစ္စေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ကတွာ စေပိ စရန္တိ, အဘဗ္ဗာ ဖလဿ အဓိဂမာယ တဏှာယ ဗြဟ္မစရိယဿ ဝိဒူသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အနာသဉ္စေပိ ကရိတွာတိ ဝုတ္တနယေန ပတ္ထနံ အကတွာ. အဘဗ္ဗာ ဖလဿ အဓိဂမာယ အနိယမိတဘာဝတော. ပဏိဓာနဝသေန ဟိ ပုညဖလံ နိယတံ နာမ ဟောတိ, တဒဘာဝတော ကတံ ပုညံ န လဘတီတိ အဓိပ္ပာယော. တတိယပက္ခေ ဥဘယဋ္ဌာနေဟိ ဝုတ္တံ, စတုတ္ထပက္ခော သမ္မာဝတာရော ဣတိ စတုကောဋိကော ပဉှော ဇာလဝသေန အာဟဋော, တတ္ထ အာသာ နာမ ပတ္ထနာ, မိစ္ဆာဂါဟသ္မိံ သတိ န ဝိပစ္စတိ, သမ္မာဂါဟသ္မိံ သတိ ဝိပစ္စတိ, ဥဘယထာပိ ဥဘယာပေက္ခာနာမ, ယော မိစ္ဆတ္တဓမ္မေ ပုရက္ခတွာ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, တဿ ယထာဓိပ္ပာယဖလံ သမိဇ္ဈတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ အယောနိသော ဗြဟ္မစရိယဿ စိဏ္ဏတ္တာ; ယော ပန သမ္မတ္တံ ပုရက္ခတွာ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, တဿ ယထာဓိပ္ပာယံ ဗြဟ္မစရိယဖလံ န သမိဇ္ဈတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ယောနိသော ဗြဟ္မစရိယဿ စိဏ္ဏတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာသဉ္စေပိ ကရိတွာ အယောနိသော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တီ’’တိအာဒိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. २२३. 'आकांक्षा (इच्छा) ठेवूनही' म्हणजे 'या ब्रह्मचर्याने मी देव किंवा इतर कोणताही देव व्हावे, अथवा दुःखातून मुक्त व्हावे' अशी प्रार्थना करून जरी आचरण केले, तरी तृष्णेने ब्रह्मचर्य दूषित झाल्यामुळे ते फळ प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात, असा अभिप्राय आहे. 'आकांक्षा न ठेवताही' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रार्थना न करता. अनिश्चिततेमुळे ते फळ प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतात. कारण संकल्पाने (प्रणिधानाने) पुण्यफळ निश्चित होते, त्याच्या अभावामुळे केलेले पुण्य प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. तिसऱ्या पक्षात दोन्ही बाजूंनी सांगितले आहे, आणि चौथा पक्ष सम्यक प्रवेश आहे, अशा प्रकारे चार कोटींचा (चतुष्कोटी) प्रश्न जाळ्याच्या रूपाने मांडला आहे. तेथे 'आसा' (आशा) म्हणजे प्रार्थना होय. मिथ्या धारणेमध्ये ती फलद्रूप होत नाही, सम्यक धारणेमध्ये ती फलद्रूप होते. दोन्ही प्रकारे दोन्हीची अपेक्षा असते. जो मिथ्यात्वाचे अनुसरण करून ब्रह्मचर्य पाळतो, त्याचे इच्छित फळ यशस्वी होते असे म्हणता येत नाही, कारण त्याने अयोनिशः (चुकीच्या पद्धतीने) ब्रह्मचर्य पाळले आहे. परंतु जो सम्यकत्वाचे अनुसरण करून ब्रह्मचर्य पाळतो, त्याचे इच्छित ब्रह्मचर्यफळ यशस्वी होत नाही असे म्हणता येत नाही, कारण त्याने योनिशः (योग्य पद्धतीने) ब्रह्मचर्य पाळले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आकांक्षा ठेवूनही अयोनिशः ब्रह्मचर्य पाळतात' इत्यादी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. भूमिजसुत्तवर्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၇. အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ ७. अनुरुद्धसुत्तवर्णना ၂၃၀. ဥပသင်္ကမိတွာ [Pg.347] ဧဝမာဟံသူတိ ဝုတ္တံ ဥပသင်္ကမနကာရဏံ ဒဿေန္တော, ‘‘တဿ ဥပါသကဿ အဖာသုကကာလော အဟောသီ’’တိ အာဟ. အဝိရာဓိတန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ. ယဒိ ဝါ တေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ, ယဒိ ဝါ ဧကတ္ထာ, ယံ တတ္ထ အဝိရဇ္ဈနကံ, တံ တံယေဝ ပဋိဘာတူတိ ယောဇနာ. ဈာနမေဝါတိ အပ္ပမာဏဇ္ဈာနမေဝ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တေကဂ္ဂတာယေဝ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ ဥပါသကဿ အဓိပ္ပာယော. २३०. 'जवळ जाऊन असे म्हणाले' या वाक्यात जवळ जाण्याचे कारण दर्शविताना, 'त्या उपासकाचा अस्वस्थतेचा (आजारी असण्याचा) काळ होता' असे म्हटले आहे. 'अविराधित' म्हणजे न चुकणारे (अबाधित). 'ते धर्म भिन्न अर्थाचे असोत किंवा एकाच अर्थाचे असोत, त्यातील जे न चुकणारे आहे, तेच तुम्हाला सुचो' अशी योजना आहे. 'ध्यानच' म्हणजे अप्पमाण (अमर्याद) ध्यानच, परंतु 'चेतोविमुत्ती' (चित्तविमुक्ती) असे म्हटल्यामुळे चित्ताची एकाग्रताच अशा प्रकारे म्हटली जाते, असा उपासकाचा अभिप्राय आहे. ၂၃၁. ယာဝတာ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ ဆာယာ ဖရတိ, နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ, ဧတ္တာဝတာ ‘‘ရုက္ခမူလ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဧကရုက္ခမူလပ္ပမာဏဋ္ဌာနံ. ကသိဏနိမိတ္တေန ဩတ္ထရိတွာတိ ကသိဏာရမ္မဏံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တော တသ္မိံ ကသိဏ…ပေ… ဝိဟရတီတိ ဝုတ္တော. အာဘောဂေါ နတ္ထိ ဈာနက္ခဏေ. ကာမံ သမာပတ္တိက္ခဏေ အာဘောဂေါ နတ္ထိ တတော ပန ပုဗ္ဗေ ဝါ သိယာ သော အာဘောဂေါ, တမ္ပိ သန္ဓာယ မဟဂ္ဂတန္တိ ကေစိ. ဣဒါနိ တာသံ စေတောဝိမုတ္တီနံ သတိပိ ကေနစိ ဝိသေသေန အဘေဒေ ဝိသယာဒိတော လဗ္ဘမာနဘေဒံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တံ န ဝဍ္ဎတိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗဿ နိမိတ္တဿေဝ အဘာဝတော. ပထဝီကသိဏာဒီနံ ဝိယ အာကာသဘာဝနာယ ဥဂ္ဃာဋနံ န ဇာယတိ. တာနိ ဈာနာနီတိ ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနာနိ. စုဒ္ဒသဝိဓေန ပရိဒမနာဘာဝတော အဘိညာနံ ပါဒကာနိ န ဟောန္တိ. နိမိတ္တုဂ္ဃာဋဿေဝ အဘာဝတော အရူပဇ္ဈာနာနံ အနဓိဋ္ဌာနတာယ နိရောဓဿ ပါဒကာနိ န ဟောန္တီတိ. ကမ္မဝဋ္ဋဘာဝေန ကိလေသဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာနံ တိဏ္ဏံ ဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝဋ္ဋပါဒကတာ. ဥပပဇ္ဇနဝသေနေဝ တံ တံ ဘဝံ ဩက္ကမတိ ဧတေဟီတိ ဘဝေါက္ကမနာနိ. ဒုတိယနယဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဃာဋနဿ လဗ္ဘနတော အရူပဇ္ဈာနောပရိ သမတိက္ကမော ဟောတီတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တေန နိမိတ္တာဝဍ္ဎနနိမိတ္တဝဍ္ဎနာဒိပ္ပကာရေန. နာနတ္ထာတိ နာနာသဘာဝါ. ဧဝန္တိ အပ္ပမာဏမဟဂ္ဂတသဒ္ဒဝစနီယတာယ နာနာဗျဉ္ဇနာ. ကာမဉ္စေတ္ထ အပ္ပမာဏသမာပတ္တိတောပိ နီဟရိတွာ ဝက္ခမာနဘဝူပပတ္တိကာရဏံ ဒဿေတုံ သက္ကာ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ကသိဏဈာနတောဝ နီဟရိတွာ ယောဇနာ ကတာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ မဟဂ္ဂတဂဟဏေနေတ္ထ အပ္ပမာဏာတိ ဝုတ္တဗြဟ္မဝိဟာရာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော တဿာ သမညာယ ဥဘယေသမ္ပိ သာဓာရဏဘာဝတော. २३१. जोपर्यंत दुपारच्या वेळी सावली पसरते, वारा नसताना पाने पडतात, तोपर्यंत 'वृक्षमूल' (झाडाचे मूळ) असे म्हटले जाते, अशा प्रकारे एका वृक्षाच्या मुळाच्या प्रमाणाचे स्थान सांगितले आहे. 'कसिणनिमित्ताने व्यापून' म्हणजे कसिण-आरंभाचे ध्यान समापन्न करत असताना त्या कसिणामध्ये... पे... विहरतो असे म्हटले आहे. ध्यानक्षणी आभोग (मनोयोग) नसतो. इच्छेनुसार समापत्तीच्या क्षणी आभोग नसतो, परंतु त्यापूर्वी तो आभोग असू शकतो, त्यालाच उद्देशून काही जण 'महग्गत' (महान बनलेले) असे म्हणतात. आता त्या चेतोविमुत्तींमध्ये काही विशेष भेद नसतानाही, विषयादींमुळे प्राप्त होणारा भेद दर्शवण्यासाठी 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. निमित्त वाढत नाही, कारण वाढवण्याजोग्या निमित्ताचाच अभाव असतो. पठवीकसिण इत्यादींप्रमाणे आकाशभावनेचे उद्धाटन (दूर करणे) होत नाही. 'ती ध्याने' म्हणजे ब्रह्मविहार ध्याने होत. चौदा प्रकारच्या दमनाचा (नियंत्रणाचा) अभाव असल्यामुळे ती अभिज्ञांचे पादक (पाया) बनत नाहीत. निमित्त-उद्धाटनाचाच अभाव असल्यामुळे अरूपध्यानांचे अनधिष्ठान असल्याने ती निरोधाचे पादक बनत नाहीत. कर्मवट्टाच्या रूपाने क्लेशवट्ट आणि विपाकवट्ट या तिन्ही वट्टांचे (चक्रांचे) प्रत्यय असणे म्हणजे 'वट्टपादकता' होय. उत्पन्न होण्याच्या वशाने त्या त्या भवामध्ये याद्वारे प्रवेश करतात म्हणून 'भवोक्कमने' (भव-अवक्रमणे) म्हणतात. दुसऱ्या पद्धतीचा अर्थ उलट रीतीने समजून घ्यावा. उद्धाटन प्राप्त होत असल्यामुळे अरूपध्यानांच्या वर संक्रमण होते, हाच विशेष आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे वर सांगितलेल्या निमित्त न वाढवणे आणि निमित्त वाढवणे इत्यादी प्रकारे. 'नाना अर्थ' म्हणजे विविध स्वभाव. 'अशा प्रकारे' म्हणजे अप्रमाण आणि महग्गत या शब्दांच्या वचनाने विविध व्यंजने (शब्दरूपे). जरी येथे अप्रमाण समापत्तीमधूनही काढून पुढे सांगण्यात येणाऱ्या भवोप्तत्तीचे कारण दाखवता आले असते, तरी अट्ठकथेमध्ये कसिणध्यानातूनच काढून योजना केली आहे, म्हणून तसे म्हटले आहे. अथवा, 'महग्गत' या ग्रहणाने येथे 'अप्रमाण' म्हटलेल्या ब्रह्मविहारांचाही संग्रह समजून घ्यावा, कारण ती संज्ञा दोन्हीसाठी समान आहे. ၂၃၂. ဧဝံ [Pg.348] ဝုတ္တောတိ အသတိပိ တထာရူပေ အာဘောဂေ ‘‘ပရိတ္တာဘာတိ ဖရိတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တော. အပ္ပမာဏံ ကတွာ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ကသိဏဝဍ္ဎနဝသေန ဗဟုလီကာရသမ္ဘဝတော သိယာ ဈာနဿ ဗလဝတရတာ, တဒဘာဝေ စ ဒုဗ္ဗလတာ, အာစိဏ္ဏဝသိတာယ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သမ္မာ အပရိသောဓနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဈာနဿ အပ္ပဂုဏတံ ဒဿေန္တော, ‘‘သုပ္ပမတ္တေ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဈာနဿ အပ္ပာနုဘာဝတာယ ဧဝ တန္နိမိတ္တာ ပဘာပိ အပ္ပတရာ အပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဝဏ္ဏော…ပေ… သံကိလိဋ္ဌော စာ’’တိ. ဒုတိယနယော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထာပိ ကသိဏဿ ပရိတ္တဘာဝေန ဝဏ္ဏဿ ပရိတ္တတာ, ပရိတ္တာရမ္မဏာယ အနုရူပတာယ ဝါ နိမိတ္တံ ပဘာမဏ္ဍလကမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပုလပရိကမ္မန္တိ ဝိပုလဘာဝေန ပရိကမ္မံ. သေသံ တတိယစတုတ္ထနယေသု ဝတ္တဗ္ဗံ ပဌမဒုတိယနယေသု ဝုတ္တသဒိသမေဝ. २३२. अशा प्रकारे म्हटले आहे - तशा प्रकारचा आभोग नसतानाही 'परित्ताभ (मर्यादित आभा असलेले) म्हणून व्यापून आणि अधिमुक्त होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे. कसिणाला अप्रमाण (अमर्याद) करून ते वाढवणाऱ्याच्या कसिण-वाढवण्याच्या वशाने वारंवार सराव (बहुलीकार) संभवत असल्यामुळे ध्यानाची बलवत्तरता असू शकते, आणि त्याच्या अभावी दुर्बलता असू शकते. परंतु आचिर्ण-वशितेने (सततच्या सरावाने) प्रत्यनीक धर्मांचे (विरोधी विचारांचे) चांगल्या प्रकारे परिशोधन न केल्यास काही बोलण्यासारखेच उरत नाही, असे पाच प्रकारांनी ध्यानाची अप्राविण्यता (अकुशलता) दर्शवताना 'सुप्पमत्ते वा' (अतिशय प्रमत्त असताना) इत्यादी म्हटले आहे. ध्यानाच्या अल्प प्रभावामुळेच त्याचे निमित्त असलेली प्रभा (प्रकाश) देखील अल्प आणि अपरिशुद्धच असते, म्हणून म्हटले आहे - 'वर्ण... पे... संकिलिट्ठ (मलीन) च'. दुसरी पद्धत उलट रीतीने समजून घ्यावी. तेथेही कसिणाच्या परित्तभावामुळे (मर्यादितपणामुळे) वर्णाची परित्तता (मर्यादितता) असते, किंवा परित्त आलंबनाच्या अनुरूपतेमुळे निमित्त असलेले प्रभामंडल देखील परित्तच (मर्यादितच) असावे, असा अभिप्राय आहे. 'विपुलपरिकम्म' म्हणजे विपुल भावाने केलेले परिकर्म (पूर्व तयारी). उर्वरित तिसऱ्या आणि चौथ्या पद्धतींमध्ये सांगायचे ते पहिल्या आणि दुसऱ्या पद्धतींमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे. ဝဏ္ဏနာနတ္တန္တိ ယဒိ ပီတံ ယဒိ လောဟိတံ ယဒိ ဝါ ဩဒါတန္တိ သရီရဝဏ္ဏနာနတ္တံ. အာဘာနာနတ္တန္တိ ပရိတ္တဝိပုလတာဝသေန ပဘာယ နာနတ္တံ. အစ္စိနာနတ္တန္တိ တေဇောဓာတုဿ ဒီဃာဒိဝသေန ဝေမတ္တတာ. အဘိနိဝိသန္တီတိ အဘိရတိဝသေန နိဝိသန္တိ နိသီဒန္တိ တိဋ္ဌန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝသန္တီ’’တိ. 'वर्णनानात्व' म्हणजे पिवळा, तांबडा किंवा पांढरा असा शरीराच्या वर्णाचा (रंगाचा) वेगवेगळेपणा. 'आभानानात्व' म्हणजे मर्यादित किंवा विपुल असण्याच्या वशाने प्रभेचे (प्रकाशाचे) नानात्व (विविधता). 'अच्चिनानात्व' (ज्वालांचे नानात्व) म्हणजे तेजोधातूच्या लांबी इत्यादींच्या वशाने असणारी भिन्नता. 'अभिनिविसन्ति' म्हणजे अभिरतीच्या (आसक्तीच्या) वशाने प्रवेश करतात, बसतात, थांबतात. म्हणूनच 'वसन्ति' (राहतात) असे म्हटले आहे. ၂၃၄. အာဘန္တိ ဒိဗ္ဗန္တီတိ အာဘာတိ အာဟ ‘‘အာဘာသမ္ပန္နာ’’တိ. တဒင်္ဂေနာတိ ဝါ တဿာ ပရိတ္တတာယ အပ္ပမာဏတာယ စ အာဘာကာရဏံ, တံ ပန အတ္ထတော ဘဝူပပတ္တိကာရဏမေဝါတိ အာဟ – ‘‘တဿာ ဘဝူပပတ္တိယာ အင်္ဂေနာ’’တိ. ကာယာလသိယဘာဝေါ တန္ဒီအာဒီနံ ဟေတုဘူတာ ကာယဿ ဝိတ္ထာယိတတာ. २३४. 'आभा' म्हणजे चमकतात म्हणून आभा, म्हणूनच 'आभासंपन्न' असे म्हटले आहे. 'तदंगेन' म्हणजे तिच्या परित्ततेच्या (मर्यादिततेच्या) आणि अप्रमाणतेच्या (अमर्यादतेच्या) आभेचे कारण, आणि ते अर्थतः भवोप्तत्तीचे (पुनर्जन्माचे) कारणच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'त्या भवोप्तत्तीच्या अंगाने (कारणाने)'. 'कायाळसियभाव' (शारीरिक आळस) म्हणजे तंदी (तंद्री/ग्लानी) इत्यादींचे हेतू बनलेली शरीराची शिथिलता (विस्तारितता). ၂၃၅. ပါရမိယောတိ မဟာသာဝကသံဝတ္တနိကာ သာဝကပါရမိယော ပူရေန္တော. ဗြဟ္မလောကေတိ ဗြဟ္မတ္တဘာဝေ, ဗြဟ္မလောကေ ဝါ ဥပ္ပတ္တိံ ပဋိလဘိ, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ထေရဂါထာသု. အဝေါကိဏ္ဏန္တိ အညေဟိ အသမ္မိဿန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေ သဉ္စရိတန္တိ အတီတဘဝေသု ဇာတိဝသေန သဉ္စရဏံ မမ, သဉ္စရိတန္တိ တံ မမဿာတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. २३५. 'पारमी' म्हणजे महाश्रावक बनण्यास कारणीभूत असणाऱ्या श्रावक-पारमिता पूर्ण करत असताना. 'ब्रह्मलोकात' म्हणजे ब्रह्मभावात किंवा ब्रह्मलोकात उत्पत्ती (जन्म) प्राप्त केली, हे थेरगाथेमध्येही म्हटले आहे. 'अवोकिण्ण' म्हणजे इतरांशी अमिश्रित (अमिश्र) असा अर्थ आहे. 'पूर्वी संचरण केले' म्हणजे भूतकाळातील भवांमध्ये जन्माच्या वशाने माझे संचरण झाले, 'संचरण केले' म्हणजे ते माझे होते असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे. အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. अनुरुद्धसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၈. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ८. उपक्किलेससुत्त-वर्णना (उपक्किलेससुत्ताची टीका) ၂၃၆. တသ္မာတိ [Pg.349] အတ္ထကာမတ္တာ ဧဝမာဟ, န ဘဂဝတော ဝစနံ အနာဒိယန္တော. ယေ ပန တဒါ သတ္ထုဝစနံ န ဂဏှိံသု, တေ ကိဉ္စိ အဝတွာ တုဏှီဘူတာ မင်္ကုဘူတာ အဋ္ဌံသု, တသ္မာ ဥဘယေသမ္ပိ သတ္ထရိ အဂါရဝပဋိပတ္တိ နာဟောသိ. २३६. म्हणूनच, हितचिंतक असल्यामुळे त्यांनी असे म्हटले, भगवंतांच्या वचनाचा अनादर करण्यासाठी नाही. परंतु ज्यांनी त्यावेळी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचन मानले नाही, ते काहीही न बोलता मौन धारण करून, खिन्न होऊन उभे राहिले, म्हणून त्या दोघांमध्येही शास्त्यांबद्दल अनादराची वृत्ती नव्हती. ယေနပိ ဇနေန န ဒိဋ္ဌောတိ ယေန ဥဘယဇနေန အညဝိဟိတတာယ ကုဍ္ဍကဝါဋာဒိအန္တရိကတာယ ဝါ န ဒိဋ္ဌော. ဒမနတ္ထန္တိ တေဟိ ဥပါသကေဟိ နိမ္မဒဘာဝံ အာပါဒိတာနံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဒမနတ္ထံ. ဌပယိံသူတိ ယော ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဒေတိ, တဿ သတံ ဒဏ္ဍောတိ, သဟဿန္တိ စ ဝဒန္တိ. 'ज्या लोकांद्वारे पाहिले गेले नाही' म्हणजे ज्या दोन्ही बाजूंच्या लोकांद्वारे इतर कामात व्यस्त असल्यामुळे किंवा भिंत, दरवाजा इत्यादींच्या आड असल्यामुळे पाहिले गेले नाही. 'दमनासाठी' म्हणजे त्या उपासकांनी ज्यांचा गर्व हरण केला आहे अशा भिक्खूंच्या दमनासाठी (नियंत्रणासाठी). 'नियम केला' (ठपयिंसु) म्हणजे जो कोणी या भिक्खूंना (दान) देईल, त्याला शंभर दंड किंवा हजार दंड होईल, असे ते म्हणतात. ၂၃၇. ဝဂ္ဂဘာဝေနေဝ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂေါ ၃.၄၆၄) နာနာသဒ္ဒေါ အဿာတိ ပုထုသဒ္ဒေါ. သမဇနောတိ ဘဏ္ဍနေ သမဇ္ဈာသယော ဇနော. ဗာလလက္ခဏေ ဌိတောပိ ‘‘အဟံ ဗာလော’’တိ န မညတိ. ဘိယျော စာတိ အတ္တနော ဗာလဘာဝဿ အဇာနနတောပိ ဘိယျော စ ဘဏ္ဍနဿ ဥပရိ ဖောဋော ဝိယ သံဃဘေဒဿ အတ္တနော ကာရဏဘာဝမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ န မညိ နညာသိ. २३७. वर्गभावामुळेच (गटबाजीमुळेच) ज्याचा 'नाना' (विविध) असा अर्थ होतो तो 'पुथु' (पृथक्/सामान्य) शब्द आहे. 'समजन' म्हणजे भांडणामध्ये समान प्रवृत्ती असलेले लोक. बाललक्षणात (मूर्खपणात) स्थित असूनही 'मी बाल (मूर्ख) आहे' असे तो मानत नाही. 'आणि अधिक' म्हणजे स्वतःच्या बालभावाच्या अज्ञानापेक्षाही अधिक, भांडणावर आलेल्या फोडाप्रमाणे संघभेदाचे स्वतःचे कारण असणे देखील उत्पन्न होत असताना त्याने मानले नाही किंवा जाणले नाही. ကလဟဝသေန ပဝတ္တဝါစာယေဝ ဂေါစရော ဧတေသန္တိ ဝါစာဂေါစရာ ဟုတွာ. မုခါယာမန္တိ ဝိဝါဒဝသေန မုခံ အာယမေတွာ ဘာဏိနော. န တံ ဇာနန္တီတိ တံ ကလဟံ န ဇာနန္တိ. ကလဟံ ကရောန္တော စ တံ န ဇာနန္တော နာမ နတ္ထိ. ယထာ ပန န ဇာနန္တိ, တံ ဒဿေတုံ အာဟ – ‘‘ဧဝံ သာဒီနဝေါ အယ’’န္တိ. အယံ ကလဟော နာမ အတ္တနော ပရေသဉ္စ အတ္ထဇာပနတော အနတ္ထုပ္ပာဒနတော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သမ္ပရာယေ စ သာဒီနဝေါ, သဒေါသောတိ အတ္ထော. भांडणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली वाणीच ज्यांचा विषय (गोचर) आहे, असे ते 'वाचागोचर' होऊन. 'मुखायमं' म्हणजे विवादाच्या वशाने तोंड पसरून बोलणारे. 'ते जाणत नाहीत' म्हणजे ते त्या भांडणाला (त्याच्या दुष्परिणामांना) जाणत नाहीत. भांडण करणारा आणि ते न जाणणारा असा कोणी नसतो. परंतु ते कसे जाणत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'हा अशा प्रकारे आदीनव (दोषयुक्त) आहे'. हा भांडण नावाचा प्रकार स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताचा नाश करणारा आणि अनर्थ उत्पन्न करणारा असल्यामुळे या जन्मात (दिट्ठधम्म) आणि परलोकात (संपराय) आदीनवयुक्त म्हणजेच सदोष आहे, असा अर्थ आहे. ဥပနယှန္တီတိ ဥပနာဟဝသေန အနုဗန္ဓန္တိ. ပေါရာဏောတိ ပုရိမေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏတာယ ပုရာတနော. 'उपनय्हन्ति' म्हणजे उपनाहाच्या (वैराच्या/द्वेषाच्या) वशाने मागे लागतात (मनात वैर बाळगतात). 'पोराणो' (पुराण) म्हणजे पूर्वीच्या बुद्धादींनी आचरण केल्यामुळे पुरातन. န ဇာနန္တီတိ အနိစ္စသညံ န ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တိ. ‘ते जाणत नाहीत’ म्हणजे ते अनित्यसंज्ञा (अनित्यतेची जाणीव) उपस्थित करत नाहीत. တထာ ပဝတ္တဝေရာနန္တိ အဋ္ဌိဆိန္နာဒိဘာဝံ နိဿာယ ဥပနယဝသေန စိရကာလံ ပဝတ္တဝေရာနံ. ‘तथा पवत्तवेरानं’ (तशा प्रकारे वैर चालू ठेवणाऱ्यांचे) म्हणजे हाडे मोडणे इत्यादी कारणांचा आश्रय घेऊन, मनात अढी धरून (उपनयवशाने) दीर्घकाळ वैर चालू ठेवणाऱ्यांचे होय. ဗာလသဟာယတာယ [Pg.350] ဣမေ ဘိက္ခူ ကလဟပသုတာ, ပဏ္ဍိတသဟာယာနံ ပန ဣဒံ န သိယာတိ ပဏ္ဍိတသဟာယဿ ဗာလသဟာယဿ စ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တာ. သီဟဗျဂ္ဃာဒိကေ ပါကဋပရိဿယေ ရာဂဒေါသာဒိကေ ပဋိစ္ဆန္နပရိဿယေ စ အဘိဘဝိတွာ. ‘मूर्ख मित्रांच्या संगतीमुळे हे भिक्खू भांडणात मग्न आहेत, परंतु बुद्धिमान मित्रांच्या संगतीत असे होणार नाही,’ हे बुद्धिमान मित्र आणि मूर्ख मित्र यांच्या गुणावगुणांचे (स्तुती आणि निंदेचे) प्रकटीकरण करण्यासाठी सांगितले आहे. सिंह, वाघ इत्यादी उघड संकटांवर आणि राग, द्वेष इत्यादी सुप्त संकटांवर विजय मिळवून. မာတင်္ဂေါ အရညေ မာတင်္ဂရညေတိ သရလောပေန သန္ဓိ. မာတင်္ဂသဒ္ဒေနေဝ ဟတ္ထိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ နာဂဝစနံ တဿ မဟတ္တဝိဘာဝနတ္ထန္တိ အာဟ – ‘‘နာဂေါတိ မဟန္တာဓိဝစနမေတ’’န္တိ. မဟန္တပရိယာယောပိ ဟိ နာဂ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ ‘‘ဧဝံ နာဂဿ နာဂေန, ဤသာဒန္တဿ ဟတ္ထိနော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၅; မဟာဝ. ၄၆၇). ‘मातङ्गो अरञ्ञे’ चे ‘मातङ्गरञ्ञे’ हे स्वरलोप संधीने झाले आहे. ‘मातङ्ग’ या शब्दानेच हत्ती असणे व्यक्त होत असल्यामुळे, ‘नाग’ हा शब्द त्याच्या मोठेपणाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘नागोति महन्ताधिवचनमेतं’ (नाग हे मोठेपणाचे अधिवाचन आहे). कारण ‘नाग’ हा शब्द मोठेपणाचा पर्याय देखील आहे, जसे की ‘एवं नागस्स नागेन, ईसादन्तस्स हत्थिनो’ इत्यादींमध्ये. ၂၃၈. ကိရသဒ္ဒေါ အနုဿဝသူစနတ္ထော နိပါတော. တေန အယမေတ္ထ သုတိပရမ္ပရာတိ ဒဿေတိ. ဘဂဝတာ ဟိ သော အာဒီနဝေါ ပဂေဝ ပရိညာတော, န တေန သတ္ထာ နိဗ္ဗိဏ္ဏော ဟောတိ; တသ္မိံ ပန အန္တောဝဿေ ကေစိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ နာဟေသုံ; တေန အညတ္ထ ဂမနံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဒမနုပါယောတိ ပါလိလေယျကံ ဥဒ္ဒိဿ ဂစ္ဆန္တော ဧကဝိဟာရိံ အာယသ္မန္တံ ဘဂုံ, သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တေ စ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒိကေ သမ္ပဟံသေတုံ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ စ. ဣမံ ဥပက္ကိလေသောဝါဒံ ဒါတုံ တတ္ထ ဂတော, တသ္မာ ကလဟကာရကေ ကိရဿာတိ ဧတ္ထာပိ ကိရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏေ ဧသေဝ နယော. ဝုတ္တနယမေဝ ဂေါသိင်္ဂသာလသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၂၅ အာဒယော). २३८. ‘किर’ (असे ऐकिवात आहे) हा शब्द ऐकिवात असलेली गोष्ट (अनुस्सव) दर्शवणारा निपात आहे. याद्वारे येथे ही श्रुतीपरंपरा (ऐकीव परंपरा) आहे असे दर्शवले जाते. कारण भगवंतांनी तो दोष आधीच पूर्णपणे जाणला होता, त्यामुळे शास्ता (बुद्ध) कंटाळले नव्हते; परंतु त्या वर्षावासात तेथे बुद्धोपदेशास पात्र असे कोणी नव्हते; त्यामुळे इतर ठिकाणी जाणे हा त्या भिक्खूंच्या दमनाचा (सुधारण्याचा) उपाय होता. म्हणून पालिलेय्यक कडे जात असताना, एकाकी विहार करणारे आयुष्यमान भगु आणि सलोख्याने राहणारे स्थवीर अनुरुद्ध इत्यादींना आनंदित करण्यासाठी आणि स्थवीर अनुरुद्धांना हा उपक्किलेस-ओवाद (उपक्किलेस उपदेश) देण्यासाठी ते तेथे गेले. म्हणून ‘कलहकारके किर’ येथेही ‘किर’ शब्दाच्या ग्रहणाचा हाच नियम आहे. हाच नियम गोसिंगसाल सुत्तात (म. नि. १.३२५ इत्यादी) सांगितला आहे. ၂၄၁. ‘‘ယထာ ကထံ ပနာ’’တိ ဝုတ္တပုစ္ဆာနံ ပစ္ဆိမဘာဝတော ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါတိ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပုန ‘‘အတ္ထိ ပန ဝေါ’’တိ ပဝတ္တနဿ ပုစ္ဆနဿ အတ္ထိဘာဝတော. သော ပန လောကုတ္တရဓမ္မော. ထေရာနန္တိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒီနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မောဘာသံ ပုစ္ဆတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ ကတာဓိကာရတ္တာ တဿ ဥပ္ပာဒနတ္ထံ ပရိကမ္မောဘာသံ ပုစ္ဆတိ. ပရိကမ္မောဘာသန္တိ ပရိကမ္မသမာဓိနိဗ္ဗတ္တံ ဩဘာသံ, ဥပစာရဇ္ဈာနသဉ္ဇနိတံ ဩဘာသန္တိ အတ္ထော. စတုတ္ထဇ္ဈာနလာဘီ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိကမ္မတ္ထံ ဩဘာသကသိဏံ ဘာဝေတွာ ဥပစာရေ ဌပိတော သမာဓိ ပရိကမ္မသမာဓိ, တတ္ထ ဩဘာသော ပရိကမ္မောဘာသောတိ ဝုတ္တော. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဩဘာသဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာမာတိ ပရိကမ္မောဘာသံ သဉ္ဇာနာမာ’’တိ. ယတ္တကေ ဟိ ဌာနေ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဂတံ ဒဋ္ဌုကာမော, တတ္တကံ ဌာနံ ဩဘာသကသိဏံ ဖရိတွာ ဌိတော. တံ [Pg.351] ဩဘာသံ တတ္ထ စ ရူပဂတံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေန ပဿတိ, ထေရာ စ တထာ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဩဘာသဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာမ ဒဿနဉ္စ ရူပါန’’န္တိ. ယသ္မာ ပန တေသံ ရူပဂတံ ပဿန္တာနံ ပရိကမ္မဝါရော အတိက္ကမိ, တတော ဩဘာသော အန္တရဓာယိ, တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ရူပဂတမ္ပိ န ပညာယတိ. ပရိကမ္မန္တိ ဟိ ယထာဝုတ္တကသိဏာရမ္မဏံ ဥပစာရဇ္ဈာနံ, ရူပဂတံ ပဿန္တာနံ ကသိဏောဘာသဝသေန ရူပဂတဒဿနံ, ကသိဏောဘာသော စ ပရိကမ္မဝသေနာတိ တဒုဘယမ္ပိ ပရိကမ္မဿ အပ္ပဝတ္တိယာ နာဟောသိ, တယိဒံ ကာရဏံ အာဒိကမ္မိကဘာဝတော ထေရာ န မညိံသု, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နပ္ပဋိဝိဇ္ဈာမာ’’တိ. २४१. ‘यथा कथं पना’ (पण कसे काय) या विचारलेल्या प्रश्नांच्या शेवटच्या भागावरून ‘अत्थि पन वो’ (पण तुमचे आहे का) या शेवटच्या प्रश्नाविषयी म्हटले आहे, पुन्हा ‘अत्थि पन वो’ असा प्रश्न विचारण्याच्या अस्तित्वामुळे नाही. तो तर लोकोत्तर धर्म (लोकुत्तरधम्म) आहे. ‘थेरानं’ म्हणजे स्थवीर अनुरुद्ध इत्यादींना तो नाही. ‘परिकम्मोभासं पुच्छति’ (परिकर्म-प्रकाशाविषयी विचारतात) म्हणजे दिव्यचक्षू ज्ञानात अधिकार प्राप्त केल्यामुळे, त्याच्या उत्पत्तीसाठी परिकर्म-प्रकाशाविषयी विचारतात. ‘परिकम्मोभास’ म्हणजे परिकर्म-समाधीतून उत्पन्न झालेला प्रकाश, म्हणजेच उपचार-ध्यानातून निर्माण झालेला प्रकाश असा अर्थ आहे. कारण चतुर्थ ध्यान प्राप्त करणाऱ्याने दिव्यचक्षूच्या परिकर्मासाठी प्रकाश-कसिण भावना करून उपचारात प्रस्थापित केलेली समाधी म्हणजे परिकर्म-समाधी होय, आणि तेथील प्रकाशाला परिकर्म-प्रकाश म्हटले जाते. त्याला अनुसरून म्हटले आहे – ‘ओभासञ्चेव सञ्जानामा’ म्हणजे ‘आम्ही परिकर्म-प्रकाश जाणतो.’ कारण ज्या ठिकाणी दिव्यचक्षूने रूप पाहायचे असते, तितक्या ठिकाणी तो प्रकाश-कसिण पसरवून राहतो. तो त्या प्रकाशाला आणि तेथील रूपाला दिव्यचक्षू ज्ञानाने पाहतो, आणि स्थवीरांनी तशीच साधना केली. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘ओभासञ्चेव सञ्जानाम दस्सनञ्च रूपानां’ (आम्ही प्रकाश आणि रूपांचे दर्शन जाणतो). परंतु, जेव्हा ते रूप पाहत होते, तेव्हा त्यांचा परिकर्म-काळ निघून गेला, त्यामुळे तो प्रकाश नाहीसा झाला; तो नाहीसा झाल्यावर रूप देखील दिसत नाहीसे झाले. कारण ‘परिकर्म’ म्हणजे वर सांगितलेले कसिण-आलंबन असलेले उपचार-ध्यान होय; रूप पाहणाऱ्यांसाठी कसिण-प्रकाशाच्या माध्यमातून रूपाचे दर्शन होते, आणि कसिण-प्रकाश हा परिकर्माच्या माध्यमातून असतो; त्यामुळे परिकर्माच्या अभावामुळे हे दोन्हीही अस्तित्वात राहिले नाहीत. स्थवीर हे सुरुवातीचे अभ्यासक (आदिकम्मिक) असल्यामुळे त्यांना हे कारण समजले नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘नप्पटिविज्झाम’ (आम्ही भेदून जाणत नाही). နိမိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗန္တိ ကာရဏံ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတွာ သုဝိသုဒ္ဓဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ ထေရံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမော သတ္ထာ ဝဒတိ. ကိံ န အာဠုလေဿန္တီတိ ကိံ န ဗျာမောဟေဿန္တိ, ဗျာမောဟေဿန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ဝိစိကိစ္ဆာ ဥဒပါဒီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ယထာဥပဋ္ဌိတေသု ရူပဂတေသု အပုဗ္ဗတာယ, ‘‘ဣဒံ နု ခေါ ရူပဂတံ ကိံ, ဣဒံ နု ခေါ ကိ’’န္တိ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာ သံသယော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သမာဓိ စဝီတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပရိကမ္မသမာဓိ ဝိဂစ္ဆိ. တတော ဧဝ ဟိ ပရိကမ္မောဘာသောပိ အန္တရဓာယိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ရူပံ န ပဿိ. န မနသိ ကရိဿာမီတိ မနသိကာရဝသေန မေ ရူပါနိ ဥပဋ္ဌဟိံသု, ရူပါနိ ပဿတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဣဒါနိ ကိဉ္စိ န မနသိ ကရိဿာမီတိ တုဏှီ အဟောသိ တံ ပန တုဏှီဘာဝပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အမနသိကာရော ဥဒပါဒီ’’တိ. ‘निमित्तं पटिविज्झितब्बं’ (निमित्त भेदून जाणले पाहिजे) – हे कारण प्रत्यक्ष दाखवून, स्थवीरांना अत्यंत शुद्ध दिव्यचक्षू ज्ञानात प्रस्थापित करण्याची इच्छा धरून शास्ता (बुद्ध) म्हणतात. ‘किं न आळुलेस्सन्ति’ म्हणजे ‘ते काय गोंधळात टाकणार नाहीत? ते गोंधळात टाकतीलच’ असा अर्थ आहे. ‘विचिकिच्छा उदपादि’ (शंका उत्पन्न झाली) म्हणजे दिव्यचक्षूसमोर उपस्थित झालेल्या रूपांच्या अपूर्वतेमुळे (नवीनतेमुळे) आणि मार्गाने ती नष्ट न झाल्यामुळे, ‘हे रूप नक्की काय आहे? हे नक्की काय आहे?’ अशी विचिकित्सा (शंका) उत्पन्न झाली. ‘समाधि चवि’ (समाधी ढळली) म्हणजे विचिकित्सा उत्पन्न झाल्यामुळे परिकर्म-समाधी नष्ट झाली. त्याच कारणामुळे परिकर्म-प्रकाश देखील नाहीसा झाला, आणि दिव्यचक्षूने रूप देखील दिसले नाही. ‘न मनसि करिस्सामि’ (मी मनसिकार करणार नाही) म्हणजे ‘मनसिकार केल्यामुळे मला रूपे दिसली, रूपे पाहताना शंका उत्पन्न झाली, म्हणून आता मी कशाचाही मनसिकार करणार नाही’ असे म्हणून ते शांत झाले. त्या शांत होण्याच्या अवस्थेला अनुसरून म्हटले आहे – ‘अमनसिकारो उदपादि’ (अमनसिकार उत्पन्न झाला). တထာဘူတဿ အမနသိကာရဿ အဘာဝံ အာဂမ္မ ဥပ္ပိလံ ဥဒပါဒိ. ဝီရိယံ ဂါဠှံ ပဂ္ဂဟိတန္တိ ထိနမိဒ္ဓဆမ္ဘိတတ္တာနံ ဝူပသမနတ္ထံ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယံ အဟောသိ, တေန စိတ္တေ သမာဓိဒူသိကာ ဂေဟဿိတာ ဗလဝပီတိ ဥပ္ပန္နာ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပိလံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. တတောတိ သိထိလဝီရိယတ္တာ. ပတမေယျာတိ အတိဝိယ ခိန္နံ ဘဝေယျ. တံ မမာတိ ပတ္ထနာအဘိဘဝနီယမနသီသေန ဇပ္ပေတီတိ အဘိဇပ္ပာ, တဏှာ. နာနတ္တာ နာနာသဘာဝါ သညာ နာနတ္တသညာ. အတိဝိယ ဥပရိ ကတွာ နိဇ္ဈာနံ ပေက္ခနံ အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တံ. तशा प्रकारच्या अमनसिकाराच्या अभावामुळे ‘उप्पिलं उदपादि’ (हर्ष उत्पन्न झाला). ‘वीरियं गाळ्हं पग्गहितं’ (वीर्य दृढपणे ग्रहण केले) म्हणजे थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) आणि भय शांत करण्यासाठी अत्यंत तीव्र वीर्य (प्रयत्न) केले गेले, त्यामुळे चित्तात समाधीला दूषित करणारी, संसाराश्रित (गेहस्सिता) बलवान प्रीती उत्पन्न झाली. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘उप्पिलं उप्पन्नं’ (हर्ष उत्पन्न झाला). ‘ततो’ म्हणजे शिथिल वीर्यामुळे (प्रयत्नांच्या शिथिलतेमुळे). ‘पतमेय्य’ म्हणजे अत्यंत थकलेला असावा. ‘ते माझे आहे’ अशा प्रार्थनेने (इच्छेने) ग्रस्त मनाच्या भावनेने जपणे म्हणजे ‘अभिजप्पा’ (तृष्णा) होय. ‘नानत्ता’ म्हणजे नाना स्वभाव असलेली संज्ञा म्हणजे ‘नानत्तसञ्ञा’ (नानात्वसंज्ञा) होय. अत्यंत वर करून सूक्ष्म निरीक्षण करणे म्हणजे ‘अतिनिज्झायितत्तं’ (अति-निरीक्षण) होय. ၂၄၃. ပရိကမ္မောဘာသမေဝါတိ ပရိကမ္မသမုဋ္ဌိတံ ဩဘာသမေဝ. န စ ရူပါနိ ပဿာမီတိ ဩဘာသမနသိကာရပသုတတာယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပါနိ န ပဿာမိ. ဝိသယရူပမေဝါတိ တေန ဖရိတွာ ဌိတဋ္ဌာနေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ဝိသယဘူတံ ရူပဂတမေဝ မနသိ ကရောမိ. २४३. ‘परिकम्मोभासमेव’ म्हणजे परिकर्मातून उत्पन्न झालेला प्रकाशच. ‘न च रूपाणि पस्सामि’ (आणि मी रूपे पाहत नाही) म्हणजे प्रकाशाच्या मनसिकारात मग्न असल्यामुळे दिव्यचक्षूने रूपे पाहत नाही. ‘विसयरूपमेव’ (विषयरूपच) म्हणजे त्याने (प्रकाशाने) व्यापलेल्या ठिकाणीच दिव्यचक्षूचा विषय असलेल्या रूपाचाच मनसिकार करतो. ကသိဏရူပါနံ [Pg.352] ဝသေနေတ္ထ ဩဘာသဿ ပရိတ္တတာတိ အာဟ ‘‘ပရိတ္တဋ္ဌာနေ ဩဘာသ’’န္တိ. ပရိတ္တာနိ ရူပါနီတိ ကတိပယာနိ, သာ စ နေသံ ပရိတ္တတာ ဌာနဝသေနေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိတ္တကဋ္ဌာနေ ရူပါနီ’’တိ. ‘‘အပ္ပမာဏဉ္စေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ဒုတိယဝါရော. ဩဘာသပရိတ္တတံ သန္ဓာယ ပရိကမ္မသမာဓိ ‘‘ပရိတ္တော’’တိ ဝုတ္တော တဿေဝ ဩဘာသဿ အပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏသမာဓီတိ ဝစနတော. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ ပရိတ္တသမာဓိနော ဥပ္ပန္နသမယေ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပိ ပရိတ္တကံ ဟောတိ ပရိတ္တရူပဂတဒဿနတော. कसिण-रूपांच्या प्रभावामुळे येथील प्रकाशाची परिमितता (मर्यादितता) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – ‘परित्तट्ठाने ओभासं’ (परिमित ठिकाणी प्रकाश). ‘परित्तानि रूपाणि’ म्हणजे मोजकीच रूपे, आणि त्यांची ती परिमितता ठिकाणामुळेच आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘परित्तकट्ठाने रूपाणि’ (परिमित ठिकाणी रूपे). ‘अप्पमाणञ्चेव’ (आणि अमर्याद) इत्यादींद्वारे दुसरा पर्याय सांगितला आहे. प्रकाशाच्या परिमिततेला अनुसरून परिकर्म-समाधीला ‘परित्त’ (परिमित) म्हटले आहे, आणि त्याच प्रकाशाच्या अमर्यादतेमुळे तिला ‘अप्पमाणसमाधि’ (अमर्याद समाधी) म्हटले आहे. ‘तस्मिं समये’ म्हणजे त्या परिमित समाधीच्या उत्पत्तीच्या वेळी. परिमित रूपांचे दर्शन होत असल्यामुळे दिव्यचक्षू देखील परिमित असतो. ၂၄၅. ဒုကတိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ တိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ ယောဇနာ. ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ တတိယစတုတ္ထဝသေန ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ စတုတ္ထပဉ္စမဝသေန ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိံ. တိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ စတုက္ကနယေ တိကဇ္ဈာနသမာဓိံ, ပဉ္စကနယေ စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ ယောဇနာ. २४५. "दुकतिकज्झानसमाधि" (द्विक-त्रिक-ध्यान-समाधी) म्हणजे चतुष्कनयात (चार प्रकारच्या पद्धतीत) द्विकध्यानसमाधी आणि पंचकनयात (पाच प्रकारच्या पद्धतीत) त्रिकध्यानसमाधी अशी योजना करावी. "दुकज्झानसमाधि" (द्विकध्यानसमाधी) म्हणजे चतुष्कनयात तिसऱ्या आणि चौथ्या ध्यानाच्या अपेक्षेने द्विकध्यानसमाधी, आणि पंचकनयात चौथ्या आणि पाचव्या ध्यानाच्या अपेक्षेने द्विकध्यानसमाधी होय. "तिकचतुक्कज्झानसमाधि" (त्रिक-चतुष्क-ध्यान-समाधी) म्हणजे चतुष्कनयात त्रिकध्यानसमाधी आणि पंचकनयात चतुष्कध्यानसमाधी अशी योजना करावी. တိဝိဓန္တိ သပ္ပီတိကဝသေန တိပ္ပကာရံ သမာဓိံ. တဒန္တောဂဓာတိ သပ္ပီတိကာဒိသဘာဝါ. ကာမံ ဘဂဝါ ပုရိမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ, ပစ္ဆိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေန္တောပိ ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဘာဝေသိယေဝ. ဝိပဿနာပါဒကာနိ ပန ဉာဏာနိ သန္ဓာယ, ‘‘ပစ္ဆိမယာမေ’’တိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ. ပဉ္စမဇ္ဈာနဿာတိ ပဉ္စမဇ္ဈာနိကဿ ဝသေန ပဌမဇ္ဈာနိကော မဂ္ဂေါ နတ္ထိ. သောတိ ပဉ္စကနယော ဘဂဝတော လောကိယော အဟောသိ. ဧတန္တိ ဧတံ, ‘‘သဝိတက္ကမ္ပိ သဝိစာရံ သမာဓိံ ဘာဝေမီ’’တိအာဒိဝစနံ. လောကိယလောကုတ္တရမိဿကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ‘‘လောကိယံ ဝါ လောကုတ္တရမေဝ ဝါ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ. "त्रिविध" म्हणजे सप्रीतिक (प्रीतीसह) असण्याच्या अपेक्षेने तीन प्रकारची समाधी. "त्यात समाविष्ट" म्हणजे सप्रीतिक इत्यादी स्वभाव केलेले. जरी भगवान पहिल्या प्रहरात पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञान आणि अंतिम प्रहरात दिव्यचक्षू ज्ञान उत्पन्न करत असले, तरी त्यांनी या ज्ञानांची भावना केलीच. परंतु, विपश्यनेला आधारभूत असणाऱ्या ज्ञानांच्या संदर्भात "अंतिम प्रहरात" असे म्हटले आहे, म्हणूनच "भगवंतांचेच" इत्यादी म्हटले आहे. "पाचव्या ध्यानाच्या" म्हणजे पाचव्या ध्यानाच्या अपेक्षेने प्रथम ध्यानाचा मार्ग नसतो. तो पंचकनय भगवंतांसाठी लौकिक होता. "हे" म्हणजे "सविर्तक आणि सविचार समाधीची मी भावना करतो" इत्यादी वचन होय. हे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित संदर्भात म्हटले आहे, केवळ "लौकिक किंवा केवळ लोकोत्तर" या अर्थाने नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. उपकलेशसूत्राच्या वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ९. बालपंडितसुत्त (बालपंडित सूत्र) वर्णन. ၂၄၆. ဧတေဟီတိ ဒုစိန္တိတာဒီဟိ. ဧတေန လက္ခဏသဒ္ဒဿ ကရဏတ္ထတမာဟ. တာနေဝါတိ လက္ခဏာနိ ဧဝ. တဿာတိ ဗာလဿ. ‘‘အယံ ဗာလော’’တိ နိမီယတိ သဉ္စာနီယတိ ဧတေဟီတိ ဗာလနိမိတ္တာနိ. အပဒါနံ ဝုစ္စတိ ဝိချာတံ ကမ္မံ. ဒုစိန္တိတာဒီနိ စ ဗာလေ ဝိချာတာနိ, အဝဓာရဏဘာဝေ ဝါ, တသ္မာ ဗာလဿ အပဒါနာနီတိ ဗာလာပဒါနာနိ. အဘိဇ္ဈာဒီဟိ [Pg.353] ဒုဋ္ဌံ ဒူသိတံ စိန္တေတီတိ ဒုစိန္တိတစိန္တီ. လောဘာဒီဟိ ဒုဋ္ဌံ ဘာသိတံ မုသာဝါဒါဒိံ ဘာသတီတိ ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ. တေသံ တေသံယေဝ ဝသေန ကတ္တဗ္ဗတော ဒုက္ကဋကမ္မံ ပါဏာတိပါတာဒိံ ကရောတီတိ ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ. တေနာဟ ‘‘စိန္တယန္တော’’တိအာဒိ. တာနိ ဥပနိဿာယ ဇာတန္တိ တဇ္ဇံ. တတော ဧဝ တေသံ သာရုပ္ပံ အနုရူပန္တိ တဿာရုပ္ပံ. တေနာဟ ‘‘တဇ္ဇာတိက’’န္တိအာဒိ. ကစ္ဆမာနာယာတိ ကထိယမာနာယ. २४६. "यांच्याद्वारे" म्हणजे दुश्चिंतित (वाईट विचार केलेले) इत्यादींद्वारे. याद्वारे 'लक्षण' शब्दाचा करण अर्थ (साधन अर्थ) सांगितला आहे. "तीच" म्हणजे लक्षणेच. "त्याचे" म्हणजे मूर्खाचे (बालाचे). "हा मूर्ख आहे" असे ज्यांच्याद्वारे ओळखले जाते, जाणले जाते, ती 'बालनिमित्ते' (मूर्खाची चिन्हे) होत. 'अपदान' म्हणजे विख्यात (प्रसिद्ध) कर्म म्हटले जाते. दुश्चिंतित इत्यादी कर्मे मूर्खाच्या बाबतीत प्रसिद्ध आहेत, किंवा निश्चित स्वरूपात आहेत, म्हणून मूर्खाची अपदाने ती 'बालापदान' (मूर्खाची चरित्रे/कृत्ये) होत. अभिज्झा (लोभ) इत्यादींनी दूषित विचार करतो तो 'दुश्चिंतितचिंती' (वाईट विचार करणारा). लोभ इत्यादींनी दूषित बोलणे, जसे की असत्य बोलणे इत्यादी बोलतो तो 'दुब्भासितभासी' (वाईट बोलणारा). त्या त्या कारणांमुळे करण्यायोग्य नसलेले दुष्कृत्य, जसे की प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी करतो तो 'दुक्कटकम्मकारी' (दुष्कृत्य करणारा). म्हणूनच "विचार करत असताना" इत्यादी म्हटले आहे. त्यांना अनुसरून उत्पन्न झालेले ते 'तज्ज' (तज्जन्य). म्हणूनच त्यांच्याशी सुसंगत किंवा अनुरूप असणे ते 'तस्सारुप्प' (त्याच्याशी अनुरूप). म्हणूनच "त्याच जातीचे" इत्यादी म्हटले आहे. "सांगितले जात असताना" म्हणजे बोलले जात असताना. ၂၄၈. ယသ္မာ သတ္တာနံ ယထူပစိတာနိ ကမ္မာနိ ကတောကာသာနိ တဒုပဋ္ဌာပိတာနိ ကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ မရဏဿ အာသန္နကာလေ စိတ္တဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တာနိ, တဒါ ဩလမ္ဗန္တာနိ ဝိယ အဘိဘဝန္တာနိ ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာနိ ဝိယ ဥပဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဩလမ္ဗနာဒိအာကာရေန ဟိ တာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ. ဥပဋ္ဌာနာကာရော ဧဝ တဒါ စိတ္တဿ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟ – ‘‘တသ္မိံ ဥပဋ္ဌာနာကာရေ အာပါထဂတေ’’တိ. २४८. ज्याअर्थी प्राण्यांनी साठवलेली कर्मे, ज्यांना फळ देण्याची संधी मिळाली आहे, त्यांनी उपस्थित केलेली कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त मरणाच्या वेळी चित्ताच्या समोर येतात, तेव्हा ती जणू लोंबकळत असल्यासारखी, पराभूत करत असल्यासारखी किंवा व्यापून टाकत असल्यासारखी भासतात, म्हणूनच म्हटले आहे – 'लोंबकळणे इत्यादी रूपाने ती उपस्थित होतात'. तो उपस्थित होण्याचा आकारच (स्वरूपच) तेव्हा चित्ताचा विषय बनतो, म्हणून म्हटले आहे – 'त्या उपस्थित होण्याच्या आकारात (चित्तगोचर) आल्यावर'. ၂၄၉. န သက္ကာတိ န ဝဒတီတိ ဧတေန ဒွေပိ ပဋိသေဓာ ပကတိအတ္ထာတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. န သုကရာတိ ပန ဣမိနာ ဒုက္ကရဘာဝေါ ဒီပိတော, ဒုက္ကရဉ္စ တာဝ ဥပါယေန သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘န သုကရံ ပနာ’’တိအာဒိ. တေနာတိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂမနေန အညမညံ သံဝိဇ္ဈနေန. အဿာတိ စောရဿ. ဣတော ဥတ္တရိပီတိ မဇ္ဈနှိကသမယံ သာယနှသမယဉ္စ သတ္တိသတေန. २४९. "शक्य नाही असे म्हणत नाही" याद्वारे दोन्ही नकार मूळ अर्थाचेच (होकारार्थी) सूचक आहेत, हा अर्थ स्पष्ट होतो. "सुलभ नाही" याद्वारे कठीणपणा दर्शविला आहे, आणि कठीण गोष्ट देखील उपायाने करणे शक्य आहे, हे दाखवताना म्हटले आहे – "परंतु सुलभ नाही" इत्यादी. "त्याद्वारे" म्हणजे आरपार जाण्याने, एकमेकांना छेदण्याने. "त्याचा" म्हणजे चोराचा. "याहून अधिक देखील" म्हणजे दुपारच्या वेळी आणि संध्याकाळच्या वेळी शंभर भाल्यांनी (मारणे). ၂၅၀. သင်္ခမ္ပိ န ဥပေတီတိ ဣမိနာ သင်္ခါတဗ္ဗမတ္တံ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဂဏနာမတ္တမ္ပိ န ဂစ္ဆတီ’’တိ. ဥပနိက္ခေပနမတ္တမ္ပီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကလဘာဂန္တိ ကလာနံ သင်္ဂဏနကောဋ္ဌာသံ. တေနာဟ ‘‘သတိမံ ကလ’’န္တိအာဒိ. ဩလောကိတမတ္တမ္ပီတိ ဥပနိက္ခေပနဝသေန ဩလောကနမတ္တကမ္ပိ. တံ ကမ္မကာရဏန္တိ တံ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏံ စတုန္နမ္ပိ ပဿာနံ ဝသေန သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ကရောန္တိယေဝ, ပါဠိယံ ပန ဧကပဿဝသေန အာဂတာ. ဂေဟဿာတိ မဟတော ဂေဟဿ. သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗာဝယဝတော. သမ္ပဇ္ဇလိတေ ဧကဇာလီဘူတေ. သုပက္ကုထိတာယာတိ သုဋ္ဌု နိပက္ကာယ. २५०. "गणनेतही येत नाही" याद्वारे मोजण्यासारखे काहीच उरत नाही हे दर्शविले आहे, म्हणून म्हटले आहे – "मोजण्याच्या प्रमाणातही जात नाही". "तुलना करण्याच्या बाबतीतही" येथेही हाच नियम लागू होतो. "कलाभाग" म्हणजे भागांची गणना करण्याचा हिस्सा. म्हणूनच "शंभरावा भाग" इत्यादी म्हटले आहे. "केवळ पाहण्यानेही" म्हणजे तुलना करण्याच्या दृष्टीने केवळ पाहण्यानेही. "ती कर्मयातना" म्हणजे ती पंचविध बंधन कर्मयातना चारही बाजूंनी फिरवून फिरवून दिली जाते, परंतु पाळीमध्ये ती एका बाजूच्या अपेक्षेने आली आहे. "घराचे" म्हणजे मोठ्या घराचे. "सर्व बाजूंनी" म्हणजे सर्व अवयवांनी (भागांनी). "प्रज्वलित झाल्यावर" म्हणजे एकाच ज्वालेच्या रूपात पेटल्यावर. "सुपक्कुठिताय" म्हणजे चांगल्या प्रकारे उकळलेल्या. ဝိဘတ္တောတိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တကသတ္တာနံ သာဓာရဏကမ္မုနာ ဝိဘတ္တော ဝိယ နိဗ္ဗတ္တော. အယောပါကာရေန ပရိတော အတ္တော ဂဟိတောတိ အယောပါကာရပရိယတ္တော ပရိက္ခိတ္တော. "विभक्त" म्हणजे तेथे उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्माने जणू विभागल्यासारखा उत्पन्न झालेला. "लोखंडी कोटाने सर्व बाजूंनी वेढलेला" म्हणजे लोखंडी कोटाने वेढलेला, वेढलेला असलेला. ယမကဂေါဠကာတိ [Pg.354] ဒါရကာနံ ကီဠနယုဂဠာ. ဧဝမ္ပိ ဒုက္ခောတိ ယထာဝုတ္တဥဿဒနိရယဝသေနပိ သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယ-မနော-ဂေါစရတာဝသေနပိ ဣမိနာ အာကာရေန ဒုက္ခောတိ. "यमकगोळके" म्हणजे मुलांच्या खेळण्याचे जोडगोळे. "अशा प्रकारेही दुःख" म्हणजे वर सांगितलेल्या उत्सदनरकाच्या अपेक्षेने आणि कान, नाक, जीभ, शरीर व मन यांच्या विषयांच्या अपेक्षेने या प्रकारे दुःख होय. ၂၅၁. ဒန္တေဟိ ဥလ္လေဟိတွာတိ ဥတ္တရဒန္တေဟိ အဉ္ဆိတွာ. ရသဝသေန အတိတ္တော အဿာဒေါ ရသာဒေါ. တေနာဟ ‘‘ရသဂေဓေန ပရိဘုတ္တရသော’’တိ. २५१. "दातांनी खरवडून" म्हणजे वरच्या दातांनी ओढून. रसाच्या अधीन राहून अतृप्त राहणारा आस्वाद म्हणजे 'रसाद'. म्हणूनच "रसाच्या आसक्तीने उपभोगलेला रस" असे म्हटले आहे. ၂၅၂. ဒုရူပေါတိ ဝိရူပေါ. ဒုဒ္ဒသောတိ တေနေဝ ဝိရူပဘာဝေန အနိဋ္ဌဒဿနော. လကုဏ္ဌကောတိ ရဿော. ပဝိဋ္ဌဂီဝေါတိ ခန္ဓန္တရံ အနုပဝိဋ္ဌဂီဝေါ. မဟောဒရောတိ ဝိပုလကုစ္ဆိ. ယေဘုယျေန ဟိ လကုဏ္ဋကာ သတ္တာ ရဿဂီဝါ ပုထုလကုစ္ဆိကာဝ ဟောန္တီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ကာဏော နာမ စက္ခုဝိကလောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကက္ခိကာဏော ဝါ ဥဘယက္ခိကာဏော ဝါ’’တိ. ကုဏီတိ ဟတ္ထဝိကလော ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ဧကဟတ္ထကုဏီ ဝါ ဥဘယဟတ္ထကုဏီ ဝါ’’တိ. ဝါတာဒိနာ ဥပဟတကာယပက္ခော ဣဓ ပက္ခဟတောတိ အဓိပ္ပေတော, န ပက္ခိဟတောတိ အာဟ – ‘‘ပက္ခဟတောတိ ပီဌသပ္ပီ’’တိ. ဒုက္ခာနုပဗန္ဓဒဿနတ္ထန္တိ အပရာပရဇာတီသု ဝိပါကဒုက္ခဿ အနုပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. २५२. "दुरूप" म्हणजे विद्रूप. "दुद्दरस" म्हणजे त्याच विद्रूपतेमुळे पाहण्यास अनिष्ट (अप्रिय). "लकुंठक" म्हणजे ठेंगू. "प्रविष्टग्रीव" म्हणजे खांद्यांच्या मध्ये मान घुसलेला. "महोदर" म्हणजे मोठे पोट असलेला. बहुतांश करून ठेंगू प्राणी हे आखूड मानेचे आणि मोठ्या पोटाचेच असतात, म्हणून तसे म्हटले आहे. "काणा" म्हणजे डोळ्यांनी अधू असलेला, म्हणून म्हटले आहे – "एका डोळ्याने काणा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी काणा". "कुणी" म्हणजे हाताने अधू असलेला, म्हणून म्हटले आहे – "एका हाताने लुळा किंवा दोन्ही हातांनी लुळा". वात इत्यादींमुळे शरीराचा एक भाग निकामी झालेला येथे 'पक्षहत' (पक्षाघात झालेला) अभिप्रेत आहे, पक्षाने (पक्ष्याने) मारलेला नाही, म्हणून म्हटले आहे – "पक्षहत म्हणजे पांगळा". "दुःखाचा पाठपुरावा दाखवण्यासाठी" म्हणजे वेगवेगळ्या जन्मांमध्ये विपाक दुःखाच्या निरंतर पाठपुराव्यामुळे होणारी प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी. ကလီယတိ ခလီယတိ အပ္ပဟီယတိ သာသနံ ဧတေနာတိ ကလိ, ဇုတပရာဇယော. သော ဧဝ ဂဟသဒိသတာယ ‘‘ကလိဂ္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တော. အဓိဗန္ဓန္တိ ကုဋုမ္ဗဿ အဓိဝုတ္ထဿ မူလဘူတဿ အတ္တနော ဗန္ဓိတဗ္ဗတံ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာပိ ဗန္ဓံ နိဂစ္ဆေယျာ’’တိ. ဗာလဘူမိယာ ဗာလဘာဝဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိ နိရယဂါမိကမ္မကာရိတာတိ ‘‘နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ ပန တတော မုဒုမုဒုတရာဒိကမ္မဝသေန သေသာပါယေသု အပရာပရနိဗ္ဗတ္တာဒိဗာလဘူမိ ဝိဘာဝိတာ ဟောတီတိ. "ज्याद्वारे शासन (नियम) नष्ट होते, क्षीण होते, कमी होते तो 'कली' म्हणजे जुगारातील पराभव. तोच घरासारखा (पकडीसारखा) असल्यामुळे 'कलिग्गह' (कलीची पकड) असे म्हटले आहे. "अधिबंध" म्हणजे कुटुंबात राहणाऱ्या, मूळ असलेल्या स्वतःचे बांधले जाणे. म्हणूनच "स्वतः देखील बंधनाला प्राप्त होईल" असे म्हटले आहे. बालभूमीची म्हणजे अज्ञानाची (मूर्खपणाची) परिसीमा म्हणजे नरकात नेणारे कर्म करणे होय, म्हणूनच "नरकात उत्पन्न होतो" असेच म्हटले आहे. परंतु, त्याच्या ग्रहणानेच (स्वीकारानेच) त्यापेक्षा सौम्य कर्मांच्या अपेक्षेने इतर अपायांमध्ये (दुर्गतींमध्ये) वारंवार उत्पन्न होणे इत्यादी बालभूमी स्पष्ट होते. ၂၅၃. ဝုတ္တာနုသာရေနာတိ ‘‘ဗာလော အယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ အတ္ထဝစနဿ ‘‘ပဏ္ဍိတော အယ’’န္တိ ဧတေဟိ လက္ခီယတီတိအာဒိနာ အနုသာရေန. မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေနာတိ စိန္တေန္တော အနဘိဇ္ဈာ-အဗျာပါဒ-သမ္မာဒဿနံ သုစိန္တိတမေဝ စိန္တေတီတိအာဒိနာ မနောသုစရိတာနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. २५३. "वृत्तानुसारेण" म्हणजे "हा बाल (मूर्ख) आहे" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या अर्थवचनाच्या "हा पंडित आहे" इत्यादी लक्षणांच्या अनुषंगाने. "मनोसुचरित इत्यादींच्या वशाने" म्हणजे विचार करताना अनभिध्या (लोभ नसणे), अव्यापाद (द्वेष नसणे) आणि सम्यग्दृष्टी (सम्यक् दर्शन) या सुचिंतित गोष्टींचाच विचार करतो, अशा प्रकारे तीन मनोसुचरितांच्या वशाने योजना करावी. စက္ကရတနဝဏ္ဏနာ चक्ररत्नवर्णन ၂၅၆. ဥပေါသထံ [Pg.355] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၂၄၃) ဝုစ္စတိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ သဗ္ဗဒိဝသေသု ဂဟဋ္ဌေဟိ ရက္ခိတဗ္ဗသီလံ, သမာဒါနဝသေန တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥပေါသထိကော, တဿ. တေနာဟ ‘‘သမာဒိန္နဥပေါသထင်္ဂဿာ’’တိ. တဒါတိ တသ္မိံ ကာလေ, ယသ္မိံ ပန ကာလေ စက္ကဝတ္တိဘာဝသံဝတ္တနိယ-ဒါန-သီလာဒိ-ပုညသမ္ဘာရသမုဒါဂမသမ္ပန္နော ပူရိတစက္ကဝတ္တိဝတ္တော ကာဒီပဒေသဝိသေသပစ္စာဇာတိယာ စေဝ ကုလရူပဘောဂါဓိပတေယျာဒိဂုဏဝိသေသသမ္ပတ္တိယာ စ တဒနုရူပေ အတ္တဘာဝေ ဌိတော ဟောတိ, တသ္မိံ ကာလေ. တာဒိသေ ဟိ ကာလေ စက္ကဝတ္တိဘာဝီ ပုရိသုတ္တမော ယထာဝုတ္တဂုဏသမန္နာဂတော ရာဇာ ခတ္တိယော ဟုတွာ မုဒ္ဓါဝသိတ္တော ဝိသုဒ္ဓသီလော အနုပေါသထံ သတသဟဿဝိဿဇ္ဇနာဒိနာ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတိ, န ယဒါ စက္ကရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘ပါတော…ပေ… ဓမ္မတာ’’တိ. (တတ္ထ ဒမော ဣန္ဒြိယသံဝရော, သံယမော သီလသံဝရော.) २५६. 'उपोसाथ' (दी. नि. टी. २.२४३) म्हणजे अष्टांगयुक्त शील, जे गृहस्थांनी सर्व दिवशी पाळले पाहिजे. समादान (स्वीकार) केल्यामुळे जे याच्याकडे असते तो 'उपोसाथिक' (उपोसाथ पाळणारा), त्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे - "समादिन्न-उपोसाथ-अंगस्य" (ज्याने उपोसाथ अंगांचे समादान केले आहे त्याचे). 'तदा' म्हणजे त्या काळात, ज्या काळात चक्रवर्ती पदाला प्राप्त करून देणाऱ्या दान, शील इत्यादी पुण्यसंभारांच्या संचयनाने संपन्न, चक्रवर्तीचे व्रत पूर्ण केलेला, विशिष्ट द्वीप किंवा प्रदेशात जन्म घेतलेला आणि कुल, रूप, भोग, अधिपत्य इत्यादी विशिष्ट गुणांच्या संपत्तीने युक्त अशा तदनुरूप आत्मभावात (शरीरात) स्थित असतो, त्या काळात. कारण अशा काळात चक्रवर्ती होणारा पुरुषोत्तम, यथोक्त गुणांनी युक्त असलेला क्षत्रिय राजा होऊन, मूर्धाभिषिक्त (राज्याभिषेक झालेला), विशुद्ध शील असलेला, उपोसाथाच्या दिवशी लक्ष (सोन्या-नाण्यांचे) दान इत्यादींद्वारे सम्यक् प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) पालन करतो; केवळ जेव्हा चक्ररत्न उत्पन्न होते, तेव्हाच नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रातः...पे... धम्मता" (हीच धर्मता/नियम आहे). (तेथे 'दम' म्हणजे इंद्रियसंवर आणि 'संयम' म्हणजे शीलसंवर होय.) ဝုတ္တပ္ပကာရပုညကမ္မပစ္စယန္တိ စက္ကဝတ္တိဘာဝါဝဟဒါနဒမသံယမာဒိပုညကမ္မဟေတုကံ. နီလမဏိသံဃာဋသဒိသန္တိ ဣန္ဒနီလမဏိသဉ္စယသမာနံ. ဒိဗ္ဗာနုဘာဝယုတ္တတ္တာတိ ဒဿနီယတာ မနုညဃောသတာ အာကာသဂါမိတာ ဩဘာသဝိဿဇ္ဇနာ အပ္ပဋိဃာတတာ ရညော ဣစ္ဆိတတ္ထနိပ္ဖတ္တိကာရဏတာတိ ဧဝမာဒီဟိ ဒိဗ္ဗသဒိသေဟိ အာနုဘာဝေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ. သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟီတိ သဗ္ဗေဟိ သုန္ဒရေဟိ အာကာရေဟိ. ပရိပူရန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ. သာ စဿ ပါရိပူရိ ဣဒါနေဝ ဝိတ္ထာရီယတိ. "वृत्तप्रकारपुण्यकर्मप्रत्ययम्" म्हणजे चक्रवर्ती पद मिळवून देणाऱ्या दान, दम, संयम इत्यादी पुण्यकर्मांच्या हेतूने उत्पन्न झालेले. "नीलमणिसंघाटसदृशम्" म्हणजे इंद्रनीलमणीच्या समूहासारखे. "दिव्यानुभावयुक्तत्वात्" म्हणजे दर्शनीयता (दिसण्यात सुंदर असणे), मनोज्ञ घोष (मधुर आवाज), आकाशगामी असणे, प्रकाश पसरवणे, अप्रतिघातता (अडथळा नसणे), राजाच्या इच्छित अर्थाची सिद्धी करण्याचे कारण असणे इत्यादी दिव्य सदृश प्रभावांनी युक्त असल्यामुळे. "सर्वैः आकारैः" म्हणजे सर्व सुंदर आकारांनी. "परिपूरम्" म्हणजे परिपूर्ण. त्याची ती परिपूर्णता आताच विस्ताराने सांगितली जात आहे. ပနာဠီတိ ဆိဒ္ဒံ. သုဒ္ဓသိနိဒ္ဓဒန္တပန္တိယာ နိဗ္ဗိဝရာယာတိ အဓိပ္ပာယော. နာဘိပနာဠိ ပရိက္ခေပပဋ္ဋေသူတိ နာဘိပရိက္ခေပပဋ္ဋေ စေဝ နာဘိယာ ပနာဠိပရိက္ခေပပဋ္ဋေ စ. သုဝိဘတ္တာဝါတိ အညမညံ အသံကိဏ္ဏတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တာ. ပရိစ္ဆေဒလေခန္တရေသု မဏိကာ သုဝိဘတ္တာ ဟုတွာ ပညာယန္တီတိ ဝဒန္တိ. "प्रणाली" म्हणजे छिद्र. शुद्ध आणि स्निग्ध अशा दंतपंक्तीप्रमाणे छिद्ररहित (अंतर नसलेली), असा अभिप्राय आहे. "नाभिप्रणाली परिक्षेपपट्टेषु" म्हणजे नाभीच्या परिक्षेपपट्टात आणि नाभीच्या प्रणाली-परिक्षेपपट्टात. "सुविभक्ताः" म्हणजे एकमेकांत न मिसळल्यामुळे चांगल्या प्रकारे विभागलेले. परिच्छेद-रेषांच्या अंतरामध्ये मणी सुविभक्त होऊन दिसतात, असे म्हणतात. ပရိစ္ဆေဒလေခါဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မာလာကမ္မာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သုရတ္တာတိအာဒီသု သုရတ္တဂ္ဂဟဏေန မဟာနာမဝဏ္ဏတံ ပဋိက္ခိပတိ, သုဒ္ဓဂ္ဂဟဏေန သံကိလိဋ္ဌတံ, သိနိဒ္ဓဂ္ဂဟဏေန လူခတံ. ကာမံ တဿ စက္ကရတနဿ နေမိမဏ္ဍလံ အသန္ဓိကံဝ နိဗ္ဗတ္တံ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပန ကေဝလံ ပဝါဠဝဏ္ဏောဝ [Pg.356] န သောဘတီတိ ပကတိစက္ကဿ သန္ဓိယုတ္တေသု ဌာနေသု ရတ္တဇမ္ဗုနဒပရိက္ခတံ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သန္ဓီသု ပနဿာ’’တိအာဒိ. "परिच्छेदलेखादीनी" मधील 'आदि' शब्दाने माळाकाम (पुष्पमालांची नक्षी) इत्यादींचे ग्रहण होते. "सुरक्ता" इत्यादींमध्ये 'सुरक्त' ग्रहणाने महानाम-वर्णाचा (फिकट रंगाचा) निषेध केला जातो, 'शुद्ध' ग्रहणाने मलिनतेचा, आणि 'स्निग्ध' ग्रहणाने वृक्षतेचा (खरखरीतपणाचा) निषेध केला जातो. जरी त्या चक्ररत्नाचे नेमिमंडळ (कडा) सांध्याशिवायच उत्पन्न झाले होते, तरी सर्व बाजूंनी केवळ प्रवाळ रंगाचेच ते शोभत नव्हते, म्हणून सामान्य चक्राच्या सांध्यांच्या ठिकाणी ते तांबड्या जांबूनद सोन्याने मढवलेले होते, त्याला उद्देशून "संधीषु पनस्सा" (परंतु त्याच्या सांध्यांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. နေမိမဏ္ဍလပိဋ္ဌိယန္တိ နေမိမဏ္ဍလဿ ပိဋ္ဌိပဒေသေ. ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမန္တရေတိ ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနံ အန္တရသမီပေ ပဒေသေ. ဆိဒ္ဒမဏ္ဍလစိတ္တောတိ မဏ္ဍလသဏ္ဌာနဆိဒ္ဒဝိစိတ္တော. သုကုသလသမန္နာဟတဿာတိ သုဋ္ဌု ကုသလေန သိပ္ပိနာ ပဟတဿ, ဝါဒိတဿာတိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂူတိ မနောရမော ရဇနီယောတိ သုဏန္တာနံ ရာဂုပ္ပာဒကော. ကမနီယောတိ ကန္တော. သမောသရိတကုသုမဒါမာတိ ဩလမ္ဗိတသုဂန္ဓကုသုမဒါမာ. နေမိပရိက္ခေပဿာတိ နေမိပရိယန္တပရိက္ခေပဿ. နာဘိပနာဠိယာ ဒွိန္နံ ပဿာနံ ဝသေန ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ နာဘိပနာဠီန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧကာ ဧဝ ဟိ သာ ပနာဠိ. ယေဟီတိ ယေဟိ ဒွီဟိ သီဟမုခေဟိ. ပုန ယေဟီတိ မုတ္တာကလာပေဟိ. "नेमिमंडळपृष्ठे" म्हणजे नेमिमंडळाच्या पाठीमागच्या भागात. "दहा दहा आऱ्यांच्या अंतरावर" म्हणजे दहा दहा आऱ्यांच्या मधील जवळच्या भागात. "छिद्रमंडळचित्रः" म्हणजे वर्तुळाकार छिद्रांनी सुशोभित. "सुकुशलसमन्नाहतस्य" म्हणजे अत्यंत कुशल कारागिराने वाजवलेल्या, असा अर्थ आहे. "वग्गु" म्हणजे मनोरम, ऐकणाऱ्यांच्या मनात अनुराग उत्पन्न करणारा. "कमनीय" म्हणजे कांत (प्रिय). "समोसृतकुसुमदामा" म्हणजे लटकवलेल्या सुगंधी फुलांच्या माळा. "नेमिपरिक्षेपस्य" म्हणजे नेमीच्या सभोवतालच्या वेढ्याचे. नाभी-प्रणालीच्या दोन्ही बाजूंच्या वशाने "दोन्ही नाभी-प्रणालींचे" असे म्हटले आहे. कारण ती प्रणाली एकच आहे. "येहि" म्हणजे ज्या दोन सिंहमुखांनी. "पुन्हा येहि" म्हणजे मुक्ताहारांनी (मोत्यांच्या माळांनी). ဩဓာပယမာနန္တိ သောတုံ အဝဟိတာနိ ကုရုမာနံ. စန္ဒော ပုရတော, စက္ကရတနံ ပစ္ဆာတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗာပရိယေန ပုဗ္ဗာပရဘာဂေန. "ओधापयमानम्" म्हणजे ऐकण्यासाठी कान देऊन (लक्षपूर्वक) ऐकणारे. चंद्र पुढे आणि चक्ररत्न मागे, अशा प्रकारे पूर्व-अपर क्रमाने (पुढे-मागे). အန္တေ ပုရဿာတိ အနုရာဓပုရေ ရညော အန္တေပုရဿ ဥတ္တရသီဟပဉ္ဇရအာသန္နေ တဒါ ရညော ပါသာဒေ တာဒိသဿ ဥတ္တရဒိသာယ သီဟပဉ္ဇရဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. သုခေန သက္ကာတိ ကိဉ္စိ အနာရုဟိတွာ သရီရဉ္စ အနုလ္လင်္ဃိတွာ ယထာဌိတေနေဝ ဟတ္ထေန ပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော ခိပိတွာ သုခေန သက္ကာ ဟောတိ ပူဇေတုံ. "अंतःपुराच्या" म्हणजे अनुराधपुरात राजाच्या अंतःपुराच्या उत्तर सिंहपंजराजवळ (खिडकीजवळ), कारण त्या वेळी राजाच्या महालात उत्तर देशात तसा सिंहपंजर उपलब्ध होता, म्हणून असे म्हटले आहे. "सुखाने शक्य" म्हणजे कशावरही न चढता आणि शरीराला न ताणता, जसे उभे आहे तसेच हाताने फुलांच्या मुठी टाकून सुखाने पूजा करणे शक्य होते. နာနာဝိရာဂရတနပ္ပဘာသမုဇ္ဇလန္တိ နာနာဝိဓစိတ္တဝဏ္ဏရတနောဘာသပဘဿရံ. အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေတိ. အာဂန္တွာ ဌိတဋ္ဌာနတော ဥပရိ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေ. "नानाविरारागरत्नप्रभासमुज्ज्वलम्" म्हणजे विविध प्रकारच्या रंगीबेरंगी रत्नांच्या प्रकाशाने देदीप्यमान. "आकाशात उडून प्रवृत्त होते" म्हणजे येऊन थांबलेल्या स्थानावरून वर आकाशात उडून मार्गक्रमण करते. သန္နိဝေသက္ခမောတိ ခန္ဓဝါရသန္နိဝေသယောဂျော. သုလဘာဟာရူပကရဏောတိ သုခေနေဝ လဒ္ဓဗ္ဗဓညဂေါရသဒါရုတိဏာဒိဘောဇနသာဓနော. ပရစက္ကန္တိ ပရဿ ရညော သေနာ, အာဏာ ဝါ. "सन्निवेशक्षमः" म्हणजे लष्करी छावणी (स्कंधावार) उभारण्यास योग्य. "सुलभाहारोपकरणः" म्हणजे धान्य, दूध, लाकूड, गवत इत्यादी भोजनसामग्री सहजपणे मिळण्याजोगी असलेला. "परचक्रम्" म्हणजे शत्रू राजाचे सैन्य किंवा त्याची आज्ञा. အာဂတနန္ဒနောတိ အာဂတော ဟုတွာ နန္ဒိဇနနော. အာဂတံ ဝါ အာဂမနံ, တေန နန္ဒတီတိ အာဂတနန္ဒနော. ဂမနေန သောစေတီတိ ဂမနသောစနော. ဥပကပ္ပေထာတိ ဥပရူပရိ ကပ္ပေထ သံဝိဒဟထ, ဥပနေထာတိ [Pg.357] အတ္ထော. ဥပပရိက္ခိတွာတိ ဟေတုတောပိ သဘာဝတောပိ ဖလတောပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအာဒီနဝတောပိ ဝီမံသိတွာ. "आगतनंदनः" म्हणजे आल्यावर आनंद निर्माण करणारा. किंवा 'आगत' म्हणजे आगमन, त्याने जो आनंदित होतो तो 'आगतनंदन'. "गमनाने शोक करतो" तो 'गमनशोचन'. "उपकल्पेथ" म्हणजे वरचेवर कल्पून ठेवा, व्यवस्था करा, जवळ आणा असा अर्थ आहे. "उपपरीक्षित्वा" म्हणजे हेतूने, स्वभावाने, फलाने आणि ऐहिक व पारलौकिक दोषांच्या दृष्टीने विचार करून (तपासून). ဝိဘာဝေန္တိ ပညာယ အတ္ထံ ဝိဘူတံ ကရောန္တီတိ ဝိဘာဝိနော, ပညဝန္တော. အနုယန္တာတိ အနုဝတ္တကာ. ဩဂစ္ဆမာနန္တိ ဩသီဒန္တံ. ယောဇနမတ္တန္တိ ဝိတ္ထာရတော ယောဇနမတ္တံ ပဒေသံ. ဂမ္ဘီရဘာဝေန ပန ယထာ ဘူမိ ဒိဿတိ, ဧဝံ ဩဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာသမုဒ္ဒတလ’’န္တိအာဒိ. အန္တေ စက္ကရတနံ ဥဒကေန သေနာယ အနဇ္ဈောတ္ထရဏတ္ထံ. "विभावयन्ति" म्हणजे प्रज्ञेने अर्थ स्पष्ट करतात ते 'विभावी' (बुद्धिमान/प्रज्ञावंत). "अनुयान्तः" म्हणजे अनुकरण करणारे (अनुगामी). "ओगच्छमानम्" म्हणजे खाली उतरणारे (बुडणारे). "योजनमात्रम्" म्हणजे विस्ताराने एक योजन एवढा प्रदेश. परंतु खोलीच्या बाबतीत जशी जमीन दिसते, तसे ते खाली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "महासमुद्रतळ" इत्यादी. शेवटी, चक्ररत्न पाण्याने सैन्याला न बुडवण्यासाठी (संरक्षण करण्यासाठी) असते. ၂၅၇. ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒေါ ပရိယန္တော အဿာတိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒပရိယန္တော, ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒံ ပရိယန္တံ ကတွာ. စာတုရန္တာယာတိ စာတုသမုဒ္ဒန္တာယ ပုဗ္ဗဝိဒေဟာဒိစတုကောဋ္ဌာသန္တာယ. २५७. "पूर्व समुद्र ज्याची सीमा आहे तो" म्हणजे पूर्वसमुद्रपर्यंत, पूर्व समुद्राला सीमा बनवून. "चातुरंताया" म्हणजे चार समुद्रांच्या सीमेपर्यंत असलेल्या, पूर्वविदेह इत्यादी चार भागांच्या सीमेपर्यंत. ဟတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ हत्तीरत्नवर्णन ၂၅၈. ဟရိစန္ဒနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. အာဂမနံ စိန္တေထာတိ ဝဒန္တိ စက္ကဝတ္တိဝတ္တဿ ပူရိတတာယ ပရိစိတတ္တာ. ဘူမိဖုသနကေဟိ ဝါလဓိ, ဝရင်္ဂံ ဟတ္ထောတိ ဣမေဟိ စ တီဟိ, စတူဟိ ပါဒေဟိ စာတိ သတ္တဟိ အဝယဝေဟိ ဌိတတ္တာ သတ္တပတိဋ္ဌော. ဣတရေသံ အမစ္စာဒီနံ စိန္တယန္တာနံ န အာဂစ္ဆတိ. အပနေတွာတိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန အပနေတွာ. ဂန္ဓမေဝ ဟိ တဿ ဣတရေ ဟတ္ထိနော န သဟန္တိ. २५८. "हरिचंदन इत्यादी" यातील 'इत्यादी' शब्दाने चार प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांचा (चतुर्जातीय गंध) संग्रह होतो. "येण्याचा विचार करा" असे म्हणतात कारण चक्रवर्तीच्या कर्तव्याची पूर्तता झाल्यामुळे ते परिचित असते. जमिनीला स्पर्श करणाऱ्या शेपूट, श्रेष्ठ अंग (सोंड) आणि हात (सोंड) या तीन आणि चार पायांनी अशा सात अवयवांनी उभा राहत असल्यामुळे त्याला 'सप्तप्रतिष्ठित' म्हणतात. इतर अमात्य इत्यादींनी विचार केला असता तो येत नाही. "दूर करून" म्हणजे स्वतःच्या प्रभावाने दूर करून. कारण इतर हत्ती त्याचा केवळ गंधही सहन करू शकत नाहीत. အဿရတနဝဏ္ဏနာ अश्वरत्नवर्णन သိန္ဓဝကုလတောတိ သိန္ဓဝဿာဇာနီယကုလတော. "सिंधव कुळातील" म्हणजे सिंधव जातीच्या उत्तम घोड्यांच्या कुळातील. မဏိရတနဝဏ္ဏနာ मणिरत्नवर्णन သကဋနာဘိသမပ္ပမာဏန္တိ ပရိဏာဟတော မဟာသကဋဿ နာဘိယာ သမပ္ပမာဏံ. ဥဘောသု အန္တေသူတိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စာတိ ဒွီသု အန္တေသု. ကဏ္ဏိကပရိယန္တတောတိ ဒွိန္နံ ကဉ္စနပဒုမာနံ ကဏ္ဏိကာယ ပရိယန္တတော. မုတ္တာဇာလကေ ဌပေတွာတိ သုဝိသုဒ္ဓေ မုတ္တာမယေ ဇာလကေ ပတိဋ္ဌပေတွာ. "गाडीच्या कण्याच्या आकाराचे" म्हणजे परिघाच्या दृष्टीने मोठ्या गाडीच्या कण्याच्या आकाराचे. "दोन्ही टोकांना" म्हणजे खाली आणि वर अशा दोन्ही टोकांना. "कर्णिकेच्या मर्यादेपर्यंत" म्हणजे दोन सुवर्णकमळांच्या कर्णिकेच्या मर्यादेपर्यंत. "मोत्यांच्या जाळीत ठेवून" म्हणजे अत्यंत शुद्ध अशा मोत्यांच्या जाळीत प्रस्थापित करून. ဣတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ स्त्रीरत्नवर्णन ‘‘ဣတ္ထိရတနံ [Pg.358] ပါတုဘဝတီ’’တိ ဝတွာ အဿ ပါတုဘဝနာကာရံ ဒဿေတုံ, ‘‘မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဒ္ဒရဋ္ဌံ ကိရ အဘိရူပါနံ ဣတ္ထီနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာတိ ဟတ္ထပါဒါဒိသရီရာဝယဝါနံ သုသဏ္ဌိတတာယ. အဝယဝပါရိပူရိယာ ဟိ သမုဒါယပါရိပူရိသိဒ္ဓိ. ရူပန္တိ သရီရံ. ဒဿနီယာတိ သုရူပဘာဝေန ပဿိတဗ္ဗယုတ္တာ. သောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပသာဒေတိ ယောနိသော စိန္တေန္တာနံ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ဝသေန. ပသာဒါဝဟတ္တာတိ ကာရဏဝစနေန ယထာ ပါသာဒိကတာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာသိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ, ဧဝံ ဒဿနီယတာယ ပါသာဒိကတာသိဒ္ဓိ, အဘိရူပတာယ စ ဒဿနီယတာသိဒ္ဓိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နယံ ဒဿေတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ပါသာဒိကတာသိဒ္ဓိ, ပါသာဒိကတာယ ဒဿနီယတာသိဒ္ဓိ, ဒဿနီယတာယ အဘိရူပတာသိဒ္ဓိ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဧဝံ သရီရသမ္ပတ္တိဝသေန အဘိရူပတာဒိကေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သရီရေ ဒေါသာဘာဝဝသေနပိ တေ ဒဿေတုံ, ‘‘အဘိရူပါ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ ပမာဏယုတ္တာ, ဧဝံ အာရောဟပရိဏာဟယောဂတော စ ပါသာဒိကာ နာတိဒီဃတာဒယော. ဧဝံ မနုဿာနံ ဒိဗ္ဗရူပတာသမ္ပတ္တိပီတိ ‘‘အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာယဝိပတ္တိယာတိ သရီရဒေါသဿ. အဘာဝေါတိ အစ္စန္တမေဝ ဒူရီဘာဝေါ. "स्त्रीरत्न प्रकट होते" असे सांगून तिच्या प्रकटीकरणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "मद्र राजाच्या कुळातून किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. मद्र देश हा खरोखरच रूपवान स्त्रियांचे उत्पत्तीस्थान आहे. "आकृतीच्या परिपूर्णतेमुळे" म्हणजे हात, पाय इत्यादी शरीराच्या अवयवांच्या सुव्यवस्थितपणामुळे. कारण अवयवांच्या परिपूर्णतेनेच संपूर्ण शरीराची परिपूर्णता सिद्ध होते. "रूप" म्हणजे शरीर. "दर्शनीय" म्हणजे सुंदर रूपामुळे पाहण्यास योग्य. योग्य प्रकारे विचार करणाऱ्यांच्या मनात कर्मफलावरील श्रद्धेमुळे ती प्रसन्नता निर्माण करते. "प्रसन्नता आणणारी" या कारणाने जसे प्रसन्नतेमुळे वर्णसौंदर्याची सिद्धी सांगितली आहे, तसेच दर्शनीयतेमुळे प्रसन्नतेची सिद्धी आणि रूपवानतेमुळे दर्शनीयतेची सिद्धी समजावी, हा नियम दर्शवला आहे. किंवा उलट क्रमाने, वर्णसौंदर्यामुळे प्रसन्नतेची सिद्धी, प्रसन्नतेमुळे दर्शनीयतेची सिद्धी आणि दर्शनीयतेमुळे रूपवानतेची सिद्धी अशी योजना करावी. अशा प्रकारे शरीराच्या संपत्तीमुळे रूपवानता इत्यादी दर्शवून, आता शरीरातील दोषांच्या अभावामुळेही ते दर्शवण्यासाठी "रूपवान किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात जशी ती योग्य प्रमाणाची असते, तसेच उंची आणि रुंदीच्या योग्य प्रमाणामुळे ती अतिशय उंच नसणे इत्यादी गुणांनी युक्त व प्रसन्न असते. अशा प्रकारे मनुष्यांमध्ये दिव्य रूपाची प्राप्ती दर्शवण्यासाठी "दिव्य वर्णाला प्राप्त न झालेली" असे म्हटले आहे. "कायविपत्ती" म्हणजे शरीराच्या दोषांचा. "अभाव" म्हणजे पूर्णपणे दूर असणे. သတဝိဟတဿာတိ သတက္ခတ္တုံ ဝိဟတဿ. သတဝိဟတဿာတိ စ ဣဒံ ကပ္ပာသပိစုဝသေန ဝုတ္တံ, တူလပိစုနော ပန ဝိဟနနမေဝ နတ္ထိ. ကုင်္ကုမတဂရတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖာနိ စတုဇ္ဇာတိ. တမာလတဂရတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖာနီတိ အပရေ. "शंभर वेळा पिंजलेल्या" म्हणजे शंभर वेळा पिंजलेल्या. "शंभर वेळा पिंजलेल्या" हे कापसाच्या संदर्भात म्हटले आहे, कारण रेशमी कापूस पिंजण्याची गरजच नसते. कुंकुम, तगर, तुरूष्क आणि यवनपुष्प हे चार प्रकार आहेत. इतर काही जण तमाल, तगर, तुरूष्क आणि यवनपुष्प असे मानतात. အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယာတိ အာသနဂတေန အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာ ဝိယ. ပဌမမေဝါတိ အညကိစ္စတော ပဌမမေဝ, ဒဿနသမကာလမေဝါတိ အတ္ထော. တံ တံ အတ္တနာ ရညော ကာတဗ္ဗကိစ္စံ ကိံ ကရောမီတိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာယ ကိံ ကရဏန္တိ ပဋိဿာဝေတီတိ ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ. "अग्नीने जळाल्यासारखी" म्हणजे आसनाजवळ असलेल्या अग्नीने जळाल्यासारखी. "प्रथमच" म्हणजे इतर कामांपेक्षा आधीच, पाहिल्याबरोबरच असा अर्थ आहे. राजासाठी स्वतः करायचे ते ते काम "मी काय करू?" असे विचारण्याच्या योग्यतेमुळे "काय करू?" असा प्रतिसाद देणारी, म्हणून तिला 'किंकारप्रतिश्राविणी' म्हणतात. မာတုဂါမော နာမ ယေဘုယျေန သဌဇာတိကော, ဣတ္ထိရတနဿ ပန တံ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘သွာဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂုဏာတိ ရူပဂုဏာ စေဝ အာစာရဂုဏာ စ. ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေနာတိ တဿာ ပုရိမကမ္မာနုဘာဝေန. ဣတ္ထိရတနဿ တဗ္ဘာဝသံဝတ္တနိယပုရိမကမ္မဿ အာနုဘာဝေန, စက္ကဝတ္တိနောပိ ပရိဝါရသံဝတ္တနိယံ ပုညကမ္မံ တာဒိသဿ ဖလဝိသေသဿ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘စက္ကဝတ္တိနော ပုညံ ဥပနိဿာယာ’’တိ. ဧတေန သေသရတနေသုပိ [Pg.359] တေသံ ဝိသေသာနံ တဒုပနိဿယတာ ဝိဘာဝိတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ဧကဒေသဝသေန လဗ္ဘမာနပါရိပူရီ ရညော စက္ကဝတ္တိဘာဝူပဂမနတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗာကာရပါရိပူရာ ဇာတာ. "स्त्रीजात ही सामान्यतः कपटी स्वभावाची असते, परंतु स्त्रीरत्नामध्ये तो दोष नसतो हे दर्शवण्यासाठी "ती तिची" इत्यादी म्हटले आहे. "गुण" म्हणजे रूपगुण आणि आचारगुण दोन्ही. "पूर्वकर्माच्या प्रभावाने" म्हणजे तिच्या पूर्वकर्माच्या प्रभावाने. स्त्रीरत्नाच्या त्या अवस्थेला कारणीभूत असणाऱ्या पूर्वकर्माच्या प्रभावाने, तसेच चक्रवर्ती राजाचेही परिवाराला कारणीभूत असणारे पुण्यकर्म अशा विशिष्ट फलासाठी उपनिषय ठरतेच. म्हणूनच म्हटले आहे, "चक्रवर्तीच्या पुण्याचा आश्रय घेऊन". यावरून इतर रत्नांच्या बाबतीतही त्यांच्या वैशिष्ट्यांचे ते उपनिषयत्व स्पष्टच होते, असे समजावे. पूर्वी अंशतः मिळणारी परिपूर्णता, राजाला चक्रवर्ती पद प्राप्त झाल्यापासून सर्व प्रकारे परिपूर्ण झाली. ဂဟပတိရတနဝဏ္ဏနာ गृहपतिरत्नवर्णन ပကတိယာဝါတိ သဘာဝေနေဝ, စက္ကရတနပါတုဘာဝတော ပုဗ္ဗေပိ. "स्वभावानेच" म्हणजे नैसर्गिकरीत्याच, चक्ररत्न प्रकट होण्यापूर्वी सुद्धा. ပရိဏာယကရတနဝဏ္ဏနာ परिणायकरत्नवर्णन နိဿာယာတိ ဥပနိဿာယ. "आश्रय घेऊन" म्हणजे उपनिषय करून. ၂၆၀. ကဋဂ္ဂဟော ဝုစ္စတိ ဇယဂ္ဂဟော သကာနံ ပဏာနံ ကဋဘာဝေန အတ္ထသိဒ္ဓိဝသေန သင်္ဂဏှနန္တိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ဇယဂ္ဂါဟေနာ’’တိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကပ္ပယောဂေနေဝ သတသဟဿာနိ အဓိဂစ္ဆေယျာတိ ယောဇနာ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. २६०. "कटग्रह" म्हणजे विजय मिळवणे, स्वतःच्या पणांचे यश मिळवून अर्थसिद्धी करणे असा संग्रह केल्यामुळे त्याला कटग्रह म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे "विजय मिळवण्याने". "एकाच प्रहाराने" म्हणजे एकाच प्रयत्नाने लाखो प्राप्त करू शकतो, अशी योजना आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखाच आहे. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. बालपंडितसुत्तवर्णनावरील लीनत्थप्रकाशिनी समाप्त झाली. ၁၀. ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ १०. देवदूतसुत्तवर्णन ၂၆၁. ဒွေ အဂါရာတိအာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘သဒွါရာ…ပေ… အနုဝိစရန္တေပီ’’တိ ဧတမတ္ထံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ အဿပုရသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၄၃၂; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၂) ဝိတ္ထာရိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိအာဒိ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၉၇) တထာ ဝိတ္ထာရိတမ္ပိ သုတ္တသံဝဏ္ဏနာ ဟောတီတိ ကတွာ, ‘‘အဿပုရသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. २६१. "दोन घरे" इत्यादी मधील 'इत्यादी' शब्दाने "सहा दारे...पे... फिरणारे सुद्धा" या अर्थाचा संग्रह होतो. एवढेच अश्वपूरसुत्तात सविस्तरपणे जाणावे. "दिव्य चक्षूने" इत्यादी विसुद्धिमग्गात तशा प्रकारे सविस्तरपणे सांगितले असले तरी, ती सुत्तवर्णनाच आहे असे मानून "अश्वपूरसुत्तात सविस्तरपणे सांगितलेच आहे" असे म्हटले आहे. ၂၆၂. နိရယတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ ဒေဝလောကေန ဩသာပေတီတိ သံကိလေသဓမ္မေဟိ သံဝေဇေတွာ ဝေါဒါနဓမ္မေဟိ နိဋ္ဌာပေန္တော. ဒုတိယံ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒိဒံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝိသိဋ္ဌန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣဒါနိ သင်္ခိပိတွာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘သစေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောတိ ဘဂဝါ. २६२. "नरकापासून सुरुवात करून देवलोकाने उपदेशाचा शेवट करतात" म्हणजे संक्लेश धर्मांनी संवेग उत्पन्न करून व्यवदान धर्मांनी समाप्त करतात. दुसरे मात्र याच्या उलट समजावे, आणि हे विनेय जनांच्या आशयानुसार विशिष्ट आहे असे पाहावे. आता संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "जर" इत्यादी म्हटले आहे. "ते" म्हणजे भगवान. ဧကစ္စေ [Pg.360] ထေရာတိ (ကထာ. အနုဋီ. ၈၆၆-၈၆၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၆) အန္ဓကာဒိကေ, ဝိညာဏဝါဒိနော စ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နေရယိကေ နိရယေ ပါလေန္တိ တတော နိဂ္ဂန္တုမပ္ပဒါနဝသေန ရက္ခန္တီတိ နိရယပါလာ. နေရယိကာနံ နရကဒုက္ခေန ပရိယောနဒ္ဓါယ အလံ သမတ္ထာတိ ဝါ နိရယပါလာ. တန္တိ ‘‘နတ္ထိ နိရယပါလာ’’တိဝစနံ. ပဋိသေဓိတမေဝါတိ ‘‘အတ္ထိ နိရယေ နိရယပါလာ, အတ္ထိ စ ကာရဏိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ (ကထာ. ၈၆၆) ပဋိသေဓိတမေဝ. ယဒိ နိရယပါလာ နာမ န သိယုံ, ကမ္မကာရဏာပိ န ဘဝေယျ. သတိ ဟိ ကာရဏိကေ ကမ္မကာရဏာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထာဟ – ‘‘ကိံ ပနေတေ နိရယပါလာ နေရယိကာ, ဥဒါဟု အနေရယိကာ’’တိ. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ နေရယိကာ, ဣမေ နိရယသံဝတ္တနိယေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာတိ သယမ္ပိ နိရယဒုက္ခံ အနုဘဝေယျုံ, တထာ သတိ အညေသံ နေရယိကာနံ ယာတနာယ အသမတ္ထာ သိယုံ, ‘‘ဣမေ နေရယိကာ, ဣမေ နိရယပါလာ’’တိ ဝဝတ္ထာနဉ္စ န သိယာ, ယေ စ ယေ ယာတေန္တိ, တေဟိ သမာနရူပဗလပ္ပမာဏေဟိ ဣတရေသံ ဘယသန္တာသာ န သိယုံ. အထ အနေရယိကာ, နေသံ တတ္ထ ကထံ သမ္ဘဝေါတိ ဝုစ္စတေ – အနေရယိကာ နိရယပါလာ အနိရယဂတိသံဝတ္တနိယကမ္မနိဗ္ဗတ္တိတော. နိရယူပပတ္တိသံဝတ္တနိယကမ္မတော ဟိ အညေနေဝ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ရက္ခသဇာတိကတ္တာ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒိနော – काही थेर (स्थवीर) असे म्हणतात (कथावत्थु अनुटीका ८६६-८६८; अंगुत्तरनिकाय टीका २.३.३६) की, हे अंधक इत्यादी आणि विज्ञानवाद्यांना उद्देशून म्हटले आहे. जे नरकवासीयांना नरकात ठेवतात आणि तेथून बाहेर पडू न देण्याच्या उद्देशाने त्यांचे रक्षण (अटकाव) करतात, ते 'नरकपाल' होत. किंवा जे नरकवासीयांना नरकदुःखाने वेढून टाकण्यास पूर्णपणे समर्थ आहेत, ते नरकपाल होत. 'ते' म्हणजे 'नरकपाल अस्तित्वात नाहीत' हे वचन होय. 'प्रतिषेध केलाच आहे' म्हणजे 'नरकात नरकपाल आहेत आणि यातना देणारे (कारुणिक) आहेत' इत्यादी पद्धतीने अभिधम्मात (कथावत्थु ८६६) प्रतिषेध केलाच आहे. जर नरकपाल नावाचे कोणी नसतील, तर कर्मानुसार मिळणारी शिक्षा (कर्मकारण) देखील असणार नाही. कारण यातना देणारा असेल तरच यातना देणे शक्य होईल, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे. येथे विचारले आहे – 'पण हे नरकपाल स्वतः नरकवासीय आहेत की अनरकवासीय आहेत?' यात काय आहे – जर ते नरकवासीय असतील, तर ते नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळे जन्माला आल्यामुळे स्वतःही नरकदुःखाचा अनुभव घेतील. तसे असल्यास, ते इतर नरकवासीयांना यातना देण्यास असमर्थ ठरतील. तसेच 'हे नरकवासीय आहेत आणि हे नरकपाल आहेत' असा भेद करता येणार नाही. आणि जे यातना देतात, त्यांच्याशी समान रूप, बल आणि आकार असणाऱ्या इतरांना (नरकवासीयांना) त्यांच्यापासून भय व संत्रास वाटणार नाही. आता जर ते अनरकवासीय असतील, तर त्यांचे तेथे असणे कसे शक्य आहे? यावर सांगितले जाते – नरकपाल हे अनरकवासीय आहेत, कारण ते नरकगतीमध्ये उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मामुळे जन्माला आलेले असतात. नरकात उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापेक्षा वेगळ्याच कर्मामुळे ते राक्षस जातीचे असल्यामुळे उत्पन्न होतात. म्हणूनच सर्वास्तिवादी म्हणतात – ‘‘ကောဓနာ ကုရူရကမ္မန္တာ, ပါပါဘိရုစိနော သဒါ; ဒုက္ခိတေသု စ နန္ဒန္တိ, ဇာယန္တိ ယမရက္ခသာ’’တိ. (ကထာ. အနုဋီ. ၈၆၆-၈၆၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၃၆); "जे क्रोधी, क्रूर कृत्य करणारे, नेहमी पापात रमणारे आणि दुःखी लोकांमध्ये (दुःखात असलेल्यांना पाहून) आनंद मानणारे असतात, ते यमराक्षस म्हणून जन्माला येतात." တတ္ထ ယဒေကေ ဝဒန္တိ ‘‘ယာတနာဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေယျုံ, အထ ဝါ အညမညံ ယာတေယျု’’န္တိအာဒိ, တယိဒံ အသာရံ နိရယပါလာနံ နေရယိကဘာဝဿေဝ အဘာဝတော. ယဒိပိ အနေရယိကာ နိရယပါလာ, အယောမယာယ ပန အာဒိတ္တာယ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ သဇောတိဘူတာယ နိရယဘူမိယာ ပရိက္ကမမာနာ ကထံ ဒါဟဒုက္ခံ နာနုဘဝန္တီတိ? ကမ္မာနုဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဣဒ္ဓိမန္တော စေတောဝသိပ္ပတ္တာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော နေရယိကေ အနုကမ္ပန္တာ ဣဒ္ဓိဗလေန နိရယဘူမိံ ဥပဂတာ ဒါဟဒုက္ခေန န ဗာဓီယန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. त्यावर काही जण जे म्हणतात की, 'ते (नरकपाल) यातनांचे दुःख अनुभवतील किंवा एकमेकांना यातना देतील' इत्यादी, ते निरर्थक आहे; कारण नरकपालांचे नरकवासीय असणेच सिद्ध होत नाही. जरी नरकपाल हे अनरकवासीय असले, तरी लोखंडी, पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या नरकभूमीत फिरताना त्यांना जळण्याचे दुःख कसे होत नाही? कर्माच्या प्रभावामुळे (कर्मानुभावामुळे). ज्याप्रमाणे ऋद्धीमान आणि चित्तावर ताबा मिळवलेले महामोग्गल्लान इत्यादी (अरिहंत) नरकवासीयांवर अनुकंपा करून ऋद्धीबलाने नरकभूमीत गेले असता जळण्याच्या दुःखाने बाधित होत नाहीत, त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे. ဣဒ္ဓိဝိသယဿ [Pg.361] အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? ဣဒမ္ပိ တံသမာနံ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. တထာရူပေန ဟိ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တာ. ယထာ နိရယဒုက္ခေန အဗာဓိတာ ဧဝ ဟုတွာ နေရယိကေ ယာတေန္တိ, န စေတ္တကေန ဗာဟိရဝိသယာဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာယ ပစ္စေကံ ဒွါရပုရိသေသု ဝိဘတ္တသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ ဧကစ္စဿ ဒွါရဿ ပုရိသဿ စ ဣဋ္ဌံ ဧကစ္စဿ အနိဋ္ဌံ, ဧကစ္စဿ စ အနိဋ္ဌံ ဧကစ္စဿ ဣဋ္ဌံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ယဒေကေ ဝဒန္တိ – ‘‘နတ္ထိ ကမ္မဝသေန တေဇသာ ပရူပတာပန’’န္တိအာဒိ, တဒပါဟတံ ဟောတိ. ယံ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘အနေရယိကာနံ နေသံ ကထံ တတ္ထ သမ္ဘဝေါ’’တိ နိရယေ နေရယိကာနံ ယာတနာသဗ္ဘာဝတော. နေရယိကသတ္တယာတနာယောဂျဉှိ အတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ ကမ္မံ တာဒိသနိကန္တိဝိနာမိတံ နိရယဋ္ဌာနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တေ စ နေရယိကေဟိ အဓိကတရဗလာရောဟပရိဏာဟာ အတိဝိယ ဘယာနကဒဿနာ ကုရူရတရပယောဂါ စ ဟောန္တိ. ဧတေနေဝ တတ္ထ နေရယိကာနံ ဝိဗာဓကကာကသုနခါဒီနမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. जर असे म्हटले की, 'ऋद्धीचा विषय अचिंत्य असल्यामुळे (ते बाधित होत नाहीत)?' तर हे देखील त्याच्यासारखेच 'कर्मविपाकाच्या अचिंत्यतेमुळे' आहे. कारण ते तशा प्रकारच्या कर्मामुळेच उत्पन्न झाले आहेत. ज्याप्रमाणे ते नरकदुःखाने बाधित न होताच नरकवासीयांना यातना देतात, आणि केवळ एवढ्यानेच बाह्य विषयांचा अभाव सिद्ध होत नाही, कारण इष्ट आणि अनिष्टतेच्या बाबतीत प्रत्येक द्वारपालाचा स्वभाव वेगवेगळा असतो. जसे की, एका द्वारपालासाठी जे इष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी अनिष्ट असते, आणि एकासाठी जे अनिष्ट असते ते दुसऱ्यासाठी इष्ट असते. असे असल्यामुळे काही जण जे म्हणतात की – 'कर्माच्या प्रभावाने किंवा तेजाने दुसऱ्याला पीडा देणे शक्य नाही' इत्यादी, ते खोडून निघते. आणि जे ते म्हणतात की – 'अनरकवासीयांचे तेथे असणे कसेषक्य आहे?' तर नरकात नरकवासीयांना यातना देण्याचे अस्तित्व असल्यामुळेच ते शक्य आहे. कारण नरकवासी प्राण्यांना यातना देण्यास योग्य असा शरीरभाव (अत्तभाव) उत्पन्न करणारे कर्म, तशाच प्रकारच्या इच्छेने प्रेरित होऊन नरकस्थानातच त्यांना उत्पन्न करते. आणि ते नरकवासीयांपेक्षा अधिक बलवान, धिप्पाड, अत्यंत भयानक दिसणारे आणि अत्यंत क्रूर कृत्य करणारे असतात. याच कारणाने तेथे नरकवासीयांना त्रास देणारे कावळे, कुत्रे इत्यादींची उत्पत्ती देखील वर्णिली आहे, असे समजले पाहिजे. ကထံ အညဂတိကေဟိ အညဂတိကဗာဓနန္တိ စ န ဝတ္တဗ္ဗံ အညတ္ထာပိ တထာ ဒဿနတော. ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ – ‘‘အသတ္တသဘာဝါ ဧဝ နိရယပါလာ နိရယသုနခါဒယော စာ’’တိ တမ္ပိ တေသံ မတိမတ္တံ အညတ္ထ တထာ အဒဿနတော. န ဟိ ကာစိ အတ္ထိ တာဒိသီ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ, ယာ အသတ္တသဘာဝါ, သမ္ပတိသတ္တေဟိ အပ္ပယောဇိတာ စ သတ္တကိစ္စံ သာဓေန္တီ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ. ပေတာနံ ပါနီယနိဝါရကာနံ ဒဏ္ဍာဒိဟတ္ထပုရိသာနမ္ပိ သဗ္ဘာဝေ, အသတ္တဘာဝေ စ ဝိသေသကာရဏံ နတ္ထိ. သုပိနောပဃာတောပိ အတ္ထိ, ကိစ္စသမတ္ထတာ ပန အပ္ပမာဏံ ဒဿနာဒိမတ္တေနပိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော. တထာ ဟိ သုပိနေ အာဟာရူပဘောဂါဒိနာ န အတ္ထသိဒ္ဓိ, ဣဒ္ဓိနိမ္မာနရူပံ ပနေတ္ထ လဒ္ဓပရိဟာရံ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. ဣဓာပိ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? တံ န, အသိဒ္ဓတ္တာ. နေရယိကာနံ ကမ္မဝိပါကတော နိရယပါလာတိ အသိဒ္ဓမေတံ, ဝုတ္တနယေန ပန ပါဠိတော စ တေသံ သတ္တဘာဝေါ ဧဝ သိဒ္ဓေါတိ. သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ, ‘‘သတ္တသင်္ခါတာ နိရယပါလသညိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ သာဘိသန္ဓိကပရူပဃာတီ အတ္ထိ ကိစ္စသဗ္ဘာဝတော ဩဇာဟာရာဒိရက္ခသသန္တတိ [Pg.362] ဝိယာ’’တိ. အဘိသန္ဓိပုဗ္ဗကတာ စေတ္ထ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုံ တထာ တထာ အဘိသန္ဓိယာ ယာတနတော, တတော ဧဝ န သံဃာတပဗ္ဗတာဒီဟိ အနေကန္တိကတာ. ယေ ပန ဝဒန္တိ – ‘‘ဘူတဝိသေသာ ဧဝ ဧတေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသဝန္တော ဘေရဝါကာရာ ‘နရကပါလာ’တိ သမညံ လဘန္တီ’’တိ. တဒသိဒ္ဓံ ဥဇုကမေဝ ပါဠိယံ, – ‘‘အတ္ထိ နိရယေသု နိရယပါလာ’’တိ (ကထာ. ၈၆၆) ဝါဒဿ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ. आणि 'एका गतीतील प्राण्यांकडून दुसऱ्या गतीतील प्राण्यांना पीडा कशी दिली जाऊ शकते' असे म्हणता येत नाही, कारण इतर ठिकाणीही तसे दिसून येते. काही जण जे म्हणतात की – 'नरकपाल आणि नरकातील कुत्रे इत्यादी केवळ अ-सत्त्व (चेतनारहित) स्वभाव असणारे आहेत', ते देखील केवळ त्यांचे मत आहे, कारण इतर ठिकाणी तसे दिसून येत नाही. अशी कोणतीही धर्माची प्रवृत्ती (घटना) नाही, जी अ-सत्त्व (चेतनारहित) असून, प्रत्यक्ष प्राण्यांकडून प्रयुक्त न होता प्राण्यांचे कार्य साध्य करताना पूर्वी कधी पाहिली गेली असेल. प्रेतांना पाणी पिण्यापासून रोखणाऱ्या, हातात काठी इत्यादी घेतलेल्या पुरुषांच्या अस्तित्वाच्या बाबतीत आणि त्यांच्या अ-सत्त्व असण्याच्या बाबतीत कोणतेही विशेष कारण नाही. स्वप्नातील आघात देखील असतो, परंतु कार्याची समर्थता ही केवळ दर्शनादी मात्रेनेच त्या अर्थाची सिद्धी करत असल्यामुळे ती प्रमाण मानली जात नाही. जसे की, स्वप्नात अन्न उपभोगण्याने प्रत्यक्ष भूक भागण्याचे कार्य साध्य होत नाही. येथे ऋद्धीने निर्माण केलेल्या रूपाचा परिहार मिळतो, कारण ऋद्धीचा विषय अचिंत्य आहे. जर येथेही 'कर्मविपाकाच्या अचिंत्यतेमुळे' असे म्हटले, तर ते योग्य नाही, कारण ते असिद्ध आहे. नरकवासीयांच्या कर्मविपाकामुळे नरकपाल उत्पन्न होतात हे असिद्ध आहे, परंतु सांगितलेल्या पद्धतीने आणि पाळी (पिटक) ग्रंथांवरून त्यांचे सत्त्वत्व (प्राणी असणे) सिद्ध होते. असे म्हणता येणे शक्य आहे की, 'सत्त्व संज्ञक (प्राणी म्हणून ओळखले जाणारे) आणि नरकपाल नावाने ओळखली जाणारी धर्मप्रवृत्ती ही जाणीवपूर्वक दुसऱ्याला इजा करणारी असते, कारण त्यांचे कार्य अस्तित्वात असते, जसे की ओज-आहार घेणाऱ्या राक्षसांची संतती.' येथे जाणीवपूर्वक केलेले कृत्य नाकारता येत नाही, कारण तशा तशा हेतूने यातना दिल्या जातात, म्हणूनच संघात पर्वत इत्यादींशी याचे अनैकांतिकत्व (असंगती) नाही. जे लोक म्हणतात की – 'हे केवळ विशिष्ट भूत (महाभूत) आहेत, जे विशिष्ट वर्ण, आकार इत्यादींनी युक्त असून भयानक रूपाचे असल्यामुळे त्यांना 'नरकपाल' अशी संज्ञा मिळते.' ते असिद्ध आहे, कारण पाळीमध्ये थेट – 'नरकात नरकपाल आहेत' (कथावत्थु ८६६) हा वाद प्रस्थापित केला आहे। အပိစ ယထာ အရိယဝိနယေ နရကပါလာနံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါ, တထာ ပညတ္တိမတ္တဝါဒိနောပိ တေသံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါဝ သဗ္ဗသော ရူပဓမ္မာနံ အတ္ထိ ဘာဝဿေဝ အပ္ပဋိဇာနနတော. န ဟိ တဿ ဘူတာနိ နာမ ပရမတ္ထတော သန္တိ. ယဒိ ပရမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတိ, အထ ကသ္မာ စက္ခုရူပါဒီနိ ပဋိက္ခိပတီတိ? တိဋ္ဌတေသာ အနဝဋ္ဌိတတက္ကာနံ အပ္ပဟီနသမ္မောဟဝိပလ္လာသာနံ ဝါဒဝီမံသာ, ဧဝံ, ‘‘အတ္ထေဝ နိရယေ နိရယပါလာ’’တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. သတိ စ နေသံ သဗ္ဘာဝေ, အသတိပိ ဗာဟိရေ ဝိသယေ နရကေ ဝိယ ဒေသာဒိနိယမော ဟောတီတိ ဝါဒေါ န သိဇ္ဈတိ, သတိ ဧဝ ပန ဗာဟိရေ ဝိသယေ ဒေသာဒိနိယမောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. शिवाय, ज्याप्रमाणे आर्यविनयात नरकपालांचे (नरक रक्षकांचे) वास्तविक अस्तित्व (भूतमात्रता) सिद्ध होत नाही, त्याचप्रमाणे प्रज्ञप्तिमात्रवाद्यांच्या मतेही त्यांचे वास्तविक अस्तित्व सर्वथा असिद्धच आहे, कारण ते रूपधर्मांच्या अस्तित्वाचाच स्वीकार करत नाहीत. कारण त्यांच्या मते परमार्थतः 'महाभूत' नावाचे काही अस्तित्वात नाही. जर तो परमार्थाचा स्वीकार करून व्यवहार करतो, तर मग चक्षू, रूप इत्यादींचा का नाकार करतो? अस्थिर तर्क करणाऱ्या आणि ज्यांचा संमोह व विपर्यास नष्ट झालेला नाही अशा लोकांची ही वाद-मीमांसा बाजूला राहू द्या; "नरकात नरकपाल असतातच" असाच येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे. आणि त्यांचे अस्तित्व असताना, बाह्य विषय नसतानाही नरकाप्रमाणे देश-नियम (विशिष्ट स्थान-नियम) होतो, हा वाद सिद्ध होत नाही; तर बाह्य विषय असतानाच देश-नियम होतो, असे समजले पाहिजे। ဒေဝဒူတသရာပနဝသေန သတ္တေ ယထူပစိတေ ပုညကမ္မေ ယမေတိ နိယမေတီတိ ယမော, တဿ ယမဿ ဝေမာနိကပေတာနံ ရာဇဘာဝတော ရညော. တေနာဟ – ‘‘ယမရာဇာ နာမ ဝေမာနိကပေတရာဇာ’’တိ. ကမ္မဝိပါကန္တိ အကုသလကမ္မဝိပါကံ. ဝေမာနိကပေတာတိ ကဏှသုက္ကဝသေန မိဿကကမ္မံ ကတွာ ဝိနိပါတိကဒေဝတာ ဝိယ သုက္ကေန ကမ္မုနာ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. တထာ ဟိ တေ မဂ္ဂဖလဘာဂိနောပိ ဟောန္တိ, ပဝတ္တိယံ ပန ကမ္မာနုရူပံ ကဒါစိ ပုညဖလံ, ကဒါစိ အပုညဖလံ ပစ္စနုဘဝန္တိ. ယေသံ ပန အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ မဂ္ဂါဓိဂမတော ပဋ္ဌာယ ပုညဖလမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပုညဖလံ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ကဋုကံ န ဟောတိ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတာနံ မုဒုကမေဝ ဟောတီတိ အပရေ. ဓမ္မိကော ရာဇာတိ ဧတ္ထ တဿ ဓမ္မိကဘာဝေါ ဓမ္မဒေဝပုတ္တဿ ဝိယ ဥပ္ပတ္တိနိယမိတဓမ္မဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒွါရေသူတိ အဝီစိမဟာနရကဿ စတူသု ဒွါရေသု. देवदूतांच्या स्मरणाद्वारे प्राण्यांना त्यांच्या संचित पुण्यकर्मात नियमित (नियंत्रित) करतो म्हणून तो 'यम' होय. त्या यमाचा वैमानिक प्रेतांचा राजा असल्यामुळे त्याला 'राजा' म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "यमराज म्हणजे वैमानिक प्रेतांचा राजा होय." 'कर्मविपाक' म्हणजे अकुशल कर्माचा विपाक. वैमानिक प्रेत म्हणजे जे कृष्ण-शुक्ल (पाप-पुण्य) कर्मांच्या मिश्रणामुळे मिश्र कर्म करून, विनिपातिक देवतेप्रमाणे शुक्ल (पुण्य) कर्माने प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) ग्रहण करतात. कारण ते मार्ग-फलाचे भागीदारही होऊ शकतात, परंतु प्रवृत्तीमध्ये (जीवनात) कर्माच्या अनुरूप कधी पुण्यफलाचा तर कधी अपुण्यफलाचा अनुभव घेतात. परंतु ज्यांच्यामध्ये आर्यमार्ग उत्पन्न होतो, त्यांना मार्गप्राप्तीपासून केवळ पुण्यफलच प्राप्त होते, असे समजले पाहिजे. अपुण्यफल पूर्वीसारखे तीव्र नसते. मनुष्यभावात राहिलेल्यांना ते सौम्यच असते, असे इतर आचार्य म्हणतात. 'धार्मिक राजा' यामध्ये त्याचा धार्मिक भाव हा धर्मदेवपुत्राप्रमाणे उत्पत्तीने नियमित असलेल्या धर्माच्या प्रभावानेच समजला पाहिजे. 'द्वारांवर' म्हणजे अवीची महानरकाच्या चार द्वारांवर। ဇာတိဓမ္မောတိ ကမ္မကိလေသဝသေန ဇာတိပကတိကော. တေနာဟ ‘‘ဇာတိသဘာဝေါ’’တိ. သဘာဝေါ စ နာမ တေဇောဓာတုယာ ဥဏှတာ ဝိယ န ကဒါစိပိ ဝိဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘အပရိမုတ္တော ဇာတိယာ’’တိအာဒိ. 'जातिधर्मी' म्हणजे कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावामुळे जन्म घेण्याच्या स्वभावाचा. म्हणूनच "जातिस्वभाव" असे म्हटले आहे. आणि स्वभाव हा तेजोधातूच्या उष्णतेप्रमाणे कधीही नष्ट होत नाही, म्हणूनच "जन्मापासून मुक्त न झालेला" इत्यादी म्हटले आहे। ၂၆၃. ဣဒါနိ [Pg.363] ဇာတိယာ ဒေဝဒူတဘာဝံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ဒဟရကုမာရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမာတိ ဝါစာယ အဝဒန္တောပိ အတ္ထာပတ္တိတော ဧဝံ ဝဒန္တော ဝိယ ဟောတိ ဝိညူနန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇာတိ အာဂမိဿတီတိ ဧဝံ သံကိလိဋ္ဌဇေဂုစ္ဆအသမတ္ထဒဟရာဝတ္ထာ ဇာတိ တုမှာကံ အာဂမိဿတိ. ကာမဉ္စာယံ အာဂတာ ဧဝ, သာ ပန အတီတာနာဂတာယ ဥပရိပိ အာဂမနာယ ပယောဂေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, အနာဂတာယ န ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိ အာဂမိဿတီ’’တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣတိ တဿာ…ပေ… ကရောထာ’’တိ. တေနာတိ တေန ကာရဏေန ဝိညူနံ ဝေဒဝတ္ထုဘာဝေနာတိ အတ္ထော. २६३. आता जन्माचा देवदूतभाव निश्चित करून दाखवण्यासाठी "लहान मूल (दहरकुमार)" इत्यादी म्हटले आहे. 'अर्थतः असे बोलतो' म्हणजे वाणीने न बोलताही अर्थापत्तीने (परिस्थितीवरून) सुज्ञांसाठी तो असेच बोलत असल्यासारखा असतो, असा अर्थ आहे. 'अशा प्रकारे तुम्हालाही जन्म प्राप्त होईल' म्हणजे अशी संक्लिष्ट (मलीन), घृणास्पद आणि असमर्थ बालपणीची अवस्था असलेला जन्म तुम्हाला प्राप्त होईल. आणि जरी हा जन्म आलेलाच आहे, तरी भूत आणि भविष्यातील पुढील जन्माच्या आगमनाचा प्रयत्न इच्छिला पाहिजे, भविष्यासाठी नको, म्हणून "जन्म प्राप्त होईल" असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे तिच्या... पे... करा." 'त्यामुळे' म्हणजे त्या कारणाने सुज्ञांसाठी ते संवेगाचे (वैराग्याचे) कारण असल्यामुळे, असा अर्थ आहे। ဦရုဗလန္တိ ဦရုဗလီ. တေန ဒူရေပိ ဂမနာဂမနလင်္ဃနာဒိသမတ္ထတံ ဒဿေတိ, ဗာဟုဗလန္တိ ပန ဣမိနာ ဟတ္ထေဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စသမတ္ထတံ, ဇဝဂ္ဂဟဏေန ဝေဂဿ ပဝတ္တိသမတ္ထတံ. အန္တရဟိတာ နဋ္ဌာ. သေသံ ပဌမဒေဝဒူတေ ဝုတ္တနယမေဝ. 'उरुबल' म्हणजे मांड्यांचे बळ असलेला. त्याद्वारे दूरवर जाणे-येणे, उड्या मारणे इत्यादींमधील सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'बाहुबल' याद्वारे हातांनी करावयाच्या कामांचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'जवग्रहण' (वेग ग्रहण करणे) याद्वारे वेगाच्या प्रवृत्तीचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. 'अंतर्हित' म्हणजे नष्ट झालेली. उर्वरित भाग पहिल्या देवदूताच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे। ဝိဝိဓံ ဒုက္ခံ အာဒဟတီတိ ဗျာဓိ, ဝိသေသေန ဝါ အာဓီယတိ ဧတေနာတိ ဗျာဓိ, တေန ဗျာဓိနာ. အဘိဟတောတိ ဗာဓိတော, ဥပဒ္ဒုတောတိ အတ္ထော. जो विविध दुःखे उत्पन्न करतो तो 'व्याधी' (आजार) होय, किंवा ज्याच्याद्वारे विशेष रूपाने पीडा दिली जाते तो 'व्याधी' होय, त्या व्याधीने. 'अभिहत' म्हणजे पीडित किंवा उपद्रव झालेला, असा अर्थ आहे। ၂၆၅. ကာရဏာ နာမ ‘‘ဟတ္ထစ္ဆေဒါဒိဘေဒါ အဓိကပီဠာ ကရီယတိ ဧတာယာ’’တိ ကတွာ ယာတနာ, သာ ဧဝ ကာရဏိကေဟိ ကာတဗ္ဗဋ္ဌေန ကမ္မန္တိ ကမ္မကာရဏာ ယာတနာကမ္မန္တိ အတ္ထော. २६५. 'कारणा' म्हणजे "हात कापणे इत्यादी भेदांमुळे ज्याच्याद्वारे अधिक पीडा दिली जाते" अशी यातना. तीच यातना देणाऱ्यांकडून (कारुणिकांकडून) केली जाण्याच्या अर्थाने 'कर्म' आहे, म्हणून 'कर्मकारणा' म्हणजे यातना देण्याचे कर्म, असा अर्थ आहे। ၂၆၆. ဗဟုံ ပါပံ ကတန္တိ ဗဟုသော ပါပံ ကတံ. တေန ပါပဿ ဗဟုလီကရဏမာဟ. ဗဟူတိ ဝါ မဟန္တံ. မဟတ္ထောပိ ဟိ ဗဟုသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ, ‘‘ဗဟု ဝတ ကတံ အဿာ’’တိအာဒီသု, ဂရုကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောတိ ဂရုကံ ဗဟုလံ ဝါ ပါပံ ကတွာ ဌိတော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ, န ယမပုရိသေဟိ ယမဿ သန္တိကံ နီယတိ. ပရိတ္တန္တိ ပမာဏပရိတ္တတာယ ကာလပရိတ္တတာယ စ ပရိတ္တံ, ပုရိမသ္မိံ ပက္ခေ အဂရုန္တိ အတ္ထော, ဒုတိယသ္မိံ အဗဟုလန္တိ. ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကတ္တဗ္ဗမေဝါတိ ဒဏ္ဍမေဝ. အနုဝိဇ္ဇိတွာ ဝီမံသိတွာ. ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနန္တိ အဋ္ဋကရဏဋ္ဌာနံ. ပရိတ္တပါပကမ္မာတိ ဒုဗ္ဗလပါပကမ္မာ. တေ ဟိ ပါပကမ္မဿ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ကတူပစိတဿ စ ဩကာသာရဟကုသလကမ္မဿ ဗလဝဘာဝတော အတ္တနော ဓမ္မတာယပိ သရန္တိ. २६६. 'बहु पाप केले' म्हणजे अनेक वेळा पाप केले. त्याद्वारे पापाचे वारंवार करणे सांगितले आहे. किंवा 'बहु' म्हणजे मोठे (महान). 'बहु' हा शब्द मोठ्या अर्थानेही दिसतो, जसे की "त्याने खरोखरच मोठे (काम) केले आहे" इत्यादींमध्ये, म्हणजेच 'गुरू' (गंभीर) असे म्हटले आहे. तो गंभीर किंवा पुष्कळ पाप करून राहिलेला प्राणी नरकातच उत्पन्न होतो, त्याला यमदूतांकडून यमाच्या जवळ नेले जात नाही. 'परित्त' (अल्प) म्हणजे प्रमाणाच्या अल्पतेमुळे आणि काळाच्या अल्पतेमुळे अल्प; पहिल्या पक्षात 'अ-गुरू' (गंभीर नसलेले) असा अर्थ आहे, दुसऱ्या पक्षात 'अ-पुष्कळ' (कमी) असा अर्थ आहे. वर सांगितलेला अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी "ज्याप्रमाणे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'कर्तव्यच' म्हणजे दंडच (शिक्षाच). 'अनुविज्जित्वा' म्हणजे विचार करून (तपासून). 'विनिच्चयस्थान' म्हणजे न्यायनिवाड्याचे ठिकाण. 'परित्तपापकर्म' म्हणजे दुर्बळ पापकर्म असलेले. कारण ते पापाच्या दुर्बळतेमुळे आणि केलेल्या व संचित केलेल्या, संधी मिळण्यास योग्य अशा कुशल कर्माच्या बलवानपणामुळे स्वतःच्या स्वभावधर्मानेच (पुण्यकर्माचे) स्मरण करतात। အာကာသစေတိယန္တိ [Pg.364] ဂိရိသိခရေ ဝိဝဋင်္ဂဏေ ကတစေတိယံ. အဂ္ဂိဇာလသဒ္ဒန္တိ ‘‘ပဋပဋာ’’တိ ပဝတ္တမာနံ အဂ္ဂိဇာလာယ သဒ္ဒံ သုတွာ, ‘‘မယာ တဒါ အာကာသစေတိယေ ပူဇိတရတ္တပဋာ ဝိယာ’’တိ အတ္တနော ပူဇိတပဋံ အနုဿရိ. ပဉ္စဟိပိ န သရတီတိ ဗလဝတာ ပါပကမ္မေန ဗျာမောဟိတော ပဉ္စ သညာဏာနိ န ဂဏှာတိ. တုဏှီ ဟောတိ ကမ္မာရဟော အယန္တိ တတ္ထ ပတီကာရံ အပဿန္တော. 'आकाशचेतिय' म्हणजे पर्वतशिखरावर उघड्या अंगणात बांधलेले चैत्य. 'अग्निज्वाला शब्द' म्हणजे "पटपट" असा होणारा अग्निज्वालेचा आवाज ऐकून, "मी तेव्हा आकाशचैत्यावर पूजलेल्या लाल वस्त्राप्रमाणे" असे स्वतः पूजलेल्या वस्त्राचे स्मरण केले. 'पाचही गोष्टींनी स्मरण करत नाही' म्हणजे बलवान पापकर्मामुळे संमोहित झालेला तो पाचही चिन्हे ग्रहण करत नाही. 'हा कर्माला पात्र आहे' असे समजून, त्यावर कोणताही उपाय न दिसल्याने तो शांत (मौन) राहतो। ၂၆၇. အဝီစိမဟာနိရယော ဥဗ္ဗေဓေနပိ ယောဇနသတမေဝါတိ ဝဒန္တိ. နဝနဝယောဇနိကာ ဟောတိ ပုထုလတော. မဟာနိရယဿ မဟန္တတ္တာ တထာပိ ဘိတ္တိသတံ ယောဇနသဟဿံ ဟောတီတိ ဥဿဒဿ သဗ္ဗဿ ပရိက္ခေပတော ‘‘ဒသယောဇနသဟဿံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. २६७. अवीची महानरक उंचीनेही शंभर योजनच आहे, असे म्हणतात. रुंदीने तो नऊ-नऊ योजन आहे. महानरकाच्या विशालतेमुळे, तरीही भिंतींची जाडी शंभर योजन आणि लांबी हजार योजन आहे, म्हणून सर्व उत्सदांच्या (उपरक नरकांच्या) वेढ्यामुळे "दहा हजार योजन आहे" असे म्हटले आहे। ၂၆၈. ဈာယတီတိ ပဋိပါကတိကံ ဟောတိ. တာဒိသမေဝါတိ ပုရိမသဒိသတ္တာ ‘‘ဥဗ္ဘတံ သဒိသမေဝ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဗဟုသမ္ပတ္တောတိ ဝါ ဗဟုဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတ္ထိမဒွါရံ သမ္ပတ္တော ဟောတိ. २६८. 'जळते' म्हणजे पूर्ववत (पुन्हा जळण्यास तयार) होते. 'तशाच प्रकारे' म्हणजे पूर्वीसारखेच असल्यामुळे "वर आलेले पूर्वीसारखेच होते" असे म्हटले आहे. किंवा 'बहुसंपत्त' म्हणजे अनेक ठिकाणे पार करून पूर्व द्वारापाशी पोहोचलेला असतो। ဆန္နံ ဇာလာနန္တိ စတူဟိ ဒိသာဟိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ ဥဗ္ဘတာနံ ဆန္နံ ဇာလာနံ. သတ္တာနံ နိရန္တရတာ နိရယသံဝတ္တနိယကမ္မကတာနဉ္စ ဗဟုဘာဝတော ဇာလာနံ တာဝ သတ္တာနဉ္စ နိရန္တရတ္တာ အဝီစိ ဟောတု; ဒုက္ခဿ ပန ကထံ နိရန္တရတာတိ တံ ဒဿေန္တော, ‘‘ကာယဒွါရေ…ပေ… ဧကံ ဒုက္ခသဟဂတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဝဇ္ဇနံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ သန္တီရဏံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ဒွေ တဒါရမ္မဏစိတ္တာနီတိ ဆ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ တတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတစိတ္တာနိပိ ပဝတ္တန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနာပိ လဒ္ဓါဝသရာ; ဒုက္ခဝေဒနာ ပန ဗလဝတရာ နိသိတနိသိတေန တိခိဏေန သတ္ထေန နိရန္တရံ သရီရံ ဆိန္ဒန္တီ ဝိယ ဒုက္ခံ ဥပနေန္တီ ဝိယ တာ ဝေဒနာ အဘိဘဝန္တီ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ နိရန္တရာ ဝိယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အနုဒဟနဗလဝတာယာ’’တိအာဒိ. ဥပေက္ခာဝေဒနာတိ ဝါ တတ္ထ အတိဝိယ အနိဋ္ဌဖလတာယ အနိဋ္ဌာရမ္မဏာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဒုက္ခာတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ ဣဋ္ဌဖလဗဟုတာယ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာ ဈာနာဒိပရိယာပန္နေ စ သုဂတိဘဝေ စ ဥပေက္ခာဝေဒနာ သုခါတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဒုက္ခဿ နိရန္တရတာယ အဝီစီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. सहा जाळ्यांचे (छन्नं जालानं) म्हणजे चार दिशांनी, खाली आणि वर पसरलेल्या सहा जाळ्यांचे. प्राण्यांच्या निरंतरतेमुळे आणि नरकात नेणारे कर्म करणाऱ्यांच्या बहुसंख्येमुळे, जाळ्यांच्या आणि प्राण्यांच्या निरंतरतेमुळे तो 'अवीची' (निरंतर) होतो; परंतु दुःखाची निरंतरता कशी असते, हे दर्शविताना त्यांनी "कायद्वाराने...पे... एक दुःखसहगत" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये आवर्जन, संपटिच्छन, संतीरण, वोट्ठब्बन आणि दोन तदारम्मणचित्ते अशी सहा उपेक्षासहगत चित्ते आहेत. असे असले तरी, जरी तेथे उपेक्षासहगत चित्तेही प्रवृत्त होतात आणि उपेक्षावेदनाही वाव मिळवते; तरीही दुःखवेदना अधिक बलवान असते, जणू काही ती तीक्ष्ण शस्त्राने शरीराला सतत कापून काढत आहे, दुःख देत आहे, त्या वेदनांवर मात करत, त्यांना दडपून टाकत आणि उत्पन्न होत ती निरंतर असल्यासारखी वाटते. म्हणूनच त्यांनी "अनुदहनबलवताया" (जळण्याच्या तीव्रतेमुळे) इत्यादी म्हटले आहे. किंवा तेथे अत्यंत अनिष्ट फळ असल्यामुळे अनिष्ट आरंभाची उपेक्षावेदना ही 'दुःख' म्हटली जाते, ज्याप्रमाणे इष्ट फळांच्या बहुसंख्येमुळे इष्ट आरंभाची, ध्यानादींमध्ये समाविष्ट असलेली आणि सुगतीमध्ये असणारी उपेक्षावेदना ही 'सुख' म्हटली जाते, त्याचप्रमाणे दुःखाच्या निरंतरतेमुळे त्याला 'अवीची' समजावे. ၂၆၉. ဧကော [Pg.365] ပါဒေါ မဟာနိရယေ ဟောတိ, ဧကော ဂူထနိရယေ နိပတတိ, ကမ္မဝေဂုက္ခိတ္တော အန္တရာ ပဒမာဝဟတိ သေသာရမ္ဘတာယ. ဟတ္ထိဂီဝပ္ပမာဏာ ပရိဏာဟေန. ဧကဒေါဏိကနာဝါပ္ပမာဏာ အာယာမေန. २६९. एक पाय महानरकात असतो, एक पाय गुथनरकात (विष्ठेच्या नरकात) पडतो, कर्माच्या वेगाने फेकलेला प्राणी उर्वरित कर्माच्या आरंभामुळे मध्येच पाऊल टाकतो. परिघाने (रुंदीने) हत्तीच्या मानेच्या आकाराचे. लांबीने एका वल्ह्याच्या (किंवा एका लाकडापासून बनवलेल्या) नौकेच्या आकाराचे. ပေါက္ခရပတ္တာနီတိ ခုရဓာရာသဒိသာနိ တိခိဏဂ္ဂါနိ အယောသူလမယာနေဝ ပဒုမပတ္တာနိ. ဟေဋ္ဌာ ခုရဓာရာတိ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ နိက္ခိတ္တာ, ဝေတ္တလတာယော စ တိခိဏဓာရကဏ္ဋကာ အယောမယာ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘သော တတ္ထ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိ. ကုသတိဏာနီတိ ကုသတိဏဇာတိတာယ တထာ ဝုတ္တာနိ. ခရဝါလိကာတိ ခရာ တိခိဏကောဋိကာ သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာ ဝါလိကာ. कमळपत्ते (पोक्खरपत्तानी) म्हणजे वस्तऱ्याच्या धारेसारखे तीक्ष्ण टोक असलेले, लोखंडी सुळांचेच बनलेले कमळाचे पाने. खाली वस्तऱ्याची धार म्हणजे खालच्या भूमीवर ठेवलेली, आणि वेताच्या वेली देखील तीक्ष्ण धारेचे काटे असलेल्या लोखंडीच आहेत. म्हणूनच त्यांनी "तो तेथे दुःखा..." इत्यादी म्हटले आहे. कुस गवत (कुसतिणानी) म्हणजे कुस गवताच्या जातीचे असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. खरवाळू (खरवालिका) म्हणजे खडबडीत, तीक्ष्ण टोक असलेली किंवा शिंगाड्याच्या आकाराची वाळू. ၂၇၀. ဒန္တေ သမ္ဖုသေတီတိ ဟေဋ္ဌိမဒန္တေ ယထာ ကိဉ္စိ မုခေ ပက္ခိပိတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ သုဖုသိတေ ကရောတိ. တမ္ဗလောဟပါနတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝုတ္တကာရဏတော ပဋိလောမတောပိ ဧဝံ ကမ္မကာရဏာနံ ကာရဏမာဟ. ဒုတိယေနာတိ ကုဌာရီဟိ တစ္ဆနေန. တတိယေနာတိ ဝါသီဟိ တစ္ဆနေန. အဝိဇဟိတမေဝ သံဝေဂဟေတုတာယ လောကဿ မဟတော အတ္ထဿ သံဝတ္တနတော. २७०. दातांना स्पर्श करतो (दन्ते सम्फुसती) म्हणजे खालच्या दातांना, ज्याप्रमाणे तोंडात काहीही टाकता येत नाही, अशा प्रकारे घट्ट स्पर्श करतो. तांब्याच्या वितळलेल्या रसाच्या पानापासून (तम्बलोहपानतो पट्ठाय) या सांगितलेल्या कारणाने उलट क्रमाने देखील अशा प्रकारे कर्माच्या यातनांचे कारण सांगितले आहे. दुसऱ्याने म्हणजे कुऱ्हाडीने तासण्याने. तिसऱ्याने म्हणजे वाश्याने (तासणीने) तासण्याने. संवेगाचे (वैराग्याचे) कारण असल्यामुळे आणि जगाच्या मोठ्या कल्याणासाठी कारणीभूत असल्यामुळे ते न सोडलेलेच आहे. ၂၇၁. ဟီနကာယံ ဟီနံ ဝါ အတ္တဘာဝံ ဥပဂတာ. ဥပါဒါနေတိ စတုဗ္ဗိဓေပိ ဥပါဒါနေ. တံ အတ္ထတော တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောတိ အာဟ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိဂဟဏေ’’တိ. သမ္ဘဝတိ ဇရာမရဏံ ဧတေနာတိ သမ္ဘဝေါ, ဥပါဒါနန္တိ အာဟ – ‘‘ဇာတိယာ မရဏဿ စ ကာရဏဘူတေ’’တိ. အနုပါဒါတိ အနုပါဒါယ. တေနာဟ ‘‘အနုပါဒိယိတွာ’’တိ. २७१. हीन शरीराला किंवा हीन आत्मभावाला (अस्तित्वाला) प्राप्त झालेले. उपादान म्हणजे चारही प्रकारच्या उपादानांमध्ये. अर्थाच्या दृष्टीने ते तृष्णा आणि दृष्टीचे ग्रहण आहे, म्हणून "तृष्णा-दृष्टी ग्रहणात" असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे जरा आणि मरण संभवते तो संभव, म्हणजेच उपादान होय, म्हणून "जन्म आणि मरणाचे कारण असलेल्या" असे म्हटले आहे. अनुपादा म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता). म्हणूनच "आसक्ती न ठेवता" (अनुपादियित्वा) असे म्हटले आहे. သဗ္ဗဒုက္ခာတိက္ကန္တာ နာမာတိ သကလမ္ပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကန္တာ ဧဝ ဟောန္တိ စရိမစိတ္တနိရောဓေန ဝဋ္ဋဒုက္ခလေသဿပိ အသမ္ဘဝတော. सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेले (सब्बदुक्खातिक्कन्ता नामा) म्हणजे संपूर्ण संसारदुःखाच्या पलीकडे गेलेलेच असतात, कारण अंतिम चित्ताच्या निरोधाने संसारदुःखाचा लवलेशही उरत नाही. ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. देवदूतसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. နိဋ္ဌိတာ စ သုညတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. आणि सुञ्ञतवग्गाची (शून्यता वर्गाची) वर्णना समाप्त झाली. ၄. ဝိဘင်္ဂဝဂ္ဂေါ ४. विभंगवग्गो (विभंग वर्ग) ၁. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ १. भद्देकरत्तसुत्तवर्णना (भद्देकरत्त सुत्ताची वर्णना) ၂၇၂. ဧကာ [Pg.366] ရတ္တိ ဧကရတ္တော, ဘဒ္ဒေါ ဧကရတ္တော ဧတဿာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ, ဝိပဿနံ ပရိဗြူဟေန္တော ပုဂ္ဂလော. တေနာဟ – ‘‘ဝိပဿနာနုယောဂသမန္နာဂတတ္တာ’’တိ. တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိယာ ပန ဘဒ္ဒေကရတ္တသဟစရဏတော ဘဒ္ဒေကရတ္တော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဘဒ္ဒေကရတ္တဿ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥဒ္ဒေသဉ္စ ဝိဘင်္ဂဉ္စ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဥဒ္ဒိသတိ ဧတေနာတိ ဥဒ္ဒေသော, သင်္ခေပဒေသနာ ဧဝ. ယသ္မာ ပန နိဒ္ဒေသပဒါနံ ဇနနိဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ မာတာ ဝိယာတိ မာတိကာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာဟ ‘‘ဥဒ္ဒေသန္တိ မာတိက’’န္တိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဝိဘဇတိ ဧတေနာတိ ဝိဘင်္ဂေါ ဝိတ္ထာရဒေသနာ, တေနာဟ – ‘‘ဝိတ္ထာရဘာဇနိယ’’န္တိ ‘‘ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဘာဇေတိ ဝိဘဇတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. २७२. एक रात्र म्हणजे एकरात्र, ज्याची एक रात्र कल्याणकारी (भद्द) आहे तो 'भद्देकरत्त' म्हणजे विपश्यनेची जोपासना करणारा पुद्गल (व्यक्ती). म्हणूनच त्यांनी "विपश्यनेच्या अभ्यासाने युक्त असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. त्याला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि भद्देकरत्ताच्या सहचर्यामुळे तो 'भद्देकरत्त' होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "भिक्खूहो, मी तुम्हांला भद्देकरत्ताचा उद्देश (संक्षिप्त मांडणी) आणि विभंग (विस्तृत विश्लेषण) देशना करीन." ज्याच्याद्वारे उपदेश करावयाच्या अर्थाचा निर्देश केला जातो तो 'उद्देश' म्हणजे संक्षिप्त देशनाच होय. परंतु, ज्याप्रमाणे निर्देश पदांना जन्म देण्याच्या स्थानावर असल्यामुळे ती मातेसारखी असते म्हणून तिला 'मातिका' (मातृका) म्हटले जाते, म्हणूनच त्यांनी "उद्देश म्हणजे मातिका" असे म्हटले आहे. उद्दिष्ट अर्थाचे ज्याच्याद्वारे विभाजन केले जाते तो 'विभंग' म्हणजे विस्तृत देशना होय, म्हणूनच त्यांनी "विस्तृत विभाजन" असे म्हटले आहे, कारण "उद्दिष्ट अर्थाचे ज्याच्याद्वारे विस्ताराने विभाजन केले जाते." ဥပ္ပာဒါဒိခဏတ္တယံ ပတွာ အတိက္ကမံ အတိက္ကန္တံ အတီတံ. တံ ပန အတ္ထတော ဝိဂတံ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ အာဟ ‘‘အတီတေ ခန္ဓပဉ္စကေ’’တိ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နာနုဂစ္ဆေယျာတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ နာနုဘဝေယျ, နာဘိနန္ဒေယျာတိ အတ္ထော. ယထာ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန အတီတေသု ရူပါဒီသု မိစ္ဆာအဘိနိဝိသနံ ပရာမာသော ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ; ဧဝံ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန အနာဂတေသု ရူပါဒီသု မိစ္ဆာအဘိနိဝိသနံ ပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ ကမ္မသမာဒါနံ ဒိဋ္ဌိပတ္ထနာတိ တံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ – ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ န ပတ္ထေယျာ’’တိ. ယဒတီတန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ‘‘အပတ္တ’’န္တိ ပဒံ သင်္ဂဏှာတိ. တမ္ပိ ဟိ ကာရဏဝစနံ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ စာ’’တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော, ‘‘အတီတံ တဏှာဒိဝသေန နာဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ သဗ္ဗသော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သသဝိသာဏံ ဝိယ, တထာ အနာဂတမ္ပိ န ပတ္ထေတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ သိယာ – အတီတံ နာဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိနန္ဒနာယ နိပ္ပယောဇနတ္တာ, အနာဂတပတ္ထနာ ပန သဖလာပိ သိယာတိ န သဗ္ဗသော ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ? န, တဿာပိ သဝိဃာတဘာဝေန ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗတော. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဟီနန္တိ နိဿဋ္ဌသဘာဝံ. နိရုဒ္ဓန္တိ ဘဂ္ဂံ. အတ္ထင်္ဂတန္တိ ဝိနာသံ. အပ္ပတ္တန္တိ သဘာဝံ ဥပ္ပာဒါဒိကံ အသမ္ပတ္တံ. အဇာတန္တိ န ဇာတံ. အနိဗ္ဗတ္တန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. उत्पत्ती इत्यादी तीन क्षणांना प्राप्त होऊन जे निघून गेले आहे ते 'अतीत' (भूतकाळ) होय. अर्थाच्या दृष्टीने ते निघून गेलेले पंचस्कंध आहेत, म्हणून "अतीत पंचस्कंधांमध्ये" असे म्हटले आहे. तृष्णा आणि दृष्टीने अनुगमन करू नये म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या अभिनंदनाने अनुभवू नये, त्याचे अभिनंदन करू नये असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे "नित्य" इत्यादी विपरीत ग्रहणामुळे अतीत रूप इत्यादींमध्ये चुकीचा अभिनिवेश (आसक्ती) ठेवणे हा परामर्श आणि दृष्टीचे अभिनंदन आहे; त्याचप्रमाणे "नित्य" इत्यादी विपरीत ग्रहणामुळे अनागत (भविष्यकाळातील) रूप इत्यादींमध्ये चुकीचा अभिनिवेश ठेवणे हा परामर्श, दृष्टी, कर्मसमादान आणि दृष्टीची प्रार्थना आहे, त्याचा निषेध करताना त्यांनी म्हटले आहे - "तृष्णा आणि दृष्टीने प्रार्थना करू नये." 'यदतीतं' यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. त्यामुळे 'अपत्तं' (अप्राप्त) या पदाचा समावेश होतो. ते देखील कारणाचे वचन आहे. म्हणूनच त्यांनी "आणि ज्या कारणाने" असे म्हटले आहे. तेथे हा अभिप्राय आहे, "अतीताचे तृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने अभिनंदन करू नये, कारण ते सशाच्या शिंगाप्रमाणे पूर्णपणे अस्तित्वात नसते, त्याचप्रमाणे अनागताची (भविष्याची) देखील प्रार्थना करू नये." तेथे अशी शंका येऊ शकते की - अतीताचे अभिनंदन करू नये कारण अभिनंदनाचा काही उपयोग नाही, परंतु अनागताची प्रार्थना फलदायी ठरू शकते, म्हणून तिचा पूर्णपणे निषेध करू नये का? नाही, कारण ती देखील अडथळा आणणारी असल्यामुळे तिचा निषेध केला पाहिजे. म्हणूनच त्यांनी "ज्या कारणाने" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पहीनं' म्हणजे सोडलेला स्वभाव. 'निरुद्धं' म्हणजे नष्ट झालेले. 'अत्थङ्गतं' म्हणजे विनाश पावलेले. 'अप्पत्तं' म्हणजे उत्पत्ती इत्यादी स्वभावाला प्राप्त न झालेले. 'अजातं' म्हणजे उत्पन्न न झालेले. 'अनिब्बत्तं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. ယတ္ထ ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ခဏေ, ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဝါ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဥပ္ပန္နံ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ အသေသေတွာ. အရညာဒီသု ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော. တေန [Pg.367] အရညေ ဝါ ရုက္ခမူလေ ဝါ ပဗ္ဗတကန္ဒရာဒီသု ဝါတိ ဌာနနိယမာဘာဝါ အနုပဿနာယ သာတစ္စကာရိတံ ဒဿေတိ. ယမကာဒိဝသေန ပရိဗြူဟိယမာနာ ဝိပဿနာ ဝိယ ပဋိပက္ခေဟိ အကောပနိယာဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အသံဟီရံ အသံကုပ္ပန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဂါထာယမယမတ္ထော ဝိပဿနာဝသေန ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိပဿနာ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိံ ဧတာယ ပရိယာယကထာယာတိ နိပ္ပရိယာယတောဝ အသံဟီရံ အသံကုပ္ပံ ဒဿေတုံ, ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကထံ ပန နိစ္စဿ နိဗ္ဗာနဿ အနုဗြူဟနာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိအာဒိ. ဧတေန တဒါရမ္မဏဓမ္မာ ဗြူဟနာယ, တေသံ အာရမ္မဏမ္ပိ အတ္ထတော အနုဗြူဟိတံ နာမ ဟောတိ ဗဟုလံ မနသိကာရေနာတိ ဒဿေတိ. जिथे जिथे (यत्थ यत्थ) म्हणजे ज्या ज्या क्षणी, किंवा ज्या ज्या धर्मसमूहात (धम्मपुंज) उत्पन्न झाले आहे, ते सर्व काहीही शिल्लक न ठेवता (असेसेत्वा). 'अरण्यादींमध्ये किंवा' (अरञ्ञादीसु वा) यातील 'वा' (किंवा) हा शब्द अनियम दर्शवणारा (अनियमत्थो) आहे. त्यामुळे अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्वताच्या गुहेत इत्यादी ठिकाणी स्थानाचा नियम नसल्यामुळे अनुपस्सना (अनुपस्सना) ची निरंतरता (सातच्चकारितं) दर्शविली जाते. यमक इत्यादींच्या द्वारे वाढविली जाणारी विपस्सना जशी विरोधकांकडून (प्रतिपक्षांकडून) विचलित केली जाऊ शकत नाही, तसेच हे आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'असंहीरं असंकुप्पं (अविचल आणि अक्षोभ्य) हे विपस्सना आणि प्रति-विपस्सना दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे'. गाथेमध्ये हा अर्थ विपस्सनेच्या दृष्टीने योग्य ठरतो, म्हणून म्हटले आहे – 'विपस्सना ही...' इत्यादी. या पर्यायी कथेचे (परियायकथा) काय प्रयोजन? तर, थेटपणे (निप्परियायतो) अविचल आणि अक्षोभ्यत्व दर्शवण्यासाठी 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. पण नित्य अशा निब्बाणाची (निर्वाणाची) वृद्धी (अनुब्रूहना) कशी होते? म्हणून म्हटले आहे – 'पुन्हा पुन्हा' (पुनप्पुनं) इत्यादी. याद्वारे त्या आलंबन धर्मांच्या वृद्धीने, त्यांच्या आलंबनाचा देखील अर्थतः वारंवार मनसिकार केल्याने विकास होतो, हे दर्शविले आहे. အာဒိတော တာပနံ အာတာပနံ, တေန အာရမ္ဘဓာတုမာဟ. ပရိတော တာပနံ ပရိတာပနံ, တေန နိက္ကမဓာတုပရက္ကမဓာတုယော စာတိ. တဿ သေနာတိ တဿ မစ္စုနော သဟကရဏဋ္ဌေန သေနာ ဝိယာတိ သေနာ. သင်္ဂရောတိအာဒီသု မိတ္တာကာရဂ္ဂဟဏေန သာမပယောဂမာဟ. လဉ္ဇဂ္ဂဟဏေန လဉ္ဇဒါနံ, တေန ဒါနပ္ပယောဂံ. ဗလရာသီတိ ဟတ္ထိအဿာဒိဗလကာယော. တေန ဒဏ္ဍဘေဒါနိ ဝဒတိ. ဘေဒေါပိ ဟိ ဗလဝတော ဧဝ ဣဇ္ဈတိ, သွာယံ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဥပါယယောဂေန သမ္ပဝတ္တီယတိ. တတ္ထ တတ္ထ စ သင်္ဂံ အာသတ္တိံ အရတိ ဒေတီတိ သင်္ဂရော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ သင်္ဂရဏဝသေန တဿ ပဋိဇာနနဝသေန ပဝတ္တနတော. सुरुवातीपासून तापवणे म्हणजे 'आतापन' (आतापन), याद्वारे आरंभधातू (आरम्भधातु) सांगितली आहे. चहूबाजूंनी तापवणे म्हणजे 'परितापन', याद्वारे निष्क्रमधातू (निक्कमधातु) आणि पराक्रमधातू (परक्कमधातु) सांगितल्या आहेत. 'त्याची सेना' (तस्स सेना) म्हणजे त्या मृत्यूची (मच्चु) सोबत काम करण्याच्या अर्थाने सेनेसारखी असणारी सेना होय. 'संगर' इत्यादींमध्ये मित्राच्या रूपाने ग्रहण केल्याने साम-उपाय (सामपयोग) सांगितला आहे. लाच स्वीकारण्याने लाच देणे (लाचदान), याद्वारे दान-उपाय (दानप्पयोग) सांगितला आहे. 'बलराशी' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादींचे सैन्यबळ. याद्वारे दंड आणि भेद सांगितले आहेत. कारण भेद देखील बलवानाचाच यशस्वी होतो, आणि तो हा चारही प्रकारचा उपाययोजनेने प्रवृत्त केला जातो. तिथे तिथे आसक्ती (संग), अनुराग आणि अरती देतो म्हणून तो 'संगर' आहे, किंवा पूर्वभागात संग्रह करण्याच्या दृष्टीने, त्याच्या प्रतिज्ञा करण्याच्या (स्वीकारण्याच्या) दृष्टीने प्रवृत्त होत असल्यामुळे. ဥဋ္ဌာဟကံ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နံ. သပရဟိတသီဝနလက္ခဏေန အသာဓုဘာဝပရမ္မုခဘာဝဂမနေန ဝါ သန္တော. उठ्ठाहकं (उद्योगी) म्हणजे उत्थान-वीर्याने (प्रयत्नाने) संपन्न असलेला. स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताचे शिवण (रक्षण) करण्याच्या लक्षणाने किंवा असाधुभावापासून (वाईट प्रवृत्तीपासून) पराङ्मुख होण्याने जो शांत आहे तो 'संत' होय. ၂၇၃. မနုညရူပဝသေနေဝ ဧဝံရူပေါ အဟောသီန္တိ အတီတံ အနွာဂမေတိ တတ္ထ နန္ဒိယာသမနွာနယနတော. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကုသလသုခသောမနဿဝေဒနာဝသေနာတိ ကုသလဝေဒနာဝသေန သုခဝေဒနာဝသေန သောမနဿဝေဒနာဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ဝေဒနာသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တဏှာဘိနန္ဒနာယ သတိ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ သိဒ္ဓါ ဧဝါတိ – ‘‘တဏှံ သမနွာနေတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဟီနရူပါဒိ…ပေ… န မညတိ အမနုညောပိ သမာနော သမနုညဘာဝဿေဝ ဝသေန မညနာယ ပဝတ္တနတော. နာနုပဝတ္တယတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန နန္ဒိယာ ဒူရီကတတ္တာ. २७३. मनोज्ञ (प्रिय) रूपाच्या वशनेच 'अशा रूपाचा मी भूतकाळात होतो' असे भूतकाळाचे अनुसरण करतो, कारण तिथे नंदी (आनंद/आसक्ती) चे अनुगमन होते. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'कुशल-सुख-सौमनस्य वेदनेच्या वशने' म्हणजे कुशल वेदनेच्या वशने, सुख वेदनेच्या वशने आणि सौमनस्य वेदनेच्या वशने, अशा प्रकारे प्रत्येक ठिकाणी 'वेदना' शब्द जोडला पाहिजे. तण्हा (तृष्णा) च्या अभिनंदनामुळे दिट्ठि (दृष्टी) चे अभिनंदन सिद्धच होते, म्हणूनच – 'तण्हा (तृष्णा) चे अनुगमन करतो' असेच म्हटले आहे. हीन रूप इत्यादी...पे... मानत नाही, कारण अमनोज्ञ (अप्रिय) असूनही मनोज्ञ भावाच्या वशनेच मानण्याची प्रवृत्ती होते. विक्खंभन (दडपून टाकणे/नष्ट करणे) च्या द्वारे नंदी (आसक्ती) दूर केली गेल्यामुळे तो अनुप्रवृत्त करत नाही. ၂၇၄. ဥဠာရသုန္ဒရဘာဝမုခေနေဝ [Pg.368] အနာဂတေသုပိ ရူပါဒီသု တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပနာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ – ‘‘ဧဝံရူပေါ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. २७४. उदार (उत्कृष्ट) आणि सुंदर भावाच्या मुखानेच अनागत (भविष्यातील) रूप इत्यादींमध्ये तृष्णा आणि दृष्टीची कल्पना प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – 'अशा रूपाचा...पे... जाणावे'. ၂၇၅. ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ယထာ နန္ဒိယာ အသမနွာနယနဇောတနံ ဗျတိရေကမုခေန ပတိဋ္ဌပေတုံ, ‘‘အတီတံ န နွာဂမေယျာ’’တိ ဥဒ္ဒေသဿ, ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အတီတံ အနွာဂမေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၇၃) ဝိဘင်္ဂေါ ဝုတ္တော, ဧဝံ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ယော ဓမ္မ’’န္တိအာဒိကဿ ဥဒ္ဒေသဿ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘင်္ဂေ ဝုစ္စမာနေ ဝိပဿနာပဋိက္ခေပဝသေန, ‘‘ကထဉ္စ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ ပရမဂမ္ဘီရံ သတ္ထုဒေသနာနယံ အနုပဓာရေတွာ စောဒိတံ, ယသ္မာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ ယော ဓမ္မ’’န္တိအာဒိကဿ ဥဒ္ဒေသဿ ဗျတိရေကမုခေနေဝ ဝိပဿနာပဋိက္ခေပဝသေန, ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပစ္စုပ္ပန္နေသူ’’တိ ဝိဘင်္ဂဒေသနာ သမ္ပဝတ္တတိ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တဿာ ဧဝါတိ ဝိပဿနာယ ဧဝ. အဘာဝံ ဒဿေတုံ သံဟီရတီတိ မာတိကံ ဥဒ္ဓရိတွာတိ ကထေတုကမျတာယ မာတိကာဝသေန ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ, ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အသုတဝါ သုတဝါ’’တိ စ အာဒိနာ ဝိတ္ထာရော ဝုတ္တော. ဝိပဿနာယ အဘာဝတောတိ ဝိပဿနာယ အဘာဝိတတာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတာယ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ သပတ္တေဟိ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ဌပနာယ အာကဍ္ဎီယတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဝိသယေ တတော ဧဝ အပါယသမုဒ္ဒံ သံသာရသမုဒ္ဒံ အာနီယတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. २७५. 'म्हणावे लागेल' (वत्तब्बं सिया) म्हणजे जसे नंदी (आसक्ती) च्या अननुगमनाचे प्रकटीकरण व्यतिरेक मुखाने प्रस्थापित करण्यासाठी, 'भूतकाळाचे अनुसरण करू नये' (अतीतं न न्वागमेय्य) या उद्देशाचे, 'आणि भिक्खूहो, भूतकाळाचे अनुसरण कसे करतो?' इत्यादींद्वारे (म. नि. ३.२७३) विभंग सांगितले आहे, तसेच 'आणि जो वर्तमान धर्म' इत्यादी उद्देशाचा व्यतिरेक मुखाने विभंग सांगताना, विपस्सनेच्या प्रतिक्षेपाच्या (अभावाच्या) वशने 'कसे...पे... म्हणावे लागेल' असे म्हटले आहे. हे अत्यंत गंभीर शास्त्यांचे (बुद्धांचे) देशना-नय न समजून घेता आक्षेप घेतला आहे, कारण 'आणि जो वर्तमान धर्म' इत्यादी उद्देशाच्या व्यतिरेक मुखानेच विपस्सनेच्या प्रतिक्षेपाच्या वशने, 'आणि भिक्खूहो, वर्तमान धर्मांमध्ये कसे...' अशी विभंग-देशना प्रवृत्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पण ज्या अर्थी...' इत्यादी. तिथे 'तिचाच' (तस्सा एवा) म्हणजे विपस्सनेचाच. अभाव दर्शवण्यासाठी 'संहीरति' (खेचला जातो) ही मातिका उद्धृत करून, सांगण्याच्या इच्छेने मातिका रूपाने पदांचा उद्धार करून, 'इथे, भिक्खूहो, अश्रुतवान आणि श्रुतवान...' इत्यादींद्वारे विस्तार सांगितला आहे. विपस्सनेच्या अभावामुळे म्हणजे विपस्सना भावित न केल्यामुळे आणि तृष्णा व दृष्टी या शत्रूंसारख्या क्लेशांद्वारे तिथे तिथे प्रस्थापित करण्यासाठी खेचले गेल्यामुळे, तिथे तिथे विषयांमध्ये आणि तिथूनच अपाय-समुद्रात व संसार-समुद्रात आणले जाते. शुक्लपक्ष (सुक्कपक्खो) हा सांगितलेल्याच्या उलट समजून घ्यावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. भद्देकरत्त सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၂. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ २. आनंदभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन ၂၇၆. ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝတ္တေတွာ ဧကသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ သမ္မဒေဝ လယနံ အပ္ပနံ ပဋိသလ္လာနံ, ယော ကောစိ သမာပတ္တိဝိဟာရော, ဣဓ ပန အရိယဝိဟာရော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိအာဒိ. ဇာနန္တောဝ ဘဂဝါ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဇာနန္တာပိ တထာဂတာ ပုစ္ဆန္တိ, ဇာနန္တာပိ န ပုစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၁၆). २७६. बाहेरच्या अनेकविध आलंबनांपासून (पुथुत्तारम्मण) चित्ताला निवृत्त करून एकाच आलंबनावर चित्ताचे चांगल्या प्रकारे लीन होणे, अर्पण होणे म्हणजे 'पटिसल्लान' (एकांतवास/ध्यान) होय, जो कोणताही समापत्ति-विहार आहे. परंतु येथे 'अरियविहार' (आर्यविहार) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'पटिसल्लानातून उठलेले' (पटिसल्लाना वुट्ठितो) इत्यादी. जाणत असूनही भगवंतांनी कथेची सुरुवात करण्यासाठी विचारले. कारण असे म्हटले आहे – 'जाणत असूनही तथागत विचारतात, जाणत असूनही विचारत नाहीत' इत्यादी (पारा. १६). ၂၇၈. သာဓုကာရမဒါသီတိ [Pg.369] သာဓုသဒ္ဒံ သာဝေသိ. တံ ပန ပသံသာ ဟောတီတိ ပသံသတ္ထော သာဓုသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဒေသနံ ပသံသန္တော’’တိ. ဝိဇ္ဇမာနေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ ဂုဏဝန္တေ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ, ကေဝလံ ဂုဏသံကိတ္တနဝသေန ထောမနာ ပသံသာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. २७८. 'साधुकार दिला' (साधुकारमदासि) म्हणजे 'साधु' शब्दाचा उच्चार केला. ती प्रशंसा असते, म्हणून 'साधु' शब्द प्रशंसार्थक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'देशनेची प्रशंसा करताना'. विद्यमान गुणांच्या द्वारे गुणवंताला हर्षित करणे म्हणजे 'संपहंसन' (संप्रहर्षण) होय, आणि केवळ गुणांचे संकीर्तन करून स्तुती करणे म्हणजे 'प्रशंसा' होय, हा या दोघांमधील फरक आहे. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. आनंदभद्देकरत्त सुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၃. မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ३. महाकच्चानभद्देकरत्त सुत्ताचे वर्णन ၂၇၉. ဥဏှဘာဝေန တပနတော တပံ ဥဒကံ ဧတဿာတိ တပေါဒါ, ရဟဒေါ. တေနာဟ ‘‘တတ္တောဒကဿ ရဟဒဿာ’’တိ. သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဝေဘာရပဗ္ဗတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒကရဟဒတော, တံ ရဟဒံ ဥပနိဿာယာတိ အတ္ထော. နာဂဘဝနာဂတောပိ ဟိ သော ရဟဒေါ တတော ဥပရိ မနုဿလောကေ ဇလာသယေန သမ္ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တပေါဒါ နာမ နဒီ သန္ဒတီ’’တိ. ဧဒိသာတိ ကုထိတာ ဥဏှာ, အနွတ္ထနာမဝသေန တပေါဒါတိ စ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ပေတလောကောတိ ပေတာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပစ္စေကနိရယံ သန္ဓာယာဟ. ဣမဿ ပန အာရာမဿာတိ တပေါဒါရာမဿ. တတောတိ တပေါဒါသင်္ခါတနဒိတော. မဟာဥဒကရဟဒေါတိ မဟာဥဒကဘရိတံ ပလ္လလံ. २७९. उष्णतेमुळे तापत असल्यामुळे ज्याचे पाणी तप्त आहे तो 'तपोदा' नावाचा डोह (रहद) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तप्त पाण्याच्या डोहाचा'. संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'वेभार पर्वताच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या' म्हणजे त्या पाण्याच्या डोहापासून, त्या डोहाचा आश्रय घेऊन असा अर्थ आहे. कारण नागलोकातून आलेला तो डोह वर मनुष्यलोकातील जलाशयाशी जोडलेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'तपोदा नावाची नदी वाहते'. अशी म्हणजे उकळलेली, उष्ण; सार्थ नावामुळे तिला 'तपोदा' असेही म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. 'प्रेतलोक' म्हणजे प्रेतांचे राहण्याचे ठिकाण असलेल्या प्रत्येक निरयाला (नरकाला) उद्देशून म्हटले आहे. 'पण या आरामाच्या' म्हणजे तपोदारामच्या. 'त्यापासून' म्हणजे तपोदा नावाच्या नदीपासून. 'महाउदकरहद' म्हणजे पाण्याने पूर्ण भरलेला मोठा डोह (तलाव). ၂၈၀. သမိဒ္ဓေါတိ ဥဠာရော, ပရိပုဏ္ဏောယေဝါတိ အတ္ထော. အာဒိမှိ ဗြဟ္မစရိယမဿာတိ အာဒိဗြဟ္မစရိယော, သော ဧဝ အာဒိဗြဟ္မစရိယကော. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိဘူတော’’တိ. ‘‘အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ အဒ္ဓဘေဒမုခေန သင်္ခတဓမ္မဗောဓဝစနံ. २८०. 'समिद्ध' म्हणजे उदात्त (महान), परिपूर्ण असा अर्थ आहे. ज्याच्या सुरुवातीला ब्रह्मचर्य आहे तो 'आदिब्रह्मचरियो', तोच 'आदिब्रह्मचरियको' होय. म्हणूनच "पुब्बभागप्पटिपत्तिभूतो" (पूर्वभागातील प्रतिपत्तीरूप) असे म्हटले आहे. "अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नं" (अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न - भूत, भविष्य, वर्तमान) हे काळाच्या विभाजनाद्वारे संस्कृत धर्माच्या (संखतधम्म) आकलनाचे वचन आहे. ၂၈၂. ကာမံ ခန္ဓာဒိဝသေန ဝိဘဇနံ သာဓာရဏံ, ပဌမဒုတိယစတုတ္ထသုတ္တေသု ပန ခန္ဓဝသေန ဝိဘဇနံ ကတွာ ဣဓ တထာ အကတွာ ဧဝံ ဒေသနာယ ဌပနံ တတော အညထာ အာယတနဝသေန ဝိဘဇနတ္ထံ. ဧဝံ ဝိဘိန္နာ ဟိ သင်္ခေပဝိတ္ထာရတော အနဝသေသာ သမ္မသနုပဂါ ဓမ္မာ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ; အယံ ကိရေတ္ထ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယော ထေရေန နယတော ဂဟိတောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိံ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝ မာတိကံ ဌပေသီတိ လောကိယာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ ဧဝ သန္ဓာယ [Pg.370] မာတိကံ ဌပေသိ, ယထာ တီသု သုတ္တေသု ခန္ဓဝသေန ဝိဘတ္တံ, ဧဝံ ယဒိ ဘဂဝတာ ဣဓာပိ ဝိဘဇနံ ဣစ္ဆိတံ သိယာ, တထာ ဝိဘဇေယျ, ယသ္မာ ပန တထာ အဝိဘဇိတွာဝ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော, တသ္မာ ဒွါဒသာယတနဝသေနေဝေတ္ထ ဝိဘဇနံ ဘဂဝတာ စ အဓိပ္ပေတန္တိ နယဂ္ဂါဟေ ဌတွာ ထေရော ဝိဘဇိ. တေနာဟ – ‘‘နယံ ပဋိလဘိတွာ ဧဝမာဟာ’’တိ. ဘာရိယံ ကတန္တိ ဒုက္ကရံ ကတံ. အပဒေ ပဒံ ဒဿိတံ အာကာသေ ပဒံ ကတံ သာဓာရဏဿ အတ္ထဿ ဝိသိဋ္ဌဝိသယတာယ ဒဿိတတ္တာ. နိကန္တိဝိညာဏန္တိ နိကန္တိတဏှာယ သမ္ပယုတ္တံ ဝိညာဏံ, ‘‘ဆန္ဒရာဂပ္ပဋိဗဒ္ဓံ ဟောတီ’’တိ ဝစနတော. မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရိကဇဝနာနံ ဒွါရဘူတံ. २८२. खरोखर, स्कंधादींच्या (खंध) आधारे विभाजन करणे सामान्य आहे, परंतु पहिल्या, दुसऱ्या आणि चौथ्या सूत्तांमध्ये स्कंधांच्या आधारे विभाजन करून, येथे तसे न करता अशा प्रकारे देशनेची मांडणी करणे हे त्याव्यतिरिक्त आयतनाच्या (आयतन) आधारे विभाजन करण्यासाठी आहे. अशा प्रकारे संक्षिप्त आणि सविस्तर रूपाने भिन्न असलेले, संपूर्णपणे मनन करण्यायोग्य धर्म विभाजित करून दाखवले आहेत; हाच येथे भगवंतांचा आशय स्थविरांनी (थेर) पद्धतीने ग्रहण केला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "इमस्मिं किरा" (येथे खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "बारा आयतनांच्या आधारेच मातृका (मातिका) मांडली" म्हणजे लौकिक बारा आयतनांनाच उद्देशून मातृका मांडली. ज्याप्रमाणे तीन सूत्तांमध्ये स्कंधांच्या आधारे विभाजन केले आहे, त्याचप्रमाणे जर भगवंतांना येथेही विभाजन हवे असते, तर त्यांनी तसे विभाजन केले असते. परंतु, ज्याअर्थी त्यांनी तसे विभाजन न करताच गंधकुटीत प्रवेश केला, त्याअर्थी येथे बारा आयतनांच्या आधारेच विभाजन करणे भगवंतांना अभिप्रेत होते, या पद्धतीचा स्वीकार करून स्थविरांनी विभाजन केले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – "पद्धत प्राप्त करून असे म्हणाले." "भारियं कतं" म्हणजे दुष्कर (कठीण) कार्य केले. "अपदे पदं दस्सितं" (पाऊल नसलेल्या ठिकाणी पाऊल दाखवले) म्हणजे "आकाशात पाऊल उमटवले", कारण सामान्य अर्थाला विशिष्ट विषयाच्या रूपात दाखवले आहे. "निकन्तिविञ्ञाणं" म्हणजे निकन्ति-तण्हा (आसक्ती-तृष्णा) युक्त विज्ञाण (चित्त), कारण "ते छंदरागाने बद्ध असते" (छंदरागप्पटिबद्धं होति) असे वचन आहे. "मनो" म्हणजे भवंगचित्त, जे मनोद्वारिक जवनांचे द्वार आहे. ၂၈၃. ပတ္ထနာဝသေန ဌပေသီတိ ပတ္ထနာဝသေန စိတ္တံ ပဝတ္တေသိ. २८३. "प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) आधारे मांडले" म्हणजे प्रार्थनेच्या आधारे चित्त प्रवृत्त केले. မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका). သမတ္တာ. समाप्त. ၄. လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ४. लोमसाककङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना (लोमशकांगीय भद्देकरत्त सूत्ताची व्याख्या). ၂၈၆. ဃနနိစိတလောမော လောမသော, အယံ ပန အပ္ပတာယ လောမသကောတိ အာဟ – ‘‘ဤသကလောမသာကာရတာယာ’’တိ, လောမသကော အင်္ဂိကော လောမသကကင်္ဂိယော, ပဌမော က-ကာရော အပ္ပတ္ထော, ဒုတိယံ ပန ပဒဝဍ္ဎနမေဝ. ရတ္တကမ္ဗလသိလာယန္တိ ရတ္တကမ္ဗလဝဏ္ဏသိလာယံ. ဩရုယှာတိ အာကာသတော ဩတရိတွာ. ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဒိန္နလာဘသက္ကာရဿ အသာဒိယနတော မနုဿပထေ န ဝသန္တိ. २८६. दाट आणि घनदाट केस असलेला तो 'लोमसो' (लोमश), परंतु हा केसांच्या अल्पतेमुळे 'लोमसको' असे म्हटले आहे – "ईसकलोमसाकारताया" (किंचित केसाळ स्वरूप असल्यामुळे). लोमसको आणि अङ्गिको मिळून 'लोमसककङ्गियो' बनतो, पहिला 'क'-कार अल्प अर्थाचा आहे, तर दुसरा केवळ पदवृद्धी (शब्दाचा विस्तार) आहे. "रत्तकम्बलसिलायं" म्हणजे लाल घोंगडीच्या रंगाच्या शिळेवर. "ओरुय्ह" म्हणजे आकाशातून खाली उतरून. प्रातिहार्य (चमत्कार) पाहून दिलेल्या लाभ-सत्काराचा स्वीकार न केल्यामुळे ते मनुष्यपथात (मानवी वस्तीत) राहत नाहीत. ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ နိဿက္ကဝစနတော အာဂန္တွာတိ အဓိပ္ပာယော. သန္နိပတိတာဟိ ဒေဝတာဟီတိ ကရဏဝစနံ. ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တာနံ ဒေဝါနံ ဉာဏဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝါပါဒနေန သမုတ္တေဇေတုံ သံဝေဂဇနနတ္ထံ…ပေ… အဘာသိ. တတြာတိ တသ္မိံ ဒေဝသန္နိပါတေ, တိဿံ ဝါ ဒေသနာယံ. ဒေဝတ္တဿာတိ ဒေဝဘာဝဿ, ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. ဘဒ္ဒေကရတ္တဿ သုတ္တဿ ဧတာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တိယာ. "दहा हजार चक्रवाळांमधून" (दसहि चक्कवाळसहस्सेहि) – अपादान विभक्तीमुळे (निस्सक्कवचन) 'येऊन' असा अभिप्राय आहे. "एकत्र आलेल्या देवतांद्वारे" (सन्निपतिताहि देवताहि) हे करण विभक्तीचे (करणवचन) रूप आहे. प्रज्ञेच्या प्रयोगातील मंदतेमुळे आकलन करण्यास असमर्थ असलेल्या देवतांच्या ज्ञानाला तीक्ष्ण व स्पष्ट करून त्यांना उत्तेजित करण्यासाठी, संवेग उत्पन्न करण्यासाठी... पे... भाषण केले. "तत्र" म्हणजे त्या देवसभेमध्ये किंवा त्या देशनेमध्ये. "devattassa" म्हणजे देवभावाचे, म्हणजेच दिव्य संपत्तीचे असा अर्थ आहे. "भद्देकरत्त सूत्ताच्या या" म्हणजे 'भद्देकरत्तिया'. သဝနမုခေန ဗျဉ္ဇနသော အတ္ထသော စ ဥပဓာရဏံ ဥဂ္ဂဏှနန္တိ အာဟ – ‘‘တုဏှီဘူတော နိသီဒိတွာ သုဏန္တော ဥဂ္ဂဏှာတိ နာမာ’’တိ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ပရိယာပုဏနန္တိ အာဟ – ‘‘ဝါစာယ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ပရိယာပုဏာတိ နာမာ’’တိ. ဂန္ထဿ ပရိဟဏံ ဓာရဏံ, တံ ပန ပရေသု ပတိဋ္ဌာပနံ [Pg.371] ပါကဋံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အညေသံ ဝါစေန္တော ဓာရေတိ နာမာ’’တိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. श्रवणाच्या माध्यमातून व्यंजनानुसार आणि अर्थानुसार धारण करणे म्हणजे शिकणे (उग्गण्हन) होय – म्हणूनच म्हटले आहे "शांत बसून ऐकत तो शिकतो." कंठस्थ करणे म्हणजे मुखोद्गत करणे (परियापुणन) होय – म्हणूनच म्हटले आहे "वाणीने सज्झाय (सराव/पठण) करत तो मुखोद्गत करतो." ग्रंथाचे जतन करणे म्हणजे धारण करणे (धारण), आणि ते इतरांमध्ये प्रस्थापित केल्याने प्रकट होते – म्हणूनच म्हटले आहे "इतरांना शिकवत तो धारण करतो." उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ लोमसाककङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका). သမတ္တာ. समाप्त. ၅. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ५. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना (चूळ कम्मविभंग सूत्ताची व्याख्या). ၂၈၉. အင်္ဂသုဘတာယာတိ အင်္ဂါနံ ဟတ္ထပါဒါဒိသရီရာဝယဝါနံ သုန္ဒရဘာဝေန. ယံ အပစ္စံ ကုစ္ဆိတံ မုဒ္ဓံ ဝါ, တတ္ထ လောကေ မာဏဝဝေါဟာရော, ယေဘုယျေန သတ္တာ ဒဟရကာလေ သုဒ္ဓဓာတုကာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ, ‘‘တရုဏကာလေ ဝေါဟရိံသူ’’တိ. အဓိပတိတ္တာတိ ဣဿရဘာဝတော. २८९. "अंगांच्या सुंदरतेमुळे" (अङ्गसुभताय) म्हणजे हात, पाय इत्यादी शरीराच्या अवयवांच्या सुंदरतेमुळे. जे अपत्य वाईट किंवा मूर्ख असते, त्याला जगात 'माणव' (तरुण/बालक) असे संबोधले जाते. या जगात बहुतांश प्राणी बालपणात शुद्ध धातूंचे (शुद्ध प्रकृतीचे) असतात, म्हणूनच म्हटले आहे – "तरुण वयात त्यांना असे संबोधले गेले." "अधिपतित्ता" म्हणजे ईश्वरभावामुळे (प्रभुत्वामुळे). သမာဟာရန္တိ သန္နိစယံ. ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေတိ ယသ္မာ အပ္ပတရေပိ ဗျယမာနေ ဘောဂါ ခီယန္တိ, အပ္ပတရေပိ သဉ္စယမာနေ ဝဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဝိညုဇာတိကော ကိဉ္စိ ဗျယံ အကတွာ အယမေဝ ဥပ္ပာဒေန္တော ဃရာဝါသံ အနုတိဋ္ဌေယျာတိ လောဘာဒေသိတမတ္ထံ ဝဒတိ. "समाहार" म्हणजे संचय (सन्निचय). "पंडित गृहस्थाश्रम चालवतो" कारण अगदी थोडा खर्च केला तरी भोग नष्ट होतात आणि अगदी थोडा संचय केला तरी ते वाढतात. म्हणून, सुज्ञ माणसाने कोणताही खर्च न करता, हेच उत्पन्न करत गृहस्थाश्रमाचे पालन करावे – असा लोभाने दर्शवलेला अर्थ तो सांगतो. ဓနလောဘေန…ပေ… နိဗ္ဗတ္တော. လောဘဝသိကဿ ဟိ ဂတိ နိရယော ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိ ဝါ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘နိမိတ္တဿာဒဂထိတံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌတိ အနုဗျဉ္ဇနဿာဒဂထိတံ ဝါ. တသ္မိံ သမယေ ကာလင်္ကရေယျ, ဒွိန္နံ ဂတီနံ အညတရံ ဂတိံ ဝဒါမိ – နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၅). နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ ကတောကာသဿ ကမ္မဿ ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော. धनलोभामुळे... पे... उत्पन्न झाला. कारण लोभाच्या आहारी गेलेल्या व्यक्तीची गती नरक (निरय) किंवा तिर्यकयोनी (पशूयोनी) असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "भिक्खूहो, जर विज्ञान (चित्त) निमित्ताच्या आस्वादात बद्ध होऊन किंवा अनुव्यंजनाच्या आस्वादात बद्ध होऊन टिकून राहिले, आणि त्या वेळी जर तो काळ करेल (मृत्यू पावेल), तर मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – नरक किंवा तिर्यकयोनी." ज्या कर्माला संधी मिळाली आहे (कतोकास कम्म), त्याला रोखणे अशक्य असल्यामुळे तो नरकात उत्पन्न होईल. ပတ္တက္ခန္ဓအဓောမုခဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဩနာမေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗြာဟ္မဏစာရိတ္တဿ ဘာဝိတတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. တံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆီတိ သုတမေတံ မယာ, ‘‘မယှံ ပိတာ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ, ဧတံ ဘောတာ ဂေါတမေန ဝုတ္တန္တိ. ကိမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဣမံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ. खांदे पडणे आणि तोंड खाली करणे या अवस्थेला उद्देशून "ओनामेत्वा" (वाकवून) असे म्हटले आहे. ब्राह्मण आचरणाच्या भाविततेला (अभ्यासाला) उद्देशून "ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला" असे म्हटले आहे. "त्या वृत्तांताविषयी विचारले" म्हणजे 'माझे वडील कुत्रा म्हणून जन्माला आले आहेत', असे पूज्य गोतमांनी म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे. "हे काय म्हटले आहे?" – असा या वृत्तांताविषयी त्याने विचारले. တထေဝ ဝတွာတိ ယထာ သုနခဿ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝတွာ. အဝိသံဝါဒနတ္ထန္တိ, ‘‘တောဒေယျဗြာဟ္မဏော သုနခေါ ဇာတော’’တိ အတ္တနော ဝစနဿ အဝိသံဝါဒနတ္ထံ, ဝိသံဝါဒနာဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဉာတောမှိ [Pg.372] ဣမိနာတိ ဣမိနာ မမ ပုတ္တေန မယှံ ပုရိမဇာတိယံ ပိတာတိ ဧဝံ ဉာတော အမှီတိ ဇာနိတွာ. ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ကိရ သုနခေါ တထာ ဒဿေတိ, န ဇာတိဿရတာယ. ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဘုက္ကရဏံ ပန ပုရိမဇာတိသိဒ္ဓဝါသနာယ. ဘဝပဋိစ္ဆန္နန္တိ ဘဝန္တရဘာဝေန ပဋိစ္ဆန္နံ. နာမ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ. ပဋိသန္ဓိအန္တရန္တိ အညဇာတိပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေန ဟေဋ္ဌိမဇာတံ ဂတိံ. အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ကိရေသ, တေန အပ္ပာယုကဒီဃာယုကတာဒိဝသေန စုဒ္ဒသ ပဉှေ အဘိသင်္ခရိ; ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ, ‘‘ဣမေသံ သတ္တာနံ အပ္ပာယုကတာဒယော ဝိသေသာ အင်္ဂပစ္စင်္ဂဝသေန သလ္လက္ခိယန္တိ. န ခေါ ပနေတံ ယုတ္တံ ‘အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ယာဝ တေသံ တေသံ ကာရဏ’န္တိ; တသ္မာ ဘဝိတဗ္ဗမေတ္ထ အညေနေဝ ကာရဏေန. သမဏော ဂေါတမော တံ ကာရဏံ ဝိဘဇိတွာ ကထေဿတိ, ဧဝါယံ သဗ္ဗညူတိ နိစ္ဆယော မေ အပဏ္ဏကော ဘဝိဿတီ’’တိ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ, ‘‘တိရစ္ဆာနဂတံ မနုဿံ ဝါ အာဝိသိတွာ ဣစ္ဆိတတ္ထကသာဝနံ နာမ မဟာမန္တဝိဇ္ဇာဝသေန ဟောတိ; တသ္မာ န ဧတ္တာဝတာ သမဏဿ ဂေါတမဿ သဗ္ဗညုတာ သုနိစ္ဆိတာ ဟောတိ. ယံ နူနာဟံ ကမ္မဖလမဿ ဥဒ္ဒိဿ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျံ, တတ္ထ စ မေ စိတ္တံ အာရာဓေန္တော ပဉှံ ဗျာကရိဿတိ. ဧဝါယံ သဗ္ဗညူတိ ဝိနိစ္ဆယော မေ ဘဝိဿတီတိ တေ ပဉှေ ပုစ္ဆတီ’’တိ. "तथैव वत्वा" (तसेच बोलून) म्हणजे जसे कुत्र्याला म्हटले होते, तसेच बोलून. "अविसंवादनत्थं" (विसंवाद न होण्यासाठी) म्हणजे "तोदेय्य ब्राह्मण कुत्रा झाला आहे" या स्वतःच्या वचनाच्या अविसंवादासाठी (सत्यतेसाठी), विसंवादाचा अभाव दाखवण्यासाठी, असा अभिप्राय आहे. "ञातोंहि इमिना" (याच्याद्वारे मी ओळखला गेलो आहे) म्हणजे "माझ्या या पुत्राने मला पूर्वजन्मातील पिता म्हणून ओळखले आहे" असे जाणून. असे म्हटले जाते की, बुद्धांच्या प्रभावाने (बुद्धानुभावाने) कुत्रा तसे दाखवतो, स्वतःच्या जातिस्मरतेमुळे (पूर्वजन्म स्मरणाच्या शक्तीमुळे) नाही. परंतु भगवंतांना पाहून भुंकणे हे पूर्वजन्मातील सिद्ध झालेल्या वासनेमुळे (सवयीमुळे) होते. "भवपटिच्छन्नं" म्हणजे दुसऱ्या भवाच्या (जन्माच्या) अस्तित्वामुळे झाकलेले (गुप्त). "नाम" हा शब्द संभावनेसाठी (संभाव्यतेसाठी) आहे. "पटिसन्धिअन्तरं" म्हणजे दुसऱ्या जन्मात प्रतिसंधी घेतल्यामुळे मागील जन्मातील गती. तो (सुभ माणवक) अंगविद्या (शरीराच्या लक्षणांचे शास्त्र) शिकलेला होता, त्यामुळे त्याने अल्पायुष्य, दीर्घायुष्य इत्यादींच्या आधारे चौदा प्रश्न तयार केले; त्याच्या मनात असे आले की, "या प्राण्यांचे अल्पायुष्य इत्यादी विशेष भेद त्यांच्या अंग-प्रत्यंगांवरून (शारीरिक लक्षणांवरून) ओळखले जातात. परंतु 'अंग-प्रत्यंग हेच त्यांच्या त्या त्या स्थितीचे कारण आहे' असे मानणे योग्य नाही; म्हणून याचे काहीतरी दुसरेच कारण असले पाहिजे. श्रमण गौतम त्या कारणाचे विभाजन करून (स्पष्ट करून) सांगतील, तेव्हा 'ते सर्वज्ञ आहेत' असा माझा संशयविरहित निश्चय होईल." इतर काही लोक म्हणतात की, "तिर्यक योनीतील प्राणी किंवा मनुष्यामध्ये प्रवेश करून इच्छित अर्थ वदवून घेणे हे महामंत्रविद्येच्या प्रभावाने होते; त्यामुळे एवढ्यावरून श्रमण गौतमांची सर्वज्ञता निश्चित होत नाही. मग मी त्यांना कर्माच्या फळाविषयी प्रश्न विचारावा, आणि जर त्यांनी माझ्या मनाचे समाधान करत त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले, तर 'ते सर्वज्ञ आहेत' असा माझा निश्चय होईल, म्हणून तो ते प्रश्न विचारतो." ဘဏ္ဍကန္တိ သာပတေယျံ, သန္တကန္တိ အတ္ထော. ကမ္မုနာ ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ, အတ္တနာ ကတူပစိတကမ္မဖလဘာဂီတိ အတ္ထော. တံ ပန ကမ္မဒါယဇ္ဇံ ကာရဏောပစာရေန ဝဒန္တော, ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ဒါယဇ္ဇံ ဘဏ္ဍကန္တိ အတ္ထော’’တိ အာဟ – ယထာ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀). ယဝတိ ဖလံ သဘာဝတော ဘိန္နမ္ပိ အဘိန္နံ ဝိယ မိဿိတံ ဟောတိ, ဧတေနာတိ ယောနီတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ယောနိ ကာရဏ’’န္တိ. မမတ္တဝသေန ဗဇ္ဈတိ သံဗဇ္ဈတီတိ ဗန္ဓု, ဉာတိ သာလောဟိတော စ. ကမ္မံ ပန ဧကန္တသမ္ဗန္ဓမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မံ ဧတေသံ ဗန္ဓူ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတိ အဝဿယော. ကမ္မသဒိသော ဟိ သတ္တာနံ အဝဿယော နတ္ထိ, အညော ကောစိ ဣဿရော ဗြဟ္မာ ဝါ န ကရောတိ တာဒိသံ ကတ္တုံ သဇ္ဇိတုံ အသမတ္ထဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကမ္မမေဝါတိ ကသ္မာ အဝဓာရိတံ, နနု ကိလေသာပိ သတ္တာနံ ဟီနပဏီတဘာဝကာရဏံ, န ကေဝလန္တိ[Pg.373]? သစ္စမေတံ, ကိလေသပယောဂေန ဝိပါကဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗတ္တံ ကမ္မပဝတ္တိတမေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ကထိတဿ အတ္ထံ န သဉ္ဇာနာသီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝတွာ နနု ဘဂဝါ မဟာကာရုဏိကော ပရေသံ ဉာပနတ္ထမေဝ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ အာဟ – ‘‘မာနနိဿိတော ကိရေသာ’’တိအာဒိ. "भण्डकं" म्हणजे संपत्ती, स्वतःची मालमत्ता असा अर्थ आहे. "कम्मुना दातब्बं आदियन्तीति कम्मदायादा" (कर्माद्वारे दिले जाणारे जे ग्रहण करतात ते कर्मदायाद) म्हणजे स्वतः केलेल्या आणि साठवलेल्या कर्माच्या फळाचे भागीदार, असा अर्थ आहे. त्या कर्मदायादाला कारणाच्या उपचाराने सांगताना, "कर्म हेच त्यांचे दायित्व (वारसा) म्हणजेच संपत्ती आहे" असे म्हटले आहे - जसे की, "भिक्खूहो, कुशल धर्मांच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) हे पुण्य वाढते" (दी. नि. ३.८०). ज्यामध्ये फळ हे स्वभावाने भिन्न असूनही अभिन्न असल्यासारखे मिश्रित असते, त्याला 'योनी' म्हणतात, म्हणून म्हटले आहे - "कर्म हेच त्यांची योनी (कारण) आहे." ममत्वामुळे (माझेपणाच्या भावनेमुळे) जो बांधला जातो किंवा संबद्ध होतो तो 'बंधू', ज्ञाती (नातेवाईक) आणि सलोहित (रक्ताचा नातेवाईक) होय. परंतु कर्म हे अत्यंत घनिष्ठ संबंध असणारेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - "कर्म हेच त्यांचे बंधू आहे." "पतिट्ठा" म्हणजे आश्रय (अवलंबन). प्राण्यांना कर्मासारखा दुसरा कोणताही आश्रय नाही; इतर कोणी ईश्वर किंवा ब्रह्मा तसे करू शकत नाही, कारण ते तसे करण्यास किंवा निर्माण करण्यास असमर्थ आहेत. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-संवण्णना (विशुद्धिमार्ग अट्ठकथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. "कर्मच" असे निश्चितपणे का म्हटले आहे? क्लेश (किलेस) देखील प्राण्यांच्या हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असण्याचे कारण आहेत, केवळ कर्मच नाही ना? हे सत्य आहे, परंतु क्लेशांच्या प्रयोगाने विपाक-वट्ट (विपाक-चक्र) उत्पन्न होते, जे कर्माद्वारेच प्रवृत्त केले जाते, म्हणून असे म्हटले आहे. "सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ तुला समजत नाही" असे संक्षेपाने सांगून, महाकारुणिक भगवंत इतरांना समजवण्यासाठीच धम्म देशना देतात ना? म्हणून म्हटले आहे - "हा (सुभ) मानावर (अहंकारावर) आश्रित आहे" इत्यादी. ၂၉၀. သမတ္တေနာတိ ပရိယတ္တေန, ယထာ တံ ဖလံ ဒါတုံ သမတ္ထံ ဟောတိ, ဧဝံ ကတေန, ဥပစိတေနာတိ အတ္ထော. တာဒိသံ ပန အတ္တနော ကိစ္စေ အနူနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏေနာ’’တိ. သမာဒိန္နေနာတိ ဧတ္ထ သမာဒါနံ နာမ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟဏံ ပရာမသနန္တိ အာဟ – ‘‘ဂဟိတေန ပရာမဋ္ဌေနာ’’တိ. ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယ သုဂတိဒုဂ္ဂတီတိ ပဋိပဒါ, ကမ္မံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ကမ္မပထော’’တိ ဝုစ္စတိ. २९०. "समत्तेन" (पूर्णत्वाने) म्हणजे पूर्ण केलेल्या, ज्याने ते फळ देण्यास समर्थ होते, अशा प्रकारे केलेल्या, म्हणजेच साठवलेल्या (उपचित) कर्माने, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारचे कर्म स्वतःच्या कार्यात अपूर्ण नसते, म्हणून "परिपुण्णेन" (परिपूर्णतेने) असे म्हटले आहे. "समादिन्नेन" (समादानाने) यामध्ये 'समादान' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठी (दृष्टी) यांच्याद्वारे ग्रहण करणे किंवा स्पर्श करणे (परामर्श करणे), म्हणून "गहितेन परामट्ठेन" (ग्रहण केलेल्या आणि स्पर्श केलेल्या) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे सुगती किंवा दुर्गती प्राप्त होते ती "पटिपदा" (प्रतिपदा/मार्ग) म्हणजेच कर्म होय. म्हणूनच त्याला "कम्मपथ" (कर्मपथ) असे म्हटले जाते. ဧသာတိ ပဋိပဒါ. ဒုဗ္ဗလံ ဥပဃာတကမေဝ သိယာတိ ဥပပီဠကဿ ဝိသယံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဗလဝကမ္မေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗလဝကမ္မေနာတိ ပုညကမ္မေန. ဝဒတိ နာမာတိ ဝဒန္တော ဝိယ ဟောတိ. နိဗ္ဗတ္တာပေယျန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဥပပီဠကသဘာဝံ ကမ္မံ ဇနကသဘာဝံ န ဟောတီတိ? သဗ္ဗမေတံ ပရိကပ္ပနဝစနံ, ယထာ မနုဿာ ပစ္စတ္ထိကံ ပဋိပက္ခံ ကိဉ္စိ ကာတုံ အသမတ္ထာပိ ကေစိ အာလမ္ဗနဝသေန သမတ္ထာ ဝိယ အတ္တာနံ ဒဿေန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကေစိ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ – ယဿိဒံ ကမ္မဿဝိပါကံ ပီဠေတိ, သစေ တသ္မိံ အနောကာသေ ဧဝ သယံ ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ လဘေယျ, အပါယေသု ဧဝ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ နိဗ္ဗတ္တာပေယျ, ယသ္မာ တံ ကမ္မံ ဗလဝံ ဟုတွာ အဝသေသပစ္စယသမဝါယေန ဝိပစ္စိတုံ အာရဒ္ဓံ, တသ္မာ ဣတရံ တဿ ဝိပါကံ ဝိဗာဓေန္တံ ဥပပီဠကံ နာမ ဇာတံ. ဧတဒတ္ထမေဝ စေတ္ထ ‘‘ဗလဝကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ဗလဝဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ကိစ္စဝသေန ဟိ နေသံ ကမ္မာနံ ဧတာ သမညာ, ယဒိဒံ ဥပပီဠကံ ဥပစ္ဆေဒကံ ဇနကံ ဥပတ္ထမ္ဘကန္တိ, န ကုသလာနိ ဝိယ ဥပတ္ထမ္ဘာနိ ဟောန္တိ နိဗ္ဗတ္တတ္ထာယ. ပီဠေတွာတိ ဝိဟေဌေတွာ ပဋိဃာဋနာဒိဝသေန ဥစ္ဆုတေလယန္တာဒယော ဝိယ ဥစ္ဆုတိလာဒိကေ ဝိဗာဓေတွာ. နိရောဇန္တိ နိတ္တေဇံ. နိယူသန္တိ နိရသံ. ကသဋန္တိ နိဿာရံ. ပရိဿယန္တိ ဥပဒ္ဒဝံ. "एसा" (ही) म्हणजे प्रतिपदा (मार्ग). दुर्बल कर्म केवळ उपघातक (नाश करणारे) असू शकते, हे उपपीडक कर्माचा विषय दाखवण्यासाठी "बलवकम्मेन" (बलवान कर्माने) इत्यादी म्हटले आहे. "बलवकम्मेन" म्हणजे पुण्यकर्माने. "वदति नाम" (बोलतो) म्हणजे बोलल्यासारखा होतो. "निब्बत्तापेय्यं" (उत्पन्न करावे) असे का म्हटले आहे? उपपीडक स्वभावाचे कर्म हे जनक (उत्पन्न करणारे) स्वभावाचे नसते ना? हे सर्व केवळ कल्पनेचे वचन आहे. जसे काही लोक शत्रूचा किंवा विरोधकाचा प्रतिकार करण्यास असमर्थ असूनही, एखाद्या आधाराने स्वतःला समर्थ असल्यासारखे दाखवतात, तसेच हे देखील आहे, असे काही लोक म्हणतात. परंतु इतर काही लोक म्हणतात - ज्या कर्माचा हा विपाक पीडा देतो, जर त्याला अयोग्य प्रसंगी स्वतः विपाकात येण्याची संधी मिळाली, तर ते त्या व्यक्तीला अपायांमध्येच (दुर्गतीमध्ये) उत्पन्न करील. कारण ते कर्म बलवान होऊन उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहाने विपाकात येण्यास प्रवृत्त झाले आहे, म्हणून दुसरे कर्म त्याच्या विपाकाला बाधा आणणारे 'उपपीडक' ठरते. याच कारणासाठी येथे "बलवान कर्माने उत्पन्न झालेले" असे 'बलवान' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. कार्याच्या (कृत्याच्या) आधारेच या कर्मांची ही नावे आहेत, जसे की - उपपीडक, उपच्छेदक, जनक आणि उपस्तंभक; ही कर्माच्या उत्पत्तीसाठी कुशल कर्मांप्रमाणे उपस्तंभक (पोषक) नसतात. "पीळेत्वा" (पीडा देऊन) म्हणजे त्रास देऊन, अडथळा आणून, जसे उसाचा रस काढणारे यंत्र उसाला पिळून टाकते, तसे बाधा आणून. "निरोजं" म्हणजे निस्तेज (तेज नसलेले). "नियूसं" म्हणजे निरस (रस नसलेले). "कसतं" म्हणजे निस्सार (सार नसलेले). "परिस्सयं" म्हणजे उपद्रव (संकट). ဣဒါနိ ပရိဿယဿ ဥပနယနာကာရံ ဒဿေန္တေန တတ္ထ, ‘‘ဒါရကဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဘောဂါနံ ဝိနာသနာကာရံ ဒဿေတုံ, ပုန ‘‘ဒါရကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုမ္ဘဒေါဟနာတိ ကုမ္ဘပူရခီရာ. ဂေါမဏ္ဍလေတိ ဂေါယူထေ. आता उपद्रव (संकट) येण्याचा प्रकार दाखवताना तेथे "दारकस्स" (बालकाचे) इत्यादी सांगून, भोगांच्या (संपत्तीच्या) नाशाचा प्रकार दाखवण्यासाठी पुन्हा "दारकस्स" इत्यादी म्हटले आहे. "कुम्भदोhना" म्हणजे घागर भरून दूध देणाऱ्या (गाई). "गोमण्डले" म्हणजे गाईंच्या कळपात. အဋ္ဌုသဘဂမနံ [Pg.374] ကတွာတိ အဋ္ဌဥသဘပ္ပမာဏံ ပဒေသံ ပစ္စတ္ထိကံ ဥဒ္ဒိဿ ဓနုဂ္ဂဟော အနုယာယိံ ကတွာ. တန္တိ သရံ. အညောတိ ပစ္စတ္ထိကော. တတ္ထေဝ ပါတေယျ အစ္စာသန္နံ ကတွာ သရဿ ခိတ္တတ္တာ. ဝါဠမစ္ဆောဒကန္တိ မကရာဒိဝါဠမစ္ဆဝန္တံ ဥဒကံ. "अट्ठुसभगमनं कत्वा" (आठ उसभ अंतर जाऊन) म्हणजे आठ उसभ (एक प्राचीन मोजमाप) प्रमाणाच्या प्रदेशात शत्रूला उद्देशून धनुर्धराने त्याचा पाठलाग करून. "तं" म्हणजे त्या बाणाला. "अञ्ञो" म्हणजे दुसरा शत्रू. "तत्थेव पातेय्य" (तेथेच पाडावे) म्हणजे बाण अत्यंत जवळून मारल्यामुळे तेथेच पाडावे. "वाळमच्छोदकं" म्हणजे मकर (मगर) इत्यादी हिंस्त्र मासे (जलचर) असलेले पाणी. ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မံ ဇနကကမ္မံ နာမ ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဒါယိဘာဝတော, န ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တနိဗ္ဗတ္တကံ. ဘောဂသမ္ပဒါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာရောဂျသမ္ပဒါဒိ-ပရိဝါရသမ္ပဒါဒီနိ ဂဏှာတိ. န ဒီဃာယုကတာဒီနိ ဟိ အပ္ပာယုကတာသံဝတ္တနိကေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တာနိ; အညံ ဒီဃာယုကတာကရဏေန ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ; န အတိဒုဗ္ဗဏ္ဏံ အပ္ပေသက္ခံ နီစကုလီနံ ဒုပ္ပညံ ဝါ ဝဏ္ဏဝန္တတာဒိဝသေန. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ’’တိအာဒိ, တံ ပန နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कर्म हे परिपूर्ण विपाक देणारे असल्यामुळे 'जनककर्म' (जनककम्म) म्हटले जाते, केवळ प्रवृत्ती-विपाक (पवत्तिविपाक) उत्पन्न करणारे नाही. 'भोगसंपदा' इत्यादी मधील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने आरोग्यसंपदा, परिवारसंपदा इत्यादींचे ग्रहण होते. कारण अल्पायुष्य देणाऱ्या कर्माने दीर्घायुष्य इत्यादी उत्पन्न होत नाही; इतर (कर्म) दीर्घायुष्य देण्याच्या कारणाने उपस्तंभन (मदत) करू शकते; परंतु अत्यंत कुरूप, अल्पप्रभावी, नीचकुलीन किंवा दुर्बुद्धी असलेल्याला वर्णसंपत्ती (सौंदर्य) इत्यादींच्या रूपाने उपस्तंभन करू शकत नाही. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल, “परंतु या प्रश्नाच्या उत्तरात” इत्यादी, ते केवळ उदाहरणादाखल म्हटले आहे असे समजावे. ပုရိမာနီတိ ဥပပီဠကောပစ္ဆေဒကာနိ. ဥပပီဠကုပဃာတာ နာမ ကုသလဝိပါကပဋိဗာဟကာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒွေ အကုသလာနေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပတ္ထမ္ဘကံ ကုသလမေဝါတိ ဧတ္ထ ယထာ ဇနကံ ဥဘယသဘာဝံ, ဧဝံ ဣတရေသမ္ပိ ဥဘယသဘာဝတာယ ဝုစ္စမာနာယ န ကောစိ ဝိရောဓော. ဒေဝဒတ္တာဒီနဉှိ နာဂါဒီနံ ဣတော အနုပ္ပဝစ္ဆိတာနံ ပေတာဒီနဉ္စ နရကာဒီသု အကုသလကမ္မဝိပါကဿ ဥပတ္ထမ္ဘနုပပီဠနုပဃာတနာနိ န န သမ္ဘဝန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ယာ ဟေဋ္ဌာ ဗဟူသု အာနန္တရိယေသု ဧကေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကဿ ဣတရေသံ တဿ အနုဗလပ္ပဒါယိတာ ဝုတ္တာ, သာပိ သမတ္ထိတာ ဟောတိ. ယသ္မိဉှိ ကမ္မေ ကတေ ဇနကနိဗ္ဗတ္တံ ကုသလဖလံ ဝါ အကုသလဖလံ ဝါ ဗျာဓိဓာတုသမတာဒိနိမိတ္တံ ဝိဗာဓီယတိ, တမုပတ္ထမ္ဘကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ ဇာတိသမတ္ထဿ ပဋိသန္ဓိယံ ပဝတ္တိယဉ္စ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတိ, တံ ဇနကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ အညေန ဇနိတဿ ဣဋ္ဌဿ ဝါ အနိဋ္ဌဿ ဝါ ဖလဿ ဝိဗာဓာဝိစ္ဆေဒပစ္စယာနုပ္ပတ္တိယာ ဥပဗြူဟနပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ စ ဇနကသာမတ္ထိယာနုရူပံ ပရိဝုတ္တိစိရတရပဗန္ဓာ ဟောတိ, ဧတံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ. တထာ ယသ္မိံ ကတေ ဇနကနိဗ္ဗတ္တံ ကုသလဖလံ အကုသလဖလံ ဝါ ဗျာဓိဓာတုသမတာဒိနိမိတ္တံ ဝိဗာဓီယတိ, တံ ဥပပီဠကံ. ယသ္မိံ ပန ကတေ ဇနကသာမတ္ထိယဝသေန စိရတရပဗန္ဓာရဟမ္ပိ သမာနံ ဖလံ ဝိစ္ဆေဒကပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတိ, တံ ဥပဃာတကန္တိ အယမေတ္ထ သာရော. ‘पूर्वीचे’ म्हणजे उपपीडक आणि उपच्छेदक कर्मे. उपपीडक आणि उपघातक हे कुशल विपाकाचा विरोध करणारे असतात, या अभिप्रायाने “दोन अकुशलच आहेत” असे म्हटले आहे. “उपस्तंभक हे कुशलच आहे” येथे जसे जनक कर्म दोन्ही स्वभावांचे (कुशल आणि अकुशल) असते, तसेच इतरांचेही दोन्ही स्वभाव सांगितले असता काही विरोध नाही. कारण देवदत्त इत्यादी नाग इत्यादींना आणि येथून (पुण्य) न मिळालेल्या प्रेत इत्यादींना नरक इत्यादींमध्ये अकुशल कर्माच्या विपाकाचे उपस्तंभन, उपपीडन आणि उपघात होणे असंभाव्य नाही. आणि असे मानल्याने, खाली अनेक आनंतर्य कर्मांपैकी एकाने प्रतिसंधी ग्रहण केली असता, इतरांचे त्याला पाठबळ देणे जे सांगितले आहे, ते देखील सिद्ध होते. ज्या कर्माच्या केल्याने जनक कर्माने उत्पन्न झालेले कुशल फल किंवा अकुशल फल हे व्याधी, धातूंची विषमता इत्यादी कारणांमुळे बाधित होते, ते उपस्तंभक कर्म होय. ज्या कर्माच्या केल्याने जातीमध्ये समर्थ अशा प्रतिसंधीमध्ये आणि प्रवृत्तीमध्ये विपाक आणि cutत्तारूपांची (कर्मज रूपांची) उत्पत्ती होते, ते जनक कर्म होय. ज्या कर्माच्या केल्याने, दुसऱ्याने उत्पन्न केलेल्या इष्ट किंवा अनिष्ट फलाला बाधा किंवा विच्छेद न होण्याच्या प्रत्ययांच्या प्राप्तीने आणि वृद्धी करणाऱ्या प्रत्ययांच्या उत्पत्तीने, जनक कर्माच्या सामर्थ्यानुसार प्रवृत्ती दीर्घकाळ टिकून राहते, ते उपस्तंभक कर्म होय. तसेच, ज्या कर्माच्या केल्याने जनक कर्माने उत्पन्न झालेले कुशल फल किंवा अकुशल फल हे व्याधी, धातूंची विषमता इत्यादी कारणांमुळे पीडित केले जाते, ते उपपीडक कर्म होय. आणि ज्या कर्माच्या केल्याने, जनक कर्माच्या सामर्थ्यामुळे दीर्घकाळ टिकण्यास योग्य असलेले देखील फल, विच्छेदक प्रत्ययांच्या उत्पत्तीने नष्ट केले जाते, ते उपघातक कर्म होय - हा येथे सारांश आहे. တတ္ထာတိ [Pg.375] တေသု ကမ္မေသု. ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေနာတိ အာယုနော ဥပဃာတကကမ္မေန. သွာယမုပဃာတကဘာဝေါ ဒွိဓာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏာတိပါတိနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သက္ကောတိ ပါဏာတိပါတကမ္မုနာ သန္တာနဿ တထာဘိသင်္ခတတ္တာ. ယသ္မိဉှိ သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တံ, တဿ တေန အဘိသင်္ခတတာ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ တတ္ထေဝ တဿ ဝိပါကဿ ဝိနိဗန္ဓနတော. ဧတေန ကုသလဿ ကမ္မဿ အာယူဟနက္ခဏေယေဝ ပါဏာတိပါတော တာဒိသံ သာမတ္ထိယုပဃာတံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ, တတော ကမ္မံ အပ္ပဖလံ ဟောတိ. ‘‘ဒီဃာယုကာ’’တိအာဒိနာ ဥပဃာတသာမတ္ထိယေန ခေတ္တေ ဥပ္ပန္နသဿံ ဝိယ ဥပပတ္တိနိယာမကာ ဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. ဥပပတ္တိ နိယတဝိသေသေ ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသေ ကရောန္တေ ဧဝ ကုသလကမ္မေ အာကဍ္ဎိယမာနပဋိသန္ဓိကံ ပါဏာတိပါတကမ္မံ အပ္ပာယုကတ္ထာယ နိယမေတီတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသန္ဓိမေဝ ဝါ နိယာမေတွာ အပ္ပာယုကံ ကရောတီ’’တိ. ပါဏာတိပါတစေတနာယ အစ္စန္တကဋုကဝိပါကတ္တာ သန္နိဋ္ဌာနစေတနာယ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ တဿာ အတ္ထဿ ခီဏာဘာဝတော; ဣတရေ ပန န တထာ ဘာရိယာတိ အာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗာ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ဣဓ ပန ယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တသဒိသံ, တံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘तेथे’ म्हणजे त्या कर्मांमध्ये. ‘उपच्छेदक कर्माने’ म्हणजे आयुष्याचा उपघात करणाऱ्या कर्माने. तो हा उपघातक भाव दोन प्रकारे मानला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी “प्राणातिपाताने” इत्यादी म्हटले आहे. प्राणातिपात कर्माने संततीचे (चित्त-संततीचे) तशा प्रकारे अभिसंस्कृत झाल्यामुळे ते समर्थ होत नाही. कारण ज्या संततीमध्ये ते उत्पन्न झाले आहे, तिचे त्याच्याद्वारे अभिसंस्कृत होणे निश्चितच मानले पाहिजे, कारण तेथेच त्या विपाकाचा संबंध असतो. याद्वारे हे दर्शवले जाते की, कुशल कर्माच्या संचय करण्याच्या क्षणीच प्राणातिपात अशा प्रकारचा सामर्थ्याचा उपघात करतो, ज्यामुळे ते कर्म अल्पफळ देणारे होते. “दीर्घायुषी” इत्यादीद्वारे, उपघात सामर्थ्याने शेतात उत्पन्न झालेल्या पिकाप्रमाणे उत्पत्तीचे (उपपत्तीचे) नियमन करणारे धर्म आहेत, असे दर्शवले आहे. कुशल कर्माने विशिष्ट उत्पत्तीमध्ये विपाक देण्यास वाव दिला असता, खेचून आणलेल्या प्रतिसंधीचे प्राणातिपात कर्म अल्पायुष्यासाठी नियमन करते, म्हणून म्हटले आहे – “किंवा प्रतिसंधीचेच नियमन करून अल्पायुषी बनवते.” प्राणातिपाताच्या चेतनेचा अत्यंत कडू विपाक असल्यामुळे, निश्चित चेतनेने तो नरकात उत्पन्न होतो, कारण त्याचा तो अर्थ (सामर्थ्य) क्षीण झालेला नसतो; परंतु इतर (कर्मे) तशी गंभीर नसतात, म्हणून म्हटले आहे – “पूर्वी...पे... होते.” येथे जे पूर्वी सांगितल्यासारखे आहे, ते सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. မနုဿာမနုဿပရိဿယာတိ မာနုသကာ အမာနုသကာ စ ဥပဒ္ဒဝါ. ပုရတောတိ ပုဗ္ဗဒွါရတော. ပစ္ဆတောတိ ပစ္ဆိမဝတ္ထုတော. ပဝဋ္ဋမာနာတိ ပရိဇနဿ, ဒေဝတာနံ ဝါ ဒေသေန ပဝဋ္ဋမာနာ. ပရေဟီတိ ပုရာတနေဟိ ပရေဟိ. သမ္မုခီဘာဝန္တိ သာမိဘာဝဝသေန ပစ္စက္ခတ္တံ. အာဟရိတွာ ဒေန္တိ ဣဏာယိကာ. ကမ္မန္တာတိ ဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မာနိ. အပါဏာတိပါတကမ္မန္တိ ပါဏာတိပါတဿ ပဋိပက္ခဘူတံ ကမ္မံ; ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိဝသေန ပဝတ္တိတကမ္မန္တိ အတ္ထော. ဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကံ ဟောတိ ဝိပါကဿ ကမ္မသရိက္ခဘာဝတော. ဣမိနာ နယေနာတိ ဣမိနာ အပ္ပာယုကဒီဃာယုကသံဝတ္တနိကေသု ကမ္မေသု ယထာဝုတ္တေန တံ သံဝတ္တနိကဝိဘာဝနနယေန. ‘मनुष्यामनुष्यपरिसय’ म्हणजे मानवी आणि अमानवी उपद्रव. ‘पुढून’ (पुरतो) म्हणजे पूर्व द्वाराकडून. ‘मागून’ (पच्छतो) म्हणजे मागील वास्तू किंवा भागाकडून. ‘प्रवृत्त होणारे’ (पवट्टमाना) म्हणजे सेवकांच्या किंवा देवतांच्या प्रेरणेने प्रवृत्त होणारे. ‘इतरांद्वारे’ (परेहि) म्हणजे जुन्या किंवा पूर्वीच्या इतरांद्वारे. ‘संमुख होणे’ (सम्मुखीभावं) म्हणजे स्वामीभावाच्या (मालकीच्या) रूपाने प्रत्यक्ष होणे. ‘आणून देतात’ म्हणजे कर्जदार (आणून देतात). ‘कर्मान्त’ (कम्मन्ता) म्हणजे व्यापार इत्यादी कामे. ‘अ-प्राणातिपात कर्म’ म्हणजे प्राणातिपाताच्या विरुद्ध असलेले कर्म; प्राणातिपातापासून विरती (विरती घेण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेले कर्म असा अर्थ आहे. विपाक हा कर्मासारखाच असल्यामुळे ते दीर्घायुष्य देणारे ठरते. ‘या पद्धतीने’ (इमिना नयेन) म्हणजे अल्पायुष्य आणि दीर्घायुष्य देणाऱ्या कर्मांच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या त्या परिणाम-स्पष्टीकरणाच्या पद्धतीने. ဝိဟေဌနကမ္မာဒီနိပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ကောဓဣဿာမနကမစ္ဆေရထဒ္ဓအဝိဒ္ဒသုဘာဝဝသေန ပဝတ္တိတကမ္မာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တထေဝါတိ ယထာ ပါဏာတိပါတကမ္မံ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမာတိ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝဒမာနာနိ ဝိယ. ‘‘ယံ ယဒေဝါတိပတ္ထေန္တိ, သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတီ’’တိ (ခု. ပါ. ၈.၁၀) ဝစနတော ယထာ သဗ္ဗကုသလံ သဗ္ဗာသံ သမ္ပတ္တီနံ ဥပနိဿယော, ဧဝံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သဗ္ဗာသံ ဝိပတ္တီနံ ဥပနိဿယောတိ, ‘‘ဥပပီဠနေန နိဗ္ဘောဂတံ အာပါဒေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ[Pg.376]. တထာ ဟိ ပါဏာတိပါတကမ္မဝသေနပိ အယံ နယော ဒဿိတော. အဝိဟေဌနာဒီနီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အက္ကောဓန-အနိဿာမန-ဒါန-အနတိမာန-ဝိဒ္ဒသုဘာဝေန ပဝတ္တကမ္မာနိ သင်္ဂဏှာတိ. ‘विहेठन (पीडा देणारे) कर्म इत्यादी देखील’ यामधील ‘देखील’ (पि) शब्दाने क्रोध, ईर्ष्या, मान, मत्सर, स्तब्धता (ताठरपणा) आणि अज्ञान यांच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांचा संग्रह होतो. ‘तसेच’ (तथेव) म्हणजे जसे प्राणातिपात कर्म अर्थाच्या दृष्टीने असे बोलते असे म्हटले आहे, तसेच ते बोलत असल्यासारखेच आहे. “ते ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतात, ते सर्व याने प्राप्त होते” (खुद्दकपाठ ८.१०) या वचनानुसार, जसे सर्व कुशल कर्म हे सर्व संपत्तींचे उपनिषय (कारण) आहे, तसेच सर्व अकुशल कर्म हे सर्व विपत्तींचे उपनिषय आहे, म्हणून “उपपीडनाने भोगरहित करून” इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्राणातिपात कर्माच्या प्रभावाने देखील हाच नियम दर्शवला गेला आहे. ‘अ-विहेठन (पीडा न देणे) इत्यादी’ येथे ‘इत्यादी’ (आदि) शब्दाने अक्रोध, अनूर्षा (ईर्ष्या न करणे), दान, अनतिमान (नम्रता) आणि ज्ञानभावाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांचा संग्रह होतो. ၂၉၃. ဣဿာ မနော ဧတဿာတိ ဣဿာမနကောတိ အာဟ ‘‘ဣဿာသမ္ပယုတ္တစိတ္တော’’တိ. ဥပက္ကောသန္တောတိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တော. ဣဿံ ဗန္ဓတီတိ ဣဿံ အနုဗန္ဓတိ ဣဿာသဟိတမေဝ စိတ္တံ အနုပဝတ္တေတိ. အပ္ပေသက္ခောတိ အပ္ပာနုဘာဝေါ အပ္ပညာတော. တေနာဟ ‘‘န ပညာယတီ’’တိ. သာ ပနဿ အပ္ပာနုဘာဝတာ ပရိဝါရာဘာဝေန ပါကဋာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပပရိဝါရော’’တိ. २९३. ‘ज्याचे मन ईर्ष्यायुक्त आहे तो ईर्ष्यामना’ म्हणून म्हटले आहे – “ईर्ष्यायुक्त चित्त असलेला”. ‘उपकोसंतो’ (निंदा करणारा) म्हणजे आक्रोशाच्या (शिवीगाळीच्या) कारणांनी आक्रोश (निंदा) करणारा. ‘ईर्ष्या बांधतो’ म्हणजे ईर्षेचा अनुबंध करतो, ईर्षायुक्त चित्ताचीच अनुवृत्ती करतो. ‘अल्पेशख्य’ (अप्पेसक्खो) म्हणजे अल्प प्रभाव असलेला, अप्रसिद्ध. म्हणूनच म्हटले आहे – “ओळखला जात नाही” (प्रसिद्ध नसतो). आणि त्याचा तो अल्प प्रभाव परिवाराच्या (अनुयायांच्या) अभावामुळे स्पष्ट होतो, म्हणून म्हटले आहे – “अल्प परिवार असलेला”. ၂၉၄. မစ္ဆရိယဝသေန န ဒါတာ ဟောတီတိ သဗ္ဗသော ဒေယျဓမ္မဿ အဘာဝေန န ဒါတာ န ဟောတိ. အမစ္ဆရီ ဟိ ပုဂ္ဂလော သတိ ဒေယျဓမ္မေ ယထာရဟံ ဒေတိယေဝ. २९४. ‘मत्सरामुळे (कंजूषपणामुळे) दाता होत नाही’ याचा अर्थ असा नाही की देय वस्तूच्या (दान देण्याच्या वस्तूच्या) पूर्ण अभावामुळे तो दाता होत नाही. कारण अमत्सरी (कंजूष नसलेला) मनुष्य देय वस्तू असताना योग्य प्रकारे दान देतोच. ၂၉၅. အဘိဝါဒေတဗ္ဗံ ခေတ္တဝသေန မတ္ထကပ္ပတ္တံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဗုဒ္ဓံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညေပိ မာတုပိတုဇေဋ္ဌဘာတရာဒယော အဘိဝါဒနာဒိအရဟာ သန္တိ, တေသု ထဒ္ဓါဒိဝသေန ကရဏံ နီစကုလသံဝတ္တနိကမေဝ. န ဟိ ပဝတ္တေ သက္ကာ ကာတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တေန ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိနော ကမ္မဿ ဝိသယော ဧသောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိမေဝ ပနာ’’တိအာဒိ. २९५. अभिवादन करण्यास योग्य असलेल्या क्षेत्राच्या दृष्टीने सर्वोच्च स्थिती दर्शवण्यासाठी, 'बुद्धं वा' (बुद्धाला किंवा) इत्यादी म्हटले आहे। इतरही माता, पिता, ज्येष्ठ बंधू इत्यादी अभिवादनास पात्र आहेत, त्यांच्याविषयी उद्धटपणा इत्यादी करणे हे नीच कुळात जन्म देणारेच ठरते। कारण प्रवृत्तीमध्ये (विपाकाच्या वेळी) ते बदलणे शक्य नाही, असा संबंध आहे। याद्वारे प्रवृत्ती-विपाक देणाऱ्या कर्माचा हा विषय आहे, असे दर्शवितात। म्हणूनच 'पटिसन्धिमेव पना' (परंतु प्रतिसंधीलाच) इत्यादी म्हटले आहे। ၂၉၆. အပရိပုစ္ဆနေနာတိ အပရိပုစ္ဆာမတ္တေန နိရယေ န နိဗ္ဗတ္တတိ; အပရိပုစ္ဆာဟေတု ပန ကတ္တဗ္ဗာကရဏာဒီဟိ သိယာ နိရယနိဗ္ဗတ္တီတိ ပါဠိယံ, ‘‘န ပရိပုစ္ဆိတာ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပရိပုစ္ဆကော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသီတိ ဒေသနံ ယထာနုသန္ဓိနိဋ္ဌာနံ ပါပေသိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. २९६. 'अपरीपुच्छनेन' (न विचारण्याने) म्हणजे केवळ न विचारण्यानेच नरकात उत्पन्न होत नाही; परंतु न विचारण्याच्या कारणाने, कर्तव्य न करणे इत्यादींमुळे नरकात उत्पत्ती होऊ शकते, हे पाळीमध्ये 'न परिपुच्छिता होती' (विचारले जात नाही) इत्यादींद्वारे दर्शविताना, 'अपरीपुच्छको पना' (परंतु न विचारणारा) इत्यादी म्हटले आहे। 'यथानुसन्धिं पापेसि' म्हणजे देशनेला योग्य अनुसंधानाच्या (संबंधाच्या) समाप्तीपर्यंत पोहोचवले। उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे। စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली। ၆. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ६. महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना (महाकम्मविभङ्ग सूत्राचे वर्णन) ၂၉၈. ကမ္မဿ မောဃဘာဝေါ နာမ ဖလေန တုစ္ဆတာ ဖလာဘာဝေါတိ အာဟ – ‘‘မောဃန္တိ တုစ္ဆံ အဖလ’’န္တိ. တထံ ဘူတန္တိ သစ္စသဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. ပရိဗ္ဗာဇကော [Pg.377] ပန ‘‘သစ္စ’’န္တိ ဣမိနာ တမေဝ သဖလန္တိ ဝဒတိ. သဖလဉှိ ကမ္မံ သတ္ထု အဘိမတမနောကမ္မန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒဉ္စ ‘‘မောဃံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနံ. တံ ဂဟေတွာတိ ပရမ္ပရာယ ဂဟေတွာ. ဧသာတိ ပေါတလိပုတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော. အဘိသညာနိရောဓကထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သာပိ ဟိ တိတ္ထိယာနံ အန္တရေ ပါကဋာ ဇာတာတိ. ထေရောတိ သမိဒ္ဓိတ္ထေရော. ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ, တတော စ အညထာဝ ဒေါသာရောပနဘယေန ဂဟေတွာ တတော ဘဂဝန္တံ ထေရော ရက္ခတီတိ အဓိပ္ပာယေန ပရိဗ္ဗာဇကော, ‘‘ပရိရက္ခိတဗ္ဗံ မညိဿတီ’’တိ အဝေါစာတိ အာဟ – ‘‘ပရိရက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဂရဟတော မောစနေန ရက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. သဉ္စေတနာ အဿ အတ္ထီတိ သဉ္စေတနိကံ. ကမ္မန္တိ သဉ္စေတနိကဿပိ ကမ္မဿ အတ္တနော သမယေ ဣစ္ဆိတတ္တာ ပရိဗ္ဗာဇကေန ဝုတ္တံ. २९८. कर्माचा मोघभाव म्हणजे फळाने शून्य असणे, फळ नसणे, म्हणून म्हटले आहे – 'मोघं म्हणजे तुच्छ, निष्फळ'। 'तथं भूतं' याद्वारे 'सच्च' (सत्य) या शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे। परंतु परिव्राजक 'सच्चं' या शब्दाने त्यालाच सफळ म्हणतो। कारण सफळ कर्म हे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) अभिप्रेत असलेले मनोकर्म आहे, असा अभिप्राय आहे। आणि हे 'मोघं कायकम्मं' (निष्फळ कायकर्म) इत्यादी वचन आहे। 'तं गहेत्वा' म्हणजे परंपरेने ग्रहण करून। 'एसो' म्हणजे हा पोतलिपुत्त परिव्राजक होय। तो अभिसंज्ञानिरोध कथेचा संदर्भ देऊन बोलतो। कारण ती देखील तीर्थिक लोकांमध्ये प्रसिद्ध झाली होती। 'थेरो' म्हणजे समिद्धि थेर। जसे भगवंतांनी सांगितले आहे, त्यापेक्षा वेगळा अर्थ लावून दोषारोप करण्याच्या भयाने ग्रहण करून, थेर भगवंतांचे रक्षण करत आहेत, या अभिप्रायाने परिव्राजकाने 'parirakkhitabbaṃ maññissatī' (रक्षण करावे असे मानतील) असे म्हटले, म्हणून सांगितले – 'परिरक्खितब्बं म्हणजे निंदेपासून मुक्त करून रक्षण करणे'। ज्याला संचेतना (चेतना) आहे ते 'संचेतनिक' होय। 'कम्मं' म्हणजे संचेतनिक कर्माची देखील आपल्या सिद्धांतात इच्छा असल्यामुळे परिव्राजकाने असे म्हटले आहे। သင်္ခတသင်္ခါရတာယ ရူပမေဝ ‘‘တိလမတ္တမ္ပိ သင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘မံသစက္ခုနာဝ ပဿတီ’’တိ. သမာဂမဒဿနံ သန္ဓာယာတိ ကတ္ထစိပိ တဿ ဒဿနံ သန္ဓာယ, န ပရိညာဒဿနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုတော ပနေဝရူပံ ကထာသလ္လာပ’’န္တိ. संस्कृत-संस्कारत्वामुळे रूपालाच 'तिळमात्रही संस्कार' असे म्हटले आहे। म्हणूनच म्हटले आहे – 'मांसचक्षूनेच पाहतो'। 'समागमदस्सनं सन्धाय' म्हणजे कुठेही त्याच्या दर्शनाचा संदर्भ घेऊन, परिज्ञा-दर्शनाचा (पूर्ण ज्ञानाचा) नव्हे। म्हणूनच भगवंतांनी विचारले – 'कुतो पनेवरूपं कथासल्लापं' (असा संभाषणाचा प्रसंग कुठून आला)? ၂၉၉. ဝဋ္ဋဒုက္ခန္တိ သံသာရဒုက္ခံ. ကိလေသဒုက္ခန္တိ ကိလေသသမ္ဘဝရာဂပရိဠာဟဒုက္ခံ. သင်္ခါရဒုက္ခန္တိ ယဒနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တဒုက္ခံ. သစေ ဘာသိတံ ဘဝေယျာတိ ဣမံ ဤဒိသံ ဒုက္ခံ သန္ဓာယ အာယသ္မတာ သမိဒ္ဓိနာ ဘာသိတံ သိယာ နု ဘဂဝါ, အဝိဘဇိတွာ ဗျာကရဏံ ယုတ္တမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. २९९. 'वट्टदुक्खं' म्हणजे संसारदुःख। 'किलेसदुक्खं' म्हणजे क्लेशांमुळे उत्पन्न होणारे राग-परितापजन्य दुःख। 'सङ्खारदुक्खं' म्हणजे जे अनित्य आहे ते दुःख, असे सांगितलेले दुःख। 'सचे भासितं भवेय्य' म्हणजे अशा प्रकारच्या दुःखाचा संदर्भ घेऊन जर आयुष्यमान समिद्धीने सांगितले असते, तर भगवंतांनी त्याचे वर्गीकरण न करता उत्तर देणे योग्यच झाले असते, असा अभिप्राय आहे। ၃၀၀. ဥမ္မင်္ဂန္တိ ဥမ္မုဇ္ဇနံ, ကထာမုဠှေန အန္တရာ အညာဏဝိသယပဉှာ ဥမ္မင်္ဂံ. တေနာဟ – ‘‘ပဉှာဥမ္မင်္ဂ’’န္တိ နေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသယန္တိ? ကာမဉ္စေတံ န ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသယံ, ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍဉာဝိသယံ ပန သိယာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အဓိပ္ပာယေနေဝါတိ ဥဒါယိတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေနေဝ ဂယှမာနေန တံ အယောနိယော ဥမ္မုဇ္ဇနံ အညာသိ. သန္နိသီဒိတုံ ပုဗ္ဗေ နိသိန္နာကာရေန သန္နိသီဒိတုံ န သက္ကောတိ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန အနဘိသင်္ခတဿေဝ အတ္ထဿ ကထိတတ္တာ, ‘‘ယံ အဘူတံ, တဒေဝ ကထေဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိဿတီ’’တိ. တိဿော ဝေဒနာ ပုစ္ဆိတာ, ‘‘ကိံ သော ဝေဒိယတီ’’တိ အဝိဘာဂေန ဝေဒိယမာနဿ ဇာတိတတ္တာ. သုခါယ ဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနိယံ. တေနာဟ [Pg.378] – ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. သေသေသူတိ, ‘‘ဒုက္ခဝေဒနိယ’’န္တိအာဒီသု. ३००. 'उम्मङ्गं' म्हणजे वर येणे (उन्मज्जन), संभाषणाच्या गोंधळात मध्येच अज्ञानाच्या विषयातील प्रश्न उपस्थित करणे म्हणजे 'उम्मङ्ग' होय। म्हणूनच म्हटले आहे – 'पञ्हाउम्मङ्गं' (प्रश्नांचे उन्मज्जन)। 'नेव दिब्बचक्खुना' (दिव्यचक्षूने नाहीच) असे का म्हटले आहे? कारण ते अयोग्य रीतीने वर येणे दिव्यचक्षूचा विषय नाही काय? जरी ते दिव्यचक्षूचा विषय नसले, तरी दिव्यचक्षूच्या साहाय्यक ज्ञानाचा विषय असू शकते, म्हणून तसे म्हटले आहे। 'अधिप्पायेनेव' म्हणजे उदायी थेरांच्या अभिप्रायानेच ग्रहण केल्यामुळे ते अयोग्य उन्मज्जन समजले। 'सन्निसिदीतुं' म्हणजे पूर्वी बसल्याप्रमाणे शांतपणे बसू शकत नाही। समिद्धि थेरांनी असंस्कृत (अकल्पित) अर्थाचेच कथन केल्यामुळे, 'जे असत्य आहे, तेच तो सांगेल' असे म्हटले आहे। म्हणूनच म्हटले आहे – 'अयोनिसो उम्मुज्जिस्सति' (अयोग्य रीतीने वर येईल)। तीन वेदना विचारल्या आहेत, 'तो काय अनुभवतो?' असे वर्गीकरण न करता विचारल्यामुळे अनुभवणाऱ्याची उत्पत्ती होते। सुखकारक वेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते 'सुखवेदनीय' होय। म्हणूनच म्हटले आहे – 'सुखवेदनेसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेले'। 'सेसेसु' म्हणजे 'दुःखवेदनीय' इत्यादी इतर शब्दांमध्ये। ဟေဋ္ဌာ တိကဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧတ္ထ, ‘‘ကုသလတော’’တိ အဓိကာရတော ရူပါဝစရကုသလတော ဟေဋ္ဌာ တိကဇ္ဈာနစေတနာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ကာမာဝစရရူပါဝစရသုခဝေဒနိယကမ္မေသု. အဒုက္ခမသုခမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သုခမ္ပီတိ ဣမမတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. 'हेट्टा तिकज्झानचेतना' (खालील तीन ध्यानांची चेतना) येथे, 'कुसलतो' (कुशलाच्या) या अधिकारावरून रूपावचर कुशलाच्या खालील तीन ध्यानांची चेतना असा अर्थ आहे। 'एत्थ' म्हणजे या कामावचर आणि रूपावचर सुखवेदनीय कर्मांमध्ये। 'अदुक्खमसुखम्पि' (अदुःख-असुख देखील) यातील 'पि' (देखील) शब्दाने इष्ट आलंबनामध्ये 'सुख देखील' या अर्थाचा संग्रह केला जातो। ယဒိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တတော အညတ္ထ အဒုက္ခမသုခံ ဇနေတိ, အထ ကသ္မာ, ‘‘ဒုက္ခဿေဝ ဇနနတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘သာ ပန ဝေဒနာ’’တိအာဒိ. जर कायद्वारातून प्रवृत्त होण्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी अदुःख-असुख उत्पन्न करते, तर मग 'दुःखाचीच उत्पत्ती करत असल्यामुळे' असे का म्हटले आहे? म्हणून सांगितले – 'सा पना वेदना' (परंतु ती वेदना) इत्यादी। စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧတ္ထ အရူပါဝစရကုသလစေတနာတိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ‘‘ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိ ဧတ္ထ ယထာလာဘဂ္ဂဟဏဝသေန မနသာ သုခဝေဒနိယံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယန္တိ အယမတ္ထော အရူပါဝစရကုသလေပိ လဗ္ဘတီတိ သုခမ္ပိ ဇနေတိ ဥက္ကဋ္ဌဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တနိဗ္ဗတ္တနတော, အယဉ္စ နယော ဟေဋ္ဌာ, ‘‘အဒုက္ခမသုခမ္ပီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပုဗ္ဗေ ပရိယာယတော ဒုက္ခဝေဒနာ ဝုတ္တာ, သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ ဣဒါနိ နိပ္ပရိယာယတော ပုန ဒဿေတုံ, ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧတ္ထ ဒုက္ခဝေဒနိယံ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝဋ္ဋတီတိ. ဧတဿာတိ ဒုက္ခဝေဒနိယဿ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ယုဇ္ဇမာနတ္တာ ဧတဿ ဝသေန သဗ္ဗံ သုခဝေဒနိယံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယဉ္စ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. 'चतुत्थज्झानचेतना' (चौथ्या ध्यानाची चेतना) येथे अरूपावचर कुशल चेतना असेही म्हटले पाहिजे। कारण जसे 'कायेन वाचाय मनसा' (काया, वाचा आणि मनाने) येथे जसे प्राप्त होईल तसे ग्रहण करण्याच्या नियमाने, मनाने सुखवेदनीय आणि अदुःख-असुखवेदनीय असा हा अर्थ अरूपावचर कुशलामध्येही प्राप्त होतो, म्हणून ते सुखही उत्पन्न करते; कारण उत्कृष्ट ज्ञानसंप्रयुक्त कुशलाच्या सोळा विपाकचित्तांची उत्पत्ती होते। हाच नियम खाली 'अदुक्खमसुखम्पि' येथेही सांगावा। पूर्वी पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) दुःखवेदना सांगितली होती, कारण ही सुत्तन्त-वर्णना आहे; आता निष्पर्यायाने (प्रत्यक्षपणे) पुन्हा दर्शवण्यासाठी 'अपि च' (आणि आणखी) इत्यादी म्हटले आहे। त्यामुळे येथे दुःखवेदनीय हे प्रवृत्तीच्या वशानेच योग्य ठरते। 'एतस्स' म्हणजे दुःखवेदनीयाच्या प्रवृत्तीच्या वशानेच जुळत असल्यामुळे, याच्या वशाने सर्व सुखवेदनीय आणि अदुःख-असुखवेदनीय देखील प्रवृत्तीच्या वशानेच सांगणे योग्य ठरते। အာလယောတိ အဘိရုစိ. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏန္တိ မဟတိ ကမ္မဝိဘဇနေ ဉာဏံ, မဟန္တံ ဝါ ကမ္မဝိဘဇနဉာဏံ. ဘာဇနံ နာမ နိဒ္ဒေသော, အယံ ပန ဥဒ္ဒေသောတိ ကတွာ အာဟ – ‘‘ကတမေ စတ္တာရော…ပေ… မာတိကာဋ္ဌပန’’န္တိ. 'आलयो' म्हणजे अभिरुची। 'महाकम्मविभङ्गञाणं' म्हणजे मोठ्या कर्म-विभाजनातील ज्ञान, किंवा मोठे कर्म-विभाजन ज्ञान। 'भाजनं' म्हणजे निर्देश (विस्तृत वर्णन), परंतु हा उद्देश (संक्षिप्त मांडणी) आहे असे मानून म्हटले आहे – 'कतमे चत्तारो...पे... मातिकाट्ठपनं' (कोणते चार...पे... मातृका-स्थापना) इत्यादी। ၃၀၁. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ အဘာဇနဘာဝတော, ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအဇ္ဈာသယာနုသန္ဓီသု စ အနန္တောဂဓတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဣဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဓ, ‘‘ပါဏာတိပါတိံ အဒိန္နာဒါယိ’’န္တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝုတ္တံ ကမ္မဝိဘင်္ဂံ အာရဗ္ဘ. ဣမံ ပစ္စယံ လဘိတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒံ ဒဿနံ ဂဏှန္တီတိ ဣဒံ, ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော, ပါပကာနိ ကမ္မာနိ, နတ္ထိ ကိရ, ဘော, ပါပကာနိ ကမ္မာနီ’’တိ စ အာဒီနိ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာဝိယ ဒိဋ္ဌမတ္တေ ဧဝ ဌတွာ အစိတ္တကဒဿနဉ္စ ဂဏှန္တိ. ဝီရိယံ ကိလေသာနံ အာတာပနဝသေန အာတပ္ပံ, တဒေဝ ပဒဟဝသေန ပဓာနံ, [Pg.379] ပုနပ္ပုနံ ယုဉ္ဇနဝသေန အနုယောဂေါ, တထာ ဘာဝနာယ နပ္ပမဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အပ္ပမာဒေါ, သမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကရောတိ ဧတေနာတိ သမ္မာမနသိကာရောတိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ပဉ္စပိ ဝီရိယဿေဝ နာမာနီ’’တိ အာဟ. အပ္ပမာဒေါ ဝါ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော. ယသ္မိံ မနသိကာရေ သတိ တဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဣဇ္ဈတိ, အယမေတ္ထ သမ္မာမနသိကာရောတိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စေတောသမာဓိန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏသဟဂတံ စိတ္တသမာဓိံ. တေနာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုသမာဓိ’’န္တိ. အညထာတိ အကုသလကမ္မကရဏတော အညထာ, တံ ပန ကုသလကမ္မကရဏံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ယေ ဒဿန္နံ ကုသလာနံ ကမ္မပထာနံ ပူရိတတ္တာ’’တိ ဒိဋ္ဌိထာမေနာတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဒိဋ္ဌိဗလေန. ဒိဋ္ဌိပရာမာသေနာတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရာမာသေန. အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ အဓိဋ္ဌာယ အဘိနိဝိသိတွာ. အာဒိယိတွာတိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ ဂဟေတွာ. ဝေါဟရတီတိ အတ္တနော ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ပရေသံ ဒီပေန္တော ဝေါဟရတိ. ३०१. हा स्वतंत्र अनुसंधि (संबंध) आहे, कारण यथा-उद्दिष्ट 'महाकम्मविभंगज्ञाना'चे हे भाजन (पात्र) नाही, आणि प्रश्न-अनुसंधि व आशय-अनुसंधि यामध्ये त्याचा अंतर्भाव होत असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "इदं हि" (हेच) इत्यादी. 'याला आलंबन करून' म्हणजे येथे, "प्राणातिपाती, अदिन्नादायी" (जीवहिंसा करणारा, चोरी करणारा) इत्यादी पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या आधारे) सांगितलेल्या कम्मविभंगाला आरंभ करून (उद्देशून). 'हा प्रत्यय (कारण) मिळवून' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'हे दर्शन ग्रहण करतात' म्हणजे, "अहो, पापकर्मे आहेत; अहो, पापकर्मे नाहीत" इत्यादी, हत्ती पाहणाऱ्या अंधांप्रमाणे केवळ पाहिलेल्या गोष्टीवरच थांबून, अचित्तक (अविचाराचे) दर्शन ग्रहण करतात. क्लेशांना तप्त करण्याच्या अर्थाने वीर्य हे 'आतप्प' (तप) आहे, तेच प्रयत्न करण्याच्या अर्थाने 'प्रधान' (प्रयत्न) आहे, पुन्हा पुन्हा जोडण्याच्या अर्थाने 'अनुयोग' आहे, तसेच ज्याच्याद्वारे भावनेत प्रमाद केला जात नाही तो 'अप्पमाद' (अप्रमाद) आहे, आणि ज्याच्याद्वारे योग्य प्रकारे (योनीशः) मनसिकार केला जातो तो 'सम्मामनसिकार' (सम्यक् मनसिकार) म्हटला जातो, या अभिप्रायाने "हे पाचही वीर्याचेच नाव आहे" असे म्हटले आहे. किंवा अप्रमाद म्हणजे सतीचा (स्मृतीचा) अविरोध (सतत जागृत राहणे) होय. ज्या मनसिकाराच्या अस्तित्वाने त्याचे दिव्यचक्षुज्ञान सिद्ध होते, तो येथे 'सम्मामनसिकार' आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. 'चेतोसमाधी' म्हणजे दिव्यचक्षुज्ञानाने युक्त असलेली चित्तसमाधी. म्हणूनच "दिव्यचक्षुसमाधी" असे म्हटले आहे. 'अन्यथा' म्हणजे अकुशल कर्म करण्यापेक्षा वेगळे, आणि ते कुशल कर्म करणे असते, म्हणून म्हटले आहे - "ज्या दहा कुशल कम्मपथांच्या पूर्णतेमुळे". 'दृष्टिबलाने' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने, दृष्टीच्या बळाने. 'दृष्टिपरामर्शाने' म्हणजे दृष्टीच्या प्रभावाने धम्मस्वभावाचे उल्लंघन करून आसक्तीने ग्रहण करणे. 'अधिष्ठान करून' म्हणजे "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असे ठरवून, त्यात अभिनिवेश (आग्रह) धरून. 'ग्रहण करून' म्हणजे दृढपणे पकडून. 'व्यवहार करतो' म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेले मत इतरांना दाखवून देत व्यवहार करतो (बोलतो). ၃၀၂. တတြာနန္ဒာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. ဣဒမ္ပီတိ ဣဒံ ဝစနံ. ‘‘တတြာနန္ဒာ’’တိ ဧဝမာဒိဝစနမ္ပီတိ အတ္ထော. န မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ ဘာဇနံ တဿ အနိဒ္ဒေသဘာဝတော. အဿာတိ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏဿ မာတိကာဋ္ဌပနမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝသေန အနုညာတဗ္ဗဿ စ ဒဿနဝသေန ဥဒ္ဒေသဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧတ္ထ ပနာတိ ‘‘တတြာနန္ဒာ’’တိအာဒိပါဌေ. ဧတေသံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနန္တိ ဧတေသံ ဟေဋ္ဌာ စတူသုပိ ဝါရေသု အာဂတာနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ. ဧတ္တကာတိ ဧကစ္စိယာ သစ္စဂိရာ. အနုညာတာတိ အနုဇာနိတာ. အနနုညာတာတိ ပဋိက္ခေပိတာ. ဣဓ အနနုညာတမုခေန ဒီပိတံ အနနုညာတဘာဝမတ္တံ. တတြာနန္ဒာတိအာဒိကေ တတြာတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တေသု စတူသု သမဏဗြာဟ္မဏေသူ’’တိ အာဟ. ဣဒံ ဝစနံ ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော…ပေ… ဝိပါကော’’တိ ဣဒံ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အဿာတိ တထာဝါဒိနော သမဏဗြာဟ္မဏဿ. အညေနာကာရေနာတိ ‘‘ယော ကိရ, ဘော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တကာရဏတော အညေန ကာရဏေန. ဒွီသု ဌာနေသူတိ ‘‘အတ္ထိ ကိရ, ဘော…ပေ… ဝိပါကော’’တိ စ, ‘‘အပါယံ…ပေ… နိရယံ ဥပပန္န’’န္တိ စ ဣမေသု [Pg.380] ဒွီသု ပါဌပဒေသေသု. အနုညာတာ တဒတ္ထဿ အတ္ထိဘာဝတော. တီသု ဌာနေသူတိ ‘‘ယော ကိရ, ဘော…ပေ… နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ’’, ‘‘ယမ္ပိ သော…ပေ… တေ သဉ္ဇာနန္တိ’’, ‘‘ယမ္ပိ သော ယဒေဝ…ပေ… မောဃမည’’န္တိ ဣမေသု တီသု ပါဌပဒေသေသု. အနနုညာတာ တဒတ္ထဿာနေကန္တိကတ္တာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတော စ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အညထာ ဟိ, အာနန္ဒ, တထာဂတဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ’’န္တိ. ယထာ တေ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ ပဒေသဉာဏသမဏဗြာဟ္မဏာ ကမ္မဝိဘင်္ဂံ သဉ္ဇာနန္တိ, တတော အညထာဝ သဗ္ဗသော ပဟီနဝိပလ္လာသဿ တထာ အာဂမနာဒိအတ္ထေန တထာဂတဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ३०२. "तत्रानन्द" (तेथे, हे आनंदा!) यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. 'हे सुद्धा' म्हणजे हे वचन. "तत्रानन्द" इत्यादी वचनाचाही हाच अर्थ आहे. हे महाकम्मविभंगज्ञानाचे भाजन (पात्र) नाही, कारण त्याचे येथे सविस्तर वर्णन (निर्देश) नाही. 'याचे' म्हणजे महाकम्मविभंगज्ञानाची केवळ मातृका (उद्देश/सूची) स्थापित करणे आणि दिव्यचक्षू असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या संदर्भात जे मान्य करण्याजोगे आहे, ते दाखवण्याच्या दृष्टीने हा केवळ उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे तर" इत्यादी. त्यामध्ये 'येथे तर' म्हणजे "तत्रानन्द" इत्यादी पाठात. 'या दिव्यचक्षू असलेल्यांच्या' म्हणजे खालील चारही प्रसंगांत आलेल्या दिव्यचक्षू असलेल्यांच्या. 'एवढेच' म्हणजे काही अंशी सत्य वचन. 'अनुज्ञात' म्हणजे मान्य केलेले. 'अननुज्ञात' म्हणजे नाकारलेले (अमान्य केलेले). येथे अननुज्ञात (अमान्य) करण्याच्या मुखाने केवळ अमान्य असण्याचा भाव दर्शवला आहे. "तत्रानन्द" इत्यादीमध्ये 'तत्र' हा निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग आहे, हे दर्शवताना "त्या चार श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये" असे म्हटले आहे. "अहो, (कर्म आणि कर्माचा) विपाक आहे... पे..." हे वचन असे म्हटले आहे. 'त्याचे' म्हणजे तसे बोलणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणाचे. 'दुसऱ्या कारणाने' म्हणजे "जो खरोखर, अहो..." इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या कारणापेक्षा वेगळ्या कारणाने. 'दोन ठिकाणी' म्हणजे "अहो, विपाक आहे... पे..." आणि "अपाय... पे... निरयात उत्पन्न झाला" या दोन पाठपदांमध्ये. 'अनुज्ञात' (मान्य) आहे, कारण त्याचा अर्थ सत्य आहे. 'तीन ठिकाणी' म्हणजे "जो खरोखर, अहो... पे... निरयात उत्पन्न होतो", "जे तो... पे... ते जाणतात", "जे तो जे काही... पे... इतर सर्व व्यर्थ आहे" या तीन पाठपदांमध्ये. 'अननुज्ञात' (अमान्य) आहे, कारण त्याचा अर्थ अनैकांतिक (अनिश्चित) आहे आणि त्यात मिथ्या अभिनिवेश (चुकीचा आग्रह) आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "आनंदा, तथागतांचे महाकम्मविभंगज्ञान यापेक्षा वेगळेच आहे." ज्याप्रमाणे ते विपर्यास नष्ट न झालेले, प्रादेशिक ज्ञान (मर्यादित ज्ञान) असणारे श्रमण-ब्राह्मण कम्मविभंगाला जाणतात, त्यापेक्षा पूर्णपणे भिन्न, सर्व प्रकारे विपर्यास नष्ट झालेल्या, 'तथा' (सत्य) आगमनादी अर्थाने 'तथागत' असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचे महाकम्मविभंगज्ञान असते, असा अर्थ आहे. ၃၀၃. ဣမိနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ယံ ကမ္မံ ကရောန္တော ဒိဋ္ဌော, တတော ပုဗ္ဗေတိ ယောဇနာ. တတောတိ တတော ကရိယမာနကမ္မတော ပုဗ္ဗေ. ခန္ဒောတိ ကုမာရော. သိဝေါတိ ဣဿရော. ပိတာမဟောတိ ဗြဟ္မာ. ဣဿရာဒီဟီတိ ဣဿရဗြဟ္မပဇာပတိအာဒီဟိ. ဝိသဋ္ဌောတိ နိမ္မိတော. မိစ္ဆာဒဿနေနာတိ မိစ္ဆာဒဿနဝသေန. ယန္တိ ယံ ကမ္မံ. တတ္ထာတိ တေသု ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပဝတ္တကမ္မေသု. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ယောဇနာ. ဥပပဇ္ဇိတွာတိ ဒုတိယဘဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ. အပရသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဘဝေ. ३०३. 'या दिव्यचक्षू असलेल्याने जे कर्म करताना पाहिले, त्यापूर्वी' अशी योजना आहे. 'त्यापेक्षा' म्हणजे त्या केल्या जाणाऱ्या कर्मापेक्षा पूर्वी. 'खंद' म्हणजे कुमार (कार्तिकेय). 'शिव' म्हणजे ईश्वर. 'पितामह' म्हणजे ब्रह्मा. 'ईश्वरादींनी' म्हणजे ईश्वर, ब्रह्मा, प्रजापती इत्यादींनी. 'विसृष्ट' म्हणजे निर्माण केलेला. 'मिथ्यादर्शनाने' म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या प्रभावाने. 'जे' म्हणजे जे कर्म. 'तेथे' म्हणजे त्या प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेल्या कर्मांमध्ये. 'दृष्टधर्मातच' म्हणजे त्याच आत्मभावात (याच जन्मात) विपाकाचा अनुभव घेतो, अशी योजना आहे. 'उत्पन्न होऊन' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात उत्पन्न होऊन. 'इतर पर्यायाने' म्हणजे इतर कोणत्याही जन्मात. ဧကံ ကမ္မရာသိန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိဘေဒေန ဧကံ ကမ္မသမုဒါယံ. ဧကံ ဝိပါကရာသိန္တိ တဿေဝ အင်္ဂေန ဧကံ ဝိပါကသမုဒါယံ. ဣမိနာတိ ယထာဝုတ္တေန ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန သမဏေန ဗြာဟ္မဏေန ဝါ အဒိဋ္ဌာ. တယောတိ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဝါဿ တံ ကတံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ တယော. ဒွေ ဝိပါကရာသီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယော အပရာပရိယာယဝေဒနိယောတိ ဒွေ ဝိပါကရာသီ. ဥပပဇ္ဇဝေဒနိယံ ပန တေန ဒိဋ္ဌံ, တသ္မာ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌော ဧကော, အဒိဋ္ဌာ တယောတိ ဒိဋ္ဌေ စ အဒိဋ္ဌေ စ စတ္တာရော ကမ္မရာသီ, တထာ ဒိဋ္ဌော ဧကော, အဒိဋ္ဌာ ဒွေတိ တယော ဝိပါကရာသီ. ဣမာနိ သတ္တ ဌာနာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ သတ္တ ဉာဏဿ ပဝတ္တနဋ္ဌာနာနိ. ‘‘ဣမဿ နာမ ကမ္မဿ ဣဒံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ကမ္မဿ, ဖလဿ ဝါ အဒိဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဒုတိယဝါရေ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ကိဉ္စိ န ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဌမံ ဝုတ္တနယေန တယော ကမ္မရာသီ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣဓ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေန ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝတော, ‘‘ပစ္စတ္တဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. 'एक कर्मराशी' म्हणजे प्राणातिपात इत्यादी भेदाने असलेला एक कर्मसमूह. 'एक विपाकसमूह' म्हणजे त्याच कर्माच्या अंगाने असलेला एक विपाकसमूह. 'याच्याद्वारे' म्हणजे वर सांगितलेल्या दिव्यचक्षू असलेल्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने न पाहिलेले. 'तीन' म्हणजे "पूर्वी किंवा त्याचे ते (कर्म) केलेले असते" इत्यादी प्रकारे सांगितलेले तीन. 'दोन विपाकसमूह' म्हणजे दृष्टधर्मवेदनीय (याच जन्मात भोगण्याजोगा) आणि अपरापर्यातवेदनीय (भविष्यातील जन्मात भोगण्याजोगा) हे दोन विपाकसमूह. उपपद्यवेदनीय (पुढील जन्मात भोगण्याजोगा विपाक) मात्र त्याने पाहिलेला आहे, म्हणून "दोन" असे म्हटले आहे. पाहिलेला एक आणि न पाहिलेले तीन, अशा प्रकारे पाहिलेल्या आणि न पाहिलेल्यांमध्ये चार कर्मराशी आहेत; तसेच पाहिलेला एक आणि न पाहिलेले दोन, अशा प्रकारे तीन विपाकसमूह आहेत. 'ही सात स्थाने' म्हणजे वर सांगितलेली ज्ञानाच्या प्रवृत्तीची सात स्थाने. "या कर्माचे हे फल उत्पन्न झाले आहे" असे कर्माचे किंवा फलाचे दर्शन न झाल्यामुळे, "दुसऱ्या वेळी दिव्यचक्षू असलेल्याने काहीही पाहिले नाही" असे म्हटले आहे. पहिल्यांदा सांगितलेल्या पद्धतीने तीन कर्मराशी समजल्या पाहिजेत, येथे दिव्यचक्षू असलेल्याने पाहिलेल्याचा अभाव असल्यामुळे, "प्रत्येक वैयक्तिक स्थाने" (पच्चत्तट्ठानानि) असे म्हटले आहे. ဘဝတိ ဝဍ္ဎတိ ဧတေနာတိ ဘဗ္ဗံ, ဝဍ္ဎိနိမိတ္တံ. န ဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဘူတဝိရဟိတ’’န္တိ. အတ္တနော ဖလေ ဘာသနံ ဒိဗ္ဗနံ အာဘာသနန္တိ အာဟ – ‘‘အာဘာသတိ အဘိဘဝတိ ပဋိဗာဟတီ’’တိ. ဗလဝကမ္မန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇံ ကမ္မံ ဂရုသမာသေဝိတာဒိဘေဒံ. အာသန္နေတိ မရဏေ, အဘိဏှံ ဥပဋ္ဌာနေန ဝါ [Pg.381] တဿ မရဏစိတ္တဿ အာသန္နေ. ဗလဝကမ္မန္တိ ဂရုသမာသေဝိတတာဒိဝသေန ဗလဝံ ကုသလကမ္မံ. ဒုဗ္ဗလကမ္မဿာတိ အတ္တနော ဒုဗ္ဗလဿ. အာသန္နေ ကုသလံ ကတန္တိ ဣဓာပိ အာသန္နတာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ज्याच्याद्वारे वृद्धी होते किंवा जे वाढते ते 'भव्य' (bhabbaṃ) होय, म्हणजेच वृद्धीचे निमित्त. 'अभव्य' म्हणजे जे भव्य नाही, ज्याला 'भूतविरहित' (अस्तित्व नसलेले) असे म्हटले आहे. आपल्या फळामध्ये प्रकाशणे किंवा चमकणे याला 'आभासन' म्हणतात, म्हणून म्हटले आहे – 'आभासती, अभिभवति, पटिबाहती' (प्रकाशतो, पराभूत करतो, प्रतिकार करतो). 'बलवकम्मं' (बलवान कर्म) म्हणजे महासावज्ज (मोठे दोषयुक्त) कर्म, जे वारंवार किंवा तीव्रतेने आचरलेले असते. 'आसन्ने' म्हणजे मरणाच्या वेळी, किंवा वारंवार उपस्थित राहिल्याने त्या मरणचित्ताच्या जवळ असणे. 'बलवकम्मं' म्हणजे तीव्र आचरण इत्यादींमुळे बलवान झालेले कुशल कर्म. 'दुब्बलकम्मस्स' म्हणजे स्वतःच्या दुर्बल कर्माचे. 'आसन्ने कुसलं कतं' (जवळ असताना कुशल कर्म केले) यामध्ये देखील 'आसन्नता' (जवळ असणे) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी. ဥပဋ္ဌာနာကာရေနာတိ မရဏဿ အာသန္နကာလေ ကမ္မဿ ဥပဋ္ဌာနာကာရေန. တဿာတိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ. နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ အကုသလန္တိ ယောဇနာ. တိတ္ထိယာ ကမ္မန္တရဝိပါကန္တရေသု အကုသလတာယ ယံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ယဿ ကဿစိ ဝိပါကဿ ကာရဏံ ကတွာ ဂဏှန္တိ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာဒယော ဝိယ ဒိဋ္ဌမတ္တာဘိနိဝေသိနောတိ, ‘‘အညတိတ္ထိယာ…ပေ… ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတရသ္မိန္တိ ဘဗ္ဗဉ္စေဝ ဘဗ္ဗာဘာသဉ္စ, ဘဗ္ဗံ အဘဗ္ဗာဘာသန္တိ ဣမသ္မိံ ဒွယေ. ဧသေဝ နယော ပဌမဒုတိယပုဂ္ဂလဝသေန ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ ကမ္မာနံ ယောဇနာနယော ဝုတ္တော ဥပဋ္ဌာနာကာရဝသေန. အယမေဝ တတိယစတုတ္ထပုဂ္ဂလဝသေန ပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ ကမ္မာနံ ယောဇနာနယော. တတိယဿ ဟိ ကမ္မဿ ကုသလတ္တာ တဿ စ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တတ္ထ ကာရဏဘူတံ ကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ; တထာ စတုတ္ထဿပိ ကမ္မဿ ကုသလတ္တာ, တဿ ပန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏဘူတံ အညတိတ္ထိယာနံ အကုသလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. 'उपट्ठानाकारेण' (उपस्थित होण्याच्या आकाराने) म्हणजे मरणाच्या जवळच्या काळात कर्माच्या उपस्थित होण्याच्या आकाराने. 'तस्स' म्हणजे त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या). उत्पत्तीचे कारण बनून अकुशल कर्म उपस्थित होते, अशी योजना आहे. इतर पंथांचे लोक (तित्थिय) वेगवेगळ्या कर्मांच्या आणि विपाकांच्या बाबतीत अकुशल असल्यामुळे, हत्ती पाहणाऱ्या अंधांप्रमाणे केवळ पाहिलेल्या गोष्टींवरच अभिनिवेश ठेवून, कोणत्याही कर्माला कोणत्याही विपाकाचे कारण मानून ग्रहण करतात, म्हणूनच 'अञ्ञतित्थिया...पे... उपट्ठाति' (अन्य पंथीय... उपस्थित होते) असे म्हटले आहे. 'इतरस्मिं' म्हणजे भव्य आणि भव्याभास, तसेच भव्य आणि अभव्याभास या दोन्हीमध्ये. हाच नियम पहिल्या आणि दुसऱ्या पुद्गलाच्या संदर्भात पूर्वीच्या दोन कर्मांच्या योजनेचा नियम उपस्थित होण्याच्या आकाराने सांगितला आहे. हाच नियम तिसऱ्या आणि चौथ्या पुद्गलाच्या संदर्भात नंतरच्या दोन कर्मांच्या योजनेचा नियम आहे. कारण तिसरे कर्म कुशल असल्यामुळे आणि त्याची स्वर्गात उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तेथे कारणभूत असलेले कुशल कर्म उपस्थित होते; तसेच चौथे कर्म देखील कुशल असल्यामुळे, परंतु त्याची नरकात उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तेथे उत्पत्तीचे कारण बनून अन्य पंथीयांचे अकुशल कर्म उपस्थित होते. येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो सहज समजण्यासारखाच आहे. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၇. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ७. सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना (सळायतनविभङ्ग सूत्राचे भाष्य) ၃၀၄. ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧတ္ထ ယထာ ဝိဒိတာနိ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဝဋ္ဋဒုက္ခသမတိက္ကမာယ ဟောန္တိ, တထာ ဝေဒနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနီ’’တိ. တတ္ထ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏတော မဂ္ဂေန အသမ္မောဟတော ဇာနနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. မနော သဝိသေသံ ဥပဝိစရတိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တတိ ဧတေဟီတိ မနောပဝိစာရာ, ဝိတက္ကဝိစာရာ. အာရမ္မဏေ ဟိ အဘိနိရောပနာနုမဇ္ဇနေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ သဟ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, န တဗ္ဗိရဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာ’’တိအာဒိ. သတ္တာ ပဇ္ဇန္တိ ဧတေဟိ ယထာရဟံ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋဉ္စာတိ သတ္တပဒါ[Pg.382], ဂေဟနိဿိတာ ဝဋ္ဋပဒါ. ယောဂ္ဂါနံ ဒမနအာစရိယာ ယောဂ္ဂါစရိယာ. တေနာဟ ‘‘ဒမေတဗ္ဗဒမကာန’’န္တိ. သေသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဧကသတ္တတိဝိဓဝိညာဏံ သဖဿရူပကဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ३०४. 'वेदितब्बानि' (जाणून घ्यावे) या संदर्भात, जसे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने जाणल्याने संसारदुःखाचे अतिक्रमण होते, तसेच वेदना अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'सहविपस्सनेन मग्गेन जानितब्बानि' (विपस्सनायुक्त मार्गाने जाणून घ्यावे). तेथे विपस्सनेच्या आलंबनाद्वारे आणि मार्गाच्या असंमोहाद्वारे (भ्रमरहिततेने) जाणणे पाहावे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. मन ज्यांच्याद्वारे आलंबनावर विशेष रूपाने विचार करते किंवा प्रवृत्त होते, ते 'मनोपविचार' म्हणजेच 'वितर्क-विचार' होत. कारण आलंबनावर चित्त हे वितर्क आणि विचारांच्या (आरोपण आणि अनुमार्जन यांच्या) साहाय्याने प्रवृत्त होते, त्यांच्याशिवाय नाही. म्हणूनच 'वितक्कविचारा' इत्यादी म्हटले आहे. प्राणी ज्यांच्याद्वारे योग्यतेनुसार संसार (वट्ट) आणि निर्वाण (विवट्ट) प्राप्त करतात, ते 'सत्तपदे' (प्राणिपदे) होत, जे घराशी संबंधित (गेहनिस्सित) संसाराचे मार्ग आहेत. योग्य प्राण्यांना प्रशिक्षित करणारे आचार्य म्हणजे 'योगाचार्य'. म्हणूनच 'दमेतब्बदमकानं' (दमन करण्यास योग्य असलेल्यांना दमन करणाऱ्यांचे) असे म्हटले आहे. 'सेस' (उर्वरित) म्हणजे सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेले एकाहत्तर प्रकारचे विज्ञान, कारण येथे स्पर्श आणि रूपाशी संबंधित विज्ञानच अभिप्रेत आहे. ၃၀၅. ဣဓာတိ ဣမိဿံ ဆဝိညာဏကာယဒေသနာယံ. မနောဓာတုတ္တယဝိနိမုတ္တမေဝ မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ३०५. 'इध' (येथे) म्हणजे या सहा विज्ञानकायांच्या देशनेमध्ये. तीन मनोधांतूंव्यतिरिक्त असणारी धातू म्हणजेच 'मनोविज्ञानधातू' असे समजावे. စက္ခုမှိ သမ္ဖဿောတိ စက္ခုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နော သမ္ဖဿော. တေနာဟ – ‘‘စက္ခုဝိဉာဏသမ္ပယုတ္တသမ္ဖဿဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. 'चक्खुम्हि सम्फस्सो' (डोळ्यातील स्पर्श) म्हणजे चक्षूला (डोळ्याला) आश्रय करून उत्पन्न झालेला स्पर्श. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे चक्षुविज्ञानसंप्रयुक्त स्पर्शाचेच नाव (अधिवचन) आहे.' ယထာ ကေဝလေန ဝိညာဏေန ရူပဒဿနံ န ဟောတိ, ဧဝံ ကေဝလေန စက္ခုပသာဒေနပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏေနာ’’တိ. တေန ပါဠိယံ စက္ခုနာတိ နိဿယမုခေန နိဿိတကိစ္စံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန. ‘‘ဥပဝိစရတိ’’စ္စေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တတ္ထ ဝိတက္ကဗျာပါရောပိ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ. သော ပနေတ္ထ တဂ္ဂတိကောတိ အာဟ – ‘‘ဝိတက္ကော တံသမ္ပယုတ္တော စာ’’တိ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ ဥပဝိစရဏံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံယေဝေတ္ထ ကိစ္စန္တိ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတာ မနောပဝိစာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. သောမနဿယုတ္တော ဥပဝိစာရော သောမနဿူပဝိစာရော ယထာ ‘‘အာဇညရထော’’တိ အာဟ ‘‘သောမနဿေန သဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ. जसे केवळ विज्ञानाने रूपदर्शन होत नाही, तसेच केवळ चक्षुप्रसादानेही (डोळ्याच्या संवेदनशीलतेने) होत नाही, म्हणून 'चक्षुविज्ञानाने' असे म्हटले आहे. याद्वारे पाळीमध्ये 'चक्षुने' (डोळ्याने) असे म्हणून आश्रयाच्या माध्यमातून आश्रित कार्याचा उल्लेख केला आहे, हे दर्शविले आहे. 'आरम्मणवसेन' म्हणजे आलंबन-प्रत्यय भावाने. 'उपविचरति' (विचार करतो) असेच का म्हटले आहे, तेथे वितर्काचा व्यापार देखील असतो की नाही? हे सत्य आहे की तो असतो. परंतु तो येथे त्याच्याशीच संबंधित आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'वितर्क आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्म'. संप्रयुक्त धर्मांचे देखील विचार करणे हे येथे वितर्क आणि विचारांचेच कार्य आहे, म्हणून 'वितर्क-विचार संज्ञक मनोपविचार' असे म्हटले आहे. सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त असलेला उपविचार म्हणजे 'सोमनस्सूपविचार', जसे 'आजन्य रथ' (उत्कृष्ट रथ) या उदाहरणाप्रमाणे, 'सोमनस्सासह' इत्यादी म्हटले आहे. ၃၀၆. ဥပဝိစာရာနံ ဥပဿယဋ္ဌေန ဂေဟံ ဝိယာတိ ဂေဟံ, ရူပါဒယောတိ အာဟ – ‘‘ဂေဟဿိတာနီတိ ကာမဂုဏနိဿိတာနီ’’တိ. နိစ္စသညာဒိနိက္ခမနတော နေက္ခမ္မံ ဝိပဿနာတိ, ‘‘နေက္ခမ္မဿိတာနီတိ ဝိပဿနာနိဿိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဋ္ဌာနန္တိ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိဝသေန ပရိယိဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ပရိယေသိတာန’’န္တိ. ပိယဘာဝေါ ပန ကန္တသဒ္ဒေနေဝ ကထိတောတိ ကာမိတဗ္ဗာနံ မနော ရမေတီတိ မနောရမာနံ. လောကေန အာမသီယတီတိ လောကာမိသံ, တဏှာ. တာယ ဂဟေတဗ္ဗတာယ ဣဋ္ဌဘာဝါပါဒနေန ပဋိသင်္ခတတာယ စ ပဋိသံယုတ္တာနံ. အတီတေ ကတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာရမ္မဏိကအနုဘဝနဿ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဒိသံ အနုဿရဏံ ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏာနုဿရေန စ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယထာဟ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ३०६. उपविचारांच्या आश्रयस्थानाच्या अर्थाने घरासारखे असल्यामुळे 'घर' म्हणजे रूप इत्यादी विषय होत, म्हणून म्हटले आहे – 'गेहस्सितानि' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेले. नित्यसंज्ञा इत्यादींमधून बाहेर पडणे म्हणजेच 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) किंवा विपस्सना होय, म्हणून 'नेक्खम्मस्सितानि' म्हणजे विपस्सनेवर आश्रित असलेले असे म्हटले आहे. 'इट्ठानं' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादींद्वारे मिळवलेले, म्हणून 'परियेसितानं' (शोधलेल्या/मिळवलेल्या) असे म्हटले आहे. प्रिय असणे हे 'कांत' शब्दानेच सांगितले आहे, म्हणून जे इच्छा करण्यायोग्य गोष्टींमध्ये मनाला रमवते ते 'मनोरम' होय. लोकांद्वारे जे स्पर्श केले जाते (आसक्ती ठेवली जाते) ते 'लोकामिष' म्हणजेच तृष्णा होय. तिच्याद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे, इष्ट भाव प्राप्त करून देण्याने आणि संस्कारित असण्याने जे संबंधित आहे. भूतकाळात केलेले उत्पन्न होते, कारण आलंबनाच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचा असंभव असतो, असा अभिप्राय आहे. असे अनुस्मरण (स्मरण) हे दृष्टीच्या ग्रहणाच्या अनुसरणाने देखील होते, हे दर्शविण्यासाठी 'यथाह' (जसे म्हटले आहे) इत्यादी सांगितले आहे. အနိစ္စာကာရန္တိ ဟုတွာ အဘာဝါကာရံ. ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗဉ္စေဝ, တတော ဧဝ ပလောကိတံ ဘင်္ဂဉ္စ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ဥပ္ပန္နံ ရူပံ တေနေဝါကာရေန န တိဋ္ဌတိ[Pg.383], အထ ခေါ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာသင်္ခါတံ ပကတိံ ဝိဇဟတိ, ဝိဇဟိတဉ္စ ဇရာဝတ္ထာယ တတော ဝိဂစ္ဆတိ, ဝိဂစ္ဆန္တဉ္စ ဘင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ, ‘‘ပကတိဝိဇဟနေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော’’တိ ဝုတ္တံ, အနုဗောဓဉာဏံ ပန အဓိပ္ပေတံ ဝီထိပဋိပန္နာယ ဝိပဿနာယ ဝသေနာတိ ‘‘ဝိပဿနာပညာယာ’’တိ ဝုတ္တံ ဥပဝိစာရနိဒ္ဒေသဘာဝတော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘ဆသုဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိအာဒိ. သင်္ခါရာနံ ဘေဒံ ပဿတောတိ သဗ္ဗေသံ သင်္ခါရာနံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ ဝီထိပဋိပန္နေန ဝိပဿနာဉာဏေန ပဿတော. တေနာဟ ‘‘သင်္ခါရဂတမှိ တိက္ခေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သင်္ခါဂတမှီတိ သင်္ခါရဂတေ ဝိသယဘူတေ. တိက္ခေတိ ဘာဝနာဗလေန ဣန္ဒြိယာနဉ္စ သမတာယ တိဗ္ဗေ. သူရေတိ ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ, တေသဉ္စ အဘိဘဝနသမတ္ထတာယ ဝိသဒေ ပဋုဘူတေ ပဝတ္တန္တေ. 'अनित्याकार' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याचा (अभावाचा) आकार. 'विपरिणामविरागनिरोध' म्हणजे जरा आणि मरण या दोन्ही प्रकारे विपरिणाम (बदल) होणे, आणि त्यामुळेच नष्ट होणे व भंग पावणे. अट्ठकथेमध्ये मात्र, ज्याअर्थी उत्पन्न झालेले रूप त्याच रूपात राहत नाही, तर उत्पत्तीच्या अवस्थेतील आपली मूळ प्रकृती सोडते, आणि ती सोडलेली प्रकृती जरावस्थेमुळे नष्ट होते, आणि नष्ट होत असताना भंगाच्या उत्पत्तीने निरुद्ध होते, हा विशेष फरक दाखवण्यासाठी "प्रकृती सोडण्याने" (पकतिविजहनेन) इत्यादी म्हटले आहे. जरी येथे "यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे" असे म्हटले असले, तरी विथीप्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ) विपश्यनेच्या द्वारे अनुबोधज्ञान अभिप्रेत असल्यामुळे, उपविचार निर्देश असल्यामुळे "विपश्यना प्रज्ञेने" असे म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल - "सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर" इत्यादी. "संस्कारांचा भेद पाहणाऱ्याचे" म्हणजे सर्व संस्कारांचा क्षणाक्षणाला भंग पावणारा स्वभाव विथीप्रतिपन्न विपश्यनाज्ञानाने पाहणाऱ्याचे. म्हणूनच म्हटले आहे - "संस्कारगतामध्ये तीक्ष्ण" इत्यादी. त्यात 'संस्कारगतामध्ये' म्हणजे विषयभूत झालेल्या संस्कारांमध्ये. 'तीक्ष्ण' म्हणजे भावनाबलाने आणि इंद्रियांच्या समतेने तीव्र झालेल्या. 'शूर' म्हणजे प्रतिपक्षांकडून (विरोधी धर्मांकडून) पराभूत न होण्याने, आणि त्यांचा पराभव करण्यास समर्थ असल्यामुळे स्पष्ट व चतुरपणे प्रवृत्त होणाऱ्या. ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝူပသန္တတာယ သန္တစိတ္တဿ, သံသာရေ ဘယဿ ဣက္ခနတော ဘိက္ခုနော, ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသန္နိဿိတတ္တာ အမာနုသီ ရတီတိ ဝိဝေကရတိ နေက္ခမ္မရတိ. ယတော ယတောတိ ယထာ ယထာ နယဝိပဿနာဒီသု ယေန ယေန သမ္မသနာကာရေနာတိ အတ္ထော. ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဥပ္ပာဒဉ္စ ဘင်္ဂဉ္စ. အမတန္တံ ဝိဇာနတန္တိ ဝိဇာနန္တာနံ ဝိညူနံ အာရဒ္ဓဝိပဿနာနံ တံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ အမတာဓိဂမဟေတုတာယ အမတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. क्लेशांच्या विक्षंभण (दडपून टाकणे) प्रक्रियेमुळे शांत झालेल्या चित्त असलेल्या, संसारात भय पाहणाऱ्या भिक्खूची, उत्तरिमनुष्यधर्मावर (लोकोत्तर गुणांवर) आश्रित असल्यामुळे जी 'अमानुषी रती' (अलौकिक आनंद) आहे, ती विवेक-रती आणि नैष्क्रम्य-रती (नेक्खम्मरती) होय. 'ज्या ज्या वेळी' (यतो यतो) म्हणजे जसे जसे नय-विपश्यना इत्यादींमध्ये ज्या ज्या संमर्शन-आकाराने (परीक्षण पद्धतीने), असा अर्थ आहे. 'स्कंधांचा उदय आणि व्यय' म्हणजे पाच उपादानस्कंधांची उत्पत्ती आणि विनाश. 'ते अमृतासारखे जाणणाऱ्यांचे' म्हणजे विपश्यना सुरू केलेल्या सुज्ञ व्यक्तींना जाणवत असणारा तो प्रीती-प्रमोद (आनंद) अमृत-प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'अमृत' म्हणून ओळखला जावा. ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေတိ ရူပါဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ယထာရဟံ ဆသု ဒွါရေသု အာပါထဂတေ. ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. 'सहा द्वारांमध्ये इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर' म्हणजे रूप इत्यादींच्या द्वारे सहा प्रकारची इष्ट आलंबने योग्यतेनुसार सहा द्वारांमध्ये प्राप्त झाली असता. आणि हे विषयाच्या संदर्भात सप्तमी विभक्तीचे (भुम्मवचन) रूप आहे. ၃၀၇. ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ. အနုတ္တရဝိမောက္ခော နာမ အရဟတ္တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန. ကထံ ပန တတ္ထ ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတိ, န ဟိ အဓိဂတံ အရဟတ္တံ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တံ အာရဗ္ဘ ပိဟာ ပဝတ္တတီတိ? ကော ဝါ ဧဝမာဟ – ‘‘အရဟတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတီ’’တိ. အနုဿုတိလဒ္ဓံ ပန ပရိကပ္ပသိဒ္ဓံ အရဟတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပတ္ထနံ ဌပေတိ, တတ္ထ စိတ္တံ ပဏိဒဟတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ. အာယတနန္တိ အရဟတ္တမေဝ ဆဠင်္ဂသမန္နာဂမာဒိကာရဏဘာဝတော, မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စ တထာ ဝုတ္တံ, တံ ပနေတံ ဒေါမနဿံ [Pg.384] ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပတ္ထနာယ သဟာဝတ္တနတော. န ဟိ လောဘဒေါသာနံ သဟ ဝုတ္တိ အတ္ထိ. ပတ္ထနာမူလကတ္တာတိ ဣမိနာ ဥပဋ္ဌာပယတော ပဒဿ ဟေတုအတ္ထဇောတကတမာဟ. ဧဝန္တိ ‘‘ကုဒါဿုနာမာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန. ဥဿုက္ကာပေတုန္တိ ယထာ မဂ္ဂေန ဃဋေတိ, ဧဝံ ဥဿုက္ကာပေတုံ. ३०७. 'प्रत्युत्पन्न' (वर्तमान) म्हणजे संतती-प्रत्युत्पन्न. 'अनुत्तर विमोक्ष' म्हणजे येथे उत्कृष्ट निर्देशाने अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे. पण तिथे स्पृहा (इच्छा) कशी उत्पन्न करतो? कारण प्राप्त न झालेले अर्हत्त्व हे आलंबन असू शकत नाही, आणि त्याला अनुसरून स्पृहा प्रवृत्त होत नाही. मग असे कोण म्हणतो की "अर्हत्त्वाला आलंबन करून स्पृहा उत्पन्न करतो"? उलट, परंपरेने ऐकलेल्या आणि कल्पनेने सिद्ध झालेल्या अर्हत्त्वाला उद्देशून तो प्रार्थना (इच्छा) ठेवतो, तिथे आपले चित्त एकाग्र करतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "मी कधी बरे त्या आयतनाला (अवस्थेला) प्राप्त करून विहरेन?" 'आयतन' म्हणजे अर्हत्त्वच; षडंगसमन्वागम (सहा अंगांनी युक्त असणे) इत्यादी कारणांमुळे आणि मनायतन व धर्मायतन भाव असल्यामुळे त्याला तसे म्हटले आहे. आणि हे दौर्मनस्य (खिन्नता) प्रार्थना करणाऱ्याला उत्पन्न होते, कारण ते प्रार्थनेसोबतच प्रवृत्त होते. कारण लोभ आणि द्वेष यांची एकत्र प्रवृत्ती होत नाही. 'प्रार्थनामूलक असल्यामुळे' या शब्दाने 'उपट्टापयतो' (उत्पन्न करणाऱ्या) या पदाचा हेतू-अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे "कधी बरे मी..." इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. 'उत्सुक करण्यासाठी' म्हणजे ज्याप्रमाणे मार्गाने प्रयत्न करतो, त्याप्रमाणे उत्सुक करण्यासाठी. ၃၀၈. အညာဏုပေက္ခာတိ အညာဏသဟိတာ ဥပေက္ခာ အသမပေက္ခနပဝတ္တာ. တေန တေန မဂ္ဂေါဓိနာ တဿ တဿ အပါယဂမနီယကိလေသောဓိဿ အနဝသေသတော ဇိတတ္တာ ခီဏာသဝေါ နိပ္ပရိယာယတော ဩဓိဇိနော နာမ; တဒဘာဝတော ပုထုဇ္ဇနော နိပ္ပရိယာယတောဝ အနောဓိဇိနော နာမ; သေခေါ ပန သိယာ ပရိယာယတော ဩဓိဇိနောတိ. တမ္ပိ နိဝတ္တေန္တော, ‘‘အခီဏာသဝဿာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. အာယတိံ ဝိပါကံ ဇိနိတွာတိ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန သဗ္ဗသော အာယတိံ ဝိပါကံ ဇိနိတွာ ဌိတတ္တာ ခီဏာသဝေါဝ နိပ္ပရိယာယတော ဝိပါကဇိနော နာမ; တဒဘာဝတော ပုထုဇ္ဇနော နိပ္ပရိယာယတော အဝိပါကဇိနော နာမ; သေခေါ ပန သိယာ ပရိယာယတော ဝိပါကဇိနောတိ. တမ္ပိ နိဝတ္တေန္တော ‘‘အခီဏာသဝဿေဝါတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. အပဿန္တဿ ရူပန္တိ ပါဠိတော ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ပါဠိယံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိ ဝစနံ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿာယံ ဥပေက္ခာ, န ကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ ဟိ ယံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏဝတ္ထုံ အပေက္ခဿေဝ, န နိရပေက္ခဿာတိ ဣဋ္ဌေ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဝါ အာရမ္မဏေ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိ. အညာဏေန ပန တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနာကာရပ္ပတ္တိ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဂုဠပိဏ္ဍကေ’’တိအာဒိ. ३०८. 'अज्ञान-उपेक्षा' म्हणजे अज्ञानाने युक्त असलेली उपेक्षा, जी असम्यक् दर्शनाने प्रवृत्त होते. त्या त्या मार्गाच्या मर्यादेने त्या त्या अपायगामी (नरकगामी) क्लेशांच्या मर्यादेला पूर्णपणे जिंकल्यामुळे क्षीणासव (अर्हत) हा मुख्य अर्थाने 'अवधिजिन' (मर्यादा जिंकणारा) म्हटला जातो; त्याच्या अभावामुळे पृथग्जन हा मुख्य अर्थाने 'अनवधिजिन' म्हटला जातो; तर शैक्ष (सेख) हा लाक्षणिक अर्थाने 'अवधिजिन' असू शकतो. त्याचेही निवारण करत "अक्षीणासवाचा (ज्याचे आसव नष्ट झाले नाहीत अशाचा) हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'भविष्यातील विपाकाला जिंकून' म्हणजे अप्रवृत्ती करण्याच्या (पुन्हा उत्पन्न न होऊ देण्याच्या) द्वारे भविष्यातील विपाकाला पूर्णपणे जिंकून राहिल्यामुळे क्षीणासवच मुख्य अर्थाने 'विपाकजिन' म्हटला जातो; त्याच्या अभावामुळे पृथग्जन हा मुख्य अर्थाने 'अविपाकजिन' म्हटला जातो; तर शैक्ष हा लाक्षणिक अर्थाने 'विपाकजिन' असू शकतो. त्याचेही निवारण करत "अक्षीणासवाचाच हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'रूपाकडे न पाहणाऱ्याचे' हे पद पाळीमधून आणून जोडले पाहिजे. पाळीमध्ये आधी "पृथग्जनाचे" असे म्हणून पुन्हा "अश्रुतवान पृथग्जनाचे" असे म्हणणे हे, ही उपेक्षा अंध-पृथग्जनाची आहे, कल्याण-पृथग्जनाची नाही, हे दाखवण्यासाठी आहे. कारण गृहश्रित उपेक्षा ही कोणत्या ना कोणत्या आलंबन वस्तूची अपेक्षा करणाऱ्याचीच असते, निरपेक्ष असणाऱ्याची नाही; म्हणून ती इष्ट किंवा इष्ट-मध्यस्थ आलंबनामध्ये असावी, यासाठी "इष्ट आलंबन प्राप्त झाल्यावर" असे म्हटले आहे. परंतु अज्ञानामुळे तिथे उपेक्षा करण्याची अवस्था प्राप्त होते. म्हणूनच "गुळाच्या गोळ्याप्रमाणे" इत्यादी म्हटले आहे. ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တဿ အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တဿာတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန သတ္တာနံ ဣဋ္ဌေ ရဇ္ဇနံ, အနိဋ္ဌေ ဒုဿနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အယောနိယောမနသိကာရော ဟိ တံတံအာရမ္မဏဝသေန န ကတ္ထစိပိ ဇဝနနိယမံ ကရောတီတိ ဝုတ္တဝိပရီတေပိ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇနဒုဿနံ သမ္ဘဝတိ, တထာပိဿ ရဇ္ဇနဒုဿနံ အတ္ထတော ပဋိက္ခိတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အသမပေက္ခနေတိ အသမံ အယုတ္တဒဿနေ အယောနိသော သမ္မောဟပုဗ္ဗကံ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏေ. 'इष्ट गोष्टीमध्ये आसक्त न होणाऱ्याचे आणि अनिष्ट गोष्टीमध्ये द्वेष न करणाऱ्याचे' हे बहुतांश प्राण्यांचे इष्ट गोष्टीमध्ये आसक्त होणे आणि अनिष्ट गोष्टीमध्ये द्वेष करणे याला लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण अयोनिशोमनसिकार हा त्या त्या आलंबनाच्या प्रभावाने कुठेही जवन-नियम करत नाही, त्यामुळे सांगितलेल्या गोष्टीच्या उलट आलंबनामध्येही आसक्ती आणि द्वेष संभवतात; तरीही त्याची आसक्ती आणि द्वेष हे अर्थाच्या दृष्टीने नाकारलेलेच आहेत असे समजावे. 'असम्यक् दर्शनामध्ये' (असमपेक्खने) म्हणजे असम, अयोग्य दर्शनामध्ये, अयोनिशो आणि संमोहपूर्वक आलंबन ग्रहण करण्यामध्ये. ၃၀၉. ပဝတ္တနဝသေနာတိ ဥပ္ပာဒနဝသေန စေဝ ဗဟုလီကရဏဝသေန စ. နိဿာယ စေဝ အာဂမ္မ စာတိ အာဂမနဋ္ဌာနဘူတေ နိဿယပစ္စယဘူတေ စ [Pg.385] ကတွာ. အတိက္ကန္တာနိ နာမ ဟောန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနေန ဥဿာရေန္တာ သမုဿာရေန္တာ. ३०९. 'प्रवृत्तीच्या द्वारे' म्हणजे उत्पन्न करण्याच्या द्वारे आणि वारंवार सराव (बहुलीकरण) करण्याच्या द्वारे. 'आश्रय घेऊन आणि अवलंबून' म्हणजे आगमनाचे स्थान असलेल्या आणि निश्रय-प्रत्यय (आश्रय-कारण) झालेल्या गोष्टींना आधार बनवून. 'अतिक्रांत (पार केलेले) होतात' म्हणजे विक्षंभणाने (दडपून टाकून) दूर सारत आणि पूर्णपणे नष्ट करत. သောမနဿဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ, ‘‘သရိက္ခကေနေဝ သရိက္ခကံ ဇဟာပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ ပဟာယကံ နာမ ပဟာတဗ္ဗတော ဗလဝမေဝ, သံကိလေသဓမ္မာနံ ဗလဝဘာဝတော သာတိသယံ ပန ဗလဝဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘ဣဒါနိ ဗလဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗလဝဘာဝတော ဝေါဒါနဓမ္မာနံ အဓိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဟေတ္ထ နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿာနမ္ပိ ပဟာနံ ဇောတိတံ. सौमनस्य भावाचे सामान्यत्व ग्रहण करून, "सारख्यानेच सारख्याचा त्याग करवून" असे म्हटले आहे. येथेही प्रहाण करणारे (त्याग करणारे) हे प्रहाण करण्यायोग्य गोष्टीपेक्षा बलवानच असते; संक्लेशधर्मांच्या बलवानपणामुळे, त्यांच्या अतिशय बलवानपणाला उद्देशून "आता बलवानाने" इत्यादी म्हटले आहे. बलवानपणामुळे वोदानधर्मांची (शुद्धीकरणाच्या गुणांची) प्राप्ती अभिप्रेत असल्यामुळे, येथे नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्याचाही त्याग स्पष्ट केला आहे. ဥပေက္ခာယ ပဟာယကဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဥပေက္ခာကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဈာနဿ အလာဘိနော စ လာဘိနော စ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရသမ္မသနံ သန္ဓာယ, ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရေ စ ပါဒကေ ကတွာ’’တိ. ဥပေက္ခာသဟဂတာတိ ဘာဝနာယ ပဂုဏဘာဝံ အာဂမ္မ ကဒါစိ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟိ သမ္မသနံ ဟောတီတိ. ပါဒကဇ္ဈာနဝသေန, သမ္မသိတဓမ္မဝသေန ဝါ အာဂမနဝိပဿနာယ ဗဟုလံ သောမနဿသဟဂတဘာဝတော ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ပန ဝိပဿနာ သောမနဿသဟဂတာဝါ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အရူပဇ္ဈာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. ပုရိမသဒိသာဝါတိ ပုရိမသဒိသာ ဧဝ, ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတာ ဝါတိ အတ္ထော. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ ယံ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဒိပါဒကတော ဧဝ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနံ နိဿာယ သောမနဿသဟဂတာယ ဝိပဿနာယ ပဟာနံ, ဣဒံ သန္ဓာယ. ပဟာနန္တိ စေတ္ထ သမတိက္ကမလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. उपेक्षेच्या प्रहाणकभावाने (त्याग करण्याच्या स्वभावाने) अभिप्रेत असल्यामुळे "उपेक्षाकथा जाणावी" असे म्हटले आहे. ध्यान न मिळविणाऱ्या आणि मिळविणाऱ्यांच्या प्रकीर्णक-संस्कार-संमर्शन (संस्कारांचे परीक्षण) संदर्भात "शुद्ध संस्कारांना पादक (पाया) करून" असे म्हटले आहे. 'उपेक्षासहगत' म्हणजे भावनेच्या प्रगल्भतेमुळे कधीकधी तटस्थतेने (अज्झुपेक्खनवसेन) देखील संमर्शन होते. पादक-ध्यानाच्या वशाने किंवा संमर्शित धर्माच्या वशाने आगम-विपश्यनेमध्ये बहुतांश वेळा सोमनस्यसहगत भाव असल्यामुळे "वुट्ठानगामी (उत्थानगामी) विपश्यना तर सोमनस्यसहगतच असते" असे नियमन करून म्हटले आहे. 'उपेक्षासहगत असते' यामध्येही हाच नियम आहे. 'चतुर्थज्झान' (चौथे ध्यान) इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' शब्दाने अरूप ध्यानांचा संग्रह होतो. 'पूर्वीसारखीच' म्हणजे पूर्वीसारखीच, उपेक्षासहगत किंवा सोमनस्यसहगत असते असा अर्थ आहे. 'या संदर्भात' म्हणजे जे चतुर्थ ध्यानादी पादकापासूनच उपेक्षासहगत वुट्ठानगामी विपश्यनेचा आश्रय घेऊन सोमनस्यसहगत विपश्यनेचे प्रहाण होते, त्या संदर्भात. येथे 'प्रहाण' म्हणजे समतिक्रम-लक्षण (ओलांडून जाण्याचे लक्षण) जाणावे. ဧတံ ဝိသေသံ ဝိပဿနာယ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနဘူတံ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ အာသန္နေ သမာပန္နဇ္ဈာနဝိပဿနာ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာ, သမ္မသိတဓမ္မောတိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယောတိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ သမ္မသိတဇ္ဈာနဿ စ ဘေဒေ သတိ ပဋိပဇ္ဇနကဿ ပုဂ္ဂလဿ, ‘‘အဟော ဝတ မယှံ ပဉ္စင်္ဂိကံ ဈာနံ ဘဝေယျ စတုရင်္ဂိက’’န္တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယော. တေသမ္ပိ ဝါဒေတိ ဧတ္ထ ပဌမထေရဝါဒေ. အယမေဝ…ပေ… နိယမေတိ တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ [Pg.386] အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာ ဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. ဧတေနေဝ ဟိ ပဌမထေရဝါဒေ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒိမဂ္ဂါ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာဝ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေ အယမေဝ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ. ဝုတ္တာဝ, တသ္မာ န ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော. हा विशेष विपश्यनेच्या आवर्जनस्थानभूत (लक्ष केंद्रित करण्याचे स्थान) आहे. वुट्ठानगामी (उत्थानगामी) विपश्यनेच्या जवळ समापन्न झालेल्या ध्यानाची विपश्यना ही पादकध्यान-विपश्यना आहे, आणि 'संमर्शित धर्म' म्हणजे विपश्यनेचे आलंबन बनलेले स्कंध (खंध) होत. 'पुद्गल-अध्याशय' म्हणजे पादकध्यान आणि संमर्शित ध्यानाचा भेद असताना प्रतिपन्न (साधना करणाऱ्या) पुद्गलाचा, "अहो! माझे ध्यान पाच अंगांचे असावे किंवा चार अंगांचे असावे" इत्यादी प्रकारे पूर्वी प्रवृत्त झालेला अध्याशय (इच्छा) होय. 'त्यांच्याही वादात' म्हणजे येथे प्रथम थेरवादात. 'हाच...पे... नियमन करतो' कारण त्या त्या द्वितीय इत्यादी पादकध्यानापासून उत्पन्न झालेल्या संस्कारोपेक्षाज्ञानाचे (संखारुपेक्खाञाण), पादकध्यानाच्या पलीकडे गेलेल्या अंगांमध्ये समापन्न न होण्याची इच्छा असल्यामुळे, विरागभावनेचा अभाव असल्यामुळे आणि इतरांमध्ये तो भाव नसल्यामुळे. याच कारणाने प्रथम थेरवादात अपादक-प्रथमध्यान-पादक मार्ग हे प्रथम ध्यानाचेच असतात, आणि इतर द्वितीय ध्यानादी मार्ग हे पादकध्यान-विपश्यनेच्या नियमांनुसार त्या त्या ध्यानाचेच असतात. अशा प्रकारे उर्वरित वादांमध्येही विपश्यनेचा नियम यथासंभव योजावा. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यांच्याही वादात हाच पूर्वभागात वुट्ठानगामी विपश्यनेचेच नियमन करतो." हे आधीच सांगितले आहे, म्हणून येथे सांगण्याची गरज नाही असा अभिप्राय आहे. ၃၁၀. နာနတ္တာဒိ ကာမာဝစရာဒိကုသလာဒိဝိဘာဂတော နာနာဝိဓာ. တေနာဟ ‘‘အနေကပ္ပကာရာ’’တိ. နာနတ္တသိတာတိ ရူပသဒ္ဒါဒိနာနာရမ္မဏနိဿယာ. ဧကတ္တာ ဧကသဘာဝါ ဇာတိဘူမိအာဒိဝိဘာဂါဘာဝတော. ဧကာရမ္မဏနိဿိတာတိ ဧကပ္ပကာရေနေဝ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ အညာဏုပေက္ခာ ဝုတ္တာ ‘‘ဗာလဿ မုဠှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဥပရိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ဝက္ခတိ ‘‘ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၃၁၁). ဒွေ ဥပေက္ခာ ဂဟိတာ ဒွိန္နမ္ပိ ဧကတ္တာ, ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတဗ္ဗတော, နာနတ္တသိတာယ ဥပေက္ခာယ ပကာသိတဘာဝတော စ. ३१०. 'नानात्व' इत्यादी कामावचर इत्यादी कुशल इत्यादी विभागांमुळे नानाविध आहे. म्हणूनच "अनेक प्रकारची" असे म्हटले आहे. 'नानात्वश्रित' (नानात्तसिता) म्हणजे रूप, शब्द इत्यादी विविध आलंबनांवर आश्रित असणारी. 'एकत्व' म्हणजे जाती, भूमी इत्यादी विभागांचा अभाव असल्यामुळे एकस्वभावी असणे. 'एकालंबनश्रित' म्हणजे एकाच प्रकारच्या आलंबनावर प्रवृत्त असणारी. खाली (पूर्वी) अज्ञान-उपेक्षा (अञ्ञाणुपेक्खा) "मूर्ख आणि मूढ माणसाची..." इत्यादीद्वारे सांगितली आहे (म. नि. ३.३०८). पुढे षडंग-उपेक्षा (छळंगुपेक्खा) "उपेक्षक होऊन विहरतो..." इत्यादीद्वारे सांगतील (म. नि. ३.३११). दोन्ही उपेक्षांचे ग्रहण केले आहे कारण दोन्हीमध्ये एकत्व आहे, एकत्र ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि नानात्वश्रित उपेक्षेचे प्रकाशन झाले असल्यामुळे. အညာဏုပေက္ခာ အညာ သဒ္ဒါဒီသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ရူပေသူတိ စ ဣမိနာ န ကေဝလံ ရူပါယတနဝိသေသာ ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကသိဏရူပါနိပီတိ အာဟ – ‘‘ရူပေ ဥပေက္ခာဘာဝဉ္စ အညာ’’တိအာဒိ. ဧကတ္တသိတဘာဝေါပိ ဣဓ ဧကတ္တဝိသယသမ္ပယောဂဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတော, န အာရမ္မဏဝသေန စာတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သမ္ပယုတ္တဝသေနာတိ သမ္ပယောဂဝသေန. အာကာသာနဉ္စာယတနံ နိဿယတီတိ အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတာ, အာကာသာနဉ္စာယတနခန္ဓနိဿိတာ. သေသာသုပီတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနနိဿိတာဒီသုပိ. अज्ञान-उपेक्षा ही शब्द इत्यादींमध्ये तिथे तिथेच विद्यमान असल्यामुळे अज्ञानरूप आहे. 'रूपांमध्ये' याने केवळ रूपायतन विशेषच घेतले जात नाहीत, तर कसिण-रूपे देखील घेतली जातात, म्हणून म्हटले आहे – "रूपांमध्ये उपेक्षाभाव आणि अज्ञान" इत्यादी. 'एकत्वश्रित भाव' देखील येथे केवळ एकत्व-विषय-संप्रयोगाच्या वशानेच इच्छित आहे, आलंबनाच्या वशाने नाही, हे दर्शविण्यासाठी "ज्या अर्थी तर..." इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच "तेथे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'संप्रयुक्त वशाने' म्हणजे संप्रयोगाच्या वशाने. 'आकाशानेन्चायतनाचा आश्रय घेते' म्हणून आकाशानेन्चायतन-निश्रित (आकासानञ्चायतननिस्सिता), म्हणजेच आकाशानेन्चायतन-स्कंध-निश्रित. 'उर्वरित विषयांमध्येही' म्हणजे विज्ञानेन्चायतन-निश्रित इत्यादींमध्येही. အရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခာယာတိ အရူပါဝစရဓမ္မာရမ္မဏာယ ဝိပဿနုပေက္ခာယ. ရူပါဝစရဝိပဿနုပေက္ခန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တာယ ကာမရူပါရူပဘေဒါယ တဏှာယ နိဗ္ဗတ္တာတိ တမ္မယာ, တေဘူမကဓမ္မာ, တေသံ ဘာဝေါ တမ္မယတာ, တဏှာ ယဿ ဂုဏဿ ဝသေန အတ္ထေ သဒ္ဒနိဝေသော, တဒဘိဓာနကောတိ အာဟ – ‘‘တမ္မယတာ နာမ တဏှာ’’တိ[Pg.387]. အတမ္မယတာ တမ္မယတာယ ပဋိပက္ခောတိ ကတွာ. ဝိပဿနုပေက္ခန္တိ, ‘‘ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတံ, တံ ပဇဟတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၇၁; အ. နိ. ၇.၅၅) ဧဝမာဂတံ သင်္ခါရဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘူတံ ဥပေက္ခံ. 'अरूपावचर-विपश्यना-उपेक्षा' म्हणजे अरूपावचर धर्मांचे आलंबन असणाऱ्या विपश्यना-उपेक्षेची. 'रूपावचर-विपश्यना-उपेक्षा' यामध्येही हाच नियम आहे. काम, रूप आणि अरूप अशा भेदांनी युक्त असलेल्या त्या तृष्णेने (तण्हा) उत्पन्न झालेले ते 'तन्मय' (तम्मया) म्हणजेच त्रिभूमिक धर्म होत, त्यांचा भाव म्हणजे 'तन्मयता' होय. तृष्णा ज्या गुणाच्या वशाने अर्थामध्ये शब्दाची स्थापना करते, त्याचे वाचक असल्यामुळे म्हटले आहे – "तन्मयता म्हणजे तृष्णा होय." 'अतन्मयता' ही तन्मयतेची विरोधी आहे असे मानून. 'विपश्यना-उपेक्षा' म्हणजे, "जे आहे, जे उत्पन्न झाले आहे, त्याचा त्याग करतो आणि उपेक्षा प्राप्त करतो" (दी. नि. ३.७१; अं. नि. ७.५५) अशा प्रकारे आलेल्या संस्कार-विचयन (संस्कारांचे परीक्षण) मध्ये मध्यस्थ (तटस्थ) राहिलेली उपेक्षा होय. ၃၁၁. ယဒရိယောတိ ဧတ္ထ ဒ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, ဥပယောဂပုထုဝစနေ စ ယ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ယေ သတိပဋ္ဌာနေ အရိယော’’တိ အာဟ. ကာမံ ‘‘အရိယော’’တိ ပဒံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ သာဓာရဏံ, ဝက္ခမာနဿ ပန ဝိသေသဿ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကတ္တာ, ‘‘အရိယော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ အယမာနုဘာဝေါ အတ္ထိ. တီသု ဌာနေသူတိ န သုဿူသန္တီတိ ဝါ, ဧကစ္စေ န သုဿူသန္တိ ဧကစ္စေ သုဿူသန္တီတိ ဝါ, သုဿူသန္တီတိ ဝါ, ပဋိပန္နာပဋိပန္နာနံ သာဝကာနံ ပဋိပတ္တိသင်္ခါတေသု တီသု သတိပဋ္ဌာနေသု. သတိံ ပဋ္ဌပေန္တောတိ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတ္တာ တဒုဘယနိဝတ္တတ္တာ သဗ္ဗဒါ သတိံ ဥပဋ္ဌပေန္တော. ဗုဒ္ဓါနမေဝ သာ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတသတိတာ, န ဣတရေသံ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော. အာဒရေန သောတုမိစ္ဆာ ဣဓ သုဿူသာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော, ‘‘သဒ္ဒဟိတွာ သောတုံ န ဣစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. န အညာတိ ‘‘န အညာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ယကာရလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘န ဇာနနတ္ထာယာ’’တိ. သတ္ထု ဩဝါဒဿ အနာဒိယနမေဝ ဝေါက္ကမနန္တိ အာဟ – ‘‘အတိက္ကမိတွာ…ပေ… မညန္တီ’’တိ. ३११. 'यदकियो' (यदरियो) येथे 'द' कार हा पदसंधी करणारा आहे, आणि द्वितीया बहुवचनात 'य' शब्द आहे हे दर्शविताना, "ज्या सतिपट्ठानांमध्ये (स्मृतिप्रस्थानांमध्ये) आर्य" असे म्हटले आहे. जरी 'आर्य' हा शब्द सर्व सत्य-प्रतिवेध करणाऱ्यांना (सत्य जाणणाऱ्यांना) साधारण असला, तरी पुढे सांगण्यात येणारा विशेष हा बुद्धांचा आवेणिक (असाधारण) गुण असल्यामुळे, "आर्य सम्यक्संबुद्ध" असे म्हटले आहे. कारण प्रत्येकबुद्ध इत्यादींमध्ये हा प्रभाव नसतो. 'तीन स्थानांमध्ये' म्हणजे ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, किंवा काही ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत व काही ऐकण्याची इच्छा करतात, किंवा ऐकण्याची इच्छा करतात अशा प्रतिपन्न (साधना मार्गस्थ) आणि अप्रतिपन्न श्रावकांच्या प्रतिपत्तीसंज्ञक (आचरणात्मक) तीन सतिपट्ठानांमध्ये. 'स्मृती प्रस्थापित करणारे' म्हणजे प्रतिघ (द्वेष) आणि अनुनय (राग) यांनी अनास्रुत (अलिप्त) असल्यामुळे आणि त्या दोन्हीचे निवारण केल्यामुळे नेहमी स्मृती उपस्थित ठेवणारे. बुद्धांचीच ती नेहमी उपस्थित-स्मृती असते, इतरांची नाही, कारण तो त्यांचा आवेणिक धर्म (असाधारण गुण) आहे. आदराने ऐकण्याची इच्छा म्हणजे येथे 'शुश्रूषा' (सुस्सूसा) होय, तिचा अभाव दर्शविताना, "श्रद्धा ठेवून ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत" असे म्हटले आहे. 'न अञ्ञा' म्हणजे 'न अञ्ञाय' (न जाणून) असे म्हणावयाचे असताना 'य' काराचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून "जाणून घेण्यासाठी नाही" असे म्हटले आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाचा अनादर करणे म्हणजेच 'वोक्कमान' (उल्लंघन) होय, म्हणून म्हटले आहे – "उल्लंघन करून...पे... मानतात." ဂေဟဿိတဒေါမနဿဝသေနာတိ ဣဒံ ဣဓ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗမတ္တဒဿနပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿဿပိ သတ္ထု ပသင်္ဂဝသေန ‘‘န စေဝ အတ္တမနော ဟောတီ’’တိ အတ္တမနပဋိက္ခေပေန အနတ္တမနတာ ဝုတ္တာ ဝိယ ဟောတီတိ တံ ပဋိသေဓေန္တော – ‘‘အပ္ပတီတော ဟောတီတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တဿ သေတုဃာတော ဟိ တထာဂတာနံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အတ္တမနတာပဋိက္ခေပေါတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပဋိပန္နကေသု ပန အနတ္တမနတာကာရဏဿ အဘာဝေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပဋိဃအဝဿဝေနာတိ ဆဟိ ဒွါရေဟိ ပဋိဃဝိဿန္ဒနေန, ပဋိဃပ္ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော. ဥပ္ပိလာဝိတောတိ န ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဥပ္ပိလာဝိတတ္တဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ပဟီနတ္တာ. ပဋိပန္နကေသူတိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ, အပ္ပဋိပန္နကေသုပိ တထာဂတဿ အနတ္တမနတာကာရဏံ နတ္ထေဝ. ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ‘‘အတ္တမနော စေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ [Pg.388] သာဝကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သတ္ထု အနဝဇ္ဇာယ စိတ္တာရာဓနာယ သမ္ဘဝတော. गेहस्सितदोमनस्सवेन (गृह-आश्रित दौर्मनस्य किंवा कौटुंबिक दुःखाच्या वशतेने) - हे येथे केवळ नाकारण्यायोग्य (प्रतिषेध करण्यायोग्य) पद म्हणून पाहिले पाहिजे. नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्याच्या (नेक्खम्मस्सितदोमनस्स) बाबतीतही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संदर्भाने "तो आनंदी होत नाही" (न चेव अत्तमनो होति) असे म्हणून आनंदित होण्याचा प्रतिषेध केल्याने जणू काही अप्रसन्नता (अनत्तमनता) सांगितल्यासारखी होते, म्हणून त्याचा निषेध करताना - "तो अप्रसन्न होतो, असा याचा अर्थ घेऊ नये" (अप्पतीतो होति...) असे म्हटले आहे. कारण तथागतांचा तो (दौर्मनस्य रूपी) सेतू नष्ट झालेला असतो. जर असे आहे, तर मग आनंदित होण्याचा प्रतिषेध का केला? म्हणून म्हणतात - "परंतु जे अ-प्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ नसलेले) आहेत, त्यांच्यामध्ये अप्रसन्नतेचे कारण नसल्यामुळे असे म्हटले आहे." "पटिघअवस्सवेन" (द्वेषाच्या प्रवाहाने) म्हणजे सहा द्वारांतून द्वेषाचे पाझरणे (प्रवाहित होणे), द्वेषाची प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. "उप्पिलावितो" (उत्तेजित किंवा उथळ झालेला) - असा अर्थ घेऊ नये, कारण उत्तेजित होणे हे बोधीवृक्षाच्या मुळाशीच (बोधिमूलावरच) नष्ट झाले आहे. "पटिपन्नकेसू" (मार्गावर आरूढ असलेल्यांच्या बाबतीत) - हे अधिकाराच्या (प्रसंगाच्या) वशतेने म्हटले आहे, कारण अ-प्रतिपन्नांच्या बाबतीतही तथागतांच्या ठिकाणी अप्रसन्नतेचे कारण नसतेच. "एतं वृत्तं" (हे म्हटले आहे) - हे "तो आनंदीच होतो" इत्यादी वचन श्रावकांच्या सम्यक प्रतिपत्तीमुळे (योग्य आचरणामुळे) शास्त्यांच्या निर्दोष चित्त-आराधनेच्या (चित्त प्रसन्न करण्याच्या) शक्यतेमुळे म्हटले आहे. ၃၁၂. ဒမိတောတိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနေန သိက္ခာပိတော. ဣရိယာပထပရိဝတ္တနဝသေန အပရိဝတ္တိတွာ ဧကဒိသာယ ဧဝ သတ္တဒိသာဝိဓာဝနဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ သာရိတာနံ ဟတ္ထိဒမ္မာဒီနံ ဧကဒိသာဓာဝနမ္ပိ အနိဝတ္တနဝသေနေဝ ယုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အနိဝတ္တိတွာ ဓာဝန္တော ဧကံယေဝ ဒိသံ ဓာဝတီ’’တိ. ကာယေန အနိဝတ္တိတွာဝါတိ ကာယေန အပရိဝတ္တိတွာ ဧဝ. ဝိမောက္ခဝသေန အဋ္ဌ ဒိသာ ဝိဓာဝတိ, န ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကနီဟာရေနေဝ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ဒိဝသေ ဧကဘာဂေန. ‘‘ပဟာရော’’တိ ဟိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဝိဓာဝနဉ္စေတ္ထ ဈာနသမာပဇ္ဇနဝသေန အကလင်္ကမပ္ပတိသာတံ ဇဝနစိတ္တပဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သမာပဇ္ဇတိယေဝါ’’တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ३१२. "दमितो" (दमित केलेला/वश केलेला) म्हणजे (विषयांचे) सेवन न करण्याच्या अवस्थेला प्राप्त करून देऊन प्रशिक्षित केलेला. इर्यापथाच्या परिवर्तनाने न बदलता एकाच देशाने सात दिशांमध्ये धावण्याचा येथे अभिप्राय असल्यामुळे, हाकलेल्या हत्ती इत्यादींच्या एकाच दिशेने धावण्यालाही न वळण्याच्या (न परतण्याच्या) अर्थानेच योग्य मानून म्हटले आहे - "न वळता धावणारा एकाच दिशेने धावतो." "कायेन अनिवत्तित्वाव" (कायाने न वळताच) म्हणजे शरीराने न फिरताच. विमोक्षाच्या वशतेने आठ दिशांना धावतो, पूर्व इत्यादी दिशांच्या वशतेने नाही. "एकप्पहारेनेव" (एकाच प्रहाराने/एकाच वेळी) म्हणजे एकाच प्रयत्नाने, किंवा एकाच दिवसाच्या एका भागात. कारण "प्रहार" (पहारो) म्हणजे दिवसाचा तिसरा भाग म्हटला जातो. येथे "धावणे" म्हणजे ध्यान समापत्तीच्या वशतेने निष्कलंक आणि अत्यंत शांत जवन-चित्ताची प्रवृत्ती होय, म्हणून "समापन्नच होतो" (समापज्जतियेव) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. सळायतनविभंगसुत्ताच्या वर्णनावरील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၈. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ८. उद्देसविभंगसुत्त-वर्णना (उद्देशविभंग सूत्राचे स्पष्टीकरण). ၃၁၃. ဒေသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသော, ဝိဘဇနံ ဝိဘင်္ဂေါတိ အာဟ – ‘‘မာတိကဉ္စ ဝိဘဇနဉ္စာ’’တိ တုလေယျာတိအာဒီနိ စတ္တာရိပိ ပဒါနိ ပညာဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ တုလေယျာတိ တုလနဘူတာယ ပညာယ တဿ ဓမ္မဿ ပဂ္ဂဟာဒိဝိဓိနာ ပရိတုလေယျ. တီရေယျာတိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ တတ္ထ ဉာဏကိရိယာသမာပနဝသေန တီရေယျ. ပရိဂ္ဂဏှေယျာတိ တထာသမာပန္နော အာနိသံသေ အဿာဒအာဒီနဝေ စ ဝိစိနေယျ. ပရိစ္ဆိန္ဒေယျာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒဘူတေန ဉာဏေန အတ္ထံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနေယျ. အာရမ္မဏေသူတိ ရူပါဒိပုထုတ္တာရမ္မဏေသု. နိကန္တိဝသေနာတိ နိကာမနဝသေန အပေက္ခာဝသေန. တိဋ္ဌမာနန္တိ ပဝတ္တမာနံ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တေတိ ဈာနာရမ္မဏဘူတေ. တဉှိ ဘာဝနာစိတ္တေနာဘိဘုယျ အဝိဿဇ္ဇိတွာ ဂယှမာနံ အဇ္ဈတ္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဘာဝနံ အာရဒ္ဓဿ ဘိက္ခုနော ယဒိ ဘာဝနာရမ္မဏေ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တာယ နိကန္တိယာ ဥပရိ ဘာဝနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ စိတ္တသံကောစဝသေန သဏ္ဌိတံ နာမ, တဒဘာဝေန အသဏ္ဌိတံ နာမ ဟောတီတိ, ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အသဏ္ဌိတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတ’’န္တိ [Pg.389] အာဟ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ – ‘‘နိကန္တိဝသေန ဟိ အတိဋ္ဌမာနံ ဟာနဘာဂိယံ န ဟောတိ, ဝိသေသဘာဂိယမေဝ ဟောတီ’’တိ. အဂ္ဂဟေတွာတိ ရူပါဒီသု ကိဉ္စိ တဏှာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ. တထာ အဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ တဏှာပရိတာသာဒိဝသေန န ပရိတဿေယျ. အဝသေသဿ စ ဒုက္ခဿာတိ သောကာဒိဒုက္ခဿ. အဝသေသဿ စ ဒုက္ခဿာတိ ဝါ ဇာတိဇရာမရဏသီသေန ဝိပါကဒုက္ခဿ ဂဟိတတ္တာ ကိလေသဒုက္ခဿ စေဝ သံသာရဒုက္ခဿ စာတိ အတ္ထော. ३१३. उपदेश करावयाच्या अर्थाचा निर्देश करणे म्हणजे "उद्देश" (उद्देसो) आणि त्याचे विभाजन करणे म्हणजे "विभंग" (विभंगो), म्हणून म्हटले आहे - "मातिका (मातृका) आणि तिचे विभाजन". "तुलेय्य" (तुलना करावी) इत्यादी चारही पदे प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द आहेत. अथवा, "तुलेय्य" म्हणजे तुलनात्मक प्रज्ञेने त्या धर्माची प्रग्रह (धारण) इत्यादी विधीने पूर्ण तुलना करावी. "तीरेय्य" (निर्णय करावा) म्हणजे निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने तेथे ज्ञानक्रियेच्या समाप्तीद्वारे निर्णय करावा. "परिग्गण्हेय्य" (ग्रहण करावे/परीक्षण करावे) म्हणजे तशा प्रकारे समापन्न झालेल्याने आनिशंस (फायदे), अस्साद (आस्वाद) आणि आदीनव (दोष) यांचा विचार करावा. "परिच्छिन्देय्य" (परिच्छेद करावा/मर्यादित करावे) म्हणजे परिच्छेद करणाऱ्या ज्ञानाने अर्थाचा परिच्छेद करून जाणावे. "आरम्मणेसू" (आलंबनांमध्ये) म्हणजे रूप इत्यादी विविध आलंबनांमध्ये. "निकन्तिवसेन" (आसक्तीच्या वशतेने) म्हणजे इच्छेच्या वशतेने, अपेक्षेच्या वशतेने. "तिट्ठमानं" (स्थित असलेले) म्हणजे प्रवृत्त असणारे. "गोचरज्झत्ते" (गोचर-अध्यात्म किंवा ध्यानाच्या आलंबनात) - कारण ध्यानचित्ताने त्यावर मात करून, त्याला न सोडता ग्रहण केले जात असल्याने ते अध्यात्मासारखेच (अंतर्गत) होते, म्हणून त्याला "गोचरज्झत्त" असे म्हणतात. भावना (ध्यान) सुरू केलेल्या भिक्खूच्या मनात जर भावनारूपी आलंबनाविषयी आसक्ती (निकन्ति) उत्पन्न झाली, तर त्या आसक्तीमुळे पुढील भावना सोडून चित्ताच्या संकोचामुळे ते 'स्थित' (संठित) म्हटले जाते; आणि त्याच्या अभावामुळे ते 'अ-स्थित' (असंठित) म्हटले जाते. हे दर्शवण्यासाठी "अध्यात्म अ-स्थित" (अज्झत्तं असंठितं) असे म्हटले आहे, म्हणजेच "गोचर-अध्यात्म आलंबनात आसक्तीच्या वशतेने अ-स्थित". तसेच पुढे सांगतील - "आसक्तीच्या वशतेने न राहणारे (अतिट्ठमानं) हे हानभागीय (ऱ्हास पावणारे) नसते, तर ते विशेषभागीयच (विशिष्ट गुणांना प्राप्त करून देणारे) असते." "अग्गहेत्वा" (ग्रहण न करता) म्हणजे रूप इत्यादींमध्ये तृष्णा इत्यादींच्या ग्रहणाने काहीही ग्रहण न करता. अशा प्रकारे ग्रहण न केल्यानेच तृष्णेच्या परितापाने (व्याकुळतेने) व्याकुळ होऊ नये. "अवसेसस्स च दुक्खस्स" (आणि उर्वरित दुःखाचे) म्हणजे शोक इत्यादी दुःखाचे. अथवा "उर्वरित दुःखाचे" म्हणजे जन्म, जरा आणि मरण या रूपाने विपाक-दुःख ग्रहण केल्यामुळे, क्लेश-दुःख आणि संसार-दुःख असा अर्थ आहे. ၃၁၆. ရူပမေဝ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော ရူပနိမိတ္တံ. ရာဂါဒိဝသေန တံ အနုဓာဝတီတိ ရူပနိမိတ္တာနုသာရီ. ३१६. रूप हेच क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे "रूपनिमित्त" (रुपनिमित्तं) आहे. राग (लोभ) इत्यादींच्या वशतेने त्याचा पाठलाग करतो, म्हणून तो "रूपनिमित्तानुसारी" (रुपनिमित्तानुसारी) होय. ၃၁၈. နိကန္တိဝသေန အသဏ္ဌိတန္တိ အပေက္ခာဝသေန သဏ္ဌိတံ နိကန္တိံ ပဟာယ ပဝတ္တမာနံ ဥပရိ ဝိသေသာဝဟတောတိ. တေနာဟ ‘‘နိကန္တိဝသေန ဟီ’’တိအာဒိ. ३१८. "आसक्तीच्या वशतेने अ-स्थित" (निकन्तिवसेन असंठितं) म्हणजे अपेक्षेच्या वशतेने राहिलेल्या आसक्तीचा त्याग करून प्रवृत्त होणारे, जे वरच्या स्तरावर विशेष गुणांना आणणारे असते. म्हणूनच म्हटले आहे - "आसक्तीच्या वशतेने..." इत्यादी. ၃၂၀. အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တဏှာဒိဂ္ဂါဟဝသေန ဥပါဒိယိတွာ တဏှာပရိတာသာဒိဝသေန ပရိတဿနာ, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ပနေသာ အနုပါဒါပရိတဿနာ ဟောတီတိ မဟာထေရဿ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ စောဒနံ သမုဋ္ဌပေတိ? ဥပါဒါတဗ္ဗဿ အဘာဝတောတိ တဿ အနုပါဒါပရိတဿနာဘာဝေ ကာရဏဝစနံ. ယဒိ ဟီတိအာဒိ တဿ သမတ္ထနံ. ဥပါဒါပရိတဿနာဝ အဿ တထာ ဥပါဒါတဗ္ဗဿ တထေဝ ဥပါဒိန္နတ္တာ. ဧဝန္တိ နိစ္စာဒိအာကာရေန. ဥပါဒိန္နာပီတိ ဂဟိတပရာမဋ္ဌာပိ. အနုပါဒိန္နာဝ ဟောန္တိ အယောနိသော ဂဟိတတ္တာ, ဝိညူသု နိဿာယ ဇာနိတဗ္ဗတ္တာ စ. ဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏာကာရဝသေန, တဿ ပန အယထာဘူတဂါဟိတာယ ပရမတ္ထတော စ အဘာဝတော. အတ္ထတောတိ ပရမတ္ထတော. အနုပါဒါပရိတဿနာယေဝ နာမ ဟောတိ ဥပါဒါတဗ္ဗာကာရဿ အဘာဝေန တံ အနုပါဒိယိတွာ ဧဝ ပရိတဿနာတိ ကတွာ. ३२०. "ग्रहण न करता व्याकुळ न होणे" (अग्गहेत्वा अपरितस्सना) म्हणजे पाच उपादानस्कंधांना "हे माझे आहे" इत्यादी प्रकारे तृष्णेच्या ग्रहणाने उपादान करून (पकडून ठेवून) तृष्णेच्या परितापाने व्याकुळ होणे; याच्या उलट (विपरीत) अर्थाने "ग्रहण न करता व्याकुळ न होणे" असे समजले पाहिजे. परंतु ही "अनुपादा-परितस्सना" (उपादान न करता व्याकुळ न होणे) कशी होते? महास्थविरांचा (महाथेरांचा) अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी शंका (चोदना) उपस्थित केली जाते. "उपादान करण्यायोग्य वस्तूचा अभाव असल्यामुळे" (उपादातब्बस्स अभावतो) - हे त्याच्या ठिकाणी अनुपादा-परितस्सना नसण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. "यदि हि" (जर खरोखर) इत्यादी त्याचे समर्थन आहे. उपादान-परितस्सनाच होईल, कारण उपादान करण्यायोग्य वस्तू तशाच प्रकारे ग्रहण केली गेली आहे. "एवं" (अशा प्रकारे) म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने. "उपादिन्नापि" (ग्रहण केलेली किंवा स्पर्श केलेली असली तरी) - अयोनिशः (अयोग्य प्रकारे) ग्रहण केल्यामुळे आणि विद्वानांच्या आश्रयाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे ती "अनुपादिन्न" (ग्रहण न केलेली) सारखीच असते. "दिट्ठिवसेन" (दृष्टीच्या वशतेने) म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे, परंतु तिचे अ-यथाभूत (असत्य) ग्रहण असल्यामुळे आणि परमार्थतः तिचा अभाव असल्यामुळे. "अत्थतो" (अर्थतः) म्हणजे परमार्थतः. उपादान करण्यायोग्य स्वरूपाचा अभाव असल्यामुळे, त्याचे उपादान न करताच व्याकुळ होणे, यालाच "अनुपादा-परितस्सना" (उपादान न करता व्याकुळ होणे) असे म्हणतात. ပရိဝတ္တတီတိ န တဒေဝ ရူပံ အညထာ ပဝတ္တံ ပရိဝတ္တတိ, အထ ခေါ ပကတိဇဟနေန သဘာဝဝိဂမေန နဿတိ ဘိဇ္ဇတိ. ဝိပရိဏတန္တိ အညထတ္တံ ဂတံ ဝိနဋ္ဌံ. ကမ္မဝိညာဏန္တိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ. ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိအာဒိ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန ဝိညာဏဿ ရူပဘေဒေန ဝုတ္တဿ ဘေဒါနုပရိဝတ္တိ ဟောတိ. ဝိပရိဏာမံ အနုဂန္တွာ ဝိပရိဝတ္တနတံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တံ; တတော [Pg.390] သမုပ္ပန္နာ ပရိတဿနာ ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တဇာ ပရိတဿနာတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဝိပရိဏာမဿ…ပေ… ပရိတဿနာ’’တိ. အကုသလဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စာတိ, ‘‘ယံ အဟု ဝတ မေ, တံ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တာ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ. ခေပေတွာတိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန အနုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ ခေပေတွာ. ဘယတာသေနာတိ ဘာယနဝသေနပိ စိတ္တုတြာသေန. တဏှာတာသေနာတိ တဿနေန. သဝိဃာတောတိ စိတ္တဝိဃာတနဝိဃာတေန သဝိဃာတော. တတော ဧဝ စေတောဒုက္ခေန သဒုက္ခော. မဏိကရဏ္ဍကသညာယာတိ ရိတ္တကရဏ္ဍံယေဝ မဏိပရိပုဏ္ဏကရဏ္ဍောတိ ဥပ္ပန္နသညာယ. အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတဿနာတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ အဘာဝေန ဂဟဏမ္ပိ အဝိဇ္ဇမာနပက္ခိယမေဝါတိ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတဿနာ နာမ ဟောတိ. परिवत्ततीति (परिवर्तते म्हणजे) तेच रूप दुसऱ्या प्रकारे प्रवृत्त होऊन परिवर्तित होत नाही, तर मूळ स्वभाव सोडून आणि स्वभाव नष्ट झाल्यामुळे नष्ट होते, भंग पावते. विपरिणतन्ति (विपरिणत म्हणजे) अन्यथाभावाला प्राप्त झालेले, नष्ट झालेले. कम्मविञ्ञाणन्ति (कर्मविज्ञान म्हणजे) अभिसंखारविञ्ञाण (अभिसंस्कारविज्ञान). 'रूप हा आत्मा आहे' इत्यादी मिथ्या ग्रहणामुळे विज्ञानाच्या रूपभेदाने सांगितलेल्या भेदाचे अनुपरिवर्तन होते. विपरिणामाला अनुसरून परिवर्तनाला आरंभ करून प्रवृत्त झालेले ते 'विपरिणामानुपरिवत्त' होय; त्यापासून उत्पन्न झालेली व्याकुळता म्हणजे 'विपरिणामानुपरिवत्तजा परितस्सना' (विपरिणामानुपरिवर्तनजन्य व्याकुळता) हे दर्शवताना भगवंतांनी म्हटले आहे - 'विपरिणामस्स...पे... परितस्सना' (विपरिणामाची...पे... व्याकुळता). अकुसलधम्मसमुप्पादा चाति (अकुशलधम्मसमुत्पाद म्हणजे) 'जे माझे होते, ते आता माझे नाही' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारे अकुशल चित्तोत्पाद धर्म. खेपेत्वाति (क्षय करून म्हणजे) प्रवृत्त न होण्याच्या कारणाने, अनुत्पत्तीच्या निमित्ताने क्षय करून. भयतासेनाति (भयत्रासाने म्हणजे) भीतीच्या कारणाने किंवा चित्ताच्या त्रासामुळे. तण्हातासेनाति (तृष्णात्रासाने म्हणजे) तृष्णेच्या व्याकुळतेने. सविघातोति (सविघात म्हणजे) चित्ताच्या आघातामुळे विघातयुक्त. त्यामुळेच मानसिक दुःखाने युक्त (सदुःख). मणिकरण्डकसञ्ञायाति (मणिकरण्डकसंज्ञेने म्हणजे) रिकाम्या करंडकालाच रत्नांनी भरलेला करंडक समजण्याच्या उत्पन्न झालेल्या संज्ञेमुळे. अग्गहेत्वा परितस्सनाति (ग्रहण न करता व्याकुळ होणे म्हणजे) ग्रहण करण्याजोग्या वस्तूच्या अभावामुळे ग्रहण करणे देखील अविद्यमान पक्षातच समाविष्ट होते, म्हणून याला 'अग्गहेत्वा परितस्सना' असे म्हणतात. ၃၂၁. ကမ္မဝိညာဏမေဝ နတ္ထိ သတိ ကမ္မဝိညာဏေ ရူပဘေဒါနုပရိဝတ္တိ သိယာတိ ကမ္မဝိညာဏာဘာဝဒဿနမုခေန ခီဏာသဝဿ သဗ္ဗသော ကိလေသာဘာဝံ ဒဿေတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ३२१. कम्मविञ्ञाणच (कर्मविज्ञानच) नसते; कम्मविञ्ञाण असतानाच रूपभेदानुपरिवर्तन होईल, अशा प्रकारे कम्मविञ्ञाणाच्या अभावाचे दर्शन घडवून क्षीणासवाचा (अर्हताचा) सर्व प्रकारे क्लेशांचा अभाव दर्शविला आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णनेची (उद्देशविभंगसूत्रवर्णनाची) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၉. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ९. अरणविभङ्गसुत्तवण्णना (अरणविभंगसूत्रवर्णन) ၃၂၃. ဂေဟဿိတဝသေနာတိ ကိလေသနိဿိတဝသေန အနုရောဓဝသေန. နေဝ ဥက္ခိပေယျာတိ န အနုဂ္ဂဏှေယျ. န အဝက္ခိပေယျာတိ ဂေဟဿိတဝသေန ဝိရောဓဝသေန န နိဂ္ဂဏှေယျ. အနုရောဓေန ဝိနာ သမ္ပဟံသနဝသေန ယထာဘူတဂုဏကထနံ နေဝုဿာဒနာ ဝဇ္ဇာဘာဝတော; တထာ ဝိရောဓေန ဝိနာ ဝိဝေစနဝသေန ယထာဘူတဒေါသကထနံ န အပသာဒနံ. သဘာဝမေဝါတိ ယထာဘူတသဘာဝမေဝ ကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ အနာဒေသကရဏဝသေန ကထေယျ, သေယျထာပိ အာယသ္မာ သုဘူတိတ္ထေရော. ဝိနိစ္ဆိတသုခန္တိ, ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိအာဒိနာ ဝိသေသတော ဝိနိစ္ဆိတသုခါယ ဟောတိ. ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏန္တိ သွာယံ ရဟောဝါဒေါ ပေသုညူပသံဟာရဝသေန ပဝတ္တော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ပိသုဏဝါစန္တိ အတ္ထော’’တိ. ခီဏာတီတိ ခီဏော, ယော ဘာသတိ, ယဉ္စ ဥဒ္ဒိဿ ဘာသတိ, ဒွေပိ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော, တံ ခီဏဝါဒံ. သွာယံ ယသ္မာ ကိလေသေဟိ အာကိဏ္ဏော သံကိလိဋ္ဌော ဧဝ စ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘အာကိဏ္ဏံ [Pg.391] သံကိလိဋ္ဌံ ဝါစ’’န္တိ. တေန အဝသိဋ္ဌံ တိဝိဓမ္ပိ ဝစီဒုစ္စရိတမာဟ. အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ အဇ္ဈောသာယ. အာဒါယာတိ ပဂ္ဂယှ. ဝေါဟရေယျာတိ သမုဒါစရေယျ. လောကသမညန္တိ လောကသင်္ကေတံ. ३२३. गेहस्सितवसेनाति (गेहस्सितवशाने म्हणजे) क्लेशाश्रित असल्यामुळे, अनुनयामुळे (अनुरोधामुळे). नेव उक्खिपेय्याति (समर्थन करू नये म्हणजे) अनुग्रह करू नये. न अवक्खिपेय्याति (निंदा करू नये म्हणजे) गृहस्थीच्या (क्लेशांच्या) आश्रयाने विरोधाच्या भावनेने निग्रह करू नये. अनुरोधाशिवाय, केवळ आनंदाने यथाभूत गुणांचे कथन करणे हे 'नेवुस्सादना' (प्रशंसा न करणे) आहे, कारण त्यात दोषाचा अभाव असतो; तसेच विरोधाशिवाय विवेचनाच्या भावनेने यथाभूत दोषांचे कथन करणे हे 'न अपसादना' (निंदा न करणे) आहे. स्वभावमेवाति (स्वभावच म्हणजे) कोणत्याही पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश न करता केवळ यथाभूत स्वभावच सांगावा, जसे की आयुष्यमान सुभूति थेर सांगत असत. विनिच्छितसुखन्ति (विनिश्चितसुख म्हणजे) 'अध्यात्मिक दृष्ट्या निर्दोष' इत्यादी प्रकारे विशेषतः निश्चित सुखासाठी असते. परम्मुखा अवण्णन्ति (परोक्ष निंदा म्हणजे) येथे चहाडी (पिशुनवाचा) करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेली गुप्त चर्चा अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'पिसुणवाचं असा अर्थ आहे'. खीणातीति (क्षीण करतो म्हणजे) जो बोलतो आणि ज्याच्या उद्देशाने बोलतो, त्या दोघांनाही जो हिंसित करतो, पीडा देतो, तो 'खीणवाद' (नाशक वचन) होय. तो स्वतः क्लेशांनी व्याप्त आणि संक्लिष्ट (मलीन) असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'आकिण्णं संकिलिट्ठं वाचं' (व्याप्त आणि संक्लिष्ट वाणी). त्याद्वारे उर्वरित तिन्ही प्रकारच्या वचीदुच्चरित (वाणीच्या दुष्कृत्यांचे) कथन केले आहे. अधिट्ठहित्वाति (अधिनिवेश करून म्हणजे) 'हेच सत्य आहे' असा अभिनिवेश धरून. आदायाति (ग्रहण करून म्हणजे) पकडून ठेवून. वोहरेय्याति (व्यवहार करावा म्हणजे) आचरण करावे. लोकसमञ्ञन्ति (लोकसंज्ञा म्हणजे) लोकसंकेत (लोकरूढी). ၃၂၄. အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော ကာမေဟိ ပဋိသံဟိတတ္တာ ကာမပဋိသန္ဓိ, ကာမသုခံ. တေနာဟ ‘‘ကာမူပသံဟိတေန သုခေနာ’’တိ. သဒုက္ခောတိ ဝိပါကဒုက္ခေန သံကိလေသဒုက္ခေန သဒုက္ခော. တထာ သပရိဠာဟောတိ ဝိပါကပရိဠာဟေန စေဝ ကိလေသပရိဠာဟေန စ သပရိဠာဟော. ३२४. आलंबन (आरम्मण) आणि संप्रयोग यांमुळे कामांशी संबंधित असल्यामुळे 'कामप्रतिसंधी' म्हणजे कामसुख होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कामूपसंहितेन सुखेन' (कामयुक्त सुखाने). सदुःख म्हणजे विपाकदुःखाने आणि संक्लेशदुःखाने युक्त (सदुःख). तसेच सपरिळाह (दाहयुक्त) म्हणजे विपाकदाहाने आणि क्लेशदाहाने युक्त. ၃၂၆. ဝဋ္ဋတော နိဿရိတုံ အဒတွာ တတ္ထေဝ သီဒါပနတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေန သတ္တေ သံယောဇေတီတိ သံယောဇနံ, ဝိသေသတော ဘဝသံယောဇနံ တဏှာတိ အာဟ ‘‘တဏှာယေတံ နာမ’’န္တိ. န တဏှာယေဝ မာနာဒယောပိ သံယောဇနတ္တံ သာဓေန္တိ နာမ သဗ္ဗသော သံယောဇနတော သုဋ္ဌု ဗန္ဓနတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၅-၁၂၆). ३२६. संसारचक्रातून (वट्टापासून) बाहेर पडू न देता, तिथेच बुडवून ठेवल्यामुळे आणि मिथ्या प्रतिपदेच्या (चुकीच्या मार्गाच्या) स्वरूपाने प्राण्यांना बांधून ठेवते म्हणून ते 'संयोजन' होय, विशेषतः भवसंयोजन म्हणजे तृष्णा (तण्हा) होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तण्हायेतं नामं' (हे तृष्णेचे नाव आहे). केवळ तृष्णाच नव्हे, तर मान इत्यादी देखील सर्व प्रकारे बांधून ठेवल्यामुळे (दृढ बंधनामुळे) संयोजनाचे कार्य करतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, अविद्यारूपी आवरणाने वेढलेल्या आणि तृष्णारूपी संयोजनाने बांधलेल्या प्राण्यांचे...' (सं. नि. २.१२५-१२६). ဣမံ စတုက္ကန္တိ, ‘‘ယေ ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ, ယေ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ’’တိ ဧဝမာဂတံ ဣမံ စတုက္ကံ နိဿာယ. ‘‘ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော’’တိ, ဝတွာ တံ နိဿာယ ဌပိတဘာဝံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥဿာဒနာအပသာဒနာ ပညာယန္တိ တထာဂတေန ဝိနေတဗ္ဗပုဂ္ဂလဝသေန ဓမ္မဒေသနာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗတော. အယံ ပုဂ္ဂလော…ပေ… အာစာရသမ္ပန္နောတိ ဝါ နတ္ထိ ပရေသံ အနုဒ္ဒေသကဝသေန ဓမ္မဒေသနာယ ပဝတ္တနတော. इमं चतुक्कन्ति (हे चतुष्क म्हणजे) 'जे कामसुखाच्या प्रतिसंधीत सौमनस्याच्या अभ्यासात मग्न आहेत, जे आत्मक्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न आहेत' अशा प्रकारे आलेल्या या चतुष्काला (चार प्रकारांना) अनुसरून. 'या अग्रस्थानी स्थापित केले आहे' असे म्हणून, त्याला अनुसरून स्थापित केल्याचा भाव विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'भगवतो ही...' (भगवंतांचेच...) इत्यादी म्हटले आहे. 'उस्सादना' (प्रशंसा) आणि 'अपसादना' (निंदा) प्रज्ञेने जाणली जाते, कारण तथागतांद्वारे विनीत करावयाच्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) योग्यतेनुसार धम्मदेशना प्रवृत्त केली जाते. 'हा पुद्गल...पे... आचारसंपन्न आहे' असे इतरांचा निर्देश न करता धम्मदेशना प्रवृत्त केली जात असल्यामुळे (असे घडत नाही). ၃၂၉. ပရမ္မုခါ အဝဏ္ဏန္တိ နိန္ဒိယဿ ဒေါသဿ နိန္ဒနံ. န ဟိ ကဒါစိ နိန္ဒိယော ပသံသိယော ဟောတိ, တံ ပန ကာလံ ဉတွာဝ ကထေတဗ္ဗန္တိ အာဟ, ‘‘ယုတ္တပတ္တကာလံ ဉတွာဝါ’’တိ. ခီဏဝါဒေပိ ဧသေဝ နယော တဿ ရဟောဝါဒေန သမာနယောဂက္ခမတ္တာ. ३२९. परम्मुखा अवण्णं (परोक्ष निंदा) म्हणजे निंदनीय दोषाची निंदा करणे. कारण निंदनीय व्यक्ती कधीही प्रशंसनीय असू शकत नाही, परंतु ते योग्य वेळ जाणूनच बोलले पाहिजे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'योग्य आणि प्राप्त काळ जाणूनच'. खीणवादाच्या (नाशक वचनाच्या) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो, कारण तो देखील गुप्त संभाषणासारखाच (रहोवादासारखाच) मानला जातो. ၃၃၀. ဃာတီယတီတိ ဝဓီယတိ. သဒ္ဒေါပိ ဘိဇ္ဇတိ နဿတိ, ဘေဒေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဂေလညပ္ပတ္တောတိ ခေဒံ ပရိဿမံ ပတ္တော. အပလိဗုဒ္ဓန္တိ ဒေါသေဟိ အနနုပတိတံ. ३३०. घातीयती म्हणजे वध केला जातो. शब्द देखील भंग पावतो, नष्ट होतो, असा अर्थ आहे. गेलञ्ञप्पत्तो (ग्लानीला प्राप्त झालेला) म्हणजे खेद आणि परिश्रमाला प्राप्त झालेला. अपलिबुद्धं म्हणजे दोषांनी अननुगत (दोषरहित). ၃၃၁. အဘိနိဝိဿ [Pg.392] ဝေါဟရတီတိ ဧဝမေတံ, န ဣတော အညထာတိ တံ ဇနပဒနိရုတ္တိံ အဘိနိဝိသိတွာ သမုဒါစရတိ. အတိဓာဝနန္တိ သမညံ နာမေတံ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ ပညတ္တီတိ ပညတ္တိမတ္တေ အဋ္ဌတွာ ပရမတ္ထတော ထာမသာ ပရာမဿ ဝေါဟရဏံ. ३३१. अभिनिविस्स वोहरती म्हणजे 'हे असेच आहे, यापेक्षा वेगळे नाही' असा त्या प्रांतिक भाषेचा (जनपदनिरुत्तीचा) अभिनिवेश धरून व्यवहार करणे. अतिधावन म्हणजे 'संज्ञा' ही केवळ लोकसंकेताने सिद्ध झालेली प्रज्ञप्ती आहे, अशा pragnaptimatte (प्रज्ञप्तीपुरतेच) मर्यादित न राहता, परमार्थतः आग्रहाने धरून व्यवहार करणे. ၃၃၂. အပရာမသန္တောတိ အနဘိနိဝိသန္တော သမညာမတ္တတောဝ ဝေါဟရတိ. ३३२. अपरामसंतो म्हणजे अभिनिवेश न धरता केवळ लोकसंज्ञेनुसारच व्यवहार करणे. ၃၃၃. မရိယာဒဘာဇနီယန္တိ ယထာဝုတ္တသမ္မာပဋိပဒါယ မိစ္ဆာပဋိပဒါယ စ အညမညံ သင်္ကရဘာဝဝိဘာဇနံ. ရဏန္တိ သတ္တာ ဧတေဟိ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတောတိ ရဏာ; ရာဂဒေါသမောဟာ, ဒသပိ ဝါ ကိလေသာ, သဗ္ဗေပိ ဝါ ဧကန္တာကုသလာ, တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ; သဟ ရဏေဟီတိ သရဏော. ရဏသဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော. တေနာဟ ‘‘သရဇော သကိလေသော’’တိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ အာဂတတ္တာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယောပိ ‘‘သရဏော’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အရဏောတိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ३३३. मरियादभाजनीयं म्हणजे वर सांगितलेल्या सम्यक् प्रतिपदा आणि मिथ्या प्रतिपदा यांच्यातील परस्पर संकरभावाचे विभाजन करणे. 'रण' म्हणजे ज्यांच्यामुळे प्राणी रडतात (क्रंदन करतात), न रडणारे देखील रडण्याच्या कारणांमुळे रडतात, ते 'रण' होत; राग, द्वेष आणि मोह, किंवा दहा क्लेश, किंवा सर्वच एकांत अकुशल धर्म, ज्यांच्या विविध प्रकारच्या दुःख उत्पन्न करणाऱ्या प्रभावाने अभिभूत होऊन प्राणी रडतात; रणासह असणारा तो 'सरण' (स-रण) होय. किंवा 'रण' हा शब्द राग इत्यादी रजःकणांमध्ये रूढ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सरजो सकिलेसो' (धुळीने युक्त, क्लेशाने युक्त). पाळीमध्ये 'सदुक्खो एसो धम्मो' (हा धर्म दुःखाने युक्त आहे) इत्यादी आल्यामुळे कामसुखाचा अभ्यास इत्यादींना देखील 'सरण' म्हटले आहे, म्हणून दुःखादींचा रणभाव आणि त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावाच्या अकुशल धर्मांची सरणता (स-रण असणे) समजून घ्यावी. 'अरण' इत्यादी शब्दांचा अर्थ याच्या उलट समजून घ्यावा. ဝတ္ထုံ သောဓေတီတိ နိရောဓသမာပဇ္ဇနေန မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဒက္ခိဏေယျဝတ္ထုဘူတံ အတ္တာနံ ဝိသောဓေတိ; နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝတ္ထုဝိသောဓနံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌိတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနံ ဒိန္နဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယာ ဒီပေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. တထေဝါတိ ဣမိနာ ‘‘ပိဏ္ဍာယ စရန္တော’’တိအာဒိံ ဥပသံဟရတိ. မေတ္တာဘာဝနာယ မုဒုဘူတစိတ္တဗဟုမာနပုဗ္ဗကံ ဒေန္တီတိ, ‘‘သုဘူတိတ္ထေရော ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ဒါယကတောပိ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ. ဝတ္ထုသောဓနံ ပန ပဋိဘာဂတော. ဧဝံ ပန ကာတုံ သက္ကာတိ သာဝကာနမ္ပိ ကိမေဝံ လဟုဝုဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနံ သာဝကေသု စိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော အဂ္ဂသာဝကမဟာသာဝကေသု ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ပကတိသာဝကေသုပိ ဝသိပ္ပတ္တေသု လဗ္ဘတီတိ တေ ဒဿေန္တော, ‘‘အာမ သက္ကာ’’တိအာဒိမာဟ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. "वस्तूचे शोधन करतो" (वत्थुं सोधेति) म्हणजे निरोधसमापत्तीच्या प्राप्तीने महाफलदायी बनवून, स्वतःला दक्षिणेय वस्तू (दान स्वीकारण्यास योग्य पात्र) म्हणून विशुद्ध करतो; निरोधसमापत्तीद्वारे वस्तूचे विशोधन हे निरोधसमापत्तीतून उठलेल्या प्रत्येकबुद्ध आणि महाकस्सप थेर इत्यादींना दिलेल्या दक्षिणेच्या विशुद्धीने स्पष्ट केले पाहिजे. म्हणूनच "तथा हि" इत्यादी म्हटले आहे. "तथैव" याने "पिंडपातासाठी फिरताना" इत्यादींचा उपसंहार केला आहे. मैत्रीभावनेने मृदू झालेल्या चित्ताने आणि आदराने दान देतात, म्हणून "सुभूती थेर दक्षिणेचे विशोधन करतात" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे दायकाच्या (दात्याच्या) बाजूनेही दक्षिणेची विशुद्धी दर्शविली आहे. परंतु वस्तूचे शोधन हे प्रतिभागावरून (सादृश्यावरून) आहे. "अशा प्रकारे करणे शक्य आहे का?" म्हणजे श्रावकांनाही अशा प्रकारे शीघ्र उठण्याचा संकल्प आणि श्रावकांमध्ये अशा प्रकारची वशित्वता संभवते का? असा प्रश्न विचारला आहे. दुसरा (उत्तर देणारा) म्हणतो, "अग्रश्रावक आणि महाश्रावकांबद्दल काय बोलावे, वशित्व प्राप्त झालेल्या सामान्य श्रावकांमध्येही हे शक्य आहे," हे दर्शवण्यासाठी "होय, शक्य आहे" इत्यादी म्हणाला. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. अरणाविभंगसुत्तवण्णनेतील लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकटीकरण) समाप्त झाली. ၁၀. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ १०. धातुविभंगसुuttवण्णना (धातुविभंग सूत्राचे भाष्य). ၃၄၂. အပရိက္ခီဏာယုကံ [Pg.393] ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တုရိတဂမနစာရိက’’န္တိ. မမ ဝါသုပဂမနေန တဝ စိတ္တဿ အဖာသုကံ အနိဋ္ဌံ သစေ နတ္ထိ. သောတိ ပုဗ္ဗုပဂတော. ဒိန္နံ ဒိန္နမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဧကဝါရံ ဒိန္နံ ဒိန္နမေဝ ယုတ္တံ, န ပုန ဒါတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကတံ ကတမေဝါတိ သင်္ဂဟတ္ထံ ကတံ အနုစ္ဆဝိကကမ္မံ ကတမေဝ, န တံ ပုန ဝိပရိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ३४२. ज्याचे आयुष्य संपलेले नाही अशा पुक्कुसाती कुलपुत्राला उद्देशून जाणे असल्यामुळे "त्वरित गमन चारीक" (घाईघाईने प्रवास करणे) असे म्हटले आहे. "माझ्या वास्तव्यामुळे तुझ्या चित्ताला काही त्रास किंवा अनिष्ट वाटत नसेल तर..." "सो" (तो) म्हणजे आधी आलेला. "दिलेले दिलेच योग्य आहे" म्हणजे एकदा दिलेले दिलेच योग्य आहे, पुन्हा देण्याची गरज नाही, असा अभिप्राय आहे. "केलेले केलेच आहे" म्हणजे संग्रहासाठी केलेले योग्य कर्म केलेच आहे, ते पुन्हा बदलता येत नाही, असा अभिप्राय आहे. ပုက္ကုသာတိမှိ ဥဘယထာပိ ကုလပုတ္တဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏော ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဇာတိကုလပုတ္တောပိ အာစာရကုလပုတ္တောပီ’’တိ. တတြာတိ တသ္မိံ တက္ကသီလတော အာဂမနေ. အင်္ကေ နိပန္နဒါရကံ ဝိယ ဇနံ တောသေတိ တုဋ္ဌိံ ပါပေတိ. ရတနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဗ္ဗတသမုဒ္ဒါဒိသန္နိဿိတတ္တာ ပစ္စန္တဒေသဿ. ဒဿနီယန္တိ ဒဿနေနေဝ သုခါဝဟံ. ဧဝရူပန္တိ ဒဿနီယံ သဝနီယဉ္စ. पुक्कुसातीमध्ये दोन्ही प्रकारे कुलपुत्रत्व परिपूर्णच आहे, म्हणून म्हटले आहे - "जातीनेही कुलपुत्र आणि आचारानेही कुलपुत्र". "तत्र" (तेथे) म्हणजे तक्षशिलेहून येण्यामध्ये. मांडीवर निजलेल्या बालकाप्रमाणे लोकांना संतुष्ट करतो, आनंद देतो. पर्वत, समुद्र इत्यादींच्या आश्रयाने असलेल्या सीमावर्ती प्रदेशात रत्ने उत्पन्न होतात. "दर्शनीय" म्हणजे केवळ दर्शनानेच सुख देणारे. "अशा प्रकारचे" म्हणजे दर्शनीय आणि श्रवणीय (ऐकण्यास योग्य). အနဂ္ဃကမ္ဗလေ မဟဂ္ဃကမ္ဗလေ. သာရကရဏ္ဍကေတိ စန္ဒနသာရာဒိသာရမယကရဏ္ဍကေ. လိခါပေတွာ ဥက္ကိရာပေတွာ. လာခါယ ဝဋ္ဋာပေတွာတိ မုခံ ပိဒဟိတွာ လာခါပရိကမ္မံ ကာရေတွာ. "अनर्घ्य घोंगडी" म्हणजे अत्यंत मौल्यवान घोंगडी. "सारकरंडक" म्हणजे चंदनाच्या सारासारख्या उत्कृष्ट लाकडापासून बनवलेला करंडक. "लिहावयास लावून" म्हणजे कोरून घेऊन. "लाखेने वेढून" म्हणजे तोंड बंद करून लाखेचे काम करून घेऊन. အန္တော ဒုဿဘဏ္ဍိကံ အတ္ထီတိ အညာသိ နာတိဂရုကဘာဝတော. အနဂ္ဃာ အဟေသုန္တိ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိဖဿသမ္ပတ္တိပမာဏမဟတ္တဒုန္နိမ္မာပိယတာဟိ မဟဂ္ဃာ အဟေသုံ, မဟာပုညော ရာဇာ တဿ အတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. आत कापडाचे गाठोडे आहे हे त्याने ओळखले, कारण ते फार जड नव्हते. "अनर्घ्य होते" म्हणजे रंगसंपत्ती, स्पर्शसंपत्ती, विशाल आकार आणि दुर्मिळता यांमुळे ते अत्यंत मौल्यवान होते; महापुण्यवान राजाकडेच असे असू शकते, असा अभिप्राय आहे. ယဒိ ဧဝံ, ‘‘ကိန္နု ခေါ ပေသေမီ’’တိ ကသ္မာ ဝီမံသံ အာပဇ္ဇီတိ အာဟ – ‘‘အပိစ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိ. သောတိ ဗိမ္ဗိသာရော ရာဇာ. ဝိစိနိတုံ အာရဒ္ဓေါ ရတနဿ အနေကဝိဓတ္တာ ဥတ္တရုတ္တရိဉ္စ ပဏီတတရာဒိဘာဝတော. သုဝဏ္ဏရဇတာဒီတိ သုဝဏ္ဏရဇတပဝါဠမဏိမုတ္တာဝေဠုရိယာဒိ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓန္တိ စက္ခာဒိဣန္ဒြိယပဋိဗဒ္ဓံ. ပဒေသန္တိ ဂုဏဝသေန ဧကဒေသံ န ပါပုဏာတိ. जर असे आहे, तर "मी काय बरे पाठवू?" असा विचार त्याने का केला? म्हणून म्हटले आहे - "परंतु तरीही..." इत्यादी. "सो" (तो) म्हणजे बिंबिसार राजा. रत्नांच्या अनेकविधतेमुळे आणि उत्तरोत्तर अधिक श्रेष्ठत्वामुळे त्याने विचार करण्यास सुरुवात केली. "सुवर्ण-रजत" इत्यादी म्हणजे सोने, चांदी, प्रवाळ, मणी, मोती, वैडूर्य इत्यादी. "इंद्रियबद्ध" म्हणजे चक्षू इत्यादी इंद्रियांशी संबंधित. "प्रदेश" म्हणजे गुणांच्या दृष्टीने एका अंशालाही (त्याच्याशी) बरोबरी करू शकत नाही. သာမံ သစ္စာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတာသာမညေန, ‘‘ဗုဒ္ဓရတနမ္ပိ ဒုဝိဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓရတနသမံ ရတနံ နာမ နတ္ထိ, ယသ္မာ ပန ဣမသ္မိံ လောကေ ပရသ္မိံ ဝါ ပန ဗုဒ္ဓေန သဒိသော န ဝိဇ္ဇတီတိ. ပဌမဗောဓိယံယေဝ ပဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဃောသောပီ’’တိအာဒိ. स्वतः सत्याचा साक्षात्कार करण्याच्या समानतेमुळे "बुद्धरत्नही दोन प्रकारचे आहे" असे म्हटले आहे. बुद्धरत्नासारखे दुसरे कोणतेही रत्न नाही, कारण या जगात किंवा परलोकात बुद्धांसारखा दुसरा कोणीही नाही. प्रथम बोधीच्या वेळीच हा घोष प्रवर्तित होतो, म्हणून "घोषोपि" (घोष सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. ရာဇာ တုဋ္ဌော စိန္တေသိ, ‘‘တတ္ထ အဝိဇ္ဇမာနံယေဝ ပေသေတုံ လဒ္ဓ’’န္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပရိပုဏ္ဏံ ဧကဒိဝသမ္ပိ တသ္မိံ ပဒေသေ ဗုဒ္ဓါနံ အာဝါသပရိဂ္ဂဟော [Pg.394] နတ္ထိ, တသ္မာ. ပုဗ္ဗဒိသာမုခန္တိ ပုဗ္ဗဒိသာဘိမုခံ သီဟပဉ္ဇရံ. တေနဿ သုဝိဘူတာလောကတံ ဒဿေတိ. राजाने आनंदी होऊन विचार केला, "तेथे जे उपलब्ध नाही, तेच पाठवण्याची संधी मिळाली आहे." "तस्मा" (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी त्या प्रदेशात एक दिवसही बुद्धांचा निवास परिपूर्णपणे झालेला नाही, म्हणून. "पूर्वदिसामुख" म्हणजे पूर्व दिशेकडे तोंड असलेली खिडकी (सिंहपंजर). त्याद्वारे त्याचा स्पष्ट प्रकाश दर्शविला आहे. ဧဝံ အနညသာဓာရဏဿ ဘဂဝတော ဤဒိသော သမုဒါဂမောတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဧဝံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သမ္ပန္နသမုဒါဂမဿ တဒနုရူပါ အယံ ဖလသမ္ပဒါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘တုသိတဘဝနတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. अशा प्रकारे इतरांपेक्षा वेगळे असलेल्या भगवंतांचा असा प्रादुर्भाव (समुदागम) झाला, हे दर्शवण्यासाठी "अशा प्रकारे दहा पारमिता पूर्ण करून" इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे संपन्न झालेल्या प्रादुर्भावाचे हे तदनुरूप फल आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तुषित भवनातून" इत्यादी म्हटले आहे. အရိယဓမ္မော နာမ အရိယမဂ္ဂပ္ပဓာနော, အရိယမဂ္ဂေါ စ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟော, တေ စ ဥဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဂဟိတာတိ အာဟ – ‘‘သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယေ ဧကဒေသေန လိခိတွာ’’တိ. စူဠသီလာဒီနိ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၈-၉) အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဆဒွါရသံဝရံ သတိသမ္ပဇညန္တိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဒွါရာနံ သံဝရဏဝသေန သတ္တဋ္ဌာနိကံ သတိသမ္ပဇညံ. ဒွါဒသပ္ပဘေဒံ စီဝရာဒိစတုပ္ပစ္စယသန္တောသံ. အရညရုက္ခမူလာဒီနဉ္စ ဝိဘင်္ဂံ ဘာဝနာနုကူလံ သေနာသနံ. ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ နီဝရဏပ္ပဟာနံ. ပရိကမ္မန္တိ ကသိဏာဒိပရိကမ္မံ. ပါဠိယံ အာဂတနယေန အဋ္ဌတိံသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ. ဝိသုဒ္ဓိပဋိပါဋိယာ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ဧကဒေသေန လိခိ. သောဠသဝိဓန္တိ သောဠသဝိဓဘာဝနာယ ပယောဂံ. "आर्यधर्म" म्हणजे आर्यमार्गाला प्राधान्य देणारा, आणि आर्यमार्ग म्हणजे सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांचा संग्रह होय. ते केवळ थोडक्यात घेतले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "सदतीस बोधिपाक्षिक धर्म एका भागात लिहून". चूलशील इत्यादी ब्रह्मजाल सुत्तामध्ये आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. "सहा द्वारांचा संवर आणि स्मृति-संप्रजन्य" म्हणजे मनासह सहा द्वारांच्या संवराद्वारे सात स्थानांचे स्मृति-संप्रजन्य. "बारा प्रकारचा" म्हणजे चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांमध्ये असणारा संतोष. अरण्य, वृक्षमूल इत्यादींचे विभाजन म्हणजे भावनेला अनुकूल असलेले शयनासन. "लोकातील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून" इत्यादीद्वारे नीवरणांचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. "परिकर्म" म्हणजे कसिण इत्यादींचे परिकर्म. पाळीमध्ये आलेल्या पद्धतीने अडतीस कम्मट्ठाने (ध्यानविषय). विशुद्धीच्या क्रमाने आसवांच्या क्षयापर्यंत ही प्रतिपत्ती (साधना) एका भागात लिहिली. "सोळा प्रकारचा" म्हणजे सोळा प्रकारच्या भावनेचा प्रयोग. ကိလဉ္ဇမယေတိ နာနာဝိဓဘိတ္တိဝိဘတ္တေ သဏှသုခုမရတနပရိသိဗ္ဗိတေ ကိလဉ္ဇမယသမုဂ္ဂေ. ဗဟိ ဝတ္ထေန ဝေဌေတွာတိ ပဌမံ သုခုမကမ္ဗလေန ဝေဌေတွာ ပဋိပါဋိယာ တေတ္တိံသာယ သမုဂ္ဂေသု ပက္ခိပိတွာ တတော ဗဟိ သုခုမဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ ဆာဒေတွာ. တိဏဂစ္ဆပဟာနသမ္မဇ္ဇနာဒိနာ သောဓိတမတ္တကမေဝ ဟောတု, ကဒလိပုဏ္ဏဃဋဌပနဓဇပဋာကုဿာပနာဒိအလင်္ကရဏေန မာ နိဋ္ဌာပေထာတိ အတ္ထော. ရာဇာနုဘာဝေန ပဋိယာဒေထာတိ မမ ရာဇာနုရူပံ သဇ္ဇေထ, အလင်္ကရောထာတိ အတ္ထော. အန္တရဘောဂိကာနန္တိ အနုယုတ္တရာဇမဟာမတ္တာနံ. ဇဝနဒူတေတိ ခိပ္ပံ ဂစ္ဆန္တကဒူတပုရိသေ. တာဠေဟိ သဟ အဝစရန္တီတိ တာဠာဝစရာ. "किळंजमय" म्हणजे विविध प्रकारच्या भिंतींनी विभागलेल्या, मऊ आणि सूक्ष्म रत्नांनी शिवलेल्या चटईच्या पेट्यांमध्ये. "बाहेरून कापडाने वेढून" म्हणजे प्रथम मऊ घोंगडीने वेढून, क्रमाने तेहतीस पेट्यांमध्ये ठेवून, त्यानंतर बाहेरून मऊ कापडाने वेढून आणि झाकून. गवत आणि झुडपे काढून टाकणे, झाडलोट करणे इत्यादींद्वारे केवळ स्वच्छ केलेले असू द्या, केळीचे खांब, पूर्णघट ठेवणे, ध्वज आणि पताका उभारणे इत्यादी अलंकारांनी ते सजवू नका, असा अर्थ आहे. "राजाच्या वैभवाने तयार करा" म्हणजे माझ्या राजाच्या योग्यतेनुसार सजवा, असा अर्थ आहे. "अंतरभोगिक" म्हणजे राजाच्या सेवेतील महामात्र (अधिकारी). "जवनदूत" म्हणजे वेगाने जाणारे दूत. "ताळासह वावरणारे" म्हणजे ताळावचर (वाद्य वाजवणारे). ရညာ ပဏ္ဏာကာရံ ဥဒ္ဒိဿ ကတပူဇာသက္ကာရဿ အမစ္စတော သုတတ္တာ ပဏ္ဏာကာရံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ သယံ နီစာသနေ နိသိန္နော. နာယံ အညဿ ရတနဿ ဘဝိဿတီတိ အယံ ပရိဟာရော အညဿ မဏိမုတ္တာဒိဘေဒဿ ရတနဿ န ဘဝိဿတိ မဏိမုတ္တာဒီဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ. ဗလဝသောမနဿံ [Pg.395] ဥပ္ပဇ္ဇိ စိရတနကာလံ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဘာဝိတဘာဝနတာယ ဝါသိတဝါသနတာယ ဃဋေ ဒီပေါ ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ ဧဝ သမုဇ္ဇလမာနပရိပက္ကတိဟေတုကဘာဝတော. राजाने पाठवलेल्या नजराण्याबद्दल केलेल्या आदर-सत्काराविषयी अमात्याकडून ऐकल्यामुळे, त्याने तो नजराणा उच्च स्थानावर ठेवून स्वतः मात्र खालच्या आसनावर बसला. 'हे इतर कोणत्याही रत्नासाठी नसेल' - हा आदर-सत्कार मणी, मोती इत्यादी प्रकारच्या इतर रत्नांसाठी असणार नाही, कारण ते मणी-मोती इत्यादींनी बनलेले असतात. त्याच्या मनात तीव्र सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न झाले, कारण दीर्घकाळापासून बुद्धशासनात केलेल्या भावनेच्या (ध्यानाच्या) अभ्यासामुळे आणि संस्कारित झालेल्या वासनेमुळे, घटातील दिव्याप्रमाणे आतल्या आतच प्रज्वलित होणाऱ्या परिपक्व तिहेतुक भावामुळे. ဓာရေမီတိ ဣစ္ဆာမိ, ဂဏှာမီတိ အတ္ထော. ဒွေဇ္ဈဝစနန္တိ ဒွေဠှကဘာဝေါ. အန္တရံ ကရောတီတိ ဒွိန္နံ ပါဒါနံ အန္တရံ တံ လေခံ ကရောတိ, ဧကေန ပါဒေန အတိက္ကမီတိ အတ္ထော. တဿာ ဂတမဂ္ဂေနာတိ တာယ ဒေဝိယာ ဝိဝဋ္ဋမာနာယ နာသိတာယ ဂတမဂ္ဂေန. တံ ပန လေခန္တိ ပုက္ကုသာတိနာ ကတလေခံ. ပဏ္ဏစ္ဆတ္တကန္တိ တာလပတ္တမုဋ္ဌိံ. 'धारयामि' (मी धारण करतो) म्हणजे 'मी इच्छा करतो' किंवा 'मी स्वीकारतो' असा अर्थ आहे. 'द्वैधवचन' म्हणजे दुटप्पीपणा (द्वेळ्हकभाव). 'अंतर करतो' म्हणजे दोन पायांमधील अंतर ती रेषा करतो, एका पायाने ओलांडतो असा अर्थ आहे. 'तिच्या गेलेल्या मार्गाने' म्हणजे त्या देवीच्या मागे फिरलेल्या किंवा नष्ट झालेल्या मार्गाने. 'त्या पत्राला' म्हणजे पुक्कुसातीने लिहिलेल्या पत्राला. 'पर्णछत्रक' म्हणजे ताडपत्राची मूठ. သတ္ထုဂါရဝေနာတိ သတ္ထရိ ဥပ္ပန္နပသာဒပေမဗဟုမာနသမ္ဘဝေန. တဒါ သတ္ထာရံယေဝ မနသိ ကတွာ တန္နိန္နဘာဝေန ဂစ္ဆန္တော, ‘‘ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိပိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေသိ, ‘‘ဧတ္ထ နု ခေါ သတ္ထာ ဝသတီ’’တိ ပရိဝိတက္ကဿေဝ အဘာဝတော; ရာဇဂဟံ ပန ပတွာ ရညော ပေသိတသာသနဝသေန တတ္ထ စ ဝိဟာရဿ ဗဟုဘာဝတော သတ္ထာ ကဟံ ဝသတီတိ ပုစ္ဆိ. သတ္ထု ဧကကဿေဝ နိက္ခမနံ ပဉ္စစတ္တာလီသ ယောဇနာနိ ပဒသာ ဂမနဉ္စ ဓမ္မပူဇာဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မပူဇာယ စ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတောယေဝ. ဗုဒ္ဓသောဘံ ပန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အညာတကဝေသေန တတ္ထ ဂမနံ တဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိဿတ္ထဝသေန မဂ္ဂဒရထပဋိပဿမ္ဘနတ္ထံ. အပ္ပဋိပဿဒ္ဓမဂ္ဂဒရထော ဟိ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ န ဟောတီတိ. တထာဟိ ဝက္ခတိ, ‘‘နနု စ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ. 'शास्त्यांच्या आदरामुळे' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति उत्पन्न झालेल्या श्रद्धा, प्रेम आणि बहुमानामुळे. त्यावेळी केवळ शास्त्यांनाच मनात ठेवून, त्यांच्याकडेच प्रवृत्त होऊन जात असताना, 'मी विचारणार' असा विचारही मनात आणला नाही, कारण 'येथे शास्ते राहतात काय?' असा विचारच उत्पन्न झाला नव्हता. परंतु राजगृहाला पोहोचल्यावर, राजाने पाठवलेल्या संदेशामुळे आणि तेथे अनेक विहार असल्यामुळे, 'शास्ते कोठे राहतात?' अशी विचारणा केली. शास्त्यांचे एकट्यानेच निघणे आणि पंचेचाळीस योजने पायी चालणे हे धम्मपूजेच्या निमित्ताने केले गेले होते, असे समजावे. धम्मपूजेची बुद्धांची ही आचरणाची पद्धत खाली सविस्तर स्पष्ट केलीच आहे. बुद्धांचे सौंदर्य (बुद्धशोभा) लपवून, अज्ञात वेषात तेथे जाणे हे त्या कुलपुत्राच्या विश्वासासाठी आणि मार्गातील थकवा दूर करण्यासाठी होते. कारण ज्याचा मार्गातील थकवा दूर झालेला नाही, तो धम्मदेशनेचे पात्र बनू शकत नाही. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल, 'भगवंत काय...' इत्यादी. ဥရုဒ္ဓန္တိ ဝိသာလန္တိ ကေစိ. အတိရေကတိယောဇနသတန္တိအာဒိနာ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ မစ္ဆေရဝိနယနေ သဗြဟ္မစာရီနံ ဩဝါဒဒါနံ. အစ္စန္တသုခုမာလောတိအာဒိနာ သတ္ထု ဓမ္မဂါရဝေန သဒ္ဓိံ ကုလပုတ္တဿပိ ဓမ္မဂါရဝံ သံသန္ဒတိ သမေတီတိ ဒဿေတိ. တေန ဘဂဝတော ကတဿ ပစ္စုဂ္ဂမနဿ ဌာနဂတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော အညေသမ္ပိ ဘဗ္ဗရူပါနံ ကုလပုတ္တာနံ ယထာရဟံ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. 'उरुद्धं' म्हणजे 'विशाल' असे काही जण म्हणतात. 'शंभर योजनेहून अधिक' इत्यादी शब्दांद्वारे अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने मत्सर दूर करण्यासाठी सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश देणे होय. 'अत्यंत सुकुमार' इत्यादी शब्दांद्वारे शास्त्यांच्या धम्मादरासोबतच त्या कुलपुत्राचाही धम्मादर सुसंगत होतो, हे दर्शविले आहे. त्याद्वारे भगवंतांनी केलेल्या स्वागताचे योग्य स्थान स्पष्ट करत, इतरही पात्र कुलपुत्रांचा योग्य प्रकारे संग्रह केला पाहिजे, हे दर्शविले आहे. ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏန္တိ ဥစ္စဘာဝေန. အာနုဘာဝေနာတိ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ယထာ သော သောတပထံ န ဥပဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဝူပသမေတုံ သက္ကောတိ. အဝိဗ္ဘန္တန္တိ ဝိဗ္ဘမရဟိတံ နိလ္လောလုပ္ပံ. ‘‘ဘာဝနပုံသကံ ပနေတ’’န္တိ ဝတွာ တဿ ဝိဝရဏတ္ထံ, ‘‘ပါသာဒိကေန ဣရိယာပထေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ဧတံ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဣရိယတော’’တိအာဒိ. အမနာပေါ [Pg.396] ဟောတိ ပဿန္တာနံ. သီဟသေယျာယ နိပန္နဿပိ ဟိ ဧကစ္စေ သရီရာဝယဝါ အဓောခိတ္တဝိက္ခိတ္တာ ဝိယ ဒိဿန္တိ. ကဋိယံ ဒွိန္နံ ဦရုသန္ဓီနံ ဒွိန္နဉ္စ ဇာဏုသန္ဓီနံ ဝသေန စတုသန္ဓိကပလ္လင်္ကံ. န ပတိဋ္ဌာတီတိ နပ္ပဝတ္တတိ, ‘‘ကံသိ တွ’’န္တိအာဒိနာ အပုစ္ဆိတေ ကထာပဝတ္တိ ဧဝ န ဟောတိ. အပ္ပတိဋ္ဌိတာယ ကထာယ န သဉ္ဇာယတီတိ တထာ ပန ပုစ္ဆာဝသေန ကထာယ အပ္ပဝတ္တိတာယ ဥပရိ ဓမ္မကထာ န သဉ္ဇာယတိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတီတိ တသ္မာ. ကထာပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ကထာပဝတ္တနတ္ထံ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ဝါ ပုစ္ဆိ. 'ब्रह्मलोकप्रमाण' म्हणजे उंचीच्या दृष्टीने. 'अनुभावाने' म्हणजे ऋद्धीच्या प्रभावाने, जेणेकरून तो आवाज कानावर पडणार नाही, अशा प्रकारे शांत करण्यास समर्थ होतो. 'अविब्भंतं' म्हणजे गोंधळ नसलेले, चंचलता नसलेले. 'हे भावनपुंसकलिंगी आहे' असे सांगून, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'प्रसन्न करणाऱ्या ईर्यापथाने' असे म्हटले आहे. 'इत्थंभूतलक्षण' मध्ये हे तृतीया विभक्तीचे रूप समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'ज्या ईर्यापथाने...' इत्यादी. पाहणाऱ्यांसाठी ते अप्रिय असते. कारण सिंहशय्येवर निजलेल्याचेही काही शरीराचे अवयव खाली पडल्यासारखे किंवा विखुरल्यासारखे दिसतात. कंबर, दोन मांड्यांचे सांधे आणि दोन गुडघ्यांचे सांधे यांच्या आधारे 'चतुःसंधी पलंग' (पद्मासन) होतो. 'प्रतिष्ठित होत नाही' म्हणजे प्रवृत्त होत नाही; 'तू कोण आहेस?' इत्यादी विचारल्याशिवाय संभाषण सुरूच होत नाही. 'संभाषण प्रतिष्ठित न झाल्याने उत्पन्न होत नाही' म्हणजे अशा प्रकारे प्रश्नाअभावी संभाषण सुरू न झाल्याने पुढे धम्मकथा उत्पन्न होत नाही. 'इति' म्हणजे म्हणून. संभाषण प्रस्थापित करण्यासाठी, संभाषण सुरू करण्यासाठी किंवा संभाषणाचा पाया घालण्यासाठी विचारले. သဘာဝမေဝ ကထေတီတိ အတ္တနော ဘဂဝတော အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတ္တာ ‘‘အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗကံ ကထမဟံ ဇာနေယျ’’န္တိ သဘာဝမေဝ ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယမေဝ ကထေတိ; န ပန သဒေဝကဿ လောကဿ သုပါကဋံ သဘာဝသိဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓရူပကာယသဘာဝံ. အထ ဝါ သဘာဝမေဝ ကထေတီတိ ‘‘ဣဒမေဝ’’န္တိ ဇာနန္တောပိ တဒါ ဘဂဝတော ရုစိယာ တထာပဝတ္တမာနံ ရူပကာယသဘာဝမေဝ ကထေတိ အပ္ပဝိက္ခမ္ဘန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ – ‘‘တထာ ဟိ န’’န္တိအာဒိ, ဝိပဿနာလက္ခဏမေဝ ပဋိပဒန္တိ အဓိပ္ပာယော. 'स्वभावच सांगतो' म्हणजे स्वतः भगवंतांना पूर्वी कधीही न पाहिले असल्यामुळे, 'पूर्वी कधीही न पाहिलेल्याला मी कसे ओळखणार?' अशा प्रकारे केवळ स्वतःचा स्वभाव (अभिप्राय) सांगतो; देवलोकासह संपूर्ण जगाला सुप्रसिद्ध असलेला, स्वभावसिद्ध असा बुद्धरूपकायाचा स्वभाव मात्र सांगत नाही. अथवा 'स्वभावच सांगतो' म्हणजे 'हेच आहे' असे जाणत असूनही, त्या वेळी भगवंतांच्या आवडीनुसार तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा रूपकायाचा स्वभावच सांगतो, यात कोणताही अडथळा नाही असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तसे हि...' इत्यादी, vipassanālakkhaṇa (विपश्यनेचे लक्षण) हीच प्रतिपदा (मार्ग) आहे असा अभिप्राय आहे. ၃၄၃. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အကထေတွာ’’တိ ဝတွာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ အကထနေ ကာရဏံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒဉ္စ သရူပတော ဒဿေတုံ, ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရိသုဒ္ဓါယပိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဝိပဿနာ တထာ န ကိစ္စကာရီ, ပဂေဝ အဝိဇ္ဇမာနာယာတိ, ‘‘ယဿ ဟိ…ပေ… အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ စ နာမ သင်္ခေပတော ပန္နရသ စရဏဓမ္မာတိ အာဟ – ‘‘သီလသံဝရံ…ပေ… ဣမံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အာစိက္ခတီ’’တိ. ယာနကိစ္စံ သာဓေတိ မဂ္ဂဂမနေန အကိလန္တဘာဝသာဓနတ္တာ. စိရကာလံ ပရိဘာဝိတာယ ပရိပက္ကဂတာယ ဟေတုသမ္ပဒါယ ဥပဋ္ဌာပိတံ သာမဏေရသီလမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပတ္တိယာ, ယံ ပုဗ္ဗဟေတုတ္တာ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ३४३. 'पूर्वभाग-प्रतिपदा न सांगता' असे म्हणून, पूर्वभाग-प्रतिपदा न सांगण्याचे कारण आणि पूर्वभाग-प्रतिपदेचे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी 'ज्याला हि...' इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वभाग-प्रतिपदा अपरिशुद्ध असतानाही विपश्यना तशी फलदायी ठरत नाही, मग ती अस्तित्वातच नसताना काय सांगावे! म्हणूनच 'ज्याला हि... पे... अपरिशुद्ध असते' असेच म्हटले आहे. आणि पूर्वभाग-प्रतिपदा म्हणजे संक्षेपाने पंधरा चरणधम्म आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'शीलसंवर... पे... या पूर्वभाग-प्रतिपदेचा उपदेश करतात.' हे वाहनाचे कार्य साधते, कारण मार्गावरून चालताना थकवा न येणे हे याद्वारे साध्य होते. दीर्घकाळ अभ्यासल्यामुळे परिपक्व झालेल्या हेतू-संपदेद्वारे प्रस्थापित झालेले सामणेर-शील देखील अखंडत्वाच्या प्राप्तीमुळे परिपूर्ण होते, ज्याला पूर्वहेतूमुळे 'शील' असे म्हटले जाते. ဓာတုယော ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနာ, ပညတ္တိမတ္ထော ပုရိသော အဝိဇ္ဇမာနော. အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿနံ ကထေန္တော ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ အဝိဇ္ဇမာနပ္ပဓာနံ ဒေသနံ အာရဘီတိ အာဟ – ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကတ္ထစိ ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ – ‘‘ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၁.၁) အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ [Pg.397] သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၁၂၁) ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ – ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကညာယ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ ကပ္ပေတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၅) အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ဣဓ ပန ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေတိ. ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ ဟိ သမာသတ္ထော အဝိဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလဝိသယတ္တာ, တဿ ပဒဿ အဝယဝတ္ထော ပန အပ္ပဓာနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော, သော သဒ္ဒက္ကမေန အပ္ပဓာနောပိ အတ္ထက္ကမေန ပဓာနောတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနံ ဒဿေန္တော’’တိ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယေတ္ထ ဒေသနာယ ကာရဏံ ဒဿေတုံ, ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပဋ္ဌာပေယျာတိ – ‘‘ဓာတုယော’’ဣစ္စေဝ ကုလပုတ္တဿ စိတ္တံ နိဝေသေယျ တထာ သဉ္ဇာနေယျ, ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသေယျာတိ အတ္ထော. သန္ဒေဟံ ကရေယျာတိ အသတိ ပုရိသေ ကော ကရောတိ? ကော ပဋိသံဝေဒေတိ, ဓာတုယော ဧဝါတိ ကိံ နု ခေါ ဣဒံ, ကထံ နု ခေါ ဣဒန္တိ သံသယံ ဥပ္ပာဒေယျ? သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျာတိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေ ဝတ္တမာနံ ဝိယ ဒေသိယမာနေ အတ္ထေ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇေယျ. တထာဘူတော စ ဒေသနာယ အဘာဇနဘူတတ္တာ ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကုဏေယျ. ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ‘‘ဆဓာတုရော’’တိ အာဟ. परमार्थतः धातू विद्यमान आहेत, तर 'पुद्गल' (पुरुष) हा केवळ प्रज्ञप्तिमात्र असून तो अविद्यमान आहे. मग भगवंतांनी अर्हत्त्वाचे अधिष्ठान असलेल्या विपश्यनेचे वर्णन करताना 'सहा धातूंचा बनलेला' अशी अविद्यमान-प्रधान (पुद्गल-प्रधान) देशना का सुरू केली? यावर उत्तर देताना 'भगवा ही' (भगवान नक्कीच...) इत्यादी म्हटले आहे. काही ठिकाणी 'तेविज्जो छळभिञ्ञो' (त्रिविद्य, छळभिज्ञ) इत्यादींमध्ये विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी - 'भिक्खूहो, स्त्रीचे रूप पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते' इत्यादींमध्ये (अं. नि. १.१) अविद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी 'चक्षु-विज्ञाण, श्रोत-विज्ञाण' इत्यादींमध्ये (विभंग १२१) विद्यमान गोष्टीद्वारे विद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. काही ठिकाणी - 'क्षत्रिय कुमार ब्राह्मण कन्येशी संवास करतो' इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२७५) अविद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले जाते. परंतु येथे विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवले आहे. कारण 'छधातुरो' (सहा धातूंचा बनलेला) या सामासिक शब्दाचा अर्थ पुद्गल-विषयक असल्यामुळे अविद्यमान आहे, परंतु त्या शब्दाच्या अवयवाचा (घटकाचा) अर्थ अप्रधान असला तरी विद्यमान आहे. तो शब्दाच्या क्रमाने अप्रधान असला तरी अर्थाच्या क्रमाने प्रधान आहे, म्हणून 'विद्यमान गोष्टीद्वारे अविद्यमान गोष्टीचे दर्शन घडवत' असे म्हटले आहे. येथे पुद्गलाधिष्ठित देशनेचे कारण दर्शवण्यासाठी 'सचे ही' (जर खरोखरच...) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपट्ठापेय्या' (उपस्थित करावे) म्हणजे - 'केवळ धातूच आहेत' असे कुलपुत्राच्या चित्तात प्रस्थापित करावे, तसेच त्याने जाणावे, अशा प्रकारे धम्मदेशना करावी असा अर्थ आहे. 'संदेहं करेय्या' (संदेह निर्माण करेल) म्हणजे जर पुद्गल नसेल तर कोण करतो? कोण अनुभवतो? केवळ धातूच आहेत का? हे काय आहे, हे कसे आहे? असा संशय उत्पन्न करेल. 'संमोहं आपज्जेय्या' (भ्रमात पडेल) म्हणजे चार अंगांनी युक्त (घोर) अंधकारात असल्याप्रमाणे, उपदेशिलेल्या अर्थाविषयी संभ्रमात पडेल. आणि तशा अवस्थेत असलेला मनुष्य देशनेसाठी अपात्र असल्यामुळे देशनेचा स्वीकार करू शकणार नाही. 'एवमाहा' (असे म्हणाले) म्हणजे अशा प्रकारे 'सहा धातूंचा बनलेला' असे म्हणाले. ယံ တွံ ပုရိသောတိ သဉ္ဇာနာသီတိ ယံ ရူပါရူပဓမ္မသမူဟံ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ အဓိဋ္ဌာနဝိသေသဝိသိဋ္ဌံ – ‘‘ပုရိသော သတ္တော ဣတ္ထီ’’တိအာဒိနာ တွံ သဉ္ဇာနာသိ, သော ဆဓာတုရော. သန္တေသုပိ ဆဓာတုဝိနိမုတ္တေသု ဓာတွန္တရေသု သုခါဝဂ္ဂဟဏတ္ထံ တထာ ဝုတ္တံ တဂ္ဂဟဏေနေဝ စ တေသံ ဂဟေတဗ္ဗတော, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ. သေသပဒေသူတိ ‘‘ဆဖဿာယတနော’’တိအာဒိပဒေသုပိ. စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ စတဿော ပတိဋ္ဌာ ဧတဿာတိ စတုရာဓိဋ္ဌာနော, အဓိတိဋ္ဌတိ ပတိဋ္ဌဟတိ ဧတေနာတိ အဓိဋ္ဌာနံ, ယေသု ပတိဋ္ဌာယ ဥတ္တမတ္ထံ အရဟတ္တံ အဓိဂစ္ဆတိ, တေသံ ပညာဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေနာဟ ‘‘သွာယံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ဧတ္တောတိ ဝဋ္ဋတော. ဝိဝဋ္ဋိတွာတိ ဝိနိဝဋ္ဋိတွာ အပသက္ကိတွာ. ဧတ္တောတိ ဝါ ဧတေဟိ ဆဓာတုအာဒီဟိ. ဧတ္ထ ဟိ နိဝိဋ္ဌဿ အာယတ္တဿ ဥတ္တမာယ သိဒ္ဓိယာ အသမ္ဘဝေါတိ. ပတိဋ္ဌိတန္တိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဝသေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ. ဧဝဉှိ သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခသမုစ္ဆိန္ဒနေန တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. မညဿဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီတိ ဆဟိပိ ဒွါရေဟိ ပဝတ္တမာနသောတာယ မဂ္ဂေန ဝိသောသိတာယ သဗ္ဗသော ဝိဂတာယ သဗ္ဗသော ဝိစ္ဆေဒပ္ပတ္တိယာ န သန္ဒန္တိ. တေနာဟ ‘‘နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ. ယသ္မာ မာနေ [Pg.398] သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နော အနုပသန္တော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘မုနိ သန္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ နိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတော. 'ज्याला तू पुरुष म्हणून जाणतोस' (यं त्वं पुरिसोति संजानासि) म्हणजे ज्या रूप आणि अरूप धम्मांच्या समूहाला, जो प्रवाहाच्या रूपाने चालू आहे आणि विशिष्ट अधिष्ठानाने युक्त आहे, त्याला तू 'पुरुष, सत्त्व, स्त्री' इत्यादी रूपाने जाणतोस, तो सहा धातूंचा बनलेला आहे. सहा धातूंव्यतिरिक्त इतर धातू अस्तित्वात असूनही, सहज आकलनासाठी असे म्हटले आहे, कारण त्यांच्या ग्रहणानेच इतर धातूंचेही ग्रहण होते; हा अर्थ खाली स्पष्ट केलाच आहे. 'शेषपदेषु' (उर्वरित पदांमध्ये) म्हणजे 'छफस्सायतनो' (सहा स्पर्शायतने) इत्यादी पदांमध्येही. ज्याची चार अधिष्ठाने किंवा चार प्रतिष्ठा आहेत तो 'चतुराधिष्ठान' (चतुराधिट्ठानो) होय. ज्याच्याद्वारे अधिष्ठित किंवा प्रतिष्ठित होतो ते 'अधिष्ठान' होय. ज्यांच्यावर प्रतिष्ठित होऊन मनुष्य उत्तम अर्थ असलेल्या अर्हत्त्वाला प्राप्त करतो, त्या प्रज्ञा इत्यादींचे हे अधिवाचन (नाव) आहे. म्हणूनच 'स्वायं भिक्खू' (तो हा भिक्खू...) इत्यादी म्हटले आहे. 'एत्तो' (येथून) म्हणजे संसारातून. 'विवट्टित्वा' (निवृत्त होऊन) म्हणजे मागे फिरून, दूर सरकून. किंवा 'एत्तो' म्हणजे या सहा धातू इत्यादींपासून. कारण येथे गुंतलेल्या आणि परावलंबी असलेल्या व्यक्तीला उत्तम सिद्धी मिळणे असंभव आहे. 'पतिट्ठितं' (प्रतिष्ठित) म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीमुळे सुप्रतिष्ठित झालेला. कारण अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी विरोधी घटकांचे (प्रतिपक्षाचे) समूळ उच्चाटन केल्याने तो तेथे प्रतिष्ठित होतो. 'मञ्ञस्सवा नप्पवत्तन्ति' (कल्पनांचे प्रवाह वाहत नाहीत) म्हणजे सहाही द्वारांतून वाहणारा प्रवाह मार्गाद्वारे वाळवून टाकल्यामुळे, पूर्णपणे नाहीसा झाल्यामुळे आणि पूर्णपणे खंडित झाल्यामुळे वाहत नाही. म्हणूनच 'नप्पवत्तन्ति' (वाहत नाहीत) असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी मानाचे पूर्णपणे उच्चाटन झाल्यावर कोणताही न उखडलेला किंवा शांत न झालेला क्लेश उरत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'मुनी शांत म्हटला जातो' (मुनि संतोति वुच्चति), जो रागाग्नी इत्यादींच्या विझण्याने (निर्वाणाने) शांत झाला आहे. ပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျာတိ, ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ (မ. နိ. ၁.၄၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀; အ. နိ. ၃.၁၅; ဝိဘ. ၅၁၉; မဟာနိ. ၁၆၁) အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယာ သမာဓိဝိပဿနာပညံ နပ္ပမဇ္ဇေယျ. ဧတေန ပုဗ္ဗဘာဂိယံ သမထဝိပဿနာဘာဝနမာဟ. သစ္စမနုရက္ခေယျာတိ သစ္စာနုရက္ခနာပဒေသေန သီလဝိသောဓနမာဟ; သစ္စေ ဌိတော သမာဒိန္နသီလံ အဝိကောပေတွာ ပရိပူရေန္တော သမာဓိသံဝတ္တနိယတံ ကရောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝစီသစ္စံ ရက္ခေယျာ’’တိ. ကိလေသပရိစ္စာဂံ ဗြူဟေယျာတိ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနဝိဓိံ ဝဍ္ဎေယျ. ကိလေသဝူပသမနံ သိက္ခေယျာတိ ယထာ တေ ကိလေသာ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပရိစ္စတ္တာ ယထာသမုဒါစာရပ္ပဝတ္တိယာ သန္တာနေ ပရိဠာဟံ န ဇနေန္တိ; ဧဝံ ကိလေသာနံ ဝူပသမနဝိဓိံ သိက္ခေယျ ပညာဓိဋ္ဌာနာဒီနန္တိ လောကုတ္တရာနံ ပညာဓိဋ္ဌာနာဒီနံ. အဓိဂမတ္ထာယာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ. 'पञ्ञं नप्पमज्जेय्या' (प्रज्ञेविषयी प्रमाद करू नये) म्हणजे 'दिवसभर चंक्रमणाने आणि बसून चित्ताला अडथळा आणणाऱ्या धम्मांपासून (नीवरणांपासून) शुद्ध करतो' इत्यादी पद्धतीने चालणाऱ्या अप्रमाद-प्रतिपत्तीद्वारे (जागरूकतेच्या आचरणाद्वारे) समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेविषयी प्रमाद करू नये. याद्वारे पूर्वभागीय शमथ आणि विपश्यना भावनेचे वर्णन केले आहे. 'सच्चमनुरक्खेय्या' (सत्याचे रक्षण करावे) याद्वारे सत्याच्या रक्षणाच्या निमित्ताने शील-विशोधन (शीलाची शुद्धी) सांगितले आहे; सत्यात स्थित राहून, स्वीकारलेल्या शीलाला धक्का न लावता ते परिपूर्ण करणारा मनुष्य समाधीला अनुकूल अशी स्थिती निर्माण करतो. म्हणूनच 'वचीसच्चं रक्खेय्या' (वाणीच्या सत्याचे रक्षण करावे) असे म्हटले आहे. 'किलेसपरिच्चागं ब्रूहेय्य' (क्लेशांच्या त्यागाची वृद्धी करावी) म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे क्लेशांच्या त्यागाच्या विधीची वृद्धी करावी. 'किलेसवूपसमनं सिक्खेय्य' (क्लेशांच्या उपशमनाची शिक्षा घ्यावी) म्हणजे जसे ते क्लेश तदंग इत्यादींद्वारे त्यागले गेले असता, त्यांच्या नेहमीच्या प्रवृत्तीमुळे चित्तसंतानामध्ये संताप (दाह) निर्माण करत नाहीत; अशा प्रकारे क्लेशांच्या उपशमनाचा विधी शिकावा. 'प्रज्ञाधिष्ठानादीनां' (पञ्ञाधिट्ठानादीनं) म्हणजे लोकोत्तर प्रज्ञाधिष्ठान इत्यादींचे. 'अधिगमत्थाय' म्हणजे प्राप्तीसाठी. ၃၄၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနန္တိ, ‘‘စတုရာဓိဋ္ဌာနော, ယတ္ထ ဌိတံ မညဿဝါ နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၄၃) ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနံ. ३४७. 'पुब्बे वृत्तानं' (पूर्वी सांगितलेल्यांचे) म्हणजे 'चार अधिष्ठाने, ज्यावर स्थित असताना कल्पनांचे प्रवाह वाहत नाहीत' (म. नि. ३.३४३) अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्यांचे. ၃၄၈. ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ နိဒ္ဒေသဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ. အာဒီဟီတိ ဧဝမာဒီဟိ. ကိစ္စံ နတ္ထိ ကိစ္စာဘာဝတော. ဥပ္ပဋိပါဋိဓာတုကန္တိ အယထာနုပုဗ္ဗိကံ. ယထာဓမ္မဝသေနေဝါတိ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝေနေဝ. သပ္ပာယံ ဓုတင်္ဂန္တိ အတ္တနော ကိလေသနိဂ္ဂဏှနယောဂ္ဂံ ဓုတင်္ဂံ. စိတ္တရုစိတန္တိ အတ္တနော စိတ္တပကတိယာ အာစရိယေဟိ ဝိရောစေတဗ္ဗံ, စရိယာနုကူလန္တိ အတ္ထော. ဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဓာတုဝိဘင်္ဂါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ३४८. 'वत्तब्बं भवेय्य' (सांगितले पाहिजे) म्हणजे निर्देशानुसार (स्पष्टीकरणानुसार) सांगितले पाहिजे. 'आदीही' म्हणजे अशा प्रकारे इत्यादींद्वारे. 'किच्चं नत्थि' (काही कर्तव्य नाही) कारण कर्तव्याचा अभाव आहे. 'उप्पटिपाटिधातुकं' म्हणजे अनुक्रमाचे उल्लंघन करून (अक्रमशः). 'यथाधम्मवसेनेव' म्हणजे उपदेशिलेल्या धम्मांच्या मूळ स्वभावाप्रमाणेच. 'सप्पायं धुतांगं' (अनुकूल धुतंग) म्हणजे स्वतःच्या क्लेशांचे दमन करण्यासाठी योग्य असलेले धुतंग. 'चित्तरुचितं' (चित्ताला आवडणारे) म्हणजे स्वतःच्या चित्तप्रकृतीनुसार आचार्यांनी सुशोभित केलेले, म्हणजेच चरित्राला अनुकूल असा अर्थ आहे. 'हत्थिपदोमसुत्तादीसू' (हस्तिपदोपम सुत्त इत्यादींमध्ये) येथील 'आदि' शब्दाने विसुद्धिमग्ग, धातुविभंग इत्यादींचा संग्रह होतो. ၃၅၄. အယမ္ပေတ္ထာတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန ‘‘အထာပရံ ဥပေက္ခာယေဝ အဝသိဿတီ’’တိ ဥပရိဒေသနံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. သောပိ ဟိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ. နနု စာယံ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဝိညာဏဓာတုယာ နိဒ္ဒေသောပိ [Pg.399] ဘဝိဿတီတိ ယထာနုသန္ဓိနယော ဝိဇ္ဇတီတိ? န, ဝိညာဏဓာတုနိဒ္ဒေသနယေန ဒေသနာယ အပ္ပဝတ္တတ္တာ တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌတော’’တိအာဒိ. ယံ ဝါ ပနာတိအာဒိနာ ပန ဒေသနာယ သာနုသန္ဓိတံ ဝိဘာဝေတိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အနနုသန္ဓိကံ ဒေသနံ ဒေသေန္တိ. အာဂမနီယဝိပဿနာဝသေနာတိ ယဿာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တတ္တာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌိတာ ဝိပဿနာ, တဿာ ဝသေန. ကမ္မကာရကဝိညာဏန္တိ ‘‘နေတံ မမ နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝိပဿနာကိစ္စကာရကံ ဝိပဿနာသဟိတံ ဝိညာဏံ. ဝိညာဏဓာတုဝသေနာတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဝိညာဏဓာတုယာ ဘာဇနဝသေန. သတ္ထု ကထနတ္ထာယာတိ သတ္ထာရာ ဥဒ္ဒေသမေဝ ကတွာ ဌပိတတ္တာ နိဒ္ဒေသဝသေန ကထနတ္ထာယ. အကထိတဘာဝေါ ဧဝ ဟိဿ အဝသိဋ္ဌတာ ကထနတ္ထာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ စ. ပဋိပက္ခဝိဂမေန တဿ စိတ္တဿ ပရိသုဒ္ဓတာတိ အာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသ’’န္တိ. ဥပက္ကိလေသာနံ ပန ပဟီနဘာဝတော ပရိယောဒါတံ. သမုဒယဝသေန ဥဒယဒဿနတ္ထဉ္စေဝ ပစ္စယနိရောဓဝသေန အတ္ထင်္ဂမဒဿနတ္ထဉ္စ. ကာရဏဘာဝေန သုခါယ ဝေဒနာယ ဟိတန္တိ သုခဝေဒနိယံ. တေနာဟ ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. ३५४. "अयम्पेतथा" मधील 'पि' हा शब्द संकलन (एकत्रित करणे) या अर्थाने आहे. त्याद्वारे "अथापरं उपेक्खायेव अवसिस्सति" (त्यानंतर केवळ उपेक्षाच शिल्लक राहते) या पुढील उपदेशाचे संकलन केले जाते. कारण तो देखील एक स्वतंत्र अनुसंधि (जोडणारा भाग) आहे. पण मग, हा जसा निर्देश केला आहे तसा 'विञ्ञाणधातु'चा (विज्ञानधातूचा) निर्देश देखील होईल, अशा प्रकारे अनुसंधिचा नियम लागू होतो का? नाही, कारण विज्ञानधातूच्या निर्देशानुसार उपदेशाची प्रवृत्ती झालेली नाही, म्हणूनच "हेट्ठतो" (खालून) इत्यादी म्हटले आहे. "यं वा पन" (किंवा जे काही) इत्यादींद्वारे उपदेशाची स-अनुसंधिता (सुसंगतता) स्पष्ट केली जाते. कारण बुद्ध भगवंत कधीही विना-अनुसंधिचा (असंगत) उपदेश देत नाहीत. "आगमनीयविपस्सनावसेन" (आगमनीय विपश्यनेच्या वशाने) म्हणजे जिची पूर्वी प्रवृत्ती झाली आहे अशा आगमनीय स्थानात राहिलेल्या विपश्यनेच्या वशाने. "कम्मकारकविञ्ञाणं" (कर्मकारक विज्ञान) म्हणजे "नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता" (हे माझे नाही, मी हे नाही, हा माझा आत्मा नाही) अशा प्रकारे विपश्यनेचे कार्य करणारे, विपश्यनेने युक्त असलेले विज्ञान. "विञ्ञाणधातुवसेन" (विज्ञानधातूच्या वशाने) म्हणजे जसा निर्देश केला आहे त्या विज्ञानधातूच्या पात्राच्या (भाजनाच्या) वशाने. "सत्थु कथनत्थाय" (शास्त्यांच्या सांगण्याच्या हेतूने) म्हणजे शास्त्यांनी केवळ उद्देश (थोडक्यात निर्देश) करून ठेवल्यामुळे निर्देश रूपाने सांगण्याच्या हेतूने. न सांगितलेले असणे हीच त्याची सांगण्यासाठी आणि आकलन करण्यासाठी (प्रतिवेध करण्यासाठी) शिल्लक राहिलेली स्थिती आहे. प्रतिपक्षाच्या (विरोधी घटकांच्या) विगमाने (दूर होण्याने) त्या चित्ताची जी परिशुद्धता आहे, तिला "निरुपक्किलेसं" (उपक्किलेस-रहित) असे म्हटले आहे. उपक्किलेसांचा (उपक्लेशांचा) प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे ते 'परियोदातं' (अत्यंत शुद्ध) आहे. समुदय (उत्पत्ती) च्या वशाने उदय पाहण्यासाठी आणि प्रत्यय-निरोधाच्या (कारणांच्या निरोधाच्या) वशाने अस्त (लय) पाहण्यासाठी. कारणभावाने सुखकारक वेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते "सुखवेदनीयं" (सुखवेदनीय). म्हणूनच म्हटले आहे - "सुखवेदनेसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेले". ၃၆၀. ရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန, အရူပကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ သုခဒုက္ခဝေဒနာမုခေန ပဂုဏံ ဇာတံ. ३६०. रूपकर्मस्थान देखील चार धातूंच्या व्यवस्थापनाच्या (निश्चितीच्या) वशाने, आणि अरूपकर्मस्थान देखील सुख-दुःख वेदनेच्या मुखाने (माध्यमाने) परिपक्व (अभ्यस्त) झाले आहे. သတ္ထု ကထနတ္ထံယေဝ အဝသိဿတီတိ, ‘‘ကုလပုတ္တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိသေဓေတိ, တသ္မာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတုံ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုလပုတ္တဿ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေတိ ကုလပုတ္တေန အဓိဂတရူပါဝစရဇ္ဈာနေ. တေနာဟ – ‘‘ဘိက္ခု ပဂုဏံ တဝ ဣဒံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာန’’န္တိ. ယံ ကိဉ္စိ သုဝဏ္ဏတာပနယောဂျံ အင်္ဂါရဘာဇနံ ဣဓ ‘‘ဥက္ကာ’’တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အင်္ဂါရကပလ္လ’’န္တိ. သဇ္ဇေယျာတိ ယထာ တတ္ထ ပက္ခိတ္တသုဝဏ္ဏဉ္စ တပ္ပတိ, ဧဝံ ပဋိယာဒိယေယျ. နီဟဋဒေါသန္တိ ဝိဂတီဘူတကာဠကံ. အပနီတကသာဝန္တိ အပဂတသုခုမကာဠကံ. "शास्त्यांच्या सांगण्याच्या हेतूनेच शिल्लक राहते" याद्वारे "कुलपुत्राच्या आकलनासाठी (प्रतिवेधासाठी)" या सांगितलेल्या अर्थाचा निषेध केला जातो, म्हणून सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन करण्यासाठी "इमस्मिं हि" (यामध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. कुलपुत्राच्या रूपावचर ध्यानात म्हणजे कुलपुत्राने प्राप्त केलेल्या रूपावचर ध्यानात. म्हणूनच म्हटले आहे - "भिक्खू, तुझे हे रूपावचर चौथे ध्यान परिपक्व (अभ्यस्त) आहे." सोने तापवण्यासाठी योग्य असलेले जे काही कोळशाचे भांडे आहे, त्याला येथे "उक्का" (उल्का/मशाल) असे अभिप्रेत धरून "अङ्गारकपाळ" (कोळशाची कढई) असे म्हटले आहे. "सज्जेय्य" (तयार करावे) म्हणजे जसे त्यात टाकलेले सोने तापते, तसे तयार करावे. "नीहतदोसं" (दोषरहित केलेले) म्हणजे ज्यातील काळेपणा निघून गेला आहे. "अपनीतकसावं" (मळ दूर केलेले) म्हणजे ज्यातील सूक्ष्म काळेपणा (मळ) निघून गेला आहे. အရိယမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမေန နာမ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကိယဓမ္မေ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ ဓမ္မော ကထေတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာ စောဒနာ ကတာ. ဝိနေယျဒမနကုသလေန ဘဂဝတာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာယ ဝဏ္ဏော ကထိတောတိ တဿ ပရိဟာရံ ဝဒန္တော, ‘‘ကုလပုတ္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ. आर्यमार्गावर प्रतिष्ठित करण्याची इच्छा असलेल्याने सर्वच लौकिक धर्मांविषयी वैराग्य उत्पन्न करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला पाहिजे, या अभिप्रायने "कस्मा पना" (पण का बरं) इत्यादींद्वारे शंका (चोदना) उपस्थित केली गेली आहे. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांचे दमन करण्यात कुशल असलेल्या भगवंतांनी विनेय लोकांच्या आशयाच्या (मानसिकतेच्या) वशाने आधी चौथ्या ध्यानाच्या उपेक्षेची प्रशंसा केली, त्याचे समाधान सांगताना "कुलपुत्तस्स" (कुलपुत्राच्या) इत्यादी म्हटले आहे. ၃၆၁. တဒနုဓမ္မန္တိ [Pg.400] တဿ အရူပါဝစရဿ ကုသလဿ အနုရူပဓမ္မံ, ယာယ ပဋိပဒါယ တဿ အဓိဂမော ဟောတိ, တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ရူပါဝစရဇ္ဈာန’’န္တိ. တဂ္ဂဟဏာတိ တဿ ဂဟဏေန တဿာ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇမာနေန. ဣတော ဥတ္တရိန္တိ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’’န္တိအာဒီသု. ३६१. "तदनुधम्मं" (त्याच्या अनुसरून असलेला धम्म) म्हणजे त्या अरूपावचर कुशलाचा अनुरूप धम्म, ज्या प्रतिपदेने (मार्गाने) त्याची प्राप्ती होते, त्याची पूर्वभाग-प्रतिपदा (पूर्व तयारीचा मार्ग) असा अर्थ आहे. म्हणूनच "रूपावचर ध्यान" असे म्हटले आहे. "तग्गहणा" (त्याच्या ग्रहणाने) म्हणजे त्याच्या ग्रहणाने, त्या प्रतिपदेचे आचरण करणाऱ्याने. "इतो उत्तरिं" (याच्या पुढे) म्हणजे "विञ्ञाणञ्चायतनं" (विज्ञानान्त्यायतन) इत्यादींमध्ये. ၃၆၂. တဿေဝါတိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနဿ. ဧတံ ပန သဝိပါကံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ သင်္ခတံ. ပကပ္ပိတန္တိ ပစ္စယဝသေန သဝိဟိတံ. အာယူဟိတန္တိ သမ္ပိဏ္ဍိတံ. ကရောန္တေန ကရီယတီတိ ပဋိပဇ္ဇနကေန ပဋိပဇ္ဇီယတိ သင်္ခရီယတိ. နိဗ္ဗာနံ ဝိယ န နိစ္စံ န သဿတံ. အထ ခေါ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတာယ တာဝကာလိကံ. တတော ဧဝ စဝနာဒိသဘာဝန္တိ သဗ္ဗမေတံ ရူပါဝစရဓမ္မေသု အာဒီနဝဝိဘာဝနံ. ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတန္တိ သင်္ခါရဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ. အတာဏန္တိ စဝနသဘာဝါဒိတာယ တာဏရဟိတံ. အလေဏန္တိ တတော အရက္ခတ္တာ လီယနဋ္ဌာနရဟိတံ. အသရဏန္တိ အပ္ပဋိသရဏံ. အသရဏီဘူတန္တိ သဗ္ဗကာလမ္ပိ အပ္ပဋိသရဏံ. ३६२. "तस्सेव" (त्याचेच) म्हणजे अरूपावचर ध्यानाचा. हे सविपाक (विपाकासह असलेले) अरूपावचर ध्यान प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने बनलेले असल्यामुळे "सङ्खतं" (संस्कारित) आहे. "पकप्पिंत" (कल्पित/रचलेले) म्हणजे प्रत्ययांच्या वशाने रचलेले. "आयूहितं" (एकत्रित केलेले) म्हणजे संकलित केलेले. "करोन्तेन करीयति" (करणाऱ्याकडून केले जाते) म्हणजे आचरण करणाऱ्याकडून आचरले जाते, संस्कारित केले जाते. निर्वाणाप्रमाणे हे नित्य नाही, शाश्वत नाही. तर क्षणोक्षणी भंग पावण्याच्या स्वभावाचे असल्यामुळे तात्कालिक आहे. त्यामुळेच च्युत होणे (नष्ट होणे) इत्यादी स्वभावाचे असणे, हे सर्व रूपावचर धर्मांमधील आदीनवाचे (दोषांचे) प्रकटीकरण आहे. "दुक्खे पतिट्ठितं" (दुःखात प्रतिष्ठित) म्हणजे संस्कार-दुःखात प्रतिष्ठित. "अताणं" (त्राणरहित/रक्षणरहित) म्हणजे च्युत होण्याच्या स्वभावामुळे रक्षणरहित. "अलेणं" (लेणरहित/आश्रयरहित) म्हणजे तिथून रक्षण न मिळाल्यामुळे लपण्याच्या (आश्रयाच्या) स्थानाशिवाय असलेले. "असरणं" (शरणरहित) म्हणजे प्रतिशरण नसलेले. "असरणीभूतं" (अशरण झालेले) म्हणजे सर्वकाळातही प्रतिशरण नसलेले. သမတ္တပတ္တဝိသေ ခန္ဓာဒီသု ဂဟိတေ ဒုတ္တိကိစ္ဆာ သိယာတိ, ‘‘ခန္ဓံ ဝါ သီသံ ဝါ ဂဟေတုံ အဒတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမေဝါတိ ဧတ္ထာယံ ဥပမာသံသန္ဒနာ – ဆေကော ဘိသက္ကော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဝိသဝိကာရော ဝိယ ကိလေသဒုက္ခာနုဗန္ဓော, ဘိသက္ကဿ ဝိသံ ဌာနတော စာဝေတွာ ဥပရိ အာရောပနံ ဝိယ ဘဂဝတော ဒေသနာနုဘာဝေန ကုလပုတ္တဿ ကာမဘဝေ နိကန္တိံ ပရိယာဒါယ အရူပဇ္ဈာနေ ဘဝနံ. ဘိသက္ကဿ ဝိသံ ဩတာရေတွာ ပထဝိယံ ပါတနံ ဝိယ ကုလပုတ္တဿ ဩရမ္ဘာဂိယကိလေသဒုက္ခာပနယနံ. स्कंध इत्यादींमध्ये पूर्णपणे आसक्ती (ग्रहण) निर्माण झाल्यावर त्यावर उपचार करणे कठीण होईल, म्हणून "स्कंध किंवा डोके पकडू न देता" असे म्हटले आहे. "एवमेव" (अशाच प्रकारे) येथे ही उपमेची तुलना आहे - चतुर वैद्याप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध आहेत. विषाच्या विकाराप्रमाणे क्लेशांच्या दुःखाचा अनुबंध आहे. वैद्याने विष त्याच्या स्थानावरून दूर करून वर चढवणे, याप्रमाणे भगवंतांच्या उपदेशाच्या प्रभावाने कुलपुत्राची कामभवातील आसक्ती नष्ट करून त्याला अरूप ध्यानात स्थापित करणे आहे. वैद्याने विष उतरवून जमिनीवर टाकणे, याप्रमाणे कुलपुत्राच्या ओरंभागीय (खालच्या स्तरातील) क्लेशांचे आणि दुःखांचे निवारण करणे आहे. အသမ္ပတ္တဿာတိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ အနဓိဂတဿ. အပ္ပဋိလဒ္ဓဿေဝါတိ တဿ ဝေဝစနံ. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘အနိစ္စံ အဓုဝ’’န္တိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တံ သဗ္ဗမေတံ အာဒီနဝံ. ဧကပဒေနေဝ ‘‘သင်္ခတမေတ’’န္တိ ကထေသိ သင်္ခတပဒေနေဝ တဿ အတ္ထဿ အနဝသေသတော ပရိယာဒိန္နတ္တာ. "असम्पत्तस्स" (अप्राप्त असलेल्याला) म्हणजे अरूपावचर ध्यान प्राप्त न झालेल्याला. "अप्पटिलद्धस्सेव" (न मिळालेल्यालाच) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. "सब्बमेतं" (हे सर्व) म्हणजे "अनित्य, अध्रुव" इत्यादींद्वारे विस्ताराने सांगितलेला हा सर्व आदीनव (दोष) होय. एकाच पदाने "सङ्खतमेतं" (हे संस्कारित आहे) असे सांगितले, कारण 'संस्कारित' या एकाच पदाने त्या अर्थाचे पूर्णपणे ग्रहण होते. နာယူဟတီတိ ဘဝကာရဏစေတနာဝသေန ဗျာပါရံ န သမူဟေတိ န သမ္ပိဏ္ဍေတိ. တေနာဟ – ‘‘န ရာသိံ ကရောတီ’’တိ. အဘိသင်္ခရဏံ နာမ စေတနာဗျာပါရောတိ အာဟ – ‘‘န အဘိသဉ္စေတယတီ’’တိ. တံ ပန ဖလုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယ ဖလေန ကပ္ပနန္တိ အာဟ ‘‘န ကပ္ပေတီ’’တိ. သစေ အဘိသင်္ခါရစေတနာ ဥဠာရာ, ဖလမဟတ္တသင်္ခါတာယ ဝုဍ္ဎိယာ ဟောတိ, အနုဠာရာ စ အဝုဍ္ဎိယာတိ အာဟ – ‘‘ဝုဍ္ဎိယာ ဝါ ပရိဟာနိယာ ဝါ’’တိ. ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာတိ ဘဂဝါ [Pg.401] အတ္တနော ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သီဟသမာနဝုတ္တိတာယ စ ဒေသနံ ဥက္ကံသတော သာဝကေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ ဝိသေသံ အနဝသေသေန္တော တထာ ဝဒတိ, န သာဝကဝိသယံ အတိက္ကမိတွာ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဝိသယမေဝ ဒေသေန္တော. တေနာဟ – ‘‘အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှီ’’တိ. ယဒိ ကုလပုတ္တော အတ္တနော…ပေ… ပဋိဝိဇ္ဈိ, အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဒေသနာယ အရဟတ္တနိကူဋံ ဂဏှီတိ အာဟ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ. "नायूहिति" (एकत्रित करत नाही) म्हणजे भव-कारणाच्या चेतनेच्या वशाने व्यापाराला गोळा करत नाही, संकलित करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "रास (संचय) करत नाही." अभिसंस्करण म्हणजे चेतनेचा व्यापार होय, म्हणून म्हटले आहे - "अभिसंचेतीकरण करत नाही (अभिसंस्कार करत नाही)." ते फळ उत्पन्न करण्यास समर्थ असल्यामुळे फळाशी जोडले जाते, म्हणून म्हटले आहे - "कल्पना करत नाही (न कप्पेति)." जर अभिसंस्कार-चेतना उदार (महान) असेल, तर ती फळाच्या मोठेपणाच्या रूपाने वृद्धीसाठी होते, आणि अनुदार असेल तर अवृद्धीसाठी (ऱ्हासासाठी) होते, म्हणून म्हटले आहे - "वृद्धीसाठी किंवा हानीसाठी." "बुद्धविषयात राहून" म्हणजे भगवंत आपल्या बुद्धत्वाच्या आणि सिंहसमान वृत्तीच्या प्रभावाने उपदेशाला उत्कृष्टतेने सांगताना, श्रावकांनी प्राप्त करावयाच्या विशेषाला पूर्णपणे स्पष्ट करत तसे बोलतात; श्रावकांच्या विषयाचे उल्लंघन करून केवळ स्वतःच्या बुद्धविषयाचाच उपदेश करत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - "अर्हत्त्वाचे शिखर गाठले." जर कुलपुत्राने स्वतः...पे... आकलन केले, तर मग भगवंतांनी उपदेशात अर्हत्त्वाचे शिखर का गाठले? हे सांगण्यासाठी "यथा नामा" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. ဣတော ပုဗ္ဗေတိ ဣတော အနာဂါမိဖလာဓိဂမတော ဥတ္တရိ ဥပရိ. အဿာတိ ကုလပုတ္တဿ. ကထေန္တဿ ဘဂဝတော ဓမ္မေ နေဝ ကင်္ခါ န ဝိမတိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ကင်္ခါယ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ဧကစ္စေသု ဌာနေသူတိ တထာ ဝိနေယျဌာနေသု. တထာ ဟိ အယမ္ပိ ကုလပုတ္တော အနာဂါမိဖလံ ပတွာ ဘဂဝန္တံ သဉ္ဇာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယတော အနေနာ’’တိအာဒိ. "इतो पुब्बे" (यापूर्वी) म्हणजे या अनागामी-फल प्राप्तीपेक्षा वर किंवा पलीकडे. "अस्स" (त्याला) म्हणजे कुलपुत्राला. भगवान धम्माचा उपदेश करीत असताना (त्याला) कोणतीही शंका किंवा संशय नव्हता, कारण पहिल्या मार्गानेच (सोतापत्ती मार्गानेच) शंकेचे पूर्णपणे उच्चाटन झाले होते. "एकच्चेसु ठानेसू" (काही स्थानांमध्ये) म्हणजे विनेय (शिकविण्यास योग्य अशा) स्थानांमध्ये. कारण या कुलपुत्राने देखील अनागामी-फल प्राप्त करून भगवंतांना ओळखले. म्हणूनच "यतो अनेन" (ज्या अर्थी याने) इत्यादी म्हटले आहे. ၃၆၃. အနဇ္ဈောသိတာတိ အနဇ္ဈောသနီယာတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ – ‘‘ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ ဂဟေတုံ န ယုတ္တာ’’တိ. ३६३. "अनज्झोसिता" म्हणजे आसक्ती न ठेवण्यायोग्य (अनज्झोसनीया). याचा अर्थ असा आहे की - "गिळून, पचवून ग्रहण करणे योग्य नाही." ၃၆၄. ရာဂေါဝ အနုသယော ရာဂါနုသယော, သော စ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘သုခဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ. န ပန တဿ ဥပ္ပာဒနံ အတ္ထိ ခဏတ္တယသမာယောဂါသမ္ဘဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဣတရန္တိ အဒုက္ခမသုခဝေဒနံ. ဝိသံယုတ္တောတိ ကေနစိ သညောဇနေန အသံယုတ္တတာယ ဧဝ နိယတဝိပ္ပယုတ္တော. ကာယဿ ကောဋိ ပရမော အန္တော ဧတဿာတိ ကာယကောဋိကံ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘ဇီဝိတပရိယန္တိက’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ. ဝိသေဝနဿာတိ ဥပါဒါနဿ. သီတီဘဝိဿန္တီတိ ပဒဿ ‘‘နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ကထံ ပန ဝေဒယိတာနံ ဒွါဒသသု အာယတနေသု နိရုဇ္ဈနံ သီတိဘာဝပ္ပတ္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ကိလေသာ ဟီ’’တိအာဒိ. သမုဒယပဉှေနာတိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀; မ. နိ. ၁.၁၃၃) သမုဒယသစ္စနိရောဓပဉှေန. နနု သဗ္ဗသော ကိလေသပရိဠာဟဝိဂမေ သီတိဘာဝေါ နာမ ဝေဒနာနိရောဓမတ္တေန အဓိပ္ပေတော; တေန ဣဓ ဝေဒယိတာနိ ဝုတ္တာနိ, န ကိလေသာတိ ဝေဒယိတာနံ အစ္စန္တနိရောဓသင်္ခါတော သီတိဘာဝေါပိ ကိလေသသမုစ္ဆေဒေနေဝါတိ အာဟ ‘‘ဝေဒယိတာနိပီ’’တိအာဒိ. ३६४. राग हाच अनुशय असल्याने तो 'रागानुशय' आहे. आणि तो प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामुळे उत्पन्न होण्यास योग्य ठरतो, म्हणून असे म्हटले आहे की - "सुखद वेदनेला अनुसरून रागानुशय उत्पन्न होऊ शकतो." परंतु तीन क्षणांच्या (उत्पाद, स्थिती, भंग) संयोगाच्या असंभवामुळे त्याची उत्पत्ती होत नाही. हाच नियम उर्वरित अनुशयांच्या बाबतीतही लागू होतो. "इतर" म्हणजे अदुःख-असुख वेदना. "विसंयुक्त" म्हणजे कोणत्याही संयोजनाशी (बंधनाशी) असंयुक्त असल्यामुळे निश्चितपणे विप्रयुक्त असणे. शरीराची कोटी म्हणजे शरीराची अंतिम मर्यादा ज्याची आहे, ते "कायकोटिक" होय. दुसऱ्या पदात म्हणजे "जीवितपरियंतिक" (जीवनाच्या मर्यादेपर्यंतचे) या पदात. "विसेवन" म्हणजे उपादान. "शीतीभवित होतील" (शांत होतील) या पदाचा अर्थ "निरुद्ध होतील" असा सांगितला आहे. परंतु, बारा आयतनांमध्ये वेदनांचे निरुद्ध होणे हे 'शीतीभाव' (शांतता) कसे प्राप्त करते, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "किलेसा ही" (क्लेशच) इत्यादी म्हटले आहे. "समुदय प्रश्नाने" म्हणजे महासतिपट्ठान सुत्तातील समुदयसत्य आणि निरोध सत्याच्या प्रश्नाने. सर्व प्रकारे क्लेशांचा दाह नष्ट झाल्यावर 'शीतीभाव' म्हणजे केवळ वेदनांचा निरोध अभिप्रेत आहे; म्हणूनच येथे वेदनांचे उल्लेख केले आहेत, क्लेशांचे नाही. वेदनांचा अत्यंत निरोध म्हणजेच शीतीभाव हा क्लेशांच्या समूच्छेदामुळेच (पूर्ण नाशामुळेच) होतो, म्हणून "वेदयितानिपि" (वेदना देखील) इत्यादी म्हटले आहे. ၃၆၅. ဣဒံ [Pg.402] ဩပမ္မသံသန္ဒနန္တိ ဧတ္ထ သညောဇနာ ဒီပသိခါ ဝိယ, အဓိဋ္ဌာနကပလ္လိကာ ဝိယ ဝေဒနာယ နိဿယဘူတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ, တေလံ ဝိယ ကိလေသာ, ဝဋ္ဋိ ဝိယ ကမ္မဝဋ္ဋံ, ဥပဟရဏကပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋဂါမီ ပုထုဇ္ဇနော, တဿ သီသစ္ဆေဒကပုရိသော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ သန္တာနဿ သမုစ္ဆေဒကရဏတော, အနာဟာရာယ ဒီပသိခါယ နိဗ္ဗာယနံ ဝိယ ကမ္မကိလေသာနံ အနန္တရပစ္စယတော အနာဟာရာယ ဝေဒနာယ အနုပါဒိသေသဝသေန နိဗ္ဗာယနံ. ३६५. हे उपमेचे स्पष्टीकरण (तुलना) खालीलप्रमाणे आहे: येथे संयोजने दिव्याच्या ज्योतीसारखी आहेत; दिव्याच्या पात्राप्रमाणे वेदनेचे आश्रय असलेले चार स्कंध आहेत; तेलाप्रमाणे क्लेश आहेत; वातीप्रमाणे कर्मवर्त (कर्माचे चक्र) आहे; तेल घालणाऱ्या माणसाप्रमाणे संसारात फिरणारा पृथग्जन आहे; त्याचे मस्तक कापणाऱ्या माणसाप्रमाणे अर्हतमार्ग आहे, कारण तो प्रवाहाचा समूच्छेद करतो; आणि इंधन न मिळाल्यामुळे दिव्याची ज्योत विझून जाण्याप्रमाणे, कर्म आणि क्लेशांचा अनंतरप्रत्यय न मिळाल्यामुळे, वेदनांचा अनुपधिशेष भावाने निरोध (विझणे) होतो. အာဒိမှိ သမာဓိဝိပဿနာပညာဟီတိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဘူတာ တယာ ပဂုဏသမာဓိတော အရဟတ္တဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတဝိပဿနာပညာတော စ. ဥတ္တရိတရာတိ ဝိသိဋ္ဌတရာ. ဧဝံ သမန္နာဂတောတိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဣဒံသဒ္ဒတ္ထဝစနောတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဥတ္တမေန အရဟတ္တဖလပညာဓိဋ္ဌာနေနာ’’တိ. သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ခေပေတီတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ, တံပရိယာပန္နတာယ တတ္ထ ဉာဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ ဉာဏံ နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဉာဏ’’န္တိ. အရဟတ္တဖလေ ဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ သန္တေ တန္နိမိတ္တံ ဝါ ဥပ္ပန္နဉာဏန္တိ ကတွာ. တဿာတိ, ‘‘ဧဝံ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဣမိနာ ပရမေန ပညာဓိဋ္ဌာနေန သမန္နာဂတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တဘိက္ခုနော. "सुरुवातीला समाधी आणि विपश्यना प्रज्ञेच्या द्वारे" म्हणजे पूर्वभागाची प्रतिपदा (साधना) असलेल्या त्या अभ्यस्त समाधीमुळे आणि अर्हतपदाचे अधिष्ठान असलेल्या विपश्यना प्रज्ञेमुळे होय. "उत्तरितर" म्हणजे अधिक विशिष्ट (श्रेष्ठ). "अशा प्रकारे युक्त असलेला" येथे 'एवं' हा शब्द 'या' या अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे - "या उत्तम अर्हतफल-प्रज्ञा-अधिष्ठानाने युक्त असलेला." सर्व संसार-दुःखाचा क्षय करतो म्हणून तो 'सर्वदुःखक्षय' म्हणजे अग्र मार्ग (अर्हतमार्ग) होय. त्यात समाविष्ट असल्यामुळे तेथील ज्ञानाला "सर्वदुःखक्षयाचे ज्ञान म्हणजे अर्हतमार्गातील ज्ञान" असे म्हटले आहे. सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व दुःखाचा क्षय झाल्यावर, त्याचे निमित्त करून उत्पन्न झालेले ज्ञान म्हणून अर्हतफलातील ज्ञान अभिप्रेत आहे. "त्याचे" म्हणजे "अशा प्रकारे युक्त असलेला भिक्खू या परम प्रज्ञा-अधिष्ठानाने युक्त असतो" असे ज्या भिक्खूविषयी म्हटले आहे, त्याचे. ၃၆၆. ဟီတိ ယသ္မာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယေ ဉာဏန္တိ အရဟတ္တဖလဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. သစ္စန္တိ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ, န မဂ္ဂသစ္စံ. ကာမံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ ပဋိပက္ခေဟိ အကောပနီယတာယ အကုပ္ပာ, ‘‘သစ္စေ ဌိတာ’’တိ ပန ဝစနတော, ‘‘အကုပ္ပာရမ္မဏကရဏေန အကုပ္ပာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. ဝိတထန္တိ နဋ္ဌံ, ဇရာယ မရဏေန စ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗတာယ ယာဒိသံ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာယ ဇာတံ, တတော အညာဒိသန္တိ အတ္ထော. တထာ ဟိ တံ ဇရာမရဏေဟိ ပရိမုသိတဗ္ဗရူပတာယ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘မောသဓမ္မန္တိ နဿနသဘာဝ’’န္တိ. တံ အဝိတထန္တိ တံ ဝုတ္တနယေန အဝိတထံ နာမ, တံ သဘာဝေါ သဗ္ဗကာလံ တေနေဝ လဗ္ဘနတော. သမထဝိပဿနာဝသေန ဝစီသစ္စတောတိ သမထဝိပဿနာဝသေန ယံ ဝိသုဒ္ဓိမတ္တံ ဝစီသစ္စံ, တတော. ဒုက္ခသစ္စသမုဒယသစ္စေဟိ တစ္ဆဝိပလ္လာသဘူတသဘာဝေဟိ. ဣတိ နေသံ ယထာသကံ သဘာဝေန အဝိတထဘာဝေ အမောသဓမ္မတာယ တေဟိပိ အဝိတထဘာဝါ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဥတ္တရိတရံ. တသ္မာတိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဥတ္တရိတရဘာဝတော. ३६६. "ही" म्हणजे ज्या अर्थी. "विमुक्ती" म्हणजे अर्हतफल-विमुक्ती, म्हणून 'सर्वदुःखक्षयाचे ज्ञान' म्हणजे अर्हतफल-ज्ञान अभिप्रेत आहे. "सत्य" म्हणजे परमार्थ सत्य असलेले निर्वाण होय, मार्गसत्य नव्हे. जरी अर्हतफल-विमुक्ती ही विरोधी धर्मांद्वारे क्षोभ न पावणारी असल्यामुळे 'अकोप्या' (अपरिवर्तनीय) आहे, तरीही "सत्यामध्ये स्थित" या वचनामुळे, "अकोप्याला (निर्वाणाला) आलंबन केल्यामुळे ती अकोप्या म्हटली गेली आहे" असे म्हटले आहे. "वितथ" म्हणजे नष्ट होणारे; जरा आणि मरणाने बदलणारे असल्यामुळे, उत्पत्तीच्या अवस्थेत जसे उत्पन्न झाले होते, त्यापेक्षा वेगळे होणे असा याचा अर्थ आहे. कारण ते जरा आणि मरणाने नष्ट होणाऱ्या स्वरूपाचे असल्यामुळे त्याला "मृषा" (असत्य) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "मोसधम्म म्हणजे नाश पावणारा स्वभाव असलेले." "ते अवितथ" म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने जे अवितथ (सत्य) आहे, कारण त्याचा स्वभाव सर्वकाळ तसाच प्राप्त होतो. "शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे वाणीचे सत्य" म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे जे केवळ विशुद्ध वाणीचे सत्य आहे, त्यापेक्षा. दुःखसत्य आणि समुदयसत्य यांच्यापेक्षा, जे विपर्यासयुक्त स्वभावाचे आहेत. अशा प्रकारे, त्यांच्या आपापल्या स्वभावाने अवितथ असण्यापेक्षा, नाश न पावणाऱ्या स्वभावामुळे त्या सर्वांपेक्षा अवितथ असलेले परमार्थ सत्य निर्वाणच श्रेष्ठ (उत्तरितर) आहे. "त्यामुळे" म्हणजे निर्वाणच श्रेष्ठ असल्यामुळे होय. ၃၆၇. ဥပဓီယတိ [Pg.403] ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီ, ခန္ဓာ ကာမဂုဏာ စ. ဥပဒဟန္တိ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓီ, ကိလေသာဘိသင်္ခါရာ. ပရိပူရာ ဂဟိတာ ပရာမဋ္ဌာတိ ပရိယတ္တဘာဝေန တဏှာယ ဂဟိတာ ဒိဋ္ဌိယာ ပရာမဋ္ဌာ. သမထဝိပဿနာဝသေန ကိလေသပရိစ္စာဂတောတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန စ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော. ဥတ္တရိတရော ဝိသိဋ္ဌတရဿ ပဟာနပ္ပကာရဿ အဘာဝတော. ३६७. "उपधी" म्हणजे ज्यामध्ये दुःख ठेवले जाते ते; जसे की स्कंध आणि कामगुण. जे दुःख उत्पन्न करतात ते "उपधी" म्हणजे क्लेश आणि अभिसंस्कार होय. "पूर्णपणे ग्रहण केलेले आणि स्पर्श केलेले" म्हणजे तृष्णेने वेढलेले आणि दृष्टीने (मिथ्या दृष्टीने) स्पर्श केलेले. "शमथ आणि विपश्यनेच्या द्वारे क्लेशांचा त्याग" म्हणजे विष्कंभन (दडपून टाकणे) आणि तदंग-प्रहाण (तात्पुरता त्याग) यांच्या द्वारे क्लेशांचा त्याग करणे. "उत्तरितर" (अधिक श्रेष्ठ) कारण यापेक्षा अधिक विशिष्ट अशा प्रहाणाचा (त्यागाचा) प्रकार अस्तित्वात नाही. ၃၆၈. အာဃာတကရဏဝသေနာတိ စေတသိကာဃာတဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန. ဗျာပဇ္ဇနဝသေနာတိ စိတ္တဿ ဝိပတ္တိဘာဝဝသေန. သမ္ပဒုဿနဝသေနာတိ သဗ္ဗသော ဒုဿနဝသေန. တီဟိ ပဒေဟိ ယဒိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ကိလေသာနံ ပရိစ္စာဂေါ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ, အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ နေသံ ဝူပသမော ဥပသမာဓိဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ ဝိသေသေန ပရိစ္စာဂေါ သမ္ပဇဟနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနံ စာဂေါ, တထာ ပန ပရိစ္စာဂေန ယော သော နေသံ တဒါ ဝူပသန္တတာယ အဘာဝေါ, အယံ ဥပသမောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ३६८. "आघात करण्याच्या द्वारे" म्हणजे मानसिक आघाताच्या (द्वेषाच्या) उत्पत्तीच्या द्वारे. "व्यापन्न होण्याच्या द्वारे" म्हणजे चित्ताच्या विकृत होण्याच्या द्वारे. "संप्रदूषित होण्याच्या द्वारे" म्हणजे सर्व प्रकारे दूषित होण्याच्या द्वारे. या तीन पदांद्वारे हे दर्शविले आहे की, जर अर्हतमार्गाने क्लेशांचा त्याग करणे हे 'त्याग-अधिष्ठान' असेल, तर अर्हतमार्गानेच त्यांचा उपशम (शांत होणे) हे 'उपशम-अधिष्ठान' होते. येथे विशेष रूपाने त्याग करणे, पूर्णपणे सोडून देणे आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवणे म्हणजे 'त्याग' होय; आणि अशा त्यागाने त्यांचा जो शांत झालेला अभाव असतो, तो 'उपशम' होय; हाच या दोन्हींमधील फरक आहे. ၃၆၉. မညိတန္တိ မညနာ, ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ကပ္ပနာတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာဝိဗန္ဓနတဏှာဂါဟာဒီနံ သာဓာရဏဘာဝတော အယမဟန္တိ ဧတ္ထ အဟန္တိ ဒိဋ္ဌိမညနာဒဿနံ, သာ ပန ဒိဋ္ဌိ မာနမညနာယ အတ္တနိယဂါဟဝသေန ဟောတီတိ သွေဝ ‘‘အယ’’န္တိ ဣမိနာ ဂဟိတောတိ အာဟ – ‘‘အယမဟန္တိ ဧကံ တဏှာမညိတမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အာဗာဓဋ္ဌေနာတိ ပဋိပီဠနဋ္ဌေန. မညနာဝသေန ဟိ သတ္တာနံ တထာ ဟောတိ. အန္တောဒေါသဋ္ဌေနာတိ အဗ္ဘန္တရဒုဋ္ဌဘာဝေန. မညနာဒူသိတတ္တာ ဟိ သတ္တာနံ အတ္တဘာဝေါ ဒုက္ခတာမူလာယတ္တော, ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒနိရောဓဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ ပက္ကပဘိန္နော ဟောတီတိ ဖလူပစာရေန ‘‘မညိတံ ဂဏ္ဍော’’တိ ဝုတ္တော. အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ အနုပဝိသိတွာ ဟဒယမာဟစ္စ အဓိဋ္ဌာနေန. မညိတဉှိ ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုရုဒ္ဓရဏတော သလ္လံ. ခီဏာသဝမုနိ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ သန္တတ္တာ, တတော ဧဝ ပရိဠာဟာနံ ပရိနိဗ္ဗုတတ္တာ ဝူပသန္တတ္တာ သန္တော ဥပသန္တော နိဗ္ဗုတောတိ ဝုစ္စတိ. ယတ္ထ ဌိတန္တိ ယသ္မိံ အသေက္ခဘူမိယံ ဌိတံ. ယဒိ ဘဂဝါ အတ္တနော ဒေသနာဉာဏာနုရူပံ ဒေသနံ ပဝတ္တာပေယျ, မဟာပထဝိံ ပတ္ထရန္တဿ ဝိယ, အာကာသံ ပသာရေန္တဿ ဝိယ, အနန္တာပရိမေယျလောကဓာတုယော ပဋိစ္စ တေသံ ဌိတာကာရံ [Pg.404] အနုပ္ပူရံ ဝိစိနန္တဿ ဝိယ ဒေသနာ ပရိယောသာနံ န ဂစ္ဆေယျ. ယသ္မာ ပနဿ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဒေသနာ ပဝတ္တိ, န တတော ပရံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဝဍ္ဎတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗာပိ ဓမ္မဒေသနာ သံခိတ္တာဝ, ဝိတ္ထာရဒေသနာ နာမ နတ္ထီ’’တိ. နနု သတ္တပကရဏဒေသနာ ဝိတ္ထာရကထာတိ? န သာပိ ဝိတ္ထာရကထာတိ အာဟ – ‘‘သမန္တပဋ္ဌာနကထာပိ သံခိတ္တာယေဝါ’’တိ. သန္နိပတိတဒေဝပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဟိ တဿာပိ ပဝတ္တိ, န သတ္ထုဒေသနာဉာဏာနုရူပန္တိ. ယထာနုသန္ဓိံ ပါပေသိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌေ အနုပုဗ္ဗေန အနဝသေသတော ဝိဘဇနဝသေန ဒေသနာယ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ. ဝိပဉ္စိတညူ…ပေ… ကထေသိ နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရဝသေန ဒေသိတတ္တာ. ३६९. मञ्ञितं (कल्पना/अभिमान) म्हणजे मञ्ञना (कल्पना करणे), 'हे माझे आहे' इत्यादी प्रकारे कल्पना करणे असा अर्थ आहे. अविद्यारूपी बंध आणि तृष्णारूपी ग्रहण इत्यादींच्या साधारणभावामुळे 'हा मी आहे' यामध्ये 'मी' हे दृष्टीमञ्ञना (दृष्टीची कल्पना) दर्शवते, आणि ती दृष्टी मानमञ्ञनेच्या (अभिमानाच्या कल्पनेच्या) आत्मभावाच्या ग्रहणामुळे होते, म्हणून 'हा' या शब्दाने तेच ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हा मी आहे, हे केवळ एक तृष्णामञ्ञितच (तृष्णेची कल्पनाच) चालते.' आबाध अर्थाने म्हणजे पीडा देण्याच्या अर्थाने. कारण कल्पनेच्या प्रभावाने प्राण्यांना तसे वाटते. अंतोदोष अर्थाने म्हणजे अंतर्गत दुष्टभावाने. कल्पनेने दूषित झाल्यामुळे प्राण्यांचा आत्मभाव दुःखाच्या मुळावर अवलंबून असतो, क्लेशांच्या अशुद्धीच्या पाझरण्यामुळे, उत्पत्ती, निरोध आणि भंगाने वारंवार छिन्नविच्छिन्न होतो, म्हणून फलोपचाराने 'कल्पना हा गंड (गळू) आहे' असे म्हटले आहे. अनुप्रविष्ट अर्थाने म्हणजे अनुप्रवेश करून हृदयाला भेदून अधिष्ठान करण्याने. कारण कल्पना ही पीडा देणारी, आतून टोचणारी आणि उपटण्यास कठीण असल्यामुळे शल्य (बाण) आहे. क्षीणासव मुनी सर्व प्रकारे क्लेशांच्या शांत झाल्यामुळे, आणि म्हणूनच परिदाहांच्या परिनिर्वाणामुळे व उपशमनामुळे 'शांत, उपशांत, निवृत्त' म्हटले जातात. 'जिथे स्थित' म्हणजे ज्या असेक्ख भूमीमध्ये स्थित. जर भगवंतांनी आपल्या देशनाज्ञानानुसार देशना प्रवृत्त केली असती, तर महापृथ्वीचा विस्तार करणाऱ्यासारखी, आकाशाचा प्रसार करणाऱ्यासारखी, अनंत आणि अपरिमेय लोकधातूंचा आश्रय घेऊन त्यांच्या स्थितीचा अनुक्रमाने शोध घेणाऱ्यासारखी देशना कधीच संपली नसती. परंतु त्यांची देशना विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसारच प्रवृत्त होते, त्यापेक्षा ती अणुमात्रही वाढत नाही. म्हणून म्हटले आहे - 'सर्वच धम्मदेशना संक्षिप्तच आहे, विस्तारदेशना नावाची गोष्ट नाही.' पण सात प्रकरणांची (अभिधम्माची) देशना ही विस्तारकथा नाही का? तीसुद्धा विस्तारकथा नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'समंतपट्ठानकथासुद्धा संक्षिप्तच आहे.' कारण जमलेल्या देवपरिषदेच्या आशयानुसारच तिची प्रवृत्ती झाली होती, शास्त्यांच्या देशनाज्ञानानुसार नाही. 'यथानुसंधि प्राप्त केली' म्हणजे जसे उद्दिष्ट केले होते, त्यानुसार अनुक्रमाने पूर्णपणे विभागणी करून देशना समाप्त केल्यामुळे. 'विपञ्चितञ्ञू (विस्ताराने समजणारा)...पे... सांगितले' कारण अतिसंक्षिप्त किंवा अतिविस्तृत नसलेल्या पद्धतीने देशना दिली गेली. ၃၇၀. အဋ္ဌန္နံ ပရိက္ခာရာနန္တိ နယိဒမနဝသေသပရိယာဒါနံ, လက္ခဏဝစနံ ပနေတံ, အညတရဿာတိ ဝစနသေသော. တထာ ဟိ, ‘‘မယှံ ဣဒ္ဓိမယပရိက္ခာရလာဘာယ ပစ္စယော ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ ပတ္တစီဝရံ, ပတ္တံ, စီဝရမေဝ ဝါ ဒိန္နေ စရိမဘဝေ ဣဒ္ဓိမယပရိက္ခာရော နိဗ္ဗတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. အဒိန္နတ္တာတိ ကေစိဝါဒေါ, တေနာဟ ‘‘ကုလပုတ္တော’’တိအာဒိ. ဩကာသာဘာဝတောတိ ဥပသမ္ပဒါလက္ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ – ‘‘ကုလပုတ္တဿ အာယုပရိက္ခီဏ’’န္တိ. ဥဒကတိတ္ထ…ပေ… အာရဒ္ဓေါ ပရမပ္ပိစ္ဆဘာဝတော. ३७०. 'आठ परिष्कारांचे' हे पूर्णपणे मर्यादा घालणारे नाही, तर हे केवळ लक्षणवचन आहे, 'दुसऱ्या कोणाचे तरी' हा शब्दाचा उर्वरित भाग आहे. तसेच, 'मला ऋद्धिमय परिष्कारांच्या प्राप्तीसाठी प्रत्यय (कारण) लाभो' अशी प्रार्थना करून पात्र-चीवर, किंवा केवळ पात्र किंवा चीवर दिले असता, अंतिम जन्मात ऋद्धिमय परिष्कारांची उत्पत्ती होते, असे म्हणतात. 'न दिल्यामुळे' हा काहींचा वाद आहे, म्हणूनच 'कुलपुत्र' इत्यादी म्हटले आहे. 'अवकाशाच्या अभावामुळे' म्हणजे उपसंपदा लक्षणाचा असंभव असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुलपुत्राचे आयुष्य संपले.' उदकतीर्थ...पे... परम अप्पिच्छभावामुळे (अल्पेच्छतेमुळे) आरंभ केला. ဝိဗ္ဘန္တာတိ ဘန္တစိတ္တာ. သိင်္ဂေန ဝိဇ္ဈိတွာ ဃာတေသိ ပုရိမဇာတိဗဒ္ဓါဃာတတာယာတိ ဝဒန္တိ. 'विब्भंता' म्हणजे भ्रान्तचित्त (भ्रमित मनाचे). शिंगाने टोचून ठार मारले, कारण पूर्वजन्मातील वैर बांधलेले होते, असे म्हणतात. မာနုသံ ယောဂန္တိ မနုဿတ္တဘာဝံ. အတ္တဘာဝေါ ဟိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မကိလေသေဟီတိ ‘‘ယောဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥပစ္စဂုန္တိ ဥပဂစ္ဆိံသု. ဥပကောတိအာဒိ တေသံ နာမာနိ. 'मानुष योग' म्हणजे मनुष्यत्वभाव. कारण आत्मभाव हा कर्म आणि क्लेशांशी जोडला जातो, म्हणून त्याला 'योग' म्हणतात. 'उपच्चगुं' म्हणजे प्राप्त झाले (किंवा गेले). उपक इत्यादी त्यांची नावे आहेत. ဂန္ဓကဋ္ဌေဟီတိ စန္ဒနာဂရုသဠလဒေဝဒါရုအာဒီဟိ ဂန္ဓဒါရူဟိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. 'गंधकाष्ठांनी' म्हणजे चंदन, अगरू, सरल, देवदार इत्यादी सुगंधी लाकडांनी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. धातुविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၁၁. သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ११. सच्चविभंगसुत्तवर्णना (सत्यविभंग सूत्राचे स्पष्टीकरण) ၃၇၁. အာစိက္ခနာတိ [Pg.405] – ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ အရိယသစ္စ’’န္တိ အာဒိတော ကထနံ. ဒေသနာတိ တဿေဝ အတ္ထဿ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ. ပညာပနာတိ ပကာရေဟိ ဉာပနာ, သာ ပန ယသ္မာ ဣတ္ထမိဒန္တိ ဝေနေယျာနံ ပစ္စက္ခတော ဒဿနာ, တေသံ ဝါ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌာပနာ ဟောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဒုက္ခသစ္စာဒီနံ ဌပနာ’’တိ. ပဋ္ဌပနာတိ ပတိဋ္ဌာပနာ. ယသ္မာ ပဋ္ဌပိယမာနသဘာဝါ ဒေသနာ ဘာဇနံ ဥပဂစ္ဆန္တီ ဝိယ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညာပနာ’’တိ, ဇာနာပနာတိ အတ္ထော. ဝိဝဋကရဏာတိ ဒေသိယမာနဿ အတ္ထဿ ဝိဝဋဘာဝကရဏံ. ဝိဘာဂကိရိယာတိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဝိဘာဂဿ ဝိတ္ထာရကရဏံ. ပါကဋဘာဝကရဏန္တိ အဂမ္ဘီရဘာဝါပါဒနံ. အပရော နယော – စတုသစ္စသညိတဿ အတ္ထဿ ပစ္စေကံ သရူပတော ဒဿနဝသေန ဣဒန္တိ အာဒိတော သိက္ခာပနံ ကထနံ အာစိက္ခနာ, ဧဝံ ပရသန္တာနေ ပဗောဓနဝသေန ပဝတ္တာပနာ ဒေသနာ, ဧဝံ ဝိနေယျာနံ စိတ္တပရိတောသဇနနေန တေသံ ဗုဒ္ဓိပရိပါစနံ ‘‘ပညာပနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ပညာပေန္တီ စ သာ ဒေသိယမာနံ အတ္ထံ ဝေနေယျသန္တာနေ ပကာရတော ဌပေတိ ပတိဋ္ဌပေတီတိ ‘‘ပဋ္ဌပနာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပကာရတော ဌပေန္တီ ပန သံခိတ္တဿ ဝိတ္ထာရတော ပဋိဝုတ္တဿ ပုနာဘိဓာနတော ‘‘ဝိဝရဏာ’’တိ, တဿေဝတ္ထဿ ဝိဘာဂကရဏတော ‘‘ဝိဘဇနာ’’တိ, ဝုတ္တဿ ဝိတ္ထာရေနာဘိဓာနတော ဝိဘတ္တဿ ဟေတုဒါဟရဏဒဿနတော, ‘‘ဥတ္တာနီကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ – ‘‘ပါကဋဘာဝကရဏ’’န္တိ, ဟေတူပမာဝသေနတ္ထဿ ပါကဋဘာဝကရဏတောတိ အတ္ထော. ३७१. आचिक्खना (सांगणे) म्हणजे - 'हे दुःख आर्यसत्य आहे, हा दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य आहे' इत्यादी सुरुवातीचे सांगणे. देसना (देशना) म्हणजे त्याच अर्थाचे प्रकटीकरण किंवा प्रबोधन करणे. पञ्ञापना (प्रज्ञापना/स्पष्ट करणे) म्हणजे विविध प्रकारे माहिती देणे, आणि ती ज्या अर्थी 'हे असे आहे' या प्रकारे विनेयांना (शिष्यांच्या) प्रत्यक्ष दाखवून देणे किंवा त्यांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) प्रस्थापित करणे असते, म्हणून म्हटले आहे - 'दुःखसत्य इत्यादींची स्थापना'. पट्ठपना (प्रस्थापना) म्हणजे दृढ स्थापना करणे. ज्या अर्थी प्रस्थापित केल्या जाणाऱ्या स्वभावाची देशना ही पात्रात टाकल्यासारखी होते, म्हणून म्हटले आहे - 'पञ्ञापना', म्हणजे जाणवून देणे असा अर्थ आहे. विवटकरणा (विवृत करणे) म्हणजे उपदेश केल्या जाणाऱ्या अर्थाला उघडे (स्पष्ट) करणे. विभागकिरिया (विभाग करणे) म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाच्या विभागाचा विस्तार करणे. पाकटभावकरणा (प्रकट करणे) म्हणजे अगंभीर (सुलभ) करणे. दुसरा प्रकार - चार सत्यांच्या संज्ञेच्या अर्थाला प्रत्येकी स्वतःच्या रूपाने दाखवण्याच्या उद्देशाने 'हे असे आहे' इत्यादी सुरुवातीपासून शिकवून सांगणे म्हणजे 'आचिक्खना' होय. अशा प्रकारे दुसऱ्याच्या संतानामध्ये प्रबोधन करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त करणे म्हणजे 'देसना' होय. अशा प्रकारे विनेयांच्या चित्ताला संतोष देऊन त्यांच्या बुद्धीला परिपक्व करणे म्हणजे 'पञ्ञापना' म्हटले जाते. आणि अशा प्रकारे प्रज्ञापित करणारी ती देशना उपदेश केल्या जाणाऱ्या अर्थाला विनेयांच्या संतानामध्ये विविध प्रकारे स्थापित करते, प्रस्थापित करते, म्हणून तिला 'पट्ठपना' म्हटले जाते. विविध प्रकारे स्थापित करणारी ती देशना संक्षिप्त स्वरूपातील अर्थाला विस्ताराने पुन्हा सांगत असल्यामुळे तिला 'विवरणा' (स्पष्टीकरण) म्हणतात, त्याच अर्थाचे विभाग करत असल्यामुळे तिला 'विभजना' (विभागणी) म्हणतात, आणि सांगितलेल्या अर्थाला विस्ताराने सांगून, विभागलेल्या अर्थाला हेतू व उदाहरणांद्वारे दाखवत असल्यामुळे तिला 'उत्तानीकम्म' (सुलभीकरण) म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पाकटभावकरण' (प्रकट करणे), म्हणजे हेतू आणि उपमेच्या द्वारे अर्थ प्रकट करणे असा अर्थ आहे. အနုဂ္ဂါဟကာတိ အနုဂ္ဂဏှနကာမာ. သွာယမနုဂ္ဂဟော သင်္ဂဟဝတ္ထုဝသေန ပါကဋော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာမိသသင်္ဂဟေနာ’’တိအာဒိ. ဇနေတာ ဇနေတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဇနိကာ မာတာ’’တိ. ဝုဒ္ဓိံ ပရိသံ အာပါဒေတီတိ အာပါဒေတာ. တေနာဟ ‘‘ပေါသေတာ’’တိ. ဣဒါနိ ဒွိန္နံ မဟာထေရာနံ ယထာက္ကမံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေဟိ ဇနိကပေါသိကမာတုဋ္ဌာနိယေဟိ သင်္ဂါဟကတံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ဇနိကမာတာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရတောဃောသေန ဝိနာပိ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမော ဟောတီတိ ‘‘ပစ္စတ္တပုရိသကာရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမမဂ္ဂေါ ဧဝ ဟိ သာဝကာနံ ဧကန္တတော ဃောသာပေက္ခောတိ. ပတ္တေသုပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ အပ္ပတ္တေသူတိ ဒဿေတိ. ဘဝဿ [Pg.406] အပ္ပမတ္တကတာ နာမ ဣတ္တရကာလတာယာတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆရာသံဃာတမတ္တမ္ပီ’’တိ. ဇနေတာတိ ဇနကော, ထေရော ပန အရိယာယ ဇနယိတာ. အာပါဒေတာတိ ဝဍ္ဎေတာ ပရိဗြူဟေတာ. ပုရိမသ္မိံ သစ္စဒွယေ သမ္မသနဂ္ဂဟဏံ လောကိယတ္တာ တဿ, ဣတရသ္မိံ တဿ အဂ္ဂဟဏံ လောကုတ္တရတ္တာ. ‘अनुग्गाहका’ म्हणजे अनुग्रह करण्याची इच्छा असणारे. तो अनुग्रह ‘संग्रहवस्तू’च्या प्रभावाने प्रकट होतो, म्हणून ‘आमिषसंग्रहाने’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जनेत्ता’ म्हणजे ‘जन्म देणारी माता’. परिषदेची वृद्धी घडवून आणणारा तो ‘आपादेता’. म्हणूनच ‘पोसेता’ (पोषण करणारा) असे म्हटले आहे. आता, भगवंतांनी दोन महाथेरांच्या बाबतीत त्यांच्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी अनुक्रमे जन्मदात्री आणि पोषण करणाऱ्या मातेच्या स्थानी असलेल्या संग्राहकभावाला विस्ताराने दर्शवण्यासाठी ‘जनिका माता ही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘परतघोष’ (दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय) शिवाय देखील वरील मार्गाची प्राप्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘स्वतःच्या पुरुषार्थाने’ असे म्हटले आहे. कारण पहिला मार्ग हा श्रावकांसाठी पूर्णपणे घोषावर (उपदेशावर) अवलंबून असतो. ‘पत्तेसुपी’ (प्राप्त झालेल्यांमध्येही) यातील ‘पि’ शब्दाने ‘अप्राप्त असलेल्यांमध्ये तर काय सांगावे’ हे दर्शवले आहे. भवाचे (अस्तित्वाचे) अल्पत्व म्हणजेच त्याचा क्षणभंगुर काळ होय, हे दर्शवण्यासाठी ‘केवळ क्षणभर काळ देखील’ असे म्हटले आहे. ‘जनेत्ता’ म्हणजे जनक, परंतु थेर हे आर्यांचे जन्मदाते आहेत. ‘आपादेता’ म्हणजे वाढवणारे, परिपुष्ट करणारे. पहिल्या दोन सत्यांमध्ये संमसन (परीक्षण) ग्रहण करणे हे लौकिक असल्यामुळे आहे, तर इतर दोन सत्यांमध्ये त्याचे अ-ग्रहण हे लोकोत्तर असल्यामुळे आहे. ကာမေဟိ နိက္ခန္တော သင်္ကပ္ပော နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. သွာယမဿ တတော နိက္ခမနတ္ထော တေသံ ပဋိပက္ခဘာဝတော တေဟိ ဝိသံသဂ္ဂတော ဝိရဇ္ဇနတော သမုစ္ဆိန္ဒနတော သဗ္ဗသော ဝိဝိတ္တဘာဝတော စ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာမပဒဃာတန္တိ ယထာ ကာမော ပဒံ ပတိဋ္ဌံ န လဘတိ, ဧဝံ ဟနနံ, ကာမသမုစ္ဆေဒန္တိ အတ္ထော. ကာမေဟိ သဗ္ဗသော ဝိဝိတ္တတ္တာ ကာမဝိဝိတ္တော, အရိယမဂ္ဂေါ, တဿ အန္တော, အရိယဖလံ, တသ္မိံ ကာမဝိဝိတ္တန္တေ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိယောဇနံ အတိဒိသတိ. သဗ္ဗေ စေတေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယော နာနာစိတ္တေသု လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ယဒိ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ, ကထံ တိဝိဓမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာနံ သမုဂ္ဃာတောတိ အာဟ ‘‘တတြ ဟီ’’တိအာဒိ. န နာနာ လဗ္ဘတီတိ ဣမိနာ တိဝိဓကိစ္စကာရိတံ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ ဒဿေတိ. ကိစ္စဝသေန ဟိ တဿ နာမဿ လာဘော. သမ္မာဝါစာဒီနမ္ပိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကစိတ္တေ လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ စတုကိစ္စကာရိတာယ စတုဗ္ဗိဓနာမာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. कामांमधून (इच्छा-भोगांमधून) बाहेर पडलेला संकल्प म्हणजे ‘नेक्खम्मसंकल्प’ (नैष्क्रम्य संकल्प). त्याचा त्यातून बाहेर पडण्याचा अर्थ, त्यांच्याशी (कामांशी) प्रतिपक्ष भाव असल्यामुळे, त्यांच्याशी विसंगत असल्यामुळे, त्यांच्याविषयी वैराग्य आल्यामुळे, त्यांचा समूळ उच्छेद केल्यामुळे आणि सर्व प्रकारे त्यांच्यापासून विविक्त (अलिप्त) भाव असल्यामुळे होतो, हे दर्शवण्यासाठी ‘कामपच्चनीकट्ठेन’ (कामाच्या विरोधी अर्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘कामपदघात’ म्हणजे ज्याप्रमाणे काम आपले स्थान (प्रतिष्ठा) मिळवू शकत नाही, अशा प्रकारे त्याचा नाश करणे, म्हणजेच ‘कामसमुच्छेद’ (कामाचा समूळ नाश) असा अर्थ आहे. कामांपासून सर्व प्रकारे विविक्त (अलिप्त) असल्यामुळे तो ‘कामविविक्त’ म्हणजेच ‘आर्यमार्ग’ होय. त्याचा अंत म्हणजे ‘आर्यफल’ होय, त्या ‘कामविविक्तांत’ मध्ये. ‘एसेव नयो’ (हाच नियम आहे) याने ‘ब्यापादपच्चनीकट्ठेन’ (व्यापाद-विरोधी अर्थाने) इत्यादी योजना लागू केली आहे. हे सर्व नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादी वेगवेगळ्या चित्तांमध्ये प्राप्त होतात, अशी योजना आहे. जर ते एकाच चित्तात प्राप्त होतात, तर तीन प्रकारच्या मिथ्या संकल्पांचा समूळ नाश कसा होतो? यावर ‘तत्र ही’ (कारण तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. ते वेगवेगळ्या चित्तांत प्राप्त होत नाहीत, याने सम्यक् संकल्पाचे त्रिविध कार्य करण्याचे सामर्थ्य दर्शवले आहे. कारण कार्याच्या आधारेच त्याला ते नाव प्राप्त होते. सम्यक् वाचा इत्यादी देखील मार्गक्षणी एकाच चित्तात प्राप्त होत असताना, चार प्रकारच्या कार्यक्षमतेमुळे त्यांची चार प्रकारची नावे इत्यादी समजली पाहिजेत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. सच्चविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၁၂. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ १२. दक्खिणाविभंगसुत्तवर्णना (दक्षिणाविभंगसूत्र-वर्णन). ၃၇၆. မဟာပဇာပတိဂေါတမီတိ ဧတ္ထ ဂေါတမီတိ တဿ ဂေါတမဂေါတ္တတော အာဂတံ နာမံ, မဟာပဇာပတိ ပန ဂုဏတော. တံ ဝိဝရိတုံ, ‘‘နာမကရဏဒိဝသေ ပနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဟတိံ ဥဠာရံ ပဇံ ဇနနပေါသနေဟိ ပရိရက္ခတီတိ မဟာပဇာပတိ. ပရိဘောဂဝသေန န ဟညတီတိ အဟတံ. သိပ္ပိကာနန္တိ တန္တဝါယာနံ. ဝါယနဋ္ဌာနန္တိ ဝီနဋ္ဌာနံ. တာနိ မံ န တောသေန္တိ ကာယိကဿ ပုညဿ အဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘သဟတ္ထာ ကတမေဝ [Pg.407] မံ တောသေတီ’’တိ. ပိသိတွာ နိဗ္ဗတ္တနံ ကတွာ. ပေါထေတွာတိ သုခုမဘာဝါပါဒနတ္ထံ ဓနုကေန နေတွာ. ကာလာနုကာလဉ္စ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဂန္တွာ ဝေမကောဋိံ အဂ္ဂဟေသိ ဧကဒိဝသန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉှိ ‘‘ဧကဒိဝသံ ပန…ပေ… အကာသီ’’တိ ပုရိမဝစနေန တံ န ဝိရုဇ္ဈေယျ. ३७६. ‘महापजापती गोतमी’ यामध्ये ‘गोतमी’ हे तिच्या गौतम गोत्रावरून आलेले नाव आहे, तर ‘महापजापती’ हे तिच्या गुणांमुळे आहे. ते स्पष्ट करण्यासाठी ‘नाकरणदिवशी तर तिच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. मोठ्या आणि उदात्त प्रजेचे जन्म आणि पोषणाद्वारे रक्षण करते म्हणून ती ‘महापजापती’ होय. वापरल्यामुळे जे खराब होत नाही ते ‘अहत’ (नवीन वस्त्र). ‘सिप्पिकानं’ म्हणजे विणकरांचे (कोष्टी लोकांचे). ‘वायनट्ठानं’ म्हणजे विणण्याचे ठिकाण. ‘ती मला संतुष्ट करत नाहीत, कारण त्यात शारीरिक पुण्याचा अभाव असतो.’ म्हणूनच म्हटले आहे – ‘स्वतःच्या हाताने केलेलेच मला संतुष्ट करते’. पिंजून (कापूस पिंजून) तयार करून. ‘पोथेतवा’ म्हणजे मऊ/सूक्ष्म करण्यासाठी धनुष्याने पिंजून. वेळोवेळी दाईंच्या (धायमातांच्या) समूहाने वेढलेली असताना जाऊन तिने एका दिवशी मागाचा कोपरा (वेमकोटि) धरला, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे ‘एका दिवशी तर...पे... केले’ या पूर्ववचनाशी त्याचा विरोध होणार नाही. ဆ စေတနာတိ ဆဗ္ဗိဓာ စေတနာ. န ဟိ တာ ဆယေဝ စေတနာတိ. သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟိ…ပေ… သံဃော စာတိ ဣဒမေဝ သုတ္တပဒံ. သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟီတိ သံဃဿ ဒါနာယ နိယောဇေသိ, တသ္မာ သံဃောဝ ဒက္ခိဏေယျတရောတိ အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝန္တိအာဒိနာ တတ္ထ ဗျဘိစာရံ ဒဿေတိ. ရာဇမဟာမတ္တာဒယောတိအာဒိနာ တတ္ထ ဗျတိရေကတော နိဒဿနံ အာဟ. မဟန္တတရာ ဘဝေယျုန္တိ အာနုဘာဝါဒိနာ မဟန္တတရာ ဘဝေယျုံ, န စ တံ အတ္ထီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဟေတုကံ ဒက္ခိဏေယျတံ အနပေက္ခိတွာ အတ္တနော ဒီယမာနဿ ဒါပနံ လဘတိ, တသ္မာ. မာ ဧဝံ ဂဏှာတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတော သံဃောဝ ဒက္ခိဏေယျော’’တိ မာ ဂဏှ. ‘सहा चेतना’ म्हणजे सहा प्रकारच्या चेतना. कारण त्या केवळ सहाच चेतना नाहीत. ‘हे गोतमी, संघात दान दे...पे... आणि संघ’ हेच सूत्राचे पद आहे. ‘हे गोतमी, संघात दान दे’ याद्वारे संघाला दान देण्याची प्रेरणा दिली, म्हणून संघच अधिक दक्षिणेय (दानास पात्र) आहे, हाच येथे अर्थ आहे. ‘जर असे असेल तर’ इत्यादींद्वारे तेथे विसंगती दर्शवली आहे. ‘राजे, महामात्र इत्यादी’ इत्यादींद्वारे तेथे व्यतिरेकाने (विरोधी उदाहरणाने) उदाहरण दिले आहे. ‘अधिक मोठे असावेत’ म्हणजे प्रभावामुळे अधिक मोठे असावेत, परंतु तसे नाही. ‘म्हणून’ म्हणजे ज्या अर्थी गुणांच्या वैशिष्ट्यामुळे मिळणाऱ्या दक्षिणेयतेची अपेक्षा न करता, स्वतःला दिले जाणारे दान दुसऱ्याला देण्यास सांगितले जाते, म्हणून. ‘असे समजू नकोस की सम्यक्संबुद्धांपेक्षा संघच अधिक दक्षिणेय आहे’ असे समजू नकोस. တတ္ထ နိစ္ဆယသာဓကံ သုတ္တပဒံ ဒဿေန္တော, ‘‘နယိမသ္မိံ လောကေ…ပေ… ဝိပုလဖလေသိန’’န္တိ အာဟ. သွာယမတ္ထော ရတနသုတ္တေ (ခု. ပါ. ၆.၃; သု. နိ. ၂၂၆), ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တ’’န္တိ ဂါထာယ, အဂ္ဂပသာဒသုတ္တာဒီဟိ (ဣတိဝု. ၉၀) စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗောတိ. တေနာဟ – ‘‘သတ္ထာရာ ဥတ္တရိတရော ဒက္ခိဏေယျော နာမ နတ္ထီ’’တိ. तेथे निश्चय सिद्ध करणारे सूत्राचे पद दर्शवताना, ‘या जगात नाही...पे... विपुल फळाची इच्छा करणाऱ्यांना’ असे म्हटले आहे. हाच अर्थ रतनसुत्तात ‘यं किञ्चि वित्तं’ (जे काही धन आहे) या गाथेमध्ये आणि अग्गप्रसादसुत्त इत्यादींमध्ये स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘शास्त्यांपेक्षा (बुद्धांपेक्षा) श्रेष्ठ असा दुसरा कोणी दक्षिणेय (दानास पात्र) नाही.’ ဂေါတမိယာ အန္တိမဘဝိကတာယ ဒါနဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ အနုပ္ပာဒနတော န တံ ဂရုတရံ သံဃဿ ပါဒါပနေ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ပစ္ဆိမာယ ဇနတာယာ’’တိအာဒိ. ဝစနတောပီတိ တဿ ဝတ္ထယုဂဿ သတ္ထု ဧဝ ပဋိဂ္ဂဟဏာယ ဝစနတောပိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. गोतमी ही अंतिमभवी (जिचा हा शेवटचा जन्म आहे अशी) असल्यामुळे, तिच्या दानाने दीर्घकाळ हित आणि सुख प्राप्त होणारच होते, म्हणून संघाला दान देण्यास सांगण्याचे ते मुख्य कारण नव्हते, हे दर्शवण्यासाठी ‘भावी पिढीसाठी’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘वचनावरूनही’ म्हणजे त्या वस्त्रजोडीचा शास्त्यांनीच (बुद्धांनीच) स्वीकार करावा अशा वचनावरूनही. म्हणूनच ‘नाही’ इत्यादी म्हटले आहे. သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နောဝ ဤဒိသေ ဌာနေ အဂ္ဂဖလဋ္ဌတာယ အဋ္ဌ-အရိယပုဂ္ဂလဘာဝတော, သစေ ပနဿ န သယံ သံဃပရိယာပန္နတာ, ကထံ သံဃေ ပူဇိတေ သတ္ထာ ပူဇိတော နာမ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တီဏိ သရဏဂမနာနိ တယော ဧဝ အဂ္ဂပသာဒါတိ ဝက္ခတီတိ အဓိပ္ပာယော. အဘိဓေယျာနုရူပါနိ ဟိ လိင်္ဂဝစနာနိ. န ရုဟတိ အယာထာဝပဋိပတ္တိဘာဝတော, န ဂိဟိဝေသဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဂိဟိဘာဝဿ ပဋိက္ခိပိတတ္တာ. န ဝတ္တဗ္ဗမေတံ ‘‘သတ္ထာ သံဃပရိယာပန္နော’’တိ သတ္ထုဘာဝတော. သာဝကသမူဟော ဟိ သံဃော[Pg.408]. သံဃဂဏေ ဟိ သတ္ထာ ဥတ္တရိတရော အနညသာဓာရဏဂုဏေဟိ သမန္နာဂတဘာဝတော မူလရတနဘာဝတော စ. शास्ते (बुद्ध) हे अशा प्रसंगी अग्रफल प्राप्त असल्यामुळे आणि आठ आर्यपुद्गलांपैकी एक असल्यामुळे संघातच समाविष्ट आहेत. परंतु जर ते स्वतः संघात समाविष्ट नसतील, तर संघाची पूजा केल्यावर शास्त्यांची पूजा कशी होईल? असा अभिप्राय आहे. तीन शरणगमने आणि तीनच अग्रप्रसाद आहेत, असे पुढे सांगितले जाईल असा अभिप्राय आहे. कारण लिंग आणि वचन हे अभिधेयानुसार (अर्थानुसार) असतात. अयोग्य प्रतिपत्तीमुळे (आचरणामुळे) ते योग्य ठरत नाही, आणि गृहस्थवेष धारण करणे इत्यादींद्वारे गृहस्थभावाचा त्याग केला गेल्यामुळे देखील. ‘शास्ते संघात समाविष्ट आहेत’ असे म्हणणे योग्य नाही, कारण ते शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) स्थानी आहेत. कारण श्रावकांचा समूह म्हणजे संघ होय. संघामध्ये शास्ते हे त्यांच्या असाधारण गुणांनी युक्त असल्यामुळे आणि मूळ रत्न असल्यामुळे श्रेष्ठ आहेत. ၃၇၇. သမ္ပတိဇာတဿ မဟာသတ္တဿ သတ္တပဒဝီတိဟာရဂမနံ ဓမ္မတာဝသေန ဇာတံ, ပရံ တဒညဒဟရသဒိသီ ပဋိပတ္တီတိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထပါဒကိစ္စံ အသာဓေန္တေသူ’’တိ. ३७७. नुकत्याच जन्मलेल्या महासत्त्वाचे (बोधिसत्त्वाचे) सात पावले चालणे हे ‘धम्मता’ (नैसर्गिक नियम) मुळे झाले होते, परंतु त्यानंतरचे त्यांचे वर्तन इतर लहान बालकांसारखेच होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘हात-पायांचे कार्य साध्य न करणाऱ्यांमध्ये’ असे म्हटले आहे. ၃၇၈. ပစ္စူပကာရံ န သုကရံ ဝဒါမိ အနုစ္ဆဝိကကိရိယာယ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. အဘိဝါဒေန္တိ ဧတေနာတိ အဘိဝါဒနံ. ဝန္ဒမာနေဟိ အန္တေဝါသိကေဟိ အာစရိယံ ‘‘သုခီ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ အဘိဝါဒေန္တိ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိဝါဒန’’န္တိ. တဒဘိမုခေါ…ပေ… ဝန္ဒိတွာ နိပဇ္ဇတိ, သေယျထာပိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. ကာလာနုကာလံ ဥပဋ္ဌာနံ ဗီဇယနပါဒသမ္ဗာဟနာဒိ အနုစ္ဆဝိကကမ္မဿ ကရဏံ နာမ. အနုစ္ဆဝိကံ ကိရိယံ ကာတုံ န သက္ကောတိယေဝ, ယသ္မာ အာစရိယေန ကတဿ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟဿ အန္တေဝါသိနာ ကရိယမာနော အာမိသာနုဂ္ဂဟော သင်္ခမ္ပိ ကလမ္ပိ ကလဘာဂမ္ပိ န ဥပေတိယေဝါတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န သုပ္ပတိကာရံ ဝဒါမီ’’တိ. ३७८. मी असे म्हणतो की योग्य कृतीद्वारे प्रत्युपकार करणे सोपे नाही, कारण ते करणे अशक्यप्राय आहे. ज्याद्वारे अभिवादन केले जाते ते 'अभिवादन' होय. वंदन करणाऱ्या शिष्यांद्वारे आचार्यांना 'सुखी व्हा' इत्यादी शब्दांनी अभिवादन केले जाते. म्हणून 'अभिवादन' असे म्हटले आहे. त्यांच्याकडे तोंड करून...पे... वंदन करून झोपतात, जसे की आयुष्यमान सारिपुत्त. वेळोवेळी सेवा-शुश्रूषा करणे, वारा घालणे, पाय चेपणे इत्यादी करणे म्हणजे योग्य कर्म करणे होय. योग्य कृती करणे खरोखरच शक्य नाही, कारण आचार्यांनी केलेल्या 'धम्मानुग्रहा'च्या (धम्म उपकार) तुलनेत शिष्याद्वारे केला जाणारा 'आमिषानुग्रह' (भौतिक उपकार) हा संख्येने, कळेने किंवा कळेच्या भागानेही (अंशानेही) बरोबरी करू शकत नाही. म्हणून म्हटले आहे की, 'मी प्रत्युपकार करणे सोपे नाही असे म्हणतो'. ၃၇၉. ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒက္ခိဏံ အာရဗ္ဘ သမုဋ္ဌိတံ, ‘‘တံ မေ ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဏှတူ’’တိ မဟာပဇာပတိဂေါတမိယာ ဝစနံ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသနာယ ဥဋ္ဌိတတ္တာ. န ကေဝလဉ္စ တဿာ ဧဝ ဝစနံ, အထ ခေါ အာနန္ဒတ္ထေရောပိ…ပေ… သမာဒပေသိ, တသ္မာ ဝိဘာဂတော စုဒ္ဒသသု…ပေ… ဟောတီတိ ဒဿေတုံ, ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ပတိပစ္စေကံ ပုဂ္ဂလံ ဒီယတီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ. ပဌမသဒ္ဒေါ ယထာ အဂ္ဂတ္ထော, ဧဝံ သေဋ္ဌပရိယာယောပီတိ အာဟ ‘‘ဇေဋ္ဌကဝသေနပီ’’တိ. အဂ္ဂါ ဥတ္တမေ ခေတ္တေ ပဝတ္တတ္တာ. ဒုတိယတတိယာပိ ပရမဒက္ခိဏာယေဝ သဗ္ဗသော သမ္မာဝိက္ခမ္ဘိတရာဂါဒိကိလေသတ္တာ. ရာဂါဒယော ဟိ အဒက္ခိဏေယျဘာဝဿ ကာရဏံ. တေနေဝါဟ – ‘‘တိဏဒေါသာနိ ခေတ္တာနိ, ရာဂဒေါသာ အယံ ပဇာ’’တိအာဒိ (ဓ. ပ. ၃၅၆). ယသ္မာ ပန သဝါသနံ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နကိလေသေဟိ တတော ဧဝ သဗ္ဗသော အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရေဟိ အနန္တာပရိမေယျဂုဏဂဏာဓာရေဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ သဒိသော သဒေဝကေ လောကေ ကောစိ ဒက္ခိဏေယျော နတ္ထိ. တသ္မာ ‘‘ပရမဒက္ခိဏာယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. ယသ္မာ ပဉ္စာဘိညော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ဧဝ [Pg.409] ဟောတိ လောကိယာဘိညာနံ အဋ္ဌသမာပတ္တိအဓိဋ္ဌာနတ္တာ, တသ္မာ ‘‘လောကိယပဉ္စာဘိညေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိမှီ’’တိ တာယ အဝုတ္တသိဒ္ဓတ္တာ. ဂေါသီလဓာတုကောတိ ဂေါသီလသဘာဝေါ, သီလဝတာ သဒိသသီလောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အသဌော’’တိအာဒိ. တေန န အလဇ္ဇိဓာတုကော ပကတိသိဒ္ဓေါ ဣဓ ပုထုဇ္ဇနသီလဝါတိ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတိ. ३७९. वैयक्तिक दानाविषयी (पाटीपुग्गलिक दक्खिणा) उद्भवलेले, 'भगवंतांनी माझा हा स्वीकार करावा' या महाप्रजापती गोतमी यांच्या शब्दांना निमित्त करून ही देशना प्रवृत्त झाली आहे. केवळ त्यांच्याच शब्दांमुळे नव्हे, तर थेर आनंदांनी देखील...पे... प्रेरित केले, म्हणून चौदा प्रकारच्या विभागांमध्ये...पे... होते हे दर्शवण्यासाठी ही देशना सुरू केली. त्यात, प्रत्येक व्यक्तीला स्वतंत्रपणे दिले जाते ते 'पाटीपुग्गलिक' (वैयक्तिक) होय. जसा 'प्रथम' हा शब्द 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) या अर्थाने आहे, तसाच तो 'श्रेष्ठ' या अर्थाचाही पर्याय आहे, म्हणून 'जेष्ठत्वाच्या दृष्टीनेही' असे म्हटले आहे. उत्कृष्ट क्षेत्रात (पात्र व्यक्तीमध्ये) प्रवृत्त झाल्यामुळे ती 'अग्र' (सर्वश्रेष्ठ) आहे. दुसरी आणि तिसरी देखील परम दक्षिणाच (सर्वोच्च दान) आहे, कारण राग (आसक्ती) इत्यादी क्लेशांचे पूर्णपणे सम्यक दमन झालेले असते. कारण राग इत्यादी क्लेश हे अ-दक्षिणेय (दानाला अपात्र) असण्याचे कारण आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शेते गवताच्या दोषाने खराब होतात, आणि ही प्रजा रागाच्या दोषाने दूषित होते' इत्यादी (धम्मपद ३५६). परंतु, ज्या अर्थी वासनेसह सर्व क्लेशांचे पूर्णपणे समूळ उच्चाटन केलेल्या, आणि म्हणूनच सर्व प्रकारे अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञानचार असणाऱ्या, अनंत आणि अपार गुणसमूहांचे आधार असणाऱ्या सम्यक संबुद्धांसारखे देवलोकासह या जगात दुसरे कोणीही दक्षिणेय (दानाला पात्र) नाहीत. म्हणून 'परम दक्षिणाच' असे साशंकपणे म्हटले आहे. ज्या अर्थी पाच अभिज्ञा प्राप्त करणारा हा आठ समापत्तींचा लाभ घेणाराच असतो, कारण लौकिक अभिज्ञा या आठ समापत्तींवरच अधिष्ठित असतात, म्हणून 'लौकिक पाच अभिज्ञा प्राप्त' असेच म्हटले आहे, 'आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्यामध्ये' असे म्हटले नाही, कारण ते न सांगताही सिद्ध होते. 'गोसीलधातुको' म्हणजे गायीसारखा स्वभाव असणारा, म्हणजेच शीलवानासारखे शील असणारा असा अर्थ आहे. म्हणून 'अशठ' (कपट नसलेला) इत्यादी म्हटले आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, येथे निर्लज्ज स्वभावाचा नसलेला, नैसर्गिकरित्या सदाचारी असलेला पृथग्जन शीलवान अभिप्रेत आहे. ပရိစ္ဆိန္ဒန္တောတိ ဧတ္တကောတိ ပစ္စေကပ္ပမာဏတော တတော ဧဝ အညမညံ အသင်္ကရတောဝ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော. ကထံ ပန အသင်္ချေယျဘာဝေန ဝုစ္စမာနော ဝိပါကော ပရိစ္ဆိန္နော ဟောတိ? သောပိ တဿ ပရိစ္ဆေဒေါ ဧဝ ဣတရေဟိ အသံကိဏ္ဏဘာဝဒီပနတော, ဧတဒတ္ထမေဝ ပုဗ္ဗေ အသင်္ကရဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဂုဏဝသေနာတိ လက္ခဏသမ္ပန္နာဒိဂုဏဝသေန. ဥပကာရဝသေနာတိ ဘောဂရက္ခာဒိဥပကာရဝသေန. ယံ ပေါသနတ္ထံ ဒိန္နံ, ဣဒံ န ဂဟိတံ ဒါနလက္ခဏာယောဂတော. အနုဂ္ဂဟပူဇနိစ္ဆာဝသေန ဟိ အတ္တနော ဒေယျဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဒါနံ ဘယရာဂလဒ္ဓုကာမကုလာဒိဝသေန သာဝဇ္ဇာဘာဝတော. တမ္ပိ န ဂဟိတံ အယာဝဒတ္ထတာအပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ယထာဓိပ္ပေတဖလဒါနာသမတ္ထဘာဝတော. သမ္ပတ္တဿာတိ သန္တိကာဂတဿ. တေန သမ္ပတ္တိပယောဇနေ အနပေက္ခတံ ဒဿေတိ. ဖလံ ပဋိကင်္ခိတွာတိ ‘‘ဣဒံ မေ ဒါနမယံ ပုညံ အာယတိံ သုခဟိတဘာဝါယ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ ဖလံ ပစ္စာသီသိတွာ. တေနဿ ဖလဒါနေ နမိယတံ ဒဿေတိ, ယာဝဒတ္ထန္တိ ဣမိနာ ပရိပုဏ္ဏဖလတံ. သတဂုဏာတိ ဧတ္ထ ဂုဏသဒ္ဒေါ န ‘‘ဂုဏေန နာမံ ဥဒ္ဓရေယျ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၁၃; ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃; ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၇၆; နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၄.၃၈) ဝိယ သမ္ပတ္တိအတ္ထော, ‘‘တဒ္ဒိဂုဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ န ဝဍ္ဎနတ္ထော, ‘‘ပဉ္စ ကာမဂုဏာ လောကေ, မနောဆဋ္ဌာ ပဝေဒိတာ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၇၃) ဝိယ န ကောဋ္ဌာသတ္ထော, ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀; ခု. ပါ. ၃) ဝိယ န အန္တဘာဂတ္ထော, အထ ခေါ အာနိသံသတ္ထောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘သတာနိသံသာ’’တိ အာဟ, တေ အာနိသံသေ သရူပတော ဒဿေတုံ, ‘‘အာယုသတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတဂုဏာတိ ဝါ သတဝဍ္ဎိကာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒီနံ အာနိသံသာနံ အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အထ ဝါ နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒိနိမိတ္တံ အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အထ ဝါ နိပ္ပရိတသံ ကရောတီတိ အာယုအာဒီနိ တတော [Pg.410] ဥတ္တရိမ္ပိ အာဟာရာဒိဟေတု အပရိတ္တာသံ ကရောတိ. အတ္တဘာဝဝိနိမုတ္တသဉ္စရဏဿ အဘာဝါ, ‘‘ဘဝသတေပိ ဝုတ္တေ အယမေဝတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ, ‘‘ပုထုဇ္ဇနဒုဿီလေ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗဝါရေသု. နယော နေတဗ္ဗောတိ, ‘‘အာယုသဟဿံ ဝဏ္ဏသဟဿ’’န္တိအာဒိကော နယော. 'परिच्छिन्दन्तो' (मर्यादित किंवा निश्चित करणे) म्हणजे 'इतकेच' या स्वरूपात प्रत्येक प्रमाणावरून आणि म्हणूनच परस्परांमध्ये संकर (मिसळणे) न करता निश्चित करणे. पण मग, जो विपाक 'असंख्येय' (मोजता न येणारा) म्हणून सांगितला आहे, तो मर्यादित कसा असू शकतो? इतरांशी संकीर्ण (मिश्रित) न होणारा भाव दर्शविल्यामुळे तो देखील त्याचा परिच्छेद (मर्यादा) च आहे, याच उद्देशाने पूर्वी 'असंकर' (मिश्रण न करणे) ग्रहण केले गेले आहे. 'गुणवशात' म्हणजे लक्षणसंपन्नता इत्यादी गुणांच्या प्रभावामुळे. 'उपकारवशात' म्हणजे भोग, रक्षण इत्यादी उपकारांच्या प्रभावामुळे. जे पोषणासाठी दिले जाते, ते दानाच्या लक्षणांशी सुसंगत नसल्यामुळे येथे ग्रहण केले जात नाही. कारण अनुग्रह किंवा पूजनाच्या इच्छेने स्वतःच्या देय वस्तूचा त्याग करणे म्हणजे दान होय; भय, राग, लाभ मिळवण्याची इच्छा किंवा कुळाच्या दबावामुळे केलेल्या त्यागात सदोषता (सावज्जता) असते. ते देखील अपूर्णतेमुळे आणि इच्छित फळ देण्यास असमर्थ असल्यामुळे ग्रहण केले जात नाही. 'सम्पत्तस्स' म्हणजे जवळ आलेल्याला. याद्वारे प्राप्त झालेल्या प्रयोजनाविषयीची निरपेक्षता दर्शविली जाते. 'फळाची आकांक्षा धरून' म्हणजे 'माझे हे दानमय पुण्य भविष्यात सुख आणि हितासाठी होवो' इत्यादी प्रकारे फळाची आशा ठेवून. याद्वारे त्याचे फलदानामधील प्रवृत्तत्व दर्शविले जाते, आणि 'यावदत्थं' (इच्छेनुसार) याने फळाची परिपूर्णता दर्शविली जाते. येथे 'शतगुण' या शब्दातील 'गुण' हा शब्द 'गुणाने नाव वर काढावे' इत्यादींमधील 'संपत्ती' (प्राप्ती) या अर्थाने नाही, 'तद्द्विगुण' इत्यादींमधील 'वाढ' (वृद्धी) या अर्थाने नाही, 'जगात पाच कामगुण आहेत, मन हा सहावा सांगितला आहे' इत्यादींमधील 'भाग' (कोठ्ठास) या अर्थाने नाही, 'आतडे आणि आतड्याचे वेढे' इत्यादींमधील 'अंतर्भाग' या अर्थाने नाही, तर तो 'आनिशंस' (फायदा/लाभ) या अर्थाने आहे हे दर्शवण्यासाठी 'शत-आनिशंस' (शंभर पटीने लाभ) असे म्हटले आहे. ते आनिशंस प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शवण्यासाठी 'शत आयुष्य' इत्यादी म्हटले आहे. किंवा 'शतगुण' म्हणजे 'शंभर पटीने वाढणारे' असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादी लाभांना अमर्याद (अल्प नसलेले) करतो. अथवा 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादींच्या कारणांना अमर्याद करतो. अथवा 'निप्परितसं करोति' म्हणजे आयुष्य इत्यादींना त्यानंतरही आहार इत्यादी कारणांमुळे अमर्याद करतो. अत्तभाव (अस्तित्व/शरीर) बदलून संचरण करण्याचा अभाव असल्यामुळे, 'शंभर जन्मांमध्ये देखील' असे म्हटले तरी हाच अर्थ होतो. 'सर्वत्र' म्हणजे 'दुःशील पृथग्जन' इत्यादी सर्व प्रसंगांमध्ये. 'नय न्यावा' म्हणजे 'हजार आयुष्य, हजार वर्ण' इत्यादी पद्धती अवलंबावी. သာသနာဝတရဏံ နာမ ယာဝဒေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိတ္ထရဏတ္ထံ, တဉ္စ မဂ္ဂပဋိဝေဓနံ, တသ္မာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသရဏဂမနံ သိက္ခာပဒသမာဒါနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပသမ္ပဒါ သီလပရိပူရဏံ အဓိစိတ္တသိက္ခာနုယောဂေါ ဝိပဿနာဘာဝနာတိ သဗ္ဗာပေသာ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပတ္တိ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘တိသရဏံ ဂတော ဥပါသကောပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယထာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓိ တာဝ နာမ ပရမ္ပရာယ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ပစ္စယဘာဝတော ဥပနိဿယော; တထာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ သီလပရိပူရဏံ ဥပသမ္ပဒါ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဥပါသကဿ ဒသသု ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာနံ အန္တမသော သရဏာဒိဂမနမ္ပိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝါတိ, ‘‘သဗ္ဗာပေသာ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ အနညသာဓာရဏ-ဝိဇ္ဇာစရဏာဒိ-အသင်္ချေယျအပရိမေယျ-ဂုဏ-သမုဒယပူရိတေ ဘဂဝတိ သဒ္ဓမ္မေ အရိယသံဃေ ဥဠာရတရဗဟုမာနဂါရဝတံ ဂတော. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာခါတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ တပ္ပရာယဏတာဒိအာကာရပ္ပတ္တော ဉာဏပရိသောဓိတော ပသာဒေါ သရဏဂမနန္တိ တေန ဝတ္ထုဂတေန ပသာဒေန ပရိဘာဝိတေ သန္တာနေ ကတံ ပုညက္ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသမေဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘တသ္မိံ ဒိန္နဒါနမ္ပိ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျ’’န္တိ. တယိဒံ သရဏံ ဝတ္ထုတ္တယေ ပသာဒဘာဝေန အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိမတ္တံ, တာဒိသဿ ပန ပဉ္စသီလံ အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိဥပထမ္ဘိတော ကာယဝစီသံယမောတိ တတ္ထ ဒိန္နံ တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလန္တိ, ဒသသီလံ ပန ပရိပုဏ္ဏုပေါသထသီလံ, တတ္ထ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလန္တိ, ‘‘တတော ဥတ္တရိ မဟပ္ဖလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သာမဏေရသီလာဒီနံ ပန ဥတ္တရိ ဝိသိဋ္ဌတရာဒိဘာဝတော တတ္ထ တတ္ထ ဒိန္နဿ ဝိသေသမဟပ္ဖလတာ ဝုတ္တာ. शासनात प्रवेश करणे म्हणजे केवळ संसार-दुःखातून पार पडण्यासाठीच आहे, आणि तो मार्ग-प्रतिवेध (मार्गाचा साक्षात्कार) आहे. म्हणूनच, निर्वेधभागीय (प्रज्ञा-प्रवण) शरणगमन, शिक्षापदांचे ग्रहण (समादान), प्रव्रज्या, उपसंपदा, शीलपरिपूरण, अधिचित्तशिक्षेचा अभ्यास आणि विपश्यना भावना - ही सर्व सोतापत्तिफल साक्षात्काराचीच प्रतिपत्ती (साधना) आहे, असे म्हटले आहे - "त्रिशरणाला गेलेला उपासकसुद्धा" इत्यादी. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे निर्वेधभागीय समाधी ही परंपरेने आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे उपनिषय (प्रबळ आधार) ठरते; त्याचप्रमाणे निर्वेधभागीय शीलपरिपूरण, उपसंपदा, प्रव्रज्या, उपासकाचे दहा किंवा पाच शीलांमध्ये प्रतिष्ठित होणे आणि अगदी शरणगमन इत्यादी देखील निर्वेधभागीय असून आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी उपनिषय ठरतातच. म्हणूनच "ही सर्व सोतापत्तिफल साक्षात्काराचीच प्रतिपत्ती आहे" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, इतरांमध्ये नसलेल्या (असाधारण) विद्या-चरण इत्यादी असंख्य आणि अपरिमेय गुणांच्या समूहाने परिपूर्ण अशा भगवंतांवर, सद्धम्मावर आणि आर्यसंघावर अत्यंत उळार (उदात्त) बहुमान व आदर भाव ठेवणे. "भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, धम्म सुव्याख्यात आहे, संघ सुप्रतिपन्न आहे" अशा प्रकारे तद्परायणतेच्या रूपाने प्राप्त झालेली, ज्ञानाने परिशोधित झालेली प्रसन्नता (श्रद्धा) म्हणजेच शरणगमन होय. त्या वस्तूंवर (रत्नांवर) आधारित असलेल्या प्रसन्नतेने भावित झालेल्या चित्तसंततीमध्ये केलेले दान, पुण्यक्षेत्राच्या समृद्धीमुळे महाफलदायी आणि महान आनिशंस (फायद्याचे) ठरते. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्यांच्या ठिकाणी दिलेले दानसुद्धा असंख्य आणि अप्रमेय असते." हे शरणगमन म्हणजे त्रिरत्नांच्या ठिकाणी प्रसन्नतेच्या रूपाने केवळ आशय-संपत्ती (चित्ताची शुद्धता) आहे. परंतु, अशा व्यक्तीचे पंचशील हे आशय-संपत्तीने उपस्तंभित (समर्थित) असलेला कायिक व वाचिक संयम आहे. म्हणून तेथे दिलेले दान त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी असते. तसेच, दशशील हे परिपूर्ण उपोसथ शील आहे, तेथे दिलेले दान महाफलदायी असते, म्हणून "त्यापेक्षा अधिक महाफलदायी" असे म्हटले आहे. सामणेर शील इत्यादींच्या बाबतीत, त्याहून अधिक विशिष्टता असल्यामुळे, त्या त्या ठिकाणी दिलेल्या दानाचे विशेष महाफल सांगितले आहे. မဂ္ဂသမင်္ဂိတာ နာမ မဂ္ဂစိတ္တက္ခဏပရိစ္ဆိန္နာ, တသ္မိဉ္စ ခဏေ ကထံ ဒါတုံ ပဋိဂ္ဂဟေတုဉ္စ သမ္ဘဝတီတိ စောဒေတိ ‘‘ကိံ ပန မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သက္ကာ ဒါနံ ဒါတု’’န္တိ. ဣတရော တာဒိသေ သတိ သမယေတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အာမ သက္ကာ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ, ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကော’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. တသ္မိံ ခဏေတိ တသ္မိံ ပက္ခိပနက္ခဏေ. ယဒိ အဋ္ဌမကဿ သောတာပန္နဿ ဒိန္နဒါနံ [Pg.411] ဖလတော အသင်္ချေယျမေဝ, ကော နေသံ ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. တေန သတိပိ အသင်္ချေယျဘာဝသာမညေ အတ္ထိ နေသံ အပ္ပဗဟုဘာဝေါ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ အသင်္ချေယျမဟာကပ္ပာသင်္ချေယျာနံ ဝိယာတိ ဒဿေတိ. မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ တေန တေန ဩဓိနာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပဟီယမာနတ္တာ ဝေါဒါနဓမ္မာနံ ဝဍ္ဎမာနတ္တာ အပရိယောသိတကိစ္စတ္တာ အပရိပုဏ္ဏဂုဏတာ, ပရိယောသိတကိစ္စတ္တာ ဖလသမင်္ဂီနံ ပရိပုဏ္ဏဂုဏတာတိ တံတံမဂ္ဂဋ္ဌေဟိ ဖလဋ္ဌာနံ ခေတ္တာတိသယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမေဟိ ပန မဂ္ဂဋ္ဌေဟိ ဥပရိမာနံ မဂ္ဂဋ္ဌာနံ ဖလဋ္ဌေဟိ ဖလဋ္ဌာနံ ဥတ္တရိတရတာ ပါကဋာ ဧဝ. တထာ ဟိ ဥပရိမာနံ ဒိန္နဒါနဿ မဟပ္ဖလတာ ဝုတ္တာ. मार्गसमंगिता (मार्गाने युक्त असणे) म्हणजे मार्गचित्ताच्या क्षणाने परिच्छिन्न (मर्यादित) असणे होय. आणि त्या क्षणी दान देणे किंवा ग्रहण करणे कसे शक्य आहे? असा आक्षेप घेऊन विचारतात - "पण काय मार्गसमंगीला (मार्गस्थ व्यक्तीला) दान देणे शक्य आहे?" दुसरा (टीकाकार) अशा वेळी तो काळ असतो हे दर्शवत, "होय, शक्य आहे" असे मान्य करून, "आरद्धविपस्सको" (ज्याने विपश्यना सुरू केली आहे) इत्यादींद्वारे त्या अर्थाचे विवरण करतो. "त्या क्षणी" म्हणजे त्या (दानाच्या वस्तू) अर्पण करण्याच्या क्षणी. जर आठव्या पुद्गलाला (म्हणजे सोतापत्ती-मार्गस्थाला) दिलेले दान फळाच्या दृष्टीने असंख्यच आहे, तर त्यांच्यात काय फरक आहे? म्हणून "तथा" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, असंख्य असण्याच्या सामान्यतेमध्येही, संवर्तस्थायी असंख्य महाकल्प आणि असंख्येयांप्रमाणे त्यांच्यात कमी-अधिकपणा असतो, हे दर्शवले आहे. मार्गसमंगींचे (मार्गस्थांचे) त्या त्या मर्यादेने संक्लेश धर्म (मलीन धर्म) प्रहीण (नष्ट) होत असल्यामुळे आणि वोदान धर्म (शुद्ध धर्म) वाढत असल्यामुळे, परंतु त्यांचे कार्य अद्याप अपूर्ण (अपर्यवसित) असल्यामुळे त्यांचे गुण अपूर्ण असतात. तर फलसमंगींचे (फलस्थांचे) कार्य पूर्ण (पर्यवसित) झाल्यामुळे त्यांचे गुण परिपूर्ण असतात. म्हणून त्या त्या मार्गस्थांपेक्षा फलस्थांचे पुण्यक्षेत्र श्रेष्ठ आहे, असे जाणावे. खालखालच्या मार्गस्थांपेक्षा वरवरच्या मार्गस्थांची आणि फलस्थांपेक्षा फलस्थांची उत्तरोत्तर श्रेष्ठता स्पष्टच आहे. म्हणूनच वरवरच्या (उच्च स्तरावरील) व्यक्तींना दिलेल्या दानाचे महाफल सांगितले आहे. ၃၈၀. ကာမဉ္စေတ္ထ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဥဘတောသံဃေ ကေဝလေ စ ဘိက္ခုသံဃေ ဒါနံ အတ္ထိ ဧဝ, န ပန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေ ဘိက္ခုသံဃေ, တံ ပန ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဥဘတောသံဃေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ အဝိရုဒ္ဓံ. န ပါပုဏန္တိ မဟပ္ဖလဘာဝေန သဒိသတမ္ပိ, ကုတော အဓိကတံ. ३८०. जरी येथे बुद्धप्रमुख उभयसंघाला (भिक्खू आणि भिक्खुणी संघ) आणि केवळ भिक्खू संघाला दान देणे शक्य आहेच, परंतु बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला नाही, तरी ते बुद्धप्रमुख उभयसंघाद्वारेच समाविष्ट केले जात असल्यामुळे यात कोणताही विरोध नाही. ते महाफल असण्याच्या बाबतीत समानतेलाही पोहोचू शकत नाहीत, मग अधिक असण्याचा प्रश्नच कुठे येतो? ‘‘တထာဂတေ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဥဘတောသံဃဿ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တတ္တာ – ‘‘ကိံ ပနာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ တံ ဥဒ္ဒိဿ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒိပရိစ္စာဂေါ ဝိယ စီဝရာဒိပရိစ္စာဂေါပိ မဟပ္ဖလော ဟောတိယေဝါတိ ကတွာ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတုံ, ‘‘ဥဘတောသံဃဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတ္တကာယေဝ, ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိသထာ’’တိ ဧဝံ ပရိစ္ဆေဒဿ အကရဏေန ဥပစာရသီမာပရိယာပန္နာနံ ခေတ္တပရိယာပန္နာနံ ဝသေန အပရိစ္ဆိန္နကမဟာဘိက္ခုသံဃေ. "तथागत परिनिर्वाण पावल्यावर उभयसंघाला" असेच म्हटल्यामुळे - "पण काय..." इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतला जातो. दुसरा (टीकाकार) तथागत परिनिर्वाण पावल्यावर त्यांना उद्देशून गंध-पुष्प इत्यादींचा त्याग करण्याप्रमाणेच चीवर इत्यादींचा त्याग करणे देखील महाफलदायी ठरतेच, असे मानून प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) विधी दर्शवण्यासाठी "उभयसंघाला" इत्यादी म्हटले आहे. "एवढ्याच भिक्खूंना उद्देशून द्या" असा परिच्छेद (मर्यादा) न करता, उपचार-सीमांतर्गत आणि क्षेत्र-अंतर्गत असलेल्यांच्या आधारे अमर्यादित अशा महाभिक्खू संघात (दान दिले जाते). ဂေါတ္တံ ဝုစ္စတိ သာဓာရဏနာမံ, မတ္တသဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော, တသ္မာ သမဏာတိ ဂေါတ္တမတ္တံ အနုဘဝန္တိ ဓာရေန္တီတိ ဂေါတြဘုနော. တေနာဟ ‘‘နာမမတ္တသမဏာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော သမဏဂဏော သံဃော, တသ္မာ သံဃော ဒုဿီလော နာမ နတ္ထိ. ဂုဏသင်္ခါယာတိ အာနိသံသဂဏနာယ, မဟပ္ဖလတာယာတိ အတ္ထော. ကာသာဝ…ပေ… အသင်္ချေယျာတိ ဝုတ္တာ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နတ္တာ. ယထာ ပန သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနံ ဟောတိ, တံ ဝိဓိံ ဒဿေတုံ, ‘‘သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စိတ္တီကာရန္တိ ဂါရဝံ. 'गोत्र' म्हणजे साधारण नाव (सामान्य नाम) म्हटले जाते. 'मात्र' हा शब्द लुप्त (अदृश्य) रूपात निर्दिष्ट आहे, म्हणून जे 'श्रमण' या गोत्रमात्राचा (केवळ नावाचा) अनुभव घेतात किंवा ते धारण करतात, ते 'गोत्रभू' होत. म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ नावापुरते श्रमण". दृष्टी आणि शीलाच्या समानतेने संघटित झालेला श्रमणसमूह म्हणजे 'संघ' होय, म्हणून संघ कधीही दुःशील (शीलहीन) असू शकत नाही. 'गुणसंख्येने' म्हणजे आनिशंसाच्या (फायद्याच्या) गणनेने, म्हणजेच महाफलदायी असण्याने, असा अर्थ आहे. काषाय (वस्त्र गळ्यात बांधणारे)... इत्यादी असंख्य आहेत असे म्हटले आहे, कारण ते संघाला उद्देशून दिलेले असते. परंतु, संघाला उद्देशून दान कसे दिले जाते, तो विधी दर्शवण्यासाठी "संघगत दक्षिणा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'चित्तीकार' म्हणजे आदर (गौरव) होय. သံဃတော န ပုဂ္ဂလတော. အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘ဣမဿ မယာ ဒိန္နံ သံဃဿ ဒိန္နံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တံ အနုပ္ပာဒေတွာ, ‘‘သံဃဿ ဒဿာမီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ [Pg.412] ပဋိယာဒေတွာ သာမဏေရဿ နာမ ဒါတဗ္ဗံ ဇာတန္တိ အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ; တသ္မာ တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ န ဟောတိယေဝ ပုဂ္ဂလဝသေန စိတ္တဿ ပရိဏာမိတတ္တာ. နိဗ္ဗေမတိကော ဟုတွာတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ မယာ ဣမဿ ဒိန္နံ ဟောတိ ဝါ န ဝါ’’တိ ဝိမတိံ အနုပ္ပာဒေတွာ, ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန ကရောတိ. संघाच्या दृष्टीने, पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने नाही. 'अन्यथाभाव प्राप्त होतो' म्हणजे "मी याला दिलेले दान संघाला दिलेले होईल" असा विचार मनात न आणता, "मी संघाला देईन" असे म्हणून देयधर्म (दानाच्या वस्तू) तयार करून, केवळ एका सामणेराला देणे प्राप्त झाले तर अन्यथाभाव प्राप्त होतो; म्हणून त्याची ती दक्षिणा संघगत होतच नाही, कारण चित्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अधीन होऊन परिवर्तित झालेले असते. 'निर्वैमतिक (शंकारहित) होऊन' म्हणजे "मी याला दिलेले दान (संघाला) प्राप्त होईल की नाही?" अशी शंका मनात न आणता, "जो कोणी..." इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने करतो. တတ္ထာတိအာဒိနာ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏတ္ထံ ဝတ္ထုံ နိဒဿေတိ, ‘‘ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော’’တိအာဒိနာ. ဩပုဉ္ဇာပေတွာ ပရိဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ, ဟရိတဂေါမယေန ဥပလိမ္ပိတွာတိ အတ္ထော. ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဿာတိ ကာသာဝကဏ္ဌသမူဟဿ. ကော သောဓေတီတိ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ကော ဝိသောဓေတိ. မဟပ္ဖလဘာဝါပတ္တိယာ ဟိ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈတိ နာမ. တတ္ထ ယေသံ ဟတ္ထေ ဒိန္နံ, တေသံ ဝသေန ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာယ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ, – ‘‘တဒါပါဟံ, အာနန္ဒ, သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၈၀) စ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကမ္မဝသေနေဝ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော အရိယသံဃေ ဒိန္နဒက္ခိဏာယ နိဗ္ဗိသိဋ္ဌံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ မတ္ထကပ္ပတ္တဿေဝ အရိယသံဃဿ ဝသေန ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘သာရိပုတ္တ…ပေ… သောဓေန္တီ’’တိ ဝတွာ ပုန, ‘‘ယေ ကေစိ အရဟန္တော သောဓေန္တီ’’တိ ဒဿေန္တော, ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. ထေရာ စိရပရိနိဗ္ဗုတာတိ ဣဒံ အဇ္ဇတနာနမ္ပိ အရိယာနံ သာဝကတံ ဒဿေန္တေန မဂ္ဂသောဓနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န ဥဒ္ဒိဿ ပုညကရဏေ သတိ အကရဏပ္ပတ္တိယာ. ဧဝဉှိ ‘‘အသီတိမဟာထေရာ သောဓေန္တီ’’တိ ဣဒံ သုဝုတ္တံ ဟောတိ, န အညထာ. तेथे इत्यादी शब्दांद्वारे सांगितलेल्या अर्थाला स्पष्ट करण्यासाठी "परसमुद्रवासिनो" (समुद्रापलीकडे राहणारे) इत्यादींद्वारे कथा दर्शवितात. "ओपुंजापेत्वा परिभण्डं कारेत्वा, हरितगोमयेन उपलिम्पित्वा" (ढीग करून, कडा तयार करून, ओल्या शेणाने सारवून) असा अर्थ आहे. "कासावकण्ठसङ्घस्स" म्हणजे काषाय वस्त्र गळ्यात असणाऱ्यांच्या समूहाला. "को सोधेति" (कोण शुद्ध करतो?) म्हणजे महाफळदायी करण्याद्वारे कोण शुद्ध करतो. कारण महाफळ प्राप्त होण्यानेच दक्षिणा (दान) शुद्ध होते. तेथे ज्यांच्या हातात दिले जाते, त्यांच्या प्रभावाने, प्रतिग्राहकाच्या (स्वीकारकर्त्याच्या) बाजूने दक्षिणेची शुद्धता होत असल्यामुळे - "आनंदा, त्या वेळी मी संघात दिलेल्या दक्षिणेला असंख्येय आणि अप्रमेय म्हणतो" (म. नि. ३.३८०) असे म्हटले आहे, म्हणून कर्माच्या प्रभावानेच दक्षिणाशुद्धी विचारली आहे. दुसऱ्याने आर्यसंघात दिलेल्या दक्षिणेला श्रेष्ठ ठरवून सांगितल्यामुळे, सर्वोच्च पदाला पोहोचलेल्या आर्यसंघाच्या प्रभावाने दक्षिणाशुद्धी दर्शविताना, "सारिपुत्त...पे... सोधेन्ति" (सारिपुत्र... इत्यादी शुद्ध करतात) असे म्हणून पुन्हा, "जे कोणी अरहंत शुद्ध करतात" हे दर्शविताना "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. "थेरा चिरपरिनिब्बुता" (स्थवीर दीर्घकाळापूर्वी परिनिर्वृत झाले आहेत) हे आजच्या काळातील आर्यांचे श्रावकत्व दर्शविताना मार्ग-शोधनाच्या दृष्टीने म्हटले आहे असे समजावे, उद्देशून पुण्यकर्म करताना ते न करण्याच्या अर्थाने नाही. अशा प्रकारे "ऐंशी महास्थवीर शुद्ध करतात" हे योग्य प्रकारे म्हटले आहे, अन्यथा नाही. ‘‘သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယာ’’တိ ကာမဉ္စေတံ သာဓာရဏဝစနံ, တထာပိ တတ္ထ တတ္ထ ပုဂ္ဂလဝိသေသော ဉာတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော, ‘‘အတ္ထိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော’’တိအာဒိမာဟ. န ဥပနေတဗ္ဗော ဘဂဝတော ကာလေ ဘိက္ခူနံ အဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဂုဏဝသေန အတိဝိယ ဥဠာရဘာဝတော, ဧတရဟိ တဒဘာဝတော. ဧတရဟိ သံဃော…ပေ… န ဥပနေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ နယာနုသာရေန အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. တေန တေနေဝ သမယေနာတိ တဿ တဿ ကာလဿ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိမုခေန ပဋိပတ္တိယာ ဥဠာရတံ အနုဠာရတဉ္စ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. ယတ္ထ ဟိ ဘိက္ခူ ဂုဏေဟိ သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏာ ဟောန္တိ, တသ္မိံ သမယေ သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ ဣတရသ္မိံ သမယေ ဒက္ခိဏတော မဟပ္ဖလတရာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿာတိ သုပ္ပဋိပန္နတာဒိံ သံဃေ အာဝဇ္ဇိတွာ သံဃဂတေန [Pg.413] ပသာဒေန သံဃဿ သမ္မုခါ ဝိယ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ စ ဂါရဝဝသေန ဒေန္တဿ ပုထုဇ္ဇနသမဏေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရံ သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတတ္တာ, ‘‘သံဃဿ ဒေမီ’’တိယေဝ ဒိန္နတ္တာ စ. "संघाला दिलेल्या दक्षिणेबाबत" हे जरी सामान्य वचन असले, तरीही त्या त्या ठिकाणी विशिष्ट पुद्गलाला (व्यक्तीला) जाणावे हे दर्शविताना "बुद्धप्रमुख संघ आहे" इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांच्या काळात भिक्खूंच्या अभिज्ञा आणि प्रतिसंभिदा गुणांच्या प्रभावामुळे अत्यंत उदात्त भाव होता, सध्या तो नसल्यामुळे तुलना करू नये. "सध्या संघ...पे... तुलना करू नये" येथे नियमानुसार अर्थ सांगावा. "त्या त्या समयानुसार" याद्वारे त्या त्या काळाच्या संपत्ती आणि विपत्तीच्या मुखाने प्रतिपत्तीची (साधनेची) उदात्तता आणि अनुदात्तता दर्शविली जाते. कारण जेथे भिक्खू गुणांनी सर्वतोपरी परिपूर्ण असतात, त्या काळात संघात दिलेली दक्षिणा इतर काळातील दक्षिणेपेक्षा अधिक महाफळदायी असते असे समजावे. "संघात आदर करण्यास समर्थ असणाऱ्याचे" म्हणजे संघाच्या सुप्रतिपन्नता (चांगले आचरण) इत्यादी गुणांचे स्मरण करून, संघात उत्पन्न झालेल्या प्रसादाने (श्रद्धेने), संघाच्या समोर असल्याप्रमाणे त्या व्यक्तीचा आदर करून दान देणाऱ्याने, पृथग्जन समणाला (सामान्य भिक्खूला) दिलेले दानही अधिक महाफळदायी होते; कारण ते संघाला उद्देशून स्वीकारले गेले आहे आणि "मी संघाला देत आहे" असे म्हणूनच दिले गेले आहे. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ, ‘‘သောတာပန္နေ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလတရ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ အတိဒိသတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတော သကဒါဂါမီ, ပါဋိပုဂ္ဂလိကော အနာဂါမီတိ ဧဝမာဒိ သင်္ဂဟိတံ. မဟပ္ဖလတရမေဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘န တွေဝါဟံ, အာနန္ဒ, ကေနစိ ပရိယာယေန သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒါနံ မဟပ္ဖလတရံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၈၀). ယဒိ ခီဏာသဝေ ဒိန္နဒါနတော သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟိတဒုဿီလေပိ ဒိန္နဒါနံ မဟပ္ဖလံ, ဧဝံ သန္တေ – ‘‘သီလဝတော, မဟာရာဇ, ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ, နော တထာ ဒုဿီလေ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘တံ ဣမံ နယံ ဂဟာယာ’’တိအာဒိ. သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ဂဟဏဝိဓိံ ပဟာယ ဒုဿီလဿေဝ ဂဟဏဝသေန ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ စတုက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဣမဿ ပဒဿ ဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ပဋိဂ္ဂါဟကာ ဟောန္တိ ဒုဿီလာ ပါပဓမ္မာ’’တိ အာဂတံ. "हाच नियम आहे" याद्वारे, "श्रोतआपन्नाला दिलेले दान अधिक महाफळदायी असते" इत्यादींचा अतिदेश (विस्तार) केला आहे. "आदि" शब्दाने उद्देशून घेतलेला सकृदागामी, प्रातिपुद्गलिक अनागामी इत्यादींचा संग्रह होतो. ते अधिक महाफळदायीच असते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "पण आनंदा, मी कोणत्याही प्रकारे संघाला दिलेल्या दक्षिणेपेक्षा वैयक्तिक दान अधिक महाफळदायी आहे असे म्हणत नाही" (म. नि. ३.३८०). जर क्षीणासवाला (अर्हंताला) दिलेल्या दानापेक्षा, संघाला उद्देशून स्वीकारणाऱ्या दुःशीलाला (शीलहीन व्यक्तीला) दिलेले दानही महाफळदायी असेल, तर मग "महाराज, शीलवानाला दिलेले दान महाफळदायी असते, दुःशीलाला दिलेले तसे नाही" हे कसे जुळते? यावर "हा नियम लक्षात घेऊन" इत्यादी म्हटले आहे. हे संघाला उद्देशून स्वीकारण्याच्या विधीचा त्याग करून केवळ दुःशीलाच्या ग्रहणाच्या (स्वीकारण्याच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. "या चतुष्कात पाहावे" या पदाच्या आधारे हे पाहावे. कारण तेथे "प्रतिग्राहक दुःशील आणि पापी असतात" असे आले आहे. ၃၈၁. ဝိသုဇ္ဈတီတိ န ကိလိဿတိ, မဟာဇုတိကာရီ မဟာဝိပ္ဖာရာ ဟောတီတိ အတ္ထော. သုစိဓမ္မောတိ ရာဂါဒိအသုစိဝိဓမနေန သုစိသဘာဝေါ. န ပါပဓမ္မောတိ န နိဟီနသဘာဝေါ ပါပကိရိယာယ. အကုသလဓမ္မော ဟိ ဧကန္တနိဟီနော. ဇူဇကော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော န ဟောတိ. တဿ မဟာဗောဓိသတ္တဿ အတ္တနော ပုတ္တဒါနံ ဒါနပါရမိယာ မတ္ထကံ ဂဏှန္တံ မဟာပထဝီကမ္ပနသမတ္ထံ ဇာတံ, သွာယံ ဒါနဂုဏော ဝေဿန္တရမဟာရညာ ကထေတဗ္ဗောတိ. ३८१. "शुद्ध होते" म्हणजे मलीन होत नाही, ती महातेजस्वी आणि महाविस्तार पावणारी होते असा अर्थ आहे. "शुचिधर्मी" म्हणजे रागादी अशुद्ध गोष्टींचा नाश केल्यामुळे शुद्ध स्वभावाचा. "पापधर्मी नसलेला" म्हणजे पापकर्मामुळे नीच स्वभावाचा नसलेला. कारण अकुशल धर्म हा पूर्णपणे नीच असतो. जुजक शीलवान किंवा कल्याणधर्मी नव्हता. त्या महाबोधिसत्त्वाचे स्वतःच्या मुलांचे दान देणे हे दानपारमितेच्या शिखरावर पोहोचणारे आणि महापृथ्वीला कंपित करण्यास समर्थ ठरणारे झाले. हाच दानगुण वेस्सन्तर महाराजांनी सांगावा. ဥဒ္ဓရတီတိ ဗဟုလံ ကတပါပကမ္မဝသေန လဒ္ဓဝိနိပါတတော ဥဒ္ဓရတိ. တသ္မာ နတ္ထိ မယှံ ကိဉ္စိ စိတ္တဿ အညထတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. "उद्धार करतो" म्हणजे वारंवार केलेल्या पापकर्मांमुळे प्राप्त झालेल्या दुर्गतीतून (विनिपातातून) उद्धार करतो. "म्हणून माझ्या चित्तात कोणताही विकार (बदल) नाही" असा अभिप्राय आहे. ပေတဒက္ခိဏန္တိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗဒက္ခိဏံ. ပါပိတကာလေယေဝါတိ, ‘‘ဣဒံ ဒါနံ အသုကဿ ပေတဿ ဟောတူ’’တိ ဥဒ္ဒိသနဝသေန ပတ္တေ ပါပိတကာလေယေဝ. အဿာတိ ပေတဿ. ပါပုဏီတိ ဖလသမာပတ္တိယာ ဝသေန ပါပုဏိ. အယဉှိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနေ ဓမ္မတာ. "प्रेतदक्षिणा" म्हणजे प्रेतांना (मृतांना) उद्देशून द्यायची दक्षिणा (दान). "पोहोचवण्याच्या वेळीच" म्हणजे "हे दान अमुक प्रेताला मिळो" अशा उद्देशाने पात्रात पोहोचवण्याच्या वेळीच. "त्याच्या" म्हणजे प्रेताच्या. "प्राप्त झाले" म्हणजे फलप्राप्तीच्या प्रभावाने प्राप्त झाले. प्रेतांना उद्देशून दिलेल्या दानाचा हाच नियम आहे. တဒါ [Pg.414] ကောသလရညော ပရိစ္စာဂဝသေန အတိဝိယ ဥဠာရဇ္ဈာသယတံ, ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ စ ဘိက္ခုသံဃဿ ဥက္ကံသဂတဂုဏဝိသိဋ္ဌတံ သန္ဓာယာဟ, ‘‘အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗ’’န္တိ. त्या वेळी कोसल राजाच्या त्यागामुळे अत्यंत उदात्त झालेला आशय आणि बुद्धप्रमुख भिक्खूसंघाची उत्कृष्ट गुणांची विशिष्टता लक्षात घेऊन "असदृश दानाविषयी सांगावे" असे म्हटले आहे. အသာရမ္ပိ ခေတ္တန္တိ သာရဟီနံ ဒုက္ခေတ္တံ. သမယေတိ ကသနာရဟေ ကာလေ. ပံသုံ အပနေတွာတိ နိဿာရံ ပံသုံ နီဟရိတွာ. သာရဗီဇာနီတိ သဘာဝတော အဘိသင်္ခါရတော စ သာရဘူတာနိ ဗီဇာနိ. ပတိဋ္ဌပေတွာတိ ဝပိတွာ. ဧဝန္တိ ယထာ ကဿကော အတ္တနော ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ အသာရေပိ ခေတ္တေ ဖလံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဧဝံ သီလဝါ အတ္တနော ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဒုဿီလဿပိ ဒတွာ ဖလံ မဟန္တံ အဓိဂစ္ဆတိ. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ ဣမိနာ ပဌမပဒေ ဝုတ္တနယေန. သဗ္ဗပဒေသူတိ သဗ္ဗကောဋ္ဌာသေသု ဝိသုဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ, တတိယပဒေ ပန ဝိသုဇ္ဈနံ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ. "असार शेतही" म्हणजे सत्वहीन, वाईट शेत. "योग्य वेळी" म्हणजे नांगरणीसाठी योग्य अशा काळात. "माती बाजूला करून" म्हणजे निरुपयोगी माती काढून टाकून. "उत्कृष्ट बियाणे" म्हणजे स्वभावाने आणि संस्काराने उत्कृष्ट असलेली बियाणे. "पेरून" म्हणजे पेरणी करून. "अशा प्रकारे" म्हणजे ज्याप्रमाणे शेतकरी आपल्या प्रयत्नांच्या यशाने असार शेतातही फळ मिळवतो. त्याचप्रमाणे शीलवान मनुष्य आपल्या प्रयत्नांच्या यशाने दुःशीलाला दान देऊनही मोठे फळ मिळवतो. "या उपायाने" म्हणजे पहिल्या पदात सांगितलेल्या नियमाने. "सर्व पदांमध्ये" म्हणजे सर्व भागांमध्ये शुद्धता सांगितली आहे, परंतु तिसऱ्या पदात मात्र शुद्धतेचा निषेधच केला आहे. ၃၈၂. အရဟတော ဒိန္နဒါနမေဝ အဂ္ဂံ ဒါနစေတနာယ ကေနစိ ဥပက္ကိလေသေန အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ, ပဋိဂ္ဂါဟကဿ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘ဘဝါလယဿ ဘဝပတ္ထနာယ အဘာဝတော’’တိ, ‘‘ဥဘိန္နမ္ပီ’’တိ ဝစနသေသော. ခီဏာသဝေါ ဒါနဖလံ န သဒ္ဒဟတီတိ ဣဒံ တဿ အပ္ပဟီနကိလေသဇနဿ ဝိယ ကမ္မကမ္မဖလာနံ သဒ္ဒဟနာကာရေန ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ယတော အရဟာ ‘‘အသဒ္ဓေါ အကတညူ စ…ပေ… ပေါရိသော’’တိ (ဓ. ပ. ၉၇) ထောမီယတိ. အသဒ္ဒဟနံ အနုမာနပက္ခိကံ, အနုမာနဉ္စ သံသယပုဗ္ဗကံ, နိဿန္ဒိဒ္ဓေါ စ ကမ္မကမ္မဖလေသု ပစ္စက္ခဘာဝံ ဂတော. တမေဝ ဟိ နိစ္ဆိတဘာဝသိဒ္ဓံ နိဿန္ဒိဒ္ဓတံ သန္ဓာယ – ‘‘ဒါနဖလံ သဒ္ဒဟန္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေန ကတကမ္မံ ကမ္မလက္ခဏပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ခီဏာသဝေနာ’’တိအာဒိ. တေနေဝါဟ – ‘‘နိစ္ဆန္ဒရာဂတ္တာ’’တိ, ဧတဉ္စ လက္ခဏဝစနံ, ကေနစိ ကိလေသေန အနုပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ ခီဏာသဝဿ ဒါနံ. ३८२. अर्हतांना दिलेले दानच श्रेष्ठ आहे, कारण दानचेतनेमध्ये कोणत्याही उपक्किलेसाने (मळ किंवा क्लेशाने) मलीनता नसते आणि प्रतिग्राहक (स्वीकारणारा) हा सर्वश्रेष्ठ दक्षिणार्ह (दान स्वीकारण्यास योग्य) असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भवालय (संसार) आणि भवप्रार्थनेचा (पुनर्जन्माच्या इच्छेचा) अभाव असल्यामुळे', 'दोघांचेही' हा उर्वरित शब्द आहे. 'खीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) दानफलावर श्रद्धा ठेवत नाहीत' हे जे म्हटले आहे, ते ज्यांचे क्लेश नष्ट झाले नाहीत अशा लोकांप्रमाणे कर्म आणि कर्मफलावर श्रद्धा ठेवण्याच्या स्वरूपात त्यांची प्रवृत्ती नसते, या अर्थाने म्हटले आहे. म्हणूनच अर्हतांची 'अश्रद्ध, अकृतज्ञ... पुरुष' (धम्मपद ९७) अशी स्तुती केली जाते. अश्रद्धा (श्रद्धा न ठेवणे) हे अनुमानावर आधारित असते, आणि अनुमान हे संशयातून निर्माण होते. परंतु अर्हत हे कर्म आणि कर्मफलाच्या बाबतीत संशयरहित होऊन प्रत्यक्ष अनुभूती प्राप्त झालेले असतात. याच निश्चित स्वरूपाच्या संशयरहिततेला उद्देशून – 'दानफलावर श्रद्धा ठेवणारे' इत्यादी म्हटले आहे. जर असे असेल, तर त्यांनी केलेले कर्म कर्माच्या लक्षणाप्रत पोहोचते, म्हणून 'खीणासवांद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'इच्छा आणि रागाचा अभाव असल्यामुळे', आणि हे लक्षणात्मक वचन आहे, कोणत्याही क्लेशाने मलीन न होणे हा याचा अभिप्राय आहे. 'त्यांचे' म्हणजे खीणासवांचे दान. ကိံ ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိအာဒိနာ ဒါယကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ စောဒိတာ, သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာတိအာဒိနာ ပန ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ဝဒန္တိ; တဒယုတ္တံ, သာဝကဿ မဟပ္ဖလဘာဝေ သံသယာဘာဝတော, ဟေဋ္ဌာ နိစ္ဆိတတ္တာ စ, တသ္မာ ဥဘယေနပိ ဒါယကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ ဧဝ စောဒိတာ. သာ ဟိ ဣဓ သာဓာရဏဝသေန နိစ္ဆိတတ္တာ သံသယဝတ္ထု. တေနာဟ [Pg.415] – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန…ပေ… ဝဒန္တီ’’တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဟီတိအာဒိ ယထာဝုတ္တအတ္ထဿ ကာရဏဝစနံ. အညော ဒါနဿ ဝိပါကံ ဇာနိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ သဗ္ဗသော သတ္တာနံ ကမ္မဝိပါကဝိဘာဂဇာနနဉာဏဿ အနနုညာတတ္တာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ န ဇာနန္တိ, ဒါနသံဝိဘာဂဿ ဝိပါကံ ယထာဟံ ဇာနာမိ, တသ္မာ အဒတွာ ဘုဉ္ဇန္တီ’’တိအာဒိ (ဣတိဝု. ၂၆). ဧတေန ဧတ္ထ ဉာဏဝိသောဓနံ နာမ ကထိတံ, န ဒက္ခိဏာယ ဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဒါယကတော ပဋိဂ္ဂါဟကတော စ ဝသေန ဟောတီတိ; သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နဒါနံ သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဉာဏဿ စ အတိဝိယ ဥဠာရတ္တာ မဟာနုဘာဝံ နာမ သိယာ မဟာတေဇဝန္တဉ္စ; န မဟပ္ဖလံ တေသံ သန္တာနေ ပရိပုဏ္ဏဖလဿ အသမ္ဘဝတော. ယဒိ ဒိန္နဒါနံ ပရိပုဏ္ဏဖလံ န ဟောတိ ဥဘယဝိပါကဒါနာဘာဝတော, ပဝတ္တိဝိပါကဒါယီ ပန ဟောတီတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဒါနံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. 'परंतु सम्यक्संबुद्धांद्वारे' इत्यादी शब्दांनी दात्याच्या बाजूने दक्षिणाविशुद्धी (दानाचा शुद्धपणा) दर्शविली आहे, आणि 'सारिपुत्त थेरांद्वारे' इत्यादी शब्दांनी प्रतिग्राहकाच्या (स्वीकारणाऱ्याच्या) बाजूने दर्शविली आहे, असे काही लोक म्हणतात; पण ते अयोग्य आहे. कारण श्रावकाच्या (दानाच्या) महाफलदायी असण्याबद्दल कोणताही संशय नाही, आणि खाली (पूर्वीच) हे निश्चित केले गेले आहे. म्हणून दोन्ही प्रकारे दात्याच्या बाजूनेच दक्षिणाविशुद्धी दर्शविली आहे. कारण ती येथे सामान्य रूपाने निश्चित असल्यामुळे संशयाचा विषय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सम्यक्संबुद्धांद्वारे... इत्यादी म्हणतात.' 'सम्यक्संबुद्धांनाच' इत्यादी वर सांगितलेल्या अर्थाचे कारण सांगणारे वचन आहे. दानविपाकाची (दानाच्या परिणामाची) पूर्णपणे माहिती असणारा दुसरा कोणीही समर्थ नाही, कारण प्राण्यांच्या कर्मविपाकाचे वर्गीकरण जाणण्याचे ज्ञान इतरांना प्राप्त नसते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'हे भिक्खूहो, ज्या अर्थी प्राणी दानाच्या वाटणीचा विपाक (परिणाम) तसा जाणत नाहीत जसा मी जाणतो, म्हणूनच ते न देता खातात' इत्यादी (इतिवृत्तक २६). याद्वारे येथे ज्ञानविशोधन (ज्ञानाची शुद्धी) सांगितले आहे, दात्याच्या आणि प्रतिग्राहकाच्या बाजूने होणारी दक्षिणेची विशुद्धी नव्हे. सम्यक्संबुद्धांनी सारिपुत्त थेरांना दिलेले दान हे सर्व प्रकारे उपक्किलेसांच्या विशुद्धीमुळे आणि ज्ञानाच्या अत्यंत श्रेष्ठतेमुळे महानुभाव (महान सामर्थ्यशाली) आणि महातेजस्वी ठरेल; परंतु ते महाफलदायी ठरणार नाही, कारण त्यांच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) परिपूर्ण फलाचा असंभव असतो. जर दिलेले दान दोन्ही बाजूंच्या विपाकदानाअभावी परिपूर्ण फल देणारे नसेल, तरीही ते प्रवृत्ती-विपाक देणारे (संसारात अनुकूल परिणाम देणारे) ठरते, हे दर्शविताना 'दान हि...' इत्यादी म्हटले आहे. စတူဟီတိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, စတူဟိ သမ္ပဒါဟိ သဟဂတာ သဟိတံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဣမာ စတဿော သမ္ပဒါ သဗ္ဗသာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တာ, န ယထာဓိဂတပုဂ္ဂလဝသေန. တေနာဟ – ‘‘ဒေယျဓမ္မဿ ဓမ္မေနာ’’တိအာဒိ. တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေတိ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ တံ ဒါနမယံ ပုညံ ဥပ္ပန္နံ, တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ, စေတနာယ မဟန္တတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဟုတွာ ဝိပစ္စတီတိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗစေတနာဒိဝသေနာတိ သန္နိဋ္ဌာပကဇဝနဝီထိတော ပုဗ္ဗာပရဝီထိစေတနာဝသေန, အညထာ သန္နိဋ္ဌာပကဝီထိယံယေဝ ပုဗ္ဗစေတနာဒိဝသေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. သာ ဟိ စေတနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒေတိ, န ဣတရာ. မဟတ္တတာတိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဉာဏသမ္ပယောဂါဒိဝသေန စေတနာယ ဥဠာရတာ. ခီဏာသဝဘာဝေနာတိ ယဿ ဒေတိ, တဿ ခီဏာသဝဘာဝေန. ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဋိဃသညာ နာနတ္တသညာနံ ဝိဂမေန ဒိဗ္ဗဝိဟာရာနံ ဝသေန, ဗျာပါဒသညာဒီနံ ဝိဂမေန ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝသေန, သဗ္ဗသော ရူပသညာနာနတ္တသညာနံ ဝိဂမေန အာနေဉ္ဇဝိဟာရာနံ ဝသေန သဗ္ဗသော နိစ္စသညာဒီနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိမုခတာယ အရိယဝိဟာရာနံ ဝသေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဣစ္ဆိတာ. တံတံသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန သန္တာနဿ နိရောဓသာဓနတာ တံ ဒိဝသံ နိရောဓဿ သာဓနတာ [Pg.416] နာမ. ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာတိ သဗ္ဗသော နိရောဓသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဣစ္ဆိတာ; န သဗ္ဗသော အနဝသေသသညာနိရောဓတာယာတိ အာဟ – ‘‘တံ ဒိဝသံ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌိတဘာဝေန ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ’’တိ. သညာနိရောဓဿ စေတ္ထ အစ္စာသန္နတံ သန္ဓာယ, ‘‘တံ ဒိဝသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. 'चार गोष्टींनी' हे सहयोगाच्या अर्थातील करणविभक्तीचे रूप आहे, म्हणजे चार संपदांनी युक्त किंवा सहित करून असा अर्थ आहे. या चार संपदा सर्वसाधारण नियमाने सांगितल्या आहेत, प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) आधारावर नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'देय्यधम्माच्या (दानाच्या वस्तूच्या) धर्माने' इत्यादी. 'त्याच आत्मभावात (अस्तित्वात/जन्मात)' म्हणजे ज्या आत्मभावात ते दानमय पुण्य उत्पन्न झाले आहे, त्याच आत्मभावात ते विपाक (फळ) देते; चेतनेच्या मोठेपणामुळे ते दृष्टधम्मवेदनीय (याच जन्मात अनुभवता येणारे) होऊन परिपक्व होते, असा अर्थ आहे. 'पूर्वचेतना इत्यादींच्या द्वारे' म्हणजे संनिष्ठापक जवनवीथीच्या (निश्चय करणाऱ्या जवन प्रक्रियेच्या) पूर्व आणि उत्तर वीथीच्या चेतनेद्वारे; अन्यथा संनिष्ठापक वीथीमध्येच 'पूर्वचेतना इत्यादींच्या द्वारे' असे म्हणावे लागले असते. कारण ती चेतना दृष्टधम्मवेदनीय होऊन त्याच आत्मभावात विपाक देते, इतर नाही. 'महानता' म्हणजे पूर्व-अभिसंस्काराच्या द्वारे आणि ज्ञानसंप्रयोगाच्या (ज्ञानाच्या संयोगाच्या) द्वारे चेतनेची श्रेष्ठता होय. 'खीणासवभावाने' म्हणजे ज्याला दान दिले जाते, त्याच्या खीणासव (अर्हत) असण्याने. 'वस्तुसंपन्नता' म्हणजे येथे जसे प्रतिघसंज्ञा (द्वेषयुक्त संज्ञा) आणि नानात्वसंज्ञा यांच्या विगमाने (नष्ट होण्याने) दिव्यविहारांच्या द्वारे, व्यापादसंज्ञा (दुष्ट विचार) इत्यादींच्या विगमाने ब्रह्मविहारांच्या द्वारे, सर्व प्रकारे रूपसंज्ञा आणि नानात्वसंज्ञा यांच्या विगमाने आणेञ्जविहारांच्या (अचल विहारांच्या) द्वारे, सर्व प्रकारे नित्यसंज्ञा इत्यादींच्या शांत होण्याने आणि सर्व संस्कारांपासून विमुक्त झाल्यामुळे आर्यविहारांच्या द्वारे वस्तुसंपन्नता अभिप्रेत आहे. त्या त्या समापत्तीमध्ये (ध्यानावस्थेत) प्रवेश करून चित्तसंततीमध्ये निरोध साध्य करणे, याला 'त्या दिवशी निरोधाचे साधन' असे म्हणतात. 'वस्तुसंपन्नता' म्हणजे सर्व प्रकारे निरोधसमापत्तीमध्ये प्रवेश केल्याने वस्तुसंपन्नता अभिप्रेत आहे; सर्व प्रकारे संपूर्ण संज्ञा-निरोधामुळे नव्हे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्या दिवशी निरोधातून व्युत्थान पावल्यामुळे (बाहेर आल्यामुळे) वस्तुसंपन्नता'. येथे संज्ञा-निरोधाच्या अत्यंत निकटतेला उद्देशून 'त्या दिवशी' असे म्हटले आहे. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. दक्षिणाविभंगसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. နိဋ္ဌိတာ စ ဝိဘင်္ဂဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. आणि विभंगवग्गवर्णना समाप्त झाली. ၅. သဠာယတနဝဂ္ဂေါ ५. सळायतनवग्ग ၁. အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ १. अनाथपिंडिकोवादसुत्तवर्णना ၃၈၃. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ [Pg.417] အဓိကာယ မတ္တာယ မရဏဿ အာသန္နတာယ အတိဝိယ ဂိလာနောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘မရဏသေယျံ ဥပဂတော’’တိ. အခဏ္ဍံ အကာသိ ဂဟပတိနော သတ္ထရိ ပရမပေမတ္တာ. ယတ္တကံ စဿာတိ, ‘‘သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ ယတ္တကံ အဿ ဂဟပတိဿ. ३८३. 'अधिमत्तगिलाण' (अत्यंत आजारी) म्हणजे अधिक प्रमाणात मरणाच्या निकटतेमुळे अत्यंत आजारी असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'मरणशय्येवर पडलेला'. गृहपतीने शास्त्यांवर (बुद्धांवर) असलेल्या परम प्रेमामुळे (आपली श्रद्धा) अखंड ठेवली. 'आणि जितके त्याचे' म्हणजे 'एकदा किंवा दोनदा' असे जे म्हटले आहे, ते त्या गृहपतीचे जितके होते तितके. ၃၈၄. ဩသက္ကန္တီတိ ပရိဟာယန္တိ. ဩတ္ထရန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ. ဥသ္မာ နာမ ကမ္မဇတေဇောဓာတု, သာ သဟ ဇီဝိတိန္ဒြိယနိရောဓာ ပရိယာဒိယတိ, ယာဝ တာ အာယုဥသ္မာ ဝတ္တန္တိ, တာဝ မရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဝတ္တန္တေဝ ဝိညာဏဿ အနိရုဒ္ဓတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယာဝ ဥသ္မာ’’တိအာဒိ. ३८४. 'ओसक्कन्ति' म्हणजे कमी होतात (ऱ्हास पावतात). 'ओत्थरन्ति' म्हणजे व्यापून टाकतात (अभिभूत करतात). 'उष्मा' म्हणजे कर्मजन्य तेजोधातू होय, ती जीवितेन्द्रियाच्या निरोधासोबतच नष्ट होते. जोपर्यंत आयुष्य आणि उष्मा टिकून असतात, तोपर्यंत मरणांतिक वेदना चालूच राहतात, कारण विज्ञानाचा (चित्ताचा) निरोध झालेला नसतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जोपर्यंत उष्मा...' इत्यादी. ၃၈၅. တီဟိ ဂါဟေဟီတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟေဟိ. ပဋိဗာဟိတုံ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ. စက္ခုံ တီဟိ ဂါဟေဟိ န ဂဏှိဿာမီတိ မာနဂ္ဂါဟပဋိက္ခေပမုခေန စက္ခုသ္မိံ အနိစ္စာနုပဿနာတိ ဒဿေတိ. အနိစ္စာနုပဿနာယ ဟိ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော မာနဂ္ဂါဟော, ဒုက္ခာနုပဿနာယ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော တဏှာဂ္ဂါဟော, အနတ္တာနုပဿနာယ သတိ အပ္ပတိဋ္ဌော ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောတိ, ဂါဟော စ နာမ ဩဠာရိကော, တသ္မိံ ဝိဂတေပိ နိကန္တိ တိဋ္ဌေယျာတိ တံ ဝိဇဟာပေတုကာမေန, – ‘‘န စ မေ စက္ခုနိဿိတံ ဝိညာဏံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဝိညာဏဉ္စာပိ မေ စက္ခုနိဿိတံ န ဘဝိဿတီ’’တိ. သဗ္ဗံ ကာမဘဝရူပန္တိ ကာမဘူမိပရိယာပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပက္ခန္ဓမာဟ – ‘‘ကာမရူပဘဝရူပ’’န္တိ ဝါ ပါဌော. သော ယုတ္တော ဣမဿ ဝါရဿ ဧဝ အနဝသေသပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နတော. တထာ ဟိ ဥပရိ စတုဝေါကာရဘဝေါ အနဝသေသတော ဝုတ္တော. ३८५. "तीन ग्रहणांनी (पकडींनी)" म्हणजे तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी (चुकीची धारणा) यांच्या ग्रहणांनी. "दूर करण्यासाठी" म्हणजे दाबून टाकण्यासाठी (विक्खंभन करण्यासाठी). "मी डोळ्याला तीन ग्रहणांनी ग्रहण करणार नाही" असे सांगून मान-ग्रहणाच्या (अहंकाराच्या पकडीच्या) निषेधाद्वारे डोळ्याच्या ठिकाणी 'अनित्यानुपश्यना' (अनित्यता पाहणे) दर्शविली आहे. कारण अनित्यानुपश्यना असताना मान-ग्रहण अप्रतिष्ठित (निराधार) होते, दुःखानुपश्यना असताना तृष्णा-ग्रहण अप्रतिष्ठित होते, आणि अनात्मानुपश्यना असताना दृष्टी-ग्रहण अप्रतिष्ठित होते. आणि ग्रहण हे स्थूल (ओळारिक) असते, ते दूर झाल्यावरही आसक्ती (निकन्ति) राहू शकते, म्हणून ती नष्ट करण्याच्या इच्छेने – "माझे चक्षूवर आश्रित असणारे विज्ञान असणार नाही" असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – "माझे चक्षूवर आश्रित असणारे विज्ञान देखील असणार नाही." "सर्व कामभव रूप" म्हणजे कामभूमीत समाविष्ट असलेला सर्व रूपस्कंध होय – किंवा "कामरूपभवरूप" असाही पाठ आहे. तो या वाराच्या (प्रकरणाच्या) संपूर्ण पंचवोकार भवामध्ये (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) समाविष्ट असल्यामुळे योग्य आहे. कारण पुढे चतुर्वोकार भव (चार स्कंध असलेले अस्तित्व) संपूर्णपणे सांगितले आहे. ၃၈၆. ဣဓလောကန္တိ ဧတ္ထ သင်္ခါရလောကဝိသယောတိ အဓိပ္ပာယေန, ‘‘ဝသနဋ္ဌာနံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ ခေါ ပဌမဒုတိယဝါရေဟိ ဣဓလောကော ဂဟိတောတိ ကတွာ. ပဌမဒုတိယဝါရေဟိ ပန ဣဓလောကော ပရလောကောတိ ဝိဘာဂေန ဝိနာ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ ဂဟိတော; တထာ တတိယဝါရေ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ စတုဝေါကာရဘဝေါ စ ဂဟိတောတိ ပုန ဒိဋ္ဌဓမ္မသမ္ပရာယဝသေန တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘န ဣဓလောက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ[Pg.418]. ဣဓလောကန္တိ စ သတ္တသင်္ခါရဝသေနေဝ ဂဟိတံ. သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ခါရဝသေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ, ‘‘ယမ္ပိ မေ ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ကေစိ. အပရိတဿနတ္ထံ တဏှာပရိတဿနာယ အနုပ္ပာဒနတ္ထံ. ယဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ပန အဘာဝတော, ‘‘မနုဿလောကံ ဌပေတွာ သေသာ ပရလောကာ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန ‘‘ဣဓလောက’’န္တိ ဣမိနာ သတ္တလောကဿပိ ဂဟဏံ ဣစ္ဆိတံ. တေသံ မတေန, ‘‘မနုဿလောကံ ဌပေတွာ’’တိ ယောဇနာ. ३८६. "इहलोक" (हा लोक) याविषयी येथे "संस्कारलोक हा विषय आहे" या अभिप्रायाने "राहण्याचे ठिकाण किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे, आणि ते पहिल्या व दुसऱ्या वारांमध्ये (प्रकरणांमध्ये) इहलोक ग्रहण केला आहे असे मानून आहे. परंतु पहिल्या व दुसऱ्या वारांमध्ये इहलोक आणि परलोक असा विभाग न करता पंचवोकार भव (पाच स्कंधांचे अस्तित्व) ग्रहण केला आहे; तसेच तिसऱ्या वारात पंचवोकार भव आणि चतुर्वोकार भव ग्रहण केले आहेत, म्हणून पुन्हा दृष्टधर्म (प्रत्यक्ष जीवन) आणि संप्राय (परलोक) यांच्या आधारे त्याचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी "इहलोक नाही..." इत्यादी म्हटले आहे. आणि "इहलोक" हे सत्त्व आणि संस्कार यांच्या आधारेच ग्रहण केले आहे. सर्व काही संस्कारांच्या रूपाने ग्रहण करून दाखवण्यासाठी "जे काही माझ्याद्वारे पाहिले गेले..." इत्यादी म्हटले आहे, असे काही जण म्हणतात. "अपरीतसनाचा अर्थ" तृष्णेमुळे होणारी तडफड (परितस्सना) उत्पन्न न होण्यासाठी. ज्याला "दृष्टधर्म" (इहलोक) म्हटले जाते, त्याच्या अभावामुळे "मनुष्यलोक सोडून उर्वरित सर्व परलोक आहेत" असे म्हटले आहे. परंतु ज्यांना "इहलोक" या शब्दाने सत्त्वलोकाचेही ग्रहण अभिप्रेत आहे, त्यांच्या मते "मनुष्यलोक सोडून" अशी योजना (अर्थ) आहे. ၃၈၇. အလ္လီယသီတိ အတ္တဘာဝေ ဘောဂေသု စ အပေက္ခံ ကရောသီတိ အတ္ထော. ဧဝရူပီတိ ယာဒိသီ တဒါ ဓမ္မသေနာပတိနာ ကထိတာ, ဧဝရူပီ. ဓမ္မကထာ န သုတပုဗ္ဗာတိ ယထာကထိတာကာရမေဝ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါ, န သုခုမဂမ္ဘီရသုညတာပဋိသံယုတ္တတာသာမညံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ပနာ’’တိအာဒိ. ३८७. "तू आसक्त होतोस" (अल्लीयसि) म्हणजे आत्मभावावर (शरीर-मनावर) आणि भोगांवर अपेक्षा (आसक्ती) ठेवतोस, असा अर्थ आहे. "अशा प्रकारची" म्हणजे जशी त्या वेळी धर्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) सांगितली होती, तशा प्रकारची. "धम्मकथा पूर्वी कधी ऐकली नव्हती" हा निषेध ज्या प्रकारे ती सांगितली गेली होती त्याच पद्धतीला उद्देशून आहे, सूक्ष्म, गंभीर आणि शून्यतेशी संबंधित असलेल्या सामान्य धम्मकथेचा तो निषेध नाही. म्हणूनच "परंतु अशा प्रकारे..." इत्यादी म्हटले आहे. မယာ ဂတမဂ္ဂမေဝ အနုဂစ္ဆသီတိ ဒါနမယပုညဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ဗောဓိသတ္တဒါနဘူတံ ဒါနပါရမိတံ. န ပဋိဘာတီတိ ရုစ္စနဝသေန စိတ္တေ န ဥပတိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ‘‘န ရုစ္စတီ’’တိ. တထာ ဟေသ ဝဋ္ဋာဘိရတောတိ. ဥဇုမဂ္ဂါဝဟာ ဝိပဿနာ ဘဂဝတာ ပနဿ ကထိတပုဗ္ဗာ. "माझ्याद्वारे गेलेल्या मार्गाचेच तू अनुसरण करत आहेस" हे दानमय पुण्याच्या सामान्य भावाला ग्रहण करून म्हटले आहे, बोधिसत्त्वाच्या दानरूप असणाऱ्या 'दानपारमिते'ला उद्देशून नाही. "प्रतिभासत नाही" (रुचत नाही) म्हणजे आवडीच्या रूपाने चित्तात उपस्थित होत नाही. म्हणूनच "आवडत नाही" असे म्हटले आहे. कारण तो संसारात (वट्टात) रममाण असणारा होता. सरळ मार्गाकडे नेणारी विपश्यना भगवंतांनी त्याला पूर्वी सांगितली होती. ၃၈၈. ဧသိတဂုဏတ္တာ ဧသိယမာနဂုဏတ္တာ စ ဣသိ, အသေက္ခာ သေက္ခာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ စ, ဣသီနံ သံဃော, တေန နိသေဝိတန္တိ ဣသိသံဃနိသေဝိတံ. ကာမံ တဿ ဝိဟာရဿ ဂန္ဓကုဋိပါသာဒကူဋာဂါရာဒိဝသေန နိသီဒနနိပဇ္ဇနာယ ရုက္ခလတာဒိဝသေန ဘူမိသယာဒိဝသေန စ အနညသာဓာရဏာ မဟတီ ရမဏီယတာ အတ္ထေဝ, သာ ပန ဂေဟဿိတဘာဝေန အရိယာနံ စိတ္တံ တထာ န တောသေတိ; ယထာ အရိယာနံ နိသေဝိတဘာဝေနာတိ အာဟ – ‘‘ပဌမဂါထာယ ဇေတဝနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ’’တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ (ဓ. ပ. ၉၈; ထေရဂါ. ၉၉၁; သံ. နိ. ၁.၂၆၁). အပစယဂါမိနီ စေတနာ သတ္တာနံ သုဒ္ဓိမာဝဟတီတိ အာဟ – ‘‘ကမ္မန္တိ မဂ္ဂစေတနာ’’တိ. စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဋ္ဌေန စ ဝိဇ္ဇာ, မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇာတိ မဂ္ဂပညာ’’တိ. သမာဓိပက္ခိကော ဓမ္မော နာမ သမ္မာဝါယာမသတိသမာဓယော. တထာ ဟိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယော သမာဓိပိ သမာဓိပက္ခိကော. သီလံ တဿ အတ္ထီတိ သီလန္တိ အာဟ – ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဇီဝိတံ ဥတ္တမ’’န္တိ. ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပောတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော. တတ္ထ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ ဥပကာရကဘာဝေန ဝိဇ္ဇာဘာဂေါ[Pg.419]. တထာ ဟိ သော ပညာက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတောတိ ဝုစ္စတိ, ယထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပညာက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော, ဧဝံ ဝါယာမသတိယော သမာဓိက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတာတိ. တေနာဟ – ‘‘ဓမ္မောတိ ဝါယာမသတိသမာဓယော’’တိ. ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဟိ ဣဓ သမ္မာသမာဓိ အဓိပ္ပေတော, – ‘‘ဧဝံ ဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃.၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) ဝိယ. ဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ မဂ္ဂပရိယာပန္နာ ဧဝ, တေ သဗ္ဗေပိ ဂဟိတာတိ. တေနာဟ – ‘‘ဧတေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေနာ’’တိ. ३८८. गुणांचा शोध घेतल्यामुळे आणि शोध घेण्यायोग्य गुणांमुळे 'ऋषी' (इसि) म्हटले जाते; अशैक्ष (असेक्ख), शैक्ष (सेक्ख) आणि कल्याण-पृथग्जन (कल्याणपुथुज्जन) हे ऋषींचा संघ आहेत, त्यांच्याद्वारे सेवित असलेले ते 'ऋषिसंघनिषेवित' (इसिसंघनिसेवित) होय. जरी त्या विहाराची गंधकुटी, प्रासाद, कूटागार इत्यादींमुळे बसण्यासाठी व झोपण्यासाठी, आणि वृक्ष-वेलींमुळे व भूमीवरील शय्येमुळे असाधारण अशी मोठी रमणीयता आहेच, तरी ती गृह-आश्रित (लौकिक) असल्यामुळे आर्यांच्या चित्ताला तशी संतुष्ट करत नाही, जशी आर्यांच्या सेवित असण्याने (वास्तव्याने) करते; म्हणून म्हटले आहे – "पहिल्या गाथेत जेतवनाचे वर्णन करून". म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "जिथे अर्हत निवास करतात, ती भूमी रमणीय असते." अपचयगामी (क्लेश नष्ट करणारी) चेतना प्राण्यांना शुद्धीकडे नेते, म्हणून म्हटले आहे – "कर्म म्हणजे मार्ग-चेतना". चार आर्यसत्यांना जाणण्याच्या अर्थाने आणि क्लेशांचे विक्खंभन (दमन) करण्याच्या अर्थाने 'विद्या' म्हणजे मार्ग-सम्यक्-दृष्टी होय, म्हणून म्हटले आहे – "विद्या म्हणजे मार्ग-प्रज्ञा". समाधीच्या पक्षातील धर्म म्हणजे सम्यक्-व्यायाम, सम्यक्-स्मृती आणि सम्यक्-समाधी होत. कारण विद्या-भागी असलेला समाधी देखील समाधीच्या पक्षातीलच आहे. ज्याच्याकडे शील आहे तो 'शीलवान' होय, म्हणून म्हटले आहे – "शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते". "दृष्टी-संकल्प" म्हणजे सम्यक्-संकल्प होय. तेथे सम्यक्-संकल्पाच्या उपकारकतेमुळे तो विद्येचा भाग आहे. कारण तो प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहे असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे सम्यक्-संकल्प प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहे, त्याचप्रमाणे व्यायाम आणि स्मृती हे समाधिस्कंधात समाविष्ट आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "धर्म म्हणजे व्यायाम, स्मृती आणि समाधी". कारण येथे "धर्म" या शब्दाने सम्यक्-समाधी अभिप्रेत आहे, जसे "अशा धर्माचे ते भगवंत होते" इत्यादींमध्ये आहे. वाणी, कर्मान्त आणि आजीव म्हणजे मार्गात समाविष्ट असलेले सम्यक्-वाचा, सम्यक्-कर्मान्त आणि सम्यक्-आजीव हेच होत, ते सर्वच ग्रहण केले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "या अष्टांगिक मार्गाने". ဥပါယေနာတိ ယေန ဝိဓိနာ အရိယမဂ္ဂေါ ဘာဝေတဗ္ဗော, တေန သမာဓိပက္ခိယံ ဝိပဿနာဓမ္မဉ္စေဝ မဂ္ဂဓမ္မဉ္စ. ‘‘အရိယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမိ သဥပနိသံ သပရိက္ခာရ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆) ဟိ ဝစနတော သမ္မာသမာဓိအာဒယော မဂ္ဂဓမ္မာပိ သမာဓိပက္ခိယာ. ဝိစိနေယျာတိ ဝီမံသေယျ, ဘာဝေယျာတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဟေတုမှိ ဘုမ္မဝစနံ. အရိယမဂ္ဂဟေတုကာ ဟိ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိ. တေနာဟ – ‘‘တသ္မိံ အရိယမဂ္ဂေ ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မံ ဝိစိနေယျ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဝိပဿေယျ. တေသု ဟိ ဝိပဿိယမာနေသု ဝိပဿနာ ဥက္ကံသဂတာ. ယဒဂ္ဂေန ဒုက္ခသစ္စံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ, တဒဂ္ဂေန သမုဒယသစ္စံ ပဟာနပဋိဝေဓေန နိရောဓသစ္စံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂသစ္စံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ, ဧဝံ အစ္စန္တဝိသုဒ္ဓိယာ သုဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘ဧဝံ တေသု စတူသု သစ္စေသု ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ. ဣဓာပိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ. သစ္စေသု ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနေသူတိ ဝစနသေသော. "उपायाने" म्हणजे ज्या विधीने (पद्धतीने) आर्यमार्गाची भावना (विकास) करायची आहे, त्याद्वारे समाधीच्या पक्षातील विपश्यना-धर्म आणि मार्ग-धर्म दोन्ही. कारण "भिक्खूहो, मी तुम्हाला उपनिषद (कारण) आणि परिकरांसह (साधनांसह) आर्य सम्यक्-समाधीची देशना करीन" या वचनावरून सम्यक्-समाधी इत्यादी मार्ग-धर्म देखील समाधीच्या पक्षातीलच आहेत. "विचिन्मय्या" (शोध घ्यावा/विचार करावा) म्हणजे विमर्ष करावा, भावना करावी, असा अर्थ आहे. "तेथे" (तस्मिं) हे हेतूच्या अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. कारण प्राण्यांची विशुद्धी ही आर्यमार्गाच्या हेतूनेच होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्या आर्यमार्गात विशुद्ध होतो". पंचस्कंध धर्माचा शोध घ्यावा, पाच उपादानस्कंधांवर विपश्यना करावी. कारण त्यांच्यावर विपश्यना केली जात असताना विपश्यना उत्कृष्टतेला (शिखराला) पोहोचते. ज्या श्रेष्ठतेने दुःखसत्य हे परिज्ञा-प्रतिवेधाने (पूर्ण ज्ञानाने) जाणले जाते, त्याच श्रेष्ठतेने समुदायसत्य हे प्रहाण-प्रतिवेधाने (त्यागाने), निरोधसत्य हे साक्षात्कृत-प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) आणि मार्गसत्य हे भावना-प्रतिवेधाने (अभ्यासाने) जाणले जाते; अशा प्रकारे अत्यंत विशुद्धीने तो शुद्ध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे त्या चार सत्यांमध्ये विशुद्ध होतो". येथे देखील निमित्त अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती आहे. किंवा "सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केला जात असताना" असा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे. အဝဓာရဏဝစနန္တိ ဝဝတ္ထာပနဝစနံ, အဝဓာရဏန္တိ အတ္ထော. သာရိပုတ္တောဝါတိ စ အဝဓာရဏံ တဿ သာဝကဘာဝတော သာဝကေသု သာရိပုတ္တောဝ သေယျောတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ကိလေသဥပသမေနာတိ ဣမိနာ မဟာထေရဿ တာဒိသော ကိလေသူပသမောတိ ဒဿေတိ, ယဿ သာဝကဿ ဝိသယေ ပညာယ ပါရမိပ္ပတ္တိ အဟောသိ. ယဒိ ဧဝံ – ‘‘ယောပိ ပါရင်္ဂတော ဘိက္ခု, ဧတာဝပရမော သိယာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? တေသံ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ပညာယ ပါရမိပ္ပတ္တသာဝကဝသေနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ – ‘‘နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နာနတ္တ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) ဝစနတော သာဝကေဟိ ဝိမုတ္တိပညာမတ္တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘ပါရင်္ဂတောတိ နိဗ္ဗာနံ ဂတော’’တိအာဒိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. 'अवधारणवचन' (निश्चयवाचक वचन) म्हणजे 'व्यवस्थापनवचन' (निश्चित करणारे वचन), 'अवधारण' (निश्चय) असा याचा अर्थ आहे. 'सारिपुत्तोव' (सारिपुत्तच) हे अवधारण त्यांच्या श्रावकत्वामुळे 'श्रावकांमध्ये सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत' हा अर्थ स्पष्ट करते. 'किलेसउपसमेन' (क्लेशांच्या उपशमाने) याद्वारे महाथेरांचा तशा प्रकारचा क्लेश-उपशम दर्शविला आहे, ज्या श्रावकाच्या बाबतीत प्रज्ञेची पारमी-प्राप्ती (पारमिता प्राप्ती) झाली होती. जर असे आहे, तर "जो भिक्खू पारंगत (पार गेलेला) आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ असावा" हे कसे? त्या त्या बुद्धांच्या शासनात प्रज्ञेची पारमी-प्राप्ती केलेल्या श्रावकांच्या संदर्भात हे म्हटले गेले आहे, असे समजावे. किंवा "विमुक्तीमध्ये कोणताही भेद नाही" या वचनानुसार, श्रावकांच्या केवळ विमुक्ती-प्रज्ञेचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले गेले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "पारंगत म्हणजे निब्बान (निर्वाण) प्राप्त झालेला" इत्यादी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. अनाथपिंडिकोवादसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၂. ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ २. छन्नोवादसुत्त-वर्णना (छन्नोवाद सुत्ताचे स्पष्टीकरण). ၃၈၉. ဆန္နောတိ [Pg.420] ဣဒံ တဿ နာမန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံနာမကော ထေရော’’တိ. ယဿ ပန သတ္ထာရာ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ဗြဟ္မဒဏ္ဍော အာဏတ္တော, အယံ သော န ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘န အဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တတ္ထေရော’’တိ, လောကနာထဿ အဘိနိက္ခမနကာလေ ကပိလပုရတော နိက္ခန္တောတိ အတ္ထော. ဂိလာနပုစ္ဆကာတိ ဂိလာနဿ ပုစ္ဆနကာ, ဂိလာနဘာဝဿ အဝတ္ထံ သောတုကာမာတိ အတ္ထော. သသနတော ဟိံသနတော သတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ဇီဝိတဟာရကသတ္ထ’’န္တိ. ३८९. 'छन्न' हे त्यांचे नाव आहे, हे दर्शवण्यासाठी "या नावाचे थेर" असे म्हटले आहे. परंतु, ज्यांच्यासाठी शास्त्यांनी (बुद्धांनी) परिनिब्बानसमयी 'ब्रह्मदंड' घोषित केला होता, हे ते (थेर) नव्हेत, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – "अभिनिक्खमण (महाभिनिष्क्रमण) न केलेले थेर नव्हेत", म्हणजेच लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) अभिनिक्खमण प्रसंगी कपिलवस्तूहून बाहेर पडलेले (छन्न सारथी) असा याचा अर्थ आहे. 'गिलाणपुच्छका' म्हणजे आजारी व्यक्तीची विचारपूस करणारे, आजारपणाची अवस्था ऐकण्याची इच्छा असणारे असा अर्थ आहे. शरीराला इजा पोहचवणाऱ्या किंवा हिंसा करणाऱ्या शस्त्राला 'जीवितहारक शस्त्र' (प्राण घेणारे शस्त्र) असे म्हटले आहे. ၃၉၀. ဥပဝဇ္ဇံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အနုပဝဇ္ဇံ, ကရဇကာယံ ကတွာ အာယတိံ ဥပ္ပတ္တိရဟိတန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အနုပ္ပတ္တိက’’န္တိ. ३९०. ज्याला कोणताही दोष (उपावाद/निंदा) नाही तो 'अनुपवज्ज' (निर्दोष) होय; भौतिक शरीराचा (करजकाय) त्याग करून भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती न होणे (पुनर्जन्म न होणे) असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच "अनुप्पत्तिक" (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) असे म्हटले आहे. ၃၉၁. ခယဝယံ ဉတွာတိ သင်္ခါရဂတံ ခဏဘင်္ဂံ နေတွာ ဉာဏေန ယာထာဝတော ဉတွာ. နေတံ မမာတိ ဒုက္ခတော သမနုပဿနာ သင်္ခါရေသု ဒိဋ္ဌေသု မမံကာရာဘာဝတော. နေသောဟမသ္မီတိ အနိစ္စတော သမနုပဿနာ အနိစ္စတော တေသု ဒိဋ္ဌေသု အဟံကာရာဘာဝတော. န မေသော အတ္တာတိ အနတ္တတော သမနုပဿနာ အနတ္တတော တေသု ဒိဋ္ဌေသု အတ္တဂ္ဂါဟာဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘နေတံ မမ…ပေ… အတ္တာတိ သမနုပဿာမီ’’တိ. ३९१. 'खयवयं ञत्वा' (क्षय आणि व्यय जाणून) म्हणजे संस्कारांच्या क्षणभंगुरतेला ज्ञानाने यथार्थपणे जाणून घेणे. 'नेतं मम' (हे माझे नाही) म्हणजे दुःखाच्या दृष्टीने पाहणे, कारण संस्कारांचे दर्शन झाल्यावर 'माझेपणाचा' (ममकार) अभाव होतो. 'नेसोहमस्मि' (मी हे नाही) म्हणजे अनित्याच्या दृष्टीने पाहणे, कारण त्या संस्कारांना अनित्य रूपाने पाहिल्यावर 'अहंकाराचा' (मीपणाचा) अभाव होतो. 'न मेसो अत्ता' (हा माझा आत्मा नाही) म्हणजे अनत्ता (अनात्म) दृष्टीने पाहणे, कारण त्या संस्कारांना अनात्म रूपाने पाहिल्यावर 'आत्मग्रहाचा' (आत्मभावाचा) अभाव होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "हे माझे नाही...पे... आत्मा नाही, असे मी पाहतो." ၃၉၃. တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနောတိ ယသ္မာ အရိယော သဗ္ဗသော ပရိညာတဝတ္ထုကော ဒုက္ခဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော, ကေဝလံ ပန အဓိမာနေနေဝ – ‘‘နာဘိကင်္ခါမိ ဇီဝိတံ, ပရိစိဏ္ဏော မေ သတ္ထာ, နိရောဓံ ဒိသွာ’’တိ ဝဒတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒမ္ပီတိ ဣဒမ္ပိ, ‘‘နိဿိတဿ စလိတ’’န္တိအာဒိ. တဏှာနိဿိတဘာဝေန ဟိ အာယသ္မာ ဆန္နော မာရဏန္တိကံ ဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဣတော စိတော ပရိဝတ္တန္တော စလတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, တသ္မာ ‘‘နိဿိတဿ စလိတ’’န္တိအာဒိ မနသိကာတဗ္ဗံ, တေန ဣဒံ သဗ္ဗံ တံ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ န ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကပ္ပသဒ္ဒေါ ကာလပရိယာယောပိ ဟောတိ, န ကာလဝိသေသဝါစကော ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလ’’န္တိ. ယထာ အပ္ပဟီနတဏှာဒိဋ္ဌိကော ပုဂ္ဂလော တံနိဿိတော အလ္လိနော, ဧဝံ တာဟိပိ နိဿိတော အမုတ္တဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ နိဿိတဿာ’’တိ. စလိတန္တိ ယထာ ယထာ အသမာရဒ္ဓါယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အာဒီနဝဝသေန စလန္တံ ပန ယသ္မာ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိရူပံ စလိတံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟောတီ’’တိ. တာဒိသေ ပန [Pg.421] ပပဉ္စဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စိတ္တဿ စလိတေ အသတိ ဘာဝနာယ ဝီထိပဋိပန္နတာယ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စလိတေ အသတိ ပဿဒ္ဓီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကိလေသပဿဒ္ဓိ နာမ ဟောတီ’’တိ. ३९३. 'तस्मा पुथुज्जनो' (म्हणून पृथग्जन) कारण असा कोणताही आर्य नाही जो सर्व प्रकारे वस्तूंचे परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) झाल्यावर दुःखद वेदना सहन करण्यास असमर्थ असेल; म्हणून तो पृथग्जन (सामान्य माणूस) केवळ अभिमानानेच (अति-मानानेच) – "मी जीवनाची आकांक्षा धरत नाही, मी शास्त्यांची सेवा केली आहे, निरोध पाहिला आहे" असे म्हणतो, असा अभिप्राय आहे. 'इदम्पि' म्हणजे हे देखील, "निश्रिताचे (आश्रित असलेल्याचे) चलन (कंपन)" इत्यादी. कारण तण्हा (तृष्णा) आश्रित असल्यामुळे आयुष्यमान छन्न हे मरणोन्मुख वेदना सहन करण्यास असमर्थ होऊन इकडेतिकडे तळमळत होते आणि थरथरत होते, म्हणून "निश्रिताचे चलन" इत्यादी मनात आणले पाहिजे, जेणेकरून हे सर्व त्यांचे तळमळणे राहणार नाही, असा अभिप्राय आहे. 'कप्प' (कल्प) हा शब्द काळाचा वाचक देखील आहे, तो केवळ विशिष्ट काळाचाच वाचक नाही; म्हणूनच म्हटले आहे – "निच्चकप्पं म्हणजे नित्यकाळ (सदैव)". ज्याप्रमाणे जिची तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) नष्ट झालेली नाही अशी व्यक्ती तिच्यावर अवलंबून राहून चिकटलेली असते, त्याचप्रमाणे त्यांच्याशी बद्ध असल्यामुळे मुक्त न होण्याच्या अवस्थेला "तण्हा आणि दिट्ठि यांच्यावर आश्रित असलेल्याचे" असे म्हटले आहे. 'चलित' म्हणजे जसे जसे सम्यक प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) नीट आरंभ न केल्यामुळे दोषांच्या प्रभावाने मन विचलित होते, आणि आर्यांच्या विनयात (शिस्तीत) विचलित होणे हे विकृत मानले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे – "तळमळणे (विप्फंदित) होते". परंतु, अशा प्रकारे प्रपंच-विक्षेपाच्या अभावामुळे चित्ताचे विचलित होणे थांबले असता, भावनेच्या मार्गावर आरूढ झाल्यामुळे क्लेशांचा उपशमच (प्रश्रब्धी) होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "विचलित होणे नसताना शांतता (प्रश्रब्धी) असते." म्हणूनच म्हटले आहे – "याला क्लेश-प्रश्रब्धी (क्लेशांचा उपशम) असे म्हणतात." ဘဝန္တရံ ဒိသွာ နမနဋ္ဌေန နတိ. တေနာဟ – ‘‘နတိယာ အသတီတိ ဘဝတ္ထာယ အာလယနိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနေသု အသတီ’’တိ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ နာမာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝန္တရတော ဣဓေဝ အာဂမနံ နာမ, စုတိဝသေန စဝနဝသေန ဣတော ဘဝန္တရဿ ဂမနံ နာမ န ဟောတိ အာဂတိဂတိယာ အသတိ ကတူပစိတဿပိ ကမ္မဿ ဥပ္ပတ္တိပရိကပ္ပဝသေန ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော. စဝနဝသေနာတိ နိဗ္ဗတ္တဘဝတော စဝနဝသေန စုတိ, အာယတိံ ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော န ဟောတိ. ယတော ဂတိ အာဂတိ စဝနံ ဥပပါတော န ဟောတိ, တတော ဧဝ နေဝိဓ, န ဟုရံ, န ဥဘယမန္တရေန, ကာယဿ ဂတိယာ အာဂတိယာ စ အဘာဝတော သဗ္ဗသော စုတူပပါတော နတ္ထိ; တေန န ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော. န ပရလောကေ ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော, န ဥဘယမန္တရေန ဌိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘နယိဓ လောကေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣဓလောကပရလောကဝိနိမုတ္တဿ သံသရဏပဒေသဿ အဘာဝတော, ‘‘န ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဥဘယပရိယာပန္နော န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပန္တော, ‘‘န ဥဘယတ္ထ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အယမေဝ အန္တောတိ ယော ဣဓလောကေ ပရလောကေ စ အဘာဝေါ အဝိဇ္ဇမာနတာ အနုပ္ပဇ္ဇနံ, အယမေဝ သကလဿ ဒုက္ခမူလဿ အန္တော ပရိယောသာနံ. दूसऱ्या भवाकडे (जन्माकडे) पाहून झुकण्याच्या अर्थाने 'नति' (झुकाव/प्रवृत्ती) हा शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "नति नसताना म्हणजे भवाच्या प्राप्तीसाठी आलय (आसक्ती), निकंति (अभिलाषा) आणि परियुत्ठान (क्लेश-उद्रेक) नसताना." पटिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या संधान) रूपाने 'आगति' (येणे) म्हणजे पटिसंधी ग्रहण करण्याच्या रूपाने दुसऱ्या भवातून येथे येणे होय. च्युती (मृत्यू) किंवा च्युत होण्याच्या रूपाने येथून दुसऱ्या भवात जाणे (गति) होत नाही; कारण आगती आणि गती नसताना, केलेल्या आणि साठवलेल्या कर्माची उत्पत्तीच्या कल्पनेनुसार प्रवृत्ती (अस्तित्व) राहत नाही. 'चवनवसेन' (च्युत होण्याच्या रूपाने) म्हणजे उत्पन्न झालेल्या भवातून च्युत होणे ही च्युती होय, आणि भविष्यात उत्पन्न होण्याच्या रूपाने 'उपपात' (पुनर्जन्म) होत नाही. ज्या अर्थी गती, आगती, च्युती आणि उपपात होत नाही, त्याच अर्थी 'येथे नाही, तिथे नाही, दोन्हीच्या मध्ये नाही' असे म्हटले आहे; कारण शरीराच्या जाण्या-येण्याचा अभाव असल्यामुळे सर्व प्रकारे च्युती आणि उपपात नसतो. त्यामुळे तो 'या लोकात स्थित आहे' असे म्हणता येत नाही, 'परलोकात स्थित आहे' असे म्हणता येत नाही, आणि 'दोन्हींच्या मध्ये स्थित आहे' असेही म्हणता येत नाही. म्हणूनच "न इध लोके" (या लोकात नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, इहलोक आणि परलोकाव्यतिरिक्त संसरण करण्याचा (भटकण्याचा) कोणताही मार्ग नसल्यामुळे, "दोन्हींच्या मध्ये नाही" असे म्हटले आहे; तो दोन्हीमध्ये समाविष्ट नाही हे नाकारताना "दोन्ही ठिकाणी नाही" असे म्हटले आहे. "हाच अंत आहे" म्हणजे जो इहलोकात आणि परलोकात अभाव, अविद्यमानता आणि अनुत्पत्ती (पुन्हा उत्पन्न न होणे) आहे, हाच संपूर्ण दुःखमुळाचा अंत (शेवट) आहे. ၃၉၄. ကဏ္ဌနာဠိံ ဆိန္ဒီတိ နာဠိံ ဆိန္ဒိတုံ အာရဘိ. တသ္မိံ ဆိန္ဒိတုံ အာရဒ္ဓက္ခဏေ ဆေဒေါ စ ဝတ္တတိ; မရဏဘယဉ္စ ဩက္ကမိ အဝီတရာဂဘာဝတော, တတော ဧဝ ဂတိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတိ. ‘‘သောပိ နာမ သဗြဟ္မစာရီနံ အနုပဝဇ္ဇတံ ဗျာကရိတွာ သရာဂမရဏံ မရိဿတီ’’တိ သံဝိဂ္ဂမာနသော သင်္ခါရေ အနိစ္စာဒိဝသေန ပရိဂ္ဂဏှန္တော. အရဟတ္တံ ပတွာတိ ပုဗ္ဗေ ဗဟုသော ဝိပဿနာယ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပါဝိတတ္တာ တာဝဒေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ အရဟတ္တဖလပစ္စဝေက္ခဏာနန္တရံ ကဏ္ဌနာဠိစ္ဆေဒပစ္စယာ ဇီဝိတနိရောဓေန သမသီသီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. န ဟိ အန္တိမဘဝိကဿ အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ထေရဿာတိ အာယသ္မတော ဆန္နတ္ထေရဿ. ဗျာကရဏေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ ‘‘ဗျာကရဏေန ဟေတုနာ’’တိ. တန္နိမိတ္တဉှိ ထေရော ဝီရိယံ [Pg.422] ပဂ္ဂဏှန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတိ. ဣမိနာတိ, ‘‘အတ္ထိ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနေန. ထေရောတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ပုစ္ဆတီတိ, ဘန္တေ, တထာ ကုလသံသဂ္ဂပသုတော ကထံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ ပုစ္ဆတိ. ‘‘ပုဗ္ဗေ ကုလေသု သံသဋ္ဌဝိဟာရီ’’တိ သဗြဟ္မစာရီနံ ပညာတဿပိ ဣမသ္မိံ ‘‘ဟောန္တိ ဟေတေ သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတော ဝုတ္တ-ဋ္ဌာနေ အသံသဋ္ဌဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. ပက္ကမ္ပိ နိပက္ကံ ဝိယ သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနာပိ ကေစိ အသညတာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ३९४. 'कंठनाळी कापली' म्हणजे कंठनाळी कापण्यास सुरुवात केली. ती कापण्यास सुरुवात केल्याच्या क्षणी छेद (कापणे) चालू झाला; आणि वीतराग (रागमुक्त) न झाल्यामुळे मरणाचे भय उत्पन्न झाले, आणि त्यामुळेच गतिनिमित्त (पुढील जन्माचे चिन्ह) समोर आले. "तो देखील सब्रह्मचाऱ्यांसमोर स्वतःला दोषरहित घोषित करून, रागासहित मरण पावेल काय?" अशा प्रकारे संविग्न (उद्विग्न) मनाचा होऊन, संस्कारांना अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करू लागला. 'अर्हत्त्व प्राप्त करून' म्हणजे पूर्वी अनेकदा विपश्यनेच्या उदय-व्यय ज्ञानाची भावना (अभ्यास) केल्यामुळे, त्याच वेळी अर्हत्त्व प्राप्त करून, अर्हत्त्वफलाच्या प्रत्यवेक्षणानंतर (पुनरावलोकनानंतर) कंठनाळी कापल्याच्या कारणाने जीवितनिरोधाने (प्राण जाण्याने) 'समसीसी' (समशीर्षी - एकाच वेळी अर्हत्त्व आणि परिनिर्वाण मिळवणारे) होऊन परिनिर्वाण पावले. कारण अंतिम जन्मात असलेल्या व्यक्तीला अर्हत्त्व प्राप्त झाल्याशिवाय जीविताचा अंत (मृत्यू) होत नाही. 'स्थविराचे' म्हणजे आयुष्यमान छन्न स्थविराचे. 'व्याकरणाने' हे हेतू अर्थातील करण विभक्तीचे वचन आहे, म्हणजे "व्याकरणाच्या हेतूने". कारण त्या निमित्ताने स्थविरांनी वीर्य (प्रयत्न) वाढवून विपश्यनेमध्ये उत्साह दाखवला. 'याने' म्हणजे "आहे, भंते!" इत्यादी वचनाने. 'स्थवीर' म्हणजे आयुष्यमान सारिपुत्त स्थवीर. 'विचारतात' म्हणजे, भंते! अशा प्रकारे कुलांशी संसर्ग ठेवणारे (मिळून-मिसळून राहणारे) कसे परिनिर्वाण पावतील? असे विचारतात. "पूर्वी कुलांमध्ये संसर्ग ठेवून राहणारे" अशा प्रकारे सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्यांचे देखील, या "हे सारिपुत्त! असे असतात..." इत्यादी भगवंतांच्या वचनात असंसर्गित्व (अलिप्तता) स्पष्ट झाले. परिपक्व नसलेल्याला देखील परिपक्व असल्यासारखे योग्य प्रकारे आचरण करणारे काही असंयत लोक उपस्थित राहतात. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ဆန္နောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. छन्नोवादसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၃. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ३. पुण्णोवादसुत्तवर्णना (पुण्णोवाद सुत्ताची अट्ठकथा). ၃၉၅. အနန္တရသုတ္တေ ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဓမ္မသေနာပတိနော အရိယဝိဟာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, ဣဓ ပန အကတကိစ္စဿ ပဋိသလ္လာနံ နာမ ကာယဝိဝေကောတိ အာဟ – ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဧကီဘာဝါ’’တိ. ‘‘စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိ ပနေတ္ထ ဝိညေယျရူပံ ဝိဇာနန္တဿ ဒွါရဘူတံ စက္ခုန္တိ ဥဘယံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရဉ္စ အာယတနံ အဘိနန္ဒိတာဒိသာမညေန တဉ္စေတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ဧကဇ္ဈံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ အာဟ – ‘‘တဉ္စေတိ တံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စာ’’တိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝိညေယျသဒ္ဒေန ဇောတိတံ ဝိညာဏံ တံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ တဒုဘယံ, ‘‘မနောဝိညေယျာ ဓမ္မာ’’တိ ပဒေန ကထိတမေဝါတိ ဣဓ န ဂဟိတံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သမောဓာနေနာတိ သဟာဝဋ္ဌာနေန, စိတ္တေန နန္ဒိယာ တဏှာယ သဟ ပဝတ္တိယာ စိတ္တသဟုပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခဿ သမောဓာနန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ ဒုက္ခသစ္စဿ ပစ္စဝေါကာရေ သဟပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ. ယသ္မာ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဆန္နံ ဒွါရာနံယေဝ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ သမုဒယောတိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဣတိ ဆသု ဒွါရေသူ’’တိအာဒိ. ကိလေသဝဋ္ဋဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ စ ကထိတတ္တာ အာဟ – ‘‘ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေတီ’’တိ. ဒုတိယနယေတိ ‘‘သန္တိ စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ ဒုတိယေ ဒေသနာနယေ. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ န ယထာနုသန္ဓိ နာပိ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော, ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဿ ပန ဣဓ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ. သတ္တသု ဌာနေသူတိ အက္ကောသနေ ပရိဘာသနေ ပါဏိပ္ပဟာရေ လေဍ္ဍုပ္ပဟာရေ ဒဏ္ဍပ္ပဟာရေ သတ္ထပ္ပဟာရေ ဇီဝိတာဝေါရောပနေတိ ဣမေသု သတ္တသု. ‘‘ဘဒ္ဒကာ ဝတိမေ’’တိအာဒိနာ ခန္တိပဋိသံယုတ္တံ သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ. ३९५. मागील सुत्तात "प्रतिसंलयन म्हणजे फलसमापत्तीपासून" असे म्हटले आहे, कारण तिथे धर्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) आर्यविहाराचा अभिप्राय होता. परंतु येथे अकृतकृत्य (ज्याचे कार्य अजून पूर्ण झाले नाही अशा) व्यक्तीचे प्रतिसंलयन म्हणजे 'कायविवेक' (शारीरिक एकांत) होय, म्हणून म्हटले आहे – "प्रतिसंलयन म्हणजे एकाकी भाव". "चक्षुविज्ञेय रूप" यामध्ये जाणणाऱ्याचे द्वार असणारे चक्षू आणि रूप हे दोन्ही आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतन आहेत. त्यांच्या अभिनंदन इत्यादींच्या समानतेमुळे 'त्याला' या शब्दाने एकत्रितपणे ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे – "त्याला म्हणजे त्या चक्षूला आणि रूपाला देखील". येथे 'विज्ञेय' शब्दाने जे विज्ञान प्रकाशित होते, ते आणि त्याचे संप्रयुक्त धर्म हे दोन्ही "मनोविज्ञेय धर्म" या पदाने आधीच सांगितले असल्यामुळे येथे घेतले नाही. हाच नियम उर्वरित आयतनांच्या बाबतीतही समजावा. 'समोधानाने' म्हणजे एकत्र राहण्याने, चित्ताची नंदी (आनंद) आणि तृष्णेसोबत प्रवृत्ती होण्याने, म्हणजेच चित्ताच्या सह-उत्पत्तीने, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "नंदी (तृष्णा) उत्पन्न होते". पंचस्कंधरूप दुःखाचे समोधन म्हणजे पंचस्कंध नावाच्या दुःखसत्याची पुन्हा प्रवृत्ती (उत्पत्ती) एकत्र होते. ज्या अर्थी उत्पन्न होणारे दुःख आणि तसेच समुदय हे सहा द्वारांच्या द्वारेच उत्पन्न होते, म्हणूनच म्हटले आहे – "अशा प्रकारे सहा द्वारांमध्ये" इत्यादी. क्लेशवर्त, कर्मवर्त आणि विपाकवर्त यांचे वर्णन केले असल्यामुळे म्हटले आहे – "वर्त (संसारचक्र) शिखरावर पोहोचवून दाखवतो". 'दुसऱ्या पद्धतीत' म्हणजे "आहेत आणि नक्कीच..." इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या दुसऱ्या देशनापद्धतीत. 'स्वतंत्र अनुसंधी' म्हणजे यथा-अनुसंधी किंवा आशय-अनुसंधी नाही असा अभिप्राय आहे, कारण येथे प्रश्न-अनुसंधीची शक्यताच नाही. 'सात प्रसंगांमध्ये' म्हणजे शिवीगाळ करणे, अपमान करणे, हाताने मारणे, ढेकळाने मारणे, काठीने मारणे, शस्त्राने मारणे आणि जीव घेणे या सात प्रसंगांमध्ये. "हे खरोखरच भद्र (चांगले) आहेत" इत्यादी वचनांद्वारे क्षमेशी संबंधित सिंहनाद करवून घेण्यासाठी (असे म्हटले आहे). ၃၉၆. စဏ္ဍာတိ [Pg.423] ကောဓနာ, တေန ဒူသိတစိတ္တတာယ ဒုဋ္ဌာတိ ဝုတ္တာ. ကိဗ္ဗိသာတိ ပါပါ. ဖရုသာတိ ဤသကမ္ပိ ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန လုဒ္ဒါ. ဖရုသဝစနတာယ ဝါ ဖရုသာ, တထာဘူတာ ပန လုဒ္ဒါ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကက္ခဠာ’’တိ. ဣဒဉ္စ တေတိ, ‘‘ဟတ္ထစ္ဆေဒံ နာသိကစ္ဆေဒ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ ဣဒဉ္စ အနိဋ္ဌံ ကရိဿာမာတိ ဘယဒဿနေန တဇ္ဇေဿန္တိ. ३९६. 'चंड' म्हणजे क्रोधी, त्यामुळे दूषित चित्त असल्यामुळे त्यांना 'दुष्ट' म्हटले आहे. 'किब्बिस' म्हणजे पापी. 'परुष' म्हणजे थोडाही प्रसन्नता किंवा स्नेहाचा अभाव असल्यामुळे क्रूर. किंवा कठोर बोलण्यामुळे परुष, आणि तशा प्रकारचे लोक क्रूर असतात, म्हणूनच 'कठोर' असे म्हटले आहे. "आणि हे तुला" म्हणजे "हात कापून टाकणे, नाक कापून टाकणे" इत्यादी अनिष्ट गोष्टी आम्ही करू, असे भय दाखवून ते धमकावतील. ဃဋိကမုဂ္ဂရေနာတိ ဒဏ္ဍာနံ ကိရ အဂ္ဂပဿေ ဃဋာကာရံ ဒဿေန္တိ, တေန သော ‘‘ဃဋိကမုဂ္ဂရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေန ကရဝါလခဂ္ဂါဒိနာ. ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနံ ဧတံ နာမ’’န္တိ ဝတွာ ယတ္ထ ယတ္ထ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယော ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တာ, တံ ပါဌပဒေသံ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စေနာ’’တိအာဒိမာဟ. မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဒမေတိ သံဝရေတီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရော, ဒမော. ရာဂါဒိပါပဓမ္မေ ဒမေတိ ဥပသမေတီတိ ဒမော, ပညာ. ပါဏာတိပါတာဒိကမ္မကိလေသေ ဒမေတိ ဥပသမေတိ ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ဒမော ဥပေါသထော. ဗျာပါဒဝိဟေသာဒိကေ ဒမေတိ ဝိနေတီတိ ဒမောတိ အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ခန္တိ ‘ဒမော’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဥပသမောတိ တဿေဝ ဒမဿ ဝေဝစနံ, တသ္မာ ဒမော စ သော ဗျာပါဒါဒီနံ ဝိနယနဋ္ဌေန တေသံယေဝ ဥပသမနဋ္ဌေန ဥပသမော စာတိ ဒမူပသမော, အဓိဝါသနခန္တိ. 'घटिकमुद्गराने' म्हणजे काठ्यांच्या टोकावर घागरीसारखा (घड्यासारखा) आकार दाखवतात, म्हणून त्याला 'घटिकमुद्गर' (घड्याच्या आकाराचा सोटा) म्हटले जाते. 'एका बाजूने धार असलेल्या शस्त्राने' म्हणजे तलवार इत्यादी शस्त्राने. "इंद्रियसंवर इत्यादींचे हे नाव आहे" असे सांगून, जिथे जिथे इंद्रियसंवर इत्यादींना 'दम' म्हटले आहे, तो पाठभाग दाखवताना "सत्याने..." इत्यादी म्हटले आहे. मनासह सहा इंद्रियांचे दमन करतो, संवर करतो म्हणून इंद्रियसंवर म्हणजे 'दम' होय. रागादी पापदूर्गुणांचे दमन करतो, शमन करतो म्हणून 'दम' म्हणजे प्रज्ञा होय. प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी कर्मक्लेशांचे दमन करतो, शमन करतो, दाबून टाकतो म्हणून 'दम' म्हणजे उपोसथ होय. व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा इत्यादींचे दमन करतो, विनय करतो म्हणून 'दम' होय, म्हणूनच म्हटले आहे – "परंतु या सुत्तात क्षमेला 'दम' समजावे". 'उपशम' हा त्याच दमाचा समानार्थी शब्द आहे, म्हणून जो व्यापाद इत्यादींच्या दमन करण्याच्या अर्थाने 'दम' आहे आणि त्यांच्याच शमन करण्याच्या अर्थाने 'उपशम' आहे, तो 'दम-उपशम' म्हणजेच अधिवासन-क्षमा (सहनशीलता) होय. ၃၉၇. တတ္ထ ခန္တိယံ ကတာဓိကာရော တံ ဇနပဒံ ဂန္တွာ မဟာဇနဿ အဝဿယော ဟောတိ, တသ္မာ တဒဿ အပဒါနံ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ကော ပနေသ ပုဏ္ဏော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုနာပရန္တဇနပဒေ. အသပ္ပာယဝိဟာရန္တိ ဘာဝနာဘိယောဂဿ န သပ္ပာယံ ဝိဟာရံ. ३९७. तिथे क्षमेमध्ये अधिकार (विशेष योग्यता) प्राप्त केलेले ते (पुण्ण) त्या जनपदात जाऊन बहुजन लोकांचे आश्रयदाते बनले, म्हणून त्यांचे ते चरित्र सुरुवातीपासून स्पष्ट करण्यासाठी "हा पुण्ण कोण आहे?" इत्यादी सांगण्यास प्रारंभ केला. 'येथे' म्हणजे या सुनापरंत जनपदात. 'असात्त्विक विहार' (असाप्पायविहार) म्हणजे भावनेच्या अभ्यासासाठी अनुकूल नसलेला निवास. ဒွေ ဘာတရောတိ အဝိဘတ္တသာပတေယျာ အဝိဘတ္တဝေါဟာရသံယောဂါ. တေနာဟ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ. ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဇနပဒေသု ဝိက္ကယံ ကရောန္တော. 'दोन भाऊ' म्हणजे ज्यांची संपत्ती विभागलेली नव्हती आणि ज्यांचे व्यापारिक व्यवहारही एकत्रच होते. म्हणूनच "त्यांच्यामध्ये..." इत्यादी म्हटले आहे. 'जनपदचारिका करत असताना' म्हणजे माल घेऊन वेगवेगळ्या जनपदांमध्ये विक्री करत असताना. ‘‘ဗုဒ္ဓပူဇံ ဓမ္မပူဇံ သံဃပူဇံ ကရိဿာမာ’’တိ တန္နိန္နာ. အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသီတိ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနံ အဿုတပုဗ္ဗံ သောတပထံ ဥပဂတံ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ပီတိသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပေဟိ ဆဝိစမ္မာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝိက္ကိဏနဝသေန ဝိနိယောဇိတံ. ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဥပဋ္ဌာတီတိ ဘာဝနာဝီထိံ န ဩတရတိ. မယှံ အသပ္ပာယောတိ မယှံ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာယ သပ္ပာယော ဥပကာရော န ဟောတိ. "आम्ही बुद्धपूजा, धम्मपूजा आणि संघपूजा करू" अशा प्रकारे त्यात मग्न असणारे. 'हाडाच्या मज्जेला स्पर्श करून राहिले' म्हणजे, "बुद्ध" हा यापूर्वी कधीही न ऐकलेला शब्द कानावर पडताच, त्याने अत्यंत प्रीती आणि आनंद निर्माण केला. त्या प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या उत्कृष्ट रूपांनी त्वचा, चामडे इत्यादींना भेदून हाडाच्या मज्जेला स्पर्श करून तो शब्द राहिला. 'विसर्जित केले' म्हणजे विक्रीच्या रूपाने विनियोग केला. 'कर्मस्थान उपस्थित होत नाही' म्हणजे भावनेच्या मार्गावर चित्त स्थिर होत नाही. 'माझ्यासाठी अनुकूल नाही' म्हणजे माझ्या कर्मस्थान भावनेसाठी अनुकूल किंवा उपकारक नाही. ကောစိ [Pg.424] စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ မဟတာ သမုဒ္ဒဝီစိသဒ္ဒေန ဥပဒ္ဒုတတ္တာ ဘာဝနာမနသိကာရဿ အနဘိသမ္ဘုဏနတော. တေနာဟ ‘‘သမုဒ္ဒဝီစိယော’’တိအာဒိ. သောတိ မကုဠဝိဟာရော. महासागराच्या लाटांच्या मोठ्या आवाजामुळे उपद्रव होत असल्यामुळे आणि भावना-मनसिकार (ध्यान-मनन) साध्य करणे अशक्य झाल्यामुळे कोणीही चंक्रमण करण्यास समर्थ नव्हते. म्हणूनच 'समुद्रवीचियो' (समुद्राच्या लाटा) इत्यादी म्हटले आहे. तो 'मकुळविहार' (मकुळ विहार) होय. ဥတ္တမဇဝေန ဂစ္ဆမာနာ ယထာဓိပ္ပေတံ မဂ္ဂံ အတိက္ကမိတွာ အညတရံ ဒီပကံ ပါပုဏိ. अतिशय वेगाने जात असताना, इच्छित मार्ग ओलांडून ती (नौका) एका दुसऱ्या बेटावर पोहोचली. ဥပ္ပာဒိကံ ဥဋ္ဌာပေတွာတိ မဟာဝါတမဏ္ဍလသမုဋ္ဌာပနေန တသ္မိံ ပဒေသေ မဟာသမုဒ္ဒံ သံခေါဘေန္တော မဟန္တံ ဥပ္ပာဒံ ဥဋ္ဌပေတွာ. 'उप्पादिकं उट्ठापेत्वा' (उत्पात निर्माण करून) म्हणजे मोठ्या चक्रीवादळाची निर्मिती करून त्या प्रदेशात महासागराला खवळवून मोठा उत्पात निर्माण करून. ထေရော, ‘‘အမှေ အာဝဇ္ဇေယျာထာ’’တိ ကနိဋ္ဌဿ ဝစနံ သရိတွာ အန္တရန္တရာ အာဝဇ္ဇေတိ, တသ္မာ တဒါပိ အာဝဇ္ဇေတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘တသ္မိံယေဝ ခဏေ အာဝဇ္ဇိတွာ’’တိ. သမ္မုခေတိ သီသဋ္ဌာနေ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ပဝေဒေသုံ, ဥပါသကာ မယန္တိ ပဋိဇာနိံသု. ဣမိနာတိ ဣမိနာ မယှံ ပရိစ္စတ္တကောဋ္ဌာသေန. မဏ္ဍလမာဠန္တိ မုဏ္ဍမဏ္ဍလမာဠသဒိသံ ပဋိဿယံ. ပရိစာရကာတိ အဝသေသဂါမိနော. स्थविरांनी (थेरांनी), 'आमचे स्मरण करावे' या कनिष्ठ बंधूच्या शब्दांचे स्मरण करून वेळोवेळी स्मरण केले, म्हणून त्या वेळीही त्यांनी स्मरण केले, त्याला उद्देशून म्हटले आहे – 'तस्मिंयेव खणे आवज्जित्वा' (त्याच क्षणी स्मरण करून). 'सम्मुखे' म्हणजे डोक्याच्या ठिकाणी (शीर्षस्थानी). 'पटिवेदेसुं' म्हणजे प्रवेदित केले (कळवले), 'आम्ही उपासक आहोत' अशी त्यांनी प्रतिज्ञा केली. 'इमिना' म्हणजे माझ्या या त्याग केलेल्या हिश्श्याने. 'मण्डलमाळं' म्हणजे मुंड-मंडळमाळासारखा आश्रय (मंडप). 'परिचारका' म्हणजे उर्वरित गावकरी. သစ္စဗန္ဓဿ ဩကာသံ ကရောန္တော ‘‘ဧကူနပဉ္စသတာန’’န္တိ အာဟ. တံ ဒိဝသံ…ပေ… အဂ္ဂဟေသိ, တေန သော ထေရော ပဌမံ သလာကံ ဂဏှန္တာနံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. सच्चबंधाला (सच्चबंध थेरांना) संधी देत 'एकुणपंचसतानं' (एक कमी पाचशे जणांना) असे म्हटले. त्या दिवशी...पे... ग्रहण केले, त्यामुळे ते स्थवीर (थेर) पहिली शलाका ग्रहण करणाऱ्यांमध्ये 'एतदग्ग' (सर्वश्रेष्ठ) स्थानी प्रस्थापित केले गेले. ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာတိ ဝါဏိဇဂါမသမီပံ ဂန္တွာ. ဗုဒ္ဓကောလာဟလန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပဂမ္မ သတ္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနကုတူဟလံ. 'वाणिजगामं गन्त्वा' म्हणजे वाणिजगामाच्या (व्यापाऱ्यांच्या गावाच्या) जवळ जाऊन. 'बुद्धकोलाहलं' म्हणजे बुद्धांच्या आगमनामुळे प्राण्यांमध्ये निर्माण झालेले कुतूहल. မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝါတိ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ. ပရိစရိတဗ္ဗန္တိ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗံ. 'महागन्धकुटियंयेव' म्हणजे जेतवन महाविहारात महागंधकुटीमध्येच. 'परिचरितब्बं' म्हणजे सेवा-उपस्थान केले पाहिजे. ဂန္ဓကဋ္ဌာနီတိ စန္ဒနအဂရုသလဠာဒီနိ သုဂန္ဓကဋ္ဌာနိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ. 'गन्धकट्ठानि' म्हणजे चंदन, अगरू, सरळ इत्यादी सुगंधी लाकडे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. पुण्णोवादसुत्त-वर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၄. နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ४. नंदकोवादसुत्त-वर्णना (नंदकोवाद सुत्ताची टीका) ၃၉၈. သံဃဿ ဘာရံ အကာသိ ဥပါယေန နန္ဒကတ္ထေရဿ ဩဝါဒေန ဝိနေတဗ္ဗာနံ ဘိက္ခုနီနံ ဝိနယတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ ပနာ’’တိအာဒိ. ပရိယာယတိ [Pg.425] ပဝတ္တတီတိ ပရိယာယော, ပဋိပါဋီတိ အာဟ – ‘‘ပရိယာယေနာတိ ဝါရေနာ’’တိ. အဿာတိ နန္ဒကတ္ထေရဿ. ဝဒါပေသိ အညေဟိ အတ္တနော အနောကာသဘာဝံ. ပရိယာယေန ဩဝဒန္တီတိ ဩဝဒိတုံ သမတ္ထာ ဘိက္ခုနိယော ဝါရေန ဩဝဒန္တိ. ဣဒံ ပရိယာယေန ဩဝဒနံ. စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ ပသီဒတိ ပုဗ္ဗစရိယသိဒ္ဓေန ဂါရဝဗဟုမာနေန ဂေဟဿိတပေမဝသေန. ३९८. संघाचा भार उपायपूर्वक नंदक स्थविरांच्या (थेरांच्या) उपदेशाने विनीत होणाऱ्या भिक्खुणींच्या शिस्तीसाठी (विनयासाठी) केला. म्हणूनच 'इमं पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'परियाय' म्हणजे प्रवृत्त होणे तो पर्याय, अनुक्रम (पाळी) या अर्थाने म्हटले आहे – 'परियायेनाति वारेन' (पर्यायाने म्हणजे पाळीने). 'अस्स' म्हणजे नंदक स्थविरांचा. इतरांद्वारे स्वतःच्या सवडीचा अभाव (अनवकाशभाव) वदवून घेतला. 'परियायेन ओवदन्ति' म्हणजे उपदेश करण्यास समर्थ असलेल्या भिक्खुणी पाळीने उपदेश करतात. हा पर्यायाने (पाळीने) केलेला उपदेश होय. पूर्वचरित्राने सिद्ध झालेल्या आदर-बहुमानामुळे आणि गृहस्थी प्रेमाच्या प्रभावामुळे चित्त एकाग्र होते, प्रसन्न होते. ဂေါတမီတိ မဟာပဇာပတိဂေါတမီ. သေဋ္ဌိဿာတိ ဗာရာဏသိသေဋ္ဌိနော. 'गोतमी' म्हणजे महाप्रजापती गोतमी. 'सेट्ठिस्स' म्हणजे वाराणसीच्या श्रेष्ठीचा (शेटजीचा). တေတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ. ကိံ နု ခေါတိ ပုစ္ဆိ စိရတရကာလံ ပုညကိရိယာယ ပရိဘာဝိတသန္တာနတာယ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု စ ဂါရဝဗဟုမာနတာယ. ဒုဂ္ဂတေဟိပိ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဒုဂ္ဂတေဟိပိ ယထာဝိဘဝံ ကတာ ကုဋိ တုမှာကံ ဝသိတုံ သက္ကာတိ ပုစ္ဆိ. 'ते' म्हणजे प्रत्येकबुद्धांना. 'किं नु खो' (काय बरे) असे विचारले, कारण दीर्घकाळापासून पुण्यकर्मांनी त्यांचे अंतःकरण संस्कारित झाले होते आणि प्रत्येकबुद्धांविषयी त्यांच्या मनात आदर व बहुमान होता. 'दुग्गतेहिपि सक्का कातुं' म्हणजे दरिद्री लोकांनीही आपापल्या वैभवानुसार (क्षमतेनुसार) बांधलेली कुटी आपल्या राहण्यासाठी योग्य आहे का, असे विचारले. ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထာတိ ဟတ္ထကမ္မံ ကတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော. အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာတိ ‘‘တာဒိသာနံ မဟေသီနံ ကတံ ဝေယျာဝစ္စံ အမှာကမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ ဟောတိ. အာဝါသဒါနဉ္စ နာမ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသံ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိအာဝဟံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာ. ဂါဠှေန ဩဝါဒေန တဇ္ဇေတွာတိ, ‘‘ဣမေသု နာမ ကရောန္တေသု တွံ ကသ္မာ န ကရောသိ, မမ ဇေဋ္ဌကဒါသဿ ဘရိယဘာဝံ န ဇာနာသိ. သဗ္ဗေဟိပိ ကရိယမာနဿ ဟတ္ထကမ္မဿ အကရဏေ တုယှံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဒုက္ခံ အာဂမိဿတီ’’တိ ဘယေန တဇ္ဇေတွာ. သတံ သတံ ဟုတွာတိ သတံ သတံ ဒါသပုတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာ ဧကဉ္စ ဧကဉ္စ ကုဋိံ ကတွာ အဒါသိ. စင်္ကမနာဒိပရိဝါရန္တိ စင်္ကမနရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနဘောဇနာဒိပရိဝါရဋ္ဌာနသဟိတံ. ဇဂ္ဂိတွာ ဥပဋ္ဌာပေတွာ. ဝိဿဇ္ဇာပေသီတိ ပရိစ္စဇာပေသိ. ပရိဝတ္တာပေတွာတိ စေတာပေတွာ. တိစီဝရာနီတိ သဟဿဂ္ဃနိကာနိ တိစီဝရာနိ ကတွာ အဒါသိ. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ အတ္ထော. ရဇ္ဇေ ဌိတဿာတိ သဗ္ဗဘူတူပကာရရဇ္ဇေ ဌိတဿ. 'हत्थकम्मं देथा' म्हणजे शारीरिक श्रम (हातकाम) करून द्या, असा अर्थ आहे. 'आनिसंसं आचिक्खित्वा' म्हणजे 'अशा महर्षींची (प्रत्येकबुद्धांची) केलेली वैयावृत्य (सेवा) आपल्यासाठीही दीर्घकाळ हितावह ठरेल. आणि आवासदान (विहारदान) हे महाफळ देणारे, महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारे असून, जन्म घेण्याच्या ठिकाणी महासंपत्ती मिळवून देणारे ठरेल' इत्यादी प्रकारे लाभाचे (शंसेचे) वर्णन करून. 'गाळ्हेन ओवादेन तज्जेत्वा' म्हणजे 'हे लोक करत असताना तू का करत नाहीस? माझ्या मुख्य दासाची पत्नी असल्याचे तुला ठाऊक नाही काय? सर्वांनी केल्या जाणाऱ्या शारीरिक श्रमाचे काम तू न केल्यास तुला हे आणि हे दुःख प्राप्त होईल' अशा भयाने धमकावून. 'सतं सतं हुत्वा' म्हणजे शंभर-शंभर दासांचे पुत्र एकत्र येऊन त्यांनी एकेक कुटी तयार करून दिली. 'चङ्कमनादिपरिवारं' म्हणजे चंक्रमण स्थान, रात्रीचे राहण्याचे ठिकाण, दिवसाचे राहण्याचे ठिकाण, भोजनशाळा इत्यादी परिवार-स्थानांसह. 'जग्गित्वा' म्हणजे काळजी घेऊन, व्यवस्था करून. 'विस्सज्जापेसि' म्हणजे त्याग करवला (खर्च करवला). 'परिवत्तापेत्वा' म्हणजे बदलून घेऊन (खरेदी करून). 'तिचीवरानि' म्हणजे एक हजार मूल्य असलेली त्रिचीवरे तयार करून दिली. 'कालेन कालं' म्हणजे वेळोवेळी, कोणत्या तरी वेळी असा अर्थ आहे. 'रज्जे ठितस्स' म्हणजे सर्व प्राण्यांवर उपकार करणाऱ्या राज्यावर आरूढ असलेल्याच्या. နန္ဒကတ္ထေရောပီတိ တဒါ ဇေဋ္ဌကဒါသော ဧတရဟိ နန္ဒကတ္ထေရော ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. ဇေဋ္ဌကဒါသိဓီတာ …ပေ… အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ မဟာပဇာပတိဂေါတမိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အယမာယသ္မာ နန္ဒကောတိ အယမေဝ သမုဒါဂမတော အာယသ္မာ နန္ဒကတ္ထေရော. ဧတာဝ တာ ဘိက္ခုနိယောတိ ဧတာဝတာ သမုဒါဂမတော ပဉ္စသတာ ဘိက္ခုနိယော. 'नन्दकत्थेरोपि' म्हणजे जो त्या वेळी मुख्य दास होता, तो आता प्रव्रजित होऊन अर्हत्त्व प्राप्त झालेले नंदक स्थवीर (थेर) होय. 'जेट्ठकदासिधीता...पे... अग्गमहेसिट्ठाने ठिता' (मुख्य दासीची मुलगी...पे... अग्रमहिषीच्या पदावर राहिली) हे महाप्रजापती गोतमी यांना उद्देशून म्हटले आहे. 'अयमायस्मा नन्दको' म्हणजे उत्पत्तीच्या (समुदागमाच्या) दृष्टीने हाच आयुष्मान नंदक स्थवीर (थेर) होय. 'एतावा ता भिक्खुनियो' म्हणजे उत्पत्तीच्या दृष्टीने एवढ्या पाचशे भिक्खुणी होत. ၃၉၉. ဟေတုနာတိ [Pg.426] ဉာယေန အဝိပရီတပဋိပတ္တိယာ. ပုဗ္ဗဘာဂါ ဟိ ပုရိမာ ပုရိမာ ပဋိပဒါ ပစ္ဆိမာယ ကာရဏံ. ယာထာဝသရသတော ဒိဋ္ဌန္တိ ယထာဘူတသဘာဝတော ပစ္စက္ခံ ဝိယ. ३९९. 'हेतुना' म्हणजे न्यायाने, अचूक (अविपरीत) प्रतिपत्तीने. कारण पूर्वभागातील पूर्वी-पूर्वीची प्रतिपदा (साधना) ही नंतरच्या प्रतिपदेचे कारण असते. 'याथावसरसतो दिट्ठं' म्हणजे यथाभूत स्वभावाने प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे. ၄၀၁. တံ သဘာဝံ တံသဘာဝန္တိ တဿာ ဝေဒနာယ ပစ္စယဘာဝေန အနုရူပံ. ४०१. 'तं सभावं tंंसभावं' म्हणजे त्या वेदनेच्या प्रत्ययभावाशी (कारणाशी) सुसंगत (अनुरूप). ၄၀၃. ပဌမတရံယေဝ အနိစ္စာတိ တဿာပိ ဆာယာယ အနိစ္စဘာဝေါ ပဌမတရံယေဝ သိဒ္ဓေါ. န ဟိ ကဒါစိ အနိစ္စံ နိဿာယ ပဝတ္တံ ကိဉ္စိ နိစ္စံ နာမ အတ္ထီတိ. ४०३. 'पठमतरंयेव अनिच्चा' म्हणजे त्या सावलीचे अनित्यत्व देखील आधीच सिद्ध झाले आहे. कारण अनित्यावर अवलंबून राहून प्रवृत्त झालेली कोणतीही गोष्ट कधीही नित्य असू शकत नाही. ၄၀၄. အနုပဟနိတွာတိ အဝိနာသေတွာ. ကထံ ပန မံသကာယံ စမ္မကာယဉ္စ အဝိနာသေတွာ ဣတရေသံ ကန္တနံ ဟောတီတိ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ, ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စမ္မံ အလ္လိယာပေန္တောတိ စမ္မေ လဂ္ဂါပေန္တော စမ္မပဋိဗဒ္ဓံ ကရောန္တော. စမ္မံ ဗဒ္ဓံ ကတွာတိ ဝိဝရကာလေ န ဖာလေန္တော စမ္မဗဒ္ဓေ ကတွာ. ဧဝံ အကတွာတိ ဧဝံ မံသစမ္မကာယာနံ ဝိနာသနံ အကတွာ, ဝိလိမံသာဒိဝိကန္တနေန အညမညံ ဝိဝေစေတွာ. တတ္ထ ဝိလိမံသန္တိ စမ္မနိဿိတမံသံ, ပဋိစ္ဆန္နကိလောမကန္တိ စ ဝဒန္တိ. နှာရူတိ သုခုမနှာရု. ဗန္ဓနန္တိ စမ္မမံသာနံ သမ္ဗန္ဓံ. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗစမ္မေ လဂ္ဂဝိလိပနမံသမေဝါ’’တိ. အန္တရကိလေသမေဝါတိ အန္တရေ စိတ္တေ ဇာတတ္တာ သတ္တသန္တာနန္တောဂဓတာယ အဗ္ဘန္တရဘူတကိလေသမေဝ. ४०४. 'अनुपहनित्वा' म्हणजे विनाश न करता. पण मांसकाय आणि चर्मकाय यांचा विनाश न करता इतरांचे कर्तन (कापणे) कसे होते, हे व्यतिरेक मुखाने दाखवण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. 'चम्मं अल्लियापेन्तो' म्हणजे चामड्याला चिकटवून ठेवणारा, चामड्याशी बद्ध करणारा. 'चम्मं बद्धं कत्वा' म्हणजे उघडण्याच्या वेळी न फाडता चामड्याने बद्ध करून. 'एवं अकत्वा' म्हणजे अशा प्रकारे मांस आणि चर्मकायाचा विनाश न करता, विलीमांस (चामड्याला चिकटलेले मांस) इत्यादी कापून एकमेकांपासून वेगळे करून. तेथे 'विलीमांस' म्हणजे चामड्याला चिकटलेले मांस, ज्याला झाकलेले फुफ्फुस (पटिच्छन्नकिलोमक) असेही म्हणतात. 'णहारू' म्हणजे सूक्ष्म मज्जातंतू (स्नायू). 'बन्धनं' म्हणजे चामडे आणि मांसाचा संबंध. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सब्बचम्मे लग्गविलिपनमंसमेव' (सर्व चामड्याला चिकटलेले विलेपन मांसच). 'अन्तरकिलेसमेव' म्हणजे अंतःकरणात (चित्तात) उत्पन्न झाल्यामुळे प्राण्यांच्या संततीमध्ये अंतर्भूत असलेला अंतर्गत क्लेशच. ၄၀၅. တဇ္ဇံ ဝါယာမန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ပုရိသေန ကုဌာရိနာ ဆေဇ္ဇံ ဆိန္ဒိတေ ဆေဇ္ဇဋ္ဌာနဿ သလ္လက္ခဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တဿ ပဋိဃာတဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, ကာယပရိဠာဟာဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, တဿ အဝဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ကိစ္စန္တရေ အဇ္ဈုပေက္ခဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပညာယ ကိလေသေ ဆိန္ဒန္တဿ ယောဂိနော ဝီရိယဗလေန သဒ္ဓိံ သတိ-ပီတိ-ပဿဒ္ဓိ-သမာဓိ-ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ဧဝံ န ဝိနာ ဆဟိ…ပေ… သက္ကောတီ’’တိ. ४०५. तज्जं वायामि (त्यासंबंधीचा प्रयत्न) हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे. कारण ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने कुऱ्हाडीने तोडण्याचे काम केले असता, तोडण्याच्या जागेचे नीट निरीक्षण करणे आवश्यक असते, तिचा आघात होणे आवश्यक असते, शरीराचा दाह न होणे आवश्यक असते, तिचे स्थिर राहणे आवश्यक असते, आणि इतर कामांमध्ये उपेक्षा (तटस्थता) आवश्यक असते; त्याचप्रमाणे प्रज्ञेने क्लेशांचा छेद करणाऱ्या योगी पुरुषाला वीर्यबलासोबत (प्रयत्नाच्या बलासोबत) सती (स्मृती), पीती (प्रीती), पस्सद्धि (प्रस्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) हे संबोध्यंग आवश्यक असतात, असे म्हटले आहे – "याप्रमाणे सहा गोष्टींशिवाय... पे... शक्य नाही". ၄၀၇. တေန ကာရဏေနာတိ ယေန တာသံ ဘိက္ခုနီနံ သာ ဓမ္မဒေသနာ သပ္ပာယာ, အာသေဝနမန္ဒတာယ ပန အဇ္ဈာသယေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ န ဇာတာယေဝ; ပုန တထာ ဒေသနာယ သတိ အာသေဝနဗလဝတာယ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ ဘဝိဿန္တိ; တေန ကာရဏေန တွမ္ပိ တာ ဘိက္ခုနိယော တေနေဝ ဩဝါဒေန ဩဝဒေယျာသီတိ. ४०७. 'त्या कारणाने' म्हणजे ज्या कारणाने त्या भिक्षुणींसाठी ती धम्मदेशना अनुकूल (सप्पाय) होती, परंतु आसेवनाच्या (अभ्यासाच्या) मंदतेमुळे त्यांच्या आशयानुसार संकल्प पूर्ण झाले नव्हते; पुन्हा तशाच प्रकारची देशना मिळाल्यास आसेवनाच्या बलवत्तेमुळे त्यांचे संकल्प पूर्ण होतील; याच कारणाने तू देखील त्या भिक्षुणींना त्याच उपदेशाने उपदेश करावा. ၄၁၅. သဗ္ဗပစ္ဆိမိကာတိ [Pg.427] သဗ္ဗာသံ ကနိဋ္ဌာ သောတာပန္နာ, အနရိယာ တတ္ထ ကာစိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘သေသာ ပန…ပေ… ခီဏာသဝါ စာ’’တိ. ယဒိ ဧဝန္တိ အခီဏာသဝါပိ တာဒိသာ ဘိက္ခုနီ အတ္ထိ. ဧဝံ သတိ သုက္ခဝိပဿကဘာဝေနပိ သတိ ခီဏာသဝဘာဝေ အရိယဿ ဝိနယေ အပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာဝါတိ အဓိပ္ပာယေန စောဒေတိ, ‘‘ကထံ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပာ’’တိ? ဣတရော အဇ္ဈာသယပါရိပူရိယာတိ ကာရဏံ ဝတွာ, ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. အဇ္ဈာသယပါရိပူရိယာတိ တတ္ထ အဓိပ္ပာယပါရိပူရိယာ, န သဗ္ဗသော ဂုဏပါရိပူရိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ကဒါ နု ခေါ’’တိအာဒိ. ဧတေန ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနာနံ ဝိသဒိသတာယ ပုဂ္ဂလဿ ဝိပဿနာကာလေ ပဝတ္တအဇ္ဈာသယဝသေန အရိယမဂ္ဂေ ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂါနံ ဝိသေသတာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ४१५. 'सर्वात शेवटची' (सब्बपच्छिमिका) म्हणजे सर्वांत कनिष्ठ असलेली सोतापन्न (श्रोतआपन्न) होय, तिथे कोणीही अनर्य (अनाऱ्या) नव्हती असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उरलेल्या तर... पे... खीणासव (क्षीणास्रव) आहेत'. 'जर असे असेल तर' म्हणजे अ-क्षीणास्रव (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले नाहीत अशा) देखील तशा भिक्षुणी आहेत. असे असताना, सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) भावाने क्षीणास्रव अवस्था असली तरी, आर्यांच्या विनयामध्ये त्यांचे संकल्प अपूर्णच आहेत, या अभिप्रायाने शंका उपस्थित करतो – 'संकल्प कसे पूर्ण झाले?' दुसऱ्याने 'आशयाच्या परिपूर्तीमुळे' असे कारण सांगून, 'ज्याला खरोखरच' इत्यादींद्वारे त्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे. 'आशयाची परिपूर्ती' म्हणजे तिथे 'अभिप्राय पूर्ण होणे' असा अर्थ आहे, सर्व प्रकारे गुणांची परिपूर्ती असा अभिप्राय नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'कधी बरे...' इत्यादी. याद्वारे, पादकध्यान आणि संमसितध्यान यांच्या भिन्नतेमुळे, व्यक्तीच्या विपश्यना काळात प्रवृत्त झालेल्या आशयाच्या वशने आर्यमार्गामध्ये बोध्यंग, मार्गांग आणि ध्यानांग यांची विशिष्टता असते, हा अर्थ स्पष्ट केला आहे असे समजावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. နန္ဒကောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. नंदकोवादसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशनी टीका) समाप्त झाली. ၅. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ५. राहुलोवादसुत्तवर्णना (राहुलोवाद सुत्ताची अट्ठकथा) ၄၁၆. ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစေန္တီတိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဘူတံ အရဟတ္တံ သဗ္ဗသော ပါစေန္တိ သာဓေန္တိ နိဗ္ဗာပေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. ဓမ္မာတိ ကာရဏဓမ္မာ. တေနာဟ – ‘‘ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေနာ’’တိ, အရဟတ္တသင်္ခါတာယ ဝိသုဒ္ဓိယာ သမ္ပာဒနဝသေနာတိ အတ္ထော. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒယော ဝိသုဇ္ဈမာနာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာဝ သဗ္ဗသော အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ စိတ္တံ ဝိမောစေန္တာ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိံ သမ္ပာဒေန္တိ. တေသံ ပန ဝိသုဒ္ဓိ ဗာလပရိဝဇ္ဇနေန ပဏ္ဍိတပယိရုပါသနေန ပသာဒါဝဟဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ဟောတိ. တတော ဣဓ ပန္နရသ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေန္တော, ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. ४१६. 'विमुक्ती परिपक्व करतात' (विमुत्तिं परिपाचेन्ति) म्हणजे क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रब्धी-विमुक्तीरूप अशा अर्हतत्वाला सर्व प्रकारे परिपक्व करतात, साध्य करतात, शांत करतात, म्हणून ते 'विमुत्तिपरिपाचनीया' (विमुक्ती परिपक्व करणारे) आहेत. 'धम्मा' म्हणजे कारणभूत धर्म. म्हणूनच म्हटले आहे – 'विशुद्धीच्या कारणाच्या वशाने', म्हणजेच अर्हतत्व नावाच्या विशुद्धीच्या संपादनाच्या वशाने असा अर्थ आहे. विशुद्ध होणारे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादी मार्गक्रमानेच चित्ताला सर्व प्रकारे अश्रद्धा इत्यादींपासून विमुक्त करून अग्रफलविमुक्ती (अर्हतत्व विमुक्ती) संपादित करतात. त्यांची विशुद्धी ही मूर्खांचे वर्जन केल्याने, पंडितांची संगत केल्याने आणि प्रसन्नता आणणाऱ्या धर्माच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) होते. म्हणून येथे पंधरा धर्म अभिप्रेत आहेत हे दर्शविताना, 'हे म्हटलेच आहे' इत्यादी सांगितले आहे. တတ္ထ အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေတိ သဒ္ဓါရဟိတေ ပုဂ္ဂလေ. တေ ဟိ နိဿာယ န ကဒါစိ သဒ္ဓါ သမ္ဘဝတိ, တေသံ ပန ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေန အညဒတ္ထု အသဒ္ဓိယမေဝ ဝဍ္ဎတိ, တသ္မာ တေ ပဋိဘယမဂ္ဂေါ ဝိယ ဒူရတော ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ. အဿဒ္ဓိယန္တိ စ သဒ္ဓါယ ပဋိပက္ခဘူတာ အသဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အဓိမုစ္စနာကာရေန ပဝတ္တာ သံကိလေသဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေတိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နေ ပုဂ္ဂလေ. တေ ဟိ နိဿာယ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နာ ဘိယျောဘာဝံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ. သဒ္ဓေယျဝတ္ထူတိ စ ဗုဒ္ဓါဒီနိ ရတနာနိ ကမ္မကမ္မဖလာနိ စ. သေဝတောတိ လဗ္ဘမာနံ သဒ္ဓါသမ္ပဒံ ဥပ္ပာဒေတုံ ဝဍ္ဎေတုဉ္စ နိသေဝတော. သေသပဒါနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. အထ ဝါ သေဝတော ဥပသင်္ကမတော. ဘဇတော တေသံ ပဋိပတ္တိယံ ဘတ္တိံ ကုဗ္ဗတော. ပယိရုပါသတောတိ တေသံ ဩဝါဒါနုသာသနိကရဏဝသေန ဥပဋ္ဌဟတော. ပသာဒနီယသုတ္တန္တာ နာမ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏပဋိသံယုတ္တာ ပသာဒါဝဟာ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တာဒယော. တေ ဟိ ပစ္စဝေက္ခတော ဗုဒ္ဓါဒီသု အနုပ္ပန္နာ ပသန္နာ ဥပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နာ ဘိယျောဘာဝံ ဝေပုလ္လံ [Pg.428] အာပဇ္ဇတိ. ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော ပစ္စေကံ သူပဟာရတော စ အာသေဝနံ ဘာဝနံ လဘန္တိ. သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ မဂ္ဂဖလာဝဟဘာဝေန အစ္ဆတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပုဏာတိ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. त्यात 'अश्रद्ध व्यक्तींमध्ये' (अस्सद्धे पुग्गले) म्हणजे श्रद्धा नसलेल्या व्यक्तींमध्ये. कारण त्यांच्या आश्रयाने कधीही श्रद्धा निर्माण होत नाही, उलट त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण केल्याने केवळ अश्रद्धाच वाढते, म्हणून ते भयकारक मार्गाप्रमाणे दूरूनच वर्ज्य केले पाहिजेत. 'अश्रद्धा' (अस्सद्धियं) म्हणजे श्रद्धेच्या विरुद्ध असलेले, अश्रद्धेय वस्तूवर (अविश्वासार्ह गोष्टीवर) दृढ विश्वास ठेवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले संक्लेश धर्म समजावेत. 'श्रद्धायुक्त व्यक्तींमध्ये' (सद्धे पुग्गले) म्हणजे श्रद्धासंपन्न व्यक्तींमध्ये. कारण त्यांच्या आश्रयाने श्रद्धेय वस्तूविषयी अनुत्पन्न श्रद्धा उत्पन्न होते आणि उत्पन्न झालेली श्रद्धा अधिक वृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होते. 'श्रद्धेय वस्तू' म्हणजे बुद्ध इत्यादी रत्ने आणि कर्म व कर्माचे फळ होय. 'सेवन करणाऱ्याचे' (सेवतो) म्हणजे प्राप्त होणारी श्रद्धासंपदा उत्पन्न करण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी सेवन करणाऱ्याचे. उर्वरित पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. किंवा 'सेवतो' म्हणजे जवळ जाणाऱ्याचे. 'भजतो' म्हणजे त्यांच्या प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात) भक्ती करणाऱ्याचे. 'पयिरुपासतो' म्हणजे त्यांच्या उपदेश व अनुशासनाच्या पालनाद्वारे त्यांची सेवा करणाऱ्याचे. 'प्रसादनीय सुत्तंत' म्हणजे बुद्ध इत्यादींच्या गुणांशी संबंधित असलेले, प्रसन्नता आणणारे संपसादनीय सुत्त इत्यादी होय. कारण decode(प्रत्यवेक्षण) करणाऱ्याला बुद्ध इत्यादींविषयी अनुत्पन्न प्रसन्नता उत्पन्न होते आणि उत्पन्न झालेली प्रसन्नता अधिक वृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होते. 'या तीन प्रकारांनी' (इमेहि तीहाकारेहि) म्हणजे वर सांगितलेल्या तीन कारणांनी. प्रतिपक्षापासून दूर राहिल्यामुळे आणि प्रत्येकाच्या चांगल्या प्रकारे ग्रहणामुळे आसेवन (अभ्यास) व भावना प्राप्त होते. 'श्रद्धेंद्रिय विशुद्ध होते' म्हणजे मार्ग व फल प्राप्त करून देण्याच्या भावाने राहते, विशुद्धीला प्राप्त होते. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचा देखील अर्थ समजून घ्यावा. အယံ ပန ဝိသေသော – ကုသီတေတိ အလသေ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နိက္ခိတ္တဓုရေ. အာရဒ္ဓဝီရိယေတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယေ သမ္မာပဋိပန္နေ. သမ္မပ္ပဓာနေတိ အနုပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တေ စတ္တာရော ဥပါယပ္ပဓာနေ. ပစ္စဝေက္ခတော ပဋိပတ္တိံ အဝေက္ခတော. တေ ဟိ ပစ္စဝေက္ခတော လီနံ အဘိဘဝိတွာ သမ္မဒေဝ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိ အနုပ္ပန္နာနံ ဝိဓိနာ သတိသမ္ပဒါယ ဥပ္ပာဒါယ ဘိယျောဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. အသမာဟိတေ ဘန္တမိဂဘန္တဂေါဏသပ္ပဋိဘာဂေ ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တေ. သမာဟိတေ ဥပစာရသမာဓိနာ အပ္ပနာသမာဓိနာ စ သမ္မဒေဝ သမာဟိတစိတ္တေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ သဝိတက္ကသဝိစာရာဒိဈာနာနိ ပဌမာဒိဝိမောက္ခေ စ. တေသဉှိ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဥပရူပရိ အစ္စန္တမေဝ သမာဓာနာယ သံဝတ္တတိ. ဒုပ္ပညေတိ နိပ္ပညေ, အရိယဓမ္မဿ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနသမ္မသနာဘာဝေန သဗ္ဗသော ပညာရဟိတေ စ. ပညဝန္တေတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ သမန္နာဂတေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယန္တိ ဂမ္ဘီရံ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိဘေဒံ ဉာဏဿ စရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ဝါ ဂမ္ဘီရဉာဏဿ စရိယံ ပဝတ္တတိ. တတ္ထ ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာ သမ္မောဟံ ဝိဓမတိ, အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပာဒါယ ဘိယျောဘာဝါယ သံဝတ္တတိ. သုတ္တန္တက္ခန္ဓေတိ သုတ္တသမူဟေ. हा विशेष आहे – 'कुसीते' (आळशी व्यक्तींमध्ये) म्हणजे आळशी, सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) जबाबदारी सोडून दिलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'आरद्धवीर्ये' (प्रयत्नशील व्यक्तींमध्ये) म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) धारण केलेल्या, सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'सम्मदप्पधाने' (सम्यक् प्रधानात) म्हणजे अनुत्पन्न अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादनादी रूपाने प्रवृत्त झालेल्या चार उपायप्रधानांमध्ये. 'पच्चवेक्खतो' म्हणजे प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे. कारण त्यांचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला, आळस किंवा लीनता यावर मात करून, योग्य प्रकारे आरंभधातू इत्यादी अनुत्पन्न गोष्टींच्या विधीने स्मृतीसंपदेच्या उत्पत्तीसाठी आणि वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात. 'असमाहिते' (असमाहित व्यक्तींमध्ये) म्हणजे भटकणाऱ्या हरणाप्रमाणे किंवा भटकणाऱ्या बैलाप्रमाणे विचलित चित्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'समाहिते' (समाहित व्यक्तींमध्ये) म्हणजे उपचार समाधीने आणि अर्पणा समाधीने योग्य प्रकारे समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'झानविमोक्खे' (ध्यान आणि विमोक्षांमध्ये) म्हणजे सवितर्क-सविचार इत्यादी ध्यानांमध्ये आणि प्रथमादी विमोक्षांमध्ये. कारण त्यांचे प्रत्यवेक्षण उत्तरोत्तर अत्यंत समाधानासाठी (एकाग्रतेसाठी) कारणीभूत ठरते. 'दुप्पञ्ञे' (दुर्प्रज्ञ व्यक्तींमध्ये) म्हणजे प्रज्ञारहित, आर्यधर्माचे ग्रहण, परिपृच्छा (विचारपूस), श्रवण आणि संमसन (मनन) न केल्यामुळे सर्व प्रकारे प्रज्ञारहित असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'पञ्ञवंते' (प्रज्ञावान व्यक्तींमध्ये) म्हणजे विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा यांनी युक्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये. 'गंभीरञाणचरियं' (गंभीर ज्ञानचर्या) म्हणजे स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले ज्ञानाचे आचरण करण्याचे स्थान, किंवा जिथे गंभीर ज्ञानाचे आचरण प्रवृत्त होते. कारण तिथे प्रत्यवेक्षण केल्याने संमोह (भ्रम) नष्ट होतो, आणि अनुत्पन्न प्रज्ञेच्या उत्पत्तीसाठी व वृद्धीसाठी ते कारणीभूत ठरते. 'सुत्तंतक्खंधे' म्हणजे सुत्तांच्या समूहामध्ये. ပုဗ္ဗေ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏာနိ, ‘‘ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာနီတိ ဣဓ သဒ္ဓါဒိကေ အညေ စ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော, ‘‘အပရေပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓါဒီနံ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတာ ဒဿိတာ ဧဝ, အနိစ္စသညာဒီနံ [Pg.429] ပန ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတာယ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ ဝိပဿနာဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘ဣမေ ပဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ’’တိ. ကလျာဏမိတ္တတာဒယောတိ ကလျာဏမိတ္တတာ သီလသံဝရော အဘိသလ္လေခကထာ ဝီရိယာရမ္ဘော နိဗ္ဗေဓိကာ ပညာ ဣမေ ကလျာဏမိတ္တတာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ‘‘မေဃိယသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ’’ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၁) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. လောကံ ဝေါလောကေန္တဿာတိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျသတ္တလောကံ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ ဝိသေသတော ဩလောကေန္တဿ. पूर्वी सद्धेंद्रिय इत्यादींच्या विशुद्धीची कारणे, 'विमुक्तीला परिपक्व करणारे धम्म' (विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा) असे म्हटले गेले आहे, म्हणून येथे श्रद्धा इत्यादी आणि इतर धम्मांना दर्शविताना, 'अपरेपि' (इतरही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे श्रद्धा इत्यादींची विमुक्तीला परिपक्व करण्याची क्षमता दर्शविलीच आहे, परंतु अनित्यसंज्ञा इत्यादींच्या विमुक्तीला परिपक्व करण्याच्या क्षमतेबद्दल बोलण्याची आवश्यकताच नाही, कारण ते विपश्यनास्वरूप आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे पाच निर्वेधभागीय संज्ञा आहेत'. 'कल्याणमित्रता इत्यादी' म्हणजे कल्याणमित्रता, शीलसंवर, अभिसल्लेखकथा, वीर्यारंभ आणि निर्वेधिक प्रज्ञा (भेदक प्रज्ञा) हे कल्याणमित्रता इत्यादी पाच धम्म आहेत. हा येथे संक्षेप आहे, तर विस्तार 'मेघियसुत्तवण्णना' (उदान अट्ठकथा ३१) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजावा. 'लोकाचे अवलोकन करणाऱ्याचे' म्हणजे बुद्धांद्वारे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) अशा सत्त्वांच्या जगाचे बुद्धचक्षूने विशेष रूपाने अवलोकन करणाऱ्याचे. ၄၁၉. အာယသ္မတော ရာဟုလဿ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပက္ကတ္တာ သဒ္ဓိံ ပဋ္ဌပိတပတ္ထနာ ဒေဝတာ ဥဒိက္ခမာနာ တိဋ္ဌန္တိ, – ‘‘ကဒါ နု ခေါ ဥတ္တရိ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေဿတီ’’တိ. ယဒါ ပန သတ္ထာ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကေသိ, တာဝဒေဝ သမာနဇ္ဈာသယတာယ သဗ္ဗကာလံ တင်္ခဏံ အာဂမေန္တိယော တာ ဒေဝတာယော တံ သမဝါယံ ဒိသွာ ဧကသ္မိံ အန္ဓဝနသ္မိံယေဝ သန္နိပတိတာ. ဥပါလိဿ ဂဟပတိနော ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ စတုသစ္စဓမ္မေသု ဒဿနကိစ္စေန ပဝတ္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါတိ တေသု သုတ္တေသု (ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၃၀) ပဌမမဂ္ဂေါ ‘‘ဓမ္မစက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တော, တဿ ဒဿနတ္ထဿ သာတိသယတ္တာ, ဗြဟ္မာယုနော ပန ဖလဉာဏာနိ ဟေဋ္ဌိမာနိ တီဏိ သာတိသယာနီတိ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ(မ. နိ. ၂.၃၈၃ အာဒယော) တီဏိ ဖလာနိ ‘‘ဓမ္မစက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တာနိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ အာယသ္မတော ရာဟုလဿ မဂ္ဂဉာဏံ ဖလဉာဏဉ္စ ဒဿနတ္ထော သာတိသယော, တာဟိ စ ဒေဝတာဟိ ယံ ဉာဏံ အဓိဂတံ, တံ သာတိသယမေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ကိံ ပန သာဝကာနံ သစ္စာဘိသမယဉာဏေ အတ္ထိ ကောစိ ဝိသေသောတိ? အာမ အတ္ထိ. သော စ ခေါ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ပဝတ္တိယာကာရဝိသေသေန လဘေယျ ကာစိ ဝိသေသမတ္တာ. သွာယမတ္ထော အဘိဓမ္မေ ‘‘နော စ ခေါ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿာ’’တိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ကိလေသပ္ပဟာနံ ပတိ ဝိသေသကိတ္တနေန ဒီပေတဗ္ဗော. ကိံ ပန အာယသ္မာ ရာဟုလော ဝိယ တာ ဒေဝတာ သဗ္ဗာ ဧကစိတ္တာ ပဂေဝ စတ္တာရိ ဖလာနိ အဓိဂဏှိံသူတိ? နောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကိတ္တကာ ပန တာ ဒေဝတာတိ အာဟ ‘‘တာသဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိ. ४१९. आयुष्यमान राहुलांचे इंद्रिय परिपक्व झाल्यामुळे, त्यांच्यासोबतच आकांक्षा धरून बसलेले देव वाट पाहत उभे होते की, 'कधी बरे हे पुढे आसवांच्या क्षयासाठी विनीत (प्रशिक्षित) होतील?' परंतु जेव्हा शास्त्यांनी असा विचार केला, तेव्हाच समान आशय असल्यामुळे नेहमी त्या क्षणाची वाट पाहणारे ते देव तो संयोग पाहून एका अंधवनातच एकत्र जमले. गृहपती उपालि आणि दीघनख परिव्राजक यांच्या चार आर्यसत्यांच्या दर्शनकार्याने प्रवृत्त झालेला जो स्रोतापत्ती मार्ग आहे, त्या सूत्रांमध्ये (प्रतिसंभिदामग्ग अट्ठकथा २.२.३०) पहिल्या मार्गाला 'धम्मचक्षू' असे म्हटले आहे, कारण त्याचा दर्शनार्थ अतिशय श्रेष्ठ आहे. परंतु ब्रह्मायूच्या बाबतीत खालची तीन फलज्ञाने अतिशय श्रेष्ठ असल्यामुळे 'ब्रह्मायुसुत्ता'त (मज्झिमनिकाय २.३८३ इत्यादी) तीन फलांना 'धम्मचक्षू' म्हटले आहे. येथे तर आयुष्यमान राहुलांचे मार्गज्ञान आणि फलज्ञान यांचा दर्शनार्थ अतिशय श्रेष्ठ आहे, आणि त्या देवांनी जे ज्ञान प्राप्त केले, तेही अतिशय श्रेष्ठच आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'या सूत्रात चार मार्ग आणि चार फले यांना धम्मचक्षू समजावे'. पण श्रावकांच्या सत्याभिसमय ज्ञानात काही विशेष फरक आहे का? होय, आहे. आणि तो पूर्वभागात वुट्ठानगामिनी विपश्यनेच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या विशेषाने काही विशेष मात्रा प्राप्त करू शकतो. हाच अर्थ अभिधम्मात 'नो च खो यथा दिट्ठिप्पत्तस्स' (परंतु दृष्टीप्राप्त व्यक्तीप्रमाणे नाही) याद्वारे श्रद्धाविमुक्तापेक्षा दृष्टीप्राप्ताच्या क्लेशप्रहाणाच्या बाबतीत विशेष वर्णनाने स्पष्ट केला पाहिजे. पण काय आयुष्यमान राहुलांप्रमाणे त्या सर्व देवांनी एकाच चित्ताने आधीच चार फले प्राप्त केली होती का? 'नाही' हे दर्शविताना 'तत्थ ही' (तेथे खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. पण ते देव किती होते? हे सांगताना 'तासञ्च पना' (आणि त्यांच्या...) इत्यादी म्हटले आहे. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. राहुलोवादसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. ၆. ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ६. छछक्कसुत्तवण्णना (छछक्कसुत्ताची व्याख्या). ၄၂၀. အာဒိမှိ [Pg.430] ကလျာဏန္တိ အာဒိကောဋ္ဌာသေ ကလျာဏံ ဧတဿာတိ ဝါ အာဒိကလျာဏော, တံ အာဒိကလျာဏံ, အာဒိကလျာဏဘာဝေါ စ ဒေါသဝိဂမေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ယဉှိ သဗ္ဗသော ဝိဂတဒေါသံ, တံ ပရိပုဏ္ဏဂုဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘နိဒ္ဒေါသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကတွာတိ စ ပဒံ, ‘‘ကလျာဏံ ကတွာ ဘဒ္ဒကံ ကတွာ’’တိ ပုရိမပဒဒွယေနပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒေသနာကာရော ဟိ ဣဓ ကလျာဏသဒ္ဒေန ဂဟိတော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ ကလျာဏတာ ဒဿိတာ ဟောတီ’’တိ, ဒုတိယေ ပန အတ္ထဝိကပ္ပေ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ ကလျာဏတာ မုချေနေဝ ကထိတာ ဣတရဿ အတ္ထာပတ္တိတော. မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ ဒေသနာယ ထောမနာ ဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏာဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ဣတိ ဘဂဝါ အရိယဝံသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဂ္ဂဟဏမ္ပိ ဒေသနာယ ထောမနာ ဧဝါတိ ‘‘နဝဟိ ပဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ४२०. 'आदिम्हि कल्याणं' (सुरुवातीला कल्याणकारी) म्हणजे ज्याच्या सुरुवातीच्या भागात कल्याण आहे तो 'आदिकल्याण', तो आदिकल्याण होय; आणि आदिकल्याण भाव हा दोषांच्या अभावामुळे इच्छिला पाहिजे. कारण जे सर्वथा दोषरहित असते, ते परिपूर्ण गुणांनी युक्तच असते, म्हणून त्याला 'निर्दोष' म्हटले आहे. आणि 'कत्वा' (करून) हे पद 'कल्याणं कत्वा भद्दकं कत्वा' (कल्याण करून, भद्र करून) या मागील दोन्ही पदांशी जोडले पाहिजे. कारण येथे 'कल्याण' शब्दाने देशनेचा प्रकार घेतला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उपदेशिलेल्या धम्माची कल्याणता दर्शविली जाते', परंतु दुसऱ्या अर्थविकल्पात उपदेशिलेल्या धम्माची कल्याणता मुख्य रूपानेच सांगितली आहे, कारण इतर अर्थाची आपोआप सिद्धी होते. 'मज्झेकल्याणं' (मध्ये कल्याणकारी) आणि 'परियोसानकल्याणं' (शेवटी कल्याणकारी) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. आणि ही देशनेची स्तुती बुद्धांची आचरलेली आणि सतत आचरलेली पद्धत आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'इति भगवा अरियवंसं' इत्यादी म्हटले आहे. धम्माचे ग्रहण करणे ही देखील देशनेची स्तुतीच आहे, म्हणून 'नऊ पदांनी' असे म्हटले आहे. ဝေဒနာ ယာထာဝတော ဇာနနံ, တဉ္စ မဂ္ဂကိစ္စံ, တဿ ဥပါယော ဝိပဿနာတိအာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန ဇာနိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ပရိညာဘိသမယာဒိကိစ္စေန နိဗ္ဗတ္တိယာ အသမ္မောဟတော စ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော. တေဘူမကစိတ္တမေဝ ကထိတံ သမ္မသနဋ္ဌာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧသ နယော ဓမ္မာယတနာဒီသုပိ. ဓမ္မာယတနဿ ဝါ အာယတနဘာဝတော ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏံ, န သဗ္ဗသော အနဇ္ဈတ္တဘာဝတော. ဝိပါကဝေဒနာပစ္စယာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နတဏှာတိ ဆတ္တိံသဝိပါကဝေဒနံ နိဿာယ ဧဝံ အဿာဒေန္တီ အနုဘဝေယျန္တိ အကုသလဇဝနက္ခဏတော ဥပ္ပန္နတဏှာ. वेदनेला यथार्थपणे जाणणे, आणि ते मार्गाचे कार्य आहे, त्याचा उपाय विपश्यना आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'विपश्यनेसह मार्गाने जाणले पाहिजे'. परिज्ञा-अभिसमय इत्यादी कार्याने निष्पत्ती झाल्यामुळे आणि संमोह नसण्यामुळे (असंमोहाने) त्याचा प्रतिवेध केला पाहिजे. येथे त्रिभूमिक चित्तच सांगितले आहे, कारण संमसनस्थान (परीक्षण स्थान) अभिप्रेत आहे. हाच नियम धम्मायतन इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. किंवा धम्मायतनाचा आयतनभाव असल्यामुळे त्याचे बाह्य ग्रहण होते, पूर्णपणे अनध्यात्मभाव असल्यामुळे नाही. 'विपाकवेदनेच्या प्रत्ययाने जवनक्षणात उत्पन्न झालेली तृष्णा' म्हणजे छत्तीस विपाकवेदनांचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारे आस्वाद घेत अनुभव घेतात, ही अकुशल जवनक्षणातून उत्पन्न झालेली तृष्णा होय. ၄၂၂. ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ယထာနုသန္ဓိအာဒီနံ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာတိ ဝိညာဏဖဿဝေဒနာတဏှာနံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာဒဿနေန စက္ခာယတနာဒီနံ ရူပါယတနာဒီနဉ္စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာ ဒီပိတာ အပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယာဘာဝတော, ယဉ္စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကံ, တံ အနိစ္စံ ဥပ္ပာဒသမ္ဘဝတော, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာတိ ခန္ဓပဉ္စကေ စ ဆန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂကရဏေန အတ္ထတော အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတံ. န သရူပတောတိ သရူပတောပိ တံ ဝိဘာဝေတုကာမော တေနေဝ ဆဆက္ကာနံ ဝသေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂနယေန ဗျတိရေကတော စ အနွယတော စ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ – ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျာ’’တိအာဒိမာဟာတိ ယထာနုသန္ဓိကာဝ [Pg.431] ဒေသနာ ဝိဘာဝိတာ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဟေဋ္ဌာ ပန ဆန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဝိနိဗ္ဘောဂဒဿနမတ္တံ, န အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတံ, ဣဓ ပန သရူပတော အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝိတန္တိ အဓိပ္ပာယေန အနုသန္ဓန္တရဘာဝဇောတနာ. ယဒိပိ အနတ္တဘာဝေါ နာမ စတူသုပိ သစ္စေသု လဗ္ဘတေဝ, သဗ္ဗေပိ ဟိ ဓမ္မာ အနတ္တာ, ဣမေ ပနေတ္ထ ဒွေပိ နယာ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွိန္နံ သစ္စာနံ အနတ္တဘာဝဒဿနတ္ထ’’န္တိ. န ဥပပဇ္ဇတီတိ ဥပပတ္တိသင်္ခါတယုတ္တိယာ န သမေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ယုဇ္ဇတီ’’တိ. အတ္တဝါဒိနာ – ‘‘နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော’’တိ အဘိမတော, စက္ခုဉ္စ ဥပ္ပာဒဝန္တတာယ အနိစ္စံ, ယံ ပစ္စယာယတ္ထဝုတ္တိတာ, တသ္မာ ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, တံ န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. သက္ကာယဝတ္ထု စက္ခု အနတ္တာ အနိစ္စဘာဝတော သေယျထာပိ ဃဋော, စက္ခုံ အနိစ္စံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဘာဝတော သေယျထာပိ ဃဋော, စက္ခု ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိ ဥပ္ပာဒါဒိသမ္ဘဝတော သေယျထာပိ ဃဋော. ဝိဂစ္ဆတီတိ ဘင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ သဘာဝါဝိဂမေန ဝိဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ. ४२२. ‘पाटियेक्को अनुसन्धी’ (स्वतंत्र अनुसंधि) म्हणजे यथानुसंधि इत्यादींचा असंभव असल्यामुळे, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. ‘हेट्ठा’ (पूर्वी) म्हणजे विञ्ञाण (विज्ञान), फस्स (स्पर्श), वेदना आणि तण्हा (तृष्णा) यांच्या प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीच्या दर्शनाने चक्खुआयतन (चक्षुआयतन) इत्यादींची आणि रूपायातन (रूपआयतन) इत्यादींची प्रत्ययाधीन प्रवृत्ती दर्शविली आहे, कारण अप्रत्ययोत्पन्नाचा (प्रत्ययाशिवाय उत्पन्न होणाऱ्याचा) प्रत्यय नसतो. आणि जे प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे आहे, ते उत्पत्तीच्या संभवतेमुळे अनित्य आहे; जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे; जे दुःख आहे, ते अनात्म आहे. अशा प्रकारे पंचस्कंधांमध्ये आणि सहा षटकांच्या द्वारे ‘घनविनिब्भोग’ (संघाताचे पृथक्करण) करून अर्थतः अनात्मलक्षण स्पष्ट केले आहे. ‘न सरूपतो’ म्हणजे स्वरूपाने नाही, म्हणून स्वरूपानेही ते स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी त्याच सहा षटकांच्या द्वारे घनविनिब्भोग पद्धतीने व्यतिरेक आणि अन्वय या दोन्ही प्रकारे दर्शविताना – “चक्षु आत्मा आहे असे जो म्हणेल...” इत्यादी म्हटले आहे, अशा प्रकारे यथानुसंधिकच देशना स्पष्ट केली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “हेट्ठा कथितानं ही” (पूर्वी सांगितलेल्यांचेच) इत्यादी. पूर्वी तर सहा षटकांच्या द्वारे केवळ विनिब्भोग (पृथक्करण) दर्शविणेच होते, अनात्मलक्षण स्पष्ट केले नव्हते; परंतु येथे स्वरूपाने अनात्मलक्षण स्पष्ट केले आहे, या अभिप्रायाने दुसऱ्या अनुसंधिभावाचे प्रकटीकरण आहे. जरी अनात्मभाव हा चारही सत्यांमध्ये मिळतोच, कारण सर्वच धर्म अनात्म आहेत, तरीही येथे हे दोन्ही मार्ग संमसन (परीक्षण) पद्धतीने प्रवृत्त झाले आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “दोन सत्यांचा अनात्मभाव दर्शविण्यासाठी”. ‘न उपपज्जति’ म्हणजे उत्पत्ती नावाच्या युक्तीशी जुळत नाही, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – “न युज्जति” (योग्य ठरत नाही). आत्मवाद्याने – “नित्य, ध्रुव, शाश्वत” असा मानलेला चक्षु उत्पत्ती असणारा असल्यामुळे अनित्य आहे, जो प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचा आहे. म्हणून “चक्षु आत्मा आहे असे जो म्हणेल, ते योग्य ठरत नाही” इत्यादी. सक्कायवस्तू चक्षु अनित्य असल्यामुळे अनात्म आहे, जसे की घट (घडा). चक्षु प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे असल्यामुळे अनित्य आहे, जसे की घट. चक्षु उत्पत्ती इत्यादींच्या संभवतेमुळे प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे आहे, जसे की घट. ‘विगच्छति’ म्हणजे भंगाच्या उत्पत्तीने स्वभावाचा नाश झाल्यामुळे नाहीसे होते. म्हणूनच म्हटले आहे – “निरुज्झति” (निरोध पावते). ၄၂၄. ယသ္မာ ကိလေသဝဋ္ဋမူလကံ ကမ္မဝဋ္ဋံ, ကမ္မဝဋ္ဋမူလကဉ္စ ဝိပါကဝဋ္ဋံ. ကိလေသုပ္ပတ္တိ စ တဏှာဒိဂ္ဂါဟပုဗ္ဗိကာ, တသ္မာ ‘‘တိဏ္ဏံ ဝါ ဂါဟာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတု’’န္တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တဏှာပက္ခိကာ ဓမ္မာ သမုဒယသစ္စံ, စက္ခာဒယော ဒုက္ခသစ္စံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတု’’န္တိ. တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ သက္ကာယဂါမိနိပဋိပဒါယ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ဂဟဏမေဝေတ္ထ အနုပဿနာတိ အာဟ – ‘‘ဂါဟတ္တယဝသေန ပဿတီ’’တိ. ४२४. ज्याअर्थी किलेसवट्ट (क्लेशवर्त) हे कम्मवट्टाचे (कर्मवर्त) मूळ आहे, आणि कम्मवट्ट हे विपाकवट्टाचे मूळ आहे; आणि क्लेशांची उत्पत्ती तृष्णा इत्यादींच्या ग्रहणाने पूर्वगामी असते, म्हणून “तीन ग्रहणांच्या द्वारे वट्ट (संसारचक्र) दर्शविण्यासाठी” असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी तृष्णापक्षाचे धर्म हे समुदयसत्य आहेत आणि चक्षु इत्यादी दुःखसत्य आहेत, म्हणून म्हटले आहे – “दोन सत्यांच्या द्वारे वट्ट दर्शविण्यासाठी”. तृष्णा, मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांचे ग्रहणच येथे समजले पाहिजे, कारण सक्कायगामी प्रतिपदेमध्ये तेच अभिप्रेत आहे. “हे माझे आहे” इत्यादी प्रकारे ग्रहण करणे म्हणजेच येथे अनुपस्सना (अनुपश्यना) आहे, म्हणून म्हटले आहे – “तीन ग्रहणांच्या द्वारे पाहतो”. တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ပဋိပက္ခဝသေနာတိ တဏှာဒိဂ္ဂါဟပဋိပက္ခဘူတာနံ ဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာနံ ဝသေန, တာဟိ ဝါ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ပဋိပက္ခဝသေန ဝိနိဝေဌနဝသေန အနုပ္ပာဒနဝသေနာတိ အတ္ထော. ပဋိပက္ခဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုန္တိ ယောဇနာ. သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဧတ္ထ နိရောဓဓမ္မော သရူပေနေဝ ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘နိရောဓော…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ. ပဋိသေဓဝစနာနီတိ ပဋိက္ခေပဝစနာနိ. ‘तीन ग्रहणांच्या प्रतिपक्षाच्या द्वारे’ म्हणजे तृष्णा इत्यादी ग्रहणांच्या प्रतिपक्ष असणाऱ्या दुःख, अनित्य आणि अनात्म अनुपस्सनांच्या द्वारे; किंवा त्यांच्याद्वारे तीन ग्रहणांच्या प्रतिपक्ष रूपाने, विमुक्त करण्याच्या (सोडवण्याच्या) रूपाने आणि अनुत्पादनाच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) रूपाने, असा अर्थ आहे. ‘प्रतिपक्षाच्या द्वारे विवट्ट (संसारमुक्ती) दर्शविण्यासाठी’ अशी योजना आहे. ‘सक्कायनिरोधगामिनी प्रतिपदा’ यामध्ये निरोधधर्म स्वरूपानेच दर्शविला आहे, म्हणून म्हटले आहे – “निरोध...पे... दर्शविण्यासाठी”. ‘प्रतिषेधवचने’ म्हणजे प्रतिक्षेपवचने (नकारार्थी वचने). ၄၂၅. တဏှာဒီနံ အနုပါဒိယနဝစနာနိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝုတ္တာနိ တဏှာဒိဋ္ဌီနံယေဝ အဘိနန္ဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. အပ္ပဟီနတ္ထော အနုသယတ္ထောတိ [Pg.432] အာဟ – ‘‘အနုသေတီတိ အပ္ပဟီနော ဟောတီ’’တိ အရိယမဂ္ဂေန ဟိ အပ္ပဟီနော ထာမဂတော ရာဂါဒိကိလေသော အနုသယော ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဝဋ္ဋဒုက္ခကိလေသဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ စေဝ ကိလေသဒုက္ခဿ စ. သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဉှိ ကိလေသဒုက္ခဿ အန္တကရဏံ, အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ. ४२५. तृष्णा इत्यादींचे उपादान न करण्याची वचने तृष्णा आणि दिट्ठि (दृष्टी) यांच्या प्रभावानेच म्हटली आहेत, कारण तृष्णा व दृष्टी यांच्याच अभिनंदनादी रूपाने प्रवृत्तीचे अस्तित्व असते. ‘नष्ट न झालेला’ हाच अनुसयाचा अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे – “अनुशयी राहतो म्हणजे नष्ट न झालेला असतो”. कारण आर्यमार्गाने नष्ट न झालेला, दृढ झालेला राग इत्यादी क्लेश हाच अनुसय (सुप्त क्लेश) होय, कारण कारण मिळाल्यास तो उत्पन्न होण्यास योग्य असतो. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते पूर्वी सांगितलेच आहे. ‘वट्टदुःख-क्लेशदुःखाचे’ म्हणजे वट्टदुःखाचे (संसारदुःखाचे) आणि क्लेशदुःखाचे. कारण सउपादिसेंस निब्बान (सउपादिशेष निर्वाण) हे क्लेशदुःखाचा अंत करणारे आहे, आणि अनुपादिसेंस निब्बान (अनुपादिशेष निर्वाण) हे वट्टदुःखाचा अंत करणारे आहे. ၄၂၆. တေသန္တိ အနုသယာနံ. ပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ပဇဟနဝသေန, အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေနာတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇံ ပဇဟိတွာတိ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇံ အပ္ပဝတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေတွာ. ကာမံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ အဝိဇ္ဇာပဟာယိနီ ဝိဇ္ဇာ ဧဝ, တံ ပန ဉာဏံ အဝိဇ္ဇာယ အနဝသေသပ္ပဟာယကံ န ဟောတိ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေ ပန ဥပ္ပန္နေ အဝိဇ္ဇာယ လေသောပိ နာဝသိဿတီတိ တဒေဝ အဝိဇ္ဇာယ ပဟာယကန္တိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ. ४२६. ‘त्यांच्या’ म्हणजे अनुसयांच्या. ‘प्रतिक्षेपाच्या द्वारे’ म्हणजे प्रहाण करण्याच्या (त्याग करण्याच्या) द्वारे, अप्रवृत्त (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) करण्याच्या द्वारे, असा अर्थ आहे. ‘अविद्येचा त्याग करून’ म्हणजे अविद्येला पूर्णपणे अप्रवृत्तीच्या अवस्थेला पोहोचवून. जरी खालच्या मार्गांचे ज्ञान (हेट्ठिम मग्गञाण) देखील अविद्येचा नाश करणारी विद्याच आहे, तरी ते ज्ञान अविद्येचा पूर्णपणे नाश करणारे नसते. परंतु अग्र मार्ग ज्ञान (अग्गमग्गञाण) उत्पन्न झाल्यावर अविद्येचा लवलेशही उरत नाही, म्हणून तेच अविद्येचा पूर्ण नाश करणारे आहे, असे सांगताना म्हटले आहे – “अर्हत् मार्ग विद्येला उत्पन्न करून”. ၄၂၇. သယမေဝ တထာဂတေ အတ္တနော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဒေသေန္တေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ အနစ္ဆရိယမေတံ, အထ ကိံ အစ္ဆရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဣမ’’န္တိအာဒိ. ကထေန္တေပီတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ဣမိနာဝ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. ပတ္တာ ဧဝါတိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဧဝါတိ ယောဇနာ. ဧတမ္ပိ အနစ္ဆရိယံ, သတ္ထု သမ္မုခါ သာဝကာ သမုဒါဂမာ မဟာဘိညာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါ တထာ တထာ သပ္ပာဋိဟာရိယံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ. တေနာဟ – ‘‘မဟာဘိညပ္ပတ္တာ ဟိ တေ သာဝကာ’’တိ. ४२७. स्वतः तथागतांनी आपल्या बुद्धप्रभावाने उपदेश केला असता साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले, हे काही आश्चर्यकारक नाही; मग आश्चर्यकारक काय आहे? हे सांगताना “हे...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘सांगत असतानाही’ येथे ‘इति’ शब्द प्रकारवाचक आहे, याच प्रकारे असा अर्थ आहे. ‘प्राप्तच केले’ म्हणजे साठ भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्तच केले, अशी योजना आहे. हे देखील आश्चर्यकारक नाही, कारण शास्त्यांच्या समोर श्रावक, जे महाभिज्ञा प्राप्त आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त आहेत, ते तशा प्रकारे प्रातिहार्ययुक्त (चमत्कारयुक्त) धर्माचा उपदेश करतात. म्हणूनच म्हटले आहे – “कारण ते श्रावक महाभिज्ञा प्राप्त होते”. မဟာမဏ္ဍပေတိ လောဟပါသာဒဿ ပုရတော ဧဝ မဟာဘိက္ခုသန္နိပါတော ဇာတောတိ တေသံ ပဟောနကဝသေန ကတေ မဟတိ သာဏိမဏ္ဍပေတိ ဝဒန္တိ. တေသုပိ ဌာနေသူတိ တေသု ယထာဝုတ္တမဟာမဏ္ဍပါဒီသု ဌာနေသု. မဟာထေရော အတ္ထီတိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဒေဝတ္ထေရဿ ဂုဏေ သုတွာ ပသန္နမာနသော မဟာထေရော, တထာပိ ဝတ္ထသမ္ပတ္တိယာ ပသီဒိတွာ ‘‘တွံ ပန နှာပေဟီ’’တိ အာဟ. ‘महामंडपात’ म्हणजे लोहप्रासादाच्या समोरच महाभिक्खूंचा संनिपात (एकत्र येणे) झाला, म्हणून त्यांच्यासाठी पुरेशा असणाऱ्या मोठ्या कापडी मंडपात (साणिमंडप) असे म्हणतात. ‘त्या ठिकाणीही’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त महामंडप इत्यादी ठिकाणी. ‘महाथेर आहेत’ हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे. देवथेरांचे गुण ऐकून प्रसन्न मनाचे झालेले महाथेर, तरीही वस्त्रसंपत्तीने प्रसन्न होऊन “तू तर स्नान घाल” असे म्हणाले. ဟေဋ္ဌာပါသာဒေတိ စ ကလျာဏိယမဟာဝိဟာရေ ဥပေါသထာဂါရေ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ ဧကဒါ ဥပရိပါသာဒေ ဧကဒါ, ကထေသီတိ. စူဠနာဂဿ တထာ မဟတီ ပရိသာ ဒေဝတာနုဘာဝေန အဘိညာပါဒနံ အဟောသီတိ ကေစိ[Pg.433]. ထေရော ပန မဟိဒ္ဓိကော အဟောသိ, တသ္မာ တာဝ မဟတိံ ပရိသံ အဘိညာပေသီတိ အပရေ. ‘खालच्या प्रासादात’ म्हणजे कल्याणी महाविहारातील उपोसथागाराच्या कधी खालच्या प्रासादात तर कधी वरच्या प्रासादात उपदेश केला. चूलनागाच्या त्या मोठ्या परिषदेला देवतेच्या प्रभावाने अभिज्ञा प्राप्त झाली, असे काही जण म्हणतात. परंतु थेर स्वतः महाऋद्धियुक्त होते, म्हणून त्यांनी त्या मोठ्या परिषदेला अभिज्ञा प्राप्त करून दिली, असे इतर म्हणतात. တတော တတောတိ တဿံ တဿံ ဒိသာယံ. ဧကောဝါတိ ဧကစ္စော ဧဝ, န ဗဟုသော, ကတိပယာဝ ပုထုဇ္ဇနာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. ‘तेथून तेथून’ म्हणजे त्या त्या दिशेने. ‘एकच’ म्हणजे एखादाच, अनेक नाही; काही मोजकेच पृथग्जन (पुथुज्जन) होते, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखाच आहे. ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. छछक्कसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. ၇. မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ७. महासळायतनिकसुत्तवण्णना ၄၂၈. မဟန္တာနိ သဠာယတနာနိ အဓိကိစ္စ ပဝတ္တတ္တာ မဟာသဠာယတနိကံ, မဟန္တတာ စ တေသံ မဟန္တံ လောကသန္နိဝါသံ အဘိဗျာပေတွာ ဌိတတ္တာ အယောနိသော ဂယှမာနာနံ မဟတော အနတ္ထာယ သံဝတ္တနတော, ယောနိသော ဂယှမာနာနံ မဟတော အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တနတော စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဇောတကန္တိ ဗောဓကံ. ४२८. मोठ्या (महंत) सहा आयतनांना (सळायतन) उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे याला 'महासळायतनिक' म्हटले जाते. त्यांची 'महंतता' (महानता) ही त्यांनी संपूर्ण विशाल लोकसंवासाला (जगाला) व्यापून राहिल्यामुळे, अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) ग्रहण केल्यास मोठ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरत असल्यामुळे, आणि योनिशो (योग्य रीतीने) ग्रहण केल्यास मोठ्या अर्थासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे समजली पाहिजे. 'जोतक' म्हणजे बोधक (स्पष्ट करणारे). ၄၂၉. သိခါပ္ပတ္တာယ ဝိပဿနာယ ဇာနနမ္ပိ ယထာဘူတဇာနနမေဝ မဂ္ဂေန ဇာနနဿ အာသန္နကာရဏဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘သဟဝိပဿနေန မဂ္ဂေန အဇာနန္တော’’တိ. ဝုဍ္ဎိံ ဂစ္ဆန္တီတိ ပစ္စယသမောဓာနေန ဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသပါဠိယာ အပရာပရံ ပရိဝုဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝံဘူတာ ပဂုဏဘာဝမာပါဒိတာ သမထဝိပဿနာဓမ္မာ ဝိယ သုဋ္ဌုတရံ ဝသီဘာဝံ ပါပိတာ ဈာနာဘိညာ ဝိယ စ ဝသီဘူတာ ဟုတွာ ဥပရူပရိ ဗြူဟေန္တီတိ အာဟ – ‘‘ဝသီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. တထာ ဟိ တေ ကဒါစိ ဘဝပတ္ထနာယ အနုပ္ပာဒိတာယပိ အပ္ပဟီနဘာဝေနေဝဿာ တိဋ္ဌန္တိ. အကုသလာ ဓမ္မာဝ ယေဘုယျေန ဒဿနာယတနေန ဝိနာသဒဿနတော ပဝတ္တန္တိ ပရိဝဍ္ဎန္တိ စ. ပဉ္စဒွါရိကဒရထာတိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနသဟဂတာ အကုသလဒရထာ. ဧဝံ မနောဒွါရိကဒရထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္တာပါတိ ဒရထေဟိ ဗလဝန္တော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ နိဿယဿ စ သန္တာပနကရာ. ပရိဠာဟာတိ တတောပိ ဗလဝတရာ တေသံယေဝ ပရိဒဟနကရာ. ४२९. शिखाप्राप्त (सर्वोच्च पातळीवर पोहोचलेल्या) विपश्यनेद्वारे जाणणे हे देखील यथाभूत (तथ्यपूर्ण) जाणणेच आहे, कारण ते मार्गाद्वारे जाणण्याचे आसन्नकारण (तात्कालिक कारण) आहे; म्हणूनच म्हटले आहे – 'सविपश्यना मार्गाने न जाणणारा'. 'वृद्धीला जातात' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने भव, योनी, गती, स्थिती आणि सत्त्वावास यांच्या परंपरेने उत्तरोत्तर वृद्धीला जातात. अशा प्रकारे प्रगतीला प्राप्त झालेले, समथ-विपश्यना धर्मांप्रमाणे अत्यंत चांगल्या प्रकारे वशीभावाला (नियंत्रणाला) प्राप्त झालेले आणि ध्यान-अभिज्ञांप्रमाणे वशीभूत होऊन उत्तरोत्तर वाढतात; म्हणूनच म्हटले आहे – 'वशीभावाला जातात'. कारण ते कधी भव-प्रार्थनेसाठी उत्पन्न न झाले तरीही, अप्रहीन (नष्ट न झालेल्या) भावाने तसेच टिकून राहतात. अकुशल धर्मच बहुधा दर्शनायतनाच्या विनाशाच्या दर्शनाने प्रवृत्त होतात आणि वाढतात. 'पंचद्वारिक दरथ' म्हणजे पंचद्वारिक जवनासोबत असणारे अकुशल दरथ (क्लेश/तणाव). याचप्रमाणे मनोध्वारिक दरथ देखील समजले पाहिजेत. 'संताप' म्हणजे दरथांपेक्षा अधिक बलवान असणारे आणि संप्रयुक्त धर्मांना व त्यांच्या आश्रयाला संतापित करणारे. 'परिळाह' (दाह) म्हणजे त्याहूनही अधिक बलवान असणारे आणि त्यांचाच परिदाह (अत्यंत जळजळ) करणारे. ၄၃၀. ပဉ္စဒွါရိကသုခံ, န ကာယပ္ပသာဒသန္နိဿိတသုခမေဝ. မနောဒွါရိကသုခန္တိ မနောဒွါရိကစိတ္တသန္နိဿိတသုခံ, န ယံ ကိဉ္စိ စေတသိကသုခံ တဿ ကာယိကသုခဂ္ဂဟဏေနေဝ [Pg.434] ဂဟိတတ္တာ. ပဉ္စဒွါရိကဇဝနေန သမာပဇ္ဇနံ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဝါ နတ္ထီတိ ဣဒံ မနောဒွါရိကဇဝနေန တဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ, မဂ္ဂဿ ဝသေန ဝုတ္တံ, န ပန တပ္ပသင်္ဂသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ. ဝိညတ္တိမတ္တမ္ပိ ဇနေတုံ အသမတ္ထံ သမာပဇ္ဇနဿ ကထံ ပစ္စယော ဟောတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဘဂဝန္တာနံ ဟောတီတိ စေ? တထာပိ တဿ အာသန္နဋ္ဌာနေ ပဉ္စဒွါရိကစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘောဂဿ တသ္မိံ ကာလေ အသမ္ဘဝတော. ဧတေနေဝ ယာ ကေသဉ္စိ အရိယဓမ္မေ အကောဝိဒါနံ ဃဋသဘာဝါဒီသု ဗုဒ္ဓိတုလျကာရိတာပတ္တိစောဒနာ; သာ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ တံတံပုရိမာဘောဂဝသေန တေန တေန ပဉ္စဒွါရိကာဘိနိယတမနောဝိညာဏဿ ပရတော ပဝတ္တမာနမနောဝိညာဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသဿ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗတော. ဥပ္ပန္နမတ္တကမေဝ ဟောတီတိ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနံ တာဒိသံ ကိဉ္စိ အတ္ထနိစ္ဆယကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ကေဝလံ ဥပ္ပန္နမတ္တမေဝ ဟောတိ. အယန္တိ ‘‘အာဒီနဝါနုပဿိနော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ. ४३०. पंचद्वारिक सुख म्हणजे केवळ कायप्रसादावर (शारीरिक संवेदनेवर) आश्रित असलेले सुख नव्हे. मनोध्वारिक सुख म्हणजे मनोध्वारिक चित्तावर आश्रित असलेले सुख, कोणतेही चैतसिक सुख नव्हे, कारण त्याचे कायिक सुखाच्या ग्रहणानेच ग्रहण झाले आहे. पंचद्वारिक जवनाने समापत्ती (ध्यान समाधी) किंवा वुट्ठान (समाधीतून उठणे) होत नाही; हे मनोध्वारिक जवनाद्वारे त्याची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी मार्गाच्या संदर्भात म्हटले आहे, त्यासंबंधीच्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी नव्हे. जर केवळ विज्ञाप्ती (संकेत) उत्पन्न करण्यासही असमर्थ असणारे समापत्तीचे कारण कसे होऊ शकते, परंतु बुद्ध भगवंतांच्या बाबतीत ते होते, असे म्हटले तर? तरीही, त्याच्या जवळच्या स्थानात पंचद्वारिक चित्तप्रवृत्तीचा असंभवच आहे, कारण त्या वेळी तशा प्रकारच्या पूर्व-आभोगाचा (पूर्व-विचाराचा) असंभव असतो. यामुळेच, ज्या कोणा आर्यधर्मात अकोविद (अज्ञानी) लोकांची घटस्वभाव इत्यादींमध्ये बुद्धतुल्य कार्यक्षमतेच्या प्राप्तीची शंका (चोदना) आहे; ती फेटाळली गेली आहे असे समजले पाहिजे, कारण त्या-त्या पूर्व आभोगाच्या वशाने त्या-त्या पंचद्वारिक-अभिनियत मनोविज्ञानाच्या पलीकडे प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानाद्वारे त्या-त्या अर्थामध्ये वर्ण, संस्थानादी विशेषांचा निश्चय केला जातो. 'केवळ उत्पन्न मात्रच होते' म्हणजे पंचद्वारिक जवन तशा प्रकारचा कोणताही अर्थनिश्चयाचा कार्यभाग करू शकत नाही, ते केवळ उत्पन्न मात्रच होते. 'हा' म्हणजे 'आदीनवानुपस्सी' (दोषांचे अनुदर्शन करणारा) इत्यादींद्वारे सांगितलेला आहे. ၄၃၁. ကုသလစိတ္တ…ပေ… ဘူတဿာတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသဟဂတကုသလစိတ္တဿ သမ္ပယုတ္တစေတောသုခသမင်္ဂီဘူတဿ. ပုဗ္ဗသုဒ္ဓိကာတိ မဂ္ဂုပ္ပတ္တိတော, ဝိပဿနာရမ္ဘတောပိ ဝါ ပုဗ္ဗေဝ သုဒ္ဓါ. တေနာဟ – ‘‘အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါဝ ဟောန္တီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထကကာရာပကင်္ဂါနီတိ သီလဝိသောဓနဿ စိတ္တသမာဓာနဿ ဝိပဿနာဘိယောဂဿ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသပဟာနဿာတိ သဗ္ဗဿပိ မဂ္ဂသမ္ဘာရကိစ္စဿ ကာရာပကင်္ဂါနိ. အဋ္ဌင်္ဂိကော ဝါတိ ပဌမဇ္ဈာနိကော ဝါ အဋ္ဌင်္ဂိကော, ဒုတိယဇ္ဈာနိကော ဝါ သတ္တင်္ဂိကော ဟောတိ. ४३१. ‘कुशलचित्त...पे... भूतस्य’ म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यनेने युक्त अशा कुशलचित्ताच्या संप्रयुक्त चेतोसुखाने युक्त झालेल्याचे. ‘पूर्वशुद्धिका’ म्हणजे मार्गोत्पत्तीच्या किंवा विपश्यनेच्या आरंभाच्याही पूर्वीच शुद्ध असणारी. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘आरंभापासूनच अत्यंत शुद्ध असतात’. ‘सब्बत्थककारापकांगानी’ (सर्वार्थ साधक अंग) म्हणजे शीलविशोधन, चित्तसमाधान, विपश्यनाभियोग आणि मार्गाने प्रहाण करावयाच्या क्लेशांचे प्रहाण या सर्वच मार्गसंभारकार्याचे साधक अंग होय. ‘अष्टांगिक’ म्हणजे प्रथम ध्यानाचा अष्टांगिक किंवा द्वितीय ध्यानाचा सप्तांगिक मार्ग असतो. ဣမမေဝ သုတ္တပဒေသံ ဂဟေတွာတိ, ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံယေဝ တသ္မိံ ဌာနေ ဂဟိတတ္တာ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ပဉ္စင်္ဂိကောတိ ဝဒတိ. သောတိ တထာ ဝဒန္တော ဝိတဏ္ဍဝါဒီ. အနန္တရဝစနေနေဝါတိ, ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိဝစနဿ, ‘‘ဧဝမဿာယ’’န္တိအာဒိနာ အနန္တရဝစနေန. ပဋိသေဓိတဗ္ဗောတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗော. ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ ဟိ ဣဒံ ဝစနံ အရိယမဂ္ဂဿ ပဉ္စင်္ဂိကဘာဝံ ဥဇုကမေဝ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ဧဝ အင်္ဂါနံ ဂဟဏံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရိ စာ’’တိအာဒိ. သမ္မာဝါစံ ဘာဝေတိ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂီ. တေနာဟ ‘‘မိစ္ဆာဝါစံ ပဇဟတီ’’တိ. ယသ္မိဉှိ [Pg.435] ခဏေ သမ္မာဝါစာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မိံယေဝ မိစ္ဆာဝါစာ ပဇဟီယတီတိ. သဟေဝ ဝိရတိယာ ပူရေန္တိ သမုစ္ဆေဒဝိရတိယာ ဝိနာ ဒုက္ခပရိညာဒီနံ အသမ္ဘဝတော. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပရိသုဒ္ဓါနေဝ ဝဋ္ဋန္တိ ပရိသုဒ္ဓေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿေဝ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈနတော. ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဂန္ထန္တရေနပိ သမတ္ထေတုံ, ‘‘သုဘဒ္ဒသုတ္တေပိ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနေကေသု သုတ္တသတေသု အဋ္ဌင်္ဂိကောဝ မဂ္ဂေါ အာဂတော, န ပဉ္စင်္ဂိကောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘याच सुत्तपदाला ग्रहण करून’ म्हणजे ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादींद्वारे सम्यक् दृष्टी इत्यादी पाच अंगांचेच त्या ठिकाणी ग्रहण केल्यामुळे लोकोत्तर मार्ग हा पंचांगिक आहे, असे तो म्हणतो. तसे बोलणारा तो वितंडवादी (कुतर्क करणारा) आहे. ‘लगेचच नंतरच्या वचनानेच’ म्हणजे ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादी वचनाच्या, ‘अशा प्रकारे याचा...’ इत्यादी लगेचच नंतरच्या वचनाने. ‘प्रतिषेध केला पाहिजे’ म्हणजे खंडन केले पाहिजे. कारण ‘आर्य अष्टांगिक मार्ग’ हे वचन आर्यमार्गाच्या पंचांगिक असण्याचे थेट खंडन करते. जर असे आहे, तर ‘जी यथाभूताची दृष्टी आहे’ इत्यादींद्वारे तेथे केवळ पाच अंगांचेच ग्रहण कशासाठी? यावर म्हटले आहे – ‘आणि पुढे...’ इत्यादी. आर्यमार्गाने युक्त असलेला सम्यक् वाचेची भावना करतो. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘मिथ्या वाचेचा त्याग करतो’. कारण ज्या क्षणी सम्यक् वाचेची भावना परिपूर्णतेला पोहोचते, त्याच क्षणी मिथ्या वाचेचा त्याग केला जातो. विरतीसह (संयमासह) पूर्ण करतात, कारण समुच्छेद-विरतीशिवाय दुःखपरिज्ञा (दुःखाचे पूर्ण ज्ञान) इत्यादी असंभव आहे. आरंभापासूनच अत्यंत शुद्ध असलेलेच प्रवृत्त होतात, कारण परिशुद्ध शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचीच भावना यशस्वी होते. वर सांगितलेल्या अर्थाचे दुसऱ्या ग्रंथाद्वारेही समर्थन करण्यासाठी, ‘सुभद्द सुत्तातही...’ इत्यादी म्हटले आहे. शेकडो सुत्तांमध्ये अष्टांगिक मार्गच आला आहे, पंचांगिक नाही, असा अभिप्राय आहे. သမ္မာသတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ကာယာနုပဿနာဒိစတုကိစ္စသာဓိကာ ဟောတီတိ တံ စတုဗ္ဗိဓံ ကတွာ ဒဿေန္တော, ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာဝ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ အာဟ. န စတုမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တတာဝသေန. ဧသ နယော သမ္မပ္ပဓာနာဒီသုပိ. အညမညာနတိဝတ္တမာနာ ယုဂနဒ္ဓါ ယုတ္တာ ဝိယ အရိယမဂ္ဂယုဂနဒ္ဓါ အညမညံ ပဋိဗဒ္ဓါတိ ယုဂနဒ္ဓါ. တေနာဟ – ‘‘ဧကက္ခဏိကယုဂနန္ဓာ’’တိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ ဟိ သမထဝိပဿနာ ဧကက္ခဏိကာ ဟုတွာ သမဓုရံ ဝတ္တန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတေ ဟီ’’တိအာဒိ. အညသ္မိံ ခဏေ သမာပတ္တိ, အညသ္မိံ ဝိပဿနာတိ ဣဒံ တေသံ တတ္ထ တတ္ထ ကိစ္စတော အဓိကဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အညထာ. န ဟိ ပညာရဟိတာ သမာပတ္တိ, သမာဓိရဟိတာ စ ဝိပဿနာ အတ္ထိ. အရိယမဂ္ဂေ ပန ဧကက္ခဏိကာ သမဓုရတာယ ဧကရသဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဖလဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ. सम्यक् स्मृती ही मार्गाच्या क्षणी कायानुपश्यना इत्यादी चारही कार्यांचे साधन करणारी असते, हे चार प्रकारे दर्शवताना म्हटले आहे – ‘मार्गसंप्रयुक्तच चार स्मृतिप्रस्थान आहेत’. चार मार्ग-संप्रयुक्ततेच्या वशाने नव्हे. हाच नियम सम्यक् प्रधान (सम्यक् व्यायाम) इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. एकमेकांचे उल्लंघन न करता, जुंपलेल्या बैलांप्रमाणे (युगनद्ध) आर्यमार्गाशी युगनद्ध होऊन एकमेकांशी बद्ध असतात, म्हणून त्यांना ‘युगनद्ध’ म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘एकक्षणिक युगनद्ध’, कारण आर्यमार्गाच्या क्षणीच समथ आणि विपश्यना एकक्षणिक होऊन समान भाराने प्रवृत्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘हेच...’ इत्यादी. ‘दुसऱ्या क्षणी समापत्ती आणि दुसऱ्या क्षणी विपश्यना’ हे त्यांच्या त्या-त्या कार्यातील अधिकतेचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे, अन्यथा नव्हे. कारण प्रज्ञारहित समापत्ती आणि समाधीरहित विपश्यना नसते. परंतु आर्यमार्गात ती एकक्षणिक, समधुरतेने (समान भाराने) एकरस भावाने असते, असा अर्थ आहे. ‘फलविमुक्ती’ म्हणजे अर्हत्त्वफलविमुक्ती. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे सहज समजण्याजोगा आहे. မဟာသဠာယတနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. महासळायतनिकसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली। ၈. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ ८. नगरविन्देय्यसुत्तवण्णना ၄၃၅. သမဝိသမံ စရန္တီတိ ကာယသမာဒိံ သမညေဝ, ကာယဝိသမာဒိံ ဝိသမညေဝ စရန္တိ ကရောန္တိ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. တံ ပန သမဝိသမံ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ဝိသဒိသတ္တာ န ဧကသ္မိံ ကာလေ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ – ‘‘ကာလေန သမံ ကာလေန ဝိသမ’’န္တိ. သမစရိယမ္ပိ ဟိ ဧတန္တိ ပုဗ္ဗေ သမစရိယာယ ဇောတိတတ္တာ ဝုတ္တံ. ४३५. ‘समविषम आचरण करतात’ म्हणजे काय-सम (कायेचे योग्य आचरण) इत्यादी समच, आणि काय-विषम (कायेचे अयोग्य आचरण) इत्यादी विषमच आचरण करतात, करतात, त्याचे पालन करतात. परंतु ते सम आणि विषम एकमेकांच्या विरुद्ध असल्यामुळे आणि विसदृश असल्यामुळे एकाच वेळी संभवत नाही, म्हणून म्हटले आहे – ‘कधी सम आणि कधी विषम’. कारण हे समचर्या (योग्य आचरण) देखील आहे, कारण पूर्वी समचर्येद्वारे हे प्रकाशित केले गेले आहे म्हणून असे म्हटले आहे. ၄၃၇. အာကရောန္တိ အဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဉာပေန္တိ ပဗောဓေန္တီတိ အာကာရာ, ဉာပကကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကေ အာကာရာတိ ကာနိ ကာရဏာနီ’’တိ. အနုဗုဒ္ဓိယောတိ [Pg.436] အနုမာနဉာဏာနိ. တဉှိ ယထာဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဒိဋ္ဌဘာဝေန အနွေတိ အနုဂစ္ဆတီတိ ‘‘အနွယာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဟရိတတိဏစမ္ပကဝနာဒိဝသေနာတိ ဟရိတကမ္ဗလာဒိသဒိသတိဏာဒိဝသေန ဝိတ္ထာရိတကနကပဋာဒိသဒိဝိကသိတစမ္ပကဝနာဒိဝသေန. အာဒိသဒ္ဒေန စေတ္ထ ကီစကဝေဏုသဒ္ဒမဓုရသဖလာဖလဝသေန သဒ္ဒရသာနံ အတ္ထိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. စမ္ပကဝသေနေဝ ပန ဖဿဂန္ဓာနမ္ပိ အတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ. တေနာဟ – ‘‘ရူပါဒယော ပဉ္စ ကာမဂုဏာ အတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဣတ္ထိရူပါဒီနိ သန္ဓာယေတံ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ ဟောန္တု ရူပါဒယော အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ ဝါ, သဗ္ဗေပိ စေတေ ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ ကာမဂုဏာ ဧဝါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ ဝိသဘာဂိတ္ထိဂတာ ရူပါဒယော သဝိသေသံ ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တန္တိ ဒဿေန္တော, ‘‘တာနိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ४३७. जे प्रकट करतात, अभिप्रेत अर्थ जाणवून देतात, प्रबोधित करतात ते ‘आकार’ (चिन्हे/लक्षणे) होत. ज्ञापक कारण (जाणून घेण्याचे कारण) असे म्हटले आहे – ‘कोणते आकार म्हणजे कोणती कारणे’. ‘अनुबुद्धी’ म्हणजे अनुमानज्ञान. कारण ते जशा प्रकारे पाहिलेल्या अर्थाचे, पाहिलेल्या भावाने अनुकरण करते, मागे जाते, म्हणून त्याला ‘अन्वय’ असे म्हणतात. ‘हरिततृण-चंपकवन इत्यादींच्या द्वारे’ म्हणजे हिरव्या घोंगडीसारख्या गवताच्या द्वारे आणि पसरलेल्या सुवर्णपटासारख्या फुललेल्या चाफ्याच्या वनाच्या द्वारे. आणि येथे ‘इत्यादी’ शब्दाने कीचक वेणूचा (बांबूचा) आवाज आणि गोड फळांच्या रसाच्या द्वारे शब्द व रसांचे अस्तित्व जाणावे. परंतु चाफ्याच्या वनाच्या द्वारेच स्पर्श आणि गंध यांचेही अस्तित्व सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘रूपादी पाच कामगुण आहेत’. ‘स्त्री-रूपादींना उद्देशून हे म्हटले आहे’ असे सांगून, रूपादी इंद्रियबद्ध असोत वा अनिंद्रियबद्ध असोत, हे सर्व क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे कामगुणच आहेत, या आक्षेपाला उद्देशून, विजातीय स्त्रीच्या शरीरातील रूपादी विशेष रूपाने क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त आहेत हे दर्शविताना ‘ती खरोखर’ (तानि हि) इत्यादी म्हटले आहे. တတ္ထ တာနီတိ ရူပါဒီနိ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. တေန ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ, ‘‘ယသ္မာ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ ဣတ္ထိရူပါဒီနိ သန္ဓာယ ဧတံ ကထိတ’’န္တိ. ပုရိသဿ စိတ္တန္တိ ပုရိသဿ စတုဘူမကံ ကုသလစိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဂဟေတွာ အန္တောမုဋ္ဌိဂတံ ဝိယ ကတွာ. ‘‘ဟတ္ထိကာယံ ပရိယာဒိယိတွာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၆) ဟိ ဂဟဏံ ပရိယာဒါနံ နာမ, ‘‘အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၁၀၂) ခေပနံ ပရိယာဒါနံ, ဣဓ ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သုတ္တေနေဝ သာဓေတုံ, ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီသု န-ကာရော ပဋိသေဓတ္ထော. အဟန္တိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ. ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခူ အာလပတိ. အညန္တိ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဣတ္ထိရူပတော အညံ. ဧကရူပမ္ပီတိ ဧကမ္ပိ ရူပံ. သမနုပဿာမီတိ ဉာဏဿ သမနုပဿနာ အဓိပ္ပေတာ, ဟေဋ္ဌာ န-ကာရံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗညုတညာဏေန သဗ္ဗသော ဩလောကေန္တော အညံ ဧကရူပမ္ပိ န သမနုပဿာမီ’’တိ. ယံ ဧဝံ ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ယံ ရူပံ ရူပဂရုကဿ ပုရိသဿ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလစိတ္တံ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ပရိယာဒိယိတွာ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ စ တိဋ္ဌတိ. ယထယိဒံ ဣတ္ထိရူပန္တိ ဣတ္ထိယာ ရူပကာယံ. ရူပသဒ္ဒေါ ခန္ဓာဒိအနေကတ္ထဝါစကော, ဣဓ ပန ဣတ္ထိယာ စတုသမုဋ္ဌာနေ ရူပါယတနေ ဝဏ္ဏဓာတုယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီ’’တိ [Pg.437] ဣဒံ ပုရိမဿေဝ ဒဠှီကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပုရိမံ ‘‘ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဣတ္ထိရူပ’’န္တိ ဣဒံ ဩပမ္မဝသေန ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပရိယာဒါနဘာဝေ နိဒဿနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. तेथे ‘ती’ (तानि) म्हणजे रूपादी. ‘हि’ (खरोखर) हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. त्याने वर सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन होते की, ‘ज्या अर्थी पुरुषाचे चित्त व्यापून (वश करून) राहतात, त्या अर्थी स्त्री-रूपादींना उद्देशून हे म्हटले आहे.’ ‘पुरुषाचे चित्त’ म्हणजे पुरुषाचे चार भूमींचे कुशल चित्त व्यापून, ग्रहण करून, जणू मुठीत घेतल्यासारखे करून. कारण ‘हत्तींच्या समूहाला वश करून (पिरियादियित्वा)’ इत्यादींमध्ये (सं. नि. १.१२६) ग्रहण करणे म्हणजे ‘परियादान’ होय, आणि ‘अनित्यसंज्ञा भावित व बहुलीकृत केली असता सर्व कामरागाचा अक्षय करते (परियादियति)’ इत्यादींमध्ये (सं. नि. ३.१०२) क्षय करणे म्हणजे ‘परियादान’ होय; येथे दोन्ही अर्थ लागू होतात. आता वर सांगितलेला अर्थ सूत्रानेच सिद्ध करण्यासाठी ‘जसे म्हटले आहे’ (यथाह) इत्यादी सांगितले आहे. तेथे ‘नाहं, भिक्खवे’ (भिक्षूंनो, मी नाही...) इत्यादींमध्ये ‘न’ हा शब्द निषेधार्थक आहे. ‘अहं’ (मी) याने भगवान स्वतःचा निर्देश करतात. ‘भिक्खवे’ (भिक्षूंनो) याने भिक्षूंना संबोधित करतात. ‘अञ्ञं’ (दुसरे) म्हणजे आता सांगायचे असलेले स्त्री-रूपाव्यतिरिक्त दुसरे. ‘एकरूपम्पि’ म्हणजे एकही रूप. ‘समनुपस्सामि’ (मी पाहत नाही) यामध्ये ज्ञानाने पाहणे अभिप्रेत आहे, खालील ‘न’ कार आणून त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. येथे हा अर्थ आहे – ‘भिक्षूंनो, मी सर्वज्ञताज्ञानाने सर्व प्रकारे पाहत असताना दुसरे एकही रूप पाहत नाही...’ ‘...जे अशा प्रकारे पुरुषाचे चित्त व्यापून राहते’ म्हणजे जे रूप, रूपाला महत्त्व देणाऱ्या पुरुषाचे सर्व कुशल चित्त प्रवृत्त न होऊ देता, व्यापून, ग्रहण करून आणि अक्षीण करून राहते. ‘जसे की हे स्त्री-रूप’ म्हणजे स्त्रीचा रूपकाय (शरीर). ‘रूप’ शब्द स्कंध इत्यादी अनेक अर्थांचा वाचक आहे, परंतु येथे तो स्त्रीच्या चतुःसमुत्थान रूपायतनातील वर्णधातूत (रंगात/रूपात) पाहिला पाहिजे. ‘भिक्षूंनो, स्त्री-रूप पुरुषाचे चित्त व्यापून राहते’ हे पूर्वीच्याच विधानाला दृढ करण्यासाठी म्हटले आहे. पूर्वीचे ‘जसे की हे, भिक्षूंनो, स्त्री-रूप’ हे उपमेच्या स्वरूपात म्हटले आहे, आणि हे व्यापून घेण्याच्या (परियादान) भावाचे उदाहरण आहे असे जाणावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. नगरविन्देय्यसुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली. ၉. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ९. पिण्डपातपारिसुद्धिसुत्तवण्णना ၄၃၈. ဓမ္မသေနာပတိနော ပဋိသလ္လီယနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, ဥပရိ စ ပါဠိယံ, ‘‘သုညတာဝိဟာရေန ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဧတရဟိ ဗဟုလံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၃၈) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော’’တိ အာဟ. ४३८. धम्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) एकांतवासाचा (प्रतिसंलयनाचा) अभिप्राय असल्यामुळे, आणि पुढे पाळीमध्ये (मूळ पाठात), ‘भंते, मी सध्या बहुतांश वेळा शून्यताविहाराने विहार करतो’ (म. नि. ३.४३८) असे म्हटल्यामुळे, ‘प्रतिसंलयन म्हणजे फलसमापत्तीपासून’ असे म्हटले आहे. ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ဝိသေသတော ပသန္နာနိ. ဩကာသဝသေနာတိ ဣန္ဒြိယာနံ ပတိဋ္ဌိတောကာသဝသေန. နနု တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ သဘာဝတော ဝိပ္ပသန္နာနိ ဟောန္တီတိ? သစ္စံ ဟောန္တိ. န ဟိဒံ တာဒိသံ ပသန္နတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန သန္တပဏီတသမာပတ္တိသမုဋ္ဌိတာနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတာနံ စိတ္တဇရူပါနံ ဝသေန သေသတိသန္တတိရူပါနံ သေဋ္ဌတရံ ပဏီတဘာဝါပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဖလသမာပတ္တိတောတိ သုညတာနုပဿနာဝသေန သမာပန္နဖလသမာပတ္တိတော. မဟန္တာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ပုရိသာနံ ဝိဟာရော မဟာပုရိသဝိဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓ…ပေ… ဝိဟာရော’’တိ. ဝိဟာရတော ပဋ္ဌာယာတိ ပရိက္ခိတ္တေ စ ဝိဟာရေ ပရိက္ခေပတော ပဋ္ဌာယ, အပရိက္ခိတ္တေ စ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ. ကေစိ ပန ‘‘ဝိဟာရဗ္ဘန္တရတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝဒန္တိ. ယာဝ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလာတိ ဂါမဿ အဗ္ဘန္တရိန္ဒခီလော. ဂေဟပဋိပါဋိယာစရိတွာတိ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ. ယာဝ နဂရဒွါရေန နိက္ခမနာတိ နဂရဒွါရေန ယာဝ နိက္ခမနပဒေသာ. ယာဝ ဝိဟာရာတိ ယာဝ ဝိဟာရဗ္ဘန္တရာ. ပဋိက္ကန္တမဂ္ဂေါတိ နိဝတ္တနမဂ္ဂေါ. အာရမ္မဏေ ပဋိဟညနာကာရေန ပဝတ္တမာနမ္ပိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တေ ပဋိဟနန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အာဟ – ‘‘စိတ္တေ ပဋိဟညနကိလေသဇာတ’’န္တိ. ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ အနုသိက္ခန္တေနာတိ ဧတံယေဝ ရာဂါဒိပ္ပဟာယိနိံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒိဝါ စ ရတ္တိဉ္စ အနု အနု သိက္ခန္တေန ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎေန္တေန. ‘विप्पसन्नानि’ (अतिशय प्रसन्न/निर्मळ) म्हणजे विशेष रूपाने प्रसन्न. ‘अवकाशाच्या (स्थानाच्या) योगाने’ म्हणजे इंद्रियांच्या अधिष्ठित स्थानाच्या योगाने. शंका: ती इंद्रिये स्वभावतःच प्रसन्न (निर्मळ) असतात की नाही? उत्तर: सत्य आहे, असतात. परंतु हे तशा प्रकारच्या प्रसन्नतेला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर हे शांत व प्रणीत समापत्तीमुळे उत्पन्न झालेल्या आणि उपस्थित झालेल्या चित्तज रूपांच्या द्वारे उर्वरित संतती रूपांना श्रेष्ठ व प्रणीत अवस्था प्राप्त होण्याला उद्देशून म्हटले आहे. ‘फलसमापत्तीपासून’ म्हणजे शून्यतानुपश्यनेच्या द्वारे प्राप्त झालेल्या फलसमापत्तीपासून. महान अशा बुद्ध इत्यादी पुरुषांचा विहार म्हणजे ‘महापुरुषविहार’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘बुद्ध...पे... विहार’. ‘विहारापासून’ म्हणजे कुंपण (परिक्षेप) असलेल्या विहारात कुंपणापासून सुरुवात करून, आणि कुंपण नसलेल्या विहारात कुंपण घालण्यास योग्य असलेल्या स्थानापासून सुरुवात करून. काही लोक मात्र ‘विहाराच्या आतून सुरुवात करून’ असे म्हणतात. ‘गावाच्या इंद्रखिलापर्यंत’ म्हणजे गावाच्या आतील इंद्रखिलापर्यंत (वेशीच्या खांबापर्यंत). ‘घरोघरी क्रमाने फिरून’ म्हणजे पिंडासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून. ‘नगरद्वाराने बाहेर पडेपर्यंत’ म्हणजे नगरद्वाराने बाहेर पडण्याच्या ठिकाणापर्यंत. ‘विहारापर्यंत’ म्हणजे विहाराच्या आतपर्यंत. ‘परतण्याचा मार्ग’ (पटिक्कंतमग्गो) म्हणजे निवृत्तीचा (परतण्याचा) मार्ग. आलंबनावर आदळण्याच्या (प्रतिघात करण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारे देखील, प्रतिघाशी (द्वेषाशी) संप्रयुक्त चित्ताला जणू आघात करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘चित्तामध्ये आघात करणारे क्लेश’. ‘दिवस आणि रात्र अनुशिक्षण घेणाऱ्याने’ म्हणजे याच राग इत्यादींचा नाश करणाऱ्या सम्यक प्रतिपदेचे (योग्य आचरणाचे) दिवस-रात्र अनुशिक्षण घेणाऱ्याने, उत्तरोत्तर वाढवणाऱ्याने. ၄၄၀. ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ ကာမဂုဏာတိ ဧတ္ထ ကာမဂုဏပ္ပဟာနံ နာမ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘တိဋ္ဌန္တိ စိတြာနိ တထေဝ [Pg.438] လောကေ, အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒ’’န္တိ. ဧကဘိက္ခုဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ ဧကဿေဝ ဘိက္ခုနော, ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ အာဂတာ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောန္တိ. နာနာဘိက္ခူနန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ အနေကေသံ ဘိက္ခူနံ. ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ ဝုတ္တနာနာပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ, ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ပစ္စဝေက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကထံ ပန ပစ္စဝေက္ခတီတိ အာဟ ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ’’တိအာဒိ. ဝီရိယံ ပဂ္ဂယှာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဝီရိယံ အာရဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎိတွာ. မဂ္ဂါနန္တရံ အနာဂါမိဖလံ ပတွာတိ ဝစနသေသော. ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂန္တိ တသ္မိံ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဌိတော ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂတ္ထာယ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ တသ္မိံယေဝ အာသနေ န စိရေနေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဂဏှန္တော နိရောဓဓမ္မာနုပ္ပတ္တိယာ ဝိပဿနာပရိဝါသာဘာဝတော ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂပ္ပတ္တော နာမ ဟောတီတိ ကတွာ. ४४०. “माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत काय?” येथे कामगुणांचा प्रहाण (नाश) म्हणजे त्यांच्याशी संबंधित छंदरागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) प्रहाण होय. म्हणूनच म्हटले आहे – “जगात विविध प्रकारच्या सुंदर गोष्टी तशाच राहतात, परंतु धीर पुरुष त्याविषयीचा छंद (इच्छा) दूर करतात.” एका भिक्खूचे विविध प्रत्यावेक्षण म्हणजे एकाच भिक्खूचे, “माझे पाच कामगुण नष्ट झाले आहेत काय?” इत्यादी प्रकारे पाळीमध्ये आलेले विविध प्रत्यावेक्षण होय. ‘नानाभिक्खूनां’ (विविध भिक्खूंचे) म्हणजे वेगवेगळ्या अनेक भिक्खूंचे. ‘प्रत्यावेक्षण नाना’ म्हणजे वर सांगितलेले विविध प्रत्यावेक्षण होय. आता तोच संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी, “कथं” (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “पच्चवेक्खति” (प्रत्यावेक्षण करतो) असे म्हटले आहे, पण तो कसा प्रत्यावेक्षण करतो? हे सांगण्यासाठी “पहीना नु खो” (नष्ट झाले आहेत काय) इत्यादी म्हटले आहे. ‘वीरियं पग्गय्ह’ (वीर्य दृढ करून) म्हणजे चार प्रकारच्या सम्यक्प्रधानाचे वीर्य आरंभून विपश्यना वाढवून. ‘मार्गानंतर अनागामी फल प्राप्त करून’ हा उर्वरित शब्दसमूह आहे. ‘फलानंतर मार्ग’ म्हणजे त्या अनागामी मार्गावर स्थित असलेला, फलसमापत्तीतून उठून अग्र मार्गासाठी (अर्हत् मार्गासाठी) विपश्यना आरंभून, त्याच आसनावर लवकरच विपश्यनेला तीव्र करून अर्हत् मार्ग प्राप्त करत असताना, निरोधधम्माच्या अनुप्राप्तीमुळे विपश्यना-परिवासाचा अभाव असल्यामुळे तो ‘फलानंतर मार्ग प्राप्त झालेला’ असा होतो, असे मानून. တတော ဝုဋ္ဌာယာတိ မဂ္ဂါနန္တရဖလတော ဝုဋ္ဌာယ. မဂ္ဂါနန္တရတော ဟိ ဝုဋ္ဌိတော မဂ္ဂတော ဝုဋ္ဌိတော ဝိယ ဟောတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂ’’န္တိ ဧတ္ထ ဖလံ အနန္တရံ ဧတဿာတိ ဖလာနန္တရံ. ‘‘ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂ’’န္တိ ပဒဒွယေနပိ အနာဂါမိမဂ္ဂဖလာနိ စေဝ ဝဒတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နီဝရဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဧတ္ထ, ‘‘ပဟီနာ နု ခေါ မေ ပဉ္စ နီဝရဏာ’’တိအာဒိနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေသန္တိ ဧတ္ထ ဧတေသံ နီဝရဏပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသတိပဋ္ဌာနာဒီနံ. ပဟာနာဒီနီတိ ပဟာနပရိညာဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာ. နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတီတိ တာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတာသု ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသူတိ ဧတာသု ကာမဂုဏပစ္စဝေက္ခဏာဒီသု ဒွါဒသသု ပစ္စဝေက္ခဏာသု. ဧကံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ပစ္စဝေက္ခတိ ဒွါဒသသု နယေသု ဧကေနေဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိတော. အညော ဘိက္ခု. ဧကန္တိ အညံ ပစ္စဝေက္ခတိ. အညတ္ထော ဟိ အယံ ဧကသဒ္ဒေါ ‘‘ဣတ္ထေကေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၁, ၂၇) ဝိယာတိ. နာနာဘိက္ခူနံ ပန ဧကာ ပစ္စဝေက္ခဏာ, နာနာဘိက္ခူနံ နာနာပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝံ စတုက္ကပစ္စဝေက္ခဏမ္ပိ ဧတ္ထ သမ္ဘဝတိ. ဣမဿ ပန ဒွယဿ ဝသေန အဘိသမယော နတ္ထီတိ တဒုဘယံ အဋ္ဌကထာယံ န ဥဒ္ဓဋံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ‘ततो वुट्ठाय’ (त्यातून उठून) म्हणजे मार्गानंतरच्या फलातून उठून. कारण मार्गानंतरच्या फलातून उठलेला हा मार्गातून उठल्यासारखाच असतो, म्हणून असे म्हटले आहे. ‘फलानंतर मार्ग’ येथे ज्याच्या लगेच नंतर फल आहे ते फलानंतर होय. ‘फलानन्तरं मग्गं’ या दोन्ही पदांनी अनागामी मार्ग आणि फल या दोन्हीचा निर्देश होतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. ‘नीवरणादींमध्येही हाच नियम आहे’ येथे, “माझे पाच नीवरण नष्ट झाले आहेत काय?” इत्यादी प्रकारे योजना समजली पाहिजे. ‘एतेसं’ (यांच्या) येथे या नीवरण, पाच उपादानस्कंध, स्मृतिप्रस्थान इत्यादींच्या. ‘प्रहाणादी’ म्हणजे प्रहाण (त्याग), परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), भावना (विकास) आणि साक्षात्क्रिया (प्रत्यक्ष अनुभव). ‘विविध प्रत्यावेक्षणे होतात’ म्हणजे ती प्रत्यावेक्षणे विविध आहेत, असा अभिप्राय आहे. ‘परंतु या प्रत्यावेक्षणांमध्ये’ म्हणजे कामगुण-प्रत्यावेक्षण इत्यादी बारा प्रत्यावेक्षणांमध्ये. ‘एका प्रत्यावेक्षणाचे प्रत्यावेक्षण करतो’ कारण बारा पद्धतींपैकी एकानेच कार्यसिद्धी होते. ‘दुसरा भिक्खू’. ‘एकं’ म्हणजे दुसऱ्याचे प्रत्यावेक्षण करतो. कारण येथे ‘एक’ हा शब्द ‘इत्थेके’ इत्यादींप्रमाणे ‘दुसरा’ या अर्थाने वापरला आहे. ‘विविध भिक्खूंचे एक प्रत्यावेक्षण, विविध भिक्खूंचे विविध प्रत्यावेक्षण’ अशा प्रकारे येथे चतुष्क-प्रत्यावेक्षण देखील संभवते. परंतु या दोन्हींच्या आधारे अभिसमय (सत्यसाक्षात्कार) होत नसल्यामुळे, अट्ठकथेमध्ये त्या दोन्हीचा उल्लेख केलेला नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. पिंडपातपारिसुद्धिसुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली. ၁၀. ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ १०. इंद्रियभावनासुत्तवर्णना ၄၅၃. ဧဝံနာမကေတိ [Pg.439] ‘‘ဂဇင်္ဂလာ’’တိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမကေ မဇ္ဈိမပဒေသဿ မရိယာဒဋ္ဌာနဘူတေ နိဂမေ. သုဝေဠု နာမ နိစလရုက္ခောတိ ဝဒန္တိ. တတော အညံ ဧဝါတိ ပန အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဧကာ ရုက္ခဇာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုသောတာနံ ယထာသကဝိသယတော နိဝါရဏံ ဒမနံ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ, တဉ္စ ခေါ သဗ္ဗသော အဒဿနေန အသဝနေနာတိ အာဟ – ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ န ပဿတိ, သောတေန သဒ္ဒံ န သုဏာတီ’’တိ. သတိ ဟိ ဒဿနေ သဝနေ စ တာနိ အဒန္တာနိ အဘာဝိတာနေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. စက္ခုသောတာနိ စ အသမ္ပတ္တဂ္ဂါဟိတာယ ဒုရက္ခိတာနီတိ ဗြာဟ္မဏော တေသံယေဝ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ပဋိက္ခိပိ. အသဒိသာယာတိ အညတိတ္ထိယသမယေဟိ အသာဓာရဏာယ. အာလယန္တိ ကထေတုကာမတာကာရန္တိ အတ္ထော. ४५३. ‘एवं नामके’ (अशा नावाच्या) म्हणजे “गजंगला” अशा स्त्रीलिंगी रूपाने नाव मिळालेल्या, मध्यमदेशाच्या सीमेवर असलेल्या नगरामध्ये (निगमामध्ये). ‘सुवेळु’ नावाचा एक स्थिर वृक्ष आहे असे म्हणतात. त्यापेक्षा वेगळाच, या अभिप्रायाने “एक वृक्षाची जात” असे म्हटले आहे. डोळे आणि कान यांना आपापल्या विषयापासून रोखणे, त्यांचे दमन करणे म्हणजे ‘इंद्रियभावना’ होय, आणि ते पूर्णपणे न पाहण्याने व न ऐकण्याने होते, म्हणून म्हटले आहे – “डोळ्याने रूप पाहत नाही, कानाने शब्द ऐकत नाही.” कारण पाहणे आणि ऐकणे चालू असताना ती (इंद्रिये) अदंत (अदमित) आणि अभावित (अविकसित) असतात, असा अभिप्राय आहे. डोळे आणि कान हे अप्राप्त विषयांचे ग्रहण करणारे असल्यामुळे असुरक्षित असतात, म्हणून ब्राह्मणाने त्यांच्या विषयग्रहणाचाच निषेध केला. ‘असदिसाय’ (अतुलनीय) म्हणजे इतर पंथांच्या (अन्यतीर्थियांच्या) सिद्धांतांपेक्षा असाधारण अशा. ‘आलयं’ म्हणजे बोलण्याची इच्छा असण्याचा भाव, असा अर्थ आहे. ၄၅၄. ဝိပဿနုပေက္ခာတိ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာဉာဏေန လက္ခဏတ္တယေ ဒိဋ္ဌေ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စဘာဝါဒိဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဝိပဿနာသင်္ခါတာ ဥပေက္ခာ. သာ ပန ယသ္မာ ဘာဝနာဝိသေသပ္ပတ္တိယာ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဝိပဿနာဝါရေဟိ သန္တာ စေဝ ပဏီတာ စ, ပဂေဝ စက္ခုဝိညာဏာဒိသဟဂတာဟိ ဥပေက္ခာဟိ, တသ္မာ အာဟ – ‘‘ဧသာ သန္တာ ဧသာ ပဏီတာ’’တိ. အတပ္ပိကာတိ သန္တပဏီတဘာဝနာရသဝသေန တိတ္တိံ န ဇနေတိ. တေနေဝါဟ – ४५४. ‘विपस्सनुपेक्खा’ (विपश्यनोपेक्षा) म्हणजे ज्याने विपश्यनेचा आरंभ केला आहे अशा साधकाला विपश्यनाज्ञानाने (त्रिलक्षण) तीन लक्षणे दिसली असता, संस्कारांच्या अनित्यता इत्यादींच्या विचारात मध्यस्थ (तटस्थ) राहणारी, विपश्यना नावाची उपेक्षा होय. ती उपेक्षा, भावनेच्या विशेष प्राप्तीमुळे खालच्या विपश्यना-स्तरांपेक्षा शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असते, आणि चक्षुविज्ञानादींसोबत असणाऱ्या उपेक्षांपेक्षा तर कितीतरी श्रेष्ठ असते, म्हणून म्हटले आहे – “ही शांत आहे, ही प्रणीत आहे.” ‘अतप्पिका’ म्हणजे शांत आणि प्रणीत भावनेच्या रसामुळे तृप्ती निर्माण न करणारी. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော; အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၇၃); “शून्यागारात (शांत ठिकाणी) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि धर्माचे सम्यक् प्रकारे विपश्यन करणाऱ्या भिक्खूला अमानुष (अलौकिक) आनंद प्राप्त होतो.” (धम्मपद ३७३) ဣတီတိ ဧဝံ ဝက္ခမာနာကာရေနာတိ အတ္ထော. အယံ ဘိက္ခူတိ အယံ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဘိက္ခူတိ ယောဇနာ. စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏမှီတိ စက္ခုဒွါရေ အာပါထဂတေ ရူပါရမ္မဏေ. မနာပန္တိ မနာပဘာဝေန ပဝတ္တနကံ. မဇ္ဈတ္တေ မနာပါမနာပန္တိ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ မနာပဘာဝေန အမနာပဘာဝေန စ ပဝတ္တနကံ မနာပါမနာပံ နာမာတိ. တေနာဟ (‘‘နေဝ မနာပံ န အမနာပ’’န္တိ). ဣမိနာ မနာပဘာဝေါ ဂဟိတော, ‘‘နေဝ မနာပ’’န္တိ ဣမိနာ မနာပဘာဝေါ မဇ္ဈတ္တော စ ဥဘယံ ဧကဒေသတော လဗ္ဘတီတိ, ‘‘မနာပါမနာပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ အာရမ္မဏေ လဗ္ဘမာနဝိသေသဝသေန တဒါရမ္မဏဿ စိတ္တဿ ပါကတိကံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တပ္ပဋိသေဓေန အရိယဿ [Pg.440] ဝိနယေ အနုတ္တရံ ဣန္ဒြိယဘာဝနံ ဒဿေတုံ, ‘‘တဿ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ ယောဇနာ – တဿ စိတ္တံ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ အနိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ဒုဿိတုံ ဝါ မဇ္ဈတ္တေ အာရမ္မဏေ မုယှိတုံ ဝါ. အဒတွာတိ နိသေဓေတွာ. ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ ပရိဇာနနဝသေန ဉာဏေန ဂဟေတွာ ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာဟိ ပရိဇာနိတွာ. ဝိပဿနံ မဇ္ဈတ္တေ ဌပေတီတိ အနုက္ကမေန ဝိပဿနုပေက္ခံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တံ သင်္ခါရုပေက္ခံ ပါပေတွာ ဌပေတိ. စက္ခုမာတိ န ပသာဒစက္ခုနော အတ္ထိတာမတ္တဇောတနံ; အထ ခေါ တဿ အတိသယေန အတ္ထိတာဇောတနံ, ‘‘သီလဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘စက္ခုမာတိ သမ္ပန္နစက္ခု ဝိသုဒ္ဓနေတ္တော’’တိ. ‘इति’ म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारे, असा अर्थ आहे. ‘अयं भिक्खू’ म्हणजे हा विपश्यनेचा आरंभ केलेला भिक्खू, अशी योजना आहे. ‘चक्षुद्वारातील रूपाच्या आलंबनामध्ये’ म्हणजे चक्षुद्वारात समोर आलेल्या रूपाच्या आलंबनामध्ये. ‘मनाप’ म्हणजे मनाला अनुकूल (प्रिय) भावाने प्रवृत्त होणारे. ‘मध्यस्थ मनाप-अमनाप’ म्हणजे इष्ट-मध्यस्थ रूपात अनुकूल भावाने आणि प्रतिकूल भावाने प्रवृत्त होणारे ते ‘मनाप-अमनाप’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे (“नेव मनापं न अमनापं” – जे अनुकूलही नाही आणि प्रतिकूलही नाही). याने अनुकूल भाव ग्रहण केला आहे, “नेव मनापं” याने अनुकूल भाव आणि मध्यस्थ भाव हे दोन्ही एका अंशाने प्राप्त होतात, म्हणून “मनाप-अमनाप” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे आलंबनामध्ये मिळणाऱ्या विशेष भेदांमुळे त्या आलंबनाच्या चित्ताची स्वाभाविक प्रवृत्ती दाखवून, आता त्याचा निषेध करून आर्यांच्या विनयातील अनुत्तर इंद्रियभावना दाखवण्यासाठी “तस्स रज्जितुं वा” (त्याचे आसक्त होणे किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ही योजना आहे – त्याचे चित्त इष्ट आलंबनात आसक्त होणे, किंवा अनिष्ट आलंबनात द्वेष करणे, किंवा मध्यस्थ आलंबनात मोहित होणे. ‘अदत्वा’ म्हणजे रोखून (निषेध करून). ‘परिग्गहेत्वा’ म्हणजे परिज्ञानाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) रूपाने ज्ञानाने ग्रहण करून, ज्ञात-तीरण-प्रहाण परिज्ञांद्वारे पूर्णपणे जाणून घेऊन. ‘विपश्यनेला मध्यस्थ स्थितीत ठेवतो’ म्हणजे अनुक्रमाने विपश्यनोपेक्षेला उत्पन्न करून, तिला संस्कारोपेक्षेपर्यंत पोहोचवून स्थापित करतो. ‘चक्खुमा’ (चक्षुमान) म्हणजे केवळ चक्षु-प्रसादाचे अस्तित्व दर्शवणे नव्हे; तर त्याचे अतिशय श्रेष्ठ अस्तित्व दर्शवणे होय, जसे “शीलवान” इत्यादी शब्दांमध्ये असते, म्हणून म्हटले आहे – “चक्खुमा म्हणजे संपन्नचक्षु, विशुद्धनेत्र.” ၄၅၆. ဤသကံ ပေါဏေတိ မဇ္ဈေ ဥစ္စံ ဟုတွာ ဤသကံ ပေါဏေ, န အန္တန္တေန ဝင်္ကေ. တေနာဟ – ‘‘ရထီသာ ဝိယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဌိတေ’’တိ. ४५६. किंचित झुकलेले (ईसकं पोणेति) म्हणजे मध्यभागी उंच होऊन किंचित झुकलेले, अगदी टोकाला वाकलेले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रथाच्या दांड्याप्रमाणे (ईषा) उभे राहिलेले'. ၄၆၁. ပဋိကူလေတိ အမနုညေ အာရမ္မဏေ. အပ္ပဋိကူလသညီတိ န ပဋိကူလသညီ. တံ ပန အပ္ပဋိကူလသညိတံ ဒဿေတုံ, ‘‘မေတ္တာဖရဏေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဋိကူလေ အနိဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ သတ္တသညိတေ မေတ္တာဖရဏေန ဝါ ဓာတုသော ဥပသံဟာရေန ဝါ သင်္ခါရသညိတေ ပန ဓာတုသော ဥပသံဟာရေန ဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတီတိ ဟိတေသိတာယ ဓမ္မသဘာဝစိန္တနာယ စ နပ္ပဋိကူလသညီ ဟုတွာ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရတိ. အပ္ပဋိကူလေ ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိံ သတ္တသညိတေ ကေသာဒိအသုစိကောဋ္ဌာသမတ္တမေဝါတိ အသုဘဖရဏေန ဝါတိ အသုဘတော မနသိကာရဝသေန. ဣဒံ ရူပါရူပမတ္တံ အနိစ္စံ သင်္ခတန္တိ အနိစ္စတော ဥပသံဟာရေန ဝါ. တတော ဧဝ, ‘‘ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မ’’န္တိ မနသိ ကရောန္တော ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ. သေသပဒေသူတိ, ‘‘ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စာ’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု သေသေသု ဒွီသု ပဒေသု. တတ္ထ ဟိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝတ္ထူနိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ ယထာ သတ္တာနံ ပဌမံ ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌိတမေဝ ပစ္ဆာ ဂဟဏာကာရဝသေန အဝတ္ထန္တရေန ဝါ အပ္ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌာတိ. ယဉ္စ အပ္ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌိတမေဝ ပစ္ဆာ ပဋိကူလတော ဥပဋ္ဌာတိ, တဒုဘယေပိ ခီဏာသဝေါ သစေ အာကင်္ခတိ, ဝုတ္တနယေန အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရေယျ ပဋိကူလသညီ ဝါတိ. ४६१. प्रतिकूल म्हणजे अप्रिय आलंबनात (विषयात). 'अप्रतिकूलसंज्ञी' म्हणजे प्रतिकूल संज्ञा नसलेला. ती अप्रतिकूलसंज्ञा दर्शवण्यासाठी 'मैत्रीच्या प्रसाराने (मैत्ताफरणेन) किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, प्रतिकूल आणि अनिष्ट अशा सजीव (सत्त्वसंज्ञित) वस्तूमध्ये मैत्रीच्या प्रसाराने किंवा धातूंच्या विश्लेषणाने (धातुसो उपसंहार), आणि संस्कारसंज्ञित (निर्जीव) वस्तूमध्ये धातूंच्या विश्लेषणाने (योजना करावी). 'अप्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरतो' म्हणजे हितचिंतनाने आणि धर्माच्या स्वभावाच्या चिंतनाने प्रतिकूल संज्ञा न बाळगता, ईर्यापथाने (चालणे, उभे राहणे इत्यादी) विहरतो. अनुकूल आणि इष्ट अशा सजीव वस्तूमध्ये 'केस इत्यादी अशुद्ध भागांचा समूह मात्र आहे' अशा प्रकारे अशुभाच्या प्रसाराने किंवा अशुभाच्या मनसिकाराने (विचार करावा). 'हे केवळ रूप आणि अरूप असून अनित्य व संस्कृत (संस्कारित) आहे' अशा प्रकारे अनित्यता दर्शवून. म्हणूनच, 'हे दुःख आणि विपरिणामधर्मी (बदलणारे) आहे' असे मनात आणून प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरतो. 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे 'प्रतिकूल आणि अप्रतिकूल दोन्हीमध्ये' इत्यादी आलेल्या उर्वरित दोन पदांमध्ये. कारण तेथे इष्ट आणि अनिष्ट वस्तू एकत्र घेऊन सांगितले आहे की, जसे प्राण्यांना जे आधी प्रतिकूल म्हणून भासते, तेच नंतर ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे किंवा अवस्थेच्या बदलामुळे अप्रतिकूल म्हणून भासते. आणि जे आधी अप्रतिकूल म्हणून भासते, तेच नंतर प्रतिकूल म्हणून भासते, या दोन्ही बाबतीत क्षीणास्रव (अर्हत) जर इच्छितो, तर सांगितलेल्या पद्धतीने अप्रतिकूलसंज्ञी किंवा प्रतिकूलसंज्ञी होऊन विहरू शकतो. တဒုဘယံ [Pg.441] အဘိနိဝဇ္ဇေတွာတိ သဘာဝတော ဘာဝနာနုဘာဝတော စ ဥပဋ္ဌိတံ အာရမ္မဏံ ပဋိကူလသဘာဝံ အပ္ပဋိကူလသဘာဝံ ဝါတိ တံ ဥဘယံ ပဟာယ အဂ္ဂဟေတွာ. သဗ္ဗသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပန, ‘‘မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရိတုကာမော ကိံ ကရောတီ’’တိ, ဝတွာ တတ္ထ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေန္တော, ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု…ပေ… ဒေါမနဿိတော ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိယာ ဝိဘာဝေတုံ, ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယော ဧဝ. သတောတိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သတိမာ. သမ္ပဇာနောတိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သမ္ပဇာနကာရီ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ကာရဏဝသေန စက္ခူတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ရူပဒဿနသမတ္ထေန စက္ခုဝိညာဏေန, စက္ခုနာ ဝါ ကရဏဘူတေန ရူပံ ပဿိတွာ. နေဝ သုမနော ဟောတိ ဂေဟဿိတသောမနဿပဋိက္ခေပေန နေက္ခမ္မပက္ခိကာယ ကိရိယာသောမနဿဝေဒနာယ. 'त्या दोन्हीचा त्याग करून' (तदुभयं अभिनिवज्जेत्वा) म्हणजे स्वभावाने आणि भावनेच्या प्रभावाने उपस्थित झालेले प्रतिकूल किंवा अप्रतिकूल आलंबन, त्या दोन्हीचा त्याग करून, ते ग्रहण न करता. परंतु सर्व वस्तूंमध्ये 'मध्यस्थ (तटस्थ) होऊन विहरू इच्छिणारा काय करतो?' असे विचारून, तेथील आचरणाची पद्धत दाखवताना 'इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये... पे... दुःखी (दौर्मनस्ययुक्त) होत नाही' असे म्हटले आहे. आता वर सांगितलेला अर्थ पटिसंभिदामग्ग पाळीच्या आधारे स्पष्ट करण्यासाठी 'हे म्हटले आहे...' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. 'सतो' (स्मृतिमान) म्हणजे स्मृतीच्या विपुलतेमुळे (पूर्णतेमुळे) स्मृतिमान असलेला. 'संपजानो' (संप्रजन्ययुक्त) म्हणजे प्रज्ञेच्या विपुलतेमुळे संप्रजन्यपूर्वक कार्य करणारा. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे कारणास्तव 'चक्षु' असा व्यवहार प्राप्त झालेल्या, रूप पाहण्यास समर्थ अशा चक्षुविज्ञानाने, किंवा साधनभूत डोळ्याने रूप पाहून. गृहस्थी (सांसारिक) सौमनस्याचा (आनंदाचा) त्याग करून, नैष्क्रम्य (संन्यास) पक्षातील क्रिया-सौमनस्य वेदनेमुळे तो हर्षित (सुमन) होत नाही. ဣမေသု စာတိ ‘‘အညထာ စ ပနာနန္ဒ, အရိယဿ ဝိနယေ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၅၃), – ‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ, သေခေါ ဟောတိ ပဋိပဒေါ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၆၀); – ‘‘ကထဉ္စာနန္ဒ, အရိယော ဟောတိ ဘာဝိတိန္ဒြိယော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၄၆၁) စ အာဂတေသု တိဝိဓေသု နယေသု. မနာပံ အမနာပံ မနာပါမနာပန္တိ ဧတ္ထ မနာပဂ္ဂဟဏေန သောမနဿယုတ္တကုသလာကုသလာနံ, အမနာပဂ္ဂဟဏေန ဒေါမနဿယုတ္တအကုသလာနံ, မနာပါမနာပဂ္ဂဟဏေန တဗ္ဗိဓုရုပေက္ခာယုတ္တာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ ပဌမနယေ ‘‘သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတိ, နိက္ကိလေသံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမနယေ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ သံကိလေသကိလေသဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ယုဇ္ဇတိ. ဒုတိယနယေ ပန ‘‘သော…ပေ… အဍ္ဍီယတီ’’တိအာဒိဝစနတော ‘‘ပဌမံ သံကိလေသံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေက္ခဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ စဿ အပ္ပဟီနကိလေသဝသေန, ‘‘သံကိလေသမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတိယနယေ အရဟတော အဓိပ္ပေတတ္တာ, ‘‘တတိယံ နိက္ကိလေသမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သေက္ခဝါရေ ပန ‘‘စက္ခုမာ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ ဥပမာ ဧကမေဝ အတ္ထံ ဉာပေတုံ အာဟ. တသ္မာ စက္ခုဒွါရဿ ဥပ္ပန္နေ ရာဂါဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိပဿနုပေက္ခာယ ပတိဋ္ဌာနံ အရိယာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာတိ. ပဌမနယော ဝိပဿကဝသေန အာဂတော, ဒုတိယော သေက္ခဿ ဝသေန, ပဌမဒုတိယော စ သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ မူလကမ္မဋ္ဌာနဝသေန, တတိယော ခီဏာသဝဿ အရိယဝိဟာရဝသေန [Pg.442] အာဂတော. ပဌမနယေ စ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝသေန, ဒုတိယနယေ သေက္ခဿ ဝသေန ကုသလံ ဝုတ္တံ, တတိယနယေ အသေက္ခဿ ဝသေန ကိရိယာဗျာကတံ ဝုတ္တန္တိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. आणि यांमध्ये म्हणजे 'हे आनंदा, आर्याच्या विनयात अनुत्तर इंद्रियभावना कशी होते' इत्यादी (म. नि. ३.४५३), 'हे आनंदा, शैक्ष (साधक) कसा प्रतिपद् (मार्गावर चालणारा) होतो' इत्यादी (म. नि. ३.४६०), आणि 'हे आनंदा, आर्य कसा भावितेंद्रिय होतो' इत्यादी (म. नि. ३.४६१) सूत्रांमध्ये आलेल्या तीन प्रकारच्या पद्धतींमध्ये. 'मनाप' (प्रिय), 'अमनाप' (अप्रिय), 'मनाप-अमनाप' (प्रियाप्रिय) यामध्ये - 'मनाप' च्या ग्रहणाने सौमनस्ययुक्त कुशल व अकुशल धर्मांचे, 'अमनाप' च्या ग्रहणाने दौर्मनस्ययुक्त अकुशल धर्मांचे, आणि 'मनाप-अमनाप' च्या ग्रहणाने तद्विरुद्ध उपेक्षा युक्त धर्मांचे ग्रहण होत असल्यामुळे, पहिल्या पद्धतीत 'संक्लेश (मळ) प्रवृत्त होतो, निष्क्लेश प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. कारण पहिल्या पद्धतीत पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) अभिप्रेत असल्यामुळे संक्लेश आणि क्लेशविप्रयुक्त (क्लेशांपासून मुक्त) दोन्ही योग्य ठरतात. दुसऱ्या पद्धतीत मात्र 'तो... पे... पीडित होतो' इत्यादी वचनामुळे 'प्रथम संक्लेश प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. आणि शैक्षाला (साधकाला) अभिप्रेत असल्यामुळे, त्याच्या नष्ट न झालेल्या क्लेशांच्या प्रभावामुळे 'संक्लेशही प्रवृत्त होतो' असे म्हटले आहे. तिसऱ्या पद्धतीत अर्हताला अभिप्रेत असल्यामुळे 'तिसरे केवळ निष्क्लेशच प्रवृत्त होते' असे म्हटले आहे. परंतु शैक्ष-वारामध्ये 'डोळस माणूस' इत्यादी उपमा एकच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी दिली आहे. म्हणून चक्षुद्वारावर उत्पन्न होणाऱ्या रागादी क्लेशांना दाबून (विक्खंभित करून) विपश्यना-उपेक्षेमध्ये प्रतिष्ठित होणे हीच 'आर्य इंद्रियभावना' होय. पहिली पद्धत विपश्यना करणाऱ्याच्या (विपस्सक) दृष्टीने आली आहे, दुसरी शैक्षाच्या दृष्टीने, पहिली आणि दुसरी शैक्ष व पृथग्जनांच्या मूळ कर्मास्थानाच्या (कम्मट्ठान) दृष्टीने, आणि तिसरी क्षीणास्रवाच्या (अर्हताच्या) आर्यविहाराच्या दृष्टीने आली आहे. पहिल्या पद्धतीत पृथग्जनाच्या दृष्टीने आणि दुसऱ्या पद्धतीत शैक्षाच्या दृष्टीने 'कुशल' सांगितले आहे, तर तिसऱ्या पद्धतीत अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) दृष्टीने 'क्रिया-अव्याकृत' सांगितले आहे, हा विशेष (फरक) समजून घ्यावा. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथा असलेल्या 'पपञ्चसूदनी' मधील ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ. इंद्रियभावना सुत्ताच्या वर्णनावरील 'लीनत्थप्पकासना' (टीका) समाप्त झाली. နိဋ္ဌိတာ စ သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ. आणि सळायतनवग्ग (षडायतन वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले. ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာ သမတ္တာ. उपरिपण्णास-टीका समाप्त झाली.
မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi