Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

ปรมตฺถทีปนี

胜义显扬

สงฺคห มหาฏีกา ปาฐ

《摄阿毗达摩义广释》课文

คนฺถารพฺภกถา

论著开篇语

[ก]

[迦]

อุทยา [Pg.1] ยสฺส เอกสฺส, สทฺธมฺมรํสิ ชาลิโน;

ปพุชฺฌึสุ ชนมฺพุชา, ชาติกฺเขตฺเต มหาสเร.

彼唯一者，正法之光炽盛，既已升起；众生犹如莲花，于生死大湖中觉醒。

[ข]

[佉]

วนฺทามิ ตํ มหาสูรํ, มหาโมห ตโมนุทํ;

สญฺชาตํ โส หทเย มยฺหํ, ตโมขนฺธํ ปนูทตํ.

我礼敬彼大雄者，彼驱散大痴暗者；愿彼亦驱除我心中所生之痴暗聚。

[ค]

[伽]

โปราณเกหิ วิญฺญูหิ, วณฺณิตา วณฺณนา พหู;

ทิสฺสนฺติ อิธ โลกมฺหิ, อภิธมฺมตฺถสงฺคเห.

古昔智者所称誉之诸多释义，于此世间《阿毗达摩义摄》中可见。

[ฆ]

[瞿]

น ตาหิ ตุฏฺฐึ วินฺทนฺติ, เย สารตฺถา ภิมานิโน;

เต มํ สงฺคมฺม ยาจนฺติ, ปรมตฺถสฺส ทีปนํ.

那些自负于精义者，于彼等释义并不满足；他们前来请求我阐明胜义。

[ง]

[曩]

มหณฺณเว รตนานิ, อุทฺธริตฺวา ทิปวาสินํ;

ยถิจฺฉกํปิ ทชฺเชยฺยุํ, น วตฺตพฺพาว อูนตา.

从大海中取出珍宝，施予岛屿居民；即使随其所欲而施予，亦不得言其有不足。

[จ]

[遮]

ตเถเวตฺถ [Pg.2] วิปุลตฺถา, อณฺณเว รตนูปมา;

สตกฺขตฺตุํปิ วณฺเณยฺยุํ, ปริยาทินฺนา น เหสฺสเร.

同样地，此中广博之义，犹如大海中之珍宝；即使阐释百次，亦不会穷尽。

[ฉ]

[车]

ตสฺมา ตาสุ วณฺณนาสุ, สารมาทาย วณฺณนํ;

นานาสารตฺถ สมฺปุณฺณํ, อุตฺตาน ปทพฺยญฺชนํ.

是故，于彼等释义中，撷取其精要而作此释义；此释义充满各种精要之义，且文句显明易解。

[ช]

[阇]

นาติสงฺเขป วิตฺถารํ, มนฺทพุทฺธิปฺปโพธนํ;

กริสฺสํ ตํ ปรมตฺเถสุ, สุณนฺตุ ปาฏวตฺถิโนติ.

此论不甚简略亦不甚广博，能令迟钝者觉悟；我将于诸胜义中造作此论，愿研习者谛听。

ปถมคาถา-ปรมตฺถทีปนี

《胜义灯》释初颂

๑. อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ กตฺตุกาโม อนุรุทฺธตฺเถโร สงฺคหารพฺเภ ตาว สปฺปโยชเน ปญฺจปิณฺฑตฺเถ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ปญฺจปิณฺฑตฺถานาม รตนตฺตยวนฺทนา, คนฺถาภิเธยฺโย, คนฺถปฺปกาโร, คนฺถาภิธานํ, คนฺถปฺปโยชนํ. ตตฺถ ตีสุ รตเนสุ นิปฺปจฺจการกรณํ รตนตฺตยวนฺทนานาม. สา สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ อภิวาทิยาติ เอเตหิ ปเทหิ ทสฺสิตา. สกเลน คนฺเถน อภิหิตา ปธานตฺถภูตา จตฺตาโร อภิธมฺมตฺถา คนฺถาภิเธยฺโย. โส อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติปเท อภิธมฺมตฺถ สทฺเทน ทสฺสิโต.

1. 欲造《阿毗达摩义摄》之阿那律长老，于此论之初，为示有益之五种要点而言起始颂。五种要点者，即：礼敬三宝、论著所诠、论著体裁、论著名义、论著利益。其中，于三宝作无虚伪之行，名为礼敬三宝。此由“敬礼无与伦比之圆满正觉者、殊胜正法与上首僧团”等句所示。全论所说，作为主要义理之四种阿毗达摩义，是为论著所诠。此由“阿毗达摩义摄”句中之“阿毗达摩义”一词所示。

[๑] วิภาวนิยํ ปน

[1] 然于《辨义》中

สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโยเยวาติ กตฺวา อภิเธยฺโย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทน ทสฺสิโตติวุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

谓“摄集之状态亦是所诠”，故“所诠由‘阿毗达摩义摄’一词所示”。此说不善。

น หิ โส อปฺปธานตฺถภูโต สงฺคหิตภาโว อิมสฺมึ ปิณฺฑตฺถทสฺสเน อภิเธยฺโย นาม ภวิตุํ ยุตฺโตติ. อิโต ปฏฺฐายจ ฏีกายนฺติ วุตฺเต อิมสฺส สงฺคหสฺส ทฺวีสุ สีหฬฏีกาสุ ปถมาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. วิภาวนิยนฺติ วุตฺเต เอตรหิ ปากฏา ทุตียา. ฏีกาสูติ วุตฺเต ทฺเวปิ. มหาฏีกายนฺติ วุตฺเต วิสุทฺธิมคฺเค มหาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. ยญฺจ วจนํ วิภาวนิยํปิ อาคตํ, อญฺญตฺถาปิ อาคตํ, ตํปิ อิธ วิภาวนิยํตฺเวว วุจฺจติ อาสนฺนตฺตาติ. สภาคธมฺมสงฺคหวเสน คนฺถวิธานากาโร คนฺถปฺปกาโร. โส ปน สงฺคห สทฺเทน ทสฺสิโต.

盖彼非主要义理之“摄集状态”，于此要点开示中，不应名为“所诠”。自此以后，凡言“复注(ṭīkā)”，当知是指此《摄论》二种僧伽罗复注中之第一部。凡言“《辨义》(Vibhāvanī)”，是指现今流行之第二部。凡言“诸复注”，则指二部。凡言“大复注(Mahāṭīkā)”，当知是指《清净道论》之大复注。凡引文亦出于《辨义》及他处者，因此处更为切近之故，亦仅称“于《辨义》中”。以摄集同分法之方式，其造论之轨则，是为论著体裁。此则由“摄”之一词所示。

[๒] วิภาวนิยํ ปน

[2] 然于《辨义》中

อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทนาติ [Pg.3] วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

谓“由‘阿毗达摩义摄’一词（所示）”。此说不善。

น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺโท คนฺถวิธานาการํ ทีเปตีติ. อตฺถา นุคตา คนฺถสมญฺญา วนฺถาภิธานํ. ตํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปเทน ทสฺสิตํ. สงฺคหคนฺเถ กเต สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน อนายาสโต ลทฺธพฺพํ ธมฺมานํ สรูปาวโพธาทิกํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ คนฺถสฺส ผลานุผลํ คนฺถปฺปโยชนํ ตํปิ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทเนว สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ.

盖“阿毗达摩义”一词，不显示造论之轨则。随义而立之论名，是为论著名义。此由“阿毗达摩义摄”一词所示。当《摄论》造成时，通过学习、问难等方式，可不费力而得诸法自性之了知等，乃至无取般涅槃，此论之果与次果，是为论著利益。此亦由“阿毗达摩义摄”一词之能力所示。

[๓] วิภาวนิยํ ปน

[3] 然于《辨义》中

สงฺคหสทฺเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

谓“由‘摄’之一词（所示）”。此说不善。

น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺเทน วินา อนายาสโต สํสิทฺธิมตฺตทีปเกน สงฺคหสทฺทมตฺเตน ตาทิโส อนุปาทาปรินิพฺพานนฺโต ปโย ชนวิเสโส สกฺกา วิญฺญาตุํ, อสทฺธมฺม สงฺคหานํปิ โลเก สนฺทิสฺสนโตติ.

盖若无“阿毗达摩义”一词，仅凭彼只显示不费力即得成就之“摄”字，则不能了知如是无取般涅槃之特殊利益，以世间亦可见非正法之摄集故。

๒. ตตฺถ รตนตฺตยวนฺทนา ตาว อสงฺเขยฺยอปฺปเมยฺยปฺปโยชนา โหติ. ยถาห –

2. 其中，礼敬三宝，实有无量无数之利益。如言：

เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโต ภเย;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, ยเมตฺถ มปิ เกนจีติ.

礼敬彼等已寂灭、无所畏惧者，其功德于此，非任何人所能计数。

ย เมตฺถมปีติเอตฺถ เยนเกนจิ อปิ มนุสฺเสนวา เทเวนวา พฺรหฺมุนาวา สงฺขาตุํ น สกฺกาติ โยชนา. ฏีกาการาปิ ตํ ปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. สงฺคหการา ปน อนฺตรายนีวารณเมว วิเสสโต ปจฺจาสีสนฺติ. สงฺคหการา ติจ พุทฺธโฆสตฺเถราทโย อฏฺฐกถาจริยา วุจฺจนฺติ.

此中“于此，无论被谁”之义，即是“无论任何人、天或梵天，都无法计数”之意趣。复注师们也在各处以多种方式详细阐述其目的。然而，摄集者们特别期望能排除障碍。所谓摄集者，即是指觉音(Buddhaghosa)长老等义注师。

นิปฺปจฺจการสฺเสตสฺส,กตสฺส รตนตฺตเย;

อานุภาเวน โสเสตฺวา,อนฺตราเย อเสสโตติ หิ วุตฺตํ.

对三宝所作之无虚伪（礼敬），以其威力，能完全消除障碍，如是所说。

๓. กถญฺจ [Pg.4] รตนตฺตยวนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. วุจฺจเต-รตนตฺตยวนฺทนา หิ นาม วนฺทนากิริยาภินิปฺผาทโก สตฺตกฺขตฺตุํ สตฺตกฺขตฺตุํ อเนกโกฏิสตสหสฺสวาเร ปวตฺตมาโน มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท ปุญฺญปฺปวาโห. โส จ อนุตฺตเรสุ พุทฺธาทีสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ สํวฑฺฒิตตฺตา เถรสฺส จ อุฬารจฺฉนฺทสทฺธาพุทฺธิคุเณหิ ปริภาวิตตฺตา มหาชุติโก มหปฺผโล มหานิสํโส จ ปุญฺญาติสโย โหติ. โส สยํ ปโยคสมฺปตฺติภาเว ฐตฺวา พหิทฺธา วิปตฺติปจฺจเย อปเนตฺวา สมฺปตฺติปจฺจเย อุปเนตฺวา อติปณีตอุตุจิตฺตาหาร สมุฏฺฐิตานํ สรีรฏฺฐกธาตูนํ อุปพฺรูหนํ กตฺวา ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ลทฺโธ กาสสฺส ชนกกมฺมสฺส อนุพลํ เทติ. อลทฺโธกาสสฺส จ ปุญฺญนฺตรสฺส โอกาสลาภํ กโรติ. อถ ลทฺธานุพเลน ลทฺโธ กาเสน จ ตทุภเยน ปุญฺเญน นิพฺพตฺตา รูปารูปสนฺตติโย เถรสนฺตาเน ยมกมหานทิโย วิย พลวพลวนฺติ โย หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตทา ตสฺมึ อิฏฺฐผลฆนปริปูริเต เถรสนฺตาเน อนิฏฺฐผลภูตานํ โรคาทิ อนฺตรายานํ อุปฺปตฺติยา โอกาโส นาม นตฺถีติ อิฏฺฐผลสนฺตานวิพาธกานิ อนิฏฺฐผลสนฺตานชนกานิ จ อปุญฺญกมฺมานิ ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺติ. น หิ กมฺมานินาม ปุญฺญานิ อปุญฺญานิ จ อตฺตโน วิปากุปฺปตฺติยา โอกาเส อสติ วิปจฺจนฺตีติ. ตโต ตสฺมึ สนฺตาเน อายุวณฺณา ทโย อิฏฺฐผลธมฺมา ยาว คนฺถนิฏฺฐานา ยาว อายุกปฺปปริโย สานาปิ วา วฑฺฒนปกฺเข ฐตฺวา ปวตฺตนฺติ. ยถาห –

3. 礼敬三宝如何能消除障碍呢？答曰：礼敬三宝，即是礼敬行为所成就的，七次又七次乃至百千万亿次不断生起的巨大功德之流、功德之河。这功德由于在无上的佛陀等功德田中增长，又因长老以卓越的意愿、信心和智慧功德加以熏习，所以成为极具光辉、大果报、大利益的殊胜功德。这功德自身具备精进圆满之相，一方面排除外在的衰败因缘，另一方面引入顺缘，滋养由最精妙的时节、心念和饮食所生的身体八法，从结生开始就给已得机会的生起业提供助力，给未得机会的善业创造获得机会的条件。这样，凭借已获得的助力和已获得的机会，这两种功德所产生的色法和无色法相续，在长老的相续中如同两条大河般，强有力地持续流淌。那时，在长老的相续中，当所期望的果报圆满具足时，疾病等不期望的果报就没有产生的机会。那些阻碍所期望的相续、产生不期望的相续的恶业，也就被远远地驱除了。要知道，业无论是善业还是恶业，如果没有产生果报的机会，就不会产生果报。因此，在这个相续中，寿命、容貌等令人满意的法，直到论著完成，乃至直到寿命终结，都会在增长的趋势中持续发展。正如所说——

อภิ วาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุวณฺโณ สุขํ พลนฺติ.

常礼敬、恒恭敬长者之人，四法增长：寿命、容貌、安乐、力量。

เอวํ ตาย วนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. ตสฺมา สงฺคหารพฺเภ รตนตฺตยวนฺทนากรณํ เถรสฺส อตฺตนา อารพฺภ มานสงฺคหสฺส อนนฺตราเยน ปริสมาปนุตฺถํ. น เกวลญฺจ เถรสฺเสว, โสตูนญฺจ สงฺคหํ คณฺหนฺตานํ อาทิมฺหิเยว รตนตฺตย วนฺทนา สิทฺธิโต อนนฺตราเยน คหณ กิจฺจสมฺปชฺชนตฺถนฺติ.

如此，通过此礼敬能消除障碍。因此，在《摄阿毗达摩义》开篇，长老亲自礼敬三宝，是为了使他所开始的《摄阿毗达摩义》得以无障碍地圆满完成。不仅是为了长老自己，也是为了听闻者在开始领受《摄阿毗达摩义》时，因礼敬三宝已成就，得以无障碍地完成领受的任务。

[๔] วิภาวนิยํ ปน

[4] 然于《辨义》中

สตฺตสุ [Pg.5] ชวเนสุ ปถมชวน วเสเนว วนฺทนา ปโยชนํ วิภาวิตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา’’ติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

在七个速行心中，似乎仅以第一个速行心的力量，就已阐明礼敬的目的。因为那里说它“成为现法受业”(diṭṭhadhammavedanīyabhūtā)，此说不善。

อุปตฺถมฺภนกิจฺจสฺเสว อิธ อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺส จ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลทฺธตฺตาติ. ยถา หิ อาหารรูปสฺส ทฺวีสุ กิจฺเจสุ โอชฏฺฐมกรูปชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. จตุสฺสนฺต ติรูปุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตถาหิ ปฏฺฐาเนปิ ตทุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว คเหตฺวา กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ วิภงฺควาโร วิภตฺโต. เอวเมวํ อิธปิ ปถมชวนสฺส อวุนาว วิปากชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. อเหตุกวิปากมตฺตํ ชเนตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตญฺจ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลพฺภติ เยวาติ. ยสฺมา ปน คนฺถาภิเธยฺเย คนฺถปฺปกาเร คนฺถปฺปโยชเน จ อาทิโต วิวิเตสติ โสตุ ชนานํ คนฺถสฺสวเน อุสฺสาโห ชายติ. ตสฺมา เตสํ คนฺถา ภิเธยฺยาทีนํ ทสฺสนํ คนฺเถ อุสฺสาหชนนตฺถํ. คนฺถาภิธานทสฺสนํ โวหารสุขตฺถนฺติ. อิทเมตฺถ ปิณฺฑตฺถทสฺสนํ.

在此，其主要意图在于支持作用，并且此作用在七个速行心中都能被发现。正如食物色法有两种作用，其中以食素为第八的生色作用较为微小有限，而支持四种相续色法的作用则极为广大显著。因此，在《发趣论》(Paṭṭhāna)的《分别品》(Vibhaṅgavāra)中，也只取其支持作用，并分别阐述道：“团食为此身的食缘之缘。”同样地，在这里，第一个速行心的异熟生起作用非常微小有限，如义注所说，仅能产生无因异熟果。而支持其他业的作用则非常广大显著，并且此作用能在全部七个速行心中被发现。又因为，如果能从一开始就清楚地说明论著的主题、体裁以及目的，听众在听闻论著时就会产生兴趣。因此，展示这些论著的主题等，是为了在论著中生起兴趣；展示论著的名称，是为了方便称呼。这就是此处的要义总说。

๔. อยํ ปน ปทตฺโถ. สมฺมาจ พุชฺฌิ สามญฺจ พุชฺฌีติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ. เอตฺถ จ สมฺมาสทฺโท อวิปรีตตฺเถ นิปาโต. โส พุชฺฌิตพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ พุชฺฌนกฺริยาย อเสสพฺยาวิภาวํ ทีเปติ. ตถาหิ ปเทสญาเณ ฐิตา ปจฺเจกพุทฺธาทโย อตฺตโน วิสเย เอว อวิปรีตํ พุชฺฌนฺติ. อวิสเย ปน อนฺธกาเร ปวิฏฺฐาวิย โหนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสโย จ เตสํ อปฺปมตฺตโกว สพฺพญฺญุวิสยํ อุปาทาย ยถา หตฺถ ปุเฏ อากาโส อปฺปมตฺตโกว อชฏากาสํ อุปาทายาติ. เต หิ ผสฺสาทีสุ ธมฺเมสุ เอกธมฺมมฺปิ สพฺพาการโต พุชฺฌิตุํ นสกฺโกนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน อวิสโย นาม นตฺถิ, ยตฺถ เต วิปรีตํ พุชฺเฌยฺยุํ. เต หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนนฺตาสุ จ [Pg.6] โลกธาตูสุ ติยทฺธคเต อทฺธมุตฺตเก จ ธมฺเม หตฺถมณิเก วิย สมสเม กตฺวา พุชฺฌนฺติ. สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ ญาณมุเขติ สพฺพญฺญุํมหาภวงฺคํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ เต ธมฺมา โพธิมณฺเฑ สพฺพํ อภิธมฺมํ สมฺมสนโต ปฏฺฐาย นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐหนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธา ปน ยตฺตเก ธมฺเม วิจาเรตุํ อิจฺฉนฺติ. ตตฺตเก ธมฺเม อาวชฺชนาย วิสุํ กตฺวา อาวชฺชิตฺวา วิจาเรนฺตีติ. นนุ ธมฺมา มหนฺตา ภวงฺคํ ปริตฺตกนฺติ น โจเทตพฺพเมตํ. อรูปธมฺมานญฺหิ ปรมุกฺกํสปตฺตานํ เอส อานุภาโวติ. สํสทฺโท ปน สามนฺติ เอตสฺส อตฺเถ อุปสคฺโค. โส ภควโต ปฏิเวธธมฺเมสุ อนาจริยกตํ ทีเปติ. น เม อาจริโย อตฺถีติ หิ วุตฺตํ. นนุ ภควโต ตตียจตุตฺถารุปฺป สมาปตฺติโย อาฬารุทกมูลิกาติ. สจฺจํ. ตา ปน อนลงฺกริตฺวา ลทฺธมตฺตาว หุตฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา ปจฺฉา พุชฺฌนกฺริยาย ปาทกมตฺตาปิ นโหนฺติ. กุโต ปฏิเวธธมฺมาติ. ตสฺมา ตา ภควโต พุทฺธภาเว สาจริยกตํ น สาเธนฺตีติ. อยเมตฺถ ปาฬิ อนุคโต อตฺโถ. ยถาห –

4. 此中词义如下：正确地觉悟，并且自己觉悟，故为正等觉者。于此，“正”(sammā)字为不颠倒义的不变词，其显示了于应觉悟的可知法中，觉悟作用是无余周遍的。诚然，安住于少分智的独觉佛等，仅于自己的境界中无颠倒地觉悟，于非境界中则如入黑暗，义注中如是说。且彼等之境界，相较于一切知者的境界，则甚微小，犹如置于手中的虚空，相较于无垠的虚空。彼等实不能于触等诸法中，乃至一法，以一切行相完全觉悟。而于一切知佛，则无有名为非境界者，可令彼等颠倒觉悟。彼等于无始的轮回及无量的世界中，于三世所摄及出离三世之法，如置于掌中之宝珠般，平等而觉知。故说：“一切诸法，以一切行相，显现于佛世尊的智门前。”此处“智门”，意指一切知大有分心。因为此等诸法，从于菩提座审察一切阿毗达摩(abhidhamma)以来，即恒常现前。一切知佛若欲审察若干法，即能以作意将彼等法分离出来，作意后而审察之。“诸法广大而有分心微小”，不应作此问难。此乃无色法已达最上卓越之威力。而“等”(saṃ)字，则为“自己”(sāmaṃ)义的前缀，其显示了世尊于所证悟之法，并无师承。故说：“我实无有师。”“世尊的第三、第四无色定，岂非源于阿罗逻·迦蓝(Āḷāra Kālāma)与郁陀迦·罗摩子(Uddaka Rāmaputta)耶？”诚然。然彼等定境仅是获得而未经庄严即已舍弃，于后来的觉悟作用，尚不能作为基础，何况是所证悟之法？是故，彼等定境不能证成世尊于佛位有其师承。此为随顺圣典之义。如说：

ตตฺถ กตโม จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ. พเลสุ จ วสิภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธติ.

那么，什么样的人(puggala)是正等觉者呢？在此，有这么一种人，对于先前未曾听闻的法，自己现观诸谛，于此证得一切知，于诸力中获得自在。这样的人被称为正等觉者。

ตตฺถาติ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. พเลสูติ ทสพล ญาเณสุ. วสิภาวนฺติ อิสฺสรภาวํ. เอตฺถจ ปุพฺเพ. ล. สามนฺติเอเตน สํสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติอาทินา [สมฺมาสทฺทสฺสอตฺถนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ]

“于此”(Tattha)是所缘义的处格。“于诸力中”(Balesu)指于十力智中。“自在”(Vasibhāvaṃ)指主宰状态。而此处，（前文所引定义中的）“先前”(pubbe)……“自己”(sāmaṃ)等词，显示了“等”(saṃ)字的含义。以“于此”(Tattha)等词，则说明了“正等觉”(sammāsambuddha)一词的含义。

๕. อิทานิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ สุฏฺฐุพลวํ กโรนฺโต อตุลนฺติ อาห. อเนกคุณปทวิสยา หิ วนฺทนา สุฏฺฐุตรํ พลวตี โหตีติ. นนุ เอกคุณปทวิสยาปิ วนฺทนา อนฺตรา ยนีวารเณสมตฺถา สิยาติ กึ ทุตีเยนาติ. น น สมตฺถา. วิญฺญุชาติกา ปน สตฺถุคุณตฺโถมเน มตฺตการิโน นาม น โหนฺติ[Pg.7]. เถโร จ เตสํ อญฺญตโร. ตฺวํ ปน อวิญฺญุชาติโก. ตสฺมา มตฺตํ กโรนฺโต โจเทสีติ. อปิจ. น เกวลํ อนฺตรา ยนีวารณเมว วนฺทนาย อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. อถโข ปญฺญาปาฏวาทิอตฺโถปิ อิจฺฉิตพฺโพเยว. โสปิ หิ อนายาเสน คนฺถ นิฏฺฐานสฺส คนฺถปาริสุทฺธิยา จ ปจฺจโย โหตีติ. อนุสฺสติฏฺฐาเนสุ หิ จิตฺตภาวนา จิตฺตสมาธานาวหา โหติ. จิตฺต สมาธาเน จ สติ ปญฺญาติกฺขาสูรา หุตฺวา ปหติ. สมาหิโต ภิกฺขเว ยถาภูตํ ปชานาตีติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ตทตฺถายปิ อตฺตโน วนฺทนา สุฏฺฐุ พลวตี กาตพฺพาเยวาติ.

5. 如今，长老为令自己的礼敬极为有力，而说“无与伦比”(atulaṃ)。因为以多种功德为所缘的礼敬，力量才更为强大。难道仅以一种功德为所缘的礼敬，就足以作为障碍的防护吗？何需第二个呢？不，不足以。有智慧者于赞叹导师功德时，实不作限量，长老即是其中之一。而你则无智慧，故作限量而发此问难。再者，由礼敬所求，非仅为防护障碍，亦应求智慧敏锐等利益。此亦是能不费力地完成论著及令论著清净的助缘。于诸随念处修心，能引生心定。心有定时，慧则变得敏锐勇健而能攻击。故说：“诸比丘，心定者能如实了知。”是故，为彼利益，亦应令自己的礼敬极为有力。

[๕] วิภาวนิยํ ปน

[5] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中

‘‘ยถาวุตฺตวจนตฺถ โยเคปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสทฺทสฺส ภควติ สมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา อตุลนฺติ อิมินา วิเส เสตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

（有人）说：“即使在符合所述词义的场合，然因‘正等觉者’一词于世尊是作为通称而使用，故以‘无与伦比’一词来作区别。”此说不善。

มหนฺตญฺหิ สตฺถุคุณปทานํ มชฺเฌ เอตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ, จนฺโท วิย ตารกานํ มชฺเฌ. ตสฺมา ตํ สภาวนิรุตฺตึ ชานนฺตานํสนฺติเก ภาวตฺถสุญฺญํ สตฺถุสมญฺญามตฺตํ ภวิตุํ นารหติ. อญฺเญสํ ปน ปทสหสฺสํ วุจฺจมานํปิ สตฺถุ สมญฺญามตฺตเมว สมฺปชฺชตีติ. ตุลยิตพฺโพ อญฺเญน สห ปมิตพฺโพติ ตุโล. น ตุโล อตุโล, นตฺถิตุโล สทิโส เอตสฺสาติ วา อตุโล. ภควา. น หิ อตฺถิ ภควโต อตฺตนา สทิโส โกจิ โลกสฺมินฺติ. ยถาห –

于导师的众多功德之名中，此“正等觉”一词，犹如众星中之月亮。是故，于了知其自性释义者而言，此词不应成为空无实义、仅是导师的通称。而于其他人，纵说千言，亦仅成为导师的通称而已。“可称量者”(tulo)，谓应被称量，应与他者比较。非“可称量者”，故为“无与伦比者”(atulo)；或，无有可称量者、无有等同于彼者，故为“无与伦比者”。即是世尊。于此世间，实无有任何与世尊自身相等同者。如说：

น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ.

我实无有师，亦无与我等同者；于诸天世间，无人能与我匹敌。

อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส อตุลตฺตํ. สมฺปติชาตสฺสปิ ปนสฺส อตุลตา ปญฺญายติ. ตทา หิ มหาปุริโส สมฺปติชาโตว สมาโน ปุรตฺถิมทิสาภิมุโข อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ทิสา ภาเค อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. เตสุ ฐิตา เทวพฺรหฺมาโน มหาปุริส อิธ ตุมฺเหหิ สทิโส นตฺถิ. กุโต อุตฺตริตโรติ [Pg.8] ปรมาย ปุชาย ปูเชสุํ. เอวํ เสสทิสาสุปิ. ตทา มหาปุริโส อตฺตโน สพฺพโลกคฺคภาวํ ญตฺวา อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส อยมนฺติ มาชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ เอวํ อฉมฺภิวาจํ นิจฺฉาเรสีติ. อิทํปิ อนจฺฉริยํ, ยํ ปจฺฉิมภวํ ปตฺตสฺส อตุลตฺตํ. ยทา ปน โส สุเมธภูโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส สนฺติเก นิยตพฺยากรณํ คณฺหิ. ตทาปิ ถเปตฺวา ทีปงฺกรสมฺมาสมฺพุทฺธํ ปารมิตาคุเณหิ เตน สทิโส โกจิ นตฺเถว. นตฺถิภาโวจสฺส ตทา ปวตฺเต หิ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนาทีหิ อสาธารณปาฏิหาริเยหิ ทีเปตพฺโพ. ตานิ หิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานํ สตสหสฺสํปิ ปวตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสติเยว. กุโต สาวกโพธิ สตฺตานนฺติ. เตเนว หิ ตทา ปวตฺติปารมิปวิจยญฺญาณํ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุถญฺญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สาวกโพธิสตฺตาปิ หิ ยโต ปฏฺฐาย อตฺตโน โพธิยา อนุรูเป สมฺภารธมฺเม สยเมว ชานิตุํ สกฺโกนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย อนิวตฺติธมฺมา หุตฺวา วตฺตานุสาริมหาปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมิตฺวา โพธิสตฺตภูมึ โอกฺกนฺตา โหนฺติ. เอเกน ปริยาเยน นิยตา สมฺโพธิปรายนา จ นาม โหนฺติ. ตทา เอว พุทฺธานํ สมฺมุขิภาเว สติ นิยตพฺยากรณํ ลภนฺติ. สพฺพญฺญุ โพธิสตฺต ปจฺเจกโพธิสตฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

这并非不可思议，即已成佛者的无与伦比性。即使在他刚刚投生时，其无与伦比性也已显现。那时，大士(mahāpurisa)一投生便面向东方站立。在那个方位，无数世界(cakkavāḷa)连成一片。住在其中的天神与梵天都以最高的敬意供养大士，说道：“大士，于此，没有与您相等者，更何况超越者！”其他方位也是如此。那时，大士了知自己于一切世界中最为第一，便发出无畏之语：“我是世间最上者，我是世间最胜者，我是世间最长者，此是最后生，今后不再有后有。”这也是并非不可思议的，即已达最后有者的无与伦比性。又，当他身为善慧(Sumedha)时，在燃灯佛(Dīpaṅkara Buddha)处得到确定的授记。那时，除了燃灯正等觉者，在波罗蜜功德方面也没有任何人能与他相比。他（与他者）不存在（可比性）这一点，应由当时发生的震撼万千世界等非凡神迹来阐明。那些（神迹），即使是十万辟支菩萨也无法使其发生，更何况声闻菩萨。因此，在义注(aṭṭhakathā)中说：“那时生起的行波罗蜜抉择智，在其境界中趣向一切知智。”声闻菩萨也是从能自行了知符合其菩提的资粮法时起，成为不退转法，超越了随流的广大凡夫状态，而进入菩萨地。从某个角度说，他们被称为已确定并以正觉为归趣者。只有当他们在诸佛面前时，才能获得确定的授记。至于一切知菩萨与辟支菩萨，（其差别）则不待言。

[๖] วิภาวนิยํ ปน

[6] 然而，应予阐明

สมิตตฺเถ ยฺยการสฺส อการสฺส วา วเสน เอตํ สิทฺธนฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

（有观点）说：“在samitattha（等同义）中，此（词的构成）是依于yy字母或a字母而成立。”此说不善。

น หิ ตุลสทฺโท ธาตุสิทฺโธ กมฺมสาธโน จ ภวิตุํ น ยุตฺโต. ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตุโล. อปฺปเม ยฺโยติ หิ ฏีกายํ วุตฺตํ. เอเตน ตุลสทฺโท กมฺมสาธโนติ ทิเปติ. เอวญฺจ สติ กมฺมสาธเนเนว ตทตฺถสิทฺธิโต กึ ตโต สมิตตฺเถ ยฺยการสฺสอการสฺส วา จินฺตายาติ. วตฺติจฺฉานุคโต สทฺทปฺปโยโคติ กตฺวา เอตํ วุตฺตนฺติ เจ. น. ยถา [Pg.9] สุตํ ยุตฺตํ วชฺเชตฺวา อสฺสุตสฺส ปริกปฺปนาย ปโย ชนาภาวโตติ. [อตุล ปทํ]

tula一词由词根派生，且为业格派生词，此理并非不当。“无法被衡量”，故为“atula”（无与伦比）。诚然，在复注(ṭīkā)中说：“不可量。”此说阐明了tula一词是业格派生词。既然如此，其义已由业格派生词成立，何需再考虑samitattha（等同义）中yy字母或a字母之事？若说：“此说是因‘词语的运用随顺言说者之意’而说。”（答：）不然。因为舍弃所听闻的合理（解释），而对未听闻的（解释）进行臆测，是毫无用处的。【atula（无与伦比）一词】

๖. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ สตฺถุ ติสฺโส สมฺปทา วิภา วิตา โหนฺติ. เหตุสมฺปทา ผลสมฺปทา สตฺตุปการสมฺปทาจาติ. ตตฺถ สตฺถุ มหากรุณา สมงฺคิตา โพธิสมฺภารสมฺภรณญฺจ เหตุสมฺปทานาม. โพธิมณฺเฑ ปวตฺติตา จตุวีสติ โกฏิสภสหสฺสสงฺขา มหาวชิรญฺญาณสงฺขาตา สพฺพญฺญุมหา วิปสฺสนาปิ เอตฺเถว สงฺคหิตา. สา หิ มหาโพธิยา ปทฏฺฐาน ภูตาติ. ปหาน สมฺปทายเมว วา สา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ผลสมฺปทา จตุพฺพิธา ปหานสมฺปทา ญาณสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตตฺถ สห วาสนาย กิเลสปฺปหานํ ปหานสมฺปทา นาม. ปหานสฺส สพฺพปาริปูริตาติ อตฺโถ. อตฺถโต ปน อริยมคฺโค, อคฺคมคฺคญฺญาณเมว วา. สพฺพญฺญุต ญฺญาณ ทสพลญฺญาณาทีนิ ญาณสมฺปทา.

6. 然而，通过这两句，导师的三种圆满得以阐明，即：因圆满、果圆满与利益众生圆满。其中，导师的大悲心以及菩提资粮的积累，称为因圆满。在菩提座(Bodhimaṇḍa)生起的，名为大金刚智(mahāvajiraññāṇa)、数量达二十四万亿的一切知大观(sabbaññumahā-vipassanā)，也包含于此。因为它是大菩提的近因(padaṭṭhāna)。或者，应知它也包含在断圆满中。果圆满有四种：断圆满、智圆满、威力圆满与色身圆满。其中，连同习气一并断除烦恼，称为断圆满。其义是断除的完全圆满。从义理上说，则是圣道，或即是顶道智。一切知智、十力智等，是为智圆满。

[๗] วิภาวนิยํ ปน

[7] 然而，应予阐明

เอตาสุ ทฺวีสุ สมฺปทาสุ ญาณสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา, ตโต ปหานสมฺปทา. ปหานสมฺปทาเยว ปน ปถมํ วตฺตพฺพา. สา หิ ญาณสมฺปทายปุพฺพงฺคมภูตา ปจฺจยภูตา จ. มหาฏีกายญฺจ สาเยว ปถมํ วุตฺตาติ.

在这两种圆满中，智圆满先被述及，然后是断圆满。然而，断圆满才应先说。因为它确实是智圆满的前导与条件。并且在大复注(Mahāṭīkā)中也是先说它。

[๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[8] 以及，应予阐明

‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อคฺคมคฺคญฺญาณ’’นฺติ ญาณสมฺปทายํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

“一切知智的近因是顶道智”，此说是在智圆满中说的，那也是不恰当的。

อคฺคมคฺคญฺญาณญฺหิ ปหานสมฺปทา เอว ภวิตุํ อรหติ. น หิ มคฺคญฺญาณโต อญฺญา ปหานสมฺปทานาม อตฺถีติ. ยญฺจ โกจิ วเทยฺย มคฺคญฺญาณํ ญาณญฺจ โหติ ปหานญฺจ. ตสฺมา อุภยตฺถ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ. ตํปิ น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ สมฺปทาสงฺกโร โหตีติ.

因为顶道智只应是断圆满。诚然，除了道智，没有名为断圆满者。若有人说：“道智既是智也是断，因此在两处说都适合。”那也是不恰当的。因为这样一来，就会造成圆满的混杂。

[๙] ตถา วิภาวนิยํ

[9] 同样地，应予阐明

ญาณสมฺปทายํ [Pg.10] สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพปถมํ วตฺตพฺพํปิ น วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

在智圆满中，一切知智虽应最先说，却没有说。那也不善。

นนุ ‘‘ตมฺมูลกานิ จ ทสพลาทิ ญฺญาณานี’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน สพฺพญฺญุตญฺญาณํปิ คหิตนฺติ เจ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

（问：）“以其为根的十力(dasabala)等诸智”，于此，难道不是以“等”字也含摄了一切知智吗？（答：）那也是不恰当的。

น หิ อปฺปธานํ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา ปธานํ ปากฏํ อาทิสทฺเทน คหิตนฺติ ญายาคตํ โหตีติ. อจินฺเตยฺยานุภาเวหิ สีลา ทิคุเณหิ อิทฺธิ ธมฺเมหิ จ สมฺปทา อานุภาวสมฺปทา. ลกฺขณา นุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตสฺส รูปกายสฺส สมฺปตฺติ รูปกายสมฺปทา. สตฺตุปกาโรทุวิโธ อาสยสมฺปทา, ปโยคสมฺปทา จ. อชฺฌาสยสฺส อุฬารตา กายวจีปโยคสฺส จ ปริสุทฺธตาติ อตฺโถ. ตตฺถ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิสตฺเตสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตา อาสย สมฺปทา. โลเก อภิญฺญาตานํ ราชูนํ ราชมหามตฺตานํ เสฏฺฐิ คหปตีนํ เทวราชูนมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ลาภสกฺการาทิ นิรเปกฺขตาวเสน เทสนาปโยคสุทฺธิ ปโยคสมฺปทา. ตตฺถ ทฺเว ปหานญาณสมฺปทา สมฺมาสมฺพุทฺธปเทน วิภาวิตา. ทฺวีหิ อานุ ภาวรูปกายสมฺปทาหิ สห ทฺเว สตฺตุปการสมฺปทา อตุลปเทน. เหตุสมฺปทา ปน ทฺวีหิปิ ปเทหิ สามตฺถิยโต วิภาวิตา. น หิ ตาทิสิยา เหตุสมฺปทาย วินา อิตราสํ ปวตฺติ อตฺถีติ. [สมฺปทา]

以次要者为例来指称，却以“等”字来涵盖主要者，这不合道理。由具不可思议威力(acinteyyānubhāva)的戒(sīla)等功德与神通法(iddhidhamma)所成之圆满，是为威力圆满。由三十二相(lakkhaṇa)与八十种好(anubyañjana)所庄严的色身之圆满，是为色身圆满。利益众生圆满有两种：意乐圆满(āsayasampadā)与加行圆满(payogasampadā)。其义即是意乐之崇高与身语加行之清净。于此，即使对提婆达多(Devadatta)等敌对有情亦常怀利益之意乐，是为意乐圆满。为世间著名的国王、王臣、长者、居士乃至天王说法时，不执着于利养、恭敬等，说法加行清净，是为加行圆满。其中，两种断与智的圆满，已由“正等觉者”(Sammāsambuddha)一词阐明。两种威力与色身圆满，连同两种利益众生圆满，则由“无与伦比”(atula)一词彰显。而因圆满则由这两个词的含义所阐明。因为若无如此殊胜的因圆满，其他圆满便无从生起。【圆满】

๗. ปุนปิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ พลวตรํ กโรนฺโต สสทฺธมฺมคณุตฺตมนฺติ อาห. เอเตน ธมฺมสงฺฆานํปิ วนฺทนา กตา โหติ. ทูรโตหํ นมสฺสิสฺสํ, สสงฺฆํ โลกนายกนฺติ หิ วุตฺเต สงฺฆสฺสปิ นมนกฺริยาปตฺติ สหสทฺเทน วิญฺญายติ. เอว มิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ นมสฺสิสฺสนฺติ นมสฺสึ.

7. 复次，长老为令自己的礼敬更为有力，而说“具足正法与最上僧伽者”。以此，亦成对法与僧伽的礼敬。如言：“我将从远处礼敬世间导师及其僧伽”，其中对僧伽的礼敬行为，是通过“sa-”(与)字而了知的。此事应如是见。此处，“我将礼敬”(namassissaṃ)即是“我已礼敬”(namassiṃ)。

[๑๐] ยมฺปน วิภาวนิยํ

[10] 凡应予阐明者

‘‘คุณีภูตานํปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อภิวาเทตพฺพ ภาโว สหโยเคน วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิวาเทตพฺพ ภาโวติ นวตฺตพฺพํ. อภิวาทิตภาโวติ ปน อภิวาทนนฺติ [Pg.11] วา วตฺตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อิธ อธิปฺเปตสฺส กฺริยา สมวายสฺส สิทฺธตฺตา ธมฺมสงฺฆานํปิ เถรสฺส วนฺทนา กฺริยาปตฺติ สิทฺธา โหตีติ. อิตรถา ตพฺพปจฺจยสฺส อรหตฺถทีปนโต อภิวาทนา รหตา สงฺขาต คุณสมวาโย วุตฺโต สิยา. โสจ อิธ นาธิปฺเปโต. อตฺตโน นิทสฺสเนน จ สห น สเมติ สปุตฺตทาโร อาคโตติ.

如言：“诚然，对于已具功德的法与僧伽，其应受礼敬之性，是透过其关联而了知的。”于此，不应说“应受礼敬之性”(abhivādetabbabhāvo)，而应说“已受礼敬之性”(abhivāditabhāvo)，或说“礼敬”(abhivādanaṃ)。若如是，则此处所意之“行为的结合”便得以成立，因此长老对法与僧伽的礼敬行为亦得以成立。否则，由于“-tabba”词缀表示“值得”之义，这就会变成在说一种被称为“值得礼敬”的功德聚合体。而这并非此处所意，且与“他带着妻儿一起来了”(saputtadāro āgato)此一自例不符。

อปิจ เถโร อิมํ คนฺถํ รจยิสฺสามีติ ปุพฺพภาเคเยว ตีณิ รตนานิ วนฺทิ, อถ ตํ อตฺตโน วนฺทนํ คนฺถปฺปฏิญฺญาย สห ฆเฏตฺวา ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถํ รจยีติปิ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตถาหิ อภิวาทิยาติ วุตฺตํ. น อภิวาทิยามีติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ตตฺถ สทฺธมฺเมน จ คณุตฺตเมน จ อตฺตนา นิมฺมิเตน สกลโลกสฺส สรณภูเตน สห วตฺตตีติ สสทฺธมฺม คณุตฺตโม. สมฺมาสมฺพุทฺโธ. น หิ ปรนิมฺมิเตน สทฺธมฺเมน คณุตฺตเมน จ สหิตา สาวกา สสทฺธมฺมาติ จ สคณุตฺตมาติ จ วุจฺจนฺติ. น จ อตฺตโนเอว สรณภูเตน สทฺธมฺเมน สพฺรหฺมจาริคณุตฺตเมน จ สหิตา ปจฺเจกพุทฺธา ตถา โถมนํ อรหนฺตีติ, ตสฺมา อิทํปิ สตฺถุ อสาธารณคุณปทเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

再者，长老在撰写此论之初，便已礼敬三宝，其后将自己的礼敬与造论之誓愿相结合而作此偈，以示其意——亦非不可作如是说。诚然，经言“礼敬已”(abhivādiya)，而非“我礼敬”(abhivādiyāmi)。此理亦通于他处。于此，“具足正法与最上僧伽者”(sasaddhammagaṇuttamo)，是指与自身所创、作为一切世间归依处的正法及最上僧伽同在者，即是正等觉者(Sammāsambuddho)。声闻弟子是与他人所创的正法及最上僧伽同在，故不被称为“具足正法者”或“具足最上僧伽者”。独觉佛(Paccekabuddha)虽与自身所证、作为归依处的正法及同梵行者的最上僧伽同在，亦不应受如是赞叹。是故当知，此亦是导师(Satthu)的不共功德之语。

ตตฺถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เก ธาเรติ, อตฺตานํ ธาเรนฺเต. ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ หิ วุตฺตํ. กถญฺจ ธาเรติ, จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อปตมาเน กโรนฺโต. กิญฺจ ธารณํนาม, เยสํ วเสน สตฺตา อปาเยสุวา วฏฺฏทุกฺเขสุวา ปตนฺติ, เตสํ กิเลสานํ เอกเทเสนวา สพฺพโสวา สมุจฺฉินฺทนํ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตฺตาโร อริยมคฺคา นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ธมฺโมนาม. อริยมคฺคา หิ กิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺตา นิพฺพาเนน สเหว หุตฺวา สมุจฺฉินฺทนฺติ. น วินาติ, ตสฺมา เตเยว ปญฺจ เอกนฺตโต ธมฺโมนามาติ. ปริยตฺติธมฺโม ปน ธารณุปาโยเยว โหติ. จตฺตาริ สามญฺญผลานิจ ธารณผลานิเยว โหนฺติ, กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตตฺตา ธารณานุกูลปฺปวตฺตานิ จ. ตสฺมา เอเต ปญฺจ ปริยายธมฺมาเยวาติ. อถวา[Pg.12], ธารียตีติ ธมฺโม. ธารณารโหติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ธาเรนฺตํ เอกนฺเตน ทุกฺขโต โมเจติ. อคฺคสุเขจ ปติฏฺฐาเปติ. โสเยว ธารณารหตฺตา อิธ ธมฺโมนามาติ. โกปน โสติ, ยถา ปุตฺตธมฺมาเยว. เตหิ เกจิ ภาวนา วเสน เกจิ สจฺฉิกิริยวเสน เกจิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารวเสน เกจิ อุคฺคห ธารณวเสน ธารียนฺติ. เต จ เอวํ ธารียมานา ธาเรนฺตํ ยถารหํ อปายทุกฺขโต วฏฺฏทุกฺขโตจ โมเจนฺติ, อคฺเคจ ผลสุเขวา นิพฺพานสุเขวา ปติฏฺฐาเปนฺตีติ. ธาเรนฺติวา สปฺปุริสาชนา อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อตฺตานํ อปต มานํ วหนฺติ เอเตนาติ ธมฺโม. ธรนฺติวา เอตฺถ ธมฺมทีปา ธมฺมปฺปฏิสรณา ชนา ลทฺธปฺปติฏฺฐา โหนฺตีติ ธมฺโมติปิ ยุชฺชติเยว. กสฺมา ปเนตฺถ ธมฺโม ทสวิโธว วุตฺโต. นนุ ปฏิปตฺติธมฺเมน สห เอกาทสวิโธว วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. โสปน ปฏิปตฺติธมฺโม มคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาเอว โหตีติ ปุพฺพเจตนา วิย ทาเน มคฺเค เอว โส สงฺคหิโต. ตสฺมา ธมฺโม ทสวิโธว สพฺพตฺถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

于此，“能持守”(dhāreti)，故名为“法”(dhamma)。它持守谁？持守奉行它的人。如言：“法实能守护行法者。”如何持守？即令（奉行者）不堕于四恶趣(apāya)及轮回之苦(vaṭṭadukkha)。何谓持守？即部分或全部地断除那些令有情堕于恶趣或轮回之苦的烦恼(kilesa)。在此义上，四圣道(ariyamagga)与涅槃(nibbāna)，从胜义(nippariyāyato)而言，名为“法”。圣道断除烦恼，是与涅槃同在而断除，非是分离，是故此五者究竟而言名为“法”。然而，教理法(pariyattidhamma)仅是持守之方便。四沙门果(sāmaññaphala)亦是持守之果，因其依烦恼之止息而转，且顺应于持守而转。是故此五者皆是世俗法(pariyāyadhamma)。又或者，“被持守”(dhārīyati)，故名为“法”，意即“值得持守”。凡能令持守者彻底解脱痛苦，并安立于无上安乐者，因其值得持守，故在此名为“法”。此为何者？犹如子法。众生或依修习(bhāvanā)，或依现证(sacchikiriyā)，或依现法乐住(diṭṭhadhammasukhavihāra)，或依受持(uggahadhāraṇa)而持守之。当它们被如是持守时，便能相应地令持守者解脱恶趣之苦与轮回之苦，并将其安立于果乐乃至涅槃乐中。又或者，善士(sappurisa)等人，以此令自身不堕恶趣与轮回之苦，故名为“法”。又或者，于此，以法为洲(dhammadīpa)、以法为归依(dhammappaṭisaraṇa)的人们得以安立，故亦可名为“法”。然则，为何此处仅说十种法？难道不应连同行道法(paṭipattidhamma)共说十一种吗？诚然。但行道法实为圣道的前分道(pubbabhāgappaṭipadā)，犹如布施中的前行思(pubbacetanā)，它已被摄于圣道之中。是故当知，法在一切处皆说为十种。

อปิจ, ยทคฺเคน ปริยตฺติธมฺโม อิธ ธมฺมสฺมึ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ปริยตฺติธารโกปิ สงฺเฆ วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ยุตฺโต. ยทคฺเคนจ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก สงฺเฆ เสกฺเขสุ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ตสฺส กลฺยาณเหตุภูโต ปฏิปตฺติ ธมฺโมปิ ธมฺเม วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ ปุถุชฺชนภูโตปิ เยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา เสเข โสตาปตฺติ ผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน สงฺคหิโต. เต ปน ธมฺมา เสกฺเข โสตาปตฺติมคฺเค อสงฺคหิตาติ นสกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺตาวตา เย วทนฺติ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ, เอตฺถ ปุถุชฺชน กลฺยาณโก สงฺเฆ อสงฺคหิโต. น หิ ตํสรณํ คจฺฉนฺตสฺส สรณคมนํ สมฺปชฺชตีติ. เตสํ ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เอวํ ปน วตฺตพฺโพ, โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถาติ เอวํ สตฺถุฐาเน ถเปตฺวา ภควตา สํวณฺณิโต ปริยตฺติธมฺโม ธมฺมสรเณ สงฺคหิโตติ [Pg.13] ยุตฺโต, ตํ ธาเรนฺโตปน กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปิ อตฺถิ. อฏฺฐิโตปิ อตฺถิ. โย อฏฺฐิโต, โส อตฺตโนปิ สรณํ นโหติ. กุโต ปรสฺส. สตฺถารา จ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ โส ครหิโต. ตสฺมา โส สงฺฆสรเณ อสงฺคหิโต. อิตโรว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ.

再者，既然教法(pariyattidhamma)在此被摄入于法中，那么持教者(pariyattidhāraka)亦被摄入于应受礼敬的僧伽中，这是合理的。既然贤善凡夫(puthujjanakalyāṇaka)被摄入于僧伽中的有学(sekha)之列，那么作为其贤善之因的行法(paṭipattidhamma)亦应被视为摄入于应受礼敬的法中。因为他虽然是凡夫，但因具足某些法，而被摄入于为证入流果(sotāpattiphala)而行道的有学之中。然而，不能说那些法未被摄入于有学的入流道(sotāpattimagga)中。由此，那些主张“贤善凡夫未被摄入僧伽中，因为皈依他的人，其皈依并不能成就”的人，他们的这种说法被驳斥了。然而，应如是说：“阿难，我所教示、制定的法与律，在我去世后，便是你们的导师。”世尊如此赞叹，将教法置于导师之位，而教法被摄入于法皈依(dhammasaraṇa)中，这是合理的。然而，持教者中，有安住于善行(kalyāṇappaṭipatti)者，亦有不安住者。那不安住者，连自己都不能作为自己的皈依处，何况他人？导师在无数经中呵斥此人。因此，他未被摄入于僧伽皈依(saṅghasaraṇa)中，只有另一者（安住者）才被摄入，这是合理的。

สนฺตานํ ธมฺโมติ สทฺธมฺโม. สมิตกิเลสานํ ตโตเยว ปสตฺถานํ ปูชิตานํ สปฺปุริสานํ ปณฺฑิตานญฺจ ธมฺโมติ อตฺโถ. โยจ สนฺตานํ ธมฺโม, โสปิ เอกนฺเตน สนฺโตเยว โหตีติ สนฺโต ธมฺโมติปิ สทฺธมฺโม. ปสตฺโถ ปูชิโต ธมฺโมติ อตฺโถ. สจฺโจ วา. อยญฺหิ อญฺญติตฺถิยธมฺโม วิย ธาเรนฺตํ นวิสํวาเทติ. โส หิ อยํ เม หิโตติ ธาเรนฺตสฺส อหิโตเยว สมฺปชฺชติ. อยํ ปน ตถาธาเรนฺตสฺส หิโตเยว สมฺปชฺชตีติ. [สทฺธมฺมปทํ]. คณุตฺตมปเท โลเก สมาน ทิฏฺฐิสีลานํ สหธมฺมิกานํ สมูโห คโณติ วุจฺจติ. อิธ ปน อุตฺตเมหิ สีลาทิคุเณหิ ยุตฺโต ภควโต สาวกสงฺโฆ อุตฺตโมจ โส คโณจาติ อตฺเถน อุตฺตมคโณนาม. โสเยว อิธ คณุตฺตโมติ วุจฺจติ ยถา มุนิเสฏฺโฐ มุนิวโรติ.

圣者之法，故为“正法”(saddhamma)。义为：已平息烦恼者，因此亦是值得称赞、值得恭敬的善士与智者之法。又，圣者之法，其亦是究竟寂静的，故亦称“寂静法”(santo dhammo)为正法。义为值得称赞、值得恭敬之法。或为真实之法。此法不像外道之法，不会欺骗奉行者。外道之法，奉行者认为“这对我有利”，结果却是不利。然而此法，如是奉行者，则必获利益。[正法句]。于“最胜众”(gaṇuttama)句中，世间具足同样见、戒的同梵行者之集合，称为“众”(gaṇa)。于此，具足戒等殊胜功德的世尊声闻僧伽，因其是“殊胜之众”，故名“最胜众”。此即此处所说之“最胜众”，犹如“最胜牟尼”(muniseṭṭha)亦称“牟尼中尊”(munivara)。

[๑๑] วิภาวนิยํ ปน

[11] 然而，应当阐明。

‘‘คณานํ คเณสุวา เทวมนุสฺสาทิสมูเหสุ อุตฺตโม คณุตฺตโม’’ติ จ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦有说：“于诸众中，即于天、人等众中，最胜者为最胜众。”此说不善。

เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อุตฺตมสทฺโท ปธานภูโต โหติ. โสจ คุณมฺหิเยว ปวตฺตตีติ เตน อิธ อริยสงฺโฆ วุตฺโตติ นสิชฺฌตีติ. เอตฺถจ คโณติ สงฺโฆเยว วุจฺจติ. โสจ สงฺโฆ ทุวิโธ สมฺมุติสงฺโฆ, ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆติ. ตตฺถ สมคฺเคน สงฺเฆน กตํ อุปสมฺปทากมฺมํ สมฺมุตินาม. ตาย สมฺมุติยา อุปสมฺปนฺนภูมึ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุสงฺโฆ สมฺมุติสงฺโฆนาม. โส วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ. ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆ นาม อฏฺฐ อริยปุคฺคลสมูโห. โสปน กิญฺจาปิ สมฺมุติสงฺเฆปิ อนฺโตคโธเยว โหติ. ตถาปิ สรณคมน วนฺทนา มาน [Pg.14] ปูชาสกฺการานุสฺสติฏฺฐาเนสุ อนุตฺตร ปุญฺญกฺเขตฺต วิเส สปริคฺคหตฺถํ ภควตา ตถา ตถา สํวณฺเณตฺวา โส วิสุํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุถุชฺชนสงฺโฆหิ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สมาโนปิ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ นโหติ. กสฺมา. สาลิกฺเขตฺเต ติณานํ วิย เขตฺตทุฏฺฐานํ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉานุสยานํ สพฺภาวาติ. ปุญฺญกฺเขตฺตภาโว ปนสฺส ปุริเม สทฺธมฺมปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ. [สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทํ]

因为在此义中，“最胜”(uttama)一词是主要部分，而此词仅用于功德，因此，说此处所指的是圣僧伽(ariyasaṅgha)便不成立。于此，“众”(gaṇa)即是指僧伽。此僧伽有两种：世俗僧伽(sammutisaṅgha)与应供僧伽(dakkhiṇeyyasaṅgha)。其中，由和合僧伽所作的具足戒羯磨，称为“世俗”(sammuti)。通过此世俗（羯磨）而达到受具足戒地位并安住的比丘僧伽，称为世俗僧伽。这在律(Vinaya)的羯磨中是公认的。应供僧伽是指八圣人(aṭṭha ariyapuggala)的集合。它虽然也包含在世俗僧伽中，但应当知道，在皈依、礼敬、尊重、供养、恭敬、忆念等场合，为了特别标明其为无上福田，世尊如此这般地赞叹它，将它单独宣说。凡夫僧伽虽然也是福田，但不是无上福田。为何？因为存在着败坏（福）田的身见与疑随眠，如同稻田中的杂草一般。其作为福田的性质，当依前文“正法句”中所说之理而知。[正法与最胜之众句]

๘. อภิวาทิยาติ วิเสสโต วนฺทิตฺวา. เอตฺถ จ อยํ โลเก สีลาทิคุณยุตฺโต เสฏฺโฐ วนฺทเนยฺโยติ เอวํ เสฏฺฐ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา วนฺทนฺโต วิเสสโต วนฺทตีติ วุจฺจติ. วนฺทนา ปน ติวิธา กายวนฺทนาทิวเสน. ยถาห –

8. “顶礼”(Abhivādiya)即是特别地礼敬。于此，对世间具足戒等功德、最殊胜、应受礼敬之人，生起“此乃最胜”之心而礼敬者，称为特别地礼敬。礼敬有三种，即身礼敬等。如所说：

ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา, กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตีติ.

诸比丘，有此三种礼敬。是哪三种呢？以身礼敬，以语礼敬，以意礼敬。

ตตฺถ เสฏฺฐจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวย กปฺปรทฺวย นลาฏ สงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปฺปชฺชนฺโต กาเยน วนฺทตินาม. ยํ สนฺธาย ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ยายจ อวนฺทิยฏฺฐาเนสุ วนฺทนฺตสฺส อาปตฺติ โหตีติ. คุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทตินาม. นโม พุทฺธสฺส, นมตฺถุ พุทฺธสฺส, นโม วิมุตฺติยา, นโม วิมุตฺตานํ, วิปสฺสิสฺส นมตฺถูติ เอวมาทีสุปิ วาจา วนฺทนาเยว. คุณปทานิ อนุคนฺตฺวา คุเณ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทตินามาติ.

其中，生起最胜心，将双膝、双肘、额头此五体置于地上，朝向应礼敬者而拜，此名以身礼敬。经中处处所说“以五体投地礼敬”即指于此。若于不应礼敬之处礼敬，则有罪过。以语说出功德之词，此名以语礼敬。如“礼敬佛陀”、“归命佛陀”、“礼敬解脱”、“礼敬解脱者”、“归命毗婆尸(Vipassī)”等，皆是语礼敬。随念功德之词而忆念其功德，此名以意礼敬。

๙. ภาสิสฺสนฺติ กเถสฺสามิ. กามญฺจ เถโร อิมํ สงฺคหํ รจยนฺโต โปตฺถการุฬฺหํ กตฺวาว รจยิสฺสติ. คนฺถกมฺมํ นาม วาจากมฺเมสุ ปสิทฺธนฺติ กตฺวา ภาสิสฺสนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

9. 对于“将说”(bhāsissanti)一词，我将解说。虽然长老在编纂此纲要时，是先写成书册再编纂，但当知，说“将说”是因为著书(ganthakamma)之事在语业(vācākamma)中是公认的。

๑๐. อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติ ปเท อภิธมฺเม วุตฺตา อตฺถา อภิธมฺมตฺถา. เต สงฺคยฺหนฺติ เอตฺถ เอเตนาติวา อภิธมฺมตฺถสงฺคโห. สงฺคยฺหนฺติติจ เถเรน สํขิปิตฺวา คยฺหนฺติ กถียนฺตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเมติ เจตฺถ อภิอติเรโก อภิวิเส โสจ ธมฺโม อภิธมฺโม. ธมฺโมติ จ วินยปาฬิโต อญฺญํปาฬิ ทฺวยํ [Pg.15] วุจฺจติ. โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโตติ หิ วุตฺตํ. ตญฺจ ปาฬิทฺวยํ อาณาวิธานสงฺขาตํ วินยน กิจฺจํ วชฺเชตฺวา กุสลาทิเก ยถาปวตฺเต ปรมตฺถธมฺเม เอว ทีเปตีติ. เอวํ ทีเปนฺเตสุจ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ โย อิตรโต อติเรโกจ โหติ วิเสโสจ. อยเมว อภิธมฺโม นาม. อิตโรปน ธมฺโมเยว. เอวญฺจ กตฺวา ธมฺโม อภิธมฺโม วินโย อภิวินโยติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมนาม สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมนาม ยตฺตปกรณานิ. วินโยนาม อุภโต วิภงฺโค, อภิวินโยนาม ขนฺธกปริวาราติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. อติเรกวิเสสตา เจตฺถ กุสลาทิ วเสน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหาทิวเสน ตถา ตถา เทเสตพฺพปฺปการานํ อนวเสสวิภตฺติวเสนวา สุทฺธธมฺมาธิฏฺฐาน เทสนาปวตฺติวเสนวา เวทิตพฺพา. ยโต สพฺพญฺญุพุทฺธา อิมํ อภิธมฺมเทสนํ เทเวสุเอว เทเสนฺติ. น หิ มนุสฺสา เอวรูปํ ตโย มาเส นิรนฺตรํ ปวตฺตนโยคฺยํ กถามคฺคํ เอเกน อิริยาปเถน อาทิโต ปฏฺฐาย ปริโยสานํ ปาเปตฺวา ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกนฺติ, นจ เอว รูโป เอกมาติกานุพนฺโธ กถามคฺโค นานาขเณสุ นานาชนานํ เทเสตุํ สกฺกุเณยฺโย โหตีติ. เกจิปน วินยปาฬิโตปิ อภิเรกวิเสสตํ ตสฺส วณฺเณนฺติ. ตํ อฏฺฐสาลินิยา น สเมติ. ตตฺถ หิ ธมฺมนามิกานํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ มชฺเฌเอว อยํ อติเรกวิเสสตา วิจาริตา. นจ ยุชฺชติ วินเยน สห ตถา วิจาเรตุํ อสมานกิจฺจวิสยตฺตา. วินโย หิ กายวาจานํ วินยนกิจฺโจ, อชฺฌาจารวิสโยจ. ธมฺโม ปน ธมฺมวิภาคกิจฺโจ ธมฺมปฺปวตฺติ วิสโยจาติ. เกจิปน วทนฺติ เอวํ สนฺเตปิ วินโย เอว สพฺพเชฏฺฐโก สิยา. วินยํ วิวณฺเณนฺตสฺส หิ ปาจิตฺติยาปตฺติ โหติ. ธมฺมํ วิวณฺเณนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติมตฺตาติ, ตํ นยุชฺชติ. วินโย หิ อาณาจกฺกํ. ธมฺโมจ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ วินยํ วิวณฺเณนฺโต สตฺถุ อาณาจกฺเก ปหารํ เทติ. สตฺถริ อคารโว มหนฺโต โหติ. ยสฺสจ สตฺถริ อคารโว, ตสฺส ธมฺมสงฺเฆสุ ตีสุ สิกฺขาสุจ อคารโว สิทฺโธ โหติ. ตสฺมา วินย วิวณฺณเน [Pg.16] อาปตฺติ มหนฺตี โหติ. น สพฺพเชฏฺฐกตฺตาติ. อปิจ, วินโยนาม สาสนสฺส มูลํ. วินเย อฏฺฐิเต สาสนํ นติฏฺฐติ. ตสฺมา สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํปิ วินยวิวณฺณเน มหตี อาปตฺติ ปญฺญตฺตาติ.

10. 在“阿毗达摩义摄”(Abhidhammatthasaṅgaha)一词中，“阿毗达摩义”是指阿毗达摩中所说的义理。这些义理被汇集于此，因此称为“阿毗达摩义摄”。“汇集”的意思是由长老简要地总结和讲述。在“阿毗达摩”一词中，“阿毗”是殊胜、卓越的意思，“达摩”就是法。此处的“法”指的是除了律藏之外的其他两部圣典。因为曾说：“阿难(Ānanda)，我为你们所教导、所制定的法与律。”这两部圣典除了制定戒律之外，主要阐明如实存在的究竟法，比如善法等。在这样阐明的两种法中，超越和殊胜于另一种的，就称为阿毗达摩，其他的则是普通的法。因此，应当了解法、阿毗达摩、律、阿毗律这四种。其中，“法”指的是经藏，“阿毗达摩”指的是七部论，“律”指的是二部《分别》，“阿毗律”指的是《犍度》和《附随》(Parivāra)，这是在义注中所说的。此处的超越性和殊胜性，应当通过善法等、蕴等、摄等各种方式，或者通过无余的分别，或者通过以纯粹的法为对象的教导方式来理解。因为一切知佛陀都是在天界宣说这种阿毗达摩教法。人类无法连续三个月以同一种姿势从头到尾听闻和接受这样的教法；也无法在不同的场合为不同的人重复讲述这种与一部母论相关的教法。有些人也赞美律藏的超越性和殊胜性，但这与《含义阐明》不符。该论只探讨两部名为“法”的圣典之间的超越性和殊胜性。将律藏与它们同等看待是不合理的，因为两者的功能领域不同：律是规范身语的，涉及行为的领域；法则主要是分析法义，属于教法领域。也有人主张，即使这样，律仍然是最尊贵的，因为贬低律会犯波逸提罪，贬低法只会犯恶作罪。这种说法也不妥当。律是教令之轮，法是法轮。贬低律就等于打击导师的教令之轮，对导师不敬是非常严重的过失。对导师不敬的人，对法、僧伽和三学也一定不敬。因此，贬低律的罪过更大，而不是因为它最尊贵。而且，律是教法的根本。律若住立，教法才得以住立。为了使教法长久存在，所以对贬低律制定了重罪。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา นาม อภิธมฺมตฺถ สงฺคหสฺส

如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩义摄》释义。

จตุตฺถวณฺณนาย ปถมคาถาย

第四释义之第一偈

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

ทุตียคาถา-ปรมตฺถทีปนี

第二偈·胜义灯

๑๑. เอวํ อาทิคาถายตํตํ ปโยชน สหิเต ปญฺจ อตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เต อภิธมฺมตฺเถ อุทฺเทสโต ทสฺเสนฺโต ทุตียคาถมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหนฺติ วุตฺเต ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา สพฺพถาปรมตฺถโต จตุธา โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ -

11. 如此，在说明了开篇偈的五个含义及其各自的目的之后，如今为了概括地阐述那些阿毗达摩义，（作者）说了第二偈。当说到“我将在此处及彼处讲述《阿毗达摩义摄》”时，其关联应作：在“阿毗达摩义摄”这一术语中，由我所说的阿毗达摩义，从究竟义上说，在一切方面有四种。于此——

[๑๒] ฏีกายํ ตาว

[12] 首先，在复注中

ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรเณติวา อภิธมฺมตฺถ ปเทติวา อภิธมฺเมติวา ตสทฺทตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. วิภาวนิยํ ปน ตสฺมึ อภิธมฺเมติ. สพฺพํ นสุนฺทรํ.

在此，在《阿毗达摩义摄》这部论著中，或在“阿毗达摩义”一词中，或在“阿毗达摩”一词中，“彼”字的含义已被说明。然而，在《辨明论》(Vibhāvanī)中，对“于彼阿毗达摩中”的解释，并非全都恰当。

น หิ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรเณ มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถาติ ยุชฺชติ. ปกรณํปิ หิ อุปริ วุจฺจมานเมว โหติ. นตุ วุตฺตํ. กุโต อภิธมฺมตฺถาติ. น จ สํวณฺณนาปกรเณสุ อาทิมฺหิเยว ตาว ตสทฺโท อปฺปธานปทานิ ปจฺจามสตีติ อตฺถิ. ตสฺมา อฏฺฐสาลินิยํ อาทิมฺหิ ตตฺถ เกน ฏฺเฐน อภิธมฺโมติ วากฺเยวิย อิธ ตสทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพติ. เอวญฺหิ สติ –

确实，“在我所著的《阿毗达摩义概要》中，由我所说的阿毗达摩义”这种说法是不恰当的。因为这部论著也只是将在后面讲述，而非已经讲述过，又怎么会有阿毗达摩义呢？而且，在释义类著作的开头，“彼”字不可能一开始就指代那些非主要的词语。因此，就像在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)开头“于此，以何义为阿毗达摩”这句话一样，这里的“彼”字也应当这样理解。如果这样的话，那么——

[๑๓] ฏีกาสุ

[13] 在诸复注中

สพฺพถา วุตฺตาติ โยชนาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหติ.

“于一切方面说”的这种关联也被驳斥了。

สา หิ วกฺขมาเนหิ สพฺพยาปิ ทฺวาทส, สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาติอาทีหิ นสเมตีติ. ตตฺต สพฺพถาติ ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน กุสลาทินา [Pg.17] สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺติ, วิภงฺเค วิภตฺเต น ขนฺธาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺตีติ อตฺโถ. ธาตุ กถายํ วุตฺเตนาติอาทินาปิ วตฺตพฺพํ.

因为它与接下来要说的“一切方面有十二”及“一切方面有十八”等说法并不一致。在此，“于一切方面”的意思是：即使依《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所说的善法等一切种类，也唯有四种；依《分别论》(Vibhaṅga)中以蕴等一切种类来分别，也唯有四种。对于《界论》(Dhātukathā)中所说的等等，也应如是说。

๑๒. ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถ สจฺจโต. ทฺเว หิ สจฺจานิ สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจนฺติ, ตตฺถ สตฺต ปุคฺคล อตฺต ชีวาทิกา ปญฺญตฺติอตฺถา สภาวโต อวิชฺชมานาเยว โหนฺติ. ธมฺมววตฺถานญฺญาณรหิตานํปน มหาชนานํ จิตฺเต มหนฺตมหนฺตาปิ หุตฺวา วิชฺชมานาวิย ปญฺญายนฺติ, เตจ มหาชนา สมคฺคา หุตฺวา เตสํ เอกนฺเตน อตฺถิภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺติ เจว สมฺปฏิจฺฉนฺติจ. ตสฺมา เต มหาชเนหิ สมคฺเคหิ สมฺมตตฺตาตโตเยวจ วจีสจฺจวิรติสจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตาสมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมึ สมฺมุติสจฺเจ ฐตฺวา สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตา สพฺพ โลกิยสมฺปตฺติโยจ สพฺพโพธิสมฺภาร ธมฺเมจ อาราเธนฺติ. มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา อปายปูรกา โหนฺติ. เอวํ มหนฺตญฺหิ สมฺมุติ สจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจํ ปน ปตฺวา ตํ สจฺจเมว นโหติ. ตญฺหิ สยํ อวิชฺชมานํเยว สมานํ มหาชเน วิชฺชมานนฺตฺเวว คณฺหาเปติ. สกฺกายทิฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิ ติวิธมิจฺฉาทิฏฺฐีนํ วตฺถุ หุตฺวา พาลชนานํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นเทติ. เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจํ. เอวํ มหาสาวชฺชญฺจาติ. ปรมตฺถสจฺจํปน ทุวิธํ สภาวสจฺจํ อริยสจฺจนฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิอาทีสุ สตฺตสุ ปกรเณสุ วิภตฺตา กุสลาทโย ธมฺมา สภาวสจฺจํนาม. เต หิ สยํ สภาวโต วิชฺชมานตฺตา กุสลานาม ธมฺมา อตฺถิ สุขานาม เวทนา อตฺถีติ คณฺหนฺเตน วิสํวาเทนฺตีติ. ตํ ปน อริยสจฺจํ ปตฺวา กิญฺจิ อสจฺจํปิ โหติเยว. ตถาหิ อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ วุตฺตา. น สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา. สพฺเพหิ ปน อนิจฺจตา สงฺขตตาทีหิ อเนกสเตหิ อากาเรหิ สพฺพาปิ เวทนา ทุกฺขาเอว. ตถา อนวชฺชสุขวิปากฏฺเฐน กุสลภาโวปิ อกุสลํ อุปาทาเยว วุตฺโต. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา กุสลสมฺมตา ธมฺมา สาสวตา สํกิเลสิกตา โอฆนิย โยคนิย อุปาทานิยตา [Pg.18] สงฺขาเตหิ วชฺเชหิ สาวชฺชาเอว โหนฺติ. ทุกฺขสจฺจภูตานญฺจ วิปากานํ ชนนฏฺเฐน เอกนฺเตน ทุกฺขวิปากาเอว โหนฺติ. อชฺฌตฺตตฺติกญฺจ สพฺพโลกิยสมฺมตํ อุปาทาย วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ จตุพฺภู มกธมฺมา เอกนฺเตน อตฺตาปินาม นตฺถิ. กุโต อชฺฌตฺตานาม. พหิทฺธาเอว โหนฺติ. สงฺขาเร ปรโต ปสฺสาติ หิ วุตฺตนฺติ. อยํ นโย เสสตฺติก ทุกธมฺเมสุปิ ยถารหํ เนตพฺโพ. อริย สจฺจํนาม สพฺเพสํ เตภูมกธมฺมานํ เอกนฺต ทุกฺขภาโว ตณฺหาย เอกนฺต ทุกฺขสมุทย ภาโว นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาโว อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคภาโวจาติ. อิธเมว หิ ปริสุทฺธพุทฺธีนํ อริยานํ ญาเณ อจลมานํ สพฺพาการปริปุณฺณํ นิปฺปริยายสจฺจํ โหตีติ. เตสุ อิธ สมฺมุติสจฺจํ นิวตฺเตนฺโต ปรมตฺถโตติ อิท มาห. เตน วุตฺตํ ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถสจฺจโตติ. ตตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ สภาวสิทฺโธจ ปริกปฺปสิทฺโธจ. ตตฺถ โย วินา อญฺญาปเทเสน เกวลํ วิสุํ วิสุํ อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโน หุตฺวา สิทฺโธ. โส จิตฺตาทิโก อตฺโถ สภาวสิทฺโธนาม. โยปน อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโนเยว นโหติ. วิชฺชมานสฺสปน อตฺถสฺส นานา ปวตฺติอากาเร อุปาทาย จิตฺเตน ปริกปฺเปตฺวา สวิคฺคหํ กตฺวา คหิโต จิตฺตมโย จิตฺตนิมฺมิโต หุตฺวา จิตฺเตเอว อุปลพฺภมาโน โหติ. โส สตฺตปุคฺคลาทิโก อตฺโถ ปริกปฺปสิทฺโธ นาม. เตสุ สภาวสิทฺโธเยว ปรมตฺโถนาม. โส หิ สนฺติ ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอตฺถาติ อตฺโถ. เอกนฺตวิชฺชมานฏฺเฐน อิตรโต ปรโม อุกฺกํสคโต อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อปิ จ, เย อยํ อตฺถิ อยํ อุปลพฺภตีติ คเหตฺวา ตสฺส อภิญฺเญยฺยสฺส อภิญฺญตฺถาย, ปริญฺเญยฺยสฺส ปริญฺญตฺถาย, ปหาตพฺพสฺส ปหานตฺถาย, สจฺฉิกาตพฺพสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย, ภาเวตพฺพสฺส ภาวนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ. เตสํ ตทตฺถสาธเน อวิสํวาทกฏฺเฐน ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อิตโรปน อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อภิญฺญาทิอตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตานํ ตทตฺถสาธเน [Pg.19] วิสํวาทโกเยว ภวิสฺสติ. นปน ตทตฺถํ สาเธสฺส ตีติ ปรมตฺโถติ วตฺตุํ นารหตีติ.

12. 所谓胜义，即胜义谛。实有二谛：世俗谛与胜义谛。其中众生、补特伽罗、我、命等，这些只是假名安立的概念，从自性上来说，实际上并不存在。然而，在缺乏抉择诸法之智的众人心中，它们却显得非常真实，这些众人共同执着它们为真实存在，因此以这些概念来进行言说和接受。正因为它们被众人普遍认可，并且是言语真实和戒行真实的基础，所以被称为世俗谛。安住于世俗谛并如理行事的人，能够成就一切世间圆满和菩提资粮；不如理行事的人，则会堕入恶道。世俗谛就是如此广大。然而，就胜义谛而言，它（世俗谛）就不是真实了。它自身虽不存在，却让众人执取为存在。它作为身见、六十二见和三种邪见的所依，使愚人无法从轮回之苦中出离。世俗谛就是如此颠倒，如此多过患。胜义谛则有两种：自性谛和圣谛。其中，《法集论》(Dhammasaṅgaṇi)等七部论典中所分别的善法等诸法，被称为自性谛。因为这些法自性真实存在，所以如果认为“有善法，有乐受”，这并不是虚妄的。然而，一旦达到圣谛，某些（自性谛中的）法也可能是不真实的。例如，感受仅仅依据体验的不同，而被区分为乐受、苦受和不苦不乐受，但这并不是说乐受完全是快乐的；如果从无常、有为等成百上千种行相去观察，一切感受本质上都是苦的。同样，善法之所以被称为善，是因其无过失的乐果，也是相对于不善法而言的。因为三界中一切被认为是善的法，都因其有漏、染污、为暴流所系、为轭所系、为取所取等过患而有过失。并且，由于它们能产生属于苦谛的果报，所以其果报必然是苦的。关于“内”(ajjhatta)的三法组，也是依据世间共许而说。因为四地诸法根本没有真实的自我，何来内在的自我呢？它们都是外在的。经中说“观诸行为他”。此理亦应类推至其余诸三法与二法。所谓圣谛，即三界一切诸法皆是苦，贪爱是苦的唯一集因，涅槃是苦的唯一止息，八支圣道是苦的唯一灭道。只有在那些具有清净智慧的圣者之智中，这才是不可动摇的、圆满无缺、了义的真理。在此，为了遣除世俗谛，故说“胜义”。因此说：“所谓胜义，即胜义谛。”其中“义”有两种：自性成就和假名成就。其中，不依赖其他称谓，仅仅依靠自身特有的性质而独立存在的，如心等，被称为自性成就之义。而自身不具有自性，而是依靠已存在的法的各种表现行相，通过心的构想，形成概念并被执取，成为心所造、心所显现，只能在心中才能找到的，如众生、补特伽罗等，被称为假名成就之义。在这两种“义”中，只有自性成就之义才被称为胜义。因为“义”(attha)的含义是：于此中有“存在”(santi)、“生成”(bhavanti)及“智言”(buddhisaddā)。因为它绝对真实存在，超越其他，所以被称为胜义。此外，如果有人执取“这个存在，这个可以获得”，并为了遍知应遍知者、遍察应遍察者、断除应断除者、作证应作证者、修习应修习者而修行，那么这种在成就其目的时不相违的、最上之义，才被称为胜义。而其他不存在的“义”，如果作为遍知等目的而修行，必定会造成欺骗，无法达成目的，因此不能被称为胜义。

[๑๔] วิภาวนิยํ ปน

[14] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中

‘‘ปรมสฺสวา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘胜义’是指最上或殊胜之智的所缘境”，这种说法并不妥当。

น หิ ปรมสทฺโทญาเณ วตฺตมาโน ทิสฺสติ. นจ อตฺถสทฺโท โคจเรติ. ยญฺจ อนุฏีกายํ สจฺจเมว สจฺจิกํ. โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐติ วุตฺตํ. ตํปิ อวิปรีเตน ญาเณน อรณียโต อุปคนฺตพฺพ โต อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. นปรมสทฺทสฺส อตฺถนฺติ. [ปรมตฺถปทํ]

因为“最上”(parama)一词并非用于指称智慧，“义”(attha)一词也并非指所缘境。在《随疏》(Anuṭīkā)中说：“真实即是真实性。”其义是说，它是无颠倒智慧的所缘境，因此被称为“真实性”。这也显示了“义”是指应由无颠倒智慧所缘、应被证得的，并非“最上”一词的含义。[胜义一词]

๑๓. จิตฺตนฺติ เอตฺถ จินฺเตตีติ จิตฺตํ. เอตฺถจ จินฺตนกฺริยา นาม นิจฺจํ อารมฺมณาเปกฺขา โหติ. น หิ สา อารมฺมเณน วินา ลพฺภตีติ. ตสฺมา อารมฺมณคฺคหณ อารมฺมณุปลทฺธิเยว อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพาติ. เอวญฺหิ สติ ภวงฺคสมย วิสญฺญิสมเยสุ จิตฺตํ อารมฺมเณน วินาปิ ปวตฺตตีติ เอวํ วาทีนํ วาโท ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. สนฺเตสุปิจ นิสฺสย สมนนฺตราทีสุ ตสฺส ปจฺจเยสุ เตหิ นามํ อลภิตฺวา อารมฺมณปจฺจยวเสเนวสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ. ตญฺหิ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณํ คณฺหนฺตา ตสฺส วเสเนว คณฺหนฺตีติ. จินฺตนมตฺตํวา จิตฺตํ. สพฺเพปิ หิ ธมฺมา ตํตํ กฺริยามตฺตาว โหนฺติ. น เตสุ ทพฺพํวา สณฺฐานํ วา วิคฺคโหวา อุปลพฺภติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน จ โหนฺติ. น เต อตฺตโน ถาเมนวา พเลนวา วเสนวา สตฺติยาวา อุปฺปชฺชิตุํปิ สกฺโกนฺติ. ปเคว จินฺเตตุํวา ผุเสตุํวาติ. ขณมตฺตฏฺฐายิโนจ โหนฺติ, น กทาจิ กสฺสจิ วเส วตฺติตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตสฺมา เตสุ อิทํ ทพฺพํ, อยํ สตฺติ, อย กฺริยาติ เอวํ วิภาโค นลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสุ ปรมตฺถปเทสุ เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภติ. ตทญฺญ สาธนานิปน [Pg.20] ปริยายโตว ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ทพฺพาทิวเสน อเภทสฺส จินฺตนสฺส อตฺถวิเสสญาปนตฺถํ วิภาค กปฺปนาวเสน เภทกรณํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา สิลา ปุตฺตกสฺสสรีรนฺติ, ตถา กรณญฺจ ตํ ตํ กฺริยาสงฺขาต ธมฺมวิมุตฺตสฺส ปรปริกปฺปิตสฺส การกภูตสฺส อตฺต ชีว สตฺต ปุคฺคลสฺส สพฺพโส อภาวทีปนตฺถํ. สติ หิ อตฺตาทิมฺหิ กึ อเภทสฺส เภทกปฺปนายาติ.

13. 此处所谓“心”(citta)，即是“思惟”(cinteti)。此中思惟作用恒常依赖所缘，若无所缘则不得生起。因此，当知此处思惟即指取所缘、获得所缘。如是，则能驳斥那些主张“有分(bhavaṅga)时、无想(visaññi)时，心亦能离所缘而转起”的论调。其余诸缘如依止(nissaya)、无间缘(samanantara)等，虽为心之缘，然心之得名非由彼等，当知是由所缘缘之力而成。相应法以此心而思惟，故名为心。彼心实为取所缘作用之先导，相应诸法亦随其力而取所缘。或谓心仅是思惟。一切法皆唯各自作用而存，其中无有实体(dabba)、形相(saṇṭhāna)、形体(viggaha)可得。诸法皆依缘而起，非由自力、威力或能力能令生起，何况思惟或触？诸法仅刹那住，绝不能随任何人之意而转。是故，当知于诸法中不可作“此是实体、此是能力(satti)、此是作用(kriyā)”等分别。如是，于一切胜义法中，主要唯得体性之表述(bhāvasādhana)，其余表述当知仅由转喻而得。此处为显示无差别思惟的义理差别，而以分别施设的方式作差别说明，当知此是转喻说。譬如“石女儿身”(silāputtakassa sarīra)等喻，皆为阐明：离于彼彼名为作用之法，由他人所构想的作为作者的‘我’、‘命’、‘有情’、‘人’(puggala)是完全不存在的。若实有我等，何须对无差别法作差别施设？

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中：

สสวิสาณํ วิย อภูตสฺส ภูต กปฺปนา วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. อยมสฺสาธิปฺปาโย-ธมฺเมสุ กตฺตาวา กาเร ตาวา โกจิ นตฺถิ. โลเกปน อตฺตปฺปธาโน กฺริยา นิปฺผาทโก กตฺตานาม สิทฺโธ. ตสฺมา จินฺตนกิจฺเจ อตฺตปฺปธานตา ทีปนตฺถํ ตํ กตฺตุภาวํ จิตฺเต อาโรเปตฺวา จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ วุตฺตํ.

譬如虚构兔角(sasavisāṇa)，将不存在的事物构想为存在，这似乎是所说的。其意趣是：在诸法中，既没有作者(kattā)，也没有使作者(kāretā)。然而，世间上以自我为主导、成就行为者，被称为作者。因此，为了阐明在思惟作用中的主导性，将作者的性质赋予心，而说“思惟，故为心”。

จิตฺตสฺสจ พเลน ตํสมฺปยุตฺตานํปิ ตสฺมึ กิจฺเจ ตทนุกูลปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ปุนกรณภาวํ จิตฺเต กตฺตุภาวญฺจ เตสุ อาโรเปตฺวา จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ. อปิ เจตฺถ จิตฺตสทฺโท วิจิตฺรตฺถวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเห ตํ สํยุตฺตเก –

又因心力，为显示相应法亦能于彼作用中随顺而转，故再次将工具性(karaṇabhāva)赋予心，将作者性(kattubhāva)赋予彼等相应法，而说“相应法以此心而思惟，故名为心”。此外，此处“心”一词当知亦有“多彩”(vicitta)之义。如《相应部》(Saṃyuttaka)中所说：

ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํนาม จิตฺตนฺติ. เอวํ ภนฺเต. ตมฺปิ โข ภิกฺขเว จรณํ จิตฺตํ จิตฺเตเนว จินฺติตนฺติ. เตนาปิ โข ภิกฺขเว จรเณน จิตฺเตน จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ, นา หํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกนิกายํปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ จิตฺตํ. ยถยิทํ ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา. เตปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติกตา. เตหิปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉาน คเตหิ ปาเณหิ จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ.

“诸比丘，你们见过名为‘行者’(caraṇa)的图画(citta)吗？”“是的，世尊。”“诸比丘，那幅名为‘行者’的图画，也是由心所构想的。诸比丘，心实比那幅‘行者’图画更加多彩。诸比丘，我不见任何一类众生有如此多彩，犹如畜生道的众生。诸比丘，那些畜生道的众生，也是由心所彩绘的。诸比丘，心实比那些畜生道的众生更加多彩。”

ตตฺถ จรณํนาม จิตฺตนฺติ ยตฺถวิจิตฺรานิ ทิพฺพวิมานาทีนิ จิตฺตกมฺมานิ กตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปุญฺญํ กโรนฺตา อิธจิธจ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต วิจรนฺติ[Pg.21]. ตสฺส ปฏโกฏฺฐกสฺเสตํ นามํ. จิตฺเตนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ยถยิทนฺติ ยถา อิเม. จิตฺติกตาติ วิจิตฺรา กตา. เอตฺถจ จิตฺตวิจิตฺตกาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺตตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺต ตาย โยนิโย วิจิตฺตา. โยนิวิจิตฺตตาย เตสํ ติรจฺฉา นคตานํ วิจิตฺตตา เวทิตพฺพา. [วจนตฺโถ]

其中，名为“行者”(caraṇa)的图画，是指一种图画，（画师们）带着它四处展示，画中描绘了众生造作天宫等种种奇妙的艺术作品(cittakamma)，行此或彼善业，而在此处或彼处转生。这是那画室(paṭakoṭṭhaka)的名称。“由心”(cittena)是无主动者的工具格。“如是”(yathayidaṃ)即“如彼等”(yathā ime)。“所彩绘”(cittikatā)即“被造作得多采多姿”。此处，当知：由心多彩故想多彩，由想多彩故爱多彩，由爱多彩故业多彩，由业多彩故生趣多彩，由生趣多彩故彼等畜生道众生亦多彩。[词义解释]

ตํ ตํ สภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส;

คยฺหากาโร ผลํวาปิ, ปจฺจุปฏฺฐาน สญฺญิตํ.อาสนฺนการณํ ยํ ตํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ;

ธมฺมานํ ววตฺถานาย, อลํ เอเต วิพุทฺธิโน.

彼彼自性是为相，作用圆满名为味；所取之相或为果，名为现起。近因彼即足处，如是所认为；为辨诸法之实相，此足已能助慧成。

อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, สนฺธานปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํ. [จิตฺตํ]

心，以了知所缘为相，以先导为味，以相续为现起，以名色为足处。[心]

๑๔. เจตสิกนฺติ เอตฺถ เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. ผสฺสาทิ ธมฺมชาตํ. เอตฺถจ ตทายตฺตวุตฺติตา นาม เอกุปฺปาทตาทีหิ ลกฺขเณหิ จิตฺเตน สห เอกี ภูตสฺส วิย ปวตฺติ. เอเตน ยา จิตฺตสฺส ชาติ. สาเอว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ, ยํ จิตฺตสฺส วตฺถุ, ตเทว ผสฺสาทีนนฺติ เอวํ เอกปุปฺผ มญฺชริยํ เอกวณฺฏุปนิพฺพนฺธานิ ปุปฺผานิ วิย จิตฺเตน สห เอกชาติยาทิ อุปนิพฺพนฺธา ผสฺสาทโย ธมฺมา อิธ เจตสิกํนามาติ สิทฺธา โหนฺติ. เอวญฺจ สติ จิตฺตํปิ เตหิ ผสฺสาทีหิ สห ตเถว อายตฺตํ ปวตฺตตีติ ตํปิ ผสฺสิกํ เวทนิกนฺติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ เจ. น. จิตฺตสฺเสว เชฏฺฐกตฺตา. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ มโนมยาติ มนสาเอว ปกตา นิมฺมิตา จิตฺตกฺริยา ภูตาติ อตฺโถ. เอเตน เต ผสฺสาทโย ธมฺมา จิตฺเตน วินา นุปลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. จิตฺตํปน เตหิ เกหิจิ วินาปิ ปวตฺตติเยว. ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺหิเตหิ เกหิจิ วิตกฺกาทีหิ วินา อุปฺปชฺชตีติ. ตสฺมา เตสญฺเญว ตทายตฺต วุตฺติตา วตฺตพฺพา น จิตฺตสฺสาติ.

14. 心所(cetasika)，是指存在于心中，依赖心而活动的状态，例如触等法类。所谓依赖心而活动，是指以同生等相与心一同运作，犹如一体。因此，心的生，就是触等的生；心的老，就是触等的老；心的死，就是触等的死；心的所缘，就是触等的所缘；心的依处(vatthu)，就是触等的依处。就像同一花簇上由同一花梗相连的花朵一样，与心以同生等相连的触等诸法，即是此处所谓的心所。若说心也和触等一样相互依存而活动，因此也可以说心是“有触的”、“有受的”等等，则不然。因为心具有主导地位。经上说：“诸法意先导，意为胜，意所作。”这里“意所作”(manomayā)的意思是，由心所形成、心所创造、心行所产生。这表明触等诸法离开心就无法显现。而心即使不依赖某些心所也能活动，例如五识心有时不依赖寻(vitakka)等心所也能生起。所以，应该说心所依赖心而活动，而不是心依赖心所而活动。

[๑๕] วิภาวนิยํ ปน

[15] 然而，应加以辨别。

เอกาลมฺพณตา [Pg.22] มตฺเตน เตสํ ตทายตฺตวุตฺติตํ เจตสิ กตฺตญฺจ วิภาเวติ. ตํ น สุนฺทรํ.

仅凭同一所缘，就解释了它们的依赖性活动以及它们在心中被造作的性质。这并不好。

น หิ เอกาลมฺพณตามตฺเตน เจตสิกํนาม ชาตนฺติ. เอตฺถ จ โลเก นานาวณฺณธาตุโย อุทเก ฆํสิตฺวา วตฺถุมฺหิ นานา จิตฺตกมฺมานิ กโรนฺติ, ตตฺถ วตฺถุมฺหิ ผรณํ พนฺธนญฺจ อุทกสฺเสว กิจฺจํ, น วณฺณธาตูนํ. นานารูป ทสฺสนํ วณฺณธาตูนเมว กิจฺจํ, น อุทกสฺส. ตตฺถ วตฺถุวิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. อุทกํวิย จิตฺตํ. นานา วณฺณธาตุโยวิย เจตสิกธมฺมาติ. [เจตสิกํ]

心所法并非仅凭同一所缘而生起。在此，世间有将各种颜色的颜料溶于水中，在布料上绘制各种图案，其中在布料上的渗透和粘附是水的作用，不是颜料的作用；呈现各种颜色是颜料的作用，不是水的作用。在此，所缘应被视为如同布料，心如同水，各种心所法如同各种颜色的颜料。[心所]

๑๕. รูปนฺติ เอตฺถ รุปฺปตีติ รูปํ. สีตุณฺหาทีหิ วิโรธิ ปจฺจเยหิ วิสม ปวตฺติ วเสน วิการํ อาปชฺชติ, เตหิ วา วิการํ อาปาทียตีติ อตฺโถ. ยถาห –

15. 色(rūpa)，此处谓“毁坏”(ruppati)，故为色。其义为：由于冷热等相违之缘，以不平衡的方式运作而导致变异，或者被那些因缘所导致变异。如是说：

รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ. สิเตนปิ รุปฺปติ. อุณฺเหนปิ รุปฺปติ. ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ. วิปาสายปิ รุปฺปติ. ฑํส มกส วาตาตป สรึ สป สปฺผสฺเสหิปิ รุปฺปตีติ. รุปฺปตีติจ รุปฺปติ, กุปฺปติ, ฆฏฺฏียติ, ปิฬี ยติ, ภิชฺชตีติ.

诸比丘，因为它会变坏，所以被称为“色”。以何而变坏？为寒所坏，为热所坏，为饥所坏，为渴所坏，也为虻、蚊、风、热、爬行类所触而变坏。所谓“变坏”，即是毁坏、动摇、冲击、压迫、破碎。

มหานิทฺเทเส วุตฺตํ. อยเมตฺถ ปิณฺฑตฺโถ, เย ธมฺมา จิรฏฺฐิติกาจ โหนฺติ สปฺปฏิฆสภาวาจ. เตสญฺเญว ฐิติกฺขเณสุ วิโรธิปจฺจเยหิ สมาคโมนาม โหติ. นปนญฺเญสํ ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานนฺติ. เตสญฺหิ อปฺปฏิฆสภาวานํ สุขุม รูปานํปิ พหิทฺธา สีตาทีหิ สมาคโมนาม นตฺถิ. กุโต ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานญฺจ อรูปธมฺมานนฺติ. ยทิเอวํ สุขุมรูปานํ อรูปตาปตฺติ สิยาติ. นสิยา. โอฬาริกรูเปหิ สมานคติ กตฺตา. ตานิหิ โอฬาริเกสุ รุปฺปมาเนสุ รุปฺปนฺติเยวาติ. สมาคโมจ นาม อิธ ถเปตฺวา อาปาตคมนํ อารมฺมณกรณญฺจ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ ฐิติปตฺตานํ โอฬาริกรูปานํ มหาภูตานเมววา อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ [Pg.23] วุจฺจติ, รุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียตีติ หิ วุตฺตํ. รุปฺปนญฺจนาม ปรเสนายุทฺเธน รฏฺฐโขโภวิย กลาปนฺตรคตธาตูนํ กุปฺปนํ ภิชฺชนํจ วุจฺจติ. กุปฺปติ ภิชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ กุปฺปตีติ โขภติ จญฺจลติ, ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ. ยสฺมึ ขเณ วิโรธิปจฺจยสมาคมํ ลภนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺติ. โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อปิเจตฺถ รุปฺปนํ ทุวิธํ วฑฺฒนํ, หายนญฺจ. ตทุภยํปิ กปฺปวุฏฺฐาเน กปฺปสณฺฐาเน นานาอายุกปฺป สํวจฺฉร อุตุ มาส รตฺติ ทิวาทีนํ ปริวตฺตเนจ ปากฏํ โหตีติ. กสฺมา ปน รูปนฺติ นามํ ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปนธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ. เตสเมว สวิคฺคหตฺตา. รูปธมฺมา หิ สมูหสณฺฐานาทิ ภาวปตฺติยา สวิคฺคหา โหนฺติ. ตสฺมา เตสเมว รุปฺปนํ ปจฺจกฺขโตปิ โลกสฺส ปากฏนฺติ เตสฺเวว รูปนฺติ นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมา ปน อวิคฺคหาติ น เตสํ วิกาโร ปจฺจกฺขโต โลกสฺส ปากโฏ โหติ. ตํ ตํ รูปวิการํ ทิสฺวาวา สุตฺวา วา ปุจฺฉิตฺวาเยว วา โส โลเกน ชานิตพฺโพ อญฺญตฺร ปรจิตฺตวิทูหิ. ตสฺมา เตสํ รูปตาปตฺติ นตฺถีติ.

《大义释》(Mahāniddesa)中说。此中要义为：那些长久存在且具有障碍性质的法，在它们存续的刹那，与敌对因缘聚合时，才有名为“聚合”。而那些短暂存在且无碍性质的法并非如此。因为这些无碍性质的微细色法，尚且不与外界的寒热等聚合，何况是短暂存在且无碍性质的无色法呢？若由此推论微细色法可能成为无色法，则不成立。因为微细色法与粗显色法有共同趋向，当粗显色法被破坏时，微细色法也同样被破坏。此处所说的“聚合”，除了“入于范围”和“作为所缘”之外，是指已住于存续位、互相敌对的粗显色法或者四大种之间的互相冲击，如经言“变坏、冲击、逼迫”。所谓“变坏”，犹如敌军交战导致国家动荡，是指聚合物中诸界的动摇与破裂，如经言“动摇、破裂”。此中，“动摇”即是扰动不安，“破裂”即是产生变异。在获得敌对因缘聚合的刹那，从那之后它们自身也产生变异。意思是说，它们成为或强或弱的色相续生起的因缘。再者，此处的“变坏”有两种：增长与衰减。这两种情况在劫成、劫坏，以及不同寿劫、年、季节、月、昼夜等的转变时最为明显。为何“色”之名仅成就于那些凭借冲击而能变坏的法呢？正因为它们具有形质。色法由于聚集、形态等状态而具有形质，所以它们的变坏现象对世人而言是显而易见的，因此应当理解，只有这些法才成立“色”之名。无色法则没有形质，所以它们的变异不为世人所显见。世人只有通过看见、听闻或询问色法的种种变异，才能了知其变异，能知他心者除外。因此，无色法不具有“色”的属性。

[๑๖] วิภาวนิยํ ปน

然而，在《辨义》(Vibhāvanī)中则说：

เตสํ รูปตาปตฺติปฺปสงฺโค สีตาทิคฺคหณ สามตฺถิเยน นิวตฺติโต. ยสฺมา ปน โวหาโรนาม โลโกปจาเรน วินา นสิชฺฌติ. โลโกปจาโรจ ปากฏนิมิตฺตวเส เนว ปวตฺโต. ตสฺมา อิธ สีตาทิคฺคหเณน วินาปิ ตปฺปสงฺคนิวตฺติ โลกโตว สิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพา.

微细色法可能成为无色的推论，因其能被寒热等所触及而被驳斥。然而，名称的运用若无世俗惯例则不成立，而世俗惯例又仅依显明的特征而转起。因此应当了知，于此，即便没有寒热等的触及，仅从世间共许而言，对该推论的驳斥亦得以成立。

ยสฺมา จ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมานํ กายวิการ วจีวิการา จ อิทฺธิวิกุปฺปนาวสปฺปวตฺตา นานารูปวิการาจ ทิสฺสนฺติเยว. เตจ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนาการาเอว นาม โหนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ตตฺถ รูปานํ รูปตาสิทฺธิ โหตีติ เวทิตพฺพํ. รูปยติ วา อตฺตโน สภาเวน ปกาสตีติ รูปํ. อรูปธมฺมา หิ น อตฺตโน สภาเวน ปากฏา โหนฺติ. รูปสนฺนิสฺสเยเนว คเหตพฺพา[Pg.24]. อิทํ ปน อตฺตโน สภาเวเนว ปากฏํ ปญฺจวิญฺญาเณหิปิ คเหตพฺพนฺติ. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ พฺรหฺมโลเก รูปานํปิ อุชุ กโตว รูปตาสิทฺธิ โหตีติ.

又因为在梵天界，梵天的身变化、语变化，以及由神通变现所发生的各种色变化确实可见。这些从某种意义上说，都只是变坏的行相，因此应该知道凭借这些，就可以成立那里色法的色性。“色”就是以其自性彰显的意思。因为无色法不能以其自性显现，必须依靠色法才能被执取。而此色法能以其自性显现，也能被五识所执取。如果此义成立，那么在梵天界，色法的色性也是直接成立的。

[๑๗] วิภาวนิยํ ปน

然而，在《辨义》(Vibhāvanī)中则说：

อนุคฺคาหกานํ สีตาทีนํ วเสน ตํ สภาวา นาติวตฺตน วเสนจ ตตฺถ รูปตาสิทฺธิ วิภาวิตา. ยสฺมาปน สีเต นาปิ อุณฺเหนาปีติอาทิวจนํ นิทสฺสนมตฺตํ โหติ. กมฺม จิตฺตาหารานํปิ วเสน รุปฺปนสฺส สมฺภวโต, ตถาหิ สญฺญา วิญฺญาณานิปิ รูปารมฺมณรสารมฺมเณหิ เอว ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ. น หิ สญฺญา รูปํเอว สญฺชานาติ. น จ วิญฺญาณํ รส เมว วิชานาติ. นิทสฺสนมตฺเตน เทสนา โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมา สีตาทิคฺคหณํ อมุญฺจิตฺวาว ตตฺถ รูปตาสิทฺธิวิภาวเนน ปโยชน นตฺถีติ. [รูปํ]

依于寒热等助缘，以及不逾越其自性，已经阐明了色法在此处的成立性。因为“由寒，亦由热”等说法，仅为示例而已。由于业、心、食等也能令其变坏，同样，在巴利圣典中，想与识也仅是以色所缘与味所缘为例而被指出。想并非仅了知色，识也并非仅了知味。应知此教导仅为示例。因此，若执着于‘寒热’等之说，则阐明色法在此处的成立性便无益处。[色法]

๑๖. นิพฺพานนฺติ เอตฺถ นิพฺพายนฺติ สพฺเพ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพายนฺตีติ เย กิเลสาวา ขนฺธาวา อภาวิตมคฺคสฺส อายตึ อุปฺปชฺชนารหปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. เตเยว ภาวิตมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนารหปกฺขํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น หิ ขณตฺตยํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตธมฺมา นิพฺพายนฺติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ อายตึ อวสฺสํ อุปฺปชฺชมาเนสุจ ธมฺเมสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปาติ กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏ ทุกฺขสนฺตาปา. น หิ ติวิธ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปรหิตานํ รุกฺขาทีนํ อนุปฺปาทนิโรโธ นิพฺพานํนาม โหตีติ. เอตสฺมินฺติ วิสเย ภุมฺมํ. ยถา อากาเส สกุณา ปกฺขนฺตีติ. เยหิ เต นิพฺพายนฺติ. เตสํ ตพฺพินิมุตฺตํ อญฺญํ นิพฺพุติฏฺฐานํนาม กิญฺจิ นตฺถีติ. นิพฺพายนฺติ วา อริยชนา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพนฺติ ธีรา ยถยํ ปทีโปติ หิ วุตฺตํ. นิพฺพายนฺตีติ ตํ ตํ กิเลสานํวา ขนฺธานํวา ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. เอกสฺมินฺติ วิสเยเอว ภุมฺมํ, เอตสฺมึ อธิ คเตติปิ โยเชนฺติ. ฏีกาสุปน ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพน โต วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ วุตฺตํ.

16. 涅槃(Nibbāna)者，谓一切轮回之苦与热恼于此熄灭，故为涅槃。所谓“熄灭”，其义为：于未修道者，诸烦恼或诸蕴住于未来当生之位；于已修道者，彼等则达至未来不生之位。已历三刹那而灭的过去诸法，不名为“熄灭”。于现在法及未来必生之法，则更不必言。“轮回之苦与热恼”者，谓烦恼轮转(kilesavaṭṭa)、业轮转(kammavaṭṭa)、异熟轮转(vipākavaṭṭa)之苦与热恼。远离此三轮转之苦与热恼的树木等，其不生与灭，不名为涅槃。“于此”(etasmiṃ)是表领域的处所格，犹如“鸟飞于空中”。彼等于此熄灭，离此更无其他寂灭之处。或“圣者于此熄灭”，故为涅槃。如言：“智者寂灭，如灯火然。”所谓“熄灭”，其义为：彼等烦恼或诸蕴，达至不再结生之境。“于此”是同一领域的处所格，亦有人解为“于此证得时”。在诸疏(ṭīkā)中则说，由于编织(vinanato)与缝缀(saṃsibbana to)有与非有，故渴爱(taṇhā)被称为“织”(vāna)。从彼出离(nikkhanta)，故称“涅槃”(nibbāna)。

[๑๘] วิภาวนิยํ ปน

然而，尚待辨明者：

‘‘นิพฺพาภิวา [Pg.25] เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพาน’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦有言：“以此熄灭贪火等，故为涅槃。”此说不善。

น หิ มคฺเควิย นิพฺพาเน กตฺถจิ กรณสาธนํ ทิฏฺฐํ, นจ นิพฺพานํ นิพฺพูติ กฺริยาสาธเน ราคาทิกสฺส กตฺตุโน สห การิปจฺจโย โหตีติ. [นิพฺพานํ]

在涅槃中，未曾见如“道”(magga)那样的工具义（作具之构成）；涅槃亦非于“熄灭”作用之构成中，作为作者之贪等的俱作缘。[涅槃]

ทุตียคาถาย ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

第二偈之胜义明释终。

จิตฺตสงฺคห-ปรมตฺถทีปนี

《心摄胜义阐明》

๑๗. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน จิตฺตํ ตาว นิทฺทิสนฺโต ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ. ตาว ปถมํ. จตฺตาโร วิธา ปการา ยสฺส ตํ จตุพฺพิธํ.

17. 现在先以概要的方式来说明心，并说“心”等词。“于此”(tattha)是指于那四种阿毗达摩(abhidhamma)义中。首先，“四种”(catubbidha)是指具有四种方式或种类。

๑๘. กามาวจรนฺติ เอตฺถ กามียตีติ กาโม. กาเมนฺติวา เอตฺถ สตฺตา อวิกฺขมฺภิตกามราคตฺตา กามรติยาเอว รมนฺติ. น อุปริภูมีสุ วิย ฌานรติยาติ กาโม. เอกาทสวิธา กามภูมิ. นนุ เจตฺถ ฌานลาภิโนปิ สนฺตีติ. น น สนฺติ. เตปน กทาจิ เทวาติ นตฺเถตฺถ โทโส. อวีจินิรยาทโย กถํ กามียนฺติ. กถญฺจ ตตฺถ สตฺตา กามรติยา รมนฺตีติ. นิมิตฺตสฺสาทวเสนวา ภวนิกนฺติวเสนวาติ. มรณกาเล หิ อุปฏฺฐิตา นิรยคฺคิชาลา สุวณฺณวณฺณาวิย ขายนฺติ. เอโก กิร มิจฺฉาทิฏฺฐิโก พฺราหฺมโณ มรณมญฺเจ นิปฺปนฺโน โหติ. ตสฺส อาจริยพฺราหฺมณา สมีเป ฐตฺวา พฺรหฺมโลกํ โภ คจฺฉาติ วทนฺติ. ตสฺสปน อวีจินิรเย อคฺคิชาลา อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา โส โภ อาจริยา สุวณฺณวณฺณา ปญฺญายนฺตีติ อาห. เอส โภ พฺรหฺมโลโก. ตตฺถ คจฺฉาติ วทนฺติ. โส กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิ. เอวํ นิมิตฺตสฺสาทวเสน เต กามียนฺติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปิ ภวนิกนฺตินาม โหตีติ. อปิจ, ตตฺถ อุปฺปนฺนา อวิกฺขมฺภิตกามราคาเอว โหนฺติ, โอกาเส สติ กามรติยา รมิสฺสนฺติ เยวาติ. ตสฺมึ กาเม อวจรตีติ กามาวจรํ. [Pg.26] เอตฺถจ อวจรตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. โส หิ อตฺโถ ปาฬิยาจ นสเมติ. นานาโทสยุตฺโตจ โหตีติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ยทิ เจตฺถ โส อตฺโถ อธิปฺเปโต สิยา. เอวํ สภิ เอตฺถาวจรา เอตฺถุปฺปนฺนาติ วุตฺตํ สิยา. นปน วุตฺตํ. นจ ปริยาปนฺนสทฺโท อุปฺปนฺนสทฺเทน สห สมานตฺโถติ สกฺกา วตฺตุํ. น หิ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนา นิปิ ตตฺร ปริยาปนฺนานิเยว โหนฺตีติ. เอวํ ตาว ปาฬิยา นสเมตีติ.

18. “欲界”(Kāmāvacara)中，“欲”(kāma)是指被贪求者。或者说，于此，众生由于未调伏欲贪(avikkhambhitakāmarāga)，只沉溺于欲乐，不像上界那样有禅定之乐，所以称为“欲”。欲地有十一种。难道此处没有获得禅定的人吗？并非没有，但他们有时是天人，这没有过失。那么，无间地狱(Avīciniraya)等处，如何成为被贪求的对象呢？其中的众生又如何在其中享受欲乐呢？这是因为以相(nimitta)之味，或是以有爱(bhavanikanti)之故。比如，临死的时候，现前的地狱火焰会显现为金色。据说，有一个持邪见的婆罗门临终时躺在床上，他的老师婆罗门站在旁边说：‘贤者，去往梵天吧！’这时，无间地狱的火焰已向他现前。于是他说：‘老师，我看见金色的[光]啊！’老师们就说：‘这就是梵天，去那里吧！’他命终后就投生到无间地狱。如是，因相之味而贪求于彼。生于彼处者，亦有所谓的有爱。再者，生于彼处者实为欲贪未调伏者，若有机会，必将耽于欲乐。于此欲中运行，故称“欲界”。这里，“运行”(avacarati)一词，不应取其“生起”(uppajjati)之义。此义既不符合圣典，亦有诸多过失。圣典中说：“于此运行者，即于此被包含者。”若意为此义，则应说“于此运行者，即于此生起者”。然而并未如此说。“被包含”(pariyāpanna)与“生起”(uppanna)二词亦不能说是同义词。出世间心(lokuttaracitta)虽然能在三有中生起，却不被包含于其中。因此，此义不符合圣典。

ยทิจ โส อตฺโถ คหิโต สิยา. เอวญฺจ สติ ตสฺมึ กาเม เย มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํปิ กามา วจรตาปตฺติโทโส รูปาวจรตาทิ มุตฺติโทโสจ อาปชฺชติ. เยจ กามาวจรธมฺมา รูปารูปภูมีสุ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสญฺจ รูปารูปา วจรตา ปตฺติโทโส กามาวจรตา มุตฺติโทโสจ อาปชฺชตีติ. นนุ เยภุยฺยวุตฺติวเสนปิ เกสญฺจิ นามลาโภ โหติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ. ตสฺมา อิธปิ เตสํ ธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน ภุมฺมีสุ อุปฺปนฺนพหุลตฺตา กามาวจราทิ นามลาเภ สติ น โกจิ โทโสติ.น. เอวญฺหิ สติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ กามาวจรตาทิ มุจฺจนตฺถํ เยภุยฺเยน อุปฺปนฺนภูมิ วิสุํ วตฺตพฺพา สิยา. น จ สา นามภูมิ อตฺถิ. ยตฺถ เต เยภุยฺเยน อุปฺปชฺชนฺตีติ. เตหิ อุปฺปชฺชนฺตา ตีสุ ภเวสุ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ กาม รูปารูปาวจรตาปตฺติโทโส ทุนฺนิวาโร สิยาติ. เอวํ นานาโทสยุตฺโต โหตีติ. ตสฺมาสฺส ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ ภควตา สํวณฺณิเตน ปาฬินเยเนวสฺส อตฺโถ คเหตพฺโพติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. กาเม อวจรติ ปริยาปนฺนภาเวน ตสฺมึ อชฺโฌคาเหตฺวา จรติ ปวตฺตตีติ กามาวจรนฺติ. ปริยาปนฺนภาโวจนาม อตฺตโน อาธารภูเตน เตน กาเมน สห สมานชาติโคตฺตนามตา สงฺขาเตหิ ปริโตภาเคหิ ตสฺมึ กาเม อาปนฺนภาโว อนุปฺปวิฏฺฐ ภาโว. อนฺโตคธภาโวติ วุตฺตํ โหติ. โสจ ตถา [Pg.27] ปริยาปนฺนภาโว ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา เยธมฺมา รูปารูปสตฺตสนฺตานภูตาปิ มยฺหํ เอเตติ กาม ตณฺหาย ปริคฺคหิตา กาเม ปริยาปนฺนาว โหนฺติ. เต กามาวจรานามาติ สิทฺธา โหนฺติ. รูปารูปา วจเรสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. เตสุปน รูปตณฺหา อรูปตณฺหาจ ปริคฺคาหินี ตณฺหา ทฏฺฐพฺพา.

若取此义，则于欲界中生起的广大与出世间法，亦将有过失，即堕入欲界行相，并脱离色界行相等。而于色、无色地中生起的欲界法，亦将有过失，即堕入色、无色界行相，并脱离欲界行相。难道不是因多数情况而得名吗？例如，行于林者(vanacarako)、行于战场者(saṅgāmāvacaro)。因此，于此，诸法因多生于各自之地，故得欲界等名，应无过失。并非如此。若是这样，为使出世间法脱离欲界等，则应另说其多数生起之地。但并不存在它们多数生起于其中的地界。它们生起时，实于三有中生起。因此，它们堕入欲、色、无色界行相的过失是难以避免的。如是则有诸多过失。因此，不应如是取义，而应依世尊所赞许的圣典之理而取其义。此中义理如下：于欲中运行，即以被包含的方式，沉浸其中而行、而转起，故称“欲界”。所谓被包含，是指与作为其所依的欲，在种类、族姓、名称上相同，并通过其周边部分，而入于、浸于、含于欲中。当知此被包含性，乃由执取之欲爱所造。由此，纵使是色、无色界有情相续中的法，若被“此是我所”之欲爱所执取，亦被包含于欲中，此等法即成立为“欲界”之名。于色、无色界，亦应依此理推知。于彼等处，当知色爱与无色爱为执取之爱。

เยปน ธมฺมา ติณฺณํ ตณฺหานํ ปริคฺคหวิมุตฺตา โหนฺติ. เต ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนาปิ ตตฺร อปริยาปนฺนาเอว โหนฺตีติ โลกุตฺตรา นาม ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถจ ปฏฺฐาเน อารุปฺเป กามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณนฺติอาทินา อรูปสตฺตสนฺตาเนปิ กามจฺฉนฺทสงฺขาตาย กามตณฺหาย อุปฺปตฺติ วุตฺตา. ตสฺมา รูปารูป ภูมีสุ อุปฺปนฺนานํ กามธมฺมานํ ปริคฺคาหินีตณฺหา รูปารูปสตฺตสนฺตาน คตาปิ ทฏฺฐพฺพา. ปาฬิยํ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อิทํ นีวรณชาติกตฺตา วุตฺตํ. น หิ ฌานภูมีสุ เอกนฺตนีวรณกิจฺจานิ นีวรณานิ สกฺกา ลทฺธุนฺติ. อตฺร กามเภโท วตฺตพฺโพ. ทฺเวกามา กิเล สกาโมจ, วตฺถุกาโมจาติ. ตตฺถ ถเปตฺวา รูปารูปราเค อญฺโญ สพฺโพปิ โลโภ อิมสฺมึ จตุพฺภูมิปริจฺเฉเท กิเล สกาโมนาม. ถเปตฺวาจ รูปารูปาวจรธมฺเม อญฺเญ สพฺเพปิ ตีสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา กามาวจรธมฺมา วตฺถุกาโมนามาติ. ยํปน อฏฺฐสาลินิยํ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา วตฺถุกาโมติ วุตฺตํ. ตํ มหานิทฺเทเส นิทฺทิฏฺเฐน สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ รูปารูปาวจรธมฺมา อภิธมฺเม กามนาเมน วุตฺตา อตฺถีติ. [กามาวจรปทํ]

又，凡是脱离三爱执取的法，彼等虽生于三有，然不为其所摄，故当知其名为出世间类。于此，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，以“缘欲贪盖，生掉举盖”等句，说于无色有情相续中，亦有名为欲贪的欲爱生起。是故，于色、无色地所生诸欲法，执取彼等的渴爱，亦当视为存在于色、无色有情相续中。于圣典中说“欲贪盖”，此乃因其为盖之类故说。于禅那地，实不可得完全起盖作用的诸盖。于此，当说欲之分别。欲有二种：烦恼欲与事欲。其中，除色贪、无色贪外，其余一切在此四地章中的贪，名为烦恼欲。又，除色界、无色界法外，其余一切生于三地的欲界法，名为事欲。至于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说“一切三地法皆为事欲”，当知此是依《大义释》(Mahāniddesa)所解释的经教之法而说。因为在阿毗达摩(Abhidhamma)中，色界、无色界法实未曾以“欲”之名而说。[欲界句]

๑๙. รูปาวจรํ อรูปาวจรนฺติ เอตฺถ รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพา. อปิจ ทฺเว ภูมิโย รูปภูมิ, อรูปภูมีติ. ตตฺถ รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ ยตฺถ นตฺถิ, สา จตุพฺพิธา ภุมฺมิ อรูปภูมินาม. เสสา สตฺตวีสติวิธา ภุมฺมิ รูปภูมินาม. ตตฺถจ เหฏฺฐา เอกาทสวิธา ภุมฺมิ โอฬาริเกน กาเมน วิเสเสตฺวา กาม ภูมีติ วุตฺตา. อุปริ โสฬสวิธา ภุมฺมิ รูปภูมิอิจฺเจว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถปน ตณฺหาวา ฌานานิวา รูปารูปสทฺเทหิ วุตฺตานิ. ตตฺถ [Pg.28] นิสฺสยสฺสนามํ นิสฺสิเต อาโรปนวเสน นิสฺสโยปจาโร เวทิตพฺโพ. ยตฺถจ กามาวจราทิสทฺเทหิ ภูมิเอว วุตฺตา. ตตฺถ นิสฺสิตสฺส นามํ นิสฺสเย อาโรปนวเสน นิสฺสิโต ปจาโรติ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กามาวจรปเท วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ เตภูมก ปริจฺเฉเท ปาฬิอนุคตา ปรมตฺถทีปนา. ยถาห –

19. 于“色界与无色界”中，当知“色”与“无色”二词，乃于彼等地中之定称。又，地有二种：色地与无色地。其中，无变坏相之色法处，彼四种地名为无色地。其余二十七种地名为色地。于此，下方十一种地，以粗显之欲而区别，故名为欲地。上方十六种地，则仅名为色地，当如是知。又，凡以“色”、“无色”二词说爱或禅那时，当知是将所依之名，移用于能依之上，是为“所依的转喻”。凡以“欲界”等词说地时，则是将能依之名，移用于所依之上，是为“能依的转喻”。于此当说之事，其理如同于欲界句中所说。此乃于此三地章中，随顺圣典的胜义阐明。如说——

กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตีเทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อิเมธมฺมา กามาวจรา. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา. เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา. เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนุปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร. ล. อิเม ธมฺมา อรูปาวจราติ.

哪些法是欲界法？下至无间地狱，上至他化自在天，于此中间，行于此中、摄于此中的蕴、界、处，即色、受、想、行、识，这些法是欲界法。哪些法是色界法？下至梵世间，上至色究竟天(akaniṭṭhā)，于此中间，行于此中、摄于此中的，或已入定者，或已生者，或现法乐住者的心、心所法，这些法是色界法。哪些法是无色界法？下至空无边处天，上至非想非非想处天，于此中间……（等），这些法是无色界法。

[๑๙] ฏีกาสุ ปน

又，于诸疏中

ยถาวุตฺตํ สุวิสทํ ปาฬินยํ อคฺคเหตฺวา อญฺญถา วจนตฺถาจ วินิจฺฉยาจ เอตฺถ วุตฺตา. สพฺเพ เต สารโต น ปจฺเจตพฺพาติ.

不取所说极明净之圣典义理，而于此另作语意及决择者，彼等一切，其实质皆不应信受。

นนุ อฏฺฐสาลินิยเมว เตจ อญฺเญจ อตฺถา วุตฺตาติ. สจฺจํ. ภูตํปน สุวิสทํ ปาฬิอนุคตํ อตฺถํ ญตฺวา กึวิกฺเขเปนาติ.

难道不是在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，已说了彼等及其他义理吗？诚然。然已知真实、极明净、随顺圣典之义，何用散乱为？

๒๐. โลกุตฺตรนฺติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก วุจฺจติ ยถาวุตฺโต เตภูมกธมฺโม. ยถาห ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตีติ. เอวํ สนฺเต โลกุตฺตรธมฺมานํปิ นิพฺพานวชฺชานํ โลกตาปตฺติ สิยา. กสฺมา, เตสํปิ [Pg.29] ลุชฺชนปลุชฺชนธมฺมตฺตาติ. นสิยา. ยตฺถ หิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติ มหาชนสฺส มิจฺฉาคาโห นิวิสติ. ตตฺเถว ตสฺส นิวารณตฺถํ อยํ โลกสมญฺญา นิยมียติ. ตสฺมา สพฺพโส มิจฺฉาคาหวิมุตฺตานํ เตสํ โลกตาปตฺติ นตฺถีติ วทนฺติ. เยสํวา ลุชฺชนํปลุชฺชนญฺจ มหาชนสฺส ปากฏํ. เตสญฺเญว โลกตาสิทฺธีติ นตฺถิ โลกุตฺตรานํ โลกตฺตปฺปสงฺโคติ. โลกโต อุตฺตรตีติ โลกุตฺตรํ. มคฺคจิตฺตํ. ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. ผลจิตฺตํ. นิพฺพานํปน อิธ นลพฺภตีติ. อุตฺตรณญฺเจตฺถ ตณฺหาตฺตยคฺคาห วิมุตฺติยา ตีสุ โลเกสุ อปริยาปนฺนภาโวเยว. โสจ อปริยาปนฺนภาโว เกสํ ธมฺมานํ อธิฏฺฐาน ภูโตวิย คยฺหตีติ วิสุํ เอกา จตุตฺถี อวตฺถาภูมินามาติ.

20. 于“出世间”中，此处以毁坏、破碎义说世间，即如前所说之三地法。如说：“诸比丘，其毁坏、破碎，是故名为世间。”若尔，除涅槃外出世间法，亦应堕于世间性。何以故？因彼等亦有毁坏、破碎之法性故。不应如是。于“常、恒、永住”处，有大众之邪执住着，为断彼执，方限定此世间之名。是故，论师言：于完全解脱邪执的彼等（法），无世间性之堕。或谓，于大众而言，其毁坏、破碎是显现的，唯于彼等，世间性方得成立，故出世间法无堕于世间性之过。超越于世间，故为出世间，即道心。已从彼超越，故为出世间，即果心。然涅槃于此不被获得。此中之超越，实即因由解脱于三爱之执取，而有于三世间中不被摄属之状态。彼不被摄属之状态，如为某些法之所依处，被取为一种别异的、第四种境界地。

จตุพฺภูมิวิภาคสฺส ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

四地分别之胜义阐明终。

๒๑. เอวํ จิตฺตํ ภูมิเภเทน หีนปณีตา นุกฺกมโต จตุธา นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตเทว จตุพฺพิธํ จิตฺตํ ยถานิทฺทิฏฺฐกฺกเมน วิภชนฺโต ปถมํ กามาวจรจิตฺตํ. ตตฺถจ หีนํ อโสภณจิตฺตํ. ตตฺถจ สพฺพหีนํ อกุสลจิตฺตํ ตาว ทสฺเสตุํ โสมนสฺสสห คตนฺติอาทิมาห. เอตฺถจ กามาวจรจิตฺตสฺสปิ อกุสลาเหตุก สเหตุกานุกฺกโม หีน ปณีตานุกฺกมวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

21. 如是，依地之差别，循下劣、殊胜之次第，已将心指示为四种。今依已指示之次第分别彼四种心，首先是欲界心。于其中，下劣者为不美心。于其中，为先显示最下劣之不善心，故说“与喜俱”等。于此当知，欲界心之不善、无因、有因之次第，亦是依下劣、殊胜之次第而说。

[๒๐] วิภาวนิยํ ปน

又，应阐明者

อุปริ วุจฺจมานานํ พหูนํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺถํ อปฺปเก ปาปาเหตุเกเยว ปถมํ ทสฺเสนฺโตติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

为了使上文将要讲述的众多美心易于了知，故先仅展示少数不善心与无因心，如是说者，此不善巧。

ตทตฺโถ หิ ยถาวุตฺตหีนาทิกฺกเมเนว สิทฺโธติ.

其意义如前所述，仅依劣等次第即可成就。

[๒๑] ยญฺจ ตตฺถ

又，于彼处

เตสุ เตสุจ ภเวสุ คหิตปฺปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน โลภสหคต จิตฺตุปฺปาทาน เมว สมฺภวโต เตเยว ปถมนฺติ วุตฺตํ. ตํปิ นยุชฺชติ.

在那些种种有(bhava)中，已取结生的有情，从最初起，依心路(vīthicitta)的方式，唯有贪俱心生起，故说彼等为最先。此说亦不合理。

อาทิโต [Pg.30] วีถิจิตฺตวเสน มโนทฺวารา วชฺชนสฺเสว สพฺพปถมํ อุปฺปชฺชนโตติ. อกุสเลสุ ปน โลภมูล จิตฺตํ พหุกญฺจ โหติ. ทฺวีหิ วฏฺฏมูเลหิ ยุตฺตตฺตา ปธานํ ปากฏญฺจ โหตีติ ตเทว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

因为从最初起，依心路(vīthicitta)的方式，意门转向(manodvārāvajjanassa)才是最先生起。然而，在诸不善心中，贪根心数量众多，且与二轮转根相应，故为主要且显著，是故当知其最先被述说。

๒๒. ตตฺถ สุนฺทรํ มโนติ สุมโน. สินิทฺธจิตฺตํ. น หิ อนวชฺชฏฺเฐน สุนฺทรตา อิธ ยุตฺตาติ. สุนฺทรํ มโน เอตสฺสาภิวา สุมโน. สินิทฺธจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺส. มานสิกสุขเวทนาเยตํ นามํ. เอตฺถจ สุมนสฺส ภาโวติ ตสฺมึ จิตฺเต ปุคฺคเลวา สุมนาภิธานสฺสวา อยํ โส สุมโนติ สุมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภาโวติ หิ อภิธานพุทฺธีนํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ อภิธานพุทฺธิโย เอตสฺมินฺติ กตฺวา. เอตสฺมินฺติ จ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. ยถา นาโค ทนฺเตสุ หญฺญเตติ. ยถา หิ ตตฺถ อตฺตโน ทนฺตนิมิตฺตํ ทนฺตยุตฺเต นาเค หนนปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธปิ ตํ เวทนานิมิตฺตํ เวทนายุตฺเต มนสฺมึ ปุคฺคเลวา อภิธานพุทฺธิโย ปวตฺตนฺตีติ. ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอเตนาติ ภาโวติจ วทนฺติ. เอตสฺมาติ จ อปเร. โสมนสฺเสน สห เอกโต คตํ ปวตฺตนฺติ โสมนสฺสสหคตํ. โสมนสฺสเวทนาสมฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ. สา ปน สมฺมาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ทุวิธา. อิธ มิจฺฉาทิฏฺฐิยุตฺตา. อกุสลาธิการตฺตา. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ. ยถา คูถคตํ มุตฺตคตนฺติ. ทิฏฺฐิคเตน สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺตํ. ทิฏฺฐิคเตน เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูต มิว ยุตฺตํ สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อสงฺขาริกเมกํ สสงฺขาริกเมกนฺติ เอตฺถ สงฺขาโรติ ปุพฺพาติสงฺขาโร. โสจ ทุวิโธ ปโยโค, อุปาโยจาติ. ตตฺถ อาณตฺติยาวา อชฺเฌสนายวา ตชฺเชตฺวา วา อิทํ กโรหีติ ปเรหิ กโต กายวจีปโยโค ปโยโคนาม. อาณตฺตาทินาปน วินาว กมฺมสฺส กรณตฺถํ ตํ ตํ อุปายํ ปเร อาจิกฺขนฺติ. อกรเณ อาทีนวํ กรเณจ อานิสํสํ ทสฺเสนฺติ, กติกํวา กโรนฺติ, ทณฺฑํวา ถเปนฺติ, สยเมว วา ตํ ตํ การณํ อนุสฺสรติ, ปจฺจเวกฺขติ. เอวมาทินา นเยน [Pg.31] อุปาโย อเนกวิโธ. โส ทุวิโธปิ อิธ สงฺขาโร นาม. สงฺขโรติ อตฺตโน ปกติยา กาตุํ อนิจฺฉมานํ จิตฺต สนฺตานํ อกาตุํ อทตฺวา กรณตฺถาย สํวิทหติ ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม ปโยเชตีติ กตฺวา. โยปน ปจฺจยคโณ เตน สงฺขาเรน วิรหิโต โหติ. โส อสงฺขาโร. โยปน เตนสหิโต โหติ. โส สสงฺขาโรติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ –

22. 于此，善美心(sundaraṃ mano)即是悦意(sumano)，是柔和心(siniddhacitta)。此处的美善，不适宜作无过失义。或因其心善美，故称悦意；指具足柔和心的个人(puggala)。悦意的状态即是喜(somanassa)，此为心乐受(mānasikasukhavedanā)之名。此处说“悦意的状态”，是说于彼心或个人中，生起“悦意”之名言，或生起“此是悦意”之智，此为生起之因(nimitta)。所谓“状态”(bhāva)，即名言与智生起之因。因名言与智由此(etasmā)而有、而转起，故说为“状态”。此中“由此”(etasmā)一词，于“因”(nimitta)之义，用处格。如说：“象因牙而被杀”(nāgo dantesu haññati)。譬如于彼处，以象牙为因，于具牙之象，而有杀戮之行；如是于此处，亦以彼受为因，于具受之心或个人，而有名言与智转起。亦有人言：“智与声由此而有，故为状态”。又有他者释为“由此”(etasmā)。与喜(somanassa)共同、一处而行，故为喜俱(somanassasahagataṃ)，意即与喜受(somanassavedanā)相应。见(dassana)即是见解(diṭṭhi)。此有正见(sammādiṭṭhi)、邪见(micchādiṭṭhi)二种。此处是与邪见相应，因属不善法之章节故。见解即是邪执(diṭṭhigata)，犹如粪秽(gūthagata)、尿秽(muttagata)。与邪执以种种方式相应，即是邪见相应(diṭṭhigatasampayutta)，意即与邪执以同一生起等方式，如融为一，和合相应。一为无行(asaṅkhārika)，一为有行(sasaṅkhārika)。此处之“行”(saṅkhāra)为前加行(pubbābhi-saṅkhāra)。此复有二种：即策励(payoga)与方便(upāya)。其中，由命令、或请求、或恫吓而说“汝作此”，由他人所作之身语策励，名为“策励”。又，不由命令等，为作成其业，他人教示种种方便，示不作之过患、作之利益，或制立规约，或设定惩罚，或自己随念、审察彼彼缘由。如是等种种方便。此二种于此皆名为“行”。令其自性不欲为之心相续，不令其不为，为令其作为而整治，于彼彼业中策励，故名为“行”。若彼缘聚(paccayagaṇo)离于彼行，则为“无行”(asaṅkhāra)；若与彼俱行，则为“有行”(sasaṅkhāra)。此乃义注(aṭṭhakathā)中所说——

สห สงฺขาเรนาติ สสงฺขาโร. เตน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สอุปาเยน ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถติ.

与行(saṅkhāra)俱，故为有行(sasaṅkhāra)。其义为：以彼有行，即具有策励(payoga)与方便(upāya)之缘聚(paccayagaṇa)。

เอตฺถจ ปจฺจยคโณติ อารมฺมณาทิโก สาธารโณ ปจฺจย คโณ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. อสาธารโณปน กุสลกมฺเมสุ สปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก อกุสลกมฺเมสุ อสปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก ปจฺจยคโณ วิเสเสตฺวา โยเชตุํ ยุตฺโต. โสปน ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา สยเมว จิตฺตํ อสํสีทมานํ กตฺวา อุฏฺฐาเปติ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา โสอสงฺขาโรนาม. ยทาปน เตน วินา สยเมว จิตฺตํ อุฏฺฐาเปตุํ สมุฏฺฐาเปตุํ นสกฺโกติ, สงฺขารํ สหายํ ลภิตฺวาว สกฺโกติ, ตทา โส สสงฺขาโรนาม. อิติ อสงฺขาโร สสงฺขาโรติจ อิทํ ปจฺจย คณสฺเสว นามํ. น จิตฺตสฺส. จิตฺตํปน อสงฺขาเรน สุทฺเธน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกํ, อุปฺปนฺนตฺเถ หิ อยํ อิกปจฺจโยติ. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ โหตีติ โยเชตพฺพนฺติ. อยเมตฺถ อสงฺขาริกสสงฺขาริกปเทสุ ปรมตฺถทีปนา.

此处“缘聚”(paccayagaṇo)是指义注(aṭṭhakathā)中所说的，如所缘(ārammaṇa)等共通的缘聚。至于不共通的缘聚，则应特别配属于善业中的善士亲依止(sappurisupanissaya)等，以及不善业中的非善士亲依止(asappurisupanissaya)等。此中，当（缘聚）无需行（的助缘）而能自己不迟疑地使心生起、现起时，这称为“无行”(asaṅkhāro)。当它若无行（的助缘）则无法自己使心生起、现起，必须获得行的帮助才能做到时，这称为“有行”(sasaṅkhāro)。因此，“无行”和“有行”只是缘聚的名称，不是心的名称。心由无行的、清净的缘聚所生，称为“无行的”(asaṅkhārikaṃ)；由有行的缘聚所生，称为“有行的”(sasaṅkhārikaṃ)，这里的“ika”后缀是“所生”的意思。圣典(Pāḷi)中说：“于某时，不善心生起，与喜俱行，与邪见相应，以有行。”此处应解释为“由有行的缘聚所生”。这就是关于“无行的”和“有行的”这些词语的胜义阐明(paramatthadīpanā)。

[๒๒] ฏีกาสุ ปน

又，于诸复注(ṭīkā)中

อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา จิตฺตเมว อสงฺขารํ สสงฺขารนฺติ จ คเหตฺวา ยํ วุตฺตํ, ‘‘นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สห สงฺขาเรน วตฺตตีติ สสงฺขารํ. สสงฺขารเมว [Pg.32] สสงฺขาริกนฺติ จ. โส ยสฺส นตฺถิ. ตํ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สงฺขาเรน สหิตํ สสงฺขาริ กนฺติ จ’’. สพฺพเมตํ น ยุชฺชติเยว.

不察此义，而执心本身为“无行”与“有行”，故有说言：“‘行于彼无，故为无行；彼即无行心。与行共转，故为有行；有行即有行心。’以及‘彼（行）于此无，此为无行；彼即无行心。与行俱行，即有行心。’”凡此种种，皆不应理。

[๒๓] ยญฺจ วิภาวนิยํ

又，凡应阐明者

สงฺขโรติ จิตฺตํ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน สชฺเชติ. สงฺขรียติวา ตํ เอเตน ยถาวุตฺตนเยน สชฺชียตีติ สงฺขาโรติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

（有人说：）“‘行’(saṅkhāro)造作心，即以名为敏锐性(tikkhabhāva)的特殊装饰来妆点它。或者，心被它以此如前所述的方式所妆点，因此称为‘行’。”此说亦不善。

เอวญฺหิ สติ สสงฺขาริกปิ จิตฺตํ ติกฺขํนาม สิยาติ.

若真是这样，即使是有行的(sasaṅkhārika)心，也可称为敏锐。

[๒๔] ยญฺจ ตตฺถ

以及在那里（所说的）

‘‘โส ปน อตฺตโน ปุพฺพภาคปฺปวตฺเต จิตฺตสนฺตาเนเจว ปรสนฺตาเนจ ปวตฺตตีติ ตํ นิพฺพตฺติโต จิตฺตสฺส ติกฺขภาว สงฺขาโต วิเสโสว อิธ สงฺขาโรติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ อสงฺขาริก สสงฺขาริกปทานํ วจนตฺเถสุ วิรชฺฌิตฺวา ตทนุ รูปสฺส สงฺขารสฺส ปริกปฺปนาวเสน วุตฺตตฺตา นยุตฺตเมว.

所说的：“‘然而，它在自己的前分心流(cittasantāna)和别人的心流中起作用，因此，由它所产生的、名为心的敏锐性的这种特质，在此处即是“行”(saṅkhāro)。’”此说也因为与“无行的”和“有行的”这些词的字面意义相违背，并且是根据对相应之“行”的构想而说的，所以完全不恰当。

[๒๕] เอเตน

由此

ปุพฺพปฺปโยคสมฺภูโต, วิเสโส จิตฺตสมฺภปี;

สงฺขาโร ตํ วเสเนตฺถ, โหตฺยาสงฺขาริกาทิตาติ.

由前行所生之特质，亦于心生起时[存在]；此即是行，依于它，在此处，[心]成为无行等。

สาธกคาถาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหตีติ.

（当知）支持的偈颂也被驳斥了。

[๒๖] ยญฺจ ตตฺถ

以及在那里（所说的）

‘‘อถวา, สสงฺขาริกํ อสงฺขาริกนฺติ เจ ตํ เกวลํสงฺขารสฺส ภาวาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. นตสฺส สหปวตฺติสพฺภา วา ภาวโตติ. ภินฺนสนฺตานปฺปวตฺติโนปิ สงฺขารสฺส อิธมตฺถิตาย ตํ วเสน นิพฺพตฺตํ จิตฺตํ สงฺขาโร อสฺส อตฺถีติ สสงฺขาริกํ. สโลมโก สปกฺขโกตฺยาทีสุวิย สห สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถปริทีปนโต. ตพฺพิปรีตมฺปน ตทภาวโต วุตฺตนเยน อสงฺขาริก’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ ปาฬิอฏฺฐกถาสิทฺธํ [Pg.33] อุชุํ วิสทํ อตฺถํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปริกปฺปนา วเสน วุตฺตตฺตา น คเหตพฺพเมว.

所说的：“‘或者，所谓“有行的”(sasaṅkhārikaṃ)和“无行的”(asaṅkhārikaṃ)，这只是就“行”(saṅkhāra)的存在与否而说的，并非就其俱生法的有无而说。即使是于不同心流中生起的行，由于它在此处存在，由它所产生的心，因为它“有”行，所以是“有行的”。如同“有毛的”(salomako)、“有翼的”(sapakkho)等例子，因为“有”(saha)这个词显示了存在的意思。与此相反，由于它（行）的不存在，按照所说的方法，称为“无行的”。’”此说也舍弃了经(Pāḷi)和义注(aṭṭhakathā)中所确立的直接、明了的意义，并且是根据自己的构想而说的，所以完全不应采纳。

เอตฺถจ อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ อาณตฺติยาวา อชฺเฌ สนายวา ยาจนายวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ ปโยคสมุฏฺฐิตํ นาม. ตถา อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ ภเยนวา ลชฺชายวา คารเวนวา กถิกายวา ทณฺฑภเยนวา ปวตฺติตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. สยเมววา อตฺตโน ลีนํ จิตฺตํ ญตฺวา เตน เตน อุปาเยน อตฺตานํ โอวทิตฺวาวา ตํ ตํ อุปายํ อนุสฺสริตฺวาวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. อิทญฺจ นยทสฺสนเมวาติ. ทิฏฺฐิคเตน วิปฺปยุตฺตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ. อุทาสินภาเวน เปกฺขติ อนุภวนากาเรน อารมฺมณํ ปสฺสตีติ อุเปกฺขา. อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ ปสฺสตีติวา อุเปกฺขา. ยถาหิ โสมนสฺส โทมนสฺสานิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต ปสฺสนฺติ. ยโต โสมนสฺสิโต ปุคฺคโล เตน อารมฺมเณน วิโยเค วิการปตฺโต โหติ. โทมนสฺสิโตจ เตน อารมฺมเณน สํโยเค วิการปตฺโต โหติ. น ตถา อยํ, อยํ ปน ยุตฺติโตว ปสฺสติ น อารมฺมณสํโยค วิโยคเหตุ ปุคฺคลํ วิการํ ปาเปตีติ. เกจิปน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขตีติ อิทํ อิธ นสมฺภวติ. น หิ อกุสลํ ยุตฺตรูปํ นาม โหตีติ วทนฺติ. อุเปกฺขาย สหคตนฺติ สมาโส.

此中，并非出于自己的意愿，而是由于他人的命令、请求或劝诱而生起的心，称为功用所生心。同样，并非出于自己的意愿，而是因为对他人的恐惧、羞耻、尊敬、劝说或对刑罚的畏惧而生起的心，称为方便所生心。或者，自己察觉到心的迟缓，用各种方法劝诫自己，或回忆起各种方法而生起的心，也称为方便所生心。这只是方法的展示而已。与邪见不相应的，称为离邪见。以中立的态度观察，以体验的方式看待所缘，即是舍。或者，从道理、从适当性来审视、看待，即是舍。例如，喜和忧会过度地看待所缘。因为，喜乐的个人因与那所缘分离而状态改变，忧苦的个人则因与那所缘结合而状态改变。但舍不是这样，它只是从适当性来观察，不会因为所缘的结合或分离而使个人状态改变。但有些人说：“从道理、从适当性来审视”这点在此不成立，因为不善法没有所谓适当的形态。“与舍俱行”是复合词。

๒๓. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ผสฺสาทโย วิตกฺกาทโย โมหาทโยจ ธมฺมา อิมินา สกเลน อฏฺฐวิเธน จิตฺเตน สห คตา สมฺปยุตฺตาจ โหนฺติ, น ปน เต เวทนาวิย สยํปิ เภทวนฺตา โหนฺติ. นจ ทิฏฺฐิสงฺขารานํ วิยเตสํ อิมสฺมึ จิตฺเต กตฺถจิ โหนฺติ กตฺถจินโหนฺตีติ อยํ วิกปฺโป อตฺถิ. ตสฺมาเต อิมสฺสจิตฺตสฺส เภทกรา นโหนฺตีติ อิธ นคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. โลโภปน อญฺเญหิ อิมสฺส อฏฺฐวิธสฺส เภทกโร โหติ. เวทนาทิฏฺฐิ สงฺขาราจ อิมสฺส อญฺญมญฺญสฺส เภทกรา โหนฺตีติ เตเอว อิธ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. นนุ ปีติ มาน ถินมิทฺธานิปิ เภทกรานิ โหนฺตีติ ตานิปิ อิธ สปีติกํ อปีติกนฺติ มานสมฺปยุตฺตํ มานวิปฺปยุตฺตนฺติ [Pg.34] ถินมิทฺธสมฺปยุตฺตํ ถินมิทฺธวิปฺปยุตฺตนฺติ จ คเหตพฺพา นีติ. น. เตสุ หิ โสมนสฺเส คหิเต ปีติ คหิตาว โหติ. อิตรานิจ ตีณิ อนิยตโยคีนิจ โหนฺติ, เยวาปน กานิจาติ นคหิตานีติ.

23. 此中，虽然触等、寻等、痴等诸法与这全部八种心俱行且相应，但它们不像受那样自身有差别。而且，它们不像见和行那样，在这心中有“有时存在、有时不存在”这样的分别。因此，它们不能作为这心的区别因素，故在此不被采纳。然而，贪是区别这八种心的因素之一，受、见、行也是彼此之间的区别因素，因此只有它们在此被采纳。有人问：难道喜、慢、昏沉和睡眠不也是区别因素吗？它们也应通过“有喜、无喜”、“与慢相应、不与慢相应”、“与昏沉睡眠相应、不与昏沉睡眠相应”而被采纳。答：不。因为在采纳悦俱时，喜就已经被采纳了。其他三者是不定相应法，任何其他的也都不被采纳。

[๒๗] วิภาวนิยํ ปน

然而，应当阐明的是……

ผสฺสาทิวิตกฺกาทิโมหาทิธมฺมา อิโต อญฺเญหิปิ จิตฺเต หิ ยุตฺตา โหนฺตีติ นเต อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ กโรนฺติ. ตสฺมา เต อิธ น คหิตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ อญฺเญสุปิ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ โสมนสฺสสหคตาทิภาโวว วุตฺโตติ. โสมนสฺสาทีนเมว อสาธารณ ภาวโตติ. ผสฺสาทโยหิ เกจิ สพฺพจิตฺต สาธารณา เกจิ กุสลาทิ สาธารณา. โมหาทโยจ สพฺพา กุสลสาธารณาติ น เตหิ สกฺกา จิตฺตํ วิเสเสตุ’’นฺติ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

触等、寻等、痴等法也与其他心相应，因此它们不能显示此心的特别之处。所以，它们在此不被采纳。基于此意，有言：“为什么在此，虽然存在触等其他相应法，却只说了与悦俱等状态？因为只有悦等是不共的状态。触等有些是遍一切心的，有些是善等通用的；痴等则是一切不善心所通用的，因此不能用它们来区别心。”此说应当审查。

เอวญฺหิ สติ โสมนสฺสุเปกฺขา สงฺขาราปิ อญฺเญสุ ทิสฺสนฺตีติ เตปิ อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ นกโรนฺติ. ตสฺมา เตปิ อิธ นคเหตพฺพา สิยุนฺติ.

若如此，则悦、舍、行也在其他（心）中出现，那么它们也不能区别此心与其他心。因此，它们也不应在此被采纳。

๒๔. เอตฺถจ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค, พฺยสนมุตฺติจ โสมนสฺสสฺส การณํ. โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิโกหิ สทา ภวงฺคโสมนสฺเสน ปริภาวิต สนฺตาโน โหตีติ ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ อุปฺปชฺชตีติ. อคมฺภีรปฺปกติโกจ หีนชฺฌาสโย อปฺปกํปิ มหนฺตํ มญฺญติ. หีนํปิ ปณีตํ มญฺญติ. ตสฺมา ตสฺสปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ โหตีติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคติ อตฺตนา อิจฺฉิเตน หีเนนวา ปณีเตนวา อารมฺมเณน สมาโยโค. พฺยสนมุตฺตีติ ญาติพฺยสนาทิโต มุตฺติ. อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกตา, คมฺภีรปฺปกติตา, มชฺฌตฺตารมฺมณสมาโยโค, [Pg.35] พฺยสนมุตฺติจ อุเปกฺขาย การณํ. เอตฺถจ คมฺภีรปฺปกภิตานาม มหชฺฌาสยตา. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล มหนฺตํปิ อปฺปกํ มญฺญติ, ปณีตํปิ หีนํ มญฺญตีติ. ทิฏฺฐชฺฌาสยตา, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลเสวนา, สทฺธมฺมวิมุขตา, มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตา, อโยนิโส อุมฺมุชฺชนญฺจ ทิฏฺฐิยา การณํ. ตตฺถ ทิฏฺฐชฺฌาสยตาติ กาณาริฏฺฐสฺสวิย สุนกฺขตฺตสฺสวิยจ ปุริมภเว ทิฏฺฐิ คติกภาเวน อาคตตฺตา อิมสฺมึ ภเวปิ สสฺสตุจฺเฉทาสย ภาโว. สทฺธมฺมวิมุขตาติ จิรํปิ กาลํ สทฺธมฺเมน วินา อาคตตา. มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตาติ อตฺตโน อวิสเยสุ สพฺพญฺญุวิสเยสุ ฐาเนสุ อตฺตโน ปมาณํ อชานิตฺวา จินฺตาปสุตวเสน มิจฺฉาวิตกฺกพหุลภาโว. อโยนิโส อุมฺมุชฺชนนฺติ อตฺตนาทิฏฺฐการณเมว สารโต สจฺจโต อุมฺมุชฺชนํ. ตพฺพิปรีเตน ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตการณํ เวทิตพฺพํ. อสงฺขาริกกมฺมชนิตปฺปฏิสนฺธิ กตา, กลฺลกาย จิตฺตตา, ขนฺติ พหุลตา, ปุริสกาเรสุ ทิฏฺฐานิสํสตา, กมฺมปฺปสุตตา, อุตุโภชนาทิ สปฺปาย ลาโภติ อิทํ อสงฺขาริกการณํ. ตตฺถ ขนฺติพหุลตาติ สีตุณฺหาทีนํ ขมนพหุลตา. ปุริสกาเรสูติ ปุริเสหิ กตฺตพฺเพสุ กมฺเมสุ. กมฺมปฺปสุตภาติ กมฺเมสุ จิณฺณวสิตา. ตพฺพิปรี เตน สสงฺขาริกการณํ เวทิตพฺพํ. อิเมสํปน จิตฺตานํ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. อฏฺฐปีติ ปิสทฺเทน เนสํ ลพฺภมานกมฺมปถเภทโต กาล สนฺตานา รมฺมณาทิ เภทโตจ อเนกวิธตฺตํ สมฺปิณฺเฑตีติ.

24. 此处，悦俱结生、性情浅薄、与可喜所缘结合、脱离不幸，是悦受的原因。悦俱结生者，其心相续常为有分悦受所熏习，故其心生起时，大都与悦受相应而生。性情浅薄者，即意向卑劣者，视微小为巨大，视低劣为殊胜，故其心生起时，亦大都与悦受相应而生。与可喜所缘结合，是指与自己所欲的、或低劣或殊胜的所缘结合。脱离不幸，是指从亲属的不幸等中解脱。舍俱结生、性情深广、与中庸所缘结合、脱离不幸，是舍受的原因。此处，性情深广，即意向宏大。此等人视巨大为微小，视殊胜为低劣。有邪见意向、亲近见解败坏之人、背离正法、多邪寻思，以及不如理地执取，是生起邪见的原因。其中，邪见意向是指如迦那利吒(Kāṇāriṭṭha)和善星(Sunakkhatta)一般，因前世有邪见倾向，致使今生亦有常见或断见之意向。背离正法，是指长久以来远离正法。多邪寻思，是指于自身能力范围之外、属一切智者境界之处，不知自身分量而沉迷思考，从而多生邪寻思。不如理地执取，是指将自己所见的理由当作核心与真实而执取。与此相反，当知是离邪见的原因。由无行之业所引生的结生、身心健康、多忍耐、于个人努力中见到利益、勤于作业、获得适宜的气候与食物等，此为无行（心）的原因。其中，多忍耐，是指多能忍受寒冷、炎热等。“于个人努力中”，是指于个人应作之业中。“勤于作业”，是指于业中熟练自在。与此相反，当知是有行（心）的原因。至于此等诸心的生起方式，当于《清净道论》(Visuddhimagga)中得知。“八种亦”(aṭṭhapi)一词中的“亦”(pi)字，总结了它们因所获业道、时间、相续、所缘等的差别而具有的多样性。

โลภมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

贪根心的胜义阐释终。

๒๕. โทสมูลจิตฺเต ทุฏฺฐุมโนภิ ทุมฺมโน. วิรูปํ จิตฺตํ. ทุฏฺฐุมโน เอตสฺสาติวา ทุมฺมโน. วิรูปจิตฺตสมงฺคีปุคฺคโล. ทุมฺมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. มานสิกทุกฺขเวทนาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ อตฺตนา สหคเต จิตฺเตวา ตํ สมงฺคีปุคฺคเลวา ทุมฺมนา ภิธานสฺสวา อยํ โส ทุมฺมโนติ ทุมฺมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตํ โหตีติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. โทมนสฺเสน สห คตนฺติ สมาโส. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ. โทโส. โสหิ อุปฺปชฺชมาโน [Pg.36] สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ปฏิหนติ. ลูเข สนฺตตฺเต กโรติ. อตฺตโน วตฺถุมฺปิ ปฏิหนติ. หทยปฺปเทสํ ทหติ. ตํ ปุคฺคลํ ทุมฺมุขํ กโรติ, อตฺตโน อารมฺมณํปิ ปฏิหนติ. ตํ พาธย มาโน คณฺหาติ. ตสฺมา ปฏิโฆติ วุจฺจตีติ.

25. 于嗔根心中，“心怀恶意者”即“忧者”(dummano)。其心丑陋(virūpaṃ cittaṃ)。因其心怀恶意，故为“忧者”，即是具有丑陋心的个人(puggala)。“忧者”的状态即“忧”(domanassaṃ)，此为心理苦受的异名。因为它于与其相应的心中，或于具有此心的个人身上，成为“忧者”之名，或成为“此人是忧者”之认知的生起之因。其余如前已说。“与忧俱”是复合词。“因其违逆，故为违逆”(paṭigho)，即是嗔(doso)。因为它生起时，会违逆相应之法，使之粗糙、炽热；亦会违逆自身所依，焚烧心脏部位；使该个人面容丑陋；亦会违逆自身所缘，以损害的方式执取它。因此被称为“违逆”。

๒๖. เอตฺถ สิยา. สงฺขาโร ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส เภท กโรติ ตสฺส อิธ คหณํ ยุตฺตํ. เวทนา ปฏิฆาปน เภทกรา น โหนฺตีติ เต อิธ น คเหตพฺพาติ. วุจฺจเต, โทมนสฺสคฺคหณํ ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส กทาจิ อญฺญเวทนาโยคตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถนฺติ. ยทาหิ ราชาโน หสมานาเยว โจรวธํ เปเสนฺติ. ยทาจ ชนา อตฺตโน เวรีนํ มรเณ ตุฏฺฐึ ปเวเทนฺติ. มรณํ อภินนฺทนฺติ. ยทาจ พาลชนา หสมานาว มิคปกฺขิโน มาเรนฺติ. ตทา อิทํ นุโข โสมนสฺเสน ยุตฺตนฺติ อตฺเถว ปสงฺโค. อุเปกฺขาโยเคปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณนฺติ. ปฏิฆคฺคหณํปิ อญฺญธมฺมสมฺปยุตฺตตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ. ตถาหิ เย นตฺถิกาเหตุกา กิริยมิจฺฉา ทิฏฺฐิกา ปาณวเธ อปุญฺญํนาม นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ มนุสฺสปาณ วเธเอว อปุญฺญํ โหติ, ติรจฺฉานคตปาณวเธ อปุญฺญํ นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ ปาณวธํ กตฺวา ยญฺญํ ยชนฺตานํ มหนฺตํ ปุญฺญํ โหติ, ทิพฺพสํวตฺตนิกนฺติ คณฺหนฺติ. เต สกฺกายทิฏฺฐิยา วิสฺสฏฺฐา ปาณวธํ สยํวา กโรนฺติ. อญฺเญวา เปเสนฺติ. ตทา อิทํ ทิฏฺฐิยาปิ สมฺปยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติเยว. เยปน สมฺมาทิฏฺฐิเกสุ พาลา อพฺยตฺตา, เต กทาจิ เตสํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ลทฺธึ คเหตฺวา ปาณํ วธนฺตา อาทิโต เวมติกชาตาว โหนฺติ. ตทาเตสํ อิทํ วิจิกิจฺฉายปิ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติ. ตปฺปสงฺค นิวตฺตนตฺถํ ปฏิฆคฺคหณนฺติ. อิตรถา ปุริม จิตฺตสฺส โลภสหคตภาโววิย อิมสฺส ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโว จูฬนิคเมเนว สิทฺโธติ เตสํ คหณํ นิรตฺถกํ สิยาติ. เอตฺถจ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานํ ถินมิทฺธสฺสจ อคฺคหณํ ปุริมจิตฺเต มานถินมิทฺธนเยน เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

26. 此处或有疑问：行(saṅkhāra)能区别此心，故于此处取之是恰当的；而受(vedanā)与嗔恚(paṭigha)非为区别之因，故不应于此处取。对此当说：取“忧俱”是为了避免此心有时与其他受相应的过失。例如，当国王笑着下令处死盗贼时，当人们对仇敌之死表示喜悦、赞叹死亡时，当愚人笑着杀害野兽和飞鸟时，便有过失，会想：“这难道不是与喜受相应吗？”至于与舍受相应，则更不必说。取“忧俱”即是为了消除此等过失。取“嗔恚相应”也是为了避免与其他法相应的过失。例如，那些断灭论者(natthikavādī)、无因论者(ahetukavādī)、无作用论之邪见者(akiriyadiṭṭhika)，他们认为杀生并无恶业；以及那些认为只有杀人才有恶业，杀害畜生没有恶业的人；以及那些认为杀生祭祀能获得巨大福德、能转生天界的人。这些人被萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)所支配，自己杀生或指使他人杀生。于此情况下，便有过失，会想：“这可能也与邪见相应。”又如，那些正见者中的愚痴无知者，有时采纳了那些邪见者的观点去杀生，起初是犹豫不决的。于此情况下，便有过失，会想：“这可能也与疑相应。”取“嗔恚相应”即是为了消除此等过失。否则，犹如前一心与贪俱有，此心与嗔相应之事，仅通过简短的结论即可成立，那么取它们就变得毫无意义了。此处不取嫉妒(issā)、悭吝(macchariya)、恶作(kukkucca)和昏沉睡眠(thīnamiddha)，当如前述心关于我慢(māna)和昏沉睡眠的方式来理解。此为此处之胜义阐释。

[๒๘] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ

[28] 然而，于《阐明论》(Vibhāvanī)与《大复注》(Mahāṭīkā)中，

‘‘อสาธารณ [Pg.37] ธมฺมวเสน จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อสาธารณธมฺมวเสนาติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

说到：“为以不共法标识此心而取忧受。”其中，“以不共法”此说首先是不恰当的。

[๒๙] สติปิ อิมสฺส โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โทมนสฺเสน อิมสฺส อุปลกฺขณตฺถนฺติ อตฺถสฺส อาปชฺชนโต. ยถาตํ สติปิ ปุริมสฺส อิมสฺสจ จิตฺตสฺส โมหสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โลเภน ปฏิเฆนจ อุปลกฺขณตฺถํ โลภสหคตปฏิฆ สมฺปยุตฺตคฺคหณนฺติ. อุปลกฺขณตฺถนฺติ จ น วตฺตพฺพํ.

[29] 因为即使此心与喜受和舍受相应，其义亦归于：以其不共之忧受来标识此心。犹如即使前心与此心皆与痴相应，亦是为以其不共之贪与嗔来标识，而取“贪俱”与“嗔相应”。并且，不应说是为了“标识”。

เอวญฺหิ สติ ปากเฏน โทมนสฺเสน อปากฏานํ อญฺญเวทนา นํปิ อิธ ลทฺธภาวํ อุปลกฺเขตีติ อาปชฺชติ. ยถา ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโรติ.

因为这样一来，便会得出结论：通过明显的忧受，也标示了此处获得了其他不明显的感受。譬如说“获得伞盖的王子”。

[๓๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[30] 又于《阐明论》(Vibhāvanī)中说：

‘‘ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโวปน อุภินฺนํ เอกนฺต สหจาริตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“说‘与嗔相应’，是为了显示二者（嗔与忧）的必然共存。”此说亦不善。

อิมสฺส จูฬนิคเมเนว ตทตฺถสิทฺธิโตติ.

因为此义仅凭简短的结论即可成立。

๒๗. เอตฺถจ โทสชฺฌาสยตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อปฺปสฺสุกตา, อาฆาตวตฺถุสมาโยโควา, อนิฏฺฐารมฺมณสมาโย โควา โทมนสฺสสฺส ปฏิฆสฺสจ การณํ. ตตฺถ โทส พหุล ภาวโต อาคตวเสน โทสชฺฌาสยตา ทฏฺฐพฺพา. อคมฺภีรปฺปกติตา หีนชฺฌาสยตา. อปฺปสฺสุตสฺสจ อนิฏฺฐ โลก ธมฺเมหิผุฏฺฐสฺส ตํกุเตตฺถลพฺภาติ ปจฺจเวกฺขนา นตฺถีติ. อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. ปิสทฺทสฺส อตฺโถปิ วุตฺตนโยเอวาติ.

27. 此处，嗔之意向(dosajjhāsayatā)、不深广之性情(agambhīrappakatitā)、少闻(appassutatā)、与嗔事物之结合(āghātavatthusamāyogo)，或与不悦意所缘之结合(aniṭṭhārammaṇasamāyogo)，是忧与嗔之因。其中，嗔之意向当知是由多嗔的状态而来。不深广之性情即是低劣意向。对于少闻者，当被不悦意的世间法所触及时，他不会反思：“于此能获得什么？”此二者之生起方式，亦当于《清净道论》中得知。“亦”字之义亦如前述。

โทสมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

嗔根心之究竟义阐释终。

๒๘. โมหมูลจิตฺเต วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจานํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. ยสฺมาปน อิทํ จิตฺตํ มูลนฺตรวิรเหน ลทฺโธกาเสน สุฏฺฐุพลวนฺเตน โมเหนเจว สํสปฺปมานวิกฺขิปมาเนหิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺเจหิ [Pg.38] จ ยุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อิธ เวทนาปิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ อุเปกฺขาเวทนาว ยุตฺตา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ อิทํ จิตฺตํ โสมนสฺส โทมนสฺส สหคตานํปิ อนนฺตเร อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ตทุภยเวทนาหิปิ อิทํ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหตีติ ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ อิธ อุเปกฺขาคหณํ กตํ. อนญฺญจิตฺตสาธารเณน ธมฺเมน จิตฺตสฺส นิยมนตฺถํ วิจิกิจฺฉาคหณํ. อุทฺธจฺจํ ปน สพฺพากุสเลสุ ยุตฺตํปิ อิธ ลทฺโธกาสํ หุตฺวา สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อิเธว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวหิ ธมฺมสงฺคณิยํ ธมฺมุทฺเทสวาเร อุทฺธจฺจํ อญฺเญสุ ปาปจิตฺเตสุ สรูปโต อนุทฺธริตฺวา เยวาปนกภาเวเนว วุตฺตํ. อิมสฺมึ อนฺติมจิตฺเตเอว สรูปโต อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมาจ อิทํจิตฺตทฺวยํ สตฺตานํ ปกติสภาวภูตนฺติ ปโยเคน วา อุปาเยน วา เกนจิ อุปฺปาเทตพฺพํ นาม นตฺถิ. สพฺพกาลมฺปิ ภวงฺคจิตฺตํวิย อโนสกฺกมานํ อสํสีทมานํ อกิจฺเฉน อกสิเรน ปวตฺตติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อสงฺขาริกเมว โหตีติ กตฺวา อิธ สงฺขารเภโท น คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวจ ปาฬิยํปิ ปุริมจิตฺเตสุวิย อิธ สสงฺขาเรนาติ ทุตียจิตฺตวาโร นวุตฺโตติ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

28. 在痴根心中，关于“疑”和“掉举”的词义将在下文说明。因为此心由于缺乏其他根，一旦获得机会，就会与极为强烈的痴，以及蔓延、散乱的疑和掉举相应。因此，于此，受也无法强烈地体验所缘，所以只有舍受是相应的。即便如此，此心也会在喜俱行心和忧俱行心之后无间生起。因此，为了排除它也可能与那两种受相应的可能性，于此选取了舍受。选取“疑”是为了以一个不与其他心共通的法来界定此心。而“掉举”虽然与一切不善心相应，但为了显示它在此获得机会而变得非常强烈，所以也在这里被提及。正因如此，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)的“法说品”(Dhammuddesavāra)中，掉举在其他恶心中，并未依其自性被举出，而只是以包含的方式被述说。当知，只有在这最后的心中，它才依其自性被举出。又因为这两种心是众生的自然本性，无需以任何努力或方法来使之生起。就像有分心(bhavaṅgacitta)一样，它在任何时候都毫不退缩、毫不沉滞、毫不费力、毫不困难地持续着。因此，当知因为它们完全是无行的，所以于此不取“有行”的分别。正因如此，在圣典中，不像在前面的心中那样，于此没有述说“有行”的第二种心。此为《胜义灯》(Paramatthadīpanī)中的解释。

[๓๑] วิภาวนิยํ ปน

[31] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中则说：

อิมานิ ทฺเว จิตฺตานิ อติสมฺมุฬฺหตาย อติจญฺจลตาย จ สพฺพตฺถปิ รชฺชนทุสฺสนรหิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา อุเปกฺขา สหคตาเนว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

此二心由于过度迷惑和过度动摇，在一切处都远离贪与瞋。因此说只有舍俱行心生起。此说不妥。

รชฺชน สหิตานํปิ โลภมูล จิตฺตานํ อุเปกฺขา โยคสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ.

因为即使是与贪相应的贪根心，也可见其与舍相应。

[๓๒] ยญฺจ ตตฺถ มหาฏีกายญฺจ

[32] 而且，在《大复注》(Mahāṭīkā)中也说：

‘‘ตโตเยวจ สภาวติกฺขตาย อุสฺสาเหตพฺพตายจ อภาวโต สงฺขารเภโทปิ เนสํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาวติกฺขตาย อภาวโตติ อิมินา อิมสฺส อสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. อุสฺสาเหตพฺพตาย อภาวโตติ อิมินา สสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ตทุภเย ปน [Pg.39] อิทํ จิตฺตทฺวยํ สพฺพโส สงฺขารวิมุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ อฏฺฐกถายปิ ตาว น สเมติ.

说：“正因为缺乏自性敏锐和需要策励，所以它们没有‘行’的差别。”其中，以“由于缺乏自性敏锐”，它否定了此心的无行性；以“由于缺乏需要策励”，它否定了此心的有行性。通过这两点，它显示这两种心完全解脱于“行”。然而，此说甚至与义注也不一致。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคอฏฺฐกถายญฺหิ สงฺขารเภเทน อวิชฺชาย ทุวิธภาโวว วุตฺโต. ยทิจ อิทํทฺวยํ สงฺขารมุตฺตํ สิยา. เอวํ สติ อิธ โมโหปิ สงฺขารมุตฺโต สิยา. โสจ อวิชฺชาเยวาติ ติวิธภาโวว อวิชฺชาย ตตฺถ วตฺตพฺโพ. นจ วุตฺโตติ. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย นสเมติ.

在《缘起分别义注》(Paṭiccasamuppādavibhaṅga-aṭṭhakathā)中，确实是根据“行”的差别来说明无明有两种。如果这两种（心）解脱于“行”，那么此处的痴也应解脱于“行”。而痴就是无明，那么在那里就应该安立无明有三种，但（义注中）并没有这样说。如此，此说首先就与义注不符。

[๓๓] ยสฺมาจ อิธ ติกฺขภาโวนาม วินา สงฺขาเรน เกวลํ ปกติ ปจฺจย คณ วเสเนว ปวตฺตนสมตฺถตา วุจฺจติ. อิทญฺจ จิตฺตํ ตเถว ปวตฺตติ. ตสฺมา อิทํ สภาวติกฺขํ น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

[33] 因为在此，所谓的“敏锐性”(tikkha-bhāvo)是指无需“行”，仅凭自然因缘聚合的力量就能运作的能力。而此心也正是如此运作。因此，不能说此心不具有自性敏锐性。

ลทฺโธกาเสน โมเหน สุฏฺฐุ มุยฺหนฺตีติ โมหมูหานีติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตนเยน โมมูหานีติ วุตฺตํ.

因为它们“被已得机会的痴彻底迷惑”，所以当应说“痴所惑”(mohamūhāni)时，依据语源学规则而说为“极惑”(momūhāni)。

๒๙. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ตตฺถ อิจฺเจวนฺติ อิติ เอวํ. นิปาตสมุทาโย เหส. ปจฺฉิโมวา เอวํ สทฺโท ปุริมสฺส อิติสทฺทสฺส อตฺถวจโน. อิจฺเจวนฺติวา วิสุํ เอโก นิปาโต. สพฺพถาปิ อิมินา โสมนสฺสสหคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเร นาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทญฺจ ทฺวาทสาติ เอตฺถ วิเสสนํ เวทิตพฺพํ. สพฺพถาปีติ ธมฺมสงฺคณียํ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. วิภงฺเค วิภตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. ธาตุกถาทีสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กาลเทส สนฺตานาทิ เภทภินฺเนน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กถํ ทฺวาทเสวาติ. อิจฺเจวํ ทฺวาทเสวาติ โยเชตพฺพํ.

29. “Iccevantiādi”(如是等)是总结语。其中，“iccevaṃ”是“iti evaṃ”(如是这样)。这是一个虚词的组合。或者，后面的“evaṃ”(这样)一词是说明前面“iti”(如是)一词的意义。或者，“iccevaṃ”是一个单独的虚词。无论如何，都应理解其义为“以与喜俱行等所述的方式”。此处的“此十二”应被理解为一种限定。“无论如何”是指：依《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所说的方式，也只有十二种；依《分别论》(Vibhaṅga)中分析的方式，也只有十二种；依《界论》(Dhātukathā)等中所说的方式，也只有十二种；依那些经中所说的方式，也只有十二种；依时间、地点、相续等不同类别的方式，也只有十二种。如何是只有十二种呢？应连接为：“如是，只有十二种”。

[๓๔] วิภาวนิยํ ปน

[34] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中则说：

เหฏฺฐา วุตฺโต สมฺปโยคาทิ อากาโรว วิภาวิโต. โสปน อิจฺเจวนฺติ อิมินาว สิทฺโธติ.

先前所述的相应等方式已被阐明，而那仅凭此“如是等”一词即已成立。

อกุสลจิตฺตานีติ กุสลปฏิวิรุทฺธสภาวตฺตา เอวํ ลทฺธนา มานิ จิตฺตานิ. เอตฺถจ เอกนฺเตน สทฺธาทโยเอว กุสลานาม. โมหาทโยเอว อกุสลา นาม. จิตฺตํปน ผสฺสาทโย วิย อญฺญสมานเมว [Pg.40] โหติ, น หิ อารมฺมณ วิชานนํวา เอกนฺเตน มุยฺหนาทิวิย สาวชฺชํวา โหติ. สทฺทหนาทิวิย อนวชฺชํวาติ. ตํปน อกุสเลหิ ยุตฺตํ อกุสลนฺติ วุจฺจติ. กุสเลหิ ยุตฺตํ กุสลนฺติ. สทฺธาทีนํปน โมหาทีนญฺจ ปฏิวิรุทฺธภาโว ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวน เวทิตพฺโพ. อกุสลธมฺมาหิ ทุพฺพลา โหนฺติ. สุวณฺณปฺปฏิรูปกาวิย เผคฺคุภูตา อภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานาปิ จญฺจลนฺติเยว วิกฺกิรนฺติเยว. นิยามํ โอกฺกมนฺตาปิ เอกสฺมึภเว เอว อปายภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. นปน กุสลมูลานิ สพฺพโส ปจฺฉินฺทิตฺวา สตฺเต วฏฺฏโสตนิยเต กาตุํ สกฺโกนฺติ. กุสลธมฺมาปน พลวนฺตา โหนฺติ. ชาติสุวณฺณาวิย สารภูตา ภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานา ถิรตรปตฺตา โลกิเยสุ ยาว อิทฺธิวิธานา โลกุตฺตเรสุจ ยาว อรหตฺตมคฺคา วุทฺธิวิรุฬฺหีธมฺมา โหนฺติ. นิยามํ โอกฺกมนฺตา อปายโสตํวา วฏฺฏโส ตํวา สพฺพโส สมุจฺฉินฺทิตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. ตสฺมา กุสล ธมฺมาเอว ปหายกานาม. อิตเรปน ปหาตพฺพาเอว นามาติ เวทิตพฺพา. อปิจ กุสลธมฺมานาม อนฺตมโส อาโลปภิกฺขา ทานมตฺตาปิ โลเกเภสชฺชวิธานานิวิยอกุสลปฺปหานาย เอว ปณฺฑิเตหิปญฺญปียนฺติ กรียนฺติ จ, ตสฺมา เตเอว ปหายกา. อกุสลธมฺมาปน โลเก นานาโรคชาติโยวิย สกลโลกสฺส ปกติสภาวภูตาเอว โหนฺตีติ เต ปหาตพฺพาเอวาติ. สมนฺตโต อนวเสสโต อาทิยึสุ คณฺหิยึสูติ สมตฺตานิ. อปิจ สมตฺตานีติ นิฏฺฐิตานิ ปริปุณฺณานิวา. อฏฺฐธาติอาทิสงฺคหคาถา. โลโภมูลํ เอเตสนฺติ สมาโส. ทฺวาทสา กุสลา สิยุนฺติ เอตฺถ สิยุนฺติ นิปาตปทํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ. อกุสล จิตฺตานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ อตฺโถ.

不善心，因其自性与善相违，故得此名。于此，唯信等被称为善，唯痴等被称为不善。而心，则如触等，是（与善恶）共通的。因为了知识所缘，并非如痴等必然有过，亦非如信等必然无过。当其与不善法相应时，则被称为不善；与善法相应时，则被称为善。信等与痴等的相违关系，应依次理解为能断除者与所应断除者的关系。不善法是羸弱的，如伪金，是空洞的，不值得修习；即使反复串习，也依然是动摇、散乱的。即使它们进入定法(niyāma)，也只是在一生中趣向恶趣而已，但它们并不能完全斩断善根，使有情在轮回之流中确定下来。而善法是强大的，如真金，是坚实的，值得修习；反复串习则变得更稳固，在世间法中，它们是增长、发展直至神通成就的法；在出世间法中，直至阿罗汉道。当它们进入定法时，能彻底斩断恶趣之流或轮回之流，趣向于无余涅槃(anupādisesanibbāna)。是故，唯善法被称为能断除者，应知其余的则被称为所应断除者。再者，善法，哪怕只是布施一口食物，智者们也为断除不善而规定和实行它，如同世间的药物。因此，它们才是能断除者。而不善法，则如世间的各种疾病，是整个世间的自然状态，因此它们是所应断除者。“Samattāni”意为：周遍、无余地领受、执取。又，“samattāni”意为已完成、已圆满。以“八种”(aṭṭhadhā)等开头的摄颂。“彼等以贪为根”(Lobhomūlaṃ etesanti)是复合词。在“十二不善应有”(Dvādasā akusalā siyuṃ)中，此处的“应有”(siyuṃ)应被视为虚词。其义为：不善心有十二种。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

此为名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》之

จตุตฺถวณฺณนาย อกุสลจิตฺตสฺส

不善心之第四释义。

ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

๓๑. เอวํ [Pg.41] สพฺพนิหีนํ อกุสลํ สงฺคเหตฺวา อิทานิ อเหตุกํ สงฺคณฺหนฺโต ตตฺถจ สพฺพนิหีนํ อกุสลวิปากํ ตาว ทสฺเสตุํ อุเปกฺขาสหคตนฺติอาทิมาห.

31. 如是总摄了一切最劣的不善法之后，现在要总摄无因心。并且，为了首先揭示其中一切最劣的不善果报，而说“与舍俱行”等。

[๓๕] วิภาวนิยํ ปน

[35] 然而，《辨明》(Vibhāvanī)中则说：

ตํ อกุสล วิปากตฺตาเยว อกุสลานนฺตรํ ปถมํ ทสฺสิตนฺติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘เตสํ อกุสลวิปากา ทิวเสน ติวิธภาเวปิ อกุสลานนฺตรํ อกุสลวิปาเกเยว วิภชิตุ’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ.

所谓“它之所以紧接在不善法之后首先被揭示，只因它是不善异熟”，怀此意图而说：“彼等不善异熟，即使依分类有三类，也应仅在不善法之后，作为不善异熟来分别解说”——此说不善巧。

เอวญฺหิ สติ กุสลวิปากานิปิ กุสลา นนฺตเรเอว วตฺตพฺพานิ สิยุนฺติ.

因为如果这样，那么善异熟也应紧随善法之后而说。

๓๑. จกฺขุโสตาทีนํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ยถาห-วิชานาติ วิชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมาวิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. จกฺขุํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุนาวา ปจฺจยภูเตน ชนิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. กมฺเมนวา จกฺขุสฺส อุปนีตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุโตวา ชาตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺสวา อินฺทฺริยภาเวน สามิ ภูตสฺส วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺมึวา อุปฺปนฺนํวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอสนโย โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. ปาฬิยํปน มหา ตณฺหาสงฺขยสุตฺเต –

31. 眼、耳等词的意义将在后面说明。了知，所以称为识。如世尊说：“诸比丘，因为了知、了知，所以称为识。”依靠眼而生起的识是眼识；以眼为缘而生的识是眼识；由业带到眼的识是眼识；从眼产生的识是眼识；作为根而有自主性的眼的识是眼识；在眼中生起的识是眼识。此理亦适用于耳识等。另外，在《大爱尽经》(Mahātaṇhāsaṅkhayasutta)中说：

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. กฏฺฐคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สกลิกญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สกลิ กคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ติณญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ติณคฺคี ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โคมยญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. โคมยคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ถุสญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ถุสคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สงฺการญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สงฺการคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอวเมวโข ภิกฺขเว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. จกฺขุวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. โสตวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. [Pg.42] ฆานวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเสจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. ชิวฺหาวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. กายวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. มโน วิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ.

“诸比丘，譬如缘于木柴，火燃烧，就被称为木柴火；缘于木片，火燃烧，就被称为木片火；缘于草，火燃烧，就被称为草火；缘于牛粪，火燃烧，就被称为牛粪火；缘于糠，火燃烧，就被称为糠火；缘于垃圾，火燃烧，就被称为垃圾火。正是这样，诸比丘，缘于眼与色，识生起，就被称为眼识；缘于耳与声，识生起，就被称为耳识；缘于鼻与香，识生起，就被称为鼻识；缘于舌与味，识生起，就被称为舌识；缘于身与触，识生起，就被称为身识；缘于意与法，识生起，就被称为意识。”如是说。

ตถาติ อิมินา อุเปกฺขาสหคตนฺติ ปทํ อากฑฺฒติ. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา พาธติ หึสตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุวา ขนติ กายิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกเรนวา ขมิตพฺพนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา ทุกฺขํ. กายิกทุกฺขเวทนาเยว นามํ. สุฏฺฐุ ปฏิมุขญฺจ อิจฺฉตีติ สมฺปฏิจฺฉนํ. สุฏฺฐูติ อมุญฺจมานํ. ปฏิมุขนฺติ อนญฺญาเปกฺขํ. อิจฺฉตีติ กาเมติ อภินนฺทติ ปฏิคฺคณฺหติ. เตเนวหิ ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉึ สูติ วณฺณยึสุ. สุฏฺฐุ ตีเรติ ตุเลติ วิจาเรตีติ สนฺตีรณํ. ฏีกายํ ตีเรติ นิฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. วิภาวนิยํ ตีเรติ วีมํสตีติ วุตฺตํ.

“如是”一词在此处引出“与舍俱行”一句。因为它使人痛苦，所以是苦。其义为：它损害、伤害相应的法，或具足此法的个人。或者，它恶劣地坏失身体之乐，所以是苦。或者，它难以被忍受，所以是苦。或者，难以为它提供机会，所以是苦。这只是身体苦受的名称。因为它妥善地、直接地意欲，所以是领受(sampaṭicchana)。‘妥善地’意为不放开；‘直接地’意为不依赖其他；‘意欲’意为欲求、欢喜、接纳。因此，对于‘他们欢喜’(abhinandunti)一语，（古义注师）解释为‘他们领受了’(sampaṭicchiṃsu)。因为它妥善地判断、衡量、考察，所以是推度(santīraṇa)。在复注(ṭīkā)中说，‘判断’意为完成。在《辨明》(Vibhāvanī)中说，‘判断’意为审查。

๓๒. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อสมฺภินฺนตา, อาโลก สนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, รูปานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ จตฺตาโร ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติการณานิ. โสตสฺส อสมฺภินฺนตา อากาสสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, สทฺทานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ โสตวิญฺญาณสฺส. ฆานสฺส อสมฺภินฺนตา, วาสุสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, คนฺธานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ ฆานวิญฺญาณสฺส. ชิวฺหาย อสมฺภินฺนตา อาโปสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ. รสานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส. กายสฺส อสมฺภินฺนตา, ปถวิสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, ติณฺณํ โผฏฺฐพฺพานํ อญฺญตรสฺส อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ กายวิญฺญาณสฺสาติ. เอตฺถจ อาโลก อากาสาทีนํ สนฺนิสฺสยานํ คหณํ เตหิ วินา รูปาทีนํ ปสาเทสุ อาปาตาคมนสฺเสว อภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ, น หิ อาโลเก สติ รูปานิ สนฺนิหิตานิปิ จกฺขุมฺหิ อาปาตมาคจฺฉนฺติ. เอสนโย เสเสสุปีติ. ยํปน อฏฺฐกถายํ -

32. 于此，眼识生起的四种缘是：眼根不坏，有光明为依，色境现前，以及作意。耳识（生起的四种缘是）：耳根不坏，有虚空为依，声境现前，以及作意。鼻识（生起的四种缘是）：鼻根不坏，有风界为依，香境现前，以及作意。舌识（生起的四种缘是）：舌根不坏，有水界为依，味境现前，以及作意。身识（生起的四种缘是）：身根不坏，有地界为依，三种所触之一现前，以及作意。于此，当知之所以列入光明、虚空等依处，是因为没有它们，色等（所缘）就无法进入净色根的范围。因为在没有光明时，即使色境就在附近，也不会进入眼的范围。此理亦适用于其余诸根。然而，如义注中所说：

จกฺขุสฺมึปน [Pg.43] อสมฺภินฺเนปิ พหิทฺธารูปารมฺมเณ อาปาตํ อนา คจฺฉนฺเต จกฺขุวิญฺญาณํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ ปน อาปาตํ อาคจฺฉนฺเตปิ อาโลกสนฺนิสฺสเย อสติ นุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ.

即使眼根完好，但当外在色所缘没有进入范围时，眼识便不生起。而即使它进入了范围，但若无光明为依，据说眼识也不会生起。

ตํ วินา อาโลเกน วิญฺญาณุปฺปตฺติยา อภาวทสฺสนปรํ. นปน อาปากาคมนํนาม อาโลเก อสติปิ สมฺภวตีติ ทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา รตฺตนฺธกาเรปิ รูปานิ จกฺขุมฺหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชตีติ. อกุสลสฺส วิปากานิ อกุสล วิปากานิ.

此言旨在表明，若无光明，识便不生起。但不应理解为，此言旨在表明，即使没有光明，（色所缘）也能进入范围。否则，便会得出“即使在漆黑的夜晚，色法也能进入眼的范围”的结论。不善的异熟即不善异熟。

๓๓. เอตฺถา เกนฏฺเฐน วิปากํนามาติ. วิปจฺจนฏฺเฐน. กิญฺจ วิปจฺจนนฺติ. ยถา โลเก อมฺพผลาทีนํ ตรุณภาวํ อติกฺกมฺม ปริณตภาวปฺปตฺติวิปจฺจนนฺติ วุจฺจติ. เอวเมวํ อิธปิ วิปจฺจนํ เวทิตพฺพนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ จตูหิ สมงฺคีตาหิ ทีเปตพฺโพ. จตสฺโสหิ สมงฺคีตานาม เจตนาสมงฺคิตา, กมฺมสมงฺคิตา, อุปฏฺฐานสมงฺคิตา, วิปากสมงฺคิตาติ. ตตฺถ ปุพฺเพ ตํ ตํ กมฺมายูหนกาเลยา กุสลากุสลเจตนาย ขณตฺตยสมงฺคิตา. อยํ เจตนาสมงฺคีตานาม. สาปน เจตนา นิรุชฺฌมานา สพฺพโส อภาวํ ปตฺวา นนิรุชฺฌติ. อายตึปน วิปากปาตุภาวาย อตฺตโน สพฺพาการปริปูรํ กฺริยาวิเสสํ ตสฺมึ จิตฺตสนฺตาเน นิทหิตฺวาว นิรุชฺฌติ. โสจ กฺริยาวิเสโส ยาว โอกาสํ นลภติ. ตาว กปฺปสํตสหสฺสํปิ ตํสนฺตานํ อนุคโตเยว โหติ. ยํ สนฺธาย ธมฺมปเท –

33. 此处以何义称为“异熟”？以成熟之义。何谓成熟？譬如世间中，芒果等果实超越青涩状态，达到成熟的状态，称为成熟。同理，此处也应了知为成熟。此义当以四种相应来阐明。四种相应是：思相应、业相应、现起相应、异熟相应。其中，先前造作种种业时，善与不善思与三个刹那相应，这称为思相应。那思心所灭时，并非完全断灭。为令未来异熟显现，那思将自身一切圆满的业力特质，安住于那心相续中才灭去。这业力特质若不得机会，纵经百千劫也随逐那相续。对此，《法句经》(Dhammapada)中说：

น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;

ทหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมา ฉนฺโนว ปาวโกติ วุตฺตํ.

已造的恶业，不会像鲜乳那样立即凝结；它会像灰烬覆盖的火，燃烧着跟随愚人。

โสปน วิสุํ เอโก ปรมตฺถธมฺโมติปิ สงฺขฺยํ นคจฺฉติ, อนุสยธาตุโยวิยาติ. อยํ กมฺมสมงฺคิตานาม. โสปน ยทา อตฺตโน อนุรูเป ปจฺจเย ลภติ. ตทา วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ กโรติ. กถํ กโรตีติ. โส อาสนฺนมรณสฺส สตฺตสฺส อตฺตานํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. อตฺตโน นิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. คตินิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. โสจ สตฺโต ตํ อมุญฺจมาโน ยทิ คณฺหาติ. [Pg.44] ตทา โอกาสํ ลภติ. อยํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตานาม. ตํ อมุญฺจิตฺวา จุตสฺสปน จุติอนนฺตรเมว โส กมฺมสงฺขาโต กฺริยา วิเสโส วิสุํ เอโก สสมฺปยุตฺโต ปรมตฺถธมฺมราสิ หุตฺวา เอกํ ภวํ ปูรยมาโน วิปจฺจติ, เอกํ ภวํ ปูรยมาโนติจ ยาว ตายุกํ ภวงฺคกิจฺจํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตํ ตํ ทฺวาริกวิปากกิจฺจานิ ปริโยสาเน จุติกิจฺจญฺจ สาธยมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมา ติสฺโส สมงฺคีตา ตรุณา วตฺถานาม โหนฺติ. ปจฺฉิมา วิปากสมงฺคีตา ปริณตาวตฺถานามาติ เวทิตพฺพา. อิติ วิปจฺจนฺตีติ วิปากานิ มุทุตรุณาวตฺถํ อติกฺกมิตฺวา ปริณกาวตฺถสงฺขาตํ วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ กุสลากุสลกมฺมสมุฏฺฐานานํปิ กฏตฺตารูปานํ วิปากปเท อคฺคหณํ โหตีติ. ตานิหิ กมฺมสนฺตานโต วิสุํ สิทฺธตฺตา วิสุํ กมฺมโต ชาตานิเยว นาม โหนฺติ, นวิปกฺกานิ นามาติ. อญฺญํหิ อรูปธมฺมานํ สนฺตานํ. อญฺญํ รูปธมฺมานนฺติ. อยเมตฺถ วิปากปเท ปรมตฺถทีปนา.

那业力特质不被算作一个独立的究竟法，就像随眠界一样。这叫做业相应。它一旦遇到适合自己的因缘，就会为产生异熟创造机会。如何创造呢？它会为临死的有情呈现自身（即业），或者呈现业相，或者呈现趣相。如果这个有情紧抓着它不放，它便获得了机会。这叫做现起相应。对于紧抓着它而死去的人，就在死后，那被称为“业”的特殊作用，作为一个独立的、与相应法结合的究竟法蕴，成熟而圆满一生的存在。所谓“圆满一生的存在”，其义是：在生命期内，它成就了有分的作用，在六门中成就了各个门异熟的作用，并于最后成就了死亡的作用。于此，前三种相应是青涩的阶段，最后一种异熟相应当知是成熟的阶段。因此，所谓“成熟”，其义当知是：异熟超越了柔嫩青涩的阶段，达到了被称为成熟阶段的已熟状态。这样一来，在巴利圣典中，由善与不善业所生的羯吒色，便不被归于“异熟”一项。因为它们从业的相续中独立形成，故只被称为“从业所生”，而不被称为“已成熟的”。因为无色法的相续是一回事，色法的相续是另一回事。这是此处关于“异熟”一词的究竟义阐释。

เยปน อรูปภาเวน สารมฺมณภาเวนจ กมฺเมน สทิส ตามตฺตํ คเหตฺวา อรูปธมฺมานเมว วิปากตฺตํ สาเธนฺติ. เตสํ วิปากสทฺโท อรูปธมฺเมสุ รุฬฺหีวเสน ปวตฺโตติ อาปชฺชตีติ. ยญฺจ ตตฺถ สาลิพีชนิพฺพตฺเตสุ นาฬปตฺตปุปฺผผเลสุ พีชสทิสานํ ผลานเมว สาลิผลสาลิปกฺกนามํ สิทฺธํ วิยาติ อุปมํ ทสฺเสนฺติ, สาปิ นสเมติ. น หิ ผลานิปิ ตรุณกาเล ปากนามํ ลภนฺติ. นจ นาฬปตฺตปุปฺผานิปิ ปริณตกาเล ปากนามํ นลภนฺตีติ. ตานิ ปิหิ ตทา นาฬํ ปกฺกํ, ปตฺตํ ปกฺกํ, ปุปฺผํ ปกฺกนฺติ น นวุจฺจนฺตีติ. สุขยตีติ สุขํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํสมงฺคีปุคฺคลํวา ลทฺธสาตํ กโรตีติ อตฺโถ.

有些人仅以与业相似的无色性及有对象性，来证成只有无色法是异熟。对他们而言，（这就）导致“异熟”一词在无色法中是依惯例而转起。他们所举的譬喻：“就像从稻种生出的稻秆、稻叶、稻花、稻果中，只有与种子相似的果实才被称为稻果或成熟的稻谷”，这也不相符。因为果实在幼嫩时也得不到“成熟”之名，而稻秆、稻叶、稻花在成熟时也并非得不到“成熟”之名，因为那时人们确实会说“成熟的稻秆、成熟的稻叶、成熟的花”。“它使之快乐，故为乐（sukha）”，其义为：它使相应法或具备它的个人（puggala）获得愉悦。

๓๔. สุฏฺฐุวา ขนติ กายิกทุกฺขํ. สุเขนจ ขมิตพฺพํ. สุกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา สุขํ. กุสลสฺส วิปากานิ สมฺปยุตฺต เหตุวิรหโต อเหตุกานิจาติ กุสลวิปากา เหตุก จิตฺตานิ.

34. 它善掘除身体的苦，且能被乐于忍受；或者，因为它易于给予机会，故为乐。善的异熟因无相应之因而为无因，故（称）为善异熟无因心。

[๓๖] วิภาวนิยํ ปน

[36] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中，

ปุพฺพกมฺมสหชาเตน [Pg.45] นิพฺพตฺตกเหตุนาปิ อิธ วิปากสฺส สเหตุกตาปสงฺโคกโต. โส น สุนฺทโร.

此处，也会因与前业俱生的生成因，而犯下异熟有因的过失。那是不妥当的。

น หิ อภิธมฺเม กตฺถจิ ปุพฺพกมฺมสหชาเตน นิพฺพตฺตกเหตุนา วิปากสฺส สเหตุกาเหตุกตา สมฺภโวนาม อตฺถิ. อสติจ สมฺภเว พฺยภิจารสฺสปิ อภาวโต โส ปสงฺโค นิรตฺถโกวาติ. ตตฺถ พฺยภิจารสฺสาติ ปสงฺคสฺส อิจฺเจวตฺโถ. เอตฺถจ อกุสลวิปากานํ สยํ อพฺยากตธมฺมตฺตา โลภาทีหิ อกุสลเหตูหิจ สยํ อกุสลวิปากตฺตา อโลภาทีหิ อนวชฺชเหตูหิจ สเหตุกตา สมฺภโว นตฺถิ. อสติ จ ตํ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว อพฺยภิจาโรเยว โหตีติ ตตฺถ อเหตุกคฺคหณํ น กตํ. กุสลวิปากานํ ปน สยํ กุสลวิปากตฺตาเยว อโลภาทีหิ กุสลา พฺยากตโยคีหิ อนวชฺชเหตูหิ สเหตุกตา สมฺภโว อตฺถิเยว. สติจ ตสฺมึ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว พฺยภิจารสหิโต โหตีติ ตตฺเถว อเหตุกคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

确实，在阿毗达摩(Abhidhamma)中，异熟绝无可能由与前业俱生的生成因，而成为有因或无因。由于此可能性不存在，亦无乖离，故该推论毫无意义。在此，“乖离”即是“推论”之意。于此，不善异熟本身是无记法，又因其本身是不善异熟，故不可能由贪等不善因，或由无贪等无过失因，而成为有因。由于此可能性不存在，其无因性便绝无乖离，故此处不使用“无因”一词。然而，善异熟因其本身是善异熟，故确实可能由无贪等与善及无记相应的无过失因而成为有因。由于此可能性存在，其无因性便带有乖离，故正是在此处使用了“无因”一词，当如是了知。

๓๕. จกฺขาทิเก ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ, ตญฺหิ ปญฺจทฺวาเร ฆฏฺฏิตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชตีติ. ภวงฺคสงฺขาเต มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนํ. ตญฺหิ ตสฺมึ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนฺตํ ปวตฺตตีติ. เอตฺถจ มโนทฺวารนฺติ สกลํ ภวงฺคจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

35. 在眼等五门生起的转向(āvajjana)称为五门转向(pañcadvārāvajjana)，因为此转向是于五门接触所缘(ārammaṇa)后生起。在被称为有分(bhavaṅga)的意门生起的转向称为意门转向(manodvārāvajjana)，因为此转向是取进入意门的所缘而转起。于此，意门应被理解为整个有分心。

[๓๗] ยํปน ฏีกายํ

[37] 又，在复注(ṭīkā)中说：

ตาว ‘‘มโนทฺวารนฺติ เอตฺถ อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนติ วุจฺจติ. ตเทว ทฺวารํ อาวชฺชนชวนาทิ ถิจิตฺต ปวตฺติยา มุขตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

“于此，‘意门’，作为转向(āvajjana)之无间缘(anantarapaccaya)的有分心被称为‘意’(mano)。彼‘意’即是门，因其为转向、速行(javana)等心路(vīthi)心转起的入口故。”

ยญฺจ วิภาวนิยํ

又，在《显义疏》中说：

‘‘อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารํ, ปีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํปิ น ยุชฺชติเยว.

“作为转向之无间缘的有分心即是意门，因其为诸心路心转起的入口故。”但所有这些说法也都不恰当。

ยทิหิ [Pg.46] ยสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรํ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตเทว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา มโนทฺวารํนาม โหติ. น ตโต ปุริมานีติ อยมตฺโถ สิยา. เอวญฺจสติ เยสุ จกฺขาทีสุ รูปา ทีนํ ฆฏฺฏิตตฺตา อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาเนว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารานินาม โหนฺติ. น ตโต อญฺญานีติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ. นจ ตานิ จกฺขาทีนิ นาม อตฺถิ. ยานิ จกฺขาทีนิ ทฺวารรูปานินาม น โหนฺตีติ. สพฺพเมตํ อุปริ ทฺวาร สงฺคเห อาวิภวิสฺสตีติ. หสนํ หสิตํ. มุขสฺส ปหฏฺฐาการปฺปวตฺติ. ตํ อุปฺปาเทติ ชเนตีติ หสิตุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปาเทนฺติ ขีณาสวา เอเตนาติ หสิภุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ หสิตุปฺปาโท. โสเอว จิตฺตนฺติ สมาโส. ขีณาสวานํ อโนฬาริเกสุ อารมฺมเณสุ เยน จิตฺเตน สิตํ ปาตุกโรนฺติ, ตสฺเสตํ นามํ. น หิ ขีณาสวา โลกิย มหา ชนาวิย รชฺชนียาทิ ภาเวน โอฬาริเกสุ หสนิย วตฺถูสุ หสนฺตีติ. ฏีกาสุ ปน จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวา หสิตุปฺปาทนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ สิยาติ. วุตฺตนเยน อเหตุกานิจ ตานิ วิปจฺจน วิปากุปฺปาทน กิจฺจรหิตตฺตา ตํ ตํ กฺริยามตฺตภูตานิ จิตฺตานิจาติ อเหตุกกฺริยจิตฺตานิ. เอตฺถจ วีถิมุตฺตจิตฺตานิ กิจฺจทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาณานิ วตฺถุทุพฺพลตฺตา สมฺปฏิจฺฉนาทีนิจ กิจฺจฏฺฐานทุพฺพลตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน วินา เกวลํ วิปจฺจนมตฺเตน ปวตฺตนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ วิปากานิเอว โหนฺติ. ยานิปน พลวกิจฺจตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน ปวตฺตนฺติ. อายตึจ วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหสหิตานิ โหนฺติ. ตานิ กุสลากุสลานินาม โหนฺติ. ยานิ ปน จิตฺตานิ วิปจฺจนมตฺตํ อติกฺกมฺม อตฺตโน อุสฺสาเหเนว ปวตฺตนฺติ. เตสุ อาวชฺชนทฺวยํ วิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยตฺตา โถกํ ทุพฺพลภาวโต อิตรานิจ นิรานุสยสนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สพฺพโส วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหรหิตานิเอว โหนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ กฺริยานินาม ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

在任何有分心之后，心路心生起，那么那个（有分心）本身，因为是它们生起的入口，所以完全地被称为意门(manodvāra)。其义为：不是指在那之前的（有分心）。同样地，当色等所缘撞击眼等（净色根）时，转向(āvajjana)等心路心生起，那么那些（净色根）本身，因为是它们生起的入口，所以完全地被称为门。其义由此引申为：不是指那些之外的其他事物。并且，也并非存在着不被称为门色法(dvārarūpāni)的眼等（净色根）。这一切将在下文的“门之概要”中变得清晰。微笑(hasana)即是笑(hasita)，是面部愉悦状态的显现。能引发、产生它的，是为笑生起(hasituppāda)。或者，漏尽者以此产生它的，是为笑生起。或者，它由此生起的，是为笑生起。它本身就是心，这是一个复合词（指笑生起心）。诸漏尽者面对微细的所缘时，以某个心显现微笑，这便是那个心的名称。因为诸漏尽者不像世间凡夫那样，带着贪欲等状态，对粗显的可笑之事发笑。但在复注(ṭīkā)中，就心而言，它或许被指明为“笑生起”。如前所述，那些无因心因缺乏（令业）成熟与产生异熟的作用，而纯然是种种作用之心，故称为无因唯作心。在此，离路心(vīthimuttacittāni)因作用微弱，五识因所依(vatthu)薄弱，领受(sampaṭicchana)等心因作用处薄弱，它们没有自身的努力，仅通过（业的）成熟而转起，因此，它们全都是异熟心。而那些因作用强大、凭自身努力而转起，且伴随着在未来产生异熟之努力的心，则被称为善不善心。至于那些超越仅是（业的）成熟、纯粹凭自身努力而转起的心，其中两种转向心，因从异熟相续获得助缘而稍微薄弱；其余的心，则因在无随眠烦恼(anusaya)的相续中转起，故完全没有产生异熟的努力。应当理解，这一切都属于名为“唯作”(kiriya)的类别。

๓๖. อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เวทนาวิจารณา วุจฺจติ. ตถาหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตาว วตฺถูนิจ อารมฺมณานิจ อุปาทารูปาเนว [Pg.47] โหนฺติ, อุปาทารูปานญฺจ วิจุปิณฺฑกานํวิย อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ ทุพฺพลเมวาติ ตานิ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐจ อารมฺมเณ อุเปกฺขา สหคตาเนว โหนฺตีติ. กายวิญฺญาณสฺสปน อารมฺมณานิ มหาภูตานิ โหนฺตีติ ยถา อธิกรณิมตฺถเก ถปิตํ ปิจุปิณฺฑกํ อโยกูเฏน ปหรนฺตานํ อโยกูฏสฺส ปิจุปิณฺฑกํ อติกฺกมฺม อขิกรณิฆฏฺฏนํ พลวตรํ โหติ. ตถา เตสํ อารมฺมภูตานํ กายวตฺถุํ อติกฺกมฺม กายนิสฺสย ภูเตสุ สงฺฆฏฺฏนํ พลวตรํ. ตสฺมา กายวิญฺญาณํ อิฏฺเฐ สุขสหคตํ อนิฏฺเฐ ทุขสหคตํ โหตีติ. สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํปน สพฺพทุพฺพลานํ ปญฺจวิญฺญาณานํ อนนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ นิจฺจํ ทุพฺพลํ หุตฺวา สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ. วิภาวนิยํ ปน อสมานนิสฺสเย หิ เตหิ ลทฺธปจฺจยตาวเสน อยมตฺโถ วิภาวิโต, สนฺตีรณํปน สยํปิ พลววตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตาทิเสนจ พลววตฺถุนิสฺสเยน ปุริมจิตฺเตน ลทฺธปจฺจยํ โหตีติ โถกํ พลวํ โหติ. ตสฺมา ตํ กุสลวิปากํ อิฏฺเฐ อุเปกฺขาสหคตํ อภิอิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ. อกุสลวิปากํปน อนิฏฺเฐปิ อภิอนิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ. กสฺมา อิติเจ. ยทิหิ ตํ อติอนิฏฺฐารมฺมณวเสน เวทนา เภทยุตฺตํ สิยา. ทุกฺเขนวา โทมนสฺเสนวา ยุตฺตํ สิยา. ตตฺถ ทุกฺเขน ตาว น ยุชฺชติ, กสฺมา, เอกนฺตกายิกตฺตา ทุกฺขสฺสาติ. โทมนสฺเสนปิ น ยุชฺชติ. กสฺมา, ปฏิเฆน ปฏิหญฺญตฺตาเอว โทมนสฺสภาวํ ปตฺตา โทมนสฺสเวทนา ปฏิเฆน วินา นปฺปวตฺตตีติ. เอกนฺตากุสลภูเตน ปฏิเฆน นิจฺจโยคิโน โทมนสฺสสฺส อพฺยากเตสุ อสมฺภวโตติ. อาวชฺชนทฺวยํปน สนฺตีรณโตปิ โถกํ พลวํ โหติ. วิปากานญฺหิ ปวตฺติตุํปิ อตฺตโน อุสฺสาหพลํนาม นตฺถิ. พลวนฺเตหิปน กมฺมาทิปจฺจเยหิ ชาตานิ พลวนฺตานินาม โหนฺติ. ทุพฺพเลหิ ชาตานิ ทุพฺพลานิ นามาติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ อาวชฺชนทฺวยํ กมฺมานุภาวโตจ มุจฺจิตฺวา วิปากสนฺตานโตจ ปจฺจยํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตตฺตา ทุพฺพลเมว โหตีติ สทาปิ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ.

36. 现在开始解说对感受的考察。例如，眼识等的所依处和所缘都只是所造色，这些所造色如同棉絮团，相互之间的碰撞非常微弱，因此在可意和不可意的所缘中，它们都只与舍受相应。但是，身识的所缘是大种。就像放在铁砧上的棉絮团，用铁锤敲击时，铁锤越过棉絮团而敲击铁砧的力量更大；同样，那些作为所缘的大种，越过作为所依的身净色，而在作为身体所依的诸大种之间碰撞的力量更大。因此，身识在可意的所缘中与乐受相应，在不可意的所缘中与苦受相应。领受心紧随所有微弱的五识之后生起，故恒常微弱，在任何情况下都只与舍受相应。又，在《显义疏》(Vibhāvinī)中，此义是通过它们从不同的所依处获得助缘的方式来阐明的。推度心本身也依靠强力的所依处而转起，并且通过这种以强力所依处为基础的前心获得助缘，所以稍微强一些。因此，其善异熟心在可意的所缘中与舍受相应，在极可意的所缘中与喜受相应。其不善异熟心，则在不可意和极不可意的所缘中，都只与舍受相应。为何如此？倘若它因所缘极不可意而与不同的感受相应，那么它就应与苦受或忧受相应。于此，它不会与苦受相应。为何？因为苦受完全是身体上的。它也不会与忧受相应。为何？因为忧受是只有被瞋恚冲击才会达到忧的状态，没有瞋恚就不会生起；而恒常与纯然不善的瞋恚相应的忧受，不可能在无记法中存在。两种转向心比推度心稍微强一些。因为异熟心的生起并无自身的努力之力，由强大的业等缘所生的，被称为强大；由微弱的缘所生的，则被称为微弱。即便如此，这两种转向心，因其脱离了业的威力，且从异熟相续中获得助缘而生起，故仍然微弱，总是只与舍受相应。

[๓๘] วิภาวนิยํ ปน

又，在《显义疏》(Vibhāvinī)中说：

ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ [Pg.48] ปุพฺเพ เกนจิ อคฺคหิเต อารมฺมเณ เอกวา รเมว ปวตฺตตฺตา มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ วิสทิสจิตฺตสนฺตานปราวตฺตนวเสน พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตา อารมฺมณรสํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ นสกฺโกตีติ สพฺพตฺถปิ มชฺฌตฺต เวทนายุตฺตเมวาติ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตาติ อิทํ น ยุชฺชติ.

五门转向心由于在先前未被领受的所缘上仅转起一次，而意门转向心由于需要依赖其他运作来转换不同的心识流，因此无法深度体验所缘的滋味，所以才说在一切情况下都只与中舍受相应。其中，“需要依赖其他运作”这一理由是不恰当的。

น หิ จิตฺตานํ พลวทุพฺพลตาวิเสโสอตฺตโนปจฺฉา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส วเสน สกฺกา วตฺตุํ. อตฺตโนปน ปจฺจเยหิเอว โส สกฺกา วตฺตุนฺติ. อิตรถา สนฺตีรณสฺสปิ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตา สิยา. ตํปิ หิ วิสทิสจิตฺตสนฺตานํ อตฺตนาปรํ วตฺเตติ เยวาติ.

因为心识的强弱差别，不能根据紧随其后的心识来判断，但其强弱只能依其自身之缘而说。如果不是这样，那么推度心也需要依赖其他的活动，因为它本身也能使不同的心识流转变。

๓๗. อิมานิ จิตฺตานิ อตฺตโน ปกติ ปจฺจยคณสมาโยเค สติ นุปฺปชฺชนฺตีติ นตฺถิ. ตสฺมา อสงฺขาริกาเนวาติ วทนฺติ. มูลฏีกายํ ปน วิปากุทฺธาเร –

37. 这些心若遇其自身自然的诸缘和合，则无有不生起者，因此称之为“无行”。但在《根本疏》(Mūlaṭīkā)的“异熟纲要”中说：

อเหตุกวิปากานํ อปริพฺยตฺตกิจฺจตฺตา สสงฺขาริก กมฺม วิรุทฺโธ อสงฺขาริกภาโวปิ นตฺถิ. อสงฺขาริกกมฺมวิรุทฺโธ สสงฺขาริกกาโวปิ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ อุภยกมฺเมนปิ อุปฺปตฺติ เถเรน อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ.

无因异熟心因其作用不显著，故无与有行之业相违的无行性，亦无与无行之业相违的有行性。因此，（义注中）说长老允许这些心由两种业而生起。

เอเตน ติณฺณํ กฺริยจิตฺตานํปิ ตทุภยภาวาภาโว วุตฺโต โหติ. ตานิปิหิ อปริพฺยตฺตกิจฺจานิเยวาติ. อถวา. รูปทสฺส น สทฺทสฺสวนาทีนิ สตฺตา กทาจิ อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. กทาจิ ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตตฺถ ยทา อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. ตทา ปญฺจทฺวาราวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ยทา ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺติ. ตทา สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ทฺวาร วิมุตฺเตสุปน ทฺวีสุ อุเปกฺขาสนฺตีรเณสุ อฏฺฐมหาวิปาเกสุวิย วตฺตพฺโพ. อิติ สพฺพานิ อเหตุกจิตฺตานิ เตน ปริยาเยน สงฺขารเภเทน [Pg.49] ปจฺเจกํ ภินฺนานิเอว โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อปริ พฺยตฺตกิจฺจตฺตาเยว เตสํ สงฺขารเภโท ปาฬิยํ นวุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

由此也说明了三种唯作心中，有行与无行两者皆不存在，因为这些心的作用也不显著。再者，众生有时依自己的意愿见色、闻声等，有时因他人劝导而作——此事是显而易见的。其中，当他们依自己的意愿而作时，则五门转向心等一切心路心都称为无行心；当他们因他人劝导而作时，则称为有行心。至于离门的两种舍俱推度心，则应如八大异熟心那样解说。如此，以此方式，一切无因心都因行的差别而各有不同。即使如此，也应知道，正因为它们的作用不显著，所以它们的行的差别在圣典中没有被提及。

๓๘. ยสฺมาปน เหตุโยนาม มหนฺตธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา เต ทุพฺพลกมฺมนิพฺพตฺเตสุ ทุพฺพลวตฺถุกิจฺจฏฺฐาเนสุจ อิเมสุ จิตฺเตสุ นุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สพฺพํ ปาปกมฺมํ วิกฺเขปยุตฺตํ สยํปิ จญฺจลติ ทุพฺพลํ โหติ. ตสฺมา ตํ กปฺปฏฺฐิติกํปิ สมานํ กาลนฺตเร เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. ติเหตุกกมฺมํปิ สมานํ ทุพฺพเลสุ จกฺขาทิวตฺถูสุจ ทสฺสนาทีสุ กิจฺจฏฺฐาเนสุจ เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. อาวชฺชนหสนกิจฺจา นิจ ทุพฺพลกิจฺจานิเอว โหนฺติ. ตสฺมา อิมานิ สพฺพานิ สมฺปยุตฺตเหตุรหิตานิ ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

38. 因为诸因是强大的法，所以它们不会在这些心中生起，即那些由微弱之业所产生、以及在所依与作用薄弱之处的心。于此，一切恶业都与掉举相应，自身也动摇且微弱。因此，即使它能持续一劫，也无法在未来产生具因的异熟。即使是三因业，如果在眼根等所依薄弱之处，以及在见等作用之处，也无法产生具因的异熟。转向与生笑的作用本身就是微弱的作用。因此，应当知道：所有这些心都是在生起时没有相应之因的。

๓๙. สพฺพถาปีติ ปทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

39. “Sabbathāpi”一词的含义，应依照下方所说的方法来理解。

[๓๙] วิภาวนิยํ ปน

[39] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中（说）：

สพฺพถาปีติ อกุสลวิปาก กุสลวิปาก กฺริยเภเท นาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

（有人）说：“Sabbathāpi”是指不适用于不善异熟、善异熟与唯作的差别。那是不正确的。

โสหิ เภโท อิจฺเจวนฺติ อิมินาว คหิโตติ. สงฺคหคาถายํ อกุสลวิปากานิ วตฺถุกิจฺจเภเทน สตฺต, ปุญฺญปากานิ วตฺถุกิจฺจเวทนาเภเทน อฏฺฐธา, กฺริยจิตฺตานิ กิจฺจทฺวารเภเทน ตีณีติ อเหตุกจิตฺตานิ อฏฺฐารส โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปุญฺญปาเกสุ เวทนาเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อิตรถา สนฺตีรณสฺส อเภโท สิยา. ตถา กฺริยาสุ ทฺวารเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อญฺญถา อาวชฺชนสฺส อเภโท สิยาติ. ฏีกาสุปน โส น วุตฺโตติ.

因为那个差别正是由此所含摄的。在摄颂中的连结（应作如下理解）：不善异熟心依所依与作用之差别有七种，善异熟心依所依、作用与受之差别有八种，唯作心依作用与门之差别有三种，如是无因心共有十八种。而且，在善异熟心中，受之差别也应说明，否则推度心将无差别。同样，在唯作心中，门之差别也应说明，否则转向心将无差别。然而，这在诸疏中没有被提及。

อเหตุกจิตฺตสฺส ปรมตฺถทีปนา.

无因心之究竟义的阐明。

๔๐. อิทานิ เหฏฺฐา วุตฺตานํ จิตฺตานํ อโสภณนามํ อุปริ วุจฺจมานานญฺจ โสภณนามํ ถเปนฺโต คาถมาห. อุปริ วุจฺจมานานญฺหิ [Pg.50] โสภณตฺเต วุตฺเต เหฏฺฐา วุตฺตานํ อโสภณตา อวุตฺตาปิ สิทฺธา โหตีติ. ตตฺถ ปาปาเหตุกมุตฺตานีติ ปาเปหิ อเหตุเกหิจ มุตฺตานิ เอกูนสฏฺฐิจิตฺตานิ. อถวา. เอกนวุติจิตฺตานิปิ โสภณานีติ วุจฺจเร วุจฺจนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ปาเปหีติ อกุสเลหิ. อกุสลานิหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อนิจฺฉนฺเตเยว อปายํ ปาเปนฺติ. ตสฺมา ปาปานีติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปุญฺญานํปิ สุคติปาปนฏฺเฐน ปาปตา ปสงฺโค นิวตฺติโต โหติ. น หิ อิจฺฉนฺตานํ ปาปเน ปาปนพฺยาปาโร ปากโฏ โหตีติ. ลามกฏฺเฐนวา ตานิเยว ปาปานีติ วุจฺจนฺตีติ. โสภเณหิ สทฺธาทิคุณธมฺเมหิ ยุตฺติยา ตโตเยว จ สยํปิ โสภคฺคปตฺติยา โสภณานีติ.

40. 现在，为了给先前所说的心安立“不美”之名，并给接下来要说的心安立“美”之名，他说了这首偈颂。因为当后面要说的心之美性被说明时，前面所说的心之不美性，即使未被言说，也自然成立。其中，“离恶与无因”是指离于恶法与无因法的五十九心。或者，（偈颂的）连结是：九十一心也被称为“美心”。这里，“恶”(pāpa)即是不善。因为不善法会把拥有它们的众生，纵使其不愿意，也引向恶趣，因此被称为“恶”。以此，就排除了善法(puñña)也因能引向善趣而被（称为）“恶”的可能，因为在引导乐意者时，引导的作用并不显著。或者，它们因其低劣的性质而被称“恶”。（那些心）被称为“美心”(sobhaṇa)，是因为它们与信等美德相应，并且因此自身也达到了优美的状态。

๔๑. อิทานิ ตานิ โสภณานิ หีน ปณีตา นุกฺกเมน ทสฺเสนฺโต โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ชานาตีติ ญาณํ, ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ญาเณน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ สมาโส. นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขาโร. สํวิชฺชติ สงฺขาโร อสฺสาติ สสงฺขาโร. สปฺปุริสุปนิสฺส ยาทิโก กุสลุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจยคโณ. โสหิ ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา เกวลํ อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา อสงฺขาโรนาม. โสเยว ยทา อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ. สงฺขารสหายํ ลภิตฺวาว ตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา สสงฺขาโรนาม. อสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกนฺติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เอตฺถจ โสมนสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ สทฺธาสมฺปตฺติ ทสฺสนสมฺปตฺติ เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหก สมฺปตฺตีติ เอวมาทิ โสมนสฺสการณํ, ตพฺพิปรีตํ อุเปกฺขาการณํ. ยานิจ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิมสฺมึ ฐาเน วตฺตพฺพานีติ. ปญฺญา สํวตฺตนิก กมฺมุปนิสฺสยตา, อพฺยาปชฺชโลกุปปตฺติตา อินฺทฺริยปริปากตา, กิเลสทูรตาจ ญาณุปฺปตฺติยา การณํ. ติเหตุกปฏิสนฺธิกตา, อโมหชฺฌาสยตา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา. สุตจินฺตาปสุตาติปิวตฺตุํ [Pg.51] ยุชฺชติ. ยานิจธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานิ. ตพฺพิปรีตํ ญาณวิปฺปยุตฺตการณํ. สงฺขารการณํปิ ปุพฺเพ วุตฺตเมว. ยานิจ วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานีติ. อิเมสํปิ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพนฺติ.

41. 现在，为了显示那些美心依劣、胜之次第，他说了“与喜悦相应”等等。其中，“了知”即是智，其义是“如实通达”。“与智相应”与“与智不相应”是复合词。没有行(saṅkhāra)者是无行(asaṅkhāra)，有行者是有行(sasaṅkhāra)。善人之依止等，是善心生起之自然缘聚。当他不用任何两种行，只凭自身力量生起善心时，就称为无行。当他不能凭自身力量生起善心，必须借助行之助才能生起善心时，就称为有行。由无行而生起者是无行生，由有行而生起者是有行生，这些都和前面说的一样。此处，喜悦等之生起原因，前面也已说明。此外，信具足、见具足、施物与受施者具足等等，这些是喜悦的原因，与此相反的就是舍的原因。以及在义注中已说明的喜觉支与舍觉支之原因，也应在此处说明。有导向智慧的业作为强力助缘，投生到无嗔恚的世界，诸根成熟，远离烦恼，这些是智生起的原因。三因结生，无痴之意向，亲近有智慧之人，勤于闻思，这些也适合说。以及在义注中已说明的择法觉支之原因，也应在此说明。与此相反者，是不与智相应之原因。行之原因，前面也已说明。以及在义注中已说明的精进觉支与轻安觉支之原因，也应在此说明。这些之生起方式，应从《清净道论》(Visuddhimagga)中了解。

๔๒. อฏฺฐปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อิเมสํ อิธ วุตฺตปฺปการโต อญฺเญหิ ปกาเรหิ อเนกวิธตํ สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺรายํ นโย. อิมานิ อฏฺฐจิตฺตานิ ทสหิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูหิ คุณิตานิ อสีติ โหนฺติ. ปุน ตานิ ฉหิ อารมฺมเณหิ คุณิตานิ จตฺตาริสตานิเจว อสีติ จ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ กมฺเมหิ คุณิตานิ สหสฺสํ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ หีนมชฺฌิมปณีเตหิ คุณิตานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ ตีณิ สตานิ วีสติจ โหนฺติ. ตานิ อิมานิ สุทฺธิกานีติ กตฺวา ทฺวีสุ ฐาเนสุ ถเปตพฺพานิ. ตโต เอกํ ฐานํ คเหตฺวา ทฺวิธา กโรนฺตสฺส ญาณสมฺปยุตฺตานิ ทฺเวสหสฺสานิ สตํ สฏฺฐิจ โหนฺติ. ตถา ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. ปุน ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตานิ จตูหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ อฏฺฐสหสฺสานิ ฉสตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานิปน วีมํสาวชฺชิเตหิ ตีหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ ฉสหสฺสานิ จตฺตาริสตานิ อสีติจ โหนฺติ. ปุน ตทุภยานิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ ปญฺจสหสฺสานิ สตํ วีสติจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ปุพฺเพ วิสุํ ถปิเตหิ สุทฺธิเกหิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ นวสหสฺสานิ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสญฺจ โหนฺตีติ. ยํปน ฏีกายํ อิธ วุตฺตนเยน สุทฺธิกานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ วิสุํ อกตฺวา สพฺพานิ ปุญฺญกฺริยาทีหิ สมํ คุณิตานิ สตฺตรส สหสฺสานิ ทฺเว สตานิ อสีติจ โหนฺตีติ วุตฺตํ.

42. 此处，于“八亦”(aṭṭhapi)中，“亦”(pi)字有总括之义。因此，它将这些心以不同于此处所述的方式，从多方面加以总括。其理如下：这八种心乘以十种福业事(puññakriyāvatthu)，成为八十种。再者，它们乘以六种所缘(ārammaṇa)，成为四百八十种。再者，它们乘以三种业(kamma)，成为一千四百四十种。再者，它们乘以劣、中、胜三品，成为四千三百二十种。这些作为纯粹（心）应置于两处。然后，取其一处，分为两份：与智相应的(ñāṇasampayutta)有二千一百六十种，与智不相应的(ñāṇavippayutta)亦然。再者，其中与智相应的乘以四种增上(adhipati)，成为八千六百四十种。然而，与智不相应的，排除伺察(vīmaṃsā)后，乘以三种增上，成为六千四百八十种。再者，两者相加，成为一万五千一百二十种。再者，它们与先前分别放置的纯粹（心）相加，成为一万九千四百四十种。然而，在疏(ṭīkā)中说：若不依此处之理分开纯粹（心）与智不相应（心），而是将所有心与福业事等同等相乘，则成一万七千二百八十种。

[๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[40] 以及，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中说：

สุทฺธิกานิ [Pg.52] วิสุํ อกตฺวา ญาณวิปฺปยุตฺตานิเอว วิสุํ กตฺวา ตถา คุณิตานิ วีส สตาธิก ปนฺนรส สหสฺสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ น ยุตฺตํ.

不将纯粹（心）分开，而只将智不相应（心）分开，如此相乘，据说成为一万七千。这一切都不合理。

เอวญฺหิ สติ อิมานิ กามาวจรกุสลานิ นิจฺจํ สาธิปติกานิ หุตฺวา นิยตาธิปติกานินาม ภเวยฺยุํ. นจ อิมานิ อุปริ มหคฺคต กุสลานิ วิย โลกุตฺตรานิ วิย จ นิยตา ธิปติกานิ โหนฺตีติ. ฏีกานเยนปน ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ วีมํสาสหคตานีติ อาปชฺชตีติ. ยถาวา โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน กุสลาติเอตฺถ ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ โกสลฺเลน นานาวชฺชนวีถิยํ ปวตฺเตน อุปนิสฺสยญาเณน สมฺภูตตฺตา กุสลานิ เอว นาม โหนฺติ. เอวมิธปิ ตานิ เตเนว วีมํสาธิปติภูเตน สมฺภูตตฺตา วีมํสาธิปเตยฺยานิปิ นาม โหนฺตีติ น นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตานิ วิสุํ อกตานิ สิยุนฺติ. เอวํสนฺเตปิ กามกุสลานินาม อธิปติวิมุตฺตานิ เอว พหุตรานิ โหนฺติ. ตสฺมา นสกฺกา สพฺพานิ กามกุสลานิ วีมํสาธิปติมูลิกานิ ภวิตุนฺติ.

若如此，则此等欲界善(kāmāvacarakusala)法将恒常具增上(sādhipatika)而成为定增上(niyatādhipatika)法。然而，此等（善法）并不像上地的广大(mahaggata)善法或出世间(lokuttara)法那样是定增上法。但依疏(ṭīkā)之理，则智不相应（善法）亦成伺察俱行(vīmaṃsāsahagata)。譬如，依“由善巧(kosalla)所生”之义，智不相应（善法）亦因由种种转向心路(āvujjanavīthi)中生起的善巧，以及由作为近依(upanissaya)的智所生，故亦得名为善法。同样，于此，彼等（善法）亦因由成为伺察增上者所生，故亦得名为伺察增上法，并非不能如是说。正是基于此意，彼等（善法）才未被分开。即便如此，欲界善法中，无增上者实为多数。因此，不能说一切欲界善法皆以伺察增上为根。

๔๓. กามาวจรานิจ ตานิ กุสลานิ จิตฺตานิจาติ วิคฺคโห. ตตฺถ เกนฏฺเฐน กุสลานีติ. อาโรคฺยฏฺเฐน, สุนฺทรฏฺเฐน, เฉกฏฺเฐน, อนวชฺชฏฺเฏน, สุขวิปากฏฺเฐนจาติ. ราคาทโยหิ ธมฺมา จิตฺตสนฺตานสฺส รุชฺชนฏฺเฐน โรคานาม. อหิตฏฺเฐน อสุนฺทรา นาม. อนิปุณฏฺเฐน อเฉกานาม. คารยฺหฏฺเฐน วชฺชานาม. อนิฏฺฐ วิปากฏฺเฐน ทุกฺขวิปากานาม โหนฺติ. อิมานิปน เตหิ วุฏฺฐิตตฺตา กุสลานินาม อโรคานิ นามาติ อตฺโถ. ตปฺปฏิปกฺขตฺตาจ สุนฺทรานิ เฉกานิ อนวชฺชานิ สุขวิปากานิ จ นาม โหนฺตีติ. กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺติ จาเลนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลานิ. กุจฺฉิเตนวา อากาเรน สตฺตสนฺตาเน เสนฺติ อนุเสนฺตีติ กุสา. ราคาทโย. เต ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลานิ. กุสํวา วุจฺจติ ญาณํ กุจฺฉิตานํ สานฏฺเฐน ตนุกรณฏฺเฐน อนฺตกรณฏฺเฐนวา. กุเสน ลาตพฺพานีติ กุสลานิ. กุสาวิย [Pg.53] หตฺถปฺปเทสํ สํกิเลสปกฺขํ ลุนนฺตีติวา กุสลานิ. อปิจ, กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สรนฺติ หึสนฺตีติ กุสลานิ. รการสฺส ลกาโร. โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐนวา กุสลานีติ.

43. “彼等是欲界善心”，此为语释(viggaha)。于此，以何义为善(kusala)？以无病(ārogya)义、美妙(sundara)义、善巧(cheka)义、无过失(anavajja)义及乐异熟(sukhavipāka)义。贪等法因恼害心相续，故名为病；因无益，故名为不美妙；因不娴熟，故名为不善巧；因应受呵责，故名为过失；因有不可喜的异熟，故名为苦异熟。而此等（善心）因脱离彼等（烦恼），故名为善，即名为无病之义。亦因与彼等相反，故名为美妙、善巧、无过失及乐异熟。动摇、摇撼、震动、摧毁卑劣的恶法，故名为善。或以卑劣的方式潜伏于有情相续中者，名为“恶”(kusa)，即贪等。割断、切除彼等，故名为善。或“智”被称为“kusa”，因其能消磨、减弱或终结卑劣法。因应由智(kusa)获得，故名为善。或如拘舍草(kusā)割手，割断烦恼品类，故名为善。又，伤害、损害卑劣的恶法，故名为善，此中“r”音变为“l”音。或因由善巧(kosalla)所生，故名为善。

๔๔. มหาวิปาเกสุ ปทตฺถโต วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เวทนาเภโท อารมฺมณวเสน วตฺตพฺโพ. ตานิหิ อติอิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ ยถากฺกมํ โสมนสฺเสน อุเปกฺขาย จ ยุตฺตานีติ. สมฺปโยคเภโท กมฺมวเสน ชวนวเสนจ วตฺตพฺโพ. ตานิหิ พลวกมฺเมน ชนิตานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. ทุพฺพลกมฺเมน ชนิตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ. กทาจิปน ตทารมฺมณวเสน ปวตฺติกาเล เยภุยฺเยน ติเหตุกชวนานุพนฺธานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. อิตรชวนานุพนฺธานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. สงฺขารเภโทปิ เกหิจิ อาจริเยหิ กมฺมวเสเนว กถิโต. อสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ อสงฺขาริกานิ. สสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ สสงฺขาริกานีติ. สงฺคหกาเรนปน สนฺนิหิตปจฺจยวเสน วุตฺโต. ตานิหิ ปฏิสนฺธิยํ ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล ญาตกาทีหิ เตน เตน ปโยเคน อุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมาทีนิ อารมฺมณานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตาทิเสน ปโยเคน วินา สยเมว กมฺมพเลน อุปฏฺฐิตานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตทารมฺมณ กาเลปน อสงฺขาริกชวนานุพนฺธานิ อสงฺขาริกานินาม. สสงฺขาริก ชวนานุพนฺธานิ สสงฺขาริกานิ นามาติ. เอตฺถปิ สมฺปิณฺฑนตฺโถ วิสทฺโท. เตน อารมฺมณฉกฺก หีนตฺติกวเสเนว กาลเทส สนฺตานาทิวเสนจ เตสํ อเนกเภทตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ. ยสฺมา ปเนตานิ ทานาทิวเสน กายกมฺมาทิวเสน ฉนฺทาทีนิ ธุรํ กตฺวา จ น ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตานิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูนํ กมฺมาธิปตีนญฺจ วเสน วฑฺฒนํ นลภนฺตีติ.

44. 于大异熟(mahāvipāka)心，词义上无须解说。受(vedanā)的差别当依所缘(ārammaṇa)而知，因为它们对于极可喜与中等可喜的所缘，是依次与喜(somanassa)受和舍(upekkhā)受相应的。相应的差别当依业(kamma)与速行(javana)而知，因为它们由强业所生，故与智相应；由弱业所生，则与智不相应。然而，有时在作为彼所缘(tadārammaṇa)生起时，若随三因(tihetuka)速行之后，则大多与智相应；若随其他速行之后，则与智不相应。行(saṅkhāra)的差别，一些阿阇梨(ācariya)亦仅依业而说：由无行(asaṅkhārika)业所生的是无行（异熟心）；由有行(sasaṅkhārika)业所生的是有行（异熟心）。然而，《摄阿毗达摩义论》的作者则依近缘而说：当它们在结生(paṭisandhi)时，或在前世临死时，取亲属等以种种加行(payoga)所呈现的业等为所缘而生起时，被称为有行；无有此等加行，仅依业力自行呈现而取之为所缘生起时，被称为无行。在作为彼所缘时，随无行速行之后者，名为无行；随有行速行之后者，名为有行。于此，“vi”一词亦有总括之义。由此，它总括了它们由于六所缘、下中上三品、以及时、处、相续等而有的多种差别。然而，因为此等（大异熟心）不依布施等方式、身业等方式生起，亦不以欲等为首而生起，所以它们不能通过福业事与诸增上而增长。

[๔๑] วิภาวนิยํ ปน

[41] 然而，应予阐明。

อิมานิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนาภาวโต กมฺมทฺวาร วเสน น ปวตฺตนฺติ. อวิปากสภาวโตจ กมฺมวเสน นปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

此等（心）因不产生表色(viññatti)，故不依业门(kammadvāra)而转起。又因其非异熟(avipāka)的自性，故说不依业而转起。对此应当考察。

เหฏฺฐาหิ กุสเลสุ กมฺมตฺติกวเสเนว วฑฺฒนํ วุตฺตํ. นปน วิสุํ กมฺมทฺวารวเสน. กมฺมตฺติกญฺจนาม ติวิธ กมฺมทฺวาร วเสเนว สิทฺธนฺติ. นนุ อฏฺฐกถายํ โยหิ กามาวจรกุสเลสุ กมฺมทฺวาร กมฺมปถ ปุญฺญกฺริยาวตฺถุเภโท วุตฺโต. โส อิธ นตฺถิ. กสฺมา. อวิญฺญตฺติชนกโต อวิปาก ธมฺมโต ตถา อปฺปวตฺติยาจาติ วุตฺตนฺติ. สจฺจํ. ตตฺถ ปน อวิญฺญตฺติชนกโต กมฺมทฺวาร เภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอวํ เภทสฺส อภาวํ วทติ. อวิปากธมฺมโต กมฺมปถเภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน ทสวิธสฺส กมฺมปถเภทสฺส อภาวํ วทติ. อิธปน กุสเลสุปิ กมฺมปถเภทํ อคฺคเหตฺวา ติวิธกมฺมทฺวาร เภทภินฺนํ กมฺมตฺติกเมว คหิตํ. ตญฺจ วิญฺญตฺติ สมุฏฺฐาปนา ภาวโต ติวิธกมฺมทฺวารวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิมินาว สิทฺธํ. ยทิจ เหฏฺฐา กุสเลสุปิ ทสวิธกมฺมปถเภทวเสน วิสุํ วฑฺฒนํ วุตฺตํ สิยา. เอวํสติ อิธปิ อวิปากสภาวโต กมฺมปถวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิทํ วตฺตพฺพเมวาติ.

在之前的善法中，其阐述仅依业三法组而说，并非单独依业门。而所谓的业三法组，正是由三种业门所成就。有人问：“义注中不是说了欲界善法中业门、业道、福业事(puññakriyāvatthu)的差别吗？为何此处没有？”（答：）“因不产生无表色(aviññatti)，是非异熟法，且不如是转起，故未说。”诚然。于此，“因不产生无表色，故此处无业门之别”，此言意指没有身业、语业、意业之别。“因是非异熟法，故此处无业道之别”，此言意指没有十种业道之别。然而此处，即便在善法中，亦不取业道之别，仅取由三种业门之别所区分的业三法组。而此，因不产生表色，不依三种业门而转起，此点已由前述成立。并且，若在之前的善法中，曾依十种业道之别而有单独的阐述，那么此处也理应说：“因其非异熟的自性，故不依业道而转起”。

๔๕. มหากฺริยจิตฺเตสุปิ มหาวิปาเกสุวิย อารมฺมณ วเสเนว เวเทนาเภโท อุปริ สยเมว วกฺขติ. ญาณสมฺปยุตฺต, วิปฺปยุตฺต, อสงฺขาริก, สสงฺขาริกเภโทปน ยถารหํ กุสเลสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

45. 在大作用心中，也如大异熟心，感受的差别仅依所缘而定，这点在后面会自行说明。至于与智相应、不相应、无行、有行的差别，应当按照适合的方式，依照在善心中所说之理来理解。

[๔๒] วิภาวนิยํ ปน

[42] 然而，应予阐明。

ตถา อวิจาเรตฺวา กฺริยจิตฺตานํปิ กุสเล วุตฺตนเยน ยถารหํ โสมนสฺส สหคตาทิตา เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

同样，不经审察，有说对于作用心亦应如在善心中所说之理，如其所应地了知其喜俱生等。此说不合理。

อิจฺเจวํ สพฺพถาปีติ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สเหตุก กามาวจร กุสล วิปาก กฺริย จิตฺตานีติ เอตฺถ สเหตุ กคฺคหณํ กุสล สทฺท สมฺพนฺเธ ภูตกถน วิเสสนํ. เตเนวหิ ตํ กุสลจิตฺตานํ จูฬนิคเมน คหิตํ. วิปาก กฺริย สทฺทสมฺพนฺเธปน พฺยวจฺเฉทกวิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

“如是于所有方面”(Iccevaṃ sabbathāpi)等词之义，已如前说。在“有因欲界善、异熟、作用心”中，“有因”的采用，当其与“善”字关联时，是描述性的限定词。因此，它被善心的小结所含摄。然而，当其与“异熟”、“作用”二词关联时，则应被视为区分性的限定词。

[๔๓] วิภาวนิยํ ปน

[43] 然而，应予阐明。

สกฺขรกถลิกํปิ [Pg.55] มจฺฉคุมฺพํปิ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตีติ สุตฺตปเท วิย อิธ ยถาลาภ โยชนาติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ. ตตฺถหิ สกฺขรกถลิกํนาม นจรตีติ ยุตฺตํ. อิธปน กุสลํ สเหตุกํ นโหตีติ นยุตฺตเมตนฺติ.

如经句中说“见糖块、鱼群、站立者、行走者”，此处应随所得而配合，有如是说。但这并不恰当。因为在那里，“糖块”是不动的，这才是合理的。但在这里，说“善法不是有因的”，这种配合是不合理的。

๔๖. สงฺคหคาถายํ เวทนา ญาณ สงฺขาร เภเทนาติ เวทนาเภเทน, ญาณเภเทน, สงฺขารเภเทนจ. ตตฺถ เวทนา เภเทนาติ เวทนาเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทน, ญาณเภเทนาติ ญาณโยคา โยคสิทฺเธนจิตฺตเภเทน. สงฺขารเภเทนาติ สงฺขาเรน วินา สหจ ปวตฺตปจฺจยคณเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทนาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ สมาสปทานํ สามตฺถิยํ, ยทิทํ สุวิญฺญาตานํ นานาปฺปการานํ ปทตฺถานํ อปฺปเกน พฺยญฺชเนน ทีปนสมตฺถตาติ.

46. 在摄颂中“依受、智、行之别”，意即依受之别、依智之别、以及依行之别。其中，“依受之别”，意指依受之别而成之心之差别；“依智之别”，意指依与智相应、不相应而成之心之差别；“依行之别”，意指依无行与有行，即依生起之缘组的差别而成之心之差别。此即其义。这正是复合词(samāsapada)的能力，即能以少量文句阐明多种易解词义。

[๔๔] เอเตน วิภาวนิยํ

[44] 由此应予阐明。

สยํ อภินฺนานํ ญาณสงฺขารานํ เภทวจเน จิตฺตสฺส เภทกร ภาเว จ โจทนาย อโนกาสตา สาธิตา โหตีติ.

由此，对于“宣说本身无别的智与行之差别”以及“心能造成差别”的责难，其无立足之处已获证实。

ตตฺรายํ โยชนา. สเหตุ กามาวจร ปุญฺญปากกฺริยา เวทนาญาณสงฺขารเภเทน ยถากฺกมํ ฉจ ทฺวาทสจ จตุวีสติ จ มตาติ. เอตฺถจ –

此处解释如下：有因欲界善、异熟、作用心，依受、智、行之差别，依次被认为是六种、十二种和二十四种。在此之中——

เวทนาญาณสงฺขาร, เภเทเนตานิ อฏฺฐธา;

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, จตุวีสติวิธา มกา ติปิ.

依受、智、行之差别，此等有八种；依善、异熟、作用之差别，（它们）被认为是二十四种。

วตฺตพฺพา. เอวญฺหิ สติ อตฺถคติจ วิสทา โหติ. อุปริ วกฺข, มานาหิจ สงฺคหคาถาหิ สทฺธึ สเมตีติ.

应当这样说。因为这样，义理的脉络才会清晰，并且也与后面将要说到的摄颂相符。

๔๗. กาเมติอาทิ สพฺเพสํ กามจิตฺตานํ สงฺคหคาถา. ตตฺถ กาเม กามภูมิยํ ปากานิ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ วิปากจิตฺตานิ เตวีส. ปุญฺญาปุญฺญานิ กุสลากุสลจิตฺตานิจ วีสติ. กฺริยาจ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ กฺริยจิตฺตานิ [Pg.56] ปน เอกาทส โหนฺติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ จตุปฺปญฺญาส โหนฺตีติ โยชนา. สพฺพถาติ เจตฺถ วิสทฺโท ลุตฺต นิทฺทิฏฺโฐ. ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาสเอว. วิภงฺเค วิภตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาส เอวาติอาทินา ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยวาติ.

47. “欲”等是总摄一切欲界心的偈颂。其中，在欲界中，依有因和无因来区分，一切异熟心共有二十三种；善与不善心共有二十种；依有因和无因来区分，一切作用心则有十一种。这样，总计共有五十四种心，应当这样理解。在此“总计”(sabbathā)一词中，“vi”音被指出是省略的。如《法聚论》(Dhammasaṅgaṇi)中所说，从一切方面来说都是五十四种。如同在《分别部》(Vibhaṅga)中以分别的方式所说，从一切方面来说都是五十四种等等，其义已于前述及。

[๔๕] เอเตน วิภาวนิยํ

[45] 由此应予阐明。

อิธ วุตฺตานํ กุสลาทีนํ อนฺโตคธเภทวเสน ตสฺส อตฺถวิภาวนา ปฏิสิทฺธา โหติ.

此处所说的善等，若以包含内在差别的方式来阐明其义，则被禁止。

[๔๖] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[46] 应当阐明之处

กาเม ภเวติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพํ.

所谓“欲界有”的说法，也应该加以考察。

ภวสทฺโท หิ กุสลากุสลกมฺเมสุ กมฺมนิพฺพตฺเตสุจ วิปาก กฏตฺตารูเปสุ วตฺตมาโน อภิธมฺเม ทิฏฺโฐ. น ตทญฺเญสุ นามรูปธมฺเมสูถิ. ภูมิปริยาโยจ อิธ กามสทฺโท. ภูมีติจ สโหกาโส อินฺทฺริยา นินฺทฺริยพทฺธธมฺมสมูโห วุจฺจตีติ กาเม กามภูมิยนฺติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภโวติวา ภูมิเอว วุจฺจติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตา สงฺขาราจาติ กตฺวา. เอสนโย ปรตฺถปีติ.

“有”(bhava)一词，在善不善业、业所生的异熟以及业生色法中出现，这在阿毗达摩(abhidhamma)中可以见到。它不在其他的名色法中。在此处，“欲”一词是“地”的同义词。而“地”(bhūmi)是指连同其处所，即与诸根及非根相联系的诸法之集合，因此，“在欲中”即是“在欲地中”，此义应当了知。或者说，依经教之说，“有”即是“地”，因为众生与诸行在此中存在(bhavanti)。此理亦适用于他处。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》义注

จตุตฺถวณฺณนาย กามจิตฺตสฺส

欲界心之第四释义

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

释义终。

๔๘. เอวํ กามจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสนฺโต วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตนฺติอาทิมาห. วิตกฺโกจ วิจาโรจ ปีติจ สุขญฺจ เอกคฺคตาจาติ ทฺวนฺโท. ตาหิ สหิตนฺติ สมาโส. วิตกฺกวิจารปีติสุเข กคฺคตา สงฺขาเตนสมุทิเตนปถมชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํกุสลจิตฺตํ ปถมชฺฌานกุสลจิตฺตํ. ตตฺถ เกนฏฺเฐนปถมํ, เกนฏฺเฐนจ ฌานนฺติ. อาทิโต ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา ปถมํ. กสิณาทิกสฺส อารมฺมณสฺส อนิจฺจาทิลกฺขณสฺสจ อุปนิชฺฌายนโต ปจฺจนีกธมฺมานญฺจ ฌาปนโต ทยฺหนโต [Pg.57] ฌานํ. อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ เอกคฺคตาเอว สาติ สยยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สาหิ เอกตฺตารมฺมณสงฺขาโต เอโก อคฺโคโกฏิโกฏฺฐาโสวา อสฺสาติ อตฺเถน เอกคฺคสงฺขาตสฺส จิตฺตสฺส ตถาปวตฺตเน อาธิปจฺจคุณโยเคน เอกคฺคตาติ จ วุจฺจติ. สาเยว จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ วิกฺขิปิตุํ อทตฺวา เอกสฺมึ เยวารมฺมเณ ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีภาเวน สมฺมาจ อาธิยติ ถเปติ. อินฺทฺริยานญฺจ สมภาวํ กตฺวา ตตฺเถว ลีนุทฺธจฺจาภาวาปาทเนน สมญฺจ อาธิยติ ถเปตีติ อตฺเถน สมาธีติจ วุจฺจติ. สาเยวจ ปาฬิยํ อวิกฺเขโป อวิสาหาโร สณฺฐิติ อวฏฺฐิตีติ นิทฺทิฏฺฐาติ. วิตกฺกาทโยปิ ปน ตสฺสา สาติสยํ อุปการกตฺตา ฌานนฺเตว วุตฺตา. ตถา หิ วิตกฺโก ตาว จิตฺตํ ถินมิทฺธวเสน โอสกฺกิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณาภิมุขเมว กโรติ. อารมฺมณาภินิโรปน ลกฺขโณหิ วิตกฺโก. ถิน มิทฺธนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. วิจาโรจ นํ วิจิกิจฺฉาวเสน สํสปฺปิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณานุพนฺธเมว กโรติ. อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ หิ วิจาโร ปญฺญาปกติโก. วิจิกิจฺฉานีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. ปีติจ จิตฺตํ พฺยาปาทวเสน อุกฺกณฺฐิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ปริตุฏฺฐเมว กโรติ. อารมฺมณสํปิ ยายนลกฺขณา หิ ปีติ. พฺยาปาทนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขาติ. ตถา สุขญฺจ นํ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจวเสน อวูปสมิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ลทฺธสาตํ อุปพฺรูหิตํ กโรติ. สากลกฺขณญฺหิ สุขํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขนฺติ.

48. 如此展示欲界心之摄后，今依次展示色界心之摄，说“与寻、伺、喜、乐、一境性相应”等。寻、伺、喜、乐与一境性，是为双合语(dvanda)。“与之相应”(tāhi sahitaṃ)，是为总合语(samāsa)。与由寻、伺、喜、乐、一境性所组成的初禅相应的善心，即是初禅善心。于此，以何义为“初”？又以何义为“禅”？因其最初应被修习，故为“初”。因其审察遍处(kasiṇa)等所缘及无常等相，且能烧尽敌对法，故为“禅”(jhāna)。于此二义中，当知一境性最为相应。此一境性，因其所缘为一，故为“一”(eka)；因其为最胜部分，故为“顶”(agga)。具此含义，于名为“一境”的心如此运作时，因其主导之德，故被称为“一境性”(ekaggatā)。正是它不令心散乱于诸所缘，而仅于一所缘上，因敌对法远离而善安置。并且，它使诸根平衡，于彼处达成无昏沉与掉举而平等安置，是故亦被称为“定”(samādhi)。正是它在圣典中被指为“不散乱”(avikkhepa)、“不散漫”(avisāhāra)、“安住”(saṇṭhiti)、“稳固”(avaṭṭhiti)。此外，寻等亦因对一境性有卓越助益，故亦被称为“禅”。诚然，寻不令心因昏沉睡眠而退缩，使其坚定地朝向所缘。投入所缘是寻之相，是昏沉睡眠盖的直接对治。伺不令心因疑惑而动摇，使其坚定地持续于所缘。持续审查所缘是伺之相，由慧所作，是疑盖的直接对治。喜不令心因嗔恚而厌烦，使其对所缘感到满足。令所缘愉悦是喜之相，是嗔恚盖的直接对治。同样，乐不令心因掉举、追悔而不得寂静，使其于所缘上所得之乐得以增长。适悦是乐之相，是掉举、追悔盖的直接对治。

อุเปกฺขาจ สนฺตสภาวตฺตา สุเขเอว สงฺคหิตาติ. เอวํ กโรนฺตาจ เต ธมฺมา ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส จิตฺตสฺส สุฏฺฐุ เอกคฺคภาวตฺถายจ โหนฺติ. เอกคฺคภาโวติจ เอกคฺคตาเยว. สาจ เอกคฺคตา เตหิ ธมฺเมหิ ตถา อนุคฺคหิตา สุฏฺฐุ พลวตี หุตฺวา สยํ กามจฺฉนฺทวเสน นานารมฺมเณสุ จิตฺตวิธาวนํ นีวาเรตฺวา กสิณนิมิตฺตาทิเก ตสฺมึ อารมฺมเณ นิจฺจลํ ฐตฺวา ตํอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ตสฺมา เต สพฺเพปิ ธมฺมา อุปนิชฺฌายนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เตสุจ ตถา ปวตฺตมาเนสุ [Pg.58] ตปฺปจฺจนีกา นีวรณธมฺมา โอกาสํ อลภิตฺวา มนสฺมึปิ ปริยุฏฺฐิตุํ นสกฺโกนฺติ. ฌาปิตานาม โหนฺติ. ตสฺมา เต ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ฌาน มคฺค สมฺโพธิสงฺขาเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ธมฺมสามคฺคี ปธานํ โหติ. องฺคานํ สมคฺคภาเวเอว อปฺปนาปตฺติวเสน อุปนิชฺฌาย นาทิ กิจฺจสํสิทฺธิโต. ยสฺมาจ เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน วิสุํวิสุํ อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลปฺปวตฺติ สงฺขาตํ เอกเมว อุปนิชฺฌานกิจฺจํ สาเธนฺติ. ตสฺมา รถงฺคานํ สมุทาเยเอว รถโวหาโรวิย เตสํ สมุทาเยเอว ฌาน โวหาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. อปเรปน ปญฺจนฺนํปิ เตสํ อารมฺมณาภินิโรปนาทีนิ ยถาสกํ กิจฺจานิเยว วิสุํ วิสุํ อุปนิชฺฌานกิจฺจานินาม โหนฺตีติ ปฏฺฐาเน ฌานปจฺจยํ ปตฺวา สพฺเพเปเต วิสุํ วิสุํ ฌานปจฺจยํ สาเธนฺติเยว. ตสฺมา เต วิสุํ วิสุํปิ ฌานานิเยว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ยถาจ ปญฺจงฺคิกํ สีลํ ทสงฺคิกํ สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจสมุทิตาทีนิ เตสํ สีลานํ ปญฺจงฺคิกา ทินามลาภสฺเสว การณานิ โหนฺติ. น สีลภาวสฺส. น หิ ปาณาติปาตา เวรมณาทิกํ เอกํปิ สมานํ สีลํนาม น โหตีติ. เอวเมวํ อิธปิ ปญฺจสมุทิตาทีนิ ปญฺจงฺคิกาทิ ภาวสฺเสว ปถมชฺฌานาทิ ภาวสฺเสวจ การณานิ. นปน ฌานภาวสฺสาติ นสกฺกา วิญฺญาตุํ. อิตรถา ฌานปจฺจเย ฌานงฺคานิ ปจฺจนิยานิเยว สิยุนฺติปิ วทนฺติ. เอตฺตาวตา สติปิ อิมสฺส จิตฺตสฺส ผสฺสาทีหิปิ สหิตภาเว เตสํ ตถาวิธกิจฺจวิเสสาภาวา อิธ อคฺคหณนฺติปิ สิทฺธํ นโหตีติ. วิจารปีติสุเขกคฺคตา สงฺขาเตน ทุตียชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ ทุตียชฺฌาน กุสลจิตฺตํ, เอวํ เสเสสุปิ.

舍(upekkhā)因其寂静之自性，故摄于乐中。当此等法如是作用时，有助于心于所缘上达成卓越的一境性。所谓一境之有，即是一境性。而此一境性受此等法如是资助，变得极为强大，能自行防止心因欲贪(kāmacchanda)而于诸所缘上奔逸，并安住于遍处(kasiṇa)相等所缘上不动，继而趋近、审察、观察该所缘。是故，所有此等法亦因有审察之义而被说为“禅”。并且，当它们如是运作时，与它们对立的诸盖法不得其机，于心中亦不能生起，可说被烧尽了。是故，此等法亦因有烧尽敌对法之义而被说为“禅”。虽然如此，于禅、道、菩提(sambodhi)此三处，诸法和合为主，因唯有于诸支和合时，审察等作用才能通过证得安止(appanā)而成就。并且，因为此等法虽如前述各行其事，然共同成就令心于所缘上不动摇地运作此一审察作用，故当知：犹如“车”之名说，乃指车轮等部件之集合，“禅”之名说，亦指此等法之集合。然而，另有师言：此五法各自之作用，如投入所缘等，其本身即是审察作用。于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，就禅缘(jhānapaccaya)而言，所有此等法皆各自成就禅缘。是故，可说它们各自亦是禅。犹如于“五支戒”、“十支戒”中，五法等之集合仅是彼等戒获得“五支”等名称之因，而非戒之体性之因，盖不杀生等，纵使仅有一项，亦名为戒。然不可作如是解：“于此，五法等之集合亦仅是成为五支等状态及初禅等状态之因，而非成为禅之体性之因。”有人言：“否则，于禅缘中，诸禅支即成敌对。”由此可知，虽然此心亦与触(phassa)等相应，然因彼等无如是特殊作用，故此处不取。与由伺、喜、乐、一境性所组成的第二禅相应的善心，即是第二禅善心。其余亦如是。

๔๙. เอตฺถ สิยา. เกนปน อิเมสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ. ปุคฺคลชฺฌาสเยน กโตติ. โยหิ วิตกฺกสหาโย หุตฺวา ปญฺจงฺคิกํ ปถมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ วสีภาวํ กตฺวา ปุนวิตกฺเก นิพฺพินฺทติ. ตสฺส วิตกฺกํ สมติกฺกมิตฺวา อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคนฺตุํ อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา โส [Pg.59] ตเมว ปถมชฺฌานํ ปาทกภาวตฺถาย ทฬฺหํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย เตน อชฺฌาสเยน สเหว ปุนภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ สา ภาวนาสยํ วิตกฺกยุตฺตาปิ เตน อชฺฌาสเยน ปริภาวิตตฺตา วิตกฺกวิราค ภาวนานาม โหติ. ตสฺสา ภาวนาย. พเลน ตํ ฌานํ อุปฺปชฺช มานํ อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ อุปฺปชฺชติ. เสสชฺฌานาธิคเมสุปิ เอเสวนโยติ. เอวํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน เตสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. เอตฺถจ อุตฺตรุตฺตรชฺฌานา ธิคมเน ปาทกภาวตฺถาย ปุริมปุริมชฺฌานสฺส สมาปชฺชนํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อชฺฌาสยพเลนปน อุตฺตรชฺฌานํ อุปฺปชฺชมานํ ปาทกชฺฌานสทิสํ นโหติ. ปาทกชฺฌานโตหิ ปุคฺคลชฺฌาสโยว พลวตโร. เตนาห ภควา อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ โลกุตฺตรจิตฺตํ ปตฺวา อาวิ ภวิสฺสตีติ.

49. 此处或许会有疑问：这些禅的禅支差异是如何造成的呢？是因个人(puggala)的意乐(ajjhāsaya)所造成的。例如，某人一开始与寻相伴，生起了具有五支的初禅，并且在其中达到自在(vasībhāva)，之后又对寻感到厌倦。此人想要超越寻，其意乐便安住于证得无寻而具有四支的禅。那时，他为了作为基础，稳固地进入初禅，出定后就顺应着这种意乐继续修习，从而证得无寻的四支禅。此处的修习虽然仍与寻相应，但因被此意乐所熏习，故称为“离寻修习”(vitakkavirāgabhāvanā)。凭借此修习之力，当那个禅生起时，便生起为无寻的四支禅。证得其余的禅也是同样的道理。由此当知，这些禅的禅支差异是因个人的意乐所造成的。此外，在证得更高层次的禅时，必须为了作为基础而进入前面的禅。如义注(aṭṭhakathā)中所说：“越是下等的禅修得纯熟，就越是上等禅的基础。”然而，凭借意乐的力量，当更高的禅生起时，它并不会与作为基础的禅相似。因为比起作为基础的禅，个人的意乐更加有力。因此世尊说：“诸比丘，持戒者因清净故，其心愿得以实现。”这个意义，要到证得出世间心(lokuttaracitta)时才会显现。

๕๐. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ สงฺขารเภโท นวุตฺโตติ. ปาฬิยเมว อวุตฺตตฺตา. กสฺมาจ โส ปาฬิยํ อวุตฺโตติ. ปฏิปทา เภทวจเนเนว สิทฺธตฺตาติ. ตถาหิ สพฺเพสํปิ โลกิย โลกุตฺตรชฺฌานานํ สุขปฺปฏิปทภาเว สิทฺเธ อสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ทุกฺขปฺปฏิปทภาเวจ สิทฺเธ เตสํ สสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหตีติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาทสฺสนโต. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินิยํ -

50. 于此，或有疑问：为何此处未说行之差别？因其于圣典(Pāḷi)中未说。又为何于圣典中未说？因仅说行道(paṭipadā)之差别即已成立。确实，对于一切世间与出世间禅，当乐行道(sukhappaṭipadā)成立时，无行(asaṅkhārika)的状态便已成立；当苦行道(dukkhappaṭipadā)成立时，有行(sasaṅkhārika)的状态亦已成立。此如何得知？从义注可知。如于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说：

โย อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. โย กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สุเขน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส สุขาปฏิปทา โหตีติ.

若人于初镇伏烦恼时，以辛苦、有行、有勤、疲劳而镇伏，其行道即是苦行道。若人镇伏烦恼时，以安乐、不疲劳而镇伏，其行道即是乐行道。

ตถา สมฺโมหวิโนทนี วิสุทฺธิมคฺเคสุปีติ. เอตฺถจ ปุพฺพวากฺเย ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐตฺตา ปรวากฺเยปิ สุเข น อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตตฺถ สสงฺขาเรน [Pg.60] สปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยคสหิเตน กามาทีนวทสฺสนาทินา ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถ. เอเตน สพฺเพสํ ทุกฺขปฺปฏิปทชฺฌานานํ สสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหติ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยครหิเตน เตเนว ปจฺจยคเณน. เอเตน สพฺเพสํ สุขปฺปฏิปทชฺฌานานํ อสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหตีติ. ขิปฺปาภิญฺญชฺฌานานํปิหิ ทุกฺขปฺปฏิปทภาเว สติ สสงฺขาริกตาว วิญฺญายติ. ทนฺธภิญฺญชฺฌานานํปิ สุขปฺปฏิปทภาเว สติ อสงฺขาริกตาว วิญฺญายตีติ. ยทิเอวํ ปฏิปทารหิตานํ มคฺค สิทฺธอุปปตฺติสิทฺธชฺฌานานํ กถํ สงฺขารเภโท สิทฺโธติ. เตสํปิ วฬญฺชนกาเล สมาปตฺติปฺปฏิพนฺธกานํ ปจฺจยานํ สนฺนิหิตา สนฺนิหิตวเสน ทุกฺขสุขปฺปฏิปทภาวสมฺภโว โหติเยวาติ. ตตฺถ มคฺคสิทฺธชฺฌานํนาม สุทฺธวิปสฺสนายานิกานํ มคฺคปฺปฏิลาเภน สเหว สิทฺธชฺฌานํ. ตํ ทุวิธํ เหฏฺฐิมมคฺคสิทฺธํ, อรหตฺตมคฺคสิทฺธนฺติ. ตตฺถ มหาสมยสุตฺเต อาคตานํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ฌานํ เหฏฺฐิม มคฺคสิทฺธํ. อานนฺทตฺเถรสฺส ฌานํ อรหตฺตมคฺคสิทฺธํ. ยํปิ อนาคามีนํ อชานนฺตานญฺเญว สตฺเถน หนิตฺวา สหสา มรนฺตานํ อุปฺปนฺนํ. ตํปิ มคฺคสิทฺธคติกํ. โยปน อฏฺฐสมาปตฺติโย ภาเวตฺวา อญฺญตรสฺมึ รูปิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺส ตา สมาปตฺติ โย ตตฺถ ปากติกาเอว โหนฺติ. อิทํ อุปปตฺติสิทฺธนฺติ. เอกสฺมึ ภเวปิ หิ ลทฺธชฺฌานานิ วฬญฺชนกาเล สนฺนิหิตปจฺจยวเสน นานาปฏิปทายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ฌานุปฺปตฺติปฺปฏิปทา รหิตตฺตาวา อสงฺขาริกชฺฌาเนสุ เตสํ สงฺคโห ยุตฺโต สิยาติ. อปิจ, เนตฺติปาฬิยํ สพฺเพสํ โลกิย โลกุตฺตรสมาธีนํ สงฺขารเภโท สรูปโตว นิทฺทิฏฺโฐ. ยถาห-ทฺเว สมาธโย สสงฺขาโร สมาธิ อสงฺขาโร สมาธีติ. อฏฺฐกถายญฺจ สุขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ ทนฺธาภิญฺญขิปฺปาภิญฺญสมาธีนํ อสงฺขารภาโว ทุกฺขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ สสงฺขารภาโวจ วุตฺโตติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํ มหคฺคตโลกุตฺตรชฺฌานจิตฺตานํ อสงฺขาริก สสงฺขาริกวเสน วิสุํ วิสุํ ทุวิธภาโว สิทฺโธ โหติ. ยสฺมาปน อยํ สงฺขารโวหาโร อกุสลานํปิ สาธารโณ. ปฏิปทาโวหาโรปน [Pg.61] วิเสเสน ปฏิปตฺติธมฺเมสฺเวว ปากโฏ. มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมาจ เอกนฺตํ ปฏิปตฺติธมฺมาเอว. ตสฺมา เตสํ เภทํ สงฺขารวเสน อวตฺวา ปฏิปทาวเสเนว ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํปิ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

于《痴除》(Sammohavinodanī)与《清净道论》(Visuddhimagga)中亦然。于此，因前文可见“以苦、有行、有勤”，故后文亦当见“以乐、无行、无勤”。其中，“有行、有勤”意为：伴随行与勤，即以观察欲之过患等缘组。以此说一切苦行道禅为有行。“无行、无勤”意为：不伴随行与勤，即以同样彼缘组。以此说一切乐行道禅为无行。于速通达禅，若为苦行道时，当知为有行；于迟通达禅，若为乐行道时，当知为无行。若然，则于无行道之道成就禅与生得禅，其“行”之差别如何成立？于彼等，运用之时，亦因障碍等至之诸缘现前与否，而有成为苦行道或乐行道之可能。其中，道成就禅者，即纯观(suddhavipassanā)行者于证道同时所成就之禅。其有二种：下道成就与阿罗汉道成就。如《大集会经》(Mahāsamayasutta)中五百比丘之禅，为下道成就；阿难长老之禅，为阿罗汉道成就。又如不还者(anāgāmī)不知不觉间，为刀刃所害，猝然命终时所生起者，亦属道成就一类。又若人修习八等至后，生于某色界梵天，彼等至于彼处自然而有，此名生得禅。诚然，于一生中所获诸禅，运用之时，因现前之缘而与种种行道相应。或因无生禅之行道，摄之于无行禅中为宜。再者，于《导论》(Netti)圣典中，一切世间与出世间定之“行”的差别，乃依其自性而直说。如言：“二种定：有行定与无行定。”于义注中说：以乐行道为前行之迟通达与速通达二种定为无行，以苦行道为前行之二种定为有行。至此，一切广大与出世间禅心，各自分为无行与有行二种，此说成立。然此“行”之称谓亦通于不善法，而“行道”之称谓则特显于修行法中。广大与出世间法纯是修行法，是故当知，于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)圣典中，非依行而说其差别，乃依行道而说。此即《胜义灯》(Paramatthadīpanā)于此之疏解。

๕๑. [๔๗] ยํปน วิภาวนิยํ

51. [47] 然而在《明了义》(Vibhāvanī)中所说：

‘‘สพฺพสฺสปิ ฌานสฺส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา เกวลํ อธิการวเสน อนุปฺปชฺชนโต อสงฺขาริกนฺติปิ. อธิกาเรนจ วินา เกวลํ ปริกมฺมาภิสงฺการวเสเนว อนุปฺปชฺชนโต สสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริกมฺมสงฺขาต.ล. อสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

所说：“一切禅那，若无名为‘预备’(parikamma)之前行，则非仅依[宿世]之资格(adhikāra)而生，故不可说为‘无行’；若无[宿世]之资格，亦非仅依预备之前行而生，故亦不可说为‘有行’。”其中，“名为‘预备’的……不可说为‘无行’”此说，首先即不成立。

น หิ ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาโร อิมสฺมึ สงฺขารเภเท สงฺขาโร เอวนาม โหติ. กสฺมา, ฌานุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจย ภูตตฺตา, ตถาหิ โลเก สาสเนจ สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. อนฺตมโส อาโลปภิกฺขาทานมตฺตํปีติ. ยญฺจ จิตฺตํ เยน อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพา ภิสงฺขาเรน วินา น อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺส จิตฺตสฺส ปกติปจฺจยคเณเอวอนฺโต คโธ โหติ. ฌานานิจ โลกิย โลกุตฺตร ภูตานิ สพฺพานิ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพภาคภาวนา ภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนานินาม นตฺถีติ โส เตสํ ปกติปจฺจยคเณสุเอว อนฺโตคโธ โหตีติ. อิตรถา สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อสงฺขาริกํ นามนตฺถีติ อาปชฺชตีติ.

名为预备(parikamma)之前行，于此行(saṅkhāra)之差别中，不名为“行”。何以故？以其为禅那生起之自然缘(pakatipaccaya)故。诚然，于世间及教法中，一切善与不善业，若无与其自身相应之名为预备的前行，则无有生起者，乃至仅施比丘一口食物亦然。若心无与其自身相应之名为预备的前行则不生，彼即摄于此心之自然缘组中。一切世间与出世间禅那，若无与其自身相应之名为预备部分修习(pubbabhāgabhāvanā)的前行，亦无有生起者，故彼亦摄于其自然缘组中。不然，则一切善不善业皆无所谓“无行”(asaṅkhārika)者。

[๔๘] ยญฺจ ตตฺถ

[48] 又，彼处所说：

อธิกาเรนจ วินา เกวลํ.ล. สสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุนฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว.

所说“若无资格(adhikāra)……亦不可说为有行(sasaṅkhārika)”，此说亦不成立。

น หิ โลกิยชฺฌานานินาม อธิกาเรน วินา นุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺถิ. เกวลํปน ปุพฺเพ สมถกมฺเมสุ กตาธิการสฺส สุขปฺปฏิปทชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. อกตาธิการสฺสปน ทุกฺขปฺปฏิปทชฺฌานนฺติ เอวเมว อฏฺฐกถาสุ [Pg.62] อาคตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ โยจ สมเถ อกตาธิกาโร. ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. กตาธิการสฺสสุขาติ. อปิจ, ปุริมภเว สิทฺธํ อธิการํ คเหตฺวา อิธ สงฺขารเภทวิจารณาปิ นยุตฺตาเอว. กุสลกฺริยชฺฌาเนสุ หิ สนฺนิ หิตปจฺจยวเสเนว ตพฺพิจารณา ยุตฺตาติ.

世间禅那并非无资格(adhikāra)则不生。只是先前于修止(samatha)中已具资格者，生起乐行道禅那；未具资格者，则生起苦行道禅那，义注中如是说。彼处说：“于修止未具资格者，其行道为苦；已具资格者，为乐。”再者，执取前世已成之资格，于此考察行之差别亦不恰当。于善与唯作禅那中，唯依现前之缘而考察，方为恰当。

[๔๙] เอตฺตาวตา

[49] 由此

อถวาติอาทิโก ปจฺฉิม วิกปฺโปปิ ปฏิกฺขิตฺโต เอว โหตีติ.

以“或者”(athavā)等开首之后一分别，亦即被驳斥。

๕๒. เอตฺถ ฌานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส นิมิตฺตุปฺปาทโต ปุพฺพํ ปฏิปทาย เขตฺตํ, ปจฺฉา อภิญฺญาย เขตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺเพ วิรุทฺธปจฺจยานํ สนฺนิหิเตน กิลมนฺตสฺส สโต ปฏิปชฺชนฺตสฺส ภาวนา ปฏิปทา ทุกฺขานาม โหติ. อกิลมนฺตสฺส สุขา. ปจฺฉาจ ทนฺธํ อปฺปนํ ปตฺตสฺส ภาวนาภิญฺญา ทนฺธาภิญฺญานาม โหติ. ขิปฺปํ ปตฺตสฺส ขิปฺปาภิญฺญานาม. ตตฺถ ปุพฺเพ ทุกฺขา ปฏิปทา ปจฺฉา ทนฺธํวา ขิปฺปํวา อุปฺปนฺนํ ฌานํ ทุกฺขปฺปฏิปทํนาม กโรติ. สุขาปน สุขปฺปฏิปทํนาม กโรตีติ. ทุตียชฺฌานาทีสุปน ปุริมชฺฌาเน นิกนฺติ วิกฺขมฺภนสฺส ทุกฺขสุขตาวเสน ปฏิปทาเภโท เวทิตพฺโพ. โยปน เอตรหิ คหฏฺโฐวา ปพฺพชิโตวา ปุพฺพภเว อกตาธิกาโรปิ อนฺตรายิกธมฺมมุตฺโต กลฺยาณปฏิปตฺติยํ ฐิโต ฉินฺนปลิโพโธ ปหิตตฺโต ฌานํ ภาเวติ. ตสฺส ฌานภาวนา นสมฺปชฺชตีติ นตฺถีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ. [กุสลชฺฌานํ]

52. 在此，对于修习禅那者而言，在相(nimitta)生起之前是行道(paṭipadā)的领域，之后是通达(abhiññā)的领域。在此，先前因遭遇逆缘而疲倦者，他有念地行道，其修习行道称为苦行道；不疲倦者则为乐行道。之后，缓慢证得安止(appanā)者，其修习通达称为迟通达(dandhābhiññā)；快速证得者，称为速通达(khippābhiññā)。在此，先前是苦行道，则之后生起缓慢或快速的禅那，都造成苦行道；若先前是乐行道，则造成乐行道。然而，在第二禅等禅那中，应通过抑制对前一禅那的喜贪(nikanti)的难易，来理解行道的差别。如果现在无论是居家者还是出家者，即使过去世未曾积集功德，但已脱离障碍法，安住于善行道，已断除诸障，策励自勤地修习禅那，对于“他的禅那修习不会成功”之说，应当在此得出“绝无此事”的结论。[善禅那]

๕๓. วิปากชฺฌาเน กามกุสลํ อปฺปนํ อปตฺตํ มุทุภูตํ ทุพฺพลํ โหติ. ปริตฺเตสุ นานากิจฺจฏฺฐาเนสุจ หีเนสุปิ อตฺตภาเวสุจ วิปจฺจติ. ตสฺมา ตํ อตฺตนา อสทิสํปิ วิปากํ ชเนติ. มหคฺคตกุสลํปน อปฺปนาปตฺตํ ติกฺขํ พลวํ โหติ. อุฬาเร พฺรหฺมตฺตภาเว ภวงฺคฏฺฐาเนสุเยว วิปจฺจติ. ตสฺมา ตํ สทาปิ อตฺตนา สทิสเมว วิปากํ ชเนติ. เตเนว วิตกฺกวิจารปีติ สุเขกคฺคตา สหิตนฺติอาทินา วิปากํปิ สพฺพโส กุสล สทิสเมว ทสฺเสติ.

53. 在果报禅那的讨论中，欲界善由于未达安止，是柔软而微弱的。它会在微小、各种作用之处以及低劣的个体生存中成熟，因此，它甚至产生与自身不相似的果报。而广大善(mahaggata-kusala)由于已达安止，是敏锐而强大的。它只会在殊胜的梵天身和有分(bhavaṅga)之处成熟，因此它总是产生与自身相似的果报。正因如此，论典以“与寻、伺、喜、乐、一境性俱”等词句来显示，其果报也完全与善相似。

[๕๐] อนนฺตรภเวเยว [Pg.63] ผลทานตฺตา ตํ อตฺตนา สทิสเมว วิปากํ ชเนตีติจ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ.

[50] 有人说“由于只在紧接着的下一生给予果报，它产生与自身完全相似的果报”，此说不善。

เอวญฺหิ สติ กามกุสลํปิ สตฺตมชวนํ อตฺตนา สทิสวิปาก เมว ชเนยฺยาติ. ยสฺมาจ กุสลเมว นิรนุสยสนฺตาเน ปวตฺตํ กฺริยชฺฌานํ นาม โหติ. ตสฺมา กฺริยจิตฺตํปิ กุสล สทิสเมว ทสฺเสติ.

因为，若果真如此，则欲界善的第七速行(javana)也应产生与自身相似的果报。又因为，只有在无随眠(anusaya)的相续中转起的善才称为唯作禅那(kriyajjhāna)，因此唯作心(kriyacitta)也被显示为与善相似。

๕๔. ปญฺจธาติอาทิสงฺคหคาถา. ตตฺถ ฌานเภเทนาติ ปถมชฺฌานาทีหิ ปญฺจหิ ฌาเนหิ สมฺปโยคเภเทน. รูปาวจรมานสํ ฌานเภเทน ปญฺจธา โหติ. ปถมชฺฌานิกํ, ทุตียชฺฌานิกํ, ตตียชฺฌานิกํ, จตุตฺถชฺฌานิกํ, ปญฺจมชฺฌานิกนฺติ เอวํ ปญฺจวิธํ โหตีติ อตฺโถ. ตเมว ปุญฺญปากกฺริยาเภเทน ปญฺจทสธา ภเวติ โยชนา.

54. “五种”等摄颂。此处“依禅那差别”是指依初禅等五种禅那的相应差别。色界心依禅那的差别分为五种：初禅心、第二禅心、第三禅心、第四禅心、第五禅心，这样就成了五种，此即其义。而它又依善、果报和唯作的差别，可以成为十五种，应当这样理解。

[๕๑] วิภาวนิยํ ปน

[51] 然而，在《辨析》中：

ฌานเภเทนาติ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“依禅那差别”是指依禅那支的相应差别，此说不善。

อญฺโญ หิ ฌานเภโท. อญฺโญ ฌานงฺคเภโท. ตตฺถ ปถมํ ฌานํ ทุตียํ ฌานนฺติอาทิฌานเภโท. ปถมชฺฌาเน ปญฺจ องฺคานิ. ทุตียชฺฌาเน จตฺตารีติอาทิ ฌานงฺคเภโท. เตสุ อิธ ฌานเภโทว อธิปฺเปโต. น ฌานงฺคเภโท. จิตฺตญฺหิ ฌานเภเท เนว ปญฺจวิธํ โหติ. นฌานงฺคเภเทน. ฌานเมว ปน ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธนฺติ.

禅那的差别是一回事，禅支的差别是另一回事。在此，初禅、第二禅等是禅那的差别；初禅有五支，第二禅有四支等是禅支的差别。在此，所指的是禅那的差别，而非禅支的差别。因为心是依禅那的差别而有五种，不是依禅支的差别。然而，禅那本身是依禅支的差别而有五种。

[๕๒] ยญฺจ ตตฺถ

[52] 以及在那里的说法：

‘‘ปญฺจธาติ ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกํ ปุน ทุวงฺคิกนฺติ ปญฺจวิธํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“‘五种’是指五支、四支、三支、二支，再有二支，这样是五种”的说法，此说也不善。

ฌานเมว หิ ปญฺจงฺคิกาทิ โหติ. น จิตฺตนฺติ.

因为确实是禅那有五支等等，而不是心。

รูปาวจร จิตฺตสฺส ปรมตฺถธีปนา.

色界心的究竟义阐释。

๕๕. อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ อรูปจิตฺตํ นิทฺทิสนฺโต อากาสานญฺจา ยตนกุสลจิตฺตนฺติอาทิ มาห. ตตฺถ ภุโส กาสติ ทิพฺพตีติ [Pg.64] อากาโส. โส หิ สยํ สรูปโต อนุปลพฺภมาโนปิ จนฺทสูริโยภาสาทีนํ วเสน อติวิชฺโชตมาโนวิย ขายตีติ. นกสฺสติ เฉทน เภทน วเสน น วิเลขียตีติ อกาโส. อกาโสเอว อากาโส ติปิ วทนฺติ. โส ปน อชฏากาโส ปริจฺฉินฺนากาโส กสิณุคฺฆาฏิมากาโส รูปกลาปปริจฺเฉทากาโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ อิธ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส อธิปฺเปโต. โส หิ อนนฺเตน อชฏากาเสน สห เอกีภูโตวิย โหติ. โยคินาจ อนนฺตภาเวน ผรียติ. ตสฺมา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานนฺโต. นาสฺส อุปฺปาทนฺโตวา วยนฺโตวา ปญฺญายตีติ อนนฺโตติปิ วุตฺตํ. โสเยว อากาสานญฺจํ. สกตฺเถ ยกาเรน สห สิทฺธตฺตา. ยถา ปน เทวานํ อธิฏฺฐานวตฺถุ เทวายตนนฺติ วุจฺจติ. ตถา อิธปิ ตสฺมึ อปฺปนาปตฺตสฺส สสมฺปยุตฺตสฺส ฌานสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐน ตเทว อายตนนฺติปิ วุจฺจติ. อิติ อากาสานญฺจํ อายตนมสฺสาติ อากาสานญฺจายตนํ. จิตฺตเจตสิกราสิ.

55. 现在，依照次第阐述无色界心，他说道：“虚空无边处善心”等。其中，“虚空”(ākāsa)一词，有“光明”之义，因为它本身虽无自性，却因日月等光辉而显得极其明亮。又因其不会被切割、破坏，故称“无碍”(akāso)。也有说“无碍”即是“虚空”。此虚空有四种：固有虚空、有限虚空、遍处除去虚空及色聚间隙虚空。此处所指的是遍处除去虚空。它与无限的固有虚空仿佛融为一体，且被禅修者作为无边之相来遍满。因此，称为“虚空无边”(ākāsānanta)。又因其生灭之边际不可见，故亦称“无边”。此即是“虚空无边”(ākāsānañcaṃ)。譬如诸天的处所称为“天处”(devāyatana)，此处也是如此，因它成为已达安止的禅那及其相应法的所依处，故也称为“处”(āyatana)。如是，“以虚空无边为其处”即构成“虚空无边处”。此即心与心所之聚。

อากาสานญฺจา ยตนนฺติ อากาสานญฺจา ยตนํ สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺต เจต สิกาธมฺมาติ หิ วิภงฺเค วุตฺตํ.

“虚空无边处”是指已入虚空无边处定者、生于虚空无边处者，或现法乐住者之心与心所法，如《分别论》(Vibhaṅga)中所说。

อากาสานญฺจายตเน ปวตฺตํ กุสลจิตฺตนฺติ อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ. วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถ วิญฺญาณํนาม อากาสานญฺจายตนจิตฺตเมว. ตํปน สยํ อุปฺปาทาทิ อนฺตวนฺตํปิ อนนฺตสญฺญิเต อากาเส ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. โกฏฺฐาสตฺโถวา อนฺตสทฺโท. อตฺตโน อุปฺปาทาทีสุ โกฏฺฐาเสสุ เอกเทเส อฏฺฐตฺวา สกลสฺส ผรณวเสน ตทารมฺมณาย ภาวนาย ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. อนนฺตสญฺญิเตวา อากาเส ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ เอวํ ตทารมฺมณาย ภาวนาย ปวตฺตตฺตา อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. อนนฺตสญฺญิเตวา อากาเส อตฺตโน ผรณาการ วเสนปิ อนนฺตนฺติ วตฺตุํ ยุชฺชติเยว. อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ [Pg.65] วิญฺญาณานนฺตํ. ตเมว วิญฺญาณญฺจํ นิรุตฺตินเยน, วิญฺญาณญฺจํ อายตนํ อสฺสาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตน สงฺขาเต จิตฺตเจตสิกราสิมฺหิ ปวตฺตํ กุสลจิตฺตนฺติสมาโส.

于空无边处(Ākāsānañcāyatana)生起的善心，即是空无边处善心。在识无边处(Viññāṇañcāyatana)中，所谓的识(viññāṇa)即是空无边处心。此心虽然自身有生起等边际，但因为它在被识为无边的空中生起，所以称为无边(ananta)。或者，“边”(anta)字有“部分”(koṭṭhāsa)之义；（心）不安住于自身的生起等部分中的一处，而是以遍满全体的方式，缘彼所缘而修习生起，故称“无边”。或者，因在被识为无边的空中生起，故称“无边”；如是，因缘彼所缘而修习生起，故称“无边”。或者，因在被识为无边的空中，以自身遍满的方式生起，亦可称为“无边”。“无边之识”即“识无边”(viññāṇānantaṃ)。此词依语源学(nirutti)方法变为“viññāṇañcaṃ”；“以识无边为其处”即构成“识无边处”。在名为“识无边处”的心与心所之聚中生起的善心，即是此复合词之义。

วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวาทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวาจิตฺตเจตสิกาธมฺมาติหิ วิภงฺเค วุตฺตํ.

“识无边处”是指证得识无边处者、生于识无边处者，或现法乐住者之心与心所法，如《分别论》(Vibhaṅga)中所说。

[๕๓] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ

[53] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)和《大疏释》(Mahāṭīkā)中：

‘‘ทุตียา รุปฺป วิญฺญาเณน อญฺจิตพฺพํ ปาปุณิตพฺพนฺติ วิญฺญาณญฺจ’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ ปาฬิยา น สเมติ.

“‘因其（空无边处识）当为第二无色定识所趋向、所达到，故名“识（无边）”’，亦有此说。此说与圣典不符。

อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตเทว วิญฺญาณํ ญาเณน ผุฏฺฐํ มนสิกโรติ, อนนฺตํ ผรติ. เตน วุจฺจติ อนนฺตํ วิญฺญาณนฺตีติหิ วุตฺตํ. เอเตน จ ตํวิญฺญาณํ เอกนฺเตน อนนฺตวิเสสนยุตฺตํ โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตเมว อากาสนฺติปิ ปาโฐ. อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจนนฺติ อตฺถโต เอกํ อปฺปมตฺตกสฺส นามํ. นตฺถิ กิญฺจนํ อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตํปิ อวสิฏฺฐํ อสฺส ปถมา รุปฺปวิญฺญาณสฺสาติ อกิญฺจนํ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ. ปถมารุปฺปวิญฺญาณาภาโว. โส หิ นตฺถิ กิญฺจีติ มนสิการ วเสน ตํนามํ ลภตีติ. อากิญฺจญฺญํ อายตนมสฺสาติอาทิ วุตฺตนยเมว. เนวสญฺญา นาสญฺญายตนนฺติ เอตฺถ โอฬาริก สญฺญํ สนฺธาย เนวตฺถิ สญฺญา อสฺสาติ เนวสญฺญํ. สุขุมสญฺญํ สนฺธาย นจ นตฺถิ สญฺญา อสฺสาติ นาสญฺญํ, เนวสญฺญญฺจ ตํ นาสญฺญญฺจาติ เนวสญฺญา นาสญฺญํ มชฺเฌ ทีฆํ กตฺวา, จิตฺต เจตสิกราสิเอว. ตเมว โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ เนวสญฺญา นาสญฺญายตนํ. ตสฺมึ ปวตฺตํ กุสล จิตฺตนฺติ สมาโส. อถวา. สญฺญาเยว ปฏุสญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต เนวสญฺญาจ โหติ. สงฺขาราวเสส สุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา อสญฺญาจ นโหตีติ กตฺวา เนวสญฺญานา สญฺญานาม, สาเยว อายตนํ, เตนจ สมฺปยุตฺตํ กุสล จิตฺตนฺติ สมาโส. เอตฺถจ ยสฺมา อาทิโต ปฏฺฐาย โอฬาริเก นีวรณธมฺเม [Pg.66] วิตกฺกาทิเกจ ปชหิตฺวา เสสธมฺเมจ ภาวนา พเลน อุปรุปริ สุขุมภาวํ ปาเปตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชนฺตา สุขุมฏฺเฐน โลกิยธมฺเมสุ มุทฺธภูตํ อิมํ สมาปตฺตึ ปาปุณนฺติ. ตสฺมา อิธ จิตฺตํปิ เนวจิตฺตนาจิตฺตเมว โหติ. ผสฺโสปิ เนว ผสฺสนาผสฺโสเอว โหติ, ตถา เวทนาทโยปีติ. ตสฺมา อิธสญฺญาคฺคหณํ เทสนาสีสมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปาเกสุ วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถ วิญฺญาณนฺติ ปถมารุปฺปกุสล วิญฺญาณเมว. ตญฺจ อตีตานนฺตรภเว ปวตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อกิญฺจน ภาโวจ ตสฺเสว นตฺถิ ภาโวติ. กฺริยจิตฺเตสุ ปน วิญฺญาณํ นาม กุสลภูตํ กฺริยภูตญฺจ ทุวิธํ ปถมารุปฺปวิญฺญาณํ เวทิตพฺพํ. อกิญฺจนภาโวจ ตสฺเสว ทุวิธสฺส วิญฺญาณสฺส อภาโว เยวาติ.

“识无边”(Anantaṃ viññāṇaṃ)者，谓以智触及彼识而作意，作为无边而遍满。是故说为“识无边”。由此可知，彼识完全具有“无边”之特质。亦有“彼即是空”(tameva ākāsaṃ)之读法。于无所有处(Ākiñcaññāyatana)中，“所有”(kiñcana)一词，义为“微少”(appamattaka)。于第一无色识，无有任何微少之物，乃至刹那坏灭亦无残余，故为“无所有”(akiñcana)。无所有之状态，即无所有性(ākiñcañña)，亦即第一无色识之不存在。实因此心以“无所有”而作意，故得其名。“无所有性为其处”等，如前已说。于非想非非想处(Nevasaññānāsaññāyatana)中，就粗想而言，因“非有想”，故为“非想”(nevasaññā)；就细想而言，因“亦非无想”，故为“非非想”(nāsaññā)。“非想”与“非非想”合为“非想非非想”，此仅心与心所之聚合。于修行者，彼聚合为种种殊胜之安住处，故为“处”，是故名为“非想非非想处”。“于彼处生起之善心”，此为复合词之释。又，想本身因无明利之想的作用，故为“非想”；又因以行蕴残余之微细状态而存在，故非“无想”。是故名为“非想非非想”。彼本身即是“处”，“与彼相应之善心”，此为复合词之释。复次，于此，行者自始即舍离寻(vitakka)等粗显之盖(nīvaraṇa)法，以修习之力，令其余诸法展转趋于微细，如是次第修习，证得此定(samāpatti)，此定于微细之境，为世间法之顶峰。是故，此处之心亦为非心非非心，触亦为非触非非触，受等亦然。是故当知，此处取“想”一词，仅为教说之标目而已。于诸异熟心中，就识无边处而言，此中之“识”即是第一无色善识，且当知此识生于紧邻之前世。而“无所有性”即彼识之不存在。复次，于诸唯作心中，当知“识”乃指善与唯作二种第一无色识。而“无所有性”即彼二种识之不存在。

๕๖. สงฺคหคาถายํ อารมฺมณปฺปเภเทนาติ อาลมฺพิ ตพฺพานํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีนํ จตุนฺนํ อารมฺมณานํ ปเภเทน. ทุวิธํหิ อิธ อารมฺมณจตุกฺกํ, อติมิกฺกตพฺพ จตุกฺกํ, อาลมฺพิ ตพฺพ จตุกฺกญฺจ. ตตฺถ ปถมารุปฺเป รูปปญฺจมชฺฌานสฺส อารมฺมณ ภูตํ. กสิณนิมิตฺตํ อติกฺกมิ ตพฺพํนาม. ตํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺธํ อากาสํ อาลมฺพิตพฺพํ นาม. ทุตียารุปฺเป ปถมารุปฺปสฺส อารมฺมณภูตํ อากาสํ อติกฺกมิตพฺพํนาม. ปถมารุปฺปวิญฺญาณํ อาลมฺพิ ตพฺพํนาม. ตตียารุปฺเป ตํปถมารุปฺปวิญฺญาณํ อติกฺกมิตพฺพํนาม. ตสฺส นตฺถิภาโว อาลมฺพิตพฺพํนาม. จตุตฺถารุปฺเป โส นตฺถิ ภาโว อติกฺกมิตพฺพํ นาม. ตตียารุปฺปวิญฺญาณํ อาลมฺพิ ตพฺพํ นามาติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมํ อารุปฺปมานสํ จตุนฺนํ อติกฺกมิ ตพฺพานํปิ เภเทน จตุพฺพิธํ โหติ, ตถาปิ อากาสานญฺจาย ตนนฺติอาทินา อิธ อาลมฺพิตพฺพานญฺเญว สรูปโต คหิตตฺตา เตสํ เภเทน อิมสฺส เภโท ปากโฏติ ทฏฺฐพฺพํ. อารุปฺปมานสํ อาลมฺพณปฺปเภเทน จตุธา ฐิตํ. ตเทว ปุญฺญปาก กฺริยเภเทน ทฺวาทสธา ฐิตนฺติ โยชนา.

56. 于摄颂中，“依所缘差别”者，谓依作为所缘(ālambitabba)之空等四法之差别，此空乃由移开遍处而得。此处实有二种四法所缘：应超越之四法(atikkamitabba catukka)与应作为所缘之四法(ālambitabba catukka)。其中，于第一无色定中，作为色界第五禅所缘之遍处相，名为“应超越者”；移开彼相而得之空，名为“应作为所缘者”。于第二无色定中，作为第一无色定所缘之空，名为“应超越者”；第一无色识，名为“应作为所缘者”。于第三无色定中，彼第一无色识，名为“应超越者”；其不存在，名为“应作为所缘者”。于第四无色定中，彼不存在，名为“应超越者”；第三无色识，名为“应作为所缘者”。于此，此无色心虽亦可依四种应超越者之差别而分为四种，然因此处是以“空无边处”等名，依所缘本身之自性而取，故当知此心之差别，乃依彼等所缘之差别而彰显。无色心依所缘之差别而建立为四种；彼复依善(puñña)、异熟(pāka)、唯作(kiriya)之差别而建立为十二种，应如是结合。

อรูปจิตฺตสฺส ปรมตฺถทีปนา.

无色心之胜义阐明。

๕๗. อิทานิ [Pg.67] ยถานุปฺปตฺตํ โลกุตฺตร จิตฺตํ ทสฺเสนฺโต โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวติ สนฺทติ อนิวตฺตคมนวเสน ปวตฺตตีติ โสโต, คงฺคาทีสุ ชลปฺปวาโห. โสหิ ปภวโต ปฏฺฐาย ยาวมหาสมุทฺทา อนฺตรา อนิวตฺต มาโน สวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ. โสโตวิยาติ โสโต. อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค, ยถาห-โยโข อาวุโส อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ. ล. สมฺมาสมาธิ. อยํ วุจฺจตาวุโส โสโตติ. อยํปิหิ ยทา อุปฺปชฺชติ. ตโต ปฏฺฐาย อานุภาวผรณวเสน ยาวอนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา อนฺตรา อนิวตฺตมาโนเยว หุตฺวา สวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ. ยถาห -

57. 今为次第显示出世间心，故说“入流道心”等。于此中，“流”(soto)者，谓流动、流注，以不退转之方式而行进，如恒河(Gaṅgā)等之水流。彼水流自源头始，至于大海，中途不退，恒常流动、流注、运行。如流，故名“流”。此即八支圣道，如是说：“贤友(āvuso)，此即八支圣道，谓：正见……乃至……正定。贤友，此称为流。”此圣道亦然，当其生起，从尔时起，以其威力遍满，直至无余依涅槃界，中途实不退转而流动、流注、运行。如是说：

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยากาจิ มหานทิโย. เสยฺยถิทํ. คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหี. สพฺพา ตา สมุทฺทนินฺนา โหนฺติ สมุทฺทโปณา สมุทฺทปพฺภารา. เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต พหุลิกโรนฺโต นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพาน ปพฺภาโรติ.

“诸比丘，譬如所有大河，即：恒河(Gaṅgā)、亚穆纳(Yamunā)、阿致罗筏底(Aciravatī)、萨拉布(Sarabhū)、摩醯(Mahī)，彼等皆倾向大海、趣向大海、奔向大海。同样地，诸比丘，比丘修习、多修习八支圣道，亦倾向涅槃、趣向涅槃、奔向涅槃。”

เอตฺถจ เตน เตน มคฺเคน ปหีนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปคมน วเสน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ อนุกฺกเมน ปริปากคมนวเสนจ อนิวตฺตคมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห -

于此，当知其不退转，乃因由各各道所断之诸烦恼不再生起，及信等诸根次第趋于成熟故。如是说：

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ฆโฏ นิกฺกุชฺโช วมเตว อุทกํ. โนปจฺจาวมติ. เอวเมวโข ภิกฺขเว อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต พหุลิกโรนฺโต วมเตว ปาปเก อกุสเล ธมฺเม. โนปจฺจาวมตีติ. ยถาจาห-โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาเณน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส นปุเนติ นปจฺเจติ นปจฺจาคจฺฉตีติอาทิ.

“诸比丘，譬如一倒置之瓶，唯吐出水，而不吸回。同样地，诸比丘，修习、多修习八支圣道者，唯舍弃恶不善法，而不复取。又如是说：‘以入流道智所断之诸烦恼，彼诸烦恼不复来、不复返、不复还’等。”

ยถาจ ปุถุชฺชนา ปหีเนปิ กิเลเส ปุน อุปคจฺฉนฺติ. ติเห ตุกภูตาปิ ปุน ทฺวิเหตุกาเหตุกภาวํ คจฺฉนฺติ. ยโต เต อุปริภวคฺเค [Pg.68] นิพฺพตฺตาปิ ปุน อปาเยสุ สนฺทิสฺสนฺติ. สีลวนฺตาปิ ปุน ทุสฺสีลา โหนฺติ. สมาหิตาปิ ปุน อุมฺมตฺตกาวา ขิตฺตจิตฺตาวา โหนฺติ. ปญฺญวาปิ ปุน ทุปฺปญฺญา เอฬมูคา โหนฺติ. นตถา อริยา. เตปน เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน นอุปคจฺฉนฺติ. ปุถุชฺชนภาวํวา เหฏฺฐิมาริย ภาวํวา น คจฺฉนฺติ. อนุกฺกเมน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกภาวเมว อุปคจฺฉนฺตีติ. สพฺพญฺเจตํ อริยมคฺคสฺเสว อานุภาเวน สิทฺธนฺติ โสโตตินามํ มูลปฺปภวภูเต ตสฺมึ มคฺเคเอว นิรุฬฺหนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส โสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ ปาปุณนํ โสตาปตฺติ. โสตาปตฺติยา อธิคมมาโน มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค. อถวา, ธมฺมโสต สมาปนฺโน อริโยติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตตฺตา สพฺเพ อริยสนฺตานคตา โลกิย โลกุตฺตรภูตา โพธิปกฺขิยธมฺมา อุปริ สมฺโพธิปรา ยนตาวเสน อนุปาทิเสสนิพฺพาน ปรายนตาวเสนจ อนิวตฺต คติยา ปวตฺตมานา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน โสโตติ วุจฺจนฺติ. ตํ โสตํ อาทิโต ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ เอตาย ปฏิปทายาติ โสตาปตฺติ. โสตาปตฺติจ สา มคฺโคจาติ โสตาปตฺติมคฺโค, ปถมมคฺคสงฺขาตาย โสตาปตฺติยา องฺคนฺติ โสตาปตฺติ ยงฺคนฺติหิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, มคฺโคติจ ปโถ อุปาโย. นิพฺพานํ มคฺเคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโคติจ วทนฺติ.

凡夫即使已断烦恼，仍会再次生起。三因之人也会退转为二因或无因之人。即使投生到上界，还会再次堕落到恶趣。持戒者也会再次破戒。得定者也会再次发疯或心乱。有慧者也会再次变得愚笨、迟钝。但圣者则不然，他们通过相应的道断除烦恼后，不会再次生起烦恼，不会退转到凡夫的境界或更低下的圣者境界，只会次第地使信等诸根达到成熟。这一切都是由圣道的威力所成就，应知“流”之名，乃确立于作为根本源泉的彼圣道中。彼流之最初到达、获得，即是入流。为证得入流而行之道，即是入流道。又，因经中说“进入法流者，被称为圣者”，故一切圣者相续中的世间、出世间菩提分法，以趋向无上正觉、以趋向无余涅槃为究竟，以不退转之势而行，依前述之义，被称为“流”。凭借此道，最初到达、获得彼流，即是入流。彼既是入流，亦是道，故为入流道。如义注(aṭṭhakathā)中所说：“它是名为初道的入流之部分(aṅga)”。而“道”(maggo)即是路、方法；因其走向(maggeti)涅槃，为求涅槃者所寻觅(maggīyati)，且在前进时灭除(mārento gacchati)烦恼，故说为“道”。

[๕๔] วิภาวนิยํ ปน

[54] 但在《阐明》(Vibhāvinī)中说：

อริยมคฺคโสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ เอตสฺสาติ โสตาปตฺติ. ปุคฺคโลติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“圣道之流的最初证得，就此人而言，名为‘入流’”。这是在说个人(puggala)。此说不妥。

น หิ ปุคฺคเล ปวตฺโต โสตาปตฺติสทฺโท กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ.

因为“入流”(sotāpatti)一词，在任何地方都未曾见其用于指称个人。

[๕๕] เอเตน ตสฺส มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโคติ อิทํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

[55] 因此，“他的道是入流道”这种说法也被驳斥。

โสตาปตฺติมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ.

与入流道相应的心，即是入流道心。

[๕๖] ฏีกาสุ ปน

[56] 但在诸复注(ṭīkā)中说：

โสตาปตฺติยา [Pg.69] ลทฺธํ มคฺคจิตฺตํ โสตาปตฺติ มคฺคจิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“通过入流所获得的道心，被称为入流道心”。此说不妥。

น หิ จิตฺตสทฺทสมฺพนฺโธ โสตาปตฺติสทฺโท กตฺถจิ ปาฬิยํ ทิฏฺโฐติ.

因为在巴利圣典中，从未在任何地方见过“入流”(sotāpatti)一词与“心”(citta)一词相关联。

๕๘. ปฏิสนฺธิวเสน สกึ อิมํโลกํ อาคจฺฉติ สีเลนาติ สกทาคามี. ทุตียผลฏฺโฐ. โส หิ อสมุจฺฉินฺนกาม ราคานุสยตฺตา กามโลกาคมน กิเลสสพฺภาเวน ตํ สภาวานาติ วตฺตนโต อุปริ ภวคฺเค ฐิโตปิ ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อิมํ กามธาตุํ อาคมนปฺปกติโกเอว โหตีติ. วุตฺตญฺเหตํ จตุกฺกนิปาเต -

58. 因其本性是以结生方式仅来此世间一次，故名一来者(sakadāgāmī)。他是住于第二果者。因为他尚未根除欲贪随眠，由于存在着能来到欲界的烦恼，即使他住于有顶(bhavagga)，通过结生，他仍然有再来此欲界的本性。这在《增支部》的“四集”中说道：

อิธ สาริปุตฺต เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ โหนฺติ, โส ทิฏฺเฐวธมฺเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อปริหีโน กาลํ กุรุมาโน เนสญฺญานาสญฺญา ยตนุปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โส ตโต จุโต อาคามี โหติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ. อิธ ปน สาริปุตฺต เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ โหนฺติ, โส ทิฏฺเฐว.ล. โส ตโต จุโต อนาคามี โหติ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ.

“舍利弗(Sāriputta)，在此，某一类人(puggala)的五下分结尚未断尽，他在当生证得非想非非想处而住。此人命终时若未退转，便投生为非想非非想处天的天神同伴。他从那里死后，会再来，会回到此世。再者，舍利弗，在此，某一类人的五下分结已经断尽，他在当生……（中略）……他从那里死后，成为不还者，不再回到此世。”

อฏฺฐกถายญฺจ อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ กามาวจร ปญฺจกฺขนฺธ ภาวนฺติ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ กิเลสคติวเสน วุตฺโต. น ปุคฺคล คติวเสน. น หิ พฺรหฺมภูตา โสตาปนฺน สกทา คามิโน ปฏิปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐิมํปิ พฺรหฺมโลกํ อาคจฺฉนฺติ. กุโต กาม โลกํ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. อนุสยยมเก –

并且，义注(aṭṭhakathā)中说：“此世”(itthattaṃ)是指此欲界五蕴的状态。而这个意思是从烦恼流转的意义上说的，不是从个人(puggala)流转的意义上说的。因为已成梵的入流者(sotāpanna)、一来者(sakadāgāmī)，尚且不会通过结生而回到较低的梵天界，何况欲界呢？若问：这如何得知？在《随眠双论》(Anusayayamaka)中说：

กามธาตุยา จุตสฺส รูปธาตุํ อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส กสฺสจิ สตฺตอนุสยา อนุเสนฺติ, กสฺสจิ ปญฺจอนุสยา อนุเสนฺติ, กสฺสจิ ตโย อนุสยา อนุเสนฺตีติ วตฺวา [Pg.70] รูป ธาตุยา อรูปธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส สตฺเตว อนุสยา อนุเสนฺตีติ.

“对于从欲界死后投生到色界或无色界者：有些人有七种随眠潜伏，有些人有五种随眠潜伏，有些人有三种随眠潜伏。而对于从色界或无色界死后投生到欲界者，则有七种随眠潜伏。”

วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตตฺถ ปุริมวากฺเย ปุถุชฺชนสฺส วเสน สตฺต. ทฺวินฺนํ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ วเสน ปญฺจ. อนาคามิสฺส วเสน กโยติ วุตฺตํ, ปจฺฉิมวากฺเยปน พฺรหฺมภูตานํ โสตา ปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ ปฏิสนฺธิวเสน กามโลกํ คมนสฺส นตฺถิตาย เกวลํ ปุถุชฺชนสฺเสว วเสน สตฺเตวาติ วุตฺตํ. ธมฺมหทย วิภงฺคฏฺฐกถายญฺจ –

由此可知。其中，前一句是就凡夫(puthujjana)而言，有七种；就入流者与一来者二者而言，有五种；就不还者(anāgāmī)而言，有三种。而在后一句中，因为已成梵的入流者、一来者与不还者不会通过结生来到欲界，所以只就凡夫而言，说有七种。并且，在《法心分别义注》(Dhammahadayavibhaṅga-aṭṭhakathā)中说：

‘‘รูปาวจเร นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน นปุน อิธา คจฺฉนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เอเตหิ ฌานอนาคามิโน นามา’’ติ จ. ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริย สาวกานํ ตตฺรุป ปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ. นเหฏฺฐุ ปปตฺติ. ปุถุชฺชนานํปน ตตฺรุปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติ เหฏฺฐุปปตฺติปี’’ติ จ.

“投生于色界的入流者与一来者不再回到这里（欲界），就在那里般涅槃。这些被称为禅定不还者(jhāna-anāgāmino)。”又说：“在九个梵天界中，投生于此的圣弟子，会投生于同地，也会投生于上地，但不会投生于下地。然而，凡夫投生于此，则会投生于同地，也会投生于上地，也会投生于下地。”

วุตฺตํ. ตญฺจโข อนาคมนํ มคฺคสหาเยน ฌานานุภาเวเนว สิทฺธํ. นมคฺคานุภาเวนาติ. เอตฺถจ อิมํ โลกนฺติ ปทสฺส อิมํ มนุสฺสโลกนฺติ วา อิมํ กามาวจรโลกนฺติวา ทฺวิธาปิ อตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. ตตฺถ ปุริมสฺมึ อตฺเถ สติ อาคจฺฉตีติ เอตสฺส เทวโลกโต อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ปจฺฉิมสฺมึ ปน พฺรหฺมโลกโตปิ จ อาคจฺฉตีติ. ปาฬิยํปน ปจฺฉิมตฺโถว วุตฺโตวิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺเหตํ ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ อนาคามี เตน ทฏฺฐพฺโพ. อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ โสตาปนฺนสกทา คามิโน เตน ทฏฺฐพฺพาติ. เอตฺถจ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ อิมินา อิมํ กามาวจรโลกํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ อิมินาปน ทฺเวปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน สกึ ปุน อิมํ กามาวจรโลกํ อาคจฺฉนฺตีติ สกทาคามิโนติ อตฺถํ ทสฺเสติ. กสฺมา, นิรนฺตรวากฺเยสุ ฐิตานํ ทฺวินฺนํอิตฺถตฺต สทฺทานํ นานาตฺถา สมฺภวโต. มชฺฌิมปณฺณาเสจ กณฺณกตฺถ สุตฺเต -

如是说。而那不还(anāgamana)是凭借以道为助的禅定之力而成就，并非仅凭借道力。此处，对于“此世”(imaṃ lokaṃ)一词，义注中说了两种含义：或指“此人界”，或指“此欲界”。其中，若取前一种含义，“来”的意思便是“从天界来”；若取后一种含义，则意为“亦从梵天界来”。但在巴利圣典中，似乎只说了后一种含义。这在《人施设论》(Puggalapaññatti)中说道：“不再来此世，故为不还者，应如是见。会来此世，故为入流者、一来者，应如是见。”此处，“不再来此世”显示了“不还者即是不再来此欲界”的含义。而“会来此世”则显示了“一来者”的含义，即入流者与一来者二者中，一来者仅只一次再来此欲界。为何如此？因为在相连的句子中，两个“此世”一词不可能有不同的含义。并且，在《中部·中分五十经》的《迦ṇṇ迦达拉经》(Kaṇṇakatthalasutta)中说：

โย [Pg.71] โส มหาราช พฺรหฺมา สพฺยาปชฺโฌ, โส พฺรหฺมา อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. โยโส พฺรหฺมา อพฺยาปชฺโฌ, โส พฺรหฺมา อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ.

“大王，那有瞋恚的梵天，会来到此世；那无瞋恚的梵天，则不会来到此世。”

ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺยาปชฺโฌติ เอเตน ปุถุชฺชเนน สห โสตาปนฺนสกทาคามิภูตา พฺรหฺมาโน คหิตา โหนฺติ. เตหิ ปฏิฆานุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา เจตสิกทุกฺขสงฺขาตํ พฺยาปชฺฌํปิ อปหีนเมวาติ สพฺยาปชฺฌานาม. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ กามโลกํ ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อาคมนสีโล อาคมนปฺปกติโกติ อตฺโถ. ตพฺพิปรีเตน ปจฺฉิมสฺส วากฺยสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสุปน ทฺวีสุ สกทาคามีสุ ปุริมสฺส อนญฺญสา ธารเณเนว สพฺพปถมํ อริย มคฺค โสตาธิ คมน คุเณน โสตาปนฺโน ตฺเวว นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุคฺคลคติวเสน ปเนตฺถ พฺรหฺมโลเก ฐิตานํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทิภาโววิย สกทาคามิภาโวปิ นตฺถิ. ปถมทุตียผลฏฺฐาปิหิ ตตฺถ อนาคามิสงฺขฺยเมว คจฺฉนฺติ. ตสฺมา สกทาคามีติ อิทํ กามชาติกา นํเอว ทุตียผลฏฺฐานํ สิทฺธํ นามนฺติ กตฺวา เตสํ กามโลเก เอว เหฏฺฐุปรุปปตฺติ วเสน สกึ อาคมนํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํปิ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลํโกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โยจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหาติ วุตฺตนฺติ. โสปน ฉพฺพิโธ โหติ. อิธปตฺวา อิธปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อิธปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, อิธปตฺวา ตตฺถนิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี. ตตฺถปตฺวา อิธนิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถปรินิพฺพายีติ. ตตฺถ อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ อิธ มนุสฺสภเว สกทาคามิมคฺคํ ปตฺวา อิธมนุสฺส ภเวเยว อรหตฺตมคฺคํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพายนธมฺโม. ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ตสฺมึเทวโลเก สกทาคามิมคฺคํ ปตฺวา ตสฺมึ เทวโลเกเยว อรหตฺตมคฺคํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพายนธมฺโม. นิพฺพตฺติตฺวาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปฺปชฺชิตฺวา. เยสํ ปน อิมํ โลกนฺติ ปทสฺส อิมํ มนุสฺสโลกนฺติ อตฺโถ. เตสํ โส ปญฺจวิโธเยว วุตฺโต, น ฉฏฺโฐ ปุคฺคโล.

世尊所说。其中“有瞋恚”者，是指凡夫以及已是入流者和一来者的梵天。由于他们尚未断除瞋恚随眠，那名为心苦的瞋恚也未断除，因此被称为“有瞋恚”。“还来此世”是指以结生方式再来此欲界，意思是具有再来的习性。后一句的意思应反之而知。在这两种一来者中，应知前者仅凭其最先证得入流圣道的功德，就确立了“入流者”之名。从个体(puggala)趣向而言，住在梵天界者，如同七返有等状态，并无一来者的状态。因为初果和二果的圣者在那里都归入不还者之列。因此，应知“一来者”此名是为欲界中证得第二果者而确立的，并且在诸义注中说，他们于欲界中上下受生，仅有一次往来。由此，在圣典中也说到五种在此世得究竟者：七返有者、家家者、一种子者、一来者，以及于现法中证得阿罗汉者。他有六种：在此处证得而在此处般涅槃者；在彼处证得而在彼处般涅槃者；在此处证得而在彼处般涅槃者；在彼处证得而在此处般涅槃者；在此处证得，生于彼处，再于此处般涅槃者；在彼处证得，生于此处，再于彼处般涅槃者。其中，“在此处证得而在此处般涅槃者”是指在此人界证得一来道后，就在此人界证得阿罗汉道而般涅槃的属性。“在彼处证得而在彼处般涅槃者”是指在彼天界证得一来道后，就在那天界证得阿罗汉道而般涅槃的属性。“生于”是指以执取结生而生起。然而，对于那些将“此世”一词理解为“此人界”的人来说，只说了五种，没有第六种人。

วิภาวนิยญฺจ

并且，在《阐明论》中

‘‘ปญฺจสุ [Pg.72] สกทาคามีสุ ปญฺจมโกว อิธาธิปฺเปโต, โส หิ อิโต คนฺตฺวา ปุน สกึ อิธ อาคจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ.

说道：“在五种一来者中，此处意指第五种，因为他从此去后，会再来此处一次。”

มหาปรินิพฺพาน สุตฺตฏฺฐกถายํ ปน มหาวคฺค สํยุตฺตฏฺฐกถา ยญฺจ โสปิ ฉฏฺโฐ ปุคฺคโล สกึ อาคมนฏฺเฐน อาคโตเยว. ยสฺมาจ สพฺพญฺญุพุทฺธาปิ ยาว อุปริมคฺโค นาคจฺฉติ. ตาว ปถมผลฏฺฐภูตา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตายํวิย ทุตียผลฏฺฐภูตา สกึ อาคมนปฺปกติยํ สณฺฐิตาเยว โหนฺติ. ตสฺมา อิธ โกจิ ทุตียผลฏฺโฐ สกึ อาคมนฏฺเฐน นิปฺปริยาเยน สกทา คามีนาม น นโหตีติ สพฺโพปิ โส ฉพฺพิโธ ปุคฺคโล อิธ นิปฺปริยาเยน สกทาคามิเยวนาม โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. สกทา คามิสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. โส หิ สยํ ชนกภูโต สกทาคามีนํ ชเนตพฺพํ ชเนตีติ อิธ ชเนตพฺพ ชนกสมฺพนฺเธน วิเสสน วิเสสิตพฺพตา ญายาคตา เอว โหติ. ยถา ติสฺสมาตา ผุสฺสมาตาติ.

然而，在《大般涅槃经义注》和《大品相应义注》中，那第六种人也因“一来”的意义而被视为“一来者”。因为只要更高的道尚未到来，那么已证初果者就安住于七返有的状态，而已证二果者也安住于一来的自性中。因此，应知：任何已证二果者，就“一来”之义而言，皆无例外地名为“一来者”，是故所有那六种人，在此处亦皆无例外地名为“一来者”。一来者的道即“一来道”。因为它自身是生产者，能产生一来者所应产生的，所以此处，通过能生与所生的关系，限定词与被限定者的关系便得以成立。例如“提舍母”(Tissamātā)、“富沙母”(Phussamātā)。

[๕๗] วิภาวนิยํ ปน

[57] 然而，在《阐明论》中

สาญายาคตาเอว นโหติ. ปโยชนํ ปน กิญฺจิ อตฺถิ. ปโยชนวเสน อวิรุทฺธา โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนยํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจาปิ มคฺคสมงฺคิโน ตถาคมนาสมฺภวโต ผลฏฺโฐเยว สกทาคามีนาม. ตสฺสปน การณภูโต ปุริมุปฺปนฺโน มคฺโค มคฺคนฺตราวจฺเฉทนตฺถํ ผลฏฺเฐน วิเสเสตฺวา วุจฺจติ สกทาคามิมคฺโคติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค’’ติ. ตํ น ยุชฺชติ.

那是不合道理的。但它有某种作用。正是本着“因其作用而不相违”的意趣而说：“虽然具道者不可能那样来，因此只有住果者才名为一来者，然而，作为其因而先生起的道，为了区别于其他道，以果来限定，而被称为一来道。不还道也是如此。”此说不当。

สกทาคามิมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ สมาโส.

“与一来道相应之心”是复合词。

๕๙. โอรพฺภาคิยสํโยชนานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อิมํ กามโลกํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามี. เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกปรายโนเอว โหตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ เกวลํ อิมสฺส มคฺคสฺส อานุภาววเสเนว วุตฺตํ. อุปริมคฺค วิปสฺสนาย [Pg.73] ปน อาคตาย โส ตสฺมึ ฐาเนเยว อรหตฺต มคฺคปรายโนปิ โหติเยว. อนาคามิสฺส ตตียผลฏฺฐสฺสมคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ วิคฺคโห.

59. 由于完全断尽了下分结，不再以结生方式重新来到这个欲界，所以称为不还者。意思是完全趋向梵天世界。这仅仅是依此道的威力而说的。然而，如果更高的道与观(vipassanā)生起，他就在那个地方成为趋向阿罗汉道的人。不还者的道，即第三果位者的道。与之相应的心，这就是(此词的)解释。

๖๐. มหปฺผลการิตาคุณโยเคน ปูชาวิเสสํ อรหตีติ อรหา. ขีณาสโว จตุตฺถผลฏฺโฐ. อรหโต ภาโว อรหตฺตํ, จตุตฺถผลํ. ตสฺส มคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตจิตฺตนฺติ นิพฺพจนํ. ปิสทฺเทน ปาฬิยํ วิภตฺเต มคฺคจิตฺตปฺปเภเท สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิยํ ตาว ปถมมคฺเค ฌานนาเมน วุตฺเตสุ ปญฺจสุ วาเรสุ ปถเม สุทฺธิกปฏิปทาวาเรทฺวินฺนํ จตุกฺกปญฺจกนยานํ วเสน นวจิตฺตานิ โหนฺติ. ตถา สุทฺธิกสุญฺญตาย สุญฺญตปฺปฏิปทาย สุทฺธิกปฺปณิหิเต อปฺปณิหิตปฺปฏิปทายจาติ ปญฺจสุ วาเรสุ ทสนฺนํ นยานํ วเสน ปญฺจจตฺตาลีสจิตฺตานิ โหนฺติ. ตถา มคฺคสติปฏฺฐานาทีหิ เอกูนวีสติยา นาเมหิ วุตฺเตสุ ปจฺเจกํ ปญฺจสุ วาเรสูติ วีสติยา นาเมหิ วุตฺเต วารสเต ทฺวินฺนํ นยสตานํ วเสน นวจิตฺตสตานิ โหนฺติ. ปุน จตูหิ อธิปตีหิ โยเชตฺวา วุตฺเตสุ จตูสุ วารสเตสุ อฏฺฐนฺนํ นยสตานํ วเสน ตีณิ สหสฺสานิ ฉสตานิจ โหนฺตีติ. เอวํ ปถมมคฺเค นย สหสฺสวเสน จตฺตาริจิตฺตสหสฺสานิ ปญฺจจิตฺต สตานิจ โหนฺติ. ตถา เสสมคฺเคสุปีติ เอวํ จตูสุ มคฺเคสุ จตุนฺนํ นย สหสฺสานํ วเสน อฏฺฐารส มคฺค จิตฺต สหสฺสานิ โหนฺติ. สจฺจสติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปน วีสตินย สหสฺสานํ วเสน นวุติมคฺคจิตฺตสหสฺสานิ. มคฺควิภงฺเค อฏฺฐวีสติยา นย สหสฺสานํ วเสน สตสหสฺสํ ฉพฺพีสติสหสฺสานิ จ มคฺคจิตฺตานิ โหนฺตีติ. อฏฺฐกถาสุปน นยเภทาเอว วุตฺตา. นจิตฺต เภทาติ.

60. 以其能带来大果报的功德而值得特别恭敬，因此称为阿罗汉。漏尽者，安住于第四果位。阿罗汉的状态是阿罗汉果，也就是第四果。它的道，以及与此道相应的心，就是这里所解释的。用“pi”一词在巴利圣典中总括了已分别的道心类别。在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，首先在初道里，以禅那之名所说的五种情况中，第一种清净行道，按照四法组和五法组这两种方式，有九种心。同样，在清净空性、空性行道、清净无愿和无愿行道这五种情况中，按照十种方式，有四十五种心。同样，以道念处等十九个名称，在每一种的五种情况中，即以二十个名称所说的一百种情况中，按照二百种方式，有九百种心。再以四增上结合来说的四百种情况中，按照八百种方式，有三千六百种心。这样，在初道中，按照一千种方式，有四千五百种心。其余的道中也一样。因此，在四道中，按照四千种方式，有一万八千种道心。在《谛分别》(Saccavibhaṅga)与《念处分别》(Satipaṭṭhānavibhaṅga)中，按照二万种方式，有九万种道心。在《道分别》(Maggavibhaṅga)中，按照二万八千种方式，有十二万六千种道心。然而在义注中只说了方式的不同，而不是心的不同。

[๕๘] ยํปน วิภาวนิยํ

[58] 然而，在《阐明论》(Vibhāvinī)中

ปิสทฺเทน สจฺจวิภงฺเค อาคตํ สฏฺฐิสหสฺสเภทํ นยํ สงฺคณฺหาตีติ วุตฺตํ. ตํ อิมสฺมึ กุสลนิคเม น วตฺตพฺพํ.

据说，在《谛分别》(Saccavibhaṅga)中，以“pi”一词摄受了六万种方式。但这在此善法纲要中是不应说的。

โสหิ สฏฺฐิสหสฺสเภโท นโย วิปากฏฺฐาเนเอว อฏฺฐกถายํ อาคโตติ.

因为那六万种方式，只在义注的果报之处出现。

[๕๙] ยญฺจ ตตฺถ

[59] 又于彼处

ปฏิปทาเภทํ [Pg.74] อนามสิตฺวา เกวลํ สุญฺญโต อปฺปณิหิ โตติ ทฺวิธา วิภตฺโตติ วุตฺตํ. ตํ นยุชฺชติ.

据说，不触及行道的差别，而仅仅分为空和无愿两种，这是不恰当的。

ปาฬิยญฺหิ ปฏิปทาเภโท อาทิมฺหิเยว อาคโตติ. นจ อาทิมฺหิ สุญฺญโต อปฺปณิหิโตติ ทฺวิธา วิภตฺโต นิรนฺตรวาโร อตฺถีติ.

因为在巴利圣典中，行道的差别从一开始就出现了。并且在开头，并没有一个不间断的章节是仅仅被分为空和无愿两种的。

[๖๐] ยญฺจ ตตฺถ

[60] 又于彼处

สุญฺญโต เอโก นโย, อปฺปณิหิโต เอโก, ปฏิปทา วิสิฏฺฐา สุญฺญตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตา จตฺตาโรติ กตฺวา ทสนยา โหนฺตีติ อธิปฺปาเยน เอวํ ฌาน นาเมน ทสธา วิภตฺโตติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว.

据说，以“空为一方式，无愿为一方式，由行道而区别之空有四种，无愿有四种，如是而成十方式”之意趣，而说禅那以其名被分为十种。此说亦不恰当。

น หิ สุญฺญตาทโย อิธ นยานาม โหนฺติ. เตสุ ปน เอเก กสฺมึ ทฺเว ทฺเว จตุกฺกปญฺจกนยาเอว อิธ นยานามาติ. เอเตน ตถา มคฺคสติปฏฺฐานิจฺจาทิกํปิ สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตีติ. [มคฺคจิตฺตํ]

因为空等在此处并非名为“方式”。然而，在它们每一个之中，只有四法组方式和五法组方式这两种才是在此所说的“方式”。以此，像“道念处等”所有说法也都被驳斥了。[道心]

๖๑. ผลจิตฺเต ผลนฺติ วิปากภูโต อฏฺฐงฺคิก มคฺโค. สมฺปยุตฺตธมฺมสมูโหวา. โสตาปตฺติยา อธิคตํ ผลํ. เตน สมฺปยุตฺตํ, ตตฺถวา ปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ โสตาปตฺติ ผล จิตฺตํ. เอสนโย ทุตียตตีเยสุปิ. อรหตฺตญฺจ ตํ ผลญฺจาติ อรหตฺตผลํ. เตน สมฺปยุตฺตํ, ตสฺมึวา ปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ นิรุตฺติ.

61. 在果心中，“果”是指作为异熟的八支圣道，或是相应法的集合。须陀洹(Sotāpatti)所证得的果；与此果相应，或包含于此果中的心，即是须陀洹果心。此理亦适用于第二果和第三果。“阿罗汉(Arahatta)”与“果”，合为“阿罗汉果”。与此果相应，或包含于此果中的心，这是它的词源解释。

๖๒. สงฺคหคาถายํ จตุมคฺคปฺปเภเทนาติ จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพตฺตา จตุพฺพิธานํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคานํ ปเภเทน. กสฺมาปน เต จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต. โสตาปตฺติมคฺเค ตาว สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ มุทูนิ โหนฺติ, ตสฺมา โส ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาเอว สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. อญฺเญปน กามราคพฺยาปาเทปิ ตนุภูเตปิ กาตุํ นสกฺโกติ. ทุตียมคฺเค ตานิ โถกํ ปฏูนิ โหนฺติ. ตสฺมา โส กามราคพฺยาปาเท ตนุภูเต กาตุํ สกฺโกติ. สมุจฺฉินฺทิตุํ ปน นสกฺโกหิเยว. ตตียมคฺเค ตานิ ปฏุตรานิ โหนฺติ. ตสฺมา โส กามราคพฺยาปาเท สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. รูปารูป ราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชาโยปน [Pg.75] สมุจฺฉินฺทิตุํ นสกฺโกติเยว. จตุตฺถ มคฺเคปน ตานิ อินฺทฺริยานิ ปฏุตมานิ โหนฺติ. ตสฺมา โส ตาจ อญฺเญจ สพฺเพปิ ปาปธมฺเม สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. เอวํ จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานาเอว ปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา เต มคฺคา จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพา โหนฺตีติ. กุสลํ จิตฺตํ จตุมคฺคปฺปเภเทน จตุธา มตํ. ปากํปิ ตสฺส จตุพฺพิธสฺส กุสลสฺส ผลตฺตา ตถา จตุธามตํ. อิติ อนุตฺตรํ จิตฺตํ อฏฺฐธา มตนฺติ โยชนา. นตฺถิ อตฺตโน อุตฺตรํ อธิกํ เอตสฺสาติ อนุตฺตรํ.

62. 在摄颂中说“以四道之差别”，是因为四种八支圣道应被证得四次，故有此差别。为何这些道应被证得四次呢？应说：首先，在入流道(Sotāpattimagga)时，信等诸根尚软，因此它只能根除见与疑，但尚不能减弱欲贪与瞋恚。在第二道时，这些根稍微变得敏锐，因此它能使欲贪与瞋恚变得薄弱，但确实不能根除它们。在第三道时，这些根变得更敏锐，因此它能根除欲贪与瞋恚，但确实不能根除色贪、无色贪、慢、掉举与无明。在第四道时，这些根变得最敏锐，因此它能根除它们以及所有其他恶法。如是，因为这些道是依次发生四次而终其所作的，所以它们应被证得四次。善心，因四道之差别而被认为是四种。其异熟也因是那四种善之果，同样被认为是四种。如是，当知无上心被认为是八种。没有比它更高或更上的了，故为“无上”。

๖๓. กสฺมา ปเนตฺถ กฺริยจิตฺตํนามน คหิตนฺติ, กฺริยานุตฺตรสฺส อภาวาติ, กสฺมา ปนสฺส อภาโวติ. มคฺคจิตฺตสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตาติ. ยทิ หิ ตํ โลกิยกุสลํวิย นานากฺขเณสุ ปวตฺเตยฺย. ตทา นิรนุสยสนฺตาเนปิ ปวตฺติตฺวา กฺริยา นุตฺตรํนาม สิยาติ. กสฺมาปน ตํ เอกจิตฺตกฺขณิกเมว โหตีติ. มคฺคสฺส มหานุภาวตฺตาติ. กถญฺจ มหานุภาโวติ. วุจฺจเต. อริยมคฺโคหิ นาม สกึ ปวตฺตมาโนเยว อตฺตนา ปหาตพฺเพ กิเลเส ปุน อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปาเทตฺวา ปชหติ. อยมสฺส เอโก อานุภาโว. วิปากญฺจ กุสลกฺริยชวนํวิย ชวนกิจฺจ ยุตฺตํ ยทา กทาจิ สมาปชฺชนกฺขมญฺจ กตฺวา อตฺตโน อนนฺตรโต ปฏฺฐาย ชเนติ. อยมสฺส ทุตีโย อานุภาโว. ตสฺมา ตสฺส กิเลสปฺปหานตฺถายปิ ปุน อุปฺปาเทตพฺพกิจฺจํนาม นตฺถิ. ตถา สมาปตฺติ อตฺถายปีติ. สเจปิ หิ โกจิ อหํ ผลํ สมาปชฺชิตุํ น อิจฺฉามิ. ปุพฺเพ ลทฺธํ มคฺคเมว สมาปชฺชิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กเรยฺย. ตทา ปุพฺเพ สกึ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมคฺคเจตนานุภาเวน ผลจิตฺตเมว ปวตฺเตยฺย. น มคฺคจิตฺตํ. กสฺมา, อปฺปฏิพาหิ ยานุภาวตฺตา มคฺคสฺส. อยญฺหิ มคฺคานุภาโวนาม เกนจิ ฉนฺเทน วา วเสนวา อชฺฌาสเยนวา ปริกมฺเมนวา ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺโยเยว โหตีติ.

63. 然则，为何此处不包含唯作心呢？因为没有无上唯作。然则为何没有呢？因为道心是一心刹那的。如果它像世间善一样在许多刹那中发生，那么，即使在无随眠的相续中发生，也就会有名为“无上唯作”的心。但为何它仅是一心刹那的呢？因为道有大威力。如何有大威力呢？应说：圣道仅发生一次，即断除其所应断的烦恼，使之达到不再生的状态。这是它的第一种威力。并且，它从紧接着自身之后就产生果，此果就像善与唯作速行一样，适合速行的作用，并且能够随时进入等至。这是它的第二种威力。因此，为了断除烦恼，没有再次令它生起的必要；同样，为了进入等至也是如此。即使有人作预备行(parikamma)，想：“我不想入果定，我只想入先前已得之道”，那么，以先前仅生起一次即已息灭的道心之威力，只会生起果心，而非道心。为何？因为道有不可抗拒的威力。此道之威力，确实不能被任何欲求、自在力、意向或预备行所阻碍。

๖๔. ทฺวาทสากุสลาเนวนฺติอาทิ สพฺเพสํ จตุพฺภูมก จิตฺตานํ ชาติวเสน สงฺคโห. เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน อกุส ลานิ [Pg.76] ทฺวาทเสวโหนฺติ. กุสลานิ เอกวีสติเอว. วิปากานิฉตฺตึ เสว. กฺริยจิตฺตานิ วีสติเอวาติ ฏีกายํ โยชียติ. เกจิปน กุสลานํ วิปากานญฺจ อุปริวฑฺฒมานตฺตาเอวสทฺทํ อาทิอนฺตปเทสฺเวว โยเชสุํ. จตุปญฺญาสธาติอาทิ ภูมิวเสน สงฺคโห. กาเมปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย กเถยฺย. รูเป ปนฺนรส. อรูเป ทฺวาทส. ตถา อนุตฺตเร ปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเยติ โยชนา. เอตฺถจ อนุตฺตเรติ โลกุตฺตร ภูมิยํ. สา ปน ทุวิธา สงฺขตภูมิ, อสงฺขตภูมีติ. สงฺขตาปิ จตุพฺพิธา. ยถาห –

64. “十二不善”等：这是依种类对所有四地心的总摄。如是，以此所说的方式，“不善只有十二，善只有二十一，异熟只有三十六，唯作只有二十”——应在复注(ṭīkā)中这样解释。但有些人因为善与异熟（心）的数量在后面会增加，所以只在开头和结尾处使用“eva”（只有）一词。“五十四种”等：这是依地而总摄。当说属于欲界的心有五十四种，色界有十五种，无色界有十二种。同样，当知“属于无上的心有八种”。此处，“无上”是在出世间地中。而它有两种：有为地与无为地。有为地又有四种。如所说——

ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ ปถมาย ภูมิยา ปตฺติยา.ล. ทุตียาย.ล. ตตียาย.ล. จตุตฺถาย ภูมิยา ปตฺติยาติ.

于何时，为证得初地而修习出世间禅……为证得第二地……为证得第三地……为证得第四地。

ตตฺถ ภูมีติ สามญฺญผลํ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ. ปถมมคฺคผลยุ คฬํวา ปถมภูมิ.ล. จตุตฺถ มคฺคผล ยุคฬํ จตุตฺถภูมีติ เอวํปิ ยุชฺชติเยว. อตฺถโตปน ราคตฺตยปริคฺคหวิมุตฺติยา เตภูมกธมฺเมสุ อปริยาปนฺนตา สงฺขาเตน อวตฺถา วิเสเสน ยุตฺโต ธมฺมวิเสโส. โสจ กิเลสปฺปหาน วิเสเสน จตุพฺพิโธ ชาโตติ.

此处，所谓“地”(bhūmi)意指沙门果。初道果双为第一地……第四道果双为第四地，这样解释也说得通。然而，就其义理而言，它是一种殊胜之法，与一种特殊状态相应，此状态因从对三界之贪的执取中解脱，而被称为“不被包含在三界法中”。它也因烦恼断除的差别而分为四种。

[๖๑] วิภาวนิยํ ปน

[61] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvinī)中（说）：

อิตรภูมิโยวิย โลกุตฺตรภูมินาม วิสุํ นตฺถิ. นว วิธธมฺมสมูโหเอว เตสํ ภูมิปริยาโยติ กตฺวา ยํ วุตฺตํ. ‘‘กตฺถจิ อปริยาปนฺนานิ นววิธโลกุตฺตร ธมฺมสมูเหกเทสภูตานิ รุกฺเข สาขา ตฺยาทีสุ วิย อนุตฺตเร จิตฺตานีติ วุตฺตานี’’ติ. ตํ นยุชฺชติ.

并没有一个像其他地一样，被称为“出世间地”(lokuttarabhūmi)的独立的地。将九种法聚作为它们的“地”的同义词，以及所说的：“在某些情况下，（八种）不被（三界所）包含的心，是九种出世间法聚的一部分，如树上的树枝等，被称为在无上中”——这不合理。

ทุวิธาหิ ภูมิ อวตฺถาภูมิ, โอกาสภูมีติ. ตตฺถ อวตฺถา ภูมิเอว นิปฺปริยายภูมิ. น อิตรา. สา หิ โอกาสภูมินาม ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถาวิเสสวเสเนว สิทฺธาติ. ตํ ตํ อวตฺถา วิเสโสติจ [Pg.77] เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กามาวจรตาทิ อวตฺถา วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. อปิจ เอกตฺตึสภูมิโยปิ กุสลากุสลธมฺมานํ หีนปณีตโอฬาริกสุขุมตา สงฺขาเตหิ อวตฺถาวิเสเสหิเอว สิชฺฌนฺตีติ.

地有二种，即状态地与处所地。其中，状态地就是主要地(nippariyāyabhūmi)，而非后者。因为所谓的处所地，是依诸法各自的状态差别而成立的。应知此状态差别，即是依下文所说之欲界等状态差别。并且，三十一地也是通过善与不善法被称为下劣、殊胜、粗、细等的状态差别而成立的。

๖๕. เอวํ จตุพฺภูมก จิตฺตานิ สงฺเขปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ปุน วิตฺถารโต นิทฺทิสนฺโต อิตฺถนฺติอาทิคาถมาห. ตตฺรายํ โยชนา. อถวาปน อิตฺถํ ยถาวุตฺตปฺปกาเรน เอกุนนวุติปฺปเภทํ มานสํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ กตฺวา วิจกฺขณา ปณฺฑิตา วิภชนฺตีติ.

65. 如是简略地说明了四地之心后，今为更详细地说明，故说“如是”等偈。对此的解释是：或者说，智者们如前所述，将八十九种心扩展为一百二十一种心，并加以分别。

[๖๒] ฏีกาสุ ปน

[62] 然而，在复注中（说）：

คาถาย ปุพฺพทฺธํ ปุริมคาถานํ นิคมนํ กตฺวา อปรทฺธเมว อารพฺภนฺตรํ กตฺวา โยเชนฺติ. ตํ กถเมกูน นวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ โหตีติ อิมินา นสเมตีติ.

他们将偈颂的前半部分作为前面诸偈的总结，又以其后半部分为核心来解释。这与“八十九种心如何成为一百二十一种？”不符。

อิทานิ ตํ เอกวีสสตวิภาคํ ทสฺเสนฺโต กถํ.ล. โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา วิตกฺกวิจารปีติ สุเขกคฺคตา สหิตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปถมชฺฌาน โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺติ เอตฺถ ปญฺจงฺคิเกน ปถมชฺฌาเนน ยุตฺโต โสตาปตฺติมคฺโค ปถมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ สมาโส.

今为说明此一百二十一种分类，先提问“如何成为……？”然后说“与寻、伺、喜、乐、一境性相应”等。此处，“初禅须陀洹道心”是指与五支初禅相应的须陀洹道，即是初禅须陀洹道。“与此相应的心”，这是一个复合词。

[๖๓] ฏีกาสุ ปน

[63] 然而，在复注中（说）：

‘‘ปถมชฺฌานญฺจ ตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺจา’’ติ โยเชนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ.

他们解释为：“彼既是初禅，也是须陀洹道心。”此说不合理。

น หิ ฌานํ จิตฺตํ โหติ. นจ จิตฺตํ ฌานํ. อญฺญญฺหิ ฌานํ, อญฺญํ จิตฺตนฺติ.

禅非是心，心亦非禅。因为禅是一回事，心是另一回事。

[๖๔] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[64] 并且，在《辨明》(Vibhāvanī)中（所说的）：

‘‘ฌานงฺควเสน ปถมชฺฌาน สทิสตฺตา ปถมชฺฌานญฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ น ยุตฺตํ.

所说的“由于禅支的缘故，与初禅相似，所以也是初禅”，此说亦不合理。

น หิ ปญฺจงฺคิกํ โลกุตฺตรชฺฌานํ ปถมชฺฌานสทิสฏฺเฐน ปถมชฺฌานสญฺญํ ลภตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตญฺหิ สยเมว อตฺตโน ปญฺจงฺคิกภาเวน [Pg.78] นิปฺปริยายโต ปถมชฺฌานํนาม โหตีติ. อิทญฺหิ ฌานํนาม โลกิยํวา โหตุ โลกุตฺตรํวา. ยํ ปญฺจงฺคิกํ โหติ. ตํ สยเมว ปถมชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ จตุรงฺคิกํ. ติยงฺคิกํ. ทุวงฺคิกํ. ปุน ทุวงฺคิกํ. ตํ สยเมว ปญฺจมชฺฌานนฺติ สิทฺธนฺติ. โลกุตฺตเรวา ทุตียาทิภาวสฺส อุปฺปตฺติกฺกมวเสน อสิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

因为不能说五支的出世间禅，是以与初禅相似的理由而获得“初禅”之名。因为它本身就凭借其五支的性质，无条件地（nippariyāyato）被称为初禅。此所谓禅，无论是世间禅还是出世间禅，凡具有五支者，其本身即确立为初禅。凡具有四支、三支、二支、以及再二支者，其本身即依次确立为第二禅至第五禅。当知，之所以如是说，是因为在出世间禅中，第二禅等的状态并非通过生起的次第而成立。

[๖๕] ยญฺจ ตตฺถ

[65] 并且，在那里（所说的）：

สทิสภาเวเนว โลกุตฺตเร เตสํ ปญฺจงฺคิกาทีนํ ฌาน โวหารสิทฺธตาทีปนตฺถํ. ‘‘ปาทกชฺฌาน สมฺมสิตชฺฌาน ปุคฺคลชฺฌาสเยสุ หิ อญฺญตรวเสน ตํ ตํ ฌานสทิสตฺตา วิตกฺกาทิองฺคปาตุภาเวน จตฺตาโรปิ มคฺคา ปถมชฺฌานาทิ โวหารํ ลภนฺตา ปจฺเจกํ ปญฺจธา วิภชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ นยุชฺชติเยว.

为阐明在出世间中，彼五支禅等之所以能成立“禅那”之名，仅仅是由于相似性，而有此说：“由于足禅(pādakajjhāna)、省察禅(sammasitajjhāna)或个人意乐(puggalajjhāsaya)中的任何一种，由于与彼彼禅相似，以及寻等禅支的出现，四道亦获得初禅等名称，并各自被分为五类。”——此说亦不合理。

น หิ มคฺคา ปถมชฺฌานาทิ โวหารํ ลภนฺติ. อญฺโญ หิ มคฺโค, อญฺญํ ฌานนฺติ. อปิจ, ยทิ อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐนจ ฌานํนาม สิยา. ตทา โลกุตฺตรชฺฌานานิเอว สาติสยโต ฌานานินาม สิยุํ. น อิตรานิ. ตานิ หิ กสิณาทินิมิตฺตมตฺตํ อุเปจฺจ นิชฺฌายนฺติ. ปจฺจนีกธมฺเมจ วิกฺขมฺภนมตฺเตน ฌาเปนฺติ. โลกุตฺตรานิเยวปน อติคมฺภีรํ อภิทุทฺทสํ นิพฺพานํ อุเปจฺจ นิชฺฌายนฺติ. ปจฺจนีกธมฺเมจ สมูเล สานุสเย สพฺพโส สมุจฺฉินฺทนวเสน ฌาเปนฺตีติ. เอตฺถจ อปฺปนาฌานานํ ปญฺจงฺคิกภาโวนาม ปกติยา เอว สิทฺโธ โหตีติ น ปถมชฺฌานิเกสุ มคฺคผเลสุ ปาทกชฺฌา นาทินา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจํ อตฺถิ. จตุรงฺคิกาทิ ภาโว ปน เตน ปจฺจยวิเสเสน วินา น สิชฺฌติ. อสติหิ ตสฺมึ สพฺพํปิ ฌานํ ปญฺจงฺคิกเมว ภวิสฺสตีติ. ตตฺถ ยถา โลกิยชฺฌาเนสุ อาทิกมฺมิกกาเล ตสฺส ตสฺส ทุตียาทิกสฺส ฌานสฺส อุปจารภูตา ภาวนา สยํ วิตกฺกาทิยุตฺตา สมานาปิ วิตกฺกาทีสุ อาทีนวทสฺสนญฺญาเณนเจว อิทานิ อวิตกฺกํ ฌานํ อุปฺปาเทสฺสามิ, อิทานิ อวิจารํ ฌานํ อุปฺปาเทสฺสามีติ เอวมาทินา ปวตฺเตน อชฺฌาสย [Pg.79] วิเสเสนจ ยุตฺตตฺตา กาจิ วิตกฺกวิราคภาวนานาม โหติ. กาจิ วิจาร วิราคภาวนา นาม. กาจิ ปีติวิราคภาวนา นาม. กาจิ สุขวิราคภาวนานาม. กาจี รูปวิราคภาวนานาม. อสญฺญิคามีนํ ปน สญฺญาวิราคภาวนานาม โหติ. สา อตฺตโน อตฺตโน ฌานํ อวิตกฺกํวา อวิจารํวา อปฺปีติกํวา อุเปกฺขาสห คตํวา กาตุํ สกฺโกติ. ฌาเนสุ วสีภูตกาเลปน อาทีนวทสฺสนญฺญาเณน วินา เกวลํ อชฺฌาสยมตฺเตน ยํยํ ฌานํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ ฌานํ สมาปชฺชติเยว. เอวเมวํ อิธปิ ตสฺส ตสฺส มคฺคสฺส อุปจารภูตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาสงฺขาตา ภาวนา สยํ วิตกฺกาทิยุตฺตา สมานาปิ นานาสตฺติยุตฺตา โหติ. กาจิ วิตกฺกวิราคภาวนานาม. กาจิ วิตกฺกวิจารวิราคภาวนา นาม. กาจิ วิตกฺกวิจารปีติ วิราคภาวนานาม. กาจิ วิตกฺกวิ จารปีติสุขวิราคภาวนานาม. ตตฺถ ยา วิตกฺกํ วิราเชตุํ อติกฺกาเมตุํ สกฺโกติ. สา วิตกฺกวิราคภาวนานาม. เอส นโย เสสาสุปีติ.

道并非能获得初禅等名称。因为道是一回事，禅是另一回事。再者，若以审虑之义与焚烧敌对法之义而有“禅”之名，那么唯有出世间禅才能以其超胜性而被称为“禅”，其他则不然。因为彼等（世间禅）仅专注于遍处等相，且仅以镇伏的方式焚烧敌对法。而出世间禅则能审虑极其甚深、极难得见的涅槃，并且以连根带随眠地彻底断灭的方式焚烧敌对法。于此，安止禅的五支性是自然成立的，故于初禅的道与果中，不需以足禅等特殊之缘为要务。而四支等的状态，若无此特殊之缘则无法成就。因为若无此缘，则一切禅都将成为五支禅。于此，譬如在世间禅的初修业阶段，作为彼彼第二禅等的近行的修习，其自身虽具足寻等，然因具足了观察寻等过患之智，以及“我今当生起无寻禅”、“我今当生起无伺禅”等发起的殊胜意乐，故有者名为离寻修习，有者名为离伺修习，有者名为离喜修习，有者名为离乐修习，有者名为离色修习。对无想有情而言，则有名为离想修习者。彼能使各自的禅成为无寻、或无伺、或无喜、或舍俱行。而在对诸禅已得自在时，则无需观察过患之智，仅凭意乐，欲入何禅，即能入何禅。同理，于此，作为彼彼道的近行，名为出起观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)的修习，其自身虽具足寻等，然亦具足种种能力。有者名为离寻修习，有者名为离寻伺修习，有者名为离寻伺喜修习，有者名为离寻伺喜乐修习。其中，能舍离、超越寻者，名为离寻修习。余者亦依此理类推。

๖๖. กสฺสปน พเลน สา วิปสฺสนา นานาสตฺติ ยุตฺตา โหตีติ. วุจฺจเต, ปาทกชฺฌานพเลนาติ เอโก เถรวาโท. สมฺมสิตชฺฌาน พเลนาติ เอโก. ปุคฺคลชฺฌาสย พเลนาติ เอโก. ตตฺถ ยํ ยํ ฌานํ ตสฺสา วิปสฺสนาย ปาทกตฺถาย อาสนฺเน สมาปชฺชียติ. ตํตํ ปาทกชฺฌานํนาม. ตํเจ ปถมชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา ปากติกาเอว. สเจ ทุตียชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา วิตกฺกวิราคสตฺติยุตฺตา โหติ. มคฺเค อวิตกฺกํ ฌานํ นิยาเมตุํ สกฺโกติ. เอสนโย เสเสสุปิ ปาทกชฺฌาเนสูติ อยํ ปาทกวาโท. ปาทกชฺฌาเน สติ ตํสทิสเมว มคฺเค ฌานํ โหติ. อสติปน มคฺเค ปถมชฺฌานเมว โหติ. สมฺมสิ ตชฺฌานํวา ปุคฺคลชฺฌาสโยวา มคฺเค ฌานงฺคํ นิยเมตุํ นสกฺโกตีติ อธิปฺปาโยติ. ปาทกชฺฌาเน สติ ตํวา อญฺญํวา ยํยํ ฌานํ สมฺมสียติ. ตํเจ ปถมชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา ปากติ กาเอว. สเจ ทุตียชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา วิตกฺกวิราคสตฺติ [Pg.80] ยุตฺตา โหติ. มคฺเค อวิตกฺกํ ฌานํ นิยาเมตุํ สกฺโกติ. เอสนโย เสเสสุปิ สมฺมสิตชฺฌาเนสูติ อยํ สมฺมสิตวาโท. วิปสฺสนาย อารมฺมณภาเวน สห จริตตฺตา สมฺมสิตชฺฌานเมว ปาทกชฺฌานโต อชฺฌาสยโตจ พลวตรนฺติ อธิปฺปาโยติ.

66. 此观以何种力量而具有各种能力？当说：一说依于基础禅之力；一说依于省察禅之力；一说依于个人意乐之力。于此，为观之基础而近入任何禅，彼即名为基础禅。若其为初禅，观即是通常的；若为第二禅，观则与离寻之力相应，能于道中决定无寻禅。其余基础禅亦以此理类推，此即“基础禅说”。其意为：若有基础禅，道中之禅即与其相似；若无，则道中仅有初禅；省察禅或个人意乐皆不能于道中决定禅支。若有基础禅，而省察彼禅或其他任何禅，若所省察者为初禅，观即是通常的；若为第二禅，观则与离寻之力相应，能于道中决定无寻禅。其余省察禅亦以此理类推，此即“省察说”。其意为：因与观之所缘共同运作，故省察禅较基础禅及意乐更为有力。

วิภาวนิยํ ปน

然而在《辨明》(Vibhāvanī)中：

วิปสฺสนาปาทกํ กิญฺจิฌานํ นตฺถีติ อิมสฺมึ วาเท วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ.

有一种观点说：“没有任何禅是观的基础。”此说与义注不符。

ปาทกชฺฌาเน สติ ตํวา อญฺญํวา มคฺเค ยํยํฌานํ อิจฺฉติ. ตํตํ ฌานํ อิชฺฌติ. วิปสฺสนาปิ อิจฺฉานุรูปํ วิตกฺกวิราคาทิภาวํ ปตฺตา โหตีติ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโท. ยถา โลกิยชฺฌาเนสุ อาสนฺเน วุฏฺฐิตชฺฌานํ อุปริชฺฌานุปจาร ภาวนาย อุปตฺถมฺภกมตฺตํ โหติ. น ปน อุปริชฺฌาเน ฌานํ อตฺตสทิสํ กาตุํ สกฺโกติ. อชฺฌาสโยเอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมติ. เอวเมวํ อิธปิ ปาทกชฺฌานํ วิปสฺสนาย ติกฺข วิสทภาวตฺถาย พลวุปนิสฺส โย โหติ. อชฺฌาสโยเอว วิปสฺสนํ วิตกฺกวิราคาทิภาวํ ปาเปตฺวา มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ อธิปฺปาโยติ. โย ปเนตฺถ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาเอว มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ มหาฏฺฐกถา วาโท. ตตฺถปิ ปุคฺคลชฺฌาสยวิเสสพเลน วิตกฺกวิราคาทิสตฺติ วิเสสยุตฺตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาเอวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐสาลินิยํ อิเมสํ ติณฺณํ เถรวาทานํ อญฺญมญฺญํ อวิโรโธ วุตฺโตวิย ทิสฺสติ. อิเมปน วาทา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ปวตฺตา นโหนฺติ. ปจฺเจกํ สพฺพํ โลกุตฺตรชฺฌานํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺตา. ตสฺมา นสกฺกา เตสํ อญฺญมญฺญํ วิโรโธ ปริหริตุนฺติ. เอตฺถจ ฌานลาภีนํ วิปสฺสนากมฺเม ปาทกชฺฌานสมา ปชฺชนํนาม ภควตาเอว สุฏฺฐุวิหิตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬสุญฺญตสุตฺเต –

若有基础禅，则于道中，无论欲得何禅，彼禅皆能成就。观亦能随其意愿，达到离寻等状态，此即“个人意乐说”。譬如于世间禅中，刚出定之禅仅为更高禅那近行修习之助缘，而不能使更高禅那中之禅与自身等同。唯有意乐能于更高禅那中决定禅支。同理，于此，基础禅为观之敏锐与清净提供强力近依。唯有意乐能令观达到离寻等状态，并于道中决定禅支，此即其义。于此，《大义注》之说为：唯有出起观能于道中决定禅支。于彼亦应理解其义为：唯有凭借个人特殊意乐之力，与离寻等特殊能力相应之出起观方能如此。虽于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，此三派长老之说看似互不相违，然此等说法并非相互比较而有，而是各自圆满成就一切出世间禅后而有。故无法消解其间之矛盾。于此，世尊已善巧安立，令得禅者于观业中入基础禅。如《小空经》中所说——

อิธานนฺท ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ทุตียํ ฌานํ. ตตียํ ฌานํ. จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรติ. ตสฺสเจอชฺฌตฺตํสุญฺญตาย จิตฺตํ [Pg.81] นปกฺขนฺทติ. นปสีทติ. เตน ภิกฺขุนา ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สนฺถเป ตพฺพํ, สนฺนิสาเทตพฺพํ, เอโกทิ กาตพฺพํ, สมาทหาตพฺพนฺติอาทิ.

阿难，于此，比丘离诸欲，离诸不善法，证入并安住于初禅、第二禅、第三禅、第四禅。彼于内作意空性。若其心不倾向、不澄净于内空性，则彼比丘应于先前彼定相中，于内安立、安住、专一、等持其心等。

ตตฺถ สุญฺญตํ มนสิกโรตีติ วิปสฺสนากมฺมํ วุตฺตํ. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเตติ ปาทกชฺฌานสมาธิ นิมิตฺเต. นวนิปาเตจ –

此处“作意空性”是指观业。“于先前彼定相中”是指于基础禅定相中。又如《增支部》九集云：

ปถมํ ปาหํ ภิกฺขเวฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ วทามิ.ล. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาหํ ภิกฺขเว ฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ วทามีติ วุตฺตํ.

“诸比丘，我说依止初禅能灭尽诸漏。……诸比丘，我说依止非想非非想处定能灭尽诸漏。”如是说。

๖๗. อิเมสุปน ตีสุวาเทสุ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโท พลวตโรวิย ขายติ. โลกิยชฺฌาเนสุปิ หิ ปาทกชฺฌานํนาม อิจฺฉิตพฺพเมว. ตญฺจ อุปริชฺฌานสฺส อุปจารภาวนาย ติกฺขวิสท ภาวตฺถายเอว โหติ. อชฺฌาสโยเอวปน อุปจาร ภาวนาย วิตกฺกวิราคาทิภาวํ สาเธติ. อุปจารภาวนาเอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมติ. เอวเมวํ อิธปิ ปาทกชฺฌานพเลน ติกฺขวิสท ภาวปตฺตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาเอว อชฺฌาสยวิเสสพเลน วิตกฺกวิราคาทิสตฺติวิเสสยุตฺตา หุตฺวา มคฺเค นานาฌานานิ สาเธติ. อสติ ปน อชฺฌาสยวิเสเส ตํตํ ปาทกชฺฌานานุรูปํ อชฺฌาสยสามญฺญํสณฺฐาติ. ตสฺมา อชฺฌาสยวิเสเส อสติ ปาทกชฺฌานเมว ปมาณํ โหติ. สติปน ตสฺมึ โสเอว ปมาณนฺติ ยุตฺตํ. อิจฺฉิ ติจฺฉิต โลกิยชฺฌาน สมาปชฺชน สทิสญฺหิ สพฺพชฺฌาเนสุ จิณฺณวสีภูตานํ มคฺเคสุ อิจฺฉิตชฺฌาน นิพฺพตฺตนนฺติ. โย ปเนตฺถ ปาทกชฺฌานาทิวเสน ปวตฺโต วิเสโส. โส สพฺโพปิ วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอว โหติ. วิปสฺสนา วิเสโสเอว มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํ วิสุทฺธิ มคฺเคจ วิปสฺสนาว ปมาณํ กตฺวาวุตฺตา. โส สพฺโพปิ วิเสโส ปาทกชฺฌาเนน วินา นสิชฺฌตีติ กตฺวา มคฺควิภงฺคมคฺคสํยุตฺตฏฺฐ กถาสุ ปาทกชฺฌานํ เอว ปมาณํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ –

67. 然于此三说中，个人意乐说似乎更为有力。于世间禅中，基础禅亦确实为所欲求。彼仅为令上分禅之近行修习达到敏锐清净状态。唯有意乐能于近行修习中成就离寻等状态。唯有近行修习能于上分禅中决定禅支。同理，于此，凭借基础禅之力达到敏锐清净之出起观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)，唯有凭借特殊意乐之力，方能与离寻等特殊能力相应，从而于道中成就各种禅。若无特殊意乐，则安住于与各基础禅相应之通常意乐。故若无特殊意乐，基础禅即为标准。若有之，则以彼为标准，斯为合理。诚如已于一切禅中熟练自在者，能于道中生起所欲之禅。于此，由基础禅等而有之差别，皆是为了观之差别。正是观之差别于道中决定禅支，故于《含义阐明》及《清净道论》(Visuddhimagga)中，皆以观为标准而说。应知，一切差别若无基础禅则无法成就，故于《道品分别》(Maggavibhaṅga)与《道相应注》(Maggasaṃyutta-aṭṭhakathā)中，皆以基础禅为标准而说。然因圣典中云——

อิธ [Pg.82] คหปติ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ. ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อิทํปิ โข ปถมชฺฌานํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจหยิตํ ยํโขปน กิญฺจิ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ. ตทนิจฺจํ. ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ปชานาติ โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. ล. ทุตียํ ฌานํ, ตตียํ ฌานํ, จตุตฺถํ ฌานํ, เมตฺตา เจโตวิมุตฺตึ. กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาเจโต วิมุตฺตึ, อากาสานญฺจา ยตนํ.ล. อากิญฺจญฺญา ยตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยํปิโข อากิญฺจญฺญา ยตนสมาปตฺติ อภิสงฺขตา อภิสญฺเจตยิตา. ยํ โขปน กิญฺจิ อภิสงฺขตํ.ล. ขยํ ปาปุณาตีติ.

“于此，居士，有比丘离诸欲……成就并安住于初禅。彼如是省思：‘此初禅亦是有为的、思所造作的。凡有为、思所造作者，彼即是无常、坏灭之法。’彼如是了知，安住于此，证得诸漏灭尽。……（彼同样）成就并安住于第二禅、第三禅、第四禅、慈心解脱、悲心解脱、喜心解脱、舍心解脱、空无边处、识无边处、无所有处。彼如是省思：‘此无所有处等至亦是有为的、思所造作的。凡有为……灭尽。’”

เอวํเอกาทสนิปาเต –

如是，《增支部》十一集云：

อิธานนฺท ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ, เต ธมฺเม อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต สมนุปสฺสติ. โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. โน เจ อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคน ตาย ธมฺมนนฺทิยา ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา อุปปาติโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกาติ.

“于此，阿难，有比丘离诸欲，离诸不善法，有寻有伺，离生喜乐，成就并安住于初禅。彼于彼处，凡有属于色、受、想、行、识之法，皆随观为无常、苦、无我。彼安住于此，证得诸漏灭尽。若未证得诸漏灭尽，则因于法之贪，于法之喜，五下分结断尽，成为化生者，于彼处般涅槃，不复从此世间退转。”

อาทินา มาลุกฺยปุตฺตสุตฺต อนุปทสุตฺตาทีสุจ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ เอเกกาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย วุฏฺฐิตสมาปตฺติธมฺมสมฺมสนเมว อาคตํ. นปน อญฺญชฺฌาน สมฺมสนํ. ตสฺมา สติปิ โยคีนํ อิจฺฉาวเสน ปาทกชฺฌานโต อญฺญชฺฌานสมฺมสเน ปาทกชฺฌานเมว ปมาณนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. เอตฺตาวตา สมฺมสิตวาโท สพฺพทุพฺพโลติ สิทฺโธ โหตีติ. เยปน อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโนปิ ฌานํ ปาทกํ อกตฺวาว มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. ปถมชฺฌานเมววา ปาทกํ กตฺวา อชฺฌาสยวิเสสํ อกตฺวา [Pg.83] มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. ปถมชฺฌานมตฺตลาภิโนวา หุตฺวา ตเมว ปาทกํ กตฺวา มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. เยจ สุกฺขวิปสฺสกา หุตฺวา มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. เตสํ ปถมชฺฌานิโกว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อปิจ เย ปกติยาว อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภูตา โหนฺติ. เต วินาปิ อาสนฺนปาทเกน ยํยํฌานํ อิจฺฉนฺติ. ตํตํ ฌานํ เตสํ มคฺเคสุ นสมิชฺฌตีติ นวตฺตพฺพํ.

于《摩罗迦子经》(Mālukyaputtasutta)、《随观经》(Anupadasutta)等众多经中，皆言从八等至中一一出定后，所思择者，正是刚出定之等至法，而非思择其他禅那。是故，纵然行者欲依基础禅而思择其他禅那，亦可知应以该基础禅为准。至此，“思择说”全然薄弱之论即告成立。复次，有得八等至者，不以禅那为基础而生起道；或以初禅为基础，不作特殊意乐而生起道；或仅得初禅，即以此为基础而生起道；以及为纯观(sukkhavipassakā)行者而生起道——应知彼等之道皆为初禅道。再者，彼等生来即于八等至中熟练自在者，纵无邻近之基础禅，亦不应言其于道中欲得之任何禅那皆不能成就。

๖๖. [๖๖] ยํปน วิภาวนิยํ

66. [66] 然应阐明者：

‘‘สเจปน ปุคฺคลสฺส ตถาวิโธ อชฺฌาสโย นตฺถิ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุปรุปริชฺฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค ปาทกชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหตีติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

“如果某人没有那样的意乐，从较低的禅那出定后，思择了较高禅那的法而生起的道，可以不依赖于基础禅而与所思择的禅那相似。”——此说应当考察。

น หิ อารมฺมณมตฺตภูตํ สมฺมสิตชฺฌานํ อุปริมํปิ สมานํ อาสนฺเน วุฏฺฐิตชฺฌานโต พลวตรํ ภวิตุํ อรหติ. อาสนฺเน วุฏฺฐิตสฺเสว จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ สมตฺถภาวโต. ตโต เยวหิ โส สมฺมสิตวาโท สพฺพอฏฺฐกถาสุ เกจิวาทปกฺเข เอว ถปิโตติ. นนุ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโทปิ ตถาถปิโตเอวาติ. สจฺจํ, โสปน โลกิยชฺฌานานํ อุปฺปตฺติวิธาเนน สห สํสนฺทิกตฺตา ยุตฺตตโรเอว โหตีติ.

一个仅作为所缘而被思择的禅那，即使是更高的禅那，也不可能比刚出定时的禅那更有力，因为只有刚出定（的禅那）才有能力使心流卓越。因此，在所有义注中，该“思择之说”都被归入“某些人之说”一类。——（问：）‘个人意乐说’不也同样被如此归类吗？——（答：）确实如此，但因为它与世间禅那的生起方式相符，所以更为合理。

[๖๗] เอเตน ยํ ตตฺถ วุตฺตํ.

[67] 由此，彼处所说：

‘‘อุปรุปริชฺฌานโต ปน วุฏฺฐาย เหฏฺฐิม เหฏฺฐิมชฺฌาน ธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค สมฺมสิตชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา ปาท กชฺฌานสทิโส โหติ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโตหิ อุปรุ ปริชฺฌานํ พลวตร’’นฺติ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

“但从较高的禅那出定后，思择较低禅那的法而生起的道，不依赖于所思择的禅那，而与基础禅相似。因为较高的禅那比更低的禅那更有力。”——此说亦被驳斥。

น หิ ปาทกชฺฌานํ อุปริม ภูตตฺตาเยว พลวตรํ โหติ. ปาทกภูตตฺตาเยว ปน พลวตรํ โหตีติ.

基础禅并非仅因其是较高的（禅那）而更有力，而是因其作为基础而更有力。

[๖๘] ยญฺจ ตตฺถ

[68] 以及彼处所说：

มคฺเค เวทนานิยโมปน ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน นสิทฺโธ. อญฺญถา วิปสฺสนา ยายกายจิเวทนาย ยุตฺตา หุตฺวา เตหิ [Pg.84] นิยมิตาย เอเกกาย มคฺคเวทนาย สทฺธึ ฆฏิ เยยฺยาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เวทนานิยโมปน สพฺพตฺถปิ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนานิยเมน โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ น ยุชฺชติ.

“道中的受之决定，并非依于基础禅等而成立。否则，观(vipassanā)会与任何一种受相结合，并与由它们（基础禅等）所决定的每一道受相结合。”——基于此意，才说：“受的决定，在任何情况下都是由导向出起之观的决定而决定的。”但此说亦不合理。

ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสเนว วิปสฺสนาย สห เวทนานิยมสฺส สิทฺธตฺตา. ตถาหิ ตํตํ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนา อาทิโต กทาจิ โสมนสฺสสหคตาวา โหติ. กทาจิ อุเปกฺขาสหคตาวา. มคฺควุฏฺฐานกาเลปน ยทิปาทกชฺฌานํ โสมนสฺสชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา เอกนฺเตน โสมสฺสสห คตาว หุตฺวา มคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สฬายตน วิภงฺคสุตฺเต –

因为观与受的决定正是依于基础禅等而成立的。确实，从各个基础禅出定后修观者的观，最初有时与喜俱行，有时与舍俱行。但在道生起时，如果基础禅是喜俱禅，那么观必定与喜俱行，并与道相结合。这在《六处分别经》(Saḷāyatanavibhaṅgasutta)中说道：

ตตฺร ภิกฺขเว ยา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา. ตา นิสฺสาย ตา อาคมฺม ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ. ตานิ ปชหถ. ตานิ สมติกฺกมถ. เอวเมเตสํ ปหานํ โหติ. เอวเมเตสํ สมติกฺกโม โหตีติ.

“诸比丘，于此，有六种基于出离的舍。依止于它们、依靠它们而有六种基于出离的喜。你们应当舍弃那些喜，超越那些喜。如此，便有对它们的舍弃；如此，便有对它们的超越。”

อฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปถมาทินิจ ตีณิฌานานิ สุทฺธสงฺขาเรจ ปาทเก กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาค วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตา วา โหติ. อุเปกฺขาสห คตาวาวุฏฺฐานคามินีปน โสมนสฺสสหคตาว โหติ. จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิกตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา ปุริม สทิสาว. วุฏฺฐานคามินีปน อุเปกฺขาสหคตาว โหติ. อิทํ สนฺธายยา ฉเนกฺขมฺมสฺสิตา.ล. ปชหถาติ วุตฺตํ. อชฺฌาสยวิเสเสน สห มคฺควุฏฺฐาเนปิ เอเสวนโย. พลววิปสฺสนากาเล หิ วิปสฺสนารตินาม สุฏฺฐุ ปณีตตรา โหติ. สกลสรีรํ ผรมานา อชฺโฌตฺถรมานา ปวตฺตติ. ยถาห –

义注中说，在八种等至中，以初禅等三种禅和清净行(suddhasaṅkhāra)为基础修习观(vipassanā)的四位比丘，他们的前分观(pubbabhāga vipassanā)与喜俱行或与舍俱行；而导向出起之观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)则必定与喜俱行。以第四禅等为基础修习观的五位比丘，他们的前分观与前面所述相同；而导向出起之观则必定与舍俱行。这是针对所说的“应舍离六种与出离有关的……”等。伴随着特殊的意乐，在道的生起时也是同样的道理。当观强有力时，名为观之乐变得非常殊胜、更微妙，遍满并淹没全身而持续。正如所说：

สุญฺญาคาเร ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมธมฺมํ วิปสฺสโตติ.

“入于空闲处，心寂静比丘，正观于正法，生起非人乐。”

ตสฺมา [Pg.85] ตทา ปาทกชฺฌานวิเสเสนวา อชฺฌาสยวิเสเสน วา วินา วิปสฺสนา อุเปกฺขาสหคตา น โหติ. เอกนฺเตน โสมนสฺสสหคตาว โหตีติ. เอตฺถปน สพฺพชฺฌาเนสุ วสีภูตสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา ตํ ปา อญฺญํวา มคฺเคยํยํ ฌานํ อิจฺฉติ. มคฺควุฏฺฐานกาเล อชฺฌาสยพเลน ตํตํฌานานุรูปํ วิปสฺสนายจ มคฺเคจ เวทนา ปริณาโม เวทิตพฺโพ. นปน เวทนานิยาโมนาม วิสุํ วตฺตพฺโพติ.

因此，那时若无特殊的基础禅或特殊的意乐，与舍俱行的观是不会生起的，它必定只与喜俱行。然而，对于已能自在掌握一切禅定者，若以任何一个禅定作为基础，或在道中他想要哪个禅定，在道的生起时，由于意乐的力量，应当了知在观与道中的感受会相应于该禅定而转变。但不可说感受有固定的法则。

๖๗. สงฺคหคาถายํ อนุตฺตรํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ ฌานงฺคโยคเภเทน เอเกกํ ปญฺจธา กตฺวา จตฺตาลีสวิธนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. อิทานิ สพฺพานิ มหคฺคตา นุตฺตรจิตฺตานิ ปญฺจวิเธ ฌาน โกฏฺฐาเส สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ยถาจ รูปาวจรนฺติอาทิมาห. ยถา รูปาวจรํ จิตฺตํ ปถมาทิชฺฌานเภเท คยฺหติ. ฌาน เภทสิทฺเธ ปถมชฺฌานิกจิตฺตาทิเก ปญฺจวิเธ จิตฺตเภเท สงฺคยฺหติ, ตถา อนุตฺตรญฺจ จิตฺตํ ปถมาทิชฺฌานเภเท สงฺคยฺหติ. อารุปฺปญฺจจิตฺตํ อุปกฺเขกคฺคตา สงฺขาเตน ปญฺจมชฺฌาเนน ยุตฺตตฺตา ปญฺจเม ฌาเน ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตเภเท สงฺคยฺหติ. ตสฺมา เอเกกํ ปตมาทิกํ ปถมชฺฌานิกจิตฺตาทิกํ ฌานํ ฌานจิตฺตํ เอกาทส วิธํ โหติ. อนฺเตตุ อนฺติมภูเต ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตเภเทปน ฌานํ จิตฺตํ เตวีสติวิธํ ภเวติ โยชนา. เอตฺถจ ฌานสทฺเทน ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตเมว วุจฺจติ. น หิ ฌานํ เอกาทสวิธํวา เตวีสติวิธํวา โหตีติ.

67. 摄颂的解释是：八种无上心，依禅支结合的差别，每一种分为五种，故说为四十种。现在为了显示所有广大心与无上心都包含在五种禅的范畴内，所以说“如色界”等。如色界心依初禅等禅的类别而被归入。当禅的差别成立时，（色界心）被归入初禅心等五种心的类别中；同样，无上心也依初禅等禅的类别而被归入。无色界心因为与被称为“舍与一心”的第五禅相应，所以在第五禅中，被归入第五禅心的类别中。因此，初禅等每一种禅心共有十一种。但是在最后的第五禅心的类别中，禅心则有二十三种，这是解释。此处，“禅”一词仅指与之相应的心，因为禅本身并非有十一种或二十三种。

[๖๙] ยํปน วิภาวนิยํ

[69] 然而，凡是应当辨析的：

‘‘รูปาวจรจิตฺตํ ปถมชฺฌานนฺติอาทินา วุจฺจตีติจ อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตี’’ติ จ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“‘色界心被称为初禅等’，以及‘无色界也获得第五禅之称’等说法，并不合理。

น หิ จิตฺตํ ปถมชฺฌานํ โหติ. นจ ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตีติ.

心不是初禅，也不能说是第五禅。

[๗๐] ยาจ อิมิสฺสาคาถายํ อปราปิ โยชนา วุตฺตา. สาปิ น ยุตฺตาเอว.

[70] 此偈中提出的其他解释，亦不合理。

ตถา สทฺทสฺส ปถมาทิชฺฌานเภเทติ ปทสฺส ปุรโต ปฐิตตฺตาติ. เอวํ ยถา วิภชิตพฺเพ เอกเทเส วิภตฺเต สพฺพํ เอกูนนวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ กตฺวา วิภตฺตํนาม โหติ. ตถา วิภชิตฺวา อิทานิ ตํสงฺคหํ ทสฺเสนฺโต อนฺติมคาถมาห. ปุญฺญํ สตฺตตึสวิธํ โหติ. ตถา ปากํ ทฺวิปญฺญาสวิธํ โหติ. อิติ เอกูนนวุติวิธานิ จิตฺตานิ เอกวีสสตํ กตฺวา พุธา ปณฺฑิตา อาหุ กเถสุํ. กเถนฺติวา วิภชนฺติ วิจกฺขณาติ วุตฺตํ โหตีติ.

同样，由于“初禅等分别”这一节置于该词之前。如此，在应细分之处细分时，将八十九种心分为一百二十一种，名为分别。如此细分后，现在为了显示其总摄，说最后的偈颂：福有三十七种，同样，果报有五十二种。如此，智者们将八十九种心分为一百二十一种而说。这就是所谓“有辨别智慧者分别解说”。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是《阿毗达摩概要》之《胜义灯》

จตุตฺถวณฺณนาย จิตฺตสงฺคหสฺส

第四释义：心之概要

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

เจตสิกสงฺคห ปรมตฺถทีปนี

心所概要之胜义灯

๖๘. เอวํ [Pg.87] จิตฺตงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนุปตฺตํ เจตสิก สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต จตูหิ สมฺปโยคลกฺขเณหิ สห วจนตฺถญฺจ สรูปตฺถญฺจ ตาว ทสฺเสตุํ อาทิ คาถมาห. ตตฺถ เอกุปฺปาทนิโรธาจเอกาลมฺพณวตฺถุกาติ จตุสฺสมฺปโยคลกฺขณทสฺสนํ. เจโต ยุตฺตาติ วจนตฺถทสฺสนํ. เจตสิยุตฺตา เจตสาวา ยุตฺตา เจตสิกาติ ทสฺสนโต. ทฺวิปญฺญาสธมฺมาติ สรูปทสฺสนํ. เจตสิกาติ ปน สิทฺธปท ทสฺสนํ. ตตฺถ ธมฺมานํ อนาคตภาวสงฺขาตา ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปชฺชนํ คมนํ สรูปโต ปาตุภวนํ อุปฺปาโท. ชาตีติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพปิหิ สงฺขต ธมฺมา อนาคตภาวปุพฺพา เอว โหนฺติ. ตโต ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ คจฺฉนฺติ. ตโต นิรุชฺฌิตฺวา อตีตภาวํ คจฺฉนฺตีติ. นิรุชฺฌนํ นิโรโธ. สรูปวินาโส ภงฺโค อนิจฺจตา มรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยา จิตฺตสฺส ชาติ, สาเยว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ วตฺถุ. ตเทว ผสฺสาทีนนฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เอโก อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา. เอโก นิโรโธ เอเตสนฺติ เอกนิโรธา. เอกุปฺปาทาจ เต เอกนิโรธาจาติ เอกุปฺปาทนิโรธา. อุตฺตรปเท เอกสทฺทสฺส โลโป. เอวํ ปรตฺถปิ. เอกํ อาลมฺพณํ เอเตสนฺติ เอกาลมฺพณา. เอกํ วตฺถุ เอเตสนฺติ เอกวตฺถุกา. เอกาลมฺพณาจ เต เอกวตฺถุกาจาติ เอกาลมฺพณวตฺถุกา. อาลมฺพณํ ปเนตฺถ เอกจิตฺตสฺสปิ พหุเทว โหติ. เอกตฺตํปน อุปเนตฺวา เอกํ อาลมฺพณนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

68. 如是开示心之摄要后，今为开示其次的心所摄要，先说初偈，以明四种相应相，兼及语词义与自性义。其中，“同生同灭、同所缘同所依”，是开示四种相应相。“与心相应”，是开示语词义。“于心相应故，或与心相应故，是为心所(cetasika)”，是为释义。“五十二法”，是开示自性。“心所”，则是开示已成之词。于此，诸法从名为“未生位”的前际，向上生起、行进，由自性而显现，是为“生”(uppādo)，亦即所谓“生”(jāti)。一切有为法，皆先有未生位，其后得缘和合，而至现在位，其后坏灭，而至过去位。坏灭，是为“灭”(nirodho)，亦即所谓自性坏灭、“坏”(bhaṅgo)、“无常”(aniccatā)、“死”(maraṇaṃ)。心之生，即触等之生；心之老，心之死，心之所缘(ārammaṇa)，心之所依(vatthu)，亦即触等之（老、死、所缘、所依）。依下文所说之理：“彼等有同一生，故为同生。彼等有同一灭，故为同灭。既是同生，又是同灭，故为同生同灭。”后一词中省略了“一”字，其他地方亦然。“彼等有同一所缘，故为同所缘。彼等有同一所依，故为同所依。既是同所缘，又是同所依，故为同所缘同所依。”于此，所缘虽于一心亦可为多，然应知此处是总为一体而说“同一所缘”。

[๗๑] วิภาวนิยํ ปน

[71] 然而，于《阐明》中说：

‘‘เอกโต อุปฺปาโทจ นิโรโธจ เยสํ, เต เอกุปฺปาทนิโรธา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘彼等诸法，生与灭为一，故为同生同灭。’有如是说，然此说不善。”

น หิ เอกกฺขเณ เอกโต อุปฺปาทมตฺเตน เอกุปฺปาทตา อิธ อธิปฺเปตา. อถโข วุตฺตนเยเนว อธิปฺเปตา. วุตฺตญฺเหตํ มูลฏีกายํ –

于此，所谓“同生”并非仅指同一刹那共同生起，而是如前所述之理。正如《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中所说：

เอกกลาปปริยาปนฺนานํ รูปานํสเหวอุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโตเอกสฺสกลาปสฺสอุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ.

“由于同一色聚(kalāpa)所摄的诸色法，其生起等是同时发生的，因此一个色聚的生起等，都是单一的。”

ตตฺรายํ โยชนา. เอกุปฺปาทนิโรธาจ เอกาลมฺพณวตฺถุกา จ หุตฺวา เยธมฺมา เจโตยุตฺตา. เต ทฺวิปญฺญาสธมฺมา เจตสิกา มตาติ. ภาวปธานํปิวา เอตฺถ ยุตฺตํ. วิเสสเนจ นิสฺสกฺกวจนํ. เอกุปฺปาทนิโรธภาเวน เอกาลมฺพณ วตฺถุก ภาเวนจ เยธมฺมา เจโตยุตฺตา. เต ทฺวิปญฺญาสธมฺมา เจตสิกานาม มตา ญาตาติ. เอตฺถจ เย เจโตยุตฺตา. เต เจตสิกาติ วุตฺเต จิตฺตสฺส สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนรูปานิปิ ตทายตฺตวุตฺติตาย เอกนฺเตน จิตฺตสมฺพนฺธีนิ หุตฺวา เจโตยุตฺตานิ เจตสิกานิ นาม สิยุํ. ตสฺมา เตสํ นิวตฺตนตฺถํ เอกุปฺปาทนิโรธาจ, เอกา ลมฺพณวตฺถุกาติ วุตฺตํ. ตานิหิ จิตฺเตน ขณโต สหุปฺปนฺนานิปิ ภินฺนสนฺตานตฺตา ยา จิตฺตสฺส ชาติ, สาเอว เตสนฺติ อิมํ ลกฺขณํปิ นานุโภนฺติ. อญฺญํหิ รูปสนฺตานํ. อญฺญํ อรูปสนฺตานนฺติ. ผสฺสาทีนํปน อุปฺปาทมตฺตเมว จิตฺเตน สห เอกํ นโหติ. อถโข นิโรโธปิ อาลมฺพณํปิ วตฺถุปิ สพฺพํ เอกเมวาติ ญาปนตฺถํ เอก นิโรธาทิคฺคหณํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เอวํ อวุตฺเต สกฺกา ตถา ชานิตุนฺติ. ยสฺมาปน ยถา พหุชนสนฺตโก เอโก โคโณ ติสฺสสฺส โคโณ ทตฺตสฺส โคโณติ เอวํ วิสุํ วิสุํปิ วตฺตพฺโพเยว โหติ. เอวเมวํ อุปฺปาโท นิโรโธจ เอกสฺมึ รูปารูปกลาเป เอโกวสมาโนปิ ผสฺสสฺส อุปฺปาโท เวทนาย อุปฺปาโท ปถวิธาตุยา อุปฺปาโท อาโปธาตุยา อุปฺปาโทติ เอวมาทินา นเยน วิสุํ วิสุํปิ วตฺตพฺโพเยว. ตสฺมา สุตฺตนฺเตสุ –

于此，其结构如下：诸法既同生同灭、同所缘同所依，又与心相应，此五十二法，当知为心所。于此，亦可用“状态”为主的解释。又，形容词可用具格。诸法因有同生同灭之性、同所缘同所依之性，而与心相应，此五十二法，名为心所，当知。于此，若说“与心相应者，即是心所”，则心之俱生缘所生色，亦因其随心而转、完全与心相关，而可名为与心相应的心所。是故，为排除彼等，而说“同生同灭、同所缘、同所依”。彼等色法虽与心于同一刹那俱生，然因相续不同，故不具“心之生即彼等之生”此相。色之相续与无色之相续，实为不同。又，于触等法，非仅生与心为一，更应了知，说“同灭”等，是为了表明其灭、所缘、所依，一切皆同为一。若不作是说，则不能如是了知。譬如，多人共有之一牛，仍可分别说为“此是帝沙（Tissa）之牛”、“此是达多(Datta)之牛”。如是，生与灭虽于同一色法、无色法聚中同为一体，亦可分别说为“触之生”、“受之生”、“地界之生”、“水界之生”等。是故，于诸经中——

เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิกาย อญฺญตฺถํ ปญฺญายติ. สญฺญาย. สงฺขารานํ. วิญฺญาณสฺส. ล. ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตถา โย ภิกฺขเว ปถวิธาตุยา อุปฺปาโท [Pg.89] ฐิติอภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว. ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรา มรณสฺส ปาตุภาโว. โย ภิกฺขเว อาโปธาตุยา. โย ภิกฺขเว เตโช ธาตุยา. โย ภิกฺขเว วาโยธาตุยา. โย ภิกฺขเว จกฺขุสฺส.ล. มนสฺส อุปฺปาโท.ล. ชรามรณสฺส ปาตุภาโวติ.

“受之生可知，灭可知，住时之变异可知。想、行、识……可知。”如是说。又说：“诸比丘，地界之生、住、生成、出现，此即是苦之生，病之住，老死之出现。诸比丘，水界……诸比丘，火界……诸比丘，风界……诸比丘，眼……乃至意之生……乃至老死之出现。”

วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา ชีวิตินฺทฺริยาทีนปิ เอกสฺมึ กลาเป พหุภาโว วตฺตพฺโพ สิยา. โย อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ อวฏฺฐิตีติ หิ วุตฺตํ. ตถา วิการรูปานํ. สพฺเพสํปิวา จกฺขาทีนํ อุปาทารูปานํ. จตุนฺนํ จหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโทติจ วุตฺตนฺติ. กายลหุตา จิตฺตลหุตาทโยปน อตฺถวิเสสทีปนตฺถํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตา. โสจ อตฺถวิเสโสอุปริ อาวิ ภวิสฺสตีติ. อยเมตฺถปรมตฺถทีปนา.

当知如是说。否则，命根等在一个色聚(kalāpa)中也应被说成是多种的。因为经中已说：“无色法之寿、住、持续。”变异色(vikārarūpa)也是如此。对于一切眼等所造色，也说是“由四大种所造之色”以及“缘于四大种的净色(pasāda)”。然而，身轻快性(kāyalahutā)、心轻快性(cittalahutā)等是为了阐明意义的差别而分为两类来说的。那个意义的差别，后面将会变得清晰。这是此处的《胜义灯》(Paramatthadīpanā)。

[๗๒] วิภาวนิยํ ปน

[72] 然而，于《阐明》中说：

อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ เอกุปฺปาทมตฺเตเนว เจโตยุตฺตาติ อธิปฺเปตา. ตทา จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชมานานํ รูปธมฺมานมฺปิ เจโตยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ เอก นิโรธคฺคหณํ. เอวมฺปิ จิตฺตานุปริวตฺติโน วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ปสงฺโค นสกฺกา นีวาเรตุํ. ตถา เอกโต อุปฺปาโท วา นิโรโธวา เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทนิโรธาติ ปริกปฺเปนฺตสฺส ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นิรุชฺฌมานานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ เอกาลมฺพณคฺคหณํ. เย เอวํ ติวิธลกฺขณา. เต นิยามโต เอกวตฺถุกา เยวาติ ทสฺสนตฺถํ. เอกวตฺถุกคฺคหณนฺติ. อลมติปปญฺเจนา’’ติ. สพฺพํ ตํ นิรตฺถกเมว.

未了知此义而说：“若‘心相应’仅意指同生，则与心俱生之色法亦将成心相应法，故需加上‘同灭’。即便如此，亦不能免二种随心转起之表色(viññatti)的过失。同样，于设想‘彼等或同生，或同灭，故为同生同灭’者，为排除彼等先生起而在心之坏灭刹那坏灭的色法，故需加上‘同所缘’。为显示凡具此三相者，必为同所依，故需加上‘同所依’。过多的戏论已足！”——所有这些，皆是无益。

๖๙. กถญฺจ ทฺวิปญฺญาส โหนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา ปถมํ ทฺวิปญฺญาส สรูปํ ตีหิ ราสีหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต กถนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ผุสตีติ ผสฺโส. ผุสนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ ผสฺโส. ผุสนมตฺตเมววา เอตนฺติ ผสฺโส. ผุสนญฺเจตฺถ อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐรสํ อาหจฺจ อุปหจฺจ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยโต ตทนุภวนฺติ [Pg.90] เวทนา ปาตุภวติ. ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ หิ วุตฺตํ. สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ. นนุจายํ อรูปธมฺโม. นจ อรูปธมฺมา อปฺปฏิฆสภาวา กิญฺจิ ผุสนฺตีติ. สจฺจํ, อยํปน ผุสนา กาเรนจ ปวตฺตติ. ยญฺจ ผุสนฺเตหิ สาเธตพฺพํ. ตญฺจ กิจฺจํ สาเธติ. ตสฺมา อยํ ผสฺโสติจ ผุสนลกฺขโณติจ วุตฺโต. กึปน สาเธตีติ. อารมฺมณรสานุรูปํ จิตฺตสฺส วิการปตฺติ. เวทนาวิเสสุปฺปตฺตึวา. อยญฺจ อตฺโถ อมฺพิลขาทาทิเก ทิสฺวา อปรสฺส เขฬุปฺปาทาทีสุ ปากโฏติ.

69. 在提问“如何有五十二种？”之后，为首先展示此五十二法的体相，将其分为三组而说“如何”等。于此，“触”(phasso)，即是接触。相应法藉此而接触，故为“触”。或仅是接触本身，故为“触”。于此，接触应被理解为撞击、冲击并领受所缘的可爱与不可爱之味。由此，体验它的受(vedanā)才生起。诚如所说：“缘触而有受”。它的特征是接触。“但它不是无色法吗？无色法是无对碍(appaṭigha)性的，不能触到任何东西。”“诚然。但此接触是以作用的方式进行的，它完成了应由接触所完成之事。因此它被称为‘触’，其特征为‘接触’。”“它完成什么呢？”“使心随所缘之味而变化，或使特殊的受生起。”此义在见到他人吃酸物而自己流口水等事上是明显的。

[๗๓] วิภาวนิยํ ปน

[73] 然而，在《阐明疏》中

‘‘เขฬุปฺปาทาทิวิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ อิทํ อุปมา มตฺตํ สิยา. อติปากฏายปน ผสฺสปฺปวตฺติยา ทสฺสน มิทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

有说：“应被理解为如口水生起等。”若是如此，这可能只是一个譬喻。但应理解为，这是为了显示触的作用极为明显。

๗๐. เวทยตีติ เวทนา. อารมฺมณรสํ อนุภวติ. อวิทิตํวา อารมฺมณรสํ สมฺปยุตฺตานํ ตํสมงฺคิปุคฺคลานํ วา วิทิตํปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ. วินฺทนฺติว เอตาย สตฺตา สาตํวา อสาตํวา ลภนฺตีติ เวทนา. เวทยิตมตฺตเมววา เอตนฺติ เวทนา. ปาฬิยํปน –

70. 它感受，故为“受”(vedanā)。它体验所缘之味。其义为：它使相应法或具足它的个人(puggala)了知、明了那未被了知的所缘之味。众生(sattā)藉此而获得乐或不乐，故为“受”。或它只是感受本身，故为“受”。在圣典(Pāḷi)中则说—

เวทยติ เวทยตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจติ. กิญฺจ เวทยติ, สุขํปิ เวทยติ. ทุกฺขํปิ เวทยติ. อทุกฺขมสุขํปิ เวทยตีติ วุตฺตํ.

“诸比丘(bhikkhave)，因为它感受，再三感受，所以被称为‘受’。它感受什么呢？它感受乐，感受苦，也感受不苦不乐。”如是说。

นนุ สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อารมฺมณรสานุภวนปฺป กติกาเอวาติ เตปิ เวทนานาม สิยุนฺติ. นสิยุํ. เตหิ กิจฺจนฺตรพฺยาวฏา โหนฺติ. อารมฺมณรสํ อุชุํ อนุภวิตุํ นสกฺโกนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาว เอกเทสมตฺเตน อนุภวนฺติ. เวทนาเยวปน อนญฺญกิจฺจตาย อนุภวนกิจฺเจ อาธิปจฺจโยคตายจ อิสฺสรภาเวน อนุภวตีติ สาเอว เวทนานาม ภวิตุํ อรหตีติ. เอวญฺจกตฺวา ราชคฺคโภชน รสานุภวเน เตสํ สูทสทิสตา เวทนายเอวจ ราชสทิสตา วุตฺตาติ.

“难道所有心与心所法不都是以体验所缘之味为本性吗？它们也可以被称为受吗？”“不应如此。它们忙于其他事务，无法直接体验所缘之味。它们只是在做各自的事情时，以一部分力量来体验。唯有受，因其无有他务，在体验之事上具有主导与自在的特性，所以它才有资格被称为受。因此，在体验国王上等食物之味时，（其他心所）被说成如厨师，而唯有受被说成如国王。”

๗๑. สญฺชานาตีติ [Pg.91] สญฺญา. ปุน ชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ ปุพฺเพ คหิตสญฺญาเนน สญฺชานนกาเลปิ ปุน ชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรติเยวาติ. สาหิ เอวํ ปุนปฺปุนํ สญฺญาณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา ถิรสญฺญาภาวํ ปตฺวา ยาวตายุกํปิ ภวนฺตรํ ปตฺวาปิ สตฺตานํ อปฺปมุฏฺฐภาวํ สาเธติ. มิจฺฉา ภินิเวสสญฺญาภาวํ ปตฺวาจ อิเม สตฺเต สพฺพญฺญุ พุทฺเธหิปิ โพเธตุํ อสกฺกุเณยฺเย กโรตีติ. ตถาหิ สา ปุน สญฺชานนตฺถํ นิมิตฺตกรเณ ทารุตจฺฉกสทิสาติจ. ยถาคหิต นิมิตฺตวเสน อภินิเวสกรเณ หตฺถิทสฺสก อนฺธสทิสาติจ. อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหเณ ติณปุริสเกสุ มิคโปตกสทิสาติจ วุตฺตาติ. ปาฬิยํปน –

71. 因为它认知，故为“想”(saññā)。其义为：它为了再次认知而造作标记。因为，即使在通过先前已获取的标记来认知时，它也确实是为了再次认知而造作标记。它如此反复造作标记而生起，达到坚固想的状态，从而使众生即使穷尽寿命，乃至到达来世，也不会忘失。并且，在达到错误执著想的状态时，它使得这些众生甚至连一切知佛陀们也无法令其觉悟。因此，在为了再次认知而造作相(nimitta)方面，它就像木匠一样；在根据已获取的相而执著方面，就像（寓言中）见象的盲人一样；在执取已呈现的所缘方面，就像错认草人的幼鹿一样。如是说。在圣典(Pāḷi)中则说—

สญฺชานาติ สญฺชานาตีติโข ภิกฺขเว ตสฺมา สญฺญาติ วุจฺจติ. กิญฺจ สญฺชานาติ. นีลํปิ สญฺชานาติ. ปีตกํปิ สญฺชานาตีติอาทิ วุตฺตนฺติ.

“诸比丘(bhikkhave)，因为它认知，再三认知，所以被称为‘想’。它认知什么呢？它认知青色，也认知黄色等等。”如是说。

๗๒. เจตยตีติ เจตนา. สมฺปยุตฺตธมฺเม ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณวา กิจฺเจวา อภิสนฺทหติ ปุนปฺปุนํ ฆเฏติ, ตตฺถ ปพนฺธวเสน นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเน กโรตีติ อตฺโถ. ปกปฺเปติ วา เต. สํวิทหติ อารมฺมณปฏิลาภายวา กมฺมสิทฺธิยา อภิสงฺขโรติ. อายูหติวา เต. อารมฺมเณ สมฺปิณฺเฑติ เอกโต สโม สรนฺเต กโรตีติ อตฺโถ. ตถาหิ สา อายูหนรสาหิจ สํวิธานปจฺจุปฏฺฐานาติจ วุตฺตา. ตายหิ ตสฺมึ นิรนฺตรํ อุสฺสุกฺกน พฺยาปารวเสน ปวตฺตมานาย ตํ สมฺปยุตฺตาปิ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กุรุมานา ตสฺมึ ตเถว ปวตฺตนฺตีติ. เตเนว สา สกิจฺจ ปรกิจฺจ สาธก เชฏฺฐสิสฺส มหาวฑฺฒกิ อาทิสทิสาติ วุตฺตาติ.

72. 因为它思量，故为“思”(cetanā)。其义为：它在各种所缘或作用中，连结并策励相应法，使它们相续不断地运作。或者说，它筹划它们；它为了获得所缘或成就业而安排、造作。又或者，它积聚它们，即将它们聚集于所缘中，使之一同平等地运作。因此，它被说成具有积聚的作用和安排的呈现。确实，当它通过持续的热忱和努力而运作时，与它相应的法也各自做着自己的事，同样地运作。因此，它被说成像能完成自己和他人任务的大弟子、大工匠等。

[๗๔] วิภาวนิยํ ปน

[74] 然而，在《阐明疏》中

เจเตติ สงฺขตาภิสงฺขรเณ พฺยาปารมาปชฺชตีติ วตฺวา ตทตฺถสาธนตฺถํ ยํ วุตฺตํ ‘‘วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขา รกฺขนฺธํ [Pg.92] วิภชนฺเตน สงฺขตมติสงฺขโรนฺตีติ สงฺขาราติ วตฺวา’’ติ. ตํ น ยุชฺชติ.

如果说“思(cetanā)专注于有为法的造作”，并为了证明此义而引用《分别论》(Vibhaṅga)的《经分别》(Suttantabhājaniya)中所说：“在分析行蕴(saṅkhārakkhandha)时，（分析者）过度地造作有为法，因此称之为行(saṅkhārā)”，那么这种说法是不合理的。

น หิ วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขตม ภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขาราติ วุตฺตํ อตฺถิ. ขนฺธสํยุตฺตเก ปเนตํ วุตฺตนฺติ.

在《分别论》(Vibhaṅga)的《经分别》(Suttantabhājaniya)中，并没有“造作有为法，故称为行”的说法。此说实出自《蕴相应》(Khandhasaṃyutta)。

๗๓. เอกตฺตารมฺมณสงฺขาโต อคฺโค โกฏฺฐาโส โกฏิ วา เอตสฺสาติ เอกคฺคํ. จิตฺตํ, ตสฺส ภาโว เอกคฺคตา. อารมฺมณญฺหิ นาม เอกํปิ นานาสภาวํ โหติ. ตสฺมา ตสฺส เอกสฺสปิ นานาสภาเวสุ วิกฺเขปํ อปตฺวา เอกสฺมึ สภาเว ขณมตฺตํปิ ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส โยนิจฺจลากาโร อตฺถิ อยํ ตสฺมึ เอกคฺคาภิธานสฺส เอกคฺคพุทฺธิยาจ ปวตฺติเหตุภาเวน คยฺหตีติ. เต เนว หิ สา นิวาเต ทีปจฺจีนํ ฐิติวิย เจตโส ฐิตีติ ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตา.

73. “一境”(ekaggaṃ)者，谓其以专注于一所缘为最上部分或顶点。此即是心，其状态是“一境性”(ekaggatā)。因为一个所缘，即使是单一的，也具有多种自性。因此，对于那单一的所缘，心不散乱于其多种自性，而哪怕只是片刻专注于其中一种自性，心的这种不动之相，就被视为“一境”之名与“一境”之慧生起的原因。因此，它被说成：“应知此是心之安住，犹如无风处的灯焰。”

[๗๕] วิภาวนิยํ ปน

[75] 然而，在《阐明疏》中

‘‘เอกํ อารมฺมณํ อคฺคํ อิมสฺสาติ เอกคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ อคฺคสทฺโท โกฏฺฐาเสวา โกฏิยํวา ปวตฺโตติ ยุตฺโต. เกจิปน อารมฺมเณ ปวตฺโตติ วทนฺติ. ตํ น สุนฺทรํ.

有说：“一境(ekagga)者，以一所缘为最胜。”于此，“最胜”(agga)一词，用于指部分或顶点是恰当的。但有些人说它用于指所缘，这种说法并不好。

น หิ อคฺคสทฺโท อารมฺมณปริยาโย กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ.

因为“最胜”(agga)一词在任何地方都未曾被视为所缘的同义词。

๗๔. ชีวนฺติ สมฺปยุตฺตาธมฺมา เอเตนาติ ชีวิตํ. อินฺโทติ อิสฺสโร. อิธ ปน อิสฺสรภาโว วุจฺจติ. อินฺทํ อิสฺสรภาวํ กาเรตีติ อินฺทฺริยํ. ชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตญฺหิ มยา วินา ตุมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถิ. ตสฺมา ตุมฺหากํ ชีวนกิจฺเจ มํ อิสฺสรํ กโรถาติ วทนฺตมิว สหชาตธมฺเม อภิภวิตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา หิ ตํ ปวตฺตสนฺตตาธิปเตยฺยนฺติ จ ปทุมุปฺป ลานุปาลกมุทกํ วิยาติจ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาว ขนฺธปรินิพฺพานา อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺตมานา จิตฺตสนฺตติ ปวตฺตสนฺตตินาม. อธิปติภาโว อาธิปเตยฺยํ. ปวตฺตสนฺตติยํ อาธิปเตยฺยํ อสฺสาติ สมาโส. ปุนปฺปุนํ นิรุทฺธํปิ หิ จิตฺตสนฺตานํ ตสฺส พเลน ปุนปฺปุนํ ชีวนฺตํ หุตฺวา ยาว ขนฺธปรินิพฺพานา ปุนปฺปุนํ ปวตฺตติเยว.

74. 相应法藉此而活，故为“命”(jīvita)。“Inda”是自在者，但此处意指自在的状态。它行使自在的状态，故为“根”(indriya)。既是命，又是根，故为“命根”(jīvitindriya)。它压服俱生法而转起，犹如在说：“没有我，你们的生命就不存在。因此，在你们生存之事上，当立我为自在者。”因此，它被称为“转起相续的主宰”，又如“守护莲花与睡莲之水”。于此，直到诸蕴般涅槃为止，以不断连结的方式转起的心相续，名为“转起相续”(pavattasantati)。主导的状态即是主宰(ādhipateyya)。“于转起相续中之主宰”，此为该复合词的解释。确实，心相续虽已再再息灭，但藉由它的力量，再再复活，直到诸蕴般涅槃为止，它都不断地再再转起。

น [Pg.93] หิ ชีวิตรหิเตสุ อนินฺทฺริยพทฺธธมฺเมสุ ตาทิโส ปวตฺตสนฺตติ วิเสโสนาม อตฺถีติ.

确实，在那些无命根、非根所系之法中，并没有所谓如此特殊的转起相续。

๗๕. มนสฺมึ อารมฺมณํ อสุญฺญํ มนํวา อารมฺมเณ นิจฺจนินฺนํ กโรตีติ มนสิกาโร. โส ปน ติวิโธ วีถิปฏิปาทโก ชวนปฏิปาทโกอารมฺมณปฏิปาทโกติ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ วีถิ ปฏิปาทโก นาม. ตญฺหิ ปญฺจทฺวาริก จิตฺตสนฺตตึ อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. มโนทฺวาราวชฺชนํ ชวนปฏิปาทโก นาม. ตํปิ ชวน สนฺตตึ อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. อิทเมว ทฺวยํ ตตฺถ ตตฺถ โยนิโส มนสิกาโรติจ อโยนิโส มนสิกาโร ติจ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปกติยา สมุทาจิณฺณนินฺนนิยามิตาทีหิ ปจฺจเย หิ อุปตฺถมฺภิตํ หุตฺวา จิตฺตสนฺตานํ โยนิโส อโยนิโสวา อารมฺมเณ นินฺนํ กโรตีติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตโต ปน ปฏฺฐาย ปวตฺตมานา จิตฺตสนฺตติ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา นิรุชฺฌิตฺวาปิ ปุน อุปฺปชฺชมานา ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน ตสฺมึเยว อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ อสติ การณวิเสเส. โส อารมฺมณปฏิปาทโกนาม. อยมิธา ธิปฺเปโต. อยญฺหิ อารมฺมณํ จิตฺเต จิตฺตํวา อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. ตถา หิ อยํ สารณ ลกฺขโณติ จ สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณน สํปโยชนรโสติจ อารมฺมณปฏิปาทกฏฺเฐน สมฺปยุตฺตานํ สารถีวิย ทฏฺฐพฺโพติจ วุตฺโต. ตตฺถ สารณลกฺขโณติ สารถีวิย อสฺสานํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อุชุํ อารมฺมณาภิมุขํ ปวตฺตยนลกฺขโณติ อตฺโถ. สมํ ธาเรนฺติติ สาธารณา. สพฺเพสํ จิตฺตานํ สาธารณา สพฺพจิตฺตสาธารณา.

75. 于心中令所缘不空，或令心恒常倾向于所缘，故为作意(manasikāra)。它有三种：路引导者(vīthipaṭipādaka)、速行引导者(javanapaṭipādaka)和所缘引导者(ārammaṇapaṭipādaka)。其中，五门转向(pañcadvārāvajjanaṃ)名为“路引导者”，因为它引导五门心相续，使之与所缘结合。意门转向(manodvārāvajjanaṃ)名为“速行引导者”，因为它也引导速行相续，使之与所缘结合。此二者在不同场合被称为如理作意(yoniso manasikāro)与不如理作意(ayoniso manasikāro)。这是因为它受到自性、串习、倾向、决定等诸缘的支持，而使心相续如理或不如理地倾向于所缘。然而，从结生心(paṭisandhicitta)开始，转起的心相续即使在舍离所缘而息灭之后，当再次生起时，若无特殊原因，藉由某个法的力量，它会就在该所缘上生起，那个法就名为“所缘引导者”。此处即意指此。因为它引导所缘至心中，或引导心至所缘，使之结合。因此，它被称为具有“导向”之相，具有“令相应法与所缘结合”之作用，并且就其为“所缘引导者”而言，当被视为相应法之御者。于此，“导向之相”意指：如御者导马，令相应法笔直地朝向所缘而转起之相。平等地持有，故为“共同”(sādhāraṇa)。对一切心共同，故为“一切心共同”(sabbacittasādhāraṇa)。

๗๖. วิตกฺเกตีติ วิตกฺโก. ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา อารมฺมณํ อาโรหตีติ อตฺโถ. ตสฺมึ ปน ตํ กถา อาโรหนฺเต สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ตํ อาโรหนฺติ. ตทา โสเยว เต อารมฺมณํ อภินิโรเปนฺโตนาม โหตีติ กตฺวา อารมฺมณา ภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโกติ วุตฺโต. ราชวลฺลภํ นิสฺสาย ชนปทคาสิโน ราชเคหาโรหนญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. อวิตกฺกํปิ หิ จิตฺตํ สวิตกฺกธมฺมสนฺตาเน วิตกฺเกน สห ปวตฺตปริจย พเลน อาโรหนโต วิตกฺเกน อตินิโรวิตเมวนาม โหตีติ. อปิจ, [Pg.94] อวิตกฺกํปิ ปญฺจวิญฺญาณํ วตฺถารมฺมณ สงฺฆฏฺฏนวเสน อาโรหติ. ทุตียชฺฌานาทีนิจ อุปจารภาวนาวเสน อาโรหนฺติ. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน กึวา เอตาย ยุตฺติยาติ วตฺวา อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. จิตฺตํปิ หิ อารมฺมณํ อารุหติเยว. ตสฺส ปน นิจฺจํ สหาโย มนสิกาโร. ตสฺมิญฺหิ อสติ ตํ นิยามกรหิ ตา นาวาวิย ยํวาตํวา อารมฺมณํ คเหตฺวา ปวตฺเตยฺยาติ. อิติ ปญฺจวิญฺญาณํ มนสิการสหายํ หุตฺวา อตฺตโน อารมฺมณวิชานนสตฺติวเสเนว อารมฺมณํ อาโรหติ. อกุสลํ ปตฺวา ปน จิตฺตํปิ โลภาทโยปิ อารมฺมณารุหเน ถามวตา เอว โหนฺติ. ปาปสฺมึ รมเต มโนติ หิ วุตฺตํ. ทุตียชฺฌาน จิตฺตาทีนิจ มนสิการ วีริยสฺสตีนํปิ วเสน อาโรหนฺติ. วิตกฺโก ปน ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา อตฺตสหิเต ธมฺเม อารมฺมณารุหเน สุฏฺฐุตรํ พลวนฺเต กโรติ. อิติ ตสฺมึ กิจฺเจ อญฺเญสํ สาภิสยพฺยาปารตายเอว อยํ วิตกฺโกติ วุตฺโตติ. เอวํ ปน วตฺตพฺพํ. นนุ อญฺเญปิ อรูปธมฺมา สารมฺมณสภาวา อารมฺมณํ อาโรหนฺติ. อถ จ ปน กสฺมา อยเมว วิตกฺโกติ วุตฺโตติ. อญฺเญสํ ปน อารุหนํ กิจฺจนฺตรโยควเสเนว สิทฺธํ. อิมสฺส ปน อิโต อญฺญํ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อยเมว ตถา วุตฺโตติ.

76. 寻思，故为寻(vitakka)。意思是如此如此地思量，然后攀缘所缘。当心攀缘所缘时，相应法亦随之攀缘。那时，寻便是在安立诸相应法于所缘，是故说寻具有“令（心）投入所缘”之相。好比依靠国王宠臣，地方百姓也能进入王宫，此即为例。即使是无寻之心，在有寻法之相续中，由于与寻共同生起的串习力，亦会如被寻彻底安立一般而攀缘。再者，无寻的五识，亦会因根与境的接触而攀缘。第二禅等，则是通过近行修习而攀缘。然而，《中部义注》(Majjhimaṭṭhakathā)中说：“此理何为？”并以此说明此义。心也确实攀缘所缘，然其恒常的同伴是作意。若无作意，心则如无舵之舟，会随波逐流而取所缘。因此，五识依靠作意之助，凭借自身了别所缘之力而攀缘所缘。于不善心，贪等亦强力攀缘所缘，如经云：“心乐于恶。”第二禅心等，则依靠作意、精进、念等之力而攀缘。而寻则是如此如此思量，在与它相应的法攀缘所缘时，能使其力量更强。因此，在此作用上，因其他法非主导，故唯独称此为寻。然或有问：“其他无色法不也具有所缘之性，攀缘所缘吗？为何唯独称此为寻呢？”答曰：其他法的攀缘，是藉由其他作用的结合而成就。而此[寻]除此之外别无他业。因此，唯独称此为寻。

๗๗. วิจรตีติ วิจาโร. วิจาเรติวา สมฺปยุตฺตเกธมฺเม, เต วา ธมฺมา วิจรนฺติ เอเตนาติ วิจาโร. วิจรณญฺเจตฺถ วิตกฺกา รุฬฺเห ตสฺมึเยว อารมฺมเณ สภาวาการปาตุภาวตฺถํ ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชนวเสน ปวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ วิตกฺโก โอฬาริโก ปุพฺพงฺคโม อารมฺมเณ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาตภูโตจ โหตีติ ฆณฺฑาภิฆาโต วิย ทฏฺฐพฺโพ. วิจาโร สุขุโม อนุจโร ตสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อนุพนฺธนภูโต จ โหตีติ ฆณฺฑานุรโววิย ทฏฺฐพฺโพติ.

77. 伺察，故为伺(vicāra)。或谓，其令相应法伺察；或谓，相应法藉由其而伺察，故为伺。于此，伺察当知为：当寻已攀缘所缘后，于同一所缘上，为令自性与行相显现而反复审察。于此，寻是粗、先行、心对所缘的首次投向，当视为如撞钟。伺是细、随行、心对同一所缘的持续系缚，当视为如钟之余响。

๗๘. อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข. อารมฺมเณ เอวํ นุโข โน นุโขติ เอวํ ปวตฺตํ สํสปฺปนํ อธิภวิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปกฺขโก มุจฺจนวเสน จิตฺตสฺส ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา โส อารมฺมเณ [Pg.95] สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณติ จ อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีลสทิโสติจ วุตฺโต.

78. 决意，故为胜解(adhimokkha)。此谓，于所缘上，克服并断除“是耶？非耶？”如是摇摆不定，心由此倾向一方而转起。是故，胜解被称为具有“于所缘上确立”之相，亦因其于所缘上不动摇，而被称为“如因陀罗柱”。

๗๙. วีรสฺส กมฺมสูรสฺส ภาโว กมฺมวา วีริยํ. ตํสมงฺคี ปุคฺคโล หิ กมฺมสูโร โหติ. มหนฺตํปิ กมฺมํ อปฺปกโต คณฺหาติ. ทุกฺกรํปิ สุกรโต, ภาริยํปิ อภาริยโต คณฺหาติ. อตฺตกิลมถํ นคเณติ. กมฺมสิทฺธิยา นิจฺจํ ปคฺคหิต กาย จิตฺโตว โหติ. ตสฺมา ตํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตถาปวตฺติยา เหตุภาโวเจว ตถาปวตฺตสฺส จ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กาย จิตฺตกฺริยาภูตํ โหตีติ. วิธินาวา นเยน อุปาเยน วีริยวโต กึ นามกมฺมํ น สิชฺฌตีติอาทิเกน ปุพฺพาภิสงฺขาเรน อีรยิตพฺพํ ปวตฺตยิตพฺพนฺติ วีริยํ. วิเสเสนวา สกปรหิตเหตุ อีรนฺติ กมฺปนฺติ ตํ สมงฺคิโน เอเตนาติ วีริยํ. เอตฺถจ วีริยุ ปตฺถมฺภิตา สมฺปยุตฺตธมฺมา สทา อนิกฺขิตฺตธุรา ปคฺคหิตสีสาวิย หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจสมฺปตฺติยา นิจฺจํ อุสฺสาหชาตาว โหนฺติ, เตสุจ ตถาโหนฺเตสุ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลาปิ อตฺตโนวา ปเรสํวา หิตเหตุ นิจฺจํ พฺยาวฏกายจิตฺตา โหนฺติ. ตสฺมา อีรนฺติ กมฺปนฺตีติ วุจฺจนฺตีติ. ตถา หิ ตํ อุปตฺถมฺภนลกฺขณนฺติ จ ปคฺคหลกฺขณนฺติ จ อุสฺสาหลกฺขณนฺติ จ เคหสฺส ถูณูปตฺถมฺภน สทิสนฺติ จ สมฺมา อารทฺธํ สพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ จ วุตฺตนฺติ.

79. 勇者(vīra)、行事勇健者(kammasūra)之状态或行事，即是精进(vīriya)。具足此法之人(puggala)即是行事勇健者。彼虽遇大事，亦视如小事；虽遇难事，亦视如易事；虽遇重担，亦视如轻担。彼不顾自身劳苦，为成其事，恒常身心策励。是故，精进既是此人如是行事之因，亦是此人如是行事时之身心活动。或谓，精进应由“于精进者，以方法、道理、善巧，何事不成？”等先前行愿(pubbābhisaṅkhāra)所激发、发起。或谓，具足此法者，为自他之利而特为前进(īranti)、奋斗(kampanti)，故为精进。于此，受精进支持之相应法，恒不放逸，如昂首之士，为成就各自之作用而恒常策励。当此等法如是运作时，具足精进之人，亦为自他之利而恒常身心勤勉。是故，彼等被称为“前进、奋斗”。诚然，精进亦被称为具有“支持”之相、“策励”之相、“热忱”之相，犹如屋之支柱，且如理发起之精进乃一切成就之根本。

๘๐. วินยติ กายจิตฺตํ ตปฺเปติ, ตุฏฺฐํ สุหิตํ ชเนติ, สุปุปฺผิตปทุมํวิยวา วฑฺเฒตีติ ปีติ, วินนฺติวา เอตาย ตํ สมงฺคิโน ปุณฺณจนฺโทวิย วิโรจมาน กายจิตฺตา โหนฺตีติ ปีติ. สา ปญฺจวิธา ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกาปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณาปีตีติ.

80. 其令身心愉悦、满足，生起喜悦，或如盛开莲花般令其增长，故为喜(pīti)。或谓，具足此法者，身心藉此而如满月般光耀，故为喜。喜有五种：小喜(khuddikā pīti)、刹那喜(khaṇikā pīti)、继起喜(okkantikā pīti)、踊跃喜(ubbegā pīti)、遍满喜(pharaṇā pīti)。

๘๑. ฉนฺทนํ ฉนฺโท. อิจฺฉา ปตฺถนา อภิสนฺธีติ วุตฺตํ โหติ. โสปน ทุวิโธ ตณฺหาฉนฺโท, กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโทติ. อิธ กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท อธิปฺเปโต. เอตฺถจ กตฺตุํ กาเมติ อิจฺฉตีติ กตฺตุกาโม. ฉนฺทสมงฺคิปุคฺคโล. ตสฺส ภาโว กตฺตุกมฺยํ. ตเทว กตฺตุกมฺยตา, ยถา เทโวเยว เทวตาติ. เอตฺถจ กตฺตุสทฺโท สพฺเพสํ ธาตุสทฺทานํ อตฺเถ สงฺคเหตฺวา ปวตฺโต. [Pg.96] ตสฺมา กตฺตุกมฺยตาติ เอเตน กเถตุกมฺยตา จินฺเตตุกมฺยตา ทฏฺฐุกมฺยตา โสตุกมฺยตาติ เอวมาทีนิ สพฺพ กฺริยาปทานิ สงฺคหิตานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. โส ปน อารมฺมณํ อิจฺฉนฺโตปิ ตณฺหา วิย อสฺสาทน รชฺชน ลคฺคน วเสน นอิจฺฉติ. เยน เยน ปน อตฺถิโก โหติ. ตํ ตํ อตฺถํ อาราเธตุ กามตาวเสเนว อิจฺฉติ. ยถา รญฺโญ อิสฺสาสา ธเนนวา ยเสนวา อตฺถิกา ราชเวรีนํ วิชฺฌนวเสน ฉฑฺฑิตพฺพยุตฺตเกปิ สเร พหู อิจฺฉนฺติเยว. เอวเมวํ อยํปิ ปรสฺส วิสฺสชฺชิตพฺพยุตฺต กานิปิ ทานวตฺถูนิ อลทฺธานิปิ ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ลทฺธานิปิ รกฺขิตุํ อิจฺฉตีติ. อยญฺจ อตฺโถ วิภาวนิยํปิ วุตฺโตเยว.

81. 意欲即是欲（chando）。此即所谓的欲求、希求、意图。它有两种：渴爱欲（taṇhāchanda）和欲作欲（kattukamyatā-chanda）。此处意指的是欲作欲。在此，“欲作者”（kattukāmo）即“想要去做”的人，也就是具足欲的个人（puggala）。他的状态是“欲作性”（kattukamyaṃ），那即是“欲作性”（kattukamyatā），犹如“天”（deva）即是“天神”（devatā）。在此，“作”一词涵括了所有动词词根的意义。因此，当说“欲作”时，应理解为它已包括了想说、想思、想看、想听等一切行为动词。然而，这种欲虽然也欲求所缘，却不像渴爱那样以享受、染著、执著的方式来欲求。他只是对于任何有需要之事，纯粹出于想要完成该事的意愿而欲求。譬如国王的弓箭手，若需要财富或名声，即使是那些为了射穿国王的敌人而必须射出的箭，他们也仍然会想要很多。同样地，这个人对于那些应布施给他人的物品，未得到时想要得到，已得到时则想要守护。此义在《阐明疏》（Vibhāvinī）中也已说过。

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ

彼处已说：

ทานวตฺถุวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตกาเลปิ เจส วิสฺสชฺชิ ตพฺเพน เตน อตฺถิโกเยว. ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณ อตฺถิโก อิสฺสาโสวิยาติ.

即使在布施物品时，他仍然需要那应施舍之物，就像弓箭手需要拿取那应射出之箭一样。

ตตฺถ ยทคฺเคน ทานํ ทสฺสามีติ ทานวตฺถุปริเยสนาทิวเสน ปวตฺตา ปุพฺพภาคเจตนา ทานวตฺถุวิสฺสชฺชน สงฺกาเต ทาเน สงฺคหิตา โหติ. ตทคฺเคน ตสฺสา ปุพฺพภาคเจตนาย ปวตฺติกาโล อิธ ทานวตฺถุ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺต กาโลติ เวทิตพฺโพ. วิสฺสชฺชิตพฺเพนาติ วิสฺสชฺชิตพฺพ ยุตฺตเกน. เตน อตฺถิโกเยว ปรสฺส วิสฺสชฺชนตฺถายาติ อธิปฺปาโย. ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณติ เตสํ อกตานํ กรณวเสน อลทฺธานํ ปริเยสนวเสน คหเณ. เอตฺถ ปน เกจิ อิสฺสาโส อุสูนิขิปิตฺวาปิ ลภมาโน เตหิ อุสูหิ อตฺถิโกเยวาติ เอว มตฺถํ วทนฺติ. โส นยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ ขิปิตอุสูนนฺติ วุตฺตํ สิยา. ยถา กถิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ. ตถา วิสฺสชฺชิตพฺเพ นาติ เอตฺถปีติ. เกจิ อิสฺสาโส อุสูหิ อนตฺถิโก ขิปนฺโต นโหติ. อตฺถิโกเยว สมาโน อญฺญํ อานิสํสํ อิจฺฉนฺโต ขิปตีติ เอวํ อตฺถํ วทนฺติ. โสปิ นยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ อุสูหิ อตฺถิโกเยว ตานิ ขิปนฺโต อิสฺสาโสวิยาติวุตฺตํ สิยาติ. อตฺถโต [Pg.97] ปน ตทุภยํปิ อวหสิตพฺพเมว โหตีติ. ยสฺมาจ ฉนฺทสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺตํ ฉนฺทวเสน อติ อิจฺฉมานํ วิย วิลุปฺปมานํ วิย คณฺหาติ. ตสฺมา อยํ อารมฺมณคฺคหเณ เจตโส หตฺถปฺปสารณํวิยาติ วุตฺโต. เอตฺถจ หตฺถปฺปสารณํวิยาติ อิทํ อภูตปริกปฺปวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ จิตฺตสฺส หตฺโถนาม อตฺถิ. อตฺถวิเสสปากฏตฺถํ ปน อภูตํปิ ภูตํ วิย กปฺเปตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ, อยํ ฉนฺโทนาม ถามปตฺโต ตณฺหาย พลวตโร โหติ. ตถา เหส อธิปติภูโต อิทฺธิปาทภูโตจ โหตีติ. ยทิ หิ โส ตณฺหาย สมานพโล สิยา. อิเม สตฺตา ตณฺหาย หตฺเถ ฐิตา ตณฺหา ปริคฺคหิตานิ ธนโภครชฺชสุขานิวา ทิพฺพพฺรหฺมสมฺปตฺติโยวา ฉฑฺเฑตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นสกฺขิสฺสนฺติ เยวาติ.

在此，以“我将行布施”为开端，通过寻求布施物等方式生起的前分思（pubbabhāgacetanā），在以施舍布施物为名的布施行为中被涵摄。据此，其前分思生起的时刻，在此应被理解为以施舍布施物的方式行事的时刻。“以应施舍之物”意即以适合施舍之物。其意是：他是为了施与他人而需要此物者。“拿取应射之箭”，是指通过制作未制成者、寻求未获得者的方式来拿取。于此，有些人说：“弓箭手即使在射出箭后又能得到它们，他仍然是需要那些箭的人。”此说不成立。若是如此，则应说成“已射之箭”（khipita-usūnaṃ）。同样地，此处也应是“已施舍之物”（vissajjitabbena）。又有些人说：“弓箭手若不需要箭，则不射。他是因为需要，并欲求其他利益，才射箭。”此说亦不成立。若是如此，则应说成“如同需要箭的弓箭手射出它们”。但从义理上说，这两种说法都应被舍弃。因为与欲（chanda）相应的心在执取所缘时，犹如因欲而过度欲求，犹如在抢夺。因此，这被称为在执取所缘时“心犹如伸出手”。于此，“犹如伸出手”应被视为一种譬喻之说。心并无所谓的手，但为了阐明特殊的义理，将非实有之事构想为实有而说，应如是理解。再者，此欲一旦获得力量，则比渴爱（taṇhā）更强有力。因此，它成为增上（adhipati），也成为神足（iddhipāda）。如果此欲与渴爱力量相等，那么这些众生住于渴爱之手，被渴爱所执，将无法舍弃财富、享乐、王位之乐，乃至天界与梵天的成就，而从轮回之苦中出离。

๘๒. โสภณา โสภเณสุ จิตฺเตสุ ปกิรนฺตีติ ปกิณฺณา. เกเอว ปกิณฺณกา. อญฺเญหิ อญฺเญสํวา สมานา อญฺญสมานา. ยทา โสภณจิตฺเตสุ ยุตฺตา, ตทา เตหิ อโสภณโต อญฺเญหิ สมานา. ยทา อโสภณจิตฺเตสุ ยุตฺตา, ตทา เตหิ โสภณโต อญฺเญหิ สมานา สทิสาติ วุตฺตํ โหติ.

82. 善法散布于善心中，故为“杂”（pakiṇṇā）。它们是怎样的杂心所呢？与其他心所共通，故为“他同”（aññasamānā）。此义即是说：当它们与善心相应时，则与善心所（即非不善者）共通；当它们与不善心相应时，则与不善心所（即非善者）共通。

อญฺญสมานราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา.

于他同聚中对究竟义的阐明。

๘๓. อิทานิ อกุสลราสึ ทสฺเสนฺโต โมโหติอาทิมาห. ตตฺถ มุยฺหตีติ โมโห. มุยฺหนฺติ สตฺตา เอเตนาติวา โมโห. มุยฺหนมตฺตํวา โมโห, จตุรงฺคตมสฺส วิย จกฺขุสฺส สพฺพโส กลฺยาณปกฺขํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา จิตฺตสฺส อนฺธภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปาปปกฺขํ ปน ปตฺวา โส ญาณคติโก โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ปาฬิยํ มิจฺฉาญาณนฺติ วุตฺโต. อฏฺฐกถาสุจ มิจฺฉาญาณนฺติ ปาปกฺริยาสุ อุปายจินฺตาวเสนปวตฺโต โมโหติ วุตฺตํ. อวิชฺชายจ อปฺปฏิปตฺติ มิจฺฉาปฏิปตฺติวเสน ทุวิธภาโว วุตฺโต. [Pg.98] เอตฺถจ อปฺปฏิปตฺตีติ กลฺยาณปกฺเข อญฺญาณเมว วุจฺจติ. มิจฺฉาปฏิปตฺตีติ ปาปปกฺเข มิจฺฉาญาณเมว วุจฺจตีติ, ตถา หิ ปาปปกฺขํ ปตฺวา ปญฺจธมฺมา ญาณคติกา โหนฺติ โมโห, โลโภ, ทิฏฺฐิ, วิตกฺโก, วิจาโรติ. จิตฺเตน ปน สทฺธึ ฉพฺพิธา โหนฺติ. เตหิ ปกติยา วิญฺญุชาติเกสุ สุตปริยตฺติสมฺปนฺเนสุจ อุปฺปนฺนา ปาปกฺริยาสุ ตํ ตํ อุปายทสฺสนวเสน เตสํ ตตฺถ เฉกภาวํ ปฏิพลภาวญฺจ สาเธนฺตีติ.

83. 现在，为示不善聚，说“痴”（moha）等。于此，“被迷惑”是为痴。或“众生因此而迷惑”是为痴。或“仅是迷惑的状态”是为痴。据说，它犹如四足兽之眼，完全遮蔽善品，使心盲目。然而，当它转向恶品时，应知它具有认知性。因此，它在圣典中被称为“邪智”（micchāñāṇa）。在义注（aṭṭhakathā）中也说：“邪智是在作恶时，以思惟方便的方式而生起的痴。”而无明（avijjā）被说为有两种，即“不实行”与“邪实行”。于此，“不实行”被称为于善品中的无知；“邪实行”被称为于恶品中的邪智。因此，当转向恶品时，有五法具有认知性：痴、贪、见、寻、伺。连同心则有六种。当它们生起于天生聪慧且博闻强识者心中时，通过在恶行中展现种种方便，成就了他们在该方面的善巧与能力。

๘๔. นหิริยติ กายทุจฺจริตาทีหิ นลชฺชติ นชิคุจฺฉตีติ อหิรี. หิริปฺปฏิปกฺขาวา อหิรี, สาเอว อหิริกํ. ตญฺหิ ปาป กฺริยาสุ ปจฺจุปฏฺฐิตาสุ หิริยา โอกาสํ อทตฺวา ตาสุ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา หิ ตํ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉนลกฺขณนฺติจ อลชฺชาลกฺขณนฺติจ วุตฺตํ.

84. 不因身恶行等而羞耻，不羞愧，不厌恶，是为无惭（ahirī）。无惭是惭的对反，它就是无惭法（ahirika）。因为它在恶行现前时，不给惭留有机会，反而于其中生起喜好而转起。因此，它被说成具有“不厌恶身恶行等”之相，以及“无耻”之相。

๘๕. นโอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปํ. กายทุจฺจริตาทีหิ นภายติ นอุตฺรสตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปปฺปฏิปกฺขํวา อโนตฺตปฺปํ. ตํปิ หิ ตาสุ ปจฺจุปฏฺฐิตาสุ โอตฺตปฺปสฺส โอกาสํ อทตฺวา จิตฺตํ ตาสุ อสารชฺชมานํ กตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา เหตํ กายทุจฺจริ ตาทีหิ อสารชฺชลกฺขณนฺติ จ อนุตฺตาสลกฺขณนฺติ จ วุตฺตํ. วุจฺจติ จ –

85. 不畏惧，是为无愧（anottappa）。即对于身恶行等不害怕、不战栗的意思。无愧是愧的对立面。因为它在恶行现前时，不给愧留有机会，使心不顾忌那些恶行而运作。因此说它具有不顾忌身恶行等的特相，以及不战栗的特相。又说：

อเชคุจฺฉี อหิริโก, ปาปาคูถาว สูกโร;

อภีรุจ อโนตฺตปฺปี, สลโภ วิย ปาวกาติ.

不厌恶且无惭，如猪于粪秽；无畏惧且无愧，如飞蛾扑火。

๘๖. อุทฺธรตีติ อุทฺธฏํ. ปาสาณปิฏฺเฐ วฏฺเฏตฺวา วิสฺสฏฺฐ เคณฺฑุโก วิย นานารมฺมเณสุ วิกฺขิตฺตํ จิตฺตํ, อุทฺธฏสฺส ปน จิตฺตสฺส อุทฺธรณาการปฺปวตฺติยา ปจฺจยภูโต ธมฺโม อุทฺธจฺจํ. ตํ ปน วาเตริตํ ชลํ วิย ธชปฏากา วิยจ ทฏฺฐพฺพํ.

86. 使其高扬，故为“已高举”（uddhaṭaṃ）。散乱于各种所缘的心，就如同在石板上旋转后抛出的球。而对于已高举的心，作为其以高扬方式运作之原因的法，即是掉举（uddhacca）。它应被看作如同被风吹动的水，以及旗帜。

๘๗. ลุพฺภตีติ โลโภ, ลุพฺภนฺติ สมฺปยุตฺตา ธมฺมา เอเต นาติ โลโภ, ลุพฺภนมตฺตเมววา เอตนฺติ โลโภ. เอตฺถจ ลุพฺภนํนาม อารมฺมณาภิสชฺชนํ ทฏฺฐพฺพํ. โสปน อารมฺมเณ ลคฺค นฏฺเฐน [Pg.99] มกฺกฏาเลโปวิย อภิกงฺขฏฺเฐน ตตฺตกปาเล ขิตฺตมํส เปสิ วิย อปริจาคฏฺเฐน เตลญฺชน ราโควิย ตณฺหานทิภาเวน วฑฺฒิตฺวา สตฺตานํ อปายาวหฏฺเฐน สพฺพานิ สุกฺขกฏฺฐ สาขาปลาส ติณกสฏานิ มหาสมุทฺทํ วหนฺตี สีฆโตตา นที วิย ทฏฺฐพฺโพ.

87. 贪求，是为贪；诸相应法因它而贪求，故为贪；或者，它仅仅是贪求的状态，故为贪。于此，贪求当知为执取所缘。就其黏着于所缘而言，它应被视为如同捕猴的沥青；就其热望而言，如同投在热锅上的肉块；就其难以舍离而言，如同油烟的污渍；就其增长为渴爱之河，将众生带向恶趣而言，它应被视为如同将所有干木、枝叶、草芥带向大海的急流。

๘๘. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ. ธมฺมานํ ยาถาวสภาเวสุ ญาณทสฺสนํ วิย เตสเมว อยาถาวสภาเวสุ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สาหิ เอกจฺจานํ ปณฺฑิตมานีนํ มิจฺฉาวิตกฺกพหุลานํ อุปฺปนฺนา ถามคตา อยาถาวปกฺเข ปฏิเวธญฺญาณคติกา โหตีติ. สาปน มิจฺฉาภินิเวสลกฺขณา ปรมํวชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพา.

88. 见即是见解。如同有对于诸法如实自性的智见，同样地，对于它们的非如实自性，则有所谓的邪见。此见在一些自以为聪慧、充满邪思的人身上生起并变得稳固，倾向于非真实的一方，具有一种错误的洞察力。它具有错误执取的特相，应被视为最大的过失。

๘๙. มญฺญตีติ มาโน. อหํ โลเก เอโก ปุคฺคโล อสฺมิ. น กฏฺฐกลิงฺคโรวิย อวมญฺญนารโหติ เอวํ อตฺตานํ ทฬฺหํ ปคฺคเหตฺวา สมนุปสฺสตีติ อตฺโถ. โสปน ชาติ กุลธน โภค ยส อิสฺสริยาทีหิ เจว สีล สุต ลาภสกฺการา ทีหิจ คุเณหิ อุปตฺถมฺภิโต อติเรกตรํ วทฺธิตฺวา อตฺตานํ ชนมชฺเฌ เกตุํวิย อจฺจุคฺคตํ มญฺญติ. ตสฺมา โส อุนฺนติลกฺขโณติจ อุมฺมาโทวิยาติจ วุตฺโต.

89. 思量，是为慢。意思是：“我是世上独一无二的个人。我不应像朽木一样被人轻视。”像这样牢固地坚持并看待自己。此人因为种姓、家族、财富、享乐、名誉、权力等等，以及戒行、学问、利得、恭敬等等功德的支持，慢心更加增长，认为自己在人群中像旗帜一样高高耸立。因此说慢的特相是高举，就像疯狂一样。

๙๐. ทุสฺสตีติ โทโส. โสปน จณฺฑิกฺกฏฺเฐน ปหตา สิวิโสวิย วิสปฺปนฏฺเฐน อสนิปาโตวิย อตฺตโน นิสฺสย ทหนฏฺเฐน ทาวคฺคิวิย ทุสฺสนฏฺเฐน ลทฺโธกาโส สปตฺโตวิย สพฺพโส อหิตราสิ ภาวฏฺเฐน วิส สํสฏฺฐ ปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ.

90. 憎恶，是为嗔。它以其凶暴性，如被击打的毒蛇；以其蔓延性，如雷击；以其焚烧所依处之性，如森林大火；以其作恶之性，如获得机会的敌人；以其完全是损害之聚的性质，应被视为如混有毒药的腐臭尿液。

๙๑. อิสฺสตีติ อิสฺสา. ปรสมฺปตฺตึ อุสฺสูยตีติ อตฺโถ. สาหิ ปเรสํ ปกติยา ลทฺธสมฺปตฺตึ ทิสฺวา วา สุตฺวาวา นสหติ. ตสฺสา สมฺปตฺติยา วิปตฺตึ อิจฺฉติ อากงฺขติ. อสุโก อิทํนาม ลภิสฺสตีติ สุตฺวาปิ นสหติ. ตสฺส อลาภํ อิจฺฉติ อากงฺขติ. ตสฺมา สา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสฺสูยนลกฺขณาติ วุตฺตา.

91. 嫉羡，是为嫉。意思是嫉恨他人的成就。此人见到或听到他人天生获得的成就时，无法忍受，希望并渴望他人的成就败坏。即使听到“某人将获得这个”也不能忍受，希望并渴望他无法获得。因此说，嫉以嫉羡他人成就为特相。

๙๒. มม [Pg.100] เอว อิทํ คุณชาตํวา วตฺถุวา โหตุ. มา อญฺญสฺสาติ เอวํ อตฺตโน สมฺปตฺติเหตุ อวิปฺผาริกตาวเสน จรติ ปวตฺตตีติ มจฺฉรํ, ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. อิทํจ อิสฺสา วิย ทุวิธํ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺติ ลภิตพฺพสมฺปตฺติ วเสน. ตตฺถ ปกติยา ลทฺธสมฺปตฺติยํ ตาว ตํ ปเรหิ สา ธารณํวา เยน เกนจิวา การเณน อตฺตสนฺตกภาวโต มุจฺจิตฺวา ปเรสํ สนฺตกภาวํ คมิสฺสมานํ ทิสฺวา วา สุตฺวาวา จินฺเตตฺวา ทุกฺขี ทุมฺมโน โหติ, ลภิตพฺพสมฺปตฺติยํปิ อสุกสฺมึ เทเส วากาเลวา อิทํนาม ภวิสฺสตีติ สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา ตํ อตฺตนาว ลทฺธุํ อิจฺฉติ. อญฺเญสํ ลาภํ นอิจฺฉติ. อญฺเญ ลภิสฺสนฺตีติ สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา ทุกฺขี ทุมฺมโน โหตีติ. ตถา เหตํ ลทฺธานํวา ลภิตพฺพานํวา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ นิคฺคุหนลกฺขณนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ลภิตพฺพสมฺปตฺติยํ ยสฺส ลาภํ นอิจฺฉติ. โสลภตีติวา ลภิสฺสตีติวา สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา จิตฺตวิฆาโต อิสฺสานาม. ยํ ยํ อตฺตนา ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ อตฺตนา อลพฺภมานกํ จินฺเตตฺวา จิตฺตวิฆาโต มจฺฉริยํนาม. น หิ เอเต ทฺเว เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ.

92. “这功德或财物只应属于我，不应属于他人”——如此因自己的成就而生起不愿分享的心态，即是悭吝(maccharaṃ)，如此生起的心也是悭吝。悭吝的状态即是悭吝性(macchariyaṃ)。这悭吝就像嫉妒(issā)一样，可分为两类：对已得成就的悭吝和对将得成就的悭吝。其中，对于已获得的成就，当见到、听到或想到它将与他人所共有，或因某种原因将脱离自己而为他人所有时，便感到痛苦和忧恼。对于将获得的成就也是如此，当听到或想到在某个地方或某个时间将会有某种东西出现时，就想自己得到，不希望别人得到。当听到或想到别人将要得到时，就感到痛苦和忧恼。因此，据说它的特征就是隐藏自己已经得到或将要得到的成就。在这里，对于将要获得的成就，不希望别人得到，当听到或想到“他得到了”或“他将得到”时，内心的恼乱即是嫉妒。对于自己想要得到的东西，当想到自己得不到时，内心的恼乱即是悭吝。这两者不会同时生起。

๙๓. กุกฺกุจฺจนฺติ เอตฺถ กิริยา กตํ. กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กุจฺฉิตกิริยาติ อตฺโถ. ปณฺฑิเตหิ เอกนฺเตน นินฺทิตพฺโพ จิตฺตปฺปวตฺติวิเสโสติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถโต ปน อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ เอวํ อนุโสจนวเสน ปวตฺโต กุกฺกุจฺจ สมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโทเยว, โส หิ ตถา ปวตฺตมาโนปิ ปุพฺเพ อกตํวา กลฺยาณํ ปุน กตํ กาตุํ น สกฺโกติ. ปุพฺเพ กตํ วา ปาปํ ปุน อกตํ กาตุํ นสกฺโกติ. อถโข กุสลธมฺเมสุ จิตฺตปริยาทานายเอว สํวตฺตติ. ตสฺมา กุจฺฉิตกิริยา มตฺตตฺตา กุกตนฺติ วุจฺจตีติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐ กถายํ กตากตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺส อภิมุขคมนํ ปฏิสาโรนาม. ยสฺมา ปเนโส กตํวา ปาปํ อกตํ นกโรติ. อกตํวา กลฺยาณํ กตํ นกโรติ. ตสฺมา วิรูโป กุจฺฉิโต วา ปฏิสาโรติ วิปฺปฏิสาโรติ. เอตฺถจ วิปฺปฏิสาโรติ กุกฺกุจฺจ เมว. [Pg.101] กุกฺกุจฺเจจ กุจฺฉิเต สติ ตํ สมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโทปิ กุจฺฉิโตเยว. เยนจ การเณน กุกฺกุจฺจํ กุจฺฉิตํนาม โหติ. เตเนว การเณน โส จิตฺตุปฺปาโทปิ กุจฺฉิโตนาม โหตีติ กตฺวา โส จิตฺตุปฺปาโทว กุกตปเท คเหตุํ ยุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สุทินฺนกณฺฑฏฺฐกถายํ ปน อยมตฺโถ อุชุกโตว วุตฺโต. ยถาห-วิญฺญูหิ อกตฺตพฺพตาย กุจฺฉิตกิริยาภาวโต กุกฺกุจฺจนฺติ.

93. 在此，就追悔(kukkucca)而言，它关乎已做的行为。“所做的卑劣”即是恶作(kukata)，意思是“卑劣的行为”。据说这是一种必定会为智者所谴责的特殊心理活动。然而，从意义上说，追悔是因“唉，我没有做善行，却做了恶行”这样的追悔而生起的、与追悔相应的心生起。因为，即使如此追悔，也不能使先前未做的善行重新被完成，也不能使先前已做的恶行变成未做。反而，它只会导致对善法的心力损耗。因此，仅因其是卑劣的行为，就被称为“恶作”。在义注(aṭṭhakathā)中说：“面对已作和未作的、有过失和无过失之事而生起的懊恼，即是懊悔(paṭisāro)。”因为他不能使已做的恶行变成未做，也不能使未做的善行变成已做，所以这种懊悔是丑陋的或卑劣的，故称违悔(vippaṭisāro)。在此，违悔就是追悔。当追悔是卑劣的时，与它相应的心生起也是卑劣的。由于追悔被称为“卑劣”，出于同样的原因，那种心生起也被称为“卑劣”，因此应知，那种心生起本身就适合用“恶作”一词来理解。然而，在《苏定那(Sudinna)品义注》中，此义被直接地说明了。如说：“因其为智者所不应为，且是卑劣行为的状态，故为追悔。”

[๗๖] วิภาวนิยํ ปน

[76] 然而，应作辨析：

อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กตากต ทุจฺจริตสุจริต’’นฺติ. ตํ น ยุชฺชติเยว. เอเตน ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘อกตํปิ หิ กุกตนฺติ โวหรนฺติ. ยํ มยา อกถํ. ตํ กุกตนฺติจ. อิธ ปน กตา กตํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิปฺปฏิสารจิตฺตุปฺปาโท กุกต’’นฺติจ. ตํปิ สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตเมว โหตีติ.

未觉察此义而说：“‘所做的卑劣’即是恶作，（即）已作与未作的恶行和善行。”这种说法根本不合理。由此，那里所说的：“未作也被称为恶作。例如，‘我未说的话，即是恶作。’而在这里，恶作是指缘于已作和未作而生起的违悔心生起。”所有这些也都被驳斥了。

กุกตสฺส ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทสฺส ตถาปวตฺติ เหตุภาโว กุกฺกุจฺจํ. อปิจ, ธาตุปาเฐสุ กุจสทฺทํ สงฺโกจน มโน วิเลขนตฺเถสุ ปฐนฺติเยว. ตสฺมา กุจฺฉิเตน อากาเรน โกจติ สงฺโกจติ น ปาปชิคุจฺฉนากาเรนาติ กุกฺกุโจ. กุจฺฉิเตนวา อากาเรน โกจติ วิลิขติ นกิเลสสลฺลีขนา กาเรนาติ กุกฺกุโจ. ตถา ปวตฺตธมฺมสมูโห. โสหิ กุจฺฉิเตน อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ เอวํ ปวตฺเตน อนุตฺถุนนากาเรน สงฺโกจติ. กุสลธมฺมสมาทาเน จิตฺตํ นมิตุํปิ นเทติ. มนํวา วิเลขติ. สทฺธาทีนํ สารธมฺมานํ ตนุกรเณน จิตฺตํ กุสลธมฺมสมาทาเน ปริยาทินฺนถามพลํ กโรติ. ตสฺมา กุกฺกุโจติ วุจฺจติ. เยน ปน ธมฺเมน ยุตฺตตฺตา โส ตถา ปวตฺโต โหติ. โส กุกฺกุจฺจํนาม กุกฺกุจสฺส ภาโวติ กตฺวา. ตํ ปน ยสฺมา ปุพฺเพ อกตญฺจ กลฺยาณํ กตญฺจ ปาปํ อารพฺภ ปจฺฉา อนุตาปนวเสน อนุโสจนวเสนจ ปวตฺตติ. ตสฺมาตํ ปจฺฉานุตาปลกฺขณํ กตากตานุโยจน รสนฺติ จ วุตฺตํ. [Pg.102] เอตฺถจ ปจฺฉานุตาปลกฺขณนฺติ ปุพฺเพ กลฺยาณญฺจ อกตฺวา ปาปญฺจ กตฺวา อาคตตฺตา ปจฺฉิเม กาเล อนุตาปลกฺขณนฺติ อตฺโถ. เตน กุกฺกุจฺจสฺส เอกนฺเตน อตีตารมฺมณตา สิทฺธา โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนานาคตารมฺมณตาจ ปฏิสิทฺธาติ. กตากตา นุโสจนรสนฺติ เอตฺถ กตญฺจ ปาปํ อกตญฺจ กลฺยาณนฺติ โย เชตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ มหานิทฺเทเส –

对于被称为恶作(kukata)的、如前所述的心生起，其如此持续的原因即是追悔(kukkucca)。再者，在词根(dhātu)表中，记载“kuc”一词有收缩和扰乱心的含义。因此，它以一种可鄙的方式收缩，而非以厌恶恶行的方式收缩，故为追悔(kukkuco)。或者，它以一种可鄙的方式扰乱，而非以削弱烦恼的方式扰乱，故为追悔。它是一组如此生起的法。它确实以一种可鄙的、哀叹的方式，想着“唉！我未曾行善，却造作了恶业”而收缩。在受持善法时，它甚至不让心倾向于此。或者它扰乱心意。由于它削弱了信等核心之法，使得心在受持善法时，其气力与能量都被耗尽。因此它被称为“追悔”。然而，由于与此法相应，它才如此生起，那被称为“追悔”(kukkucca)，因为它是追悔的状态。又因为它缘取先前未作的善与已作的恶，而于事后以后悔与忧恼的方式持续，所以说它有“事后追悔”之相(lakkhaṇa)，以及“省察已作与未作”之作用(rasa)。于此，“事后追悔之相”之意为：由于是在先前未行善与已作恶之后而来，故为“于后来之时追悔之相”。由此，追悔必然只以过去为所缘(ārammaṇa)得以成立，而以现在或未来为所缘则被否定。在“哀伤已作与未作的作用”一句中，应理解为“已作之恶与未作之善”。这在《大义释》(Mahāniddesa)中说道——

ทฺวีหากาเรหิ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชติ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ. กถญฺจ ทฺวีหา.ล. อกตตฺตาจ. อกตํ เม กายสุ จริตํ. กตํ กายทุจฺจริตนฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ. อกตํ เม วจีสุจริตํ.ล. กตํ มโนทุจฺจริตนฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ. อกตาเม ปาณาติปาตา เวรมณี. กโต ปาณาติ ปาโตติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ.ล. อกตา เม สมฺมาทิฏฺฐิ. กตา มิจฺฉามิฏฺฐีติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจนฺติ.

追悔由两种方式生起：因已作与因未作。如何是两种呢？……因未作。当思惟“我未行身善行，却行了身恶行”时，便生起追悔。当思惟“我未行语善行，却行了语恶行”以及“我未行意善行，却行了意恶行”时，便生起追悔。当思惟“我未远离杀生，却行了杀生”时，便生起追悔。……当思惟“我未修正见，却持了邪见”时，便生起追悔。

เอเตน ปน อกตสุจริตา รมฺมณตาย กตทุจฺจริตา รมฺมณตายจ วเสน กุกฺกุจฺจสฺส ทฺวิธาภาโวเยว สิทฺโธ โหติ. ทฺวีหากาเรหีติ หิ วุตฺตํ. โสจ โข ปุพฺเพ ปาปํ กตฺวา ปจฺฉา อปายภยตชฺชิตานญฺเจว อปาเยสุ ปติตฺวา ปุพฺเพ อตฺตนา กตกมฺมํ อนุสฺสรนฺตานญฺจ โหติ. นอญฺเญสํ, อกตํ เม กายสุจริตํ. กตํ กายทุจฺจริตนฺติ หิ วุตฺตํ. ยถา ปน มาโน ทุวิโธ โหติ ยาถาวมาโน อยาถาวมาโนติ. ตถา กุกฺกุจฺจํปิ, ยาถาวกุกฺกุจฺจํ, อยาถาว กุกฺกุจฺจนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อยาถาว กุกฺกุจฺจํปิ อุปฺปชฺชมานํ ทฺวีหากาเรโห อุปฺปชฺชติ อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ. กตมํ ปน ตนฺติ. ยญฺจ ปุพฺเพ กลฺยาณกมฺเมปิ ปาปสญฺญี ปาปทิฏฺฐิ อกตฺวา ปาปกมฺเมปิ กลฺยาณสญฺญี กลฺยาณทิฏฺฐิ กตฺวา ปจฺฉา อนุโสจนวเสน อุปฺปชฺชติ. ยญฺจ ปุพฺเพ กลฺยาเณ กลฺยาณสญฺญี กตฺวา ปจฺฉา ปาปสญฺญิโน ปาเปจ ปาสญฺญี อกตฺวา ปจฺฉา กลฺยาณสญฺญิโน อุปฺปชฺชติ. อิทํ อยาถาวกุกฺกุจฺจํนาม. อนวชฺเช สาวชฺชสญฺญี, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี, อนาปตฺติยํ อาปตฺติสญฺญีติอาทินาปิ [Pg.103] โยเชตพฺพํ. อิทญฺจ สพฺพํ อุปฺปชฺชมานํ ทฺวีหา กาเรเหว อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ทฺวีสุเอว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปน มหานิทฺเทเสเยว หตฺถกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจํ. ปาทกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ. ตํ อสํยต กุกฺกุจฺจํนาม. ยํ ปน ตํ ภิกฺขุ กุกฺกุจฺจายนฺตา นปฏิคฺคณฺหึสูติ วินเย อาคตํ. ยญฺจ กถํ กุกฺกุจฺจปฺปกตตาย อาปชฺชติ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาติ อาคตํ. ตํ วินยกุกฺกุจฺจํนาม. ตํปน วินยสํสโยเอว. โสจ โข อตฺตโน อวิสเย กปฺปติ นุโข โนนุโขติ สํสปฺปนากาเรน ปวตฺโต กุสล กฺริย จิตฺตุปฺปาโท. โสปน เยสํ อุปฺปชฺชติ. เตสุ เย สิกฺขากามา, เต ตํกมฺมํ นกโรนฺติ. เต สนฺธาย กุกฺกุจฺจายนฺตา นปฏิคฺคณฺหึสูติ วุตฺตํ. เย ปน กโรนฺติเยว. เต กปฺปิยวตฺถุสฺมึปิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺติ. เต สนฺธาย กุกฺกุจฺจปฺปกตตาย อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ วุตฺตํ.

由此，以未行善业与已行恶业为所缘故，追悔(kukkucca)确实成立为两种。如是说：“以两种方式”。它发生在那些先前造作恶业，后来因畏惧恶趣而受惊吓者，或堕入恶趣后回忆起自己先前所造之业者身上，而非发生在其他人身上。如是说：“我未曾做过身善行，我做过身恶行。”再者，譬如慢分为两种：如实慢与不如实慢。同样，追悔也分为两种：如实追悔与不如实追悔。其中，不如实追悔生起时，也以两种方式生起：“啊，我未曾做善，我已作恶！”这是指什么呢？它是指，先前对善业有恶想、恶见而不做，或对恶业有善想、善见而去做，之后生起的追悔。也指，先前对善业有善想而去做，之后生起恶想；或对恶业有恶想而不去做，之后生起善想。这称为不如实追悔。此理也应适用于：于无过失者起有过失想，于适宜者起不适宜想，于无犯者起有犯想等。这一切生起时，都以两种方式生起。因此当知，它们都包含在这两者之中。再者，在《大义释》(Mahāniddesa)中所指出的“手的追悔”、“脚的追悔”、“手脚的追悔”，这称为不律仪追悔(asaṃyata kukkucca)。至于在律(Vinaya)中所说“那些比丘(bhikkhu)因追悔而不接受”，以及所说“如何因追悔的性质而犯戒：于适宜者作不适宜想，于不适宜者作适宜想”，这称为律追悔(vinayakukkucca)。这其实就是对律的疑惑(vinayasaṃsayo)。它是在自己不确定的领域中，以“这是否适宜？”的方式犹豫而转起的善唯作心生起。当它生起时，那些乐于学戒者便不做那件事。针对他们，如是说“因追悔而不接受”。而那些仍然去做的人，即使是对适宜的事物，也会犯戒。针对他们，如是说“因追悔的性质而犯戒”。

๙๔. ถิยติจิตฺตํ มนฺทมนฺทํ กตฺวา อชฺโฌตฺถรตีติ ถินํ. ถิยิยนา ถิยิตตฺตนฺติ หิ ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐํ.

94. 它使心僵滞、缓慢，并覆盖它，因此是昏沉(thina)。因为在圣典中，它被解释为“僵滞、僵滞的状态”。

๙๕. เมธติ เจตสิเก ธมฺเม อกมฺมญฺญภูเต กตฺวา วิหึ สตีติ มิทฺธํ. ตถา หิ อารมฺมเณ วิปฺผารวเสน ตํ ตํ อิริยา ปถํ สนฺธาเรตฺวา ปวตฺตมาเนสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ มุคฺคเรน โปเถตฺวา วิย เต อารมฺมณโต โอลิยาเปตฺวา อิริยาปถํปิ สนฺธาเรตุํ อสมตฺเถ กตฺวา ถินํ จิตฺตํ อภิภวติ. มิทฺธํ เจตสิเกติ.

95. 它伤害心所法，使之变得无能为力，因此是睡眠(middha)。确实，当诸相应法以散布的方式缘取目标、维持各种威仪而运作时，它就像用锤子敲打它们一样，使它们从目标上退缩，甚至无力维持威仪，从而压倒了迟钝的心。睡眠是一种心所。

๙๖. วิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ. จิกิจฺฉนํ จิกิจฺฉา. ญาณปฺปฏิกา โรติ อตฺโถ. ติกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วิคตา จิกิจฺฉา เอตายาติ วิจิกิจฺฉา. สภาวํ วิจินนฺตา กิจฺฉนฺติ กิลมนฺติ เอตายาติวา วิจิกิจฺฉา. วิจิกิจฺฉติวา ทฺเวฬฺหกภาเวน ปวตฺตตีติ วิจิกิจฺฉา. สา นีวรณภูตา, ปฏิรูปกาติ ทุวิธา. ตตฺถ พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสุ วตฺถูสุ วิมติวเสน ปวตฺตมานา นีวรณภูตา. ตโต อญฺญาปน อสพฺพญฺญูนํ เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กถํ นุโข เอวํ นุโข [Pg.104] อิทํนุโขติ เวมติกภาเวน ปวตฺตา สพฺพา วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปกานาม. สา ปน กุสลาปิ โหติ, อกุสลาปิ ขีณา สวานํ อุปฺปนฺน กฺริยาพฺยากตาปีติ. อิธ ปน เอกนฺตากุสลภูตา นีวรณวิจิกิจฺฉาว อธิปฺเปกาติ.

96. 于“疑惑”(vicikicchā)中，“cikicchā”是治疗，意为智慧的对治。由于它，对治便消失了，因其难以治疗，故为“疑惑”。或，因探究自性而受苦、疲惫，故为“疑惑”。或，它以犹豫不决的状态进行，故为“疑惑”。它有两种：作为盖(nīvaraṇa)的，和相似的。其中，对佛陀等八事生起的犹豫，是作为盖的疑惑。此外，非一切知者于各种所缘境生起“是这样吗？不是这样吗？是这个吗？”之类的犹豫，所有这些疑惑称为相似的疑惑。而它，可以是善的、不善的，或于漏尽者生起的唯作无记。但此处，意指的是纯然不善的、作为盖的疑惑。

อกุสลราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา.

不善法聚之胜义阐释。

๙๗. สทฺทหตีติ สทฺธา. ยถา อจฺฉํ ปสนฺนํ นิสินฺนํ อุทกํ จนฺท สูริยาทีนิ รูปนิมิตฺตานิ สุฏฺฐุ อตฺตนิ ทหติ. เอวํ อยํ พุทฺธคุณา ทีนิ สุฏฺฐุ อตฺตนิ ทหติ ธาเรติ ถเปติวาติ อตฺโถ. สทฺทหนฺติวา เอตายาติ สทฺธา. สทฺทหนมตฺตเมววา เอตนฺติ สทฺธา. สาปิ พุทฺธา ทีสุ สทฺเธยฺยวตฺถูสุ อกาลุสฺสิยภาเวน ปวตฺตมานาเอว อิธ อธิปฺเปตา. ตโต อญฺญาปน ติตฺถิเยสุวา ติตฺถิยธมฺเมสุ วา เอวรูเปสุ อสทฺเธยฺยวตฺถูสุ สทฺทหนวเสน ปวตฺตา โอกปฺปนา สทฺธา ปฏิรูปกานาม โหติ. สา ปน อตฺถโต มิจฺฉาธิโมกฺโข เยวาติ. ยถา ปน มนุสฺสา หตฺเถ อสติ รตนานิ ทิสฺวา ปิ-คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. วิตฺเต อสติ เตสํ สพฺพโภคา น สมฺปชฺชนฺติ. พีเช อสติ สสฺสาทีนิ นสมฺปชฺชนฺติ. เอวํ สทฺธาย อสติ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูนิ นสมฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เอสา หตฺถวิตฺตพีช สทิสาติ วุตฺตา.

97. 信受，故名信。犹如清澈、明净、静止之水能清晰映现日月等影像，此信亦能领受、保持、安立佛陀功德等，此为其义。因此而信受，故名信；或仅是信受，即是信。此处所说之信，是指于佛陀等值得信仰之事上，以不染污的状态而生起。反之，于外道或外道法等不值得信仰之事上，以信受的方式而生起的信解(okappanā)，则称为相似信，然其本质实为邪胜解。犹如人无手，虽见珍宝亦无法拿取；无财富，一切享用皆不能成就；无种子，庄稼等则不能生长。同理，若无信心，福行之事亦不能成就。故说此信犹如手、财富与种子。

๙๘. สรตีติ สติ. อตฺตนา กตานิ กตฺตพฺพานิ จ กลฺยาณกมฺมาวา พุทฺธคุณาทีนิวา อปฺปมชฺชนวเสน อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. สาปิ สมฺมาสติ มิจฺฉาสติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ สมฺมาสติ อิธ อธิปฺเปตา. อิตรา ปน สติเยว น โหติ. กตสฺส กตฺตพฺพสฺสจ ปาปกมฺมสฺส อปฺปมชฺชนวเสน ปวตฺโต สติปฏิรูปโก อกุสลจิตฺตุปฺปาโทเยว. ยสฺมา ปเนสา จิตฺตํ สพฺเพหิ อกุสลธมฺเมหิจ รกฺขิตุํ กุสลธมฺเมหิจ โยเชตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สา รญฺโญ สพฺพกมฺมิก มหาอมจฺโจ วิย ทฏฺฐพฺพาติ. สตึขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามีติ หิ วุตฺตํ.

98. 忆念，故名为念。其义为：以不放逸的方式，忆念自己已做和当做的善业，以及佛陀的功德等。念有正念与邪念二种。此处意指正念。后者则并非真正的念；其乃是对已做和当做的恶业不放逸地生起，是念的相似品，实则仅为不善心之生起。由于念能守护心，远离一切不善法，并使其与善法相应，故应视之为国王的总理大臣。如经中所说：“诸比丘，我说念于一切处皆为有用。”

๙๙. หิริยตีติ [Pg.105] หิริ. กายทุจฺจริตาทีหิ ลชฺชติ ชิคุจฺฉติ อุกฺกณฺฐตีติ อตฺโถ.

99. 知耻，故名惭。其义为：对身恶行等感到羞愧、厌恶、不安。

๑๐๐. เตหิเยว โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ. อุพฺพิชฺชตีติ อตฺโถ. เอตฺถปิ หิริโอตฺตปฺปปฺปฏิรูปกานาม อตฺถิ, วุตฺตญฺหิ –

100. 因彼而畏惧，故名愧。其义为感到战栗。于此，亦有相似的惭与愧，如经中所说——

ลชฺชิตพฺเพ นลชฺชนฺติ, อลชฺชิเยสุ ลชฺชเรติ จ;

ภายิตพฺเพ นภายนฺติ, อภเย ภยทสฺสิโนติ จ.

应羞处不羞，不应羞处羞；应惧处不惧，无惧处见怖。

ยสฺมา ปน สปฺปุริสา หิริยา อตฺตนิ โอตฺตปฺเปนจ ปเรสุ อารกฺขเทวตาทีสุ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา ปาปโต วชฺเชตฺวา สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรนฺติ. ตสฺมา อิเม ทฺเว โลกปาลธมฺมาติ วุตฺตา.

因为善人以惭于己，以愧于他人及守护神等而生起恭敬，由此远离罪恶，保持自身清净。因此，此二法被称为护世间法。

๑๐๑. โลภปฺปฏิปกฺโข อโลโภ. โส หิ เยสุ อตฺตโน หิตสญฺญิเตสุ อารมฺมเณสุ โลโภ ลคฺคนวเสน ปวตฺตติ, เตสฺเวว ตํ โลภํ วิธมิตฺวา โลภวตฺถุภูตา ภวโภคสมฺปตฺติโย คูถราสึวิย หีเฬตฺวา ชิคุจฺฉิตฺวา เอกาเนกฺขมฺม ธาตุนาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ.

101. 贪的对治法是无贪。贪于那些被自己认为是好的所缘上，以执着的方式生起；而无贪正是在这些所缘上驱散贪欲，它轻贱、厌恶那些作为贪欲之事的存在与享乐的圆满，犹如轻贱、厌恶粪堆一般，并作为出离界而运行。

๑๐๒. โทสปฺปฏิปกฺโข อโทโส. โสปิ หิ เยสุ อตฺตโน อหิตสญฺญิเตสุ อารมฺมเณสุ โทโส ทุสฺสนวเสน ปวตฺตติ. เตสฺเวว ตํโทสํ วิธมิตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺเฐสุ สตฺเตสุ ปุณฺณจนฺทสทิสํ โสมฺมหทยํ อุปฺปาเทตฺวา เอกา อพฺยาปาทธาตุ นาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ. อยเมวจ พฺรหฺมวิหาเรสุ เมตฺตาติ วุตฺตา. อโมโหปิ อิธ วตฺตพฺโพ. โมหปฺปฏิปกฺโข อโมโห. โสปิ หิ เยสุ ธมฺเมสุวา อตฺเถสุวา จตูสุ อริยสจฺเจสุวา โมโห อนฺธการํ กตฺวา ปวตฺตติ. เตสฺเวว ตํ โมหํ วิธมิตฺวา จนฺทสูริยสหสฺสํ อุฏฺฐาเปนฺโตวิย วิชฺชานาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ.

102. 嗔的对治法是无嗔。嗔于那些被自己视为有害的所缘上，以恶意的方式生起；而无嗔正是在这些所缘上驱散嗔，对一切可见与不可见的众生生起如满月般的柔和心，并作为无恚界而运行。这在梵住中被称为慈。无痴也应在此处说明。痴的对治法是无痴。痴于诸法、义理或四圣谛上制造黑暗而生起；而无痴正是在这些法上驱散痴，犹如升起千日千月一般，并作为明而运行。

๑๐๓. ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ เอตฺถ อตฺตา วุจฺจติ สภาโว. ลีนุทฺธจฺจาทีนํ อุภินฺนํ วิสมปกฺขานํ มชฺเฌ ปวตฺโต อตฺตา เอตสฺสาติ มชฺฌตฺตา. สมปฺปวตฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมสมูโห. ตสฺส ภาโว มชฺฌกฺกตา. [Pg.106] เตสุ เตสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ทิสฺสมานา มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา เตสุ เตสุวา หิตกมฺเมสุ จิตฺตเจตสิกานํ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา. ตถา หิ สา สมปฺปวตฺตานํ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อชฺฌุเปกฺขนวเสน สมปฺปวตฺตานํ อาชาเนยฺยานํ อชฺฌุเปกฺขนสารถีวิย ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตา. อยเมวจ พฺรหฺมวิหาเรสุ อุเปกฺขาติ วุตฺตา.

103. 于“中舍性”(tatramajjhattatā)一词中，“自”(attā)被称为“自性”(sabhāvo)。它的自性运行于昏沉和掉举等两种不平衡状态的中间，故名“中舍”。相应法之集合平等运行，其状态即是中性。在那些相应法中可见的中舍性，即是“中舍性”；或者，在那些有益的行为中，心和心所的中舍性，即是“中舍性”。因此，它对平稳运行的相应诸法保持旁观，故应被视为一位对平稳奔驰的骏马保持旁观的马车夫。这在梵住中被称为舍。

๑๐๔. กายปฺปสฺสทฺธาทีสุ กาโยติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตย สงฺขาโต เจตสิกสมูโห วุจฺจติ. จิตฺตนฺติ โสภณจิตฺตํ. กายสฺส ปสฺสทฺธิ กายปฺปสฺสทฺธิ. จิตฺตสฺส ปสฺสทฺธิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธีติอาทินา สมาโส. ปสฺสมฺภนํ ปสฺสทฺธิ. สนฺตสีตลภาโวติ อตฺโถ. เยสํ อิทํ ทฺวยํ ทุพฺพลํ โหติ. เต ปุญฺญกมฺเมสุ จิตฺตสุขํ นปินฺทนฺติ. พหิทฺธาเอว เนสํ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. สนฺตตฺเต ปาสาณปิฏฺเฐ ถปิตมจฺโฉวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ โหติ. เตเยว ตตฺถ ตํ วินฺทนฺติ. เตสํ จิตฺตํ สีตเล อุทเก ปกฺขิตฺต มจฺโฉ วิย โหติ.

104. 在身轻安等法中，“身”是指由受等三蕴所组成的心所集合；“心”是指美心。身的轻安称为身轻安，心的轻安称为心轻安等，此为复合词。止息即是轻安，其义为寂静清凉的状态。若此二者（轻安）虚弱，则于善业中不得心乐，其心只会向外流散，犹如置于炽热石板上的鱼。然而，若此二者强有力，则能于其中获得心乐，其心犹如投入凉水中的鱼。

๑๐๕. ลหุภาโว ลหุตา. อครุตา อทนฺธตาติ อตฺโถ. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ นปสาเรติ สงฺโกจติ. ตตฺตปาสาเณ ปกฺขิตฺตปทุมปุปฺผํ วิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํ จิตฺตํ ตตฺถ ปสาเรติ. สีตเล อุทเก ปกฺขิตฺต ปทุมปุปฺผํ วิย โหติ.

105. 轻快的状态是轻快性，其义为无沉重和不迟钝。若此（轻快性）虚弱，其心于善业中无法伸展，反而收缩，犹如被置于热石上的莲花。然而，若此（轻快性）强有力，其心则能于其中伸展，犹如被放入凉水中的莲花。

๑๐๖. มุทุภาโว มุทุตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ ถทฺธํ โหติ. เวรีนํ มชฺเฌ คตมหาโยโธวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํ จิตฺตํ ตตฺถ มุทุ โหติ. วิยญฺญาตีนํ มชฺเฌ คตมหาโยโธ วิย โหติ.

106. 柔软的状态是柔软性。若此（柔软性）虚弱，其心于善业中是僵硬的，犹如进入敌阵的大勇士。然而，若此（柔软性）强有力，其心于其中是柔软的，犹如进入亲族中的大勇士。

๑๐๗. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. ตเทว กมฺมญฺญตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ ยถิจฺฉิตํ ถเปตุํ นลพฺภติ, วิกฺกิรติ. ปฏิวาเต ขิตฺตถุสมุฏฺฐิวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํเยว ตํ ตตฺถ ยถิจฺฉิตํ ถเปตุํ ลพฺภติ นวิกฺกิรติ. ปฏิวาเต ขิตฺตสุวณฺณกฺขนฺโธวิย โหติ.

107. 于业善巧为适业，此即适业性。若此（适业性）虚弱，其心于善业中无法如愿安住，会散乱，犹如逆风抛撒的一把糠秕。然而，若此（适业性）强有力，其心则能如愿地安住于彼处而不散乱，犹如逆风投掷的金块。

๑๐๘. ปคุณสฺส [Pg.107] ภาโว ปาคุญฺญํ. ตเทว ปาคุญฺญตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ วิกมฺปติ วิหญฺญติ. คมฺภีเร อุทเก ขิตฺตวานโรวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ, เต สํ ตํ ตตฺถ นวิกมฺปติ นวิหญฺญติ. คมฺภีเร อุทเก ขิตฺต กุมฺภิโล วิย โหติ.

108. 熟练的状态是熟练性。若此（熟练性）虚弱，其心于善业中会动摇、恼乱，犹如被投入深水里的猴子。然而，若此（熟练性）强有力，其心于其中不动摇、不恼乱，犹如被投入深水里的鳄鱼。

๑๐๙. อุชุเอว อุชุกํ, อุชุกสฺส ภาโว อุชุกตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ วิสมคหิกํ โหติ. กทาจิ ลีนํ. กทาจิ อุทฺธฏํ. กทาจิ โอนตํ. กทาจิ อุนฺนตํ. สุรามทมตฺตสฺส มคฺคคมนํ วิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ, เตสํ ตํ วุตฺตวิปริย เยน เวทิตพฺพนฺติ.

109. 端直(uju)即是正直(ujuka)，正直的状态是正直性(ujukatā)。若此（正直性）虚弱，则其心于善业中是歪曲的：有时迟缓，有时掉举；有时低沉，有时高昂，犹如醉酒者行路。然而，若此（正直性）强有力，则当知其情形与此相反。

๑๑๐. เอตฺถจ สิทฺเธสุปิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธาทิเกสุ วุตฺเตสุ วิสุํ กายปฺปสฺสทฺธาทีนํ วจนํ เตสํ วเสน รูปกายสฺสปิ ปสฺสทฺธาทิ ทีปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ตํ ตํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวา เคลญฺญวุฏฺฐา นาทีสุ รูปกายสฺส ปสฺสทฺธภาโว ปากโฏ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิยา อากาสคมนาทีสุ ลหุ ภาโว. กายํ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา กตฺวา นิมฺมินเนสุ มุทุภาโว. อนฺโตปถวิยํวา อนฺโตปพฺพเต สุวา อสชฺชมานํ กตฺวา คมนาทีสุ กมฺมญฺญภาโว. นาควณฺณํวา ครุฬวณฺณํวา กตฺวา นิมฺมินนาทีสุ ปคุณภาโว เตสฺเวว สพฺเพสุ ยถานิมฺมิตวเสน จิรปฺปวตฺติภาเวสุ อุชุกภาโว ปากโฏ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สมํ ธาเรนฺตีติ สาธารณา, สพฺเพหิ โสภณจิตฺเตหิ, เตสํวา สาธารณา โสภณ สาธารณา.

110. 于此，虽心轻安等已被说为已成就，但应知，分别宣说身轻安等，是为了藉此显示色身亦有轻安等。于此，听闻某部经后从病中痊愈等事中，色身的轻安相是显而易见的；有神通者以神通于空中飞行等事中，色身的轻快相是显而易见的；于化作或大或小身体等变化中，色身的柔软相是显而易见的；于地中或山中无碍穿行等事中，色身的适业相是显而易见的；于化现为龙(nāga)相或金翅鸟(garuḷa)相的变化中，色身的熟练相是显而易见的；应知，于所有这些随心所欲的化现能长久持续的状态中，色身的正直相是显而易见的。“平等持有”，故为“共通”(sādhāraṇa)。与一切美心共通，或为彼等所共通，是为“美心所共通”(sobhaṇasādhāraṇa)。

๑๑๑. สมฺมาวาจาติ เอตฺถ ติวิธา สมฺมาวาจา กถา, เจตนา, วิรติวเสน, ตตฺถ อตฺถธมฺมปฺปฏิสํยุตฺตา สุภาสิตา วาจา กถา สมฺมาวาจานาม. ตํสมุฏฺฐาปิกา กุสลกฺริยเจตนา เจตนาสมฺมาวาจานาม. ยา ปน มุสาวาทา เวรมณาทีนิ สิกฺขาปทานิ สมาทิยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตสฺสวา ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ สมฺมาวาจานาม. สา อิธ อธิปฺเปตา. สมฺมา วทนฺติ เอตา ยาติ [Pg.108] สมฺมาวาจา. เอตายาติ เจตฺถ กรณตฺเถ เหตุอตฺเถ วา กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ วาจาย สิกฺขาปทานิ สมาทิยนฺตสฺส สมาทานวจนานิ สนฺธาย กรณตฺโถ เหตุอตฺโถ จ ยุชฺชติ. ตโต ยถาสมาทินฺนานิวา ยถาธิฏฺฐิตานิวา สิกฺขาปทานิ สุฏฺฐุรกฺขามาติ ยานิ อนวชฺชานิเอว วจนานิ วทนฺตา วิจรนฺติ. ตานิ สนฺธาย กรณตฺถานุกูโล เหตุ อตฺโถเยว ยุชฺชตีติ. อถวา, ตถา วทนฺตุวา มาวา. อยํปน วทมาเนสุ สติ เตสํ สมฺมา วตฺตุํเอว เทติ. นมิจฺฉา วตฺตุนฺติ กตฺวา สมฺมา วาจาตฺเวว วุจฺจติ. อปิจ, อยํ วจีทุจฺจริตานํ ปชหนวเสน ปวตฺตมานา วจีทฺวารสุทฺธิยา เอว โหตีติ สมฺมาวาจาติ วุจฺจตีติ.

111. 于此，正语(sammāvācā)有三种：依语(kathā)、思(cetanā)、离(virati)而分。其中，与义与法相应的善说之语，名为语正语。生起彼语的善业思，名为思正语。又，受持不妄语等学处者，或立誓者，或于所遇之事不逾越者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正语。此中即指此离。“正语”，即以此而正语。此中“以此”一词，应视为工具格，表工具义或原因义。于此，就受持学处者以语受持的言辞而言，工具义与原因义皆适切。因此，对于他们为‘善守护已受持或已立誓的学处’而说的无过失之语，与工具义相符的原因义是适切的。或者，无论他们是否如此说，此离在他们说话时，只让他们正说，而不让他们邪说，因此被称为“正语”。再者，此离通过舍离语恶行而转起，正是为了语门的清净，因此被称为“正语”。

๑๑๒. สมฺมากมฺมนฺโตปิ ติวิโธ กฺริยา, เจตนา, วิรติ วเสน. ตตฺถ ยํกิญฺจิ อนวชฺชํ กมฺมํ กโรนฺตสฺส กายิกกฺริยา กฺริยากมฺมนฺโตนาม. ตํสมุฏฺฐาปิกา เจตนา เจตนากมฺมนฺโต นาม. ยา ปน ปาณาติปาตา เวรมณาทีนิ สิกฺขาปทานิ สมาทิ ยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตสฺสวา ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ สมฺมากมฺมนฺโต นาม. สมฺมา กโรนฺติ เอเตนาติ สมฺมากมฺมํ, ตเทว สมฺมา กมฺมนฺโต สุตฺตนฺโต วนนฺโตวิย. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.

112. 正业(sammākammanta)亦有三种：依行(kriyā)、思(cetanā)、离(virati)而分。其中，行任何无过失之业者的身行，名为行正业。生起彼身行的思，名为思正业。又，受持不杀生等学处者，或立誓者，或于所遇之事不逾越者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正业。以此而正行，故为正业(sammākamma)。正业(sammākamma)即是正业(sammākammanta)，犹如经(sutta)之末为经末(suttanta)，林(vana)之边为林边(vananta)。其余的解释如前所述。

๑๑๓. สมฺมาอาชีโวปิ วีริย, วิรติวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ ปกติยา อนวชฺชานิ กสิกมฺมาทีนิวา ภิกฺขาจริยาทีนิวา กตฺวา ชีวิตํ กปฺเปนฺตานํ อุฏฺฐานพลสงฺขาโต วายาโม วีริยสมฺมาอาชีโวนาม. ยา ปน อาชีวสุทฺธึ อเปกฺขิตฺวา อตฺตโน อาชีวสีลวิปตฺติการณานิ กายวจีทุจฺจริตานิ ปชหนฺตานํ ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ อาชีโวนาม. อยมิธาธิปฺเปโต. สมฺมา อาชีวนฺติ ชีวิตํ ปวตฺเตนฺติ เอเตนาติ สมฺมาอาชีโว. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ.

113. 正命(sammāājīva)亦有二种：依精进(vīriya)、离(virati)而分。其中，通过从事本质上无过失的农耕等，或通过托钵行乞等来维持生计者，其称为奋起之力的努力，名为精进正命。又，为求生计清净，舍离导致自身生计与戒行毁坏的身语恶行者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正命。此中即指此离。以此而正当地生活、维持生命，故为正命。其余的解释如前所述。

๑๑๔. เอเกกาปิ เจตฺถ สมฺปตฺต วิรติ, สมาทาน วิรติ, สมุจฺเฉทวิรติวเสน ติวิธา. ตตฺถ ยา สิกฺขาปทานิ อสมา ทิยิตฺวาวา [Pg.109] สมาทินฺนานิปิวา ตานิ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ หิริ โอตฺตปฺปพเลเนว สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปนฺนา วิรติ. อยํ สมฺปตฺตวิรตินาม. สา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาเยว. ปญฺจสิกฺขา ปทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ หิ วุตฺตํ. ยา ปน สิกฺขาปทานิ สมาทิ ยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา ยถาสมาทินฺนานิวา ยถาธิฏฺฐิตานิ วา สุฏฺฐุรกฺขามีติ สมฺปตฺต วตฺถุํ อปีติกฺกมนฺตสฺสวา อุปฺปนฺนา. อยํ สมาทานวิรตินาม. สา ปน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาวา โหติ อนาคตารมฺมณาวา. ตถา หิ ปญฺจสิกฺขาปทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ อิทํ สมฺปตฺตวิรติวเสน วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. มคฺคกฺขเณ ปน สพฺพทุจฺจริตานํ ปจฺจยสมุจฺเฉทวเสน อุปฺปนฺนา สมุจฺเฉทวิรตินาม. สา ปน นิพฺพานารมฺมณาเอว. ผลวิรติปิ เอตฺเถว สงฺคหิตาติ. ตตฺถ โลกิยวิรติโย ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ วีติกฺกมิตพฺพวตฺถูนิ อารมฺมณํ กตฺวา ปาณาติปาตาทีนิ วิรมิตพฺพวตฺถูนิ ปชหนฺติ. โลกุตฺตรวิรติโย ปน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ตานิเยว วิรมิตพฺพวตฺถูนิ ปชหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

114. 于此，每一种离亦各有三种：依现前离(sampattavirati)、受持离(samādānavirati)、正断离(samucchedavirati)而分。其中，未受持学处，或虽已受持但未顾及，仅凭惭(hiri)与愧(ottappa)之力，于所遇之事不予违犯者，其生起的离，名为现前离。它只以现前境为所缘。诚如所说：“五学处以现前境为所缘。”又，受持学处者，或立誓者，为“善守护已受持或已立誓的学处”，于所遇之事不予违犯，其所生起的离，名为受持离。它或以现前境为所缘，或以未来境为所缘。因此，如义注(aṭṭhakathā)中所说：“五学处以现前境为所缘”，这是就现前离而言。然而，于道之刹那，通过正断一切恶行的缘而生起的离，名为正断离。它只以涅槃(nibbāna)为所缘。果离亦摄于此中。于此当知：世间离以命根等将要违犯之事为所缘，而舍离杀生等应远离之事。出世间离则以涅槃为所缘，而舍离彼等应远离之事。

๑๑๕. ปรทุกฺเข สติ การุณิกานํ หทยเขทํ กโรตีติ กรุณา. กิรติวา ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ, กิณาติวา ปรทุกฺขํ หึสตีติ กรุณา. กิรียติ ทุกฺขิเตสุ ปสารียตีติวา กรุณา. อปิจ กลิ อุณาติ เฉโท. กลีติ ทุกฺขํ วุจฺจติ, ยถา-กลิ สมฺภเว ภเวติ. กลีติวา ปาปปิ ปราชโยปิ วุจฺจติ. ปาเป กลิ ปราชเยติ หิ วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ การุณิกา นํ การุญฺญเหตุภูตเมว โหติ. อิติ กลึ ทุกฺขํวา ปาปํวา สพฺพสมฺปตฺติโต ปราชยํวา สตฺเตหิ อวนฺติ รกฺขนฺติ, สตฺเตวา ตโต วิธกลิโต อวนฺติ รกฺขนฺติ การุณิกา ชนา เอตายาติ กรุณา.

115. 于他人受苦时，令悲愍者心生伤痛，故名为悲(karuṇā)。或谓其驱散或摧毁他人之苦，故名为悲。或谓其延申至受苦者，故名为悲。再者，“kali uṇāti chedo”。“kali”亦被称为苦(dukkha)，如言：“kali sambhave bhaveti”。“kali”亦被称为罪恶(pāpa)或失败(parājaya)，如言：“Pāpe kali parājayeti”。而这一切，皆为悲愍者生起悲悯之因。因此，悲愍之人以此保护众生免于苦、罪恶或一切成就的丧失，或保护众生免于那种苦，故名为悲。

๑๑๖. ปรสมฺปตฺตึ ทิสฺวา โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา. นตฺถิ ปมาณํ เอเตสนฺติ อปฺปมาณา, สตฺตา. อปฺปมาเณสุ ภวาติ อปฺปมญฺญา. เอตาหิ เอตฺตเกสุเยว สตฺเตสุ ปวตฺเตตพฺพา. น อิโต อญฺเญสูติ เอวํ ปริจฺเฉทปฺปมาณสฺส อภาวา เอกสฺมึ สตฺเต ปวตฺตาปิ อปฺปมญฺญาเอวนาม โหนฺตีติ.

116. 见到他人成就而随之欢喜，故名为喜(muditā)。彼等众生没有限量，故为无量(appamāṇā)。于无量众生中生起，故为无量心(appamaññā)。因为不存在“只应于这么多众生、而不应于其他众生中生起”这样的限定与衡量，所以即使只对一个众生产生，它们也名为无量心。

[๗๗] ฏีกาสุ ปน

[77] 然而，在诸复注(ṭīkā)中

อปฺปมาณสตฺตา [Pg.110] รมฺมณตฺตา อปฺปมาณา. ตาเอว อปฺปมญฺญาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

因以无量有情为所缘，故为无量。彼等即名为无量心。此说不妥。

๑๑๗. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ เหฏฺฐา วุตฺโต อโมโหเอว. โส หิ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยญฺจาติ กตฺวา ปญฺญินฺทฺริยนฺติ วุจฺจตีติ.

117. 慧根(paññindriya)即是前述之无痴(amoha)。彼以了知之义为慧(paññā)，以主宰之义为根(indriya)，故名为慧根。

โสภณราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา.

善法聚之究竟义阐明

๑๑๘. เอตฺตาวตาติอาทิ ติณฺณํ ราสีนํ สงฺคโห. เอวํ ทฺวิปญฺญาส สรูปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เจโตยุตฺตปฺปการํ ทสฺเสนฺโต เตสนฺติอาทิมาห. อิโต เจตสิกานํ สรูปทสฺสนโต ปรํ เตสํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ จิตฺเตน อวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ สมฺปโยโค ตถาโยคํ วุจฺจเตติ โยชนา. จิตฺตุปฺปาเทสูติ จิตฺเตสุ อิจฺเจว อตฺโถ. อุปฺปชฺชนฺติ เจตสิกา เอเตสูติ อุปฺปาทา. จิตฺตานิเอว อุปฺปาทา จิตฺตุปฺปาทาติ กตฺวา. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานํ สพฺพทุพฺพลตฺตา เตสุ ฉ ปกิณฺณกา นุปฺปชฺชนฺติ. ภาวนาพเลน ปหีนตฺตา วิตกฺโก ทุตียชฺฌานิกาทีสุ, วิจาโร ตตียชฺฌานิกาทีสุ, ปีติ จตุตฺถชฺฌานิกาทีสุ นุปฺปชฺชติ. สนฺนิฏฺฐานสภาวตฺตา อธิโมกฺโข อสนฺนิฏฺฐานสภาเว วิจิกิจฺฉา จิตฺเต นุปฺปชฺชติ. วีริยํ พลนายกตฺตา ทุพฺพเลสุ ปญฺจทฺวาราวชฺชนา ทีสุ โสฬสจิตฺเตสุ นุปฺปชฺชติ. ปีติ สมฺปิยายนสภาวตฺตา โทมนสฺสุเปกฺขา สหคเตสุ นุปฺปชฺชติ. ฉนฺโท อิจฺฉาสภาวตฺตา อิจฺฉารหิเตสุ อเหตุเกสุ โมมูหจิตฺเตสุจ นุปฺปชฺชตีติ อาห ปกิณฺณเกสุปน วิตกฺโก.ล. โมมูหวชฺชิตจิตฺเตสูติ. เต ปน จิตฺตุปฺปาทา ปกิณฺณกวิวชฺชิตา สปกิณฺณกาติ สมฺพนฺโธ.

118. “至此”等是三聚的纲要。如是阐明五十二心所的自性后，现为阐明其与心相应的方式，而说“彼等”(tesaṃ)等。在阐明心所的自性之后，那些与心不分离的心所在各个心生起中的相应，被称为“如理相应”(tathāyoga)。这是（句子的）连接。“于心生起中”(cittuppādesu)即是“于心中”(cittesu)之义。心所于此中生起，故为“生起”(uppādā)；心本身即是生起之处，故为“心生起”(cittuppāda)。由于两组五识极为羸弱，六种杂心所(pakiṇṇakā)不在其中生起。由于修习(bhāvanā)之力已断除，寻(vitakka)不生起于第二禅等中，伺(vicāra)不生起于第三禅等中，喜(pīti)不生起于第四禅等中。由于胜解(adhimokkha)是决定的自性，故不生起于非决定自性的疑相应心中。由于精进(vīriya)是力的主导，故不生起于羸弱的五门转向(pañcadvārāvajjanā)等十六心中。由于喜是喜悦的自性，故不生起于忧(domanassa)及舍(upekkhā)俱行心中。由于欲(chanda)是欲求的自性，故不生起于无欲求的无因心(ahetukesu)及痴根心(momūhacittesu)中。故说：“于杂心所中，寻……（不生起于）除痴根心以外的心中。”而那些心生起，有些与杂心所分离，有些与杂心所相应，这是其关联。

๑๑๙. อกุสเลสูติ อกุสลเจตสิเกสุ. สพฺพากุสล สาธารณานาม. ตสฺมา สพฺเพสุปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา.

119. “于诸不善中”(akusalesu)意即“于诸不善心所中”(akusalacetasikesu)。它们名为“一切不善共通”(sabbākusala sādhāraṇā)。因此，它们出现于所有十二种不善心中。这是（句子的）连接。

[๗๘] วิภาวนิยํ ปน

[78] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中

ปจฺฉิมํ [Pg.111] ปุริมสฺส สมตฺถนวจนนฺติ อธิปฺเปตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

意谓后句是前句的支持语。此说不妥。

อิทญฺหิ ฐานํ จิตฺเตสุ ลพฺภมานตาทสฺสนปธานนฺติ. ยสฺมา ปน สพฺพานิ อกุสลจิตฺตานิ อิเมหิ จตูหิ วินา นุปฺปชฺชนฺติ. น หิ ตานิ ปาเปสุ อาทีนวํ ปสฺสิตฺวา ฐิตานํ อุปฺปชฺชนฺติ. นจ เตหิ ลชฺชายวา ภเยนวา อุกฺกณฺฐิตานํ. นาปิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมาหิตานนฺติ. ตสฺมา เต สพฺเพสุ เตสุ ลพฺภนฺตีติ. ยสฺมาจ ทิฏฺฐิมานา ขนฺเธสุ อสฺสาทํ อมุญฺจิตฺวาว เตสุ ตถา ตถา อามสิตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต โลภมูลจิตฺเตสฺเวว อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺเตสุ ปน เตสุ ทิฏฺฐิ ขนฺเธสุ อตฺตคฺคาหํ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตํ อตฺตํ นิจฺจตาทีหิ มิจฺฉาสภาเวหิเอว ปรามสนฺตี ปวตฺตติ. มาโน ปน ขนฺเธ อหนฺติ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตํ คหิตาการํ เสยฺย ตาทีหิเอว อามสนฺโต ปวตฺตติ. ตสฺมา เต อามสนาการโต อสทิสวุตฺติโนเอว โหนฺตีติ อาห. ทิฏฺฐิจตูสุ.ล. วิปฺปยุตฺเตสูติ. เย ปน ทิฏฺฐิคติกา ทิฏฺฐิยา ยถาคหิตํ อตฺตานเมว อหนฺติ คณฺหนฺติ. เตสํปิ ทิฏฺฐิมานา อามสนาการํ ปตฺวา อสทิสวุตฺติกาเอว โหนฺติ. น หิ มานสฺส วิย ทิฏฺฐิยา อตฺต สํปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถิ. น จ ทิฏฺฐิยา วิย มานสฺส ธมฺมานํ อยาถาวปกฺขปริกปฺปเนติ. เตเนว หิ อหํคาโห มาโน อนาคามีนํปิ ปวตฺตติ. อตฺตคฺคาหภูตา ปน ทิฏฺฐิ ปุถุชฺชนาน เมวาติ.

此处的重点在于，（这四者）被发现存在于（所有不善）心中。因为一切不善心若无此四者则不生起。它们不会生起于那些见到诸恶过患而安住者，不会生起于那些因惭或愧而厌离者，也不会生起于那些于善法中得定者。因此，它们在所有不善心中都能被发现。又因为邪见(diṭṭhi)与慢(māna)不舍弃对诸蕴的乐味，而以各种方式执取它们而生起，因此，它们只生起于贪根心中。于此，当它们生起时，邪见牢固地执取诸蕴为我，并以常等错误自性来误执此“我”而转起。慢则牢固地执取诸蕴为“我”，并以胜劣等相来触取此所执取相而转起。因此，它们在触取的方式上作用不同，故说（慢只生起于）四种与邪见不相应（的贪根心）中。然而，那些持邪见者，依其邪见，将所执取的自我本身执为“我”。即使对他们而言，邪见与慢在达到触取的方式时，其作用也是不同的。因为邪见并没有像慢那样坚执于“我”的作用，而慢也没有像邪见那样不如实地构想诸法的作用。正是因此，执“我”的慢甚至存在于阿那含(anāgāmī)中，而成为执取我的邪见，则唯有凡夫(puthujjana)才有。

[๗๙] วิภาวนิยํ ปน

[79] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中

‘‘มาโนปิ อหํมานวเสน ปวตฺตนโต ทิฏฺฐิสทิโสว ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐิยา สห เอกจิตฺตุปฺปาเท นปวตฺตตี’’ติ วตฺวา เกสร สีโห ปมาย ตํ อตฺถํ สาเธติ. ตํ น สุนฺทรํ.

凯萨拉西哈(Kesarasīha)说：“慢也因以我慢的方式转起，而与邪见的转起方式相似，因此它不与邪见在同一心识生起时一同转起”，并以譬喻来论证此义。此说不妥。

สทิสปฺปวตฺติ หิ นาม สหปวตฺติยา เอว การณนฺติ. มจฺฉริยํ ปน อตฺตสมฺปตฺตีสุ ลคฺคนโลภสมุฏฺฐิตํปิ ตาสํ ปเรหิ สาธารณภาวํ [Pg.112] อสหนากาเรน ปวตฺตตฺตา เอกนฺเตน ปฏิฆสมฺป ยุตฺตเมว โหตีติ วุตฺตํ โทโส.ล. จิตฺเตสูติ. อกมฺมญฺญ ลกฺขณํ ถินมิทฺธํ กมฺมญฺญสภาเวสุ อสงฺขาริเกสุ นสมฺภวตีติ วุตฺตํ ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริก จิตฺเตสูติ. จตฺตาโร สพฺพา กุสลสาธารณา. ตโย โลภ ทิฏฺฐิมานา. จตฺตาโร โทสาทโย. ทฺวยํ ถินมิทฺธํ. วิจิกิจฺฉา จิตฺเตจาติ จสทฺโท อวธารเณ. วิจิกิจฺฉาจิตฺเตเอวาติ อตฺโถ. จตุทฺทส อกุสล เจตสิกา.

相似的转起，即是共同转起的原因。然而，悭(macchariyaṃ)，虽由执著自身成就之贪而生，但因其以不堪忍与他人共有之相而转起，故说它必定与嗔(paṭigha)相应，（生起）于诸嗔根心中。昏沉与睡眠(thinamiddhaṃ)以不堪任为相，其不生起于自性堪任的诸无行心(asaṅkhārika)中，故说昏沉与睡眠生起于五种有行心(sasaṅkhārika)中。四种是遍一切不善心所，三种是贪、见与慢，四种是嗔等，两种是昏沉与睡眠。以及疑(vicikicchā)，此处的“与”(ca)字是用于限定，意为“只在疑相应心中”。〔此为〕十四不善心所。

๑๒๐. โสภเณสูติ โสภณเจตสิเกสุ. โลกุตฺตเร อฏฺฐงฺคิกมคฺเค ตีสุ ขนฺเธสุ ปญฺญากฺขนฺเธ สมฺมาสงฺกปฺโป นาม สมฺมาทิฏฺฐิปจฺฉิมโกว โหติ. ตสฺมา ปาทกชฺฌานาทิวเสน ตสฺมึ อสติปิ ปญฺญากฺขนฺโธ นปริหายติ. สีลสมาธิกฺขนฺธธมฺเมสุ ปน เอโก เอกสฺส กิจฺจํ นสาเธติ. ตสฺมา โลกุตฺตร มคฺโค สตฺตงฺคิกโต เหฏฺฐา นปวตฺตตีติ อาห วิรติโย ปน ติสฺโสปิ.ล. ลพฺภนฺตีติ. นิยตาว เอกโตว สพฺพถาปิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ นิยตาวาติ น โลกิเยสุวิย กทาจิเอว ลพฺภนฺติ. อถโข สพฺพทาปิ นิยตา หุตฺวาว ลพฺภนฺติ. กสฺมา, โลกุตฺตรธมฺมานํ นิจฺจํ สีเลสุ ปริปูรการิตาวเสน ปวตฺตตฺตา. น หิ เต โลกิยา วิย กทาจิ ทานวเสน กทาจิ สุตปริยตฺติวเสน กทาจิ กสิณภาวนาทิวเสน ปวตฺตนฺตีติ. เอกโต วาติ นโลกิเยสุ วิย วิสุํ วิสุํ ลพฺภนฺติ. อถโข ติสฺโสปิ เอกโต หุตฺวาว ลพฺภนฺติ. กสฺมา, อภินฺนารมฺมณตฺตา. น หิ เต โลกิยา วิย วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสงฺขาตานิ ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ นานารมฺมณานิ อารพฺภ ปวตฺตนฺติ. เอกํปน นิพฺพานเมว อารพฺภปวตฺตนฺตีติ. สพฺพถาปีติ น โลกิเยสุ วิย เอกเท สปฺปหานวเสน ลพฺภนฺติ. อถโข ติสฺโสปิ อนวเสส ทุจฺจริต ทุราชีวปฺปหานากาเรน ลพฺภนฺติ. โลกิเยสุหิ สกึ อุปฺปนฺนา สมฺมาวาจา จตุพฺพิธานิ วจีทุจฺจริตานิ สพฺพานิ เอกโต ปชหิตุํ นสกฺโกติ. มุสาวาทวิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ. มุสาวาทํปิ สมูลํ สานุสยํ ปชหิตุํ นสกฺโกติ. [Pg.113] ตถา ปิสุณวาจา วิรติ ปิสุณวาจเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ. ปิสุณวาจํปิ สมูลํ สานุสยํ ปชหิตุํ น สกฺโกติ. สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. โลกุตฺตเรสุ ปน สกึ อุปฺปนฺนา สมฺมาวาจา สพฺพานิ วจีทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. สกึ อุปฺปนฺโน สมฺมากมฺมนฺโต สพฺพานิ กายทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. สกึ อุปฺปนฺโน สมฺมาอาชีโว สพฺพานิ อาชีวเหตุกานิ กายวจีทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. อิติ ติสฺโส โลกุตฺตเรสุเอว สพฺพถาปิ ลพฺภนฺตีติ. วิสทฺโท อวยวสมฺปิณฺฑนตฺโถ. สกึ อุปฺปนฺนา เอกา สมฺมาวาจา มุสาวาทปฺปหานวเสนาปิ ลพฺภติ. นเกวลญฺจ ตปฺปหานวเสเนว. อถโข ปิสุณวาจาปหานวเสนปิ ลพฺภตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. เอตฺถจ ทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานีติ เอตฺถ กายวจีโจปน ภาคิยานิ กามราคานุสยาทีนิ อุปริมคฺควชฺฌานิ กิเลสชาตานิ อรูปเสกฺขานํปิ สนฺติเยว. กามรูปเสกฺขานํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ ปชหนวเสน อุปริมคฺค ผลวิรตีนํ ทุจฺจริตปฺปหานํ ทฏฺฐพฺพํ. กามาวจรกุสเลสฺเวว, นปน กามาวจรวิปากกฺริยจิตฺเตสุ, นาปิมหคฺคตจิตฺเตสูติ อธิปฺปาโย. กามาวจรกุสเลสุปิ กามภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุเอว, นรูปารูปภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุ. น หิ พฺรหฺมานํ วิรมิตพฺพวตฺถุ สงฺขาตานิ กายวจีทุจฺจริตานินาม อตฺถิ. นจ โลกิยวิรติโย วิรมิตพฺพ วตฺถุรหิเตสุ ปุคฺคเลสุ ปวตฺตนฺตีติ. อุปริ ฉกามาวจรเทเว สุปิ นปวตฺตนฺตีติ วทนฺติ. ตํ กถาวตฺถุมฺหิ วิจาริตเมว. ยทิ เอวํ มนุสฺสโลเกปิ ตีสุ เหฏฺฐิมผลฏฺเฐสุ ตาสํ อปฺปวตฺติ อาปชฺชติ. น หิ เตสํปิ ปาณาติปาตาทีนิ วิรมิตพฺพวตฺถูนินาม อตฺถีติ. สจฺจํ, อิธ ปน สตฺตวิธอาปตฺติกฺขนฺธาปิ วิรมิตพฺพวตฺถุฏฺฐาเน ฐิตา. ตถา ติวิธกุหนวตฺถูนิจ. ตานิจ กานิจิ เตสํ ผลฏฺฐานํปิ สาธารณานิเอว. มนุสฺสานญฺจ ยานิ กานิจิ ตสฺส ตสฺส สมาทินฺนสฺส สิกฺขาปทสฺส วตฺถูนิปิ วิรมิตพฺพวตฺถูนิเอว. ยานิปิ กามเสกฺขานํ กายวาจา วิปฺผนฺทนกรานิ กิเลสชาตานิ สมุจฺเฉทวิรตีนํ วตฺถุภูตานิ สนฺติ. ตานิ เตสํ ตทงฺค วิรตีนํปิ [Pg.114] วตฺถูนิเอวาติ. กทาจิ สนฺทิสฺสนฺตีติ สมาทานสมฺปตฺตวิรตีนํ อญฺญตรวเสน ปวตฺตกาเลเอว สนฺทิสฺสนฺติ. เอวํ สนฺทิสฺส มานาปิ ภินฺนารมฺมณตฺตา นเอกโต หุตฺวา สนฺทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ วิสุํ วิสุนฺติ. วิสุํวิสุํ สนฺทิสฺสมานาปิ เอเกกทุจฺจริตปฺปหานวเสเนว สนฺทิสฺสนฺติ. น โลกุตฺตเรสุ วิย สพฺพถาปีติ ทฏฺฐพฺพํ.

120. “于善净(sobhaṇesu)”，即于善净心所(sobhaṇacetasikesu)中。在出世间八支圣道中，于三蕴里，在慧蕴(paññākkhandha)中，正思惟(sammāsaṅkappa)是在正见(sammādiṭṭhi)之后。因此，即使没有作为基础的禅那等，慧蕴也不会损减。然而，在戒蕴(sīlakkhandha)与定蕴(samādhikkhandha)诸法中，一法不能成就另一法的作用。因此，出世间道不会以七支以下的方式生起。故说：“三种离(virati)亦可得。”其解释是：“决定、一同、完全皆可得。”其中“决定”是说，不像世间那样只是有时可得，而是恒常决定可得。为何？因为出世间法总是以圆满戒行的方式生起。它们不像世间法那样，有时以布施方式，有时以闻法方式，有时以修习遍处(kasiṇa)等方式生起。“一同”是说，不像世间那样各别可得，而是三种离一同可得。为何？因为所缘相同。它们不像世间法那样，缘于由应远离之事(vītikkamitabba-vatthu)所构成的命根等各种所缘而生起，而是唯一缘涅槃而生起。“完全”是说，不像世间那样只是部分断除可得，而是三种离皆以彻底断除恶行与邪命之相可得。因为在世间法中，一次生起的正语，不能同时断除所有四种语恶行。离妄语只能断除妄语，不能断除其他语恶行，也不能连根拔除妄语及其随眠(anusaya)。同样，离离间语只能断除离间语，不能断除其他语恶行，也不能连根拔除离间语及其随眠。所有这些都应广说。然而在出世间法中，一次生起的正语，就能连根拔除一切语恶行及其随眠。一次生起的正业(sammā-kammanta)，就能连根拔除一切身恶行及其随眠。一次生起的正命(sammā-ājīva)，就能连根拔除一切因邪命而生的身语恶行及其随眠。因此，这三种离唯有在出世间法中才能完全可得。‘vi’字有总摄部分之义。一次生起的一种正语，不仅以断除妄语的方式而获得，也以断除离间语等方式而获得，这一切都应当说明。此处所说的“恶行及其随眠”，是指身语所摄的欲贪随眠等，这些是上道所应断除的烦恼种类，即使无色界的有学(sekkha)圣者也有。至于欲界与色界的有学圣者，则更不必说。因此，应知上道与果的离断除恶行，是就其断除这些烦恼而言。此意趣是：唯在欲界(kāmāvacara)善心中，而非在欲界异熟心(vipākacitta)、唯作心(kiriyacitta)，亦非在广大心(mahaggatacitta)中。即使在欲界善心中，也唯有生起于欲界者，而非生起于色界或无色界者。因为梵天等实际上没有应远离的身语恶行之事。而且世间之离也不会生起于没有应远离之事的个人(puggala)身上。有人说，即使在上六欲天亦不生起。此已于《论事》(Kathāvatthu)中讨论过。若如此，则在人界下三果位者身上，这些离亦不生起。因为他们也没有应远离的杀生等事。诚然，此处七种犯戒聚(āpatti-kkhandha)亦处于应远离之事之位。同样，三种欺诈之事亦然。其中有些亦是那些果位者所共有的。对于人类而言，其所受持的每一条学处(sikkhāpada)之事，亦是应远离之事。那些能使欲界有学者的身语产生躁动的烦恼种类，是究竟断离(samuccheda-virati)所依之事。它们亦是彼等彼分断离(tadaṅga-virati)所依之事。‘有时显现’，意指唯在通过受持离(samādāna-virati)或偶离(sampatti-virati)中的某一种方式生起之时才显现。如此显现时，亦因所缘各异，故不一同显现，因此说“各别”。即使是各别显现，亦唯以断除单一恶行的方式显现。不像出世间法那样完全可得，此应知。

๑๒๑. อปฺปนาปตฺตานํ อปฺปมญฺญานํ โสมนสฺสสหคตภาโวว วิภงฺเค วุตฺโตติ วุตฺตํ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตมหคฺคตจิตฺเตสูติ. เอตาหิ ปรสตฺตานํ เหตุ อธิมตฺตพฺยาปารา โหนฺติ, ตสฺมา อติสนฺตาย นิพฺยาปาราย ปญฺจมชฺฌานุเปกฺขาย สห นปวตฺตนฺตีติ. อปฺปนาปุพฺพภาคภูตานํ ปน ตาสํ อุเปกฺขาเวทนายปิ สมฺปโยโค อฏฺฐกถายํ อนุญฺญาโตเยวาติ วุตฺตํ กามาวจร.ล. จิตฺเตสุจาติ. กทาจีติ การุญฺญปฺปกติกสฺส อนิสฺสุกิโนจ ปเรสํ วิปตฺติสมฺปตฺติทสฺสนกาเล. นานาหุตฺวา ชายนฺตีติ เตสํ วิปตฺติทสฺสนกาเล อนุกมฺปนวเสน กรุณา เอว ชายติ, นมุทิตา. สมฺปตฺติทสฺสนกาเล ปน โมทนวเสน มุทิตาว ชายติ, นกรุณาติ เอวํ วิสุํ วิสุํ หุตฺวา ชายนฺตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตา โทสสมุฏฺฐิตานํ วิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณภูตาติ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตา. โทมนสฺสปฏิปกฺขญฺจโส มนสฺสเมว โหติ. ตสฺมา ตาสํ อปฺปนาปุพฺพภาคภูตานํปิ นิจฺจํ โสมนสฺสโยคเมว เกจิ อิจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ อุเปกฺขาสหคเตสุ.ล. เกจิ วทนฺตีติ. โส ปน เตสํ วาโท อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ. ตสฺมา ตํ พหู วิญฺญุโน น สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ กตฺวา โสวาโท เถเรน เกจิวาโทนาม กโต. ยสฺมาจ สพฺเพสํปิ โลกิย โลกุตฺตรชฺฌานานํ ปุพฺพภาค ภาวนา นาม อปฺปนาสนฺนกาเลเอว โสมนสฺสชฺฌานานํ ปุพฺพภาคา โสมนสฺสสหคตา โหนฺติ. อุเปกฺขาฌานานํ ปุพฺพภาคา อุเปกฺขาสหคตา โหนฺติ. อนาสนฺนกาเล ปน สพฺเพสํปิ เตสํ ปุพฺพภาคา กทาจิ โสมนสฺสสหคตา, กทาจิ อุเปกฺขาสหคตาโหนฺติ. ตสฺมา โส วาโท เกจิวาโทว กาตุํ ยุตฺโตติ. เอตฺถจ สพฺพานิปิ สมถวิปสฺสนาภาวนาจิตฺตานินาม อาทิมฺหิ เยภุยฺเยน อุเปกฺขาสหคตานิเอว [Pg.115] ภเวยฺยุํ, ยทิยิ ตานิ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย โสมนสฺสสหชาตานิ สิยุํ. ตทา อิเม สตฺตา โส มนสฺสชาเตสุ กมฺเมสุ อนภิรตานาม นตฺถีติ อญฺญํ กมฺมํ ฉฑฺเฑตฺวา ภาวนากมฺมเมว อนุยุญฺเชยฺยุนฺติ. ปจฺฉา ปน อตฺตโน ภาวนาย ปุพฺพาปริยวิเสสทสฺสนกาเลเอว โสมนสฺส สหชาตานิ ภวนฺติ. ปฏิกูลา รมฺมเณสุ ปน อสุภภาวนาจิตฺเตสุ ทุกฺขิตสตฺตารมฺมเณสุจ กรุณาภาวนาจิตฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อปิจ อิมา กรุณามุทิตานาม ปกติกาเลปิ อุปฺปชฺชนฺติเยว. ตาสุ ปน มุทิตา ตาว อิฏฺฐสมฺปตฺติวิสยาติ สาเยภุยฺเยน โสมนสฺส สหชาตาติ ยุตฺตเมตํ. กรุณา ปน อนิฏฺฐวิปตฺติวิสยาติ สา เยภุยฺเยน อุเปกฺขาสหชาตา เอว สิยา. นจ เอตา ปรสตฺตเหตุ อธิมตฺต พฺยาปาราติ กตฺวา อุเปกฺขาเวทนาย สห วิรุทฺธาเอวาติ สกฺกา วตฺตุํ. สา หิ อปฺปนํ อปตฺตา เวทนุเปกฺขานาม อารมฺมณรสานุภวเนเอว นิพฺยาปาราโหติ. น อญฺญกิจฺเจสุ. ตถา หิ สตฺตา อุเปกฺขาสหคต จิตฺเตหิ อทินฺนํปิ อาทิยนฺติ, ทานํปิ เทนฺติ, อญฺญานิปิ มหนฺตานิ ปุญฺญาปุญฺญกมฺมานิ กโรนฺติเยวาติ. ตสฺมา อปฺปนา ปตฺตานญฺเญว ตาสํ เวทนุเปกฺขาย สห วิรุทฺธภาโว วตฺตุํ ยุตฺโตติ.

121. 在《分别论》(Vibhaṅga)中已说，已达安止(appanā)的无量心(appamaññā)与喜(somanassa)相应，此乃就排除了第五禅的广大心(mahaggatacitta)而言。因该等无量心以其他有情为因，有强盛的运作，故不与极为寂静、无功用的第五禅舍(upekkhā)俱时生起。然而，对于作为安止前分(appanāpubbabhāga)的它们，义注(aṭṭhakathā)中允许与舍受相应，此乃就欲界心(kāmāvacaracitta)等而言。“有时”者，谓具悲悯(kāruñña)天性且不嫉妒之人，于见他人遭遇不幸或获得成功之时。“分别生起”者，谓见他人不幸时，以怜悯故，唯生起悲(karuṇā)，不生随喜(muditā)；见他人成功时，则以欣悦故，唯生起随喜，不生悲。其义为如是各别生起。又因该等无量心是能出离由瞋(dosa)所生之恼害(vihiṃsā)与不乐(arati)者，如经中所说，且喜是忧(domanassa)的对治。是故，有人认为，即使作为安止前分的它们，亦应恒与喜相应，此乃就“于舍俱行……，有人说”而言。然此说亦与义注相违，故多数智者不予接受，长老(thera)遂称之为“某些人之论”。因为，一切世间(lokiya)与出世间(lokuttara)禅那(jhāna)的前分修习，于临近安止时：喜俱禅那的前分与喜相应，舍俱禅那的前分与舍相应；于不临近安止时，所有此等前分，有时与喜相应，有时与舍相应。是故，称此说为“某些人之论”是恰当的。于此，一切止(samatha)观(vipassanā)修习心，最初大都与舍相应。若此等心从一开始即与喜俱生，则此等有情于喜俱生之业(kamma)将乐此不疲，从而舍弃他业，唯事修习之业。其后，唯于自身修行中见到前后差别时，方生起与喜相应之心。然于可厌所缘中之不净(asubha)修习心，及以受苦有情为所缘之悲修习心，则不待言。此外，此悲与随喜于平常之时亦会生起。其中，随喜以可喜的成就为所缘，故其大都与喜相应，此为合理。而悲以不可喜的不幸为所缘，故其大都应与舍相应。不可断言“此等无量心因对其他有情有强盛的运作而与舍受相违”，盖因未达安止的舍受，仅于体验所缘之味时无功用，于其他活动中则不然。事实上，有情亦能以舍俱行心行不与取、行布施(dāna)，以及造作其他重大的福业(puññakamma)与非福业(apuññakamma)。是故，唯于已达安止时，方宜说此等无量心与舍受相违。

[๘๐] เอตฺตาวตา ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ

[80] 如此所说，应当辨明。

‘‘กรุณามุทิตา ภาวนากาเล อปฺปนาวีถิโต ปุพฺเพ ปริจยวเสน อุเปกฺขาสหคตจิตฺเตหิปิ ปริกมฺมํ โหติ. ยถาตํ ปคุณคนฺถํ สชฺฌายนฺตสฺส กทาจิ อญฺญวิหิ ตสฺสาปิ สชฺฌายนํ, ยถาจ ปคุณวิปสฺสนาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺสกทาจิ ปริจยพเลน ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตหิปิ สมฺมสนนฺติ อุเปกฺขา สหคตกามาวจเรสุ กรุณา มุทิตานํ อสมฺภววาโท เกจิวาโท กโต’’ติ. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

“修习悲(karuṇā)与随喜(muditā)时，于安止心路(appanāvīthi)前，依熟练力，亦能以舍俱行心作预备(parikamma)。犹如熟诵典籍者，有时心不在焉亦能诵习；又如以熟练之观(vipassanā)思察诸行(saṅkhāra)者，有时亦能凭熟练力，以智不相应心进行思察。是故，‘于舍俱行之欲界心中，悲与随喜不可能生起’之说，被称为‘某些人之论’。”当知此说已被驳斥。

กิญฺจาปิ กสิณนิมิตฺตาทีนิ อารมฺมณานิ อคมฺภีรานิเอว โหนฺติ. ตถาปิ โยคกมฺมพเลน จิตฺตสมาธานพเลน กิเลส ทูรีภาเวนจ [Pg.116] ตทารมฺมเณสุ ฌานจิตฺเตสุ ญาณํ เอกนฺเตน ปวตฺต ติเยวาติ อาห สพฺเพสุปิ ปญฺจ.ล. จิตฺเตสุจาติ.

遍相(kasiṇanimitta)等所缘虽非甚深，然依于禅修(yogakamma)之力、心定之力及烦恼远离故，于彼所缘之禅心中，智慧(ñāṇa)确实生起。故说：“于一切五禅心中皆然。”

๑๒๒. ตโย วิรติธมฺมา. ทฺวยํ อปฺปมญฺญายุคฬํ. เอวํ โส ภณเจตสิกา โสภเณสฺเวว จิตฺเตสุ จตุธา จตูหิ ปกาเรหิ สมฺปยุตฺตาติ โยชนา. อิทานิ สพฺเพสํปิ เจโต ยุตฺตานํ นิยตา นิยตโยคิวิภาคํ ทสฺเสตุํ อิสฺสาติอาทิมาห. กรุณา อาทิ ยสฺสาติ กรุณาทิ. อปฺปมญฺญา ทฺวยํ. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจานิจ วิรติโยจ กรุณาทิจ อิสฺสามจฺเฉ รกุกฺกุจฺจวิรติกรุณาทโย. เต นานาจ ชายนฺติ, กทาจิจ ชายนฺติ. มาโนจ กทาจิเอว ชายติ. ถินมิทฺธญฺจ ตถา กทาจิ เอว ชายติ. ชายมานํ ปน อญฺญมญฺญํ สเหว ชายติ. นนานาติ โยชนา. เอตฺถจ อปฺปมญฺญาวิรตีนํ นานา กทาจิ โยโค เหฏฺฐาจ วุตฺโต. อุปริจ วกฺขติ. อิสฺสาทีนํจ อุปริ วกฺขติ. มานถินมิทฺธานํ ปน อิธ วตฺตพฺโพติ. ตตฺถ มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตสุ ลพฺภมาโนปิ กทาจิ เตสํ เสยฺโย หมสฺมีติอาทินา ปวตฺตกาเลเอว ลพฺภติ, นอญฺญทา. ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสุ ลพฺภมานํปิ กทาจิ เตสํ นิทฺทาติภูตวเสน อกมฺมญฺญตาย ปวตฺติกาเลเอว ลพฺภติ. น อญฺญทา. ตทา ลพฺภมานํปน ทฺวยํ สเหว ลพฺภติ. น นานาติ.

122. 三离心所，二无量心所。如是，美心所唯于美心中以四种方式相应，此为结合(yojanā)。今为显示一切心所之定、不定相应分类，说“嫉妒等”。以悲(karuṇā)为首者，是为悲等。二无量心所。嫉妒(issā)、悭(macchera)、恶作(kukkucca)，及诸离、悲等，即嫉妒、悭、恶作、离、悲等。彼等分别生起，且有时生起。慢(māna)亦唯有时生起。昏沉(thina)与睡眠(middha)亦然，唯有时生起。然生起时，则相互俱生，不分别生。此为结合。于此，无量与诸离之分别、有时相应，于前已说，于后当说。嫉妒等亦于后当说。而慢与昏沉睡眠则应于此处说。其中，慢虽得于四种见不相应心中，然亦唯于“我较优”等念头生起时方得，非于余时。昏沉与睡眠虽得于五种有行心中，然亦唯于其因被睡意征服而处于不堪任状态而生起时方得，非于余时。尔时得时，此二者俱时而得，非分别得。

[๘๑] วิภาวนิยํ ปน

[81] 然当辨明者：

‘‘ถินมิทฺธํ กทาจิ อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺเจหิเจว มาเนนจ สห ชายติ. กทาจิ เตหิ เตนจ นานา ชายตี’’ติ โยชนา วุตฺตา. สา สารโต น ปจฺเจตพฺพา.

“昏沉与睡眠，有时与嫉妒、悭、恶作及慢俱生；有时与彼等及慢分别生起。”此结合(yojanā)已被说及，然其本质不应被接受。

น หิ เตหิ เตนจ ตสฺส สหภาโว นานาภาโวจ กิจฺจารมฺมณวิโรธาวิโรธภาเวน สิทฺโธติ.

诚然，其（昏沉与睡眠）与彼等（嫉妒、悭、恶作）及慢的俱生与别生，并非由作用与所缘之相违或不相违而成立。

ยาจ ฏีกายํ

复注(ṭīkā)中所说者：

มาโนจ ถินมิทฺธญฺจ กทาจิ นานา ชายติ. การณํ วุตฺตเมว. โยชนา วุตฺตา. สาปิ น สุนฺทรา. กทาจิ สหชายตีติ.

“‘慢与昏沉睡眠有时分别生起’，其因已说。此结合(yojanā)已被提及，然亦不善。‘有时俱生’。”

ยถาวุตฺตานุสาเรนาติ สตฺตสพฺพตฺถยุชฺชนฺตีติอาทินา วุตฺตปฺปการํ อนุสาเรน เสสาติ เอกาทสหิ อนิยต โยคีหิ อวเสสา เอกจตฺตาลีสธมฺมา. เต ยถาวุตฺตานุสาเรน อตฺตนา ลพฺภมาน จิตฺตุปฺปาเทสุ อนิยตโยคิโน เวทิตพฺพาติ โยชนา.

“‘依如前所说’者，谓依照‘七遍一切心心所’等所说之方式。‘其余’者，谓除十一种不定相应法(aniyatayogī)外，所余之四十一种法。彼等当知，依照如前所述，于其可得之心生起中，为不定相应法。此为结合(yojanā)。”

๑๒๓. เอวํ เจตสิกานํ โยคฏฺฐานปริจฺฉินฺทนวเสน สมฺปโยคนยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺตธมฺมราสิปริจฺฉินฺทนวเสน สงฺคห นยํ ทสฺเสนฺโต สงฺคหญฺจาติอาทิมาห. อิทานิ เตสํ สงฺคหญฺจ ยถารหํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ฉตฺตึสาติอาทิ สงฺคหนยสฺส อุทฺเทสคาถา. สตฺตปญฺญตฺตารมฺมณา อปฺปมญฺญา นิพฺพานา รมฺมเณสุ นลพฺภนฺติติ วุตฺตํ อปฺปมญฺญาวชฺชิตาติ ตถา อฏฺฐสุ ทุตียชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา อญฺญสมานา ทฺวาทสเจต สิกา อปฺปมญฺญาวชฺชิตา เตวีสติ โสภณเจตสิกาเจติ ปญฺจตฺตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติอาทินยํ ตถาสทฺเทน นิทฺทิสติ. เตเอวาติ วิตกฺก วิจาร ปีติสุขวชฺชา อุเปกฺขาสหคตา เต เอว เตตฺตึสธมฺมา. อฏฺฐสูติ เอตฺถ อฏฺฐจ อฏฺฐจ อฏฺฐาติ เอกเสสนิทฺเทโส, วิจฺฉาโลปนิทฺเทโสวา ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺจกชฺฌาน วเสนาติ ปาฬิยํ ปญฺจกนเยน วุตฺตสฺส ฌานเภทสฺส วเสน, จตุกฺกนเยน วุตฺตสฺส ฌานเภทสฺส วเสน ปน จตุธาว สงฺคโห โหตีติ อธิปฺปาโย. ทฺวีสุ รูปปถมชฺฌานลาภีสุ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปาเทนฺเตสุ มนฺโท วิตกฺกโม อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ตสฺส จตุรงฺคิกํ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. ติกฺขปญฺโญ ปน วิตกฺก วิจาเร เอกโต อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ตสฺส ติยงฺคิกํ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปชฺชตีติ อยํ เตสํ นยานํ วิเสโส.

123. 如此以心所的相应处界定方式展示相应之理后，现在为展示以相应法聚界定方式的总摄之理，而说“以及总摄”等。“现在我将恰当地解说它们的总摄”是其结合。“三十六”等是总摄之理的概要偈。由于以有情概念为所缘的无量心所，于以涅槃为所缘的心中不可得，故说“除去无量”。同样，“在八种第二禅心中，除去寻的十二种其他同心所，以及除去无量的二十三种美心所，如此三十五法进入总摄”等方式，是以“如是”一词来指示。“彼等”是指：除去寻、伺、喜、乐，与舍俱生的那三十三法。“于八种中”，此处的“八、八、八”应被视为省略式指示或交替式指示。“依五种禅”是指：依巴利圣典中以五法所说的禅那分类；而若依四法所说的禅那分类，则总摄只有四种，此为其义。在两位证得色界初禅者中，当生起第二禅时，钝根者只能超越寻，对他而言，四支的第二禅生起。而利慧者则能同时超越寻与伺，对他而言，三支的第二禅生起。此即是这些方法的差别。

๑๒๔. กิจฺจารมฺมณวิรุทฺธตฺตา วิรติโย มหคฺคเตสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ อาห วิรติตฺตยวชฺชิตาติ. วิรติโย หิ กายวจี วิโสธนกิจฺจา โหนฺติ. มหคฺคตชฺฌานานิ ปน สุวิสุทฺธกายวจี ปโยคสฺเสว จิตฺตวิโสธนกิจฺจานิ. วิรติโยจ วีติกฺกมิตพฺพ วตฺถุํวา นิพฺพานํวา อารพฺภ ปวตฺตนฺติ. มหคฺคตชฺฌานานิ ปน ปญฺญตฺติ โยวา มหคฺคตธมฺเมวาติ.

124. 由于作用与所缘相违，离不在广大心中生起，故说“除去三离”。诚然，离的作用是净化身语，而广大禅那的作用则是净化已极清净身语行者的心。再者，离缘于所应禁戒之事或涅槃而生起，而广大禅那则缘于概念或广大法。

๑๒๕. กิจฺจารมฺมณวิ [Pg.118] รุทฺธตฺตาเยว วิรติอปฺปมญฺญาโย เอกสฺมึ จิตฺเต ทฺเว นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ. อปฺปมญฺญา วิรติโย ปเนตฺถ.ล. โยเชตพฺพาติ. วิรติโย เอกนฺเตน ทุสฺสิลฺยปฺปหาน กิจฺจตฺตา ตปฺปหาน กิจฺจรหิเตสุ โลกิยาพฺยากเตสุ นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ วิรติวชฺชิตาติ. ปญฺจสิกฺขาปทา กุสลาเยวาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อิทญฺจ โลกิยสิกฺขาปทานิ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปฺปมญฺญานํ สตฺตปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา มหาวิปากานญฺจ เอกนฺต ปริตฺตารมฺมณตฺตา ตาสํ เตสุ สมฺภโว นตฺถีติ วุตฺตํ อปฺปมญฺญา วิรติวชฺชิตาติ. นนุ กามกุสลํ สตฺตปญฺญตฺตาทิ อารมฺมณํปิ โหตีติ ตพฺพิปาเกนปิ เตน สทิสา รมฺมเณน ภวิตพฺพนฺติ. น. วิกปฺปรหิตตฺตา. ปญฺญตฺติโย หิ อวิชฺชมานตฺตา มหคฺคตานุตฺตรธมฺมาจ สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา ตถา ตถา วิกปฺเปตฺวาวา ปฏิวิชฺฌิตฺวาวา คณฺหนฺตานํ กุสลาทีนํ เอว อารมฺมณภูตา โหนฺติ. กามวิปากานิ ปน สยํ อติทุพฺพลตาย อารมฺมณํ วิกปฺเปตฺวา วิคเหตุํ นสกฺโกนฺติ, กุโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา คเหตุํ. ตสฺมา ตานิ ปญฺญตฺติโยวา มหคฺคตานุตฺตรธมฺเมวา อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มหคฺคตวิปากานิ ปน วิกปฺปรหิตานิปิ อปฺปนาปตฺตกมฺมวิเส สนิพฺพตฺตตฺตา ภาวนาพลนิมฺมิตานิ ปญฺญตฺติวิเสสานิ อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺตีติ.

125. 由于作用与所缘相违，离与无量于一心不可得，故说二者不可得。此处应结合无量与离等。离的作用唯是断除恶行，因此在无断除恶行作用的世间无记心中，离不会生起，故说“除去离”。圣典中说“五学处(sikkhāpada)唯是善的”，当知此是针对世间学处而说。由于无量以有情概念为所缘，而大果报心则完全以欲界法为所缘，它们在那些心中不可能生起，故说“除去无量与离”。（问：）欲界善心不也以有情概念等为所缘吗？那么它的果报也应有相似的所缘吧？（答：）不，因果报心无思构故。诚然，概念(paññatti)因其非实有，广大与出世间法因其为微细之法，唯有通过如此思构或洞察，方能成为善心等之所缘。然欲界果报心因其自身极为羸弱，不能思构而执取所缘，何况洞察而执取？是故，当知其不能缘于概念或广大与出世间法。然而，广大果报心虽无思构，却因由已达安止(appanā)的殊胜业所生，故能缘于由修习力所造作的特殊概念。

[๘๒] วิภาวนิยํ ปน

【82】然而，应作如下阐明：

กามตณฺหาธินกมฺมชนิตตฺตา กามวิปากานิ กามตณฺหาย อารมฺมณภูเต กามธมฺเมเอว อาลมฺพิตุํ ลภนฺตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘กามตณฺหาธินสฺส ผลภูตตฺตา’’ติ วตฺวา ทาสิปุตฺโตปมาย ตทตฺถํ วิภาเวติ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

意指：由于是由欲爱所主导的业所产生，欲界果报只能缘于成为欲爱所缘的欲界法。在说了“因为是欲爱所主导的果报”之后，他用女奴之子的譬喻来阐明其义。那应当被考察。

เอวญฺหิ สติ มหคฺคตวิปากานิปิ รูปารูปตณฺหาธิน กมฺมชนิตานิ เอว โหนฺตีติ ตานิปิ รูปารูปตณฺหานํ อารมฺมณภูเต มหคฺคต ธมฺเมเอว อาลมฺเพยฺยุนฺติ. อปิจ, กามตณฺหาปิ กามธมฺเมเอว อารมฺมณํ กโรติ. น ปญฺญตฺติธมฺเมติ นตฺถิ. นจ อิตฺถิปุริสาทิ หตฺถ ปาทาทิ ปญฺญตฺตีสุ อสฺสาทวเสน ปวตฺตา ตณฺหา กามตณฺหา นาม [Pg.119] นโหตีติ อตฺถิ. สุเภติ กุสเล. มเนติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. สุเภ กฺริเย ปาเกติ นิทฺธารณียํ ทฏฺฐพฺพํ. สเหตุ. ล. มเน ทฺวาทสธาว สงฺคโหติวา โยเชตพฺพํ. นวิชฺชนฺเตตฺถาติ วชฺชิตานํ สงฺคโห. เอตฺถาติ โสภณจิตฺเตสุ. ทฺวยนฺติ วิรติอปฺปมญฺญาทุกํ. อนุตฺตเรติ วิเสสกานํ สงฺคโห. ฌาน ธมฺมาติ วิตกฺกาทโย. มชฺฌิเม มหคฺคเต อปฺปมญฺญาจ ฌานธมฺมา จ. ปริตฺเตสุ กามโสภเณสุ อปฺปมญฺญาจ วิรติ ญาณปีติ โยจ วิเสสกา, สงฺคหนย เภทการกาติ อตฺโถ.

若是如此，广大果报心也是由色爱与无色爱所主导的业所产生，因此它们也应只缘于成为色爱与无色爱所缘的广大法。再者，欲爱也以欲界法为所缘，并非不以概念法为所缘。而且，在男女、手足等概念中因味着而生起的贪爱，确实名为欲爱。“在美善中”指在善心中。“在心中”是用于指定的处格。应知在“美善”、“唯作”、“果报”中是所指定的。“有因”等应结合为“在心中，摄为十二种”。“此处不存在”是被排除者的集合。“此处”指在美善心中。“二者”指离与无量两者。“在无上中”是殊胜法的集合。“禅支”指寻等。在中间的广大心中，是无量与禅支。在欲界美善的有限心中，无量、离、智、喜是殊胜法，意思是，它们是总摄与分别之理的成因。

๑๒๖. สตฺตรสธมฺมา โลภทิฏฺฐีหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ หุตฺวา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ โยชนา. ปีติวชฺชิตา อญฺญสมานา ทฺวาทส เจตสิกา อกุสลสาธารณา จตฺตาโรจาติ โสฬสธมฺมา โลภทิฏฺฐีหิ สห อฏฺฐารส หุตฺวา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ โยชนา. อิสฺสามจฺฉริย กุกฺกุจฺจานิ กิจฺจโต อารมฺมณโต จ ภินฺนานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ อิสฺสา.ล. โยเชตพฺพานีติ. สพฺเพสุปิ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ สมฺปยุตฺตธมฺมา ธมฺมโต อสทิสาเอว โหนฺติ. คณนโต ปน เอกจฺเจ เอกจฺเจหิ สทิสา เอว โหนฺตีติ วุตฺตํ ทฺวาทส.ล. สงฺคหิตาภวนฺตีติ. เอตฺถจ ปญฺจสุ อสงฺขาริเกสุ ปถมทุตีเยสุ เอกูนวีสติ. ตตียจตุตฺเถสุ อฏฺฐารส. ปญฺจเม วีสติ. ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสุ ปถมทุตีเยสุ เอกวีสติ. ตตียจตุตฺเถสุ วีสติ. ปญฺจเม ทฺวาวีสติ. โมมูหทฺวเย ปนฺนรสาติ เอวํ อกุสเลสุ สตฺต สงฺคหา ภวนฺติ. เตนาห เอกูนวีสาติอาทึ. สาธารณาติ สพฺพา กุสลสาธารณา. สมานาติ อญฺญสมานา. อปเรติ ฉนฺทปีติอธิโมกฺเข ถเปตฺวา เอกจฺเจ.

126. 十七法与贪和见合为十九法，而归为一类，应如是结合。除去喜，十二种其他同心所与四种不善遍一切心所，共十六法，与贪和见合为十八法，而归为一类，应如是结合。嫉、悭、恶作，在作用与所缘上各不相同，故说“嫉等，应如是配合”。在一切不善心生起时，相应法在法上虽不相同，但在数量上，某些与某些是相同的，故说“十二等，已摄集”。于此，在五种无行心中，第一与第二有十九种，第三与第四有十八种，第五有二十种。在五种有行心中，第一与第二有二十一种，第三与第四有二十种，第五有二十二种。在两种痴心中有十五种。这样，在不善心中共有七种组合。因此说“十九等”。“遍一切”是指一切不善遍一切心所。“同”指其他同心所。“其余”是指除去欲、喜、胜解的某些心所。

๑๒๗. หสนจิตฺเตติ หสิตุปฺปาทจิตฺเต. โวฏฺฐพฺพเนติ มโนทฺวาราวชฺชเน. สุขสนฺตีรเณติ โสมนสฺส สนฺตีรเณ. มโน ธาตุตฺติกา เหตุก ปฏิสนฺธิ ยุคเฬติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน สมฺปฏิจฺฉนทฺวยสงฺขาเต มโนธาตุตฺติเกเจว อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวยสงฺขาเต อเหตุก ปฏิสนฺธิยุคเฬจ. สพฺพตฺถ สพฺเพสุ อเหตุเกสุ [Pg.120] สตฺต, ตโต เสสา ปกิณฺณกา ปน ยถารหํ ยุชฺชนฺติ, อิติ เตตฺตึส วิธสงฺคโห มยา วุตฺโตติ โยชนา.

127. “生笑心”是指生起微笑的心。“确定”是指意门转向。“乐推度”是指喜俱推度。“意界三法与无因结生双”是指：由五门转向和两种领受组成的意界三法，以及由两种舍俱推度组成的无因结生双。在一切无因心中，有七个遍一切心心所；然后，其余的杂心所则如其所应地相应。这样，我已说了三十三种组合，应如是结合。

๑๒๘. อิทานิ อยํ เจตสิกนิทฺเทโสติ กตฺวา จิตฺตสฺส วิย เอกสฺสปิ เจตสิกสฺส ภูมิชาติ สมฺปโยคาทิ เภเทน วิภาโค กเถตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ อนฺติมคาถมาห. อิตฺถํ อิมินา ยถาวุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตาวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ โสฬสวิธํ สมฺปโยคญฺจ เตตฺตึสวิธํ สงฺคหญฺจ ญตฺวา เตสํ ยถา โยคํ จิตฺเตน สมํ เภทํ อุทฺทิเสติ โยชนา. ผสฺโส ตาว เอกูนนวุติยา เอกวีสสเตสุวา จิตฺเตสุ ยุตฺตตฺตา เอกูนนวุติ เอกวีสสตวิเธวาติ เอวํ ทฺวิปญฺญาสเจตสิเก วิสุํ วิสุํ อุทฺธริตฺวา ยถาโยคํ ภูมิชาติสมฺปโยคาทิเภเทหิ เตสํ วิภาคํ กเถยฺยาติ อตฺโถ.

128. 现在，此为心所的解释，因此，如同对心一般，对于每一个心所，亦应依地、种类、相应等差别解说其区别。为示此义，而说最后一颂。如是，以此如前所述的方式，了知与心不相离的心所的十六种相应及三十三种摄之后，应如其所应地，与心一同指示其差别。此为结合之义。例如，触，因其与八十九或一百二十一心相应，故有八十九种或一百二十一种。如是，应分别列举五十二心所，并如其所应地，依地、种类、相应等差别，解说其区别。此即其义。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是，于名为《胜义灯》之《阿毗达摩概要》释义，

จตุตฺถวณฺณนาย เจตสิก สงฺคหสฺส

心所摄之第四释义，

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

ปกิณฺณก สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

杂摄之胜义灯释义

๑๒๙. เอวํ [Pg.121] วิสุํ วิสุํ จิตฺตเจตสิกานํ นิทฺเทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุน อุภินฺนํ นิทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต สมฺปยุตฺตายถาโยคนฺติอาทิมาห. ยถาโยคํ สมฺปยุตฺตา สภาวโต เตปญฺญาส จิตฺตเจตสิกา เย ธมฺมา มยา วิสุํ วิสุํ นิทฺทิฏฺฐา. อิทานิ ยถา รหํ เตสํ อุภินฺนํ สงฺคโหนาม นิยฺยเตติ โยชนา. ตตฺถ อตฺตโน อตฺตโน ภาโว สภาโว. ธมฺมานํ อาเวนิกลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตํ ตาว ภูมิชาติสมฺปโยคาทิเภเทน เอกูน นวุติวิธํปิ อตฺตโน อารมฺมณ วิชานนสงฺขาเตน อาเวนิกลกฺขเณน เอกเมว โหติ. ผสฺโสปิ ภูมิชาติสมฺปโย คาทิเภเทน เอกูนนวุติวิโธปิ ผุสนลกฺขเณน เอโกว โหติ ตถา เวทนาสญฺญาทโยติ เอวํ สภาวโต เตปญฺญาส เอว โหนฺตีติ. เวทนาเหตุโต กิจฺจทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต ปวตฺโต สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ เวทนาเหตุโตติ เวทนาเภท เหตุเภทโต. เอวํ กิจฺจทฺวาราลมฺพณ วตฺถุโตติ เอตฺถปิ. จิตฺตุปฺปาทวเสเนวาติ จิตฺตวเสเนว นิยฺยเตติ สมฺพนฺโธ. เอวสทฺเทน เจตสิเก นิวตฺเตติ. เอตฺตาวตา ฉนฺนํ ปกิณฺณกสงฺคหานํ วจนตฺโถ อิเธว ตาว เถเรน ทสฺสิโต โหติ เวทนาเภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เวทนาสงฺคโห, เหตุเภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เหตุสงฺคโหติอาทินา.

129. 如是，分别解说心与心所之后，今为复示二者之解释，而说“如理相应”等。“诸法如理相应，依自性有五十三种心与心所，此乃我前所分别解说者。”“今当如其所宜，摄此二者。”此为结合之义。其中，“自性”即各自之体性，此即所谓诸法之不共相。心，虽依地、种类、相应等差别而有八十九种，然依其识知所缘之不共相，则唯是一。触，虽依地、种类、相应等差别而有八十九种，然依其触之特征，亦唯是一。受、想等亦然。如是，依自性则实有五十三种。由受、因、作用、门、所缘、依处而有此摄，此为关联之义。其中，“由受、因”，即由受之差别、因之差别。“由作用、门、所缘、依处”亦复如是。“仅依心生起”，即仅依心而确定，此为关联之义。“仅”（eva）一词，排斥心所。至此，六种杂摄之语意，长老已在此开示，即：依受之差别而摄心与心所，为受摄；依因之差别而摄心与心所，为因摄，等等。

[๘๓] วิภาวนิยํ ปน

[83] 然而，于《辨义》(Vibhāvinī)中，

จิตฺตุปฺปาทสทฺเทน เจตสิกธมฺเมปิ คเหตฺวา อญฺญํ นิวตฺเต ตพฺพํ อปสฺสนฺโต ‘‘น กตฺถจิ ตํวิรเหนา’’ติ วทติ. ตํ นยุชฺชติเยว.

若以“心生起”一词亦摄心所法，而不见其他应排斥者，便说“无有一处离于彼”，此说实为不当。

น หิ อิธ เอตฺตกา เจตสิกา สุขสหคตา, เอตฺตกา ทุกฺข สหคตาติอาทินา เอโกปิ สงฺคโห เจตสิเกหิ นีโต นาม [Pg.122] อตฺถิ. สุขสหคตํ กุสลวิปากํ กายวิญฺญาณเมกเมวาติอาทินา ปน จิตฺเตนเอว นีโหติ. จิตฺเต ปน สิทฺเธ เจต สิกาปิ สิทฺธาเอวาติ กตฺวา จิตฺตุปฺปาทวเสเนวาติ อิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，实无任何一摄是依心所而说，如言“若干心所与乐俱生，若干心所与苦俱生”等。然而，却是依心而说，如言“与乐俱生之善异熟身识仅此一”等。当知，因心既成，心所亦成，故说“仅依心生起”。

๑๓๐. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ สงฺคเหสุ. เวทนาเภเทน ตํสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เวทนาสงฺคโห.

130. “于此”者，谓于彼六摄中。依受之差别，摄与彼相应之心与心所，是为受摄。

[๘๔] วิภาวนิยํ ปน

[84] 然而，于《辨义》中，

‘‘สุขาทิเวทนานํ ตํสหคตจิตฺตุปฺปาทานญฺจ วิภาควเสน สงฺคโห เวทนาสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ จสทฺเทน เวทนาสงฺคโหจ เวทนาสหคต จิตฺตุปฺปาท สงฺคโหจาติ อิมสฺมึ อตฺเถ เวทนาสงฺคโหติ เอกเสสนิทฺเทโส โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ น สุนฺทรํ.

如言：“依乐等诸受及与彼俱生之心生起之分别，而有之摄，是为受摄。”其中，（作者）示，“与”（ca）字，于“受之摄与受俱生心生起之摄”此义中，表明“受摄”一词为“以一摄余”之指称。此说不善。

อิธ หิ เวทนาเภโท อิมสฺส สงฺคหสฺส นิสฺสยธมฺมปริคฺคหตฺถํเอว วุตฺโต. น เวทนานํจ วิสุํ สงฺคหทสฺสนตฺถนฺติ. ตตฺถติวิธา เวทนาติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ สํยุตฺตเก ทฺเวปิ ติสฺโสปิ ปญฺจปิ ฉปิ อฏฺฐารสปิ ฉตฺตึสปิ อฏฺฐสตํปิ เวทนา วุตฺตาติ. สจฺจํ. อนุภวนลกฺขเณน ปน เวทนา ติวิธาเอว โหติ. เย หิ เกจิ ยํกิญฺจิ อารมฺมณํ อนุภวนฺติ. เต ตํ สาตโตวา อนุภวนฺติ อสาตโตวา มชฺฌตฺตโตวา. ตโต อญฺโญ ปกาโร นตฺถีติ. อญฺเญ ปน ปเภทา เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตา. ตตฺถ หิ ทฺเว กายิกเจตสิกวเสน วุตฺตา. ยถาห-กตมาจ ภิกฺขเว ทฺเว เวทนา กายิกาจ เจตสิกาจาติ. สุขทุกฺข วเสนวา อุเปกฺขํ สุเข สงฺคเหตฺวา. ยถาห-ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา สุขาเวทนา ทุกฺขาเวทนา. ยายํ ภนฺเต อทุกฺข มสุขา เวทนา. สนฺตสฺมึ เอสาปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตาติ.

于此，说受之差别，实为把握此摄所依之法，非为分别开示诸受之摄。然则，何故说“三受”？于《相应》(Saṃyutta)中，岂非曾说二受、三受、五受、六受、十八受、三十六受乃至一百零八受耶？诚然。然依领纳之相，受实唯有三种。任何有情领纳任何所缘，非愉悦领纳，即不悦领纳，或中性领纳，舍此更无他法。其他分别，乃依种种方便而说。其中，依身、心而说为二受。如言：“诸比丘，何为二受？身受与心受是。”或依乐、苦，将舍摄于乐中。如言：“世尊说二受：乐受、苦受。大德，此不苦不乐受，世尊说为寂静、殊妙之乐。”

วิภาวนิยํ ปน

然而，于《辨义》中，

อนวชฺชปกฺขิกํ อุเปกฺขํ สุเข สาวชฺชปกฺขิกญฺจ ทุกฺเข สงฺคเหตฺวา ทฺเว วุตฺตาติ วุตฺตํ. ตํ ปาฬิยํ อนาคตํปิ ยุชฺชติเยว.

如言：“将无过失品之舍摄于乐，将有过失品之（舍）摄于苦，故说为二。”此说纵未见于圣典，亦实为合理。

อินฺทฺริยเภทวเสน [Pg.123] ปญฺจ. ผสฺสเภทวเสน ฉ. อุปวิจารเภท วเสน อฏฺฐารส. ฉ เคหสฺสิตานิ ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานีติ เอวํ ปจฺเจกํ ทฺวาทสนฺนํ โสมนสฺส โทมนสฺสอุเปกฺขานํ วเสน ฉตฺตึส. ตาเยว กาลตฺตยวเสน อฏฺฐสตํ เวทนา วุตฺตาติ. ยญฺจ กตฺถจิ สุตฺเต ยํกิญฺจิ เวทยิตํ สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วุตฺตํ. ตํ สงฺขารทุกฺขตาวเสน วุตฺตนฺติ. เหฏฺฐา ปน จิตฺตนิทฺเทเส จิตฺตานิ อินฺทฺริยเภทวเสน นิทฺทิฏฺฐานีติ กตฺวา อิธปิ อินฺทฺริยเภทวเสเนว จิตฺตานิ สงฺคเหตุํ ปุน สุขํ.ล. ปญฺจธา โหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เยสุ ธมฺเมสุ อาธิ ปจฺจวเสน สุขทุกฺขานิ อินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. เตสํ กายิก มานสิกวเสน ทุวิธตฺตา ตานิปิ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ ทฺวิธา วุตฺตานิ. อุเปกฺขาย ปน อาธิปจฺจฏฺฐานภูตา ธมฺมา มานสิกาเอว โหนฺตีติสา อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ เอกธาว วุตฺตาติ. อปิจ, เตปิ ปริยาเยน ทุวิธา โหนฺติ. จกฺขาทิปสาทกาย นิสฺสิตานํปิ สพฺภาวโต. เวทนาปน เอกรสตฺตา เอกธาว วุตฺตาติ.

依根之差别有五，依触之差别有六，依伺察之差别有十八。六种依于在家，六种依于出家；如是，喜、忧、舍各十二种，而成三十六。此三十六受复依三时，说为一百零八受。至于经中某处所言“凡所感受，一切皆苦”，此乃依行苦(saṅkhāradukkhatā)而说。又，于前心之解释中，诸心乃依根之差别而解说，故于此亦依根之差别而摄诸心，复言“乐……有五种”。于此，于某些法中，乐与苦因增上之故而名为根。因其有身、心之别，故亦说为二种，即乐根与喜根，苦根与忧根。至于舍，为其增上所依之法唯是心法，故说为舍根一种。复次，彼等依另一方便亦为二种，因亦有依于眼净色等而存在者。然受，因其味性为一，故仅说为一种。

วิภาวนิยํ ปน

然而，于《辨义》(Vibhāvinī)中，

‘‘กายิก มานสิก สาตเภทโต สุขทุกฺขานิ ทฺวิธา วุตฺตานี’’ติ วุตฺตํ.

如言：“依身与心之适悦差别，乐与苦说为二种。”

ตตฺถ สภาวโต อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพา นุภวนลกฺขณานิ สุข ทุกฺขานิ. สภาวโตวา ปริกปฺปนโตวา อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตานุภวน ลกฺขณานิ อิตรานีติ. เสสานีติ ยถาวุตฺต สุขทุกฺขโต มนสฺส โทมนสฺสยุตฺเตหิ เสสานิ พาตฺตึส กามาวจรจิตฺตานิ เตวีสติ ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตานิจาติ สพฺพานิ ปญฺจปญฺญาสจิตฺตานิ. เอกตฺถาติ เอกสฺมึ จิตฺเต. อิตรา หิ อุเปกฺขาเวทนา.

其中，依自性，乐与苦以领纳可意、不可意所触为相。依自性或依构想，以领纳可意、不可意或中性（所缘）为相者，则为其余诸受。“其余”者，谓除前述与乐、苦、喜、忧相应之心外，其余三十二欲界心与二十三第五禅心，共计五十五心。“于一处”者，谓于一心中。其余者实为舍受。

๑๓๑. เหตูนํ เภเทน ตํสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกาน สงฺคโห เหตุสงฺคโห.

131. 依诸因之差别，摄与彼相应之心与心所，是为因摄。

[๘๕] วิภาวนิยํ ปน

[85] 然而，于《辨义》中，

‘‘โลภาทิเหตูนํ วิภาควเสน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมวเสนจ สงฺคโห เหตุสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

有言：“依贪等诸因的分别，以及依与它们相应的诸法而作的统摄，即是因摄。”此说不善。

การณํ [Pg.124] วุตฺตเมว. เหตูนาม ฉพฺพิธา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ เหตุกิจฺจํนาม อารมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาว สาธนํ. ยถา หิ รุกฺขสฺส มูลานิ สยํ อนฺโต ปถวิยํ วทฺธิตฺวา ปถวิรเสจ อาโปรเสจ คเหตฺวา รุกฺขํ ยาว อคฺคา อภิหรนฺติ. วาเตวา มโหเฆวา อาคเต รุกฺขํ สุฏฺฐุ อากฑฺฒิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เอวํ รุกฺโข วุทฺโธ วิรุฬฺโห วิปุโล จิรฏฺฐิติโกจ โหติ. เอวเมวํ อิเมปิ ธมฺมา สยํ อารมฺมเณสุ ถิรปตฺตา หุตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺเม ตตฺถ วุทฺเธ วิรุฬฺเห วิปุเล จิรฏฺฐิติเกจ สาเธนฺตีติ. อเหตุกจิตฺตานิปน ชลตเล อมูลกเสวา ลานิ วิย อารมฺมเณ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตานิ น โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปเร ปน ธมฺมานํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุกิจฺจนฺติ วทนฺติ. เอวํสนฺเต เยสํ สหชาตเหตุ นตฺถิ. เตสํ อกุสลภาโว อพฺยากตภาโวจ นสมฺปชฺเชยฺย. ยานิจ ลทฺธเหตุปจฺจยานิ รูปานิ. เตสญฺจ กุสลาทิภาโว อาปชฺเชยฺยาติ วตฺวา ตํวาทํ ปฏิปกฺขิปนฺติ. ยถา ปน โลเก อนฺธกาโรนาม เกนจิ ปจฺจย วิเสเสน สาเธตพฺโพ น โหติ. ยตฺถ อาโลโก นตฺถิ. ตตฺถ โส อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธ โหติ. เอวเมวํ ธมฺเมสุ มุยฺหนกฺริยาภูโต โมหนฺธกาโรปิ อตฺตโน ธมฺมตาย เอว อกุสโล ภวิตุํ อรหติ. ตถา หิ อิจฺฉานาม อตฺถิ. สามุยฺหนกฺริยาย ยุตฺตา ลคฺคนภาวํ ปตฺวา โลโภ อกุสโล นาม โหติ. สทฺธาย ยุตฺตา ปน ธมฺมจฺฉนฺทภาวํ ปตฺวา กุสลจฺฉนฺโทนาม โหติ. ตถา อกฺขนฺตินาม อตฺถิ. สาปิ มุยฺหน กฺริยาย ยุตฺตา ปฏิฆภาวํ ปตฺวา โทโส อกุสโลนาม โหติ. สทฺธาย ยุตฺตา ปน อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติอาทินา นเยน ปาปธมฺม ปาปารมฺมณ วิโรธภาวํ ปตฺวา อโลโภ กุสโลนาม โหติ. มุยฺหนกฺริยา ปน อสุเกน ยุตฺตา อกุสโลนาม. อสุเกน ยุตฺตา กุสโลนามาติ นตฺถิ. อมฺพิลตฺถาย อญฺเญน สํโยคกิจฺจรหิโต ชาติอมฺพิลรโส วิย เอกนฺตอกุสลชาติกาเอว โหตีติ. โยจ ธมฺโม กุสโล อกุสโลจ น โหติ. โส อพฺยากโตติ เอตฺตกเมว [Pg.125] ธมฺมานํ อพฺยากตภาวสิทฺธิยา การณํ. ตสฺมา อเหตุกจิตฺตานํ รูปนิพฺพานานญฺจ อพฺยากตภาโวปิ อตฺตโน ธมฺม ตายเอว สิทฺโธ. ตตฺถ โมโห เสสมูลานํปิ มูลํ โหติ. รชฺชนทุสฺสนานิปิ หิ มุยฺหนนิสนฺทานิเอว โหนฺติ. อโลภาทีนญฺจ กุสลภาโว อวิชฺชานุสเยน สเหว สิทฺโธติ. ตานิ ปน โลภาทีนิ โลภสหคตาทีนํ วิเสสมูลานิ โหนฺติ. รชฺชนาทิ นิสนฺทานิ หิ ทิฏฺฐิมานาทีนิ. อรชฺชนาทินิสนฺทานิ จ สทฺธาทีนีติ. ยสฺมา ปน เหตุโยนาม สมฺปยุตฺเตสุ ปธานธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา สเหตุกวิปากกฺริยานํ อพฺยากตภาโว ปน เหตุ มุเขนปิ วตฺตุํ ยุตฺโต.

原因已如前述。其关系为：诸因有六种。其中，因的作用是使相应法在所缘上得以稳固安住。譬如，树根自身深入地中生长，吸取地味与水味，将养分输送到树梢，即使遭遇狂风暴雨，树木也能牢牢扎根，因此树木得以茁壮成长、枝繁叶茂、长久存活。同样，这些法自身在所缘上稳固安住，使相应法得以增长、繁茂、广大、久住。应当明白：无因心就像水面无根的浮萍，无法在所缘上稳固安立。另有论师主张：因的作用是成就诸法的善等性质。然而，若如此，则那些无俱生因的法，其不善性与无记性便无法成立；并且，那些得到因缘的色法也将具有善等性质。因此，此观点应被驳斥。譬如世间黑暗，并不需要特别原因来形成——只要没有光明之处，黑暗自然依其法性而存在。同理，诸法中作为令心昏昧作用的痴的黑暗，也理应依其法性自然成就为不善。具体而言：欲求本是存在的，当与昏昧作用相应时，若发展为贪著状态，就称为贪不善根；若与信心相应，发展为法欲状态，则称为善法欲。又如不忍也是存在的，当与昏昧作用相应时，若发展为瞋恚状态，就称为瞋不善根；若与信心相应，如“不容忍生起的欲寻”等方式，发展为抵制恶法、厌恶恶所缘的状态，就称为无贪善根。然而昏昧作用本身，并非与某法相应即成不善，与另一法相应即成善——它就像天然的酸味，无需与其他事物结合便自性为酸，是纯粹不善的。至于那些既非善亦非不善的法，就称为无记，这就是诸法成就无记性的原因。因此，无因心及色法、涅槃的无记性，也是由其法性自然成立的。其中，痴是其余诸根的根本，因为贪染与瞋恚也正是痴的等流果。而无贪等的善性是与无明随眠同时成立的。而贪等则是贪相应心等的特殊根源——贪染等流生起邪见、慢等，离贪等流则生起信等。由于因是相应法中的主导法，故对有因异熟及唯作心的无记性，也应当从因的角度予以说明。

[๘๖] เอตฺตาวตา ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ

[86] 至此所说，应当阐明。

‘‘อปเร ปน กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุ ภาโว’’ติ วทนฺติ. เอวํ สติ เหตูนํ อตฺตโน กุสลา ทิภาวสาธโน อญฺโญ เหตุ มคฺคิตพฺโพ สิยา. อถ เสสสมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธ เตสํ กุสลาทิภาโว, เอวมฺปิ โมมูห จิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส เหตุโน อกุสล ภาโว อปฺปฏิพทฺโธ สิยา. อถ ตสฺส สภาวโต อกุสลภาโวปิ สิยา. เอวํสติ เสสเหตูนมฺปิ สภาวโต กุสลาทิภาโวติ เตสํ วิย สมฺปยุตฺต ธมฺมานมฺปิ โส เหตุปฏิพทฺโธ นสิยา, ยทิจ เหตุปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว. ตทา อเหตุกานํ อพฺยากตภาโว นสิยาติ อลมตินิปฺปีฬเนนาติ ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

另有人说：“是因成就了善等的善等性。”若是如此，那么就需要为诸因本身寻找另一个因来成就其善等性了。再者，如果善等性是由其余相应因所决定的，那么与痴心相应的因的不善性，也可能是不被决定的。或者说，它的自性就是不善。若是如此，那么其余诸因也应是自性为善等，而如它们一样，相应法的善等性也将不是由因所决定的了。并且，如果善等性是由因决定的，那么无因法的无记性也就不成立了。因此，这种过度的推论应被驳斥。

ยถาจ ลทฺธชฺฌานปจฺจเยสุ รูปารูปธมฺเมสุ ฌานงฺคานิ อรูปธมฺเมสุเอว อุปนิชฺฌานฏฺฐํ ผรนฺติ, น รูปธมฺเมสุ. เต ปน ฌานธมฺม สมุฏฺฐิ ตตฺตาเอว ฌานปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตา. เอวเมว เหตุโยปิ อรูป ธมฺเมสุเอว กุสลาทิภาวํ ผรนฺติ. น รูปธมฺเมสุ. เต ปน เหตุ สมุฏฺฐิตตฺตาเอว เหตุปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตาติ น เตสํ รูปธมฺมานํ กุสลาทิภาวาปตฺติ โจเทตพฺพาติ.

譬如，在以禅那为缘而生的色法与无色法中，诸禅支仅于无色法中以审察义而遍满，不于色法中。然彼等（色法）仅因由禅那法所生起，故于“禅那缘生法”中被论及。同理，诸因亦仅于无色法中遍满善等性，不于色法中。然彼等（色法）仅因由因所生起，故于“因缘生法”中被论及。因此，不应诘难彼等色法具有善等性。

[๘๗] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[87] 以及应当阐明者

‘‘กุสลาทิภาโว ปน กุสลากุสลานํ โยนิโส อโยนิโส มนสิการปฏิพทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเร ตพฺพํ.

有言：“善法与不善法的善不善性，是与如理作意(yonisomanasikāra)或不如理作意相关联的。”此说亦应审察。

ตถา หิ สูริยาโลเก อาคเต ทิวา พลานํ หํสาทีนํ โอกาโส โหติ. รตฺตนฺธกาเล อาคเต รตฺติพลานํ อุลูกาทีนํ โอกาโส โหติ. นจ เต อาโลกนฺธการา เตสํ วณฺณาทิวิเสสํ สาเมนฺติ. ตํ ปน เตสํ โยนิโยเอว สาเธนฺติ. ตตฺถ อาโลโก วิย โยนิโสมนสิกาโร ทฏฺฐพฺโพ. อนฺธกาโร วิย อิตโร. เต สตฺตา วิย กุสลากุสลา. วณฺณาทิวิเสโส วิย กุสลาทิภาโว. โยนิโย วิย เหตุโย ทฏฺฐพฺพาติ. อพฺยากตานํ ปนาติ สพฺพํ โย ธมฺโม กุสโล อกุสโลจ น โหติ. โส อพฺยากโตติ วุตฺตปกฺเข ปตติเยวาติ. ตตฺถาติ เหตุสงฺคเห. สเหตุกานํ ปริคฺคหสุขตฺถํ อิธ วชฺเชตพฺพานิปิ อเหตุกานิ ปถมํ อุทฺธฏานิ. เตนาห เสสานิ ปน. ล. สเหตุกา เนวาติ. เตสํวา อเหตุกนามํปิ เหตูนํ วเสเนว วิสุํ สิทฺธนฺติ เตสํปิ อิธ สงฺคหณํ อวิรุทฺธํ โหติ. เตนาห อเหตุ กาฏฺฐารเสกาติอาทิ. สภาว เภเทน ฉพฺพิธาปิ เหตุโย กุสลา กุสลา พฺยากตชาติเภเทน นวธา โหนฺตีติ วุตฺตํ โลโภ โทโสจาติอาทิ.

譬如，阳光出现时，是鹅等昼行生物的机会；黑夜来临时，是猫头鹰等夜行生物的机会。光明与黑暗并不会成就它们颜色等的差异，那些差异是由其各自的种类所成就。于此，如理作意(yonisomanasikāra)当被视为光明，不如理作意当被视为黑暗；善与不善犹如那些众生，善等之性犹如颜色等差异；其种类当被视为因。至于无记法，凡非善非不善之法，即归属于所说的无记范畴。在此（因的汇集中），为了便于掌握有因法，首先也举出了（此处）应予排除的无因法。因此（经文）说：“其余的则是有因法”等。或者，它们的“无因”之名也是依因之力而各自成立，因此将它们包含于此也无矛盾。因此（经文）说：“十八无因（心）等”。依自性之差别，因有六种；依善、不善、无记之种类差别，则有九种，如（经文）所说：“贪、瞋”等。

๑๓๒. จุทฺทสนฺนํ กิจฺจานํ เภเทน ตํกิจฺจวนฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห.

132. 依十四种作用的差别，汇集具有彼等作用的心与心所，即是作用汇集。

[๘๘] วิภาวนิยํ ปน

[88] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中

‘‘ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ วิภาควเสน ตํกิจฺจวนฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

有言：“依结生(paṭisandhi)等作用的分类，以及依具有彼等作用之法的界定而作的汇集，即是作用汇集。”此说不善。

เยน เอกกมฺเมน เอโก อุปปตฺติภโวนิพฺพตฺตติ. ตสฺมึ สรเสนวา ลทฺธวิพาธเนนวา ปริกฺขีเณ โส ภโว นิรุชฺฌติ. เอกสฺส [Pg.127] กมฺมสฺส โอกาโส โหติ. ตสฺมา ตโต นิพฺพตฺต ภวโต จุตสฺส อนฺตรา ขณมตฺตํปิ อฏฺฐตฺวา ลทฺโธกาเสน เอเกน กมฺเมน ปุน ภวนฺตราทิ ปฏิสนฺธาน วเสน อภินิพฺพตฺติ ปฏิสนฺธิกิจฺจํ. ตถา นิพฺพตฺตสฺส อุปปตฺติภวสนฺตานสฺส ยาว ตํ กมฺมํ นขิยฺยติ. ตาว อวิจฺเฉท ปวตฺติปจฺจยงฺคภาเวน ปวตฺติ ภวงฺคกิจฺจํ. ตสฺส หิ ตถา ปวตฺติยา สติ อายุปพนฺธาจ อุสฺมา ปพนฺธาจ ปวตฺตนฺติเยวาติ เอเต ตโย ธมฺมา อิมํ กายํ อภิชฺชมานํ รกฺขนฺตีติ. ยถาห –

由一业产生一投生有。当彼业因自身之力或因遭遇障碍而穷尽时，彼有即灭尽，另一业获得机会。是故，从彼有死后，中间无片刻停留，由已获得机会之某一业，以结生等方式再产生另一有，是为结生作用。如是所生之投生有相续，乃至彼业尚未穷尽，作为不断持续之缘而转起，是为有分作用。盖彼如是转起时，命之相续与暖之相续亦得以持续，此三法守护此身不致毁坏。正如所说：

อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติ มํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺครนฺติ.

当寿、暖与识，离此身之时，彼即被弃置，如无用木块。

อาวชฺชนํ จิตฺตสนฺตานสฺส อาวฏฺฏนํ, ตํวา อาวชฺเชติ อาวฏฺเฏติ, อาวฏฺฏติวา ตํ เอตฺถ เอเตนาติวา อาวชฺชนํ. ภวงฺค วีถิโต โอกฺกมิตฺวา อารมฺมณนฺตราภิมุขํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อาวชฺเชติวา อารมฺมณนฺตเร อาโภคํ กโรตีติ อาวชฺชนํ. ทสฺสนาทีนิ ปากฏานิ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ วิสุํ อวจฺฉินฺทิตฺวา ถปนํ อิทํ นีลนฺติวา ปีตกนฺติวา สุภนฺติวาอสุภนฺติวา อสงฺกรโตถปนํ นิยมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ชวนนฺติวา ชโวติวา เวโคติวา อตฺถโต เอกํ. อสนินิปาโต วิย เวคสหิตสฺส เอเกกสฺส ปิตฺตสฺส ปวตฺติ ชวนกิจฺจํ.

转向(āvajjana)是心相续的转起；或谓：它转向、它转起；或谓：心藉此而转向，故名转向。其义为：从有分流脱离后，朝向另一所缘而转起。或谓：于另一所缘上作意，故名转向。见等（作用）是显而易见的。抉择(voṭṭhabbana)，即清晰地分别、确立，如“这是蓝色”、“这是黄色”、“这是净”、“这是不净”，不混淆地确立，此即所谓“确定”。速行(javana)，或称速、或称速度，其义相同。犹如雷击，每一具有速度的心之转起，即是速行作用。

[๘๙] ยํปน วิภาวนิยํ

[89] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中所说：

‘‘อารมฺมเณ ตํตํกิจฺจสาธนวเสน อเนกกฺขตฺตุํ เอกกฺขตฺตุํวา ชวมานสฺส วิย ปวตฺติ ชวนกิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“于所缘上，依成就彼彼作用之方式，多次或一次，如奔跑者般转起，是为速行作用。”如是说，此说不善。

น หิ ชวมานสฺส จิตฺตสฺส เอกวารมตฺเตน นิวตฺตินาม อตฺถิ. มคฺคาติญฺญาชวนานิปิ หิ เอกาวชฺชนปริกมฺมจิตฺตโต ปฏฺฐาย เอกเวเคน ปวตฺตชวมานจิตฺตสนฺตานปติตานิ เอว โหนฺติ. น ปน ตานิ วิสุํ สิทฺเธน ชเวน ชวนฺตีติ.

速行之心绝无仅生起一次即停止之理。即使是道与智之速行，亦是从一转向、遍作心开始，以单一速度转起之速行心流所摄。彼等并非凭借独立成就之速度而速行。

[๙๐] ตตฺถ จ

[90] 于此，

ชวมานสฺส [Pg.128] วิย ปวตฺตีติ เอเตน วิสุํ วิสุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา นํ ขณิกธมฺมานํ สีฆคมนสงฺขาโต ชโวนาม วิสุํ นตฺถิ. พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติวเสน ปน สีฆคจฺฉนฺตปุริส สทิสตฺตา เอว ชวนนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺสิตํ โหติ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“如奔跑者般转起”，此说表明：对于个别生灭之刹那法，并无一独立存在、名为“速行”之快速移动。然因其多次转起，犹如速行之人，故被称为“速行”。此说亦不善。

อสนินิปาโต วิย เวคสหิตสฺส เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติชวนกิจฺจนฺติ หิ เหฏฺฐา วุตฺตํ. ภวงฺคจิตฺตญฺหิ ทีฆํ อทฺธานํ ปูเรตฺวา ปวตฺตํปิ นทิโสเต วุยฺหมานํ สุกฺขปณฺณํ วิย เวครหิตํ โหติ. ชวนจิตฺตํ ปน เอกเมกํปิ สมานํ อินฺเทน วิสฺสฏฺฐ วชิรํ วิย เวคสหิตเมว ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ ตทารมฺมณํ. ยํ ชวเนน คหิตํ, ตเทวสฺส อารมฺมณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ ชวเนน คหิตารมฺมณํ, ตสฺเสว คหิตตฺตา ตทารมฺมณํ นามาติ หิ วุตฺตํ. ตสฺสวา ชวนสฺส อารมฺมณํ อสฺส อารมฺมณนฺติ ตทารมฺมณํ. อิธ ปน ตทารมฺมณภาโว อธิปฺเปโต. นิพฺพตฺตมานภวโต วจนํ มุจฺจนํ ปริคฬนํ จุติ. อิทานิ ตานิ กิจฺจานิ อนิยมโต น ปวตฺตนฺติ. ฐานนิยเมเนว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสตุํ ฐานเภโท วุตฺโต. ติฏฺฐติ ปวตฺตติ ตํตํ กิจฺจวนฺตํ จิตฺตํ เอตฺถาติ ฐานํ. โอกาโส. ตํตํ อนฺตรากาโลติ วุตฺตํ โหติ. กาโลปิ หิ กาลวนฺตานํ ปวตฺติวิสยตฺตา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานํ. ปฏิสนฺธกาโล ปฏิสนฺธิกฺขโณติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสเสสุปิ.

盖如前所说：“每一具有速度之心之转起，其速行作用犹如雷击。”有分心(bhavaṅgacitta)纵然长时持续转起，亦如河中漂流之枯叶，并无速度。然速行心(javanacitta)，纵使仅一，亦当知其转起时是带有速度的，犹如因陀罗(Inda)所投之金刚。“彼(taṃ)是此(assa)之所缘(ārammaṇa)”，故名“彼所缘”(tadārammaṇa)。此即是说，速行所取者，即是它之所缘。或谓：因其所取者即是速行所取之所缘，故名“彼所缘”。或谓：彼速行之所缘，是此心之所缘，故名“彼所缘”。然于此处，意指彼所缘之状态。从现生有中脱离、消逝、殒落，即是死(cuti)。今者，彼等作用非无规律而转起。为示彼等唯依处所规定而转起，故说处所之差别。“处所”(ṭhāna)者，谓彼彼有作用之心于此安住、转起之处，即是机会(okāsa)，此即所谓彼彼中间之时。时间亦为有时间之法转起之所依，故亦称为“处所”。结生(paṭisandhi)之处所，即结生处所。此即所谓结生之时，即结生刹那。其余亦如是。

[๙๑] วิภาวนิยํ ปน

[91] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中，

‘‘ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานนฺติ วตฺวา กามํ ปฏิสนฺธิวินิ มุตฺตํ ฐานํนาม นตฺถิ. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สิลา ปุตฺตกสฺส สรีรนฺติอาทีสุ วิย อเภเทปิ เภทปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ.

有说：“‘结生的处所即结生处所’，说了此话后，当知实际上并没有一个脱离结生而独立存在的所谓‘处所’。然而，为了易于理解，应知这就像在‘石偶之身’等说法中，虽无分别，却假想有分别。”此说不应被采纳。

กาโล หิ นาม สภาวโต อวิชฺชมาโนปิ จิตฺตสฺส วิสุํ อารมฺมณภูโต เอโก ปญฺญตฺติธมฺโม. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มหาวิปากจิตฺตานํ วิปจฺจนฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. เอตานิ หิ จตูสุ [Pg.129] ฐาเนสุ วิปจฺจนฺติ. ปฏิสนฺธิยํ ภวงฺเค จุติยํ ตทารมฺมเณติ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิหุตฺวา วิปจฺจนฺติ. อสงฺขฺเยยฺยํปิ อายุ กาลํ ภวงฺคํ หุตฺวา มรณ กาเล จุติ หุตฺวาติ กาโลว วุตฺโตติ. อิตรถา กิจฺจานิ วิย ฐานานิปิ จุทฺทสวิธานิเอว วตฺตพฺพานิ สิยุนฺติ. ฐานานํ วิตฺถารเภโท ปน อุปริ ทฺวีสุ ปวตฺติสงฺคเหสุ จิตฺตปวตฺติวิธานานุสาเรน เวทิตพฺโพติ. ยสฺมา โอมกํ ทฺวิเหตุกกุสลํ สยํ โส มนสฺสยุตฺตํปิ สมานํ อติทุพฺพลตฺตา โสมนสฺส ปฏิสนฺธึ ทาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา โสมนสฺสสนฺตีรณํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานํ นคจฺฉตีติ วุตฺตํ ทฺเวอุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิเจวาติ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน ปีติสหคตตฺติเก ปฏิจฺจวาเร เหตุปจฺจนิเก ตํ ปฏิ สนฺธิฏฺฐาเนน อุทฺธฏนฺติ. มโนทฺวาราวชฺชนํ ปริตฺตารมฺมเณวา อวิภูตา รมฺมเณวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานํปิ วิปาก สนฺตานโต ลทฺธปจฺจยภาเวน ทุพฺพลตฺตา ชวนเวครหิตเมว โหตีติ วุตฺตํ อาวชฺชน ทฺวย วชฺชิตานีติ.

时间，虽然自性上不存在，但作为心的一个独立所缘，是一种施设法(paññatti-dhamma)。诚然，在义注中说：“应知此八种大异熟心的成熟处所。它们在四个处所成熟：结生、有分、死、彼所缘。”在详细解释时说：“在执取结生时，它们作为结生成熟；在无量寿命的时间里，它们作为有分；在死亡时，它们作为死心。”因此，所说的就是时间本身。否则，处所也应像作用一样，被说成有十四种。至于处所的详细分类，则应根据以上两篇“流转摄要”中心识流转的方式来了解。因为低劣的二因善心，即使与喜俱行，也因过于羸弱而无法产生喜俱的结生。因此说，喜俱推度心不去到结生处所，而只有两个舍俱推度心可以。诚然，在《发趣论》(Paṭṭhāna)的喜俱三法(pītisahagatattika)中，在缘起句(paṭiccavāra)的非因缘部分(hetupaccanika)，论师们没有通过结生处所来引述它。意门转向心，即使在微小或不明晰的所缘上进行二、三次，也因为从异熟心流中获得的缘力羸弱而没有速行的速度，因此说“除去两种转向心”。

[๙๒] วิภาวนิยํ ปน

[92] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中，

‘‘อารมฺมณรสานุภวนา ภาวโต’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อ การณํ.

“由于不体验所缘之味”被说为原因。那不是原因。

น หิ อารมฺมณ รสานุภวนํ ชวนกิจฺจ สิทฺธิยา ชวนนาม ลาภสฺสจ การณํ โหติ. ตํ ปน ชวนกิจฺจสิทฺธิยา ผลเม วโหตีติ. ยสฺมา ปน ผลจิตฺตํ อาเสวนภาวรหิตํปิ มคฺค เจตนาย มหานุภาวตฺตา ปริกมฺมภาวนาพเลน จ ปวตฺตตฺตา อารมฺมเณ เวคสหิตเมว ปตตีติ ตสฺสชวเนสุ คหณํกตํ.

须知体验所缘之味，并非速行作用成就及获得速行之名的原因，它反倒是速行作用成就之果。然而，由于果心虽无串习之相，却凭借道思的大威力及准备修习之力而转起，在所缘上也带有速度地落下，因此被归入速行之中。

[๙๓] วิภาวนิยํ ปน

[93] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中，

มคฺคาภิญฺญาชวนานํ เอกวารเมว ปวตฺตตฺตา ชวนกิจฺจํ น สมฺปชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘เอกจิตฺตกฺขณิกํปิ โลกุตฺตร มคฺคาทิตํ ตํสภาววนฺตตาย ชวนกิจฺจํ นามา’’ติ วตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาโณปมาย ตมตฺถํ วิภาเวติ. ตํ น ยุชฺชติเยว.

由于道速行与神通速行只生起一次，速行作用不成就，故以“即使是一心刹那的出世间道等，亦因具有彼种自性而名为速行作用”之意，并以一切知智为譬喻而辨析彼义。此实不应理。

อิทานิ [Pg.130] สมานกิจฺจคณนานิ จิตฺตานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ เตสุ ปนาติอาทิมาห. ปฏิสนฺธาทโย นาม จิตฺตุปฺปาทาติ สมฺพนฺโธ.

现在，为了总集并展示具有相同作用数量的心，而说了“于彼等中”(tesu pana)等文。“结生等”应与“心生起”相连接。

[๙๔] วิภาวนิยํ ปน

[94] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中，

นามกิจฺจเภเทนาติปิ โยเชติ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦以“名与作用之差别”而连结。彼不善妙。

นามเภทสฺส วิสุํ วตฺตพฺพาภาวโตติ. เอกกิจฺจฏฺฐาน ทฺวิกิจฺจฏฺฐาน ติกิจฺจฏฺฐาน จตุกิจฺจฏฺฐาน ปญฺจกิจฺจฏฺฐานานิ จิตฺตานิ ยถากฺกมํ อฏฺฐสฏฺฐิจ ตถา ทฺเวจ นวจ อฏฺฐจ ทฺเวจ นิทฺทิเสติ โยชนา.

由于名称的差别无须个别说明。其句法连结是：依序指示具有一作用处、二作用处、三作用处、四作用处、五作用处的心，分别为六十八、二、九、八、二。

๑๓๓. จกฺขาทีนํ ทฺวารานํ เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห.

133. 依眼等诸门的差别而摄集心与心所，即是门摄集。

[๙๕] วิภาวนิยํ ปน

[95] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中，

‘‘ทฺวารานญฺจ ทฺวารปวตฺตจิตฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

有说：“依门及于门中转起之心的限定而摄集，是为门摄集。”彼不善妙。

ทฺเว ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ. นครสฺส อนฺโต ชนา พหิชนาจ เยน ฉิทฺทมคฺเคน นิกฺขมนฺติ ปวิสนฺติจ, ตสฺเสตํ นามํ. ทฺเว ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ทฺวารนฺติปี วทนฺติ. อปิจ, ทุวิธํ ทฺวารํ อากาสทฺวารํ มณฺฑทฺวารนฺติ. ตตฺถ อากาสทฺวารํนาม ยถาวุตฺโต ฉิทฺทมคฺโค. มณฺฑทฺวารํนาม อาทาส ปฏฺฏมโย อาโลกมคฺโค. ตํ ปน ปุญฺญวนฺตานํ เคเหสุ โยชียติ. ยถา จ เตสุ, ตถา สตฺตานํ สรีเรสุปิ ทฺเวเอว โหนฺติ. นวทฺวาโร มหาวโณติ หิ ฉิทฺททฺวารํ วุตฺตํ. นวนวุติโลมกูปสหสฺสา นิปิ ฉิทฺททฺวารานิเอว. อิธ ปน อาทาสปฏฺฏสทิสํ มณฺฑทฺวารํ อธิปฺเปตํ. ตํปิ หิ อารมฺมณิกธมฺมานํ อารมฺมณธมฺมานญฺจ นิคฺคมน ปวิสน มุขปถภาวโต ทฺวารสทิสตฺตา ทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ. ตํ ปน รูปมณฺฑ ทฺวารํ อรูปมณฺฑทฺวารนฺติ ทุวิธํ. รูปมณฺฑทฺวารํปิ กมฺมวิเสสมหาภูต วิเสสสิทฺเธน มณฺฑภาววิเสเสน ปญฺจวิธนฺติ ทสฺเสตุํ จกฺขุทฺวารนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุเมวจกฺขุทฺวารนฺติ ยสฺมึ จกฺขุมฺหิ จนฺท มณฺฑลาทีนิ รูป นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ. อาวชฺชนาทีนิจ ยมฺหิ ปญฺญาตานิ ตานิ นิมิตฺตานิ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตเทว จกฺขุ เตสํ ทฺวินฺนํ วิสยวิส ยิภาวุปคมนสฺส [Pg.131] มุขปถภูตตฺตา จกฺขุทฺวารํนามาติ อตฺโถ. อถวา, เยน จกฺขุมณฺเฑน พหิทฺธา จนฺทมณฺฑลาทีนิ รูปานิ อนฺโต อาวชฺชนาทีนํ วิสยภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. เยนจ อนฺโต อาวชฺชนาทีนิ พหิทฺธา เตสํ รูปานํ วิสยิภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. ตเมว ยถาวุตฺต การเณน จกฺขุทฺวารํ นามาติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ.

二人由此行进、前往之处，故名为门(dvāra)。城中居民与外来者由此孔道出入，此是其名。亦有谓二人于此行进、前往，故名为门。再者，门有两种：虚空门与圆盘门。所谓的虚空门，就是前面说过的孔道。圆盘门(maṇḍadvāra)，是如镜盘般之光明道。彼则用于有福者之家。犹如彼等，众生之身中亦有此二种。“九门大疮”诚然即是孔道门。九万九千毛孔亦是孔道门。此处意谓如镜盘般的圆盘门。彼亦因是能缘法与所缘法之出入通道，且与门相似，故被称为门。彼又分为色圆盘门与无色圆盘门二种。为示色圆盘门亦以业之差别、大种之差别所成就之圆盘相差别而有五种，故说眼门等。其中，眼即是眼门——于此眼中，月轮等色相显现，转向等亦于此中取彼等相。是故，此眼即是彼二者（所缘与能缘）成为所缘与能缘之通道，故名为眼门，此是其义。或谓，通过此眼盘，外界之月轮等色法进入内部成为转向等之所缘；亦由此，内部的转向等朝向外部的那些色法而成为能缘。彼即以如前所述之原因，故名为眼门，此是其义。其余诸门亦复如是。

[๙๖] ฏีกาสุ ปน

[96] 然而，在诸复注(ṭīkā)中，

‘‘อาวชฺชนาทีนํ อรูปธมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต ทฺวารสทิสตฺตา ทฺวารานี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“转向等无色法，因其为转起之口，且与门相似，故为诸门。”如是说。彼不善妙。

รูปาทีนํ อารมฺมณานํปิ ปวตฺติมุขภูตตฺตา. วกฺขติ หิ ฉพฺพิธา วิสยปวตฺติโยติ. เอตฺถจ วิสยานํ รูปาทีนํ อารมฺมณานํ ทฺวาเรสุ อาปาตา คมน สงฺขาตา ปวตฺติโย วิสยปวตฺติโยติ วุจฺจนฺตีติ. ตตฺถ จกฺขุเมว จกฺขุทฺวารนฺติ เอเตน จกฺขุสฺส ทฺวารํ จกฺขุทฺวารนฺติ อตฺถํ นิวตฺเตติ. ตถา โสตาทโย โสต ทฺวาราทีนีติ เอเตน โสต เมว โสตทฺวารํ.ล. มโนเอว มโนทฺวารํ. น มนานํ ทฺวารํ มโนทฺวารนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสฺสติ. ตสฺส ปน มนสฺส พหุวิธตฺตา อิธ อธิปฺเปตํ มนํ ทสฺเสนฺโต มโนทฺวารํ ปน ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตํ.

也因为它们是色等所缘生起的门。确实，将会说到有六种所缘的呈现。在此，色等所缘于诸门中的呈现(āpāta)与行进(gamana)被称为“所缘的呈现”。其中，“眼即是眼门”这一说法排除了“眼之门是眼门”的含义。同样地，对于耳等，“耳即是耳门”等也是如此。“意即是意门”排除了“诸意之门是意门”这一含义。然而，由于意有多种，此处为了指出所意指的意，故说：“意门则被称为有分(bhavaṅga)。”

[๙๗] วิภาวนิยํ ปน

[97] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中，

‘‘อาวชฺชนาทีนํ มนานํ ทฺวารนฺติ มโนทฺวาร’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦有说：“转向(āvajjana)等诸意之门是意门。”彼不善妙。

การณํ วุตฺตเมว. ตตฺถ สพฺพํ เอกูนนวุติวิธํปิ จิตฺตํ มโนทฺวาร เมวนาม โหติ. อิธ ปน อุปปตฺติทฺวารเมว อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาวตายุกํ นทิโสตมิว ปวตฺตมานํ เอกูนวีสติวิธํ ภวงฺคจิตฺตเมว อิธ มโนทฺวารนฺติ วุจฺจติ, กถียตีติ อตฺโถ.

原因已经说明。在那里，所有八十九种心都可名为意门。但在此处，因为所意指的是生起之门(upapattidvāra)，所以它被称为有分。从结生(paṭisandhi)开始，直到寿命终结，如河流般持续流动的十九种有分心，在此被称为意门，此即是“被称为”之义。

[๙๘] วิภาวนิยํ ปน

[98] 然而，在《显义疏》中，

ยถา คามสฺส ทฺวารํนาม คามานนฺตรเมว โหติ. เอวํ อาวชฺชนาทีนํ มนานํ ปวตฺติมุขฏฺเฐน ทฺวารํนาม อาวชฺชนานนฺตรํ ภวงฺคเมว สิยา. น ตโต ปุริมานิ ภวงฺคานีติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ภวงฺคนฺติ อาวชฺชานานนฺตรํ ภวงฺค’’นฺติ. ตํ น คเหตพฺพํ.

譬如所谓的村门就在村子旁边。同样，作为转向等诸意生起之口的门，应当是紧接转向之后的有分，而非其前的有分。基于此意而说“有分是指紧接转向之后的有分”，这种观点不应被采纳。

เอวญฺหิ [Pg.132] สติ เยสุ จกฺขุปสาทาทีสุ รูปาทีนิ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ตานิปิ อาวชฺชนาทีนํ วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขานิ เอว น โหนฺตีติ กตฺวา ทฺวารานินาม นสิยุํ. น จ ตถา สกฺกา วตฺตุํ. ปาฬิยเมว เตสํ ทฺวารรูปภาวสฺส วุตฺตตฺตา. อิธจ วกฺขติ ปสาทวิญฺญตฺติสงฺขาตํ สตฺตวิธํปิ ทฺวารรูปํนามาติ.

因为，假如那样的话，当色等所缘没有呈现在眼净色(cakkhupasāda)等之上时，它们也就不是转向等心路心(vīthicitta)的生起之门，因此它们就不会被称为门了。但不能这么说，因为在巴利圣典中已经说明它们具有门色(dvārarūpa)的性质。而且在此处也将说到：“所谓的门色有七种，即净色(pasāda)与表色(viññatti)。”

[๙๙] ยญฺจ ตตฺถ

[99] 并且，在那里所引用的：

สาวชฺชนํ ภวงฺคนฺตุ, มโนทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ –สาธกวจนํ อาหฏํ;

ตํปิ อิธ นยุชฺชติเยว.

“与转向一起的有分，被称为意门”——所引用的这句作为证明的话，在此也并不恰当。

ตญฺหิ อาวชฺชนํปิ มโนทฺวารปกฺขิกํ กตฺวา ทีเปตีติ. ยตฺถ ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. โสตญฺจ. ล. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณนฺติ วุตฺตํ. ตตฺเถว ตํ ยุตฺตํ. ตตฺถ หิ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา จตูสุ ปจฺจเยสุ จกฺขุรูปานิ เอว สรูปโต วุตฺตานีติ อิตเร อาวชฺชนญฺจ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา จาติ ทฺเว ปจฺจยา จสทฺเทน คหิตา, เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. มโนวิญฺญาเณ ปน มนญฺจาติ เอตฺถ ภวงฺคจิตฺเตน สห อาวชฺชนํ คเหตฺวา จสทฺเทน สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา คหิตา. เอวญฺหิ สติ จตฺตา โรปจฺจยา โหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ธาตุวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปฏิจฺจาติ นาม อาคตฏฺฐาเน อาวชฺชนํ วิสุํ นกาตพฺพํ. ภวงฺคนิสฺสิตกเมว กาตพฺพนฺติ. ตสฺมา อิธ มโนติ สหาวชฺชนกํ ภวงฺคํ. มโน วิญฺญาณนฺติ ชวนมโนวิญฺญาณนฺติ. เอตฺถจ ปฏิจฺจาตินาม อาคตฏฺฐาเนติ เอเตน อญฺญตฺถ ปน อาวชฺชนํ ทฺวารปกฺขิกํ นกาตพฺพนฺติ สิทฺธํ โหติ. ปฏิจฺจาติ อาคตตฺตาเยวจ ภวงฺคํปิ อาวชฺชนา นนฺตรํ ภวงฺคทฺวยเมว อิมิสฺสํ ปาฬิยํ คเหตพฺพํ. สนฺนิหิตปจฺจยานํ เอว ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตาติ. อิธ ปน ทฺวารภาวา รหสฺส สพฺพสฺส อุปปตฺติธมฺมสฺส ปริคฺคหิตตฺตา สพฺพํ ภวงฺคํ อธิปฺเปตํ. น หิ กิญฺจิ ภวงฺคํ นาม อตฺถิ. ยํ มโนทฺวารภาวารหํ น สิยาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ. ตตฺถาติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, เตสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ จกฺขุ ทฺวาเรติ สมฺพนฺโธ. ยถารหนฺติ อารมฺมณภูมิปุคฺคลมนสิการา ทีนํ อนุรูปวเสน. สพฺพถาปีติ วิสุํ วิสุํ ฉจตฺตาลีส เภทสงฺขาเตน [Pg.133] สพฺพปกาเรนปิ อคหิต คหณ วเสน, จตุปญฺญา สาติ สมฺพนฺโธ. สพฺพถาปีติวา อาวชฺชนาทิ ตทารมฺมณ ปริโย สานวเสน อเนกกิจฺจเภทยุตฺเตน สพฺพปกาเรนปิ, กามาวจราเนวาติ สมฺพนฺโธ. ยานิ อาวชฺชนาทีนิ กิจฺจานิ ทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺตนฺติ, ตํ กิจฺจวนฺตานิเอว ทฺวาเร นิยุตฺตานีติ อตฺเถน ทฺวาริกานินาม โหนฺติ. ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติ กิจฺจานิปน ทฺวารวิกาเรน วินา เกวลํ กมฺมวเสเนว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ตํกิจฺจวนฺตานิ ทฺวาริกานินาม นโหนฺตีติ วุตฺตํ เอกูน.ล. ทฺวารวิมุตฺตานีติ เอตฺถ จ ทฺวารวิกาโรนาม อตฺตนิ อารมฺมณานํ อาปาตาคมนวเสน ภวงฺคสฺส จลนํ, จกฺขาทีนญฺจ อตฺตนิ วิญฺญาณุปฺปาทน สตฺติวิเสส โยโค ทฏฺฐพฺโพ.

此实为显示转向亦属于意门一方。然而，于“缘眼与色而生眼识，缘耳……缘意与法而生意识”之处，彼处即是恰当的。于彼处，眼识生起之四缘中，眼与色仅就其自性而说，其余转向与相应蕴二缘，则以“及”字摄取。耳识等亦复如是。然于意识中，“意及”此处，是摄取了与有分心俱之转向，并以“及”字摄取相应蕴。如是，则有四缘。此于《界分别义注》(Dhātuvibhaṅga-aṭṭhakathā)中已说：“于出现‘缘’字之处，转向不应单独作，而应依止有分而作。”是故，于此“意”是指与转向俱之有分心，“意识”是指速行意识。并且，由“于出现‘缘’字之处”可知，于他处，转向不应作于门一方。又因出现“缘”字，故于此巴利文中，有分亦应仅取转向之后之二有分，因于彼处仅意指近缘。然于此，因摄取了一切适合为门之生起法，故一切有分皆是所指。实无任何有分心不适合作为意门，于此应作此结论。“于彼”(Tattha)为决断义之处格，与“于彼六门中，眼门”相关联。“如其所应”(Yathārahaṃ)是依所缘、地、个人(puggala)、作意等之相应方式。“一切方式”(Sabbathāpi)，是以各别四十六种分类，摄取未摄取者之方式，与“五十四”相关联。或“一切方式”(Sabbathāpi)，是以转向等乃至彼所缘为终，具多种作用分类之方式，与“仅欲界”相关联。凡转向等作用，是依门之变化而生起者，具此作用者即与门相应，以此义故，名为“门所属”(dvārikāni)。然结生、有分、死亡等作用，是无门之变化，仅依业力而成就。是故，具此作用者则不名为“门所属”。于“离门”(Dvāravimuttāni)此处，所谓“门之变化”(dvāravikāro)，应知为：所缘撞击自门时有分之动摇，以及眼等自身中生识之特殊能力相应。

[๑๐๐] วิภาวนิยํ ปน

[100] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中

‘‘จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปวตฺตนโต มโนทฺวารสงฺขาต ภวงฺคโต อารมฺมณนฺตรคหณวเสน อปวตฺติโตจ ทฺวารวิมุตฺตานี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อฏฺฐกถายปิ สห นสเมติ.

“由于在眼等门中不转起，且从名为意门之有分中，以接取另一所缘之方式而不转起，故说为‘离门’。”此说与义注亦不相符。

ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติ วเสนาติ หิ วุตฺตํ. เอเตน หิ กิจฺจสีเสเนว จิตฺตานํ ทฺวาริก ทฺวารวิมุตฺตภาโค เถเรน ทสฺสิโต. เตเนว หิ เหฏฺฐาปิ ปญฺจทฺวาราวชฺชน.ล. ตทารมฺมณวเสนาติอาทินา กิจฺจสีเสเนว จิตฺตานํ จกฺขุทฺวาริกาทิภาโว วุตฺโตติ. นนุ จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปวตฺตนโตติ อิมินา เอตทตฺโถว วุตฺโตติ เจ. น. อธิปฺเปตตฺถวิรหสฺส อปสงฺค นิวตฺตกสฺสจ สํวณฺณนา วากฺยสฺส ปโยชนาภาวโตติ. ฉทฺวาริกานิเจว สนฺตีรณ ตทารมฺมณกิจฺจานํ วเสน ทฺวารวิมุตฺตานิจ ปฏิสนฺธาทิกิจฺจานํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. ปญฺจทฺวาริกานิจ ฉทฺวาริกานิจ ปญฺจฉทฺวาริกานิ. กทาจิ ฉทฺวาริกานิเจว ตานิ กทาจิ ทฺวารวิมุตฺตานิจาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ. ทฺวารสทฺโท เจตฺถอธิการวเสน โยชียติ.

实已说“以结生、有分、死之方式”。长老(thera)以此，仅以作用为首，开示了诸心之门所属与离门之分。是故，于下方亦说，以五门转向……彼所缘等之方式，仅以作用为首，说明了诸心之眼门所属等部分。若谓“于眼等门中不转起”此句已说明此义，则不然。因其缺乏所欲之义，且无以排除不当之说，故此释义句无用。意趣是：依推度与彼所缘之作用，（诸心）是六门所属；依结生等作用，则是离门。五门所属与六门所属，即是五六门所属。有时彼等仅是六门所属，有时是离门，故为六门离门所属。此处“门”(dvāra)一词，应依其主管之义而应用。

[๑๐๑] วิภาวนิยํ ปน

[101] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中

‘‘ฉทฺวาริกานิจ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิจา’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦说“六门所属与六门离门所属”。此说不善。

เหฏฺฐา จุณฺณิยวากฺเย ตถา อสุตตฺตาติ. เอกทฺวาริกจิตฺตานิ. ล. สพฺพถา ทฺวารวิมุตฺตานิจ ยถากฺกมํ ฉตฺตึสติ.ล. นวธา เจติ ปญฺจธา ปริทีปเยติ โยชนา.

因于下方散文句中未曾如是听闻故。单门心等……以及一切离门者，依序为三十六等……九种与五种，其联系应如是阐明。

๑๓๔. รูปาทีนํ อารมฺมณานํ เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห อารมฺมณสงฺคโห.

134. 以色等所缘之差别，对心与心所之摄集，名为所缘摄集。

[๑๐๒] ฏีกาสุ ปน

[102] 然而，在诸复注中

‘‘อารมฺมณานํ สรูปโต วิภาคโต ตํวิสยจิตฺตโต จ สงฺคโห อารมฺมณสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“依诸所缘的自性、分别，以及缘取彼等之心而作的摄集，即是所缘摄集。”如是说。此说不善。

อยญฺหิ จิตฺตเจตสิกานํ เอว สงฺคโห. น อารมฺมณานนฺติ. รูปาทีนํ วจนตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิวิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ อมุญฺจมาเนหิ คณฺหียตีติ อาลมฺพณํ. อารมฺมณสทฺเท ปน สติ จิตฺตเจตสิกานิ อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อารมฺมณํ.

此实是心与心所之摄集，而非诸所缘之摄集。色等之词义，将于下文出现。犹如无力之人依于杖等，（所缘）为心与心所所依止，为（心与心所）不放舍而执取，故称“所缘”(ālambaṇaṃ)。然而，就“所缘”(ārammaṇa)一词而言，心与心所前来于此中喜乐，故称“所缘”(ārammaṇaṃ)。

[๑๐๓] ยํปน วิภาวนิยํ

[103] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中所说：

‘‘ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิวิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ. ตานิวา อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อาลมฺพณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“犹如无力之人依于杖等，（所缘）为心与心所所依止；或彼等（心与心所）前来于此中喜乐，故称所缘(ālambaṇaṃ)。”如是说。此说不善。

วิสุํ สิทฺธานิ หิ เอตานิ ปทานีติ. รูปเมวาติ วณฺณายตนเมว. ปญฺจารมฺมณวิมุตฺตํ ยํกิญฺจิ ธมฺมชาตํ วิชฺชมานํปิอวิชฺชมานํปิ ภูตํปิ อภูตํปิ ธมฺมารมฺมณเมว. ตํ ปน สภาค โกฏฺฐาสโต สงฺคยฺหมานํ ฉพฺพิธํ โหตีติ วุตฺตํ ธมฺมารมฺมณํ ปน.ล. ฉธา สงฺคยฺหตีติ. ตตฺถาติ เตสุ รูปาทีสุ ฉสุ. จกฺขุทฺวาเร ฆฏฺฏยมาน รูปานุสาเรเนว อุปฺปนฺนานิ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานิ อญฺญานิ อารมฺมณานิ อาลมฺพิตุํ นลภนฺติ. รูปานิปิ ฆฏฺฏนรหิตานิ อตีตานาคตานิ อาลมฺพิตุํ นลภนฺตีติ วุตฺตํ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานํ สพฺเพสํปิ รูปเมว อารมฺมณํ. ตญฺห ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. โสตทฺวาริกา ทีสุปิ เอเสวนโย. ตตฺถ ตํ ตํ การณํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. วตฺตมานนฺติ อตฺโถ. ฉพฺพิธํปีติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธํปิ. อติกฺกนฺตภาวํ อิตํ คตํ [Pg.135] ปวตฺตนฺติ อตีตํ. อาคจฺฉติ อาคจฺฉิตฺถาติ อาคตํ. ปจฺจุปฺปนฺนํ, อตีตญฺจ. น อาคตนฺติ อนาคตํ. อุปฺปาทชาติกา สงฺขตธมฺมาเอว ตีสุ กาเลสุ อนุปตนฺติ. ตสฺมา อุปฺปาทรหิตา อสงฺขตภูตา นิพฺพานปญฺญตฺติโย กาลวิมุตฺตํนามาติ เวทิตพฺพา.

实因此等词是各自成立的。“色”(rūpa)即是色处。凡脱离五所缘之任何法聚，无论存在或不存在，真实或不真实，皆是法所缘。然彼若依同分而摄集，则有六种，故说：“法所缘……以六种方式摄集。”“于彼”(Tattha)是指于彼等色等六种中。于眼门中，唯依撞击之色而生起的眼门心，无法缘取其他所缘。即使是无撞击之过去与未来色，亦无法缘取。故说：“所有眼门心之所缘皆是色，且彼是现前(paccuppanna)的。”耳门等亦复如是。于彼，依彼彼因缘而生起者为“现前”(paccuppanna)，义为“现行”(vattamāna)。“六种”(Chabbidhaṃpi)是指依色等方式而有六种。已超越、已去、已行者，名为“过去”(atīta)。“已来”(āgata)是指正在来或已经来，即现在与过去。“未来”(anāgata)是指未曾来。唯有具生起自性之有为法，才落入三时之中。是故，应知无生起、无为之涅槃与概念，名为“时解脱”(kālavimutta)。

[๑๐๔] วิภาวนิยํ ปน

[104] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中

‘‘วินาสาภาวโต อตีตาทิกาลวเสน นวตฺตพฺพตฺตา นิพฺพานํ ปญฺญตฺติจ กาลวิมุตฺตํนามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

“因无坏灭，且不可依过去等时而说，故涅槃与概念名为‘时解脱’(kālavimutta)。”此应考察。

สพฺเพปิ หิ สงฺขตธมฺมา อนาคตภาว ปุพฺพกาเอว โหนฺติ. ตสฺมา เต ยทา ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ วตฺตพฺพปกฺเข ติฏฺฐนฺติ, ตทา อนาคตานาม. ยทา ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนา, ยทา ปจฺจุปฺปนฺนานาม. ยทา นิรุทฺธา, ตทา อตีตานาม. เอวํ อุปฺปาทชาติกานญฺเญว อุปฺปาทมูลิกา เตกาลิกตา สิทฺธา. อุปฺปาทรหิตานํ ปน อนาคตาวตฺถาปิ นตฺถิ. กุโต ปจฺจุปฺปนฺนาตีตา วตฺถาติ. ตสฺมา นิพฺพานปญฺญตฺตีนํ กาลตฺตย วิมุตฺตตา โหตีติ. วินาสาภาวโตติ อิทํ ปน อตีตกาลวิมุตฺติยาเอว การณนฺติ น เตน ตาสํ อิตรกาลวิมุตฺตึ สาเธตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถารหวิภาโค ปน อิเธว เตสูติอาทินา ปจฺฉา อาคมิสฺสติ. ทฺวารวิมุตฺตานญฺจ ฉพฺพิธํปิ อารมฺมณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยถา ปน อาวชฺชนาทีนํ ฉทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ ภวนฺตเรปิ อิมสฺมึ ภเวปิ ปุริมภาเค เกนจิ ทฺวาเรน คหิตํปิ อคหิตํปิ โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ ภวนฺตเร ฉทฺวารคหิตนฺติ วุตฺตํ. ภววิเสสญฺหิ ปตฺเถตฺวา กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตานํ อารมฺมณํ ภวนฺตเรปิ เกนจิ ทฺวาเรน คหิตํปิ โหติ เยวาติ.

一切有为法都以未来状态为先导。因此，当它们获得因缘和合而处于可说为将生起之境地时，称为未来；当获得因缘和合已生起时，称为现在；当已灭尽时，称为过去。像这样，只有具生起性之法，才以生起为根源，成就其三时性。然而，对于无生起之法，连未来之状态亦无，何来现在与过去之状态？故涅槃与概念是脱离三时性的。然而，“因无坏灭”此语仅是脱离过去时之原因，应知不应以此来证明彼等脱离其他时。然而，如其所应之分别将在下文“在彼等之中”等处说明。脱离诸门者亦有六种所缘，此乃其关联。譬如，转向等六门心之所缘，在其他有中，或在此有之先前部分，可能被某门所取，亦可能未被所取。为了显示此等并非如此，故说“在其他有中被六门所取”。因为，众生希求特定之有，造作业后，于彼处投生者，其所缘在其他有中亦必定曾被某门所取。

[๑๐๕] วิภาวนิยํ ปน

[105] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中：

‘‘ตํ ปน เนสํ อารมฺมณํ น อาวชฺชนสฺส วิย เกนจิ อคหิตเมว โคจรภาวํ คจฺฉตีติ ทสฺเสตุํ ฉทฺวาร คหิตนฺติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“然而，为了显示它们的所缘并非像转向心那样未被任何（心）所取也能成为行境，故说‘被六门所取’。”此说不合理。

ปญฺจทฺวารา วชฺชนสฺสปิ หิ อารมฺมณํ ปุพฺเพ เกนจิ ทฺวารนฺตเรน คหิตํปิ อคหิตํปิ โหติเยว. ตถา หิ อิทํ นาม ลภิสฺสามิ [Pg.136] ภุญฺชิสฺสามิ ปสฺสิสฺสามีติ ปุพฺเพ คหิตํ ปจฺฉา อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ น น โหตีติ. นจ เอกาวชฺชนวีถิยํ ปุพฺเพ เกนจิ จิตฺเตน อคหิตภาโว อิธ ปมาณนฺติ. ยถา จ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนเมว โหติ. ยถา จ มโนทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ เตกาลิกํวา กาลวิมุตฺตสา มญฺญํวา โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติภูตํวาติ วุตฺตํ. ยถา จ ฉทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ อาคมสิทฺธโวหารยุตฺตํปิ ตพฺโพหารวินิมุตฺตํปิ โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ กมฺม กมฺม นิมิตฺต คตินิมิตฺต สมฺมตนฺติ วุตฺตํ.

因为五门转向心的所缘，之前也可能被某个门所取，也可能未被所取。例如，“我将获得这个，我将享用这个，我将看见这个”等先前已被所取者，后来并非不成为转向心的所缘。再者，在单一转向心路中，先前未被任何心所取的状态，于此并非标准。并且，如同五门心的所缘必定纯然是现在，又如同意门心的所缘可以是三时性或离时性的，为了显示这些心的所缘并非如此，故说“现在、过去或成为概念的”。并且，如同六门心的所缘可以是符合圣典的言说，也可以是脱离那言说，为了显示这些心的所缘并非如此，故说“被认为是业、业相、趣相”。

[๑๐๖] วิภาวนิยํ ปน

[106] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中：

‘‘นาปิ เนสํ อารมฺมณํ มรณาสนฺนโต ปุริมภาคชวนานํ วิย กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิวเสน อาคมสิทฺธโวหารวินิมุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ กมฺม.ล. สมฺมตนฺติ อาหา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“又说：‘为了显示它们的所缘并非像临死前分速行的所缘那样，通过业、业相等方式脱离了圣典所成立的言说，因此说“业……被认为是如此”。’此说亦不佳。

มรณา สนฺนโต ปุริมภาเคปิ หิ สตฺตา อตฺตนา กตกมฺมํวา เจติยาทีนิ กมฺม, ปกรณานิวา อารมฺมณํ กโรนฺติเยว. ตทาปิ หิ กมฺมํ กมฺมเมว, กมฺมุปกรณานิจ กมฺมนิมิตฺตานิเยว. กมฺม สิทฺธิยานิมิตฺตํ การณํ กมฺมนิมิตฺตนฺติ กตฺวา. กมฺมสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณํ กมฺมนิมิตฺตนฺติปิ วทนฺติ. อชาตสตฺตุราชา วิยจ สุปินทสฺสนาทิวเสน คตินิมิตฺตานิปิ อารมฺมณํ กโรนฺติเยว. ราชา หิ ทฺวีสุ ภเวสุ ปิตรํ มาเรติ. มาริตกาลโตจ ปฏฺฐาย ตสฺส นิทฺทายนฺตสฺส คตินิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺตีติ. ตตฺถ ยถาสมฺภวนฺติ ตํ ตํ ปฏิสนฺธาทีนํ ฉทฺวารคหิตาทิวเสน สมฺภวนฺตสฺส อารมฺมณสฺส อนุรูปโต. ยถาสมฺภววิภาโค ปน อุปริ มรณุปฺปตฺติยํ อาคมิสฺสติ. เยภุยฺเยนาติ พาหุลฺเลน. ภวนฺตเรติ อตีตานนฺตรภเว ตตฺถจ มรณาสนฺนกาเล. ฉทฺวาร คหิตนฺติ ฉหิ ทฺวาเรหิ มรณาสนฺนชวเนหิ คหิตํ. เอตฺถ จ เยภุยฺเยนาติ เอเตน ภวนฺตเร ฉทฺวารคหิตนฺติ อิมสฺส วิธานสฺส อเนกํสภาวํ วิเสเสติ. กสฺมา. อคหิตสฺสปิ สมฺภวโต. ยญฺหิ อสญฺญิภวโต จุตานํ กมฺม กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺต สมฺมตํ [Pg.137] อรูปภวโต จุตานญฺจ คตินิมิตฺตสมฺมตํ กามปฏิสนฺธิ ภวงฺคจุตีนํ อารมฺมณํ. ตํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิต เมว โหตีติ. เอตฺถจ ยสฺมา ปฏฺฐาเน อรูปภเว ทุวิโธปิ ปุเรชาตปจฺจโย ปฏิสิทฺโธ. อฏฺฐกถาสุจ ตโต จุตานํ กามปฏิสนฺธิยา ปจฺจุปฺปนฺนคตินิมิตฺตารมฺมณตาปิ วุตฺตา. คตินิมิตฺตญฺจ นาม รูปารมฺมณเมว ทีเปนฺติ. ตสฺมา เตสํ กามปฏิสนฺธิยาปิ คตินิมิตฺตสมฺมตํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิตเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปิจ, มรณาสนฺนกาเล กมฺมพเลน กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํนาม เยภุยฺเยน สํมุฬฺหมรเณน มรนฺตานเมว โหติ. อิตเรสํ ปน ปเรสํ ปโยคพเลนปิ อตฺตนา ปกติยา สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ อนุสฺสรณพเลนปิ ธมฺมิกอุปาสกาทีนํ วิย เทวโลกโต อาคนฺตฺวา คณฺหนฺตานํ เทวานํ อานุภาเวนปิ โหติเยว. นิรยปาลาปิ นิรยโต อาคนฺตฺวา คณฺหนฺติเยว. เรวติวิมานญฺเจตฺถ วตฺตพฺพํ. ตญฺหิ ทฺเว นิรยปาลา คเหตฺวา ปถมํ ตาวตึสาภวนํ เนตฺวา ปจฺฉา นิรยํ นยึสุ. เต หิ ยกฺข ชาติกตฺตา เวสฺสวณปริสาวิย ตาวตึสา ภวนํปิ คนฺตุํ สกฺโกนฺติเยว. ยมสฺส ทูตา ทฺเว ยกฺขาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เวสฺสวณทูตา อิธ ยมสฺส ทูตาติ วุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตสฺมา เย กสิณาสุภาทีนิ สมถนิมิตฺตานิ สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา อุปจารชฺฌาเน ฐตฺวา ตาเนว นิมิตฺตานิ คเหตฺวา มรนฺติ. เตสํปิ กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิตเมว สิยา. อุปจารชฺฌานพเลเนว พฺรหฺมโลกโต อิธอุปฺปชฺชนฺตานํปิ เอเสวนโยติ.

在临终前，众生也会以自己所造的业，或以塔庙等业的助缘为所缘。那时，业就是业，业的助缘就是业相。因为业成就之因是业相，所以也说业的所缘为业相。譬如阿闍世(Ajātasattu)王，也会以梦境等方式，以趣相为所缘。因为此王在两有中杀父，从杀害之时起，他睡眠时趣相即现起。于此，“如其可能”是指，根据那为结生等而生的所缘，通过被六门所取等方式而显现的相应情况。然而，“如其可能”的分别将在下文“死亡与生起”中说明。“多数”是指普遍情况。“在他有中”是指在紧邻的过去有，以及彼处的临死之时。“被六门所取”是指被临死速行心通过六门所取。于此，“多数”一词是为了显示“在他有中被六门所取”此一规定的不确定性。为何？因为也有未被所取的可能。因为，从无想有情天死去的众生，其业、业相、趣相被视为所缘；从无色界死去的众生，其趣相被视为所缘；而欲界结生、有分心、死亡心的所缘，在他有中可能未被任何门所取。于此，因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，无色有两种前生缘(purejātapaccaya)都被否定了；并且在诸义注(aṭṭhakathā)中也说，从彼处死去的众生，其欲界结生是以现前的趣相为所缘。而所谓的趣相，阐明为仅是色所缘。因此当知，他们欲界结生时被视为趣相的所缘，在他有中也未被任何门所取。再者，在临死时，由于业力，业等之现起，通常只发生在昏迷而死者身上。然而对于其他人，则可能是由于他人的助力，或由于自己平时善于修习的忆念力，如法行的优婆塞(upāsaka)等，或由于从天界前来迎接的天人之威力。地狱的狱卒也会从地狱前来捉拿。此处应述说瑞瓦蒂(Revatī)天宫的故事。当时，两个地狱狱卒带她先去了三十三天，然后才带到地狱。因为他们是夜叉(yakkha)种族，如同毗沙门天(Vessavaṇa)的部众，所以也能去三十三天。因为在圣典中说：“阎罗(Yama)的使者是两个夜叉。”也有人说：“毗沙门天的使者在此处被称为阎罗的使者。”因此，那些善于修习遍处、不净观等止禅之相，安住于近行定中，并执取那些相而死者，他们欲界结生的所缘，在他有中也可能未被任何门所取。仅凭近行定之力从梵天界投生于此者，也是同样的道理。

ยํปน วิภาวนิยํ

然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中：

‘‘เกวลํ กมฺมพเลเนว เตสํ อสญฺญิภวโต จุตานํ ปฏิสนฺธิยา กมฺมนิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตํ.

“仅仅以业力，彼等从无想有情天死去的众生，其结生之业相等等所缘才会现起。”如是说。

ตตฺถ กมฺมนิมิตฺตาทิกนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน กมฺมํปิ คเหตพฺพ เมว. น หิ ตสฺส อคหเณ การณํ อตฺถีติ. ตานิ ปน สพฺพานิปิ เกวลํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวเนว ปฏิสนฺธิยํ อุปฏฺฐหนฺตีติ [Pg.138] เวทิตพฺพํ. อนาคตํ ปน นิมิตฺตํ อุปฏฺฐหมานํ คตินิมิตฺตเมว สิยา. นจ ตสฺส วิสุํ อุปฏฺฐาตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ปจฺจุปฺปนฺน คตินิมิตฺเต สิทฺเธ สิทฺธเมว โหตีติ วุตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติ ภูตํวาติ.

于此，所谓“业相等等”，此中“等等”一词亦应包含业本身。因为，不包含它并无理由。然而，应当知道，所有彼等仅仅是由于能产生结生之业的威力，才会在结生时现起。然而，未来现起之相，可能只是趣相。它并没有另外需要现起之作用。如果现在趣相已确立，它也就自然确立了，如所说“现在、过去或成为概念的”。

[๑๐๗] วิภาวนิยํ ปน

[107] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中：

‘‘อนาคตํนาม อตีตํ วิย อนุภูตญฺจ น โหติ. นจ ปจฺจุปฺปนฺนคตินิมิตฺตํ วิย อาปาตมาคต’’นฺติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

“‘所谓未来’，既不像过去那样已被体验，也不像现前的趣相那样显现。”此所说的理由，并非理由。

ปสงฺคสฺส อนิวตฺติตตฺตา. คตินิมิตฺตญฺหิ นาม ปจฺจุปฺปนฺนํปิ อนุภูตํ น โหติ. ตํปิ กมฺมพเลเนว อาปาตมาคตํ. เอวํสนฺเต อนาคตํปิ กมฺมพเลน อาปาตมาคตเมว สิยาติ อยํ ปสงฺโค ปากติโกเอว โหตีติ. เตสูติ ยถาวุตฺเตสุ อารมฺมณิกจิตฺเตสุ. รูปาทีสุ ปญฺจสุ เอเกกํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ สมาโส. รูปาทีนิ ปญฺจ อารมฺมณานิ เอตสฺสาติ วิคฺคโห. เสสานีติ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉน ทฺวยโต เสสานิ สนฺตีรณ มหาวิปากานิ. สพฺพถาปิ กามาวจรา ลมฺพณาเนวาติ ปฏิสนฺธาทีหิ นานากิจฺเจหิ รูปาทีสุ นานารมฺมเณสุ ปวตฺเตน สพฺพ ปกาเรนปิ กามาวจราลมฺพณิกานิเยว. ตานิ หิ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิปิ วิกปฺปสตฺติรหิตตฺตา อวิชฺชมาเน ปญฺญตฺติธมฺเมจ สุขุเม มหคฺคตธมฺเมจ คมฺภีเร โลกุตฺตรธมฺเมจ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ. ตตฺถ สนฺตีรณตฺตยํ ตาว สนฺตีรณกิจฺจวเสน รูปาทิปญฺจาลมฺพเณ ปวตฺตติ. ตทารมฺมณาทิวเสน ปน สพฺพานิปิ เอกาทสวิปากานิ ฉสุ ปริตฺตารมฺมเณสุ ปวตฺตนฺตีติ.

因其推论不可避免故。所谓趣相(gatinimitta)，即使是现前的，亦非所体验。彼亦仅由业力而显现。如是，未来亦可能仅由业力而显现，此推论是自然而然的。“于彼等中”，即于如前所述的所缘心中。“色等五境中，每一境为其所缘”，此为复合词(samāsa)。“色等五境为其所缘”，此为分解词(viggaha)。“其余”，即从五识与两种领受心之外，剩余的推度心与大异熟心。“无论如何，皆仅缘欲界”，即由结生等不同作用，于色等不同所缘中转起，故以一切方式皆仅为缘欲界者。因为此等心，即使于一切智佛陀生起，亦因无构想力故，不能缘取不存在的施设法(paññattidhamma)、微细的广大法(mahaggatadhamma)与深奥的出世间法(lokuttaradhamma)。其中，三种推度心先以推度作用，于色等五所缘中转起。然而，以彼所缘(tadārammaṇa)等作用，所有十一种异熟心皆于六种少所缘(parittārammaṇa)中转起。

[๑๐๘] วิภาวนิยํ ปน

[108] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中：

‘‘วิปากานิ ตาว สนฺตีรณาทิวเสน รูปาทิปญฺจาลมฺพเณ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺตีรณาทิวเสนาติ นวตฺตพฺพํ. สนฺตีรณวเสน อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ.

“‘异熟心先以推度等作用，于色等五所缘中’，如是说。于此，‘以推度等作用’不应如是说，应只说‘以推度作用’。”

โย ปเนตฺถ จิตฺตานํ อารมฺมเณสุ ปวตฺติวิภาโค วตฺตพฺโพ. โส อฏฺฐกถากณฺเฑ คเหตพฺโพ. โลกุตฺตรธมฺมา อติคมฺภีรตฺตา [Pg.139] ญาณสฺเสว วิสยภูตาติ วุตฺตํ. อกุสล.ล. โลกุตฺตร วชฺชิต สพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ ตานิ ลทฺธสมาปตฺตีนํ อุปฺปนฺนกาเลเอว มหคฺคตารมฺมณานิ. เตสุจ ทฺเว โทสมูลจิตฺตานิ ปริหีนชฺฌานานิ อารพฺภ อุปฺปนฺนกาเลติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณํปิ อนธิคตานิ โลกุตฺตรานิ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกตีติ วุตฺตํ ญาณสมฺปยุตฺต.ล. วชฺชิตสพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตกามกุสลานิ ปุถุชฺชนานํ อชฺฌานลาภีนํ อุปฺปนฺนกาเล ปญฺญตฺติยา สห กามาวจรารมฺมณานิ. ตาเนว โสตาปตฺติมคฺคโต ปุเร โคตฺรภุกฺขเณ ปุถุชฺชนานํ นิพฺพานารมฺมณานิ. ฌานลาภีนํ ตาเนว อภิญฺญากุสลญฺจ มหคฺคตารมฺมณานิปิ. เหฏฺฐิมผลฏฺฐานํ อตฺตนา อธิคต มคฺคผลนิพฺพานา รมฺมณานิปีติ เวทิตพฺพานิ. ยถา เจตฺถ อริยา อตฺตนา อธิคต มคฺคผลานิเยว อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺติ. ตถา ฌานลาภิโนปิ อตฺตนา อธิคตชฺฌานานิเอว อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ สิยา-เย จ ฌานานิ ปตฺเถนฺติ. ฌานปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. เยจ ฌานสุตฺตานิ สํวณฺเณนฺติ. เต อลาภิโน มหคฺคตชฺฌานานิ อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺติ, นสกฺโกนฺตีติ. น สกฺโกนฺติ. เต หิ ฌานานินาม เอวํ มหานุภาวานิ เอวํ มหานิสํสานีติ สุตฺวาวา สุตปริยตฺติพเลน สิทฺเธ อาการ สลฺลกฺขณญฺญาเณ ฐตฺวา วา อนุมานวเสเนว ตานิ ปตฺเถนฺติ. ปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. สุตฺตานิปิ สํวณฺเณนฺตีติ. อิตรถา ปุถุชฺชนาปิ โลกุตฺตรธมฺเม ปตฺเถนฺติ, มคฺคปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. มคฺคผล นิพฺพานวจนานิวิกเถนฺติ สํวณฺเณนฺตีติ เตสํปิ เต อารมฺมณภูตา เอว สิยุนฺติ. เตสํ ปน จิตฺตานิ ฌานาทีนํ ปญฺญตฺติคุเณ เอว อนุโภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ปณีตธมฺมานญฺหิ ปญฺญตฺติโยปิ ปณิตรูปาเอว โหนฺตีติ. มหิทฺธิโก หิ ปรจิตฺตวิทู. มาโร เทว ปุตฺโตปิ รูปชฺฌานจิตฺตํ วฏฺฏนิสฺสิตเมว ปสฺสติ. วิวฏฺฏนิสฺสิตํ น ปสฺสติ. อรูปชฺฌานจิตฺตํ ปน วฏฺฏนิสฺสิตํปิ นปสฺสตีติ องฺคุตฺตเร นวนิปาเต อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เย ปน อคฺคมคฺคผลานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. เตสํ อุปฺปนฺนานิญฺญณสมฺปยุตฺตกามกฺริยชวนานิ กฺริยาภิญฺญาชวนญฺจ ปุคฺคลานุรูปํ ปญฺญตฺติยา สห จตุพฺภูมกธมฺเมสุ กิญฺจิ อารมฺมณํ [Pg.140] กาตุํ นสกฺโกนฺตีติ นตฺถิ. ตถา เตสํ ปุเรจาริ กมโนทฺวาราวชฺชนญฺจาติ วุตฺตํ ฐาณสมฺปยุตฺต.ล. สพฺพถาปิสพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ สพฺพถาปีติ สพฺพกามาวจร สพฺพมหคฺคต สพฺพโลกุตฺตร สพฺพปญฺญตฺติ สพฺพปจฺจุปฺปนฺนาทิ ปกาเรนปีติอตฺโถ. อิทญฺจ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อิตรานิ ปน ปจฺเจก พุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิปิ ปเทสสพฺพารมฺมณานิเอว โหนฺติ. ตานิ หิ เอกํ ปถวิธาตุํปิ สพฺเพหิ อนวเสสปกาเรหิ ชานิตุํ นสกฺโกนฺตีติ. อารุปฺเปสุ ทุตียจตุตฺถานิ ปถมตตียารุปฺป วิญฺญาณา รมฺมณตฺตา มหคฺคตา รมฺมณานิ. เสสานีติ อภิญฺญา ทฺวย ทุตียจตุตฺถารุปฺเปหิ อวเสสานิ สพฺพานิปิ เอกวีสติวิธานิ มหคฺคตจิตฺตานิ กสิณาทิ ปญฺญตฺตารมฺมณานีติ อตฺโถ. ปญฺจวีสาติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน เตวีสติ กามวิปาก หสนจิตฺตานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริตฺตมฺหีติ กามาวจรา ลมฺพเณ เอวาติ อตฺโถ. ตญฺหิ อปฺปานุภาวโต ปฏิพนฺธกธมฺเมหิ ปริสมนฺตโต ทียติ อวขณฺฑียติ นิตฺเตชภาวํ ปาปียตีติ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ.

此处，凡心于所缘中转起之分别应被了知者，彼应于义注(aṭṭhakathā)篇中得知。出世间法因其极深奥，故唯是智之境，此已说。不善（心）等，（其所缘）是除出世间法外的一切所缘。其中，彼等于已得等至者，仅于（等至）生起时以广大(mahaggata)为所缘。且应知，于彼等中，二瞋根心是缘于已退失的禅那时生起。智亦不能缘未证得之出世间法，此是就与智相应（心）等所说，（其所缘）是除出世间法外的一切所缘。此处，与智相应的欲界善心，于未得禅那的凡夫(puthujjana)生起时，与施设(paññatti)一同以欲界为所缘。彼等于须陀洹道前，于种姓(gotrabhū)心剎那，对凡夫而言，以涅槃为所缘。对已得禅那者，彼等及神通善心亦以广大为所缘。应知，下位果住者亦以自己所证得的道、果、涅槃为所缘。正如在此，圣者仅能缘自己所证得的道与果，同样，应知已得禅那者也仅能缘自己所证得的禅那。此处或有疑问：彼等希求禅那、作禅那加行(parikamma)、且称颂禅经者，于未得（禅那）时，能否缘广大禅那？不能。因为他们仅是听闻“禅那有如是大威力、如是大功德”，或凭闻教之力，安住于已成就的行相、特征之智上，或仅由推测而希求、作加行、称颂经典。否则，凡夫亦希求出世间法，亦作道之加行，亦宣说、称颂道、果、涅槃之言辞，则彼等亦应成为其所缘。然而，应知彼等之心仅体验禅那等施设上的功德而已。因为殊胜法之施设亦是殊胜的。诚然，有大神通的他心通者，如魔天子(Māro devaputto)，亦仅能见基于轮回的色界禅心，不能见基于出离者。至于无色界禅心，即使是基于轮回的，亦不能见。此乃《增支部·九集》的义注中所说。然而，于彼等彻证最高道果者，其所生起的与智相应的欲界唯作速行(kriyājavana)及神通唯作速行，随应个人(puggala)，与施设一同，于四地法中不能缘取任何对象，此事为无。同样，其前行意门转向心亦然。就与智相应（心）等，说：“于一切情况，缘一切所缘”。此处“于一切情况”，其义为：以一切欲界、一切广大、一切出世间、一切施设、一切现在等所有方式。此是就一切智佛陀所生起者而说。至于其他，如独觉佛所生起者，则仅是部分的一切所缘。因为他们甚至无法以所有无遗的方式了知一种地界。于无色界中，第二与第四（无色禅）因缘于第一与第三无色识，故为广大所缘。“其余”，其义为：除二神通及第二、第四无色禅外，所有其余二十一种广大心，皆以遍(kasiṇa)等施设为所缘。所谓“二十五”，是就五门转向心、二十三欲界异熟心及生笑心而说。所谓“于少量中”(parittamhi)，其义为仅缘于欲界。因为它力量微弱，被障碍法从四方撕裂、分割、使其无力，故被称为“少量”(paritta)。

๑๓๕. จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ เภเทน ตพฺพตฺถุกานํ จิตฺตเจตสิ กานํ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห.

135. 依于眼等所依的差别，汇集依于彼等所依的心与心所，是为所依汇集。

[๑๐๙] วิภาวนิยํ ปน

[109] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中：

‘‘วตฺถุวิภาคโต ตพฺพตฺถุกจิตฺตปริจฺเฉทวเสนจ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“通过对所依的分类，以及通过限定依于彼等所依的心，如此的汇集是为‘所依汇集’”，如是说。此说不妥。

วสนฺติปติฏฺฐหนฺติ จิตฺตเจตสิกาเอเตสูติวตฺถูนิ, จกฺขุวตฺถุจ. ล. กายวตฺถุจหทยวตฺถุจาติโยชนา. จกฺขุเมว จกฺขุวตฺถุ ตถา โสตาทีนิเยว โสตวตฺถาทีนิ. วากฺยสงฺเขโป เหส ปาโฐ. เปยฺยาลนโยติปิ อนฺตทีปกนโยติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เกจิ ปน ทฺวนฺทสมาสํ มญฺญนฺติ. เตสํ จสทฺโท นยุชฺชติ. ปรโต วตฺถุสทฺโท จสทฺโทจ ปุพฺพปเทสุ อาเนตพฺโพติปิ วทนฺติ. เตสํ หทยวตฺถูติ สมาสปทํ นยุชฺชติ. อวิภตฺติกนิทฺเทโสติปิ อปเร. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺตีติ กามตณฺหา ธิน กมฺมนิพฺพตฺตานํ อตฺตภาวานํเอว ปริปุณฺณินฺทฺริยตา สมฺภวโต สพฺพานิปิ [Pg.141] ตานิ ฉ วตฺถูนิ กามโลเกเอว ลพฺภนฺติ. ตถา หิ จกฺขาทีสุ วตฺถูสุ สนฺเตสุ เอวรูปาทีนํ ปริโภโค สมฺปชฺชติ. ตสฺมา รูปาทีสุ กามวตฺถูสุ อภิรตา กามตณฺหา สทา จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนํ วตฺถูนํปิ สมฺปตฺตึ ปตฺเถติเยว. ยถาจ สพฺพกมฺมิโก อมจฺโจ สทา รญฺโญ อิจฺฉเมว ปูรยมาโน สพฺพานิ ราชกมฺมานิ สมฺปาเทติ. เอวเมว กามาวจรกมฺมํปิ สทา กามตณฺหาย อิจฺฉเมว ปูรยมานํ ปริปุณฺณินฺทฺริยํ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ. ตสฺมา กามตณฺหาธินกมฺมนิพฺพตฺตา กามสตฺตาเอว ปริปุณฺณินฺทฺริยา โหนฺตีติ. ยถา จ ทสฺสนสวนานุตฺตริย ธมฺมภูตานิ จกฺขุโสตานิ พุทฺธทสฺสน ธมฺมสฺสวนา ทิวเสน สตฺตานํ วิสุทฺธิยาปิ โหนฺติ, น ตถา ฆานาทิตฺตยํ. ตํ ปน เกวลํ กามปริโภคตฺถายเอว โหติ. ตสฺมา ตํ กามวิราคภาวนา กมฺมนิพฺพตฺเตสุ พฺรหฺมตฺตภาเวสุ นอุปลพฺภตีติ วุตฺตํ รูปโลเก ปน ฆานาทิตฺตยํ นตฺถีติ. อิทญฺจ ปสาทรูปตฺตยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สสมฺภารฆาน ชิวฺหา กาย สณฺฐานานิปน สุฏฺฐุปริปุณฺณานิเอว โหนฺตีติ. อรูปโลเกปน สพฺพานิปิ นสํวิชฺชนฺตีติ รูปวิราค ภาวนา กมฺมนิพฺพตฺเต ตสฺมึ โลเก อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตาเนสุปิ สพฺเพน สพฺพํ รูปปวตฺติยาเอว อภาวโต. ตตฺถ นิพฺพตฺตา หิ สตฺตา สุทฺเธ อากาสตเลเอว จิตฺตปพนฺธมตฺตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ. อิมสฺมึ สงฺคเห ปน จิตฺตานิ สตฺตวิญฺญาณ ธาตุวเสน คเหตุํ ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโยติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ วตฺถูสุ. ปญฺจวิญฺญาณานิ เอว นิสตฺตนิชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ วิคฺคโห. เอวํ เสเสสุปิ. วิชานนกิจฺจาภาวโต มนนมตฺตา ธาตูติ มโนธาตุ. ปญฺจทฺวาเร อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺต กิจฺจานิ หิ วิเสสชานน กิจฺจานิ นโหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาณานิ ปน ปจฺจกฺขโต ทสฺสนาทิวเสน โถกํ วิเสสชานนกิจฺจานิ โหนฺติ. อวเสสา ปน สนฺตีรณาทโย อารมฺมณสภาว วิจารณา ทิวเสน อติเรก วิสิฏฺฐชานนกิจฺจยุตฺตตฺตา น มโนธาตุโย วิย มนนมตฺตา โหนฺติ. นาปิ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโยวิย วิชานน มตฺตา. อถโข มนนฏฺเฐน มโนจ ตํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณญฺจาติ กตฺวา [Pg.142] มโนวิญฺญาณธาตุโยนาม. อติสย วิเสสชานน ธาตุโยติ อตฺโถ. ปริยายปทานญฺหิ วิเสสน สมาเส อติสยตฺโถ วิญฺญายติ. ยถา ปทฏฺฐานนฺติ.

心与心所依此而住、依此而立，故为所依(vatthūni)；其句法连接是：眼所依……乃至身所依与心所依。眼即是眼所依，同样，耳等即是耳所依等。此为文句之省略。亦可称为省略法(peyyālanaya)或末端点明法(antadīpakanaya)。然而，有些人认为这是并列复合词，但对他们而言，“与”(ca)一词不适用。他们又说，后面的“所依”一词和“与”一词也应带到前面的词项中，但对他们而言，“心所依”(hadayavatthu)这个复合词就不适用了。另一些人则认为这是无格变化的解释。所有这些所依都只在欲界中获得，因为只有由欲爱所支配的业所产生的有(attabhāva)才可能诸根圆满，所以所有这六种所依都只在欲界中获得。确实，只有当眼等所依存在时，对色等对象的享受才得以发生。因此，耽于色等欲尘的欲爱，恒常希求眼等五所依的成就。犹如一位总管事务的大臣，恒常满足国王的意愿，完成一切王室事务；同样，欲界业也恒常满足欲爱的意愿，产生诸根圆满的有。因此，只有由欲爱所支配的业所产生的欲界有情，才诸根圆满。又，眼与耳是无上的见与闻之法，通过见佛、闻法等方式，也能令众生清净，而鼻等三者则不然。彼等三者仅仅是为了享受欲乐而存在。因此，经中说，在由修习欲离贪之业所生的梵天有中，找不到它们；也就是说，在色界没有鼻等三者。此说是针对三种净色(pasādarūpa)而言。然而，具足组合的鼻、舌、身之形态，则是非常圆满的。但在无色界，所有这些所依都完全不存在，因为在那个由修习色离贪之业所生的世界里，于内在和外在的生命相续中，色法的生起完全不存在。确实，生于彼处的有情，是在纯净的虚空中，仅作为心的延续而存在。然而，于此《摄要》(saṅgaha)中，为了依七识界来把握心，经中说“其中，有五识界”等。“其中”(tattha)意指：在那六种所依中。其释义是：五识，因其无作者、无生命之义，故为“界”(dhātu)。其余的也同样。因无识知之作用，仅是思量之界，故为意界(manodhātu)。确实，在五门中仅仅转向和仅仅领受的作用，并非特殊识知的作用。然而，五识通过直接的见等方式，具有少许的特殊识知作用。但其余的推度等心，由于具有通过审察所缘自性等方式而产生的超胜、特殊的识知作用，故不像意界那样仅仅是思量，也不像五识界那样仅仅是识知。然而，以思量义为“意”(mano)，以识知义为“识”(viññāṇa)，合之而名为“意识界”(manoviññāṇadhātu)。其义为：超胜特殊识知之界。因为在同义词的限定复合词中，可以了知其有超胜之义。例如“近因”(padaṭṭhāna)。

[๑๑๐] วิภาวนิยํ ปน

[110] 然而，在《明了义》中

‘‘มโนเยว วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณนฺติ วา. มนโส วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ วา วุตฺตํ. ตตฺถ มโนเยว วิญฺญาณนฺติ อิทํ ตาว น ยุชฺชติ.

“‘意即是识，故为意识’，或‘意之识，故为意识’”，如是说。其中，‘意即是识’此说首先就不恰当。

น หิ อญฺญมญฺญํ วิเสเสตฺวา อภิเรกฏฺฐทีปเก ปทฏฺฐานนฺติอาทิเก วิเสสนสมาเส อวธารณ วิคฺคโห กตฺถจิ ทิสฺสติ ยุชฺชติจาติ.

因为在像“近因”(padaṭṭhāna)等阐明超胜义的限定复合词中，从未见过、也不认为通过相互区别来作强调性的分析是恰当的。

[๑๑๑] มนโส วิญฺญาณนฺติ อิทํปิ นยุชฺชติเยว.

[111] “意之识”此说也实不恰当。

มนโสติ หิ มโนธาตุตฺติกสงฺขาตสฺส มนสฺส. ตตฺถ สมฺปฏิจฺฉนทฺวยํ สนฺตีรณาทิกสฺส มโนวิญฺญาณปพนฺธสฺส ปจฺจยภูตํ โหติ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ ปน ปรโต ทฺวารนฺตเร ปวตฺตมานํ ตสฺเสว มโนวิญฺญาณปพนฺธสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนภูตํ โหตีติกตฺวา อาทิมฺหิ ปจฺจยภูตสฺส เจว อนฺเต ทฺวารนฺตเร ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส จ มนสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. อถวา, ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานิ สพฺพานิ วิญฺญาณานิ มนนกิจฺจตฺตา มโนนาม. อารมฺมเณ ปน อภินิปาต มตฺตานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ มนนกิจฺจานิ นโหนฺตีติ ทสฺสนาทีนิ เอว นาม. ปญฺจทฺวาราวชฺชนญฺจ มนโต ชาตํปิ มนสฺส ปจฺจโย นโหติ. ทสฺสนาทีนํ เอว ปจฺจโย. สมฺปฏิจฺฉนทฺวยญฺจ มนสฺส ปจฺจโย โหนฺตํปิ มนโต ชาตํ นโหติ. ทสฺสนาทิโต เอว ชาตํ. สนฺตีรณาทีนิ ปน อตฺตโน ปุเร ปจฺฉาปวตฺตานํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ มนานํ เอว มชฺเฌ ชาตานีติ อตฺตโน ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส มนสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. เอวญฺจ สติ ปญฺจวิญฺญาณํปิ ทฺวินฺนํ มโนธาตูนํ อนฺตเร ปวตฺตตฺตา มนโส ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณนฺติ วตฺตพฺพเมว สิยาติ.

“意”(manaso)是指被称为意界三法之意。其中，两个领受心是推度等意识界心流的因。而五门转向心在之后于他门生起时，是彼意识界心流的果，因此，其义是：与最初为因之意及最终于他门为果之意相关的识。或者说，除了五识之外，所有识都因具有思量作用而称为意。但五识仅是触及所缘，不具备思量作用，所以只称为见等识。五门转向心即使是从意所生，也不是意的因，只是见等识的因。两个领受心虽然是意的因，但不是从意所生，而是从见等识所生。推度等心则是在其前后生起的两个意之间产生，因此，其义是：与作为自身之因与果的意相关联的识。这样一来，五识也在两个意界之间生起，所以作为与意的因和果相关联的识，也应被称为意识。

[๑๑๒] ฏีกายํ ปน

[112] 然而，在复注中，

มนโต ชาตํ วิญฺญาณนฺติปิ วุตฺตํ. ตํปิ วุตฺตนเยน นยุชฺชติเยว.

也有一种说法是“由意所生的识”。但依照已说之理，此说亦不成立。

อวเสสา ปน มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตาจ สนฺตีรณ.ล. ปนฺนรสรูปาวจรวเสน ตึสธมฺมา หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ โยชนา. จสทฺโท ปเนตฺถ อวเสสานํ ฉสตฺตติ ธมฺมานํ มโนวิญฺญาณธาตุภาวํ สมฺภาเวติ.

应作如下解释：其余被称为意识界的推度等……乃至十五种色界法，共三十法，都只依止于心所依而生起。此处的“与”(ca)字，是用来总括其余七十六法亦为意识界。

[๑๑๓] วิภาวนิยํ ปน

[113] 然而，在《明了义》(Vibhāvanī)中，

สมฺปิณฺฑนตฺถํ คเหตฺวา ‘‘น เกวลํ มโนธาตุเยวา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

为了总括其义而说“不仅是意界”，此说不成立。

เอวญฺหิ สติ อวเสสาจ มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตาติ วุตฺตํ สิยาติ.

因为若是如此，那就等于说其余的也都被称为意识界了。

[๑๑๔] ยาจ ฏีกาสุ

[114] 并且，在诸复注中，

สนฺตีรณ.ล. รูปาวจรวเสน ปวตฺตา, อวเสสา มโนวิญฺญาณ ธาตุสงฺขาตาจ ตึส ธมฺมาติ โยชนา. สาปิ น สุนฺทรา.

有如下解释：“推度等……乃至以色界方式生起的法，以及其余被称为意识界的，共三十法。”此解释亦不佳。

อตฺถคติยา อวิสทตฺตาติ. ตตฺถ กสฺมา เต นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ. อารุปฺเปสุ อนุปฺปชฺชนโต, กสฺมาจ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจเต. สนฺตีรณมหาวิปากานิ ตาว ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ ปญฺจนฺนํ ทฺวารานํ อตฺตโน กิจฺจานญฺจ ตตฺถ อภาวโต. ปฏิฆจิตฺตทฺวยํปิ นุปฺปชฺชติ. อนีวรณาวตฺถสฺส ปฏิฆสฺส อภาวโต. เอกนฺต นีวรณานญฺจ ฌานภูมีสุ อสมฺภวโต. เอตฺถ ปน ยทิ อนีวรณาวตฺโถ ปฏิโฆ นตฺถิ. ปาฬิยํ ทุตียชฺฌาเนเอว โทมสฺสินฺทฺริยสฺส อปริเสสนิโรธวจนํ อฏฺฐกถาสุจ ทุตียชฺฌานูปจาเร ตสฺส อุปฺปตฺติสมฺภววจนํ วิรุทฺธํ สิยา. ตสฺมา อตฺตโน สหายปจฺจย ภูตสฺส โอฬาริกสฺส กามราคสฺส ฌานภูมีสุ อภาวโต ปฏิฆจิตฺตทฺวยํ ตตฺถ นุปฺปชฺชตีติ ยุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. ฏีกาการาปน ทุตียชฺฌานูปจาเร ตสฺส อุปฺปตฺติสมฺภว วจนํ ปริกปฺปวจนมตฺตนฺติ กตฺวา [Pg.144] ปุริมการณเมว อิจฺฉนฺติ. ยทิ ปเนตํ ปริกปฺปวจนมตฺตํ สิยา ปาฬิวจนํปิ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว สิยา. ตสฺมา ปจฺฉิมกา รณเมว ยุตฺตรูปนฺติ อมฺหากํ ขนฺติ. หสนจิตฺตํปิ นุปฺปชฺชติ อรูปีนํ หสนกิจฺจสฺส อภาวโต. กายาภาวโตติปิ ยุชฺชติ. โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํปิ นุปฺปชฺชติ. ปรโตโฆสาภาเวน ตตฺถุปฺปนฺนสฺส ปุถุชฺชนสฺส ธมฺมาภิสมยาภาวโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต. เตเนว หิ ตตฺถุปฺปนฺโน ปุถุชฺชโน อฏฺฐสุ อกฺขณยุตฺเตสุ วุตฺโตติ. รูปาวจรจิตฺตานิปิ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ รูปวิราคภาวนาย รูปนิมิตฺตารมฺมณานํ เตสํ สมติกฺกนฺตตฺตาติ.

因为其义理不清晰。在那里，为什么它们只依止于（心所依）而生起呢？因为它们不在无色界生起。那么，为什么说它们不在那里生起呢？首先，审察心与大果报心不在那里生起，因为在那里没有五门，也没有它们各自的作用。两个瞋心也不生起，因为没有无盖障状态的瞋，也因为诸盖在禅定地中绝无可能存在。然而，于此，若说没有无盖障状态的瞋，那么，圣典中关于在第二禅中忧根(domassindriya)无余止息的说法，以及义注(aṭṭhakathā)中关于在第二禅的近行定中忧根有可能生起的说法，就会相互矛盾。因此，有人说：“因为作为其助缘的粗显欲贪在禅定地中不存在，所以两个瞋心不在那里生起。”此说亦合理。但诸复注师认为，“在第二禅的近行定中忧根有可能生起”的说法仅是假设之言，他们因此倾向于前一个理由。然而，如果这仅是假设之言，那么圣典中的说法也应仅是假设之言了。因此，我们的意见是：后一个理由更为恰当。笑心也不生起，因为无色界有情没有笑的作用；亦可说，因为他们没有身体。须陀洹道心也不生起，因为在那里没有他音(paratoghosa)，生于彼处的凡夫无法现观正法，并且佛陀与辟支佛也不在那里出现。正是因此，生于彼处的凡夫被称为处于八无暇之中。色界心也不在那里生起，因为通过修习对色的离贪，行者已经超越了那些以色相为所缘的心。

อวเสสา มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา กุสลากุสลกฺริยานุตฺตรวเสน ทฺเว จตฺตาลีสธมฺมา หทยํ นิสฺสายวา อนิสฺสายวา ปวตฺตนฺตีติ โยชนา. นิสฺสายวา ปญฺจโวกาเร อนิสฺสายวา จตุโวกาเรติ อธิปฺปาโย. กุสลานิจ อกุสลานิจ กฺริยานิจ อนุตฺตรานิจาติ วิคฺคโห. ตตฺถ กุสลานีติ ปญฺจรูป กุสลโต อวเสสานิ ทฺวาทสโลกิยกุสลานิ. อกุสลานีติ ปฏิฆทฺวยโต อวเสสานิ ทสอกุสลานิ. กฺริยานีติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน หสน ปญฺจรูปกฺริโต อวเสสานิ เตรสกฺริยจิตฺตานิ. อนุตฺตรานีติ ปถมมคฺคโต อวเสสานิ สตฺตอนุตฺตรจิตฺตานิ. กาเม ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา สตฺตธาตุโย มตา. รูเป ติวตฺถุํ นิสฺสิตา จตุพฺพิธา ธาตุโย มตา. อารุปฺเป กิญฺจิวตฺถุํ อนิสฺสิตา เอกา ธาตุ มตาติ โยชนา. เตจตฺตาลีสาติ ปญฺจวิญฺญาณ มโนธาตุตฺติเกหิ สทฺธึ สนฺตีรณาทิเก ตึสธมฺเม สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

其余被称为意识界的四十二法，以善、不善、唯作、出世间的方式，依止或不依止心所依而生起，这是其结合。“依止”是指在五蕴有中，“不依止”是指在四蕴有中，这是其义。“善、不善、唯作及出世间”是其分析。其中，“善”是指除了五种色界善心之外的十二种世间善心；“不善”是指除了两种瞋根心之外的十种不善心；“唯作”是指除了五门转向、生笑心及五种色界唯作心之外的十三种唯作心；“出世间”是指除了初道之外的七种出世间心。“在欲界，七界依于六所依处；在色界，四种界依于三所依处；在无色界，一界不依于任何所依处”，这是其结合。所谓的四十三法，是就审察等三十法，连同五识与意界三法而说的。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》之

จตุตฺถวณฺณนาย ปกิณฺณกสงฺคหสฺส

第四释义：杂项摄之

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

วีถิ สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

《心路总摄胜义灯》

๑๓๖. เอวํ [Pg.145] จิตฺตปฺปเภท สงฺคโห, เจตสิกปฺปเภท สงฺคโห, อุภยปฺปเภท สงฺคโหติ จิตฺตเจตสิกานํ กโยปเภท สงฺคเห ทสฺเสตฺวา อิทานิ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโห วีถิมุตฺต จิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโหติ เต สญฺเญว ทฺเว ปวตฺติสงฺคเห ทสฺเสตุํ จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาทา. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. อญฺญสฺส อสุ ตตฺตาจิตฺเต อิจฺเจว ลพฺภติ. อิติ จิตฺตญฺจ จิตฺเตอุปฺปาทาจาติ จิตฺตุปฺปาทา. จิตฺตเจตสิกาติ วุตฺตํ โหติ. เตสํ จิตฺตุปฺปาทานํ. อิจฺเจวนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย วุตฺตปฺปกาเรน. สงฺคหมุตฺตรนฺติ ชาตินิทฺเทโส ยํ. อุตฺตเร อุตฺตเม ตโย ปเภทสงฺคเห กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภูมิปุคฺคลเภเทนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. กามาวจราทิภูมิเภเทน ทุเหตุกาทิ ปุคฺคลเภเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรนิยามิตนฺติ อาวชฺชนาทิ จกฺขุวิญฺญาณาทิ ปุพฺพ จิตฺตาปรจิตฺตานุกฺกเมน นิยามิตํ ววตฺถิตํ. ปวตฺติสงฺคหํนามาติปิ ชาตินิทฺเทโสเยว. เอวํ นามเก ทฺเว ปวตฺติสงฺคเหติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิปวตฺติยนฺติ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ. วจนวิปลฺลาโส เหส. ปฏิสนฺธิกาเลปวตฺติกาเลจาติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจ ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจาติ ทฺเว สงฺคเหปวตฺติ ปวกฺขามีติ วุตฺตํ โหติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริสงฺคเห อารพฺภ คาถาย ปากโฏ. เกจิ ปน นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ วทนฺติ. เอวํสติ อุปริ สงฺคโห ปฏิสนฺธิสงฺคโหนาม สิยา. น ปวตฺติ สงฺคโห นาม. เอวญฺจ สติ อุปริ วีถิมุตฺตสงฺคเห อารพฺภ คาถายํ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม อิทานิ วุจฺจตีติ อิมินา น สเมติ.

136. 如是，在开示了心类别总摄、心所类别总摄、二者类别总摄——亦即心与心所之体性类别总摄之后，如今为了开示心路心生起总摄与离心路心生起总摄这两种生起总摄，而说“诸心生起”(cittuppādānam)等。其中，“生”(uppādā)是因其“生起”(uppajjanti)。它们在那里生起。因为不存在于他处，只在心中(citte)获得，所以是“在心中生起者”。如是，“心”(cittaṃ)与“在心中生起者”(citte uppādā)合为“心生”(cittuppādā)，此即是说“心与心所”。对于那些心生，从“即如是”等开始，依照前面所说的方式，(解说)其总摄。“更上的总摄”(saṅgahamuttaraṃ)，这是种类的解释。其关联是：在完成了三种更上、最上的类别总摄之后。“依地与补特伽罗之差别”(bhūmipuggalabhedena)，这是表“俱”义的具格。其义为：与欲界(kāmāvacara)等地之差别，及与二因等补特伽罗之差别一起。“前后相续固定”(pubbāparaniyāmitaṃ)，是指由转向(āvajjana)等与眼识(cakkhuviññāṇa)等之前心后心之相续而固定、确立。“名为生起总摄”(pavattisaṅgahaṃ nāma)，这也是种类的解释。其义为：名为如此的两种生起总摄。“于结生与发生时”(paṭisandhipavattiyaṃ)，意为“于诸结生与发生时”(paṭisandhipavattīsu)，此处为单复数互换。其义为“于结生时与发生时”。于结生时的生起总摄，与于发生时的生起总摄，即是说将解说这两种生起总摄。此义于上部总摄所引的偈颂中是明显的。然而，有些人说这是表决定的处格。若如是，则上部总摄应名为“结生总摄”，而非“生起总摄”。若又如是，则与上部关于离心路总摄所引偈颂中所说“于连接时的生起总摄，如今正被解说”不相符合。

[๑๑๕] ฏีกาสุ ปน

[115] 然而，在诸复注(ṭīkā)中：

‘‘อุตฺตรํ เวทนาสงฺคหาทิวิภาคโต อุตฺตม’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

“‘比受总摄(vedanāsaṅgaha)等之分别为更上、最上’，如是说。此应思择。

เอวญฺหิ [Pg.146] สติ ปกิณฺณกสงฺคโหว อิธ สงฺคหสทฺเทน คหิโต สิยาติ. ยสฺมาปน ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ ปเภทสงฺคหานํ มชฺเฌ ฐตฺวา อยํ อนุสนฺธิคาถา ปวตฺตา. ตสฺมา ปุพฺเพ ตโยปิ ปเภทสงฺคหา อิธ สงฺคหสทฺเทน คเหตุํ ยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปวตฺติสงฺคโห วตฺถุทฺวาราลมฺพเณหิ สทฺธึ โยเชตฺวา วุตฺโต สุวุตฺโตติ ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิปิ ปุน อิธ นิกฺขิตฺตานิ.

若如是，则杂项总摄(pakiṇṇakasaṅgaha)在此处也应被“总摄”一词所含摄。因为这首连接偈颂(anusandhigāthā)是位于三种和两种类别总摄之间而说的，所以应当了知，前面那三种类别总摄在此处也都适合用“总摄”一词来含摄。又，此生起总摄是与事、门、所缘结合而说，故为善说；因此，那三组六法也再次被置于此处。

[๑๑๖] วิภาวนิยํ ปน

[116] 然于《明了义》(Vibhāvanī)中：

‘‘วตฺถุทฺวาราลมฺพณ สงฺคหา เหฏฺฐา กถิตาปิ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ปุน นิกฺขิตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“虽已于下文宣说事、门、所缘总摄，然为圆满显示生起总摄，故复安置”，如是说。此不善妙。

น หิ สกลา วตฺถุทฺวาราลมฺพณสงฺคหา อิธ นิกฺขิตฺตาติ. วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ วิสยปวตฺติ. เอตฺถจ ปวตฺตีติ อาปาตาคมนเมว วุจฺจติ. วกฺขติ หิ เอกจิตฺตกฺขณา ตีตานิวาติอาทึ. สา ปน กาจิ สีฆตมา, กาจิ สีฆตรา, สีฆา, ทนฺธา, ทนฺธตรา, ทนฺธตมาติ ฉธา โหตีติ. กมฺมาทีนํ วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ ปจฺจุปฏฺฐานํ อาปาตาคมนํ วิสยปฺปวตฺติ. วกฺขติ หิ กมฺมํวา กมฺมนิมิตฺตํวา คตินิมิตฺตํวา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาตีติ.

并非所有事、门、所缘总摄皆于此处安置。诸所缘于诸门中的生起，名为“所缘生起”(visayapavatti)。于此，“生起”即被称为“撞击”(āpātāgamana)。将会说到“（所缘是）一心刹那已逝”等。而其生起有六种：最速、更速、速、迟、更迟、最迟。业等所缘于诸门中的生起、现起、撞击，名为“所缘生起”。将会说到“业、或业相(kammanimitta)、或趣相(gatinimitta)，以业力于六门之一现起”。

[๑๑๗] วิภาวนิยํ ปน

[117] 然于《明了义》中：

‘‘วิสเยสุจ จิตฺตานํ ปวตฺติ วิสยปฺปวตฺตี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

亦有说：“诸心于所缘中的生起，即是‘所缘生起’”。此说不佳。

เอวญฺหิ สติ อติปริตฺตารมฺมเณ วิสยปฺปวตฺตินาม อนุปปนฺนา อาปชฺชตีติ. ตตฺถาติ เตสุ ฉกฺเกสุ. ธาตุเภทํ ปตฺวาธาตุนานตฺตํ ปมาณนฺติ มนนํ วิชานนโต วิสุํ กตฺวา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตา. วิญฺญาณเภทํ ปตฺวา ปน ยํกิญฺจิ มนนํ วิชานเน อนฺโต คธเมวาติ วุตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณํ.ล. ฉวิญฺญาณานีติ ฉวีถิโย ปน ทฺวารปฺปวตฺตา จิตฺตปวตฺติโย โยเชตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. จกฺขุทฺวาเร ปวตฺตา วีถิ จกฺขุทฺวารวีถิ. จกฺขุทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต [Pg.147] จิตฺตปฺปพนฺโธติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุ. อสาธารเณน จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตา วีถิ จกฺขุวิญฺญาณวีถิ. สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปพนฺโธ มโนวิญฺญาณวีถิ.

因为若是如此，对于极微细所缘(atiparittārammaṇa)，名为“所缘生起”则不成立。“于彼”者，即于彼六者。就界的区别而言，以界的多样性为准，将“意”(manana)从“识知”(vijānana)中分离开来，意界(manodhātu)被单独说明。但就识的区别而言，任何“意”都包含在“识知”之内，故说“眼识”……乃至“六识”。至于六心路，则应与在（六）门中生起的心流联系起来。在眼门中生起的心路是“眼门心路”(cakkhudvāravīthi)。其义为：缘于眼门的变化而生起的心相续。其余亦然。以独特的眼识为特征的心路是“眼识心路”(cakkhuviññāṇavīthi)。而纯粹的意识相续则是“意识心路”(manoviññāṇavīthi)。

วิภาวนิยํ ปน

然于《明了义》中：

‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺพนฺธินี วีถิ เตน สห เอการมฺมณ เอก ทฺวาริกตาย สห จรณภาวโต จกฺขุวิญฺญาณ วีถี’’ติ วุตฺตํ.

“与眼识相关联之心路，因其与彼同缘一境、同依一门、共同运行，故名眼识心路”，如是说。

ทฺวารปฺปวตฺตาติ ทฺวาเร อุปฺปนฺนา. ตํ ตํ ทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนาติ อตฺโถ. จิตฺตปฺปวตฺติโยติ จิตฺตปพนฺธา. อติมหนฺตนฺติ สามิ อตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อติมหนฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติ.ล. อติปริตฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติจาติ ปญฺจทฺวาเร จตุธา. มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติ อวิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติจาติ ทฺวิธาติ ฉธาวิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพาติ โยชนา. อติมหนฺตาทิภาโว เจตฺถ อาโลกาทิ ปจฺจย วเสนวา วตฺถุ อติมหนฺตาทิวเสนวา เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สณฺหสุขุมํปิ ทูรํปิ รูปาทีนํ อธิฏฺฐานวตฺถุนาม อาโลกาทิ ปจฺจย สมฺปตฺติยา สติ อติมหนฺตเมว. ตถา หิ พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาติ นีหารกาลาทีสุ โลก วิวรณ ปาฏิหาริยปวตฺติ กาเล อวีจินิรเยปิ อกนิฏฺเฐปิ ปรจกฺกวาเฬสุปิ สณฺหสุขุมานิจ ทูรานิจ รูปานิ อิธ ฐิตาว ปสฺสนฺติ. ตทา หิ อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ. ตสฺส วเสน สพฺเพปิ ปถวิสิเนรุ จกฺกวาฬ สิลุจฺจยาทโย ชาติผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺติ. มหนฺโต อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ อติกมฺมเทวานํ เทวานุภาวนฺติ หิ วุตฺตํ. อุปปตฺติเทวพฺรหฺมาทีนํ ปน ปสาทนิสฺสยภูตานํ โอภาสชาตตายปิ ปถวิปพฺพตาทโย จกฺขุรูปาทีนํ อนฺตรํ กาตุํ นสกฺโกนฺตีติ. ตถา ทูเรปิ ปพฺพตาทิรูปานิ วตฺถุ อติมหนฺตตาย จนฺทสูริย ตารกาทิ รูปานิ วิสย วตฺถุ มหนฺตตาย โอภาส ชาตตาย จ อติ มหนฺตานิ นาม โหนฺตีติ. อาโลกาทิปจฺจยานํ ปน อธิฏฺฐานวตฺถูนญฺจ ทุพฺพล ทุพฺพลตร [Pg.148] ทุพฺพลตมานุกฺกเมน มหนฺตาทิภาโว วตฺตพฺโพติ. ยานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ, ตานิ อติมหนฺตารมฺมณานินาม. ยานิ ทฺวตฺติจิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ มหนฺตารมฺมณานิ. ยานิ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ ปริตฺตารมฺมณานิ. ยานิปน ทเสกาทสทฺวาทส เตรส จุทฺทส ปนฺนรส จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตานิ อติปริตฺตา รมฺมณานีติ. ปกฺขติจ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวาติอาทิ. วิภูตสฺสาติ ปากฏสฺส, อวิภูตสฺสาติ อปากฏสฺส. เอวํ ฉฉกฺกานิ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตานิ สพฺพานิ เอกโต โยเชตฺวา วีถิจิตฺตปฺปวตฺตึ วิตฺถาเรนฺโต กถนฺติ ปุจฺฉิตฺวา รูปารูปานํ ตาว อทฺธานปริจฺเฉทํ ทสฺเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ มาห. ตตฺถ กถนฺติ เกน ปกาเรน วีถิจิตฺตปฺปวตฺติ โหตีติ อตฺโถ.

“门生起”(Dvārappavattā)者，谓于门处生起。依彼彼门之变异而生起，此即其义。“心生起”(Cittappavatti)者，谓心相续。“极大”(Atimahantaṃ)者，是用于表达所有主之义的处格，指极大五所缘之生起，乃至极小五所缘之生起，如是于五门有四种。于意门，则有显明六所缘之生起、不显明六所缘之生起，如是二种，应知有六种所缘生起。此处之极大等性，应依光明等缘，或依所依事之极大等性而知。其中，即使是微细、遥远之色等，若所依事与光明等缘具足，亦是极大。例如，佛陀世尊初出离等时，于世界显现神通之际，乃至阿鼻(Avīci)地狱、色究竟天、他方轮围界等处之微细、遥远之色，亦能于此地见之。尔时，有广大光明出现。因彼光明故，一切大地、须弥山、轮围山等，皆如纯净水晶聚般显现。“有广大光明出现，超越诸天之天神威力”，如是说。至于以投生而成的天神、梵天等，即使其净色所依处产生光明，大地、山岳等也不能对眼与色等造成障碍。如是，远处山岳等色，因其事极大；日月星辰等色，因其所缘事大，且有光明，故名极大。光明等缘与所依事之弱、较弱、最弱，应依次说为大等之性。若五所缘超过一心识刹那(cittakkhaṇa)而现起，则名为“极大所缘”(atimahantārammaṇa)。若超过二或三心识刹那，则名为“大所缘”(mahantārammaṇa)。若超过四、五、六、七、八、九心识刹那，则名为“小所缘”(parittārammaṇa)。若超过十、十一、十二、十三、十四、十五心识刹那而现起，则名为“极小所缘”(atiparittārammaṇa)。又如说：“超过一心识刹那已逝”等。“显明”(vibhūta)者，谓明显；“不显明”(avibhūta)者，谓不明显。如是，从自性上指示六六法后，今将彼等一切总合，为广说心路(vīthi)生起，故先问“如何”，以示色与无色法之时限，而说“生、住”等。此处“如何”者，谓心路以何种方式发生之义。

[๑๑๘] วิภาวนิยํ ปน

然于《明了义》(Vibhāvanī)中：

‘‘กถนฺติ เกน ปกาเรน อติมหนฺตาทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา จิตฺตกฺขณวเสน ตํ ปกาเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ.

“‘如何’者，谓以何种方式，依极大等而确定所缘？问毕，为依心识刹那而阐明彼，故开始说‘生、住’等”，如是说。此似乎不恰当。

เอวญฺหิ สติอาทิโต ปญฺจนฺนํ ฉกฺกานํ โอกาโสนาม นสิยา. นจ อุปฺปาทฏฺฐิติ.ล. รูปธมฺมานมายูติ อิทํ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท. สภาว ปฏิลาโภติ อตฺโถ. ฐานํ ฐิติ. ยถาลทฺธสภาวสฺส อนิวตฺตีติ อตฺโถ. ภญฺชนํ ภงฺโค. ตสฺส ปริหายิตฺวา อนฺตรธานนฺติ อตฺโถ. เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ เอกสฺส จิตฺตสฺส ขโณนาม. โส ปน ขโณ อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺส อกฺขินิมฺมิลนกฺขณสฺสจ อเนกโกฏิ สตสหสฺสภาโค ทฏฺฐพฺโพ. อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขเณ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาจริยานนฺทตฺเถรมเตน ปเนตฺถ อุปฺปาทภงฺค วเสนขณทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ โลเก [Pg.149] วิชฺชุนาม วทฺธนานนฺตรเมว ภิชฺชติ. น ปนสฺสา วทฺธนสฺส ภิชฺชนสฺสจ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ปญฺญายติ. ยถา จ อุทฺธํ อุชุํ ขิตฺตํ เลฑฺฑุ อุปฺปติตฺวา ปตติ. น ปน อุปฺปตนสฺส ปตนสฺส จ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ทิสฺสติ. ตถา จิตฺตํปิ. ตํปิ หิ อุทย ภาคานนฺตรเมว วยภาเค ปตติ. น ปนสฺส รูปธมฺมานํ วิย เตสํ ทฺวินฺนํ ภาคานํ มชฺเฌ วิสุํ เอโก คณนูปโค ฐิติภาโคนาม อุปลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคาว ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตา. วิเสสโต ปน จิตฺตยมเก อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมานนฺติ. ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. โน จ อุปฺปชฺชมานํ. อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺเจว อุปฺปชฺชมานญฺจาติอาทินา ภงฺคุปฺปาทาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. กถาวตฺถุมฺหิจ เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณติ. น เหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ ทฺเว ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. เอโก ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. เอโก ทิวโส วยกฺขโณติ นเหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ จตฺตาโร ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. ทฺเว ทิวสา อุปฺปาทกฺขโณ. ทฺเว ทิวสา วยกฺขโณติ น เหวํ วตฺตพฺเพ.ล. มาสํ. ทฺเว มาเส. จตฺตาโรมาเส.ล. สํวจฺฉรํ, ทฺเว สํวจฺฉรานิ. จตฺตาริ สํวจฺฉรานิ.ล. กปฺปํ. ทฺเว กปฺเป. จตฺตาโร กปฺเปติอาทินา ทฺเว อุปฺปาทวยภาคาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. น ฐิติภาโค. ยทิ โส วิสุํ อุปลพฺเภยฺย. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. ทิวสสฺส ปถโม ภาโค อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย ฐิติกฺขโณ. ตตีโย วยกฺขโณติ เอวํ มหาเถเรน วิจาริโต สิยา. ตโย ทิวเส ตโย มาเส ตีณิ สํวจฺฉรานิ ตโย กปฺเปติ อิมานิปิ อวชฺเช ตพฺพานิเอว สิยุนฺติ. เอตฺถ สิยา, นนุ สุตฺตนฺเตสุ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขต ลกฺขณานิ. กตมานิตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตถา เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. สญฺญาย. สงฺขารานํ. วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท.ล. ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา จิตฺตสฺส ตตีโย ฐิติภาโค วิสุํ อุปลพฺภติ เยวาติ.น. ปพนฺธฐิติยา เอว ตตฺถ [Pg.150] วุตฺตตฺตาติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ, อุปฺปาทวเย ปถมํ วตฺวา ปจฺฉา ปุน วิสุํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ อิมสฺส วุตฺตตฺตาติ. อิตรถา อุปฺปาโท ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายตีติ วุตฺตํ สิยาติ. นนุ ปพนฺธฐิติ นาม ปญฺญตฺติ โหติ. สาจ อสงฺขตา, สุตฺตนฺตานิจ สงฺขต ลกฺขณ วิสยานิ. ตสฺมา สา ปพนฺธฏฺฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ นสกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เจ. น น สกฺกา. อภิธมฺเมปิ สงฺขตธมฺมนิทฺเทเสสุ สมูห สณฺฐาน สนฺตติ ปญฺญตฺตีหิปิ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ตถา หิ รูปายตนนิทฺเทสาทีสุ ทีฆํ รสฺสํ สณฺหํ ถุลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรสฺสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลนฺติอาทินา, วิภงฺเค จ เกสา โลมา นขา ทนฺตาติอาทินา ปญฺญตฺติสิเสน สงฺขตธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ. สุตฺตนฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ปญฺญตฺติวเสน ปวตฺตาปิ เทสนา สงฺขตธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. ตสฺมา ยถา อุปฺปาทภงฺคานํ ปจฺเจกํ เอเกโก ขโณ จิตฺตสฺส ลพฺภติ. น ตถา ฐิติยาติ. อยํ อาจริยานนฺทตฺเถ รสฺส อธิปฺปาโย. อยญฺจ วาโท สํยุตฺตฏฺฐกถายํ เอว อาคโต. โสจ สงฺคหกาเรน ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ, อปเร ปน วทนฺติ. อรูปธมฺมานํ ชราขโณนาม นสกฺกา ปญฺญเปตุํ. สมฺมา สมฺพุทฺโธจ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ วทนฺโต อรูปธมฺมานํปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญเปติ. ภานิอตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ วตฺวา –

若如是，则最初五种六法便无机会，亦无生起与住立。……至于“色法之寿”，可知此言仅为界定范围。生起即是“生”，义为获得自性。安住即是“住”，义为已获自性不消失。坏灭即是“灭”，义为其衰亡与消失。所谓“一心刹那”(ekacittakkhaṇa)，即是一心之刹那。此刹那，应视为弹指或眨眼刹那的无数百千亿分之一。诚如义注(aṭṭhakathā)所言，一弹指刹那间，有无数百千亿的感受生起。依阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老之见，此处应言，所谓“一心刹那”，乃指依生起和坏灭而成立的两个刹那。譬如世间闪电，生起后即刻坏灭，其生起与坏灭之间，并无一个分离的“住”可被了知。又如向上直抛的土块，上升后即下落，其上升与下落之间，亦不见一个分离的“住”。心亦复如是。它亦是在生起部分之后，立即落入坏灭部分。不像色法那样，在这两部分之间，可以找到一个能被计数的、分离的、名为“住”的部分。是故，在《双论》(Yamaka)中，处处仅言及心的生起与坏灭。尤其在《心双论》(Cittayamaka)中：“已生者即是正生者。在坏灭刹那时，是已生而非正生。在生起刹那时，既是已生也是正生。”等等，如此仅言及心的坏灭和生起。在《论事》(Kathāvatthu)中亦言：[问：]“一心住续一日耶？”[答：]“然。”[问：]“然则，应言半日为生时，半日为灭时耶？”[答：]“不应作是说。”[问：]“一心住续二日耶？”[答：]“然。”[问：]“然则，应言一日为生时，一日为灭时耶？”[答：]“不应作是说。”……乃至“一月、二月、四月……一年、二年、四年……一劫、二劫、四劫”等，皆仅言及心的生与灭两部分，而无住的部分。倘若“住”的部分可被分离地找到，则对于“一心住续一日耶？”“然”此问，大长老或将如是质问：“一日之初分为生时，中分为住时，后分为灭时耶？”并且，关于三日、三月、三年、三劫的提问亦将成为理所当然。于此，或有人言：“经中岂非说：‘诸比丘，有为法有三有为相。何为三？生起可知，坏灭可知，住时之变异可知。’又言：‘受之生起可知，坏灭可知，住时之变异可知。想、行、识之生起……可知。’是故，心的第三‘住’分确实是独立可得的。”（答：）不然，彼处所言仅是相续之住。何以知之？因经文先说生灭，而后才另外说“住时之变异可知”。否则，经文便应说“生起可知，住时之变异可知，坏灭可知”了。或有人驳曰：相续之住岂非施设(paññatti)耶？而施设是无为法，经文却是关于有为法之相。是故，不可知彼处所言为相续之住？（答：）非不可知。因在阿毗达摩(Abhidhamma)中，解释有为法时，亦可见到通过集体、形状、相续等施设来进行解释。譬如，在解释色处等时，通过“长、短、细、粗、圆、周圆、四角、六角、八角、十六角、凹、凸”等；以及在《分别论》(Vibhaṅga)中，通过“发、毛、爪、齿”等，皆是以施设为首解释有为法。在经中更不待言。于此等处，纵使是依施设而进行的教导，亦是依有为法本身而成立。是故，正如心的生起和坏灭各有一刹那可得，住则不然。此乃阿阇梨阿难长老之意趣。此说出自《相应部义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)，并为《摄阿毗达摩义论》的作者所驳斥。彼于彼处言：“然，有人言：‘无色法之老刹那不可施设。’（然）正自觉者言‘受之生起可知，坏灭可知，住时之变异可知’，如是，彼亦为无色法施设三相。”

อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิตินาม ปวุจฺจติ;

ตสฺเสว เภโท มรณํ;

สพฺพทา สพฺพปาณินนฺติ.

诸法之存在，说名为“住”；其坏灭即死，于一切有情恒然。

อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถวา, สนฺตติวเสน ฐานํ เวทิตพฺพนฺติจ วทนฺติ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ. ตสฺมา อาจริยคาถาย สุตฺตํ อปฺปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กาตพฺพนฺติ. ตตฺถ ชราขโณนาม อุปฺปาทกฺขณภงฺคกฺขณานํ มชฺเฌ วิสุํ ชราย เขตฺตภูโต ฐีติกฺขโณ วุจฺจติ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราเอว. อตฺถิกฺขณนฺติ ขณทฺวยเมว. ปฏิกฺขิตฺโตปิ ปน อยํ วาโท กถาวตฺถุ ปาฬิยา สทฺธึ สุฏฺฐุ สเมติเยว. [Pg.151] อปิจ, อุทฺธํ อุปฺปติตสฺส เลฏฺฏุสฺส อุปฺปตนนิวตฺติ วิย ยา จิตฺตสฺส อุทยสงฺขาตสฺส วฑฺฒนสฺส นิวตฺตินาม อตฺถิ. น หิ อุทเย อนิวตฺตนฺเต วโยนาม สมฺภวติตี. สา เอว อุทย ปริยนฺตมตฺตภูตา อิธ ฐิติปริยาโยติ สกฺกา วตฺตุํ. โส ปน วิสุํ คณนูปโค เอโก ขโณนาม นโหตีติ กตฺวา อภิธมฺเม ทฺเวเอว ขณา จิตฺตสฺส วุตฺตา. อุทยภาคสฺส ปน อาทิ โกฏึ วยภาคสฺสอนฺตโกฏิญฺจ ถเปตฺวา มชฺเฌภาคทฺวยนิสฺสิตา ปริปจฺจน ลกฺขณา ชรานาม อรูปธมฺมานํปิ ลพฺภติเยว. ตํ สนฺธาย ธาตุกถายํ ชราทฺวีหิขนฺเธหิสงฺคหิตาติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

他们以此师偈阐明其义。或说，应以相续来了知“住”。然此经中无此特例。是故，不应以师偈反驳经文，当以经文为准。其中，所谓“老刹那”，是指在生起刹那和坏灭刹那之间，作为老的领域的那个分离的“住刹那”。“变异”即是“老”。“有刹那”即是两个刹那。此说虽被驳斥，却与《论事》(Kathāvatthu)的巴利原文甚为契合。再者，譬如向上抛掷的土块，其上升有停止之时，心之所谓“生”的增长，亦有停止。若生无停止，则灭不可能发生。是故，那仅作为生之终点的状态，于此可称为“住”的同义词。然其并非一个可被单独计数的刹那，是故在阿毗达摩(Abhidhamma)中仅言及心的两个刹那。然而，除去生分的起点与灭分的终点，依存于此二分中间的、具有成熟之相的“老”，于无色法中亦可得。应知，此即《界说》(Dhātukathā)中所言“老为二蕴所摄”之意。

[๑๑๙] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[119] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中，

‘‘อุปฺปาทภงฺคาวตฺถาหิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. สา ฐิตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ กถาวตฺถุปาฬิยา สห น สเมติ.

“有别于生、灭阶段，也应承认有朝向坏灭的阶段，其名为‘住’。”如是说。然而，这与《论事》(Kathāvatthu)的原文不相符。

อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณ. ปถโม ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย วยกฺขโณติ หิ วิจาเรนฺเตน อุปฺปาทภงฺคาวตฺถา หิ ภินฺนา ตตียา อวตฺถา ตสฺสํ ปาฬิยํ ปฏิกฺขิตฺตาเยว โหตีติ.

半日是生起刹那，半日是坏灭刹那；第一日是生起刹那，第二日是坏灭刹那。因为当如此思惟时，一个有别于生、灭阶段的第三阶段，在那部原文中确实已被驳斥。

[๑๒๐] เอเตน ยญฺจ ตตฺถ

[120] 由此，对于彼处所说：

‘‘ปาฬิยํ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยา นุโรมโต นยทสฺสนวเสน สา น วุตฺตา. อติธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ. ยถา, รูปสฺส อุปฺปาโท อุปจโย สนฺตตีติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. วิภาคารหสฺส หิ ธมฺมสฺส วิภาคกรณํนาม เวเนยฺยวเสนาติปิ ธมฺมวเสนาติปิ ยุชฺชติ. วิชฺชมาเน สติ วิสุํ กตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภิธมฺเม อวจนํ ปน เวเนยฺยวเสนาติ น ยุตฺตเมตนฺติ.

“然而在原文中，为了随顺所化者的意乐，并依循开示法门的方式，才没有说它。阿毗达摩(Abhidhamma)的教导有时也会为了随顺所化者的意乐而进行。例如，色的生起、积聚、相续，即被分为两种来教导。”如是说。此说亦被驳斥。因为，对于应被分别的法进行分别，无论是为了随顺所化者，还是为了随顺法义，都是合理的。然而，当有应被单独说明的法存在时，阿毗达摩中却不作说明，而说这是为了随顺所化者，此为不当。

[๑๒๑] ยมฺปิ ตตฺถ

[121] 以及彼处所说：

‘‘สุตฺเตจ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ. อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญา ยติ. [Pg.152] ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอวํ สงฺขตธมฺมสฺเสว ลกฺขณทสฺสนตฺถํ อุปฺปาทาทีนํ วุตฺตตฺตา นสกฺกา ปพนฺธสฺส ปญฺญตฺติสภาวสฺส อสงฺขตสฺส ฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ วิญฺญาตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น คเหตพฺพํ.

“‘诸比丘，有为法有此三有为相。是哪三项？生起被了知，坏灭被了知，住时的变异被了知。’由于经中如此宣说生起等，是为了显示有为法之相，因此不能理解为其中所说的‘住’是指那作为相续、其自性为概念的无为法。”此说亦不应执取。

อภิธมฺเมปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปญฺญตฺติสีเสน สงฺขตธมฺมานํ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ.

因为在阿毗达摩中，也可见到如前所述，以概念为首对有为法所作的解释。

[๑๒๒] ยมฺปิ ตตฺถ

[122] 以及彼处所说：

‘‘อุปสคฺคสฺสจ ธาตฺวตฺเถเยว ปวตฺตนโต ปญฺญายตีติ เอตสฺส วิญฺญายตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

“并且，由于前缀只在词根的意义上起作用，因此‘paññāyati’的意思就是‘viññāyati’（被识知）。”如是说。此说亦不当。

ยถานุโลมสาสนญฺหิ สุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ วิเนยฺยานํ สุฏฺฐุ ปญฺญายนเมว อธิปฺเปตนฺติ. อรูปํ อรูปิสภาวตฺตา ลหุปริณามํ. รูปํ ปน รูปิธมฺมตฺตาเยว ทนฺธปริณามนฺติ วุตฺตํ ตานิปน.ล. รูปธมฺมาน มายูติ.

因为经是随顺的教导。因此，在经中，其意趣即是要让所化者善能了知。无色法因其无色自性，故变化迅速；而色法因其有色法自性，故说其变化迟缓。……那些色法的寿量。

[๑๒๓] วิภาวนิยํ ปน

[123] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中，

‘‘คาหกคเหตพฺพ ภาวสฺส ตํตํ ขณวเสน นิปฺปชฺชนโต’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

“‘由于能取与所取的状态，是依各自的刹那而生起的’，此为所说的原因。那并非原因。

น หิ คาหกํ อรูปํ คเหตพฺพญฺจ รูปํ คหณสมฺปชฺชนตฺถํ ลหุํ ปริณมติ ครุํ ปริณปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตานิ ตาทิสานิ สตฺตรสนฺนํ จิตฺตานํ ขณานิ สตฺตรสวา ตานิ จิตฺตกฺขณานิ รูป ธมฺมานมายูติ โยชนา. สตฺตรส จิตฺตกฺขณสมปมาณานิ ขณานิ วิญฺญตฺติ รูปลกฺขณ รูปวชฺชานํ รูปธมฺมานํ อายุนามาติ วุตฺตํ โหติ. ขณมตฺตโต ปน อฏฺฐกถานเยน เอกปญฺญาสขณานิ โหนฺติ, มูลฏีกานเยน ทฺวตฺตึสขณานิ. ตตฺถจ อาทิมฺหิ ทฺเว ขณานิ รูปธมฺมานํ เอกํ อุปฺปาทกฺขณเมว. อนฺเต ทฺเว เอกํ ภงฺคกฺขณเมว. มชฺเฌ อฏฺฐวีส ขณานิ เตสํ เอกํ ฐิติกฺขณเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ทนฺธปริณตานํ รูปานํ อุปฺปาทภงฺคาปิ จิตฺตสฺส วิย ลหุกา ภวิตุํ อรหนฺตีติ. ตตฺถ วิญฺญตฺติทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ. อุปจยสนฺตติโย อุปฺปาทมตฺตา อนิจฺจตา ภงฺคมตฺตา. ชรตา รูป ธมฺมานํ ฐิติกฺขณมตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. มูลฏีกานเยน ปเนตฺถ ตานิ ปน [Pg.153] โสฬสจิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายูติ วตฺตพฺพํ. ฏีกาจริโย หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค อาคตํ มหาฏฺฐกถาวจนํ ปติฏฺฐเปนฺโต โสฬสจิตฺตกฺขณายุกภาวํ สมฺภาเวติ, เอวํ สนฺเตปิ ขนฺธ วิภงฺเคเยว ตาว รูปานํ อุปฺปาทนิโรธวิธานสฺส มหาอฏฺฐกถา วาทสฺส ยมกปาฬิวิโรธํ ทสฺเสตฺวา สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺธตฺตา น สกฺกา ตํ ปติฏฺฐเปตุนฺติ. ตสฺมึ วาเท หิ ปฏิสิทฺเธ ตตฺถ อาคตา โสฬสายุกตาวา อติเรกโสฬสายุกตาวา ปฏิสิทฺธาเยว โหตีติ.

确实不能说，能取的无色法与所取的色法，为了成就执取而快速地转变或缓慢地转变。那些十七个心刹那，即是色法的寿量，此为贯通之义。等于十七个心刹那的时间，是除了表色与相色之外的色法的寿量。就刹那而言，依义注之说，有五十一个刹那；依根本复注之说，则有三十二个刹那。其中，应当了知：最初两个刹那只是色法的一个生起刹那；最后两个只是一个坏灭刹那；中间二十八个刹那只是它的一个住刹那。因为缓慢转变的色法，其生灭不可能像心那样迅速。其中，二表色只持续一个心刹那；积聚与相续只是生起，无常只是坏灭，衰老只是色法的住刹那，应当这样理解。依根本复注之说，于此应说十六个心刹那是色法的寿量。复注师在《缘起分别》中，为了确立来自《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)的说法，而论证色法有十六个心刹那的寿量。即便如此，由于在《蕴分别》中，关于色法生灭规则的《大义注》之说，已被指出与《双论》的原文相违，并被《摄阿毗达摩义论》的作者所否定，所以该说无法成立。在该论点被否定后，其中所说的十六刹那寿量说和超十六刹那寿量说也都被否定了。

[๑๒๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[124] 然而，关于《辨明》中所说：

ตํ ฏีกานยํ ตยิทมสารนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตทตฺถํ สา เธนฺเตน ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ รูปํ ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อฏฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตีติอาทินา อฏฺฐกถายเมว สตฺตรสจิตฺตกฺขณสฺส อาคตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

（《辨明》的作者）驳斥该复注的方法，称其“毫无根据”，并为了证实自己的观点而提出理由说：‘在义注中，由“与结生心一同生起的色法，从那时起，与第十七个心同时坏灭；在结生心的住刹那生起的色法，在第十八个心的生起刹那坏灭”等文可见，十七心刹那之法已经出现。’此说不善。

ยญฺหิ สงฺคหการสฺส สตฺตรสายุกวจนํ ฏีกากาเรน วิจาริตํ. ตเทว ทสฺเสตฺวา ฏีกานโย ปฏิกฺขิตฺโตติ น ยุตฺตเม ตนฺติ. เอกจิตฺตสฺส ขณํ วิย ขณํ เอกจิตฺตกฺขณํ. อตฺถโต อภินฺนํปิ หิ ขณํ อิทํ จิตฺตสฺส อิทํ รูปานนฺติ กปฺปนาวเสน ภินฺนํ วิย กตฺวา อุปจรียตีติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อตีตํ เอเตสนฺติ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ. อติมหนฺตภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ.

因为《摄阿毗达摩义论》作者的十七（刹那）寿命之说，已被复注师所考察。仅仅展示那个（说法）就说“复注的方法被驳斥了”，这是不恰当的。一个心刹那即是一个心的刹那。虽然刹那在意义上并无分别，但通过“这是心的，这是色的”这样的假定，它被当作有分别而加以运用。“一个心刹那对它们而言已过去”，故（称）“已过去一个心刹那”。（此即）已成为“极大”的五种所缘。

[๑๒๕] วิภาวนิยํ ปน

[125] 然而，在《辨明》中，

‘‘เอตานิวา ตํ อตีตานีติ เอกจิตฺตกฺขณาตี กานี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

又说：“或者，（因为）它们已越过那（一个心刹那），故（称）‘已越过一个心刹那’”。此说不善。

น หิ นิรุทฺธธมฺมวิสโย อตีตสทฺโท กิญฺจิ อติกฺกมิตฺวา อุทฺธํ อาคตานิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานิ ทีเปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. พหูนิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ เอเตสนฺติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ. มหนฺตาทิ ภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ. รูปธมฺมานํ ปน รูปธมฺเมสฺเวว อาปาตาคมเน โถกํ พลวนฺตตา อิจฺฉิตพฺพา. เตจ ฐิติกฺขเณเยว ปริปุณฺณปจฺจยุปลทฺธา [Pg.154] หุตฺวา พลวนฺตา โหนฺตีติ วุตฺตํ ฐิติปตฺตาเนวาติ. เอวสทฺเทน ฏีกาการสฺส วาทํ นีวาเรติ. โส หิ อุปฺปชฺชมานเมว รูปํ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ อิจฺฉตีติ. ปญฺจาลมฺพณานิ ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ รูปสทฺทารมฺมณานิ อสมฺปตฺต วเสน อิตรานิจ สมฺปตฺตวเสน โคจรภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. อยญฺจ วิเสโสฆฏฺฏนวิเสเสน เวทิตพฺโพ. ปุริมานิหิ ทฺเว นิมิตฺตวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. น วตฺถุวเสน. ปจฺฉิมานิ ปน ตีณิวตฺถุวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. น นิมิตฺตมตฺตวเสน นิมิตฺตฆฏฺฏนญฺจนาม อสมฺปตฺตานญฺเญว น สมฺปตฺตานํ. วตฺถุฆฏฺฏนํ ปน สมฺปตฺตานญฺเญว. โน อสมฺปตฺตา โหติ. นนฺติ. ยถา หิ ตีเร คจฺฉนฺตานํสรีรนิมิตฺตานิ โปกฺขรณิ ยาอุทเก ทิสฺสนฺติ. ตสฺมึ อุทเก โอโรหนฺตานํ ปน ตานิ ตตฺถ น ทิสฺสนฺติ. เอวเมว สมฺปตฺตานิ รูปสทฺทารมฺมณานิ นฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, วิสยวิสยีนํ มชฺเฌ อาโลกสฺส อากาสสฺสจ อภาเวน นิมิตฺโตกาสสฺส อภาวโต. อสมฺปตฺตานิเยว ปน อตฺตโน นิมิตฺตุปฏฺฐาปนวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, นิมิตฺโตกาสสฺส ลทฺธตฺตา. อิตรานิ ปน ตีณิ ยถาชาตวตฺถุวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺติ. โน อสมฺปตฺตานีติ. ตตฺถ ยานิ อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวา ฆฏฺเฏนฺติ. ตานิ สยํ ทูเร ฐตฺวา นิมิตฺต อปฺปนาวเสน ฆฏฺฏิตตฺตา เอเกกสฺมึ ปสาเท จนฺทมณฺฑล สูริย มณฺฑลาทิวเสน อสนิสทฺทมณฺฑล เมณฺฑสทฺทมณฺฑลาทิวเสน จ มหนฺตานิปิ พหูนิปิ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. อิตรานิ ปน ตีณิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺตีติ เอเกกสฺมึ ปสาเท เอเกกเมว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทญฺจ ปญฺจทฺวารวเสน วุตฺตํ. มโน ทฺวาเร ปน สพฺพานิปิ อารมฺมณานิ อสมฺปตฺตานิเยว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ. เอตฺถจ ปญฺจทฺวาเรติ อิทํ อสาธารณ ทฺวารทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ ยทาสกสกทฺวาเร ฆฏฺเฏนฺติ. ตทา มโนทฺวาเรปิ อปาต มาคจฺฉนฺติเยว. เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อปาต มาคจฺฉตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยทา จนฺทํวา สูริยํวา ปพฺพตํวา รุกฺขํวา ยํกิญฺจิวา ปสฺสนฺติ. ตทา เอเกกสฺมึ จกฺขุปสาเท เอเกกานิ มโนทฺวาเร เอกนฺติ อเนกานิ [Pg.155] จนฺทมณฺฑลาทีนิ เอกกฺขเณ อุปฏฺฐหนฺติ, เอวํ เสสารมฺมเณ สูติ ทฏฺฐพฺพํ. อปาตาคมนญฺเจตฺถ ลญฺฉกานํ ตาลปณฺเณ ลญฺฉนขนฺธํ ถเปตฺวา มุคฺคเรน ปหรณกาเล ลญฺฉนขนฺธสฺส ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรุปฏฺฐาปนํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยโต ทฺวารานํ วิการปฺปตฺติ โหตีติ.

确实不能说，以已灭之法为所缘的“过去”一词，能超越过去而显示现在色法。许多心刹那已经过去，这些就是多心刹那过去（的色法）。大等五所缘。至于色法，在色法自身撞击时，应认为有少许强力。并且，它们在住立的刹那即获得圆满的缘而变得强力，因此说它们“已达到住立”。用“唯”字否定了复注者(ṭīkākāra)的观点，因为他主张正在生起的色法才能撞击净色。五所缘在五门中撞击时，色所缘与声所缘是以未到达的方式，其余所缘则是以到达的方式进入行境。此差别应通过撞击的差别来理解。前两者仅以影像的方式撞击，而非以事物本身的方式；后三者则以事物本身的方式撞击，而非仅以影像的方式。所谓的影像撞击，只针对未到达的，不针对已到达的；而事物撞击，只针对已到达的，不针对未到达的。并非如此。犹如在岸上行走的人，其身影会显现在池水中，但当他们下到水中时，那些身影在那里就看不见了。同样地，已到达的色所缘与声所缘不会撞击。为什么？因为在所缘与能缘之间，由于没有光与空间，也就没有影像显现的机会。只有未到达的，才能通过建立自身的影像而撞击。为什么？因为获得了影像显现的机会。其余三者则如其已生起的实体而撞击。因此，它们是已到达的才会撞击，而非未到达的。其中，那些未到达即能撞击的，因为它们自身在远处，通过影像呈现的方式撞击，所以在每一个净色中，如月轮、日轮等许多巨大的影像，以及如雷声、羊叫声等许多声音，都会撞击。其余三者则是已到达的才会撞击，因此应知在每一个净色中，只有一个会撞击。这是就五门而言。在意门，则所有所缘都是以未到达的方式撞击。此处说“五门”，是为了显示其为不共门。但那五种所缘在各自的门撞击时，也必然会在意门撞击。因为义注(aṭṭhakathā)中说：“每一个所缘都会在两个门中撞击。”因此，当看见月亮、太阳、山、树或任何事物时，在一个眼净色中，会有一个月轮等现起，而在意门中，则有多个月轮等在一个刹那中现起。其余所缘也应如是了知。此处的撞击，应知犹如用印者将印模放在贝叶上，用槌子敲击时，印模在贝叶上压印出文字。因为诸门会发生变化。

[๑๒๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[126] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中

‘‘อาโภคานุรูปํ อเนกกลาปคตานิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาโภคานุรูปนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ.

如此说道：“与专注相应，由许多色聚组成而撞击。”其中，“与专注相应”一词应当考察。

ยตฺตกานิ หิ ปญฺจาลมฺพณานิ จกฺขาทิปเถ อาโลกาทิ สหิตานิ หุตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ. ตตฺตกานิ สพฺพานิ นิทฺทายนฺตสฺสปิ วิสญฺญิ ภูตสฺสปิ อญฺญวิหิตสฺสปิ ยํกิญฺจิ ฌานํวา ผลํวา นิโรธํวา สมาปชฺชนฺตสฺสปิ อาโภเคน วินา อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. นเกวลํ อตฺตโนทฺวาเรสุ เอว. อถโข มโนทฺวาเรปิ. นเกวลํ ภวงฺคมโนทฺวาเรเอว. อาวชฺชนาทีสุ ปน จตุพฺภูมก วีถิจิตฺเตสุปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. อยํนาม มโน มโนทฺวารํ นโหตีติ นวตฺตพฺโพติ หิ ทฺวารกถายํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ปถมชฺฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ อิมินา ปาเฐน ทีเปตพฺโพ. ปถมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส หิ สทฺโท โสตมฺหิ ฆฏฺเฏตฺวา ฌานจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ฌานจิตฺต สนฺตติ จลิตฺวา โวจฺฉิชฺชติ. ฌานา วุฏฺฐาติ. ภวงฺคปาโต โหติ. ตํ สทฺทารมฺมณํ วีถิจิตฺตํ ปวตฺตตีติ. ทุตียชฺฌานาทีนิ สมาปชฺชนฺโต ปน อปฺปเกน สทฺเทน นวุฏฺฐาติ. อธิมตฺตสทฺเทน ปน วุฏฺฐาติเยว. น หิ ตานิ อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. อรูปชฺฌานานิเอว ปน อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมาปชฺชนฺโต อธิมตฺตสทฺเทนปิ นวุฏฺฐาติเยวาติ. เตสุ ปน ตถา อาปาตมาคเตสุ ตทารมฺมณานิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติเยวาติ นวตฺตพฺพํ. ภวงฺค สนฺตติยาวา ชวนสนฺตติยาวา โวจฺฉินฺนาย ปวตฺตนฺติ. อโวจฺฉินฺนาย นปวตฺตนฺติ. ปวตฺตมานานิปิ อารมฺมณา ธิมตฺตาทิวเสน ลทฺธปจฺจยวิเสเส เอเกกสฺมึ อารมฺมเณเอว ปวตฺตนฺติ. [Pg.156] น เอกกฺขเณ ปญฺจสูติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อตฺถวสา วิภตฺติ ปริณาโมติ กตฺวา เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ ฐิติปตฺตาเนว ปญฺจา ลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเต ฐิติปฺปตฺเต เอว ปญฺจทฺวาเร พหุ จิตฺตกฺขณาตีตานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเตติ โยเชตพฺพํ.

凡是眼等五门中，有光等伴随而住的五所缘，所有这些，即使在睡眠、无意识、心被他事占据，或正在进入任何禅那、果或灭尽定时，若无作意，也会自然地呈现在各自的门中。不仅在各自的门中，也在意门中呈现。不仅在有分意门中，在转向等四地心路心中，也会自然地呈现。在《门论》(Dvārakathā)中说：“不应说此意非意门。”此义应以“初禅之声如刺”此句来阐明。因为当入初禅者，声音触及耳根时，会在被称为禅那心的意门中呈现。那时禅那心相续动摇并中断，便会从禅那中出，有分生起，以该声音为所缘的心路心便会生起。若入第二禅等，则不会因微小声音而出定，但若声音极大，则肯定会出定，因为它们并非所谓“不动”，唯有无色禅才被称为“不动”。因此，入彼等禅那时，即使声音极大，也不会出定。然而，当彼等所缘如此呈现时，不应说以彼等为所缘的心路心一定会生起。唯当有分心流或速行心流中断时，它们才会生起；未中断则不会生起。即使生起，也会由于所缘的强烈程度等特殊之缘，在每一个所缘上各自生起，不应认为是在一个心刹那间于五个所缘上生起。在此，应知由于义理上的差别与转变，“已过一心刹那、处于住立状态的五所缘”应与“在已过一心刹那、处于住立状态的五门”组合，“已过多心刹那的”应与“已过多心刹那的”组合，如此理解。

[๑๒๗] วิภาวนิยํ ปน

[127] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中，

‘‘เต ปน ปสาทา ภวงฺคจลนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนา’’ติ วุตฺตํ.

据说：“那些净色与作为有分波动之无间缘的有分一起生起。”

เอวํ ปน สติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิปิ ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเตเอว ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชติ. เอต รหิ ปน เอกกฺขเณ สหุปฺปนฺนานญฺเญว วตฺถารมฺมณานํ ฆฏฺฏนํ อิจฺฉนฺติ. สหุปฺปนฺนานิวา ปน โหนฺตุ นานุปฺปนฺนานิวา, พลวภาโวเยว ปมณนฺติ อมฺหากํ ขนฺติ. สพฺพํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

然而，若如此，则即使是已过多心刹那的五所缘，也会在已过一心刹那的五门中现前，此说不合理。然而，现在他们却希望，唯有在同一心刹那同时生起的所依与所缘才会发生碰撞。然而，无论它们是同时生起还是非同时生起，力量的强弱才是标准，此乃我等之忍可。一切皆应思虑后接受。

[๑๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[128] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中，

‘‘อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปนฺนาติ อปเร’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“与转向同时生起”是其他论师所说。这不合理。

เอวญฺหิ สติ อญฺญเทว ปญฺจารมฺมณานํ อาปาตาคมนวตฺถุ. อญฺญเทว ปญฺจวิญฺญาณานํ นิสฺสยวตฺถูติ เอวํ วิรุทฺธสฺส อตฺถสฺส อาปชฺชนโตติ. เอวํ ปญฺจทฺวาเร วิสยปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพปาริปูรํ วิสยปวตฺติวิภาคํ วีถิจิตฺตปวตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ตสฺมาติอาทิมาห. ตโตติ ตสฺมา จกฺขุสฺส อาปาตาคมนปจฺจยา. จกฺขุสฺส อาปาตาคมเนน สเหว ภวงฺคสฺสปิ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ วุตฺตํ ทฺวิกฺขตฺตุํภวงฺเคจลิเตติ. จลนญฺเจตฺถ ยถา คหิตํ กมฺมาทิ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา อิทานิ อตฺตนิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อภินวารมฺมณํ คเหตุํ อุสฺสาหชาตสฺส วิย ภวงฺคสนฺตานสฺส วิการปฺปตฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อาปาตาคมนํ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา เอว การณํ. น อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ภวงฺคสฺส อาปาตาคมนเมว ปน อาวชฺชนุปฺปตฺติยาปิ การณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

若如此，则五所缘呈现之事是一回事，而五识的所依处又是另一回事，如此便会导致义理上的矛盾。这样，在说明了五门中对象生起的初步特征后，现在为了完整地展示对象生起的分类以及心路过程的生起，而说“从彼”(tato)等。此中的“从彼”是“因此”(tasmā)的意思，即由于所缘呈现在眼门之缘故。因为所缘在呈现于眼门的同时，也必然呈现于有分，故说“有分动摇两次”。此处的动摇，应理解为有分相续的一种变异，犹如一个人舍弃了先前所执取的业等所缘，为了执取当前呈现的新所缘而生起努力一般。在此，所缘呈现于眼门，仅是眼识生起之因，而非转向生起之因。然而，应当理解，所缘呈现于有分，也是转向生起之因。

[๑๒๙] วิภาวนิยํ ปน

[129] 然而，在《显义疏》中，

มโนทฺวาเรปิ [Pg.157] อาปาตาคมนํ วิสุํ อปตฺวา รูปาทีนํ จกฺขาทิสุ ฆฏฺฏนํนาม โยคฺยเทสาวฏฺฐานํ เอว. ตเมวจ ภวงฺคุ ปจฺเฉทสฺสปิ การณํ โหตีติ กตฺวา ‘‘ปญฺจสุ หิ ปสาเทสุ โยคฺยเทสาวฏฺฐาน วเสน อารมฺมเณ ฆฏฺฏิเต ปสาทฆฏฺฏนานุภาเวน ภวงฺคสนฺตติ โวจฺฉิชฺชมานาติอาทิ’’ วุตฺตํ. ตํ ตถา น ทฏฺฐพฺพํ.

在意门，所缘也并非单独现前；色等所缘在眼等根门的所谓撞击，就只是处于适当的位置。而正是此位置成为有分中断之因，因此说：“在五净色根处，由于所缘以处于适当位置的方式撞击，凭借净色根被撞击的力量，有分相续便会中断”等。不应如此看待。

น หิ โยคฺยเทสาวฏฺฐานเมว ฆฏฺฏนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. โยคฺยเทเสปน ฐตฺวา นิมิตฺตฆฏฺฏนวเสน วตฺถุฆฏฺฏนวเสนจ อสนิ นิปาโตวิย ปสาเทสุ ยุชฺฌนํ มนฺถนํ โขภกรณํ ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตาคมนนฺติ จ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอตฺถจ อยํปิ เอโก ธมฺมนิยาโมเยวาติ กตฺวา นานา ฐานิเยสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ สเหว อาปาตาคมนํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตํ นิสฺสิตสฺเสว ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยา. กถํ ปน หทยวตฺถุนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺสาติ น โจเทตพฺพนฺติ.

不能说唯是处于适当位置即是撞击。然而，应如此理解：在处于适当位置后，通过所缘的撞击与所依的撞击，犹如雷击一般，在净色根中产生冲击、搅动、扰乱，此即被称为“撞击”，亦被称为“现前”。此义已于下方说过。在此，由于这也是一种法性法则，应当接受在不同处所的每两门中，现前是同时发生的。当色等撞击净色根时，唯有依止于彼的五识才会动摇。但不应质问：“那么，依止心所依处的有分又是如何动摇的呢？”

[๑๓๐] วิภาวนิยํ ปน

[130] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中，

ตเมว โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘สนฺตติ วเสน เอกาพทฺธตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺตติวเสนาติ นวตฺตพฺพํ. สณฺฐานวเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ. สพฺพญฺเจตํ สารโต น ปจฺเจตพฺพํ.

生起彼责难后，为辩解彼责难，作者说“以相续的方式结合为一”等语。在此，不应说“以相续的方式”，而应说“以组合的方式”。所有这些都不应从根本上信受。

กสฺมา, ตาทิสสฺส อนุกฺกมจลนสฺส อฏฺฐกถายเมว ทฬฺหํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉตีติ. รูปารมฺมณญฺหิ จกฺขุปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ตงฺขเณเยว มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติ. ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. สทฺท คนฺธ รส โผฏฺฐพฺเพสุปิ เอเสว นโย. ยถา หิ สกุโณ อากาเสนาคนฺตฺวา รุกฺขคฺเค นิลียมาโนว รุกฺขสาขญฺจ ฆฏฺเฏติ. ฉายาจสฺส ปถวิยํ ปฏิหญฺญติ. สาขาฆฏฺฏน ฉายาผรณานิ อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว ภวนฺติ. [Pg.158] เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีนํ จกฺขุปสาทาทิฆฏฺฏนญฺจ ภวงฺคจาลน สมตฺถตายมโนทฺวาเรอาปาตาคมนญฺจอปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว โหตีติ. เอวํ สกุโณปมาย สหตงฺขเณเยวาติ จ อปุพฺพํอจริมํ เอกกฺขเณ เยวาติจ วตฺวา ทฬฺหํ ปฏิภิทฺธตฺตา ตํ อนุกฺกมจลนํ อจินฺเตตฺวา ธมฺมนิยามวเสน เอกปฺปหารจลนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. ภวงฺคโสตํโวจฺฉินฺทิตฺวาติ ภวงฺคปวาหํ สพฺพโส อวจฺฉินฺนํ กตฺวา. อาวชฺชนฺตนฺติ อทิสฺวาว กึนาเมตนฺติ อาวชฺช มานํ. ปสฺสนฺตนฺติ อตฺต ปจฺจกฺขํ กุรุมานํ. สมฺปฏิจฺฉนฺตนฺติ มุญฺจิตุํ อทตฺวา ยถาทิฏฺฐํ รูปํ ปฏิ คณฺหนฺตํ. สนฺตีรยมานนฺติ สุฏฺฐุ ตีเรนฺตํวิจาเรนฺตํ. ววตฺถเปนฺตนฺติ สุฏฺฐุ อสงฺกรโต ถเปนฺตํ สลฺลกฺเขนฺตนฺติ อตฺโถ. โยนิโสมนสิการาทิวเสน ลทฺโธปจฺจโย เยนาติ ลทฺธปจฺจยํ. ยํกิญฺจิ ชวนํ ชวตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปน ชวนํ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลกาเลวา มุจฺฉา มรณาสนฺนกาเลสุวา ฉกฺขตฺตุํ วา ปญฺจกฺขตฺตุเมววา ชวตีติ วุตฺตํ เยภุยฺเยนาติ. ชวตีติ อสนินิปาตสทิเสน ชเวน ปวตฺตติ. ตตฺถ ปถมชวนํ อลทฺธา เสวนตฺตา สพฺพทุพฺพลํ โหติ. ตโต ทุตียํ พลวํ. ตโต ตตียํ. ตโต จตุตฺถํ. อิทํ ปน สพฺพพลวํ มุทฺธปตฺตํ โหติ. อิโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน ปริหายมานํ ปวตฺตติ. สตฺตมวาเร คเต ปริกฺขีณชวํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ชวนา นุพนฺธานิติ ยถา ปฏิโสตํ คจฺฉนฺตึ นาวํ อุทกํ โถกํ อนุพนฺธติ อนุคจฺฉติ. เอวํ ชวนํ อนุพนฺธานิ. ทฺเว ตทารมฺมณปากานีติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทารมฺมณกิจฺจานิ วิปากจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ยถารหนฺติ อารมฺมณชวน สตฺตานุรูปํ. ภวงฺคปาโตติ อิมสฺมึ อติหนฺตารมฺมเณ อาวชฺชนโต ปถมภวงฺคจลนโตเยววา ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ จิตฺตสนฺตานํ ยาวจตุตฺถชวนา สมุฏฺฐหิตฺวา ปญฺจมชวนโต ปฏฺฐาย ปติตเมว โหติ. เอวํ สนฺเตปิ สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส อปริกฺขีณตาย ปติตนฺติ นวุจฺจติ. ทุตียตทารมฺมณโต ปรํ ปน สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา ตทา เอว ตํจิตฺตสนฺตานํ ปติตํนาม โหติ. ตสฺมา ปตนํ ปาโต. ภวงฺคภาเวนจิตฺตสนฺตานสฺส ปาโต ภวงฺคปาโต, ภวงฺคํ หุตฺวา ปาโตติ [Pg.159] อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภวงฺคกิจฺเจ ภวงฺคฏฺฐาเน ภวงฺคารมฺมเณจ ปาโต ภวงฺคปาโตติวา. อิมสฺมึ ฐาเน โทวาริโกปมา, คามิลฺโลปมา, อมฺโพปมาจ วตฺตพฺพา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐกถายํ คเหตพฺพา. เอตฺตาวตา สตฺตรสฺส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรปาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถจ ฉฉกฺกโยชนา วตฺตพฺพา. ยตฺถ หิ รูนฺตี รมฺมณํ ฆฏฺเฏติ. ตํ จกฺขุวตฺถุํ นิสฺสาย ตตฺถ ฆฏฺฏิตํ รูปารมฺมณํ อารพฺภ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ. อิตรานิ ปน อาวชฺชนาทีนิ มโน วิญฺญาณานิ อตฺตโน อตฺตโน อตีตานนฺตรจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ หทยวตฺถุํ นิสฺสาย ตเมวารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ. จกฺขุทฺวาร มโนทฺวารานิ สพฺเพสํปิ วีถิจิตฺตานํ ทฺวารกิจฺจํ สาเธนฺติ. อยญฺจ วีถิ จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนตฺตา จกฺขุทฺวารวีถีติ. จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตตฺตา จกฺขุวิญฺญาณวีถีติจ วุจฺจติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม ฆฏฺฏนสมตฺเถ อติพลวา รมฺมเณ อุปฺปนฺนตฺตา อติมหนฺตารมฺมณ วีถีติจ วุจฺจตีติ. เอตฺถจ ยตฺตกานิ รูปารมฺมณานิ จกฺขุปเถ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิติปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺตกานิ ฐิติปฺปตฺเตสุ ปุพฺพาปรภูเตสุ เอกูน ปญฺญาสปริมาเณสุ จกฺขุปสาเทสุ กิสฺมึจิ นฆฏฺเฏนฺตีติ นวตฺตพฺพานิ. เตสุ ปน ยเทว เอกํ จกฺขุ อิมิสฺสา วีถิยา ยถารหํ วตฺถุภาวํ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. ยตฺถจ ฆฏฺฏิตํ รูปํ อารพฺภ อยํ วีถิ ปวตฺตติ. เอตเทว กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ. ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ, อิตรานิ ปน โมฆ วตฺถูนินาม โหนฺติ, ยานิมนฺทายุกานีติอมนฺทายุกานีติจ วทนฺติ. ตานิปน ยถาวุตฺต กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ ปจฺฉิมานีติ ทุวิธานิ โหนฺติ, ตทุภยานิปิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติภาเวน ลพฺภมานานิ อฏฺฐจตฺตาลีสมตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ. อวเสสานิ ปน ตโต ปุริมตรานิ ปจฺฉิมกรานิจ ลทฺธฆฏฺฏนานิปิ วตฺถุทฺวารกิจฺจสิทฺธิภาเว อนาสงฺกิตพฺพตฺตา อิธ นคหิตานีติ. เอตฺถ สิยา อิมาย วีถิยา อุปฺปตฺติสมเย โส ปุคฺคโล อหํ อิทํ นาม ปสฺสามีติ ชานาติ, น ชานาตีติ. นชานาติ. กทา ปน ชานาตีติ. สลฺลกฺขณวีถิยา ปวตฺตมานาย. ตถา หิ [Pg.160] สพฺพปถมํ จกฺขุทฺวารวีถิ ปวตฺตติ. ตโต ตทนุวตฺติกา มโนทฺวารวีถิ. ตโต สมุทายคาหิกา. ตโต วณฺณสลฺลกฺขณา. ตโต วตฺถุคาหิตา. ตโต วตฺถุสลฺลกฺขณา ตโต นามคาหิกา. ตโต นามสลฺลกฺขณาติ. ตตฺถ วณฺณสลฺลกฺขณาย ปวตฺตมานาย อหํ นีลวณฺณํ ปสฺสามีติอาทินา วณฺณํ สลฺลกฺเขติ. วตฺถุสลฺลกฺขณาย สณฺฐานํ สลฺลกฺเขติ. นาม สลฺลกฺขณาย นามํ สลฺลกฺเขตีติ. อิติ ตํตํ สลฺลกฺขณวีถิ ยา ปวตฺตมานายเอว ตํตํปสฺสามีติ ชานาตีติ. เอตฺถจ อลาตจกฺกสฺส คาหิกาวิย ปุริมาหิ ทฺวีหิ วีถีหิ ปุนปฺปุนํ คหิตานํ รูปานํ สมุทายโต คาหิกา ตตียา มโนทฺวารวีถิ สมุทาย คาหิกานาม, น หิ สมุทายคหเณน วินา ปริพฺยตฺตวณฺณคหณํ สมฺภวตีติ. ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปน อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตทฺวตฺติจิตฺตกฺขณิกํ. ยสฺส หิ ทฺเววา ตีณิวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ น สกฺโกติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. อปาตมาคตนฺติ จกฺขุทฺวาเร มโนทฺวาเรจ อาปาตํ อาคตํ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ เอตฺถ ยสฺส ตีณิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส จุทฺทส จิตฺตกฺขณายุกาวเส สสฺส อารมฺมณสฺส สตฺตมชวเนน สเหว นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ ยุตฺตเมตํ. น หิ เอกาวชฺชนวีถิยํ จิตฺตานิ ธมฺมวเสน วิย กาลวเสนาปิ นานารมฺมณานิ อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยาติ. ยสฺส ปน ทฺเว จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ สตฺตมชวนโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณายุกาวเสเส อารมฺมเณ เอเกน ตทารมฺมเณน อุปฺปชฺชิตพฺพนฺติ เจ.น. น หิ ตาทิสํ นิโรธา สนฺนํ อารมฺมณํ เอกวารํปิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกตีติ. ตถา หิ มหาอฏฺฐกถายํ วิปากุทฺธาเร จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ ทฺเวติ ทฺเวเอว ตทารมฺมณ วารา อาคตาติ.

为何这种次第波动说在义注中被坚决驳斥？因为其中说：每一个所缘会在两个门中同时呈现。色所缘在撞击眼净色的当下，即刻在意门呈现，成为有分波动的缘；声音、气味、味道、触觉所缘也是如此。譬如飞鸟从空中飞来停在树梢时，触碰树枝，其影在地上显现。触枝与影现无先后，在一刹那间发生。同样，现时之色等撞击眼净色等，以及其能令有分波动的力量在意门中呈现，这两者也是无先后，在一刹那间发生。通过飞鸟的譬喻等，以及“同时刹那”、“无先后、在一刹那间”的表述，（次第波动说）已被坚决驳斥，因此应依法性规律理解为一次性波动。‘截断有分流’(bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā)指完全中断有分相续。‘作意’(āvajjantaṃ)指尚未见到（所缘），思量‘这是什么？’；‘见’(passantaṃ)指亲自现前认知；‘领受’(sampaṭicchantaṃ)指不放舍所缘，接受所见之色；‘推度’(santīrayamānaṃ)指善加推度、思惟；‘确定’(vavatthapentaṃ)指善加不混淆地确立，即是善加觉察之义。‘得缘’(laddhapaccayaṃ)指通过如理作意等而获得缘者。‘任何速行心运作’(yaṃ kiñci javanaṃ javati)是其关联。然而，那速行在所缘力弱时，或昏厥、临命终时，只运行六次或五次，故说‘一般而言’。‘运作’(javati)指以如闪电般的速度运行。其中，第一次速行因为没有得到修习而最弱，然后第二次较强，然后第三次，然后第四次。然而，这（第四次）是所有中最强的，达到顶峰。从此以后逐渐减退而运行。到第七次时，速行已耗尽，应知。‘速行随起’(javanānubandhāni)就像逆流而上的船只，水少许地随之而行、跟随。同样，速行心也是这样随起。‘二彼所缘异熟’(dve tadārammaṇapākāni)指两次执行彼所缘作用的异熟心运行。‘如应’(yathārahaṃ)指随所缘、速行与有情相应。‘堕入有分’(bhavaṅgapāto)指在此极大所缘中，从作意心或第一次有分波动开始生起的心相续，直到第四速行时达到顶点，从第五速行开始就坠落了。即使如此，但因为生起的力量没有完全耗尽，不称为‘坠落’；然而，只有在第二次彼所缘之后，因为生起的力量完全耗尽，那时那个心相续才真正称为坠落。因此，坠落即是‘堕’(pāta)。心相续以有分之相而堕，即是‘堕入有分’(bhavaṅgapāto)，或应理解为‘成为有分而堕’之义。或说，在有分作用、有分地位、有分所缘中之堕，即是‘堕入有分’。在此处，应说门卫譬喻、村民譬喻、芒果譬喻。所有这些都应在义注中理解。至此，十七心刹那圆满具足，是其关联。此处，应说六六结合。当色所缘撞击眼所依时，依止该眼所依，缘取在那里被撞击的色所缘，眼识生起。然而，其他作意等意识，依止各自与前无间心同时生起的心所依处，缘取同一个所缘生起。眼门与意门共同完成所有心路心的门作用。这个心路因为生起于眼门，故称‘眼门心路’(cakkhudvāravīthi)；又因为以眼识为特征，也称为‘眼识心路’(cakkhuviññāṇavīthi)；更因为是针对一个已过去一心刹那的极强所缘而生起，也称为‘极大所缘心路’(atimahantārammaṇavīthi)。此处，凡是生起于眼径并达到住时的色所缘，不应说它们不会撞击在那些达到住时、前后存在的四十九个眼净色中的任何一个。然而，其中只有一眼净色为这个心路如应地完成依处与门作用，并且，缘取在那里被撞击的色，这个心路运行。这即是所谓的功能完成者，他们称之为‘中年眼’；其余的则是所谓‘无效依处’，他们称之为‘幼年眼’和‘老年眼’。然而，它们根据上述功能完成者，分为前与后两种，这两者在眼识生起刹那以住时状态获得，应知共有四十八种。然而，其余更早或更晚于此的，即使已受到撞击，但因为不确定其能完成所依与门的作用，故此处不予计入。此处或有疑问：这个心路生起时，那个人(puggala)是否知道‘我见此物’？不知道。然而，何时知道？在觉察心路运行之时。因为如此，最初是眼门心路运行。然后是随行意门心路。然后是总摄（所缘）者。然后是色相觉察。然后是实体摄取者。然后是实体觉察。然后是名法摄取者。然后是名法觉察。其中在色相觉察运行时，以‘我见青色’等方式觉察色相；在实体觉察时，觉察形状；在名法觉察时，觉察名称。因此，只有在各自的觉察心路运行时，才知道‘我见此物’。此处，如同（感知）火轮一般，第三个意门心路，是总摄（所缘）者，它总摄由前两个心路反复摄取的色，因为没有总摄（所缘），则无法清晰地摄取色相。‘直到彼所缘生起前无法（运行）而逝去’(yāva tadārammaṇuppādā appahontātītaṃ)指无法运行直到两次彼所缘生起，而逝去两三个心刹那者。因为如果所缘已逝去两或三个心刹那，它就无法运行直到彼所缘生起，不能（运行）。此即是‘无法（运行）而逝去’之义。‘呈现所缘’(āpātamāgataṃ)指在眼门与意门中呈现。在此‘无彼所缘生起’(natthi tadārammaṇuppādo)中，如果所缘已逝去三个心刹那，那十四心刹那寿命的所缘，因为与第七速行同时灭尽，故其中无彼所缘生起，此是合理的。因为义注师们不认为，在单一作意心路中，诸心可以像（在不同心路中）缘取不同法那样，也随时间而缘取不同的所缘。然而，如果所缘已逝去两个心刹那，在第七速行之后，在只剩一个心刹那寿命的所缘中，是否可能生起一个彼所缘？不。因为如此临近灭尽的所缘，连一次彼所缘的生起都无法成为其缘。因为如此，在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中，在异熟心流转的计算中，彼所缘是两次，只有两次彼所缘的次数出现。

ยํ ปน วิภาวนิยํ

然而，应予阐明的是：

‘‘ทฺวิกฺขตฺตุเมว [Pg.161] หิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปาฬิยํ นิยมิตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาฬิยนฺติ อฏฺฐกถาตนฺตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ สา นาม ปาฬิ อตฺถิ, ยตฺถ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทา รมฺมณุปฺปตฺติ นิยมิตาติ.

“‘彼所缘的生起在圣典中确实被限定为仅两次’，如是说。在此，‘圣典’应被理解为是针对义注之文而说。因为确实没有一部圣典，其中规定彼所缘的生起为两次。

มชฺฌิมภาณกาปน ตทารมฺมณํ เอกํปิ อิจฺฉนฺติ. สงฺคหกาเรน ปน ตํ ปฏิสิทฺธนฺติ อิธปิ ตํ เถเรน ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปรมตฺถวินิจฺฉเย สกึทฺเววา ตทาลมฺพนฺติ เถเรน วุตฺตนฺติ. มชฺฌิมภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน เอกํปิ อิจฺฉติเยว. ยถา หิ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกํ ปวตฺตติ. ตถา ตทารมฺมณํปิ เอกํ นปวตฺตตีติ นสกฺกา วตฺตุํ. ยญฺจ จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ ทฺเวติ วุตฺตํ. ตํปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ, น นสกฺกา วตฺตุนฺติ. ยาว ชวนุปฺปาทาปิ ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส หิ อารมฺมณสฺส จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนว วา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ชวนุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ชวนสฺสปิ อนุปฺปชฺชนโต. อยญฺหิ ตฺวาปจฺจโย ภาวตฺเถเอว ทฏฺฐพฺโพ. น กตฺตุอตฺเถ. กสฺมา. อตฺตโน ปธานกฺริยาย สมานกตฺตุกตาย อภาวโตติ.

然而，中部诵者们主张彼所缘只生起一次。但《摄阿毗达磨义》(Saṅgaha)的作者否定了这种说法，此处也应理解为被长老所驳斥。如果这样，为何在《胜义抉择》(Paramatthavinicchaya)中，长老说“彼所缘有时生起一或两次”呢？应当明白这是依中部诵者们的观点而说。然而，阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老确实主张它只生起一次。正如客有分(āgantukabhavaṅga)只生起一次，同样不能说彼所缘不能只生起一次。至于在心路过程的计数中所说的“彼所缘有两个”，也可以说，那是依最胜限定而说。“乃至速行生起都无法持续的，即为已过”，应如是连接文句。因为，对于某个所缘，若已过去了四、五、六、七、八或九个心识刹那，它就无法持续到速行生起。如此无法持续，即为“已过”之义。“速行也未生起”(Javanaṃpi anuppajjitvā)是“由于速行未生起”(anuppajjanato)的意思。此“tvā”后缀应被理解为用于表述状态(bhāvatthe)，而非表述作者(kattuatthe)。为什么？因为它与其主要动词没有共同的作者。

[๑๓๑] วิภาวนิยํ ปน

[131] 然而，在《明了疏》(Vibhāvinī)中，

‘‘เหตุมฺหิจายํ ตฺวาปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

有言：“此“tvā”后缀亦用于表述原因”。此说不善。

น หิ พาหิรตฺถภูโต เหตุอตฺโถ กิตกปจฺจยานํ วิสโย โหตีติ. ตสฺมา อิธ ภาวตฺเถเอว ตฺวาปจฺจโย. ตโตจ เหตุอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ยา ลกฺขเณ เหตุมฺหิจมานนฺตปจฺจยานํปิ ปวตฺติ กตฺถจิ วุตฺตา. สาปิปฏิกฺขิตฺตา โหติ. นหิ พาหิรตฺถภูตา ลกฺขณเหตุโย เตสํ วิสยา โหนฺตีติ. เอตฺถจ ยสฺส อารมฺมณสฺส นวจิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส อวเสส อฏฺฐจิตฺตกฺขณา ยุกสฺส ทุตีย โวฏฺฐพฺพเนน สเหว [Pg.162] นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ยุตฺตเมตํ. การณํ วุตฺตเมว. ยสฺส ปน จตฺตาริ.ล. อฏฺฐวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ ชวเนน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ เจ.น. อวเสสฉจิตฺตกฺขณายุกํปิ หิ อารมฺมณํ ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ. ชวนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สตฺตกฺขตฺตุํ ปวตฺติตุํ ปโหนเก อารมฺมเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ปกตินิยาเมน ชวนสฺส สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตาย สมฺภวโตติ. เอตฺถ ปน ยถา วิสญฺญิกาล มุจฺฉากาล มรณกาเลสุ วตฺถุสฺส อวิสทตาย ทุพฺพลตา ยจ ชวนํ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติ. ตถา ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สติ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติเยวาติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํวา ติกฺขตฺตุํวา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ โวฏฺฐพฺพเน ฐตฺวา เอกํวา ทฺเววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปุน ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ เอเตน ตตียสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสติ. อิตรถา เอกํวา ทฺเววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ สิยาติ. เอกํวาติ ปน วาจา สิลิฏฺฐมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ทิรตฺต ติรตฺตํติ. อถวา, ตโตติ เอกจิตฺตโตวา ทฺวิจิตฺตโตวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปถเมน ทฺวิกฺขตฺตุํ ทุตีเยน ติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนสฺส อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ. อาเสวนํ ลภิตฺวาติ อิทํ ปน อุปจารวจนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา ปฏฺฐาเน วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปเนตฺถ โวฏฺฐพฺพนโต ปรํ จตุปญฺจ จิตฺตกฺขณาวเสเส อารมฺมเณ จตุปญฺจชวนุปฺปตฺติยา เอว ปริตฺตารมฺมณวาโร อิจฺฉิโต. น โวฏฺฐพฺพน ปริโยสานวเสน. ปฏฺฐาเนหิ ภวงฺคํ อาวชฺชนาย อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย ตฺเวววุตฺโต. น ปน วุตฺโต อาวชฺชนา ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ. ยถา จ มุจฺฉามรณกาเลสุ วตฺถุทุพฺพลตาย ฉ ปญฺจชวนวารา อิจฺฉิตพฺพา. ตถา อิธปิ อารมฺมณทุพฺพลตายาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺถ จ สนฺตีรณโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณา วเสเส อารมฺมเณ เอกํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺวิจิตฺตกฺขณาวเสเส ทฺเว ตทุตฺตริ [Pg.163] ตีณีติ ยุตฺตํ สิยา. เอตรหิ ปน ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา ฉปริตฺตารมฺมณวีถิโยติ โวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจาติ โยเชสุํ. เอวํ สนฺเต กีทิเส ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา, กีทิเส ติโวฏฺฐพฺพนิกาติ วิจาเรตพฺพา สิยุนฺติ. ยํ ปน อารมฺมณํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํโวฏฺฐพฺพนุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกํ โหติ. ตํ อาวชฺชนปฺปตฺติยาปิ ปจฺจโย น โหตีติ วุตฺตํ ตตฺถ ภวงฺคจลนเมว โหติ. นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโทติ. ตตฺถ ภวงฺคจลนเมวาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคสฺส จลนมตฺตเมว โหติ. อิจฺเจวํ จกฺขุทฺวาเรติ อิติ เอวํ ยทิ เอกจิตฺตกฺขณาตีตกํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อปาตมาคจฺฉตีติอาทินา วุตฺตนเยน จกฺขุทฺวาเร จตุนฺนํ วารานํ วเสน จตุธา วิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา, ตถา โสตทฺวาราทีสุ จาติโยชนา. สพฺพถาปิ จตุธา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. อติปริตฺตารมฺมณํปิ อาปาตาคตมตฺเตน โมฆวารสฺส อารมฺมณํนาม โหติ. น อารมฺมณกรณวเสน. อิตรานิ ปน อุภยถาปิ อิตเรสํ วารานํ อารมฺมณานินาม โหนฺตีติ วุตฺตํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารมฺมณภูตาติ.

因为成为外在事物的因之义，不是造作语态词缀的范围。因此，此处tvā词缀仅用于“状态”义。由此，在因之义上，应知其为个别之说。借此，于某些地方所说，在特征与因之义上的amāna等词缀的转起，也被驳斥了。因为成为外在事物的特征与因，不是它们的范围。在此，若某个所缘已过去九个心刹那，那么它剩余八个心刹那的寿命，连同第二个确定心一起，由于已灭尽的缘故，在此所缘上速行也不生起，这是合理的。理由已经说过。然而，如果某个所缘已经过去四个……乃至八个心刹那，那么在此所缘上必须生起速行吗？并非如此。因为即使是仅剩六个心刹那寿命的所缘，也无法成为速行生起的缘。因为速行在生起时，只在能令其转起七次的所缘上生起。依自然法则，速行最多可能出现七次。但在此，犹如在无意识时、昏厥时、死亡时，由于所依处的不清晰与软弱，速行也只转起六或五次。同样，在正常时，当所缘微弱时，它也只转起六或五次。“二三次”即二次或三次。如是，义注中说：“住于确定后，一或二心转起。其后获得习用，住于速行位，再沉入有分。”在此，“其后获得习用，住于速行位”，以此显示了第三个确定心的转起。否则，就会说成“一个或两个心转起，其后沉入有分”了。而“一个或”之语，应知仅为语调之优美，犹如“二夜三夜”。或者，其义为：“从一个心之后或二个心之后”。其中，以第一者说确定生起二次，以第二者说生起三次。而“获得习用”，应知此仅为譬喻之说。因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中并未说到确定有习用性。在此，阿阇梨阿难长老(Ācariyānandatthera)主张：从确定之后，在尚余四或五个心刹那的所缘中，因四或五个速行的生起，而有微弱所缘心路；并非依确定之终结而有。在《发趣论》中只说到：“有分是转向的无间缘”，而未说到：“转向是有分的无间缘”。又如在昏厥与死亡时，由于所依处软弱，应承认有六或五次速行心路；同样，此处由于所缘微弱，也不能说这是不可能的。在此，从推度之后，于尚余一心刹那的所缘中，有一个确定心；于尚余二心刹那的所缘中，有二个；在其之上则为三个，这或许是合理的。如今，他们如此解释：“有二个确定心的是六种微弱所缘心路，（有一个）确定心的是五种。”既然如此，“在什么样的微弱所缘中是有二个确定心的？在什么样的（所缘中）是有三个确定心的？”就应当被审察了。而凡是不足以令确定生起二三次的所缘，亦不能成为转向生起的缘，如是说。彼处只有有分波动，无有心路心生起。彼处“只有有分波动”者，即只有二次有分波动而已。“如是于眼门”者，即是说：如是，若已过去一心刹那的色所缘来到眼的范围，以如是等所说之理，于眼门中，应知所缘的转起依四种心路而有四种。同样，于耳门等中，亦应连结。关联是：总的来说应知有四种。最极弱的所缘也仅以进入感官范围而名为无效心路的所缘，并非依造作所缘的方式。而其他的所缘则以两种方式成为其他心路的所缘。如是说，它们依次成为四种心路的所缘。

วิภาวนิยํ ปน

然而在《明了疏》(Vibhāvanī)中，

อารมฺมณภูตาติ อิมสฺส อติปริตฺตารมฺมณํ สนฺธาย ปจฺจยภูตาติ อตฺโถ วุตฺโต. ตญฺหิ โมฆวาร ปญฺญา ปนาย ปจฺจโย โหตีติ.

“成为所缘”是说，相对于最极弱的所缘，其意义是“成为缘”。因为那（所缘）是安立“无效心路”的缘。

ปญฺจทฺวาเรวีถิจิตฺตานิ ยถารหํ กิจฺจวเสน สตฺเตว. จิตฺตุปฺปาทา จิตฺตานํ อุปฺปตฺติขณวเสน จตุทฺทส. วิตฺถารา จิตฺตสรูปวิตฺถารโต จตุปญฺญาสาติ โยชนา. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร.

五门心路心，依其作用分，实有七种。心生起，依心生起的刹那分，有十四种。广说，依心的体性详分，有五十四种。此处的讨论是在微弱速行心路的范畴内。

๑๓๗. มโนทฺวาเร ปน อารมฺมณธมฺมา ปริตฺตขณาปิ อตีตานาคตาปิ กาลวิมุตฺตาปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. ตสฺมา ตตฺถ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวา พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิวา ฐิติปฺปตฺตาเนว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อิทํ วิธานํ นตฺถีติ วุตฺตํ มโนทฺวาเรปน ยทิวิภูตมาลมฺพณํ อาปาตมาคจฺฉตีติ. ตตฺถ มโนทฺวาเรติ สุทฺธมโนทฺวาเร. จกฺขาทีสุ หิ ฆฏฺฏเนน สเหว ยตฺถ อปาตมาคจฺฉติ. [Pg.164] ตํ มิสฺสกทฺวารนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน สุทฺธเมวา ธิปฺเปตนฺติ. ตํปิ ปญฺจทฺวารานุพนฺธกํ วิสุํ สิทฺธนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ ยถา ฆณฺเฑ ทณฺฑเกน เอกวารํ ปหเฏ ฆณฺฑสรีรภูตา รูป กลาปา จิรํปิ กาลํ อญฺญมญฺญํ ฆฏฺเฏตฺวา อนุรวสทฺทสนฺตานํ ปวตฺเตนฺติ. ตถา ปญฺจทฺวาเร อารมฺมเณน เอกวารํ ฆฏฺฏิเต ปญฺจ ทฺวาริกวีถิยา นิรุทฺธายปิ อตีตํ ปญฺจาลมฺพณํ มโนทฺวาเร ยถา ปาตาคตเมว หุตฺวา อเนกสหสฺสานิปิ มโนทฺวาริกวีถิจิตฺต สนฺตานานิ ปวตฺเตติเยว. เตสํ ปน ทฺวารภูตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุพนฺธกํนาม โหติ. ตานิจ จิตฺตานิ อนุพนฺธกวีถิจิตฺตานินาม โหนฺติ. ยตฺถ ปน ปญฺจทฺวารฆฏฺฏนา นุพนฺธภาเวน วินา เกวลํ ตถา ตถา ฉฬารมฺมณธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตํ วิสุํ สิทฺธํ นาม โหติ. กถํ ปน ตสฺมึ วิสุํ สิทฺเธ มโนทฺวาเร อารมฺมณ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. วุจฺจเต. ทิฏฺฐโต ทิฏฺฐสมฺพนฺธโต สุตโต สุตสมฺพนฺธโต สทฺธาย รุจิยา อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานขนฺติยา นานากมฺมพเลน นานาอิทฺธิพเลน ธาตุกฺโขต วเสน เทวโตปสํหารวเสน อนุโพธวเสน ปฏิเวธวเสนาติ เอวมาทีหิ การเณหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. ตตฺถ ทิฏฺฐํนาม ปุพฺเพ ปญฺจหิทฺวาเรหิ คหิตํ ปญฺจาลมฺพณํ. ตํปิ กาลนฺตเร การณลาเภ สติ สุทฺเธ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติเยว. ทิฏฺฐสมฺพนฺธํนาม ทิฏฺฐสทิสํ วุจฺจติ. ปุพฺเพ หิ กิญฺจิ ทิสฺวา อญฺญํ ยํกิญฺจิ อนุมาเนนฺตสฺส อทิฏฺฐํปิ ตํสทิสํ อตีตํปิ อนาคตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนํปิ พหุอาปาตํ อาคจฺฉติเยว. สุตํนาม ปรโต สุตฺวา คหิตํ ฉฬารมฺมณํ. ตํ ปน มหาวิสยํ โหติ. สพฺพญฺญุเทสนํ สุตฺวา คหิตํ น กิญฺจิ อนารมฺมณํนาม อตฺถีติ. สุตสมฺพนฺธํนาม สุตสทิสํ. สทฺธานาม ปรสฺส สทฺทหนา. รุจินาม อตฺตโน มติ. อาการ ปริวิตกฺโก นาม อตฺถจฺฉายํ พฺยญฺชนจฺฉายํ การณจฺฉายญฺจ นิสฺสาย ตถา ตถา ปริวิตกฺกนํ. ทิฏฺฐินิชฺชานขนฺตินาม ปญฺญายวา อตฺตโน ลทฺธิยาวา ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา เอวเมวาติ สนฺนิฏฺฐานํ ปาเปตฺวา คหณํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถจ อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโวนาม จิตฺตสนฺตานสฺส มหาวิปฺผาโร โหติ. สกึปิ อารมฺมณํ [Pg.165] สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา นิรุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย วสฺสสเตปิ วสฺสสหสฺเสปิ ภวนฺตเรปิ ตํอารมฺมณํ ปฏิจฺจ ภวงฺค จลนสฺส ปจฺจโย โหติ. จิตฺตญฺจนาม ทิฏฺฐาทีหิ ยถาวุตฺตการเณหิ สํวทฺธิตํ มหาวิปฺผารํ โหติ. กิญฺจิ นิมิตฺตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ ขเณ อเนกสหสฺเสสุปิ ทิฏฺฐาทีสุ อารมฺมเณสุ ผรมานํ ปวตฺตติ. เตหิจ การเณหิ นิจฺจํ โจทียมานํ จิตฺตสนฺตานํ กายเคลญฺญาทิเก จิตฺตทุพฺพลปจฺจเย อสติ นิจฺจกาลํปิ ภวงฺคโต วุฏฺฐาตุํ อชฺฌาสยยุตฺตํ โหติ. น หิ จิตฺตํนาม อวิภูเต อารมฺมเณ รมติ. วิภูเตเอว รมติ. ตสฺมา ภวงฺคสมฺปยุตฺโต มนสิกาโร ปุนปฺปุนํ ภวงฺคํ จาเลตฺวา ลทฺธปจฺจเยสุ อารมฺมเณสุ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชนํ นิโยเชติเยว. ตทา ตานิ อารมฺมณานิ ตทภินินฺนาการ ปวตฺตมนสิการ สมฺปยุตฺตสฺส ภวงฺค จิตฺตสฺส อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. น หิ อญฺญํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ปวตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโรนาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตทารมฺมณปากานิ ปวตฺตนฺตีติ อิทํ กามสตฺตวเสน วุตฺตํ. รูปารูปสตฺตานํ ปน วิภูตารมฺมเณปิ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถิเยว. ยถา เจตฺถ. เอวํ ปญฺจทฺวาเรปิ รูปสตฺตานํ อติมหนฺตารมฺมเณสุ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถีติ. อวิภูเต ปนา ลมฺพเณ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ อิทญฺจ อุกฺกฏฺฐ ปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนปฺปวตฺติวเสน อวิภุเต อาลมฺพเณ โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. โยจ ปญฺจทฺวาเรภวงฺคจลนมตฺตวเสน โมฆวาโร นาม จตุตฺโถ วาโร วุตฺโต. โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. สุทฺธมโนทฺวาเรปิ หิ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต วีถิจิตฺตํ อนุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ ปมาณํ นภวิสฺสติเยว, วิสเยจ อาปาตาคเต ภวงฺเคจ จลิเต สติ วิสยปฺปวตฺตินาม น น โหตีติ. อิติ อิมสฺมึ มโนทฺวาเรปิ ตทารมฺมณ ชวน โวฏฺฐพฺพน โมฆวาร สงฺขาตานํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารณภูตา วิสยปฺปวตฺติ จตุธา เวทิตพฺพาติ. ตตฺถ ตทารมฺมณวารสฺส อารมฺมณภูตา อภิวิภูตานาม ชวน วารสฺส [Pg.166] วิภูตานาม. โวฏฺฐพฺพนวารสฺส อวิภูตานาม. โมฆวารสฺส อารมฺมณภูตา อติอวิภูตานามาติ โยเชตพฺพา.

137. 然而，在意门处，即使是只持续一刹那的所缘法，或过去、未来的，或超越时间的，也都会呈现。因此，所谓“只有一个心刹那或多个心刹那已过去的、已达到住时的所缘才会呈现”——此规定是不存在的。正如所说：“在意门处，若是明晰的所缘，则会呈现。”此处的“意门”是指纯粹意门(suddhamanodvāra)。因为在眼门等处，所缘是与撞击同时呈现的，那称为混合门(missakadvāra)。此处则意指纯粹意门。它也分为两种：五门随起(pañcadvārānubandhaka)和独立生起(visuṃ siddha)。其中，譬如以棒击钟一次，构成钟身的色聚在很长一段时间里相互撞击，持续生起余音的相续。同样，在五门处，所缘被撞击一次后，即使五门心路已息灭，过去的五所缘仍会如其呈现于意门一般，生起成千上万的意门心路心相续。作为其门的有分相续，称为随起(anubandhaka)。这些心则称为随起心路心(anubandhakavīthicittāni)。而另一种情况，无需五门撞击的随起作用，六所缘法仅以各种方式呈现，这称为独立生起。那么，在独立生起的意门中，所缘法如何呈现呢？可以说：由见、由见相关、由闻、由闻相关、由信、由喜好、由行相思惟、由见审察忍可、由种种业力、由种种神通力、由界扰动、由天神引介、由随觉、由通达等因缘而呈现。其中，“见”是指先前由五门所取的五所缘。即使时隔久远，若因缘具足，它也仍会呈现于纯粹意门。“见相关”是指与所见相似者。因为先前见到某物后，在推知其他任何未见但相似之物时，即使是未见的、相似的、过去的、未来的、现在的，也都会频繁呈现。“闻”是指从他人处听闻而取的六所缘。其范围甚广。听闻一切知者(sabbaññu)的教法后，便无有任何非所缘者。“闻相关”是指与所闻相似者。“信”是指对他人之信受。“喜好”是指自己的见解。“行相思惟”是指依义影、文影、因影而作种种思惟。“见审察忍可”是指以智慧或自己的见解，再三审察后，确立“唯是如此”而接受。其余的则显而易见。此处，无间亲依止缘的作用是心相续的巨大扩展。即使某个所缘只被善加修习一次，从其息灭之时起，即使经过百年、千年或在其他有中，该所缘仍能成为有分波动的缘。心则由上述之见等因缘而增长，具有巨大扩展。获得某种相后，能于一刹那遍及成千上万的见等所缘而转起。由于这些因缘不断被推动，心相续在没有身体疾病等心力衰弱之缘时，即使长期也倾向于从有分中生起。因为心不乐于不明晰的所缘，唯乐于明晰的所缘。因此，与有分相应的作意，再三摇动有分，在已得缘的所缘上，再三引导转向。那时，那些所缘就会呈现于与彼倾向行相转起的作意相应的有分心前。因为不可能说，当心执取某一所缘转起时，对其他所缘便没有倾向行相。“彼所缘转起”，此是依欲界有情而言。然而，色界与无色界有情即使面对明晰所缘，也无彼所缘的生起。正如此处。同样，在五门处，色界有情面对极大所缘时，也无彼所缘的生起。然而，“在不明晰所缘上，速行结束后即堕入有分”——此应被视为是依最胜的界定而言。《智分别义注》(Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathā)中则说，由于确定(voṭṭhabbana)转起两三次，在不明晰所缘上，也有确定过程(voṭṭhabbanavāro)出现。而在五门中，仅有有分波动的无效过程(moghavāro)，被称为第四种过程，这也适用于此处。因为在纯粹意门中，当所缘呈现时，若心路心不生起，有分仅波动两次，那么停止的过程将是数不胜数的；并且当所缘呈现且有分波动时，关于所缘的(心)转起必然会发生。因此，在此意门中，也应了知，所缘的呈现有四种，它们依次成为被称为彼所缘(tadārammaṇa)、速行(javana)、确定(voṭṭhabbana)和无效过程(moghavāra)这四种过程的基础。其中，应如此结合：作为彼所缘过程之所缘的，是极明晰的；作为速行过程之所缘的，是明晰的；作为确定过程之所缘的，是不明晰的；作为无效过程之所缘的，是极不明晰的。

เอตฺถจ อารมฺมณสฺสวา จิตฺตสฺสวา อติพลวตาย อภิวิภูตตา เวทิตพฺพา. ทุพฺพเลปิ หิ จิตฺเต ปถวิปพฺพตาทิวเสน อติพลวนฺตํ อารมฺมณํ อติวิภูตํนาม โหติ. อติพลวนฺเต จ จิตฺเต อติสุขุมํปิ นิพฺพานํ อติวิภูตํนาม โหตีติ. เอวํ เสเสสุปีติ. วารเภโท ปเนตฺถ อนุพนฺธโก, วิสุํ สิทฺโธติ ทุวิโธ. ตตฺถ อนุพนฺธโก จกฺขุทฺวารานุพนฺธกาทิวเสน ปญฺจวิโธ. เอเกกสฺมิญฺเจตฺถ อตีตคหณํ, สมุทาย คหณํ, วตฺถุคหณํ, นามคหณนฺติ จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ ตทารมฺมณวาราทโย ยถารหํ โยเชตพฺพา. วิสุํ สิทฺโธ ปน ทิฏฺฐ วาโร, ทิฏฺฐสมฺพนฺธวาโร, สุตวาโร, สุตสมฺพนฺธวาโร, วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาตสมฺพนฺธวาโรติ ฉพฺพิโธ โหติ. เอตฺถจ สทฺธา รุจิ อาการ ปริวิตกฺกาทิ วเสน ปวตฺตวารา วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาต สมฺพนฺธวาโรติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อฏฺฐสาลินิยํ ปน สทฺธารุจิยาทิว เสนคหิตํ อารมฺมณํ ตถาปิ โหติ. อญฺญถาปิ โหติ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ น คหิตนฺติ วุตฺตํ. ตถาวา โหตุ อญฺญถาวา. วีถิจิตฺตปวตฺติยา สติ คเหตพฺพเมว. ตตฺถ เอเกกสฺมึวาเร ตทารมฺมณวาราทิวเสน จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ กาม มหคฺคตา นุตฺตร ปญฺญตฺติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตานาคตกาล วิมุตฺตวเสนจ อารมฺมณธมฺมา ยถารหํ โยเชตพฺพาติ. เอตรหิ ปน อตีตภวงฺควเสน ตทารมฺมณวเสน จ วารเภทํ กปฺเปนฺติ. ตตฺถ อตีตภวงฺควเสน วารเภทกปฺปนํ นิรตฺถกํ. น หิ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร วิย อารมฺมณานํ ขณวเสน พลว ทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. ตทา อวิชฺชมานานํปิ อตีตานาคตานํ กาลวิมุตฺตานญฺจ ตตฺถ อาปาตาคมนโตติ. เอตฺถ สิยา, เอกาวชฺชนวีถิยา อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺน เมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. อิเมจ สตฺตา ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตํ ชานนฺติเยว. ปรจิตฺตวิทุนิโย ปน เทวตา อาการสลฺลกฺขเณน วินาปิ ชานนฺติ. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปรสฺส [Pg.167] จิตฺตํ ชานนกาเล อาวชฺชนํ ภาวยํ ปรสฺส จิตฺตํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ. ตํ วา อาวชฺชติ. อุทาหุ ปรโต ตํ ตํ ชวเนน สหุปฺปนฺนํวา. ชวนานิจ ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ ตํ วา ชานนฺติ, ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํวาติ. กิญฺเจตฺถ, ยทิ ตาว อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวํ สติ ธมฺมโต อภินฺนํ โหติ. กาลโต ภินฺนํ. ตญฺหิ จิตฺตํ อาวชฺชนสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ. ชวนานํ ปน อตีตนฺติ. อถ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวญฺจ สติ กาลโต อภินฺนํ โหติ. ธมฺมโต ภินฺนเมว. อถปิ ยํ ปจฺเจกํ สหุปฺปนฺนํ ชานนฺติ. ตเทว อาวชฺชติ. เอวํปิ ภินฺนเมว โหตีติ. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ตาว ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ. ตเทว อาวชฺชติ ชานนฺติจาติ ธมฺมโต อภินฺนํ วตฺวา ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธํปิ อทฺธาวเสน สนฺตติวเสนจ คหิตํ ชวนานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ วินิจฺฉิตํ. อาจริยานนฺทมเตน ปน ปรสฺส ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ ตํ อธิปฺปายชานนกาเล อาวชฺชนชวนานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ จิตฺตํ อาวชฺชติ ชานนฺติ จ. น เจตฺถ ธมฺมโต กาลโตจ ภินฺนํนาม โหติ. สพฺเพสํปิ หิ อารมฺมณํ จิตฺตเมว โหติ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจาติ. นจ ชวนานิ นิราวชฺชนานินาม โหนฺติ. อาวชฺชเนนปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิจ จิตฺตนฺเตว ชานนฺตีติ. ยทิ ปน อาวชฺชเน น จิตฺตนฺติ อาวชฺชิเต ชวนานิ รูปนฺติ ชานนฺติ. รูปนฺติวา อาวชฺชิเต จิตฺตนฺติ ชานนฺติ, นีลนฺติวา อาวชฺชิเต ปีตนฺติ ชานนฺติ. เอวํ สติ ชวนานิ ธมฺมโต นิราวชฺชนานิ นาม โหนฺติ. ตถา อตีตนฺติ อาวชฺชิเต ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. เอวญฺจ สติ ตานิ กาลโต นิราวชฺชนานินาม โหนฺตีติ. ยสฺมา จ อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ ปฏฺฐาเน วุตฺโต. ตสฺมา อิธ ขณวเสเนว ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺตุํ ยุตฺตํ. น อทฺธาสนฺตติ วเสนาติ. อิตรถา สพฺพ วีถิจิตฺตวาเรสุปิ อารมฺมณานํ อตีตาทิภาโว อทฺธาสนฺตติวเสเนว วตฺตพฺโพ สิยาติ. คาถายํ ตีเณวาติ กิจฺจวเสน ตีณิ เอว. จิตฺตุปฺปาทา ทเสริตาติ จิตฺตุปฺปตฺติกฺขณวเสน ทส อีริตานิ กถิตานิ. วิตฺถา เรนาติ [Pg.168] จิตฺตสรูปวิตฺถาเรน. เอตฺถาติ มโนทฺวาเร. เอกจตฺตาลีสาติ ปญฺจวิญฺญาณมโนธาตูหิ วชฺชิตานํ กามาวจรจิตฺตานํ วเสน เอกจตฺตาลีสํ. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร. [ปริตฺตวาโร]

此中，当知显明性是由于所缘或心的力量极强。因为，即使心是微弱的，当所缘如大地、山岳等极为强大时，它也称为“极为显明”。而当心是极为强大时，即使是极为微细的涅槃，也称为“极为显明”。其余也应这样理解。此中的门类分为随转与独立两种。其中，随转门以眼门随转等方式分为五种。每一门中又各有四门：取过去、取总相、取事物、取名称。这些应与彼所缘门等相应配合。独立门则分为六种：见门、见相关门、闻门、闻相关门、知门、知相关门。此中当知，以信、欲、相、思察等方式转起的门，称为知门与知相关门。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说，以信、欲等所取的所缘，有时是这样，有时不是这样。因此义注中说不取。无论相同或不同，在有心路过程生起时都应当被取。其中每一门中，依照彼所缘门等各有四门。这些所缘法应当相应地配合欲界、广大、出世间、概念，以及现在、过去、未来、离时。现在有人依照过去有分与彼所缘来分别门类。其中，依照过去有分来分别门类是没有意义的。因为在意门不像在五门那样，所缘有因刹那而有强弱之分的可能，这是由于即使不存在的过去、未来与离时（所缘）也能出现于此。于此，义注师们认为，在一个转向心路中，所缘在法与时间上必然是一致的。这些众生通过识知彼此的相，就能知道对方的心。而能知他心的天神，则无需识知相也能知道。其中，在了知他人现在的心的时刻，转向心是转向与自己一同生起的他心，还是转向由他人的速行所一同生起的（心）？而速行是了知与转向心一同生起的（心），还是了知个别与自己一同生起的（心）？于此，首先，如果转向心转向与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在法上是一致的，但在时间上是不同的。因为那心对转向心而言是现在，但对速行而言则是过去。其次，如果转向心转向个别与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在时间上是一致的，但在法上是不同的。再者，如果速行了知个别一同生起的（心），而转向心只转向它，这样也是不同的。于此，义注中首先说，转向心转向与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在法上是一致的；又抉择说，那心虽然已灭，但通过时程与相续而被取，对速行而言也即是现在。然而，根据阿阇梨阿难(Ācariyānanda)的观点，当识知他人的那些相而了知那些意趣时，转向心与速行心个别地转向并了知与自己一同生起的心。这其中在法与时间上都没有差异，因为对所有（心）而言，所缘就是心，并且是现在。速行也并非没有转向，因为转向心转向的正是心，速行了知的也正是心。但是，如果在转向时转向的不是心，而速行了知的是色；或者转向的是色，而了知的是心；或者转向的是青，而了知的是黄；这样一来，速行在法上就称为无转向。同样，如果转向的是过去，而了知的是现在，这样一来，它们在时间上就称为无转向。由于在《发趣论》中说“过去法是现在法的无间缘”，因此这里应当说依于刹那的现在，而非依于时程与相续。否则，在所有心路过程的门中，所缘的过去等状态都将必须依于时程与相续而说。偈颂中“三”是指依于作用有三种。“说十种心生起”是指依于心生起的刹那而说有十种。“以广说”是指以心的自性作详细解说。“于此”是指在意门。“四十一”是指除去五识与意界后，依于欲界心而有四十一。“于此”是指在小速行门中。[小门节]

๑๓๘. วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ เอกํ วิภูตเมว ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. น หิ อวิภูเต อารมฺมเณ อปฺปนานาม สมฺภวตีติ. ตถา ตทารมฺมณุปฺปาโทจ นตฺถิ. น หิ อติสนฺตตรํ อปฺปนาชวนํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธตีติ. ตตฺถ หิ ฉพฺพีสติ มหคฺคต โลกุตฺตร ชวเนสุ ยํกิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ สมฺพนฺโธ. ญาณรหิตํ ทฺวิเหตุกชวนํ อถิรสภาวตฺตา อปฺปนาย อนนฺตรูปนิสฺสโย นโหตีติ วุตฺตํ ญาณสมฺปยุตฺต กามาวจรชวนานมฏฺฐนฺนนฺติ. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรตุนาเมนาติ เอตฺถ อินฺทฺริยสมตาทีหิ ปริโตภาเคหิ อปฺปนา กรียติ สชฺชียติ เอเตนาติ ปริกมฺมํ. อปฺปนํ อุเปจฺจ จรตีติ อุปจาโร. สมีปจาโรติ อตฺโถ. สมีปจรณญฺเจตฺถ อาสนฺเนกาเล อปฺปนาวหสมตฺถภาเวน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺส ปวตฺติยา อจิรํ กาลํ อปฺปนา สมฺภโว โหตีติ. อนุโลมนฺติ อปฺปนาปวตฺติยา ปจฺจนีกธมฺมวิธมเนน อปฺปนาย อนุกูลํ อปฺปนาหิตํ อปฺปนา วหนฺติจฺเจว อตฺโถ, ยสฺส ปวตฺติยา อปฺปนา วิพนฺธโก ปจฺจนี โกนาม นตฺถีติ. คมียติ พุชฺฌียติ อตฺโถ เอเตนาติโว. อภิธานํ พุทฺธิจ. ตํ ทุวิธํปิ ควํ ตายติ รกฺขตีติ โคตฺตํ. ปริตฺต ชาติสงฺขาโต อนฺวโย. โคตฺตํ อภิภุยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ โคตฺรภุ. เอตฺถ จ จตฺตาริปิ ชวนานิ ปริกมฺมชวนานีติ วา อุปจารชวนานิติวา อนุโลมชวนานีติวา วุจฺจนฺติเยว. โคตฺรภูติ ปน ปจฺฉิมสฺเสว นามํ. อิธ ปน จตุนฺนํปิ นามานํ สงฺคหณตฺถํ ปริกมฺโม ปจารานุโลม โคตฺรภุนาเมนาติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กสฺมา ปถมเมว ปริกมฺมํนาม. นนุ อิตรานิปิ อปฺปนํ ปริสงฺขโรนฺติเยวาติ เอวมาทิกา โจทนา อโนกาสา โหตีติ. จตุกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุเมววาติ จตุกฺขตฺตุเมววา ติกฺขตฺตุเมววา. ตตฺถ ปถเมน เอว สทฺเทน ปญฺจมํ โคตฺรภุสมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ ชวนํ ปติตํนาม โหติ. ปเวธติ [Pg.169] กมฺปติ. กามโคตฺตํ อภิกฺกมิตฺวา อุปริภูมนฺตรปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ. ทุตีเยน ทุตียํ โคตฺรภุ สมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ อลทฺธาเสวนํ อนุโลมํ อตฺตโน อนนฺตเร จิตฺตํ โคตฺรภุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกตีติ. เอเตเนว ปญฺจมโต ปรํ จตุตฺถโตจ โอรํ อปฺปนาย อสมฺภโว สาธิโต โหตีติ. วาสทฺเทน ปน มนฺทปญฺญสฺส จตุกฺขตฺตุเมว. น ติกฺขตฺตุํ. ติกฺขปญฺญสฺส ติกฺขตฺตุเมว. น จตุกฺขตฺตุนฺติ ทสฺสิตํ โหติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน มนฺทมชฺฌิม มหาปญฺญวเสน ติธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจกฺขตฺตุํปิ ปริกมฺมชวนานํ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. อิตรฏฺฐกถาสุ ปน สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา ปฏิสิทฺธตฺตา สา น คเหตพฺพาวาติ.

138. 无显现与不显现之别，其意为仅可得显现之所缘。因为在不显现的所缘上，安止不可能生起。同样，彼所缘的生起也不存在，因为彼所缘不会跟随在极为寂静的安止速行之后。在此，二十六种广大与出世间速行心中，任何一种速行心若能进入安止心路，即构成关联。无智的二因速行心由于性质不稳固，不能作为安止的无间依止，所以说与智相应的欲界速行心有八种。所谓遍作(parikamma)、近行(upacāra)、随顺(anuloma)、转种姓(gotrabhu)，其中“遍作”是通过信等诸根的平衡等，从各方面准备、修习，使安止得以成就。“近行”是接近安止而运作，意为邻近运作。此处的邻近运作应当理解为，在接近安止的时刻，具有引发安止能力的状态，即在此心路中，不久之后安止就会生起。“随顺”是通过平息与安止相违逆的法，使心识与安止相应、有益于安止、趋向安止，即在其发生时，不存在任何阻碍安止的违逆法。“种姓”(gotta)的词义是“被趋向”、“被了知”，也指名称与智慧。这两种含义都源于它保护(tāyati)种姓(gavaṃ)。这里是指被称为凡俗(paritta)种类的延续。“转种姓”是（旧）种姓被超越、被破除的地方。这里，这四种速行心，都可以称为遍作速行、近行速行或随顺速行，但只有最后一种才称为转种姓。此处为了涵盖这四种名称，所以说‘以遍作、近行、随顺、转种姓为名’。这样区分之后，‘为什么最开始只说遍作呢？难道其他的不能为安止做准备吗？’这样的责难是没有道理的。“四次或仅三次”即是“仅四次或仅三次”。其中，第一个“仅”字排除了第五次（预备速行）的生起，因为那时速行心已被称为“堕落”，它会颤动、摇晃。它已超越了欲界种姓，无法成为达到另一更高地的因缘。第二个“仅”字排除了第二次（预备速行）的生起，因为那时未得熟修的随顺心无法使其紧随其后的心达到转种姓的状态。由此也证明了，在第五次（速行）之后，或在第四次（速行）之前，安止都无法生起。而“或”字则表明，对于钝根者来说，只有四次，没有三次；对于利根者来说，只有三次，没有四次。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，将根器分为下、中、上三品，似乎允许五次遍作速行的生起，但是其他的义注经过仔细考察后，已经否定了这一点，所以不应该采纳。

ยํ ปน วิภาวนิยํ

至于在《阐明》(Vibhāvinī)中

‘‘ฉฏฺฐํ สตฺตมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวน ปปาตาสนฺนปุริโส วิย อปฺปนาวเสน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ.

说道：“第六与第七速行心，由于紧邻有分心，如同站在悬崖边的人，不能以安止的方式安住。”

ตตฺถ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวนาติ ภวงฺคภาวสฺส อาสนฺน ภาเวนาติ อตฺโถ. ปญฺจมชวนโต หิ ปฏฺฐาย ชวนสนฺตานํ อนุปุพฺเพน ปริกฺขีณชวํ โหติ. ภวงฺคภาวตฺถาย ปริณมตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ปปาตาสนฺนปุริโสปมาปิ อุปปนฺนา โหตีติ. นิรุทฺธานนฺตรเมวาติ นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท. กสฺส อนนฺตรนฺติ, อญฺญสฺส อสุตตฺตา นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวาติ. ยสฺมา ปน อปฺปนานาม อุปฺปชฺชมานา จตุตฺถโตวา ปญฺจมโตวา ปฏฺฐาย อุปฺปชฺชติ. น ฉฏฺฐโตวา สตฺตมโตวา. สาหิ วสีภูตาปิ จตุตฺถ ปญฺจเมสุ อุปฺปตฺตึ อลภมานา สพฺพโส นุปฺปชฺชติเยว. ลภมานา ปน ทิวสํปิ นิรนฺตรํ ปวตฺตติเยว. ตสฺมา จตุตฺถํวา ปญฺจมํวาติ อิทํ อาทิมตฺตนิยมนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ จ ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ จ วกฺขตีติ. ยทิ ปน ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. เอวํ สติ กสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ปตนเขตฺเต อปฺปนาชวนํ ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, หตฺเถ [Pg.170] ถปิตเลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํนาม หตฺถโต มุตฺตมตฺเต โหติ. เอวํ สนฺเตปิ หตฺถพเลน ขิปิตํ เลฑฺฑุ ทูรํปิ คจฺฉติเยว. เอตฺถ จ เลฑฺฑุสฺส ชโวนาม หตฺถชวมูลโก โหติ. หตฺถชโวจ สรีรพลมูลโก. ตตฺถ เลฑฺฑุ วิย อปฺปนาชวนํ ทฏฺฐพฺพํ. เลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํ วิย จตุตฺถโต ปจฺฉากาโล. หตฺถชโววิย โคตฺรภุชโว. สรีรพลํ วิย ปุริมานํ ปริกมฺมชวนานํ พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตานเสยฺยสฺส พาลทารกสฺส พลํ วิย อาทิกมฺมิกวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. วุทฺธิปตฺตสฺส ปุริสสฺสพลํ วิย สมาปตฺติวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. ยถา จ พาลทารเกน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ หตฺถโต มุตฺตมตฺเตปิ ปตติ. เอวํ อาทิกมฺมิกวีถิยํ อปฺปนาชวนํ เอกวารํ ชวิตฺวา ปตติ. ยถาวุทฺธิปตฺเตน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ ปตนเขตฺเตปิ อปติตฺวา ทูรํปิ ทูรตรํปิ คจฺฉติ. ตถา สมาปตฺติวีถิยํ อปฺปนาชวนํ จิรํปิ จิรตรํปิ ปวตฺตตีติ. มูลฏีกายํ ปน อปฺปนาชวนํ ปตนเขตฺเต ปวตฺตํปิ ภูมนฺตรปตฺติยาวา อารมฺมณนฺตรลทฺธิยาวา ปติตํนาม นโหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตนฺติ วุตฺตํ. นนุ อปติ ตตฺตา เอว สุฏฺฐุ พลวภาวโต สตฺตมชวนเจตนา สีฆํ อนนฺตเร ภเว วิปากทายินีจ อานนฺตริยกมฺมญฺจ โหติ. มชฺเฌ ปญฺจเจตนา ตถา พลวภาวาภาวโต จิเรน ตตียภวาทีสุ วิปากทายินีจ โหนฺติ, อนนฺตริยภาวญฺจ น คจฺฉนฺตีติ. นโข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ สีฆํ วิปากทานตาย พลวตีนาม สิยา. เอวํสติ ปฐมเจตนา สพฺพพลวตีนาม สิยา. สา หิ อิมสฺมึเยว ภเว วิปากํ เทตีติ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ. เอก วสฺสชีวีนํ ติณรุกฺขานํ ปริณาโมวิย ปถมเจตนาย ปริณาโม ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวีนํ วิย สตฺตมเจตนาย. มหาสาลานํ วิย มชฺฌิมเจตนานนฺติ. ตตฺถ เอกวสฺสชีวิโน ติณรุกฺขานาม อสารา โหนฺติ. อสารตฺตาจ ทุพฺพลา อนทฺธนิยา อจิรฏฺฐิกา. ตสฺมา เตสํ สีฆตรปริณาโม โหติ. เต หิ สีฆตรํ รุหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. เอกํ นิทาฆสมยํ อติกฺกมิตุํ นสกฺโกนฺติ. ทุตียํ [Pg.171] วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. เอตฺถจ นิทาฆสมโย วิย มรณกาโล เวทิตพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวิโน ปน โถกํ สารภูตา โหนฺติ. สารภูตตฺตาจ โถกํ พลวนฺตา อทฺธนิยา. ตโต เยวจเตสํ จิรปริณาโม โหติ. เต หิ ปถมํ วสฺสํ รุหนฺติ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา นสกฺโกนฺติ. ทุตียวสฺเสเอว ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. ทุตียํ ปน นิทาฆ สมยํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตียํ วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. มหาสาลา ปน สพฺพสารภูตา โหนฺติ. พลวนฺตา จิรตรฏฺฐายิโน. ตสฺมา เต สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉนฺติ. เต หิ เอก ทฺเว วสฺสานิ วิทตฺถิรตนมตฺตาว โหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา น สกฺโกนฺติ. อติจิรฏฺฐายิโน ปน โหนฺติ. ฉ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐตฺวาว ปตนฺติ. เอวเมว ปถมชวนเจตนา สพฺพโส อลทฺธาเสวนตาย อสารา อพลา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ เอกญฺจ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. อิมสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. สตฺตม ชวนเจตนา ปน ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. สารภูตตฺตา เยวจ สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉติ. อิมสฺมึ ภเว วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ภวนฺตรํ ปตฺวาว วิปจฺจติ. ปติตชวเนสุ ปน อนฺติม ชวนตาย ทุพฺพลตฺตา ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. ทุตียภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. อวเสสานํ ปน ปญฺจนฺนํ มชฺฌิมเจตนานํ สุฏฺฐุ ลทฺธาเสวนานํ สณิก ตร ปริณตภาโว วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพติ. นํ เกวลญฺเจตฺถ ติณ รุกฺโข ปมาย ปาโณปมายาปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เยหิเกจิ คพฺภเสยฺยกา ปาณา อปฺปายุกชาติกา โหนฺติ. เต สีฆตรํ คพฺภวาสํ วสนฺติ, สีฆตรํ วิชายนฺติ. องฺคมงฺคานิจ เนสํ สีฆตรํ ถามคตานิ โหนฺติ. อินฺทฺริยานิจ สีฆตรํ ปริปากคตานิ โหนฺติ. ตทเหว อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺติ. โคจรํ คณฺหนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สีฆตรํ วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ชิณฺณา โหนฺติ มรนฺติ. [Pg.172] ทีฆายุกชาติกานํ ปน คพฺภวาสาทีนิ สพฺพานิ สณิก เมว สิชฺฌนฺตีติ. เอตฺถจ มหคฺคต กุสลานิ สตฺตม ชวนฏฺฐาเน ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ปริกมฺมชวนานิ หิ จิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิธญฺญสทิสานิ. อปฺปนาชวนานิ อจิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิภตฺตสทิสานีติ ตานิปิ อจิรตรฏฺฐิติกานิเอว โหนฺติ. ทุตีเย ภเว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยนฺติ. อิมสฺมึ ภเวปิ อปฺปเกน กามจฺฉนฺทาทินา ปจฺจนีกธมฺเมน ปฏิพาหิตานิ สพฺพโส อวิปากภาวํ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมาตานิ เตน ปริยาเยน ทุพฺพลานิ นาม โหนฺตีติ.

此处，“以其近于有分”意即“以其近于有分的状态”。从第五速行开始，速行流就逐渐减弱，转而趋向有分的状态。这样一来，崖边之人的譬喻也就恰当了。“Niruddhānantaramevāti”是“niruddhe anantarameva iti”的分解，意为“于其灭后随即”。于谁之后呢？由于未闻有他，故从义理上可知是“于已灭者之后”。因为安止(appanā)生起时，是从第四或第五速行开始生起，而非从第六或第七。即使已得自在，若不能于第四、第五速行中生起，则完全不能生起；若能生起，则能持续一日。因此，当知“第四或第五”之说，是为限定其开端而已。正因此，后面才会说“进入安止心路”，以及“其后于安止之末，则堕入有分”。然而，若从第五速行开始，速行即被称为已堕，既然如此，为何其后在坠落区域中，安止速行还能转起呢？答道：置于手中的土块，其坠落区域始于离手之时。即便如此，凭借手的力量抛出的土块仍能去往远处。于此，土块的冲力源于手的冲力，而手的冲力源于身体的力量。应知安止速行犹如土块，第四速行之后的时段犹如土块的坠落区域，种姓速行(gotrabhujavo)犹如手的冲力，先前预备速行(parikammajavana)的力量犹如身体的力量。仰卧幼儿的力量，犹如初业者心路中欲界速行的力量；已成长者的力量，犹如等至心路中欲界速行的力量。犹如幼儿抛出的土块离手即落，初业者心路中的安止速行亦仅速行一次即落。犹如已成长者抛出的土块，即使在坠落区域亦不坠落，而能去往远处乃至更远处，等至心路中的安止速行亦能持续良久乃至更久。《根本注》(Mūlaṭīkā)中则说：安止速行即使在坠落区域中转起，若未达另一地，或未得另一所缘，则不名为堕。于此，或问：为何说从第五速行开始，速行即已堕？难道不是因为未堕，故而极为有力，第七速行思才能迅速于下一有中给予异熟，并成为无间业(ānantariyakamma)吗？中间的五速行思，因无此等强力，故需经长时于第三有等中才给予异熟，且不成无间业。此不应如是见。若以速予异熟为有力，则第一思应为最有力，因其即于此有中给予异熟。于此，结论如下：应知第一思的转变犹如一年生的草木，第七思犹如二年生植物，中间诸思犹如大娑罗树。其中，一年生的草木无有心材，因无心材故而羸弱、不长久、不常住。因此，它们的转变极快。它们生长、发育、繁茂极快，开花、结果、凋落、消失亦极快，不能度过一个暑季，到不了第二年。于此，应知暑季犹如死时。二年生植物则稍有心材，因有心材故而稍有力、较长久。正因此，它们的转变较慢。它们在第一年生长、发育、繁茂，但不能开花结果；至第二年才开花、结果、凋落、消失。它们不能度过第二个暑季，到不了第三年。大娑罗树则全为心材，有力，能更长久地住立。因此，它们的转变非常缓慢。它们在一两年里仅有一张手、一肘尺高，不发育、不繁茂，不能开花结果，但能极长久地住立，住立五六百年后才倒下。与此相同，第一速行思因完全未得习行，故无心材、无力，不能单独生成一有，亦不能度过一个死时，即于此有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。第七速行思则因已得习行，故稍有心材，能单独生成一有。正因有心材，其转变缓慢，不能于此有中成熟，需至另一有中才成熟。但在已堕的速行中，因其为最终速行而力弱，故不能度过第二个死时，于第二有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。至于其余五个中间的思，因已善得习行，其转变更为缓慢之理，当依已说之法了知。此义不仅能以草木为喻，亦能以有情为喻来说明。凡胎生的有情，若属寿短之类，则住胎时间极短，出生极快，其肢体强壮极快，诸根成熟亦极快。当日即能起立行走，觅食，于各自领域中娴熟极快，衰老、死亡亦极快。而属寿长之类者，其住胎等一切事，皆缓慢而成。于此，当知广大善心住于第七速行之处。预备速行因常住故，犹如善熟的稻谷；安止速行因不常住故，犹如善熟的米饭。因此它们也是更不持久的，于第二有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。即于此有中，若为少许欲贪等敌对法所障，则完全沦于无异熟的状态。因此，以此道理，它们被称为是羸弱的。

ยสฺมา จ อานนฺตริยกมฺมานํ ผลทานนิยตตานาม กาลนิยเมน วินา น สมฺภวติ. กาลนิยโมจนาม เอกนฺเตน สตฺตมชวนสฺเสว โหติ. น มชฺฌิมชวนานํ. เตสญฺหิ อสุกสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจนฺตีติ เอวํ นิยโม นตฺถีติ. ตสฺมา ทุวิธสฺส นิยมสฺส สิทฺธตฺตา เอว สตฺตมชวนเจตนาย อนนฺตริยกมฺมตา สิทฺธา โหติ. น พลวตรตายาติ นิฏฺฐเมตฺถคนฺตพฺพนฺติ. มูลฏีกายํ ปน นนุจ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา. ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตาสา สตฺตมชคนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ โหติ. น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายาติ อุตฺตรํ วทติ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ. เอวญฺหิ สติ ปถมชวนเจตนา กสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สุสงฺขตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานาม ชาตาติ วตฺตพฺพา โหตีติ. มหาฏีกายํ ปน ทุพฺพลาปิ อนฺติมชวน เจตนา สนฺนิฏฺฐานกิจฺจวิเสสยุตฺตตาย ผลวิปจฺจเน สตฺติวิเส สยุตฺตา โหตีติ อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ สา โหตีติ วุตฺตํ. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ปุคฺคลานุรูปํ. ยถาภินีหาร วเสนาติ ตสฺส ตสฺส ปริกมฺมภาวนา จิตฺตสฺส กสิณนิมิตฺตา ทีสุวา อนิจฺจลกฺขณาทีสุวา อภินีหรณานุรูปํ. อปฺปนาวีถินฺติ อปฺปนาปพนฺธํ. อิทญฺจ อเนกวาเร ปวตฺตานํ อปฺปนาชวนานํ สงฺคหณตฺถํ [Pg.173] วุตฺตํ. เตเนวาห ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ. ตตฺถ ตโตติ จตุตฺถโตวา ปญฺจมโต วา. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ ปญฺจเมวา ฉฏฺเฐวา เอกนฺเตน ภวงฺคปาโต โหตีติ อาปชฺชติ. ตสฺมา ปุน อปฺปนาวสาเนติ วุตฺตํ. ภวงฺคปาโตวโหติ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ อธิปฺปาโย.

再者，无间业(ānantariyakamma)的果报决定性，若无时间规定则无法成立。而时间规定，则完全只属于第七速行，中间诸速行则不然，因为它们并没有“必定于某一生中成熟”这样的规定。是故，由于两种规定成立，第七速行思才成就了无间业性，并非因其力强者，于此应作定论。然而，在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中，有人提出质难：“难道不是因为第七速行思力强，才成为顺生受业与无间业吗？”对此，其意趣或许是：作为结生(paṭisandhi)之无间缘的果报相续，由于以最终速行思为其无间缘而善造作，故彼第七速行思成为顺生受业与无间业，而非如未至最终的速行思那样仅因力强。此说似乎不当。因为若如此，则第一速行思也应因是某法之无间缘且善造作，而被称为顺现法受业了。而在《大疏钞》(Mahāṭīkā)中则说：“即使最终速行思微弱，但因具备决断作用的特质，故于果报成熟时亦具备特殊之力，因此它成为顺生受业与无间业。”“随其所应(Yathārahaṃ)”，即随应各人(puggala)。“依其引导(Yathābhinīhāravasena)”，即随应彼预备修习心对遍处相(kasiṇanimitta)等或无常相(aniccalakkhaṇa)等的引导。“安止心路(appanāvīthi)”，即安止相续。此说是为了总括多次生起的安止速行。因此他说：“其后，于安止之末，唯有堕入有分(bhavaṅga)。”其中“其后”，即从第四或第五（速行）之后。若依此义，则于第五或第六（速行）之后，便必然唯有堕入有分了。因此又说“于安止之末”。“唯有堕入有分”，其意趣是：那时没有彼所缘(tadārammaṇa)生起。

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中，

‘‘กตฺถจิ อปฺปนาวาเร สตฺตชวน ปริปูรณตฺถํ อปฺปนาวสาเนปิ กามาวจรชวนปฺปวตฺตึ วทนฺตานํ นิกายนฺตริกานํ วาโท อิธ เอวสทฺเทน นิวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

“于某处，有其他部派论者为圆满七速行，而说于安止之末亦有欲界速行生起，其说于此为‘唯’(eva)字所否定。”如是说。

ตตฺถาติ ตสฺมึ อปฺปนาชวนวาเร. นิรนฺตรปวตฺตานํ ชวนานํ ภินฺนเวทนตานาม นตฺถีติ วุตฺตํ โสมนสฺสสหคต ชวนา นนฺตรนฺติอาทิ.

“于彼处”(Tattha)，即于彼安止速行之时。已说：“无间生起的诸速行，并无不同之受”，如“喜俱速行之后……”等。

[๑๓๒] วิภาวนิยํ ปน

[132] 然而，在《明了义疏》中，

‘‘ภินฺนเวทนานํ อญฺญมญฺญํ อาเสวนปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา’’ติการณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘由于不同受之间相互的重复缘(āsevanapaccaya)未被去除故’，所说此理，并不妥当。”

น หิ อิธ อาเสวนปจฺจยภาโว ปมาณํ. กสฺมา, อาเสวน ปจฺจนิกานํ ผลชวนานํปิ ปริกมฺมชวเนหิ อญฺญมญฺญญฺจ อภินฺนเวทนตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา.

在此，重复缘并非标准。何以故？因为与重复缘相违的果报速行，亦应期望其与预备速行之间以及彼此之间有相同之受故。“应被期待”(Pāṭikaṅkhitabbā)，即“必然应被期望”。

[๑๓๓] วิภาวนิยํ ปน

[133] 然而，在《明了义疏》中，

‘‘ปสํสิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

至于所说“应被赞扬”，此说不妥。

น หิ ตาทิโส สํวณฺณนาปเทโส ทิสฺสตีติ. อรหตฺต ผเล มคฺควีถิยํ มคฺคกุสลานนฺตรํ ปวตฺตมาเนปิ อยํ ปุพฺพาปร นิยโม ปริกมฺมชวเนหิ เอว สห อปฺปนาชวนานํ โหตีติ กตฺวา กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลญฺจาติ วุตฺตํ. สุขปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวตฺตึส อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺติ. อุเปกฺขกา ปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวาทส, สุขิตกฺริยโต ปรํ อฏฺฐ. อุเปกฺขกา กฺริยโต ปรํ ฉ อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ทฺวตฺตึสาติ อรหตฺตผลสพฺพปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกุสลานํ โสฬสนฺนํ [Pg.174] มคฺคกุสลานํ ทฺวาทสนฺนํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวตฺตึส. ทฺวาทสาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ รูปารูปมคฺคกุสลานํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวาทส. อฏฺฐาติ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกฺริยานํ จตุนฺนํ อรหตฺตผลานญฺจ วเสน อฏฺฐ. ฉาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ ปญฺจนฺนํ รูปารูปกฺริยานํ อรหตฺตผลสฺสจ วเสน ฉ. ปุถุชฺชนานํ เสกฺขานญฺจ กามปุญฺญติเหตุโต ปรํ จตุจตฺตาลีส อปฺปนา สมฺภวนฺติ. วีตราคานํ อรหนฺตานํ ติเหตุกามกฺริยโต ปรํ จุทฺทส อปฺปนา สมฺภวนฺตีติ โยชนา.

因为不见有如是释义之说。于阿罗汉果的道心路中，即使于道善心之后生起，此前后规定亦是预备速行与安止速行共有，故说“于唯作速行之后，有阿罗汉果”。从乐俱善心之后，能生起三十二种安止速行。从舍俱善心之后，能生起十二种。从乐俱唯作心之后，能生起八种。从舍俱唯作心之后，能生起六种安止速行——应如是连结。其中“三十二”者，是以除第五禅外的四种色界善心、十六种道善心，以及十二种下位果心，共为三十二。“十二”者，是以第五禅的色界与无色界道善心，以及下位果心，共为十二。“八”者，是以除第五禅外的四种色界唯作心，以及四种阿罗汉果心，共为八。“六”者，是以第五禅的五种色界与无色界唯作心，以及阿罗汉果心，共为六。凡夫与有学，从欲界三因善心之后，能生起四十四种安止。离欲的阿罗汉，从欲界三因唯作心之后，能生起十四种安止——应如是连结。

๑๓๙. สพฺพถาปีติ อติมหนฺตาทินา สพฺพปกาเรนปิ. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถาวุตฺเตสุ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรสุ. สพฺพตฺถาปิ ปน อนิฏฺเฐ ติวา ปาโฐ. เตเนว ฏีกาสุ สพฺพตฺถาปีติ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรปีติ วุตฺตํ. อิจฺฉิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. เกน อิจฺฉิตพฺพนฺติ. โลกิยมหาชเนน. ตตฺถ จ อติอุกฺกฏฺเฐ อติทุคฺคเตจ ชเน อคเหตฺวา มชฺฌิมเกน มหาชเนน. เอวญฺหิ สติ อิฏฺฐานิฏฺฐานํ สุฏฺฐุววตฺถานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมึ อารมฺมเณกุสล วิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อิฏฺฐํนาม. ยสฺมึ ปน อกุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อนิฏฺฐํนาม. น หิ สกฺกา อิฏฺฐํวา อนิฏฺฐํวา อารมฺมณํ วิปากจิตฺตํ วญฺเจตุนฺติจ. อปิจ ทฺวารวเสนาปิ อิฏฺฐานิฏฺฐตา เวทิตพฺพาติ จ วุตฺตํ. ตสฺมา อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตานคเต เอเก กสฺมึ รูปกลาเป วณฺณาทีสุ รูเปสุ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ. กิญฺจิ อนิฏฺฐํ. กทาจิ อิฏฺฐํ โหติ. กทาจิ อนิฏฺฐํ, ตตฺถ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ กิญฺจิ อนิฏฺฐนฺติ ยถา กึสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ วณฺโณ อิฏฺโฐ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ, รโส อนิฏฺโฐ, โผฏฺฐพฺโพ อนิฏฺโฐ, ขรสมฺผสฺโส. กึสฺมึจิ วณฺโณปิ อิฏฺโฐ, คนฺโธปิ อิฏฺโฐ, รสาทโย อนิฏฺฐาเยว. ตถา พุทฺธสฺส สรีรคเตปิ เอกสฺมึ กลาเป วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. มตกณฺหสุนขสฺส อุทฺธุมาตสรีเรปิ วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. โส หิ วณฺโณ ยทิ นิวตฺถปารุตสฺส วตฺถสฺส ภเวยฺย. ตํ วตฺถํ มหคฺฆํ โหตีติ. กทาจิ อิฏฺฐํ กทาจิ อนิฏฺฐนฺติ อคฺคินาม เหมนฺเต อิฏฺโฐ สุขวิปากสฺส ปจฺจโย. คิมฺเห อนิฏฺโฐ ทุกฺขวิปากสฺส ปจฺจโย. สีตุทกํ คิมฺเห [Pg.175] อิฏฺฐํ. เหมนฺเต อนิฏฺฐํ. ตถา สุข สมฺผสฺสํ วตฺถํ ปกติกาเย อิฏฺฐํ โหติ. วณํ ปตฺวา อนิฏฺฐํ. เตนวา สณิกํ ผุสนฺตสฺส อิฏฺฐํ, คาฬฺหํ ผุสนฺตสฺส อนิฏฺฐนฺติ. นอิฏฺฐนฺติ อนิฏฺฐํ. ตสฺมึ อนิฏฺเฐ. อิฏฺเฐติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต, กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ตทารมฺมณานีติ สมฺพนฺโธ. สนฺตีรณ ตทารมฺมณานิ เจตฺถ อุเปกฺขาสหคตานิเอว เวทิตพฺพานิ. เตเนวาห อติอิฏฺเฐปนาติอาทิ. ตตฺถ อภิอิฏฺเฐติ สุวณฺณ รชต มณิวณฺณาทิเก หริตาลวณฺณาทิเก โกเสยฺย วตฺถวณฺณาทิ เก เทวจฺฉราวณฺณาทิเกจ อติวิย โลกิยมหาชเนน อิจฺฉิตพฺเพ ฉฬารมฺมเณ. ยสฺมา เจตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณ สมาโยโค อกุสลกมฺมสฺเสว วิปจฺจโนกาโส โหติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคจ กุสลกมฺมสฺเสว, ตสฺมา อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากาเนว. อิฏฺเฐ กุสลวิปากาเนวาติ อยํ นิยโม สิทฺโธ. เวทนานิยโม ปน อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิย อตฺตโน อุสฺสาห พเลน วินา เกวลํ กมฺมพเลน นิพฺพตฺตานํ วิปากานํ ปริทุพฺพลตฺตา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา คหณา ภาวโต ยถารมฺมณเมว สิทฺโธ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว. อถโข วิปลฺลาสรหิเต ขิณาสวสนฺตาเน ปวตฺตานํ กามกฺริยชวนานํ วิยถารมฺมณเมว เวทนาโยโค โหตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ตตฺถาปิ โสมนสฺสสหคต กฺริยชวนาวสาเน ติอาทิ. ตตฺถาปีติ เตสุ วิปาเกสุปิ. โสมนสฺสสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ พุทฺธวณฺณาทิเก อติอิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตานํ โสมนสฺส สหคต กฺริยชวนานํ อวสาเน. อุเปกฺขาสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ อนิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเตจ ปวตฺตานํ อุเปกฺขาสหคตกฺริยชวนานํ อวสาเน. อยญฺจ กฺริยชวนาวสาเน ตทารมฺมณนิยโม อฏฺฐกถายํปิ วุตฺโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ กามาวจร ติเหตุก โสมนสฺส สหคตกฺริยทฺวยํ ตทารมฺมณวเสน ปญฺจนฺนํ โสมนสฺสสหคต วิปากานํ อนนฺตรปจฺจโยติอาทิ. อิทญฺจ ปกตินีหาเรน ปวตฺตานํ กฺริยชวนานํ วเสน วุตฺตํ. ตถา รูเปน ปน จิตฺตาติสงฺขาเรน ปวตฺตานํ [Pg.176] กฺริยชวนานํ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาเวทนาโยโค อนิฏฺเฐปิ โสมนสฺส เวทนาโยโค โหติเยว. ยถาห –

139. “一切处”(sabbathāpi)指以极大等一切方式，即以所有方式。“此处”(ettha)指在这些如前所述的五门(pañcadvāra)与意门(manodvāra)中。然而，在不悦境中，也有“一切处”的读法。因此，诸复注(ṭīkā)中说“一切处”即指五门与意门。所谓“应喜爱”即是悦意。被谁所喜爱？被世间大众。其中不包括极高贵或极卑贱之人，而是中等阶层的大众。如是，方能清晰区分悦意与非悦意之境，如义注(aṭṭhakathā)所言。若某所缘能生善异熟(kusala vipāka)，即称为悦意；若生不善异熟(akusala vipāka)，则称为非悦意。悦意或非悦意的所缘，实不能欺骗异熟心(vipākacitta)。此外，亦云根据门的不同亦可判别悦与非悦。因此，在根(indriya)与非根(anindriya)相续的某些色聚(rūpakalāpa)中，颜色等色法有些是悦意的，有些是非悦意的；有时悦意，有时非悦意。其中，有些是悦意的，有些是非悦意的，例如某朵花中，颜色悦意而香非悦意，味非悦意，触非悦意（粗糙触）；又某物中颜色与香气皆悦意，而味等仍非悦意。同样，佛陀身体某些色聚中，颜色悦意而气味非悦意；甚至肿胀发黑的死狗尸体上，颜色悦意而气味非悦意（若此颜色是所穿之衣的颜色，则此衣物便价值连城）。有时悦意，有时非悦意，例如火在冬季悦意（是乐异熟之缘），夏季则非悦意（是苦异熟之缘）；凉水夏季悦意，冬季非悦意。同样，舒适触衣对健康者悦意，对伤者则非悦意；轻触悦意，重压非悦意。“非悦”(naiṭṭha)即不悦意。于不悦境中，“悦”(iṭṭha)指中等悦意(iṭṭhamajjhatta)，与善异熟的五识(pañcaviññāṇa)、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、彼所缘(tadārammaṇa)相关联。此中，推度与彼所缘心唯与舍俱。故言“极悦等”等。所谓“极悦意”(atiiṭṭhe)指金银珠宝色、雌黄色、丝绸衣色、天女色等六种所缘，皆为世间大众极度渴求者。因接触不悦所缘(aniṭṭhārammaṇa)唯是不善业(akusala kamma)成熟之机，接触悦意所缘(iṭṭhārammaṇa)唯是善业(kusala kamma)成熟之机，故不悦境必生不善异熟，悦境必生善异熟——此规律(niyama)成立。然而，应知受的规律(vedanāniyama)仅随所缘而成立，因为异熟(vipāka)极为羸弱，犹如镜中面相，仅由业力而生，无自身努力之力，且非由构想计度而取。不仅异熟(vipāka)如此，离颠倒的漏尽者(khīṇāsava)相续中生起的欲界唯作速行心(kāmakriyajavana)，其受亦完全随所缘而定，故说“于彼处，喜俱唯作速行心终结”等。此中，“于彼处”(tatthāpi)指那些异熟(vipāka)中。“喜俱唯作速行心终结”(somanassasahagata kriyajavanāvasāne)指对佛陀的颜色等极悦意所缘生起的喜俱唯作速行心(somanassasahagata kriyajavana)的最后时刻；“舍俱唯作速行心终结”(upekkhāsahagata kriyajavanāvasāne)指对不悦或中等悦意所缘生起的舍俱唯作速行心(upekkhāsahagata kriyajavana)的最后时刻。此唯作速行心(kriyajavana)最后时刻的彼所缘(tadārammaṇa)规律，义注中亦明载：“欲界三因喜俱二唯作心，以彼所缘为缘，成为五种喜俱异熟心(somanassasahagata vipāka)的无间缘”等。此说针对自然状态生起的唯作速行心(kriyajavana)。但是，如果由强大的心行(cittātisaṅkhāra)所引发，则对悦意之境也可能产生舍受，对不悦意之境反而可能产生喜受，如其所说。

กถญฺจานนฺท อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย. อิธานนฺท ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปํ. โส สเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ. สเจ อากงฺขติ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูล สญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ.

阿难，圣者如何是已修习诸根者？阿难，在此，比丘以眼见色时，生起悦意的，生起不悦意的，生起既悦意又不悦意的。若他希望：“我愿于厌恶境中，安住于非厌恶想”，他便安住于非厌恶想。若他希望：“我愿于非厌恶境中，安住于厌恶想”，他便安住于厌恶想。

สพฺพํ อุปริปณฺณาสเก อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปนฺติ เอเตน ขีณาสวานํ กามกฺริยชวนานํ ปกตินีหาเรน อิฏฺเฐ โส มนสฺสโยโค อนิฏฺเฐ อุเปกฺขา โยโค ทสฺสิโต โหติ. โสสเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติอาทินา ปน เตสํ ตถารูเป จิตฺตาภิสงฺขาเร สติ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาโยโค อนิฏฺเฐปิโสมนสฺส โยโค วุตฺโต โหตีติ. ยํ ปน ขีณาสวานํ สตตวิหารสุตฺเต อิธ ภิกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ. น ทุมฺมโน. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติอาทินา ฉสุทฺวาเรสุ โสมนสฺส ปฏิกฺขิปนํ วุตฺตํ. ตํปิ เตสํ ตถา รูปจิตฺตาภิสงฺขารพาหุลฺลวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา วา ขีณาลวาปิ พุทฺธรูปทสฺสนาทีสุ ปธานสารุปฺปฏฺฐานทสฺสนาทีสุ จ โสมนสฺสิตา โหนฺติเยว. ตสฺมา เกวลํ ราคาทิวตฺถุ ภูตานิ รูปารมฺมณาทีนิ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติปิ ยุตฺตํ. เอตฺถ จ. กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตายวา ผรติ. ธาตุโตวา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภายวา ผรติ. อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ. เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคนเยน อิธ ตถารูโป จิตฺตาภิสงฺขาโร นาม [Pg.177] เวทิตพฺโพ. อปเร ปน วทนฺติ-ขีณาสวา ยทา เทวจฺฉรา วณฺณาทิกํ อติอิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมา คจฺฉติ. ตทา ตตฺถ อสุภายวาผรนฺติ. อนิจฺจโตวา อุปสํหรนฺติ ตตฺถ อนิฏฺฐภูตํ อสุภ ลกฺขณํวา อนิจฺจลกฺขณํวา อุเปกฺขา กฺริย ชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอิฏฺฐารมฺมณภูตํ เทวจฺฉราวณฺณาทิกํ.

应引述《上分五十经》(Uparipaṇṇāsaka)中的《根修经》(Indriyabhāvanāsutta)。其中说到：“生起可喜的，生起不可喜的，生起可喜亦不可喜的。”由此显示，对于漏尽者而言，在欲界唯作速行心的自然运作中，当遇到可喜境时，与喜相应；当遇到不可喜境时，则与舍相应。然而，通过“若他希望于可厌境中安住于不可厌想，他便安住于不可厌想”等语句，则阐明了当他们生起如此心行时，即使面对可喜境也会与舍相应，即使面对不可喜境也会与喜相应。至于在关于漏尽者恒住的经中说：“比丘见色，不喜不忧，住于舍，具念正知”等，此说遮止了六门中的喜。这应当理解为是因为他们多修如是心行的缘故。又因为漏尽者在见到佛陀的色身等，或见到精勤修行的核心所缘时，仍然会生起喜。因此，说此处仅仅是针对作为贪等事由的可喜、不可喜的色等所缘而言，才是合理的。于此：如何于可厌境安住于不可厌想？即于不可喜事中遍满慈心，或者作界思惟。如此，便能于可厌境安住于不可厌想。如何于不可厌境安住于可厌想？即于可喜事中遍满不净，或者作无常思惟。如此，便能于不可厌境安住于可厌想。依《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)之理趣，此处所说的“如是心行”应当如此理解。另外一些论师说：当漏尽者遇到天女的容貌等极其可喜的所缘突然出现时，便对其遍满不净或作无常思惟，使那不可喜的不净相或无常相，成为舍俱唯作速行心的所缘，而不再是那极其可喜所缘的天女容貌等。

ตถา ยทา กุธิภกุฏฺฐสรีราทิกํ อติอนิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ตตฺถ เมตฺตายวา ผรนฺติ. ธาตุโตวา อุปสํหรนฺติ. ตตฺถ อิฏฺฐภูตํ อเวรตาวาทิลกฺขณเมว โสมนสฺสกฺริยชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอนิฏฺฐภูตํ กุธิต กุฏฺฐสรีราทิกํ. ตสฺมา ตานิ ชวนานิ กามวิปากานิวิย สพฺพทาปิ อารมฺมณานุรูปเมว เวทนายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ตํ นยุชฺชติ. น หิ ตานิ ลกฺขณานิ เทวจฺฉราวณฺณาทีหิ วินา วิสุํ ลพฺภนฺติ. เตหิ ปน สเหว ลพฺภนฺติ. ตสฺมา ยถา อานิสํสทสฺสเนน ภาวนาย ปุพฺพาปริยวิเสสทสฺสเนนจ อุทฺธุมาตกาทีสุ อติ อนิฏฺเฐสุปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ยถาจ มหา โมคฺคลานตฺเถรสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาทสฺสเนน อตฺตสมฺปตฺติทสฺสเนนจ อนิฏฺฐภูเตปิ อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป โสมนสฺสุปฺปตฺติ ปาฬิยํ วุตฺตา. ยถา จ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ตถารูเปน จิตฺตาภิ สงฺขาเรน กุฏฺฐิโน หตฺถโต ลทฺเธ อนิฏฺฐภูเต ปูติกุมฺมาเสปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เอวเมวํ อิธปิ อสุภผรณาทิโก จิตฺตาภิสงฺขาโร อติอิฏฺเฐ อุเปกฺขาชวนานํ อติอนิฏฺเฐจ โสมนสฺสชวนานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺหิ อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโวนาม โลกิยมหาชนานํ อิจฺฉาวเสน สิทฺโธ โหติ อคมฺภีโร วิปลฺลาสธมฺมานํ กิเลสานญฺจ วตฺถุภูโต. ยถาห-ตตฺถ กตมํ รูปํ หีนํ. ยํ รูปํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ อุญฺญาตํ อวญฺญาตนฺติอาทิ. เอตฺถ หิ เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโว นาม โลกิยมหาชน สมฺมุติยา สิทฺโธติ ทสฺเสติ. ตสฺมา ยญฺจ อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ โลกิยมหาชนานํ เทวจฺฉราวณฺณา ทีสุ อติ อิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณา ทีสุ [Pg.178] อติอิฏฺเฐสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ เตสํ วิปลฺลาสวเสเนว โหติ. ยํปน ปญฺญวนฺตานํ พุทฺธสาวกานํ เทวจฺฉราวณฺณาทีสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ ปญฺญาพเลเนว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

同样地，当愤怒皱眉的麻风病人的身体等极不可喜所缘现前时，他们即于彼处遍满慈心，或作界思惟。于彼处，唯有成为可喜的无怨等相，才是喜俱唯作速行心的所缘，而非那极不可喜的愤怒皱眉的麻风病人的身体等。因此，说“那些速行心如欲界果报心一般，恒常与所缘相应的受俱起”，此说不成立。因为那些相若离于天女的容色等，则无法单独获得，而是与它们一同被获得。因此，如义注中所说，通过见到功德、通过修习、通过见到前后差别，即使于肿胀相（尸）等极不可喜境中，喜亦会生起。又如圣典中所说，大目犍连(Mahāmoggalāna)长老因见到佛陀的善觉性及自身的成就，即使于不可喜的白骨饿鬼相中，喜亦会生起。又如义注中所说，大迦叶(Mahākassapa)长老以如是心行，从麻风病患者手中获得不可喜的腐烂米粥时，喜亦会生起。同理，于此，遍满不净等心行，是极可喜境中舍速行心生起的因缘，也是极不可喜境中喜速行心生起的因缘，应如是知。须知所缘的可喜与不可喜，是依世间大众的意欲而成，是浅薄的，是颠倒法与诸烦恼的事由。如言：“于彼，何者为劣色？即彼等众生所轻蔑、所鄙视之色。”于此，“彼等众生”显示了所缘法的可喜与不可喜，是依世间大众的共许而成立。因此，未断颠倒的世间大众，于天女的容色等极可喜境中，作极可喜想而执取；于佛陀的容色等极可喜境中，却作不可喜想而执取，此二者皆因其颠倒之力。而有慧的佛弟子，于天女的容色等中，作不可喜想而执取；于佛陀的容色等中，作极可喜想而执取，此二者皆因智慧之力而成，应如是知。

[๑๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[134] 然而，应阐明的是

‘‘กุสลากุสลานํ ปน อปฺปหีนวิปลฺลาเสสุ สนฺตาเนสุ ปวตฺติยา อติอิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐาการโต อนิฏฺเฐปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตาการโต คหณํ โหตีติ’’ วุตฺตํ.

曾说：“然而，在未断颠倒的（心）相续中，善与不善（心）生起时，即使于极可喜境，亦作可喜、中性、不可喜想而执取；即使于不可喜境，亦作可喜、可喜、中性想而执取。”

ยญฺจ ตตฺถ

而于彼处

‘‘ขีณาสวานํ จิตฺตวิปลฺลาสาภาเวน กฺริยชวนานิปิ ยถารมฺมณเมว ปวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพเมว.

曾说：“因漏尽者无心颠倒，其唯作速行心亦仅随所缘而转起。”此实应考察。

เย หิ เต ธมฺม จกฺขุรหิตา โหนฺติ. เตเยว วิปลฺลาส วเสน จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ กุสลา กุสลานิเยว เยภุยฺเยน ยถารมฺมณํ ปวตฺตนฺติ. น ปน กฺริย ชวนานิ. น หิ ขีณาสวา โลกิยมหาชนสมฺมเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ. ยถาห –

因为凡无有法眼者，他们因颠倒之力，随心而转，亦随所缘而转。因此，大体上唯有善与不善（心）随所缘而转起，而非唯作速行心。漏尽者们实不如是，于世间大众所共许的可喜与不可喜境中，随心而转，亦随所缘而转。如言：

รูปา สทฺทา คนฺธา รสา, โผฏฺฐพฺพาจ มโนรมา;

อิฏฺฐธมฺมา อนิฏฺฐาจ, น ปเวธนฺติ ปณฺฑิตาติ.

悦意的色、声、香、味、触，以及可意与不可意之法，智者不为震动。

ตสฺมา โสมนสฺส กฺริย ชวนานนฺตรํปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุเปกฺขา เวทนายุตฺตานิ เอว สิยุํ. ตถา อุเปกฺขากฺริยชวนานนฺตรํปีติ. มูลฏีกายํ ปเนตฺถ ปฏฺฐาเน-กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตาอุปฺปชฺชตีติ กุสลกุสลานนฺตรํ เอว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรํ นจ กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํนตฺถิ. ภวงฺคญฺจนาเมตํ นทิโสโตวิย ปฏิโสตคามินาวํ สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติกฺริยชวนํ. ตสฺมา กฺริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณวิธานํ [Pg.179] อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติเก ปญฺหา วาเร อารมฺมณปจฺจยวิภงฺเค ตีสุ อพฺยากตปทาวสานวาเรสุ เสกฺขปุถุชฺชนานํ ตทารมฺมณเมว ปธานํ โหติ. น กุสลา กุสลชวนํ. ตสฺมา ทฺวีสุปิ วาเรสุ เสกฺขาวา ปุถุชฺชนาวา กุสลํ อนิจฺจโต วิปสฺสนฺติ กุสลํ อสฺสาเทนฺตีติอาทิกํ วตฺวา ปุนจ กุสเล นิรุทฺเธ อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. อรหโต ปน ชวนํปิ ตทารมฺมณํปิ ปธาน เมว โหติ. ตสฺมา อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ อิจฺเจว วุตฺตํ. นปน วุตฺตํ กฺริยาพฺยากเต นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺย ตทารมฺมณเมว ปธานํ กตํนาม สิยา. อวุตฺเตปิจ ตสฺมึ วิปสฺสตีติ อิมินา ตทารมฺมณํปิ คหิตเมว โหตีติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน กุสลา.ล. อุปฺปชฺชตีติ กุสลากุสลานนฺตรเมว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรนฺติจ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถีติ จ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว. อนนฺตรปจฺจยวิภงฺเคสุ ปน กุสลํ วุฏฺฐานสฺส อกุสลํ วุฏฺฐานสฺส กฺริยํ วุฏฺฐานสฺสาติจ วิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส เนววิปาก นาวิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺสาติจ เอวมาทินา กฺริยชวนานนฺตรํ ภวงฺเคน สห ตทารมฺมณสฺสปิ วุฏฺฐานนาเมน วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติเยว. ตสฺมา ยญฺจ วุตฺตํ น กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสตีติ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว. นจ ฉฬงฺคุเปกฺขาว โต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติปิ กฺริยชวนํ สวิปฺผาริกํ น โหติ. กุสลชวนสฺส วิย ตสฺสปิ โอฬาริกกายวจี ปโยคสมุฏฺฐา ปนโตติ.

因此，喜悦唯作速行心之后，彼所缘亦应是与喜悦或舍受相应者。同样，舍受唯作速行心之后亦是如此。《根本复注》(Mūlaṭīkā)中，于《发趣论》(Paṭṭhāna)此处，说“善或不善灭尽时，异熟之彼所缘生起”，因此，彼所缘仅于善或不善之后说生起，而非于无记之后，亦未见于任何唯作之后说彼所缘生起之处。若有此说而未言及，则无理由。有分心如同河流，而速行心则如逆流而上之船，伴随飞溅，如是相续，此说合理。然而，对于具六支舍的漏尽阿罗汉而言，其寂静的唯作速行心并非如此。因此，唯作速行心之后之彼所缘的安立，应予考察，如是说。在《发趣论》之善法三法组问句中，于所缘缘分别中，三无记句之末，有学与凡夫主要以彼所缘为主，而非以善或不善速行心为主。因此，于此二句中，无论有学或凡夫，皆说“观善法为无常”、“享受善法”等等，复又说“善灭尽时，不善灭尽时，异熟之彼所缘生起”。然而，对于阿罗汉而言，其速行心与彼所缘皆为主体。因此，仅说“阿罗汉观善法为无常、苦、无我”。但未说“唯作或无记灭尽时，异熟之彼所缘生起”。若如是说，则彼所缘即被视为主要者。即使未明言，以“观”一词亦已摄彼所缘。因此，所说《发趣论》中“善法……生起”，乃指彼所缘仅于善或不善之后说生起，而非于无记之后。又说“若有此说而未言及，则无理由”，此说不合道理。然而，在无间缘分别中，善心出定、不善心出定、唯作心出定，以及异熟法之诸蕴出定、非异熟亦非法之诸蕴出定等，如是已见唯作速行心之后，有分心与彼所缘亦皆以“出定”之名被提及之处。因此，所谓“未见于任何唯作之后说彼所缘生起之处”之说，亦不合道理。而且，具六支舍的漏尽阿罗汉，其寂静的唯作速行心并非不强力，因为它也像善速行心一样，能引发粗显之身语行为。

[๑๓๕] วิภาวนิยํ ปน

[135] 再者，当予阐明。

ฏีกาวาทสฺส อุตฺตรํ วทนฺเตน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ อพฺยากตา นนฺตรํปิ ตทารมฺมณํ วุจฺเจยฺย. ปริตฺตารมฺมเณ โวฏฺฐพฺพนา นนฺตรํปิ ตสฺส ปวตฺตึ มญฺเญยฺยุนฺติ กฺริยชวนานนฺตรํ ตทา รมฺมณํ น วุตฺต’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ.

对于复注师之回应，即他所说的“若于无记之后亦说彼所缘，于小所缘中，于确定心(voṭṭhabbana)之后亦可认为其生起，故于唯作速行心之后不说彼所缘”，此说不善。

น [Pg.180] หิ ปฏฺฐาเน อิมสฺมึ วุตฺเต อิทํนาม มญฺเญยฺยุนฺติ อวุตฺตํนาม อตฺถิ. น จ อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริก ปริตฺตารมฺมณ วารปสงฺโค อตฺถีติ. โทมนสฺส.ล. อุเปกฺขา สหคตาเนว ภวนฺติ. น โสมนสฺสสหคตานิ. กสฺมา, โสมนสฺส โทมนสฺสานํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา. เตเนว หิ ปฏฺฐาเน เตสํ อิตรีตรานนฺตรปจฺจยตา นวุตฺตาติ. เอตฺถจ กฺริยชวน โทมนสฺสชวนาน เมว อนนฺตรํ ตทารมฺมณ นิยมํ ทสฺเสนฺเตน เถเรน อิตเรสํ กุสลากุสลชวนานํ อนนฺตรํ ปน ตาทิโส นิยโม นตฺถีติ ทสฺสิโต โหติ. ตสฺมา อฏฺฐนฺนํ กามกุสลานํ อฏฺฐนฺนํ โลภมูลานํ ทฺวินฺนํ โมหมูลานนฺติ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ อารมฺมณานุรูปํ สพฺพานิ ตทารมฺมณานิ ภวงฺคานิ จ ปวตฺตนฺติ. เยภุยฺเยน ปน อกุสลชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ อเหตุกเมว. ทฺวิเหตุกชวนานนฺตรํ ทฺวิเหตุกเมว. ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติเหตุกเมวาติ อยํ เยภุยฺยนิยโม. ยสฺส ปน ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวา กุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ อกุสลชวเนสุ ชวิเตสุ อกุสลานนฺตรํปิ ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวาตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. ยสฺส อกุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ ทฺวิเหตุเกสุวา ติเหตุเกสุวา กุสลชวเนสุ ชวิเตสุ กุสลานนฺตรํปิ อเหตุกตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-อเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต.ล. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทา รมฺมณตา อุปฺปชฺชติ. อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. เอกานิหิ ตทารมฺมณานินาม ปฏิสนฺธิชนเกน เอเกน กมฺเมน นิพฺพตฺตานิปิ นานาวีถีสุ นานาปฺปการานิ โหนฺติ. ปวตฺติ วิปากชนเกหิ ปน นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺเถสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺสาติ จตูสุ โสมนสฺสมหา วิปาเกสุ เอกเมเกน คหิต ปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส. ตทา รมฺมณสมฺภโวติ [Pg.181] ตทารมฺมณุปฺปตฺติ การณํ. ตทารมฺมณุปฺปตฺติ เยววา. ยํกิญฺจีติ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ รูปารมฺมณาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปริจิตปุพฺพนฺติ อิมสฺมึ ภเวเยว ตงฺขณโต ปุริมขเณสุ คหณ พหุลตา วเสน ปริจิตํ. อภิณฺหเสวิตนฺติ อตฺโถ. ปริตฺตารมฺมณนฺติ ปริตฺตธมฺมภูตํ อารมฺมณํ. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณนฺติ ทฺวีสุ อุเปกฺขาสหคตสนฺตี รเณสุ อิฏฺเฐ กุสลวิปากํ อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากํ อุเปกฺขา สหคต สนฺตีรณํ. เยสํ ปน ปกติยา อิตรานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคต วิปากานิ พหุลํ ปวตฺตนฺติ. เตสํ ตานิปิ อาคนฺตุกภวงฺคํ นโหนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. อฏฺฐกถายํ ปน มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท เยภุยฺยนิยมโสเต ปติตตฺตา อกุสลชวนานุรูปํ อเหตุกํ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวย เมว วุตฺตํ. เตเนว หิ ปรโต เถรวาทานํ วิจาริตฏฺฐาเน อกุสลชวนานนฺตรํ อเหตุก ตทารมฺมณ เมว ทีเปนฺตสฺส ตสฺส เถรวาทสฺส อปริปุณฺณวาทภาวํ ทสฺเสตฺวา ยทา กุสลชวนานํ อนฺตรนฺตรา อกุสลํ ชวติ, ตทา กุสลาวสาเน อาจิณฺณ สทิสเมว อกุสลาวสาเน สเหตุกํ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตทารมฺมเณจยุตฺเต เอตํปิ ยุชฺชติเยว. ตสฺมา ฉปิ อุเปกฺขาสหคตวิปากานิ อาคนฺตุกภวงฺคํ โหนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกสฺส ตาว อติมหนฺตาติ วิภูเตสุปิ พุทฺธวณฺณาทีสุ อภิอิฏฺฐารมฺมเณสุ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถีติ โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺคปาโตว โหติ. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส ปน สพฺเพสุปิ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ มหนฺเตสุ อวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุ โทมนสฺส อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณสมฺภโว อตฺถิ. นจมูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ อุเปกฺขาสหคตวิปาเกสุ ยถารหํ เอกํ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน ปวตฺตติ. ตถา ตสฺเสว พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐภูเตสุ อติมหนฺเตสุ อติวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุวา มหคฺคตปญฺญตฺตีสุวา โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อภิธมฺเม ธาตุวิภงฺเค สพฺพธมฺเมสุวา ปน [Pg.182] ปถม สมนฺนาหาโรติ วุตฺตํ. มหาหตฺถิปโทปม สุตฺเตจ อชฺฌตฺติ กญฺเจว อาวุโส จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปาอาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติกญฺเจว จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปา อาปาต มาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ.ล. ฆานํ.ล. ชิวฺหา.ล. กาโย.ล. มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติโกเจว มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา วีถิจิตฺตานินาม อาวชฺชเนนวินานอุปฺปชฺชนฺติ. สเจ อาวชฺชเนน ธมฺมโตวา กาลโภวา ยํยํ นิยเมตฺวา อาวชฺชิตํ โหติ. ตํ ตเทว ตานิปิ คณฺหนฺติ. ยทิ อนิยเมตฺวา ยํกิญฺจิ อาวชฺชิตํ โหติ. ตานิปิ อาวชฺชิ ตปฺปการเมว คณฺหนฺติ. น ปน เอกาวชฺชน วีถิยํ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อาวชฺชเนนวา อญฺญมญฺญํวา ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา ลมฺพณานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพนฺติ.

实在是因为，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，并没有所谓未说而有待意会的内容。并且，在以“阿拉汉以无常、苦、无我观(vipassanā)善法”等方式讲述观禅修行之处，并不存在关于五门小所缘心路过程的讨论。在忧速行之后生起的彼所缘只与舍俱行，不与喜俱行。为何？因为喜与忧是互相排斥的。正因如此，《发趣论》中才未说它们可互为无间缘。在此，长老通过开示，仅在唯作速行与忧速行之后，关于彼所缘有特定的规则，而对于其余善、不善速行之后则无此规则，从而阐明了这一点。因此，在八种欲界善心、八种贪根心、两种痴根心这十八种速行之后，会依所缘生起一切相应的彼所缘心与有分心。然而，一般而言，不善速行之后生起无因彼所缘；二因速行之后生起二因彼所缘；三因速行之后生起三因彼所缘，此乃普遍规律。若某人多生起二因或三因的善速行，则有时在他生起不善速行之后，也可能生起二因或三因的彼所缘。若某人多生起不善速行，则有时在他生起二因或三因的善速行之后，也可能生起无因彼所缘。《发趣论》中说：“观无因蕴为无常等时……生起忧。当善或不善速行息灭时，有因异熟作为彼所缘生起，无因异熟亦作为彼所缘生起。”实在是因为，所谓的彼所缘心，即使是由产生结生的同一个业所产生，在不同的心路中也会有各种各样的形态。至于由产生流转异熟的各种不同的业所产生的异熟，那就更不用说了。“因此”是指：因为在忧之后，喜的生起实不存在，所以……。“喜俱结生者”是指：由四种喜俱大异熟心之一结生的有情。“彼所缘可能”是指：彼所缘生起的因缘，或就是彼所缘的生起本身。“任何”是指：在可意与不可意的色所缘等中的任何一种。“先前已熟悉”是指：就在此生，于彼刹那之前的诸刹那中，通过多次取习而熟悉，意即“已数数习行”。“小所缘”是指：作为有限法(parittadhamma)的所缘。“缘于”是指：执取。“舍俱推度心”是指：在两种舍俱推度心中，当所缘为可意时，是善异熟舍俱推度心；当所缘为不可意时，是不善异熟舍俱推度心。然而，对于某些人，其余四种舍俱异熟心通常多生起，不能说它们不会成为客有分。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，大护法(Mahādhammarakkhita)长老的观点，因遵循普遍规则，故只说了与不善速行相应的两种无因舍俱推度心。正因如此，后来在探讨诸长老观点之处，指出了那位只阐明不善速行之后生起无因彼所缘的长老的观点之不圆满，并在义注中说：当不善速行在善速行之间生起时，那么在不善速行结束时，生起一个有因的彼所缘是合理的，它与善速行之后惯常生起的彼所缘相似。当彼所缘适合时，此说亦适合。因此，当知六种舍俱异熟心确实都能成为客有分。在此，对于舍俱结生者，当他面对如佛陀身相(buddhavaṇṇa)等极可意、极大、极清晰的所缘而生起忧时，彼所缘不可能生起，故在忧速行之后，便只是堕入有分。而对于喜俱结生者，当他面对一切可意或不可意、巨大或不清晰的六种所缘而生起忧时，既不可能生起彼所缘，也不可能生起根本有分，因此在忧之后，六种舍俱异熟心中的某一种会依情况作为客有分而转起。同样地，当他面对如佛陀身相等极可意、极大、极清晰的六种所缘，或广大与概念所缘而生起忧时，也是如此。在此，因为在阿毗达摩(abhidhamma)的《界分别》(Dhātuvibhaṅga)中说：“于一切法，首先是作意。”在《大象迹喻经》(Mahāhatthipadopama-sutta)中也说：“贤友(āvuso)，若内眼处完好，外色处亦现前，但无相应的作意，则相应的识的部分便不生起。贤友，当内眼处完好，外色处亦现前，且有相应的作意时，这样，相应的识的部分便得以生起。贤友，内耳处……乃至……内意处完好，外法处亦现前，但无相应的作意，则相应的识的部分便不生起。贤友，当内意处完好，外法处亦现前，且有相应的作意时，这样，相应的识的部分便得以生起。”因此，所谓的心路心，无转向(āvajjana)则不生。若转向心已由法性或时节确定而转向某所缘，则其余心路心亦取彼同一所缘。若未确定而转向任何所缘，则其余心路心亦随转向心的方式而取境。然而当知，在同一转向的心路中，一切心路心并不会因法性或时节而与转向心或彼此之间有不同的所缘。

เอตฺถ สิยา. ยทิ เจ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกวีถิยํ อาทิมฺหิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อารมฺมณํ อคเหตฺวา อญฺญํ ยํ กิญฺจิ ปริจิตปุพฺพํ ปริตฺตารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. เอวํ สติ นิราวชฺชนํนาม เอตํ สิยา. อาวชฺชนาทีหิจ สทฺธึ ธมฺมโต กาลโต จ ภินฺนารมฺมณํนาม สิยาติ. สจฺจํ, ยถา ปน มคฺควีถิยํ โคตฺรภุโวทานานิ ผลสมาปตฺติวีถิยํ ผลานิ นิโรธโต วุฏฺฐหนฺตสฺสจ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนเมว โหนฺติ ภินฺนารมฺมณญฺจ. เอวเมตสฺสปิ นตฺถิ นิราวชฺชนตาย ภินฺนารมฺมณตายจ โทโสติ. ยญฺจ เอกสฺมึภเว ภวงฺคสฺส ปฏิสนฺธิยา สห ธมฺมโตจ อารมฺมณ โตจ อภินฺนตฺตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํปิ มูลภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. [Pg.183] อิทญฺจ อาคนฺตุกภวงฺคนฺติ นตฺถิ โทโสติ. ตมนนฺตริตฺวาติ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ อตฺตโน อนนฺตรปจฺจยํ กตฺวา. วทนฺติ อาจริยา. ปาฬิยํ ปน มหาอฏฺฐกถายํจ เอตํ วิธานํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. กามาวจรชวนาวสาเนเยว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น มหคฺคตานุตฺตรชวนาวสาเน. กสฺมา อิติ เจ. กามาวจร ชวนานํ เอว สวิปฺผนฺทนตฺตา. อิตเรสญฺจ อวิปฺผนฺทนตฺตา.

此处可能出现这种情况：如果那个外来有分(āgantukabhavaṅga)在一个心路的开端，没有执取由转向心所转向的所缘，而是缘于任何其他先前熟悉的微小所缘而生起。这样，它就被称为“无转向”(nirāvajjana)。它与转向心等在法和时间上都有异，因此被称为“异所缘”(bhinnārammaṇa)。确实，譬如在道心路中的种姓心(gotrabhu)和净心(vodāna)，在果定心路中的果心，以及从灭尽定出定者的果心，都属于无转向和异所缘。因此，对于这个（外来有分）来说，不存在无转向性与异所缘性的过失。至于在同一生中，有分与结生在法和所缘上相同不异，这在各处都已说过。那也是针对根本有分(mūlabhavaṅga)而说。而这是外来有分，因此没有过失。“以之为无间缘后”(tamanantaritvā)是说，将那个外来有分作为自己的无间缘。诸阿阇梨(ācariyā)如是说。但其意为，在圣典与《大义注》中并无此规定。他们只认可在欲界速行结束时有彼所缘(tadārammaṇa)生起，而不在广大与出世间速行结束时。若问：为何？因为欲界速行有震动性，而其他速行则无震动性。

[๑๓๖] วิภาวนิยํ ปน

[136] 然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中

‘‘กามตณฺหา นิทาน กมฺมนิพฺพตฺตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

提出了“由以欲爱为因的业所产生故”这个理由。但那并非理由。

อปิจ อภิญฺญาวชฺชิตานิ มหคฺคตานุตฺตรชวนานิ อปริตฺตารมฺมณานิ โหนฺติ. ตทารมฺมณานิ ปน ปริตฺตารมฺมณาเนวาติ นเตสํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปสงฺโค อตฺถิ. อภิญฺญาชวนานิจ กานิจิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สนฺตตรานิ โหนฺตีติ เตสํปิ อวสาเน ตทุปฺปตฺติ นตฺถิเยวาติ.

再者，除去神通速行，广大与出世间速行是以非微小所缘为目标的。然而，彼所缘心只以微小所缘为目标，因此在那些（广大与出世间）速行结束时，不可能有彼所缘生起。并且，某些神通速行即使以微小所缘为目标，也更为寂静，因此在它们结束时，也绝不会有彼所缘生起。

[๑๓๗] เอเตน

[137] 由此

อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตาภาวโตติอาทิปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

“因其非生业，且无生业之同类性”等说法，也因此被驳斥。

กามาวจรสตฺตานํเอว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น รูปารูปสตฺตานํ. น หิ เตสุ อุปฺปนฺนานํ ปริตฺตารมฺมณานํปิ กามาวจรชวนานํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ อตฺถิ. ตทารมฺมณูป นิสฺสยสฺส กาม ภวงฺคสฺส อภาวโต มหคฺคต ภวงฺคสฺส จ สนฺต ตรสฺส ตทารมฺมณ กิจฺจา ภาวโตติ. จกฺขุวิญฺญาณ โสต วิญฺญาณานิ ปน รูปสตฺตานํ จกฺขุโสตอินฺทฺริย ปวตฺติอานุภาวโต สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานิจ ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมสิทฺธิโต รูปสตฺเตสุ ปวตฺตนฺติ เยวาติ. กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ, น มหคฺคตานุตฺตรปญฺญตฺติธมฺเมสุ. เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา ตทารมฺมณานํ. เตสํ ปน เอกนฺตปริตฺตา รมฺมณภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

他们只认可欲界众生有彼所缘，而不认可色界与无色界众生有。因为在他们当中，即使生起了以微小所缘为目标的欲界速行，在其结束时，也不会有彼所缘生起。这是因为作为彼所缘强依止的欲界有分不存在，且更寂静的广大有分没有彼所缘的作用。然而，眼识与耳识，以及领受心与推度心，由于色界众生眼根、耳根活动的威力，以及由于在门心路分类中心规律的成立，确实会在色界众生中生起。他们只认可在欲界法作为所缘时有彼所缘，而不在广大法、出世间法或概念法(paññatti)作为所缘时有。因为彼所缘心完全是以微小所缘为目标的。至于它们为何完全以微小所缘为目标，其原因已在前面说过了。

[๑๓๘] วิภาวนิยํ ปน

[138] 然而，在《阐明论》中

‘‘อปริจิตตฺตา’’ติ [Pg.184] การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

提出了“因不熟悉故”这个理由。但那并非理由。

จิตฺตญฺหิ นาม วิกปฺปพเลวา อปฺปนาปตฺตภาวนากมฺมวิเสเส วา สติ นิพฺพาเน วิย อปริจิเตปิ อารมฺมเณ ปวตฺตติเยวาติ.

因为心确实能凭借思择力，或当有达到安止的修习这一特殊业时，即使对于像涅槃(Nibbāna)这样不熟悉的所缘，也一样能够运行。

[๑๓๙] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[139] 并且，在《阐明论》中

‘‘กามตณฺหายตฺตกมฺมชนิตตฺตาปี’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ เหฏฺฐา ปฏิกฺขิตฺตเมว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ กึวา เอตาย ยุตฺติจินฺตายาติ วตฺวา สพฺพานิ วิภาวนิยํ วุตฺต การณานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ.

又提出了“因由欲爱所支配的业所产生故”这个理由。那个理由也已在前面被驳斥了。正因如此，在义注(aṭṭhakathā)中说：“何需于此逻辑思辨？”说完此话，所有在《阐明论》中陈述的理由都被驳斥了。

กาเม ชวน สตฺตาลมฺพณานํ นิยเมสตีติ กามภูมิปริยาปนฺนานํ ชวนานํ สตฺตานํ อารมฺมณานญฺจ วเสน ติวิเธ นิยเม สติ. วิภูเต ติมหนฺเตจ ตทารมฺมณมีริตนฺติ เอเตน ตทารมฺมณํนาม ปวตฺตมานํ วิภูตารมฺมเณวา อติมหนฺตารมฺมเณ วา ปวตฺตตีติ อยเมว นิยโม ทสฺสิโต. น ปน ยตฺถ ตทา รมฺมณํ ปวตฺตติ. เอตเทว วิภูตญฺจ อติมหนฺตญฺจ นามาติ นิยโม. ตสฺมา อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตานํ สุวิสทวตฺถุกานํ รูปพฺรหฺมานํ อุปฺปนฺนาวีถิโย เยภุยฺเยน วิภูตารมฺมณาเอว อติมหนฺตา รมฺมณาเอวจ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา รูปารูปภูมีสุ วิภูตารมฺมณวีถิโย อติมหนฺตารมฺมณวีถิโยจ นลพฺภนฺตีติ วทนฺติ. [ตทารมฺมณนิยโม].

于欲界，当对速行、有情与所缘有三种限定时。“彼所缘于显著与极广大中被宣说”此句表明，所谓的彼所缘，当它生起时，只于显著所缘或极广大所缘中生起——这即是所阐明的限定。然而，此限定并非是说，凡有彼所缘生起之处，即被称为‘显著’与‘极广大’。因此，当知由殊胜业所生、具有极清晰所依的色界梵天们生起的心路，通常都缘于显著所缘或极广大所缘。然而，有些人不察此义，而说在色界与无色界中，不存在缘于显著所缘与极广大所缘的心路。[彼所缘限定]

๑๔๐. ชวเนสุจาติ จสทฺโท ปน สทฺทตฺโถ. ฉกฺขตฺตุ เมววา ชวนฺติ. ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สตีติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํปิ หิ ปกติกาเล อารมฺมณทุพฺพ ลฏฺฐาเนเอว กามาวจรชวนานํ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เกจิ ปน ฉกฺขตฺตุนฺติ อิทํ มุจฺฉากาลวเสน วุตฺตนฺติ มญฺญนฺติ. มนฺทวตฺติยนฺติ มรณาสนฺนกาเล พหุจิตฺตกฺขณาตีตกสฺส วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา อิตรกาเลสุจ มุทุตรภาเวน เกนจิ อุปทฺทุต ภาเวน อชฺโฌตฺถฏภาเวนจ วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา ตนฺนิสฺสิตานํ ชวนานํ [Pg.185] มนฺทีภูตเวคตา วเสน ปวตฺติกาเล. มรณกาลาทีสูติ มรณาสนฺนกาเล มุจฺฉากาเล วิสญฺญิภูต กาเล อติตรุณกาเลจ, ตตฺถ มุจฺฉากาโลนาม อสยฺห รูเปหิ ทุกฺขธมฺเมหิ อติภูตานํ อธิมตฺตโต กรชกายสฺส วิหญฺญปฺปตฺติกาโล. วิสญฺญิ ภูตกาโลนาม ปีติเวเคนวา นิทฺทาภิภูตตายวา ยกฺขคหเณนวา สุรามทาทิ วเสนวา ปกติสญฺญาย วิคตกาโล. อติตรุณกาโลนาม คพฺภคตสฺสวา สมฺปติชาตสฺสวา ทารกสฺส อชฺฌตฺต วตฺถูนํ อติมุทุกาโล. ตาทิเสสุ หิ กาเลสุ อนฺตรนฺตรา ฉทฺวาริกวีถิโย ปวตฺตมานาปิ เยภุยฺเยน ปริปุณฺณชวนวารา น ปวตฺตนฺติ. ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกาวา จตุปญฺจชวนิกาเอววา ปวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกวารา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. จตุปญฺจ ชวนิกวารา มูลฏีกายํ วุตฺตา. ปญฺจวารเมวาติ อิทํ ปน มรณา สนฺนกาลวเสน วุตฺตํ. นมุจฺฉากาลาทิวเสน. ตญฺจ โขปากติกสตฺตานํ วเสเนว. เย ปน ฌานสมนนฺตรํวา ปจฺจเวกฺขณ สมนนฺตรํวา อภิญฺญาสมนนฺตรํวา จวนฺติวา ปรินิพฺพายนฺติวา. เตสํ ฌานาทีนิเยว ปญฺจวารโต อธิกานิวา อูนานิวา มรณา สนฺนชวนานินาม โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ มรณุปฺปตฺติยํ อาวิภวิสฺสตีติ. ภควโต ปน ยมกปาฏิหาริย กาลาทีสูติ เอตฺถ อญฺเญสํปิ มหาโมคฺคลานตฺเถราทีนํ เอวรูโป ลหุปฺปวตฺติกาโล อาทิสทฺเทน สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค อยํ ปน มตฺถกปตฺตา วสี ภควโต ยมกปาฏิหาริเย ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ. สกเลน ปน วากฺเยน ถเปตฺวา ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ลหุก ปวตฺติกาลํ อญฺญสฺมึ กาเล ภควโตปิ ฉวา สตฺตวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. อญฺเญสํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. จตฺตาริ ปญฺจวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺตีติ เอตฺถปิ ภควโตปิ ลหุกปฺปวตฺติยํ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺติ. ลหุกตรปวตฺติยํ จตฺตารีติ อตฺโถปิ ยุชฺชติเยว.

140. “ca”字仅为音节助词。速行仅生起六次。其意为：即使在通常情况下，当所缘微弱时。在义注(Aṭṭhakathā)中也说，于通常情况下，当所缘微弱时，欲界速行仅生起六次。然而，有些人认为“六次”是针对昏迷时而说。于“缓慢生起”时，即在临死时，作为心所依的色法在许多心刹那后变得衰弱，或在其他时候，由于所依过于柔弱、被某些障碍所扰或被压倒而衰弱，从而使依止于它的速行缓慢生起。“于临死时等”，包括临死时、昏迷时、无意识时及极年幼时。其中，“昏迷时”是指被无法忍受的色等苦法极度压倒，身体遭受极大损害之时。“无意识时”是指因喜悦的冲动、被昏睡所克服、被夜叉(yakkha)附身，或因酒类麻醉品等而失去正常意识之时。“极年幼时”是指胎儿或新生儿的内在所依极度柔弱。在这些时候，六门心路即使间或生起，通常不生起圆满的速行，而只生起二或三次确定，或四或五次速行。于此，义注中说有二或三次确定，而根本疏钞(Mūlaṭīkā)中则说有四或五次速行。“仅五次”是针对临死时而说，非针对昏迷时等。且此仅适用于普通有情。至于那些在禅那、省察或神通之后命终或般涅槃者，其禅那等即是多于或少于五次的临死速行，当如是知。此义将于后文“死与生起”一节中明示。“于世尊(Bhagavā)行双神变时等”，此处的“等”字亦包含大目犍连(Mahāmoggalāna)尊者等圣弟子如此迅速生起之时。如《清净道论》(Visuddhimagga)中所说：“此圆满自在仅于世尊行双神变时，或于其他圣者类似之时获得。”然而，整个句子表明，除了像双神变那样迅速生起的情况，在其他时候，世尊亦有六或七次省察心生起，更不用说其他人了。于“有四或五次省察心”之处，亦可作此解：世尊于迅速生起时有五次省察心，于更迅速生起时有四次。

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《毗婆尼》(Vibhāvanī)中

ภควโต [Pg.186] จตฺตาริ อญฺเญสํ ปญฺจปีติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ.

则说：“世尊为四，其他人亦为五，此说似乎恰当。”

ตตฺถ ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ภควา อคฺคิกฺขนฺธอุทก ธาราทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปาฏิหาริยานํ ปวตฺตนตฺถํ ปถมํ เตโชกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต ทฺเว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. ตโต อาโปกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต ทฺเว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน เหฏฺฐิม กายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺติ. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถจ ลหุกปฺปวตฺติยา อิจฺฉิตตฺตา ทฺเว ทฺเว ปจฺจเวกฺขณวารา จตุปญฺจชวนิกาเอว ภวนฺติ. ทฺวินฺนญฺจ ชวนวารานํ อนฺตรา ทฺเว เอว ภวงฺคานิ ภวนฺติ. ตานิจ ทฺเว ปาฏิหาริยานิ ปสฺสนฺตานํ เอกปฺปหาเรเนว ปวตฺตานิ วิย ปญฺญายนฺตีติ. เอตรหิ ปน เกจิ อาทิกมฺมิกชฺฌานปจฺจเวกฺขเณสุปิ จตฺตาริ ปญฺจวาชวนานิ วทนฺติ. อาทิกมฺมิกสฺสาติ โยคกมฺมสิทฺธิยา อาทิมฺหิ นิยุตฺตสฺส. ปถมํ อุปฺปนฺนา อปฺปนา ปถมกปฺปนา. ตสฺสํ ปถมกปฺปนายํ. อาทิกมฺมิกอปฺปนาวีถิยนฺติ อตฺโถ. ตทา หิ สพฺพานิปิ มหคฺคตชวนานิ ปุน อาเสวนาภาวโต ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ เอกวารเมว ชวนฺตีติ. อภิญฺญาชวนานิ ปน อิทฺธิวิกุพฺพนาทิ. กิจฺจสิทฺธิยาเอว ปยุตฺตานีติ กิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโต อาทิกมฺมิกกาเลปิ วสีภูตกาเลปิ เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ อภิญฺญาชวนานิจ สพฺพทาปีติ. ยถาจ อภิญฺญาชวนาทิ เอวํ มคฺคชวนานิปิ ตํ ตํ กิเลสปฺปหานกิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพา ภาวโต เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอก จิตฺตกฺขณิกาวาติ. อถวา, มคฺคเจตนาย อนนฺตริกผลตฺตา สกึ [Pg.187] อุปฺปนฺเนเยว มคฺเค ผลสฺสวาโร อาวโตติ นตฺถิ มคฺคจิตฺตสฺส ปุนุปฺปตฺติยา โอกาโสติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอกจิตฺตกฺขณิกาวาติ. ชวนุปฺปตฺติยา ปกติยา สตฺตกฺขุปรมตฺตา มนฺทสฺส ปญฺจมํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ทฺเว ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ติกฺขสฺส จตุตฺถํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ตีณีติ วุตฺตํ ตโต ปรํ.ล. อุปฺปชฺชนฺตีติ. นิโรธสมาปตฺติกาเล ปน ปุพฺพภาเคเยว ตาทิ สสฺส ปโยคาภิสงฺขารสฺส กตตฺตา ทฺวินฺนํ วารานํ อุปริ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ นิโรธ.ล. ชวตีติ. เอตฺถจ ทฺวิกฺขตฺตุนฺติ อิทํ อุกฺกฏฺฐ นิทฺเทสวเสน วุตฺตํ. เอกํวา ทฺเววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหตีติ หิ วุตฺตํ. จตุตฺถารุปฺปชวนนฺติ อนาคามิโน กุสลภูตํ อรหโต กฺริยภูตํ เนวสญฺญานาสญฺญา ยตน ชวนํ. วุฏฺฐานกาเลจ นิโรธสฺส นิสนฺทมตฺตตฺตา เอกวารเมว วชนํ ปวตฺตตีติ วุตฺตํ วุฏฺฐานกาเลจาติอาทิ. ตตฺถ อนาคามิ ผลํวา อรหตฺตผลํวาติ อนาคามิผเลวา อรหตฺตผเลวา. ภาเวน ภาวลกฺขเณ เหตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห นิรุทฺเธติ. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยนฺติ ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติวเสน สกลายปิ สมาปตฺติวีถิยํ. ภวงฺคโสโตวิย วีถินิย โม นตฺถีติ อิทํ จิณฺณวสีภูตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. อกตา ธิการสฺส ปน ฌานสมาปตฺติยํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทฺเว ตีณิ จตฺตารีติอาทินา ฌานชวนานิ อนุกฺกเมน วทฺธมานานิ ปวตฺตนฺติ. กตา ธิการานํ ปน มหาปุริสชาติกานํ ปฏิลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย จิณฺณวสีภาวาเนว โหนฺติ. ตถา ผลชวนานิจ สพฺเพสํปิ ผลฏฺฐานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. พหูนิปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อาทิกมฺมิกกาลาทีสุ เอกวาราทิวเสนปิ อวเสสานํ ปวตฺตึ สมฺปิณฺเฑตีติ. [ชานนิยโม].

于此，世尊为示现双神变(yamakapāṭihāriya)，即火蕴与水流等成双成对的神变，首先入于以火遍(tejokasiṇa)为基础的禅那。然后他观察两个禅支，接着决意：“让火焰从我上身发出。”之后，他即于彼遍处证入神通(abhiññā)。通过神通力，火焰从他上身发出。然后他入于以水遍(āpokasiṇa)为基础的禅那，观察两个禅支，接着决意：“让水流从我下身流出。”之后，他即于彼遍处证入神通。通过神通力，水流从他下身流出。其余的双神变也是依此理趣。于此，因为意欲快速生起，故两次观察的心路都只有四或五个速行。于两次速行之间，仅有两个有分。而这两种神变在观看者看来，仿佛是同时发生的。然而，如今有些人说，在初修业者(ādikammika)的禅那与观察中，也有四或五个速行。“初修业者”，即为了成就瑜伽业处而于初始阶段精勤者。最初生起的安止(appanā)为初安止。于此初安止中，其义为“初修业者的安止心路”。因为那时所有大心(mahaggata)的速行，由于未经重复修习而非常微弱，故只速行一次。而神通速行，因为是为了成就神变等功能而被运用，所以在功能成就之后无事可做，故说无论在初修业者阶段还是在已得自在阶段，都只速行一次。并且说神通速行总是如此。如同神通速行等，道的速行也是如此，因为在断除彼彼烦恼的功能成就之后无事可做，故只速行一次。故说：“四个道……是一心识刹那的。”或者，因为道思(maggacetanā)有无间断的果，故道一旦生起，果的轮次即到，道心没有再次生起的机会。故说：“四个道……是一心识刹那的。”速行生起的常规最多为七个刹那，对于钝根者，在第五个刹那生起的道之后，有两个果心生起；对于利根者，在第四个刹那生起的道之后，有三个果心生起。故说：“此后……生起。”在灭尽定(nirodhasamāpatti)时，因为在准备阶段已经作了如此的励力行，所以在两次（心路）之后，心识的活动即不存在。故说：“灭尽……速行。”于此，“两次”是依最胜的情况而说。因为经中说：“经过一或两个心识刹那后，即成为无心。”“第四无色定速行”，即不还者(anāgāmin)的善速行，阿罗汉的唯作速行，即非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)速行。在出定时，因为只是灭尽定的结果，故速行只生起一次。故说：“在出定时”等等。于此，“于不还果或于阿罗汉果中”，此处的处格是用于表示状态特征。因此他说“已灭尽时”。在所有定心路中，即通过禅那定与果定而成就的心路中，不像有分流那样有固定的心路规则。这是针对已熟练自在者而说。对于未积习者，在入禅那定时，禅那速行从开始的二、三、四个等次第增加而生起。而对于已积习的大士类者，从证得之时起，即已熟练自在。同样，也应了知，所有人的果速行，都属于已证果位者。“亦有众多”(bahūnipi)中的“亦”(pi)字，有总括之义。因此，它总括了在初修业者时期等情况下只生起一次等其余的生起方式。[知之规则]

๑๔๑. เอวํ ปุพฺพาปรนิยามวเสน วีถิจิตฺตานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุคฺคลเภทวเสน ภูมิเภทวเสนจ เตสํ ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ทุเหตุกานนฺติอาทิมาห. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตา ทฺเว เหตุโย เอเตสนฺติ ทุเหตุกา. จตูหิ ญาณวิปฺป ยุตฺตมหาวิปาเกหิ [Pg.188] คหิตปฏิสนฺธิกา. ทฺวีหิ ปน อเหตุก วิปาเกหิ คหิต ปฏิสนฺธิกา อเหตุกา นตฺถิ ปฏิสนฺธิเหตุ เอเตสนฺติ กตฺวา. เตสํ ทฺวินฺนํปิ วิปากาวรณสพฺภาวโต มหคฺค ตชฺฌานานิปิ ตาว นุปฺปชฺชนฺติ. กุโต โลกุตฺตรานิ. กฺริยชวนานิ ปน ขีณาสวานเมว อาเวนิก ภูตานีติ วุตฺตํ กฺริยชวนานิ เจวอปฺปนาชวนานิจ น ลพฺภนฺตีติ. ตตฺถ วิปากา วรณํ นาม อเหตุก ปฏิสนฺธิกตา ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิกตาจ. ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ สุคติยนฺติ สุคติ ภเว ปริยาปนฺนานํ เตสํ ทฺวินฺนํ ตถา ญาณมฺปยุตฺตมหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ สุคติยนฺติ เอเตน ทุคฺคติปริยาปนฺเน อเหตุก ปุคฺคเล นิวตฺเตติ. น หิ เตสํ อิมสฺมึ วากฺเย อิตเรสํ อนุญฺญาตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตวิปากานิปิ ลพฺภนฺตีติ. เตนาห ทุคฺคติ ยํ ปนาติอาทิ. ตตฺถ ทุคฺคติยํ ปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ มหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ ปริปุณฺณ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ สิยา. กสฺมา ปเนตฺถ สุคติปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ ทุคฺคติปริยาปนฺนานญฺจ อฏฺฐปิ สเหตุก มหาวิปากานิ น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ. นนุ ปฏฺฐาเน สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ เอกสฺมึ ภเว เอกสฺส สตฺตสฺส กทาจิ สเหตุกํ ภวงฺคํ กทาจิ อเหตุกํ ภวงฺคนฺติ เอวํ มูลภวงฺเค ปวตฺติเภโท นตฺถีติ กตฺวา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิทํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. สเหตุกนฺติจ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวิเหตุกํ ติเหตุกญฺจ ตทารมฺมณํ วิญฺญาตพฺพํ โหติ. อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิธ ปน ตสฺส ตทารมฺมณสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนํ มูลภวงฺคเมว อธิปฺเปตํ. อิธปิ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวีสุ อ- อเหตุกภวงฺเคสุ ยํกิญฺจิ คเหตพฺพเมวาติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ อเหตุกานํปิ อฏฺฐสเหตุก ตทารมฺมณานิปิ ลพฺภมานานิเอว สิยุํ. ทุเหตุกานํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วุจฺจเต, อเหตุ เกสุ [Pg.189] ตาว ทุคฺคติปริยาปนฺนานํ สเหตุกตทารมฺมณสมฺภโว สพฺพอฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต. ตสฺมา อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิทํ กุสลวิปากภูตํ อเหตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. อยญฺหิ ปฏฺฐาเน ธมฺมตา. ยทิทํ ยถาลาภคหณนฺติ. อิตรถา สพฺพอฏฺฐกถาวิโรโธ สิยาติ. ยถาจ กุสลานํ โยคสาธนียตฺตา ปวตฺติยํปิ โยคกมฺมวเสน ญาณโยโค โหติ. น ตถา วิปากานํ. เตสํ ปน อโยคสาธนี ยตฺตา ปวตฺติยํ ภวงฺคญาณสงฺขาเตน อุปนิสฺสยญฺญาเณน วินา ญาณโยโค น สมฺภวติ. ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิธปิ ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ สเหตุกตทารมฺมณเมว คเหตุํ ยุตฺตนฺติ กตฺวา ทฺวิเหตุกานํ อเหตุกานญฺจ ญาณสมฺปยุตฺตตทารมฺมณ ปฏิกฺเขโป เถเรน กโตติ. อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน ปน เยน วิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. เตน สทิสํ วา ตโต หีนํ วา ตทารมฺมณํ เตสํ สมฺภวติ. น ปณีตนฺติ กตฺวา ทฺวินฺนํปิ อเหตุกานํ อฏฺฐมหาวิปากานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา สตฺตตึสจิตฺตปฏิ ลาโภ วุตฺโต. โส ปน ยถา วุตฺตปฏฺฐานปาฬิยา วิรุชฺฌติ. อปเร ปน ยถา อเหตุกานํ สุคติปริยาปนฺนานํ ทฺวิเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ. เอวํ ทฺวิเหตุกานํปิ ติเหตุกตทารมฺมณํ สมฺภวตีติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ. อฏฺฐกถายญฺหิ กตฺถจิ เตสํ ทฺวินฺนํปิ อวิเสเสน อฏฺฐมหาวิปากปวตฺติ วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา ตโย เหตู เอเตสนฺติ ติเหตุกา. เต ปน กามรูปารูปวเสน ติวิธา โหนฺติ. ปุถุชฺชโน อฏฺฐอริยาจาติ นววิธา. เตสุ ขีณาสวานํ กุสลากุสล ชวนานิจ นลพฺภนฺติ. สพฺพโส อนุสยปหาเนน สพฺเพสํ กุสลากุสลานํ สห นิรุทฺธตฺตา อนุสย ปฏิพทฺโธ หิ เตสํ ตพฺภาโวติ. ตถาสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. อปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตาย สิกฺขนสีลยุตฺตา สตฺตอริยา เสกฺขานาม. อิธ ปน ตโย เหฏฺฐิมผลฏฺฐา อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ อาทิโต โสตาปตฺติมคฺเคเนว ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหีนตฺตา ตํ สหคตานิ [Pg.190] ปญฺจชวนานิ นลพฺภนฺตีติ. อนาคามิปุคฺคลานํ ปน ปฏิฆชวนานิจ น ลพฺภนฺติ. อนาคามิมคฺเคน ปหีนตฺตา. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา. จตุนฺนํ มคฺคฏฺฐานํ ปจฺเจกํ ยถาสกํ มคฺคชวนานิเอว ลพฺภนฺติ. อุปริมานญฺจ ผลานํ เหฏฺฐิเมหิ ปุคฺคเลหิ อนมิคตตฺตา เหฏฺฐิมานญฺจ อุปริเมสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ อนุปฺปชฺชนโต จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ ปจฺเจกํ ยถาสกํ ผลชวนานิเอว ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ โลกุตฺตร.ล. สมุปฺปชฺชนฺตีติ. เอตฺถจ อุปริมคฺเค อาคเต เหฏฺฐิมมคฺคานุภาวสฺส สพฺพโส ปฏิปสฺสทฺธิวเสน อุปริมานํ ปุคฺคลนฺตรตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ ปาริเสสโต ลพฺภมานวีถิจิตฺตานิ ทสฺเสตุํ คาถมาห. ปรินิฏฺฐิ ตสิกฺขากิจฺจตฺตา นตฺถิ สิกฺขิตพฺพกิจฺจํ เอเตสนฺติ อเสกฺขา. ขีณาสวา. เตสํ เตวีสติกามวิปาก วีสติกฺริย อรหตฺตผล วเสน จตุจตฺตาลีส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา ยถาสมฺภวํ อุทฺทิเส. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาชวนวชฺชิตานํ สตฺตนฺนํ อกุสลานํ เอกวีสติยา กุสลานํ เตวีสติยา กามวิปากานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมผลานํ อาวชฺชนทฺวยสฺสจ วเสน ฉปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเส. อวเสสานํ จตุนฺนํ ปุถุชฺชนานํ กามวิปาก โลกิยกุสลากุลาวชฺชน ทฺวยวเสน จตุปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเสติ โยชนา. ปุคฺคล เภเทน วีถิจิตฺตานํ เภโท ปุคฺคลเภโท.

141. 如是依前后次第显示心路(vīthicitta)之运行后，今依个人(puggala)之差别及地(bhūmi)之差别，为显示彼等之运行，而说“二因者”(duhetuka)等。与结生识(paṭisandhiviññāṇa)俱行之二因，彼等为二因者。由四智不相应大异熟心(ñāṇavippayuttamahāvipāka)而执取结生(gahitapaṭisandhika)。复次，由二无因异熟心(ahetukavipāka)而执取结生者为无因者(ahetuka)，以彼等无结生之因故。因彼二者皆有异熟障(vipākāvaraṇa)，故广大禅那(mahaggatajhāna)尚不能生，何况出世间心？复次，唯作速行心(kriyajavana)乃漏尽者(khīṇāsava)所独有，故说彼等不得唯作速行心与安止速行心(appanājavana)。此处，异熟障者，谓无因结生与二因结生。如是，于善趣(sugati)中，智相应异熟心亦然，其义为：于善趣有(sugatibhava)中，彼二者亦不得智相应大异熟心。于此，“于善趣中”一语，排除了堕于恶趣(duggati)之无因个人。于此句中，为他者所许之智不相应异熟心，彼等亦实不得。是故说“于恶趣中”等。此处，应见圆满之释义为：于堕恶趣之无因者，智相应异熟心与智不相应大异熟心皆不得。此处或有疑：何故说于善趣之无因者不得四智相应异熟心，于恶趣者不得八有因大异熟心？于《发趣论》(Paṭṭhāna)中岂非说“有因有分(sahetukabhavaṅga)为无因有分(ahetukabhavaṅga)之无间缘(anantarapaccaya)”？于此，于一生中，于一有情，或时有因有分，或时无因有分，如是于根本有分(mūlabhavaṅga)中，运行并无差别，故可知“有因有分”一语，是针对名为彼所缘(tadārammaṇa)之客有分(āgantukabhavaṅga)而说。“有因”为概说之词，故应知为二因与三因之彼所缘。而“无因有分”，于此则意指于彼所缘之后无间而生之根本有分。此处亦为概说之词，故于二无因有分中，可取其一。是故，于二无因者，八有因彼所缘亦当可得；于二因者，则更不待言。答曰：于诸义注(aṭṭhakathā)中，皆否定堕恶趣之无因者有生起有因彼所缘之可能。是故，“无因有分”一语，是针对为善异熟之无因有分而说，此为妥当。此实为《发趣论》之法尔，即“随其可得而取”。否则，即与诸义注相违。又如，诸善法由加行而成办，故于运行中，亦由加行之业而有智相应。异熟法则不然，彼等非由加行而成办，故于运行中，若无名为“有分智”之强依止智(upanissayaññāṇa)，则智相应不可能发生。是故，长老作意：“有因有分”于此亦应取为智不相应之有因彼所缘，而否定了二因者与无因者之智相应彼所缘。然佛授(Buddhadatta)长老则谓：以何异熟心执取结生，彼等即可能生起与此相等或较劣之彼所缘，而非胜者。由此，否定了二无因者之八大异熟心，而说得三十七心。然此说与前述《发趣论》圣典相违。复有他者谓：犹如于善趣之无因者可有二因彼所缘，如是二因者亦可有三因彼所缘。此说看似合理，因于义注中，某处不加分别地宣说彼二者亦有八大异熟心之运行。与结生识俱行之三因，彼等为三因者。彼等依欲、色、无色界而有三类；复有凡夫(puthujjano)与八圣者，共为九种。其中，漏尽者不得善、不善速行心，因由随眠(anusaya)之遍断，一切善、不善法亦随之而灭，彼等之有实与随眠相系缚故。以修学之事未终(apariniṭṭhita)，具修学之性，七圣者名为“有学”(sekkhā)。于此，意指下三果住者。彼等初由须陀洹道(sotāpattimagga)断见与疑(diṭṭhivicikicchā)，故与此相应之五速行心不得。复次，阿那含(anāgāmi)个人亦不得瞋(paṭigha)速行心，由阿那含道断故。复次，道唯一心刹那，故四道住者各得其自之道速行心。上位之果，下位个人未证得故；下位之果，于上位个人中不生故；故说四果住者亦各得其自之果速行心，此即“出世间……生起”。于此当知，上位道现前时，由下位道之力遍止息故，成就为另一上位之个人。今为显示彼等个人依其余而可得之心路心，说此偈颂。修学之事已终(pariniṭṭhita)，彼等无应学之事，是为无学(asekha)，即漏尽者。于彼等，依二十三欲界异熟、二十唯作及阿罗汉果，可有四十四心路心，当随其可能而示。于七有学，除见、疑速行心之七不善心、二十一善心、二十三欲界异熟心、下三果及二转向，可有五十六心路心，当示。于其余四凡夫，依欲界异熟、世间善、不善及二转向，可有五十四心路心，当示。此即依个人差别之心路心差别。

๑๔๒. สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ อุปลพฺภนฺติ ปุคฺคลานํ ทฺวารานญฺจ เอตฺเถว ปริปุณฺณสมฺภวโต. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลานํ อุปฺปตฺติอรหานุรูปํ. รูปาวจรภูมิยํ วชฺชิตพฺเพสุ โสฬสวีถิ จิตฺเตสุ ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวากฺเย วุจฺจมานตฺตา ปฏิฆชวน ตทารมฺมณ วชฺชิตานีติ วุตฺตํ. อรูปาวจรภูมิยํ ปถมมคฺค รูปาวจรหสน เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตานิ ปฏิฆชวน ตทารมฺมณวชฺชิตานิจ วีถิ จิตฺตานิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถาปิ วชฺชิตพฺเพสุ อฏฺฐตึส วีถิจิตฺเตสุ โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวุจฺจมานตา ทฏฺฐพฺพา. สพฺพตฺถาปีติ สพฺพาสุปิ รูปารูปภูมีสุ. ตํตํ ปสาทรหิตานํ ตํตํทฺวาริก วีถิจิตฺตานิ [Pg.191] น ลพฺภนฺเตวาติ รูปาวจรภูมิยํ ตาว ฆานาทิตฺตยํ นตฺถีติ ฆานชิวฺหากายปสาท รหิตานํ รูปีพฺรหฺมานํ ฆาน ชิวฺหากายทฺวาริกานิ ฉ วีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวากฺเย วุจฺจมานตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ. อรูปภูมิยํ ปน ปญฺจปิ ปสาทา นตฺถีติ ปญฺจทฺวาริกานิ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณ มโนธา ตุตฺติก สนฺตีรณตฺตยวเสน โสฬสวีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริ วุจฺจมานตาติ วุตฺตํ. กามภูมิยํ ปน ตํตํ ปสาทรหิตตา ชจฺจนฺธาทีนํ วเสน โย เชตพฺพา. กาเม อสีติ วีถิจิตฺตานิ ยถารหํ ลพฺภเร ลพฺภนฺติ. รูเป จตุสฏฺฐิ ตถา ยถารหํ ลพฺภเร. อรูเป ทฺเว จตฺตาลีส ยถารหํ ลพฺภเรติ โยชนา. เอตฺถจ พฺรหฺมโลเกวา อุปริ ฉกามาวจร เทวโลเกสุวา อนิฏฺฐารมฺมณานิ นาม นตฺถิ. ตสฺมา รูปาวจรภูมิยํ จตุนฺนํ อกุสลวิปากานํ ลพฺภมานตาวจนํ ตตฺถ ฐตฺวาวา อิธ อาคนฺตฺวาวา อิธ อนฏฺเฐหิ รูปสทฺเทหิ สมาคจฺฉนฺตานํ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน อิธ อาคตานํเยว พฺรหฺมานํ อนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค โหตีติ ถานิ จตฺตาริ รูปภูมิยํ ลทฺธานินาม น โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สฏฺฐิเยว วีถิจิตฺตานีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อิธ อาคตานํเยว อุปฺปนฺนานิปิ พฺรหฺมตฺตภาเว อุปฺปนฺนตฺตา พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนานิ อิจฺเจว วตฺตพฺพตฺตา. นจ ตตฺถ ฐิตาปิ อิธ อนิฏฺฐานิ นคณฺหนฺติ. ทูเรปิ อารมฺมณํ คเหตุํ สมตฺถตฺตา พฺรหฺมานนฺติ.

142. 一切心路皆可得，因为个体与诸门在此处圆满出现。随其适合于彼彼地之个体而生起。在色界地，于应排除的十六种心路中，因上文已述及六种心，故说已排除了嗔恚速行与彼所缘。应如是结合：在无色界地，排除了初道、色界笑生、下无色心、嗔恚速行与彼所缘后，可得（其余）心路。于此，在应排除的三十八种心路中，亦应见上文已述及十六种心。“于一切处”，即于一切色界与无色界地。于无彼彼净色者，彼彼门心路实不可得。如在色界地，无鼻等三（净色），故于无鼻、舌、身净色的色界梵天，鼻、舌、身门之六种心路实不可得。关于此，如前所述：“因上文已述及六种心”。而在无色界地，五种净色皆无，故五门之双五识、意界三与推度三，共十六种心路，实不可得。关于此，即说“因上文已述及十六种心”。在欲界，则应依天生盲者等情况，结合其缺少彼彼净色而论。于欲界，八十种心路随其相应而可得。于色界，六十四种（心路）亦如是随其相应而可得。于无色界，四十二种（心路）随其相应而可得。应如是结合。于此，在梵天界或其上的六欲天中，实无不悦意所缘。因此，关于色界地可得四种不善异熟心之说，应理解为：是由于（梵天）住于彼处或来到此处，而与此处不悦意的色、声相遇。然而，有人说，只有来到此处的梵天，才会与不悦意所缘相遇，因此那四种（心）在色界地实不可得。所以他们说彼处只有六十种心路。此说不成立。因为即使是来到此处者所生起（的心），亦因生于梵天之有，故应说为生于梵天界。并且，并非住于彼处者便不能执取此处的不悦意所缘，因为梵天有能力执取遥远的所缘。

[๑๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[140] 以及《阐明》中所说：

ตสฺส วาทสฺส ปฏิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘อิธ ปน ตตฺถ ฐตฺวาปิ อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อสมฺภโว น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. เตน ตตฺถ ฐตฺวา อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อุปฺปนฺนานิ ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ ตตฺถ ลทฺธานินาม โหนฺติ. อิธ อาคตานํ อุปฺปนฺนานิ อิธ ลทฺธานินาม โหนฺตีติ อนุญฺญาตํ โหติ. ตญฺจ น ยุตฺตํ.

为反驳彼说，故言：“于此，然亦不可说住于彼处而见此世间者，无不悦意所缘之生起。”是故，住于彼处而见此世间者所生起的彼四种心，实为于彼处所得；来到此处者所生起者，实为于此处所得——此乃被认可的。然此说亦不合理。

ตํ ตํ ภูมิปริยาปนฺเน สตฺตสนฺตาเน อุปฺปนฺนานิเอว ตํตํภูมิยํ อุปฺปนฺนานีติ สิทฺธตฺตา. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ยถาสมฺภวนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลทฺวารารมฺมเณสุ สมฺภวานุรูปํ. ภวงฺเคน อนฺตริตา ภวงฺคนฺตริตา. ยาวตายุกนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ภวนิกนฺติ วีถิโต ปฏฺฐาย ยตฺตกํ กาลํ ชีวิตสนฺตานํ ปวตฺตติ. ตตฺตกํ กาลนฺติ อตฺโถ. อพฺโภจฺฉินฺนา ปวตฺตติ อสติ นิโรธ สมาปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

因为于彼彼地所摄之众生相续中生起者，即已确立为于彼彼地中生起。“如是”等为大总结。“随其可能”，即随其适合于彼彼地、个体、门与所缘而可能。“有分所间”即由有分所间隔。“尽其寿”，即于彼彼有中，从结生心路开始，生命相续持续多久，其义即为那么长的时间。“无间断地持续”，其意为在未入灭尽定时。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

《阿毗达摩概要》之释义，名为《胜义灯》。

จตุตฺถวณฺณนาย วีถิ สงฺคหสฺส

第四品，〈心路概要〉之释义。

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

วีถิมุตฺต สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

〈离心路概要〉之胜义灯释

๑๔๓. เอวํ [Pg.193] ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ อาทิคาถ มาห. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺติยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม วีถิจิตฺตวเสน อุทีริโตกถิโต. อิทานิ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโห นาม วีถิมุตฺต จิตฺตานํ วเสน วุจฺจตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปฏิสนฺธิยํ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติยา กถิตาย ตโต ปรํ ภวงฺคกาเลจ จุติกาเลจ เตสํ ปวตฺติ กถิตาเยว โหตีติ กตฺวา สนฺธิยมิจฺเจว วุตฺตํ.

143. 如是，在说明了转起时的转起概要后，如今为显示结生时的转起概要，而说此开篇偈。依前述方法，转起中的转起概要，已通过心路心的方式说明。如今，结生时的转起概要，则是通过离心路心的方式来说明，应如是结合。于此，因结生时心与心所的转起已被说明，其后有分时与死亡时的转起亦随之被说明，故仅言“结生”。

[๑๔๑] วิภาวนิยํ ปน

[141] 然而，在《阐明》中：

ปรโต มรณุปฺปตฺติยํ ปถมํ จุตึ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อนนฺตเร ปฏิสนฺธิยา วกฺขมานตฺตา อิธ สนฺธิคฺคหเณน อตีตา นนฺตร จุติปิ คเหตพฺพาติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ตทาสนฺนตาย ตํคหเณเนว คหิตจุติกาเลจา’’ติ. ตํ น ยุชฺชติเยว.

由于在后文的“死亡生起”中，先说明死心，之后紧接着说明无间结生，因此此处以“结生”一词，意欲包含过去无间死心，故说：“由于临近，通过此词已包含了死时。”然而，此说不合理。

วีถิมุตฺตานญฺหิ วิสยปฺปวตฺตินาม อตีตานนฺตรภเว มรณุปฺปตฺติยํเอว สิทฺธาติ เอกสฺมึ ภเว วิสยปฺปปตฺติยา สห เตสํ ปฏิสนฺธิปมุขานํ วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺติทสฺสนตฺถํเอว ตาย อตีตานนฺตรจุติยา สทฺธึ มรณุปฺปตฺติวิธานํ เถเรน ทสฺสิตนฺติ. ภวนฺติ สตฺตา สงฺขาราจ เอตาสูติ ภูมิโย. อโยติ วฑฺฒิ. อตฺถโต ปน สุขํจ สุขเหตุ สุขปจฺจยาจ เวทิตพฺพา. เยภุยฺเยน ตโต อยโต อปคตา เอตฺถ นิพฺพตฺตา สตฺตาติ อปาโย. โสเอว ภูมีติ อปายภูมิ. โอฬาริเกน กามราเคน กามียตีติ กาโม. คนฺตพฺพา อุปคนฺตพฺพาติ คติ. คจฺฉนฺติ สตฺตา เอตฺถาติวา คติ. อเนกวิธสมฺปตฺตีนํ อธิฏฺฐานตาย โสภณาคติ สุคติ. กาโมจ โส สุคติจาติ สมาโส. นตฺถิ ยถาวุตฺโต อโย เอตฺถาติ นิรโย. นิจฺจํ วา รยนฺติ กมฺปนฺติ ผนฺทนฺติ [Pg.194] สตฺตา ทุกฺขปฺปตฺตา เอตฺถาติ นิรโย. มนุสฺสา วิย อุทฺธํ อุจฺจา อหุตฺวา ติโร อญฺจิตา อายตาติ ติรจฺฉานา. ยุวนฺติ นานา วณฺณสณฺฐานาปิ สตฺตา สมานชาติตาย เอกีภูตาวิย โหนฺติ เอตายาติ โยนิ. ชาติ.

离心路心之所缘转起，唯于过去无间有之死亡生起时方得成就。为了显示在同一有中，所缘转起与彼等以结生为首之离心路心之转起，长老才指出与彼过去无间死心一起的死亡生起法。众生与诸行存在于此等处，故称为“地”(bhūmi)。“阿由”(ayo)是增长之义。就其义而言，应知是乐、乐因与乐缘。多数众生从此“阿由”(增长)处离去而生于此处，故称“恶趣”(apāya)。彼即“恶趣地”(apāyabhūmi)。以粗大之欲贪而贪欲，故称“欲”(kāma)。应去、应往者，故称“趣”(gati)。或众生行往此处，故称“趣”。因能作为多种财富之依止处，故称“善趣”(sugati)。欲界中的善趣，合称为“欲善趣”(kāmasugati)。此处没有如前所说的“阿由”(增长)，故称“地狱”(niraya)。或众生常受扰动、动摇、颤抖，遭受痛苦而到达此处，故称“地狱”。不像人类那样向上高起，而是横向弯曲延伸，故称“畜生”(tiracchānā)。虽然有种种颜色形状之有情，但因同类生性而像合为一体，故称“生类”(yoni)。出生(jāti)。

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《阐明》中：

ขนฺธานํ ปวตฺติวิเสโสติ วุตฺตํ.

诸蕴转起之殊胜，如是说。

ติรจฺฉานานํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ. เปจฺจ อิตา คตาติ เปตา. อิโต อปกฺกมฺม จวิตฺวา ภวนฺตเร คตาติ อตฺโถ. เยเกจิ กาลงฺกตา. ทิวงฺคตาปิ หิ โลเก กาลงฺกตา เปตาติ วุจฺจนฺติ. อิธ ปน สุขสมุสฺสยโต เปจฺจ ปกฏฺฐํ ปวาสํ ทูรํ คตาติ อตฺเถน ยาว ตโต น มุจฺจนฺติ. ตาว นิจฺจํ ทุกฺขปฺปตฺตา ลกฺขณสํยุตฺตาทีสุ อาคตา ตตียา อปายิกสตฺตา อธิปฺเปตา. เปตานํ สมูโห เปตฺติ. เปตฺติยา วิสโยติ เปตฺติ วิสโย. วิสโยติจ ปวตฺติเทโส วุจฺจติ. อสุรกาโยติ เอตฺถ สุรา วุจฺจนฺติ อุปริ เทวา สุรนฺติ อิทฺธิวิเสเสหิ ทิพฺพนฺติ, สุฏฺฐุวา รมนฺติ กามสุขรตึ ปจฺจนุภวนฺตีติ กตฺวา. น สุราติ อสุรา. เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย สนฺธาย สุรปฏิปกฺขา สุร สทิสาวาติ อตฺโถ. วิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตาทโย วินิ ปาติเก สนฺธาย ขุทฺทกสุรา จูฬกสุราติ อตฺโถ. ยมราชา ทโย เวมานิกเปเต สนฺธาย เอกเทเสน สุรสทิสาติ อตฺโถ. เวมานิกเปตาปิ หิ กตฺถจิ อสุรกายาติ อาคตา. โลกนฺตริก เนรยิเก สนฺธาย สพฺพโส สุรคุณ รหิตาติ อตฺโถ. เตปิ หิ พุทฺธวํสนิทานฏฺฐกถายํ ชาติทุกฺข นิทฺเทเสสุจ อสุรกายาติ วุตฺตา. ตถา กาลกญฺจิกเปเต สนฺธาย สพฺพโส สุรภาวรหิตาติ อตฺโถ. อิติ ปญฺจนฺนํ อสุรานํ วเสน อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทิพฺพา วต โภกายา ปริหายิสฺสนฺติ, ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเท จตฺตาโรปิ อปายา อสุรกายาติ อฏฺฐกถายํ วณฺณิตา.

畜生之生处为“畜生趣”(tiracchānayoni)。“从此死后而去”，故为“饿鬼”(peta)。其义为：从此地离去、死后，去到另一有。任何死去者，在世间亦被称为“亡者”(peta)。然而在此处，是指从善趣死后，去到极其遥远之处，直至无法解脱，恒常遭受痛苦者。此乃指《相相应》(Lakkhaṇasaṃyutta)等中所说的第三类恶趣有情。饿鬼之群体为“饿鬼界”(petti)。“饿鬼界之境域”即“饿鬼界”(petti visayo)。“境域”(visaya)亦被称为“转起之处”。于“阿修罗身”(asurakāya)中，“修罗”(sura)是指上界天神，因其以殊胜神通而闪耀，或善于享受欲乐。“非修罗”，故为“阿修罗”(asura)。此乃指与天神敌对者，或类似天神者，如韦巴吉帝(Vepacitti)、巴哈罗达(Pahārāda)等。就毗央伽罗母(Viyaṅkaramātā)、乌达拉母(Uttaramātā)等堕罪者(vinipātika)而言，其义为小阿修罗。就阎摩王(Yamarāja)等天宫饿鬼(vemānikapeta)而言，其义为部分类似天神者。天宫饿鬼有时亦被称为“阿修罗身”。就洲间地狱有情(lokantarika nerayika)而言，其义为完全不具天神之德者。在《佛史》(Buddhavaṃsa)的序言义注与《生苦的解释》(Jātidukkha-niddesa)中，他们亦被称为“阿修罗身”。同样，就黑甘肢咖(Kālakañcikā)饿鬼而言，其义为完全不具天神之状态者。如是，当知五种阿修罗之义理分别。“天众实将衰减，阿修罗众将充满”，于此经句，义注中解释道，四恶趣皆为“阿修罗身”。

ตตฺถ [Pg.195] เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย อสุรา ตาว ตึเสสุ เทเวสุ สงฺคหิตา. วินิปาติกาสุรา จาตุมหาราชิกเทเวสุ. ตถา เวมานิกเปตาสุรา. เตปิ หิ วินิปาติกาสุรา วิย ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหนฺตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตา. ยมราชาโน ปน เวสฺสภู โนตฺติจ เปตฺติ ราชา โสโม ยโม เวสฺสวโณจ ราชาติ เอวํ กถา วตฺถุปาฬิยํ อาคตา เวสฺสภูอาทโย สยํ มหิทฺธิกา มหานุภาวา เวมานิกเปตราชาโน หุตฺวาปิ เนรยิเกสุ สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ เหฏฺฐา นิรยโลเกสุปิ รชฺชํ กาเรนฺติเยว. เตเนว หิ สพฺเพ เปตโลกาปิ นิรยโลกาปิ ยมโล กาติจ ยมวิสยาติจ วุจฺจนฺตีติ. เยจ จาตุมหาราชิกปริ ยาปนฺนา ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน เรวติวิมาเน ยกฺขาติ อาคตา สํกิจฺจชาตเก รกฺขสาติ อาคตา ยกฺขรกฺขสานาม อิโต คนฺตฺวา อุสฺสทนิรเยสุ เนรยิกานํ นานากมฺม การณาโย กโรนฺโต วิจรนฺติ. เตสํปิ กาโล อุปกาโลติ เอวมาทีหิ นาเมหิ นารทชาตเก อาคตานํ นิรย ปาลานํ อุปริยมราชานํ อาณาปวตฺตติเยวาติ. โลกนฺตริกา สุรา นิรเย สงฺคหิตา. อิธ ปน กาลกญฺจิกาทโย เปตาสุราว อธิปฺเปตา. เตสํ อสุรานํ กาโย สมูโหติ อสุรกาโย. เอตฺถจ นิรยภูมินาม ปจฺเจกํ โสฬสุสฺสทปริ วารานํ อฏฺฐนฺนํ มหานิรยานํ วเสน อนฺโต ปถวิยํ ฐิตาติ เวทิตพฺพา. อรญฺญ ปพฺพต สมุทฺท ทีปกาทีสุปิ นานานิรย ภูมิโย โหนฺติเยว. ตสฺมา ตาทิสสฺส วิสุํ ววตฺถิตสฺส โอกาสสฺส อตฺถิตาย นิรโยตฺเวว วุตฺตา. เสสานํ ปน ติสฺสนฺนํ อปายภุมฺมีนํ ตาทิสสฺส โอกาสสฺส นตฺถิตาย โยนิ วิสย กาย สทฺเทหิ โยเชตฺวา ขนฺธาวา ขนฺธปฺปวตฺติปเทสาวา คหิตาติ. [อปายภูมิ]

于此，韦巴吉帝(Vepacitti)、巴哈罗达(Pahārāda)等阿修罗，被包含在三十三天中。堕罪阿修罗(vinipātikāsura)被包含在四大王天中。天宫饿鬼阿修罗(vemānikapetāsura)亦然。如诸义注中所说，他们如同堕罪阿修罗，亦有三因、二因及无因者。至于诸阎摩王(Yamarāja)，如《论事》(Kathāvatthu)圣典中所说：“毗舍浮(Vessabhū)、诺提伽(Nottica)、彼提王(Petti Rājā)、苏摩(Somo)、阎摩(Yamo)及毗沙门王(Vessavaṇa Rājā)。”毗舍浮等虽自身为有大神通、大威力之天宫饿鬼王，然因对地狱有情之悲悯，亦于下界地狱中行使王权。是故，所有饿鬼界及地狱界，皆被称为“阎摩界”(Yamaloka)或“阎摩境”(Yamavisaya)。复有隶属四大王天、心怀恶念、行为残暴者，于《瑞瓦蒂天宫事》(Revatīvimāna)中被称为夜叉，于《僧吉蔗本生》(Saṃkiccajātaka)中被称为罗刹。此等夜叉、罗刹前往增地狱(ussadaniraya)，对地狱有情施以种种刑罚而游荡。如《那罗达本生》(Nāradajātaka)中所说，名为迦罗(Kāla)、优波迦罗(Upakāla)等地狱卒，亦受上级阎摩王之命令所支配。洲间阿修罗(lokantarikāsura)被包含在地狱中。于此，则特指黑甘肢咖(Kālakañcikā)等饿鬼阿修罗。彼等阿修罗之群体(kāya)，即是“阿修罗身”(asurakāya)。于此当知，地狱地(nirayabhūmi)乃安立于大地之内，由八大地狱及其各有十六增地狱眷属所成。于森林、山岳、海洋、洲岛等处，亦有种种地狱地。是故，因有如是分别安立之处所，故称“地狱”。至于其余三恶趣地，因无如是处所，故以“生处”(yoni)、“境”(visaya)、“身”(kāya)等词，结合而取为“诸蕴”或“诸蕴生起之处”。

อุสฺสิโต อุคฺคโต อุสฺสนฺโนวา มโน เอเตสนฺติ มนุสฺสา. เตหิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุปิ อิตรภูมิกานํ สตฺตานํ ติกฺขตรสูร วิจิตฺรจิตฺตา โหนฺติ. ปริปุณฺณานํ กุสลากุสลกมฺม ปถานํ [Pg.196] อานนฺตริยกมฺมานญฺจ เอตฺเถว สมฺภวโตติ. เตสุปิ ปน ชมฺพุทีปวาสิโนเอว อติสเยน อุสฺสิตมนา โหนฺติ. อิตเร ปน เตหิ สมานวณฺณาทิตาย มนุสฺสา อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ยถาห-ตีหิ ภิกฺขเว ฐาเน หิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ. เทเวจ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ. สูราจ สติ มนฺโตจ อิธ พฺรหฺมจริยวาโสจาติ. อกฺขรจินฺตกา ปน วทนฺติ มนูติ มหาสมฺมตราชา วุจฺจติ. อิเมจ ชนา เตน ถปิเตสุ มริยาทธมฺเมสุ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตฏฺฐานิยา โหนฺติ. ตสฺมา มนุโน อปจฺจา ปุตฺตาติ มนุสฺสาติ. อิธ ปน ภูมิปริยาโยติ กตฺวา มนุสฺสาติ อิตฺถิลิงฺคํ เอกวจนญฺจ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ เสเส สุปิ. เยสุ ปน จตฺตาโร มหาราชาโน รชฺชํ กาเรนฺติ. เต เทวา จาตุมหาราชิกา. ตตฺถ ธตรฏฺโฐ คนฺธปฺปานํ ราชา โหติ. วิรุฬฺหโก กุมฺภณฺฑานํ. วิรูปกฺโข นาคานํ. กุเวโร ยกฺขานํ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน คนฺธรุกฺเขสุ อปฺเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ คนฺธปฺปา. คนฺธรุกฺขาธิวตฺถา เทวา. เต มูลคนฺธาทิวเสน ทสธา ปาฬิยํ อาคตา. กุมฺภณฺฑาติ ทานวรกฺขสา. นาคา ยกฺขาจ ปากฏา. สพฺเพ เต เยภุยฺเยน ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน จ โหนฺติ. ตสฺมา จตฺตาโร มหาราชาโน อญฺญมญฺญํวา มนุสฺสานํ วา อวิเหฐนตฺถาย เตสุ นานาราชานํวา นานาเสนาปตึวา ถเปสุํ.

心意高昂、隆盛或炽盛者，是为“人”(manussa)。于无量轮围世界中，他们比其他生存地的有情，心更敏锐、勇猛、多样。圆满的善不善业道及无间业，唯于此地发生。其中，瞻部洲(Jambudīpa)的住民，心意尤为高昂。其余者，则因与他们肤色等相似，才被称为人。于此轮围世界中，更不必言，如佛所说：“诸比丘，瞻部洲人于三事胜过北俱卢洲(Uttarakuru)人及三十三天诸天。以何三事？即勇猛、具念，以及于此地有梵行住。”文字学者则说：“‘摩奴’(Manu)者，即是大共选王(Mahāsammata)。”此等人民安住于彼所制定的规范法度中，犹如其子。是故，为摩奴之后裔子孙，故称“人”。于此，当知“人”(manussā)一词，因作“地”(bhūmi)之同义词，故用作阴性单数。其余亦如是。四大王于彼处行使王权，彼等天神即是四大王天。其中，持国(Dhataraṭṭha)为乾闼婆(gandhabba)王，增长天(Virūḷhaka)为鸠槃荼(kumbhaṇḍa)王，广目天(Virūpakkha)为那伽(nāga)王，多闻天(Kuvera)为夜叉(yakkha)王。于彼处，因结生而依附香树者，是为乾闼婆，即依附香树而住之天神。依根香等，于圣典中分为十种。鸠槃荼者，是檀那婆(dānava)、罗刹(rakkhassa)。那伽与夜叉则为众所周知。彼等大多心怀恶意，行为残暴。是故，四大王为令彼等不互相侵扰，亦不侵扰人类，故于其中设立种种王与种种将帅。

อาฏานาฏิยสุตฺตํเจตฺถวตฺตพฺพํ. ตตฺถ หิ ยกฺโขยกฺขินีคนฺธปฺโป คนฺธปฺปี กุมฺภณฺโฑ กุมฺภณฺฑี นาโค นาคีติจตสฺโส อวรุทฺธกชาติโย อาคตา. ตตฺถ สรีโรภาสสิริสมฺปตฺติยุตฺโต อมนุสฺโส ยกฺโขติจ เทโวติจ เทวตาติจ วุจฺจติ. สรีโร ภาส สิริสมฺปตฺติรหิโต วิคจฺฉรูโป อมนุสฺโส ยกฺโขตฺเวว วุจฺจติ. รุกฺขฏฺฐกวิมาเน ชาโต รุกฺขเทวตานาม. รุกฺขสฺส อพฺภนฺตเร ชาโต คนฺธปฺโปนาม. โย โลเก กฏฺฐยกฺโขติ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิหีนกมฺมกตา กาจิ คนฺธปฺปิโย มนุสฺสิตฺถีนํ สรีรพฺภนฺตเรสุปิ ชายนฺติ. ยา เวทคนฺเถสุ โยคินีติจ โลเก [Pg.197] โชคินีติจ วุจฺจนฺติ. อภิลกฺขิตรตฺตีสุ โคจรปสุต กาเล ชุติอตฺเถน ชุณฺหาติจ วุจฺจนฺติ, กุพฺภณฺฑานาม มโหทรา วิสาลกฺขา รกฺขสาเอว. เย โลเก ธน รกฺขกาติ วุจฺจนฺติ. เต หิ เวปุลฺลปพฺพเต มณิรตนํ รกฺขนฺติ. อนฺโต หิมวนฺเต อพฺภนฺตร อมฺพรุกฺเข รกฺขนฺติ. เอวํ รตนฏฺฐานานิวา วนปฺปติ รุกฺเขวา ทิพฺโพสธรุกฺเขวา ทิพฺพคนฺธรุกฺเขวา อุทกสเรวา รกฺขิตฺวา อสนฺติ ภกฺขนฺติ. ตสฺมา รกฺขสาติ วุจฺจนฺติ. นาโค นาคีติ เอตฺถ อนฺโต ปพฺพเตวา อนฺโต ปถวิยํวา นิพฺพตฺตา วสุนฺธรเทวยกฺขชาติโยปิ อิธ นาคาตฺเวว วุจฺจนฺติ. ยา มหาปรินิพฺพาน สุตฺเต ภูมิจาลสุตฺตปเท ปถวี เทวตาติ วุตฺตา. ยาสํ กีฬาปสุต วเสน กทาจิ ภูมิจาโล โหติ. ยาสญฺจ มนฺตปทานิ วตฺถุ วิชฺชาติจ ภูมิวิชฺชาติจ พฺรหฺมชาลสุตฺเต วุตฺตานิ. เตสุจ นานา อิทฺธิมนฺตา อวรุทฺธกา ปาปาติรตา กิพฺพิสกมฺมการิโน กีฬา โสณฺฑวเสนวา ฆาสโสณฺฑวเสนวา เปเตสุจนิรเยสุจ ปกติ วณฺเณนวา โสณคิชฺฌกากาทิวณฺเณนวา สตฺเต วิเหฐยนฺตา วิจรนฺติ. สพฺพญฺเจ ตํ สุตฺตนฺเตสุวา ชาตเกสุวา เวทคนฺเถสุวา กุสเลหิ เวทิตพฺพนฺติ.

《阿吒那胝经》(Āṭānāṭiyasutta)应在此处讲述。其中，夜叉(yakkha)、夜叉女、乾闼婆(gandhappa)、乾闼婆女、鸠槃荼(kumbhaṇḍa)、鸠槃荼女、龙(nāga)和龙女这四种被降服的种类到来了。在此，具身光与庄严的非人，被称为夜叉、天或天神。无身光与庄严、形貌丑陋的非人，则只被称为夜叉。生于树居天宫者，名为树神(rukkhadevatā)。生于树内部者，名为乾闼婆，即世间所说的木夜叉(kaṭṭhayakkha)。过去造作低劣之业的某些乾闼婆女，亦会生于人类女子的身体内部，她们在吠陀经典(vedaganthesu)中被称为瑜伽女(yoginī)，在世间亦被称为瑜伽女。在特定的夜晚外出觅食时，因其光亮，（有些夜叉女）被称为月光女(juṇhā)。鸠槃荼是大腹、巨眼的罗刹(rakkhasa)，即世间所说的财富守护者。他们守护着毗富罗山(Vepullapabbata)中的摩尼宝珠(maṇiratana)，守护着雪山(Himavanta)内部的芒果树(ambarukkha)。他们如此守护着宝藏之地、森林树木(vanappati)、天界药树(dibbosadharukkha)、天界香树(dibbagandharukkha)或湖泊，并于其中吞食，故被称为罗刹。此处的龙和龙女，或生于山中，或生于地中，虽属地居天夜叉(vasundharadevayakkha)一类，亦只被称为龙。如《大般涅槃经》(Mahāparinibbānasutta)中关于地震的经文所说的地神(pathavī devatā)。他们因耽于嬉戏(kīḷāpasuta)而偶尔引起地震。他们的咒语(mantapada)，以及宅地学(vatthuvijjā)和地相学(bhūmivijjā)，如《梵网经》(Brahmajālasutta)中所说。他们之中有各种具神通者(iddhimanta)、被降服者、乐于作恶者、造恶业者，或因耽于嬉戏(kīḷāsoṇḍa)，或因贪食(ghāsasoṇḍa)，在饿鬼(peta)和地狱(niraya)中游荡，或以本来面貌，或以狗(soṇa)、秃鹫(gijjha)、乌鸦(kāka)等形貌来恼害众生。所有这些，都应由善巧者在经(suttanta)、本生(jātaka)及吠陀经典中了知。

สห ปุญฺญการิโน เตตฺตึส ชนา มาเฆนนาม เชฏฺฐปุริเสน สห เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ เตตฺตึสา. สาเอว ตาวตึสา นิรุตฺติ นเยน. กามญฺเจตฺถ สพฺพจกฺกวาเฬสุปิ อยํ ทุตียเทว โลโก ชนวสตสุตฺเต อาคต นเยน สกฺกฏฺฐานิยานํ ปชาปติ วรุณ อีสานาทีนํ เตตฺตึส เทวราชูนํ นิพนฺธโน กาโส โหติ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ. สหสฺสํ ตาวตึสานนฺติ หิ องฺคุตฺตเร วุตฺตํ. มาฆปุริสา ปน เตสุ สมุทาคเตสุ เทวราชฏฺฐาเนสุ ปจฺจาชาตา โหนฺติ. เอตรหิ ธรมานาจ ตสฺมา เตสํ วเสน อยํ วจนตฺโถ กโตติ เวทิตพฺโพ. อปเร ปน ยถา อินฺทโคปกวณฺณาภา. ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสตีติ อิมสฺมึ วิธุรชาตเก ตาว สทฺโท ตึสสทฺทปริวารมตฺโต โหติ. ตถา อิธาปีติ กตฺวา ตึสมตฺตานํ สกฺกฏฺฐานิยานํ เทวราชกุลานํ นิวาสฏฺฐา นตฺตา [Pg.198] ตาวตึสานามาติ ยุตฺตํ สิยา. อฏฺฐกถาสุ ปน ยถาวุตฺตํ นิรุตฺตินยํ กปฺเปตฺวา มาฆวตฺถูสุจ เตสุ เตสุจ ฐาเนสุ สกฺกานํ เตตฺตึส สงฺขาเอว วุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ปาฬิยํเอว พฺรหฺมาสนงฺกุมาโร เตตฺตึเส อตฺตภาเว อภินิมฺมินิตฺวา เทวานํ ตาวตึสานํ ปลฺลงฺเกสุ นิสีทิตฺวาติ วุตฺตตฺตา. ยาโมติ ตสฺมึ เทวโลเก อิสฺสรเทวกุลสฺส นามํ. ตถา สุยาโมติจ. ตํ สหจริตตฺตา ปน โส เทว โลโกปิ ตตฺถ นิพฺพตฺตเทวาปิ ยามาตฺเวว วุจฺจนฺติ. วิปุลาย สิริสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา นิจฺจํ ตุสนฺติ อติวิย หฏฺฐตุฏฺฐมุขา โหนฺติ เอตฺถาติ ตุสิตา. ยถารุจิเต โภเค สยเมว นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ เอตฺถาติ นิมฺมานรตี. อตฺตโน รุจึ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺติ เอตฺถาติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี. พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺติ อติปณีเตหิ ฌานาทิ คุเณหิ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ พฺรหฺมาโน. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโนติ วตฺตพฺเพ มหาสทฺทสฺส โลโป.

行福德的三十三人，与名为摩伽(Māgha)的首领一同在此出生，故称“三十三”(Tettiṃsa)。依语源学，此即“三十三天”(Tāvatiṃsa)。诚然，在所有轮围世界中，此为第二层天界，根据《人居牛主经》(Janavasabha Sutta)所说，是帝释、生主(Pajāpati)、瓦儒那(Varuṇa)、伊舍那(Īsāna)等三十三位天王的固定处所。如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“四大天王天有千（王），三十三天亦有千（王）。”摩伽等人则是在那些天王汇集之处投生。他们如今依然存在，故应知此词义是依他们而立。另有人说，如《维杜罗本生》(Vidhurajātaka)中“彼等看起来有三十”(Tāva dissanti tiṃsati)之语，此中的“tāva”一词仅是“三十”(tiṃsa)的附属词。他们认为此处亦然，故因其是三十个与帝释地位相当的天王家族的居所，名为“三十三天”是合理的。但在义注中，有人说，除了采用如上所述的语源学解释，在摩伽的故事等各处，也说帝释的数量就是三十三位。此说不成立。因为巴利圣典中说：“梵天常童子(Sanaṅkumāra)化现了三十三个自身，坐在三十三天众的宝座上。”“夜摩”(Yāma)是那个天界中主宰天族的名字，“苏亚马”(Suyāma)亦然。因与他们共住，故那个天界以及在那里出生的诸天亦称夜摩。“兜率天”(Tusitā)是因为他们具足广大的庄严与财富，恒常欢喜(tusanti)，面容极其欣喜愉悦，故名兜率天。“化乐天”(Nimmānaratī)是因为他们能随心所欲地自行化作(nimminitvā)欲乐，并于其中享乐(ramanti)，故名化乐天。“他化自在天”(Paranimmitavasavattī)是因为他们能了知自己的喜好，并于他者所化作的欲乐中自在受用(vasaṃ vattenti)，故名他化自在天。“梵天”(Brahmāno)是因为他们通过殊胜的禅那等功德而增长(brūhanti vaḍḍhanti)，达到增益、成长、广大的境界，故名梵天。本应说是“大梵天”(Mahābrahmāno)，但省略了“大”(mahā)字。

ปริสติ ภวาติ ปาริสชฺชา. ปริสาสุ ชาตาติวา ปาริสชฺชา. ปริจาริกาติ อตฺโถ. มหาพฺรหฺมานํ ปาริสชฺชาติ พฺรหฺม ปาริสชฺชา. ปุเร อุจฺเจ ฐาเน โอทหนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ ปุโรหิตา. มหาพฺรหฺมานํ ปุโรหิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโน. สหสฺโสพฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโสพฺรหฺมา. ติสหสฺโสพฺรหฺมาติอาทินา สงฺขารุปปตฺติสุตฺเต อาคตา อธิปติพฺรหฺมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ สหสฺโสพฺรหฺมาติ จกฺกวาฬสหสฺสมฺหิ อิสฺสโร พฺรหฺมา. ทฺวิสหสฺโสติ ทฺวีสุ จกฺกวาฬ สหสฺเสสุ อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตโยเปเต เอกตล วาสิโน โหนฺติ. ตตฺถ โลเก มหาชนา วิสุํ วิสุํ กุลเทวตาโยนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ มหาเทวํนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ วาสุเทวํนาม. เกจิ มเหสรํนาม. เกจิ ปรเมสฺวารํ นามาติ. ฆรเทวตา คามเทวตา รุกฺขเทวตาทโยปิ เตสํ มหาเทวราชานํ อุปฏฺฐกาเอว สมฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ มหาเทวรา ชาโนวิย มหาพฺรหฺมาโน ทฏฺฐพฺพา. ฆรเทวตาทโยวิย พฺรหฺม ปุโรหิตาทฏฺฐพฺพา, [Pg.199] มนุสฺสาวิย พฺรหฺมปาริสชฺชาทฏฺฐพฺพา. ตตฺถจ ฆร เทวตาทโย มหาเทวรา ชาโน อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. มนุสฺสา จ เตอุโภปิ อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. เอวเมวํ พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมาโนปิ นปสฺสนฺติ. มหาพฺรหฺมานํ นิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชาอุโภปิ นปสฺสนฺติ. อุภินฺนํนิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. ยทา ปน โอฬาริกํ รูปํ มาเปตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ. ตทา เอว ปสฺสนฺติ. เอสนโย อุปริภูมีสุปิ. ยํ ปน พฺรหฺมนิมนฺตน สุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ อาปาตํ น คจฺฉตีติ. ตํ พฺรหฺมปุโร หิตา ทีนํ อุปริมานํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิโนวา เทวสฺสวา มนุสฺสสฺสวาอาปาตํ นคจฺฉตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐิมานํ ปน ปกติรูปํ อุปริมสฺส อาปาตํ อาคจฺฉิสฺสติเยว. เตเนว หิ ชนวสภสุตฺตฏฺฐกถายํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมาหิ เทวา อุปริมเทวานํ โอฬาริกํ กตฺวา มาปิตเมว อตฺตภาวํ ปสฺสิตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถทุตียตเล ปริตฺตาภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณาภาติ พฺรหฺมปุโรหิตา เอว. อาภสฺสราติ มหาพฺรหฺมาโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติ พฺรหฺมาโนเอวาติ อตฺโถ. เหฏฺฐิมตลโต ปน วิเสส กรณตฺถํ อาภาวเสน นามคหณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

在众会中者，是为梵众天(pārisajjā)；或生于众会中者，是为梵众天，其义为侍者。大梵天的侍者，是为梵众天。置于前方高位而住者，是为辅臣(purohitā)。大梵天的辅臣，是为梵辅天(brahmapurohitā)。伟大的梵天，是为大梵天(mahābrahmā)。千梵天、二千梵天、三千梵天等，如《生起类经》(Saṅkhārupapattisutta)中所说，其义为有主宰力的梵天。其中，千梵天是于一千个轮围世界(cakkavāḷa)中作主的梵天；二千梵天是于二千个轮围世界中作主。此三者同住于一个层面。于此世间，大众各自供奉名为家神(kuladevatā)者。有人供奉名为大天(Mahādeva)者，有人供奉名为瓦素迭瓦(Vāsudeva)者，有人供奉名为大自在天(Mahesara)者，有人供奉名为最胜自在天(Paramesvāra)者。家神、村神、树神等，皆成为彼等大天王之侍者。于此，大天王当视为大梵天；家神等当视为梵辅天；人类当视为梵众天。并且，家神等不见大天王而供奉之，人类亦不见彼二者而供奉之。同理，梵辅天不见大梵天，亦不知大梵天之住处；梵众天不见彼二者，亦不知二者之住处。唯当彼等化作粗显色身示现自身时，方得见之。此理亦通于更高诸地。又如《梵请经》义注(Brahmanimantanasuttaṭṭhakathā)中所说：“梵天之自性色身，非任何人所能见。”此说乃因，上位梵天之自性色身，非梵辅天等、任何梵众天、天人或人类所能见。然而，下位者之自性色身，上位者必能得见。是故，《阇尼沙婆经》义注(Janavasabhasuttaṭṭhakathā)中说：“下界诸天，只能见到上界诸天所化作的粗显自身。”于彼第二层天，少光天(Parittābhā)即是梵众天，无量光天(Appamāṇābhā)即是梵辅天，光音天(Ābhassarā)即是大梵天。其义为，彼层之主宰即是有主宰力的梵天。当知，为与下层区别，乃依光明而得名。

ตตฺถ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. อาภาสรนฺติ นิจฺฉรนฺติ เอเตสูติ อาภสฺสราติ. ตตียตเล ปริตฺตสุภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณสุตาติ พฺรหฺมปุโรหิตาเอว. สุตกิณฺณาติ มหาพฺรหฺมโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติพฺรหฺมาโน เอวาติ อตฺโถ. ตตฺถ สุภาติ เอกคฺฆนา อจลสณฺฐิตา อาภาเอว วุจฺจนฺติ. ปริตฺตา สุภา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. สุเตหิ อากิณฺณาติ สุภากิณฺณา. สุภกิณฺหาติปิ ปฐนฺติ. เตสํ อาการสฺส รสฺโส อนฺติมณการสฺส จ หกาโร ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ตเลสุ ปกติกายปฺปภา อธิมตฺตา โหนฺติ. ตสฺมา ตาสํ วเสน ปริตฺตาภาติอาทิกํ นามํ สิทฺธํ. น พฺรหฺมปาริ สชฺชาติอาทิกํ. [Pg.200] เอวญฺจ กตฺวา เวรญฺชสุตฺเต ปถมตลวาสิโน พฺรหฺมกายิกา เทวาติ อาคตา. ทุตียตลวาสิโน อาภาเทวาติ. ตตียตลวาสิโน สุภาเทวาติ จตุตฺถตเล วิปุลํ ผลํ เอเตสนฺติ เวหปฺผลา. อถวา อิญฺชนชาติเกหิ โสมนสฺสชฺฌาเนหิ นิพฺพตฺตานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมตลานํ เตโชสํ วฏฺฏาทิเกน อนฺตราเยน ภูมิตเลน สห อายุกปฺปนิวตฺติวเสน อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ อตฺถิ. เตสุ หิ ยํ สุภากิณฺณานํ เทวานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ วุตฺตํ. ตํ ตสฺมึ ตเล อาทิกปฺปิกานํ วเสน วุตฺตํ. ปจฺฉิมิกานํ ปน เตสฏฺฐิกปฺป ทฺวาสฏฺฐิกปฺป เอกสฏฺฐิ กปฺปาทิ วเสน อิญฺชิตํ ปฏิลีนํ ปุญฺญผลํ โหตีติ. อาเนญฺชชาติเกน อุเปกฺขาฌาเนน นิพฺพตฺตานํ ปน เกนจิ อนฺตราเยน ตาทิสํ อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ฌาน สามตฺถิยานุรูปํ วิเสเสน อีหิตํ อภิวฑฺฒิตํ ปุญฺญผลํ เอตฺถ อตฺถีติ เวหปฺผลา.

于彼，有少光者，是为少光天(Parittābhā)。有无量光者，是为无量光天(Appamāṇābhā)。光明从彼等流布散发，是为光音天(Ābhassarā)。于第三层天，少净天(Parittasubhā)即是梵众天，无量净天(Appamāṇasubhā)即是梵辅天，遍净天(Subhakiṇhā)即是大梵天。其义为，彼层之主宰即是大梵天。于此，“净”(subhā)乃指凝聚、不动之光。有少净光者，是为少净天。有无量净光者，是为无量净天。为净光所遍满者，是为遍净天。亦有读作“subhakiṇhā”者，当知其词形中，ā为短音，且末尾的ṇa音变为ha音。于此二层天中，自性身光极为强盛，是故依光明而得“少光天”等名，而非依“梵众天”等名。如是，《维兰迦经》(Verañjasutta)中说：初层天住者为梵身天(brahmakāyikā devā)，二层天住者为光天(ābhādevā)，三层天住者为净天(subhādevā)。于第四层天，有广大果报者，是为广果天(Vehapphalā)。或者，由具摇动性的喜俱禅那所生的下三层天，其福报会因火灾等劫难的障碍，以及随其地界而定的寿量，而有所动摇。如经中所说遍净天(Subhakiṇhā)诸天寿量为六十四劫，此乃就该层最初劫生者而言。其后生者，则有六十三劫、六十二劫、六十一劫等，其福报动摇而消减。然而，由不动摇性的舍俱禅那所生者，则无任何障碍能令其福报动摇。是故，于此天中，有与禅定力相应的、经由特别努力而增长的福报，是为广果天。

นตฺถิ สญฺญามุเขน คหิตา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เอเตสนฺติ อสญฺญา. อสญฺญาจ เต สตฺตาจาติ อสญฺญสตฺตา. จิตฺตเจ ตสิกานํ ปน นตฺถิตาย เตสํ อสตฺตปสงฺคตา สมฺภวตีติ สตฺตคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเต ทฺเวปิ เอกตลวาสิโน เอว โหนฺติ. เอตฺถปิ นิพฺพตฺตกชฺฌานสฺส หีนมชฺฌิมปณีตตา วิเสสสฺส อตฺถิตาย ตทนุรูปํ พฺรหฺมานํปิ ปาริสชฺช ปุโรหิต มหาพฺรหฺมตฺต วิเสโส สมฺภวติเยว. อายุเวมตฺตตาย ปน อญฺญมญฺญ อทสฺสนาทีนญฺจ นตฺถิตาย ปาริสชฺชาทิวเสน ภูมิวิภาโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อวิหาทีสุปิ. โอฬาริกานํ กามราคปฏิฆานุสยานํ นตฺถิตาย สุทฺธานํ อนาคามิอรหนฺตานเมว อาวาสาติ สุทฺธาวาสา. ตตฺถ ปถมภูมิวาสิโน อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ นวิชหนฺตีติ อวิหา. อถวา, โอฬาริกานํ ปญฺจนฺนํ สํโยชนานํ ปหีนตฺตา นตฺถิ จิตฺตสฺส วิหญฺญนํ สมถวิปสฺส นาธมฺเมสุ อวิปฺผาริกตาปตฺติ เอเตสนฺติ อวิหา. ทุตียภูมิ วาสิโน น เกนจิ จิตฺตปริฬาเหน ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. ตตีย ตลวาสิโน ปริสุทฺเธหิ ปสาทจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญา จกฺขูหิ สมฺปนฺนตฺตา สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตีติ สุทสฺสา. จตุตฺถภูมิวาสิโน ปน [Pg.201] ตโต อติสเยน สุฏฺฐุ ทสฺสนภาเวน สมนฺนาคตาติ สุทสฺสิโน. อติสยตฺเถ หิ อยํ อีกาโรติ. ปญฺจมภูมิ วาสิโน อุปริ อญฺญสฺส ภูมนฺตรคตสฺส รูปิพฺรหฺมุโน นตฺถิตาย นตฺถิ รูปีนํ สตฺตานํ มชฺเฌ เกนจิ คุเณน กนิฏฺฐภาโว เอเตสนฺติ อกนิฏฺฐา.

对他们而言，没有以想为门径所把握的四种无色蕴(arūpakkhandha)，故称无想(asaññā)。他们是无想的有情(satta)，故称无想有情(asaññasatta)。由于心(citta)和心所(cetasika)的缺失，他们可能会被认为非有情，故应知，此处使用了“有情”一词。这两种有情亦是住在同一地。此处亦因所生禅那(jhāna)有下、中、上品之差别，相应地亦有梵众(pārisajja)、梵辅(purohita)、大梵天(mahābrahma)之差别。然而，由于寿命不同，以及没有彼此不见等情况，故应知，并无因梵众等而有地之区分。无烦天(Avihā)等亦复如是。由于粗重的欲贪随眠(kāmarāga)和瞋恚随眠(paṭigha)已不存在，唯有清净的不还者(anāgāmi)和阿罗汉(arahanta)居住，故称净居天(Suddhāvāsa)。其中，第一地的居民不会在短时间内离开自己的处所(ṭhāna)，故称无烦天。或者说，由于已断粗显的五[下分]结(pañcannaṃ saṃyojanānaṃ)，心无恼害(cittassa vihaññanaṃ)，对于止(samatha)观(vipassanā)等法不会退失，故称无烦天。第二地的居民不会被任何心的热恼(cittapariḷāha)所逼迫，故称无热天(Atappā)。第三地的居民具有清净的净色眼(pasādacakkhu)、天眼(dibbacakkhu)、法眼(dhammacakkhu)和慧眼(paññācakkhu)，能够很好地看见，故称善见天(Sudassā)。第四地的居民则比他们更加善于看见，故称善现天(Sudassī)。此处的“ī”字(īkāra)表示殊胜之意。第五地的居民，其上已无其他地之色界梵天(rūpibrahma)，在色界有情中，就任何功德而言，他们并非下劣者，故称色究竟天(Akaniṭṭhā)。

อากาสานญฺจายตนภูมีติ เอตฺถ ยตฺตกํ อากาสปเทสํ ผริตฺวา อากาสานญฺจายตน สญฺญิตา จตุกฺขนฺธา ปวตฺตนฺติ. โส ขนฺธสหิโต อากาสปเทโส อากาสานญฺจายยนภูมิ. เอวํ เสสาสุ. ปุถุชฺชนา โสตาปนฺนา สกทาคามิโนจาปิ ปุคฺคลา สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา สพฺพปกาเรนปิ นลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ สกทาคามีนํ ปฏิกฺเขเปน อนาคามิ มคฺคฏฺฐสฺสปิ ตตฺถ ปฏิกฺเขโป สิทฺโธ โหตีติ อุปริมานํ ติณฺณํ อริยานเมว ตตฺถ ปฏิลาโภ อิมาย คาถาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสฏฺฐาเนสูติ ปญฺจสุทฺธาวาสโต อสญฺญาปายโตจ อวเสเสสุ เอกวีสติยา ฐาเนสุ, อนริยาติ ปุถุชฺชนา. [ภูมิจตุกฺกํ]

空无边处地(Ākāsānañcāyatanabhūmi)是指，于此，名为“空无边处”的四蕴遍满多少虚空区域而生起，那与诸蕴在一起的虚空区域，即是空无边处地。其余各处也是如此。凡夫、须陀洹、斯陀含等个体，在净居天中，无论如何、以任何方式都无法被找到，应如是结合文义。于此，因排除了斯陀含，故不还向者亦被排除于彼处，此理成立。故应知，此偈颂所说的是，唯有上位的（不还果、阿罗汉向、阿罗汉果）三位圣者才能到达那里。其余之处，指的是五净居天和无想有情天之外剩余的二十一处，非圣者就是凡夫。[地四法]

๑๔๔. โอกฺกนฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. ปฏิสนฺธิหิ ภวนฺตเร โอกฺกมนํ อนุปวิสนนฺถิ อตฺเถน โอกฺกนฺตีติ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ภวงฺคํ หุตฺวาติ โยชนา. เกจิ ปน ภวงฺคปริโยสาเนติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. อาทิสทฺเทน ชาติ พธิร ชจฺจฆานก ชาติมูค ชจฺเจฬ ชจฺจุมฺมตฺตก ปณฺฑก อุภโต พฺยญฺชนก นปุํสก มมฺมาทโย สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ยสฺส จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ อสมตฺเถน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ลทฺธา. โส ชจฺจนฺโธ นาม. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ ปสาทโสต รหิโต ชาติพธิโร นาม. ปสาท ฆานรหิโต ชจฺจ ฆานโก นาม. ปสาทชิวฺหารหิโต นาม นตฺถิ. วจนรหิโต ชาติมูโคนาม. ทิสาวิทิสามตฺตํปิ สญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺโย ชาติเอโฬ นาม. สพฺพกาลํปิ วิปลฺลฏฺฐจิตฺโต ชจฺจุมฺมตฺตโกนาม. กามเหตุ อาสิตฺตกาทิภาเวน วิปฺปการปตฺโต ปณฺฑโกนาม. ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหิ สมนฺนาคโต อุภโต พฺยญฺชนโกนาม. ภาวทฺวย รหิโต นปุํสโกนาม. ปกติวจเนปิ เอกเมกํ อกฺขรํ มหุสฺสาเหน [Pg.202] อุปฺปาเทนฺโต วิพจฺฉวจโน มมฺโมนาม. เอตฺถจ จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถน กมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺติกาเล ตํวา อญฺญํวา กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทติ. อสมตฺเถนกมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิ กสฺส ปน วตฺถุวิปนฺนสฺส ปวตฺติกาเล อญฺญํปิ กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทตีติ นตฺถิ. ตสฺมา คพฺภเสยฺยกานํปิ ชจฺจนฺธภาโว ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. เอสนโย เสเสสุ ชาติ พธิราทีสุ. อายตนานํ ปฏิลาโภ ชาตีติ วุตฺตตฺตา จกฺขุสฺส อุปฺปชฺชนารหกาโล จกฺขุสฺส ชาติกาโลนาม. ตทา อนุปฺปนฺน จกฺขุโก ชจฺจนฺโธนามาติ เอวํ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปชฺชนารห กาลวเสน ตสฺส ตสฺส อายตนสฺส ชาติกาโล เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิสติ ชาติมูคาทโยปิ อุปปนฺโน โหนฺตีติจ วทนฺติ. วิภาวนิ ยํปิ อยมตฺโถ วิภาวิโตติ.

144. “入胎刹那”(Okkantikkhaṇa)指的是结生刹那(paṭisandhikkhaṇa)。因为结生而进入(okkamanaṃ anupavisanaṃ)另一有，以进入之义来说，称为“入胎”。其后成为有分(bhavaṅga)，应如是结合文义。但有人读作“直到有分结束”，这种说法不合理。“天生盲”(jaccandho)就是天生的盲人。“等”字涵盖了天生聋(jātibadhira)、天生无嗅觉者(jaccaghānaka)、天生哑(jātimūga)、天生痴呆者(jacceḷa)、天生狂(jaccummattaka)、黄门(paṇḍaka)、两性人(ubhatobyañjanaka)、无性人(napuṃsaka)、口吃者(mamma)等。其中，因无力生起眼之业而得结生者，称为天生盲。其他情况也依此类推。无净色耳(pasādasota)者，称为天生聋。无净色鼻(pasādaghāna)者，称为天生无嗅觉者。无净色舌(pasādajivhā)者，这种情况不存在。无法说话的人，称为天生哑。连方向都无法辨别清楚的人，称为天生痴呆者。一直心智颠倒错乱的人，称为天生狂。因欲而行口淫等事，致成变态者，名为黄门。具有男女两种性征的人，称为两性人。缺少两种性相的人，称为无性人。即使说平常的话，也要费很大力气才能一个字一个字地说出来，言语可厌者，称为口吃者。于此，由具足能力产生眼根之业而得结生者，在其生命期间，该业或其他业能令眼根生起。然而，对于由不具足能力之业而得结生、且其所依已坏者，在其生命期间，其他业亦不能令眼根生起。因此，应该知道，即使是胎生者，其天生盲等状态也在结生那一刻就已经确定了。对于天生聋等情况，也应该这样理解。因为已经说过“诸处之获得即是生”(āyatanānaṃ paṭilābho jāti)，眼根将要产生的时间就是眼根的生时。那时，如果没有产生眼根，就被称为天生盲人。因此，应该根据各种根的各自产生的时间来理解各个根的生时。如是，则天生哑等亦得以成立。这个意义在《阐明疏》(Vibhāvanī)中也已被阐明。

[๑๔๒] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[142] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中说：

‘‘อปเร ปน ชจฺจนฺโธติ ปสุติยํเยว อนฺโธ. มาตุ กุจฺฉิยํ อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. เตน ทุเหตุกติเหตุกานํ มาตุกุจฺฉิยํ จกฺขุสฺส อวิปชฺชนํ สิทฺธนฺติ วทนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ.

然而，另一些人说：“‘天生盲’(jaccandho)即出生时就是盲人。意思是，在母胎中成为盲人后而出胎。他们说，由此可以证明，二因和三因结生的有情在母胎中眼根不会损坏。”这种说法不合理。

โลเก มาตุกุจฺฉิยํเยว อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺตสฺสปิ เอกจฺจสฺส ตํ ตํ สิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปญฺญาเวยฺยตฺติยภาวสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ถเปตฺวา หิ มหาโพธิสตฺเต อญฺเญจ ปจฺฉิมภวิเก สตฺเต อวเสสานํ ทฺวิเหตุก ติเหตุกานํปิ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปรูปกฺกเมนวา มาตุยา วิสมปโยเคนวา นานาพาเธนวา อุปฺปนฺนานํปิ จกฺขุโสตานํ วิปตฺตินาม นตฺถีติ น สกฺกา นิยเมตุนฺติ. ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานนฺติ เอตฺถ ภูมิยํ ชาตาติ ภุมฺมา. ภูมิสมฺพนฺเธสุ รุกฺขฏฺฐก ปพฺพตฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา อาฬวก สาตาคิร เหมวตาทโย มหิทฺธิกา ภุมฺมาเทวา. เย โลเก พลิหรณ วเสน ปูชนียฏฺเฐน ยกฺขาติปิ วุจฺจนฺติ. เย ปน ภุมฺมเทวชาติกาปิ สมานา อตฺตโน ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส กสฺสจิ โภคสุขสฺส อภาวา กิจฺฉชีวิ กปฺปตฺตา [Pg.203] วิจรนฺติ. เต เตสํ มหิทฺธิกานํ ภุมฺมเทวานํ ปรํปร ปาริสชฺเชสุ ปริยาปนฺนตฺตา ภุมฺเม เทเว สิตา นิสฺสิตาติ อตฺเถน ภุมฺมสฺสิตานาม โหนฺติ. ภุมฺมิสฺสิตาติปิ ปาโฐ. ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานสฺส อภาวา รุกฺขคุมฺพเลณคุหาสุสานา ทีสุ วิวิตฺเตสุ ภูมิปเทเสสุ นิสฺสาย วสนฺตีติ อตฺโถ. เตเยว วิรูปา หุตฺวา ภวนฺตเร นิปตนฺตีติ วินิปาติกา. วินิปาติกาจ เต เหฏฺฐาวุตฺตฏฺเฐน อสุราจาติ วินิปาติกา สุรา. เต ปน คามสมีเปวา อนฺโตคาเมวา วิวิตฺตฏฺฐาเนสุ วสิตฺวา คามวาสีหิ ฉฑฺฑิตานิ ภตฺตสิตฺถปูวขชฺชมจฺฉมํสาทีนิ ปริเยสิตฺวาวา ตานิ อลภิตฺวา ทารเกวา คิลาเนวา ปีเฬตฺวาวา สกฺโกนฺตา ปน อญฺเญปิ มนุสฺเส ตาเสตฺวา ปีเฬตฺวาวา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ. เตสํ วินิปาติกาสุรานํ. เอกจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สพฺเพ วินิปาติกา สุรานาม อเหตุ กาเอวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ทฺวิเหตุกติเหตุกานํปิ สพฺภาวโต. เอวญฺจ กตฺวา เตสํ เอกจฺจานํ ปิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตา ธมฺมคุตฺตา ผุสฺสมิตฺตาทีนํ ธมฺมาภิสมโยปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโตติ. เอกจฺเจ ยกฺขชาติกาปิ รกฺขสชาติกาปิ เวมานิกเปตาปิ ปรทตฺตุปชีวิ เปตาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

世间有些人即使在母胎里就瞎了，出生后在某些技艺学问上也显得聪慧。除了大菩萨和其余的最后一有者，即使是二因或三因的众生，也可能因为在母胎中受到外力损害、母亲身体失调或各种疾病，导致眼睛、耳朵等器官出现问题，不能一概而论说没有损坏。所谓“地居依止者与堕落阿修罗”(Bhummassitānañca vinipātikāsurānaṃ)，“地居”是指生于地上。与土地相关的树木、山岳、宫殿中化生的阿拉威(āḷavaka)、萨达吉拉(sātāgira)、雪山(hemavata)等有大威力的地居天。世间因为接受供养而受尊敬的，也被称为夜叉(yakkha)。但有些地居天即使是同一种族，因为没有由福报产生的享乐，维持困苦生活而四处游荡。他们隶属于那些有大威力的地居天的随从之列，因此以依止地居天而住之义，称为“地居依止者”。也有“地所依止者”(Bhummissitā)的读法。因为没有由福报产生的住所，所以依止树丛、洞穴、坟墓等僻静的土地而住。他们因为丑陋而在下一世堕落，所以称为“堕落者”(vinipātikā)。那些堕落者，以下文所说的阿修罗之义，故称“堕落阿修罗”(vinipātikā surā)。他们住在村庄附近或村庄里僻静的地方，寻找村民丢弃的饭粒、糕点、零食、鱼肉等，如果找不到，就骚扰小孩或病人，或者恐吓、折磨其他人来维持生计。意指“某些”堕落阿修罗。不能说所有堕落阿修罗都是无因的，因为二因、三因的众生也存在。由此可知，像皮央迦拉的母亲、乌达拉母(uttaramātā)、达摩古塔、普萨蜜塔等获得法现观的事，也在义注(aṭṭhakathā)中有记载。应该知道，这里也包括了一些夜叉(yakkha)、罗刹(rakkhasa)、天宫饿鬼(vemānikapetā)、依他施活命饿鬼(paradattupajīvi petā)等。

เตสูติ ยถาวุตฺตปฏิสนฺธิ ยุตฺเตสุ ปุคฺคเลสุ. ยสฺมา อายุปริจฺเฉโทนาม เอกภูมิปริยาปนฺนานํ สพฺพสตฺตานํ อเสสสา ธารณนิยมปริมาณวเสน ปวตฺโต. อปายานํ มนุสฺสานํ ภุมฺม เทวานญฺจ ตาทิโส นิยมปริมาโณนาม นตฺถิ. น หิ สกลจกฺก วาฬปริยาปนฺนา เอกภูมกา สพฺพนิรยา เอกอายุปริจฺเฉทา โหนฺติ. ติรจฺฉานาทีสุปิ เอเสวนโย. ตสฺมา วุตฺตํ จตุนฺนํ อปายานนฺติอาทิ. จตุนฺนํ อปายานํ อาปายิกปุคฺคลานํ อายุปฺปมาณ คณนาย นิยโม นตฺถิ, ตตฺถ เยภุยฺเยน กมฺมปมาณตฺตา. ตตฺถ นิรเยสุ อพฺพุทาทีนํ ทสนฺนํ นิรยานํ ภควตา วุตฺโต อายุปริจฺเฉโทปิ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตเกน กมฺเมเนวสิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานนฺติ อิทํ ชมฺพุทีปคาสีนํ วเสน วุตฺตนฺติ วทนฺติ. เต สญฺเญว [Pg.204] หิ อายุกปฺปสฺส อาโรหณํ โอโรหณญฺจ อตฺถิ. น อิตรทีปวาสีนํ. เตสุ หิ อุตฺตรกุรุวาสีนํ นิยมโต วสฺส สหสฺสํ โหติ. อิตเรสํ ทฺวินฺนํ ปญฺจวสฺส สตานีติจ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต เตสุ ทีเปสุ อาทิกปฺปิกานํปิ โสเอว ปริจฺเฉโทติ อาปชฺชติ. ชมฺพุทีปวาสีนํ ปน สมวิสมาจารนิสนฺทภูตา จนฺทสูริยนกฺขตฺตาทีนํ วิสมสมคติมูลิกาอุตุอาหารานํ สมฺปตฺติ วิปตฺติโย เตสํปิ สาธารณาเอว โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อายุปริจฺเฉทานํ อาโรหณํ โอโรหณญฺจ นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. นิสนฺทมตฺตตฺตา ชมฺพุทีปคติยา เอกคติกา นโหนฺตีติ ปน วตฺตพฺพํ. ตถา หิ ปาฬิยํ อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อมมา อปริคฺคหา. นิยตายุกา อวเสสายุนาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อวเสสายุนาติ อสงฺขฺเยยฺยโต โอโรหิตฺวา นิจฺจลํ ฐิเตน วสฺสสหสฺเสนาติ อตฺโถติ.

“在那些（众生）中”是指与如前所述的结生相应的众生。因为寿量限定是指通行于同一地界内所有众生、毫无例外的固定限量，而恶趣、人道及地居天众并没有这种固定寿量。比如整个轮围世界中的所有地狱，并非都有相同的寿量。畜生道等也是同样的道理。所以说“四恶趣”等。四恶趣中恶趣众生的寿命长短没有定数，大多由业力决定。关于地狱，世尊虽然说过阿浮陀等十种地狱的寿量，但也应该理解为是由各自所造的业力决定的。“人道”是指居住在瞻部洲(Jambudīpa)的人。只有这里的人有寿命增减，其他洲的人没有。据说北俱卢洲(Uttarakuru)的人寿命固定为一千年，另外两个洲的人寿命是五百岁。这样一来，那些洲在最初劫时的人，寿命也应该是一样的。然而瞻部洲的居民，因为善恶行为的果报，以及日月星辰运行不均等所导致的季节和食物的丰盛与匮乏，这些对他们来说都是普遍存在的。因此，不能说他们的寿量没有增减。但可以说，因为只是业果的延续，所以并非与瞻部洲的趋势一致。就像巴利圣典里说的：“北俱卢洲的人无我所，无执取，寿量固定，有剩余寿量。”此处“有剩余寿量”之义为：其寿量从无数劫递减后，固定于一千年。

วินิปาติกาสุรานนฺติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺเพสํปิ มเหสกฺขานํ อปฺเปสกฺขานญฺจ ภุมฺมเทวานํ เวมานิกเปตาทีนญฺจ อิธ อธิปฺเปตตฺตา. เตสญฺหิ สพฺเพสํปิ กมฺมเมว ปมาณนฺติ. จาตุมหาราชิกานํปนเทวานนฺติ อิทํ อุปริเม จาตุมหาราชิเก สนฺธาย วุตฺตํ. ทิพฺพานีติ ตสฺมึ เทวโลเก สิทฺธานิ. ปญฺจ วสฺสสตานีติ อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา ปน กสฺสปพุทฺธสฺส สาวกภูตา โสตาปนฺนเทว ปุตฺตา อากาสฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา ยาว นิมิราชกาลาปิ ติฏฺฐนฺตีติ ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ตสฺมา เกสญฺจิ อากาสฏฺฐกเทวานํปิ กมฺมปมาณตา สิทฺธา โหตีติ เวทิตพฺพํ. น เจตฺถ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺติ จินฺเตตพฺพา. น หิ โสตา ปนฺนานํ สตฺตกฺขตฺตุโต ปรํ กามภเว ปฏิสนฺธินาม อตฺถิ. น จ ตสฺมึ เทวโลเก สหสฺสกฺขตฺตุํ นิพฺพตฺตมานาปิ ตตฺตกํ กาลํ สํปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. มนุสฺสคณนายาติ มนุสฺสานํ วสฺสคณนาย. มนุสฺสโลเก หิ ปญฺญาสวสฺสานิ จาตุมหาราชิเก เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว โหติ. ตึสรตฺติทิวา เอโก ทิพฺพมาโส. ทฺวาทสมาสา เอกํ ทิพฺพวสฺสํ. เตน ทิพฺพวสฺเสน เตสํ ปญฺจวสฺสสตานิ [Pg.205] มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสํ โหตีติ. ตโตติ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ อายุปฺปมาณโต. จตุคุณนฺติ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิยาเจว ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิยาจ วเสน จตูหิ ภาเคหิ คุณิตํ วฑฺฒิตนฺติ อตฺโถ. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ อายุปมาณโต อุปริมานํ เทวานํ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน ตาวตึสานํ ทิพฺพํ เอกํ วสฺสสหสฺสํ. ยามานํ ทฺเววสฺสสหสฺสานิ. ตุสิตานํ จตฺตาริ, นิมฺมานรตีนํ อฏฺฐ. วสวตฺตีนํ ทิพฺพานิ โสฬสวสฺส สหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ โหตีติ สิทฺธํ โหติ.

堕落阿修罗(Vinipātikāsura)，此仅为示例。一切有大威德及小威德的地居天、天宫饿鬼(vemānikapeta)等皆于此有所指。彼等一切，唯以业为衡量标准。至于四王天(Cātumahārājika)诸天，此指上方四王天而言。所谓“天界的”，是指在那个天界中成立的。五百岁：当知此乃依多数而言。因为迦叶(Kassapa)佛的声闻弟子中，有已证入流果的天子，生于空中宫殿，直至尼弥王(Nimirāja)时代仍安住其中，如《本生义注》(Jātakaṭṭhakathā)所说。是故当知，某些空中宫殿天神的寿命亦由业决定。于此不应思虑再三投生之事，因为入流者于欲界中不会有超过七次的结生。即使在彼天界中投生千次，也无法达到那么长的寿命。以人间计算：即以人间年岁计算。人间五十年，为四王天之一天一夜。三十天一夜为一月，十二月为一年。依此天年计算，彼等五百年即人间九百万年。从彼：即从四王天诸天的寿量。四倍：谓寿量倍增及天界一天一夜倍增，故为四倍增长之义。此理亦通于其余。其中，寿量倍增是指，上层诸天的寿量是下层诸天寿量的两倍。由此，三十三天(Tāvatiṃsa)的天寿为一千年，夜摩天(Yāma)为两千年，兜率天(Tusita)为四千年，化乐天(Nimmānaratī)为八千年，他化自在天(Paranimmitavasavattī)的天寿为一万六千年，此理成立。

ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ รตฺติทิวโต อุปริมานํ รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน มนุสฺสโลเก เอกํ วสฺสสตํ ตาวตึเส เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว. ทฺเววสฺสสตานิ ยาเม. จตฺตาริ ตุสิเต. อฏฺฐ นิมฺมานรติยํ. สหสฺสํ ฉ จวสฺสสตานิ วสวตฺติยํ เอโก ทิพฺพรตฺติทิโวติ สิทฺธํ โหติ. รตฺติทิวานญฺจ ทิคุณวุทฺธิยา สิทฺธาย มาสสํวจฺฉรานํปิ ทิคุณวุทฺธิ สิทฺธาว โหตีติ. เอวญฺจสติ ยถาวุตฺตานิ ตาวตึสาทีนํ ทิพฺพวสฺสสหสฺสาทินิปิ อตฺตโน อตฺตโน รตฺติทิวมาสสํวจฺฉเรติเอว เวทิตพฺพานีติ สิทฺธํ โหติ. ตถาจ สติ อุปริมานํ อายุปริมาณานิ เหฏฺฐิมานํ อายุปริมาณโต จตุคุณานีติ สิทฺธํ โหติ. เตน วุตฺตํ. ตโต จตุคุณํ ตาวตึสานํ. ตโต จตุคุณํ ยามานนฺติอาทิ. ทิพฺพคณนาย จ ตถา สิทฺธาย สติ มนุสฺสคณนายปิ จตุคุณภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ตสฺมา มนุสฺสคณนายปิ เหฏฺฐิมานํ นวุติวสฺสสตสหสฺสาทีนิ จตูหิ อุปรูปริคุณิตานิ อุปริมานํ ติโกฏิสฏฺฐิวสฺสสต สหสฺสาทินิ ภวนฺตีติ กตฺวา ตานิ สพฺพานิปิ อาทิอนฺตทสฺสน วเสน นิทฺทิสนฺโต นวสตนฺติ คาถมาห. วสฺสานํ นวสตํ โกฏิโย จ เอกวีส โกฏิโย จ ตถาสฏฺฐิวสฺส สตสหสฺสานิ จ วสวตฺตีสุ เทเวสุ อายุปฺปมาณํ โหตีติ โยชนา.

天界一天一夜的倍增是指，上层诸天的一天一夜是下层诸天一天一夜的两倍。由此，人间一百年，为三十三天之一天一夜；两百年为夜摩天之一天一夜；四百年为兜率天之一天一夜；八百年为化乐天之一天一夜；一千六百年为他化自在天之一天一夜，此理成立。一天一夜的倍增既已成立，月和年的倍增也自然成立。如此，如前所说三十三天等天界的千年等寿量，当知亦是依其各自的天界日月年而计算，此理成立。同样，上层诸天的寿量是下层诸天寿量的四倍，此理成立。故说：“三十三天是其（下层）四倍，夜摩天是其（下层）四倍”等。天界计算既然如此成立，人间计算的四倍之法也必然成立。因此，以人间计算，下层天界的九百万年等寿量，逐层乘以四，上层天界则有三千六百万年等寿量。为显示首尾，而说此偈：“他化自在天诸天的寿量为：九百俱胝、二十一俱胝及六百万年。”此即其释义。

ยสฺมา [Pg.206] อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ฌานํ โอฬาริกสฺส วิตกฺกสฺส สมติกฺกมา ปถมชฺฌานโต สุฏฺฐุพลวํ โหติ. ตโตเยว ตตียชฺฌานโตปิ นาติทุพฺพลญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ตตียชฺฌาเนน เอกโต หุตฺวา สมตเล ภูมนฺตเร วิปากํ เทตีติ วุตฺตํ ทุตียชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุตียชฺฌานภูมิยนฺติ. เตเนวจ ภูมีนํ ฐิติกฺกโมปิ จตุตฺถชฺฌาน วเสเนว สิทฺโธ. เถเรน ปน เหฏฺฐา ปญฺจกนยวเสเนว ฌานานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธปิ เตเนว นเยน วิปากานิ คเหตฺวา จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตตียชฺฌานภูมิยนฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสูติ ตาหิ ฉหิ ปฏิสนฺธีติ คหิตปฏิสนฺธิเกสุ. กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. จตุพฺพิธา หิ กปฺปามหากปฺโป อสงฺขฺเยยฺยกปฺโป อนฺตรกปฺโป อายุกปฺโปติ, ตตฺถ อายุกปฺโปนาม เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตํตํ อายุปริจฺเฉโท วุจฺจติ. อนฺตรกปฺโปนาม เอกสฺสวิวฏฺฏฏฺฐายิอสงฺขฺเยยฺยสฺส อพฺภนฺตเร มนุสฺสานํ อายุกปฺปสฺส หายนวฑฺฒนวเสน ทิสฺสมานนฺตรา จตุสฏฺฐิปเภทา จูฬกปฺปา วุจฺจนฺติ. ปีสติเภทาติ เกจิ. อสีติเภทาติ อปเร. จุทฺทสปฺป เภทาติ เวทวิทุ. เย โลเก มนฺวนฺตรกปฺปาติ วุจฺจนฺติ. เอกเมเกน มนุนามเกน มหาสมฺมตราเชน อุปลกฺขิตา อนฺตรกปฺปาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน เอกสฺมึ วิวฏฺฏฏฺฐายิมฺหิ มหาสมฺมตรา ชานํ เอกเมว อิจฺฉนฺติ. จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปา ปน เอโก อสงฺขฺเย กปฺโปนาม. โส จตุพฺพิโธ สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายีติ. ตตฺถ วินสฺสมาโน กปฺโป สํวฏฺโฏ. ยถา วินฏฺฐํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป สํวฏฺฏฏฺฐายี. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺโฏ. ยถา วิวฏฺฏํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป วิวฏฺฏฏฺฐายีติ เวทิตพฺโพ. เต ปน จตฺตาโร อสงฺขฺเยยฺยกปฺปา เอโก มหากปฺโปนาม. เอตฺถจ โย ชนายามวิตฺถาเร เสตสาสปราสิมฺหิ วสฺสสต วสฺสสตจฺจเยน เอเกกพีชหรเณน ปริกฺขีเณปิ เอโก มหากปฺโป ปริกฺขยํ นคจฺฉติ. เอวํ ทิโฆ มหากปฺโปติ เวทิตพฺโพ.

由于无寻唯伺禅超越了粗显的寻，故比初禅更为有力。正因如此，它亦不会比第三禅过于衰弱。因此说它与第三禅合一，在同一地位中产生果报，即第二禅果与第三禅果都属于第二禅地。也因此，诸地的安住次第亦通过第四禅而确立。然而，长老是依照下文的五法门而说诸禅。因此此处亦依此法门而取诸果，说第四禅果属于第三禅地等。“于彼等中”(Tesūti)：即于彼等六种结生中已取结生者。“劫”(Kappassāti)：这是针对无量劫而说。劫有四种：大劫、无量劫、中劫、寿劫。其中，“寿劫”是指彼等众生各自的寿命期限。“中劫”是指在一个成住无量劫的内部，随人类寿劫的增减而出现的六十四种差别的小劫。有人说有六十三种，另一些人说有八十种，通晓吠陀者说有十四种。这些在世间被称为“摩奴中劫”(manvantarakappa)，即由每一位名为摩奴(Manu)的大共选王(mahāsammata)所标记的中劫。然而，有人认为在一个成住劫中只有一位大共选王。六十四个中劫名为一个无量劫。此无量劫有四种：坏、坏住、成、成住。其中，正在毁坏的劫为“坏劫”；已坏而住的劫为“坏住劫”；正在增长的劫为“成劫”；已成而住的劫为“成住劫”。应如是了知。此四个无量劫名为一个“大劫”。于此，即使在一个长宽各一由旬(yojana)的芥子堆中，每过一百年取走一粒，芥子堆穷尽时，一个大劫仍未穷尽。应如是了知大劫之漫长。

ตตฺถ ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ. อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ทยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ. สุภากิณฺณโต เหฏฺฐา อุทเกน [Pg.207] วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ. เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสตีติ เอวํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อยํ โลโก นิรนฺตรํ สตฺตสุ วาเรสุ อคฺคินา วินสฺสติ. อฏฺฐเม วาเร อุทเกน วินสฺสติ. ปุน สตฺตสุ อคฺคินา. อฏฺฐเม อุทเกนาติ เอวํ อฏฺฐนฺนํ อฏฺฐกานํ วเสน จตุสฏฺฐิวาเรสุ อนฺติเม อุทกวาเร อุทกํ ปหาย วาตวาโร โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ. กถํ. ยํ วุตฺตํ อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ. เอเตน อฏฺฐเม วาเร อาโปสํวฏฺโฏ โหติ. อนฺตรา สตฺตสุ สตฺตสุ วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา โหนฺตีติ สิทฺธํ. ยญฺจ วุตฺตํ สุภากิณฺณานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ. เอเตน จตุสฏฺฐิเม จตุสฏฺฐิเม วาเร วาตสํวฏฺโฏโหติ. อนฺตรา เตสฏฺฐิยา วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺฏาจ โหนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ. เตนาหุ โปราณา –

于此，当劫因火而坏时，从光音天(Ābhassara)以下被火焚烧；当劫因水而坏时，从遍净天(Subhākiṇṇa)以下被水消融；当劫因风而坏时，从广果天(Vehapphala)以下被风摧毁。如是，因义注(aṭṭhakathā)中所说，此世间连续七次为火所坏，于第八次为水所坏；再七次为火所坏，于第八次为水所坏。如是，经由八个八次，于六十四次中的最后一次，舍水坏而为风坏。此义成立。如何成立？如所说“光音天有八劫”，由此成立：第八次为水坏，其间的七次为火坏。又如所说“遍净天有六十四劫”，由此成立：第六十四次为风坏，其间的六十三次为火坏与水坏。因此古人(porāṇā)说：

อคฺคินา ภสฺสรา เหฏฺฐา, อาเปน สุภากิณฺณโต;

เวหปฺผลโต วาเตน, เอวํ โลโก วินสฺสติ.

火坏光音天以下，水坏遍净天以下；风坏广果天以下，世间如是灭。

สตฺตสตฺตคฺคินา วารา, อฏฺฐเม อฏฺฐเม ทกา;

จตุสฏฺฐิ ยทา ปุณฺณา, เอโก วายุวาโร สิยาติ.

火坏有七回，水坏在第八；当六十四回圆满，应有一次风坏。

เอวญฺจ วินฏฺเฐ โลเก เอกสฺมึ กปฺเปปิ ปถมชฺฌานภูมิ อวินฏฺฐานาม นตฺถิ. ตสฺมา พฺรหฺมปาริสชฺชานํเทวานํ กปฺปสฺสตตีโย ภาโค อายุปฺปมาณํ, พฺรหฺมปุโรหิตานํอุปฑฺฒกปฺโป, มหา พฺรหฺมานํเอโกกปฺโปติ เอตฺถ อสงฺขฺเยยฺย กปฺโปว สมฺภวติ. นมหากปฺโป. เตน วุตฺตํ กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติปิ ยุชฺชติเยว. เตโชสํวฏฺฏกปฺเปสุ หิ ปถมชฺฌานตลํ วิวฏฺฏมานํ สพฺพปถมํ วิวฏฺฏติ. สํวฏฺฏมานํ สพฺพปจฺฉา สํวฏฺฏติ. ตสฺมา วิวฏฺฏสฺส ปจฺฉิมฑฺเฒน สํวฏฺฏสฺสจ ปุพฺพฑฺเฒน สห เอกํ วิวฏฺฏฏฺฐายิกปฺปํ คเหตฺวา ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ตสฺมึ ตเล เอโก อายุกปฺโปติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ทุตีย ตลโต ปฏฺฐาย ปน มหากปฺโปว คเหตพฺโพ. อปฺปกํ อูนกํวา อธิกํวา คณนูปคํ น โหตีติ กตฺวา อุปฑฺเฒหิ [Pg.208] สห สตฺตกปฺปานิ สนฺธาย อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ วุตฺตํ. เอวํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ เอตฺถปีติ. อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคจฺฉนฺตีติ อากาสานญฺจายตนุปคา, เตสํ. เอโกว วิสโย อารมฺมณํ ยสฺส ตํ เอกวิสยํ. เอกชาติยนฺติ เอกสฺมึ ภเว. [ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.]

如是世界坏灭时，于任何一劫中，亦无名为不坏之初禅地。因此，梵众天(Brahmapārisajjā)诸天之寿量为劫的三分之一，梵辅天(Brahmapurohitā)为半劫，大梵天(Mahābrahmā)为一劫。于此，只可能是无量劫，而非大劫。因此说“劫”是针对无量劫而说。说其针对寿劫亦可。于火坏劫中，初禅地最先成，最后坏。因此，取成劫的后半与坏劫的前半合为一个成住劫，故可说于彼地一个寿劫为二无量劫。而从第二地起，则应取大劫。因为些许不足或有余不入计算，故合半劫于七劫，而说光音天有八劫。“六十四劫”于此亦然。“趣空无边处有”(ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagacchanti)故称“空无边处趣生者”(ākāsānañcāyatanupagā)，此为对彼等之称谓。仅有一所缘为所缘境者，是为“一所缘”。“一生”(Ekajātiyanti)即于一生之中。[结生四法(Paṭisandhicatukkaṃ)]

๑๔๕. ชเนตีติ ชนกํ อุปตฺถมฺเภตีติ อุปตฺถมฺภกํ. อุปปีเฬตีติ อุปปีฬกํ. อุปฆาเตตีติ อุปฆาตกํ. ตตฺถ ชนกํ นาม ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากกฺขนฺธ กฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺติกา กุสลากุสลเจตนา. ตตฺถ ปฏิสนฺธินิพฺพตฺติกา กมฺมปถปตฺตาว ทฏฺฐพฺพา. ปวตฺตินิพฺพตฺติกา ปน กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ อนฺตมโส ปญฺจทฺวาริกชวนเจตนาปิ สุปินนฺเต กุสลากุสลเจตนาปีติ. อุปตฺถมฺภกํนาม วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาสาวา วิปกฺกวิปากา วา สพฺพาปิ กุสลากุสลเจตนา. สา หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโนวิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉาวา สภางฺคํ กมฺมนฺต รํวากมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธสนฺตานํวาอุปตฺถมฺภมานา ปวตฺตติ. ยถา คนฺถารพฺเภ รตนตฺตยปณามเจตนาติ. ยํ ปน วิสุทฺธิมคฺเค อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธวิปากวารํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ กิญฺจิกมฺมํ ปวตฺติวิปากมตฺตสฺสปิ อชนกํนาม อตฺถีติ. ตตฺถ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อลทฺโธกาสสฺส อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส โอกาสกรณํ. ตํ ปน มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทา หิ กุสเล ชวิเต อญฺญํ ปฏิสนฺธิชนกํ กุสลกมฺมํ โอกาสํ ลภติ. อกุสเล ชวิเต อญฺญํ อกุสลกมฺมนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ อิติ วุตฺตเก –

145. 能生者名为生起业，能支持者名为支持业，能压迫者名为压迫业，能破坏者名为破坏业。其中，生起业是指在结生与转起时，能令异熟诸蕴及业生色生起的善与不善思。其中，能令结生的思，当视为已达业道之思；而能令转起的思，则无论已达或未达业道，乃至五门速行思、梦中善不善思，皆属此列。支持业是指一切尚未获得机会成熟、或其异熟已成熟的善与不善思。此思虽亦为生起业，但在其自身的异熟成熟之前或之后，能支持其他业，或支持由业所生的诸蕴相续，使其得以持续。例如开始造论时对三宝作礼敬之思。然而，《清净道论》(Visuddhimagga)中说：“支持业不能产生异熟”，此言应理解为是针对尚未获得异熟机会的业而言。因为当因缘具足时，没有任何业不能产生哪怕仅仅是转起的异熟。其中，对其他业的支持，是指为尚未获得机会的其他生起业创造机会。此在临死时最为明显。彼时，若善速行生起，则其他能令结生的善业便得其机；若不善速行生起，则其他不善业得其机。正如《如是语》(Itivuttaka)中所说：

อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล;

สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปสาทิตํ.

若人于此时命终，其心已清净，当得生天界。

อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล;

นิรเย อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปทูสิตนฺติ.

若人于此时命终，其心已染污，当得堕地狱。

ปวตฺติกาเลปิ เอตํ พหุลํ ลพฺภติเยว. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อญฺเญน ลทฺโธกาเสน กุสลกมฺเมนวา อกุสลกมฺเมนวา [Pg.209] นิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส ชีวิตนฺตราเย อปเนตฺวา ชีวิตปริกฺขาเร สมุทาเนตฺวา จิรตร ปวตฺติกรณํ. ยถาห –

即使在转起期间，此亦多可见。所谓对业生蕴相续的支持，是指对于由另一已得机会的善业或不善业所产生的蕴相续，通过排除其生命障碍、聚集生命资具，而使其更长久地持续。正如所说：

อภิวาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วณฺโณ สุขํ พลนฺติ.

常行礼敬者，恒常敬长者；四法得增长，寿美乐力增。

เอตฺถ ปน กุสลํปิ อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส อกุสลํปิ กุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส อุปตฺถมฺภกํนาม นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. อกุสล กมฺม นิพฺพตฺตสฺสปิ หิ มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ กุสลํ วุตฺตนเยน อุปพฺรูหนํ กโรติเยว. ตถากุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺสปิ เกสญฺจิ วินิปาติกาสุราทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ อกุสลํ จิรตรปฺปวตฺตึ กโรติเยวาติ. อุปปีฬกอุปฆาตกานิปิ วุตฺตปฺปการา กุสลากุสล เจตนาโยเอว. ตาปิ หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉา วา วิปากวาร คหณ กาเลปิ วา กมฺมนฺตรํวา กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานํวา ทุพฺพลตรํ กตฺวาวา วิพาธยมานา สพฺพโสวา อุปจฺฉินฺทมานา ปวตฺตนฺตีติ. ตตฺถ อุปปีฬเก ตาว กมฺมนฺตรสฺส วิพาธนํนาม อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวกรณํ. กมฺมญฺหิ นาม อายูหนกาเล พลวนฺตํปิ ปจฺฉา กเตน อุชุปฏิปกฺเขน กมฺมนฺตเรน วิพาธิยมานํ ปุน วิหตสามตฺถิยํ โหติ. อุปริภูมิ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ เหฏฺฐาภูมิยํ นิพฺพตฺเตติ. มเหสกฺเขสุ มหิทฺธิเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อปฺเปสกฺเขสุ นิพฺพตฺเตติ. ตถา อุจฺจกุเลสุ นิพฺพตฺตกํปิ นีจกุเลสุ. ทีฆายุเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปายุเกสุ. มหาโภเคสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปโภเคสุ. ปุริสตฺต ภาวนิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อิตฺถตฺตภาวํวา นปุํสกภาวํ วา นิพฺพตฺเตติ. วณฺณสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ ทุพฺพณฺณภาวํ. อินฺทฺริยสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ อนฺธํวา พธิรํวา ยํกิญฺจิ อินฺทฺริยเวกลฺลํ. องฺคปจฺจงฺค สมฺปตฺติชนกํปิ หตฺถปาทาทิ องฺคเวกลฺลํ ชเนติ. ตถา อายูหนกาเล มหานิรเยสุ นิพฺพตฺตกํปิ อกุสลํ ปจฺฉากเตน พลวกุสเลน วิพาธิยมานํ [Pg.210] อุสฺสเทสุวา เปเตสุวา นิพฺพตฺเตติ. อชาตสตฺตุ ราชา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อุสฺสเทสุ นิพฺพตฺตกํปิ เปเตสุวา ติรจฺฉา เนสุวาติ อาทิสพฺพํ วตฺตพฺพํ.

于此，不应说善业不能支持由不善业所生的蕴相续，亦不应说不善业不能支持由善业所生的蕴相续。因为，即使是由不善业所生的大威力龙族、金翅鸟等众生的蕴相续，在其转起期间，先前所造的善业仍会依前述方式增强之。同样，即使是由善业所生的某些堕苦处阿修罗等众生的蕴相续，在其转起期间，先前所造的不善业也会使其延续更久。压迫业与破坏业也都是前述种类的善不善思。它们即使同为生起业，也会在自身的异熟成熟之前或之后，或者在异熟受报之时，使其他业或业所生的蕴相续变得虚弱而压迫之，甚至完全中断其持续。其中，所谓压迫业对其他业的压迫，是指使其他生起业的力量变得薄弱。业在造作时即使强大，若后来被直接相违的其他业所压迫，也会失去其能力。例如：本应投生上地，也会投生到下地；本应投生在大势力处，也会投生到小势力处；本应投生在高贵家族，也会投生到低贱家族；本应长寿，也会短命；本应大富，也会贫穷；本应生为男身，也会生为女身或无性身；本应容貌端正，也会生为丑陋；本应诸根具足，也会成为盲人、聋人或任何根有残缺；本应肢体健全，也会导致手足等肢体残缺。同样，造业时本应堕入大地狱的不善业，若后来被强有力的善业所压迫，也会转生到边地狱或饿鬼趣。阿闍世(Ajātasattu)王就是此例。本应投生到边地狱，也会投生到饿鬼趣或畜生趣等等，所有这些都应如是说。

อุปตฺถมฺภกํปิ ตพฺพิปริยาเยน เวทิตพฺพเมว. ตถา หิ กมฺมํ นาม กตกาเลทุพฺพลํปิสมานํ ปจฺฉาสภาเคนพลวตากุสเลนวา อกุสเลนวา อุปตฺถมฺภียมานํ สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ. กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานสฺส วิพาธนํนาม อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส คหิตปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ สรีเร นานาอนฺตราเย อุปฺปาเทตฺวาวา ฐานนฺตรเขตฺตวตฺถุ โคมหึส ธน ธญฺญโภค สมฺปตฺตีนํ ปุตฺตทารญาติ มิตฺตานญฺจ วิปตฺตึ กตฺวาวา ทุกฺขุปฺปตฺติ กรณํ. ทุวิธญฺหิ กมฺมผลํนาม วิปากผลํ นิสนฺทผลนฺติ. ตตฺถ วิปากผลํนาม กมฺมการกสฺเสว โหติ. น อญฺญสฺส. นิสนฺท ผลํ ปน อญฺเญสํปิ สาธารณเมว. ธมฺมปเท อานนฺทเสฏฺฐิวตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. จกฺขาทีสุ ปน กมฺมชสนฺตถิสีเสสุ เยน กมฺเมน ยํกิญฺจิ เอกํวา ทฺเววา ตีณิวา สพฺพโส ภิชฺชนฺติ. จกฺขุปาลตฺเถ ราทีนํ วิย. ตํ กมฺมํ อุปฆาตเก สงฺคหิตนฺติ ยุตฺตํ. อุปฆา ตกนฺติ ปน อุปจฺเฉทกนฺติจ อตฺถโต เอกํ. ตถา หิ มชฺฌิมฏฺฐ กถายํ ปถมํ อุปจฺเฉทกนาเมน วตฺวา อุปฆาตกนฺติปิ เอตสฺเสว นามนฺติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปถมํ อุปฆาตกนาเมน วตฺวา อุปจฺเฉทกนฺติปิ ตสฺเสเวตํ นามนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิ มคฺเคปิ มรณสฺสตินิทฺเทเส ตเทว กมฺมุปจฺเฉทกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อิธจ ปรโต อุปจฺเฉทกกมฺมุนาติ วกฺขติ.

支持业也应以其相反的方式来理解。诚然，业在造作之时即便微弱，若于后时为同类的强力善业或不善业所支持，则变得极为强大。对业所生起的诸蕴相续的逼迫，是指由其他业所生的有情，从结生开始，时而在身体中引发种种障碍，或使其地位、处所、田地、房产、牛、水牛、财富、谷物、资具、妻儿、亲友等遭遇不幸，从而产生痛苦。业果有两种，即异熟果与等流果。其中，异熟果仅属于造业者，不属于他人；而等流果则也通于他人。于此，当说《法句经》中阿难(Ānanda)长者的故事。再者，于眼等由业所生的相续中，若因某业而导致其中之一、之二、之三乃至全部被毁坏，犹如护眼(Cakkhupāla)长老等那样，此业应被归为毁坏业。毁坏(upaghātaka)与断绝(upacchedaka)，其义相同。诚然，在《中部义注》中，先以“断绝”为名而说，后又说“毁坏”也是它的名称。在《增支部义注》中，先以“毁坏”为名而说，后又说“断绝”也是它的名称。在《清净道论》的死随念的解释中，也说“彼业即是断绝业”。而在此处，下文将说到“由断绝业”。

อิมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทนํ มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทาหิ ปถมํ ปาปกมฺมพเลน ทุคฺคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน กลฺยาณ กมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา สุคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺเตติ. กลฺยาณกมฺมพเลน สุคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน ปาปกมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา ทุคฺคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตติ. ทุฏฺฐ คามณิรญฺโญ โสณตฺเถรปิตุจ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน กุสลากุสลกมฺมกฺขย กรสฺส มคฺคกมฺมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทกหา [Pg.211] วุตฺตา. องฺคุลิมาลตฺเถราทีนํ วิยาติ. อิมสฺมึ ภเว ลทฺธานิ มหคฺคตกมฺมานิ เยน อกุสเลน ปริหายนฺติ. ตสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทเก สงฺคโห ยุตฺโต. เทวทตฺตสฺส วิยาติ. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานุปจฺเฉทนํ ปน ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ลทฺโธกาสสฺส กสฺสจิ อปราธกมฺมสฺส พเลน กลลกาลโต ปฏฺฐาย อนฺตราว เกนจิโรเคนวา ภเยนวา อุปกฺกเมนวา มรนฺตานํ วเสน เวทิตพฺพํ.

此业对其他业的断绝作用，于临命终时显现。彼时，若因恶业之力而恶趣之相现前，善业则会将其遮止，示现善趣之相，令其投生于天界。若因善业之力而善趣之相现前，恶业则会将其遮止，示现恶趣之相，令其投生于恶趣。于此，当述说杜吒伽摩尼(Duṭṭhagāmaṇī)王与须那(Soṇa)长老之父的故事。再者，于《增支部义注》中，亦说能灭尽善、不善业的道业(maggakamma)也具有断绝其他业的作用，犹如指鬘(Aṅgulimāla)长老等。于此生中获得的广大业，若因某不善业而退失，此不善业亦应被归入能断绝其他业者，犹如提婆达多(Devadatta)。至于对业所生起的诸蕴相续的断绝，当知是在各个有生之中，于寿、业尚存之时，因某个获得机会的过失之业的力量，从羯罗蓝(kalala)位开始，中途因某种疾病、怖畏或横难而死者，应如是理解。

เอตฺถจ กมฺมนฺตรสฺสวา กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปตฺถมฺภนา ทีนิ สนฺธาย อิเมสํ จตุนฺนํปิ กมฺมานํ กุสลากุสลภาโว วิสุทฺธิมคฺเค องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ วุตฺโต. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺเสว อุปตฺถมฺภนาทีนิ สนฺธาย อุปตฺถมฺภกสฺส กุสลภาโว อุปปีฬกอุปฆาตกานํ อกุสลภาโว วุตฺโต. โส ปน มชฺฌิมฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อรุจฺจมาโน วิย วุตฺโต. มหาฏีกายํ ปน โส เกจิ วาโทปิ กโต. ตตฺถปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ วุตฺตตฺตา วิสุํ ปาฬินโยติ ทฏฺฐพฺโพ. น จ เกจิวาโท กตฺตพฺโพ. สุตฺตสฺมึหิ อปฺปายุกสํวตฺตนิกาเอสา มาณวปฏิปทา, ยทิทํ ปาณาติปาตี โหตีติอาทินา อุปฆาตกํ ปาณาติปาตวเสเนว วุตฺตํ. อุปปีฬกญฺจ พตฺวาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ สตฺตานํ วิเหฐกชาติโก โหตีติอาทินา วิหึสาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกญฺจ ทีฆายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา. ยทิทํ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตีติอาทินา ปาณาติปาตวิรติอาทีนํ วเสน วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺเสว สตฺตสฺส วเสนาติ เอวํ วิสุํ ปาฬินโย เวทิตพฺโพติ. มหาฏีกายํ ปน องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนาทีนิ อนิจฺฉนฺเตหิ ชนกาทิภาโวนาม วิปากํ ปฏิอิจฺฉิตพฺโพ. นกมฺมนฺติ วิปากสฺเสว อุปฆาตกตา ยุตฺตา วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ.

于此，就对其他业(kammantara)或对业所生起的诸蕴相续的支持(upatthambhana)等而言，此四种业的善、不善之分，已在《清净道论》及《增支部义注》中说明。然而，在《中部义注》中，为与所应阐释的经文相应，仅就业所生起的诸蕴相续的支持等作用而言，说支持业为善，逼迫业(upapīḷaka)与毁坏业(upaghātaka)为不善。但此说在《中部复注》及《增支部复注》中，似乎不被认可。在《大复注》中，此说亦被作为“某些人之说”。然而，因其是为与所应阐释的经文相应而说，故当视为一种独特的圣典之法(pāḷinaya)，不应作为“某些人之说”。因为在经中，“青年，此行道导向短寿，即是杀生”等句，是以杀生等方式说毁坏业；“青年，此行道导向多病，即是惯于恼害有情”等句，是以伤害等方式说逼迫业；“青年，此行道导向长寿，即是戒除杀生，远离杀生”等句，是以远离杀生等方式说支持业。所有这些，皆是就已得人身的有情而言，故当如是理解此独特的圣典之法。然而，在《大复注》及《增支部复注》中，那些不接受对其他业有支持等作用的（论师）说，应将生起等作用视为异熟，而非业本身；并说，毁坏作用仅属于异熟，此说似乎合理。

กิจฺจวเสนาติ ชนนํ อุปตฺถมฺภนํ อุปปีฬนํ อุปจฺฉินฺทนนฺติ จตุนฺนํ กิจฺจานํ วเสน. ตตฺถ เอกา ปาณาติปาตเจตนา จตฺตาริ กิจฺจานิ [Pg.212] สาเธติ. สา หิ ยาว วิปจฺจิตุํ โอกาสํ นลภติ. ตาว อุปตฺถมฺภนาทีสุ ตีสุ กิจฺเจสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธปจฺจยํ กิจฺจํ กโรติ. ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ. ตทา เอกาย เจตนาย เอกาเอว ปฏิสนฺธิ โหตีติ เอวํ สาเกตปญฺเห วุตฺตนเยน เอกํ อปายภวํ ชเนติ. ตโต ปรํ ปน ปฏิสนฺธิชนนกิจฺจํ นตฺถิ. ปวตฺติ วิปากชนเนน สห อิตรานิ ตีณิ กิจฺจานิ ภวสตสหสฺเสปิ กปฺปสตสหสฺเสปิ สาเธติเยว. ธมฺมทินฺนายนาม อุคฺคเสน รญฺโญ เทวิยา วตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. สา ปน ยทา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเร อริยภูตสฺสวา ปุถุชฺชนภูตสฺสปิ กลฺยาณ จิตฺตสมงฺคิโนวา อุปจฺเฉทนํ กโรติ. ตทา อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมนฺต รสฺเสว โอกาสํ กโรติ. สยํ วิปากํ นชเนติ. ยทา ปน ปาปจิตฺตสมงฺคิโน ขนฺธสนฺตานํ อุปจฺฉินฺทติ. ตทาเอว อุปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ชเนติ. สกึ ลทฺธปฏิสนฺธิวารโต ปน ปฏฺฐาย อเนเกสุ อตฺตภาว สตสหสฺเสสุปิ อุปจฺเฉทนาทีนิเยว กโรติ. เอตฺถ มหาโมคฺคลาน ตฺเถร วตฺถุ สามาวติ วตฺถุ วคฺคุมุทาตีริยภิกฺขุ วตฺถุ ทุสฺสิมาร กลาพุราชวตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ยสฺมา ปน อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม ติรจฺฉานคตานํ พหุลํ ลพฺภติ. ตสฺมา สุฏฺฐุ พลวํ อกุสลกมฺมํ ทุพฺพลสฺส อกุสลกมฺมสฺสวา อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปจฺเฉทกํนาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตเนว หิ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ พหุกสฺมิญฺหิ อกุสลกมฺเม อายูหิเต พลวกมฺมํ ทุพฺพล กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตีติ วุตฺตํ.

以作用而言，即生起、支持、逼迫、截断四种作用。其中，一杀生思能成办四种作用。只要它还未获得成熟的机会，就在支持等三种作用中，随其获得的因缘而造作任何一种作用。当获得成熟的机会时，由一思只会有一结生，如是，依娑枳多(Sāketa)问中所说之理，它产生一个恶趣有。此后，则无产生结生的作用。但在百千有、百千劫中，它仍会与转起果报的产生一起，成办其余三种作用。于此，当说伍咖先那(Uggasena)王之后法施(Dhammadinnā)的故事。然而，当它（杀生思）在自己的果报成熟之前，截断了具善心者——无论是圣者或凡夫——（的命根）时，它在截断之后，只是为其它业制造机会，自己不产生果报。但当它截断了具恶意者之蕴相续时，它就在截断之后，产生自己的果报。然而，从获得一次结生的机会开始，即使在百千个自体中，它也只是造作截断等（作用）。于此，当说大目犍连(Mahāmoggallāna)长老的故事、萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)的故事、瓦古穆达(Vaggumudā)河岸比丘的故事、恶心魔罗(Dussimāra)与伽蓝浮王(Kalāburāja)的故事。又因此截断业多见于畜生，是故不应说一个极强的不善业不会成为弱的不善业或由不善业所生起的蕴相续的截断业。是故，《中部义注》中说：“当积集了众多不善业时，强业会阻止弱业的果报，而为自己的果报制造机会。”

อปิจ ปวตฺติยํปิ กมฺมนฺตรชนิตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺจสุ จกฺขุ โสต ฆาน ชิวฺหา ภาว ทสก สงฺขาเตสุ สนฺตติ สีเสสุ อญฺญตรสฺส สนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อุปจฺฉินฺทนํปิ อิมสฺเสว กิจฺจนฺติ ยุตฺตํ. ยํ ปน มหาฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อุปปีฬิกํ อญฺญสฺส วิปากํ ฉินฺทติ. น สยํ อตฺตโน วิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขํ ปีเฬติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทตีติ อิทํ ทิสฺวา วุตฺตํ สิยา. อทฺธานํ ปวตฺติตุํ นเทตีติ เอตฺถ ปน [Pg.213] สุขสนฺตานํวา ทุกฺขสนฺตานํวา จิรกาลํ ปวตฺติตุํ นเทติ อิจฺเจวตฺโถ. น ปน อุปฆาตกํ วิย ภวงฺคสนฺตาเนน สห อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ฉินฺทตีติ.

再者，在转起期中，不截断由其它业所生的有分相续，而完全截断被称为眼、耳、鼻、舌、性根十法聚的五种相续之首中的任何一种，也应是此（截断）业的作用。然而，在《大复注》及《增支部复注》中说：“逼迫业截断其它业的果报，它自己不产生果报。”这可能是看到了义注中所说的“它逼迫苦乐，不让其长时持续”之后而说的。在此，“不让其长时持续”的意思，只是指不让乐相续或苦相续长时持续，而非像毁坏业那样，连同有分相续一起截断其它业的果报。

[๑๔๓] ยํปน วิภาวนิยํ

[143] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中

‘‘ชนกํ กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาว วิปากํ ชเนติ. อุปฆาตกํ อุปจฺเฉทนปุพฺพกนฺติ อิทํ ตาว อฏฺฐกถาสุ สนฺนิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

“生起业不截断其它业的果报而产生果报；毁坏业以截断为前行。这在诸义注中是定论。”此说不妥。

อิธ ปุพฺพกเตน อุปจฺเฉทนกกมฺเมน มริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ วตฺถูนํ อฏฺฐกถาสุเยว อาคตตฺตาติ.

因为于此，由先前所造的截断业而死、后投生天界者的故事，已见于诸义注中。

[๑๔๔] ยญฺจ ตตฺถ

[144] 又，于彼处

อปเร ปน อาจริยา วทนฺตีติอาทินา อุปฆาตกสฺส สยํ วิปากนิพฺพตฺตกตฺตา ภาววจนํ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

以“又有其他师长说”等文，说由于毁坏业自身能产生果报，故（用）状态词。此说亦不妥。

เตเนว กมฺเมน อปาเย นิพฺพตฺตานํ ทุสฺสิมาร กลาพุราชา ทีนํ ตสฺส กมฺมสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมภาเวน อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตาติ. [ชนกจตุกฺกํ]

因为恶心魔罗(Dussimāra)与伽蓝浮王(Kalāburāja)等，正是由那样的业而投生到恶趣，并且那个业作为截断业已记载于诸义注中。[生起四法]

๑๔๖. ครุกนฺติ อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ อกุสลปกฺเข นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา สห ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ. เอตฺถ สิยา. มหคฺคตกมฺมนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ตญฺหิ ปมาทวเสนวา นีวรณธมฺมปวตฺติยาวา ปริหายิยมานํ นิกนฺติพเลนวา ปฏิพาหิยมานํ วิปากํ น เทตีติ. ตถา เอกสฺส พหูสุ อานนฺตริยกมฺเมสุ กเตสุ เอกสฺมึ วิปจฺจนฺเต เสสานิ น วิปจฺจนฺตีติ. วุจฺจเต, มหคฺคตกมฺมํ ตาวถเปตฺวา ปมาทธมฺมนีวรณธมฺมนิกนฺติธมฺเม อตฺตโน พลวตรญฺจ มหคฺคตกมฺมนฺตรํ อญฺเญน ปุญฺญกมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐน ครุกํ นาม โหติ. อานนฺตริยกมฺมานิ ปน ถเปตฺวา อตฺตโน พลวตรํ อานนฺตริยกมฺมํ อญฺเญน เกนจิ ธมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐนาติ เอวํ ยถารหํ เตสํ ครุกตา เวทิตพฺพาติ. อาสนฺนนฺติ มรณกาเล [Pg.214] อนุสฺสริตํ ตทา กตญฺจ. ตตฺถ ตทากตนฺติ อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค อาสนฺเน กตํ ยํกิญฺจิ กุสลากุสลกมฺมํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมํ ปน วิปสฺสนาทิวเสน ปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมญฺจ อนฺติมชวนวีสิยํปิ กตนฺติ คเหตพฺพํ. ยถาห-มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ. เอเตน ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมโต อญฺญํ อนฺติมชวนวีถิยํ ปวตฺตํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ ชเนตุํ น สกฺโกตีติ สิทฺธํ โหตีติ. อาจิณฺณนฺติ ทีฆรตฺตํ อภิณฺหโส กตํ. สกึ กริตฺวาปิวา ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ โสมนสฺสชนกํ สนฺตาปชนกญฺจ. กฏตฺตากมฺมนฺติ การิยิตฺถาติ กมฺมนฺติ เอวํ กตการณาเอว กมฺมนฺติ วตฺตพฺพํ กมฺมํ. ครุกาทิภาเวน วตฺตพฺพํ กมฺมํ น โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมานิ ตีณิ อิมสฺมึ ภเว กตานิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมานิเอว. กฏตฺตากมฺมํ ปน อตีตภเวสุ กเตหิ อปรปริยายเวทนีเยหิ สห อิมสฺมึ ภเว กตํ ครุกา สนฺนาจิณฺณภาวรหิตํ กมฺมปถปตฺตํ ยํกิญฺจิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ. มหาฏีกายํ ปน กฏตฺตากมฺมํ ปุริม ชาตีสุ กตํเอว คหิตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนาม โหตีติ หิ วุตฺตํ. น จ อตีตภเวสุ กตานิ มาตุฆาตกาทีนิปิ อปรปริยาย กมฺมานิ เอเตหิ ตีหิ มุตฺตานีติวา อมุตฺตานีติวา ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนานีติวา อลทฺธาเสวนานีติวา สกฺกา วิเสเสตุํ. ตทา หิ ตานิ ครุก กมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปิ โหนฺติ. อาสนฺนวจิณฺณกมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปีติ.

146. 重业是不能被其他业所障碍的业；在善的方面是广大业，在恶的方面是与定邪见俱行的五无间业。此处或许有疑问：为何称其为广大业？因为它会因放逸或诸盖的生起而退失，或被爱欲之力所障碍而不生果报。又如一人造作多种无间业，其中一个业成熟时，其余的业就不会成熟。对此回答是：广大业，除了放逸法、盖法、爱欲法，以及比它自身更强的其他广大业之外，不能被任何其他福业所障碍，因此称为重业。至于无间业，除了比它自身更强的其他无间业之外，不能被任何其他法所障碍。应当如是恰当地了知它们的重性。近业是指临终时忆念的业，或当时所造作的业。其中“当时所造作”是指在临终速行心路之前的刹那所造作的任何善或不善业。而邪见业，以及由观(vipassanā)等生起的正见业，也应被理解为是在临终速行心路中造作的。如言：“或于临终时，他生起邪见，或受持圆满的正见。”由此成立：除了前述的邪见业外，在临终速行心路中生起的其他业，不能引生结生。惯行业是指长时间反复造作的业，或仅造作一次，但之后一再引起喜悦或忧恼的业。作已业是指仅因其已造作故而称为“业”的业，意即它不是以重业等方式被提及的业。其中，前三者是于此生造作的顺次生受业。而作已业，则是与过去诸有中造作的顺后受业一起，于此生造作的、非重业、非近业、非惯行业，但已达到业道程度的任何顺次生受业。但在《大复注》(Mahāṭīkā)中，作已业仅被理解为过去生所造的业，这与义注(aṭṭhakathā)不符。因为义注说：“除此三者外，一再习行业，或仅是已造作的业，称为作已业。”然而，对于过去诸有中造作的杀母等顺后受业，无法区分它们是否脱离了这三种业，也无法区分它们是否被一再习行。因为那时，它们可能在重业的相续中生起，也可能在近业或惯行业的相续中生起。

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสนกตํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนามาติ วุตฺตํ. น ตานิ อญฺญาณวเสน กภานีติ สกฺกา วิเสเสตุํ. ตานิ หิ ปุริมภเวสุ อญฺญาณ วเสน กตานิปิ โหนฺติ. ญาณวเสน กตานิปีติ. ตานิ ปน วิเสสนานิ อิมสฺมึ ภเว กตานํ ครุกาทีหิ ตีหิ มุตฺตานํ สตฺตมชวน กมฺมานํ วเสน วุตฺตานีติ เตหิ สห ปุริมชาตีสุ กตานิ อปรปริยาย กมฺมานิ กฏตฺตา กมฺมํนามาติ เวทิตพฺพานิ. เอวญฺจ กตฺวา ยตฺถ ตํปุพฺพกตํ กมฺมนฺติ อาคตํ. ตตฺถปิ อิมสฺมึ ภเววา [Pg.215] อตีตภเวสุวา ปุพฺพกาเล กตนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. อิเมสุ ปน จตูสุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ครุกเมว อนนฺตเร ภเว ปฏิสนฺธึ เทติ. ครุเก อสติ อาสนฺนํ. อาสนฺเน อสติ อาจิณฺณํ. อาจิณฺเณ อสติ กฏตฺตากมฺมํ. เตนาห ปากทานปริยาเยนาติ. ปากทานวาเรนาติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ อาสนฺนํ อาจิณฺณโต ปถมํ วุตฺตํ. นนุ ปาฬิยํ อาสนฺนโต อาจิณฺณเมว ปถมํ วุตฺตํ. ยถาห-ยํ ครุกํ ยํ พหุลํ. ยทาสนฺนํ. กฏตฺตาวา ปน กมฺมนฺติ. อฏฺฐกถาสุจ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโตติ. วุจฺจเต, สภาวโต พลวทุพฺพลกฺกเมน ปาฬิยํ อาจิณฺณํ ปถมํ วุตฺตํ. โส ปน กโม กทาจิ ปากทานปริยาโยปิ สมฺภวตีติ กตฺวา อฏฺฐกถาสุ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโต. อาสนฺนํปิ หิสมานํ จิตฺตํ โตเสตุํวา สนฺตาเปตุํวา อสกฺโกนฺตํ หุตฺวา ทุพฺพลํ พลวโต อาจิณฺณสฺส นิวตฺตกํ น โหตีติ. ยสฺมา ปน มหากมฺมวิภงฺคสุตฺเต ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. ปจฺฉาวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. มรณกาเลวาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณทุจฺจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน กลฺยาณ กมฺเมน สคฺคคมนํ วุตฺตํ. ตถา ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนิยํ.ล. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณ สุจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน ปาปกมฺเมน อปายคมนํ วุตฺตํ. ยสฺมาจ อุภินฺนํปิ พลวภาเว สติ อาสนฺนเมว ปริยตฺตํ ภวิตุํ อรหติ. ตสฺมา อิธ เถเรน อาสนฺนเมว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ ปุพฺเพวาสฺสกตํ โหตีติ อิทํ อาสนฺนานุสฺสริตกมฺมวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตมฺพทาฐิกนามสฺส โจรฆาตกสฺส มหาวาตกาลนามสฺสจ อุปาสกสฺส วตฺถุ เอตฺถ กเถตพฺพนฺติ.

在《增支部义注》(Aṅguttaraṭṭhakathā)中也说：“除此三者外，因无明而造作的业，或仅是已造作的业，称为作已业。”但不能断定它们都是因无明而造作，因为它们在过去生中，也可能是因无明而造作，或因智慧而造作。而这些区别，是针对此生所造、非重业等三者的第七速行业而说。因此，与它们一起在过去诸有中造作的顺后受业，也应知为作已业。由此，凡出现“先前所造之业”(pubbakataṃ kammaṃ)之处，都应理解其义为“在此生或过去诸有中，于先前之时所造”。在这四种业存在的情况下，唯有重业会在紧邻的来生产生结生。若无重业，则为近业；若无近业，则为惯行业；若无惯行业，则为作已业。因此说“依果报生起之顺序”(pākadānapariyāyena)，意即依果报生起的次序。此处或许有疑问：为何此处先说近业，后说惯行业？在圣典中，不是先说惯行业，后说近业吗？如言：“或重业，或多作业(惯行业)，或近业，或已作业。”对此回答是：在圣典中，是依自性的强弱顺序而先说惯行业。但因为那个顺序有时也可能是果报生起的顺序，所以在义注中便以那个顺序安排了果报生起的次序。因为近业若不能令心欢喜或忧恼，则其力弱，不能扭转强大的惯行业。又因为在《大业分别经》(Mahākammavibhaṅgasutta)中说：“他先前造作了应感乐受的善业，或他后来造作了应感乐受的善业，或于临终时，他受持圆满的正见。”像这样，即使是惯于作恶之人，也因临终的善业而得生善趣。同样地：“他先前造作了应感苦受的恶业……他受持圆满的邪见。”像这样，即使是惯于行善之人，也因临终的恶业而堕入恶趣。因为当两者(惯行业与近业)力量都强大时，近业理应足以产生作用。因此当知，此处长老先说近业。并且，此处所说“先前所造的”，当知是依临终时忆念之业而说。此处当说名为铜牙(Tambadāṭhika)的盗贼刽子手和名为摩诃瓦达迦(Mahāvātakāla)的优婆塞(upāsaka)的故事。

[๑๔๕] วิภาวนิยํ ปน

[145] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中说：

อฏฺฐกถายํ อาคตํ ชรคฺคโวปมํ ทสฺเสตฺวา อาสนฺนเมว ปถมํ วิปากํ เทตีติ เอกํเสน วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

在义注中，引用了老牛的譬喻，绝对地说只有近业才能首先生果，这种说法并不妥当。

น [Pg.216] หิ อฏฺฐกถายํ เอวํ เอกํเสน วุตฺตํ. นจ อุฏฺฐาตุํปิ อสกฺโกนฺโต โส ชรคฺคโว ปชทฺวารสฺส อาสนฺเน ฐิโตปิ ปถมตรํ นิกฺขมิสฺสตีติ. [ครุกจตุกฺกํ]

义注中并没有这样绝对地说。而且，那头老牛即使站在牛栏门口，如果无力起身，也不可能第一个出来。[重业四法]

๑๔๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว. เวทิตพฺพํ อนุ ภวิตพฺพนฺติ เวทนียํ. ผลํ. ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียํ ผลํ เอตสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ.

147. “现法”(diṭṭhadhammo)是指直接所见、当下的生命体。“当受”(vedanīyaṃ)是“应被体验”(veditabbaṃ)，即“应去感受”(anubhavitabbaṃ)的意思，也就是果报。此业有于现法中当受之果，故为“顺现法受业”(diṭṭhadhammavedanīyaṃ)。

[๑๔๖] วิภาวนิยํ ปน

[146] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中说：

‘‘ทิฏฺฐธมฺเม เวทิตพฺพํ วิปากานุภวน วเสนาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘在现法中，通过体验果报而当受，故为顺现法受业’，此说不当。”

ทิฏฺเฐว ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ เอเตน อิธ เวทนียสทฺโท กมฺมสาธโน วิปากาติเธยฺโยจ โหตีติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ สติ อิธ อญฺญปทตฺถสมาโส เอว ลพฺภติ. น อุตฺตรปทตฺถสมาโสติ. ทิฏฺฐธมฺมํ อุเปจฺจ ตสฺส อนนฺตเร ปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา เวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อุปปชฺช สทฺทสฺส อตฺถํ วทนฺเตน อุปปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อุปปชฺเชวาติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตสฺมา ทิฏฺฐธมฺมสฺส สมีเป อนนฺตเร ปชฺชิตพฺโพ คนฺตพฺโพติ อุปปชฺโช. ทุตีโย อตฺตภาโว อุปปชฺเชเวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียนฺติ เอวมตฺโถ ปาฐสฺส วเสน เวทิตพฺโพ. อุปปชฺชาติวา อนนฺตเร ภเว ปวตฺโต เอโก นิปาโต. ยถา ปจฺจาติ.

因为圣典中说：“于现法中即体验果报。”此处“体验果报”一句表明，“当受”(vedanīya)一词是作业构成(kammasādhano)，且为异熟的别名(vipākābhidheyyo)。这样，此处只得为多财释(aññapadatthasamāso)，而非依主释(uttarapadatthasamāso)。此业有于靠近现法、在其后无间生起、达到而当受之果，故为“顺次生受业”(upapajjavedanīyaṃ)。因此，义注在解释“次生”(upapajja)一词的含义时，说“生起之后”(upapajjitvā)。但在经文中，可见“于次生即”(upapajjeva)的读法。因此，应依此读法来理解其义：“次生”(upapajjo)是“于现法之近处、其后无间当至、当往之处”，即第二有。此业有于次生(upapajje)中当受之果，故为“顺次生受业”。或者，“次生”(upapajja)是一个不变词(nipāto)，用于“在紧邻的生命中”之义，如同“之后”(pacca)一样。

[๑๔๗] วิภาวนิยํ ปน

[147] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中说：

‘‘ทิฏฺฐธมฺมโต อนนฺตรํ อุปปชฺชิตฺวา เวทิตพฺพนฺติ อุปวชฺชเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘在现法之后，无间生起而当受，故为顺次生受业’，此说不当。”

อุปปชฺชวา วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ปริยายติ ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉตีติ ปริยาโย. อปโรจ โส ปริยา โยจาติ อปรปริยาโย. ทิฏฺฐธมฺมา นาคตา นนฺตร ภเวหิ อญฺโญ [Pg.217] อตฺต ภาว ปริวตฺโต. เต เนว หิ มหาฏีกายํ องฺคุตฺต รฏีกายญฺจ อปรปริยาเยติ ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรานาคตโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเตติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อปเรวา ปริยาเยติจ อปราปเรวา ปริยาเยติจ ทฺวิธา ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺมึ ปาเฐสติ อิธ มชฺเฌ เอกสฺส อปรสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. สงฺคหโปฏฺฐเกสุ ปน มชฺเฌ ทีโฆ ยาการนฏฺโฐจ อปราปริยสทฺโท ทิสฺสติ. โส พหูสุ อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. ปาฬิยาจ น สเมติ.

因为圣典(Pāḷi)中说：“或于次生(upapajja)中感受异熟”。“方式”(pariyāya)是“反复到来”(pariyāyati punappunaṃ āgacchati)的意思。而那另一种方式，即是“不定时”(aparapariyāya)。它是与现法(diṭṭhadhamma)和紧接着的未来生(anantarabhave)不同的另一种自体转变(attabhāvaparivatta)。因此，在《大复注》(Mahāṭīkā)和《增支部复注》(Aṅguttaraṭīkā)中，“不定时”(aparapariyāya)被说为：“与现法和紧接着的未来生之外的另一种自体转变”。然而，在经文中(suttapadesu)，可见“或以其他方式”(aparevā pariyāye)和“或以其他种种方式”(aparāparevā pariyāye)两种读法。其中，对于后一种读法，应当理解为此处中间省略了一个“apara”(其他)词。但在《摄要》(Saṅgaha)的诸版本中，可见中间有长音且“y”音消失的“aparāpariya”一词。这个词在许多义注(aṭṭhakathā)中不存在，也与圣典(Pāḷi)不相符。

[๑๔๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ

[148] 又，在《阐明》(Vibhāvanī)中，

‘‘อปเร อปเร ทิฏฺฐธมฺมโต อญฺญสฺมึ ยตฺถกตฺถจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ กมฺมํ อปราปริย เวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมโตติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

（该书）说：“在现法(diṭṭhadhamma)之外，于其他再其他的任何自体(attabhāva)中当受之业，为不定时受业(aparāpariyavedanīya)。”于此，“从现法”(diṭṭhadhammato)一词首先就不恰当。

น หิ มชฺเฌ อุปปชฺชภวํ วชฺเชตฺวา ปถโม ทิฏฺฐธมฺโมว อิธ ตตีเย ปเท อธิกโตติ ยุตฺโต.

因为，在此第三个术语中，（该定义）略去了中间的次生有(upapajjabhava)，而只提及最初的现法(diṭṭhadhamma)，这是不恰当的。

[๑๔๙] อตฺถโต ปน พฺยญฺชนโตจ สพฺพํ ปาฬิยา น สเมติ.

[149] 然而，从义理(attha)和文句(byañjana)来看，这完全不与圣典(Pāḷi)相符。

อปเรวา ปริยาเย วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อปราปเรวา ปริยาเยติวา. อโหสินามกํ กมฺมํ อโหสิกมฺมํ. อโหสิกมฺมํ. ภวิสฺสติกมฺมํ. อตฺถิกมฺมํ. นตสฺส วิปาโกติ เอวํ วุตฺตปาฐวเสน อาจริเยหิ ตถาคหิตนาม เธยฺยํ สพฺพโส อลทฺธวิปากวารํ กมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สตฺตสุ กุสลากุสลชวเนสุ ปถมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเว ทนียํนาม. สา หิ อลทฺธาเสวนตาย สพฺพทุพฺพลตฺตา อจิรฏฺฐิ ติกาจ โหติ อปฺปตรวิปากาจาติ. ปจฺจยํ ลทฺธา ทิฏฺฐธมฺเมเอว อเหตุกมตฺตํ ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉติ. น เอกํปิ มรณกาลํ อติกฺกมฺม สนฺตานํ อนุพนฺธิตุํ สกฺโกติ. ปจฺจยํ ปน อลภมานา อโหสิกํนาม โหติ. ปจฺจโยติจ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา โอกาสทายโก [Pg.218] นานา อิริยาปเถสุ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสมา คมาทิโก โยโกจิ ปจฺจโยปิ ยุชฺชติเยว. ฏีกาสุ ปน ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตายาติอาทินา มหนฺตํ กตฺวา ปจฺจโย วุตฺโต. โส กากวลิยาทีนํ วิย ปากฏตรผลทานํ สนฺธาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. น หิ กมฺมปถชวนสนฺตาเน ปวตฺตมานา อิตราปิวา ปถมชวนเจตนา อิฏฺฐานิฏฺฐสมาโยควเสนปิ ลทฺธ ปจฺจยา กาจิ อตฺตโน พลานุรูปํ ผลํ น เทตีติ อตฺถิ. นจตาย ทิยฺยมานํ สพฺพํปิ ผลํ มหาชนสฺสวา กมฺมการกสฺเสว วาปากฏเมว สิยาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยํ ปน ญาณวิภงฺคฏฺฐ กถายํ เอกํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วิปากํ เทติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธปจฺจยานิ เสสานิ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ เอโก ทิฏฺฐธมฺโม เอกสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนี ยสฺส โอกาโสติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อตฺถสาธิกา ปน สนฺนิฏฺฐาปกภูตา สตฺถมชวนเจตนา อุปปชฺช เวทนียํนาม. สา หิ ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหตีติ ปถมเจตนา วิย สีฆตรํ วิปจฺจิตุํ นสกฺโกติ. พลวตีจ โหตีติ เอกํ ภวํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปติต ชว เนสุ ปน อนฺติมชวนตาย มชฺฌิมเจตนาโย วิย จิรฏฺฐิติกา น โหตีติ ปจฺจยํ ลทฺธา อนนฺตเร เอว ภเว ปฏิสนฺธึวา ปวตฺติ ผลเมววา ทตฺวา วิคจฺฉติ. อลทฺธา ปน อโหสิกมฺมเมว โหติ. น ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ยํปน ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ เอกํ อุปปชฺชเวทนียํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิสนฺธิวิปากํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เสสานิปิ หิ ยาว ทุตียจุติ นาคจฺฉติ. ตาว ลทฺธปจฺจยานิ ปวตฺติ วิปากํ เทนฺติเยว. อิธ มิสฺสก กมฺมานิ กตฺวา อนนฺตรภเว มิสฺสกกมฺมผลํ อนุโภนฺตานิ เวมานิก เปตวตฺถูนิ อญฺญานิจ ตํตํกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรภเว เอว สุคติ ยํ กพฺพิปากภูตํ วิปตฺตึ อนุภวนฺตานิ ทุคฺคติยํวา ตพฺพิปากภูตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานิ อเนกานิ วตฺถุสตานิ เอตฺถ กเถ ตพฺพานีติ.

因为圣典(pāḷi)中说：“或于其他方式中感受异熟”，或说“或于其他再其他的方式中”。名为“已是”(ahosi)的业是已失效业(ahosikamma)。“没有它的异熟”，阿阇梨们依此文句的说法，将完全没有得到异熟机会的业称为已失效业。其中，在七个善或不善速行中，第一个速行思(pathamajavanacetanā)被称为现法受业(diṭṭhadhammavedanīya)。因为它没有得到串习，最为羸弱，持续短暂，且异熟甚微。如果得到助缘，只会在现法中给予无因果报然后消失，不能超越一个死时而追随相续。如果没有得到助缘，就叫做已失效业。所谓助缘，是指为自身果报的生起提供机会，在各种威仪中，与可意或不可意所缘的相遇等任何助缘都可以。但在诸复注中，以“不被对立面所压倒”等，将助缘作了宽泛的解说，应当知道这是针对如乌鸦食粥等更显着的果报而说的。并非是说，在业道速行相续中生起的其他或第一个速行思，即使因与可意或不可意所缘结合而获得助缘，也没有任何一个不能依其力量给予相应的果报。也不能说，它所给予的一切果报，对大众或作业者本人而言，都必定是显着的。至于在《智分别义注》(Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathā)中所说：“一个现法受业给予一个异熟，其余的则无异熟”，这应该理解为是针对其余未得助缘的（速行思）而说。因为不能认为，一个现法只为一个现法受业提供机会。能圆满达成目的且具有决定性的第七速行思(sattamajavanacetanā)，叫做次生受业(upapajjavedanīya)。因为它得到串习，稍有核心，故不能像第一个速行思那样迅速成熟。因为它强而有力，能够生起一有。但在诸速行中，因为是最后的速行，不像中间的诸速行思那样能够长久存在，如果得到助缘，就会在紧接着的下一有中给予结生或者生后异熟(pavattiphala)然后消失。如果没有得到助缘，就仅仅成为已失效业，不能超越第二个死时。至于在《智分别义注》中所说：“一个次生受业牵引一个结生，其余的则无异熟”，这也应该理解为是就结生异熟而言。其余的（速行思）只要第二个死时未到，如果得到助缘，仍然能够给予生后异熟。于此当说：造作杂业者，于紧接的下一有中感受杂业之果，如天宫饿鬼事(vemānikapetavatthūni)等；以及造作彼彼之业后，就在紧接的下一有中，于善趣感受由业异熟所致的不幸，或于恶趣感受由业异熟所致的幸运，有数百个这样的故事。

[๑๕๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[150] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中，

‘‘สาจ [Pg.219] ปฏิสนฺธึ ทตฺวาว ปวตฺติวิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิยา ปน อทินฺนาย ปวตฺติวิปากํ เทตีติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

（该书）说：“它只有在给予结生之后才给予生后异熟。所谓‘在没有给予结生时就给予生后异熟’之事，是不存在的。”此说不当。

ยถาวุตฺตวตฺถูหิ สทฺธึ วิรุชฺฌนโต.

因为它与如前所述的诸事相矛盾。

[๑๕๑] ยญฺจ ตตฺถ

[151] 又，于彼处，

‘‘จุติ อนนฺตรญฺหิ อุปปชฺชเวทนียสฺส โอกาโส’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ.

（该书）所说“因为次生受业(upapajjavedanīya)的机会是在死后紧接着之时”这个理由，也是不成立的。

ปุติอนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํปิ โอกาสสมฺภวโต.

因为从结生之后开始，乃至终生，都有发生的机会。

[๑๕๒] ยญฺจ ตตฺถ

[152] 又，于彼处，

‘‘ปฏิสนฺธิยา ปน ทินฺนาย ชาติสเตปิ ปวตฺติวิปากํ เทตีติ วุตฺตํ’’. ตํปิ น คเหตพฺพํ.

（该书）说：“但当结生已给予后，即使百生之中也能给予生后异熟。”此说亦不应取。

กมฺมสงฺกราปตฺติโต. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยาย เวทนียนฺติ เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ. ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐนฺตีติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน เอวํ วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ตทตฺถสาธกสฺส อฏฺฐกถาปเทสสฺสวา วตฺถุสฺสวา ยุตฺติยาวา อภาวโตติ. มชฺเฌ ปน ปญฺจชวน เจตนา อปรปริยาย เวทนียํนาม. เอตา หิ สุฏฺฐุ พลวนฺตี สารภูตาจ โหนฺตีติ น สีฆํ วิปจฺจิตุํ สกฺโกนฺติ. จิรฏฺฐิติกา ปน โหนฺติ. ตสฺมา ตตียภวโต ปฏฺฐาย ยทา โอกาสํ ลภนฺติ. ตทา ปญฺจวาเร ปฏิสนฺธึ ทตฺวา สํสารปวตฺติยา สติ กปฺปสตสหสฺเสปิ ปวตฺติวิปากํ เทนฺตีติ. อิมานิเยว ปน ตีณิ กมฺมานิ อตฺตโน อตฺตโน เขตฺเต สพฺพโส วิปากวารํ อลภมานานิ อโหสิกมฺมํนาม. เขตฺตญฺจ เนสํ ปถมสฺส ทิฏฺฐ ธมฺมจุติยา ปริจฺฉินฺนํ. ทุตียสฺส อนาคตานนฺตรภวจุติยา. ตตียสฺส ปรินิพฺพานจุติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. [ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺกํ]

从业的混杂而言。在《增支部义注》中也说到，现法受业、次生受业和后后受业(aparapariyāyavedanīya)，这三者之间没有转移。如其所说，它们各自安住于自己的位置。不能说这里是单就结生而说，因为缺乏能证实此义的义注、事或理据。然而，中间的五个速行思，被称为后后受业。它们的力量非常强大且是核心，因此不能很快地成熟，而是能长期存在。所以，从第三有开始，当获得机会时，它们能给予五次结生，只要轮回流转，即使在十万劫中也能给予转起异熟。但这三种业，若在各自的领域内完全没有获得成熟的机会，则被称为已失效业。应当知道，第一种业的领域，以现法之死为限；第二种业的领域，以未来紧接之有死为限；第三种业的领域，以般涅槃之死为限。[现法受四法]

๑๔๘. ปากฏฺฐานวเสนาติ [Pg.220] อปายาทิกสฺส วิปจฺจนฏฺฐานสฺส วเสน ตถา จตฺตาริ กมฺมานินาม โหนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ เตสุ อกุสลาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ. กมฺมทฺวารวเสนาติ กมฺมสิทฺธิยา องฺคภูตานํ กายาทิ กมฺมทฺวารานํ วเสน. ปาณํ อติปาเตนฺติ เอเตนาติ ปาณาติปาโต. อติปาตนญฺเจตฺถ สรสโต ปติตุํ อทตฺวา อนฺตราเอว ปโยคพเลน ปาตนํ ทฏฺฐพฺพํ. อทินฺนํ อาทิยนฺติ เอเตนาติ อทินฺนาทานํ. อคมนี ยวตฺถุสงฺขาเตสุ วตฺถุกาเมสุ มิจฺฉา จรนฺติ เอเตนาติ กาเมสุมิจฺฉาจาโร. ตตฺถ ปรปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานุปจฺเฉทกสฺส กายวจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา วธกเจตนา ปาณาติปาโตนาม. สยเมว อตฺตโน ชีวิตินฺทฺริยํ ปาเตนฺตสฺส ปาณาติปาโตนาม นตฺถิ. ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตโต วิโยคการณสฺส กาย วจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อจฺฉินฺทกเจตนา อทินฺนาทานํนาม. อคมนียวตฺถูสุ มคฺเคนมคฺคปฏิปาทกสฺส กายปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อสฺสาทเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโรนาม. เกจิ ปนเอตฺถปิ อคมนีย วตฺถุสญฺญิโนติ ปทํ อิจฺฉนฺติ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. อคมยนีวตฺถุ ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. เอเตน อคมนียวตฺถุมฺหิ สติ คมนีย สญฺญายวา อคมนีย สญฺญายวา เสวนฺตสฺส กมฺมปโถ โหติ เยวาติ สิทฺธํ โหติ. อิตรถา อคมนียวตฺถุ ตถา สญฺญิตา ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ วุตฺตํ สิยาติ.

148. 依异熟之处而言，即依堕入恶趣等异熟之处，如此四种业才得名，这是其结合。在此，即在这不善等四种业中。依业门而言，即依作为业成就之要素的身等业门。以此杀害生命，故为杀生。此处的杀害，应知为不让其自然死亡，而是以加行之力使其在中途死亡。以此拿取未给予之物，故为不与取。以此在不应行之对象，即所缘欲中行邪行，故为欲邪行。其中，于其他有情有有情想，能生起以身、语加行断绝其命根相续的杀害思，名为杀生。自己断绝自己的命根，不名为杀生。于他人所有物有他人所有物想，能生起以身、语加行使其分离的盗取思，名为不与取。于不应行之对象，能生起以身加行行非道之享受思，名为欲邪行。有些人希望此处也加上“有不应行之对象想”一词，但这与义注(aṭṭhakathā)不符，因为义注中所说是：“于不应行之对象有行淫之心”。由此成立：只要存在不应行之对象，不论是有“可行”想还是“不应行”想而行淫，都构成业道(kammapatha)。否则，就应该说：“于不应行之对象有如是想，于彼有行淫之心”。

อปเร ปน สยํ ปโยคํ กตฺวา อตฺตนิ ปเรน กรียมานํ มคฺเคน มคฺคปฏิปาทนํ อสฺสาเทนฺตสฺส เสวนจิตฺเต สติปิ นตฺถิ กมฺมปฺปถเภโท. ปโยคสฺส อภาวาติ วทนฺติ. เสวนจิตฺเต ปน สติ ปโยโค อปฺปมาณนฺติ เอเก. เอวญฺจ สติ ติยงฺคิโกว มิจฺฉาจาโร, น จตุรงฺคิโกติ อาปชฺชติ. อฏฺฐกถายํ ปน เสวน ปโยเคน สห จตุรงฺคิโกว วุตฺโตติ อญฺเญ. เสวนปโยโค ปน เยภุยฺเยน ลพฺภมานตฺตาเยว วุตฺโต. น ปน เอกนฺตองฺคภาวโต. อิตรถา อิตฺถีนํ เยภุยฺเยน ปโยคกิจฺจํ [Pg.221] นตฺถีติ ตาสํ มิจฺฉาจาโร ทุลฺลโภ สิยาติ จ วทนฺติ. ภิกฺขุนิทูสนํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. สา หิ รกฺขิตาสุ สงฺคหิตาติ. ฏีกาสุ ปน สา ธมฺมรกฺขิตาปิ น โหติ. กุโต มาตาทิรกฺขิตา. ธมฺโมติ หิ อิธ ปาสณฺฑิยธมฺโมว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ วทนฺติ. สาสนธมฺโมปิ นน ยุตฺโต. สพฺรหฺมจาริ นิโยปิ อุปชฺฌายินี อาทิกา ตสฺสา มาตาทิฏฺฐานิยาเอว โหนฺติ. ตถา หิ สิกฺขาปทวิภงฺคฏฺฐกถายํ มิจฺฉาจาโรปิ ทุสฺสีลาย.ล. สามเณริยา, ปุถุชฺชนภิกฺขุนิยา, โสตาปนฺนาย, สกทาคามินิยา, ตโต อนาคามินิยา วีติกฺกโม มหาสาวชฺโช. ขีณาสวาย ปน เอกนฺตมหาสาวชฺโชวาติ วุตฺตํ.

又有人说，对于享受由他人对自己所作的“以道行道”者，即使生起亲近心，亦无业道之破。他们说这是因为没有[主动的]加行(payoga)的缘故。然而，一些人说，若有亲近心，加行就不是衡量的标准。如果这样，邪淫就只有三支，而不是四支了。另一些人说，在义注(aṭṭhakathā)中，亲近与加行一起被说为四支。然而，亲近与加行之所以被提及，是因为它们通常会一起出现，而非因为它们是绝对的支分。他们还说，否则，女子通常没有加行之行，则她们的邪淫将难以成立。玷污比丘尼也摄入此中，因为她被摄入受保护者之中。然而，在复注(Ṭīkā)中说，她甚至不是受法保护者，何况是受母亲等保护者呢？有人说，此处义注中所说的“法”，指的是外道法。圣教之法也同样适用。因为同梵行者乃至戒师尼等，对她而言，都如同母亲一般。就像在《学处分别义注》(Sikkhāpadavibhaṅgaṭṭhakathā)中说，对于破戒的比丘尼、沙弥尼、凡夫比丘尼、须陀洹、斯陀含、阿那含而言，邪淫的违犯是大的过失。然而，对于漏尽者而言，则绝对是极大的过失。

กสฺมาปเนตฺถ สุราปานํ นคหิ ตํ. ตํปิหิ อปายสํวตฺตนิ กภาเวน วุตฺตํ. ยถาห-สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ ภาวิตํ พหุลีกตํ นิรยสํวตฺตนิกํ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกํ เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกํ. โยจ สพฺพลหุโก สุราเมรย ปานสฺส วิปาโก. โส มนุสฺสภูตสฺส อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ. อฏฺฐกถาสุปิ โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ ปาณาติปาตา ทโย กมฺมปถาเอวาติ วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต, มูลฏีกายํ ตาว ตสฺส สภาคตฺเตน มิจฺฉาจาเร อุปการกตฺเตน ทสสุปิ กมฺมปเถสุ อนุปเวโสติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาคตฺตํ คเหตฺวา วิภาวนิยํ สุราปานํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ วทนฺติ รสสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉาจารภาวโตติ วุตฺตํ. อุปการกตฺตํ คเหตฺวา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏีกายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺม ปถาติ น วุตฺตาติ อิมสฺส วากฺยสฺส สํวณฺณนายํ วุตฺตาวเส สาติ สุราปานาทโย ตพฺพิรมณาทโยจ. สุราปานญฺหิ มทสฺส ปจฺจโย. มโท อปุญฺญปถสฺส. ตพฺพิรติปิ นิมฺมทตาย. สาจ ปุญฺญปถสฺสาติ กมฺมปถูปนิสฺสยานิ ตานิ ตทาสนฺนกมฺมวเสน สนฺธิชนกานิปิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทาสนฺนกมฺมวเสนาติ ตสฺส สุราปานสฺสวา สุราปานวิรติยาวา อาสนฺเน ปวตฺตานํ ตมฺมูลกานํ อปุญฺญกมฺมานํวา ปุญฺญกมฺมานํวา วเสนาติ อตฺโถ. อิทํ [Pg.222] วุตฺตํ โหติ-โย สุรํ ปิวิตฺวา สุรามทเหตุ ปาณา ปาตาทีสุ ยํกิญฺจิ กมฺมํ กโรติ, ตสฺส สุราปานํ ตสฺสติ กมฺมสฺส พลวูปนิสฺสโย โหติ ปุพฺพเจตนาฐานิยญฺจ. ตเทว วิสุํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, น อิตรนฺติ. ยถา หิ ปุพฺพาปรเจตนา โยปิ กมฺมปถปตฺตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตาเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ, น อิตรา. เอวมิทํปีติ. น หิ กมฺมปถสุตฺเตสุ สรูปโต อาคตานิเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ. น อิตรานีติ สกฺกา นิยเมตุํ. ยานิ ปน เอกนฺเตน ปฏิสนฺธิชนนสามตฺถิย ยุตฺตานิ, ตาเนว ตตฺถ สรูปโต วุตฺตานิ. ยานิปน ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺถสรูปโต น วุตฺตานีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏฺฐกถายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺมปถาติ น วุตฺตาติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิทํปิ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกตฺตา ตตฺถ สรูปโต น วุตฺตนฺติจ. ยํ ตทา สนฺนกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิชนกนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตํ. ตํ ตตฺถ สรูปโต วุตฺเตสุ ตทา สนฺนกมฺเมสุ อนุปวิฏฺฐนฺติจ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺส ปน ทุวิธํ กิจฺจํ ปฏิสนฺธิชนนํ กมฺมชนนญฺจาติ. ตตฺถ ปฏิชนนโต กมฺมชนนเมวสฺส มหนฺตํ มหาวิปฺผารญฺจ โหตีติ กตฺวา สกฺเกน เทวานมินฺเทน กุมฺภชาตเก –

为何此处不将饮酒摄入其中？因为它也被说为能引生恶趣。正如经中所说：“诸比丘，饮用谷酒、果酒，若习行、修习、多作，则引生于地狱、畜生趣、饿鬼界。而饮酒最轻微的异熟，则是生而为人时精神错乱。”在诸义注中也说，从类别上说，杀生等五种也是业道。答曰，在《根本复注》(Mūlaṭīkā)中首先说，由于它与邪淫有相似性，且对邪淫有助益，因此没有被摄入十业道之中。在那里，取其相似性，在《毗婆毗尼》(Vibhāvanī)中说，饮酒也摄入此中，因为它是味欲中的邪行。取其助益性，在《无碍解道复注》(Paṭisambhidāmaggaṭīkā)中说，善与不善的业道中，能引生结生的才是业道。在对“所说余者，因引生结生不定故，未被说为业道”此句的释义中，“所说余者”是指饮酒等以及对它们的戒离等。因为饮酒是放逸的因缘，放逸是不善道。戒离饮酒则因无放逸，而那是善道。因此，它们是业道的近依，依其邻近之业，也能引生结生，如此说。此处“依其邻近之业”的意思是，依饮酒或戒离饮酒之后，紧接着生起的、以其为根源的不善业或善业。这是说：若有人饮酒后，因酒醉之故而造作任何杀生等业，则此饮酒是该业的强力近依，且居于前行思之位。唯彼业能单独引生结生，而非其他。正如前行思与后行思，它们作为已达业道之业的眷属方能引生结生，而非独立能生。此亦如是。因为不能规定只有在业道经文中直接提及的才能引生结生，而非其他。然而，那些确定具有引生结生能力者，才在那里被直接提及。而那些引生结生不确定者，则在那里未被直接提及，这是可以理解的。正如在《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中说：“善与不善的业道中，能引生结生的才是业道。所说余者，因引生结生不确定故，未被说为业道。”因此，此（饮酒）也因引生结生不确定故，未在那里被直接提及。先前所说的“依其邻近之业而引生结生”，可以理解为它已摄入在那里被直接提及的邻近之业中。然而，它有两种作用：引生结生与引生（其它）业。其中，相较于引生结生，其引生（其它）业的作用更为广大与深远，因此天帝释(Sakkena devānamindena)在《陶师本生》(Kumbhajātaka)中说：

ยํ เว วิวิตฺวา ทุจฺจริตํ จรนฺติ,กาเยน วาจาย เจตสาจ;

นิรยํ วชนฺติ ทุจฺจริตํ จริตฺวา,ตสฺสา ปุณฺณํ กุมฺภมิมํ กิณาถาติ.

彼等饮此后，实以身、语、意行于恶行；行恶行已，堕于地狱。是故，汝等当购此满钵！

เอวํ ตทาสนฺนกมฺมวเสเนว ตสฺส อปายคามิตา วุตฺตา. ตทุภยํ ปนสฺส กิจฺจํ คเหตฺวา สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ.ล. สํวตฺตนิกนฺติ องฺคุตฺตเร วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิสุตฺตปเทสุ ธมฺมตา. ยทิทํ สํวตฺตนิกนฺติ วุตฺตฏฺฐาเน ยถาลาภโยชนาติ. ตถาหิ มูลฏีกายํปุนพฺภวํเทติปุนพฺภวาย สํวตฺเตตีติ ปาเฐ กมฺมสหชาตา ปุนพฺภวํเทติ. กมฺมสหายภูตา อกมฺมสหชา ตาปุนพฺภวํ [Pg.223] สํวตฺเตตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อนุปธาเรตฺวา อิมาย ปาฬิยา ตสฺส วิสุํ เอกนฺตกมฺมปถภาวํ มญฺญนฺติ. ยํ ปน โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ กมฺมปถาเอวาติ อฏฺฐกถาวากฺยํ. ตตฺถ เอวสทฺเทน เตสํ เจตนาธมฺมตฺตา ฌานาทิโกฏฺฐาสิกตฺตํ นิวตฺเตติ. เจตนา หิ กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ โกฏฺฐาสโต กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว โหตีติ. เตเนว มูลฏีกายํ กมฺมปถา เอวาติ กมฺมปถโกฏฺฐาสิกาเอวาติ วุตฺตํ. อนุฏีกายญฺจ กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว. น ฌานาทิโกฏฺฐาสิกาติ วุตฺตํ. เกจิปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา อิมินา วากฺเยน ตสฺส วิสุํ กมฺมปถภาวํ วทนฺติ.

如是，唯依其邻近之业，方说其能趣向恶趣。然而，应知，取其两种作用，在《增支部》(Aṅguttara Nikāya)中说：“诸比丘，饮用谷酒、果酒，若习行……乃至……则引生……”此乃经文之常法，即在说到“引生”之处，皆依情况而适用。正如在《根本复注》中，对于“给予再生，引向再生”这一段文，说：“与业俱生者给予再生，作为业的助伴而非俱生者则引向再生。”然而，有些人不察此义，便依此巴利文，认为它是一种独立的、决定性的业道。然而，对于义注中“从类别上说，五种也只是业道”这句话，其中的“只是”一词，是为排除其属禅定等部类，因其法性为思。因为思，无论是否已达业道，从类别上说，皆仅属业道之部类。因此，在《根本复注》中说“仅仅是业道”，意即“仅属业道之部类”。在《随复注》(Anuṭīkā)中也说“仅属业道之部类，而非禅定等之部类”。然而，有些人不察此义，便依此文，认为它是一种独立的业道。

ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ ปน สพฺเพนสพฺพํ ตสฺส กมฺมปถภาโว ปฏิกฺขิตฺโตเยว, ตตฺถ หิ ปุริมานํ จตุนฺนํ กายกมฺมาทิภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ วิสุํ วตฺวา สุราปานํปตฺวา กายกมฺมเมวาติ วุตฺตํ. เอเตน วจีกมฺมภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ ปฏิกฺขิปตีติ. ธาตุสํยุตฺตฏฺฐกถา ยญฺจ ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห-ตตียํปญฺจกมฺมวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. จตุตฺถํ สตฺตกมฺมปถวเสน ปญฺจมํ ทส กมฺมปถวเสนาติ. ตตฺถ หิ ตตีเย สุราปานมิสฺสกตฺตา ปญฺจกมฺมวเสน อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปญฺจกมฺมปถวเสนาติ. เอตาสุปิจ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตาเอว ปฏิกฺขิตฺโตติ น นสกฺกา วตฺตุํ เอวญฺหิ สติ สพฺพา ปาฬิฏฺฐกถาฏีกาโย สํสนฺทิตา โหนฺตีติ. กายกมฺมนฺติ เอตฺถ กาโย ติวิโธ สสมฺภารกาโย ปสาทกาโย โจปนกาโยติ. อิธ กายวิญฺญตฺติสงฺขาโต โจปนกาโย อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนกาโย หิ กทาจิ กายงฺเคน อตฺตโนอธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญา ปนตฺถายปิ กรียตีติ กายวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. โส เยวจ กมฺมานํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารนฺติ กายทฺวารํ. ตสฺมิญฺหิ เตน เตน อุปกฺกม กิจฺเจน ปวตฺตมาเนเอว ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํชน กสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหน กิจฺจนิพฺพตฺติจ กายกมฺมนาม ลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ กายทฺวาเร. เอตฺถจ ยสฺมาสพฺพานิปิ กมฺมานิ ปุพฺพงฺคมภูเตน สมฺปยุตฺตมเนน วินา นสิชฺฌนฺติ. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา. [Pg.224] มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. ธมฺมาติ เจตฺถ สุจริตทุจฺจริตธมฺมา วุจฺจนฺติ. ตสฺมา มโนทฺวารํ สพฺพกมฺมสาธารณตฺตา กมฺมานิ วิเสเสตุํ นสกฺโกติ. อสาธารณภูตา ปน กายวจีโย เอว สโกนฺติ. ยสฺมาจ ปุริมานิ สตฺตวิธานิ กมฺมานิ เกวลํ มโนมตฺเตน นสิชฺฌนฺติ. ตํสมุฏฺฐิเตหิ ปน กาย วจีปโยเคหิ เอว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว เตสํ กมฺมานํ ปวตฺติมุขสงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ กายทฺวาเรติ. ปรโต วจีทฺวาเรติ จ.

然而在《小诵义注》(Khuddakapāṭhaṭṭhakathā)中，则完全否定了其业道的性质。因为在那里，先分别说明了前四种的身业等性质和业道性质，而谈到饮酒时，只说是身业。由此，其语业性质和业道性质也被否定了。在《界相应义注》(Dhātusaṃyuttaṭṭhakathā)中也否定了。如说：“第三是依五种业，随能觉悟者的意乐而说；第四是依七种业道；第五是依十种业道。”在那里，因为第三种混杂了饮酒，所以只说是“依五种业”，而非“依五种业道”。也不能说：“在这些义注中，（饮酒）仅仅是因为其在结生时作用不定而被否定。”因为如果这样，所有的圣典、义注和复注才会相互一致。此处所说的“身业”，其中的“身”有三种：积聚身(sasambhārakāya)、净色身(pasādakāya)和行动身(copanakāya)。这里意指的是被称为“身表”(kāyaviññatti)的行动身。因为行动身有时为了向他人表达自己的意图而通过身体动作来完成，故被称为“身表”。它正是诸业生起的入口，故为“身门”。因为当通过那个身门，以各种努力行事时，才能完成断绝命根等事，从而使产生它的思法获得积集的作用，并获得“身业”之名。在那个身门中。并且，在此，因为一切业若无作为前导的相应之心则无法成就，如言：“诸法意先行，意为首，意所造。”此处的“法”是指善行与恶行。因此，意门对一切业是共通的，不能用以区别诸业，唯有不共通的身和语才能。又因为前七种业仅凭意无法成就，而是要通过由它生起的身、语之运用才能成就，因此，它们才被称为是那些业的生起之门，故说“身门”，之后又说“语门”。

ยสฺมา ปน กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํ นาม. วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ เอตฺตกมตฺเต วุตฺเต ปาณาติปาตาทีนิ ตีณิ กายกมฺมํนาม. มุสาวาทาทีนิ จตฺตาริ วจีกมฺมํนามาติ เอวํ ทฺวาเรน กมฺมานํ นามววตฺถานํ อสิทฺธํ สิยา. กถํ. ยทา หิ ปุริมานิ ทฺเว อาณตฺติวเสน อปฺปเกน วจีทฺวาเร ภิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิ กายกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. วจีกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ กสฺมา วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. ทฺเววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. ยทาปน มชฺฌิมานิ จตฺตาริ หตฺถมุฏฺฐาทิวเสน อปฺปเกน กายทฺวาเร สิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิปิ วจีกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. กายกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ. กสฺมา กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. ทฺเววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. เอวญฺจสติ ปาณาติปาโต.ล. มิจฺฉาจาโรเจติ กายกมฺมํนามาติ อิทํ ววตฺถานเมว นิรตฺถกํ สิยา. ตถา ปรโต มุสาวาโท.ล. ปฺปลาโปเจติ วจีกมฺมํนามาติ. พาหุลฺลวุตฺติโตติ วุตฺเตปน เอกเมเกน พาหุลฺลสทฺเทน ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานิ วชฺเชตฺวา วุตฺตปฺปการํ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สิทฺธํ ภวติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ.

然而，若仅说“由身门转起的名为身业，由语门转起的名为语业”，那么“杀生等三者名为身业，妄语等四者名为语业”，像这样通过门来安立业的名称便无法成立。为何？因为当前面两种（杀生、不与取）因命令而由语门完成时，它们就会舍弃“身业”之名，而被计为“语业”。为何？因为已说“由语门转起的名为语业”。或者它们应有两个名称，因为在两门中都可见。又当中间四种（妄语、离间语、粗恶语、绮语）通过挥拳、手势等方式由身门完成时，它们也会舍弃“语业”之名，而被计为“身业”。为何？因为已说“由身门转起的名为身业”。或者它们应有两个名称，因为在两门中都可见。若如此，则“杀生……邪淫是名为身业”这样的安立就毫无意义了。同样，其后的“妄语……绮语是名为语业”也是如此。但是，若说“依多数”，则仅凭“多数”一词，便可避免那六种过失，而如前所述，通过门来安立业的方式即可成立。譬如林行者与战场行者。

มโนกมฺมานิ ปน ทฺวารนฺตเรสุ จรนฺตานิปิ จรณมตฺตานิ เอว โหนฺติ. น ทฺวารนฺตรานิ เตสํ กมฺมสิทฺธิยา องฺคํ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ วิสุํ กตานีติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน กายทฺวารสฺส กาโยติ นามํ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ สยเมว สิทฺธํ ปากฏญฺจ. [Pg.225] ตถา วจีทฺวารสฺส วาจาติ นามํ. กุสลากุสล ชวนจิตฺตสงฺขากสฺส มโนทฺวารสฺสจ มโนติ นามํ. ตสฺมา สพฺพตฺถ กายทฺวารํ วจีทฺวารํ มโนทฺวารนฺติ วุตฺเต กมฺเมน ทฺวารสฺส ววตฺถาน กิจฺจํนาม นตฺถิ. ยตฺถ ปน กายกมฺมทฺวารํ วจีกมฺมทฺวารํ มโนกมฺมทฺวารนฺติ อาคตํ. ตตฺเถว ทฺวารกถาทีสุ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ วิสุํ วตฺตพฺพํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

然而，意业即使在其他门中运行，也仅是运行而已，其他门并非其业成就的要素，因此当知它们是分别安立的。因为身门名为“身”，这在数千经中是自然成立且明显的；同样，语门名为“语”，以及善、不善速行心(javana-citta)所摄的意门名为“意”也是如此。因此，在任何地方说身门、语门、意门时，都没有以业来安立门之事。然而，在出现“身业门”、“语业门”、“意业门”之处，则应当了知，在关于门的论述等场合，也应分别说明以业来安立门。

[๑๕๓] เอเตน ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ

[153] 由此，在《阐明疏》(Vibhāvinī)中所说：

‘‘กายกมฺมสฺสจ ปวตฺติมุขภูตํ กายทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ’’. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

“身业的生起之门，即被称为身门。”此说即被否定。

[๑๕๔] ยญฺจ ตตฺถ

[154] 并且，在那里所说：

‘‘ตถา มุสาวาทาทึ กายวิกาเรน กโรนฺตสฺส วจีกมฺมํ กายทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ นสิยาติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

“同样，以身体的表示行妄语等时，语业亦在身门中转起，因此以业来安立门也就不成立了。”此说亦不合理。

น หิ กายวิกาเรน กรียมานํ วจีกมฺมํ กายทฺวาเร ปวตฺตมานํปิ ตสฺส ทฺวารสฺส นามํ ภินฺทิตุํวา อตฺตโน นามํ ทาตุํวา สกฺโกติ. สภาว สิทฺธตฺตา ตสฺส นามสฺสาติ.

因为以身体的表示所作的语业，即使在身门中转起，也无法破坏那门的名称，或赋予它自己的名称，因那名称是自性成就的。

[๑๕๕] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ

[155] 由此，并且在那里所说：

วุตฺตํ ‘‘ตถา กายกมฺมเมว เยภุยฺเยน กายทฺวาเร ปวตฺตติ. น อิตรานิ. ตสฺมา กายกมฺมสฺส เยภุยฺเยน เอตฺเถว ปวตฺตนโต กายกมฺมทฺวารภาโว สิทฺโธ. พฺราหฺมณคามาทีนํ พฺราหฺมณคามาทิ ภาโววิยาติ’’. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

“同样，身业主要通过身门而转起，而非其他（门）。因此，由于身业主要在此处转起，身业门之说得以成立，犹如婆罗门村等之为婆罗门村等。”——此说亦被驳斥。

น หิ กายกมฺมทฺวารนฺติ นามํ อิธ วุตฺตํ อตฺถีติ. [กายกมฺมํ]

因为此处并未提及“身业门”这个名称。[身业]

๑๔๙. มุสาติ อภูตตฺเถ นิปาโต. มุสา วทนฺติ เอเตนาติ มุสาวาโท. วิสติ ปเรสํ อญฺญมญฺญสมฺโมทภาวสงฺขาตํ สามคฺคิรสํ สํจุณฺเณติ ปริภินฺทติ มิถุ เภทํ กโรติ เอตายาติ ปิสุณา. อตฺตโน ปิยภาวํ ปเรสญฺจ มิตฺตสุญฺญภาวํ กโรติ เอตายาติวา ปิสุณา. นิรุตฺตินเยน. วทนฺติ เอตายาติ [Pg.226] วาจา. ปิสุณาจ สา วาจาจาติ ปิสุณวาจา. เยน สุยฺยติ, ตสฺส หทยํ ผรมานา อุสติ ทหตีติ ผรุสา. ผรุสาจ สา วาจาจาติ ผรุสวาจา. สาธุชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ สํสุขํ หิตญฺจ ผลติ วิสรติ วินาเสติ หิตสุขมคฺคํ ภินฺทตีติ สมฺผํ. ตํวา ผลติ ภิชฺชติ เอเตนาติ สมฺผํ. อตฺถธมฺมาปคตสฺส ปฏิภาณจิตฺตสฺส ภารตยุทฺธสีตาหรณา ทิกสฺส วาจา วตฺถุมตฺตสฺเสตํ นามํ. ยตฺถ ทิฏฺฐธมฺมหิตพุทฺธิยาวา สมฺปรายิก หิตพุทฺธิยาวา อุปายทีปกํ กิญฺจิ อตฺถธมฺมวินยปทํ นตฺถิ. สมฺผํ ปลปนฺติปกาเรน กถยนฺติ เอเตนาติ สปฺผปฺปลาโป. ตตฺถ ปรสฺสวิสํ วาทนปุเรกฺขาเรน วิสํ วาทก กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา มุสาวาโท. โส ปรสฺส อตฺถภญฺชนโกว กมฺมปถเภโท. อิตโร กมฺมเมว. เอตฺถ จ กมฺม ปโถติ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺโค วุจฺจติ. ยถา หิ รชานํ อุฏฺฐานปเทโส รชปโถติ วุจฺจติ. ตถา โลเก สนฺทิสฺสมาเนสุ สตฺตานํ กายวจีจิตฺตาภิสงฺขรณกิจฺเจสุเยหิ กิจฺเจหิ ปฏิสนฺธิชนกานิ กมฺมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เยสุวา กิจฺเจสุ ตานิ อุฏฺฐหนฺติ ปวตฺตนฺติ. ตานิ กายวจีจิตฺตา ภิสงฺขรณกิจฺจานิ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺคตฺตา กมฺมปโถติ วุจฺจนฺติ. กตมานิ ปน ตานีติ. องฺคสมฺปนฺนานิ อกุสเลสุ ปาณฆาต กิจฺจาทีนิ กุสเลสุ ตพฺพิรมณกิจฺจาทีนิ ทสวิธานิ กิจฺจานีติ. กมฺมานิเยว สุคติทุคฺคตีนํ ตทุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถภูตตฺตา กมฺมปโถนามาติปิ วทนฺติ.

149. “妄语”(musā)是表示不真实义的助词。因为以此说虚妄之语，所以称为“妄语”(musāvāda)。“离间语”(pisuṇā)是破坏他人之间和睦相处、粉碎和合之味、制造分裂的言语。或者说，它使自己受人喜爱，却使他人失去朋友，所以称为“离间语”。从词源上说，“语”(vācā)是用来言说的。既是离间(pisuṇā)又是语(vācā)，所以是“离间语”(pisuṇavācā)。“粗恶语”(pharusā)是刺入听者心中、灼伤其心的言语。既是粗恶(pharusā)又是语(vācā)，所以是“粗恶语”(pharusavācā)。“无益语”(samphaṃ)能散坏贤善之人所应获得的安乐与利益，毁坏其利益安乐之道。或者，（善法）因此而破裂、败坏，故为“无益语”。此（无益语）是那些脱离义理与法、仅为才辩粉饰、纯属故事（如婆罗多(Bhārata)战争、悉多(Sītā)被劫等）的言语的名称，其中没有任何着眼于现世或来世利益、能阐明方法的义、法、律之句。以无意义的闲谈方式说话，就是“无益绮语”(samphappalāpo)。其中，“妄语”(musāvāda)是以欺骗他人为目的，由欺骗性的身语行为所引发的不善思。那（不善思）只有在破坏了他人利益时，才构成业道；否则，仅是业而已。在这里，“业道”(kammapatha)被称为引生结生之业的生起之门。就像国王出行的区域被称为“王道”(rajapatha)一样。同样，在世间可观察到的众生的身语意造作行为中，那些能引生结生之业的行为，或者那些业能够生起和运作的行为，这些身语意造作行为，因为是引生结生之业的生起之门，所以被称为“业道”。那么，这些是什么呢？在不善业方面，是具有完整要素的杀生等行为；在善业方面，是戒除彼等的行为。这就是十种行为。又有人说，业本身是善趣和恶趣，以及产生于此的快乐和痛苦的途径，所以也被称为“业道”。

ปรสฺส เภทปุเรกฺขาเรน เภทกกายคจีปโยคสมุฏฺฐา ปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา ปิสุณาวาจา. สาปิ ปเร ภินฺเนเยว กมฺมปถเภโท. อภินฺเน กมฺมเมว. ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกาย วจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา ทุฏฺฐเจตนา ผรุสวาจา. เอตฺถจ มรนฺติ สตฺตา, มรณมตฺตํวา ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ เอตสฺมึ ฆฏฺฏิยมาเนติ มมฺมํ. ทุฏฺฐวโณ. มมฺมํ ฉินฺทติ ภินฺทติ ฆฏฺเฏตีติ มมฺมจฺเฉทโก. วณฆฏฺฏนปโยโค. อิธ ปน มมฺมํวิยาติ มมฺมํ. ชาติอาทีสุ ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ. มมฺมจฺเฉทโกติ ชาติอาทีสุ ฆฏฺฏน วเสน [Pg.227] ปวตฺโต ผรุส กายวจี ปโยโค. อย มตฺโถ สีลกฺขนฺธ ฏีกา วเสน เวทิตพฺโพ. อถวา. มมายตีติ มโม. มิตฺโต. มมสฺส ภาโว มมฺมํ. เมตฺตาจิตฺตํ. มมฺมํ ฉินฺทตีติ มมฺมจฺเฉทโก. อยํปิ อกฺโกสิตพฺพสฺส สมฺมุขาเอว กมฺมปถเภโทติ เกจิ. ปรมฺมุขาปีติ อปเร. ยถา ปน ปรํ อกฺโกสิตฺวา ขมาเปนฺตสฺส ขมาปนกมฺมํ ปรสฺส ทูเร ฐิตสฺสปิ มตสฺสปิ สมฺปชฺชติ. เอวํ อกฺโกสนกมฺมํปีติ ทีฆมชฺฌิมฏีกาการา อิจฺฉนฺติ. อกฺโกสาธิปฺปาเยน จณฺฑา มหึสี ตํ อนุพนฺธตูติวา โจรา ตํ ขณฺฑา ขณฺฑิกํ กโรนฺตูติวา มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธาติวา เอวมาทินา นเยน ปรํ อภิสปนฺตสฺสปิ กมฺมปถเภโท โหติเยวาติจ วทนฺติ.

以离间他人为前导，由导致分裂的身语应用所生起的染污思，即是离间语。若实际造成他人分裂，则构成业道；若未分裂，则仅是业。由身语行为所生起的、意图伤害他人要害的恶意，即是粗恶语。在此（粗恶语）中，众生或因此丧命，或遭受死亡般的痛苦，当触及要害(mammaṃ)时。（此要害）如恶疮(duṭṭhavaṇo)。伤害、破坏或触及要害，故称要害伤害者(mammacchedako)。这是指触及恶疮的行为。此处，（辱骂之事）犹如要害，故称为“要害”(mammaṃ)。在出身等十种辱骂事由中，任何一项（被触及）都可称为要害。要害伤害者是指在出身等方面，以触及的方式所表现出的粗暴身语行为。此义应依《戒蕴注疏》(Sīlakkhandha-ṭīkā)理解。或者说，执为“我所”者，名为“我所”(mamo)，或指朋友(mitto)；“我所”的状态，名为“要害”(mammaṃ)，或指慈心(mettācittaṃ)。伤害要害者，名为“要害伤害者”。有些人认为，这（辱骂）只有当面辱骂才构成业道；另一些人则认为，背地辱骂也构成业道。正如辱骂他人后请求原谅时，即使对方远在他方或已去世，请求原谅的行为仍然成立；《长部》《中部》注疏的作者认为，辱骂的行为也是如此。那些怀着辱骂的意图，说‘愿这凶恶的母牛追赶他’，或者‘愿强盗将他碎尸万段’，或者‘愿他的头颅裂成七块’等等，像这样诅咒他人，他们也说必定会构成业道。

อนตฺถวิญฺญาปน กายวจีปโยค สมุฏฺฐาปิกา ปาปเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โสปิ ภารตยุทฺธ สีตาหรณาทิเกสุ ปฏิภาณจิตฺเตสุ วาจาวตฺถุมตฺเตสุเอว กมฺมปถเภโท. โสจโข ปเร ตํ อนตฺถํ สจฺจโต คณฺหนฺเตเยว. อคณฺหนฺเต ปน กมฺมเมว. ตถา ราชกถาทีสุ ทฺวตฺตึส ติรจฺฉาน กถาปเภเทสุปิ กมฺมเมว. ตญฺจ โข ตทสฺสาทวเสน กเถนฺตสฺเสว. อตฺถธมฺมวินยนิสฺสิตํ กตฺวา กเถนฺตสฺส ปน สพฺพํปิ สตฺถกเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ วจีติ วาจาเยว. สา จตุพฺพิธา สทฺทวาจา วิรติวาจา เจตนาวาจา โจปนวาจาติ. อิธ ปน สทฺทสหิตา วจีวิญฺญตฺติสงฺขาตา โจปน วาจา อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนวาจา หิ กทาจิ วาจงฺเคน อตฺตโน อธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญาปนตฺถายปิ กรียตีติ วจีวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. สาเยวจ กมฺมานํ ปวตฺติ มุขตฺตา ทฺวารนฺติ วจีทฺวารํ. ตาย หิ ตํตํวจีปโยคกิจฺเจน ปวตฺตมานาย เอว วิสํวาทนาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํสมุฏฺฐาปกสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหนกฺริยานิพฺพตฺติจ วจีกมฺมนามลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ วจีทฺวาเร. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กายกมฺเม วุตฺตเมวาติ. [วจีกมฺมํ]

由身语应用而生起、告知无益之事的恶思，即是绮语。此绮语，在如《婆罗多战争》(Bhāratayuddha)、《悉多被劫》(Sītāharaṇa)等具有辩才的创作或仅是言语故事中，才构成业道之别。并且，只有当他人将该无益之事视为真实时，（才构成业道）。若不视为真实，则仅是业。同样，在国王论等三十二种横生语中，也仅是业。而且，只有当谈论者因贪著其味而说时，（才是业）。然而，应知，若依于义、法、律而说，则一切皆为有益。此处所说的“语业”(vacīkammaṃ)中，“语”(vacī)即是言语(vācā)。它有四种：声语(saddavācā)、离语(virativācā)、思语(cetanāvācā)和发动语(copanavācā)。此处所指的是伴随声音的、名为语表(vacīviññatti)的发动语。因为发动语有时通过言语器官，为了向他人表达自己的意图而造作，故被称为语表。正是它，作为诸业生起的门，被称为语门。因为正是通过它在执行各种语的应用功能时，欺骗等功能得以完成，并且，发起它的思心所也完成了积集的作用，由此获得了“语业”之名。于此语门，应说之事，已在身业中说毕。

๑๕๐. อภิชฺฌายนฺติ [Pg.228] อสฺสาทมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน อติเรกตรํ ฌายนฺติ นิชฺฌายนฺติ เอตายาติ อภิชฺฌา. พฺยาปาเทนฺติ ปรสตฺเต วินาสํ อาปนฺเน กตฺวา จินฺเตนฺติ เอเตนาติ พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ เอตฺถ มิจฺฉาติ วิปรีตตฺเถ นิปาโต. อตฺถิทินฺนนฺติอาทินยปวตฺตํ สพฺพํ สปฺปุริส มคฺคํ สปฺปุริสปญฺญตฺตํ ภินฺทิตฺวา นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินเยน ตพฺพิปรี ตโต ปสฺสนฺติ เอตายาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ตตฺถ ปรสนฺตกํ ทิสฺวา เกวลํ อสฺสาทนาภินนฺทนรชฺชนมตฺเตสุ อฏฺฐตฺวา อโหวต อิทํ มมสฺสาติ เอวํ อตฺตโน กตฺวา จิตฺเตน ปริณาเมนฺตสฺเสว อภิชฺฌากมฺมปถเภโท โหติ. ปรสนฺตกภาเวเยว ถเปตฺวา ลาภาวติเม. เย อีทิสํ ปริภุญฺชนฺติ. อโหวตาหํปิ ตาวกาลิกํ ปริภุญฺเชยฺยํ. ยาจิตฺวาวา กิณิตฺวาวา อตฺตโน กเรยฺยํ. อญฺญํวา อีทิสํ ลเภยฺยนฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตสฺส กมฺมเมว. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสุ ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวต อิทํ มมสฺสาติ อตฺตโน ปริณาเมตีติ. อนฺตมโส ฑํสมกสาทิเกปิ อารพฺภ อิเม นสฺสนฺตุ วินสฺสนฺตุ. อโหวติเม นสฺเสยฺยุํ วินสฺเสยฺยุํ. อวฑฺฒิตาวา ภเวยฺยุํ จิรํวา นติฏฺเฐยฺยุํ. กทาวา นสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ เอวํ ปร สตฺตสฺส ขนฺธชีววินาสํ จินฺเตนฺตสฺเสว พฺยาปาโท. อิตโร กมฺมเมว. วุตฺตญฺเหตํ ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวตายํ อุจฺฉิชฺเชยฺย วินาเสยฺยาติ ตสฺส วินาสํ จินฺเตตีติ. กมฺมสฺสวา กมฺมวิปากสฺสวา สพฺพโส ปฏิพาหิกา นตฺถิกาเห ตุกากฺริยวเสน ติวิธา นิยต มิจฺฉาทิฏฺฐิเอว กมฺมปถเภโท. ทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน นตฺถิกทิฏฺฐิปเภทาเอว. สพฺพญฺญุเทสนํ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺตา อริฏฺฐกณฺฏกาทีนํ ทิฏฺฐิโยปิ กมฺมปถาเอวาติ วทนฺติ. วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิวา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิวากมฺมเมวาติ.

150. 不只是停留在品味上，而是以将他人之物转为己有的方式，过度地思虑、深思，是为贪欲(abhijjhā)。想着要使其他众生趋于毁灭，是为嗔恚(byāpādo)。邪见(micchādiṭṭhi)中，“邪”(micchā)是表示相反意义的不变词。它破坏“有布施”等一切善人之道与善人所制定的教法，而以“无布施”等方式，从反面去看待，是为邪见。于此，见到他人之物，不只是停留在品味、欢喜、染著上，而是生起“啊，愿此物为我所有！”之心，将其转为己有，才构成贪欲的业道之别。若仍视其为他人之物，而生起“此辈有福，能享用此物。啊，愿我也能暂时享用”、“或乞或购，愿能据为己有”、“愿能获得其他此等之物”等品味之心，则仅是业。义注中说：“于他人之物，虽生贪心，但若未生起‘啊，愿此物为我所有！’而将其转为己有，则不构成业道之别。”乃至对于蚊、虻等，生起“愿它们消失、灭亡！啊，愿它们消失、灭亡！或愿它们不长大，或愿它们不长存，何时才消失、灭亡！”等心，思量着要毁灭众生的五蕴与生命，才构成嗔恚。其他情况则仅是业。义注中说：“于其他众生，虽生嗔心，但若未生起‘啊，愿他被断除、被毁灭！’而思量其毁灭，则不构成业道之别。”对于业或业果，完全否定，以无有见、无因见、无作用见这三种方式而持的决定邪见，才构成业道之别。十事邪见仅是无有见之类别。而否定一切知者(佛陀)的教导而产生的阿利吒(Ariṭṭha)、干达迦(Kaṇṭaka)等人的见解，也说是业道。二十事有身见或六十二见，则仅是业。

นิยตาติ [Pg.229] เจตฺถ ยถา ตีณิ ลกฺขณานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สทฺธาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท อตฺตโน อนนฺตรํ ผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสนฺโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมตีติ วุตฺโต. ตถาทิฏฺฐิฏฺฐา นานิ การณ ปฏิรูปกานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา มิจฺฉาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโทจุติอนนฺตเรผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต อกุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมติ, อเตกิจฺโฉนาม โหติ. ตถา ปน อปสฺสิตฺวา เกวลํ มิจฺฉาธิโมกฺขมตฺเตน เอวเมว ภวิสฺสตีติ สนฺนิฏฺฐานํ คนฺตฺวา สกํ อาจริยกํ สมยํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฐิโต อเตกิจฺโฉนาม นโหติ. กสฺมา, ผลทาน นิยมาภาวาติ. อยญฺจ อตฺโถ มิจฺฉตฺตตฺติเกน ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ผลทาน นิยมวเสเนว อุภินฺนํปิ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตธมฺมานํ นิยตสญฺญาปฏิลาโภ อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ. สุตฺตนฺตสํวณฺณนาสุ ปน คหณนิยมวเสนาปิ ตสฺสา นิยตภาโว วุตฺโตติ.

此处所谓“决定”(niyata)，是指譬如见三相(tīṇi lakkhaṇāni)到一定程度，以信胜解而趣入决断者，其心生起以其后立即感果的规律而成为决定。见至此程度者，即被称为于善法中趣入正性。同样地，见虚假的相似因缘之见处到一定程度，以邪胜解而趣入决断者，其心生起以死后立即感果的规律而成为决定。见至此程度而趣入决断者，即于不善法中趣入邪性，名为“不可救药者”(atekiccho)。然而，若未如是见，仅凭邪胜解而断定“必将如此”，执持自师之说者，则不名为“不可救药者”。为何？因无感果决定之规律。此义应由邪性三法(micchattattika)阐明。因为在义注中说，于彼处，正性与邪性二法正是依靠感果的规律，才获得“决定”之名。但在经藏释义中则说，其决定性也依靠执取的规律而成立。

อญฺญตฺราปิวิญฺญตฺติยาติ วิญฺญตฺติทฺวเยน วินาปิ. วิญฺญตฺติทฺวยํ อสมุฏฺฐาเปตฺวาปีติ อตฺโถ. อปิสทฺเทน ปน วิญฺญตฺติทฺวเยน สหาปีติ ทสฺเสติ. อิมานิ หิ ตีณิ กมฺมานิ ยทา กายงฺควา จงฺคานิ อโจเปตฺวา มนสฺมึเอว สิชฺฌนฺติ. ตทาวิญฺญตฺติยา วินาว ปวตฺตนฺติ. ยทา ปน ตานิ โจเปตฺวา กายวจีทฺวาเรสุ สิชฺฌนฺติ, ตทา วิญฺญตฺติยา สเหว ปวตฺตนฺตีติ. เอเตน อิเมสํ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ ปวตฺตึ ทีเปติ. เอวํสนฺเตปิ อิมานิ มโนทฺวาเรเอว พหุลํ ปวตฺตนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ ปน อปฺปกเมว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ มนสฺมึเยวพาหุลฺลวุตฺติโตติ. ตตฺถ มนสฺมึ เยวาติ กุสลา กุสลชวนจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเรเอว. เอเตน ปุริเมสุปิ กายทฺวาเร วจีทฺวาเรติ ปเทสุ เอวสทฺทสมฺภโว ทีปิโต โหติ. เอวญฺหิ สติ ตตฺถปิ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สุฏฺฐุตรํ อุปปนฺนํ โหตีติ. อิตรถา อุปลกฺขณาทิวเสน อตฺถนฺตรปสงฺโคปิ สิยาติ. อปิจ, อิธ เอวสทฺเทน อยํปิ วิเสสตฺโถ ทีปิโต โหติ. ปาณวธาทีสุ หิ วธามิ นํ อวหรามิ น นฺติอาทินา [Pg.230] สํวิธานากาเรน ปวตฺตา เจตยิตกฺริยาเอว ปธานํ โหติ. สาจ กายวจีปโยเคหิ วินา นสิชฺฌติ. ตสฺมา เตสุ กาย วจี ปโยคา กมฺมสิทฺธิยา เอกํ องฺคํ โหนฺติ. ตํ สหชาตาจ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาเอว หุตฺวา อพฺโพหาริกตฺตํ คจฺฉนฺติ. ปรภณฺฑา ภิชฺฌายนาทีสุ ปน อภิชฺฌาทีนํ อตฺตปธานานํ กายวจีทฺวาเรสุ ปวตฺตานํปิ กาย วจีปโยคากมฺมสิทฺธิยา องฺคเมว นโหนฺติ. ตถา จินฺตาปวตฺติ มตฺเตเนว ตตฺถ กมฺมสิทฺธิโต. อิติ อิเมสุ กมฺเมสุ กาย วจีทฺวารานํ สพฺเพนสพฺพํ องฺคภาวปฏิกฺขิปนตฺถํ มนสฺมึ เยวาติ เอว คหณํ อิเธว กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ ปน ทฺวาเรสุ ปวตฺติมตฺต สพฺภาวํ สนฺธาย พาหุลฺลสทฺโทปิ อิธ คหิโตติ.

“除表业之外”(Aññatrāpi viññattiyā)，是指没有两种表业。其义为：即使不生起两种表业。而“亦”(api)字则显示了也与两种表业共同（发生）。这三种业，当不活动身体的肢体，仅在心中成就时，便在没有表业的情况下发生。而当活动肢体，在身、语二门中成就时，便与表业一同发生。这显示了这三种业在所有三门中的运作。即使如此，这些业也多仅在意门中发生，而在身、语二门中则发生甚少，故说“唯于意中多行”。在此，“唯于意中”是指仅在名为善或不善速行心(javana-citta)的意门中。以此也表明，在前面“于身门”、“于语门”等处，亦可连接“唯”字。因为这样，在那里通过门来确立业就更为恰当，否则可能会因譬喻(upalakkhaṇa)等方式而引申出其他含义。此外，在此，“唯”字也揭示了此一特殊含义。例如，在杀生(pāṇavadhā)等行为中，以“我要杀死他、我要偷取它”等计划方式发生的思业是主要的，而此思业若无身语的运用则无法完成。因此，在这些行为中，身语的运用是业成就的一个部分。与此俱生的贪(abhijjhā)等，仅是思所摄属，故不被称说为业。然而，在贪求他物等情况中，贪等自身是主要的，即使在身语二门中发生，身语的运用也不是业成就的部分，因为在那里，业的成就仅依思惟的发生。因此，应知，在这些业中，为了完全否定身语二门作为业的部分，才在此处特地使用“唯于意中”的“唯”字。然而，考虑到它们在那些（身语）门中仅仅发生的实情，此处也采纳了“多”(bāhulla)一词。

[๑๕๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[156] 凡所应阐明者

‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปก จิตฺตสมฺปยุตฺตาเจตฺถ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาว โหนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

“与引发表业之心相应的贪等，于此仅是思所摄”，此说在此不适用。

น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตาปิ เกวลํ มโนกมฺม กิจฺจวิเสเสน ปวตฺตมานา อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ. เจตนาเอว ปน อภิชฺฌาทิปกฺขิกา โหตีติ. [มโนกมฺมํ]

因为，即使是与引发表业之心相应的、且仅以意业的特殊作用而发生的贪等，也并非（仅是）思所摄属。然而，思反而是贪等所摄属。[意业]

๑๕๑. เอตฺถ จ ทสนฺนํปิ อิเมสํ กมฺมปถานํ ปุพฺพาปรเจตนาโย ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน อเนกนฺติกปกฺขํ คตาติ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏีกายํ วุตฺตา. ตสฺมา ตาปิ อิมํ สตฺตํ มาเรสฺสามิ อิมํ ภณฺฑํ อทินฺนํ อาทิยิสฺสามีติอาทินา นเยน อาทิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตา พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺติ. อลทฺธา นากฑฺฒนฺตีติ ยุตฺตา. ยานิ ปน กุสลากุสลานิ กมฺมปถเภทํ อปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ กายทฺวาเร ทิสฺสมานานิ กายกมฺมานินาม โหนฺติ. วจีทฺวาเร ทิสฺสมานานิ วจีกมฺมานินาม. สุทฺเธ มโนทฺวาเร ทิสฺสมานานิ มโนกมฺมานินามาติ เวทิตพฺพานีติ. โทสมูเลนาติ โทสสงฺขาตมูเลน โทสมูลกจิตฺเตนาติ ทฺวิธา อตฺโถ. ตตฺถ ปุริโม พฺยาปาทวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ, ปจฺฉิโม ตีหิปิ. [Pg.231] โลภมูเลนาติ เอตฺถ เอสนโย. ตตฺถาปิติ ปุริโม อภิชฺฌาวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ. ปจฺฉิโม ตีหีติ. ทฺวีหิ มูเลหีติ กทาจิ โทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ. โมโห ปน สพฺพสาธารณตฺตา วิเสสกโร น โหตีติ อิธ น คหิโต.

151. 于此，关于这十种业道(kammapatha)，其前行思与后行思在牵引结生(paṭisandhi)时，属于不定之类，如《无碍解道义疏》(Paṭisambhidāmagga-ṭīkā)中所说。因此，那些（思）若以“我将杀此有情”、“我将不与取此物”等方式，从一开始就发生，且获得强有力的缘，便能牵引结生；若未获得，则不能牵引，此为应理。然而，那些未达到业道分别的善与不善（业），显现于身门的，名为身业；显现于语门的，名为语业；显现于纯意门的，名为意业，应如是了知。“以嗔为根”，其义有二：一为以名为嗔之根，二为以嗔根心。其中，前者与除嗔恚外的二者相应，后者与三者皆相应。“以贪为根”亦同此理，其中，前者与除贪欲外的二者相应，后者与三者皆相应。“由二根”，是指有时以嗔为根，有时以贪为根，如是由二根而生。至于痴，因其遍通一切（不善法），不具特定作用，故此处未予论及。

[๑๕๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[157] 凡所应阐明者

‘‘นิธิปาฐกปมาณโต ทุฏฺฐนิคฺคหตฺถํ ปรสนฺตกํ หรนฺตานํ ราชูนํ พฺราหฺมณานญฺจ สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนํ. เตสํ ปน สพฺพทุพฺพลภาเวน อญฺเญ ภุญฺชนฺติ. อตฺตสนฺตกเมว พฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺตีติ เอวมาทีนิ วตฺวา สกสญฺญาย เอว ยํกิญฺจิ หรนฺตานํ กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ โมหมูเลนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

“依据《宝藏篇》(Nidhipāṭhaka)的说法，为了镇压恶人而夺取他人财物的国王与婆罗门，（他们认为：）‘这一切都是国王赐予婆罗门的。但因他们普遍软弱，而被他人享用。婆罗门享用的只是自己的财物。’——如是说后，那些仅凭自己的想法而随意夺取财物的人，以及否定业果关系者，（其行为）是以痴为根”，此说在此不适用。

สหชาตมูลญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ อสาธารณภูตญฺจ. เตสญฺจ ตถาหรนฺตานํ หรณํ หรณกาเล กทาจิโทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ เอว สมฺภวตีติ. โย ปน โมโห มหาสมฺมตาทีนํธมฺมิกราชูนํ กาเล ปวตฺตํ โปราณก นิธิสตฺถํ ถเปตฺวา ปจฺฉา อธมฺมิกานํราชูนํ กาเล ปวตฺเตสุ เยภุยฺเยน อธมฺมิเกสุ ธมฺมสตฺถ ราชสตฺถ สงฺขาเตสุ นิธิปาเฐสุ ธมฺมิกสญฺญีนํ ราชูนํ อุปฺปนฺโน. โยจ ราชูนํ อภิเสกกาเล ทินฺนญฺเญวสมณพฺราหฺมณานํติณกฏฺโฐทกนฺติ วจนํ อุปาทาย สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนนฺติ เอวํ สญฺญีนํ พฺราหฺมณานํ อุปฺปนฺโน. โยจ นตฺถิ สุกต ทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ เอวํ ทิฏฺฐิกานํ กมฺมผลสมฺพนฺธา ปวาทีนํ อุปฺปนฺโน. โสสพฺโพปิ อุปนิสฺสยโมโห นาม โหติ. โส อิธ นาธิปฺเปโต. อิตรถา โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ วจนโต สพฺเพปิ อกุสลกมฺม ปถาติ มูลกาเอว อิธ วตฺตพฺพา สิยุนฺติ. เอวํปเนตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, กมฺเมสุจ กมฺมผเลสุจ สญฺชาตกงฺขานํ ชนานํ กงฺขา ปริยุฏฺฐาน จิตฺเตนสเหวตทนุรูปานิอทินฺนาทานาทีนิ จตฺตาริกมฺมานิ กโรนฺตานํ ตานิ [Pg.232] กมฺมานิ สุทฺเธน โมหมูเลน ชายนฺตีติ. เอวญฺหิ สติ ปรโต วิจิกิจฺฉา เจตนาย ปฏิสนฺธิชนเกสุ คหณํปิ อุปปนฺนํ โหตีติ. [อกุสลกมฺมํ].

此处意指俱生之根，以及不共者。那些如此夺取者，其夺取行为在夺取时，有时以嗔为根，有时以贪为根，如此仅由此二根生起。至于那种痴：在大共选王(mahāsammata)等如法之王时代流传的古老宝藏论(nidhisattha)之外，后来在非法之王的时代，对那些大多被非法之人称为法论(dhammasattha)和王论(rājasattha)的宝藏论，在自以为如法的国王心中生起了痴；以及国王加冕时所说“草、木、水皆已布施予沙门婆罗门”之语，以此为据，婆罗门生起“这一切皆是国王布施予婆罗门”之想而生起的痴；还有那些持“无善作(sukata)恶作(dukkaṭa)之果报”此等邪见(diṭṭhi)，否定业果关系者所生起的痴——所有这些都名为依止痴(upanissayamoho)。此非此处所意指。否则，若依“贪是诸业生起之因，嗔是诸业生起之因，痴是诸业生起之因”之说，则所有不善业道皆应在此处被说为是有根的。然而，此处应如此说：对于业和业果产生怀疑的人，他们的心被疑惑所缠绕，因此做出了不与取等四种相应的行为，这些行为完全是由痴根产生的。这样，随后，疑相应思(vicikicchā cetanā)在能引结生者中被摄取，也是合理的。[不善业]

๑๕๒. กามาวจรกุสลํปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กาย กมฺมนฺติ เอตฺถ ทฺเว ปริยายา เวทิตพฺพา. กถํ, วกฺขมาเนสุ หิ ปุญฺญกฺริยวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ ปุญฺญกฺริยวตฺถุํ กายงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ กายกมฺมํ นาม. วาจงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ นาม. กายงฺค วาจงฺคานิ อโจเปตฺวา มโนทฺวาเรเอว ปวตฺติตํ มโนกมฺมํ นามาติ อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน เมตฺตํ กายกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโห จ. เมตฺตํ วจีกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจ. เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจาติจ. สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ จ.

152. 欲界善业若经由身门生起，则名为身业。于此应知有两种解释。如何解释？在下文将述的诸福业事中，任何福业事，凡是发动身支而生起的，名为身业；发动语支而生起的，名为语业；不发动身支、语支，仅在意门生起的，名为意业。这是一种解释。又如经中所说：“慈心身业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起；慈心语业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起；慈心意业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起。”以及：“一切身业以智为前导，随智而转；一切语业以智为前导，随智而转；一切意业以智为前导，随智而转。”

ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ, วาจากมฺมํ ปทกฺขิณํ;

ปทกฺขิณํ มโนกมฺมํ, ปณีหิเต ปทกฺขิเณ ติจ.

身业吉祥，语业吉祥；意业吉祥，彼愿吉祥。

เอวมาทีสุ สุตฺตปเทสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย นวกมฺมทฺวารกถาย อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ทานมยํปิ กายวจี มโนกมฺมวเสน ติธา วิภตฺตํ. ตถา สีลมยํ ภาวนามยญฺจาติ. ยสฺมึ ปน ทุสฺสิลฺเย ปวตฺตมาเน กาโย อปริสุทฺโธ โหติ. กายสํวโร ภิชฺชติ. ยํ ปน กุสลํ ปวตฺตมานํ ตทงฺคปหานาทิวเสน ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา กายทฺวารํ โสธยมานํ กายสํวรํ ปูรยมานํ ปวตฺตติ. ตํ กายโจปน รหิตํปิ กายงฺค สํวรณ กิจฺจตฺตา กิจฺจสีเสน กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํนาม. กายสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. เอตฺถจ ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวาติ ยสฺมึ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ปาณฆาตาทิกํ กายทุสฺสิลฺยํ อุปฺปชฺเชยฺย. ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน ตํ กายทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา. กายทฺวารํ โสธ ยมานนฺติ [Pg.233] ยสฺมึ ทุสฺสิลฺเย อุปฺปชฺชมาเน กายงฺคํ อสุทฺธํ โหติ. ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน กายทฺวารํ โสธยมานํ. กายสํวรํ ปูรยมานนฺติ สยํ กายงฺคสํวรณกิจฺจสมฺปาทเนน กายสํวรํ ปูเรนฺตนฺติ อตฺโถ. วจีกมฺเมปิ เอเสว นโย. อวเยสํ ปน สพฺพํปิ กลฺยาณกมฺมํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตํปิ มโนทฺวารํเอว โสธยมานํ มโนสํวรํเอว ปูรยมานํ ปวตฺตตีติ มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมํนาม. มโนสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน อเนกสเตสุ กมฺมปถสุตฺเตสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย ทฺวารกถาก อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพติ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปริยาเยสุ สตฺตุสาสเน กลฺยาณธมฺมปูรณํนาม ยาวเทว ปาปธมฺมปหานตฺถาย เอว โหตีติ ปจฺฉิโมเยว ปธานนฺติ เวทิตพฺโพติ. ทิยฺยติ เอเตนาติ ทานํ. วตฺถุปริจฺจาคเจตนา. สีลยตีติ สีลํ. กาย วจีกมฺมานิ สาวชฺชานิ นีวาเรตฺวา อนวชฺชานิ สุสมาหิตานิ กตฺวา สมฺมาทหติ ถเปติ, อุปริเม กุสลธมฺเมจ อุปธาเรติ. เตสํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ธาเรตีติ อตฺโถ. ภาเวนฺติ เอตายาติ ภาวนา. อธิกุสลธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทนฺติ อุปฺปนฺเนวา วฑฺเฒนฺตีติ อตฺโถ. อปจายนฺติ เอเตนาติ อปจายนํ. ปูเชนฺติ กายวาจาหิ อตฺตานํ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺตีติ อตฺโถ.

此理见于此等经句中。再者，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中关于九业门(navakammadvāra)的全部讨论，亦当阐明此义。其中，布施所成福业，依身、语、意业而分为三。同样，戒所成与修所成福业也是如此。当恶戒生起时，身不清净，身律仪即被破坏。而当善法生起时，它以对治断等方式舍离彼恶戒，清净身门，圆满身律仪而转起。此善法即便没有身体的动作，但因其具有防护身支的作用，故以作用为首，在身门中转起的，名为身业，亦称为身妙行。于此，“舍离彼恶戒”之义为：若某心生起时，杀生等身恶戒亦会随之生起，则通过不给彼心生起的机会来舍离彼身恶戒。“清净身门”之义为：若某恶戒生起时，身支即为不净，则通过不给彼恶戒生起的机会来清净身门。“圆满身律仪”之义为：通过自身完成防护身支的作用来圆满身律仪。语业亦是此理。至于其余一切善业，即便在三门中转起，也只是清净意门、圆满意律仪而转起，故在意门中转起的，名为意业，亦称为意妙行。这是一种解释。此解释亦见于数百部业道经中。再者，在《含义阐明》中关于门的全部讨论，亦当阐明此义。于此二种解释中，当知在导师的教法中，圆满善法仅为断除恶法，故后一种解释是主要的。布施(dāna)：即以此而施。是舍弃事物的思。戒(sīla)：即以此而行持。是防止有过失的身语业，使之无过失、善安住，并正确地建立、安置，且能扶助其上的善法。其义是作为彼等之基石而持载之。修(bhāvanā)：即以此而修习。其义是令未生的增上善法生起，令已生的善法增长。恭敬(apacāyana)：即以此而恭敬。其义是通过身语表达敬意，展现谦卑之态。

วิเสเสน อาวรนฺติ อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ พฺยาวฏานํ ภาโว กมฺมํวา เวยฺยาวจฺจํ. ปชฺชิตฺถาติ ปตฺติ. อตฺตนิ ลทฺธปุญฺญโกฏฺฐาสสฺส นามํ. ปาปียตีติวา ปตฺติ. ปเรหิ อนุโมทนฺเตหิ ลทฺธพฺพสฺส ปุญฺญานิสนฺทสฺเสตํ นามํ. ปตฺตึ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺติทานํ. ตเทว ปเรหิ ทินฺนํ อนุโมทนฺติ. สาธุการํ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺตานุโมทนํ. ธมฺมํ สุณนฺติ เอเตนาติ ธมฺมสวนํ. ธมฺมํ เทเสนฺติ เอตายาติ ธมฺมเทสนา. อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติอาทินา ทสวตฺถุกํ สมฺมาทิฏฺฐึ อุชุํ กโรนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. สพฺพานิ ปน ตานิ ปุเนนฺติ จิตฺตสนฺตานํ โสเธนฺติ เอเตหีติ ปุญฺญานิ. ปูชนียภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ ปุญฺญานีติปิ วทนฺติ. ตานิเอว อวสฺสํ กตฺตพฺพฏฺเฐน กฺริยานิจาติ [Pg.234] ปุญฺญกฺริยานิ. ตานิเยว สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถูนิจาติ ปุญฺญกฺริยวตฺถูนีติ. เอตฺถ เอกเมกํ ติวิธํ โหติ ปุริมํ มชฺฌิมํ ปจฺฉิมนฺติ. ตตฺถ ทาเน ตาว ปฏิคฺคาหกสฺส ปริจฺจาคกรณํ มชฺฌิมํนาม. ตโต ปุพฺเพ อิมินา ปจฺจเยน ทานมยํ ปุญฺญํ ปวตฺตยิสฺสามีติ เอวํ ปจฺจยุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ทานํ อารพฺภ ทานํ อุทฺทิสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตา กุสลเจตนา ปุริมํนาม. ปจฺฉา ภาเค ปน อตฺตนา ทินฺนทานํ อารพฺภ ปุนปฺปุนํ อตฺตมนจิตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ปวตฺตา กุสลเจตนา ปจฺฉิมํนามํ. สพฺพํปิ เจตํ อกุสเล วุตฺตนเยน พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ เทติ. อลทฺธา น เทตีติ เวทิตพฺพํ.

特别地，因勤勉努力，故勤作的状态或行为是服务。所谓patti，即是获得，是自身所获福德份额之名。或者，因其能令达到，故为patti，这是指他人随喜时所应得的福德果报之名。以此授予功德，称为功德回向。以此随喜他人所施，并表示赞叹，称为随喜功德。以此听闻正法，称为闻法。以此宣说正法，称为说法。“有布施，有祭祀，有供养，有善恶业的果报”等，以此能端正十事正见，故称令见正直。所有这些都能净化心相续，故称福德。或说，因能产生应受崇敬的状态，故称福德。这些都是必须实行的行为，故称福德行。这些也是殊胜快乐的依据，故称福德事。于此，每一项都有三种：前分、中分、后分。就布施而言，舍弃（财物）予受者，名为中分。在此之前，从产生“我将以此资具成就布施所成福德”的想法开始，缘于布施、向于布施，于三门中生起的善思，称为前分。之后，缘于自己所作的布施，反复生起欢喜心而生起的善思，称为后分。所有这些，如果像在不善法中所说的那样，获得强力之缘，就能带来结生；若未获得，则不能带来，应当如此了知。

ปุน หีน มชฺฌิมปณีตวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺเตน วีริเยน วีมํสายวา ปวตฺติตํ หีนํ, มชฺฌิเมน ฉนฺทาทินา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ, ปณีเตน ปณีตํ. ยสกามตายวา ปวตฺติตํ หีนํ. ปุญฺญผลกามตายวา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. กตฺตพฺพเม วิทนฺติ อริยภาวํ นิสฺสาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํวา หีนํ. อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โลกิยสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. มคฺคผลสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. ตณฺหาวเสนวา ภวโภคตฺถาย ปวตฺติตํ หีนํ. อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. สพฺพสตฺตวิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ปารมิตาทานํ ปณีตนฺติ อยมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทสํ นิสฺสาย เวทิตพฺโพติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิยถา สมฺภวํ ติกทฺวยํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. ตตฺถ สีลํ นามภิกฺขุสีลํ, ภิกฺขุนิสีลํ, สามเณรสีลํ, คหฏฺฐสีลนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมาทานกิจฺจํ กมฺมวาจาย สิทฺธํโหติ. อนฺติมวตฺถุอชฺฌาปนฺเนนวา สิกฺขาปจฺจกฺขาเนนวา กมฺมวาจาย ภินฺนาย สพฺพํ สมาทานํ ภินฺนํ โหติ. สพฺพานิ อุปสมฺปนฺน สีลานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ตทา ภิกฺขุปฏิญฺญํ อวิชหิตฺวา ฐิโต ทุสฺสีโลนาม โหติ. ถเปตฺวาปน อนฺติมวตฺถุํ อญฺญสิกฺขา ปทานิ วีติกฺกมนฺตสฺส ยํ วีติกฺกมติ. ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหติ. น สมาทาน เภโท. น หิ ตํ ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ อตฺถีติ. ปฏิกมฺมํ กโรนฺตสฺส [Pg.235] ปน สํวโร ปากติโก โหติ. สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺโตวา ปฏิกมฺมํ อกโรนฺโตวา อลชฺชีนาม โหติ. น ทุสฺสีโลติ. เอสนโย สามเณรสีเลปิ. ตตฺถ ปน สรณคมเนเนว สมาทานํสิทฺธํ โหติ. ลิงฺคนาสนงฺคํ กตฺวา สรณคมเน ภินฺเน สพฺพํ สมาทานํ ภิชฺชติ. อิตเรสุ ปน ยํ วีติกฺกมติ, ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหตีติ เวทิตพฺพํ.

再者，依劣、中、胜而有三种。其中，以劣的欲、心、精进或观察力而行者为劣；以中的欲等而行者为中；以胜的而行者为胜。或为求名声而行者为劣；为求福德果报而行者为中；知其应作，依于圣者之性而行者为胜。或被自赞毁他等所染污者为劣；未被染污，为获得世间乐分而行者为中；为获得道果乐分而行者为胜。或为贪爱所制，为生存享乐而行者为劣；为自己解脱而行者为中；为一切众生解脱而行波罗蜜者为胜。此义当依《清净道论》(Visuddhimagga)的戒的解释而知。如同此处，其余的也应依其可能，区分两组三法而说。此处，戒有比丘戒、比丘尼戒、沙弥戒、在家戒四种。前二者的受持行为通过羯磨语而成就。若犯根本罪或舍弃学处，则羯磨语被破坏，一切受持皆被破坏。所有具足戒皆被破坏。那时，若不舍弃比丘的身份而住者，则名为破戒者(dussīla)。然而，除了根本罪之外，若违犯其他学处，则仅在违犯之处发生律仪的破坏，而非受持的破坏。因为那（被违犯的学处）无需再通过羯磨语来受持。然而，若进行忏悔，则律仪恢复正常。若故意违犯而不忏悔，则名为无惭者(alajjī)，而非破戒者。此理亦适用于沙弥戒。然而，沙弥戒仅通过皈依就成就了受持。若作出灭摈之行，或皈依被破坏时，则一切受持皆被破坏。然而，若违犯其他（学处），则仅在违犯之处发生律仪的破坏，应当如此理解。

คหฏฺฐสีเล ปน ปกติ คหฏฺฐานํ คหณวเสเนว สมาทานํ สิทฺธํ โหติ. ตสฺมา เอกโตคณฺหนฺเต สพฺพานิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ. เอกสฺมึจ ภินฺเน สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. สพฺพานิ ปุน สมาทาตพฺพานิ. วิสุํ วิสุํ คณฺหนฺเต ปน ยํ วีติกฺกมติ, เอตเทวภิชฺชติ. ตเทว ปุน สมาทาตพฺพํ โหตีติ. ปริจฺฉินฺนกาลา ติกฺกมเน ปน สพฺพํ สมาทานํ วูปสมฺมติเยว. ทุสฺสีลภาโว ปเนตฺถ ปญฺจนฺนํ นิจฺจสีลานํ เภเทน เวทิตพฺโพ. นิจฺจานิจฺเจสุ ปน ยํ นิจฺจเมว วฏฺฏติ. อนิจฺจํ นวฏฺฏติ สาวชฺชํ โหติ. ตํ นิจฺจสีลํ นาม. ยํ ปน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. มหนฺตํ ปุญฺญาภิสนฺทํ โหติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ สาวชฺชํ น โหติ. ตํ อนิจฺจสีลํนาม. ตตฺถ ภิกฺขุ ภาเว ฐิตสฺส ภิกฺขุสีลํ สามเณรภาเว ฐิตสฺส สามเณรสีลํ ปกติคหฏฺฐานํปญฺจสีลํ ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ อุปาสกานํ ตาปสปริพฺพาชกานญฺจ ทสสีลํ นิจฺจสีลํนาม. เตสญฺหิ ตํ ตํ ยถาสกํ สีลํ นิจฺจํ สุทฺธํ กตฺวา รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. อรกฺขนฺตานํ ภิกฺขุภาวาทิโก สาวชฺโช โหติ อสุทฺโธ. กสฺมา, อตฺตโน อนุรูปสฺส อาจารสฺส วิปตฺติโต. ปกติคหฏฺฐานํ ปน อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ อนิจฺจสีลํนาม. ตญฺหิ เตสํ วุตฺตนเยน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ. ตถา ทสสีลญฺจ. ตญฺหิ ปกติ คหฏฺฐานํ อนิจฺจสีลเมว โหติ. คิหินิวตฺถํ ปหาย กาสายวตฺถธารเณน ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ เอว นิจฺจสีลํ. ยถา หิ ปกติมนุสฺสานํ ปญฺจสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. ตถา ปพฺพชิตเวสธารีนํ ทสสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. เวสธารเณน สห สิทฺธตฺตาติ.

对于在家戒，普通在家众以受持的方式即告完成。因此，当一次性受持时，即是受持了全部；若一条毁坏，则全部毁坏，全部都须重新受持。但若分别受持，则违犯哪一条，就只毁坏那一条，只需重新受持那一条即可。但若超过了限定的时间，则所有受持自然止息。此处的破戒，应理解为毁坏五戒此等常戒。在常戒与无常戒中，那必须恒常行持，若不恒常行持则有过失的，名为常戒。而那恒常行持也适宜，能带来巨大功德流，不恒常行持也适宜且没有过失的，名为无常戒。其中，处于比丘身份者的比丘戒，处于沙弥身份者的沙弥戒，普通在家众的五戒，以及归入出家众之列的优婆塞、苦行者(tāpasa)和游方者(paribbājaka)的十戒，名为常戒。因为他们必须恒常地、清净地守护各自相应的戒。若不守护，其比丘身份等即有过失、不清净。为何？因为与其身份相应的行为已毁坏。而普通在家众的八支布萨戒，名为无常戒。因为对他们而言，如前所述，恒常行持也适宜，不恒常行持也适宜。十戒也是如此，对普通在家众而言，它只是无常戒。只有对那些舍弃在家服饰、穿上袈裟而归入出家众之列者，十戒才是常戒。譬如，对普通人而言，五戒无论受持与否，都必须恒常守护，不应违犯。同样，对穿着出家服饰者而言，十戒无论受持与否，都必须恒常守护，不应违犯，因为随着穿着此服饰，戒即已成就。

อุปริ [Pg.236] วุจฺจมานา สมถวิปสฺสนาวเสน ทุวิธา ภาวนา ภาวนานาม. สา อิธ อปฺปนํ อปตฺตาว อธิปฺเปตา. ธมฺมวินยปริ ยตฺติยา สห อนวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปริจยกรณ เจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. รตนตฺตเย ปน มาตาปิตูสุ กุเลเชฏฺเฐสุ อาจริเยสุ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณสุ อญฺเญสุจ คุณวยวุทฺเธสุ ยถารหํ ปจฺจุฏฺฐานํ วนฺทนํ อญฺชลิกรณํ สามิจิกรณํ วตฺตปฏิวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิสพฺพํ อปจายนํนาม. เตสญฺเญว อญฺเญสญฺจ อาคนฺตุกคมิกอทฺธิกานํ คิลานานํ ชิณฺณานํ กิจฺจ กรณีเยสุ สพฺรหฺมจารีนํ จีวรกมฺมาทีสุ ปเรสํ ตํตํปุญฺญ กมฺเมสุจ ปริสุทฺเธน หิตผรณจิตฺเตน อตฺตโนกิจฺเจสุ วิย กายวาจาหิ วายามกรณํ เวยฺยาวจฺจํนาม. อตฺตนา กตสฺส ยสฺสกสฺสจิ ปุญฺญสฺส ปเรหิ สาธารณกรณํ ปตฺติทานํนาม. ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา อนุโมทนํ อตฺตมนตาปเวทนํ ปตฺตา นุโมทนํนาม. อทินฺนสฺส ปุญฺญสฺส อนุโมทนํ ปน อนุโมทนเมว โหติ. น ปตฺตานุโมทนํ. ปตฺติยาเอว อภาวโต. ปตฺติจ ทุวิธา อุทฺทิสิกา อนุทฺทิสิกาติ. ตตฺถ อตฺตานํ อุทฺทิสิกํ อนุโมทนฺตสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน ทฺวยํ ทานปุญฺเญสุเอว วิเสสโต ปากฏํ. ตญฺหิ อุทฺทิสกํ กตฺวา เทวตานํวา ปรทตฺตุปชีวิเปตานํวา เวมานิกเปตานํวา วินิปาติกาสุรานํวา ทินฺนํ อนุโมทิตญฺจ เตสํ ตงฺขเณเอว ทิฏฺฐธมฺม เวทนียํ ชาตนฺติ. อตฺถหิต ปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย โยนิโส มนสิกาเร ฐตฺวา สวนญฺจ กถนญฺจ ธมฺมสวนํ ธมฺม เทสนาจนาม. นิรวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐานานํ สวนกถนเจตนาจ เอตฺเถวสงฺคยฺหนฺติ.

以上所说，依止、观而分为两种的修行，名为修习。此处意指其尚未达到安止定者。学习法与律，以及熟悉无过失的业、技艺、明处(vijjāṭhāna)的思，也包含于此。对于三宝、父母、族中尊长、师长、如法的沙门婆罗门以及其他有德行的长者，如法地起立、礼拜、合掌、恭敬、作务等，这一切名为恭敬。对于他们以及其他来客、行旅者、远行者、病者、老者，为同梵行者作缝制衣物等事，以及为他人作种种福业之事，以清净、充满利益的心，如同自己的事务一般，以身语努力而行，名为服务。将自己所作的任何福德与他人共享，名为福德回向。对于他人所回向的福德，心生喜悦地随喜，名为随喜回向。而对于未被回向的福德的随喜，则只是随喜，不是随喜回向，因为没有福德回向。回向有两种：指定与不指定。其中，应知，对于随喜指定回向给自己的福德者，能产生现法受的果报。这两者在布施福德上尤其明显。因为，作了指定回向，给予天神、依他施活命鬼(paradattupajīvipeta)、宫殿鬼(vemānikapeta)或堕落的阿修罗(vinipātikāsura)，且他们随喜了，那么对他们而言，当下即能产生现法受的果报。安住于如理作意，听闻和宣说与义利相应的法，名为闻法与说法。听闻和宣说无过失的业、技艺、明处的思，也包含于此。

นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิยิฏฺฐนฺติอาทินยปวตฺตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉา ทิฏฺฐิยาวา อิสฺสรนิมฺมานาทิทิฏฺฐิยาวา ทิฏฺฐมงฺคลาทิทิฏฺฐิยาวา วิสุทฺธํ กตฺวา เตหิ เตหิ วตฺถูหิวา ยุตฺตีหิวา การเณหิวา กมฺมสกตา ญาณสงฺขาตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา โวทานกรณํ ทิฏฺฐุชุกมฺมํนามาติ. ยตฺถ ปน ติวิธเมว ปุญฺญกฺริยวตฺถุ อาคตํ. ตตฺถ ปตฺติทานานุโมทนานิ ทาเน สงฺคยฺหนฺติ. อิสฺสามจฺเฉรานํ [Pg.237] ปฏิปกฺขภาเวน ตํ สภาวตฺตา. อปจายนเวยฺยาวจฺจานิ สีเล สงฺคยฺหนฺติ. เตสํ จาริตฺต สีลตฺตา. เสสานิ ตีณิ ภาวนามเย สงฺคยฺหนฺติ. ตํ สภาวตฺตา. กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺโต ธมฺโมนาม นตฺถีติ หิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญฺจ ญาณ วฑฺฒนเมวาติ. ตีสฺเวววา เอตํ สงฺคยฺหติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมํ สพฺเพสํ นิยม ลกฺขณนฺติติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สติเยว หิ กมฺมสกตาญาเณ ทานาทีนิ ตีณิ สมฺปชฺชนฺตีติ. มโนกมฺมเมวาติ มนสฺมึเอว กมฺมปถ กิจฺจสิทฺธิโต มโนกมฺมํเอว.

通过种种事、理、因，净化“无施与，无祭祀”等十事邪见，或自在天创造等见，或见吉祥等见，使名为业属己智(kammasakatāñāṇa)的正见得以清净，名为矫正见(diṭṭhujukamma)。然而，在只提到三种福行事(puññakriyavatthu)之处，其中，福德回向与随喜回向包含在布施中，因为它们的自性是对治嫉妒与悭吝。恭敬与服务包含在戒中，因为它们是行持戒。其余三者包含在修所成中，因为那是它们的自性。诚如所说：“没有离于业处的法。”而矫正见即是增长智慧。或者说，它也包含在这三者之中。义注中说：“矫正见是一切的决定相。”因为只有当业属己智存在时，布施等三者才能成就。只是意业，因为其业道的作用在心中完成，故只是意业。

[๑๕๘] วิภาวนิยํ ปน

然而，应阐明的是：

‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตา ภาเวน กาย ทฺวาราทีสุ อปฺปวตฺตนโตติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“因其本质为能生起表业(viññatti)者，故（其自身）不在身门等处转起”——所引此说，并不妥当。

น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกํ อภิญฺญากุสลํ กายทฺวาราทีสุ ปวตฺตมานํปิ กายวจีกมฺมสงฺขฺยํ คจฺฉติ, กายวาจานํ กมฺมปถ องฺคภาวาสมฺภวโตติ. ตญฺจ ภาวนามยนฺติ ทานสีลวเสน อปฺปวตฺตนโต. เกวลํ ภาวนากมฺมวิเสสตฺตา ตญฺจ มหคฺคต กุสลํ ภาวนากมฺม เมว โหติ. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปถมชฺฌาเนน นีวรณานํ. ทุตีเยน วิตกฺกวิจารานํ. ตตีเยน ปีติยา. จตุตฺเถน สุขทุกฺขานํ ปหานํ สีลํ. เวรมณิ สีลํ. เจตนา สีลํ. สํวโร สีลํ. อวีติกฺกโม สีลนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อปฺปนาปตฺตนฺติ ภาวนา พเลน อารมฺมเณ อนุปวิสิตฺวา อจลฏฺฐิติภาเวน ปวตฺตนโต อปฺปนาปตฺตํ กมฺมํ โหติ.

诚然，能令表业(viññatti)生起的神通善(abhiññākusala)，即使在身门等处运作，也不算为身业或语业，因为身语不可能成为业道(kammapatha)的组成部分。而且它是修所成(bhāvanāmaya)，因为它不是通过布施(dāna)和持戒(sīla)的方式运作。仅因其是特殊的修业，故彼广大善(mahaggata kusala)亦仅是修业(bhāvanākamma)。又，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说：以初禅断五盖，以第二禅断寻与伺，以第三禅断喜，以第四禅断苦乐，此即是戒。离是戒，思是戒，防护是戒，不违越是戒。当知此是依方便而说。所谓已达安止(appanāpatta)，是依修习之力，深入所缘，以不动安住的状态而转起，故成为已达安止之业。

[๑๕๙] วิภาวนิยํ ปน

[159] 然而，应阐明的是：

‘‘ปุพฺพภาคปวตฺตานํ กามาวจรภาวโตติ’’ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“因其为前分转起的欲界法之故”，所说的这个理由并不恰当。

น หิ เตสํ กามาวจรตามตฺตํ อปฺปนาปตฺติยา การณํ โหตีติ. ฌานงฺคเภเทนาติ วุตฺตํ. ฌานเภเทนาติ ปน วตฺตพฺพํ. ฌานงฺคเภเทนาติวา ฌานงฺคสมุทายเภเทนาติ อตฺโถ, ฌานเภเทน อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. กุสลกมฺมํ

诚然，并非仅因其为欲界法，即是未达安止的原因。经中说“由禅支之差别”，然则应说“由禅定之差别”。或者，“由禅支之差别”意为“由禅支组合之差别”，此即是说“由禅定之差别”。善业。

๑๕๓. เอตฺถาติ [Pg.238] เอตสฺมึ ปากฏฺฐานจตุกฺเก. อุทฺธจฺจรหิตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนาวชฺชิตํ. กสฺมา ปน อุทฺธจฺจเจตนา อิธ ปชฺชิตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. ธมฺมสงฺคเห ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ ตํ อวตฺวา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว วุตฺตตฺตา. ยถาห-จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาติจ, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเมธมฺมา ภาวนายปหา ตพฺพาติจ, เสสา ปน จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทาจ สิยา ทสฺสเนนปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ตตฺถ วุตฺตา. กถญฺจ วิญฺญายติ. โย ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ น วุตฺโต, โส อกุสลธมฺโม ปฏิสนฺธึ นากฑฺฒตีติ. ปฏฺฐาเน ทสฺสเนนปหาตพฺพธมฺเมสุเอว นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสฺส อุทฺธฏตฺตา อิตรตฺถ ตสฺส อนุทฺธฏตฺตาติ. ยถาห-สหชาตา ทสฺสเนนปหาตพฺพา เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยนปจฺจโย. นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ สหชาตา ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนาสมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ จิตฺตาสมุฏฺฐานานญฺจรูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ. นจ นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสตฺติยา วินา วิปากุปฺปาทนํนาม อตฺถีติ. ยทิเอวํ สา ปวตฺติวิปากํปิ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติเจ.น. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ตสฺสา วิปากสฺส อุทฺธฏตฺตา. ยถาห-กตเม ธมฺมา อกุสลา. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํวา.ล. อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทาติ. เตนาห ปวตฺติยํ ปน สพฺพํปิ ทฺวาทสวิธนฺติอาทิ.

153. “于此”指于此四种显现处。“离掉举(uddhacca)”指排除了与掉举相应的思(cetanā)。然则，为何此处要排除掉举思呢？因为它不牵引结生(paṭisandhi)。若问：如何得知？因为在《法集》(Dhammasaṅgaṇī)中，于见所断(dassanena pahātabba)法中未说及它，而仅在修所断(bhāvanāya pahātabba)法中说及。如所说：“四种邪见相应心生起，疑相应心生起，此等法为见所断；掉举相应心生起，此法为修所断；其余四种邪见不相应心生起，及二种瞋相应心生起，或为见所断，或为修所断。”由此可知，凡未在见所断法中说及的不善法，即不牵引结生。在《发趣》(Paṭṭhāna)中，仅于见所断法中揭示了异时业缘(nānākkhaṇika kammapaccaya)，于其余处则未揭示。如所说：“俱生(sahajātā)的见所断思，是相应诸法及心生色的业缘。异时的见所断思，是异熟(vipāka)蕴及业生色的业缘。俱生的修所断思，是相应诸法及心生色的业缘。”若无异时业缘之力，则无名为异熟之生起。若尔，可否说它亦不产生生命流转(pavatti)中的异熟呢？不可。因为在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中揭示了它的异熟。如所说：“何等为不善法？于某时，不善心生起，舍俱行，掉举相应，或以色为所缘……此等为不善法。于此等法之智，是法无碍解(dhammapaṭisambhidā)；于其异熟之智，是义无碍解(atthapaṭisambhidā)。”是故说：“然于生命流转中，一切十二种……”等。

[๑๖๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[160] 然而，所应阐明的是：

‘‘อธิโมกฺขวิรเหน สพฺพทุพฺพลํปิ วิจิกิจฺฉาสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. อธิโมกฺขสมฺปโยเคน ตโต พลวนฺตํปิ อุทฺธจฺจสหคตํ นากฑฺฒตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“因无胜解(adhimokkha)，故即使最弱之疑(vicikicchā)相应心亦能牵引结生；因有胜解相应，故比其更强之掉举相应心亦不能牵引结生”，此说不妥。

น หิ [Pg.239] อธิโมกฺขวิรหมตฺเตน วิจิกิจฺฉาสหคตํ สพฺพทุพฺพลนฺติจ อธิโมกฺขสมฺปโยคมตฺเตน อุทฺธจฺจสหคตํ ตโต พลวนฺตนฺติจ สกฺกา วตฺตุํ. สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย อตฺตโน วิสเย มหาหตฺถินาคสฺส วิย พลวตรตฺตา อติวิย กาฬกธมฺมตฺตาจาติ. ตถา หิสา เอกนฺเตน ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ ปธานภาเวน วุตฺตา. ตโตเยวจ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํปิ ตสฺสา วิญฺญาตพฺพํ โหตีติ. สภาววิรุทฺธตฺตาเยว ปน วิจิกิจฺฉาสหคตํ อธิโมกฺขรหิตํ โหตีติ ยุตฺตํ. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตเมว สพฺพทุพฺพลนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาปีติ สุคติทุคฺคติวเสน สพฺพสฺมึปิ. ยถารหนฺติ เตสุ โลเกสุ ลทฺธวตฺถุทฺวารานุรูปํ. วิปจฺจตีติ วิปาเจติ วิปกฺกภาวํ อาปาเทติ. สพฺพํปิวาทฺวาทสวิธํ อกุสลกมฺมํ สตฺตา กุสลปากานิ หุตฺวา วิปจฺจติ, วิปกฺกภาวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

诚然，不可仅因无胜解，便说疑相应心为最弱；亦不可仅因有胜解相应，便说掉举相应心比其更强。因为如“于师疑，于法疑”等方式所说的疑，于其自境中，犹如大象王，极为有力，且是极黑之法。正因如此，它才被说成是见所断法中的主要部分。亦应由此了知其能牵引结生。然则，正因自性相违，故疑相应心无胜解，此为合理。是故当知，掉举相应心实为最弱。“于一切处”指依善趣(sugati)、恶趣(duggati)而于一切处。“如其所应”指于彼等世间中，随其所得依处(vatthu)与门(dvāra)而相应。“成熟”意为使之成熟，令其达到异熟状态。或者说，一切十二种不善业，成为众生的不善异熟而成熟，达到异熟状态，即此义。

ยสฺมา กุสลกมฺมานิ อปายภูมิยํปิ ปวตฺติยํ มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ สนฺตาเน สยเมว อตฺตโนวิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. อญฺเญสํปิ อาปายิกานํ เตน เตน การเณน อิฏฺฐารมฺมณ สมาโยเค สติ อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ ลภิตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. ตสฺมา ตถาปวตฺติยญฺจาติอาทิ มาห. น หิ ตานิ สุขวิปากานิ อกุสกมฺมสฺส วิปากานิ ภวิตุํ อรหนฺติ. วุตฺเตญฺเหตํ วิภงฺเค อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺยาติอาทิ. ตตฺถ มหาวิปากานิ สุคติ กามโลเก อเหตุกานิ อฏฺฐปิ สพฺพสฺมึ กามโลเก เตสุจ ปญฺจจกฺขุวิญฺญาณ โสตวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ยุคฬานิ รูปโลเก วิปจฺจตีติ วุตฺตํ ยถารหํ วิปจฺจตีติ. รูปาวจร กุสลญฺหิ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานิ ชนยนฺตํปิ สยํ วิปจฺจมานํ อารมฺมณนฺตเร อญฺญภูมิก วิปากภาเวน นวิปจฺจติ. กามวิราคภาวนาภาเวน ปน อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสสตฺตา กามตณฺหาย อวิสยภูเต นิมิตฺตา รมฺมเณ อตฺตนา สพฺพโส สทิเสน มหคฺคตภาวปตฺเตน รูป วิปากภาเวเนว [Pg.240] วิปจฺจติ. ตสฺมา รูปโลเกปิ ตานิ ปญฺจวิปากานิ กามาวจรกุสลสฺเสวาติ เวทิตพฺพานีติ. ทฺวีสุ กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐาเนสุ ปฏิสนฺธินาม มหนฺตํฐานํ โหติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ นาติหีนํ วิปากํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปวตฺติยํ ปน นานาฐาเนสุ นานากิจฺเจหิ วิปจฺจติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ วิปจฺเจตุํ นสกฺโกติ. ปญฺจวิญฺญาณฏฺฐานาทีสุ ปริตฺตเกสุ วิปจฺจมานํ ฐานา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตทารมฺมณฏฺฐาเน วิปจฺจมานํ เยภุยฺเยน ชวนา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตสฺมา โสฬสกมคฺโค ทฺวาทสกมคฺโค อเหตุ กฏฺฐกนฺติ เอวํเอเกกสฺส กมฺมสฺส วิปากปฺปเภโท ปวตฺโตติตํ ปเภทํทสฺเสตุํ ตตฺถาปีติอาทิมาห.

由于善业，即使在恶趣地(apāyabhūmi)的生命期(pavatti)中，也能生起大财富，在具大神力的龙(nāga)、金翅鸟(supaṇṇa)等的相续中，自行创造其异熟的机会，而产生乐异熟。其他的恶趣众生，也会因种种因缘与可爱所缘(iṭṭhārammaṇa)相遇时，获得自身异熟的机会，而产生乐异熟。因此说“于如是生命期中”等。因为那些乐异熟不可能是由不善业所产生的异熟。《分别论》(Vibhaṅga)中也说：“这是不可能、无机会的，即由身恶行(kāyaduccarita)会产生可爱、可喜、可意的异熟”等。于此，大异熟心在欲界善趣中[成熟]，八无因[异熟心]在整个欲界中[成熟]。其中，眼识、耳识、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)这五对[心]，被说为“在色界成熟”，即如其所应地成熟。色界善业虽然能产生业生色(kammasamuṭṭhānarūpa)，但当其自身成熟时，若缘于他地(aññabhūmika)的所缘，则不以他地异熟的方式成熟。然而，由于修习离欲而达到安止(appanā)的殊胜业力，对于非欲贪(kāmataṇhā)所缘的相(nimitta)所缘，它会以与自身完全相同、已达广大(mahaggata)状态的色界异熟的方式成熟。因此，当知在色界的那五种异熟也是欲界善业的[异熟]。在业成熟的两种时机中，结生(paṭisandhi)是重要的时机。因此，那时成熟的业，能根据自身的能力，产生不那么低劣的异熟。但在生命期中，则在不同之处以不同作用成熟。因此，那时成熟的业，不能根据自身的能力成熟。在五识处等微小之处成熟时，会相应于其处而成熟。在彼所缘(tadārammaṇa)处成熟时，大多会相应于速行(javana)而成熟。因此，为显示每一业的异熟类别在生命期中如何展开——如十六类、十二类、无因类等——而说“于此亦”等。

กุสลํ ทุวิธํ สมฺปชานกตํ อสมฺปชานกตนฺติ. ตตฺถ กมฺมา ยูหนกาเล อนฺตมโส เหฏฺฐา วุตฺตํ ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณํปิ สุฏฺฐุ โยเชตฺวา กตํ สมฺปชานกตํนาม. ยถาห-กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา กตํ สมฺปชานกตํ นามาติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณ มตฺตํปิ อโยเชตฺวา ตํ อสมฺปชานกตํ นาม. ยถาห-กมฺมํปิ กมฺมผลมฺปิ อชานิตฺวา กตํ อสมฺปชานกตํ นามาติ. ตตฺถ สมฺปชานกตํ ติเหตุกํ โหติ. อสมฺปชานกตํ ทุเหตุกํ. ยถาห-สมฺปชานกรณํ ปน จตุญาณสมฺปยุตฺเตหิ โหติ. อสมฺปชาน กรณํ จตูหิ ญาณวิปฺปยุตฺเตหีติ. ตตฺถ เอกเมกํ อุกฺกฏฺฐํ โอมกนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กุสลสมเย ปริยุฏฺฐิเต นีวรณธมฺเมวา อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทิเก ปาปธมฺเมวา สุฏฺฐุ โสเธตฺวา กตํ อุกฺกฏฺฐํ นาม. อโสเธตฺวา กตํ เตหิโวกิณฺณํ โอมกํนาม. อปิจ, ยํ กตฺวา ปจฺฉา ลาภา วต เม. นจ วต เม อลาภา. สุลทฺธํ วต เม. นจ วต เม ทุลฺลทฺธํ. ยสฺส เม อีทิสํ ปุญฺญํ ปสุตนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ อนุโมทิตํ. ตํ อุกฺกฏฺฐํ. ยํ กตฺวา ปจฺฉา เยนเกนจิ การเณน ทุฏฺฐุกตํ มยาติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ. ตํโอมกํ. เอวํ จตุพฺพิธสฺส กมฺมสฺส วเสน จตุพฺพิธํ วิปาก โกฏฺฐาสํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตถาปีติอาทิ มาห. ตตฺถาปีติ [Pg.241] ตสฺมึ กามาวจรกุสเลปิ. ติเหตุกมุกฺกฏฺฐนฺติ อุกฺกฏฺฐภูตํ ปณีตภูตํ จตุพฺพิธํ ติเหตุกํ. ติเหตุกปฏิสนฺธินฺติ จตุพฺพิธํ ติเหตุก ปฏิสนฺธิวิปากํ. เอตฺถจ เอกเจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ. ปวตฺติวิปากํ ปน อสงฺขฺเยยฺเยสุปิ ภเวสุ เทติเยว. เอตฺถ สิยา –

善业分为两种：明智而作(sampajānakata)与非明智而作(asampajānakata)。于此，造业时，至少运用了如下所说的正直见业智(diṭṭhujukammañāṇa)而善作者，名为明智而作。如言：“信受业与业果而作者，名为明智而作。”丝毫未运用正直见业智者，名为非明智而作。如言：“不知业与业果而作者，名为非明智而作。”其中，明智而作是三因的，非明智而作是二因的。如言：“明智之作为由四种智相应[心]所成，非明智之作为由四种智不相应[心]所成。”其中，每一类又分为殊胜与低劣两种。于此，行善时，善加清除了已生起的诸盖(nīvaraṇa)或自赞毁他等恶法而作者，名为殊胜。未加清除，为彼等所杂染者，名为低劣。再者，作业之后，一再随喜：“我实有利！我实无损！我实善得！我实无不得！我已积集如是福德！”此为殊胜。作业之后，因某种原因而生起后悔：“我做了不善！”此为低劣。如是，为依四种业而分别开示四种异熟部分，故说“于此亦”等。“于此亦”者，即于欲界善业中。“三因殊胜”者，即已成殊胜、已成上妙的四种三因[业]。“三因结生”者，即四种三因结生异熟。于此，一思(cetanā)仅生一结生(paṭisandhi)，而生命期异熟(pavattivipāka)则于无量诸有中亦能产生。于此，或有[疑问]——

เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, สหสฺสกปฺปโกฏิโย;

เทเวสุจ มนุสฺเสสุ, เสเสน ปรินิพฺพุโตติ หิ วุตฺตํ.

供养一朵花后，于百亿劫中，在天界与人界[受生]，以其余[善业]而般涅槃。诚如是说。

ตสฺมา เอกา เจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทตีติ อิทํ น ยุชฺชตีติ. น น ยุชฺชติ. ปุพฺพาปรเจตนาหิ สทฺธึ สหสฺสกปฺป โกฏิ ปริมาณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. จิตฺตญฺหินาม เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกสต สหสฺส โกฏิสงฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตโตจิรตเรกาเลวตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. สหสฺส กปฺปโกฏิโยติ จ สหสฺสอายุกปฺปโกฏิโย สหสฺส อตฺตภาวโกฏิโยติ เนตฺติอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ปุพฺพาปรเจตนานญฺจ ปฏิสนฺธิทานภาโว โกสลสํยุตฺตเกน ทีเปตพฺโพ. เอกปิณฺฑปาตทานสฺมึหิ เอกาเจตนาทฺเว ปฏิสนฺธิโย น เทติ. ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาวเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สคฺเค สตฺตกฺขตฺตุํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโตติ หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ติเหตุ กํปิ กมฺมํ ปฏิปกฺเขหิ อภิภุยฺยมานํ วิหตสามตฺถิยํ หุตฺวา ติเหตุกวิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ. นจ ตํ อติทุพฺพลํปิ สมานํ โกสลฺลสงฺขาเตน ญาเณน ยุตฺตตฺตา อติพฺยามุฬฺหปจฺจย ภูหํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติสหิตํ อเหตุกวิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ ติเหตุกโมมกนฺติอาทิ. ทฺวาทสวิปากานิวิปจฺจติ. อยํ ทฺวาท สกมคฺโคนาม อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ. อิทํ อเหตุ กฏฺฐกํนาม. เอวํ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาทวเสน วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โมรวาปิวาสิ มหาทตฺตตฺเถรวาทํ ทสฺเสตุํ คาถมาห. โส หิ เถโรวิปากานํ อสงฺขาริกตา สสงฺขาริกตาจ กมฺมวเสเนว สิทฺธาปิ กตฺวา อสงฺขารํ กมฺมํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจติ. สสงฺขารํกมฺมํ อสงฺขารวิปากานิ นวจฺจตีติ วทติ.

因此，“一思仅产生一结生(paṭisandhi)”此说不成立。并非不成立。因为可说与前、后思一起，其量达千亿劫。须知心于一弹指顷亦能生起无数百千万亿，更长久的时间则不待言。而“千亿劫”，在《导论义注》(Nettiaṭṭhakathā)中说为“千亿寿量劫”、“千亿自体”。前、后思能给予结生之事，当以《憍萨罗相应》(Kosalasaṃyutta)阐明。于一抟食之施，一思不能产生二结生。《相应义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)中实说：“依前、后思之力，七次生于天界，七次生于长者家。”任何三因业若被对治法所压伏，失其能力，则不能产生三因异熟。亦非说彼业虽极劣，但因与名为“善巧”之智相应，故能产生以极为错乱为缘、且伴随天生盲等不幸的无因异熟。如说“三因劣业”等，（此业）令十二异熟成熟。此所谓“十二业道”仅令无因异熟成熟。此所谓“无因木段”。如是依三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老之说开示异熟的转起后，今为开示居住在摩罗瓦(Moravāpi)的摩诃达多(Mahādatta)长老之说而说偈。彼长老说：异熟的无行性(asaṅkhārikatā)与有行性(sasaṅkhārikatā)，虽仅依业力而成，但无行业不令有行异熟成熟，有行业亦不令无行异熟成熟。

ยถา [Pg.242] มุขนิมิตฺตํ นาม มุเข สนฺนิสินฺเน สนฺนิสีทติ. จลนฺเต จลติ. เอวํ ปโยเคน อสาธนียานํ วิปากานํ ติกฺขมนฺทตา วิเสสภูโต สงฺขารเภโท กมฺมวเสเนว วตฺตพฺโพ. น ปโยควเสน. อิตรถา กมฺมวิเสเสน ติกฺขมนฺทชาตานํ เตสํ สนฺนิหิตปจฺจยมตฺเตน มนฺทติกฺขตาปตฺตินาม สิยาติ. อเหตุ กวิปากานํ ปน ปริทุพฺพลตฺตา อปริพฺยตฺโตว ติกฺขมนฺทตา วิเสโสติ อุภยกมฺมนิพฺพตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน เตสํ สสงฺขาราสงฺขารภาโว ปฏิสนฺธิวเสนวา ตทารมฺมณวเสนวา อุปฺปตฺติกาเล ปุพฺพปโยคสงฺขาตสฺส ปจฺจยวิเสสสฺส ภาวาภาเวน วตฺตุํ ยุตฺโต. น กมฺมาคมนวเสน, น หิ กมฺมภเว สงฺขาโร ภวนฺตเร วิปากานิ วิเสเสตุํ ยุตฺโต. ตสฺมา อิมํ วาทํ เกจิวาทํนาม กโรนฺโต เกจนาติ อาห.

譬如面相，面静则相静，面动则相动。如是，对于非由加行(payoga)所成就的异熟，其作为强弱之别的行之差别，当知仅依业力，非依加行力。否则，彼等由业之差别而生的强、弱（异熟），仅因现前之缘即会从弱转强。然而，无因异熟因其极劣，强、弱差别不明显，其意为由两种业所成。因为彼等的有行、无行状态，应依结生或依彼所缘，于生起时，由名为“前加行”(pubbapayoga)的缘之差别有无而说，非依业的来处。因为业有中的行，不应于他有中区别异熟。因此，（作者）说“某些人”，是将此说作成“某些人之说”(kecivāda)。

อิมสฺมึ เกจิวาเท อสงฺขาริกกมฺเม สสงฺขาริก วิปากานิ สสงฺขาริกกมฺเมจ อสงฺขาริกวิปากานิ วชฺเชตฺวา จตูสุ ติเห ตุกุกฺกฏฺเฐสุ กมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย วิปากานิ ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมกกมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทส. ตถา จตูสุ ทฺวิเหตุกุกฺกฏฺเฐสุ. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมเกสุ ปน ปฏิสนฺธิยํ เอกํ อเหตุกํ ปวตฺติยํ อฏฺฐอเหตุกานีติ เอวํ วิปากานํ ทฺเว ทฺวาทสกมคฺคา จตฺตาโร ทสกมคฺคา เอกํ อเหตุกฏฺฐกญฺจ โหนฺติ, ตํสพฺพํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ เตสนฺติ คาถมาห.

于此“某些人之说”(kecivāda)中，除去无行业之有行异熟，及有行业之无行异熟，于四种三因强业(ukkaṭṭha)中：无行二种，于结生时有二异熟，于生命期有十二；有行二种，于结生时有二，于生命期有十二。于四种二因劣业(omaka)中：无行二种，于结生时有二，于生命期有十；有行二种，于结生时有二，于生命期有十。于四种二因强业中亦然。然而，于四种二因劣业中，于结生时有一无因（异熟），于生命期有八无因（异熟）。如是，异熟有二种十二业道、四种十业道及一种无因八法。为总摄此一切而开示，故说“彼等”(tesaṃ)之偈。

เตสนฺติ เตสํ เกสญฺจิ เถรานํ วาเท. อฏฺฐสาลินิยํ ปน ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิติเหตุกาว โหติ. น ทุเหตุกา นจอเหตุกา. ทุเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกาปิ โหติ อเหตุกาปิ. ติเหตุกา ปน นโหตีติ เอวํ ปวตฺโต มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทปิ อาคโต. ตตฺถ ยถา ทุเหตุเกน หีเนน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา โหติ. ตถา ติเหตุเกนปิ หีเนน กมฺเมน ทุเหตุกาปิ [Pg.243] ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพาเยวาติ กตฺวา อิธ อยํวาโท เถเรน น คหิโตติ เวทิตพฺโพ. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน-คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตาติจ คติ สมฺปตฺติยา ญาณ วิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหหิ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺเว เหตู อพฺยากตาติจ เอวํ ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว วุตฺตา. ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกาว. น ปน คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ติเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกา ปฏิสนฺธิ วุตฺตา. นจ จตุนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธีติ.

“彼等”(tesaṃ)是说在某些长老的学说中。然而在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，由三因业所成的结生，必是三因，非二因亦非无因。由二因业所成的结生，可是二因，亦可是无因，但非三因。如是流传的大法护(Mahādhammarakkhita)长老之说亦传来。于此，应知：犹如必须接受由劣二因业而有无因结生，如是也必须接受由劣三因业而有二因结生，（作者）作此想，故此说不为本论长老所采纳。然而在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中：“于善趣圆满(gatisampatti)、智相应(ñāṇasampayutta)，由八因之缘而有生。善业之速行刹那有三善因，欣求刹那(nikantikkhaṇa)有二善因，结生刹那有三无记因。”“于善趣圆满、智不相应(ñāṇavippayutta)，由六因之缘而有生。善业之速行刹那有二善因，欣求刹那有二不善因，结生刹那有二无记因。”如是，（该论）说由三因业所成的结生是三因，由二因业所成是二因。但并未说“于善趣圆满、智不相应，由七因之缘”等，由三因业而有二因结生；亦未说“由四因之缘”等，由二因业而有无因结生。

ตตฺถ ปน ตีสุ ขเณสุ สหชาต เหตูนํ วเสน เหตุ มูลโกว อยํ เทสนาวาโรติ กตฺวา อโนกาสตาย อเหตุกปฏิสนฺธิ ตตฺถ นวุตฺตา. น ปน อลพฺภมานตาย. ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิ ปน อโนกาสาเยว นโหติ. อลพฺภ มานตฺตาเยว สา นวุตฺตาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตสฺมา ยุตฺติโต ปาฬิเยว พลวตราติ กตฺวา มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทว ปาฬิยา สเมตีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ฏีกาการา ปน กมฺมสริกฺขก วิปากทสฺสนตฺถํ สาวเสส ปาโฐว มหาเถเรน วุตฺโตติ อิจฺฉนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํปิ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโทว ปมาณํ กตฺวา วุตฺโตติ.

然而，于此三刹那中，由于俱生因，此教示之分段乃以因为根本，故因无有机会，未说无因结生，而非因其不可得。至于二因结生，则非无有机会，实可了知，其未被说，正因其不可得。是故，从道理上说，圣典本身更为有力，当知《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中所说，摩诃昙摩罗弃多长老(Mahādhammarakkhita Thera)之说与圣典相合。然而，复注师们则认为，大长老为显示与业相应的果报，故说有余之文。如是，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中亦以三藏小龙长老(Tipiṭakacūḷanāga Thera)之说为准而说。

วิภาวนิยํ อิทานิ เอกาย เจตนาย ทฺวาทสวิปากานิ เอตฺเถว ทสกมคฺโคปิ อเหตุกฏฺฐกมฺปิติ อาคตสฺส โมรวาปิวาสิ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺสาติ ปาโฐ.

于《明了疏》(Vibhāvanī)中，今当辨明：“由一思(cetanā)而有十二果报，于此亦有十业道及无因八法聚。”此乃摩罗瓦皮(Moravāpi)住者摩诃昙摩罗弃多长老(Mahādhammarakkhita Thera)之读法。

โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรสฺสาติ ปน วตฺตพฺโพ. มหาธมฺม รกฺขิตตฺเถรวาโทปิ ปน เอตฺถ เอกเทเสน สงฺคหิโตเยว. ตสฺมึปิ หิ อสงฺขาริกํ กมฺมํ อสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน สสงฺขาริกํ[Pg.244]. สสงฺขาริกํ กมฺมํ สสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน อสงฺขาริกนฺติ อาคตเมวาติ. [กามาวจรกมฺมํ]

然而，亦有摩罗瓦皮(Moravāpi)住者摩诃达多长老(Mahādatta Thera)之读法。摩诃昙摩罗弃多长老之说亦部分包含于此。因为于彼说中亦云：“无功用行之业唯生无功用行之果，非有功用行。有功用行之业唯生有功用行之果，非无功用行。”[欲界业]

๑๕๔. รูปาวจรกมฺเม ปริตฺตนฺติ ทุวิธํ ปริตฺตํ อปคุณตา ยวา หีนตายวา. ตตฺถ ยํ ปณีเตหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํปิ อภาวิตํ โหติ ปฏิลทฺธมตฺตํ, ตํ อปคุณตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยํ อปคุณํ โหติ, อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อิทํ ปริตฺตํนามาติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ยํ ปน สุภาวิตํปิ สมานํ หีเนหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํ โหติ. ตํ หีนตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ ฉนฺโทวา หีโน โหติ. วีริยํวา, จิตฺตํวา, วีมํสาวา, ตํ หีนํนามาติ ตตฺเถว วุตฺตํ. มชฺฌิมํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ นาติปคุณ ตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย นาติสุภาวิโต มชฺฌิโมติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา มชฺฌิมา โหนฺติ. ตํ มชฺฌิมนฺติ อฏฺฐ สาลินิยํ วุตฺตํ. ปณีตํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ อติปคุณตาย ปณีตํ สนฺธาย สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต ปณีโตติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. ปณีเตหิ ปน ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปณีตํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา ปณีตา โหนฺติ. ตํ ปณีตนฺติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยานิ อปคุณตาทิ วเสน ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. ยานิ ปน หีนาทีหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตาเนว อิธาธิปฺเปตานิ. อิมาเนว หิ ติวิธาสุ ภูมีสุ ติวิธํ พฺรหฺมุปปตฺติเภทํ สาเธนฺตีติ. อิตฺถีนํ ฌาเนสุ วสีปตฺตานํปิ ฉนฺทาทีนํ อปณีตตาย มหาพฺรหฺเมสุ อนุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ สาธกํ. เตเนวจ อฏฺฐกถายํ ฉนฺทาทิวเสน สิทฺธานิ หีน มชฺฌิม ปณีตานิ อฏฺฐารสปเภเทน วิภชิตฺวา อิมานิ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ นาม อิเมหิ ปภาวิตตฺตา อิเมสํ วเสน อฏฺฐารสขตฺติยา อฏฺฐารส พฺราหฺมณา อฏฺฐารส เวสฺสา อฏฺฐารส สุทฺทา อฏฺฐจตฺตา ลีส โคตฺต จรณานิ เวทิตพฺพานีติ วุตฺตํ. เอเตน หิ เทวานํปิ พฺรหฺมูนํปิ ลพฺภมานํ อุปปตฺติเภทํ อุปลกฺเขตีติ.

154. 色界业中，劣者有二：由不善巧故，或由下劣故。其中，虽与殊胜之欲等相应，然未修习，仅是获得，此名“由不善巧故劣”。关于此，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：“凡不善巧者，不能为上禅之缘，此名为劣。”又，虽善修习，然与下劣之欲等相应，此名“由下劣故劣”。关于此，彼处又说：“于造业刹那，若欲、或精进、或心、或观慧下劣，此名为下劣。”中者亦有二。其中，关于“由非极善巧故为中”，《清净道论》(Visuddhimagga)中说：“非极善修习者为中。”关于“由与中等之欲等相应故为中”，《含义阐明》中说：“于造业刹那，彼诸法为中等，此名为中。”上者亦有二。其中，关于“由极善巧故为上”，《清净道论》中说：“善修习达自在者为上。”又，关于“由与殊胜之欲等相应故为上”，《含义阐明》中说：“于造业刹那，彼诸法为殊胜，此名为上。”此处，由不善巧等所说之劣等，非此处所欲说。而由与下劣等之欲等相应所说之劣等，方是此处所欲说。正是此等，于三地中成就三种梵天生之差别。于此，已得禅定自在之女性，亦因欲等不殊胜而不得生于大梵天(Mahābrahmā)，此即是证明。是故，义注中依欲等，将已成之劣、中、上分为十八种差别而说：“此等名为十八业门，因此等所影响，故当知依此等有十八刹帝利、十八婆罗门、十八吠舍、十八首陀罗，共四十八种姓与行。”由此，亦可标识诸天与梵天所得之生之差别。

[๑๖๑] วิภาวนิยํ ปน

[161] 然而，于《明了疏》(Vibhāvanī)中

‘‘ปฏิลทฺธมตฺตํ [Pg.245] อนาเสวิตํ ปริตฺตนฺติ อวิเสสโตว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตถา นาติ สุภาวิตํ อมริปุณฺณวสีภาวํ มชฺฌิมํ. อติวิยสุภาวิตํ ปน สพฺพโส ปริปุณฺณ วสีภาวํ ปณีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ อิธ นยุชฺชติเยว.

“仅获得而未亲近修习者为劣”，此乃义注中不加区别而说。同样，“非极善修习、未圆满自在者为中。而极善修习、完全圆满自在者为上”。此等一切于此处皆不适用。

ตญฺหิ อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถาสมตฺถํวา หาน ภาคิยตาทิ วิเสสํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. น ปน อุปปตฺติ เภทชนก วิเสสนฺติ.

因为彼说是针对能否成为上分禅定之缘，或针对退分等差别而说，而非针对能产生投生差别之差别而说。

[๑๖๒] ยญฺจ ตตฺถ

[162] 又于彼处

‘‘อาจริเยน ปเนตฺถ ปริตฺตํปิ อีสกํ ลทฺธาเสวนเมว อธิปฺเปตนฺติ ทิสฺสติ. ตถา หาเนน นามรูปปริจฺเฉเท-

“于此，可见阿阇梨意指，劣者亦是稍有获得与亲近修习者。同样，彼于《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中，因退失而说：”

สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล;

อลทฺธา ตาทิสํ เหตุ, มภิญฺญา น วิปจฺจตีติ.

“已得等同亲近修，大势力法现有时；未得如是之因者，神通终不能成熟。”

สมานภูมิกโตว อาเสวน ลาเภน พลว ภาวโต มหคฺคตธมฺมานํ วิปากทานํ วตฺวา ตทภาวโต อภิญฺญาย อวิปจฺจนํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพเมว.

“由同一地之故，由得亲近修习而有力，故说广大法之给与果报；由无彼故，说神通不成熟。”此亦当审察。

ยถา หิ อริยมคฺคเจตนา อตฺตนา สมานภูมกชวนโต อลทฺธาเสวนาปิ สมานา วิปากํ น เทตีติ นตฺถิ. ตถา อาทิ กมฺมิกวีถิยํ เอกวารมตฺตภูตา สพฺพสมาปตฺติ วีถีสุจ สพฺพปถ มภูตา มหคฺคตเจตนาปิ สมานภูมกธมฺมโต อลทฺธาเสวน ตาย ทุพฺพลตฺตา วิปากํ นเทตีติ นตฺถีติ น น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. เอตฺถ สิยา- ตสฺเสว รูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ.ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตํ. น จ สา เจตนา อุปจิตานาม โหติ. สมานภูมก ธมฺมโต อลทฺธาเสวนตฺตาติ.น. มคฺคเจตนายปิ อวิปากตาปตฺติโต. สาปิหิ ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ. ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตา. นจ สาปิ สมานภูมกธมฺมโต ลทฺธาเสวนา โหตีติ. อุภยตฺถ [Pg.246] ปน ปถมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย อุปจินิตฺวา ภาเวตฺวา อาคตตฺตา อสมานภูมิก ชวเนหิปิ ลทฺธาเสวน ภาวํ ปฏิจฺจ อุปจิตตา ภาวิตตาจ วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺมา อาทิ กมฺมิกภูตาปิ มหคฺคตเจตนา มรณา สนฺเน ลทฺธา อพฺภุณฺหา อาสนฺนกมฺมภูตา วิปากํ นเทตีติ น วตฺตพฺพา. อภิญฺญาเจตนา จ สมานภูมเกหิปิ นานาวชฺชนวีถิชวเนหิ สุฏฺฐุตรํ ลทฺธาเสวนตฺตา ติกฺขตรภูตา กถํ ทุพฺพลานาม สิยา. เตเนว อยํ วาโท อนุฏีกายํ ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เกจิ ปน สมาน ภูมกโต อาเสวนลาเภน พลวนฺตานิ ฌานานีติ ตานิ วิปากํ เทนฺติ. อภิญฺญา ปน สติปิ ฌานภาเว ตทภาวโต ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาคนฺตุกตฺตาวา ทุพฺพลา. ตสฺมา วิปากํ น เทนฺตีติ วทนฺติ. ตํ อการณํ. ปุนปฺปุนํ ปริกมฺมวเสน อภิญฺญา ยปิ วสีภาวสมฺภวโตติ. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺส ปน อานิสํสภูตา อภิญฺญาเจตนา ตสฺส ผลสทิสา ผลฏฺฐาเน ฐิตา, ตสฺมา สา วิปากํ นเทตีติ อิจฺฉนฺติ ฏีกาการา. ตสฺส ปน อิทฺธิ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ วิปจฺจนกิจฺจโตปิ มหนฺตตรํ โหติ. สพฺพถา เมนจ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ สาเธนฺติยา วิปจฺจนถาเมปิ เตน ถาเมน สห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ตสฺมา สา ปุน วิปากํ นเทตีติปิ ยุชฺชติเยว. ปญฺจมชฺฌานนฺติ อภิญฺญาภาวํ อปตฺตํ ปริตฺตาทิเภเทน ติวิธํ ปญฺจมชฺฌานํ. ตเทวาติ ปญฺจมฌานเมว. สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวาติ จิตฺเต สติ รชฺชน ทุสฺสน มุยฺหนานิ โหนฺติ. ตสฺมึ อสติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโตนาม โหตีติ เอวํ จิตฺเต เอว อาทีนวํ ทิสฺวา อจิตฺตกภวปตฺถนา สหิตํ วาโยกสิเณวา เกสญฺจิ มเตน ปริจฺฉินฺนากาส กสิเณวา สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา. อสญฺญสตฺเตสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ เยน เยน อิริยาปเถน อิธ มรนฺติ, เตเนว ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. กมฺมกิริยวาทิติตฺถิยา เอวาติ อธิปฺปาโย. น หิ อกมฺมกิริยวาทีนํ ฌานภาวนา นาม อตฺถีติ. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ สุทฺธาวาเสสุ ปน อนาคามิโน เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น อญฺเญ สกทาคามิอาทโยติ อตฺโถ. เอเตน อนาคามีนํ อญฺญสฺมึปิ พฺรหฺมโลเก อุปฺปตฺติ อปฺปฏิสิทฺธา [Pg.247] โหติ. อนาคามีสุจ สทฺธาธิโก อวิเหสุ อุปฺปชฺชติ, วีริยาธิโก อตปฺเปสุ. สตาธิโก สุทสฺเสสุ. สมาธาธิโก สุทสฺสีสุ. ปญฺญาธิโก อกนิฏฺเฐสูติ. ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา ยถากฺกมํ อรูเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปถมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวาติอาทิ สพฺพํ ปถมชฺฌานาทีนํ ยถา สกํ วิปจฺจนภูมิ ววตฺถานวเสน วุตฺตํ. สมาปตฺติลาภิโน ปน ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามิโน อตฺตนา ลทฺธสมาปตฺตีนํ วิปจฺจนภูมีสุ อิจฺฉิตภูมิยํ นิพฺพตฺตนฺติ. เตสุ ปุถุชฺชโน นิกนฺติยา สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริ หีเน สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริหีเน สติ กามภเว นิกนฺตินาม เตสํ น สมฺภวตีติ ปริหีนชฺฌานาเอว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ.

正如圣道心(ariyamaggacetanā)即便没有得到与自己同一层次的速行(javana)的滋养，也不会没有果报，这种说法是不存在的。同样地，在初业者(ādikammika)的心路中，仅发生一次的、以及在所有等至(samāpatti)心路中首次发生的广大心(mahaggatacetanā)，也因未得到与自己同一层次的法的滋养而力量薄弱，所以不得果报，这种说法是不存在的，也是可以理解的。此处可能会有人说：色界善业因经过造作和积集而能得到果报。经中说“证得初禅而住”，但那个心确实没有被积集，因为它没有得到与自己同一层次的法的滋养。（答曰：）不然。圣道心也不会没有果报。它也因经过造作和修习，所以能得到果报。经中说“证得初禅而住”，但它也没有得到与自己同一层次的法的滋养。然而，在这两种情况中，从最初的作意开始，因积集和修习而生起，并且即使不是同一层次的速行，也能得到滋养，所以说积集和修习的说法是成立的。因此，即使是初业者的广大心，在临死时若新近获得力量，成为临死业(āsannakamma)，也不应说它不会带来果报。再说，神通心(abhiññācetanā)比同一层次的各种转向心路速行更容易得到滋养，更加敏锐，怎么能说是薄弱的呢？因此，这种说法已在《随注》(Anuṭīkā)中被驳斥了。那里有这样说：“有些人认为，禅那因为得到同一层次的滋养而变得强大，所以能够产生果报。然而，神通(abhiññā)即使具有禅那的基础，但因缺乏这种滋养，而且对于不同的所缘境来说是外来的，所以力量薄弱，因此不能产生果报。”这种说法是没有道理的。神通也可以通过反复的预备修行而达到自在的境界。然而，对于第四禅定所产生的神通心来说，因其与第四禅定的果相似，处于果的地位，所以诸注疏师认为它不会产生果报。然而，其神通变现等作用比其（业）成熟的作用更强大。当它完全用于实现神通变现等作用时，其（业）成熟的力量也随之耗尽。因此，它不再产生果报，这种说法也是合理的。第五禅是指没有获得神通的，分为劣、中、上三种的第五禅。指的就是第五禅。修习想离贪(saññāvirāga)，即是：有心则有贪染、嗔恚、愚痴；若无心，则名为证得现法涅槃。像这样看到心的过患，怀着对无心存在的希求，或者依于风遍(vāyokasiṇa)，或者依于某些人所认为的有限虚空遍(paricchinnākāsakasiṇa)，来修习想离贪。无想有情(asaññasatta)众生，会以在此世死亡时的姿态，而在彼处出生。其意是指，这是持业-作用论的外道之见。因为持无作用论者并无所谓的禅修。阿那含(anāgāmī)则生于净居天(suddhāvāsa)，并且只有阿那含才能生于净居天，而不是斯陀含(sakadāgāmī)等其他圣者。由此可知，阿那含生于其他梵天界也未被遮止。在阿那含中，信根强者生于无烦天(aviha)，精进根强者生于无热天(atappa)，念根强者生于善见天(sudassā)，定根强者生于善现天(sudassī)，慧根强者生于色究竟天(akaniṭṭhā)。依次修习，依次生于无色界，应如是连结。此处“修习初禅劣（业）”等等，都是根据初禅等各自果报成熟之地的规定而说的。已获得等至的凡夫(puthujjana)、须陀洹(sotāpanna)、斯陀含，会在自己所获得的等至的果报成熟之地中，随其意愿投生。其中，凡夫若有欲求，则会生于欲界。而其他圣者，若禅那未退失，则对欲有(kāmabhava)的欲求不会生起，因此只有禅那退失者才会生于彼处。

[๑๖๓] วิภาวนิยํ ปน

[163] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中

เตสํปิ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ นิกนฺติวเสน กามภเวนิพฺพตฺตึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘ตถา กามภเวปิ กามาวจร กมฺมพเลน. อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ หิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

对于那些须陀洹和斯陀含，若有人希望他们因贪爱而生于欲有，（并引述）曾说过：“‘比丘们，具戒者的心愿因其清净而得以实现’，同样，在欲有中也能凭借欲界业力而实现。”这种说法是不合理的。

เตหิ ฌาเน อปริหีเน เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกคามิโนเอว โหนฺติ. ยโต เต ฌานอนาคามิโนนามาติ วุจฺจนฺติ. ฌานปริ หานิจ เตสํ ตํตํ ปลิโพธ วเสเนว โหติ. น ปน กาม ราคาทิวเสน. กสฺมา, มคฺคสหาเยน ฌาเนน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตเร-สหทสฺสนุปฺปาทา ภิกฺขเว อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ มหียนฺติ.ล. โส วิวิจฺเจว.ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺมึ เจ สมเย ภิกฺขเว อริยสาวโก กาลงฺกเรยฺย. นตฺถิ ตสฺส สํโยชนํ. เยน สํโยชเนน สํยุตฺโต อริยสาวโก ปุน ยิมํ โลกํ อาคจฺเฉยฺยาติ. เอตฺถจ ตสฺมึ เจ สมเยติอาทินา โส ลทฺธชฺฌานํ อปริหาเปตฺวา เจ กาลงฺกโรติ. เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกเมว คมิสฺสติ. ปริหาเปนฺตสฺส ปน ตํ สํโยชนํ ปากติเมวาติ ทสฺเสติ. [Pg.248] ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายญฺจ ฌานลาภีนํ ปน อนาคามิสฺสจ พฺรหฺมโลเกเยว ปฏิสนฺธิทานโต ปจฺจโย นโหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานลาภีนนฺติ มหคฺคตชฺฌานลาภีนํ โสตาปนฺน สกทาคามีนํ. ปจฺจโย นโหตีติ เตสํ วิปสฺสนานิกนฺติ ตณฺหา กามสุคติปฏิสนฺธิยา น โหตีติ อตฺโถ.

彼等不从禅退失，则必定生于梵天界。因此他们被称为“禅那不还者”。他们禅定的退失，只是由于种种障碍的缘故，而非由于欲贪等。为何？因为与道相应的禅定已善镇伏（烦恼）。正如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“诸比丘，圣弟子因见的生起而断除三结……他远离……具足安住于初禅。诸比丘，若圣弟子于此时命终，则无有任何结，圣弟子因彼结而再来此世间。”此处“若于此时”等是说，若他获得禅定而没有退失就命终，则必定会前往梵天界。若退失了，那么他的（这些）结则恢复原状。《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)中也说：“对于获得禅定者和不还者来说，梵天界不成为其结生的因缘。”这里“得禅者”指的是获得广大禅定的须陀洹与斯陀含。“不成为因缘”的意思是，他们以观所对治的渴爱，不成为在欲界善趣结生的因缘。

ตสฺมา เตสํ ทฺวินฺนํ เสขานํ กุปฺปธมฺมานํปิ สตํ ฌาเน วิชฺชมาเน กามภเว นิกนฺติ นาม นตฺถีติ เวทิตพฺพํ. อนาคามิสฺส ปน นิทฺทายนฺตสฺเสว สตฺเถน คีวํ ฉินฺทิตฺวา มารียมานสฺสปิ ฌานํ อลภิตฺวา จวนํนาม นตฺถิ. โส หิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อิตฺถิโย ปน อฏฺฐสมาปตฺติโย ลภิตฺวา อนนฺตเร ภเว อกนิฏฺเฐ นิพฺพตฺตมานาปิ อธิปติภูเตสุ มหาพฺรหฺเมสุ น นิพฺพตฺตนฺติ. หีนชฺฌาสยตฺตา ปุโรหิต ปาริสชฺเชสุเอว นิพฺพตฺตนฺติ. ตถาหิ อฏฺฐกถาสุ ยํ อิตฺถี พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ สุตฺตปทสฺส อตฺถวจเน พฺรหฺมตฺตนฺติ มหาพฺรหฺมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อิตฺถี จ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ, น มหาพฺรหฺมานนฺติ วุตฺตํ. พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ เจตฺถ พฺรหฺมปุโรหิตานํปิ สงฺคหณํ เวทิตพฺพํ. เต หิ พฺรหฺมานํ ปริสภูตา โหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สํยุตฺตเก –

因此当知，这两种有学圣者即使其法仍会动摇，当禅那存在时，对欲有确实没有渴爱。至于不还者，即使在睡眠中被人用刀割断喉咙而死，也不可能在未得禅那的情况下死去。他被称为“于定圆满行者”。至于女性，即使获得八等至，在下一世即使投生到色究竟天(akaniṭṭhā)，也不会投生为具有主宰地位的大梵天，因为心志低劣，只会投生到梵辅天或梵众天。正如义注所说：“若女性能成为梵天，此情无有。”经文中“梵天”意指大梵天。这里说女性在此世修习禅那死后，投生与梵众天为伴，而非大梵天。此处当知“梵众天”也包含了梵辅天，因为他们都是梵天的眷属。正如《相应部》(Saṃyutta Nikāya)所说——

อถโข ภิกฺขเว สิขีภควา อภิตุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ. ปฏิภาตุ ตํ พฺราหฺมณ พฺรหฺมุโนจ พฺรหฺมปริสายจ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมิกถาติ.

那时，尸弃(Sikhī)世尊对阿毗浮(Abhibhū)比丘说：“婆罗门，愿你为梵天、梵辅天及梵众天作如法之说。”

ปริสภาเวจ สติ ปริสาสุ ชาตาปินาม โหนฺตีติ. ตตฺถ พฺรหฺมุโนติ มหาพฺรหฺมุโน. พฺรหฺมปริสายาติ พฺรหฺมปุโรหิต คณสฺสาติ อตฺโถ. นนุ พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ วุตฺตตฺตา น มหาพฺรหฺมานนฺติ เอตฺเถว เตสํ สงฺคหณํ ยุตฺตนฺติ เจ. น. ยํ อิตฺถี สกฺกตฺตํ กเรยฺย, มารตฺตํ กเรยฺย, พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, เนตํฐานํ วิชฺชตีติ เอวํ อธิปติ ภูเตหิ สกฺกาทีหิ สห วุตฺตตฺตา อิธ อธิปติปฏิกฺขิปนสฺเสว สมฺภวโต. เตเนว หิ เนตฺติยํ-อิตฺถี มหาพฺรหฺมา สิยาติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา เวหปฺผลาทีสุ [Pg.249] อุปริพฺรหฺมโลเกสุปิ ปุโรหิตปาริสชฺชพฺรหฺมานํ อตฺถิตา สิทฺธา โหติ. เตเนว สํยุตฺตฏฺฐกถายํ เถรานญฺหิ ภณฺฑคาหกทหรา วิย พฺรหฺมานํปิ ปาริสชฺชพฺรหฺมาโน นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ.

因为有会众(parisā)，所以有名为“生于会众者”。此处“梵天”(brahmuno)指大梵天。“梵天会众”(Brahmaparisāya)的意思是梵辅天众。（问：）既然已说及“梵众天”(brahmapārisajjā)，那么将他们（梵辅天）包含在此处，而不是列在大梵天之后，不是更合适吗？（答：）并非如此。因为经中与帝释(Sakka)等主宰者一同说：“若女性能成为帝释、魔罗(Māra)、梵天，此情无有。”此处只是为了排除（女性成为）主宰的可能性。因此在《导论》(Netti)中说：“女性不可能成为大梵天，此情无有。”由此可见，在广果天(vehapphala)等更高的梵天界中，也存在梵辅梵天与梵众梵天。因此在《相应部义注》(Saṃyutta-aṭṭhakathā)中说：“犹如长老们有年轻的库房管理者，梵天们也有名为梵众梵天的天神。”

วิภาวนิยํ ปน

在《阐明》(Vibhāvinī)中则说：

‘‘อิตฺถิโยปิ ปน อริยาวา อนริยาวา อฏฺฐสมาปตฺติลา ภินิโย พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

“‘无论是圣者或凡夫的女性，若证得八等至，只会投生到梵众天。’这是义注(aṭṭhakathā)中所说。”

ตตฺถ พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยวาติ อกนิฏฺเฐ นิพฺพตฺตมานาปิ พฺรหฺมานํ ปริจาริก พฺรหฺเมสุเอว นิพฺพตฺตนฺติ. น มหาพฺรหฺเมสูติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

此处“只会投生到梵众天”的意思是，即使投生到色究竟天(akaniṭṭhā)，也只会投生为梵天的侍者梵天，而非大梵天，此义当知。

มณิมญฺชูสายํ ปน

然而在《摩尼宝匣》(Maṇimañjūsā)中则说：

พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺติ, น พฺรหฺมปุโรหิตาทีสูติ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ.

“只会投生到梵众天，而非梵辅天等。”此说不应采纳。

ยญฺจ ตตฺถ

而于彼处，

สามาวติยาทีนํ ปถมํ พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ นิพฺพตฺตนํ วุตฺตํ. ตํปิ อฏฺฐกถาย น สเมติ.

所说萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)等最初生于梵众天一事，也与义注不符。

ยสฺมา ปน ตา อิมสฺมึ อตฺตภาเว อริยผลานิ สจฺฉากํสุ. ตสฺมา ตตฺถ อนาคามินิโย สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปนฺนา. อิตรา กาจิ ตาวตึเสสุ กาจิ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ อุปฺปนฺนา อิจฺเจว อุทานฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. อปิเจตฺถ เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ จตุตฺถารุปฺเปติ ตีสุ ภวคฺเคสุ นิพฺพตฺตา อริยา อญฺญตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ. เสสพฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตา เหฏฺฐาภูมีสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ. [กมฺมจตุกฺกํ].

然而，因为她们在此生证得了圣果，所以其中的不还女(anāgāminiyo)生于净居天(suddhāvāsa)；其余的，有些生于三十三天(Tāvatiṃsa)，有些生于他化自在天(Paranimmitavasavattī)，这在《自说义注》(Udāna-aṭṭhakathā)中就是这样说的。此外，于广果天(vehapphala)、色究竟天(akaniṭṭhā)、第四无色界(catutthāruppa)这三有顶(bhavagga)中出生的圣者，不会再生于他处。于其余梵天界中出生的，不会再生于较低的界地。[业之四法(Kammacatukka)]。

๑๕๕. อายุกฺขเยน มรณํ กมฺมกฺขเยน มรณนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อปริกฺขีเณเยว กมฺมานุภาเว ตสฺมึ ตสฺมึ [Pg.250] สตฺตนิกาเย ยถานิยมิตสฺส อายุปริมาณสฺส ปริกฺขเยน ปริปุณฺเณน มรณํ อายุกฺขย มรณํนาม. ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ทุพฺพเลน กมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส อปริกฺขีเณเยว อายุปริมาเณ เกวลํ กมฺมสตฺติปริกฺขเยน อนฺตราว มรณํ กมฺมกฺขย มรณํนาม. ตทุภยสฺส สมํ ปริกฺขเยน มรณํ อุภยกฺขย มรณํนาม. ธรมาเนปิ ตทุภเย ปุริมภเวสุวา อิมสฺมึวาภเว กเตน อุปฆาตกกมฺเมน อชฺฌตฺตพหิทฺธาภูเต นานาโรคาพาธ ปถวีปเวส อสนิปาตาทิเก ชีวิตนฺตราเย สมุฏฺฐาเปตฺวา ทุสฺสิมารกลาพุราชาทีนํวิย อนฺตราว อุปโรธิต ขนฺธสนฺตานสฺส สตฺตสฺส มรณํ อุปจฺเฉทก มรณํนาม. นนุ เจตฺถ มรนฺตานํ นาม สพฺเพสํปิ ตํตํภวํ ชเนนฺตํ กมฺมํ ขิยฺยติเยว. อถกสฺมา อิตเรปิ วุตฺตาติ. วุจฺจเต, สรสวเสเนว หิ กมฺมสามตฺถิยสฺส ขโย อิธ กมฺมกฺขโยติ อธิปฺเปโต. เย ปน ทสวสฺส วีสติวสฺส ยาว อสงฺขฺเยยฺย วสฺสาทิ วเสน นานาอายุกปฺปวิธายกา ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย สพฺพชน สาธารณา สตฺตานํ อชฺฌตฺตพหิทฺธสมฺภูตา อุตุอาหารานาม โหนฺติ. เต ตสฺส ตสฺส อายุกปฺปสฺส ฐิติกรา วุทฺธิกรา หานิกราจาติ ติวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อกุสลมูเลสุ วฑฺฒมาเนสุ หานิกรา วฑฺฒนฺติ. กุสลมูเลสุ วฑฺฒมาเนสุ พุทฺธิกรา วฑฺฒนฺติ. อุภยมูเลสุ สมํ ฐิเตสุ ฐิติกรา สมํ ปวตฺตนฺติ. เตสํ วเสน สตฺตานํ อายุกปฺโป กตฺถจิ สทา ฐิติภาโค โหติ. กตฺถจิ กทาจิ หานิภาโค กทาจิ วุทฺธิภาโค โหติ. ตโยปิ เจเต ฐิติกราทโย ตํตํสตฺตนิกายํ อชฺโฌตฺถรมานา อายุํ ปริจฺฉินฺทนฺตา ปวตฺตนฺตีติ อสงฺขฺเยยฺยายุก สํวตฺตนิกํ จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ สํวตฺตนิกญฺจ กมฺมํ ทสวสฺสิเก กาเล วิปจฺจมานํ ตทนุรูปํเอว โภคญฺจ อิสฺสริยญฺจ ทตฺวา ทสวเสน ขิยฺยติ. ตํ ตํ สตฺตนิกาย ปริยาปนฺนา สตฺตา สนฺตานภูตา รูปธมฺมา สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ ขนฺธสนฺตาน ภูตาปิ ตคฺคติกา ตทนูวตฺติกา เอว หุตฺวา ปริณมนฺติ อญฺญตฺร อิทฺธิมย วิชฺชามย รสายนวิธิ ชีวิต สงฺขาร วิทูหีติ. วุตฺตญฺเหตํ มหาปทานสุตฺตฏฺฐกถายํ –

155. 应当以“寿尽而死(āyukkhayena maraṇaṃ)”、“业尽而死(kammakkhayena maraṇaṃ)”等来组合。其中，当业力(kammānubhāva)尚未耗尽时，在各类众生中，随着各自规定的寿量耗尽而圆满死亡，名为“寿尽而死”。在各种生命形态中，由微弱之业所生的众生，在其寿量尚未耗尽时，仅因业力耗尽而中途死亡，名为“业尽而死”。二者同时耗尽而死亡，名为“俱尽而死(ubhayakkhaya maraṇaṃ)”。当此二者尚存时，由于前世或今生所造的断从业(upaghātakakamma)，引发内外种种疾病、地陷、雷击等生命之危，如为暴君迦蓝浮王(Kalāburāja)等所害，导致蕴相续(khandhasantāna)中途被断绝的众生之死，名为“横死(upacchedaka maraṇaṃ)”。难道此处所有将死之人的能生其相应生命之业不都已尽了吗？那么为何还说其他种类呢？答曰：此处“业尽”之意，实指业之作用力如河水干涸般耗尽。而那些以十年、二十年乃至无数年等方式规定不同寿命期限，在各类众生中普遍共有、由众生内外所生的时节(utu)与饮食(āhāra)等因素，它们对各自的寿命期限有维持(ṭhitikara)、增长(vuddhika)与减损(hānika)三种作用。当不善根(akusalamūla)增长时，减损作用增强；当善根(kusalamūla)增长时，增长作用增强；当二者平衡时，维持作用平等运行。由于它们的作用，众生的寿命期限在某些情况下总是保持稳定，有时减损，有时增长。这三种维持、增长、减损的作用遍行于各类众生，限定其寿命而运作。导致无数年寿命或转轮王(cakkavatti)福报之业，若在十年寿的时期成熟，则在给予相应的财富与权力后，便以十年为期而尽。包含于各类众生中的有情，其相续存在的色法(rūpadhamma)，乃至一切知佛(sabbaññu buddha)的蕴相续，也都遵循此理而转变，除了那些精通神通所成(iddhimaya)、明咒所成(vijjāmaya)、长年药法(rasāyanavidhi)及延长寿行之法者。《大本经义注》(Mahāpadānasuttaṭṭhakathā)中如是说：

สพฺเพปิ [Pg.251] สพฺพญฺญุพุทฺธา อสงฺขฺเยยฺยายุกา. กสฺมา เต อสงฺขฺเยยฺยํ น อฏฺฐํสูติ. อุตุโภชนวิปตฺติยา. อุตุโภชนวเสน หิ อายุ หายติปิ วฑฺฒติปีติ.

所有一切知佛皆有无量寿。为何他们不住世无量年呢？因为时节与饮食的变故。寿命实因时节与饮食而减损或增长。

ตสฺมา ปธานนิสฺสยภูเตสุ ทฺวิสมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ ตํ ตํ อายุกปฺปวเสน ปริณมนฺเตสุ ชิยฺยมาเนสุ ยาวมหนฺตํปิ กมฺมํ อตฺตโน วิปากาธิฏฺฐานสฺส อภาวา ขิยฺยติเยว. โสจสฺส ขโย น สรเสน โหติ. อถโข อายุสงฺขารวิปตฺติยา เอว โหตีติ อิธ อายุกฺขโย วิสุํ คหิโตติ. เอสนโย อุปจฺเฉทกมรเณปิ เนตพฺโพ. ตตฺถ อุปจฺเฉทกมรณนฺติ อกาลมรณํ วุจฺจติ. ตญฺหิปวตฺตมานํ อุปจฺเฉทกกมฺมุนาวา ปวตฺตติ. อญฺเญหิวา อเนก สหสฺเสหิ การเณหิ. ตานิ ปน ปาฬิยํ มูลเภทโต สํขิปิตฺวา อฏฺฐธา วุตฺตานิ. กตมานิ ปน ตานีติ. อตฺถิ วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา. อตฺถิ วิตฺตสมุฏฺฐานา. อตฺถิ เสมฺห สมุฏฺฐานา. อตฺถิ สนฺนิปาติกา. อตฺถิ อุตุสมุฏฺฐานา. อตฺถิ วิสมปริหารชา. อตฺถิ โอปกฺกมิกา. อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ. ตตฺถ กมฺมวิปากชา เกจิ อุปปีฬกกมฺมชาเกจิ อุปจฺเฉทกกมฺมชา. ยสฺมา ปน วาโต กุปฺปมาโน สีตุณฺหาทีหิ ทสหิ การเณหิ กุปฺปติ. เตสุจ เอกเมว กมฺม วิปากชํ โหติ. เสสานิ ปน อกมฺมวิปากชานีติ มิลินฺท ปญฺเห วุตฺตํ. ยสฺมาจ กมฺมวิปากชาปิ อาพาธา อุปฺปชฺชมานา วาต กุปฺปนาทีหิ วินา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เกจิ วาตสมุฏฺฐานาทโยปิ กมฺมวิปากชา โหนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพา.

因此，在作为主要所依、由二因生起的色法中，当这些色法随着各自的寿期而转变、衰坏时，即使是再强大的业，也因其果报的依止处不复存在而消尽。彼业之消尽并非自然发生，而是由于寿行(āyusaṅkhāra)的毁坏所致，因此此处特别举出“寿尽”。此理亦可用于横死。所谓横死，即非时而死。它的发生，或由断从业所致，或由其他成千上万种原因所致。这些原因在圣典中从根源上被简略为八种。是哪八种呢？有风引起的疾病、胆汁引起的疾病、痰引起的疾病、和合病(sannipātikā)、时节引起的疾病、非如理行病(visamaparihārajā)、他作病(opakkamikā)以及业报所生病。其中，业报所生病，有些来自逼恼业(upapīḷakakamma)，有些来自断从业。然而，当风失调时，会因寒冷、炎热等十种原因而紊乱，其中只有一种是业报所生，其余皆非业报所生，此乃《弥兰王问经》(Milindapañha)中所说。又因为，即使是业报所生的疾病，若无风失调等原因，亦不会生起。因此，当知某些由风等引起的疾病，也确实是业报所生。

ตตฺถ สนฺนิปาติกาติ วาตาทีนํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํวา สนฺนิปติตานํ วเสน ปวตฺตา. เย ปน โลเก สตฺตานํ ปโยคมุตฺตา สยํ ชาตา นานาภยุปทฺทวา. เต อุตุสมุฏฺฐาเนสุ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิสมปริหารชาติ อนิสมฺมการีนํ อเนกวิเธ วิสเม วิปตฺติมุเข อตฺตานํ ปโยชนฺตานํ ตโต ตโตวา ตตฺถ ตตฺถ วา ปตน ปกฺขลนาทิวเสน ปวตฺตา. โอปกฺกมิกาติ อตฺตนาวา ปเรหิ ราชโจรเวรีหิวา อมนุสฺสวาฬยกฺขเทวตาหิวา วาฬมิคาทีหิวา กตานํ ปโยคานํ วเสน ปวตฺตา. กุปฺปิตา หิ เทวตา [Pg.252] สกลํ รชฺชํวา รฏฺฐํวา ทีปกํวา เอกปฺปหาเรน อเสสํ กตฺวา วินาเสนฺติ ทณฺฑกรฏฺฐ มชฺฌรฏฺฐ กลิงฺครฏฺฐ มาตงฺครฏฺเฐสุ วิย. อเนกสหสฺเสวา วาฬยกฺเข วิสฺสชฺชนฺติ เวสาลิยํ วิย. รกฺขเสวา วิสฺสชฺชนฺติ สุวณฺณภูมิยํวิย. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตเร ยกฺขา วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ. เตน พหุมนุสฺสา กาลํ กโรนฺตีติ. อฏฺฐกถายํปิ ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺเฑ ยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺชนฺติ. เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนฺตีติ วิสมาจาร พหุเล มนุสฺเส ทิสฺวา ภินฺนสทฺธา ยกฺขเสนาปติโน มนุสฺสานํ อตฺถาย ปุพฺเพวิย อารกฺขํน คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ชนปทนครนิคมคาเมสุเจว ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเลจ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. องฺคุตฺตเร วุตฺตา สตฺถทุพฺภิกฺขโรค กปฺปาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ. กมฺมวิปากชาติ อุปปีฬโกปฆาตกานํ กมฺมานํ วิปจฺจนวเสน ปวตฺตา อาพาธาติ อตฺโถ. เอวํ อกาลมรณํ อุปจฺเฉทกมฺมุนาวา อญฺเญหิวา อเนกสหสฺเสหิ การเณหิ โหตีติ. เยหิ เกจิ โลเก ทิสฺสนฺติ. ปาณหรา ชีวิตวินาสกา นานาโรคาวา นานาพาธาวา นานาภยา นิวา นานา ทณฺฑาวา นานา อุปทฺทวุ ปสคฺคาวา. สพฺเพ เต สกกมฺม สมุฏฺฐิตาเอว อตฺตโน สาธารณาติ นตฺถิ. ปรกมฺมสมุฏฺฐิตาปิ อตฺตโน สาธารณาเอว. สกกมฺมสมุฏฺฐิตาปิ ปเรสํ สาธารณาเอว. กมฺเมน วินา ยโต กุโตจิ สมุฏฺฐิตาปิ อตฺตโน วา ปเรสํวา สาธารณาเอว. สพฺพสาธารณกมฺมสมุฏฺฐิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยถาห-วิสุทฺธิมคฺเค.

此处所谓“和合病”者，乃因风等二种或三种病缘会合而生。世间众生非由劳作而自然生起的种种灾患，当知皆摄于时节所起病中。“非如理行病”者，是因不谨慎者于种种险难的境地使自己陷入危险，由此彼处或此处因跌倒滑落等而生。“他作病”者，或由自身，或由他人——如国王、盗贼、怨敌、非人、夜叉、天神、猛兽等所作损害之缘而生。忿怒的诸天神能于一瞬间毁灭整个王国、国土或岛屿，如丹达吉(Daṇḍakī)国、中王国(Majjharaṭṭha)、羯陵伽(Kaliṅga)国、摩腾伽(Mātaṅga)国等。亦有如毗舍离(Vesālī)般，放出数千夜叉；或如金地(Suvaṇṇabhūmi)般，放出罗刹。《增支部》(Aṅguttara Nikāya)有云：“夜叉放出凶猛非人，致使多人死亡。”义注中说：“夜叉”指夜叉首领。“放出凶猛非人”是指将凶恶的夜叉遣至人间道路，它们得到机会便令大众丧命。“放出”的意义是，看见行为不端、信心败坏的人，夜叉统领便不再像以前一样为了人们的利益而守护。对于国家、城市、乡镇、村落，以及对于个别的个体，就更不必说了。《增支部》中所说的刀兵、饥荒、疾病等灾难，也应该在这里说明。“业报病”者，是因逼恼业和损害业成熟而产生，即疾病之义。像这样非时而死，或者由于断绝业，或者由于其他成千上万的原因。世间所见种种夺命害生的疾病、痛苦、怖畏、刑罚、灾厄横祸，并非所有这些都只由各自的业而生起，且只为自己所独有。由他人之业所生起的，也为自己所共有。由自己之业所生起的，也为他人所共有。即使不是由业所生起，而是从其他任何地方生起的，也为自己或他人所共有。至于由一切共同之业所生起的事物，那就更不必说了。正如《清净道论》(Visuddhimagga)所说。

ยถา จตุมหาปเถ ถปิเต ลกฺขมฺหิ สพฺพทิสาหิ อาคตา สรสตฺติโตมรปาสาณาทโย นิปตนฺติ. เอวํ กาเยปิ สพฺพุปทฺทวา นิปตนฺตีติ.

如同在大路口设立箭靶，四面八方射来的箭、枪、标枪、石头等都会落在上面。同样地，一切灾难都会落在身体上。

เยสุจ รชฺชรฏฺฐาทีสุ เต อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ เยชนา อุปาย กุสลาวา น โหนฺติ. นจ ปฏิการกุสลา. นาปิ ปริหาร กุสลา. กมฺมญฺจ เยสํ ทุพฺพลํ โหติ. อุปฺปนฺโน อนตฺโถ พล วา. เตชนา [Pg.253] วินาปิ อุปจฺเฉทกกมฺมุนา ตโต น มุจฺจนฺติ. มรณํ วา มรณมตฺตํวา ทุกฺขํ ปาปุณนฺติเยว. กลฺยาณภูตํปิ หิ กมฺมํ อตฺตโน พลวตรํ ยโตกุโตจิ สมุฏฺฐิตํ โรคํวา อาพาธํ วา ภยํวา ทณฺฑํวา อุปทฺทวุปสคฺคํวา ปฏิพาหิตุํ นสกฺโกติ. โรคาทโยเอว ตํเขเปนฺตา ปวตฺตนฺติ. ยถา หิ อุทกํ อตฺตโน พลวตรํ อคฺคึ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ. อคฺคิเอว ตํ เขเปนฺโต ปวตฺตตีติ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสญฺจ สตฺตานํ ปกติยาปิ กมฺมสฺส ทุพฺพลภาโว มหานิทฺเทเส ชรา สุตฺตนิทฺเทเสน วิสุทฺธิ มคฺเคจ มรณสฺสติ นิทฺเทเส อายุ ทุพฺพลโตติ ปทสฺส นิทฺเทเส น ทีเปตพฺโพ. ยถาห –

在那些王国、国土等地，它们（指灾难）会生起。在那里，人们没有方便善巧，也没有对治善巧，更没有防护善巧。他们的业力也很微弱，已生起的祸患是强大的。即使没有断绝寿命的业，他们也不能从中解脱，必定会遭受死亡或者濒临死亡的痛苦。即使是善业，也不能抵挡从任何地方生起、比自身更强大的疾病、病痛、怖畏、刑罚或者灾难侵袭。疾病等只会逐渐消耗他们而持续发生。就像水不能抵挡比自身更强大的火焰一样，火焰只会逐渐烧尽它而持续燃烧，应该这样理解这个道理。这些众生天生业力微弱，这一点无需引述《大义释》(Mahāniddesa)对《老经》(Jarāsutta)的解释，以及《清净道论》(Visuddhimagga)对死随念的解释中关于“寿命微弱”一词的阐释来证明。就像（经文）所说的那样——

อายุนาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ. ตถา หิ สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสุปนิพนฺธญฺเจว อิริยาปถุปนิพนฺธญฺจ สีตุณฺหุ ปนิพนฺธญฺจ มหาภูตุปนิพนฺธญฺจ อาหารุปนิพนฺธญฺจาติอาทิ.

生命是无力的、虚弱的。因为众生的生命，是依赖于呼吸、行住坐卧、冷热、四大，以及食物等。

ตถา กายพหุสาธารณโต อนิมิตฺตโตติ อิเมสํ ปทานํ นิทฺเทเสนปิ ปากโฏเยว. กมฺมนิพฺพตฺตสฺส หิ อายุโน ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสฺเสว ปริทุพฺพลภาเว ปาฬิยํ อฏฺฐกถา ยญฺจ วุตฺเต กมฺมสาปิ ตเถว ปริทุพฺพลตา สิทฺธา โหตีติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อิตรถา สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตุทิฏฺฐินาม สิยา. ยถาห –

再者，从“身体为众多（灾患所）共有”及“（死）无预兆”这些词语的解释中，（寿命的脆弱）也同样是显而易见的。既然在圣典(Pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)中说到，由业所产生的寿命就像草尖上的露珠般极其脆弱，那么业本身的极其脆弱性也由此成立。应当这样理解。否则，一切就都变成宿命论(pubbekatahetudiṭṭhi)了。正如所说：

อิเธกจฺโจ สมโณวา พฺราหฺมโณวา เอวํวาที โหติ เอวํ ทิฏฺฐี. ยํ กิญฺจายํปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํวา ทุกฺขํวา อทุกฺขมสุขํวา. สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตูติ.

“在此，有些沙门或婆罗门持这种说法、这种见解：‘无论这个人感受到的是快乐、痛苦，还是不苦不乐，那一切都是由于过去所造的业。’”

อยญฺจ อตฺโถ มิลินฺทปญฺเห ตีสุ ฐาเนสุ วิตฺถารโต อาคโต. ยถาวุตฺเตหิ ปน อเนกสหสฺเสหิ การเณหิ ปวตฺตมรณํปิ อกาลมรณตาสามญฺเญน อิธ อุปจฺเฉทกมรเณ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

此义在《弥兰王问经》(Milindapañha)的三处地方已有详细说明。然而要知道，由如上所说的无数原因所导致的死亡，也因具有“非时死亡”的共性，被归类于此处所说的中断性死亡之中。

วิภาวนิยํ

应予阐明

‘‘อิทํ ปน เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุวาสินํ เกสญฺจิ เทวานญฺจ นโหตีติ’’ วุตฺตํ.

“然而，这句话不适用于地狱众生、北俱卢洲的居民以及某些天神。”

ยถา [Pg.254] ปน มหาฏีกายํ เกสญฺจิ เปตานํ อิโต ญาตเก หิ ทินฺนํ ปุญฺญปตฺติ อนุโมทิตฺวา ตงฺขเณเยว จวิตฺวา สุคติยํ นิพฺพตฺตานํ กุสลภูตํ อุปจฺเฉทกํ วุตฺตํ. ตถา เกสญฺจิ เนรยิ กานํปิ ยมรญฺโญ สมนุยุญฺชนกาลาทีสุ อตฺตนา กตปุญฺญํ อนุสฺสริตฺวา ตงฺขเณเยว จวิตฺวา สุคติยํ นิพฺพตฺตานํ อุปจฺเฉ ทกมรณํนาม น น สกฺกา วตฺตุํ. เกสญฺจิ ตาวตึสาทีนํ เทวานญฺจ ตํ อุปจฺเฉทกมรณํ โหติเยว. ตถา หิ สุพฺรหฺมเทว ปุตฺต สํยุตฺตฏฺฐกถายํ อถ รุกฺขํ อภิรุฬฺหา อุปจฺเฉทกกมฺมาทิ วเสนเอกปฺปหาเรเนว กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตาติ วุตฺตํ. ตตฺถ รุกฺขนฺติ ตาวตึเส ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ. อภิรุฬฺหาติ อารุฬฺหา ปญฺจ สตเทวจฺฉราโย. มโนปโทสิก ขิฏฺฏาปโทสิก เทวานํ มรณํ มหาโพธิสตฺตานํ ทิฆายุเก เทวโลเกวา พฺรหฺมโลเกวา นิพฺพตฺตานํ อธิมุตฺติ กาลงฺกิริยา ฉนฺนตฺเถรโคธิกตฺเถราทีนํวิย สยเมว สตฺถํ อาหริตฺวา ปรินิพฺพายนฺตานํ มรณญฺจ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถาจาติ เตหิ ปกาเรหิจ. มรนฺตานํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาตีติ สมฺพนฺโธ. มรณกาเลติ มรณาสนฺนกาเล. ยถารหนฺติ สุคติทุคฺคติคามีนํ อรหานุรูปํ. เยปน ขีณาสวา กตฺถจิ นุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ สุกฺขวิปสฺสกานํ ปกติยา ยโถ ปฏฺฐิตํ นามรูป เมว อนฺติม ชวนานํ อารมฺมณํโหติ. สมาปตฺติลาภีนํ ปน ฌานสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ กสิณนิมิตฺตาทิกํ. ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ ฌานงฺคานิ อภิญฺญาสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ อตฺตโน กรชรูปํ. ชีวิต สมสีสีนํ ปน อคฺคมคฺคสฺส ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ มคฺคงฺคาทินิ อนฺติมชวนานํ อารมฺมณํ โหตีติ. ปรินิพฺพานจุติจิตฺตสฺส ปน สพฺเพสํปิ อาทิโต อตฺตโน อตฺตโน ปฏิสนฺธิยายถาคหิตํ กมฺมาทีสุ อญฺญตรเมว อารมฺมณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยปน อเนโชสนฺติ มารพฺภยํ กาลมกรีมุนีติ อิมํ สุตฺตปทํ ทิสฺวา นิพฺพานเมว ภควโต ปรินิพฺพานจุติยา อารมฺมณนฺติ วทนฺติ. เต เตน สยเมว อภิธมฺเม อารมฺมณตฺติเกสุ อตฺตโน อโกวิทตํ ทสฺเสนฺติ. ยถาห –

正如《大复注》所说，有些饿鬼因亲属布施功德而随喜，当下命终转生善趣，这被称为善法所致的中断死。同样，有些地狱众生在被阎罗王审问时忆念起自己曾作的善业，当下命终转生善趣，这种死亡也可称为中断死。有些三十三天等天众确实会遭遇这种中断死。例如《须婆天子相应义注》中说：“登上树的五百天女，因中断业等，突然命终，堕入无间地狱。”此处“树”指三十三天的巴瑞恰达树(pāricchattakarukkha)，“登上”指五百天女共登此树。意触天(Manopadosika)与戏愤天(Khiṭṭāpadosika)的死亡，大菩萨长久住于天界或梵天界后的胜解死，以及如阐那长老(Channatthera)、瞿低迦长老(Godhikatthera)等自己持刀入般涅槃者的死亡，都应在此摄集。像这样，以这些方式，（业、业相或趣相）于临死者的六门之一中显现，此为关联。“临死时”指临终时刻。“如其所应”指随顺趣向善趣或恶趣者。至于诸漏尽者，不生于任何之处，其中纯观行者由于习惯，最后速行的所缘通常是如其现起之名色法。得定者在禅定之后般涅槃的，以遍相为所缘；省察后般涅槃者，以禅支为所缘；神通后般涅槃者，以自身所造的色为所缘；寿命与（断惑）同时尽者在最上道省察之后般涅槃的，以道支等为最后速行的所缘。应当了知，所有这些漏尽者般涅槃的死亡心，都以各自最初结生时所缘取的业等任一法为所缘。有些人见到“牟尼无动摇，依寂静而逝”这句经文，就主张世尊般涅槃的死亡心以涅槃为所缘。这些人通过这种说法暴露了自己对阿毗达摩(abhidhamma)中关于所缘三法的不精通。如言——

กตเม [Pg.255] ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา, สพฺโพ กามาวจรวิปาโก กฺริยมโนธาตุ กฺริยาเหตุก มโนวิญฺญาณ ธาตุ โสมนสฺสสหคตา. อิเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณาติ.

哪些法是小所缘的？一切欲界异熟法、唯作意界、与喜俱行的唯作无因意识界。这些法是小所缘的。

ยสฺมา ปน ปรินิพฺพานํนาม สนฺติ อตฺถาเยว โหติ. อชฺฌาสโย จสฺส เอกนฺเตน สนฺตินินฺโนเยว โหติ. ตสฺมา อเนโชสนฺติ มารพฺภาติ สุตฺตปทํ วุตฺตํ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ สนฺติมารพฺภาติ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปฏิจฺจ สนฺธายาติ วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ อารพฺภ อาลมฺพิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวาติ. เถรคาถฏฺฐกถายํ ปน สนฺติมารพฺภาติ สนฺตึ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวาติ วุตฺตํ. ตํ มหาปรินิพฺพานปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ นสเมติ. ตาสุ หิ ภควโต ปรินิพฺพานํ ฌานงฺค ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตรนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ปุริมานิ ทฺเว สมนนฺตรานิ ปรินิพฺพานสุตฺตฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. อภิญฺญาสมนนฺตรํ อุทานฏฺฐกถาทิสุ อาคตํ. ยถาห-วุฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายีติ อิทฺธิจิตฺตโต วุฏฺฐหิตฺวา ภวงฺคจิตฺเตน ปรินิพฺพายีติ. อคฺคมคฺคสฺส ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตรํ ปุคฺคลปญฺญตฺติฏฺฐกถาทีสุ อาคตํ. ยถาห-เอกูนวีสติ เม ปจฺจเวกฺขนญฺญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติ. สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ปน อรหตฺตมคฺคานนฺตรํ ผลํ. ผลานนฺตรํ ภวงฺคโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขนํ. ตํ ปน ปริปุณฺณํวา โหติ อปริปุณฺณํวา. ติขิเณน อสินา สีเส ฉิชฺชมาเนปิ เอกํวา ทฺเววา ปจฺจเวกฺขนานิ อุปฺปชฺชนฺติเยวาติ วุตฺตํ.

然而，所谓般涅槃(parinibbāna)确实是寂静之义，其意向也完全倾向于寂静。因此，经文中说“依于寂静而无动摇”。诚然，如义注(aṭṭhakathā)中所解释的，“依于寂静”是指依于、缘于、针对无余依涅槃而说，并非指执取为所缘、作为对象。然而，《长老偈义注》(Theragāthaṭṭhakathā)中则说“依于寂静”是指将无余依涅槃作为所缘。这与《大般涅槃经》(Mahāparinibbānapāḷi)及其义注不符。因为在那些义注中说，世尊(bhagavā)的般涅槃是紧接着禅支省察之后发生的。此处前两个“紧接着”在《般涅槃经义注》(Parinibbānasuttaṭṭhakathā)中已有说明。“紧接着神通”，如《自说经义注》(Udānaṭṭhakathā)等处所说：“从定起而般涅槃”，即是从神通心出定后，以有分心般涅槃。“紧接着最上道省察”，如《人施设论义注》(Puggalapaññattiṭṭhakathā)等处所说：“安住于十九省察智后，进入有分而般涅槃”。然而，《相应义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)则说，阿罗汉道之后是果，果之后是从有分出定而省察。这种省察可能是完整的，也可能是不完整的。即使被利剑斩首，也会生起一两次省察，如是所说。

[๑๖๔] วิภาวนิยํ ปน

[164] 然而，在《明了义》(Vibhāvaniya)中

เอวํ ววตฺถานํ อกตฺวา ยํ วุตฺตํ. ‘‘กตฺถจิ ปน อนุปฺปชฺชมานสฺส ขีณาสวสฺส ยโถปฏฺฐิตํ นามรูปธมฺมาทิกเมว จุติปริโยสานานํ โคจรภาวํ คจฺฉติ. น กมฺม กมฺมนิ มิตฺตาทโยติ.’’ ตํ น สุนฺทรํ.

若不这样区分而说：“对于那些不再生起、诸漏尽者来说，当他们死亡时，仅有如其现起之名色法等成为死心之境，而非业、业相、趣相等。”这话是不恰当的。

น หิ ตสฺส จุติจิตฺตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย อารมฺมณํ นกโรติ. นจ จุติยา คหิตานิ กมฺมาทีนินาม สพฺพสตฺตานํปิ ภวนฺตรสฺส อตฺถาย ภวนฺตีติ. อภิมุขีภูตนฺติ กมฺมนฺตรสฺส โอกาสํ อทตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา ปจฺจุปฏฺฐิตํ. กมฺมํวา ปจฺจุปฏฺฐาตีติ [Pg.256] สมฺพนฺโธ. อุปลทฺธปุพฺพนฺติ ตสฺส กมฺมสฺส อารมฺมณ ภูตานิ เทยฺยธมฺม วตฺถาทีนิ ปรปาณาทีนิจ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปกรณภูตนฺติ กมฺมสิทฺธิยา อุปกรณภูตานิ ปริวารภูตานิจ ปฏิคฺคาหกาทีนิ อาวุธภณฺฑาทินิจ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺมาจ ลกฺขณ สํยุตฺเต ควาทีนิ วธิตฺวา ราสิกตานิ อฏฺฐิปุญฺชาทีนิ กมฺมนิมิตฺตานิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา กมฺมสมฺพนฺธานิ ยานิ กานิจิ วตฺถูนิ วา อารมฺมณานิวา อิธ อุปกรเณ สงฺคหิ ตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อุปลภิตพฺพนฺติ ทุคฺคตินิมิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปโภคภูตนฺติ สุคตินิมิตฺตํ. อุภยํปิ วา ยํ กายปฏิพทฺธํ หุตฺวา ลภิตพฺพํ โหติ. ตํ อุปลภิตพฺพํนาม. อปฏิพทฺธํ หุตฺวา เกวลํ สุขทุกฺขานุภวนตฺถาย ลภิตพฺพํ อุปโภค ภูตํนาม. เอตฺถจ อคฺคิชาล โลหกุมฺภิ นิรยปาล นิรยสุนขาทีนิ นิรยนิมิตฺตํ. ตํ ปน เกสญฺจิ ชนานํ อตฺตโน วสนฏฺฐาเนวิย อุปฏฺฐาติ. เกสญฺจิ ตโต ตโต อาคนฺตฺวา อตฺตานํ สํปริวาเรนฺตํ วิย อุปฏฺฐาติ. ยถาห-ตสฺส คิลานเสยฺยาย นิปฺปนฺนสฺส นิรโย อุปฏฺฐาติ. โสณคิริปาทโต มหนฺตา มหนฺตา สุนขา อาคนฺตฺวา ขาทิตุกามาวิย สํปริวาเรสุนฺติ. ตถา เทว นิมิตฺเตปิ. ยถาห-นนฺทวน จิตฺตลตาวน มิสฺสกวน ผารุสกวน วิมานานิเจว เทวนาฏกานิจ ปริวาเรตฺวา ฐิตานิวิย อเหสุนฺติ. เกสญฺจิ ปน สยํ ตตฺถ ตตฺถ ปตฺวา ทิฏฺฐํวิย อุปฏฺฐาติ. กมฺพลยานสทิโส มาตุกุจฺฉิวณฺโณ มนุสฺสนิมิตฺตํ. ปพฺพตปาท วนสณฺฑ นรกปปาตาทีนิ ติรจฺฉานคตานํ นิมิตฺตานีติ. กมฺมพเลนาติ อิทานิ ปฏิสนฺธึ ชเนตุํ ปจฺจุปฏฺฐิตสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวน. อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. ปกติยา ปน อาจิณฺณ ภูตํวา ตงฺขณกตํวา ปเรน สราปิตํวา สยเมว อนุสฺสริตํวา ปกติยาว กุกฺกุจฺจํวา โสมนสฺสํวา ชเนตฺวา ฐิตํวา กมฺมํวา ตสฺสนิมิตฺตํวา อญฺเญนปิ การณพเลน ปจฺจุปฏฺฐาติเย วาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตเมว ตโตปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภาติ อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. ตโต หิ เกสญฺจิ ปถมํ กมฺมพเลนวา การณนฺตเรนวา ปาปปกฺขิเยสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ปุน ทุฏฺฐ คามณิ รญฺโญ [Pg.257] วิย ปุพฺพกตํ พลวนฺตํ ปุญฺญํ อนุสฺสรนฺตานํวา โสณตฺเถร วิตุ วิย ตงฺขเณเยว ปสาทชนกํ ปุญฺญํ กโรนฺตานํวา ปจฺฉา กลฺยาณปกฺขิยานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา เกสญฺจิ ปถมํ กลฺยาณ ปกฺขิเยสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ธมฺมาโสกรญฺโญ วิย ปจฺฉา เกนจิ การเณน โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ปาปกมฺมสฺส โอกาสํ กโรนฺตานํ ปาปปกฺขิยานิ อุปฏฺฐหนฺตีติ. วิปจฺจมานก กมฺมานุรูปนฺติ ยสฺส วิปจฺจมานกํ กมฺมํ กุสลํ โหติ. ตสฺส ปริสุทฺธํ กุสลจิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ. ยสฺส ตํ อกุสลํ โหติ. ตสฺส อุปกิลิฏฺฐํ อกุสล จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํปิ สุคติคามีนํ กุสลุปฺปตฺติ เหตุภูตํ ปณีตํ อารมฺมณํ อาปาตมาคจฺฉตีติจ ทุคฺคติคามีนํ อกุสลุปฺปตฺติ เหตุภูตํ หีนารมฺมณํ อาปาต มาคจฺฉตี ติจ วุตฺตํ. มูลฏีกายํ มหาฏีกายญฺจ อาสนฺเน อกุสลํ ทุคฺคติยํ กุสลญฺจ สุคติยํ ปฏิสนฺธิยา อุปนิสฺสโย โหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา, ยทา เทวจฺฉราทีนิ สคฺคนิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา ตานิ ตณฺหาย อสฺสาเทนฺตสฺเสว สโต จวนฺตสฺส กถนฺติ. วุจฺจเต. อุปกิลิฏฺฐํเยว ตสฺส จิตฺตํ. ตสฺมา ทุคฺคติเอว ตสฺส ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ตาทิสิยา ตณฺหาย กุสลกมฺมสฺส สหการิ การณ ภาโว วุตฺโต. ยถาห-นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลาติ. ตสฺมา สุคติภวนิพฺพตฺตเนปิ อยํ ตณฺหา เอกนฺเตน กุสล กมฺมสฺส นิยามกสหการิปจฺจยภูตาติ กตฺวา ตสฺส ตานิวา เทวจฺฉราทีนิ กุสลกมฺม กมฺมนิมิตฺตานิวา อสฺสาเทนฺตสฺเสว สโต จวนฺตสฺส สาตณฺหา ตทุปตฺถมฺภิกาเอว ภวิตุํ อรหติ. น ตํ ปฏิพาหิกาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยญฺจ นิมิตฺตสฺสาทคธิตํวา ภิกฺขเว วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา. ตสฺมึ เจ ภิกฺขเว สมเย กาลงฺกเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยํ ทฺวินฺนํคตีนํ อญฺญตรคตึ คจฺเฉยฺย, นิรยํวา ติรจฺฉาน โยนึวาติอาทิตฺตปริยาเย วุตฺตํ. ตํปิ อตฺตโน ปเรสํ วา หตฺถปาทาทีสุ คธิตํ ตณฺหํ สนฺธาย วุตฺตํ. นกมฺมาทีสูติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. [Pg.258] อุปลภิตพฺพ ภวานุรูปนฺติ อุปลภิตพฺโพ ภโว ยทิ สุคติภโว โหติ, ตํ อสฺสาทนากาเรน. ยทิ ทุคฺคติภโว โหติ, ตํ อนสฺสาทนากาเรนาติ เอวํ อุปลภิ ตพฺพสฺส ภวสฺส อนุรูปํ. ตตฺโถณตํวาติ ตสฺมึ ยโถ ปฏฺฐิเต อารมฺมเณ โอณมนฺตํเอว. ตถา หิ พาลปณฺฑิตสุตฺเต ตานิสฺส ตสฺมึ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตานิสฺสาติ อสฺส ปุคฺคลสฺส ตานิ ปุญฺญาปุญฺญ กมฺมานิ. กมฺมสีเสน วุตฺตานิ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิจ. โอลมฺพนฺตีติ ตสฺส จิตฺตสนฺตานํ อตฺตนิเอว โอณมนฺตํ อชฺโฌณมนฺตํ อภิมุขีภูตํ กตฺวา ลมฺพนฺติ ปลมฺพนฺติ. พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน เตสุ ตถา โอลมฺพนฺเตสุ ตํจิตฺตสนฺตานํ เตสุ นินฺนโปณปพฺภารเมว โหตีติ วุตฺตํ ตตฺโถณตํวาติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ กิเลสพลวินามิตํ สุตฺวา ตเทวํ ปวตฺตมานํ ตณฺหาอวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉา ทิตาทีนเว ตสฺมึ วิสเย ตณฺหา นาเมติ สหชาต สงฺขารา ขิปนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตนฺติ วิญฺญาณํ. จิตฺตสนฺตานํ อิจฺเจว อตฺโถ. ตสฺมึวิสเยติ กมฺมาทิอารมฺมเณ. ตณฺหานาเมตีติ วฏฺฏมูลก ตณฺหา ตํ ตสฺมึ โอณมนฺตํ กตฺวา นิโยเชตีติ อตฺโถ.

其死心并非不以业、业相等为所缘。临终时所取的业等，并非为一切众生引生来世。“现前”(abhimukhībhūtaṃ)指不给其他业以机会，而为自身创造机会，从而现前。此与“业现前”相关联。‘曾得’(upaladdhapubbaṃ)是指与该业相关的布施物、杀害对象等。‘助缘’(upakaraṇabhūtaṃ)是指成就该业的辅助条件，如受施者、武器等器具。又，义注中说，在《相应部·特相相应》(Lakkhaṇa Saṃyutta)中，宰杀牛等后堆积的骨堆等会作为业相现前。因此，应理解为与业相关的一切事物或所缘，在此处都包含在助缘之中。‘当取’(upalabhitabbaṃ)是指恶趣相；‘受用’(upabhogabhūtaṃ)是指善趣相。或者，凡是与身体相连而应获得的，称为‘当取’；不与身体相连，仅为体验苦乐而应获得的，称为‘受用’。例如，火网、铁瓮、地狱狱卒、地狱犬等地狱相，有些人会像在自己的住处一样现前，有些人则像从各处前来围绕自己。如经中所说：“当他躺在病床上时，地狱现前。从须那山(Soṇagiri)脚下，许多大狗前来，仿佛要吞食他一般将他围绕。”天界相亦如是。如经中说：‘难陀园(Nandavana)、彩蔓园(Cittalatāvana)、杂林(Missakavana)、粗林(Phārusakavana)等天宫，以及天女们，都像围绕着他一般。’有些人则像亲自到达那里并亲眼所见般现前。母胎的颜色犹如毛毯，是人趣相。山麓、森林、悬崖峭壁等是畜生趣相。‘以业力’(kammabalena)是指即将引生结生的现前业的威力。此说主要就多数情况而言。然而，实际上，或因惯行业、或因临终造业、或因他人提醒、或因自发忆念、或因本性忧悔或喜悦等，业或业相也可能因其他因缘力而现前，应如此理解。‘唯缘彼现前所缘’(tameva tatopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha)此说也是就多数情况而言。因为，有些人最初因业力或其他因缘，恶相现前，但随后像杜吒伽摩尼王(Duṭṭhagāmaṇi)那样忆念起过去所造的强大善业，或像苏那长老之父(Soṇattherapitu)那样当下造作能生净信的善业，之后善相便现前。同样，有些人最初善相现前，但随后像法阿育王(Dhammāsoka)那样因某种因缘生起忧恼，为恶业创造机会，恶相便现前。‘随熟业相应’(vipaccamānakakammānurūpaṃ)是指：若将成熟的业是善业，则纯净的善心相续持续生起；若是恶业，则染污的恶心相续持续生起。义注中也说：‘趣善趣者，能生善法的殊胜所缘现前；趣恶趣者，能生不善法的粗劣所缘现前。’《根本疏》(Mūlaṭīkā)与《大疏》(Mahāṭīkā)中也说：‘临命终时，不善业是恶趣结生的近依缘，善业是善趣结生的近依缘。’此处或有疑问：当天女等天界相现前时，对于以贪爱品味它们而死的人，情况如何？答曰：他们说，他的心是染污的，因此只应预期堕入恶趣。然而，由于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说，这种贪爱是善业的辅助因，如经中说：‘在欲求的刹那，有两种不善因。’因此，即使在善趣投生时，这种贪爱也必定是善业的决定性辅助缘。由此可知，临终者对天女等善业或业相生起贪着时，这种贪爱理应是助益而非障碍。又，如《燃尽经》(Ādittapariyāya)中说：‘诸比丘，若识住于对形相的贪着或对细节的贪着，若彼时命终，则有可能堕入二趣之一，或地狱，或畜生道。’此说也是指对自身或他人手足等的贪着，不能说是对业等的贪着。‘随当受生处相应’(upalabhitabbabhavānurūpaṃ)是指：若当生善趣，则以愉悦方式现前；若当生恶趣，则以不悦方式现前，如此与当受生的有相应。‘倾注于彼’(tatthoṇataṃ)是指心识倾注于现前的所缘。如《愚者与智者经》(Bālapaṇḍitasutta)中说：‘彼时，那些（业、业相、趣相）悬挂、垂注、倾注于此人(puggala)。’其中‘那些’(tāni)是指此人(puggala)的善恶业，以及以业之名所说的业相和趣相。‘悬挂’(olambanti)、‘垂注’(ajjholambanti)、‘倾注’(abhippalambanti)是指其心相续自然下倾、面向所缘，使其现前，如同被牵引般。当这些相如此悬挂时，其心相续必然倾向彼处，故称‘倾注于彼’。义注中也说：‘由于为烦恼力所屈，因未断除贪爱与无明，过患被无明所覆，贪爱使其（识）倾向于彼所缘境，俱生诸行则将其投掷于彼。’其中‘此’(taṃ)是指识，即心相续之义。‘在此所缘境’(tasmiṃ visaye)是指业等所缘境。‘贪爱使其倾向’(taṇhā nāmeti)即轮回根本的贪爱使其心识下倾并系缚于彼之义。

[๑๖๕] วิภาวนิยํ ปน

[165] 然而，在《阐明》中，

‘‘ตตฺโถณตํวาติ ตสฺมึ อุปปชฺชิตพฺพภเว โอณตํ วิย โอณตํเอว วา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ.

“‘倾向于彼’(Tatthoṇataṃ vā ti)是说：‘在那应受生的有中，如倾向，或就是倾向。’此说与义注不合。

อภิณฺหนฺติ นิรนฺตรํ. ตถาปวตฺติ ปน สณิกํ มรนฺตานํ เอว ลพฺภติ. ลหุก มรเณน มรนฺตานํ ปน น ลพฺภตีติ วุตฺตํ. พาหุลฺเลนาติ

“频繁”(Abhiṇhaṃ)即不间断。然而，这样的发生只在缓慢死亡者中才能获得，据说在轻易死亡者中则不能获得。“以其多”(Bāhullena)者，

[๑๖๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[166] 然而，在《阐明》中，

‘‘พาหุลฺเลนาติเอตฺถ อธิปฺปาโย เยภุยฺเยน ภวนฺตเรติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“‘以其多’(Bāhullena)于此的含义，应按照‘在另一有中，通常……’(yebhuyyena bhavantare)此处所说之理来理解。此说不合理。

น หิ ตสฺมึ วุตฺตานํ อสญฺญิสตฺตานํ จิตฺตสนฺตานสฺส อภิณฺหปฺปคตฺติปสงฺโคนาม อตฺถิ. จิตฺตสนฺตานสฺเสว เตสํ อภาวโตติ. อิทานิ [Pg.259] อปเรน ปกาเรน กมฺมุ ปฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ตเมววา ปน.ล. ทฺวารปตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภินวกรณวเสน ทฺวารปฺปตฺตํ โหตีติ ปุพฺเพ กตสญฺญํ อชเนตฺวา ตงฺขเณ เอว กรณาการํ ชเนตฺวา อตฺตานํ อภินวํ วิย กตฺวา มโนทฺวาเร ตํสทิสชวนปฺปวตฺติวเสน ปตฺตํ ปาตุภูตํ โหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ อิมสฺมึภเวปวตฺตํ กิญฺจิ ปากฏํ กมฺมํ อสุกสฺมึ กาเล อิทํนามมยากตนฺติ เอวํ ปุพฺเพกตสญฺญํ ชเนตฺวาปิ อุปฏฺฐาติ. น ตถา ภวนฺตเร ปวตฺตํ ภวปฏิจฺฉนฺนํญฺจ อิมสฺมึ ภเว ปวตฺตํ อปากฏญฺจาติ. อปิจ, อิเธกจฺเจ พุทฺธาทีสุ ตีสุ วตฺถุสุ ทานปูชาทิวเสน อาจิณฺณพหุลา โหนฺติ. เต มรณนฺติ กาพาธพเลน วิสีทปฺปตฺตา กิญฺจิ ทุกฺขํอชานิตฺวา วิสีทนฺตเร ปุพฺเพ วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺตาเจติยํ วนฺทนฺตา ปูชํ กโรนฺตา วิปฺปสนฺนจิตฺตา ปโมทจิตฺตา เอว โหนฺติ. ตพฺพิปรีเตน ปาปกมฺมพหุลาปิ วตฺตพฺพาติ. อิทํปิ ทฺวารปตฺตเมวาติ. สพฺพญฺเจตํ ลกฺขณ สํยุตฺตฏฺฐกถาย ทีเปตพฺพํ. ตตฺถ อสิโลมเปตาทิ ปตฺถูสุ ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติ จ. ตสฺส สตฺติยา วิชฺฌนก ภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส อุสุนา วิชฺฌนกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส ปโตทสูจิยา วิชฺฌนกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส สูจีหิ ปโตทนทุกฺขํ ปจฺจนุภวิตุํ กมฺมเมว นิมิตฺตํ กตฺวา สูจิโลมเปโต ชาโตติจ เอวํ พหุํทฺวาร ปตฺตวเสน กมฺมุปฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ. ตตฺถ หิ ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิก ภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติ ตสฺส นิรเย ปจิตฺวา ปุน อาสนฺน มรณสฺส ตํกมฺมํ ตทา ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสญฺญํ ชเนตฺวา ทฺวาร ปตฺตวเสน นิมิตฺตํ อโหสีติ อตฺโถ. เอสนโย เสเสสุปีติ. โสจ ทฺวารปฺปตฺตากาโร กมฺมโกฏฺฐาสิโก เอว โหติ. ตสฺส สตฺตสฺสจ อปากโฏนาม นตฺถีติ ตสฺส ปฏิสนฺธิยา คหณโยคฺยตา ชาตาติ. ปจฺจาสนฺน มรณสฺสาติ อนฺติม ชวนปวตฺติวเสน ปุน อาสนฺนมรณสฺส. วีถิจิตฺตา วสาเนวาติ กามภวโต จวิตฺวา กามภเวเยว อุปฺปชฺชมานานํ ชวน ปริโยสานานํวา ตทารมฺมณ ปริโยสานานํวา วีถิจิตฺตานํ อวสาเน. [Pg.260] อิตเรสํ ปน ชวนปริโยสานานํเอว วีถิจิตฺตานํ อวสาเนติ อตฺโถ. อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํปิ วุตฺโตเยว. ยถาห-ตํ อารพฺภ อุปฺปนฺนาย ตทารมฺมณปริโยสานาย สุทฺธายวา ชวนวีถิยา อนนฺตรํ จุติจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ.

确实，对于无想有情，心相续并无频繁发生之虞，因为他们根本没有心相续。现在，为以另一种方式显示业的现起，而说“或者就是彼……门已至”(tamevavā pana...dvārapattaṃ hoti)等。此处，“以新造作的方式门已至”(abhinavakaraṇavasena dvārappattaṃ hoti)是说：不令过去所作之想生起，而于彼刹那生起造作之相，使自身如新，通过意门，以与彼相似的速行流转的方式而至、而显现，此为义。譬如，于此有中发生的某些显着之业，会生起“我于某时作了此事”这样忆念过去所作之想而现起；但在另一有中发生的、为有(bhava)所覆藏的业，以及于此有中发生但不显着的业，则非如此。又，此处某些人于佛等三事，通过布施、供养等方式而多所串习。他们临命终时，虽因身病之力而至衰弱，却不知任何苦，在衰弱中，反而如往昔一般，向比丘僧团布施，礼敬制多(cetiya)，作供养，是心极清净、心极喜悦者。与此相反，多作恶业者亦应如是说。此亦即是“门已至”。这一切应在《相相应义注》(Lakkhaṇasaṃyuttaṭṭhakathā)中阐明。其中，在剑毛饿鬼(asilomapeta)等事中，“彼举剑之相即是相(nimitta)”；“彼为矛所刺之相即是相”；“彼为箭所射之相即是相”；“彼为刺棒尖所刺之相即是相”；“彼为针所刺之苦，是为体验业而作相，生为针毛饿鬼(sūcilomapeta)”，如是等等，多以“门已至”的方式宣说业的现起。其中，“彼举剑之相即是相”是说：彼于地狱受煎熬后，再次临近死亡时，彼业于尔时令彼生起举剑之想，以“门已至”的方式而成其相。此理于其余诸例亦然。而此“门已至”之相，仅是业的一部分。对彼有情而言，（业）并非不显现，意即已具备了执取结生的资格。“临近死亡者”(Paccāsannamarassāti)是说：以最终速行流转的方式再次临近死亡。“于心路之末”(Vīthicittāvasāne vā ti)是说：于从欲有死、即于欲有生的众生，其速行终结或彼所缘终结的心路之末；而对其余众生，则仅是速行终结的心路之末，此为义。此义亦于义注中说。如言：“缘彼而生起的、彼所缘终结的或纯粹的速行路之后，死心生起。”

[๑๖๗] วิภาวนิยํ ปน

[167] 然而，在《阐明》中，

‘‘ตตฺถ กามภวโต จวิตฺวา ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ ตทารมฺมณปริโยสานานิ เสสานํ ชวนปริโยสานานีติ ธมฺมานุสารณิยํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“此处，从欲有死、即于彼处生者，以彼所缘为终结；其余者，以速行为终结。此为《法随寻》(Dhammānusāraṇī)中所说。”此说不美。

อฏฺฐกถายญฺหิ ปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺเต กึอปริปุณฺณาย ธมฺมา นุสารณิยาติ. ภวงฺคกฺขเยวาติ ภวงฺคาวสาเนวา อิจฺเจวตฺโถ. ยทิ ทุวิธปีถิจิตฺตโต ปรํ ปญฺจโวกาเร วตฺถุรูปํ จตุโวกาเร จิตฺตสนฺตานํ ทฺวิจิตฺตกฺขณายุเสสํ โหติ. ตทา เอกสฺส ภวงฺคสฺส อวสาเนติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถจ โสมนสฺส ปฏิสนฺธิกสฺส โทมนสฺสจิตฺเตน จวนฺตสฺส อาคนฺตุกภวงฺค สมฺภโว. ตํ สมฺภเวจ สติ อญฺญภวงฺคสมฺภโวปิ อวาริ โตติ สุวุตฺตเมตํ ภวงฺคกฺขเยวาติ. ตสฺมึนิรุทฺธาวสาเนติ ตสฺมึ นิรุทฺเธ ตสฺส นิรุทฺธสฺส อวสาเน. เย ปน โลเก จุติ ปฏิสนฺธีนํ อนฺตเร เอโก อนฺตราภโวนาม อตฺถิ. ยตฺถ อุปฺปนฺโน สตฺโต ทิพฺพจกฺขุโก วิย อิทฺธิมา วิย จ ขเณน อิจฺฉิตํ ฐานํ คนฺตุํ สมตฺโถ. อิโต จุตา เกจิ ตตฺถ อุปฺปชฺชิตฺวา มาตาปิตุ สมาคมาทีนิ อาคเมนฺตา สตฺตาหํวา อติเรก สตฺตาหํวา ติฏฺฐนฺตีติ ลทฺธึ คณฺหนฺติ. เตสํ ตํนิเสเธตุํ ตสฺสานนฺตรเมวาติ วุตฺตํ. สวตฺถุกํ ปญฺจโวกาเร อวตฺถุกเมววา จตุโวกาเร. ยถารหนฺติ กุสลภูตสฺสวา อกุสลภูตสฺส วา สงฺขารสฺส อรหานุรูปํ. อวิชฺชาตณฺหานุสยา กุสลภูตสฺส อปฺปหีนฏฺเฐน อกุสลภูตสฺส ปน สหชาตภาเวนาปิ ปริวารภูตา มูลภูตาจ โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยุฏฺฐานาวตฺถํ อปตฺวา กุสลาพฺยากตจิตฺตสนฺตาเนนปิ อวิรุทฺธภาเวน อนุรูปํ. อนุพนฺธมาโนวา เสติ, อนุอนุวานิรนฺตรํ เสตีติ อนุสโย. อนุสยภูตาย [Pg.261] อวิชฺชาย ปริกฺขิตฺโตติ อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺโต. ตณฺหานุสโย มูลํ เอตสฺสาติ ตณฺหานุสย มูลโก. อวิชฺชานุสย มูลเกน ตณฺหานุสย ปริกฺขิตฺเตนาติ ปน วุตฺเต สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ. อวิชฺชา หิ ตณฺหายปิ มูลภูตา โหติ. ตาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว เอว อารมฺมเณ ตณฺหาปวตฺติสมฺภวโต. ตณฺหา จ ปน สหการิ การณ ภาเวน ตํ ตํ สงฺขารํ นิโยเชนฺตี ปวตฺตตีติ สงฺขารสฺส ปริวารภูตา พลวอาสนฺน สหายภูตา โหตีติ.

既然义注(aṭṭhakathā)中已圆满解说，为何还要依循不圆满的法呢？所谓“有分(bhavaṅga)灭尽”，即“有分终结”之义。如果在两种心路(pīṭhicitta)之后，于五蕴有(pañcavokāra)中的所依色(vatthurūpa)，或于四蕴有(catuvokāra)中的心相续(cittasantāna)，其寿命只剩下两个心刹那(cittakkhaṇa)，这时就说是一个有分的终结。此处，如果是喜俱结生(somanassa paṭisandhika)者，以忧俱心(domanassacitta)死亡(cavanta)时，则有外来有分(āgantukabhavaṅga)生起。当这种情况发生时，其他有分的生起也不会被阻止，因此善说了“有分灭尽”。所谓“彼灭尽(niruddha)终结”，即在那灭尽时，其灭尽的终结。然而，有些人认为，在世间，死亡(cuti)和结生(paṭisandhi)之间，有一种称为“中有”(antarābhava)的存在。生于其中的众生(satta)，就像拥有天眼(dibbacakkhu)或神通(iddhi)一样，能够在一瞬间到达想去的地方。有些人从此处死后，生于彼处，等待与父母相会等，停留七天或超过七天，并持此见解(laddhi)。为了否定他们，所以说“紧接着就”(tassānantarameva)。五蕴有是有所依(savatthuka)的，四蕴有则是无所依(avatthuka)的。“如理”(yathāraha)，即与善(kusala)或不善(akusala)的行(saṅkhāra)相应。无明(avijjā)和爱(taṇhā)随眠(anusaya)，对于善法而言，因未断除；对于不善法而言，则因是俱生(sahajāta)，故皆是眷属(parivāra)，亦是根本(mūla)，此是其义。在未达现行(pariyuṭṭhāna)状态时，与善、无记(abyākata)的心相续亦不相违，故是相应的。随逐而卧，或相续不断地卧着，此即是随眠。“被无明随眠(avijjānusaya)所围绕”，即被无明随眠围绕。“爱随眠(taṇhānusaya)是它的根”，即爱随眠为根。如果说“以无明随眠为根，被爱随眠围绕”，那就更妥当了。无明确实是爱的根本。因为在过患(ādīnava)被其遮蔽的所缘(ārammaṇa)上，爱才可能生起。而爱作为助缘(sahakāri kāraṇa)，能使种种行相续，驱动它们，因此是行的眷属，是强有力的、亲近的助伴。

เอตฺถจ อกุสลกมฺม สหชาตานํวา กมฺมนิกนฺติ นิมิตฺตนิกนฺติ สหชาตานํวา วิปฺปฏิสาร สห ชาตานํวา มรณาสนฺน ชวน สหชาตานํวา อวิชฺชาตณฺหานํปิ ธมฺมโต อนุสยสทิสตาย อนุสย โวหารสมฺภโว เวทิตพฺโพ. อปิจ, อนุสยานาม ปฏิสนฺธิชนเน กุสลสงฺขารสฺสปิ พลวสหายภูตา โหนฺติ. ตสฺมา อิธ เอกนฺตานุสยภูตาเอว ปริยตฺตาติ กึสหชาตานํ คหเณนาติ. เตเนว อฏฺฐกถายํปิ ตณฺหา อวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตาติ เอวํ อปฺปหีนสทฺเทน เอกนฺตานุสยาเอว คหิตาติ. สงฺขาเรนาติ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสงฺขาเตน เจตนาสงฺขาเรน. ตํ สหชาตผสฺสาทิธมฺมสมูเหนปิวา. โสปิ หิ อุปนิสฺสยภาเว น ปฏิสนฺธึ ชเนติเยวาติ. อถวา, สงฺขาเรนาติ มรณสนฺน ชวนวิญฺญาณ สหชาเตน เจตนาสงฺขาเรน. ตํ สหชาต ผสฺสาทิธมฺมสมูเหนปิวา. ตทุภยํปิ หิ กมฺมาทิวิสเย ขิปนก สงฺขารภาเวน ปฏิสนฺธึ ชเนตีติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ตณฺหา อวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ตสฺมึ วิสเย ตณฺหา นาเมติ. สหชาตสงฺขารา ขิปนฺตีติ วุตฺตํ. มูลฏีกายญฺจ สหชาตสงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหชาตา เจตนา. สพฺเพปิวา ผสฺสาทโยติ วุตฺตํ. สกเลน ปน วจเนน อคฺคมคฺเคน อปฺปหีนา อวิชฺชากมฺมาทิวิสเยวา ภวนฺตเรวา อาทีนวํ ปฏิจฺฉาเทติ, ตถา รูปาเยว ตณฺหา ตทุภยสฺมึ จิตฺตสนฺตานํ นาเมติ. ยถาวุตฺตสงฺขารา ตํ ตตฺถ ขิปนฺติ. ตสฺมึ อภินว วิญฺญาณปาตุภาวํ สาเธนฺตีติ ทสฺเสตีติ.

此处，应知无明与爱等，无论是与不善业(akusalakamma)俱生，还是与业爱(kammanikanti)、所缘爱(nimittanikanti)俱生，还是与追悔(vippaṭisāra)俱生，还是与临死速行(maraṇāsanna javana)俱生，它们在法性(dhamma)上都类似于随眠，故可称为随眠。此外，随眠在产生结生时，也是善行强有力的助伴。因此，在此处只说纯粹是随眠(ekantānusaya)就足够了，为何还要摄取俱生的法呢？正因为如此，义注中也说“由于爱和无明没有断除”，用“没有断除”这个词就包含了纯粹的随眠。“行”，是指能产生结生的业行(kammasaṅkhāra)，即思行(cetanāsaṅkhāra)；或与它俱生的触(phassa)等法聚。然而，即使是后者（指触等法聚），在作为增上缘(upanissaya)时，也不能产生结生。或者说，“行”是指与临死速行识(maraṇāsanna javanaviññāṇa)俱生的思行；或与它俱生的触等法聚。这两种情况都因为具有将识投入业等境界的“投掷行”(khipanaka saṅkhāra)作用而产生结生。正如义注中所说：“由于爱和无明没有断除，无明遮蔽了那个境界的过患，爱使（心）倾向于那个境界。俱生行会投掷（识）。”在根本疏(Mūlaṭīkā)中也说：“俱生行是指与临死速行识(cutiāsannajavanaviññāṇa)俱生的思(cetanā)，或一切触等（法）。”总而言之，此句显示：即使是最高之道(aggamagga)也未能断除的无明，在业等境界或来世(bhavantara)中遮蔽过患；同样，爱也使心相续倾向于那两者中的色等所缘；如前所述的诸行，将它（心相续）投入到那里，促成新的识(viññāṇa)的显现(pātubhāva)。

สมฺปยุตฺเตหิ [Pg.262] ปริคฺคยฺหมานนฺติ ผสฺสาทีหิ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ ปริวาเรตฺวา คยฺหมานํ. สหชาตานนฺติ นามรูปธมฺมานํ. อธิฏฺฐาน ภาเวนาติ นิสฺสยภาเวน. ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ปธานภูตํ. ปท ทฺวเยน วิชานนธาตุยา อติวิย มหานุภาวภาวํ ทสฺเสติ. ยถา หิ โลเก เอกสฺมึ มหานุภาเว ปุริสวิเสเส ชายมาเน ปริวารภูตา สหชาตชนาจ ตสฺส อุปโภค ปริโภคภูตา ปาสาทกปฺปรุกฺขาทโยว เตน สห ชายนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสนาติ เอกสฺมึภเว นิรุทฺเธ เตน สห นิรนฺตรํ กตฺวา ภวนฺตรสฺส ปฏิสนฺทหน วเสน. อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ น ปุริมภเว อุปฺปชฺชิตฺวา อนิรุชฺฌิตฺวา ฐิติภาเวน คนฺตฺวา ภวนฺตเร ปติฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. น หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ธมฺมา ปกติกาเลปิ เทสนฺตรํวา ขณนฺตรํวาสงฺกนฺตา นาม อตฺถิ. กุโต มรณกาเล ภวนฺตรํ. ยญฺจ อนมตคฺโค ยํ ภิกฺขเว สํสาโร. ปุพฺพโกฏิ นปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตนฺติ วุตฺตํ, ตํปิ ปริยาเยน วุตฺตํ. เยสญฺหิ อวิชฺชา ตณฺหาสงฺขารานํ วเสน ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิ ปาตุภวติ. เตจ ปุพฺเพ ยสฺส สนฺตาเน ปวตฺตนฺติ, โส เตสํ เหตุผลสมฺพนฺเธน ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจตีติ. ตโตเยวจ ตสฺสา ปฏิสนฺธิยา ปุริมภวปริ ยาปนฺเนหิ เหตูหิ วินา อนุปฺปชฺชนํปิ สิทฺธํ โหตีติ. ปฏิโฆส ปทีปมุทฺธาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานีติ.

被相应法所执取者，即被触等相应法围绕而执取。同生者，即名色法。以所依之义，即以依止之义。为前导者，即为主要者。此二句显示识界(vijānanadhātu)有极大威力。犹如世间有一位具大威力之特殊人物出生时，其作为眷属的俱生者，以及供其受用、享用的宫殿、如意树等，亦与彼一同出生。当知此理亦复如是。依于另一有结生(bhavantarapaṭisandhāna)之力，即于一有灭时，无间地令另一有结生。生起即安住，其意为：并非于前一生起而不灭，以住立的状态去到另一有而安住。实际上，已生之法，即使在平时亦无所谓移至他处或他时，何况于死时去到另一有？“诸比丘，此轮回无始，为无明(avijjā)所盖、为爱结(taṇhāsaṃyojana)所系之有情，流转轮回，其前际不可知。”此亦为方便说。因为某些有情依无明、爱、行之力，于另一有结生现起，而彼等于前存在于某相续中，彼依此因果关系而驰往、流转于另一有，故说为轮回。由此，彼结生若无前有所遍满之因，则不能生起，此亦成立。于此，回声、灯焰、印章等为示例。

เอตฺถาติ มรณุปฺปตฺติฏฺฐาเน. มนฺทปฺปวตฺตานีติ กมฺมทุพฺพลภาเวน วตฺถุทุพฺพลภาเวนจ มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺตานิ. ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา ลมฺพณกา ลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. ธรนฺเตสฺเววาติ ติฏฺฐนฺเตสุ เอว. ปฏิสนฺธิ ภวงฺคานํปีติ ปฏิสนฺธิยาปิ กติปยภวงฺคานํปิ. อิติ กตฺวาติ อิมินา การเณน. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐกถายํ คตินิมิตฺตํนาม นิพฺพตฺตนกโอกาเส เอโก วณฺโณ อุปฏฺฐาตีติ วตฺวา สพฺเพสุ คตินิมิตฺตวาเรสุ คภินิมิตฺตํ วณฺณายตนเมว มโนทฺวาร คหิตเมว ปจฺจุปฺปนฺนเมวจ ทสฺสิตํ. ตถาปิ ฉเทวโลกโต อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต ทิพฺพรเถเยว คตินิมิตฺตํ กตฺวา จวนฺตานํ [Pg.263] ธมฺมิกอุปาสก ทุฏฺฐคามณิ อภยราชาทีนํ วเสน ตํปิ กมฺมนิมิตฺตํวิย ฉพฺพิธํปิ ฉทฺวารคหิตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํปิ สมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน ตํกมฺมนิมิตฺเตน นิพฺพิเสสํ กตฺวา กามาวจรปฏิสนฺธิยา.ล. อุปลพฺภตีติ วุตฺตํ. ตถา จวนฺตา หิ ทิพฺพวณฺโณปิ เทวตานํ อานุภาเวน จกฺขุนา ทิฏฺโฐเยว โหติ. ทิพฺโพ รถสทฺโทวา ตูริยสทฺโทวา วจนสทฺโทวา โสเตน สุโตเยว. ทิพฺพคนฺโธปิ ฆาเนน ฆายิโตเยว. นิรยโต อุคฺคเตน อคฺคิชาเลน ทยฺหมานกาเยน จวนฺตานํ เทวทตฺต นนฺทยกฺข นนฺทมาณ วกาทีนํ ขุรจกฺเก อาสชฺชมานานํ มิตฺตวินฺทกาทีนญฺจ วเสน โผฏฺฐพฺพํปิ สมฺภวติเยว. รสธมฺมาปิ ยถา สมฺภวํ โยเชตพฺพาติ. วุตฺตญฺจ สจฺจสงฺเขเป –

于此，即于死生之处。缓慢转起者，即因业弱及所依弱而缓慢转起。是故，得现在所缘，此为关联。于住立时，即于安住时。结生与有分，即结生与某些有分。如是作已，即因此理由。诚然，于此义注(aṭṭhakathā)中说：“趣相(gatinimitta)者，谓于结生处，一色现起。”并于一切趣相之例中，所示唯是胎相(gabbhinimitta)，为色处，为意门所取，且为现在。然，对于以从六欲天来到自己身边的天车为趣相而死去的如法优婆塞(dhammikaupāsaka)、杜吒伽摩尼(Duṭṭhagāmaṇi)、无畏王(Abhayarāja)等人，其趣相亦如业相，可能为六种，为六门所取，为现在或过去。意谓以其与业相无别，故说于欲界结生……可得。因为将死的天人，以天神之威力，天色亦为眼所见，天车声、乐器声或言语声亦为耳所闻，天香亦为鼻所嗅。对于从地狱升起之火焰燃烧其身而死去的提婆达多(devadatta)、难陀夜叉(nandayakkha)、难陀摩纳婆(Nandamāṇavaka)等人，以及被刀轮所触的觅友者(mittavindaka)等人，触亦可能生起。味法亦应随其可能而组合。《摄真实论》(Saccasaṅkhepa)中亦说——

ปญฺจทฺวาเร สิยา สนฺธิ, วินา กมฺมํ ทฺวิโคจเรติ.

于五门或有结生，离业则有二所缘。

มหาฏีกายํปิ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว. ยทา ปน อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค ยโถปฏฺฐิตํ คตินิมิตฺตํ อนฺติมชวนสฺส อารมฺมณํ โหติ. ตทา ตํ อตีตํปิ โหติเยวาติ. อฏฺฐกถายํ ปน สนฺตติวเสน ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนตาว วุตฺตา. ตถา วณฺณารมฺมณภาโว มโนทฺวาเรน คหิตภาโวจ เยภุยฺเยน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อิตรถา กมฺมนิมิตฺตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปญฺจทฺวาเรเอว อฏฺฐกถายํ ทสฺสิตนฺติ ตํปิ มโนทฺวารคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปญฺจารมฺมณํวา ธมฺมารมฺมณํวา นสมฺภวตีติ วตฺตพฺพํ สิยา. นจ สกฺกา ตถา วตฺตุํ. กสฺมา, จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตีติอาทินา ปฏฺฐาเน วุตฺตสฺส ฉฬารมฺมณ ภูตสฺส ปุเรชาตปจฺจยสฺส มโนทฺวาริก มรณาสนฺน ชวนานมฺปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตา. ตโตเยวจ ตทนุพนฺธาย ปฏิสนฺธิยาปิ สมฺภว โตติ.

于《大复注》(Mahāṭīkā)中亦说此义。然而，当于最后速行心路之前，如其现起的趣相(gatinimitta)成为最后速行的所缘时，彼亦可为过去。于义注(aṭṭhakathā)中，则依相续之力说其为现在。如是，当知其为色所缘(vaṇṇārammaṇa)及为意门(manodvāra)所取，此为概说。否则，业相(kammanimitta)虽为现在，于五门(pañcadvāra)中，如义注所示，亦应说为意门所取之现在五所缘或法所缘，而此不可能。然不能如是说。何以故？因为于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，对“以眼观(vipassanti)无常、苦、无我”等所说，作为六所缘的前生缘(purejātapaccaya)，亦应为临死意门速行所允许。由此，随之而来的结生(paṭisandhi)亦有可能。

[๑๖๘] วิภาวนิยํ ปน

[168] 然而，于《明了义疏》(Vibhāvanī)中：

ตถา อวิจาเรตฺวา ยํวุตฺตํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาตมาคเตสุ มโนทฺวาเร คตินิมิตฺตวเสน ปญฺจทฺวาเร กมฺมนิมิตฺตวเสนา’’ติ. ตํ น สุนฺทรํ.

如是未经审察而说：“于现在所缘(paccuppannārammaṇa)现起时，于意门，依趣相之力；于五门，依业相之力。”此说不善。

[๑๖๙] ยญฺจ ตตฺถ

[169] 又，于彼处所说：

‘‘ฉทฺวารคหิตนฺติ กมฺมนิมิตฺตํ ฉทฺวารคหิตํ คตินิมิตฺตํ ฉฏฺฐทฺวารคหิตนฺติ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

所说：“‘为六门所取(chadvāragahitaṃ)’者，业相为六门所取，趣相为第六门(chaṭṭhadvāra)所取，应随其可能而组合。”彼亦不合理。

เอวญฺหิ สติ กมฺมํ วิย คตินิมิตฺตํปิ เถเรน ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ สิยา. นจ ตํ วุตฺตนเยน ปญฺจทฺวารคหิตํ น สมฺภวตีติ.

若如是，则趣相亦应如业相，为长老所分别说。且依所说之理，彼（趣相）为五门所取，并非不可能。

[๑๗๐] ยญฺจ ตตฺถ

[170] 又，于彼处所说：

อฏฺฐกถายํ มูล ฏีกาทีสุจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ สาวเสสปาฐํ อวิจาเรตฺวา ‘‘อฏฺฐกถายํ ปน คตินิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉตีติ วุตฺตตฺตา ตทารมฺมณายจ ปญฺจทฺวาริกปฏิสนฺธิยา อทสฺสิตตฺตา มูลฏีกาทีสุจ กมฺม พเลน อุปฏฺฐาปิตํ วณฺณายตนํ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺสวิย ทิพฺพ จกฺขุสฺส วิยจ มโนทฺวาเรเยว โคจรภาวํ คจฺฉตีติ นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา เตสํ วจนํ นสมฺปฏิจฺฉนฺติ อาจริยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ อสมฺปฏิจฺฉนฺตานํ อญฺญํ การณํ นตฺถิ อญฺญตฺร อวิจารณายาติ.

在义注(Aṭṭhakathā)、根本复注(Mūlaṭīkā)等中，大多是这样说，却没有审察其余的文句就说：“然而，在义注中说趣相只在意门显现，并且因为以它为所缘的五门结生(pañcadvārikapaṭisandhi)未被开示，所以在根本复注等中，（他们）断定地说：‘由业力所显现的色处，犹如梦见者，又如天眼者，只在意门成为行境。’因此，诸师不接受他们的说法。”在此，那些不接受者，除了未经审察之外，别无他因。

ปจฺจุปฺปนฺนมตีตนฺติ เอตฺถ ยสฺส ชวนาวสานาย ปญฺจทฺวาริกวีถิยา จวนํ โหติ. ตสฺส ปฏิสนฺธิยา ทฺวินฺนญฺจ ภวงฺคานํ ปจฺจุปฺปนฺนา รมฺมณตา อุปลพฺภติ. ยสฺส ตทารมฺมณาวสานาย, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา เอว. ยสฺส ปน ชวนาวสานาย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาย มโนทฺวาริกวีถิยา จวนํ โหติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา ฉนฺนญฺจ ภวงฺคานํ. ยสฺส ปน ตทารณาวสานาย, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนญฺจ ภวงฺคานนฺติ. เอตฺถจ อารมฺมเณ พหุตรายุเก พลวนฺเตปิ วตฺถุทุพฺพลภาเว สติ กามสตฺตานํปิ ชวนาวสานา วีถิ โหติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตทารมฺมณาวสานาย เอว โยชิตตฺตา มโนทฺวาเร ปฏิสนฺธิโต ปรํ จตุนฺนํ ภวงฺคานํ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิยาเอว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ตทารมฺมณ ปริโยสานายวา สุทฺธายวา ชวนวีถิยาติ วุตฺตตฺตา ปน อิธ ชวนาวสานาปิ โยชิตาติ เวทิตพฺพา.

关于“现在与过去”，于此，若某人在五门心路(pañcadvārikavīthi)的速行终结时命终，其结生(paṭisandhi)与两个有分(bhavaṅga)可获得现在所缘(paccuppannārammaṇa)。若在彼所缘(tadārammaṇa)终结时命终，则只有结生心可获得。然而，若某人在意门心路(manodvārikavīthi)的现在所缘的速行终结时命终，则其结生与六个有分可获得。若在彼所缘终结时命终，则其结生与四个有分可获得。于此，应知：即使所缘寿命较长且强有力，当依处薄弱时，欲界有情也确实会有速行终结的心路。然而，在义注(Aṭṭhakathā)中，因为只结合了彼所缘终结的情况，所以说在意门，结生及之后的四个有分有现在所缘；在五门，则只说了结生心有现在所缘。又因文中说‘于彼所缘终结或纯速行心路（终结）’，故应知此处也结合了速行终结的情况。

[๑๗๑] วิภาวนิยํ ปน

[171] 再者，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中：

เอวํ [Pg.265] อวิจาเรตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘มโนทฺวาเร ตาว ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานญฺจ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิยาเอว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตี’’ติอาทิ. ตํ อนุปปนฺนํ.

未经如此审察而说：“首先，在意门，结生(paṭisandhi)与四个有分(bhavaṅga)；以及在五门，只有结生心，能获得现在所缘(paccuppannārammaṇa)”等，那是不成立的。

เอตฺถจ ยสฺมา ปฏิสนฺธิชนกสฺเสว กมฺมสฺส อารมฺมณํวา อุปกรณํวา กมฺมนิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. ปญฺจทฺวาริกกมฺมญฺจ ปฏิสนฺธิชนกเมว น โหติ. ตสฺมา ตทา ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ ปุริมภาเคเอว มโนทฺวารวเสน สิทฺธํ โหติ. ตสฺสจ อารมฺมณภูตเมว อุปกรณภูตเมววา เอกนฺเตน กมฺมนิมิตฺตํนาม โหติ. ยํ ปน ปญฺจทฺวาริกสฺส อนฺติมชวนสฺส อารมฺมณํ โหติ. ตํ ปุริเมน นิรุทฺเธน อารมฺมเณน วตฺถุโต อภินฺนตฺตาวา ตสฺสทิสตฺตาวา กมฺมนิมิตฺตนฺเตว วุจฺจตีติ. ตถา หิ วุตฺตํ มูลฏีกายํ ปญฺจทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณ สนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ตตฺถ เยสุ เทยฺยธมฺมวตฺถูสุ เจติยาทีสุวา เยหิ สตฺถาทีหิวา ปุพฺเพ กมฺมํ สิทฺธํ. เตสํ ปจฺจกฺเข ธรมานตํ สนฺธาย สนฺตติยํ อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. เตหิ สทิ สวตฺถูนํ ธรมานตํ สนฺธาย ตํสทิสญฺจาติ วุตฺตํ. สทิสวตฺถูนิปิ หิ กมฺมสฺส ลทฺโธกาสการณานิ โหนฺติเยว. ยถา ตํ อิโต ปริตฺตเกน ปาปกมฺเมน นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺตานํ ปุพฺเพ ปุญฺญกรณกาเล ลทฺธนิมิตฺตสทิสํ นิรยคฺคิชาลานํ สทฺทํ สุตฺวาวา วณฺณํ ทิสฺวาวา ปุญฺญํ สริตฺวา จวิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ อคฺคิชาลานิ วิยาติ.

于此，因为能生起结生的业的所缘或助缘，被意指为业相(kammanimitta)。而五门之业本身并不能生起结生。因此，那时能生起结生的业，是在前一部分通过意门而完成的。其所缘或助缘，必然名为业相。至于五门最后一个速行的所缘，因为它与先前已灭的所缘在事物上无异，或与它相似，故亦被称为业相。诚如根本复注(Mūlaṭīkā)中所说：“应知显现于五门的现在业相，是（1）在（临死业的）所缘相续中生起的，以及（2）与它相似的。”于此，“在相续中生起”是针对先前造业所依的布施物、塔庙等，或师长等，如今正现前而说。“与它相似”是针对与那些事物相似的事物正现前而说。因为相似的事物也确实能成为业获得机会的原因。譬如，因微小恶业而生于地狱边缘者，当听到或看到与先前行善时所获之相相似的地狱火燄声或色时，忆起善业而命终，转生天界，（所见）犹如火燄。

[๑๗๒] วิภาวนิยํ ปน

[172] 再者，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中：

มูลฏีกาปาฐํ อวิจาเรตฺวา ตํสทิสญฺจาติเอตฺถ นฏฺฐจการํ ปาฐํ ทิสฺวา ‘‘มโนทฺวาริก ชวนานํ อารมฺมณภูเตน สห สมานตฺตา ตเทกสนฺตติปติตํ จุติอาสนฺนชวนคหิ ตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วณฺณาทิกํ กมฺมนิมิตฺต ภาเวน วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนเมว.

未经审察根本复注(Mūlaṭīkā)的文句，并在“taṃsadisañca”一词中看到脱漏“ca”字的文本后，便说：‘因为与作为意门速行所缘者相同，且落入同一相续，所以临死速行所取的现在色等，也被说成是业相。’这种说法实不成立。

อปิจ, [Pg.266] อฏฺฐกถายํ อปรสฺส มรณสมเย ญาตกา อยํ ตาต ตวตฺถาย พุทฺธปูชา กรียติ. จิตฺตํ ปสาเทหีติ วตฺวา ปุปฺผทามธชปฏากาทิวเสน รูปารมฺมณํวา ธมฺมสวนตูริยปูชาทิ วเสน สทฺทารมฺมณํวา ธูมวาสคนฺธาทิวเสน คนฺธารมฺมณํวา อิทํ ตาว สายสฺสุ, ตวตฺถาย ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมนฺติ วตฺวา มธุผาณิ ตาทิวเสน รสารมฺมณํวา อิทํ ตาว ผุสสฺสุ, ตวตฺถาย ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมนฺติ วตฺวา จีนปฏ โสมารปฏาทิวเสน โผฏฺฐพฺพา รมฺมณํวา ปญฺจทฺวาเร อุปสํหรนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปสทฺทคนฺธารมฺมณานิ สนฺธาย ฏีกายํ สนฺตติยํ อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. รสโผฏฺฐพฺพา รมฺมณานิ สนฺธาย ตํสทิสญฺจาติ วุตฺตํ. ตานิ หิ ปถมํ สายิต ผุสิตานิ อญฺญานิ โหนฺติ. ปจฺฉา ทินฺนานิ อญฺญานีติ เอตฺถจ เอวํ อุปสํหฏานิ รูปารมฺมณาทีนิ ปถมํ ปญฺจทฺวาเรน คเหตฺวา อจวิตฺวา ปจฺฉา ปุน อตฺถิ ทานิ เอวรูปานีติ สุทฺเธน มโนทฺวาเรน คเหตฺวา จวนฺตานํ ตานิ มโนทฺวารคหิตานิ ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ กมฺมนิมิตฺตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานีติ. ปถมตตียารุปฺป ปฏิสนฺธีนํ ปญฺญตฺติ ภูตํ ทุตียจตุตฺถารุปฺปปฏิสนฺธีนํ มหคฺคตภูตนฺติ วุตฺตํ ยถารหนฺติ. อารุปฺเปสุ อุปริภูมินิพฺพตฺตานํ อรูปีนํ เหฏฺฐิมชฺฌานานิ ปฏิปสฺสมฺภนฺติ. น จ เต ตานิ ปุน อายูหนฺตีติ วุตฺตํ เหฏฺฐิมารุปฺป วชฺชิตาติ. ปมาทปกฺเข ปติตฺวา วิสฺสฏฺฐชฺฌานานํ ตโตเยวจ อปฺปหีเนหิ โอรมฺภาวิย สํโยชเนหิ เหฏฺฐภาคํ อากฑฺฒิต มานสานํ กามภเว อุปฺปชฺชมานานํ เตสํ ถเปตฺวา ติเหตุ กุกฺกฏฺฐภูตํ อุปจารชฺฌานเจตนํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ โอกาสํ นลภตีติ วุตฺตํ ตถา กามติเหตุกาติ. ตถา หิ องฺคุตฺตรฏฺฐ กถายํ-น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํนาม กมฺมํ อตฺถีติ วุตฺตํ. ฏีกายญฺจ น หิ ตสฺส.ล. อตฺถีติ อิมินา ตโต จวนฺตานํ อุปจารชฺฌานเมว ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมนฺติ ทีเปตีติ วุตฺตนฺติ. รูปาวจรปฏิสนฺธิ ปน เตสํ นตฺถิเยว. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกอรูปธาตุยา จุตสฺส อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติวา อรูป ธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติวา วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ อรูปธาตุยา จุตสฺส รูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติ. รูป โลกโต [Pg.267] จวนฺตานํ ปน อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ โอกาสํ นลภตีติ นวตฺตพฺพํ. เอวํสนฺเตปิ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ เตสํ อปฺปนา ปตฺตชฺฌานวิเสเสน สุปริภาวิตจิตฺตสนฺตานตฺตา ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติ ชนกํ ทฺวิเหตุโกมกกมฺมํปิ โอกาสํ น ลภติ. กุโต อปายคามิกมฺมนฺติ วุตฺตํ อเหตุก รหิตา สิยุนฺติ.

此外，于义注中说：于他人临终时，其亲属言：“贤者，此是为你而作之佛陀供养，请令心净信！”说后，或以花鬘、旗幡等方式呈现色所缘，或以听闻正法、乐器供养等方式呈现声所缘，或以熏香、香料等方式呈现香所缘；或言：“汝先尝此，此是为你而施之物。”说后，以蜜、糖等方式呈现味所缘；或言：“汝先触此，此是为你而施之物。”说后，以支那布(cīnapaṭa)、苏摩罗布(somārapaṭa)等方式呈现触所缘，于五门呈现之。于此，针对色、声、香所缘，复注(ṭīkā)中说“于相续中生起”；针对味、触所缘，则说“及与彼相似者”。盖彼等初所尝、所触者，与后所施者有异。于此，如是呈现之色所缘等，初由五门识知而未死没，后复以“如今尚有如是者”之念，由纯净意门识知。于临终者，彼等由意门所取者，当知为已现起之业相。第一与第三无色有情之结生，以概念为所缘；第二与第四无色有情之结生，以广大心为所缘，如其所应。于无色界中，生于上地之无色有情，其下地诸禅止息，彼等不再造作彼等，故说“除下无色有”。堕于放逸分、已失禅那者，由其未断之下分结(orambhāgiya saṃyojanāni)心被牵引至下分，当生于欲有时，除已毁坏之三因近行禅思，其他弱业不得机会，欲界三因（结生）亦然。诚如《增支部》义注中所说：“于彼，实无较近行禅更有力之业。”复注中亦说：“于彼……实无……”此句开示，于从彼处死没者，近行禅即是能生结生之业。然彼等实无色界结生。是故，于《双论》(Yamaka)中说“从无色界死没而生于无色界”，或“从无色界死没而生于欲界”，而未说“从无色界死没而生于色界”。然于从色界死没者，则不应说“其他弱业不得机会”。即便如此，因彼等已善镇伏诸盖，以证得安止禅那之殊胜而善熏修心相续，故即使能引生天生盲等不幸之二因劣业亦不得机会，何况趣向恶趣之业？故说“（其结生）当离无因”。

[๑๗๓] วิภาวนิยํ ปน

[173] 然于《毗婆婆尼》(Vibhāvanī)中：

‘‘อุปจารชฺฌานา นุภาเวเนว ทุเหตุก ติเหตุก ปฏิสนฺธิโย สิยุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

“唯以近行禅之威力，得有二因或三因之结生。”如是说。此当考察。

ยทิ หิ ตํ ปฏิสนฺธิทานํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. ทุเหตุกปฏิ สนฺธิ น ยุชฺชติ. น หิ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ อปฺปนาวีถิยํ ปวตฺตํ อุปจารชฺฌานํ ติเหตุโกมกํนาม สมฺภวตีติ. อถ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. สยํ พลวตรสฺสปิ สโต ปฏิสนฺธึ อทตฺวา ทุพฺพลสฺส กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภเน การณํ นตฺถีติ. ยสฺมา ปน รูปพฺรหฺมานํ อุปจารชฺฌานโต อญฺญานิปิ กายวจีมโนกมฺมกุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติเยว ตานิเยวจ กานิจิ ติเหตุโกมกานิปิ กานิจิ ทฺวิเหตุกุกฺกฏฺฐานิปิ ภวนฺติ. โอฬาริกานํ ปน นีวรณานํ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตตฺตา สวิปตฺติกปฏิ สนฺธิชนกานิ ทฺวิเหตุโกมกานิ เตสํ นุปฺปชฺชนฺติ. อปรปริยาย ภูตานิจ ตาทิสานิ เตสํ โอกาสํ นลพฺภนฺติ. นานารมฺมเณสุจ เนสํ ฉนฺโทวา นิกนฺติวา ปวตฺตติเยว. เยน นานากมฺมานิปิ วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภนฺติ. เยนจ เต จกฺขุ โสตทฺวาเรหิปิ ตโต จวนฺติ. ตสฺมา เอตฺถ อุปจารชฺฌาเนน การณํ อวตฺวา วุตฺตนเยเนว ตํการณํ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กามติเหตุมฺหา จุติยา ปรํ สพฺพา วีสติ ปฏิสนฺธิโย สิยุํ. อิตรา ทุเหตุกาเหตุกจุติโต ปรํ กาเมสฺเวว ภเวสุ ทสปฏิสนฺธิโย สิยุนฺติ โยชนา. เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิสยปฺปวตฺติยา สห วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺตาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปวตฺติกาเล ปรํปรภเวสุจ ทสฺเสตุํ อิจฺเจวนฺติอาทิมาห. ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโตติ ปฏิสนฺธิยา นิโรธสฺส ภงฺคสฺส อนนฺตรกาลโต. [Pg.268] ตเมวจิตฺตนฺติ ตสฺสทิเส ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ตานิเยว โอสธานีติ. ยาว จุติจิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถ จุติคฺคหเณน ตทาสนฺน วีถิจิตฺตานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเทติ อนฺตรนฺตรา วีถิจิตฺตานํ อุปฺปตฺติยา อสติ. ภวสฺสองฺคภาเวนาติ อุปปตฺติภวสฺส อวิจฺเฉท การณภาเวน. ตสฺมึติ อวตฺตมาเน ปจฺฉาชาตปจฺจยรหิตานํ รูปธมฺมานํ วสฺโสทก รหิตานํ ตรุณสสฺสานํ วิย มิลาต ภาวปตฺติยา อุปปตฺติภโว โอจฺฉิชฺชตีติ. จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ ตเมว จิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถากฺกมํ เอว ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺตีติ ยาว ปรินิพฺพานจุติยา ยถากฺกมํ ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติเอว. น ปน ปรสมเย วิย กทาจิ กตฺถจิ นิวตฺตึ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ.

倘若此说是针对结生而言，则二因结生便不合理。因为对于已善伏诸盖者，于安止心路中生起的近行禅，不可能成为劣等之三因业。倘若此说是为扶助他业，那么，即使自身业力强盛而不产生结生，亦无理由去扶助其他较弱之业。然而，色界梵天众由近行禅确实能生起身、语、意善业，其中有些是劣等三因，有些是优胜二因。但因粗重之盖已被善伏，故能导致不幸结生的劣等二因业，于彼等不会生起。此外，其他时分的业于彼等亦无机会。由于他们对各种所缘亦存有欲求，因此各种业也能获得成熟的机会。他们亦会通过眼门、耳门从彼处命终。是故，于此不应说是近行禅之故，而应依前述之理说明其因。从欲界三因命终后，可能有二十种结生；从二因或无因命终后，则仅有欲界十种结生。如是，说明了结生刹那与所缘生起同时的离路心（有分心）之活动方式后，今为说明其在生命期中的活动方式，故说“iccevaṃ”等。“结生灭后即刻”，指结生心息灭（坏）之后无间之时。“即此心”，应知是譬喻之说，如言“即此药草”。“直至死心生起”一句中，“死”字亦应包含临死心路之诸心。“若无心路心生起时”，是指在心路心之间不生起时。“作为有分”，是作为生存流（有）不间断之因。若此（有分心）不生起，则后生缘所不及之色法，将如无雨水之幼苗而枯萎，生存流（有）便会断绝。成为死心而息灭，“即此心”是其关联。“依次转起而相续”，指直至般涅槃之死心，皆依次转起而相续，而非如其他学派所说，时而中断。

[๑๗๔] วิภาวนิยํ ปน

[174] 然而，应当阐明。

‘‘ยาว วฏฺฏ มูล สมุจฺเฉทา’’ติ วุตฺตํ, วฏฺฏมูลสมุจฺเฉโท วุจฺจติ อรหตฺตมคฺโค. ตโต ปรํปิ ยาวขนฺธปรินิพฺพานา ปวตฺตนฺติเยว.

“直至轮回之根彻底断绝”，所谓轮回之根彻底断绝，即是阿罗汉道。此后，直至五蕴般涅槃，（心流）仍然持续。

อิหาติ อิมสฺมึ ภเว. อิจฺจยนฺติ อิติ อยํ. อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. ยถา อิห ปฏิสนฺธิจ ภวงฺคญฺจ อาวชฺชนาทิ วีถิโยจ จุติจาติ อยํ จิตฺตสนฺตติ ปวตฺตติ. ตถา ปุน ภวนฺตเรปิ สนฺธิภวงฺคาทิกา อยํจิตฺตสนฺตติ ปริวตฺตติ ปริวตฺตมานา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อิทานิ ยสฺส วิปสฺสนา มคฺคผลนิพฺพานสฺส อตฺถาย จิตฺตเจตสิกานํ ปเภทปวตฺติสงฺคหา ปฏฺฐปิยนฺติ. ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต คาถมาห. ตตฺถ ปฏิสงฺขายาติ ปฏิสงฺขาน สงฺขาเตน วิปสฺสนา ญาเณน ปุนปฺปุนํ ญตฺวา. เอตนฺติ ยถาวุตฺตํ จิตฺตเจตสิกานํ ปเภทปวตฺติวิธานํ. อธุวนฺติ อนิจฺจํ. อธิคนฺตฺวาติ อธิคมสงฺขาเตน จตุมคฺคญฺญาเณน ปติลภิตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ปทนฺติ สอุปาทิเสสํ นิพฺพานํ. พุธาติ ปณฺฑิตา. สุฏฺฐุ อนุสย มตฺตํปิ อเสเสตฺวา เสสกิเลเสหิ สทฺธึ อุจฺฉินฺนํ ยถา วุตฺเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อธิสยิตํ ตณฺหาสิเนห สงฺขาตํ [Pg.269] พนฺธนํ เอเตหีติ สุสมุจฺฉินฺน สิเนห พนฺธนา. สมนฺติ วูปสมนฺติ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ สโม. อนุปาทิเสสนิพฺพานํ. เอสฺสนฺตีติ คมิสฺสนฺติ. จิรายาติ จิรกาลํ. สุนฺทรํ อธิคมาวหํ สีล ธุตงฺคสงฺขาตํ วตํ เอเตสนฺติ สุพฺพตา. สุปริสุทฺธสีลสลฺเลข วุตฺติโนติ อตฺโถ. จิราย สุพฺพตา พุธา เอตํ อธุวํ ปฏิสงฺขาย อจฺจุตํ ปทํ อธิคนฺตฺวา สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา สมํ เอสฺสนฺตีติ โยชนา.

“此”(Iha)，指在此世。“Iccayaṃ”，即“iti ayaṃ”。“Iti”一词为起始义。如此世有结生、有分、转向等心路及死，此心相续流转。同样，于未来世，亦由结生、有分等开始，此心相续亦流转，此为其义。今为观(vipassanā)、道、果与涅槃之义，而建立心与心所的分别、转起与摄集；为显此义，而说此偈。其中，“审察”(paṭisaṅkhāya)，指以名为“审察”的观智再三了知。“此”(etaṃ)，指如前所述之心、心所的分别与生起方式。“非恒”(adhuvaṃ)，指无常。“证得”(adhigantvā)，指以名为“证得”的四道智获得并亲证。“境”(padaṃ)，指有余依涅槃。“智者”(budhā)，指贤哲。“善断爱缚”(susamucchinna sineha bandhanā)，指于前述心、心所法中，彼等善断其附著之爱染束缚，乃至随眠亦无余，连同其余诸烦恼一并断除。“寂”(samaṃ)，轮回苦于此止息，故为“寂”，即无余依涅槃。“将趣”(essanti)，指将到达。“长久”(cirāya)，指长时间。“善持戒者”(subbatā)，指彼等持守善美之戒行与头陀行，意即具足极清净之戒与简朴之生活。“长时善持戒之智者，审察此法为非恒，证得不死之境，善断爱缚，将趣于寂灭。”此为偈颂之连贯义。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

《阿毗达摩义摄》之释义，名为《胜义灯》。

จตุตฺถวณฺณนาย วีถิมุตฺต สงฺคหสฺส

第四品，离路摄之释义。

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

รูป สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

色摄胜义灯

๑๕๖. เอวํ [Pg.270] จิตฺตเจตสิเก ทฺวีหิ ปเภทปฺปวตฺตีหิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ตตฺถ เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. เตน เอตฺตวตา. นิปาตปทํวา เอตํ. หิ สทฺโท ปทปูรเณ. ปเภโทจ ปวตฺติจ ปเภทปฺปวตฺติโย. ตาหิ สห เย วตฺตนฺติ เต สปฺปเภทปฺปวตฺติกา. เอตฺตาวตา สปฺปเภทปฺปวตฺติกา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา มยา วิภตฺตา. อิทานิ รูปํ ปวุจฺจตีติ โยชนา. สงฺเขปโต อุทฺทิสนํ กถนํ สมุทฺเทโส. สมุทฺทิฏฺฐสฺส รูปสฺส ปุน วิภชนํ วิภาโค. สมุฏฺฐาติ รูปํ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. กมฺมาทิ. กลา วุจฺจนฺติ อวยวา. ตา อปฺเปนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ กลาโป. ปิณฺฑีติ อตฺโถ. ปวตฺติกฺกมโตติ อุปฺปตฺติกฺกมโต. สลกฺขณโต สสมฺภารโตจ มหนฺตานิ หุตฺวา ภวนฺติ ปาตุภวนฺตีติ มหาภูตานิ. ตานิ หิ อตฺตโน สภาวโตปิ มหนฺตานิเอว หุตฺวา ปาตุภวนฺติ อุปาทารูปานิ อุปาทายาติ.

156. 如是已用二种差别与转起显示心、心所法，今为显示随次而至的色法，故说初偈。于此，“此量”(ettāvaṃ)者，谓“如是多”。因此，“以如是多”。此亦为不变语(nipātapada)。“hi”字为补足语。差别(pabhedo)与转起(pavatti)即“差别与转起”(pabhedappavattiyo)。与此等俱行者，是为“具差别与转起者”(sappabhedappavattikā)。“如是多具差别与转起的心、心所法已由我分别”。“如今当说色法”，此为连接(yojanā)。简要的说明，是为“总说”(samuddeso)。对已总说之色法再加以分析，是为“分别”(vibhāgo)。色法由此而生起，是为“生起”(samuṭṭhāna)，如业等。“分”(kalā)者，称为部分。其等进入于此，是为“聚”(kalāpo)，意即“团块”。“转起之次第”(pavattikkamato)即“生起之次第”(uppattikkamato)。由自相与资粮故，成为广大而出现，是为“大种”(mahābhūtāni)。彼等确实也因其自性而成为广大而出现，并且依止（大种）而有，故为“所造色”(upādārūpāni)。

[๑๗๕] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ

[175] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)与《大复注》(Mahāṭīkā)中，

‘‘สสมฺภารธาตุวเสนาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

“以具资粮界为由”之说，此不成立。

น หิ สสมฺภารวตฺถุวเสเนว เตสํ อยํ โวหาโร ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุํ. นจ สลกฺขณโต มหตฺเตน วินา เตสํ สสมฺภารโต มหตฺตํนาม สมฺภวตีติ. ตสฺมา ยํ เตสํ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเนสุ ปถวิปพฺพตาทิวเสน สมุทฺเท มจฺฉกจฺฉปาทิวเสน สสมฺภารโต มหตฺตํ. ตํปิ สลกฺขณมหตฺตมูลกเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภูตาติวา โลเก วิสํวาท กฏฺเฐน มายาการาวา อาวิสนคหเณสุ อจินฺเตยฺยฏฺฐานฏฺเฐน ยกฺขาทโยวา วญฺจกฏฺเฐน ยกฺขินิโยวา วุจฺจนฺติ. เตเนวฏฺเฐน เตหิ สทิสตฺตา อิมานิปิ มหาภูตาวิยาติ มหาภูตานิ. อุภยตฺถปิจ [Pg.271] มหนฺตานิ อภูตานิ อพฺภุตานิวา เอเตสูติ นิพฺพจนํ ยุชฺชติเยว.

诚然，不能说仅以具资粮物为由，它们就有此称谓。并且，若无自相的广大，它们也无法从具资粮中生起广大。因此，在有情与无情相续中，无论是大地、山岳等，还是海洋中鱼、鳖等，它们从具资粮而来的广大，都应视为以自相广大为根本。在世间，幻术师（因其欺骗性）、夜叉(yakkha)等（因其所附所取不可思议）、以及夜叉女（因其欺骗性），被称为“大有情”(mahābhūtā)。正因此义，此等（大种）与彼等相似，故亦名为“大种”。于此二处，“其中有巨大(mahantāni)且虚妄(abhūtāni)或奇异(abbhutāni)之事”的词源解释皆是合理的。

[๑๗๖] วิภาวนิยํ ปน

[176] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)中，

ยกฺขินึ วิสุํ อุปมามตฺตํ กตฺวา ‘‘มนาปวณฺณสณฺฐานา ทีหิวา สตฺตานํ วญฺจิกา ยกฺขินีอาทโย วิย มนาป อิตฺถิปุริสรูปทสฺสนาทินา สตฺตานํ วญฺจกตฺตา มหนฺตานิ อภูตานิ เอเตสูติ มหาภูตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถา ย น สเมติ.

将夜叉女单独作为譬喻，说：“如同那些以悦意的容色与形相欺骗众生的夜叉女等，（此等大种）通过展示悦意的男女形相等来欺骗众生，因其中有巨大且虚妄之事，故名为大种。”此说与义注不符。

อฏฺฐกถายญฺหิ มหาภูตสามญฺญโตติ ปทสฺส วิตฺถาเร เอว มายากาโร ยกฺโข ยกฺขินีติ ตโย มหาภูตา วุตฺตาติ. จตุนฺนญฺจมหาภูตานนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อุปาทายาติ ทฬฺหํ นิสฺสาย. ปวตฺตนฺติ ปาฐเสโส. อุปาทาย รูปนฺติวา สมาสปทํ ทฏฺฐพฺพํ.

在义注中，对“大种之一般”(mahābhūtasāmaññato)一词的详述是：幻术师、夜叉、夜叉女这三者被称为大种。“于四大种”(catunnañca mahābhūtānaṃ)一词是作用义的属格。“依止”(upādāya)意为坚固地依靠。“转起”(pavattanti)是读本的剩余部分。“所造色”(upādāya rūpaṃ)则应被视为复合词。

[๑๗๗] วิภาวนิยํ ปน

[177] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)中，

‘‘อุปาทาย ปวตฺตํ รูปํ อุปาทารูปนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

“依止而转起的色，名为所造色”之说，于此不适用。

น หิ อิมสฺมึ ปาเฐ กตฺถจิ ยการวิรโห ทิฏฺโฐ. ตถา หิ มูลฏีกายํ อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ. ตเมว รูปนฺติปิ วุตฺตํ. ปถยตีติ ปถวี. สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐาน ภาเวน ปกฺขายติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ปุถุ มหนฺตี หุตฺวา ชายตีติปิ ปถวี. ปกาเรน ถวียติ สพฺเพสํ รูปสมฺภารานํ อธิฏฺฐานตฺตา. อยํ เตสํ อธิฏฺฐานา ปติฏฺฐานา วตฺถุภูตา ภูมิ ภูตาติอาทินา นานาปฺปกาเรน คุณปเทน อภิตฺถวียตีติ ปถวี. สาเอว นิสตฺตนิชีวฏฺเฐน ธาตูติ ปถวีธาตุ. อาเปติ สหชาตรูปานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ, อปฺปายติ วา ตานิ สุฏฺฐุ พฺรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป. ตานิวา อวิปฺปกิณฺณานิ กตฺวา ภุโส ปาติ รกฺขติ, ปิวติวา วิวนฺโต วิย ตานิ สงฺคณฺหติ สมฺปิณฺเฑตีติ อาโป. โสเยว ธาตูติ อาโปธาตุ. เต ชติ ติกฺขภาเวน สมุชฺชลนฺโต วิย สหชาตธมฺมานํ มชฺเฌ ปกาสติ, [Pg.272] เตเชติวา นิเสติ สหชาตธมฺเม ติกฺขถาม พเล กโรติ, ปริปาเจติวา อุสฺมาเปตีติ เตโช, โส เอว ธาตูติ เตโชธาตุ. วายติ สมีเรติ เทสนฺตรุปฺปตฺติ เหตุภาเวน ภูตสงฺฆาฏํ เทสนฺตรํ คเมตีติ วาโย. วายติ วา สหชาตธมฺเม อปตมาเน กตฺวา วหตีติ วาโย. โสเอว ธาตูติ วาโยธาตุ. ตตฺถ กกฺขฬลกฺขณา ปถวี. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโป. อุณฺหตฺตลกฺขโณ เตโช. วิตฺถมฺภนลกฺขโณ วาโย. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปถวี กกฺขฬลกฺขณาติ วุตฺตา. นนุ สา มุทุภูตาปิ โหตีติ. สจฺจํ, มุทุภูตาปิ ปน สา เสสภูตตฺตยํ อุปาทาย กกฺขฬา ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อญฺญมญฺญํ อุปาทาเยว ปน อยํมุทุ อยํ กกฺขฬาติ ภวติ. เตเนว มุทุกกฺขฬานํ ทีฆรสฺสานํ วิย อนวฏฺฐานตา โหติ. มุทุภูตาปิ หิ ตโต มุทุตรํ ปตฺวา กกฺขฬานาม ชาตา. กกฺขฬาปิ กกฺขฬตรํ ปตฺวา มุทุภูตานาม ชาตาติ. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโปติ วุตฺโต. โสจ ปกติอุทเก อธิมตฺโตติ ปกติอุทกํ พทฺธํ ฆนีภูตเมว สิยาติ เจ. น. อาพนฺธิตพฺพาย ปถวิยา ตตฺถ ปริทุพฺพลตฺตาติ, ยตฺถ ปน ปถวี พลวตี โหติ ตตฺเถว โส พทฺธตรํ อาพนฺธตีติ. อุณฺหตฺต ลกฺขโณ เตโชติ วุตฺโต. เอวญฺจสติ สีตภาโว เตโชเยว น สิยาติ เจ. น. อุสติ ทหติ ปริปาเจติ ปริณ ตภาวํ คเมตีติ อุณฺโหนาม. สีตภาโวจ ทหติ ปริปาเจติ ตพฺภาวํ คเมติเยวาติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ เตโชเอว หิ สีตํ. หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสน โตติ. วิตฺถมฺภน ลกฺขโณ วาโยติ วุตฺโต. โส ปน ฆน ถทฺเธสุ สิลาถมฺภาทีสุ นลพฺภตีติ เจ. น. ตตฺถ หิ ปถวี อตฺตนา สหชาตวายุวิตฺถมฺภนํ ลภิตฺวา ถามปฺปตฺตา ถิรตรปฺปตฺตาจ หุตฺวา วหตีติ. จกฺขตีติ จกฺขุ. สมวิสมํ อาจิกฺขติ สมวิสมชานนสฺส ตมฺมูลกตฺตา. รูปํวา อสฺสาเทติ อาปาตํ อาคตาคตสฺส รูปสฺส อนิรากรณโต. ตํวา วิภาเวตีติ อตฺโถ. สุณาตีติ โสตํ. สุณนฺติ สุยฺยนฺติวา เอเต นาติ [Pg.273] โสตํ. ฆายตีติ ฆานํ. ฆายนฺติ ฆายิยนฺติวา เอเตนาติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. อถวา. ชีวิตํ วหติ เอตายวา ตํ วหนฺติ ปวตฺเตนฺติ ชีวิตวุตฺติสมฺปาทนตฺตาติ ชิวฺหา. ชีติวา ชโย ปราชโยวา วุจฺจติ. ตทุภยํ วหติ วหนฺติวา เอตายาติ ชิวฺหา. สสมฺภารชิวฺหา. ยถาห –

在此读本中，未见任何地方缺少“ya”音。正如根本疏(Mūlaṭīkā)中所说：“执取、依止，故为‘所取’(upādāyaṃ)。”其本身亦被称为色。“扩展”(pathayati)故为地(pathavī)。其义为：作为俱生色法的立足处(patiṭṭhāna)而显现、而支持。又因成为广大(puthu)而生，故为地。又因其是一切色法积集的所依处，而以某种方式被称赞(thavīyati)；又因“此是彼等的所依处、立足处、事(vatthu)、地(bhūmi)”等种种功德之词而被赞颂(abhitthavīyati)，故为地。彼以无有情、无命者之义而为界，故为地界。“遍及”(āpeti)者，谓其遍及俱生色法而住；或“增长”(appāyati)者，谓其善能令彼等增长、增大，故为水(āpo)。又或，其令彼等不散，从而极大地保护(pāti)它们；或如饮者般，摄集(saṅgaṇhati)、凝聚(sampiṇḍeti)彼等，故为水。彼即是界，故为水界。以锐利性如炽燃般于俱生法中显现(pakāsati)；或“使锐利”(tejeti/niseti)者，谓其令俱生法变得锐利、有力、强大；或“使成熟”(paripāceti)、使发热，故为火(tejo)。彼即是界，故为火界。“吹动”(vāyati)者，谓其作为生于他处之因，令物质聚合体(bhūtasaṅghāṭa)去到他处；或“吹动”(vāyati)者，谓其运载(vahati)俱生法，使其不坠落，故为风(vāyo)。彼即是界，故为风界。其中：坚硬相是地，凝聚相是水，热性相是火，支撑相是风。于此，或有问：为何说地是坚硬相？难道它不也是柔软的吗？诚然，它虽也柔软，但相对于其余三界，则被计为坚硬。此软此硬，是相互比较而成立的。因此，软硬就像长短一样，并无定准。因为柔软者，遇到更柔软的，就名为坚硬；坚硬者，遇到更坚硬的，就名为柔软。又说水是凝聚相。若如此，则在普通水中此相尤为显著，那么普通水就应该被凝结、固化了。答：不然。因为在那里，能被凝聚的地界非常微弱。而在地界强盛之处，它就能更强地凝聚。又说火是热性相。若如此，则冷就根本不是火了。答：不然。所谓“热”，是指能烧、能使成熟、能使达到变异的状态。而冷也能烧、能使成熟、能使达到那种状态。根本疏中也说：“冷实即是火。因为在下雪等时，可见冷有使之成熟的作用。”又说风是支撑相。但它在坚固、结实的石柱等物中并不可得。答：不然。因为在那里，地界获得了俱生风的支撑，从而变得有力、更为坚实而得以持续。“指示”(cakkhati)故为眼(cakkhu)。因为它能指示好坏，而对好坏的认知即根源于此。或“领受”(assādeti)色，因其不拒绝来到面前的色。其义亦可为“辨明”(vibhāveti)。“听”(suṇāti)故为耳(sotaṃ)。人们用它来听，或声音被它所听，故为耳。“嗅”(ghāyati)故为鼻(ghānaṃ)。人们用它来嗅，或气味被它所嗅，故为鼻。作为生命之因的味，被称为“命”(jīvita)。因倾向于彼而召唤(avhāyati)彼，故为舌(jivhā)。或者，生命依靠它而运载(vahati)，或人们通过它运载、维持生命，因其成就了生命的存续，故为舌。又或，“jīti”意为胜或败，此舌运载此二者，故为舌。连同其组成部分的舌。如所说：

ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุทารี ชายเต มุเข;

ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, นโร ทุพฺภาสิตํ ภณนฺติ.

人一出生，口中便生出斧头；说恶说之人，即以此斧自斩其身。

อิธ ปน ตํ สหจริตตฺตา ชิวฺหาติ ปสาทรูปโม วุจฺจติ. กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ ปาปธมฺมานญฺจ อาโย อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย. สสมฺภารกาโย. อิธ ปน ตํ สหจริโต ปสาท กาโยเอว อธิปฺเปโต. ปสีทนฺตีติ ปสาทา. ปสีทนฺติ วา เอตฺถ จนฺทมณฺฑลาทีนิ อารมฺมณนิมิตฺตานิ ตตฺถ สํสีทมานานิ วิย สรูปโต สนฺทิสฺสนฺตีติ ปสาทา, สุปริสุทฺธอาทาสมณฺฑสทิสา กมฺมชมณฺฑา. อิเม ปน ปญฺจ ทฏฺฐุกามตาทิ นิทาน กมฺมสมุฏฺฐาน ภูตปสาท ลกฺขณา รูปาทิ อภิฆาตารห ภูตปสาทลกฺขณา วา จกฺขุปสาทาทโย ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ จกฺขุ ตาว เสตมณฺฑล ปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อูกาสิรปมาเณ อติมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติ ปเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล เตลมิว สตฺตปิจุปฏลานิ สตฺตอกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. โสตํ โสตพิลพฺภนฺตเร องฺคุลิเวฐนาการํ อุปจิตตนุตมฺพโลมํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ฆานํ นาสิกพฺภนฺตเร อชปทสณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ชิวฺหา สสมฺภาร ชิวฺหามชฺเฌ อุปฺปล ทลคฺค สณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. กาโย ปน มหนฺติ ยา กปฺปาส ปฏลวฏฺฏิยํ อาสิตฺตเตลํวิย ถเปตฺวา ปาจก เตชสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ เกสคฺค โลมคฺค นขคฺค สุกฺขจมฺมานิจ อวเสสํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. เต ปน ปญฺจ ยถารหํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาเธนฺติ. เตสุจ เอเกกสฺส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย สนฺธารณอาพนฺธน ปริปาจน สมุทีรณ กิจฺเจหิ อุปการํ กโรนฺติ. ยถาขตฺติ ยกุมารสฺส [Pg.274] จตสฺโส ธาติโย ธารณ นหาปน มณฺฑน พีชน กิจฺเจหีติ. อุตุจิตฺตาหาราจ นํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ปิตุ เชฏฺฐภาตุ เชฏฺฐภคินิโยวิย. อายุจ นํ สุฏฺฐุ อนุปาเลติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ทิสาปาโมกฺโข ราชสมฺมโต มหาภิสกฺโกวิย. วณฺณาทโยจ นํ ปริวาเรนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ สหชาตา อมจฺจปุตฺตา วิยาติ. ยสฺมา ปน สตฺตานํ จิตฺตํ นาม วิจิตฺตํ โหติ. จิตฺตวิจิตฺตตาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺต ตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺตตาย กมฺมสมุฏฺฐานานิ ภูตานิ วิจิตฺตานิ. ภูตวิจิตฺตตาย อิเม ปสาทา วิจิตฺตา. อญฺญมญฺญํ อสทิสา โหนฺติ. เตหิ ปสาทมณฺฑภูตาปิ สมานา เกจิ รูปสฺเสว อภิฆาตารหา โหนฺติ, น สทฺทาทีนํ. เกจิ สทฺทาทีนํ เอว, น รูปสฺสาติ. ตสฺมา เตสํ อญฺญมญฺญญฺจ อญฺญรูเปหิจ ลกฺขณโต อสํมิสฺสตา เวทิตพฺพาติ.

此处，则因其（净色）与舌俱行，故称之为舌。头发等可厌之物及恶法生起之处，故名为身。身是由诸缘构成。此处所说的身，即指与它俱行的净色身。因其能清净，故名为净色。或因月轮等所缘相于此中显现，宛如沉入其中，清晰地呈现其自相，故名为净色；它们是由业所生的圆盘，如同极清净的镜面。这五种净色，即眼净色等，应被视为具有“由欲见等为因、由业而生的大种净色”之相，或具有“能接受色等撞击的大种净色”之相。其中，眼净色位于白睛所围绕的黑睛中央，大小如虱头，在瞳孔中，它像油一样遍布七层眼膜而住。耳净色位于耳孔内，呈指环状，遍布细微的铜色毛而住。鼻净色位于鼻孔内，呈山羊蹄状而住。舌净色位于由诸缘构成的舌头中央，呈青莲花瓣尖端状而住。而身净色，除了作为消化火立足处的发梢、毛端、甲端和干皮之外，遍布其余整个身体，如同油浸透棉卷一般。这五种净色各自以适当的方式成就了五门心识的所依与门。它们中的每一个都由四大种通过支持、系缚、成熟和激发的作用而助益，就像刹帝利王子有四位乳母，分别负责抱持、沐浴、装饰和扇风一样。时节、心和食也支持着它们，就像父亲、长兄和长姐支持着刹帝利王子一样。寿（命根）也很好地守护着它们，就像受国王认可的、名闻四方的大医守护着刹帝利王子一样。颜色等也围绕着它们，就像与王子同时出生的臣子之子陪伴着他一样。然而，因为众生的心是多种多样的，由心的多样性导致想的多样性，由想的多样性导致渴爱的多样性，由渴爱的多样性导致业的多样性，由业的多样性导致业生大种的多样性，由大种的多样性导致这些净色的多样性。它们彼此之间各不相同。因此，即使它们同为净色圆盘，有些只能接受色的撞击，而不能接受声等；有些只能接受声等，而不能接受色。所以，应当知道它们彼此之间以及与其他色法在特性上是不混合的。

รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิเสสํ อาปชฺชิตฺวา หทยงฺคตภาวํ ปกาเสติ. ปกติยาปิ วา ยํกิญฺจิทพฺพํ สมวิสมํวา ปกาเส ตีติ อตฺโถ. สปฺปติ โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คจฺฉตีติ สทฺโท. สทฺทยตีติ สทฺโท. ตํ ตํ อตฺถํวา อตฺตโน วตฺถุํวา อาจิกฺขตีติ อตฺโถ. สทติวา ตํ ตํ ทิสํวา เทสํวา ขเณน วิสฺสรติ วิปฺผรตีติ สทฺโท. คนฺธยตีติ คนฺโธ. อตฺตโน วตฺถุํสูเจตีติ อตฺโถ. คจฺฉตีติ โค. วาโต. เตน ธารียตีติ คนฺโธ. รสียติ อสฺสาทียตีติ รโส. รสนฺติวา ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ. ผุสนญฺเจตฺถ ปสาเทน สห ฆฏฺฏนํ กลาปนฺตรภูเตหิ สทฺธึ ปฏิหนนญฺจ เวทิตพฺพํ. ตทุภยํปิ อาโป ธาตุยา นตฺถีติ วุตฺตํ อาโปธาตุวิวชฺชิตนฺติ. กสฺมา ปน ตํ ตสฺสา นตฺถิ. นนุ สีตตาวา ทฺรวตาวา ผุสิตฺวา คยฺหตีติ. วุจฺจเต, สีตตา หิ เตโชเยว, น อาโป. ยทิ หิ สา อาโปเยว สิยา. ปกฺกุมิเต สนฺตตฺเต โลหรเสปิสฺส สีตตา ลพฺภมานา สิยา. โส หิ รโส อาปาธิโก โหตีติ. เอวํ ปน นลพฺภติ. ตสฺมา สา เตโชเยว, น อาโปติ. [Pg.275] อปิจ, สีตุณฺหานํ เอกสฺมึ กลาเป สห อปฺปวตฺตนโต โอรปารานํ วิย เตสํ อนวฏฺฐานโตจ วิญฺญายติ. น หิ สีตกลาเป อุณฺหํ, อุณฺหกลาเปวา สีตํ สห ปวตฺตติ. ยสฺมึจ วตฺถุมฺหิ ปุพฺเพ สีตสญฺญา สณฺฐาติ. ปจฺฉา ตโต สีตตเร อาคเต ตสฺมึเยว ปุน อุณฺหสญฺญา สณฺฐาติ. ปุพฺเพ อุณฺหสญฺญายํปิ เอเสว นโย. ตถา อุณฺเห มนฺเท สีตสญฺญา สณฺฐาติ. สีเต มนฺเท อุณฺหสญฺญาติ.

变碍故名为色。它显现颜色差别，表达可意之相。或说，它能显现任何事物的平整或不平整。趣向于可被耳识所识知，故名为声。发出声响，故名为声。其义是，它能指示此彼意义或其自身之所在。或说，它能瞬间扩散、遍满于此彼方向或地方，故名为声。能显示（其存在）故名为香。其义是，它能指示其自身之所在。Go是“去”的意思，即是风。由风所携带，故名为gandho（香）。被品尝、被享用，故名为味。或说，人们品尝它，故名为味。被触及，故名为所触。此处的触，应知是与净色接触，以及与不同色聚的撞击。此二者皆不属于水界，故说“离水界”。为何它不属于水界呢？难道不是通过触而了知冷或湿润吗？应说：冷其实是火界，而非水界。如果冷是水界，那么在沸腾炽热的铁水中也应能感知到冷，因为那铁水以水为优势。但实际上并不能感知到。因此，冷是火界，而非水界。再者，从冷与热如同此岸与彼岸，不能在同一色聚中同时存在，以及它们的不稳定状态，可以了知（冷是火界）。在冷的色聚中不会有热，在热的色聚中也不会有冷同时存在。当对某物先生起冷想，之后接触到比它更冷之物时，对原先那物反而会生起热想。先前有热想的情况，道理也是一样。同样，当热微弱时会生起冷想，当冷微弱时会生起热想。

อถ ปน ทฺรวภาวภูโต อาโป ผุสิตฺวา คยฺหติ. อโย ปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนภูโตปิ ผุสิตฺวาว คยฺเหยฺย. เอวญฺจ สติ ยถา เตสุ อิตรานิ ตีณิ ภูตานิ วินา อิตรีตเรน วิสุํ วิสุํ กายิก สุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูตานิ โหนฺติ. ตถา โสปิ วินา อิตเรหิ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูโตเอว สิยา. น ปน โหติ. ยญฺหิ ตานิ อโยปิณฺฑาทีนิ ผุสนฺตานํ กายิกํ สุขํวา ทุกฺขํวา อุปฺปชฺชติ, ตํ สณฺหถทฺธตา วเสนวา อุปฺปชฺชติ. สีตุณฺหตาวเสนวา อพฺภนฺตรถมฺภนสฺส มนฺทคาฬฺหตาวเสนวา. โน อญฺญถาติ. ตสฺมา ปุริมภาเค ตีณิ ภูตานิ ผุสิตฺวาวา วณฺณํ ทิสฺวาวา ปจฺฉา ภาเค สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน ทีฆรสฺสาทิสณฺฐานํวา รตฺติยํ อลาตจกฺกํ วา ตํตํฉิทฺทวิวรํวา ชานนฺตา วิย ปถมํ ทฺรวตาสหิตานิ วิลีนานิ มุทูนิ ตีณิ ภูตานิ ปถวึ เอว วา ผุสิตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน วิสุํ ทฺรวภาวํ อทฺทตินฺตภาวํ ชานนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ ผุสิตฺวา ชานนฺตา อิจฺเจว มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโนติ. คุนฺนํ อภิณฺหํ จรณฏฺฐานํ โคจโร. โคจรสทิสตฺตา อิธ โคจโร. โคติวา อิธ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตานิ หุตฺวา เอเตสุ จรนฺติ. เอตานิวาเตสุ จรนฺติ ปวตฺตนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ โคจรา. เตเยว อิธ เอกตฺตํ อุปเนตฺวา โคจรรูปนฺติ วุตฺตํ. อิมานิปน ปญฺจ ยถากฺกมํ จกฺขาทีสุ ปฏิหนน ลกฺขณานิ รูปาทีนีติ เวทิตพฺพานิ.

然而，具有流动状态的水大种，是触而后取的。铁块等中具有结合状态的（水大种），也应是触而后取。若如此，则犹如其余三种大种，在脱离其他（大种）的情况下，各自都能成为身之乐苦的所缘。同样，它（水大种）在脱离其他（大种）的情况下，也应该能单独成为身之乐苦的所缘。但事实并非如此。因为当人们触碰铁块等物时，身体所生起的乐或苦，是由于柔软或坚硬，或由于寒冷或炎热，或由于内部支撑的松弛或紧绷而生起，并非由其他（原因）。因此，就像（人们）先是触及（三种大种）或看见颜色，之后才通过纯粹的意识心流了知长短等形状，或在夜晚了知火圈及各种孔隙一样；（同样地，）他们先是触及了与流动性相结合、已融化、柔软的三种大种，或仅仅触及了地（大种），之后才通过纯粹的意识心流，分别了知流动状态和湿润状态。即使如此，他们也认为这是通过触碰而了知的，（因为他们是）不能辨别者。牛群(gunnaṃ)常行之处为行境(gocaro)。因与行境相似，故此处（指感官对象）也称为行境。或，此处“go”是指眼等诸根。它们由识所住持，于此等（所缘）中行。或，此等（所缘）于彼等（诸根）中行、转起、撞击，故为行境。此处将它们合一，称为行境色(gocararūpaṃ)。应知此五种（行境色），即色等，依次具有撞击眼等（诸根）之相。

อิตฺถี วุจฺจติ อวิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. ยสฺส ปน ธมฺมสฺส อานุภาเวน ตํ ตถา สณฺฐาติ ปวตฺตติ. โส อิตฺถิ ยา [Pg.276] ภาโวติ อิตฺถตฺตํ. ปุริโส วุจฺจติ วิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ตตฺถ อิตฺถิลิงฺค อิตฺถินิมิตฺต อิตฺถิ กุตฺต อิตฺถากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ. ปุริสลิงฺค ปุริสนิมิตฺต ปุริสกุตฺต ปุริสากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ ปุริสตฺตํ. ตตฺถ ลิงฺคนฺติ ปธานงฺคภูตํ มหาสณฺฐานํ. นิมิตฺตนฺติ ปจฺจงฺคภูตํ ขุทฺทกสณฺฐานํ. กุตฺตนฺติ กีฬาลิลาทิ กฺริยาวิเสโส. อากปฺโปติ คมนาทิโก อาการวิกาโร. สพฺเพเปเต ขนฺธปญฺจกสฺส ปวตฺติวิเสสาเอว. เย สทฺทสตฺเถสุ ลิงฺคนฺติ วุจฺจนฺติ. เยสญฺจ วเสน อยํ อิตฺถีเอว, น ปุริโส. อยํ ปุริโสเอว, น อิตฺถีติ สญฺชานนฺติ. ยสฺมา ปเนตฺถ สณฺฐานาทีนํ อวิสทาทิภาโวเอว อตฺถโต อิตฺถิปุริสตา โหติ. ตทุภยมุตฺตภาโวจ นปุํสกตา. โสจ อกฺขรปท สงฺขาเตสุ วจเนสุ จ วจนตฺเถสุจ ยถารหํ สนฺทิสฺสติเยว. ตสฺมา อินฺทฺริยรหิเตสุปิ ปเทสุจ รุกฺขาทีสุ ปทตฺเถสุจ ปริยาเยน อิตฺถิปุมนปุํสกตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ.

所谓女人(itthī)，是指由不清晰之相状所构成的五蕴。由于某种法之力，它如此安住与持续，此即女人的状态，故为女根(itthattaṃ)。所谓男人(puriso)，是指由清晰之相状所构成的五蕴。其余如前所说。其中，女根(itthattaṃ)以作为女相(itthiliṅga)、女仪(itthinimitta)、女态(itthikutta)与女姿(itthākappa)之因为相。男根(purisattaṃ)以作为男相(purisaliṅga)、男仪(purisanimitta)、男态(purisakutta)与男姿(purisākappa)之因为相。其中，相(liṅga)是指作为主要肢体的大体形态；仪(nimitta)是指作为次要肢体的小形态；态(kutta)是指嬉戏、娇态等行为差别；姿(ākappa)是指行走等姿态变化。所有这些都只是五蕴的行相差别，在声论(saddasattha)中被称为“性”(liṅga)。人们正是依此而识知“此是女人，非男人”、“此是男人，非女人”。因为在此，形态等的不清晰或清晰等状态，就义理而言，即是女性与男性。脱离此二者的状态，即是中性。此（区别）亦恰如其分地见于被称为字母、词语的言说中，及其义理中。因此，当知即使在无根之处，如树木等词义中，亦通过譬喻而成立女、男、中性。

[๑๗๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[178] 然而，在《阐明论》(Vibhāvaniyaṃ)中

‘‘อิตฺถีนํ องฺคชาตํ อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“女人的生殖器是女相”，如是说，则不善。

น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุจ นิมิตฺตสทฺโทวิย ลิงฺคสทฺโท องฺคชาเต ปากโฏ ทิฏฺโฐติ.

因为在任何圣典(pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)中，都未曾见到“相”(liṅga)一词像“仪”(nimitta)一词那样，被明确用于指称生殖器。

[๑๗๙] ยญฺจ ตตฺถ

[179] 并且，在那里

‘‘อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“女人的形态是女姿”，如是说，亦不善。

น หิ ลิงฺคสทฺโท วิย อากปฺปสทฺโท สณฺฐาเน ปากโฏ ทิฏฺโฐติ. เสสํปน ตตฺถ วุตฺตํ ยํกิญฺจิ อฏฺฐกถาย อสเมนฺตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน เอสา อิตฺถี, เอโส ปุริโสติ เอวํ ปวตฺตา สทฺท พุทฺธิโย เอเตนาติ ภาโว ภวนฺติวา ปาตุภวนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน ลิงฺคาทีนิ เอตสฺมึ สตีติ ภาโว. โส เอว รูปนฺติ ภาวรูปํ. หทนฺติ สตฺตา ตํตํอตฺถํวา อนตฺถํวา ปูเรนฺติ เอเตนาติ หทยํ. หทนฺติวา สตฺตา อิโต นานาวิกกฺเก โอสชนฺติ [Pg.277] มุญฺจนฺตีติ หทยํ. หรนฺติวา ปริหรนฺติ ตํ สตฺตา ชีวิตํวิย ทยนฺติ รกฺขนฺติจาติ หทยํ. วสนฺติ นิวสนฺติ จิตฺตเจต สิกาธมฺมา เอตฺถาติ วตฺถุ. หทยญฺจ ตํ วตฺถุจาติ หทยวตฺถุ. ธาตุทฺวยนิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุรูปํ. ตํ ปน หทยโกสพฺภนฺตเร อฑฺฒปสตมตฺตํ โลหิตํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสงฺคณิยํ ปน เทสนาเภทรกฺขนตฺถํ อวตฺวา ปฏฺฐาเนเอว ตํ วุตฺตํ. ยถาห-วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. วตฺถุ อกุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. เอตฺถจ ฉหิ วตฺถูหิ อญฺญํ วตฺถุนาม นตฺถิ. เตสุจ ปุริมานิ ปญฺจ กุสลาทีนํ นิสฺสยาเอว น โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ นิสฺสยภาเวน ตตฺถ วุตฺตํ วตฺถุนาม วิสุํ เอกํ วตฺถุรูปเมวาติ สิทฺธนฺติ.

因为“姿”(ākappa)一词不像“相”(liṅga)一词那样，被明确用于指称形态。然而，那里所说的其余部分，即使与义注不符，依此理路亦可成立。“此是女，此是男”等言说与心念，依此而有(bhavanti)、而转起(pavattanti)，故为根(bhāvo)。或，相(liṅga)等于此（根）存在时，而有、而显现，故为根。此即是色，故为根色(bhāvarūpaṃ)。有情依此完成种种利益或非利益，故为心(hadayaṃ)。或，有情由此发出、释放种种分别，故为心。或，有情如生命般携带、维护、爱惜、守护它，故为心。心、心所法安住、居住于此，故为所依(vatthu)。心即所依，故为心所依(hadayavatthu)。所依色以作为二界（意界、意识界）之所依为相。当知它遍满心脏腔内半掬之量的血液而住。然而，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，为守护说法的分别而未说，但在《发趣论》(Paṭṭhāna)中则已说及。如言：“所依为善蕴之依止缘。所依为不善蕴之依止缘”等。此处，六所依外，无其他名为所依者。其中，前五者并非善等之所依。因此，以作为彼等之所依，于彼处所说之名为“所依”者，即是别一之所依色，此理成立。

[๑๘๐] วิภาวนิยํ ปน

[180] 然而，在《阐明论》(Vibhāvaniyaṃ)中

ยํ รูปํ นิสฺสายาติ ปาฐสฺส อุทฺธฏตฺตา รูปสามญฺญปสงฺโค โหตีติ ตํ วิโสเธตุํ ยุตฺตินาม วุตฺตา. ปฏฺฐาเน ปน พหูสุ อนญฺญสาธารเณสุ ฐาเนสุ วตฺถุนาเมน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา โสปสงฺโค นตฺถิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

由于引述“依于色”(yaṃ rūpaṃ nissāya)之文，会有执取色之共相的过患，为澄清此点，故说示理由。然而，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，于诸多不共之处，皆以“所依”(vatthu)之名特别宣说，故当知彼过患实不存在。

ชีวนฺติ สหชาตธมฺมา เยนาติ ชีวิตํ. เตสํ ชีวเน อาธิปจฺจโยเคน เตสุ อินฺทํ อิสฺสรํ อตฺตานํ กโรตีติ อินฺทฺริยํ. ชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สหชาตา นุปาลน ลกฺขณํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ยถา หิ พีชนิพฺพตฺตานิ อุปฺปลาทีนิ พีเชวินฏฺเฐปิ อุทกานุปาลิตานิ จิรํปิ กาลํ ชีวนฺติ. เอวเมวํ นิรุทฺธ กมฺมนิพฺพตฺตานิ กมฺมชรูปานิ กมฺเม อสนฺเตปิ ชีวิตานุปาลิตานิ สนฺตติวเสน วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสํปิ กปฺปํปิ โสฬสกปฺปสหสฺสานิปิ ชีวนฺติเยว, ตถา หิ ชีวิตรหิตานิ อิตรรูปานิ ชีวนฺตานินาม นโหนฺติ. ตานิ หิ เยน เอเกน จิตฺเตนวา อุตุนาวา อาหาเรนวา ชายนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ นิรุชฺฌนฺติ, ปรํ มุหุตฺตมตฺตํปิ สนฺตานํ ฆเฏตุํ นสกฺโกนฺติ. เตสุ หิ จิตฺตชรูปานํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ เอกวีถิ เอกชวนวาร เอกสมาปตฺติวาเรน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. อุตุชาหารชานญฺจ สภาเคก อุตุอาหาร วเสน [Pg.278] ปริจฺฉินฺนํ โหติ. กมฺมชรูปานํ ปน วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. เตสํ เอกภวปริจฺฉินฺนํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ. ยทิ เอวํ อรูปธมฺมานํ กถนฺติ. เตหิ ชีวิตโยเคน ชีวนฺตาเอว โหนฺติ. เอวํสนฺเตปิ เตสํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ ทิสฺสตีติ. วุจฺจเต, อรูปธมฺเมสุ วิปากานิ ตาว กมฺมชรูปสทิสานิ. ตานิปิ หิ อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ยาวชีวํปิ เอกสนฺตติวเสน ปวตฺติสฺสนฺติเยว. อิตรานิ ปน ยสฺส อารมฺมณสฺส อาปาตาคตตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ ตทภาเวปิ ตทารมฺมณา พหู จิตฺตสนฺตติโย ชีวิตสฺสอทฺธานผรณานุภาเวน ปวตฺตนฺติเยว. อปิจ, ยาวขนฺธปรินิพฺพานา อนนฺตรปจฺจยุปนิพนฺเธน อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมานาย จิตฺตสนฺตติยาวเสนปิ อยมตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตเนว หิ กิเลสสีสํ อวิชฺชา. ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ.

俱生诸法依此而活，故为命(jīvita)。于彼等之存活中，由主宰(ādhipacca)作用，于彼等法中自为主、为王，故为根(indriya)。命与彼根，故为命根(jīvitindriya)。守护俱生法是命根之相(lakkhaṇa)。譬如从种子生出的莲花等，即使种子已坏灭，由水守护，亦能长时存活。如是，由业所生的业生色(kammajarūpa)，即使业已不存在，由命根守护，亦能以相续的方式存活百年、千年、一劫乃至一万六千劫。确实，缺乏命根的其他色法，则不名为存活。彼等色法由某一心、或时节、或食而生，当彼灭时亦随之而灭，不能连接相续至下一刹那。其中，心生色(cittajarūpa)的相续现前，仅限于一心路(vīthi)、一速行(javana)时、或一等至(samāpatti)时。时节生与食生色(utujarūpa, āhārajārūpa)的相续现前，则限于一相应的时节或食。然而，业生色并无所谓的个别相续现前，其仅有限于一生的时分现前。若尔，无色法(arūpadhamma)又如何？彼等亦由与命根结合而存活。即便如此，仍可见其相续现前。应说：于无色法中，异熟(vipāka)首先类似于业生色。彼等即使在无心路心生起时，亦能以一相续的方式存活一生。其余诸法则因某所缘(ārammaṇa)进入范围而生起，当彼灭时，即使所缘已不存在，众多心相续亦能依命根遍满时分之威力而持续转起。再者，此义亦应通过那以无间缘(anantarapaccaya)为系缚、无间断地持续至蕴般涅槃(khandhaparinibbāna)的心相续来了知。是故说：“烦恼(kilesa)之首是无明(avijjā)，流转(pavatta)之首是命根。”

[๑๘๑] วิภาวนิยํ ปน

[181] 然而，此义应予辨明。

อาหารชาทีนํ อาหาราทิเยว อุปฺปตฺติยาปิ ฐิติยาปิ การณํ โหติ. กสฺมา, ตงฺขเณ ธรมานตฺตา. กมฺม ชานํ ปน กมฺมํ อุปฺปตฺติยาเอว การณํ, น ฐิติยา. กสฺมา, ตงฺขณาภาวโต. ชีวิเตน ปน อนุปาลิตตฺตา เอว เตสํ ขณฏฺฐิติ สิทฺธาติ อิมินา ธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนํปิ หิ สหชาตานํ ปวตฺติเหตุภาเวน อนุปาลกํ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหติ. อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย กมฺมสฺส ตงฺขณาภาว โตติ’’. ตํ น ยุตฺตํ.

于食生等(āhārajādi)法，食等即是其生起与住立之因。何以故？因其于彼刹那存在故。然而，于业生(kammaja)法，业仅是生起之因，非住立之因。何以故？因其于彼刹那不存在故。然由命根守护，彼等之刹那住立乃得成立。依此意趣而说：“（命根）作为持续之因，守护着那些各自仅住一刹那的俱生法。业实非彼等之住立因，犹如食生等法之食等，因业于彼刹那不存在故。”此说不当。

ธมฺมานญฺหิ ขณฏฺฐิตินาม เอกกลาปคตสหชาตปจฺจยา ยตฺตาเอว โหติ. น นานากลาปคตชนกปจฺจยายตฺตา. อิตรถา อุปฺปาทกฺขเณ ลพฺภมานานํ อุปจยสนฺตตีนํ วิย ฐิติกฺขเณ ลพฺภมานาย ชรตายปิ กุโตจิสมุฏฺฐานตา ปาฬิยํ วุตฺตา สิยาติ. อปิจ, ขณฏฺฐิตินาม สภาวสิทฺธาเอว. น หิ อุปฺปนฺนา ธมฺมา ปจฺจยเวกลฺเลน อตฺตโน ขเณสุ ปริปุณฺณํ อฏฺฐตฺวา อนฺตราว ภิชฺชนฺตีติ อตฺถิ. นจ ปจฺจยาธิมตฺเตน อติเร กตรํ [Pg.279] ติฏฺฐนฺตีติ อตฺถิ. ตสฺมา ขณฏฺฐิติยํ อุปตฺถมฺภยมานาปิ อาหาราทโย อนุปาลยมานญฺจ ชีวิตํ ปจฺฉา พลวรูปสนฺตติ ปวตฺติอตฺถายเอว อุปตฺถมฺเภนฺติ ปาเลติจ. น ขณฏฺฐิติปวตฺติยาติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํปิ ขณฏฺฐิตินาม ธรมานชนกายตฺตา วา ชีวิตายตฺตาวา นโหตีติ สิทฺธํ โหติ. ยทิ ปน ตํ สนฺตติปวตฺติเมว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา, เอวํสติ ยุชฺเชยฺยาติ. อฏฺฐ กถายํปิ สนฺเตปิจ อนุปาลน ลกฺขณาทิมฺหิ วิธาเน อตฺถิกฺขเณเยว ตํ เตธมฺเม ปาเลตีติอาทิวจเน ยถาสนฺตติฏฺฐิติ ลพฺภติ. ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพาติ. อิทํ ปน ปาจกคฺคินา สห สกลํ อุปาทินฺนกสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโร. อาหรียติ อชฺโฌหรียตีติ อาหาโร. กพฬีกาโรจ โส อาหาโรจาติ กพฬีการาหาโร. กพฬีกาโร อาหาโรติปิ ปาโฐ. อิทญฺจ สวตฺถุก วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อถวา, กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ อตฺตภาวํ ภุโส หรติ อทฺธานํ ปวตฺเตตีติ อาหาโร. ขชฺช โภชฺชาทิเก กพฬีกาเร อาหาโร ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตปฺปริยา ปนฺนตฺตาจาติ กพฬีการาหาโร. อิมสฺมึอตฺเถ สติ นิพฺพตฺติต โอชา เอว ลพฺภติ. อตฺถโต ปน องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต ปรมสินิทฺธสิ เนโห อิธ อาหารรูปํนาม. ตตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺสาติ อชฺโฌหริตฺวา อามาสเย ปติฏฺฐิตานิ อาหารวตฺถูนิ ปาจกเตเชน วิเวจิตานิ รสาทิภาเวน ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปณีต สินิทฺธ ลหุก สิเนห โกฏฺฐาโส รโสนาม. เย โลเก รสธาตูติ วุจฺจติ. โส ปาจก เตชพเลน ตโต อุตฺตริตฺวา รสหรณิธมนิชาลานุสาเรน เหฏฺฐาจ อุทฺธญฺจ สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสรนฺโต อนุผรนฺโต องฺคมงฺคานุสารีติ วุจฺจติ. ตสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภํ พลํ กโรตีติ อุปตฺถมฺภพลกาโร. โส หิ อามาสเย ปติฏฺฐิต มตฺโตว สกลสรีเร ภูเตสุ อุปตฺถมฺภกพลํ ชเนตีติ.

诸法的刹那住立(khaṇaṭṭhiti)，确实是由同一聚中同时生起的俱生缘(sahajātapaccayā)所维系，而非由不同聚中生起的生起缘(janakapaccayā)所维系。否则，就像在生起刹那能观察到的增长相续(upacayasantati)那样，在住立刹那能观察到的衰老(jaratā)也应该在巴利圣典(pāḷi)中说明是从某处生起的。而且，刹那住立实际上是自性成就的。已经生起的法，不会因为缘不具足(paccayavekallena)而不能在其各个刹那完全存在，中途坏灭。也不会因为缘过多而停留更久。因此，即使食物等在支持刹那住立，命根(jīvita)在守护，也只是为了让后续强有力的色法相续(balavarūpasantati)生起和延续，而不是为了刹那住立的持续。由此可以确定，一切刹那住立都不是由现存的生起因(dharamānajanaka)或命根所决定的。如果这话是指相续的持续(santatipavatti)，这样说才合理。在义注(Aṭṭhakathā)中，即使有提到守护等相(anupālanalakkhaṇa)的规定，在“它在住立刹那中守护那些法”等说法中，也应理解为是就相续的住立(santatiṭṭhiti)而言。应如此思惟而理解。而且，消化火(pācakaggi)是遍布于全身所有执受之身(upādinnakasarīra)而存在的。被做成团(kabaḷaṃ)的，称为“抟”(kabaḷīkāro)。被带来、被咽下的，称为“食”(āhāro)。既是“抟”又是“食”，故名“抟食”(kabaḷīkārāhāro)。也有“抟即是食”(Kabaḷīkāro āhāro'ti)的读法。此说法应理解为有事之说(savatthukavacana)。或者说，能有力地维持以抟食为生的有情的自体(attabhāva)，使之长时持续，故名“食”(āhāro)。对于嚼食(khajja)、啖食(bhojja)等抟食，（称其为）“食”(āhāro)，是因其为所依、所摄，故名“抟食”(kabaḷīkārāhāro)。在这种意义上，所产生的食素(ojā)才是真正获得的。但实际上，随身体各部分运行的食味(rasa)的精华，具有滋养的力量(upatthambhabalakāro)，依靠四大(bhūta)而生，非常细微柔滑(paramasiniddhasineha)，这里所说的食色(āhārarūpa)即是此物。其中，“随身体各部分运行的食味”是指：吞咽后停留在胃(āmāsaya)里的食物，经过消化火(pācakateja)分解，转变成味(rasa)等五种部分。其中，精致、柔滑、轻软、润泽的部分叫做味(rasa)，也就是世间所说的味界(rasadhātu)。这种味借助消化火的力量向上升，沿着输送食味(rasaharaṇi)的脉络网络(dhamanijāla)，上下周遍全身，随着身体的各个部分运行，所以叫做“随身体各部分运行”(aṅgamaṅgānusārī)。它的精华部分能够产生滋养的力量，所以叫做“滋养力生者”(upatthambhabalakāro)。这种味虽然只是停留在胃里，却能够在全身的四大(bhūta)中产生滋养的力量。

[๑๘๒] วิภาวนิยํ ปน

[182] 然而，应予辨明。

‘‘องฺคมงฺคา นสาริ รสหร สงฺขาตาติ’’ ปาโฐ. โส ทุปฺปาโฐ.

“Aṅgamaṅgā nasāri rasahara saṅkhātāti”此读法(pāṭho)是错误的(duppāṭho)。

ตํ ปน เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนลกฺขณํ อาหารรูปํ. โอชาลกฺขณํ วา. ตตฺถ อุทยติ ปสวตีติ โอชา. อวสทฺโทวา รกฺขเณ. รกฺขณญฺเจตฺถ อุปตฺถมฺภนเมว. อวติ ชเนติจาติ โอชา. กึ อวติ. อตฺตโน นิสฺสยวตฺถุํ. กึจ ชเนติ. อาหารสมุฏฺฐานรูปํ. อุทยานนฺตรํ รูปํ ชเนตีติ โอชาติปิ วทนฺติ. อญฺญาปเทสรหิเตน กกฺขฬตฺตาทินา อตฺตโน ภาเวน สิทฺธํ รูปํ สภาวรูปํ. อุปฺปาทาทินา อนิจฺจตาทินาจ สงฺขหลกฺขเณน สหิตํ รูปํ สลกฺขณรูปํ. อุชุกโตว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตํ รูปํ นิปฺผนฺนรูปํ. รุปฺปนลกฺขณสมฺปนฺนํ นิปฺปริยายรูปํ รูปรูปํ. ยถา ทุกฺขทุกฺขํ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตนฺติ. สงฺขตลกฺขณยุตฺต ตาย อนิจฺจตาทิกํ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา สมฺมสนารหํ รูปํ สมฺมสนรูปํ. เต เต ทพฺพสมฺภาราวา รูปกลาปาวา วิสุํวิสุํ ภุโส กาสนฺติ ปกาสนฺติ เอเตนาติ อากาโส. นิสตฺต นิชีวฏฺเฐน ธาตุ. อากาสสงฺขาตา ธาตูติ อากาสธาตุ. ปริโต สมนฺตโต ฉินฺทติ กลาปนฺตรภูตานิ กลาปนฺตร ภูเตหิ สทฺธึ อสํมิสฺสํ เอกตฺตํ อนุปคมนํ กโรตีติ ปริจฺเฉโท. เตหิวา ปริจฺฉินฺทียติ อตฺตโนวา ปเรสํวา อกตฺวามชฺเฌ วิสุํ ถปียติ. เตสํวา ฉิทฺทวิวรมตฺตภูโต. น วิสุํ เอโก อุปฺปาทสหิโต สภาวธมฺโม. นาปิ กสฺสจิ รูปกลาปสฺส ปกฺขภูโตติ ปริจฺเฉโท. วิการลกฺขณรูปานิ หิ อสภาวธมฺมภูตานิปิ ตํตํ รูปกลาเปสุ สนฺทิสฺสมานตา ตํตํรูปกลาปปกฺขิกานิเอว โหนฺติ. อยํ ปน เตหิ รูป กลาเปหิ สพฺพโส วิมุตฺตภาเวน พหิภูตตฺตา กสฺสจิ รูป กลาปสฺส ปกฺขภูโต น โหตีติ. อสภาวธมฺมตฺตาจ ปน เกนจิ รูเปน ผุสน ปริยาโยปิ ตสฺส สพฺพโส นตฺถีติ กตฺวา โส อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ปาฬิยํ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน ฆนปิณฺฑวตฺถูสุ ปฏิฆโผฏฺฐพฺพสภาวานํ นานา กลาปคตภูตานํ [Pg.281] อญฺญมญฺญสํผุฏฺฐตา อตฺถีติ กตฺวา อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ เอเตหิ อสํผุฏฺฐํ อชฏากาสํ กํถิตนฺติ วุตฺตํ. ฏีกายํ ปน อยํ นิทฺเทโส อชฏากาสนิทฺเทโส นโหติ, ปริจฺเฉทรูปนิทฺเทโสเยว. โสจ ฆนปิณฺฑ วตฺถูสุเอว เวทิตพฺโพ. เตสุจ ภูตานํ อสํผุฏฺฐตานาม นตฺถิ. ตสฺมา ภูตานํ อญฺญมญฺญอพฺยาปิตา เอกตฺตํ อนุปคตตาเอว. ตตฺถ อสํผุฏฺฐตานาม ยุตฺตา สิยาติ อธิปฺปาเยน อพฺยาปิกตา หิ อสํผุฏฺฐตาติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน นานากลาปคตานํ ภูตานํ ปริยนฺตตา สงฺขาโต อนฺตราฬธมฺโม. รูปปริจฺเฉทลกฺขณํ ปริจฺเฉทรูปํ. ยา ปน จลมาเนน กายงฺเคน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ ปจฺจกฺเข ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสติ. สยญฺจ เตน กายงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา กายวิญฺญตฺตินาม. ยา อุจฺจารียมาเนน วาจงฺเคน สทฺเทน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ โสตปเถ ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ. สยญฺจ เตนวาจงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา วจีวิญฺญตฺตินาม. อถวา, วิญฺญาเปนฺติ ชนา วิญฺญายนฺติวา ชเนหิ อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตานิ เอตายาติ วิญฺญตฺติ. สสมฺภาเร องฺคปจฺจงฺคภูเต กาเย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. โจปน กายสงฺขาโต กาโย เอววา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. จิตฺตชสทฺทสงฺขาตาย วาจาย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. โจปนวาจา สงฺขาตา วาจา เอววา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. ตตฺถ จิตฺตวเสน ยํกิญฺจิ กายงฺควิการํ กโรนฺตสฺส ตํตํองฺคํ สนฺตมฺภนฺตา สนฺธาเรนฺตา จาเลนฺตา องฺคมงฺคานุสาริสงฺขาตา จิตฺตชวาตกลาปา ตํตํองฺคํ ปูเรตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฺตาจ ยถาวา ตถาวา อนุปฺปชฺชิตฺวา ยสฺส เตหิ จิตฺตชวาตกลาเปติ สหชาตสฺส โจปนกายสฺส อานุภาเวน สพฺเพ เต กลาปา ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุขาเอว อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ โจปนกายสงฺขาโต อาการวิกาโร กายวิญฺญตฺติ นาม. นิยามกสทิสี หิ อยํ กายวิญฺญตฺติ. เตจ นาวาสทิ สาติ. ยถา หิ นิยามโก นาวาย มูลภาเค ฐตฺวา เอกํ มหาผิยํ [Pg.282] ทฬฺหํ คเหตฺวา นทิโสเต จาเรตฺวา สกลํ มหานาวํ อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ นิโยเชติ. น ยํวา ตํวา ทิสํ คนฺตุํ เทติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจิตฺตกฺขณิกา หิ วิญฺญตฺติ เตสํ มูลภาเคเอว ลพฺภมานา เต ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุเข เอวํ กตฺวา นิโยเชตีติ สา นิยามกสทิสี โหตีติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ. เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปถม ชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตรูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ สกฺโกติ. อปราปรํ ปน จาเลตุํ นสกฺโกติ. ทุตียาทีสุปิ เอเสว นโย. สตฺตมจิตฺเตน ปน สมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ เหฏฺฐา ฉหิจิตฺเตหิ สมุฏฺฐิตํ วาโยธาตุํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยํ ลภิตฺวาอตฺตนาสหชาตํ รูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ จาเลตุํ อภิกฺกมาเปตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อภิกฺกมามีติ กายํ ปคฺคณฺหนฺตานํ อเนกสหสฺเสสุ ชวน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร จลนสงฺขาตํ เทสนฺตรปาปนํ ชายติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ กติปยชวนวาเรหิ จลนํ ชายติ. ยทิ ชาเยยฺย, อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิยาคมนํ วิย สพฺเพสํปิ สีฆตรํ คมนํ ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา, เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกโกฏิสตสหสฺสจิกฺกปวตฺติยา สมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ อกฺขรุปฺปตฺติวิจารณายํ ปากโฏ ภวิสฺสตีติ. ตสฺมา ตโต ปุริมวาเรสุ สํถมฺภนสนฺธารณานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ยา เจตฺถ สตฺตยุคสกโฏปมา วุตฺตา, สาปิ นานาชวนวีถีสุ สมุฏฺฐิตานํ วาโยธาตูนํ อปราปรํ อุปตฺถมฺภเนจ ยุชฺชติเยว. ตถา หิ จลนจิตฺตชรูปสนฺตติยํ ปวตฺตานิ อุตุชรูปสงฺฆาฏานิปิ วิญฺญตฺติสหิตานิ วิย ตทาการวนฺตานิ สเวคานิ สวิปฺผารานิเอว ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ปุพฺพาปรปวตฺตานํ นานา ชวนวีถีนํ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคสมเยสุปิ อภิกฺกมนาทิกํ จลนํ สมฺปชฺชติเยว. เอกาพทฺธปวตฺตานิจ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานินาม เอกสฺส วิสเย อิตรานิ เอกสมุฏฺฐานานิ วิย สพฺพโส ตทนุ ปริวตฺตีนิ โหนฺตีติ จิตฺตเช จลนฺเต อิตรานิปิ จลนฺติ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. จลนญฺเจตฺถ ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ รูปกลาปสงฺฆาฏานํ ปุริม ปุริมานํ [Pg.283] อุปฺปนฺนเทสโต เทสนฺตเร ยถาปวตฺตสนฺนิเวสากาเรน อปราปรํ อุปฺปชฺชมานํ เวทิตพฺพํ. น หิ รูปารูปธมฺมานํ อุปฺปนฺน เทเส อนิรุชฺฌิตฺวา เกสคฺคมตฺตํปิ เทสนฺตร สงฺกมนํนาม อตฺถิ. อิตรถา ขณิกธมฺมตา อพฺยาปารธมฺมตา อวสวตฺติตาจ เตสํ นสิยาติ. ยํกิญฺจิ วจีเภทํ กโรนฺตสฺส กณฺฐฏฺฐานาทิ คตอุปาทินฺนก ปถวีธาตูสุ จลมานกณฺฐปเทสาทิคตจิตฺตช ปถวีธาตูนํ สงฺฆฏฺฏนสงฺขาเตน ฐานกรณสนฺนิปาเตน สเหวโย วจีโฆสสงฺขาโต จิตฺตชสทฺโท ชายติ. โส เยน อตฺตนา สห ชาเตน อาการวิกาเรน ยถาธิปฺปายํ ตํตํ วณฺณวิเสสตฺตํ อุปคจฺฉติ. เยนจ สุณนฺตานํ ตํตํอตฺถโชตโก อกฺขรสนฺนิปาตภูโต ปทพฺยญฺชนวิเสโส อุปลพฺภติ. โส โจปนวาจาสงฺขาโต อาการวิกาโร วจีวิญฺญตฺตินาม. อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสา ปน จิตฺตสมุฏฺฐานาย ปถวีธาตุยา อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโต เอโก อาการวิกาโร วจี วิญฺญตฺตินามาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโตติ กมฺมชภูตาย จตุชภูตายเอววา อุปาทินฺนปถวีธาตุยา สหฆฏฺฏนํ ปฏิจฺจ สทฺทวิเสสปวตฺติยา ปจฺจยภูโตติ อตฺโถ. ฆฏฺฏนสฺส ปจฺจโย ปน จลมานกณฺฐปเทสาทิวิการภูโต กายงฺควิเสโสเอว สิยา. วิการทฺวยญฺจ อสํมิสฺสํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ อุปาทินฺนกปถวีหิ สห ฆฏฺฏนํ จิตฺตชปถวีนํ กิจฺจํ. ยํ ปน ตาสํ ยถาวา ตถาวา อฆฏฺเฏตฺวา ยถา อิจฺฉิตกฺขรํ สมฺปชฺชติ. ตถา ฆฏฺฏนปการวิธานํ. อิทํ กายวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. ฆฏฺฏเนน สเหว อุปฺปนฺนสทฺทานํ ตํตํวณฺณตฺต ปตฺติยา วิทหนเมว วจีวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. กุมฺภถุนตลํ วิยจ อุปาทินฺนกปถวี. ปหรณหตฺโถ วิย จิตฺตชปถวี. หตฺถปริ วตฺตน วิกาโร วิย กายวิญฺญตฺติ. สทฺทวิกาโร วิย วจีวิญฺญตฺติ. กุมฺภถุนสฺส นานาสทฺทปเภโทวิย นานาวณฺณเภโทติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ อิทํ วกฺขามิ เอตํ วกฺขามีติ อุปฺปชฺชมานํ จิตฺตํ อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. เตสํ อพฺภนฺตเร จิตฺต สมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏฺฏยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน ธาตุฆฏฺฏเนน [Pg.284] สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชตีติจ ปุริมจิตฺตสมุฏฺฐา นาย อุปตฺถมฺภนกิจฺจํปิ นตฺถีติจ วุตฺตํ. ตํปิ อเนกสเตสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร ปริพฺยตฺตํ อกฺขรํ ปวตฺตติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เตเนว หิ มูล ฏีกายํ อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นตฺถิ ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโตติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ลทฺธาเสวเนนาติ เอเตน ปุพฺพภาเค นานาชวนวีถีหิ ลทฺธาเสวนภาวํ ทสฺเสติ. ปถม ชวนจิตฺตสฺสปิ ลทฺธาเสวนตาย อธิปฺเปตตฺตา. นจ เอกชวน วารมตฺเตน ปริพฺยตฺตํ เอกกฺขรํ สมฺปชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. กสฺมา, ตสฺส เอกทฺวิอจฺฉรกฺขณมตฺเตน กาเลน วตฺตพฺพตฺตา เอกจฺฉรกฺขเณจ อเนกสตสหสฺสานํ ชวนวีถีนํ ปวตฺติสมฺภวโต. วุตฺตญฺจ –

那以支持有根身为特相的食色，或以滋养为相。其中，“生起”与“增长”者即是滋养(ojā)。又`ava`一词有守护义，此处守护即是支持。因其“护持”与“产生”，故称滋养。护持什么？护持自身所依处。产生什么？产生食生色。亦有说：于生起后能产生色者，即是滋养。离他缘而由坚硬等自性成就之色，名为自性色(sabhāvarūpa)。具足生灭等有为相之色，名为有相色(salakkhaṇarūpa)。由业等缘直接所造之色，名为所造色(nipphannarūpa)。具足变坏相的究竟色，名为色色(rūparūpa)，犹如苦苦、内内。与有为相相应，可依无常等三相而观照之色，名为观照色(sammasanarūpa)。种种物质元素或色聚因此而强烈地、各别地显现，故名为虚空(ākāsa)。以无有情、无生命之义为界(dhātu)。名为虚空之界，即是空界(ākāsadhātu)。周遍切断，使色聚不与他聚之大种相混杂，不合为一，故名为界限(pariccheda)。或由此界定自身或他者，使之分离，不相交杂。或仅为彼等之间的孔隙。它并非一个单独的、与其他法俱生的自性法，亦非任何色聚的组成部分，此即界限。变异相色虽属非自性法，但因显现于特定色聚中，故为彼色聚的组成部分。而此界限色，因完全脱离诸色聚而外在，故非任何色聚的组成部分。又因其为非自性法，故绝不与任何色法接触，是故经中说“不为四大所触”。然而，义注(aṭṭhakathā)中说：于坚实物体中，具碍触自性的种种色聚之大种虽互相接触，但“不为四大所触”是指如不交织的虚空(ajaṭākāsa)。复注(ṭīkā)中则说：此解释(niddesa)并非对不交织虚空的解释，而是对界限色的解释。且应知此仅存于坚实物体中，于彼等之中，诸大种并无所谓“不触”。因此，诸大种互不渗透、不合为一，于此，“不触”之名方可成立，故说“不渗透即是不触”。就义理而言，它是指种种色聚中诸大种的边际，名为间隙法。具划分色法之相者，名为界限色。若以身肢动作，将自身及该人(puggala)的意图，显现于当前众人之前，令其了知；自身亦由此身肢为众人所认知，此即身表(kāyaviññatti)。若以发声器官，通过声音将自身及该人的意图，传达于听闻范围内的众人，令其了知；自身亦由此声音为众人所认知，此即语表(vacīviññatti)。或者说：人们因此而令他人了知，或为他人所了知彼此之心意，故名为表(viññatti)。于具足支节的身体中生起之表，为身表。或名为“动身”的身体本身，即是身表。由名为“心生声”的语言而生起之表，为语表。或名为“动语”的语言本身，即是语表。其中，随心意作任何身肢变动时，那些支撑、维持、摇动该肢体，名为“随肢节”的心生风界聚，充满该肢体而生起。生起时，并非随意生起，而是因与彼等心生风界聚俱生的“动身”之力，所有色聚皆朝向意图之方而生起。此名为“动身”的形态变化，即是身表。此身表犹如舵手，而彼等风界聚则如船只。譬如舵手立于船尾，紧握大桨，于水流中操控，便能令整艘大船驶向意图之方向，不令其偏离。当知此理亦然。仅一识刹那的表，于其根本处获得，即能令彼等朝向意图之方，故其犹如舵手。于此，义注中说：于一速行心路中，七个速行心之初速行所生的风界，能支撑、维持其俱生色身，但不能使其持续动摇。第二速行等亦复如是。而第七心所生的风界，获得前六心所生风界的支撑为缘，方能支撑、维持、动摇并使俱生色身前进。此说是针对在无数速行心路生起后，于某个心路中，名为“移动”的“到达他处”现象发生时而言。移动并非由少数速行心路即能产生。若能产生，则众人之行进皆应如具神通者之神通飞行般迅速。何以故？于一弹指顷，即有无数百千俱胝识刹那生起之可能。此义于后文“字母生起辨析”中将更明晰。是故当知，于此之前的诸心路中，仅成就支撑与维持。此处所说“七轭车喻”，亦适用于种种速行心路中所生风界相继支撑之义。如是，于动摇的心生色相续中，时节生色聚亦如伴随表色般，具其形态，带速度与扩展而生起。是故，于前后续起的种种速行心路之间，纵有有分心(bhavaṅga)间隔，前进等移动亦能成就。又当知，于一体中相系而转的四因生色，犹如同一因所生，完全随之一同转变，故心生色移动时，其余诸色亦随之移动。此处的移动，当知是后后的色聚群，在前前色聚群生起之处的邻近他处，依其既有排列方式相继生起。色、无色法于生起之处尚未坏灭，即能移动至他处，哪怕仅发尖之量，亦绝无可能。否则，彼等之刹那性、无作用性、无主宰性皆将不复成立。作任何言说时，于喉部等处，名为“发声处与发音工具之俱时发生”，亦即动摇喉部等处的心生地界与所取地界碰撞，与此碰撞同时，即有名为“语响”的心生声生起。此声，因与自身俱生的形态变化，而随心意达成种种音素之别；又因此，令听者得以了知能阐明种种意义的文句与字母之别。此名为“动语”的形态变化，即是语表。然而，义注中说：“作为心生地界与所取地界碰撞之缘的一种形态变化，名为语表。”其中，“作为与所取地界碰撞之缘”之义为：缘于与业生或四因生的所取地界之碰撞，而成为特殊声音生起的因缘。而碰撞之缘，实为动摇喉部等处的特殊身肢变异。当知此二种变异不相混杂。此处，与所取地界碰撞，是心生地界的作用。而如何不随意碰撞，而能成就所欲之字母，如是安排碰撞方式，此为身表的作用。使与碰撞同时生起的声音，达成种种音素之别，此为语表的作用。所取地界犹如鼓面，心生地界犹如击鼓之手，手部运转之变异犹如身表，声音之变异犹如语表，鼓面发出种种声音之别犹如种种音素之别。于此，义注中说：“当生起‘我欲说此，我欲说彼’之心时，即生起八种色。其中，心生地界正碰撞所取地界而生起。与此界之碰撞同时，声音即生起。”又说：“先前心所生者无支撑作用。”此亦当理解为，是针对在无数百速行心路生起后，于某个心路中，清晰字母得以生起时而言。正因此，根本复注(Mūlaṭīkā)中说：“无支撑作用，因由已得熟练之心，碰撞方得有力。”此处“已得熟练”，显示了前分种种速行心路中已得熟练之状态。因初速行心亦意指已得熟练。不能认为仅由一速行心路即能成就一清晰字母。何以故？因其须于一二弹指顷之时量内被言说，而于一弹指顷，即有无数百千速行心路生起之可能。又云：

เอกมตฺตา ตโย รสฺสา, ทฺวิมตฺตา ทีฆมุจฺจเร;

ติมตฺโต ตุ คีโต เญยฺโย, พฺยญฺชนา อฑฺฒมตฺติกาติ.

一摩多罗为短音，二摩多罗为长音；应知三摩多罗为歌音，辅音为半摩多罗。

มิลินฺทปญฺเหจ สาธิเก วีหิวาหสเต วีหิพีชานิ เอกจฺฉรกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส กลํปิ นอุเปนฺติ. กลภาคํปิ นอุเปนฺตีติ ทีปิตํ. เอกกฺขรํ อุจฺจาเรนฺตสฺสจ ตตฺตกํปิ กาลํ อุจฺจารณจิตฺตพฺยาปาโร สนฺทิสฺสติเยว. นจ ปรมตฺถโต เอกเมว สทฺทํ อุจฺจาเรมีติวา สุโณมีติวา สกฺกา นิยเมตฺวา อุจฺจาเรตุํ โสตุญฺจ. ตถา นิยเมนฺตสฺสปิ สทฺทานํ ปุพฺพาปรโต อเนกสตสหสฺสสฺเสว อุจฺจารณ สวน สมฺภวโต. เอกเมวาติ อภิมาโน ปน สมูหฆน สนฺตติฆเนหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตาเอว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตน เยน ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ วิญฺญตฺติสทฺโท กาเยน วิญฺญาเปติ วาจาย วิญฺญาเปตีติอาทิสุ โพธนตฺโถ. สุทินฺน กณฺเฑ ติกฺขตฺตุํ วิญฺญาเปตีติอาทีสุ ปวตฺตนตฺโถ. อิธ ปน ทุวิโธปิ ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ ปรํ โพเธตุกามตารหิ เตสุ สพฺเพสุ กายงฺควาจงฺคโจปเนสุปิ ปวตฺตกวิญฺญตฺติยา ลพฺภมานตา เวทิตพฺพา โหตีติ. มูลฏีกายํ ปน ปรํ โพเธตุกามตาย [Pg.285] วินาปิ อภิกฺกมนาทิปวตฺตเนน โส จิตฺต สหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ. สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ วุตฺตํ, ตตฺถ ทฺวีสุ โพธนวิญฺญตฺตีสุ ปุริมา กายวิญฺญตฺติ องฺคปจฺจงฺคสฺส จลมานวณฺณํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา จลมานงฺคปจฺจงฺคํ กายวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ ปจฺฉิมาจ วจีวิญฺญตฺติ อุจฺจาริยมานํ สทฺทํ โสตวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ, น ปญฺจทฺวาริกชวเนน. สา หิ อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ปรสตฺเต อตฺตนา สมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ วิญฺญาเปติ, น อชานนฺเต. ญาปก เหตุ หิ นาม อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ญาเปตพฺพํ ญาเปติ, โน อชานนฺเต. เอวญฺจ กตฺวา กายงฺค โจปนํ ทิสฺวาวา ปรามสิตฺวาวา สทฺทํ สุตฺวาวา ปรสฺส ตํตํอธิปฺปายํ ชานนฺตานํ ติรจฺฉาน คตานํปิ ปถธํ วิญฺญตฺติชานนํ สิทฺธํ ภวติ. ตํชานเนน วินา อธิปฺปายชานนสฺส อสมฺภวโต. วิญฺญตฺตึ ชานนฺตานํจ ปุริมสิทฺธสงฺเกต สมฺพนฺธ ชานเนน วินา อธิปฺปายชานนํ น สมฺภวตีติ มชฺเฌ วิสุํ ปุพฺพสงฺเกต สมฺพนฺธคหนํปิ อิจฺฉนฺติ, ทฺวีสุ ปน ปวตฺตกวิญฺญตฺตีสุ ปรํ อภิกฺกมนฺตํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา ทิสฺวา อภิกฺกมนวิญฺญตฺติญฺจ อภิกฺกมนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. เอสนโย ปฏิกฺกมนาทีสุ. ตถา ปรสฺส กถํ โสตวิญฺญาณวีถิยา สุตฺวา กถนวิญฺญตฺติญฺจ กถนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. ปรํ รตฺตจิตฺเตน กายงฺคํ จาเลนฺตํ ทิสฺวา จลนวิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. รตฺตสฺส กถํ สุตฺวา กถน วิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. เอสนโย สพฺพาสุ กายิกวาจสิกกฺริยาสูติ. ลหุโน ภาโว ลหุตา. มุทุโน ภาโว มุทุตา. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. กมฺมโยคฺยนฺติ อตฺโถ. กมฺมญฺญสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา.

在《弥兰王问经》(Milindapañha)中，已阐明即使是超过百车稻谷的稻种，其生起的时间，甚至无法与一个刹那生起的心之十六分之一相比，更遑论十六分之一的十六分之一。当念诵一个音节时，在那段时间里，发音的心行活动是显而易见的。然而从究竟意义上来说，我们并不能刻意地规定说“我只发一个音”或“我只听一个音”，也无法这样去发音或听音。即使如此规定，声音的生起与听闻，也因其前后相续，而有成千上万次的发音与听闻。然而，“只有一个”的执取，应知是由于被聚合的密集与相续的密集所遮蔽的缘故。至于此处其余的，应根据身表业中所说的，依其可能而知。在此，“表业”一词，在“以身表业”、“以语表业”等处，是“使人明白”之义；在《苏定那品》(Sudinna-kaṇḍa)中，“三次表业”等处，是“行动”之义。然而在此，两者皆适用。因此，当有意使他人明白时，在所有身肢与语肢的动作中，应知皆可获得行动表业。然而在《根本注》中说，即使没有使他人明白的意图，仅以行进等行动，此心俱生之变异，亦能表白意图，且能自知，故说表业有二种。其中，在两种使人明白的表业中，前一种身表业，是眼识路通过捕捉肢体动作的形象，身识路通过捕捉肢体动作，之后完全通过纯粹的意门速行来了解；后一种语表业，是耳识路通过捕捉所发出的声音，之后完全通过纯粹的意门速行来了解，而不是通过五门速行。因为它（表业）只能向了知其自身的其他众生，显明具足此表业的个人的心，而不能向不了知者显明。因为能令人了知的因，只能使了知其自身者明白所应了知之事，而不能使不了知者明白。因此，通过看到或触摸身体的动作，或听到声音，了解他人各自意图的畜生道众生，其表业认知是成立的。因为没有这种认知，就无法了解意图。而了解表业的人，若没有事先已确立的约定关联的认知，则无法了解意图，因此（有些学派）也希望在两者之间单独建立对先前约定关联的把握。然而在两种行动表业中，通过眼识路看到他人行进，并以意识路了解行进表业与行进心。后退等情况亦复如是。同样，通过耳识路听到他人说话，并以意识路了解说话表业与说话心。看到他人以贪心移动身体，并了解移动表业与贪心。听到有贪欲的人说话，并了解说话表业与贪心。所有身语行为皆可依此方式类推。轻的状态是轻快性。软的状态是柔软性。于业为善，是为适业；其义即“适合作业”。适业的状态即堪任性。

อทนฺธตาลกฺขณา รูปสฺส ลหุตา. อถทฺธตา ลกฺขณา รูปสฺส มุทุตา. สรีรกฺริยานุกูลกมฺมญฺญภาวลกฺขณา รูปสฺส กมฺมญฺญตา. อญฺญมญฺญํ อวิชหนฺติโยปิ เอตา วิรุทฺธปจฺจยสปฺปาย ปจฺจยานํ วเสน อสํมิสฺสโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ อตฺตโน กายวิรุทฺธํ [Pg.286] อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกฺริยํวา เสวนฺตานํ สรีรคตา ธาตุโย กทาจิ สกลสรีรํวา สรีเรกเทสํวา โขเภตฺวา วิเสสโต ปูติมุข สปฺปสงฺขาตอาโป ปริยุฏฺฐานํ กตฺวา กายํ อสยฺหภารํ วิย ครุํ ภาริยํ กโรนฺติ. อิริยา ปถปริวตฺตเน กายภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺติ. ตทารูปสฺส ลหุตา นปวตฺตติ. ปุน อตฺตโน สรีรสปฺปายํ อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกิริยํวา เสวนฺตานํ โส ธาตุกฺโขโภ วูปสมฺมติ. กาโย สลฺลหุโก โหติ. อิริยาปถปริวตฺตเน กาย ภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํนาม นตฺถิ. ตทา สา ปวตฺตติ. เอสนโย เสสาสุปิ. วิเสสนโต ปเนตฺถ มุทุภายํ กฏฺฐมุขสปฺปสงฺขาต ปถวีปริยุฏฺฐานํ กตฺวา สุกฺขกฏฺฐํวิย กายํ ถทฺธํ กกฺขฬํกโรนฺติ. อิริยาปถปริวตฺตเน องฺคมงฺคานํฉิชฺชนภิชฺชนาการปตฺตํ ถทฺธํ กกฺขฬนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺตีติ วตฺตพฺพํ. กมฺมญฺญตายํ สตฺถมุขสปฺปสงฺขาต วาโย ปริยุฏฺฐานํ วาโยวิสมํ กตฺวา ทามริกโจรปริยุฏฺฐิตํ ปจฺจนฺตรฏฺฐํ วิย กายํ วิวฏฺฏมานํ กโรนฺติ, สพฺพอิริยาปเถสุ สุขํนาม นตฺถีติ วตฺตพฺพํ. เตโชธาตุ ปน ตาสํ สพฺพาสํปิ มูลภูตา โหตีติ เวทิตพฺพา.

色法的轻快性以无迟钝为相。色法的柔软性以无僵硬为相。色法的堪任性以适合身体活动为相。这些（特性）虽不相离，但应知它们因相违缘与适宜缘的缘故而不相混杂。例如，当人们受用与自身体质相违的气候、饮食或心行时，体内元素有时会扰动全身或身体局部，尤其会引发被称为“腐臭口”的水界增盛，使身体如不可承受之重担般沉重。此时，在姿势转换时，会生起以身体沉重为因的苦，色法的轻快性便不现起。反之，当人们受用适合自身体质的气候、饮食或心行时，这种元素扰动就会平息，身体变得轻快。在姿势转换时，便没有以身体沉重为因的苦。此时，它（轻快性）便现起。其余（特性）也是同样的道理。特别在此，就柔软性而言，当被称为“木口”的地界增盛时，会使身体如干木般僵硬粗糙。应说此时在姿势转换时，会生起以肢体如被折断般僵硬粗糙为因的苦。就堪任性而言，当被称为“刀口”的风界增盛时，会使风界不平衡，使身体如遭盗匪侵扰的边境般动荡不安，应说在所有姿势中都无法感到安乐。然而，应知火界是所有这些（特性）的根本。

อิมา ปน อโรคิโน กลฺลภาโววิย สุปริมทฺทิตจมฺมสฺส มุทุภาโววิย สุทนฺธสุวณฺณสฺส กมฺมกฺขมภาโววิย รูปกายสฺส อิริยาปถปริวตฺตเน สลฺลหุกตาทิวเสน สนฺทิสฺสมานา วิเสสาการา โหนฺตีติ กตฺวา วิการรูปํ นาม. จยนํ จโย. ปิณฺฑวเสน อภินิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. อาทิโต อุปริโตจ จโย อุปจโย. ปถมาภินิพฺพตฺติ อุปรุปริวฑฺฒิจาติ อตฺโถ. อยญฺหิ อุปสทฺโท อุปญฺญตฺตนฺติอาทีสุ วิย ปถมตฺโถ อุปสิตฺตนฺติอาทีสุ วิยจ อุปริ อตฺโถติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ อุปสทฺโท ปถมตฺโถ อุปริอตฺโถจ โหตีติ. เตเนวหิ ปาฬิยํ โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โยรูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตตีติ วุตฺตํ. ตนนํ วิตฺถารณํ ตติ. สมฺพนฺธา ตติ ปุนปฺปุนํวา ตติ สนฺตติ. ยถา ปวตฺตานํ อายตนานํ อทฺธานปูรณวเสน ปวตฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ [Pg.287] สตฺตานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมานิพฺพตฺติอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาว สพฺพปถมํ อุปฺปนฺนานํ จกฺขุ โสต ฆานชิวฺหานํ อุปฺปาโท, เอตฺถนฺตเร รูปานํ อุปฺปาโท อุปริ วฑฺฒิอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาวชีวํ จตุสนฺตติรูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ นทีตีเร นิขาตกูปสฺมึ อุทกุคฺคมนกาโลวิย อาจโย นิพฺพตฺติ. ปริปุณฺณกาโลวิย อุปจโย วฑฺฒิ. อชฺโฌตฺถริตฺวา คมนกาโล วิย สนฺตติ ปวตฺตีติ.

然而，此等（色法），犹如无病者的健康状态，犹如善鞣皮革的柔软性，犹如纯金的堪作业性，乃色身于威仪转换时所显现的轻快等殊胜之相，故名变异色。积聚为“积集”(cayo)，义为团块状地生起。从始及后的积集为“增长”(upacayo)，义为最初生起与后后增长。此“upa”前缀，如于“upaññatti”（施设）等词中为“最初”义，又如于“upasitta”等词中为“在上”义。如《根本疏》(Mūlaṭīkā)所言：“upa前缀有最初义与在上义。”是故，圣典(Pāḷi)中说：“诸处之积集，即色之增长；色之增长，即色之相续。”伸展、扩展为“tati”。关联为“tati”，或重复为“tati”，即是“相续”(santati)。其义为，已生起之诸处，以充满时间的方式而延续。其中，于胎生有情，结生刹那诸色的生起，以最初生起故，名为“增长”。此后，乃至最初的眼、耳、鼻、舌生起之间，诸色的生起，以上方增长故，名为“增长”。此后，乃至尽形寿，四（因）生相续色的生起，名为“相续”。此于义注(aṭṭhakathā)中说：“犹如于河岸所掘之井，水涌出之时，是为积集、生起；水满之时，是为增长、增益；溢流之时，是为相续、流转。”

วิภาวนิยํ ปน

然而，应予阐明。

ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาวจกฺขาทิ ทสกานํ อุปฺปตฺติ. เอตฺถนฺตเร รูปุปฺปาโท อุปจโยนาม. ตโต ปรํ สนฺตติ นามาติ วุตฺตํ. ตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว.

从结生开始，乃至眼十法聚等生起，此间的色法生起名为“增长”；此后名为“相续”，如是说。此亦依彼理而得成立。

สํเสทโชปวาติกานํ ปน ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมา ภินิพฺพตฺติ อตฺเถน ปริปุณฺณ วฑฺฒิ อตฺเถนจ อุปจโย นาม, ตโต ปรํ รูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. อปิจ, ติสมุฏฺฐานิก รูปานํปิ วิสุํ วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม อตฺถิ. ตสฺสจ เอเกกสฺส นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ ปวตฺติ วเสน ติสฺโส ติสฺโสอวตฺถา โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสนฺตติยํ อาทิมฺหิ สนฺตติสีสรูปานํ สพฺพปถมํ อุปฺปาโท นิพฺพตฺตินาม. ตโต วฑฺฒนรูปานํ อุปฺปาโท วฑฺฒีนาม. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธฏฺฐิติวเสน วตฺตนวเสนอุปฺปาโทปวตฺตินาม. ตตฺถ จ นิพฺพตฺติวฑฺฒิโย อุปจโยนาม. ปวตฺติสนฺตติ นาม. สงฺเขปโต ปน โลเก สพฺพาสุ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธรูปปวตฺตีสุ สนฺทิสฺสมาเน ชายน วฑฺฒน ปวตฺตนสงฺขาเต อวตฺถาเภเท ทิสฺวา อุปจยสนฺต ติโย เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ นโย-รุกฺขติณาทีนิวา สาขา ปตฺตปุปฺผผลาทีนิวา อาทิมฺหิ ชายนฺติ. ชายิตฺวา วฑฺฒนฺติ. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธวเสน ปวตฺติตฺวา ภิชฺชนฺตีติ. ชีรณํ ชรา, ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ ชรา. สาเยว ชรตา. อุปฺปาทชราภงฺเคหิ นิจฺจลติ นกมฺปตีติ นิจฺโจ อสงฺขต ธมฺโม. น นิจฺโจ อนิจฺโจ, สงฺขตธมฺโม. อนิจฺจสฺส ภาโว อนิจฺจตา, ภงฺโค.

然而，于湿生(saṃsedaja)与化生(opapātika)有情，结生刹那色法的生起，以最初生起及圆满增长故，名为“增长”；此后色法的生起则名为“相续”。此外，三等起色法亦各有其名为“现行相续”者。其中每一相续，依生起、增长、持续而有三阶段。于此，每一相续中，最初相续之首的色法生起，名为“生起”(nibbatti)；其后增长色法的生起，名为“增长”(vaḍḍhi)；当增长完毕不再增长，依相续安住而转起，其生起名为“持续”(pavatti)。其中，“生起”与“增长”名为“增长”(upacayo)；“持续”则名为“相续”(santati)。简言之，于世间一切根与非根所系色法的流转中，可见名为生、长、持续的阶段差别，由此当知“增长”与“相续”。其理如下：譬如树木、草等，或其枝、叶、花、果等，最初生起，生已增长；增长完毕不再增长，依相续而持续，然后坏灭。衰朽为“老”(jarā)，有情因此而趋向衰败状态，故称“老”，此即“老性”(jaratā)。不因生、老、坏而动摇、颤动者，是为“常”(nicca)，即无为法(asaṅkhata-dhamma)。非常者为“无常”(anicca)，即有为法(saṅkhata-dhamma)。无常之性即“无常性”(aniccatā)，亦即坏灭。

[๑๘๓] วิภาวนิยํ ปน

[183] 然而，应予阐明。

‘‘นิจฺจธุวภาเวน [Pg.288] น อิจฺจํ อนุคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

有言：“因其不应被视为常恒而追随，故为无常。”此说不妥。

นิจฺจสทฺโท หิ สาสเน โลเกจ ปากโฏ. โส เอว อิธ นการยุตฺโต อนิจฺโจติ วุตฺโตติ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา อิเม สงฺขตาติ เอเตนาติ ลกฺขณํ. สงฺขต ภาวชานนนิมิตนฺติ อตฺโถ. ยถาห- องฺคุตฺตเร ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ. นนุ ปาฬิยํ ชาตินาม อาคตา. ตสฺมา สาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ วุตฺตํ ชาติรูปเมวาติอาทิ. เอตฺถาติ รูปสมุทฺเทเส. ชนนํ ปาตุภวนํ ชาติ. ชายนฺติวา เอตายาติ ชาติ, อุปจย สนฺตติ นาเมนปวุจฺจติ ตสฺสาชาติยาตถา อวตฺถาเภทโยคโตติ อธิปฺปาโย. สา หิ อาทิโต ปฏิสนฺธิรูปานิ ปาตุภวนฺตานิ กโรติ. ปุน อปริปุณฺณานิจ อายตนานิ ปูเรติ. ปูริตานิ จ ทีฆํปิ อทฺธานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปวตฺเตติ ปพนฺธยตีติ. เอกา ทสวิธํปีติ มหาภูตาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปนยนวเสน เอกา ทสปเภทํปิ. กถํ สรูปวเสน อฏฺฐวีสติวิธํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา ภูตปฺปสาท วิสยาติอาทินา เอกาทสวิธสฺเสว สรูปโต ทสฺสนํ อนฺโตคธเภทานํ ปุพฺเพ วุตฺตภาเวน สุปากฏตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห-อฏฺฐารสวิธนฺติ.

“常”(nicca)一词于教法(sāsana)与世间皆甚显了。此词于此处加上否定词“na”，即说为“无常”(anicca)。诸有为法通过此而被观察、辨识、确定，故称“相”(lakkhaṇa)。其义为：了知有为法自性的标志。如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“诸比丘(bhikkhu)，有为法有三有为相。何为三？即生起可知，坏灭可知，住者之变异可知。”然圣典中非曾说“生”(jāti)耶？故此处亦应说，如言“生即色法”等。此处于色法总说中。生起、出现即是“生”。或，有情缘此而生，故称“生”。其义为：彼“生”亦以“增长”与“相续”之名，而说为具有阶段差别。彼“生”最初令结生色出现，复圆满未圆满之诸处，既圆满已，则令其长时相续不断而转起。一（生）而为十种，即以大种等性，通过归摄为一，而有十种差别。于“自性上如何有二十八种”之问，以“大种、净色、所缘”等，仅显示十一种自性，当知其所含摄之差别，因前已说，故甚明显。是故说“十八种”。

จตฺตาริ ภูตานิ ปญฺจปสาทา อคหิตคหเณน จตฺตาโร วิสยา โคจรา. ทุวิโธ ภาโว. เอกํ หทยํ. อิติ อิทํ โสฬสวิธํ รูปํ ชีวิตาหารรูเปหิ สห อฏฺฐารสวิธํ โหติ ตถา เอโก ปริจฺเฉโท. ทุวิธา วิญฺญตฺติ. อคหิตคหเณน ติวิโธ วิกาโร. จตุพฺพิธํ ลกฺขณนฺติ ทส อนิปฺผนฺนาจาติ รูปํ สรูปโต อฏฺฐวีสติวิธํ ภเวติ โยชนา. เอตฺถจ ปจฺฉิมานิ ทสรูปานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตา ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตานิ รูปานิ น โหนฺตีติ อนิปฺผนฺนานิ นาม. อปิ เจตฺถ อภิธมฺเม วิสุํ [Pg.289] อุทฺทิฏฺฐานิ นิทฺทิฏฺฐานิจ เอตานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานานีติ วา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานีติวา นสกฺกา วตฺตุํ. โวหารสิทฺธ มตฺตภาวํ อติกฺกมฺม ตาทิเสน สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺเธน ปรมตฺถ ลกฺขเณน อุปลทฺธตฺตา. อิตรถา นิพฺพตฺติลกฺขณรหิตํ อสงฺขต นิพฺพานํปิ สภาวโต อนุปลพฺภมานํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานญฺจ นาม สิยาติ. ตสฺมา นิพฺพตฺติ ลกฺขณรหิตตฺตาเอว เอตานิ อนิปฺผนฺนานินาม. น สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตาติ ยุตฺตํ สิยาติ. [รูปสมุทฺเทโส]

四大，五净色，（不重复计算地）四所缘境。两种性色，一心所依处。这样这十六种色，与命根和食素合起来成为十八种；以及一种界限色，两种表色，（不重复计算地）三种变异色，四种相色，这样十种非所成色。色法从其自性上来说共有二十八种，这是组合方式。于此，最后的十种色，因其自性不可得，故非由缘所成之色，因此名为“非所成”。即使在阿毗达摩(abhidhamma)中分别指示和说明了这些，也不能说它们自性不可得，或于胜义中不存在。因为它们超越了仅是世俗所成的状态后，还能通过那种由清净法性所成就的胜义相而被获得。否则，缺乏生起相的无为涅槃，也会变成自性不可得、于胜义中不存在了。因此，正是因为缺乏生起相，才名为“非所成”，而非因为自性不可得。这样说是合理的。[色法总说]

๑๕๗. รูปวิภาเคสพฺพญฺจ ปน เอตํ ยถาสมุทฺทิฏฺฐํ อฏฺฐวีสติ วิธํ รูปํ อเหตุกฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สเหตุกา เหตุก วเสน ทุวิธํ. ตถาสปฺปจฺจยฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สปฺปจฺจยาปจฺจย วเสน ทุวิธนฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอกวิธนยํ ตาว ทสฺเสตุํ สพฺพญฺจาติอาทิมารทฺธํ.

157. 关于色法的分类，然而，如前所述的这全部二十八种色，以无因义，仅为一种，而非有因、无因二种。同样，以有缘义，仅为一种，而非有缘、无缘二种。为显示如此展开的一门，故以“全部”等语开始论述。

[๑๘๔] วิภาวนิยํ ปน

[184] 然而，应予阐明。

เอกวิธนโยปิ รูปวิภาโคเอวาติ กตฺวา ‘‘ยถา อุทฺทิฏฺฐ รูปานํ เอกวิธาทินยํ ทสฺสนตฺถํ สพฺพญฺจ ปเนตนฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ.

认为“一门”也是色法分类，而说“为显示如前所述色法的一门等，故说‘全部’等等”。此说不合。

วกฺขติ หิ –

如下所说：

อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, วิภชนฺติ ยถารหนฺติ.

依内等差别，如其所应作分别。

เอเตน อชฺฌตฺติกาทิเภโท เอว รูปวิภาโคนามาติ วิญฺญายติ.

由此可知，所谓色法的分类，就是指内等差别。

ตตฺถ สพฺพํปิ รูปํ เหตุสมฺปโยคา ภาวโต อเหตุก เมว, น กิญฺจิ สเหตุกํ. กิญฺจิ อเหตุกนฺติ เอวํ วิภาโค อตฺถีติ อธิปฺปาโย. สปฺปจฺจยํ สาสวํ สงฺขตํ โลกิยนฺติ ปาโฐ. สปฺปจฺจยํ สงฺขตํ โลกิยํ สาสวนฺติ ปน ยุตฺโต. ปาฬิยํปิ ตถา ทิฏฺฐตฺตา สภาคยุคฬสมฺภวโตจาติ. อิตรานิ ปน ปาฬิกเมน อสเมนฺตานิปิ สภาค ยุคฬตฺตา ภาคโต ยุตฺตานิเอว. ตตฺถ อตฺตโน ชนเกน ปจฺจเยน สเหว วตฺตตีติ สปจฺจยํ. ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียตีติ สงฺขตํ. ปญฺจุปาทา นกฺขนฺธสงฺขาเต [Pg.290] โลเกเอว ปริยาปนฺนนฺติ โลกิยํ. อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตหิ อาสเวหิ สเหว วตฺตตีติ สาสวํ. อกนิฏฺฐ พฺรหฺมสนฺตาน ภูตํปิ รูปํ กามตณฺหา วิสยภาเวน กาเมเอว ปริยาปนฺนตฺตา กามาวจรํ. นตฺถิ อตฺตนา คหิตํ กิญฺจิ อารมฺมณํนาม อสฺสาติ อนารมฺมณํ. โย ธมฺโม อญฺเญน ปโยเคน ปหีโนปิ สมุทยปหาเน อสติ อปหีโนว โหติ. ปุน อวสฺสํ อุปฺปชฺชมานตฺตา. อปฺปหีโนปิ ตสฺมึ สติ ปหีโนว โหติ. ปุน อนุปฺปชฺชมานตฺตา. ตาทิโส ธมฺโม ปหานวายามสฺส อฏฺฐานตฺตา อปฺปหาตพฺโพนาม. รูปํปิ เอทิสเมว โหตีติ วุตฺตํ อปฺปหาตพฺพ เมวาติ. อฏฺฐานตฺตา ปหาน วายามํ น อรหตีติ อตฺโถ. อถวา, วินา สมุทยปหาเนน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ อตฺถาย หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ อิทํ กถนฺติ. ตํปิ ตพฺพิสยสฺส ราคสฺส ปหานํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห –

于此，一切色法，因不与因相应，故唯是无因，无一是有因。其意是：没有“某些是有因，某些是无因”这样的分别。有“有缘、有漏、有为、世间”的读法，但“有缘、有为、世间、有漏”的排列更为恰当。因为在圣典中亦见如此，且因同类成对之故。其余的（配对）虽然与圣典的顺序不符，但因属于同类成对，从分类上看也是恰当的。其中，与自身的生起之缘共同存在，是为“有缘”。由诸缘聚合而造作，是为“有为”。仅包含于名为五取蕴的世间中，是为“世间”。与缘自身而生起的诸漏共同存在，是为“有漏”。即使是色究竟天(Akaniṭṭha)梵众相续中的色，因以欲贪为所缘，亦仅包含于欲界中，故为“欲行”。其自身无所执取的所缘，是为“无所缘”。若有法，虽由其他努力而断，然其集因未断，则非已断，因其必将再生。即使（此法）未被（直接）断除，但当那（集因的断除）存在时，它也就被断除了，因为它不会再生起。如是之法，非为断除努力的对象，故名“不可断”。色法亦复如是，故说“唯不可断”。其义为：不值得为断除（色法本身）而努力。或义为：不舍断其集因，则不能断。若尔，“诸比丘，色非汝等所有，当舍弃之。汝等舍此，将为长夜之义利、安乐。”此说何意？当知此说亦是针对舍断对色之贪而言。如说：

รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท, โย ราโค, ยานนฺที, ยา ตณฺหา, ตํ ปชหถ. เอวํ ตํรูปํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ.

“罗陀(Rādha)啊，对于色中的欲，对于色中的贪，对于色中的喜，对于色中的渴爱，你应当舍弃。这样，那色就能被舍弃，连根拔除，如断头多罗树，令其无有，于未来成不生之法。”

อยํ นโย อญฺเญสุปิ กุสลาทีสุ อปฺปหาตพฺเพสุ เวทิตพฺโพติ. เอวสทฺโท เจตฺถ ปุริมปเทสุปิ โยเชตพฺโพ. อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถวา. เตน ปาฬิยํ อาคตํ น เหตุ เหตุวิปฺปยุตฺตนฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺตภาวปริยาปนฺโน ธมฺมสมูโห อชฺฌตฺตํนาม. ตสฺมึปิจ ยตฺถ ตณฺหาย อติเรกตรํ ทฬฺหปริคฺคโห โหติ. โส จกฺขาทิโก จิตฺเตน สห ฉพฺพิโธ ธมฺโม อชฺฌตฺติโก นาม. อชฺฌตฺเต วิทิโต ปากโฏติ กตฺวา. ตถา หิ โส อชฺฌตฺตชฺฌตฺตนฺติปิ วุตฺโต. อิตรานิ ปน รูปาทินิ ผสฺสาทีนิจ ตทุปาทาย ตณฺหาปริคฺคหสฺส มนฺทตฺตา พาหิรานิ นาม. ยถา หิ โลเก มณิวา สุวณฺณํวา รชตํวา พหิเคเห นิทหิตฺวา ถปิตํ โหติ. ปจฺฉิวา สุปฺปํวา ฆโฏวา สราโววา อนฺโต เคเห ถปิโต. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุริมานิ รกฺขนฺติ. ตสฺมา ตาเนว ตณฺหาปริคฺคหทฬฺหตาย อนฺโตปริโภคาตฺเวว วุจฺจนฺติ. ปจฺฉิมานิ ปน พาหิร ปริโภคาตฺเวว. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธปิ หิ ยทิ สกฺกุเณยฺย. รูปาทีนิ ผสฺสาทินิจ สพฺพานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ จกฺขาทิกํ ฉพฺพิธเมว อวสฺสํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. อิติ ตณฺหา ปริคฺคหสฺส ทฬฺหมนฺทตา วเสเนว เตสํ ทฺวินฺนํ อชฺฌตฺติก พาหิรตา วุตฺตา. น ปวตฺติเทสวเสนาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

此理亦应知于其他善等不可舍断之法。此处“eva”一词亦应与前文诸词连用。“iti”一词有“等”义，或有“种类”义。因此，它总括了圣典中所来的“非因与因不相应”等。各个个体自身所含摄的法聚，名为“内”。于此等法中，若贪爱特别强烈，执取特别坚固，则眼等六法连同心识，名为“内法”，因其于“内”被明了显现故。故其亦被称为“内中之内”。而其余的色等及触等，因其贪爱执取微弱，故名为“外法”。譬如世间，人将珠宝、黄金或白银藏于屋外，而将篮、簸箕、罐或碟置于屋内。彼等宁舍后者，亦护前者。是故，唯此等法因贪爱执取坚固，且为内部受用，方名为“内”。而后者则因外部受用，故名为“外”。此应如是理解。即在此处，若有可能，众生即便舍弃色等及触等一切，亦必守护眼等六法。是故，内外之分乃依贪爱执取之强弱而说，非依其存在之处而说。于此应作定论。

[๑๘๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[185] 凡应辨明者

‘‘อชฺฌตฺติกรูปํ อตฺถภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตตฺตา. กามํ อญฺเญปิ อชฺฌตฺตสมฺภูตา อตฺถิ. รุฬฺหีวเสน ปน จกฺขาทิกเมว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“内色，是缘于、指向那被称为‘自体’的自身而转起故。诚然，亦有其他内生之法，然依约定俗成，唯眼等被称为‘内色’。”此说不善。

[๑๘๖] ยญฺจ ตตฺถ

[186] 又于彼处

‘‘อตฺตสงฺขาตํปา จิตฺตํ อธิกิจฺจ ตสฺส ทฺวารภาเวน ปวตฺตตีถิ อชฺฌตฺตํ. ตเทว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“（眼等）缘于被称为‘我’的心，并作为它的门而转起，故为‘内’。此即是‘内法’。”此说亦不善。

ตสฺมึ อตฺเถ หิ สติ จิตฺตสฺส อชฺฌตฺตตา น สมฺปชฺชติ. อชฺฌตฺตธมฺม อชฺฌตฺติกมฺโมนญฺจ อวิเสโส อาปชฺชตีติ.

若依此义，则心之“内”性不得成就，且内法与内业将无差别可言。

ยํ ปน ตตฺถ

然而，于彼处

อถวา ยทิ มยํ น โหม, ตฺวํ กฏฺฐกลิงฺครูปโม ภวิสฺสตีติ วทนฺตา วิย อตฺตภาวสฺส สาติสยํ อุปการกตฺตา จกฺขาทิเนว วิเสสโต อชฺฌตฺติกานีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตตรํ.

或者说，譬如有人言：“若无我等，汝将如木块。”因眼等对自体有卓越的助益，故说眼等特别为内法。此说更为恰当。

ตถา อุปการาติสยตฺตาเอว หิ เตสุ สตฺตานํ ปริคฺคห ทฬฺหตา โหตีติ. สตฺตวิธํปิ ทฺวารรูปํนาม. ยถากฺกมํ วีถิ จิตฺตานํ ปาณาติปาตาทิกมฺมานญฺจ ปวตฺติมุขตฺตา. ตตฺถ ปน ปญฺจ วิธํ ปสาทรูปํ อุปปตฺติทฺวารํนาม. วิญฺญตฺติทฺวยํ กมฺมทฺวารํนามาติ โอฬาริกรูปํ ปกติยา ถูลสภาวตฺตา ฆฏฺฏนสงฺขาตสฺสจ อตฺตโน กิจฺจสฺส โอฬาริกตฺตา. สนฺติเกรูปํ ทูเร ปวตฺตสฺสปิ สีฆตรํ ญาเณน คหณโยคฺยตฺตา. สปฺปฏิฆรูปญฺจาติ เอตฺถ ปฏิหนนํ [Pg.292] ปฏิโฆ. โส ทุวิโธ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํ มหา ภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนนฺติ. ตตฺถ เยน ปฏิฆฏฺฏเนน ปสาท ทฺวารานํ ภวงฺคสฺสจ วิการปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํนาม. เยน รุปฺปนลกฺขณานํ รูปธมฺมานํ รุปฺปน กุปฺปน ฆฏฺฏน ปีฬน ภิชฺชนาทโย ปวตฺตนฺติ. อิทํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนํ นาม. ปฏิเฆน สห วตฺตตีติ สปฺปฏิฆํ.

如是，正因其卓越的助益，众生对彼等的执取才如此坚固。七种亦名为门色，因其次第为心路过程及杀生等业行的生起之门。其中，五种净色名为生门，两种表色名为业门。粗色，因其本性粗大，且其自身名为“碰撞”的作用亦是粗大。近色，因其即使发生于远处，亦能迅速为智所把握。有对色，于此，“对”即撞击。它有两种：所缘与能缘的碰撞，及诸大种的互相碰撞。其中，由彼碰撞，净色门及有分心达到变异，此名为“所缘与能缘的碰撞”。由彼碰撞，具变坏相的色法发生变坏、动摇、碰撞、压迫、破裂等，此名为“诸大种的互相碰撞”。与撞击共同存在者，名为有对色。

[๑๘๗] วิภาวนิยํ ปน

[187] 然于《辨明》中

‘‘โย สยํ นิสฺสยวเสนจ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ. โส ปฏิโฆ วิยาติ ปฏิโฆ. ยถาหิ ปฏิฆาเต สติ ทุพฺพลสฺส จลนํ โหติ. เอวํ อญฺญมญฺญปฏิมุขภาเว สติ อรูปสภาวตฺตา ทุพฺพลสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ โหตีติ’’ เอวํ มหาภูตฆฏฺฏนํ อุปมามตฺตํ กตฺวา วิสยวิสยิฆฏฺฏนเมว คหิตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

“依于依止，已至与未至（所缘）的彼此相对、互相冲击，彼如撞击，故名‘对’。譬如，有撞击时，弱者即会动摇；如是，于互相相对时，因（有分心）是无色自性故为弱，弱之有分心即会动摇。”如是，仅以诸大种的碰撞作为譬喻，而只取所缘与能缘的碰撞，此不应理。

เอวญฺหิ สติ ยานิ โลเก อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตาเนสุ ฆฏฺฏนานิ ทิสฺสนฺติ. เยสํ วเสน รูปธมฺเมสุ อญฺญมญฺญํ ลคฺคน พนฺธน ถมฺภน ธารณ จลนาทีนิวา วฑฺฒน หายน เฉทน เภทน วิลีน วิกิรณาทีนิวา ปวตฺตนฺติ. ตานิ อิธ อสงฺคหิตานิ สิยุํ. นจ ตานิ อนุคฺคห อุปฆาต วเสน ปวตฺติภูต สนฺนิปาต สงฺขาตํ ฆฏฺฏนํวินา อญฺญปการานิเอว สกฺกา ภวิตุนฺติ. อิตรํ โสฬสวิธํ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน สุขุมรูปํ ทูเรรูปํ อปฏิฆรูปญฺจ. อุปาทินฺนรูปํ นาม กตฺถจิ ยํกิญฺจิ สรีรฏฺฐกรูปํ วุจฺจติ. กตฺถจิ กมฺมสมุฏฺฐาน เมว ตทุภยํปิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ตุสํ อาทินฺนปรามฏฺฐตฺตา อุปาทินฺนํ นาม นิปฺปริยายโต ปน กมฺมสมุฏฺฐานเมว อุปาทินฺนํนาม. กสฺมา ตสฺเสว สตฺตสนฺตาเน นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสน สาติสยํ ภุสํ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐตาสมฺภวโตติ วุตฺตํ กมฺมชํอุปาทินฺนรูปนฺติ. เอตํ มมาติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ภุสํ อาทิยตีติ อุปาทินฺนํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวน อาทินฺนํ คหิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สห นิทสฺสเนน [Pg.293] สนิทสฺสนํ. นิทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทฏฺฐพฺพภาโว วุจฺจติ. โส ปน ธมฺมโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญ วิย กตฺวา อุปจรียติ. เอวญฺหิ สติ อตฺถวิเสสโพโธ โหตีติ. นิทสฺสนนฺติวา จกฺขุวิญฺญาณกิจฺจํ วุจฺจติ. เตน สห วตฺตตีติ สนิทสฺสนนฺติปิ ยุชฺชติเยว. จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกํ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกนฺติ ปญฺจวิธํปิ โคจรคฺคาหิกรูปนฺติ โยชนา. ตตฺถ ปสาเท อลฺลียิตฺวา ลคฺคิตฺวา อุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สมฺปตฺตํนาม. เกสคฺคมตฺตํปิ มุญฺจิตฺวา อุปฺปนฺนํ อสมฺปตฺตํนาม. กสฺมา ปเนตฺถ จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตเมว คณฺหาติ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตเมวาติ, ปจฺจยวิเสสโต. อาโลโก หิ รูปคหเณ จกฺขุสฺส ปจฺจโย. อากาโสจ สทฺทคหเณ โสตสฺสาติ จกฺขุรูเปสุจ อญฺญมญฺญํ ลคฺคิตฺวา อุปฺปชฺชมาเนสุ อาโลกปริวารสฺส โอกาโส นตฺถิ. ตถา โสตสทฺเทสุจ อากาสปริวารสฺสาติ. วายุอาปปถวิโย ปน ฆานาทิตฺตยสฺส คนฺธาทิคหเณ ปจฺจยา โหนฺติ. ตตฺถ วายุนาม คนฺธากฑฺฒนโก นาสวาโตเยว, โสจ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. อาโปนาม ชิวฺหาเตมนโก อาโป, โสปิ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. น หิ รโส สุกฺขชิวฺหาย ผรตีติ. ปถวีจ ฆฏฺฏนตฺถาย ปจฺจโย. น หิ ทุพฺพลปถวีสนฺนิสฺสโย อาโลโกวา รโชวากาเย ปตมาโนปิ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ. อิติ ปจฺจยวิเสสโต เตสํ สมฺปตฺตาสมฺปตฺตวเสน คหณ วิเสโส โหตีติ. ตตฺถ จกฺขุสฺส ตาว อสมฺปตฺตคหณํ ปากฏํ. ตญฺหิ สมีเป อกฺขิวณฺณํวา ภมุกมูลํวา นปสฺสติ. ทูเร ปน มหนฺตํ จนฺทมณฺฑลาทิกํวา ผลิกาทิติโรหิตํวา วณฺณํ ปสฺสติ. ทิสาเทสววตฺถานญฺจสฺส ปญฺญายตีติ. โสตสฺส ปน กถนฺติ, ตตฺถ หิ ทูเร สทฺโท จิเรน สุยฺยมาโน ทิสฺสติ ปจฺฉิมทิสาภาเค อุปฺปนฺโนปิ สทฺโท อนฺตรา มหนฺเต เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ทกฺขิณปสฺสโตวา สุยฺยติ. อุตฺตรปสฺสโตวา. อสุยฺยมาโนวา โหตีติ. วุจฺจเต, อุปฺปนฺโน สทฺทสงฺฆาโฏ อาสนฺเน ฐิตานํ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว อวสานา กเมน [Pg.294] ปากฏีภูโต โหติ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโสจ พลวา โหติ. อหํ สุโณมีติ ปวตฺตา สลฺลกฺขณวีถิโย สีฆตรํ นิรนฺตรํ วิย ปวตฺตนฺติ. ทูเร ฐิตานํ ปน ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส มนฺทตโร โหติ. อาทิโต อปากโฏ. มชฺเฌวา อวสาเนวา ปิณฺฑวเสน ปากฏีภูโต. สลฺลกฺขณวีถิโย จิเรน ปเรน ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสํ ลหุํ สุโต. จิเรน สุโตติ อติมาโน โหตีติ. อปิจ, สทฺโทนาม นิสฺสยธาตุปรํปราย ปวตฺติตฺวา ทูรํปิ เทสํ คจฺฉติเยว. เอวํ คจฺฉนฺโตจ คตคตฏฺฐาเนเอว ฐตฺวา สวนูปจาเร ฐิตานํ โสตสหสฺสํปิ ฆฏฺเฏติ. มหนฺเต ปน เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ยโต อากาโส อุชุํ วิวโฏ โหติ. ตโต ทกฺขิณปสฺสโตวา อุตฺตรปสฺสโตวา คตคตฐานโตวโสตํ ฆฏฺเฏติ. มนฺทตโร ปน สทฺโทอสุยฺย มาโนปิ โหติ. เอวํ คจฺฉนฺโตจ ยาว โสตปสาเท อลฺลียิตฺวา นุปฺปชฺชติ. ตาว อสมฺปตฺโตเยว โหติ. โย ปน อลฺลี ยิตฺวา อุปฺปชฺชติ. โส สมฺปตฺโตนาม โหติ. น โส สุยฺยตีติ. ยทิ ปน โสตํ สมฺปตฺตวิสยํ สิยา. ยถา อนฺโต กุจฺฉิคโต คนฺโธ พหิ นฆายิยติ. ตถา อนฺโต กุจฺฉิคโต สทฺโทปิ พหิ นสุเยยฺย. คนฺธสฺส วิย ทิสาเทสววตฺถานํ วิสฺสน สิยาติ.

如此一来，世间内外相续中可见的碰撞，其生起是由于色法之间互相连接、系缚、支撑、承载、变动等，或增长、减损、切割、分裂、消散、散落等。若不将此等（作用）摄入（碰撞），（便不合理，因为）若没有以助力与损害的方式而发生的、被称为“聚合”的碰撞，那些（作用）也不可能以其他方式存在。其余十六种，是与前述相反的微细色、远色和无对碍色。所执色(upādinnarūpa)，有时指身体中任何一种身内色；有时仅指业生色。两者都因被贪爱和邪见强烈地执取而被称为“所执”。然而，从究竟意义上说，只有业生色才是“所执”。为何如此？因为它在有情相续中持续不断地存在，并且因为被贪爱和邪见极其强烈地执取，故说‘业生色是所执色’。由于人们以‘这是我的’等等方式，用贪爱和邪见强烈地执取（色法），故名‘所执’。在义注(aṭṭhakathā)中，则解释为被与贪爱和邪见相应的业所执取，作为业的果报，这显示了‘所执’的含义。有显现(sanidassana)故名‘有显现’。‘显现’是指眼识所能见之性。虽然在法性上并无不同，却被假名为异，如此方能理解其特殊义。或者说，‘显现’是指眼识之作用。与此（作用）同时存在，故名‘有显现’，此亦合理。眼根和耳根以不接触方式取境，鼻根、舌根和身根以接触方式取境，应知此五种取境方式。其中，依附于净色(pasāda)而生起的所缘，名为‘至境’(sampatta)。即使只差毫发而生起的所缘，名为‘未至境’(asampatta)。为何眼根和耳根只取未至境，而鼻根等三根只取至境呢？这是由于缘的特殊性。光明是眼根取色的助缘，空间是耳根听声音的助缘。当眼根与色法相互接触而生起时，没有光围绕的空间。同样，当耳根与声法（相互接触而生起时），没有空间围绕。然而，风、水、地三种元素是鼻根等三根取香、味、触的助缘。风在这里指的是能够把气味吸入鼻孔中的鼻风，它只能作为至境的助缘。水在这里指的是滋润舌头的水分，它也是至境的助缘。因为味道无法在干燥的舌头上散布。地界是作为触觉的助缘。因为即使有光或尘土落在身上，若依附于微弱的地界，也无法触及净色。因此，由于缘的特殊性，它们取境的方式也不同。其中，眼根取未至境是很明显的。它在近处无法看到自己的眼睑或眉毛的根部。但在远处，却能看到巨大的月亮，或者隔着琉璃等物体的颜色。其方向和位置也能被辨别。那么，耳根听声音又是怎么回事呢？在远处听到的声音会比较慢，比如从西边传来的声音，如果中间隔着一座大塔(cetiya)等物，我们可能只能在南边或北边听到，甚至可能听不到。据说，生起的声聚，在近处的人听来，从开始到结束会逐渐清晰地显现出来。触击和摩擦的力量也很强。当‘我在听’的念头生起时，认识过程会快速而连续地进行。但在远处的人听来，触击和摩擦的力量会减弱。声音可能一开始不清晰，或者中间断断续续，最后才像一团声音一样显现出来。认识过程也会变得缓慢，因此，便有‘速闻’或‘迟闻’的说法。此外，声音是通过依止元素相续传播而到达远处的。在传播过程中，每到达一个地方，都会停留在那里，并触及处于听闻范围内的千耳。但是，如果中间隔着一座大塔等物，那么声音只能沿着塔的南边或北边，从各个停留的地方，继续传播到耳朵里。微弱的声音甚至可能听不到。声音在到达耳根之前，都属于未至境。只有当声音触及耳根时，才属于至境，但它就不能被听到。如果耳根只取至境，那么就像腹中的气味在外面闻不到一样，腹中的声音在外面也听不到，并且（声音的）方向和位置也就会像气味一样无法分辨了。

[๑๘๘] วิภาวนิยํ ปน

[188] 然而，在《辨析》(Vibhāvaniya)中

‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ. อธิฏฺฐาน วิธา เนปิ, ตสฺส โส โคจโร สิยา.’’ ติปิ วิจาริตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“如果说去到那个境域，周遍触及而抓住，即使有决意的方法，那也可能是它的境界。”如此考察之后，这并不妥当。

น หิ จกฺขาทิทฺวยสฺส พหิทฺธา วิสยเทสคมนสงฺโค อตฺถีติ. โคจรํ คณฺหาตีติ โคจรคฺคาหิกํ. ปสาท มณฺฑภูตตฺตา อาปาตมาคตํ อารมฺมณนิมิตฺตํ สมฺปฏิจฺฉตีติ อตฺโถ.

眼根等二者，实无向外去至所缘境处之事。以其能取所行境，故为“所行境之取者”。因其为镜面般的净色，故能领受现于跟前的所缘相，此即其义。

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《辨析注》中，

วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา ตํตํ โคจรคหณ สภาวตฺตาติ วุตฺตํ.

（根）为识所依，以其具有领受各自所行境之自性，故如是说。

วณฺโณติ [Pg.295] รูปารมฺมณสฺเสตํ นามํ. โอชาติ อาหาร รูป มาห. วินิภุชฺชตีติ วินิพฺโภโค. ฐานโต เทสโต อุปฺปตฺติการณโต วิสุํวิสุํ ววตฺถปียตีติ อตฺโถ. นวินิพฺโภ โคติ อวินิพฺโภโค. โส เอว รูปนฺติ อวินิพฺโภครูปํ. อาจริยานนฺทตฺเถเรนปเนตฺถ คนฺธรสโอชา กตฺถจิ วินีภุตฺตา ทิสฺสนฺตีติ ปญฺจวิธเมว อวินิพฺโภครูปํ อิจฺฉิตํ. ตํ ปรโต อาคมิสฺสตีติ. [รูปวิภาโค].

“色”(vaṇṇa)是色所缘的名称。“食素”(ojā)是指食生色。可分别者，名为“可分别”(vinibbhoga)。其义为：从处所、地域、生起因缘方面，可以各自确定。“不可分别”(avinibbhoga)是指不可分离。那也就是不可分离色(avinibbhogarūpa)。然而，阿阇梨阿难长老于此认为香、味、食素有时可见为可分离，因此只认可五种不可分离色。此事将于后文述及。[色分别](Rūpavibhāgo)

๑๕๘. กมฺมนฺติ เอกา เจตนาเอว. สาเยว หิ ปฏฺฐาเน นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยภาเวน วุตฺตา. ยถาห-นานากฺขณิกา กุสลากุสลา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติ. จิตฺตนฺติ ปน สสมฺปยุตฺตธมฺมํ อธิปฺเปตํ. ปฏฺฐาเน เจตสิกธมฺมานํปิ รูปสมุฏฺฐาปนภาเวน วุตฺตตฺตา. ยถาห-เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุ ปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. อุตูติ เตโชเยว. โส หิ กปฺปสณฺฐาปนวเสน สกลํ โอกาส โลกํปิ นานาสรีรสณฺฐาปนวเสน สก ลํ รูปมยํ กายํ สตฺตโลกํปิ นานารุกฺขติณาทีนํ อพฺภปฏลเมฆวุฏฺฐิชลอคฺคิ วาตาทีนญฺจ สณฺฐาปนวเสน สกลํ สงฺขารโลกํปิ อุทยติ ปสวติ ชเนติ วฑฺเฒติ. ตสฺมา อุตูติ วุจฺจตีติ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุตูติปิ วทนฺติ. อาหาโรติ โอชาเอว. รูปวิราคภาวนาภูตํ อรูปกุสลํ กมฺมชรูปํ นชเนตีติ วุตฺตํ ปญฺจวีสติวิธํปีติ. อติสงฺขตนฺติ อตีตกาเล ยถากา ลนฺตเร รูปํ ชเนติ, ตถา วิเสเสตฺวา สุฏฺฐุกตํ. อชฺฌตฺติ กสนฺตาเนติ วุตฺตํ, อชฺฌตฺตสนฺตาเนติ ปน วตฺตพฺพํ. อชฺฌตฺต เมว อชฺฌตฺติกนฺติวา อิกสทฺทสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิสนฺธิมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ อุปาทาย. ขเณขเณติ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺเพสํปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานํ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปาทํ ภงฺคกฺขเณเอว นิโรธญฺจ อาห. อหํ ปนสฺสา [Pg.296] ธิปฺปาโย-สพฺพานิปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปชฺชนฺติ, น ภงฺคกฺขเณ. ยถาห –

158. “业”(kamma)仅是思(cetanā)。此思在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，以其为异刹那业缘而被述及。如言：“异刹那之善、不善思，为异熟诸蕴及依业而有之色(kaṭattārūpa)的业缘。”“心”(citta)则意指心与相应法。在《发趣论》中，以心所法亦能生色故，如是说。如言：“诸因与因相应之法，为彼等所生起之色的因缘”等。“时节”(utu)即是火界(tejo)。火界以成立劫之方式，令整个器世间(okāsaloka)生起、滋长、产生、增长；以成立各种身体之方式，令整个由色构成的有情世间(sattaloka)之身生起、滋长、产生、增长；以成立各种树木、草、云层、雨水、火、风等之方式，令整个行世间(saṅkhāraloka)生起、滋长、产生、增长。是故称为“时节”。亦有说：因其“行、去、转起”(arati, gacchati, pavattati)，故为“时节”。“食”(āhāra)即是食素(ojā)。经中说，作为色离贪修习的无色界善业，不生业生色，故说亦不生二十五种色。所谓‘极作’(atisaṅkhata)，是指如于他时能生色法，于过去时亦已特别善作。经中说“内相续”(ajjhattikasantāna)，应作“内之相续”(ajjhattasantāna)。“内”即“内在”之义，应如是解“ika”字之义。以结生(paṭisandhi)为始，是指以结生心(paṭisandhicitta)的生起刹那(uppādakkhaṇa)为始。刹那刹那，是指于每一心的三刹那中。然而，阿阇梨阿难长老说，一切四处生起之色(catusamuṭṭhānikarūpa)，皆于每一心的生起刹那生起，于坏灭刹那(bhaṅgakkhaṇa)坏灭。我则认为其意为：一切四处生起之色，仅于心的生起刹那生起，非于坏灭刹那。如言：

ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. โนติ.

又，若于某人，集谛(samudayasacca)灭，则其苦谛(dukkhasacca)生起耶？不。

ตถา ตานิ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณเอว นิรุชฺฌนฺติ. น อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาห –

如是，彼等于心之坏灭刹那方灭，非于生起刹那。如言：

ยสฺส กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ. โนติ.

若于某人，善法(kusalā dhammā)、不善法(akusalā dhammā)生起，则其无记法(abyākatā dhammā)灭耶？不。

อรูปภวํ สนฺธาย เอตํ ยมกทฺวยํ วุตฺตํ. รูปานิ ปน จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปาทกฺขเณปิ นิรุชฺฌนฺตีติ เจ. น. เอวญฺหิ สติ –

此双句(yamakadvaya)是针对无色有(arūpabhava)而说。若谓色法亦于心之坏灭刹那生起，亦于生起刹那坏灭，则不然。若如是，则：

ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. อรูเป ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ. โนจ เตสํ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ. ปญฺจโวกาเร ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจญฺจ นิรุชฺฌติ, ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชตีติจ.

又，若于某人，集谛灭，则其苦谛生起耶？于无色界(arūpa)，于爱(taṇhā)之坏灭刹那，彼等之集谛灭，然苦谛不生起。于五蕴有(pañcavokāra)，于爱之坏灭刹那，彼等之集谛灭，苦谛亦生起。

อิตรตฺถจ

于另一场合则，

อรูเป กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. โนจ เตสํ อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจโวกาเร กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมาจ อุปฺปชฺชนฺติ. อพฺยากตา ธมฺมาจ นิรุชฺฌนฺตีติจ.

于无色界(arūpa)，于善法之生起刹那，彼等之善法生起，然无记法不灭。于五蕴有(pañcavokāra)，于善法之生起刹那，彼等之善法生起，无记法亦灭。

เอวํ ปริปุณฺณปญฺหาเอว อุทฺธฏา สิยุํ. โนติ ปน ปฏิเสโธว อุทฺธโฏ. ตสฺมา นยิทํ อรูปภวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. จิตฺตชรูปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. ตมฺปิ น. กมฺมชรูปสฺส วิคหเณ วิโรธสฺส ยมกปาฐนฺตรสฺส อภาวโต. อนุโลมสฺเสวจ ภาวโต. ยถาห –

如是，则所引者应为圆满之问。然所引者仅为“不”之否定。是故，可谓此非针对无色有而说。若谓此是针对心生色而说，亦不然。因于分析业生色时，无有矛盾，亦无《双论》(Yamaka)异本，且仅为顺向之故。如言：

ยสฺสวาปน ยตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ. อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. โนจ เตสํ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ.

又，若于某人于何处，意根(manindriya)不生起，则于其人于彼处，命根(jīvitindriya)亦不生起耶？于无想有情(asaññasatta)，彼等之意根于彼处不生起，然彼等之命根于彼处并非不生起。

สพฺเพสํ [Pg.297] จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชติ. ชีวิตินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชตีติ.

于一切死者，于生命流转中，于心之坏灭刹那，彼等之意根于彼处不生起，命根亦不生起。

เอตฺถ หิ อสญฺญสตฺตานนฺติ เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริย เมว วุตฺตํ. ยทิจ ตํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺเชยฺย, ปุริมโกฏฺฐาเส ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อสญฺญสตฺตานํ เตสํ.ล. ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ สิยา, ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสจ สพฺเพสํ จวนฺตานํ อิจฺเจว วุตฺตํ สิยาติ. ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส ปน อรูป ชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. น. ตถา คหณตฺถํ ยมก ปาฐนฺตราภาวโต สพฺพญฺญุวิสเยจ ฐาเน ปาฬิโย สํสนฺทิตฺวา พลวติยา ปาฬิยุตฺติยาเอว ฐาตพฺพโตติ. ยสฺมาจ รูปธมฺมา นาม ทนฺธปวตฺติโน โหนฺติ. อรูปธมฺมา ลหุปวตฺติโน ฐิติกฺขโณจ เตสํ วิสุํ คณนูปโค นตฺถิ. ตสฺมา อญฺโญเยว รูป ธมฺมานํ ขณปพนฺโธ. อญฺโญ อรูปธมฺมานํ. ตตฺถ สพฺเพปิ รูปธมฺมา เอกจิตฺตกฺขณปริมาเณน อตฺตโน อุปฺปาทกฺขเณน ยุตฺตา ขเณ ขเณ นิรนฺตรเมว อุปฺปชฺชนฺติ. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย สหุปฺปนฺนตฺตาจ ปน ทฺวินฺนํ เตสํ อุปฺปาทาทิวา นิโรธนฺโตวา ยาวชีวํปิสเหว โหตีติปิ ตสฺส อธิปฺปาโยติ. ยมก ปาฬิโย ปน นานาตฺถา, นานาพฺยญฺชนา, คมฺภีโรจ สตฺถุ อธิปฺปาโย. ตสฺมา สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา สลฺลกฺเขตพฺโพ. น ปน ธมฺมตา เอสา ยมกสฺส. ยทิทํ ยถาลาภโยชนาติ กตฺวา อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ ยมกปาฐํ ยถาลาภโย ชนายเอว สกฺกา โยเชตุนฺติ. รูปวิราคภาวนาวิเสสภูตํ อรูปกุสลํ ตสฺมึ โลเก รูปสหิตํ ปฏิสนฺธึ นชเนติ. สุทฺธอรูปเมว ชเนติ. ตสฺมา รูปสนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อภาวา ตตฺรุปฺปนฺนานิ สพฺพานิ ฉจตฺตาลีสจิตฺตานิ รูปํ ชเนตุํ น น สกฺโกนฺติ. อรูปวิปากา ปน ตตฺเถว นิยมุปฺปนฺนาติ อรูปปากสฺเสว คหณํ กตํ, เตเนว อฏฺฐกถายํ, อญฺญานิปิ พหูนิ อารุปฺเป อุปฺปนฺนานิ อโนกาสตฺถา รูปํ นสมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ ตตฺถ อโนกาสตานาม อาทิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนสฺส รูปสนฺตติสีสสฺส อภาโว เอว ทฏฺฐพฺโพติ.

于此，“无想有情(asaññasattānaṃ)”一词，仅指色命根。若其于心坏灭刹那亦生起，则于前分位中，当说于心坏灭刹那，彼等无想有情之命根不生起；于后分位中，当说一切死没者亦然。若说于后分位中是就无色命根而说，则不然。因为没有《双论》(Yamaka)的异本可作此解，且于一切智之境中，诸巴利圣典应相互参照，当依强有力的巴利圣典之理而立。又，色法名为迟缓流转者，无色法名为快速流转者，彼等之住时刹那亦无须分别计算。是故，色法之刹那相续是一类，无色法之刹那相续是另一类。其中，一切色法皆以一心刹那为量，与其生起刹那相应，刹那刹那无间断地生起。从结生(paṭisandhi)开始，因共同生起，二者从生起至灭尽，乃至终生皆是如此，此亦是其意趣。然《双论》之巴利圣典含义各异，文句不同，导师之意趣深奥。是故，当善加思惟与观察。然而，“随得而释”并非《双论》之法。不可依己意，对所见之《双论》文句，随意解释。修习离色贪之殊胜无色善，于彼世间不生起带色之结生，仅生起纯无色之结生。是故，因色法相续之首完全不存在，故于彼处生起之一切四十六心皆不能产生色法。然无色异熟唯于彼处决定生起，故仅取无色异熟。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：“其他许多生于无色界者，亦因无处而不能生起色法。”于此，所谓“无处”，应理解为从最初开始，生起之色法相续之首即不存在。

[๑๘๙] วิภาวนิยํ ปน

[189] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中

‘‘รูปวิราคภาวนานิพฺพตฺตตฺตา [Pg.298] เหตุโน ตพฺพิธุรตายา’’ติปิ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

“因由修习离色贪(rūpavirāgabhāvanā)而生，且远离其因故”，此亦被说为理由。然此非理由。

รูปารูปวิราคภาวนาภูตมคฺคนิพฺพตฺตสฺส โลกุตฺตรวิปากสฺส รูโปกาเส สติ รูปชนกตาทสฺสนโตติ. ฌานงฺควิรเหน องฺคทุพฺพลานิปิ รูปํ น ชเนนฺตีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณคหณํ กตํ. อิตรา นิปิ ปน ปนฺนรสกามรูป ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ขีณาสวานํ ปรินิพฺพานจุติ จิตฺตนฺติ อิมานิ จิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺติเยว. เอวํสนฺเตปิ ตานิ สพฺพานิปิ ภวงฺคกาเล อขีณาสวานญฺจ จุติกาเล สมุฏฺฐาเปนฺตีติ เตสํ อิธ อคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

因为由作为修习色、无色离贪之道所生的出世间异熟，在有色界时，也未见其能产生色法。因缺乏禅支或禅支薄弱，彼等亦不产生色法，故举出双五识。此外，十五种欲界及色界之结生心(paṭisandhicitta)，以及漏尽者(khīṇāsava)之般涅槃死心，此等心根本不生起色法。即使如此，当知彼等一切心于有分(bhavaṅga)时，及于非漏尽者死没时，亦能生起色法，故此处不取。

[๑๙๐] วิภาวนิยํ ปน

[190] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中

ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปน จุติจิตฺตญฺจ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสว อนฺโตคธตฺตา จิตฺตนฺตรํ น โหตีติ น ตสฺส วชฺชนํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสวาติ น วตฺตพฺพํ.

“然结生心及死心，因包含于十九种有分心之内，故非他心，是故未说其被排除”，如是说。于此，“于十九种有分心之内”是不应说的。

อรูปวิปากสฺส สรูปโต วชฺชิตตฺตาติ. กสฺมา ปน ยถา วุตฺตานิ ปนฺนรส ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ, ปริทุพฺพลตฺตา. จิตฺตญฺหินาม อุปฺปาทกฺขเณเอว ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา พลวํ โหติ. รูปญฺจ ฐิติกฺขเณว.

因无色异熟依其自性已被排除。然何故如前所说之十五种结生心于结生刹那不生起色法耶？因其极度微弱故。须知，心于生起刹那获得圆满之缘方能强盛，而色法则于住时刹那方能强盛。

ตสฺมา อตฺตโน พลวนฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานภาเวน ทุพฺพลํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา สยํปิ ปริทุพฺพลํ โหตีติ สพฺพานิปิ ตานิ ตทา รูปํ นสมุฏฺฐา เปนฺตีติ. เอตฺถจ เกจิ อนนฺตราเสวนาทิปจฺจยา จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว ผรนฺติ. รูปสฺส ปน อุปตฺถมฺภกภูตา อุตุอาหารา ปจฺฉาชาตปจฺจยธมฺมาจ ฐิติกฺขเณเอวผรนฺตีติ เตสํ ยถากฺกมํ อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติกฺขเณจ ปริปุณฺณปจฺจยลาโภ เวทิตพฺโพ.

是故，因其依止于一个正当生起而微弱的所依，故自身亦极度微弱，是故彼等一切于彼时皆不生起色法。于此，有些人认为：无间缘、亲依止缘等诸缘于心之生起刹那即遍及。然作为色法支柱之时节、食素及后生缘法，唯于住时刹那方遍及。是故，当知彼等各自于生起刹那及住时刹那获得圆满之缘。

[๑๙๑] วิภาวนิยํ ปน

[191] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中

‘‘ปจฺฉาชาต ปจฺจยรหิตํ ปน อาหาราทีหิจ อนุปตฺถทฺธํ ทุพฺพลวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา อตฺตโนจ อาคนฺตุกตาย กมฺมชรูเปหิจ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ.

“然因缺乏后生缘，且未得食素等之支持，依止微弱之所依而转起，又因其自身是新来者，且业生色已占据心生色之位置而住”，此即所说之理由。于此，“缺乏后生缘”一句，当加考察。

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส [Pg.299] ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตสฺส ปิอุตุสฺส รูปชนกภาวสฺส วกฺขมานตฺตา. น หิ อตฺตนา อวิชฺชมานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ ปุริมจิตฺตกฺขเณ ฐิตสฺส กสฺสจิ รูปสฺส ปจฺฉาชาต ปจฺจโย โหติ. อตฺถิ ปจฺจเยกเทสตฺตา ตสฺส ปจฺจยสฺสาติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ ปน ปกติยาว วูปสนฺตวฏฺฏมูเล สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สนฺตตรํ โหติ. ปุน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขเยน ทุพฺพลตเร ปริยนฺตคเต จ วตฺถุมฺหิ นิสฺสิตตฺตา ทุพฺพลตรญฺจ โหตีติ ตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ, อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺพสตฺตานํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ อิจฺฉติ. ยถาห-ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

因为将会说到，于结生心之住时刹那，即使缺乏后生缘，时节亦有产生色法之性。自身尚不存在之后心，实不能为前一心刹那住立之任何色法之后生缘。虽仅是缘之一分，亦是彼缘。然漏尽者之死心，因其本性于已平息轮回之根的相续中转起，故更为寂静。又因寿命行已尽，所依之心所依处亦更微弱且趋于终结，故更为微弱，是故彼心不生起色法。然阿难(Ānanda)长老主张一切有情之死心皆不生起色法。如其所说：“漏尽者之死心”，是特别指出。

กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ. รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ เยจ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ, จวนฺตานํ เตสํ วจี สงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โนจ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ –

对于欲界（有情）的最后心及其前一心的生起刹那，对于色界、无色界的最后有者，以及那些将投生色界、无色界后般涅槃者，当他们死没时，其语行将灭，而其身行不灭。

ปน วจนโต อญฺเญสํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปก จิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ. นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ.

然从（此）言，可知其他有情之死没心亦不产生色法。因为，能产生色法之心，在没有与入胎等关联的情况下，是不会产生身行的；亦不应说于死没后，其心生色法仍持续生起。也无“死没心产生色法”之巴利文。

อนุฏีกายํ ปน

然于《复注》(Anuṭīkā)中

ตสฺมึ ปาเฐ เตสํ จวนฺตานํ โนจ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ วจนํ น เกวลํ จุติจิตฺตสฺเสว รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํ สาเธติ, อถโข ตโต ปุริมานํ สพฺเพสํ มรณาสนฺน จิตฺตานํ รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํปิ สาเธติเยวาติ ทีเปติ. จุติ จิตฺตสฺมึหิ กายสงฺขารสฺส นิโรเธ ปฏิสิทฺเธ ตโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตรสมจิตฺตา เอตฺถนฺตเร ตสฺส อุปฺปาโทปิ ปฏิสิทฺโธเอว โหตีติ. สพฺพญฺเจตํ วิจาเรตพฺพํ.

于该段文中，“彼等死没时，其身行不灭”之语，显示其不仅证明了死没心不产生色法，而且确实也证明了在此之前所有临死心(maraṇāsanna citta)亦不产生色法。因为，若否定了死没心时身行的息灭，那么在此之前，乃至第十七心识刹那之间，身行的生起也同样被否定了。所有这些都应审察。

กายสงฺขาโรติ [Pg.300] หิ อสฺสาสปสฺสาโส วุจฺจติ. โสจ สุฏฺฐุ โอฬาริโก รูปธมฺโมติ นจุติจิตฺเต ตนฺนิโรธาภาว วจเนน อิตรานิ สุขุมานิปิ รูปานิ จุติจิตฺตํ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุํ.

所谓身行，是指入息与出息。而它（身行）是非常粗显的色法，因此，不能仅凭“其（身行）于死没心时亦不息灭”之说，便言死没心亦不产生其他微细色法。

[๑๙๒] ยญฺจ ตตฺถ

[192] 又，彼处所说：

น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

（彼处）说：“能产生色法之心，在没有与入胎等关联的情况下，是不会产生身行的。”此说亦不合理。

ตานิเอว หิ คพฺภคมนาทีนิ อิมสฺสตฺถสฺส สาธกานิ ภวิตุํ อรหนฺติ โอฬาริกสฺส กายสงฺขารสฺส อสมุฏฺฐาปกํปิ จิตฺตํ อิตรํ สุขุมรูปํ ปน สมุฏฺฐาเปติเยวาติ.

因为入胎等事，恰能证明此义：即使是不能生起粗显身行的心，却能生起其他微细色法。

[๑๙๓] ยํปิ ตตฺถ

[193] 又，彼处所说：

น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ.

（彼处）说：“于死没后，其心生色法仍持续生起，此说不当。”那也是没有道理的。

น หิ จุติโต ปรํ กติปยขณมตฺตํ จิตฺตชรูปปวตฺติยา โกจิ วิโรโธ อตฺถีติ.

因为死没之后，心生色法仅相续数刹那，并无任何妨碍。

ยญฺจ ตตฺถ

又，于彼处

นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติปิ นตฺถิ, อญฺญตฺร กายสงฺขาราติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

（彼处）说：“亦无‘死没心产生色法’之巴利文。”于彼处，亦无‘死没心不产生色法’之文，然则，并非不可说‘除了身行之外’。

เอวํ ปน ยุตฺตํ สิยา, ยถา รูปธมฺมา อาทิโต ปฏิสนฺธิกาเล เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ปจฺจยปริตฺตตายวา อตฺตโน ทนฺธวุตฺติ ตายวา ทุพฺพลา โหนฺติ, ตถา ปริโยสาเนปิ มรณกาเล ปริกฺขียมานปจฺจยตายวา นิโรธาสนฺนตายวา ปริทุพฺพลาเอว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตสฺมา วตฺถุสฺส อาทิอนฺตนิสฺสิตานิ ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานิ สมทุพฺพลานิเอว โหนฺตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.

然如是说，或为合理：色法于最初结生之时，或因缘少，或因自身运作迟缓，故而羸弱；如是，于最终死没之时，或因缘灭尽，或临近息灭，故亦极为羸弱。是故可知：依存于事之始与终的结生心和死没心，其力同样微弱。

วิภาวนิยํ ปน

然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中

อภิธมฺมตฺถวิกาสนิยญฺจ ปาฬิวิโรธํ มญฺญมาโน กิญฺจิมตฺตมฺปิ อวิจาเรตฺวา ฏีกาสุ วุตฺตนยเมว สุฏฺฐุ วิกาสยิตฺวา คโตติ.

而《阿毗达摩义开发疏》(Abhidhammatthavikāsanī)的作者认为此与巴利（圣典）相违，未加少许审察，仅极力阐发诸复注中所说之理而已。

ปถมภวงฺคมุปาทายาติ [Pg.301] ปถม ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณโต ปฏฺฐาย. ชายนฺตเมวาติ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺช มานเมว, น ติฏฺฐนฺตํ. นจ ภิชฺชมานนฺติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปญฺจสตฺตติวิเธ จิตฺเต. อปฺปนาชวนนฺติ อภิญฺญาทฺวยวชฺชิตํ ฉพฺพีสติวิธํ อปฺปนาชวนจิตฺตํ. อิริยาปถนฺติ คมนวชฺชิตํ ติวิธํปิ อิริยาปถํ.

“依最初有分”是指从最初有分心的生起刹那开始。“仅仅生起”之义为：在每一生起刹那中，仅仅是正在生起，而非住立，亦非正在坏灭。其理已说。“于彼”是指于那七十五种心中。“安止速行”是指除去两种神通的二十六种安止速行心。“威仪”是指除去行走的其余三种威仪。

[๑๙๔] วิภาวนิยํ ปน

[194] 然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中

‘‘คมนาที’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

说“行走等”，此不合理。

น หิ องฺคปจฺจงฺคานํ จลนผนฺทนมตฺตํปิ วิญฺญตฺติยา วินา สิชฺฌติ. กุโต คมนํ. นจ ยถาวุตฺตํ อปฺปนาชวนํ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตุํ สกฺโกตีติ. ปิ สทฺเทน ตํ นเกวลํ รูปสมุฏฺฐาปกมตฺตํติ ทสฺเสติ. สนฺนาเมตีติ สนฺธาเรติ อยเมววา ปาโฐ สิยา, วกฺขมาเนหิ จิตฺเตหิ อภิสงฺขตํ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อปตมานํ อจลมานํ ธาเรติ อุปตฺถมฺเภตีติ อตฺโถ. อุปตฺถมฺภนญฺเจตฺถ ยถาปวตฺตสฺส อิริยาปถสฺส รกฺขนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. นอุกฺขิปิตฺวา วิย อภินีหรณํ. อิตรถา ถมฺภนวิญฺญตฺติยา ปสงฺโค สิยาติ. เอตฺถจ ยถานิสินฺนสฺสวา ฐิตสฺสวา ภวงฺค จิตฺเต อพฺโพกิณฺเณ ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปตนฺติ. น ตถา อิมสฺมึ ฉพฺพีสติวิเธ ชาครณจิตฺเต วกฺขมาเนสุจทฺวตฺตึส วิเธสุ ชาครณจิตฺเตสุปวตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน ปวตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ โหนฺติ. น โอสีทนฺติ น ปตนฺติ. ปุพฺเพ ยถา ถปิตาเนว ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

因为，若无表色，则连手足支节的动摇颤抖尚不能成，何况行走？且如前所说，安止速行心不能生起表色。“亦”字表明它不仅是色法的生起之因。“支撑”意为“保持”，或者此即是读法，其义为：由将述及的心所造作的、如常持续的威仪，令其不倒、不动，而得以保持、扶持。此处的扶持，应知仅为守护如常持续的威仪，而非如举起重物般的行动。否则，便会有成为僵直表色的过失。于此，如于坐者或立者，当有分心无间断生起时，其肢体便会下沉、倒下。但当此二十六种觉醒心，或将述及的三十二种觉醒心生起时，则非如此。当这些心生起时，肢体得到支撑，不下沉、不倒下。应知是先前所安置的（姿势）得以持续。

[๑๙๕] วิภาวนิยํ ปน

[195] 然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中

‘‘น เอว เมเตสุ ทฺวตฺตึสวิเธสุ วกฺขมาเนสุ จ ฉพฺพีสติ ยา ชาครณจิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสู’’ติ ปาโฐ.

读作：“于此等将述及的三十二种心，以及二十六种觉醒心生起时，则非如此。”

น เอวเมเตสุ ฉพฺพีสติยา ชาครณจิตฺเตสุ วกฺขมาเน สุจ ทฺวตฺตึส วิเธสุ ปวตฺตมาเนสูติ ปน ปาโฐ ยุตฺโต. โวฏฺฐพฺพนนฺติ มโนทฺวาเร อาวชฺชนมาห. น หิ ปญฺจทฺวาริกานิ ชวน จิตฺตานิปิ [Pg.302] วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปนฺติ. อิริยาปถุปตฺถมฺภน มตฺตํ วา ปิสทฺเทน คหิถํ สนฺธาย โวฏฺฐพฺพนาทีนิ ปญฺจทฺวาริกานิปิ คหิตานิติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อิริยาปโถนาม คมนาทินา เตน เตน อวตฺถาวิเสเสน ปวตฺตา รูปธมฺมาเอว. เอวํ สนฺเตปิ กิญฺจิจิตฺตํ รูป สามญฺญเมว ชเนติ น ตโตปรํ. กิญฺจิ อญฺญจิตฺตสฺส วเสน ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ รกฺขิตุํเอว สกฺโกติ, น อปฺปวตฺตํ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ. กิญฺจิ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา อปฺปวตฺตญฺจ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ. อญฺญานิจ กายิก วาจสิก วิการานิ ชเนตุํ สกฺโกติ. ยานิจ จิตฺตานิ อุตฺตรกิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติ. ตานิ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมํ กิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ อยํ วิภาโค กโตติ เวทิตพฺโพ.

然而，“不于此二十六种觉醒心中，而于将说的三十二种（心）中转起时”，此读法为宜。所谓“确定”(voṭṭhabbana)，是指意门转向。因为五门速行心亦不生起表色。应当了知，由于“pi”字（亦）包含了“仅维持威仪”之义，故“确定”等五门（心）亦被包含在内。此处所谓“威仪”，即是行等由各种不同状态而转起的色法。即便如此，某些心仅能产生一般的色法，不能更进一步。某些心仅能依靠其他心的力量来维持已转起的威仪，不能令未转起的威仪转起。某些心能生起表色，并能令未转起的威仪转起。其他（心）能产生身、语的变异。凡是能产生更高作用的心，它们也都能产生较低等的作用。为了显示此义，而作此分别，当知。

[๑๙๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[196] 然而，凡是应被阐明者

‘‘ยํปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิริยาปถุ ปตฺถมฺภกํ. อิริยา ปถสฺส วิญฺญตฺติยา สห อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“凡是能生起表色的心，它必定是威仪的维持者，因为威仪与表色不可分离故。”此说不当。

อิธ หิ อิริยาปถุปตฺถมฺภนํนาม วิญฺญตฺติรหิตเมวา ธิปฺเปตํ, น วิญฺญตฺติสหิตํ. อิตรถา อปฺปนาชวนานํปิ วิญฺญตฺติชนกตา อาปชฺเชยฺยาติ. โสมนสฺสชวนานิ เตรสาติ หสิตุปฺปาเทน สทฺธึ โลภมูลโต มหา กุสลโต มหา กฺริยโต จ จตฺตาริจตฺตารีติ เตรส โสมนสฺสชวนานิ. เตสุปน กุสลา กุสลโต อฏฺฐปุถุชฺชนานํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา กุสลกุสลโต ฉเสกฺขานํ. กฺริยโต ปญฺจขีณาสวานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพํ กายวจีมโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ วจนโต วิจารณกิจฺจรหิโต หสิตุปฺปาโท สพฺพญฺญุพุทฺธานํ นสมฺภวตีติ เอวํ ปวตฺโต วาโท อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ตสฺมึวาเท หิ สติ อิตเรสํปิ อเหตุกจิตฺตานํ ญาณวิปฺปยุตฺตมหา กฺริยชวนานญฺจ พุทฺธานํ อสมฺภโว อาปชฺชติ. ตสฺมา เตสํ หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺตสฺส สิตกมฺมสฺส ปุพฺพาปรปวตฺตานํ ญาณานํ วเสน ญาณปุพฺพงฺคมตา ญาณานุปริวตฺตตา จ เวทิตพฺพาติ. สีตุณฺโหตุ [Pg.303] สมญฺญาตาติ อิทํ สีตํ อิทํ อุณฺหนฺติ เอวํ สพฺพ โลกิยมหาชเนหิ สุฏฺฐุ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาตา. ฐิติปฺปตฺตาวาติ อตฺตโน ฐิติภาวํ ฐิติกฺขณํวา ปตฺตาเอว. น ปน จิตฺตมิว ชายนฺต มตฺตาติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว.

于此，所谓“维持威仪”，意指不带表色者，而非带有表色者。否则，安止速行亦将成为能生起表色者。喜俱速行有十三种：即含微笑生起心，于贪根、大善、大唯作中各四种，共十三种喜俱速行。其中，八种（四贪根、四大善）属于凡夫；六种（二离邪见贪根、四大善）属于有学；五种（四唯作、一笑生）属于漏尽者，当知。依据“一切身语意业皆以智为前导，随智而转”之说，（有人主张）无寻伺作用的微笑生起心不可能于一切知者佛陀生起，此说已于义注(aṭṭhakathā)中被驳斥。因为若接受此说，则其他无因心及智不相应的唯作速行亦将不可能于佛陀生起。是故当知，彼等（佛陀）由微笑生起心所转起的微笑之业，是凭借其前后转起的诸智之力，而得以“以智为前导，随智而转”。所谓“时节被善知为冷热”，是指“此为冷，此为热”，如是被一切世间大众善于辨别而知。所谓“已达住位”，是指已达到自身的住的状态或住刹那。其义非如心一般仅是刚生起。其理由已说。

[๑๙๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[197] 然而，凡是应被阐明者

‘‘ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยุปตฺถมฺภลาเภน ฐิติกฺขเณเอว อุตุโอชานํ พลวภาโวติ วุตฺตํ เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตาติอาทิ’’. ตตฺถ ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ เหฏฺฐา วิจาริตเมว.

“由获得后生等缘的支持，仅于住刹那，时节与食素才有强盛的状态”，及“火界已达住位”等，如是说。于此，关于后生缘之说，已于前文讨论。

อปิจ, ยทิ อุตุโน พลวภาโว รูปุปฺปาทนญฺจ ปจฺฉาชาตปจฺจยายตฺตํ สิยา. เอวํ สติ โส ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปยฺย, ตทา ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺเสว อภาวโต. วกฺขติจ ฐิติกาลมุปาทาย อุตุสมุฏฺฐานาติ. เอตฺถจ ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐีติกาโล วุตฺโตติ. ตสฺมา ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ วิจาเรตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ. โอชาสงฺขาโต อาหาโรติ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิโธ อชฺฌตฺตสนฺตาน คโตอสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิโธ, พหิทฺธสนฺตา นคโตจ โอชาสงฺขาโต ทุวิธาหาโร. ตทุภยาปิจ สํสคฺค วเสน ลทฺธุปตฺถมฺภา เอวรูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ อชฺโฌหรณ กาเลติ. เอตฺถจ พหิทฺธาสมฺภูเตน อุตุนา สห อชฺฌตฺต สมฺภูตานํ จตุสมุฏฺฐานานํ อุตุโอชานํ วิย พหิทฺธาสมฺภูตาย โอชายปิ อชฺฌตฺตํ รูปสมุฏฺฐานํ สพฺพอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ.

再者，若时节的强盛状态及其色的生起依赖于后生缘，如是，则它于结生心的住刹那将不能生起色，因为彼时无有后生缘故。（论中）将说：“从住时起，有时节生。”此处所谓“住时”，是指结生心的住时。是故，于后生缘之说，应审察后接受。所谓名为食素的食，有两种：存于内相续者与存于外者。存于内相续者，有从业生等（四因）而生的四种；存于外者，则有被食、饮、嚼、尝的四种。此二者亦皆由和合之力获得支持，而能生起色，此即所谓“于吞咽时”。于此，如外生的时节与内生的四因所生之时节、食素（和合），外生的食素亦能于内生起色，此于一切义注中皆有宣说。

ยถาห-มชฺฌิมฏฺฐกถายํ

如《中部义注》(Majjhimaṭṭhakathā)所说：

กพฬีการาหาโร ตาว มุเข ถปิตมตฺโต เอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปน อชฺโฌหรียมานํ เอเกกํ สิตฺถํ อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ.

段食仅是刚被置于口中，即能生起八种色。然而，当被牙齿嚼碎吞咽时，每一口皆能生起八种色。

อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ยทิ พหิทฺธสมฺภูตา โอชา รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย, เอวํ สติ ยถา พหิทฺธสมฺภูโต อุตุ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา สา พหิทฺธาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. น ปน สมุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา สา อชฺฌตฺตํ ปตฺวาปิ รูปํ น สมุฏฺฐา เปติเยว. [Pg.304] เอกนฺเตน ปน อชฺฌตฺตโอชาเอว สมุฏฺฐาเปติ. สา ปน ตสฺสา อุปตฺถมฺภนปจฺจโยเอว โหตีติ อธิปฺปาเยน มุเข ถปิตมตฺโตเอว. น สงฺขาทิโต. ตตฺตเกนปิ อพฺภนฺตรสฺส ปจฺจโย โหติเยว, เกนาห อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ มชฺฌิมฏีกายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อุปาทินฺนกา อุตุ โอชานาม สุฏฺฐุ ปณีตรูปา โหนฺติ, ตสฺมา พหิทฺธา โอชาปิ อชฺฌตฺตํ ปตฺวา เตน อุตุนา สุฏฺฐุ เสทิยมานา ตายจ โอชาย สุฏฺฐุ อุปตฺถมฺภีย มานา สรีเร เมทสิเนหุปจยวเสน รูปํ สมุฏฺฐาเปติเยวาติ ยุตฺตํ. อชฺโฌหรณกาเลติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ พลวภาวปฺปตฺต กาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน มาตรา ปริภุตฺตาหาโรปิ ทารกสฺส สรรํ ผริตฺวา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. สรีเร มกฺขิตาหา โรปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. มุเข ถปิตมตฺโตเอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติจ ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ. ฐาน ปตฺโตวาติ อตฺตโน ฐิติกฺขณํ ปตฺโตเอว. เอตฺถจ จตูสุ สมุฏฺฐาเนสุ อุตุเอว มหนฺโต มหาถาโม มหาวิปฺผาโรจ โหติ. โส หิ สกลสฺสปิ โอกาสโลกสฺส พหิทฺธา สงฺขารโลกสฺสจ สมุฏฺฐา ปโก วินาสโก จ โหติ. สตฺตโลกสฺสจ โสเอว มหนฺโต อชฺฌตฺตสมฺภารภูโต โหติ. อิตรานิ ปน ตีณิ ตสฺส ปริวารมตฺตานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ.

然而，阿阇梨法护(Dhammapāla)长老说：若外生食素能生起色法，那么，正如外生之时节既能生起内在色法，亦能生起外在色法，彼外生食素亦应能生起外在色法。然其并不能生起。是故，即使进入体内，外生食素亦终不能生起色法。唯有内在食素方能完全生起色法。彼（外生食素）仅为支持之缘，此意指食物仅置于口中，无需咀嚼，即能成为内在之缘。故《中部复注》(Majjhimaṭīkā)中说“能生起八种色法”。因为执受之时节与食素是极为殊胜的色法，是故，外生食素进入体内后，被彼时节充分加热，并由内在食素有力支持，便以增长身体脂肪与油分的方式，确实能生起色法——如是理解方为合理。“吞咽之时”此句，乃针对（食物）达到极强状态之时期而言。《清净道论》(Visuddhimagga)中说：母亲所食之食物亦能遍及婴孩全身而生起色法；涂抹于身体上之食物亦能生起色法。且先前已说：仅置于口中之食物即能生起八种色法。“到达其位”即是到达自身住立之刹那。于此四种生起因中，时节才是最强、最有力和影响最广者。其既是整个器世间与外在行世间的生起因与坏灭因，亦是有情世间最重要的内在资粮。其余三者（业、心、食）仅为其眷属而已。

หทย อินฺทฺริย รูปานิ กมฺมชาเนว, น จิตฺตชาทินิ. ยทิเอวํ วิปฺปสนฺนานิ โข เต อาวุโส สาริปุตฺต อินฺทฺริยานิ. กตเรน ตฺวํ เอตรหิ วิหาเรน วิหรสีติ กสฺมา วุตฺตนฺติ. อินฺทฺริยสมฺภารานํ วณฺณานํ สมาปตฺติ จิตฺตสมุฏฺฐิตานํ วิสทวิปฺปสนฺนตาวเสน อุปจริ ตตฺตาติ. ตถา หิ เอกาพทฺธปวตฺตานิ จตุชรูปานิ เอกสฺมึ วิปฺปสนฺเน สพฺพานิ วิปฺปสนฺนาเนว โหนฺติ. มิลาเตจ มิลาตาเนวาติ. อุตุจิตฺตาหารา ปน เตสํ นวนฺนํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุปฺปลปทุมานิ วิย กมฺมชรูปานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เตสํ พีชํ วิย กมฺมํ. กทฺทโมทกานิ วิย อุตุอาหาราทีนิ. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ จิตฺตชเมว. ตถา หิ ตํ จิตฺตสหภู จิตฺตานุปริวตฺติธมฺเมสุ ภควตา นิทฺทิฏฺฐนฺติ. สทฺโทจิตฺโตตุโชติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุนิธิกณฺฑสุตฺเต [Pg.305] สุวณฺณตา สุสรตา สุสณฺฐานํ สุรูปตาติอาทินา ตาทิเสน กมฺมวิเสเสน สทฺทสมฺปตฺตินาม วุตฺตาติ. สจฺจํ, กมฺมวิเสเสน ปน ยถา สุวิสโท สุมธุโร สทฺโท ปวตฺตติ, ตถา ฐานกรณคตานํ อุปาทินฺนกสรีรานํ สุสณฺฐิตตา วาต เสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตาจ โหติ. ตสฺมา ตมฺมูลิกาสทฺทสมฺปตฺติ กมฺมผเลสุ ปกฺขิปิตฺวา สุสรตาติ วุตฺตา. น เอกนฺเตน สทฺทสฺส กมฺมชนิตตฺตาติ เวทิตพฺพา.

心所依处与诸根色唯由业生，非由心等所生。“贤友(āvuso)舍利弗(Sāriputta)，你的诸根如此清净，你现在依何种住处而住？”为何如是说？此为譬喻之说，乃是就心生（色）的清净明澈，而说诸根整体与色泽的圆满。譬如，四因所生之色法相续而转，一法清净时，则一切皆清净；一法枯萎时，则一切皆枯萎。须知，时节、心、食是彼九种（业生）色法的支持缘。于此，业生色当视为青莲与红莲，业如其种子，时节与食等如泥与水。二表色则唯由心生。诚如世尊(Bhagavā)所说，彼等是与心俱生、随心转变之法。为何说声是心生与时节生？在《宝藏经》(Nidhikaṇḍa Sutta)中，不是以“金色、美声、美形、美貌”等，宣说了由如是殊胜之业而成就声圆满吗？诚然。然由殊胜之业，能令发声清晰悦耳，是因发音处与所依的执受身形态良好，且不受风、痰等所障碍。是故，此根源于身的声圆满，被归于业果中，称为“美声”。当知声非完全由业所生。

ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภตีติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ. อปฺปาพาธ ปจฺจยสมุฏฺฐิตญฺจ เอตํ รูปตฺตยํ. ตถา หิ ทนฺธตฺตาทิ กร ธาตุกฺโขต ปฏิปกฺขปจฺจย สมุฏฺฐานตา เอตสฺส วุตฺตาติ. วุจฺจเต, กมฺมชรูปานินาม อุทเก ปกฺขิตฺตานิ สตปากเตลานิ วิย ปกติยาว กมฺมานุรูปํ ลหุ มุทุ กมฺมญฺญ ภูตานิ โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ วิสุํ ลหุตาทิ วิกาโรนาม นตฺถิ. ยโต เตสํ เอกสฺมึภเว เอกาอทฺธา ปจฺจุปฺปนฺนตาว ลพฺภตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ เตสํ กาลเภโท ปฏิสนฺธิวุติปริจฺฉินฺเนน อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺเนเนว คหิโตติ. ยสฺมา ปน จิตฺตํนาม นานานีวรณเภทวเสนวา สุข ทุกฺข ปีติ ปสฺสทฺธิ สทฺธา ปญฺญาทิ วเสนวา นานา ขเณสุ นานา อวตฺถา ยุตฺตํ โหติ. ตถา อุตุอาหาราจ สปฺปายา สปฺปายเภทวเสน. ตสฺมา เตหิ ตีหิ สมุฏฺฐิต รูปานิเอว นานาขเณสุ ครุกลหุกาทิ วเสน นานาวิการยุตฺตานิ โหนฺติ. ยโต เตสํ สนฺตติ สมย วเสน กาลเภโท ลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ อกมฺมชานํ ปวตฺติกาเล ขณสนฺตติวเสนปิ กาลเภโท คหิโตติ. นนุ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ. สติจ กมฺม สมุฏฺฐาเน อาพาธรูเป ตโตวุฏฺฐานภูโต กมฺมโช ลหุตาทิ คุโณปิ วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ. น. เยสญฺหิ วเสน อิมสฺมึ สรีเร กมฺมวิปากชานาม อาพาธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุปปีฬกุป ฆาตกกมฺมานิปิ คติกาลปโยค วิปตฺติโย ลภมานานิ เอว สรีรฏฺฐกา ปถวาทโย วาตปิตฺตาทโยจ อุตุสมุฏฺฐานา ธาตุโย [Pg.306] โขเภตฺวา นานาพาเธ อุปฺปาเทนฺติ. อุตุสมุฏฺฐานาสุ ปน ขุพฺภิตาสุ อิตรานิ ตทนุคติกานิ เอว โหนฺติ. เตเนว หิ สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิคจฺฉายปิ รุปฺปติ, วิปาสายปิ รุปฺปตีติอาทินา อุตุปธาโนว รูปธมฺมานํ รุปฺปนปจฺจโย วุตฺโตติ. ตสฺมา เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธนาม นตฺถิ. ยโต ยถาวุตฺโต กมฺมโช ลหุตาทิคุโณนาม วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ.

轻快等（三法）由时节、心与食素所生起，为何如是说？青年(māṇava)啊，此难道不是导向少病之道吗？即所谓的不害。此三色法正是由少病之缘所生。确实如此，因为此（轻快等）被说为是由作为迟钝等之对治的因缘所生起。答曰：名为业生色者，犹如投入水中之百炼油，自然随业而有轻、软、适业性。是故，彼等并无名为轻快等之单独变异。因为在一生中，彼等仅以单一时段的现在法而获得。如是，在《双论》(Yamaka)中，彼等的时间差异，亦以由结生与住（寿期）所限定的现在时段而取。然而，名为心者，或因种种盖(nīvaraṇa)之差别，或因乐、苦、喜、轻安、信、慧等，于不同刹那处于不同状态。同样，时节与食素亦因适宜与不适宜之差别而有不同。是故，唯由此三者所生之色，于不同刹那因沉重、轻快等而有种种变异。因为彼等依相续与时机而有时间差异。如是，在《双论》中，对非业生（色）的转起时，亦以刹那相续而取其时间差异。难道不是说“病是业异熟生”吗？若有业所生起的病色，从彼生起的业生轻快等特质，是否可单独获得？否。因为正是通过某些业，于此身中生起名为业异熟生的病。彼等压迫业、毁坏业，在获得趣、时、行之灾祸时，扰乱身为八法聚的地等（四大）以及时节所生的风、胆汁等诸界，而生起种种病。当时节所生（诸界）被扰乱时，其余（诸界）亦随之而动。正因如此，“为寒所恼，为热所恼，为饥所恼，为渴所恼”等，说明了时节是色法变坏的主要因缘。是故，并无纯粹业所生起的名为病者。因此，如前所述，名为业生的轻快等特质，亦不可能单独获得。

ยสฺมา ปน อวิหึสา กมฺมนิพฺพตฺตา สตฺตา เตสํ อุปปีฬกาทีนํ กมฺมานํ สุวิทูรตายเจว สรีรโกฏฺฐาสานํ ฆนสินิทฺธสณฺฐิติยา ทุกฺโขภนิยตายจ นิพฺพตฺตภเว นิราพาธา โหนฺติ. ตสฺมา ตทตฺถํ สนฺธาย อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณวปฏิปทา. ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ, น ปน อปฺปาพาธนิมิตฺตสฺส ลหุตาทิตฺตยสฺส กมฺมสมุฏฺฐานตาย. เอวญฺจ กตฺวา รูปกณฺเฑน กมฺมสฺสกฏตฺตารูเปสุ เอว เอตํ รูปตฺตยํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปกลาปานาม เอกสฺมึ ปรมาณุสฺมึปิ พหุวิธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา จตุชรูป กลาเปสุ ฆนภาเวน ปวตฺตมาเนสุ กลาปนฺตรภูตา อากาสธาตุปิ ทิสฺสมานาเอว โหตีติ กตฺวา จตุเชสุ ตสฺสา คหณํ กตํ. กามํ สพฺพานิปิ อนิปฺผนฺนรูปานิ เกนจิ ปจฺจเยน อนิปฺผาทิตานิ โหนฺติ. เตสุ ปน น ตถา ลกฺขณรูปานิ. ยถา อิตรานิ จิตฺตาทิ ปจฺจย วิเสเสน ทิสฺสมาน วิเสสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ลกฺขณรูปานิ น กุโตจิ ชายนฺตีติ. ชายมานาทิ รูปานนฺติ ชายมาน ชิยฺยมาน มิยฺยมานานํ รูปกลาปานํ. สภาวตฺตาติ ชาติชรามรณสงฺขาตลกฺขณสภาวมตฺตตฺตา. เอตฺถจ รูปกณฺเฑ อุตุสมุฏฺฐานนฺติ จ อาหารสมุฏฺฐานนฺติ จ วุตฺตํ นตฺถิ. ปฏฺฐาเน เอว วุตฺตํ.

然而，由不害业所生的有情，因其远离压迫等业，且身体各部分坚固、润泽、稳固，不易被扰动，故于所生之有中无病。是故，针对此义，说“此青年(māṇava)之道导向少病”，即所谓不害，而非因为作为少病之因的轻快等三法是业所生。如是，当知在色品中，此三法已在业所属色中被指示。名为色聚者，即便在一个极微(paramāṇu)中，亦以多种方式转起。是故，在四生色聚以密集相转起时，作为色聚间隙的空界亦可见，因此在（论述）四生（色）时亦摄取它。诚然，所有非成色皆非由任何（特定）因缘所造，但相色并非如此。如说：“其他（色）由心等特殊因缘而显现其差别”，相色则非从任何处生。“生等色”即指正在生、正在老、正在死的色聚。“自性”是因其仅为名为生、老、死的相之自性。于此色品中，并未说“时节生”与“食素生”，此仅在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说。

เอตฺถ สิยา, ชรตา อนิจฺจตา ปาฬิยเมว น กุโตจิ สมุฏฺฐานาติ วุตฺตา. ตสฺมา อิธปิ ตาสํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ ยุตฺตํ. อุปจยสนฺตติโย ปน ปาฬิยํปิ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํปิ ตาหิ สทฺธึ วิสติ กมฺมชรูปานิ สตฺตรส จิตฺตชรูปานิ จุทฺทส อุตุชรูปานิ เตรส อาหารช รูปานิ [Pg.307] วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธ ตาสํ นกุโตจิสมุฏฺฐานตา นวตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, รูปชนกานํ ชนนพฺยาปาโรนาม อตฺตนา ชนิตรูปานํ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ผรติ. น-ตโต ปรํ, ตสฺมา ตสฺมึ ขเณ ลพฺภมานา อุปจยสนฺตติโยเยว กุโตจิ ชาตปริยายํ อรหนฺติ, น ชรตา อนิจฺจตาโยติ กตฺวา ปาฬิยํ อฏฺฐกถา ยํจ ตาสํเอว กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ กตํ. อปิจ, ปุพฺเพ อชาตา ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชายนฺติ. อสติ น ชายนฺตีติ อตฺถิ. ชาตา ปน ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชิยฺยนฺติ, มิยฺยนฺติ. อสติ นชิยฺยนฺติ นมิยฺยนฺตีติ นตฺถิ, ตสฺมา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ เอกนฺเตน ปจฺจยายตฺตา โหติ. ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ ปน เอกนฺเตน ปจฺจย นิรเปกฺขา โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตาสํ เตสุ คหณํ อคหณญฺจ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน สุตฺตปเทสุ ชรามรณํ ภิกฺขเว สงฺขตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. ตํ ชาติยา สติเอว ตทุภยํ ปญฺญายติ. อสติ น ปญฺญายตีติ อิมินา ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อิตร อนิปฺผนฺนรูปานิ วิย จตฺตาริปิ เอตานิ จิตฺตาทิปจฺจยวิเสเสน ทิสฺสมานวิเสสานิ น โหนฺตีติ จตุนฺนํปิ น กุโตจิ ชาตตา วุตฺตา. เอวํสนฺเตปิ สารตรํ ปาฬินยํ อติธาวนฺโต วิย โหตีติ อุปจยสนฺต ตีนํ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ สงฺคโหเอว เสยฺโยติ. [รูปสมุฏฺฐานนโย]

于此，或有人言：老与无常，于圣典中未说其从何处生。因此，于此亦不应将其摄于“从某处生者”。然而，增长与相续，于圣典中则说为“从某处生”。于义注中亦言，与此二者俱者，有二十种业生色、十七种心生色、十四种时节生色、十三种食生色。是故，于此不应说增长与相续非从何处生。答曰：能生色法者之生起作用，仅于其所生之色生起刹那发生作用，此后则不然。因此，唯有于彼刹那所获得之增长与相续，方堪称“从某处生”，而非老与无常。是故，于圣典及义注中，仅摄增长与相续于“从某处生者”。再者，先前未生之法，有缘则生，无缘则不生，此理成立。而已生之法，有缘则老、死，无缘则不老、不死，此理则不然。是故，前二者之发生，完全依于缘；后二者之发生，则完全不依于缘。应以此理，了知对其摄取与不摄取。至于经中所言：“诸比丘，老死为有为法，为缘生法。”此乃依“唯有‘生’存在，彼二者方被认知；若无‘生’，则不被认知”之理而说，应当了知。于此，如前所述，此四者如同其他非所造色，并非由心等特殊之缘而显现差别，故说此四者非从任何处生。虽然如此，此说似乎超越了更具要义的圣典之理。因此，将增长与相续摄于“从某处生者”之中，实为更善。

๑๕๙. เอโก เอว ชาติ สงฺขาโต อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา. เอโกเอว อนิจฺจตาสงฺขาโต นิโรโธ เอเตสนฺติ เอกนิโรธา. เอกสทฺโท เจตฺถ สงฺขาเน ปวตฺโต. ตสฺมา เตน ยานิ รูปานิ เอกายเอว ชาติยา ชายนฺติ. เอกาย เอว อนิจฺจตาย นิรุชฺฌนฺติ. เตสํ ปิณฺฑิ อิธ รูปกลาโปนามาติ ทสฺเสติ. เย ปน กลาปคต รูปคณนาย เอกสฺมึ กลาเปปิ อเนกานิ ชาติอาทีนิ กปฺเปนฺติ, เตสํ มูลฏีกาย นสเมติ. ยุตฺติจ นตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกกลาป ปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปวตฺติโต เอเกกกลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปา นุปาลกํ [Pg.308] อุปาทาย รูปนฺติ วุจฺจติ. เอวํ กลาปุปฺปาทาทิ สภาวา ชาติอาทโย อุปาทายรูปานิจฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉท รูปานิจ โยเชตพฺพานีติ. ยทิจ โย อายตนานํ อาจโย. โส รูปสฺส อุปจโยติจ โย รูปสฺส อุปจโย. สารูปสฺส สนฺตตีติจ วุตฺตตฺตา ตานิ ชาติอาทีนิ ลกฺขณรูปานิ วิสุํวิสุํ รูปานํเอว, นกลาปสฺสาติ วุจฺเจยฺยุํ. จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท รูปีนํ ธมฺมานํ อายูติอาทินา วุตฺตตฺตา จกฺขาทิ ชีวิตาทีนิปิ เอกสฺมึ กลาเป อเนกานิเอว อาปชฺเชยฺยุํ. ตสฺมา ตถา กปฺปนํ อกตฺวา เอกสฺมึ กลาเป อญฺญานิ อุปาทารูปานิ วิย ลกฺขณรูปานิปิ เอเกกานิเอวาติ นิฏฺฐํ คนฺตพฺพนฺติ.

159. 此等诸法，仅有一“生”(jāti)而生起，故名“同生起”(ekuppādā)。仅有一“无常”(aniccatā)而坏灭，故名“同坏灭”(ekanirodhā)。此处“一”(eka)字，用于数量义。是故，此明示：凡以同一次“生”而生、以同一次“无常”而灭之诸色，其聚合体于此名为“色聚”(rūpakalāpa)。若有人设想，于一色聚中亦有多种生等，此说与根本复注(mūlaṭīkā)不合，亦无道理。彼处言：“属于每一色聚之诸色，其生起等同时发生，是故每一色聚之生起等皆是唯一的。”譬如，每一色聚中之命根(jīvitindriya)，作为色聚的守护者，被称为“所造色”(upādāya rūpa)。同样，作为色聚生起等自性之生等，亦应被称为所造色。变异色与界限色亦应作如是配属。又，若因经言“诸处之积聚，即色之增长；色之增长，即色之相续”，而说彼生等特相色(lakkhaṇa-rūpa)是分别属于各个色法，而非属于色聚；且因经言“净色(pasāda)是依四大种所造”、“有色法之寿(āyu)”等，则于一色聚中，眼根等与命根等亦将成为多个。是故，不应作此设想，而应作此断定：于一色聚中，如同其他所造色为单一，特相色亦是单一。

เอโก สมาโน มหาภูตสงฺขาโต นิสฺสโย เอเตสนฺติ เอกนิสฺสยา. เอตฺถ ปน สมานตฺเถ เอกสทฺโท ยุตฺโต. จตุนฺนํ ภูตานํ นิสฺสยตาสมฺภวโต. ยานิจเอกุปฺปาทตาทีหิตีหิลกฺขเณหิ ยุตฺตานิ. ตานิ เอกนฺเตน สหวุตฺตีนิ นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ สหวุตฺติโนติ. ทสปริมาณานิอสฺสาติทสกํ. ทสนฺนํ สมูโห วา ทสกํ. จกฺขุนา อุปลกฺขิตํ ทสกนฺติ จกฺขุทสกํ. จกฺขุปธานํวา ทสกํ จกฺขุทสกํ. เอสนโย เสเสสุปิ. ยสฺมา ปน จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติวิกาเรน วินา นปวตฺตติ. วิญฺญตฺติวิกาโรจ เตน สทฺเทน วินา นปวตฺตติ. ตสฺมา จิตฺตชํ สทฺทนวกํวา วจีวิญฺญตฺตินวกํวา นสมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน วจีวิญฺญตฺติ สทฺเท หิ จ สหวจีวิญฺญตฺติ ทสกนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปน วิญฺญตฺติ วิกาโร สทฺเทน วินา นปวตฺตตีติ อิทํ ตาว ยุชฺชติ. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ. อิทํ ตํรูปํ วจีวิญฺญตฺตีติ หิ วุตฺตํ. วิญฺญตฺติวิการรหิตํ ปน จิตฺตชํ สทฺทนวกํ. อฏฺฐกถาสุ อาคตเมว. ยถาห-ปฏิจฺจสมุปฺปาท นิทฺเทเสสุ ปฏิสนฺธิกฺขณโต อุทฺธํ ปวตฺตอุตุโตเจว จิตฺตโตจ สทฺทนวกนฺติ.

此等诸法，有一共同的、名为四大种之依止，故名“同依止”(ekanissayā)。此处“一”(eka)字，宜作“共同”义，因四大种可为依止故。凡具足同生起等三相者，必定共同存在，故名为“俱存”(sahavutti)。其量有十，是为十法聚(dasaka)；或十法之集合，是为十法聚。以眼为标志之十法聚，是为眼十法聚(cakkhudasaka)；或以眼为主之十法聚，是为眼十法聚。此理亦通于其余。然而，心生之声，无语表之变异则不生；语表之变异，无彼声亦不生。因此，意谓心生声九法聚或语表九法聚皆不可能存在，故说有“与语表及声俱起的语表十法聚”。于此，“语表之变异无声则不生”此说暂且成立。因为有言：“以彼语所表、所令知、所已令知者，此色即是语表。”然而，无语表变异之心生声九法聚，于义注中确有提及。如《缘起之解释》(Paṭiccasamuppāda-niddesa)中所言：“自结生刹那(paṭisandhi-kkhaṇa)之后，由时节及心所生者，有声九法聚。”

มหาอฏฺฐกถา นเยน วิญฺญตฺติ รหิโต วิตกฺก วิปฺผาร สทฺโทนาม อโสต วิญฺเญยฺโย จิตฺตโช สทฺโท ลพฺภติ. โส ปน สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺโธ. ยถาห-ปฏฺฐาเนปิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาวตํ. [Pg.309] ตสฺมา วินา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนาย อุปฺปชฺชมาโน อโสต วิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผารสทฺโทนาม นตฺถีติ. วิสุทฺธิมคฺเค อสฺสาส ปสฺสาเส จิตฺตชํ สทฺทนวกํ วุตฺตํ. ยถาห-จิตฺตเช อสฺสาส ปสฺสาส โกฏฺฐาเสปิ โอชฏฺฐมกญฺเจว สทฺโทจาติ นวาติ, สทฺทนวเกจ อาคเต สทฺทลหุตาทิ ทฺวาทสกํปิ อาคตเมว โหติ. ตสฺมา สุทฺธฏฺฐกํ, สทฺทนวกํ, กายวิญฺญตฺติ นากํ, วจีวิญฺญตฺติ ทสกํ, ลหุตาเทกา ทสกํ, สทฺทลหุตาทิทฺวาทสกํ, กายวิญฺญตฺติ ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺทลหุตาทิ เต รสกนฺติ อฏฺฐจิตฺตชกลาปา ปจฺเจตพฺพาติ. สจฺจสงฺเขเป ปน สทฺท ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ วิสุํ อคเหตฺวา จิตฺตช กลาปา สตฺเตว วุตฺตา.

依据《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)之说，无表(viññatti)的寻思散发之声，被称为非耳识所知的“心生之声”。然而，此说已被《摄阿毗达摩义论》的作者所否定。如《发趣论》(Paṭṭhāna)亦云：“心生之声处，以所缘缘为耳识之缘。”是故，若无表的撞击而生，则所谓非耳识所知的寻思散发之声，即不存在。《清净道论》(Visuddhimagga)中说，于入出息中，有心生声九法聚。如所云：“于心生入出息分中，有食素八法聚及声为九。”声九法聚既已成立，则声轻等十二法聚亦已成立。是故，当知有纯八法聚、声九法聚、身表九法聚、语表十法聚、轻等十一法聚、声轻等十二法聚、身表轻等十二法聚、语表声轻等十三法聚，此八种心生色聚。但在《真实摄要论》(Saccasaṅkhepa)中，未单独计取声轻等十二法聚，故说心生色聚仅有七种。

ฏีกาสุ ปนสฺส โปราณฏีกายํ

然而，就此，在诸复注中，《古复注》云：

มหาฏฺฐกถานเยน วิญฺญตฺติรหิเต อโสต วิญฺเญยฺเย วิตกฺก วิปฺผารสทฺเท สทฺทนวกํ ทสฺเสตฺวา ปุน วาทนฺตรํ ทสฺเสนฺเตน. อปิจ, มหาชนสนฺนิปาตสฺส ทูรโต อปญฺญายมานกฺขรปทพฺยญฺชนตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานนิโฆสสทฺโท อวิญฺญตฺติโก เอวาติ วทนฺติ. ตถา มิคปกฺขีนํจ อญฺญมญฺญํ ภาสํ อชานนฺตานํ อนฺธทมิฬาทินํ อวิญฺญตฺติโก จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท อตฺถีติ วุตฺตํ.

依据《大义注》之说，针对无表、非耳识所知的寻思散发之声，在开示了声九法聚后，又有人开示了另一说法。并且，他们说，大众集会时，从远处无法辨识其字、词、句义的心生喧闹声，确实是无表的。同样地，经中说，于野兽、飞鸟等不解彼此语言者，以及盲人、泰米尔人(Damiḷā)等，亦有无表的心生之声。

ตตฺถ วิญฺญตฺติรหิโต อโสตวิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผาร สทฺโท อฏฺฐสาลินิยํ ปฏิกฺขิตฺโต. มหาชนสนฺนิปาตสฺส จิตฺต สมุฏฺฐาน นิโฆสสทฺโทปิ อาสนฺเน ฐิตานํ ปญฺญายมานกฺขรปท พฺยญฺชนตฺโถ สวิญฺญตฺติโกเอว โหติ. อิตรถา สพฺเพปิ จิตฺต ชสทฺทา ทูรตเร ฐิตานํ อปญฺญายมาน ปทพฺยญฺชนาเอว โหนฺตีติ สพฺเพปิ วิญฺญตฺติรหิตา สิยุนฺติ. นจ มิคปกฺขิอาทีนํ จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติรหิโต โหติ. สมานชาติยานํ ปเรสํ อธิปฺปายตฺถ วิญฺญาปนโตติ.

于此，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中已驳斥“无表、非耳识所知的寻思散发之声”。大众集会的心生喧闹声，对近处之人而言，其字、词、句义可以了知，故实为有表。否则，一切心生之声，对远处之人而言，皆成了无法了知其词句者，如此则一切皆应成无表。再者，野兽、飞鸟等的心生之声亦非无表，因其能令同类了知其意趣故。

ปจฺฉิม ฏีกายํ ปนสฺส

然而，就此，在《后复注》中云：

สทฺทนวกํ ปเนตฺถ อจฺฉรา สงฺฆาต ปาณิปฺปหาราทิ สทฺท สหิตํ อฏฺฐกเมวาติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

于此，有说声九法聚即是与弹指、拍手等声音相结合的纯八法聚。此说亦不合理。

ตาทิโส หิ สทฺโท จิตฺตปจฺจโย อุตุสมุฏฺฐาโนเอว. ตสฺมา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน อสฺสาสปสฺสาเสวา อวจีโฆเสสุ กทาจิ จิตฺตสหิเตสุ อุกฺกาสิต ขิปิต วมิต ฉฑฺฑิตสทฺทาทีสุ ปิวา เอตํ สทฺทนวกํ เวทิตพฺพนฺติ. อุตุชกลาเปสุ ปจฺฉิมา ทฺเวปิ กสฺมา พหิทฺธา นลพฺภนฺติ. นนุ พหิทฺธาปิ รูปานํ ลหุ ครุ มุทุ ถทฺธ กมฺมญฺญตา ทิสฺสนฺตีติ. สจฺจํ, ตา ปน ภูตานํ โอมตฺตาธิมตฺต วเสน โหนฺติ, น ปน ลหุตาทิตฺตยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา ปน อากาสธาตุจ ลกฺขณรูปานิจ รูปกลาเปสุ นคหิตานีติ วุตฺตํ กลาปานนฺติอาทิ. อากาสธาตุกลาปานํ ปริจฺเฉท มตฺตตฺตา กสฺสจิ รูปกลาปสฺส องฺคภูตา อวยวภูตา น โหติ, ลกฺขณรูปานิจ สพฺเพสํปิ กลาปานํ อุปฺปาทาทิ ลกฺขณ มตฺตตฺตา วิการรูปานิ วิย กลาปานํ เภทกรานิ องฺคภูตานิ กลาปวิเสสปญฺญาปนสฺส การณภูตานิ น โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ เตสุ นคหิตานีติ ทสฺเสติ. เอเตน เอกุปฺปาทาติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนิยโม นิปฺผนฺนรูปานญฺเญว, น อนิปฺผนฺนรูปานํ. เตสํ ปน กลาป เภท กรณ เมว กลาปงฺคนฺติ จ ทีเปติ. เอวญฺจ กตฺวา เอกนิโรธงฺครหิตสฺสปิ วิญฺญตฺติทฺวยสฺส กลาปเภท กรตฺตาเอว เตสุ คหณํ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ เวทิตพฺพนฺติ. [กลาปโยชนา]

因为此等声音是心缘或时节生。是故，当知此声九法聚，应如《清净道论》所说之法，于入出息中，或于有时与心相应的非语声中，如咳嗽、喷嚏、呕吐、丢弃等声音中去认知。于时节生色聚中，为何最后二者（轻快、柔软、适业中的二者）于外部不可得？于外部色法中，难道不见轻、重、软、硬、适业性吗？诚然可见，但彼等是缘于大种的减损或增盛，而非缘于轻快等三者，当如是知。又为何空界与相色不被摄于色聚中？如言“色聚等”。空界仅为界限，故非任何色聚的组成部分或构件；相色仅为一切色聚的生灭等相，不像变化色那样是区分色聚、作为色聚差别之因的组成部分。故说彼等不被摄于其中。由此显示，先前所说“同生”等规则，仅限于已成色，不适用于未成色。并且，凡能区分色聚者，即是色聚的组成部分。如是，当知二表虽无“同灭”之分，但因其能区分色聚，故摄于其中，甚为妥善。[色聚之结合]

๑๖๐. ยถารหนฺติ สภาวกา ภาวกานํ ปริปุณฺณาปริ ปุณฺณินฺทฺริยานญฺจ อรหานุรูปโต. อนูนานีติ ปริปุณฺณานิ. นญฺหิ อิทํ นามรูปํ กามโลเก ปวตฺติยํ น ลพฺภตีติ อตฺถีติ.

160. “如其所应”(yathārahaṃ)者，谓随应于具有性根或不具性根、诸根圆满或不圆满的众生。“无缺”(anūna)即圆满。于欲界相续中，此名色并非不可得。

[๑๙๘] วิภาวนิยํ ปน

[198] 然而，在《Vibhāvanī》中云：

‘‘ยถารหนฺติ สภาวกปริปุณฺณายตนานํ อนุรูปโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ น สุนฺทรํ.

有言：“‘如其所应’(yathārahaṃ)者，谓随应于具有性根及圆满诸处者。”此说不善。

น หิ อนูนานีติ อิทํ ปุคฺคลวเสน วิเสสนํ โหตีติ. สํเสทชานญฺเจวโอปปาติกานญฺจาติ เอตฺถ มหาสีหนาทสุตฺเต-

因为“无缺”(anūna)一词，并非就个人(puggala)而言的限定。于此，关于湿生与化生，在《大狮子吼经》(Mahāsīhanādasutta)中说：

จตสฺโส โข อิมา สาริปุตฺต โยนิโย. กตมา จตสฺโส, อณฺฑชา โยนิ ชลาพุชา โยนิ สํเสทชาโยนิ [Pg.311] โอปปาติกา โยนีติ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา อณฺฑโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต อณฺฑชา โยนิ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา วตฺถิโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ. อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต ชลาพุชา โยนิ. เย โข เตสาริ ปุตฺตสตฺตาปูติมจฺเฉวา ชายนฺติ. ปูติกุณเปวา ปูติกุมฺมาเสวา จนฺทนิกายวา โอฬิคลฺเลวา ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต สํเสทชา โยนิ. เทวา เนรกา เอกจฺเจ จ มนุสฺสา เอกจฺเจจ วินิปาติกา อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต โอปปาติกา โยนีติ วุตฺตํ.

舍利弗，有此四种生(yoni)。是哪四种？卵生、胎生、湿生、化生。舍利弗，凡有众生，破卵壳而生，舍利弗，此谓卵生。舍利弗，凡有众生，破胞胎而生，舍利弗，此谓胎生。舍利弗，凡有众生，生于腐鱼、腐尸、腐粥、粪坑或污水池中，舍利弗，此谓湿生。天神、地狱众生、某些人及某些堕恶趣者，舍利弗，此谓化生。

อฏฺฐกถายญฺจ อณฺเฑ ชาตา อณฺฑชา. ชลาพุมฺหิ ชาตา ชลาพุชา. สํเสเท ชาตา สํเสทชา. วินา เอเตหิ การเณหิ อุปฺปตฺติตฺวา วิย นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตาติ โอปปาติกา. อภินิพฺภิชฺช ชายนฺตีติ ภินฺทิตฺวา นิกฺขมนวเสน ชายนฺติ. ปูติ กุณเปติอาทีหิ อนิฏฺฐฏฺฐานาเนว ทสฺสิตานิ. อิฏฺเฐสุ สปฺปิ เตลมธุผาณิตาทีสุ สตฺตา ชายนฺติเอวาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ปาฬินเยน อณฺฑํ วุจฺจติ อณฺฑโกโส. ชลาพุวุจฺจติ วตฺถิโกโส, ตโต ชาตา วิชาตา นิกฺขนฺตาติ อณฺฑชา ชลาพุชาติจ วุจฺจนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ชรํ ชีรณํ เภทํ ยาติ อุเปตีติ ชลาพูติ สทฺทนีติยํ วุตฺตํ. ชลํ วุจฺจติ กลลํ. ตํ อาวุนาติ ปฏิจฺฉาเทติ อวติวา รกฺขตีติ ชลาพุ, คพฺภปลิเวฐนาสโย. สํสีทนฺติ เอตฺถาติ สํเสโท. ปูติมจฺฉา ทิโก สปฺปิเตลาทิโก ปทุมคพฺภเวฬุคพฺภรุกฺขสุสิรปุปฺผผลาทิ โกจ อลฺลกิลินฺนปเทโส. อุปปตฺติกฺขเณเอว ปริปุณฺณองฺคปจฺจงฺคตฺตา ตโต ตโต อุปฺปติตฺวา วิย ชายนฺตีติ โอปปาติกา.

义注中说：于卵中生者为卵生；于胞中生者为胎生；于湿处生者为湿生；非由这些原因，如出现般而生者，为化生。“破裂而出”是指通过破开而出来的方式出生。已示腐尸等不悦意处。亦说于酥油、油、蜜、糖蜜等悦意处，有情确实会出生。于此，就前两者而言，依圣典之理，“卵”被称为卵囊，“胞”被称为胎囊，从彼处生、出、离，故被称为卵生与胎生，应如是了知。其中，在《声明论》(Saddanīti)中说：“其趋向衰老、腐朽、破坏，故为jalābu（胞）”。水被称为羯罗蓝(kalalaṃ)。其包裹、覆盖、保护之，故为jalābu，即包裹胎儿的处所。“于此沉滞，故为湿处(saṃsedo)”，即腐鱼等，酥油、油等，莲花胎、竹胎、树洞、花、果等任何潮湿之处。于投生刹那即具足完整肢节，如从各处跳出来般而生，故为化生。

วิภาวนิยํ ปน

然而在《阐明论》(Vibhāvanī)中

อณฺฑชาทโยปิ อณฺฑโกสาทิมฺหิ โอกฺกมนฺตา อุปฺปตนฺตา เอว นาม โหนฺตีติ เตสํปิ โอปปาติกตฺตปสงฺคํ มญฺญมาโน อุปปาโต เนสํ อตฺถีติ โอปปาติกาติ วตฺวา อุกฺกํสคติ [Pg.312] ปริจฺเฉทวเสน เจตฺถ วิสิฏฺฐโอปปาโต คหิโต. ยถา อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพาติ วทติ.

卵生等在进入卵囊等时，也可名为“出现”，因此认为他们也有化生的可能性。在说了“他们有投生，故为化生”之后，当知于此是依殊胜与限定之义而取特殊的“投生”。犹如说“应将女儿给予俊美之人”。

อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ปริปุณฺณายตนภาวสงฺขาเตน อุกฺกํสตาเวน, ตตฺถ โอปปาติกา องฺคปจฺจงฺเคหิ สห สพฺพโส ปริปุณฺเณน อตฺตภาเวน ชายนฺติ. ปุน เตสํ วฑฺฒนกิจฺจํ นตฺถิ. สํเสทชานํ ปน อายตนานิ เอว ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. องฺคปจฺจงฺคานิ ปน ปุน วฑฺฒิตฺวาเอว ปริปุณฺณานิ ชาตานีติ เวทิตพฺพํ. โอมกวเสนาติ อวกํสวเสน. จกฺขุโสตฆานภาวเสกานิกทาจิปิ น ลพฺภนฺติ ชาติพธิร ชจฺจฆานกานํ อภาวกานญฺจ สมฺภวโตติ อปฺโปโย. ตตฺถ ตานิ สพฺพานิปิ สุคติ ทุคฺคติ ชาติยานํ อเหตุกสํเสทชานํ กทาจิ นลพฺภนฺติ. สุคติยํ ปน โอปปาติกภาโวนาม เสฏฺโฐ อตฺตภาว ปฏิลาโภติ นเยน เกนจิ โอมเกน กมฺเมน ลพฺภติ. ตสฺมา สุคติชาติ ยานํ โอปปาติกานํ อปริปุณฺณินฺทฺริยตานาม นตฺถิ อญฺญตฺร อภาวเกหิ อาทิกปฺปิเกหิติ. ทุคฺคติชาติยานํปิ ปน เตสํ กทาจิ จกฺขุ โสต ภาว เวกลฺลตาเอว วตฺตพฺพา. น ฆานเวกลฺลตา. กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถีติ หิ อฏฺฐ กถายํ วุตฺตํ. ชิวฺหาเวกลฺลตานาม สพฺเพสํปิ นตฺถิ เยวาติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค –

“以殊胜方式”是指以名为诸根具足的优越性，于此，化生者与肢节一起以完全具足的自体而生，他们再无增长之事。然而湿生者只有诸根是具足的，其肢节则需再生长后才变得具足，应如是了知。“以劣等方式”是指以低劣方式。认为因为有天生为聋者、天生无鼻根者及无性根者的存在，所以眼、耳、鼻根有时不能获得，这是没有根据的。于此，所有这些根有时在善趣、恶趣生的无因湿生者中不能获得。然而在善趣中，化生状态是名为最殊胜的自体获得，（即使是）以某种低劣之业而获得。因此，善趣生的化生者，除了初劫时的无性根者外，没有名为诸根不具足者。然而，对于恶趣生的（化生者），应说有时只有眼、耳、性根的残缺，而没有鼻根的残缺。因为在欲界中，确实没有无鼻根的化生者，如是于义注中所说。应知，名为舌根残缺者，于一切众生中确实没有。诚然，如《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中所说——

กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานิ ปาตุภวนฺติ. กสฺสจิ ทส. กสฺสจิอปรานิ ทส. กสฺสจิ นว. กสฺสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ.

于欲界结生时，或有十一处显现；或有十处；或有另外十处；或有九处；或有七处显现，如是说。

ตตฺถ กามธาตุยนฺติ กามโลเก. อุปปตฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ. กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานีติอาทิสุ จตูสุ วากฺเยสุ สํเสทโชปปาติกา วุตฺตา. กสฺสจิ สตฺตายตนานีติ เอตฺถ ปน คพฺภเสยฺยโกว วุตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา สตฺตายตนํ นาม ปฏิสนฺธิกฺขเณ น ลพฺภติ. ปวตฺติ กาเลเยว ลพฺภติ. ตสฺมา เอกาทสยตนานีติ วุตฺตํ. กสฺสจิ ทสาติ จกฺขุเวกลฺลวเสน. กสฺสจิ อปรานิ ทสาติ โสต เวกลฺลวเสน. [Pg.313] กสฺสจิ นวาติ จกฺขุโสต ทฺวย เวกลฺล วเสน วุตฺตํ. ยทิจ อฆานโก โอปปาติโกนาม สิยา. ตทา สุทฺธชจฺจฆานเกน สทฺธึ ตโย ทสกวารา วุตฺตา สิยุํ. ตถา ชจฺจนฺธฆานก ชจฺจพธิรฆานเกหิ สทฺธึ ตโย นวกวารา เอโกจ อฏฺฐกวาโร วุตฺโต สิยา ติณฺณํ วิปนฺนานํ วเสน. ตถา อวุตฺตตฺตา ปน นตฺถิ อฆานโก โอปปาติ โกติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมึ ปน วิภงฺเค อินฺทฺริยวาเร นปุํสกานํ โอปปาติกานนฺติ อวุตฺตตฺตา ถเปตฺวา อาทิกปฺปิเก อภาวโกปิ โอปปาติโก นตฺถิเยวาติ. ปาฬิยํ อวุตฺตํปิ ปน สํเสทชานํ วุตฺตปการํ จกฺขาทิเวกลฺลํ อฏฺฐกถาวเสน เวทิตพฺพํ. ยถาห-สตฺตติ อุกฺกํสโตว รูปานิ สํเสทโชปปาต โยนีสุ. อถวา, อวกํสโต ตึสาติ. ตตฺถ ตึสาติ ชิวฺหากาย วตฺถุ ทสกานํ วเสน ตึสรูปานีติ จ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ สํเสทชานํ วเสน วุตฺตนฺติ มหาฏีกายํ วุตฺตํ. อาจริยา นนฺทตฺเถเรน ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ อญฺญมญฺญํ อวินาภาว วุตฺติตา วุตฺตาติ ชิวฺหา เวกลฺลตา วิย ฆานเวกลฺลตาปิ นตฺถีติ อิจฺฉิตํ. อินฺทฺริย ยมเก ปน –

此处“于欲界”是指于欲世间。“于投生刹那”是指于结生心生起的刹那。在“或有十一处”等四句中，说的是湿生与化生。在“或有七处”句中，则专指胎生而言。于此，因为名为七处者于结生刹那不得，仅于生命期中得，是故说（圆满者有）“十一处”。或有“十处”者，是缺眼根的情况；或有另“十处”者，是缺耳根的情况；或有“九处”者，是眼耳二根都缺的情况。如果化生者也有缺鼻根的，那么与纯粹天生缺鼻根者合为三种十处之说；同理，与天生盲且缺鼻根者、天生聋且缺鼻根者合为三种九处之说，另外有一种八处之说，是说这三者都缺的情况。然而因为经中没有如此说，所以可知没有缺鼻根的化生者。又在《分别论》(Vibhaṅga)根品中，没有提及中性化生者，所以除了初劫时的（无性根者）外，实在没有无性根的化生者。虽然巴利圣典没有明说，但湿生者眼根等残缺的情况，应当依照义注来了知。如说：“于湿生与化生中，色法最多有七十，或者最少有三十。”此处所说的“三十”，是指舌十法聚、身十法聚与心所依处十法聚，共有三十色法。此说乃就湿生者而言，于《大疏钞》(Mahāṭīkā)中如是说。然而难陀(Nanda)长老在《双论》(Yamaka)中主张：鼻根与舌根互相依存，犹如没有舌根残缺，鼻根残缺亦无。而在《根双论》(Indriya Yamaka)中——

ยสฺสวา ปน อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ อิตฺถีนํ อุปปชฺชนฺตีนํ ตาสํ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ ตาสงฺฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ. ยสฺสวา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ ปุริสานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ เตสํ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ วุตฺตํ.

又，于某者女根生起，于彼者鼻根亦生起耶？于投生之无鼻根女性，其女根生起，而非其鼻根生起。又，于某者男根生起，于彼者鼻根亦生起耶？于投生之无鼻根男性，其男根生起，而非其鼻根生起，如是说。

ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน ฆานเวกลฺลตาปิ อตฺถีติ ยุตฺตํ.

因此，按照义注中所说的理路，鼻根不具也是存在的，这是合理的。

วิภาวนิยํ ปน

然而在《明了义》(Vibhāvanī)中，

อปเร ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ สหจาริตา วุตฺตาติ อชิวฺหสฺส อสมฺภวโต อฆานกสฺสปิ อภาวเมว วณฺเณนฺติ. ตตฺถาปิ ยถา จกฺขุโสตานิ รูปภเว ฆาน ชิวฺหาหิ วินา ปวตฺตนฺติ. น เอวํ ฆานชิวฺหา อญฺญมญฺญํ วินา ปวตฺตนฺติ. [Pg.314] ทฺวินฺนํปิ รูปภเว อนุปฺปชฺชนโตติ เอวํ วิสุํ วิสุํ กามภเว อปวตฺติ วเสน เตสํ สหจาริตา วุตฺตาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ.

然而，另一些人主张，在《双论》(Yamaka)中，鼻根和舌根被称为俱生(sahacāritā)，他们解释说，因为无舌者不可能存在，所以无鼻者也不存在。即便如此，正如眼根(cakkhu)和耳根(sota)能在色界(rūpabhava)中无鼻根和舌根而存在，鼻根和舌根却不能彼此分离而存在，因为二者都不会在色界生起。因此，就它们在欲界(kāmabhava)中不能各自单独生起而言，说它们是俱生的，并非不能成立。此说合理。

โอกาสวาเร หิ เอกนฺตสหจาริตา วุตฺตมตฺเตน ปุคฺคเลสุ เอกนฺตสหจาริตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ. คพฺเภ มาตุกุจฺฉิมฺหิ เสนฺตีติ คพฺภเสยฺยกา. รูปาทีสุ ขนฺเธสุ สญฺชนฺติ ลคฺคนฺตีติ สตฺตา. ยถาห-รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท, โย ราโค, ยา นนฺทิ, ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, เตน สตฺโตติ วุจฺจตีติอาทิ. คพฺภเสยฺยาจ เต สตฺตาจาติ สมาโส. อณฺฑชาเจว ชลาพุชาจ. ตีณิทสกานิ ปาตุ ภวนฺติ. ยานิ กลลนฺติ วุจฺจนฺติ. ภาวทสกํ กทาจิ นลพฺภติ นปุํสกสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจกตฺวา ธมฺมหทยวิภงฺเค คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ อเหตุกานํ นปุํสกานํ อุปปตฺติกฺขเณ จตฺตารินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ. ตโตปรนฺติ คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปรํ. ปวตฺติกาเลติ เอกทสเม สตฺตาเห. ตถา หิ กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ เสสานิ จตฺตาริ สตฺตสตฺตติ รตฺติมฺหิ ชายนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เสสานีติ กายายตน มนายตนโต อวเสสานิ จตฺตาริ จกฺขุโสตฆานชิวฺหา ยตนานิ. สตฺตสตฺตติรตฺติมฺหีติ เอกาทสมสตฺตาหสฺส ปริโยสานรตฺติมฺหิ. อยญฺจ อตฺโถ ยมกฏีกาย ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

在处所品中，只因提及绝对俱生，并不能说在众生(puggala)中也有绝对俱生。在母胎中卧者，称为胎生者。于色等蕴中执着、附着者，称为有情。如所说：“罗陀(Rādha)！于色有欲、有贪、有喜、有爱，于彼处执着，于彼处深着，故称为有情。”等。“胎生者”与“有情”是复合词。卵生者(aṇḍaja)和胎生者(jalābuja)也是如此。三个十法聚显现，其被称为羯罗蓝(kalala)。其意为：无性者有时不得性十法聚。因此，《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中说：“胎生、无因、无性之有情，于结生刹那，四根显现，即身根、意根、命根、舍根。”“此后”，指胎生有情结生刹那之后。“于转起时”，指于第十一个七日。诚如《论事义注》(Kathāvatthuaṭṭhakathā)中所说：“其余四者于七十七夜中生。”此处“其余”，指身处、意处之外所余的眼、耳、鼻、舌四处。“于七十七夜中”，指第十一个七日之最后一夜。此义应于《双论疏》(Yamakaṭīkā)中阐明。彼处曾说——

คพฺภเสยฺยกสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส อุปปชฺชนฺตสฺส เอกทส มสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, โนจ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ.

对于住于母胎、最后有、正在投生、住胎未满十一个七日者，色处将不生起，而眼处将生起吗？

ยํ ปน ยสฺสวา ปน ยตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ. กามาวจรา จวนฺตานํ อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ. โนจ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ วุตฺตํ.

又，于任何人、于任何处，色处已生起，于其人、于其处，鼻处亦生起耶？对于从欲界死者、无鼻而正生于欲界者，以及色界有情，于彼等、于彼处，色处已生起，然于彼等、于其处，鼻处非生起。此处说“无鼻而正生于欲界者”。

ตํ [Pg.315] เย เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต กาลงฺกริสฺสนฺติ. เตสํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติจ วุตฺตํ. เอตฺถจ จกฺขุฆาเนสุ วุตฺเตสุ โสตชิวฺหา อวุตฺตาปิ อตฺถโต สิทฺธาเอว โหนฺตีติ.

此乃就将于十一个七日之内命终者，以及由不生鼻处之业而取结生者而言。于此，已说眼、鼻二处，耳、舌二处虽未说，义亦成立。

[๑๙๙] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[199] 然而在《明了义》(Vibhāvanī)中，

‘‘ปวตฺติกาเลติ สตฺตเม สตฺตาเหติ’’ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ.

“于转起时，即于第七个七日”之说，不应取。

อฏฺฐกถา วิโรธโต อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อฏฺฐกถา ปมาณโตติ.

因与义注相违，且于此等处，应以义注为准。

[๒๐๐] ยญฺจ ตตฺถ

[200] 又于此处，

‘‘ฏีกาการมเตน เอกาทสเม สตฺตาเห วาติ’’ วุตฺตํ. ตมฺปิ น สุนฺทรํ.

“或依疏(ṭīkā)作者之见，于第十一个七日”之说，亦不善。

นหิ อฏฺฐกถายํ นิทฺทิฏฺฐโต วุตฺโต วินิจฺฉโย ฏีกาการ มโตนาม สกฺกา วตฺตุนฺติ.

于义注中未明确指示之决择，实不可称为疏作者之见。

[๒๐๑] ยญฺจ ตตฺถ

[201] 又于此处，

‘‘กเมนาติ จกฺขุทสกปาตุภาวโต สตฺตาหาติกฺกเมน โสตทสกํ. ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ฆาน ทสกํ. ตโต สตฺตาหา ติกฺกเมน ชิวฺหาทสกนฺติ เอวํ อนุกฺกเมนาติ วุตฺตํ’’. ตํปิ น ทฏฺฐพฺพ.

“‘次第’者，谓眼十法聚显现后，经一七日，耳十法聚生；其后经一七日，鼻十法聚生；其后经一七日，舌十法聚生。如是次第而说。”此说亦不应取。

ยถาวุตฺต อฏฺฐกถาวิโรธตฺตา เอว.

诚如所说，正因与义注相违。

[๒๐๒] ยํปิ ตตฺถ

[202] 又于此处，

‘‘อฏฺฐกถายํปิ หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโต วา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

“于义注中亦曾开示此义”之说，亦不合理。

น หิ สานาม อฏฺฐกถา อตฺถิ. ยตฺถ อีทิโส อุปฺปตฺติกฺกโม ทสฺสิโต สิยา. นนุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐกถาสุ คพฺภเลยฺยกวเสนวา ปุริมํภวจกฺกํ วุตฺตํ. อนุปุพฺพปวตฺติทีปนโตติ วุตฺตนฺติ เจ.น. ตญฺหิ วิญฺญาณาทีนํ ปญฺจนฺนํ องฺคานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาวปวตฺติกฺกเมน ปาฬิยํ อาคตํ ปญฺจปทํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อายตนนิทฺเทสฏฺฐกถาสุ [Pg.316] ปน โส ปฏิกฺขิตฺโตเยว. นจ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต อุปฺปตฺติกฺกโม เถเรน อิธ กเมนาติ อิมินา ปาเฐน ทสฺสิโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺมา กเมนาติ อิธปิ เทสนกฺกเมนาติ อตฺโถ. เทสิตานีติ สมฺพนฺโธจ เวทิตพฺโพ.

实无此等义注，曾开示如是生起次第。“非于缘起义注中，以胎生者为例，说前有轮，以明次第转起耶？”若作此说，不然。彼乃就圣典中所来识等五支，以因缘生法相续次第之五句而说。然于处释义注中，彼说实已被驳。且不可言长老于此以“次第”一文，开示于诸义注中已驳之生起次第。是故，此处“次第”之义亦为“教说次第”。亦应知其与“已说”相关。

สจฺจสงฺเขป ฏีกายํ ปน

然而在《谛要疏》(Saccasaṅkhepaṭīkā)中，

สาขาวตฺถํ อติกฺกมฺม ปจฺฉา สตฺตเม สตฺตาเห จกฺขุ โสตฆานชิวฺหาทสกาจ อุปฺปชฺชนฺติ. ฏีกากาโรปน เอกาทสเม สตฺตาเหติ อาหาติ วุตฺตํ. ตํปิ นยุชฺชติ เยวาติ.

经过肢分位后，于第七个七日，眼、耳、鼻、舌十法聚生起。然疏作者说于第十一个七日。此说亦实不合道理。

เอตฺถ จ กลลาทีนํ อุปฺปตฺติกฺกโม สํยุตฺตเก วุตฺโต. ยถาห –

于此，羯罗蓝(kalala)等之生起次第，已于《相应》(Saṃyutta)中说。如说：—

ปถมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุทํ;

อพฺพุทา ชายเต เปสิ, เปสิยา นิพฺพตฺตเต ฆโน;

ฆนา ปสาขา ชายนฺติ, เกสา โลมา นขาปิจาติ.

初为羯罗蓝，羯罗蓝成疱；疱生为胚，胚成肉团；肉团生肢节，毛发爪甲生。

อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ. ตตฺถ ปถมนฺติ ปถเมน ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ติสฺโสติ วา ผุสฺโสติวา นามํ นตฺถิ. อถโข ตีหิ ชาติอุณฺณํสูหิ กตสุตฺตคฺเค สณฺฐิตเตลพินฺทุปมาณํ กลลํ โหติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

义注中亦说：此处“初”者，谓于最初结生识时，尚无帝沙（Tissa）或“富沙”(Phussa)之名。然有由三生温毛所作线端上，一滴油量大小之羯罗蓝。就此而说：—

ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล;

เอวํ วณฺณปฏิภาคํ, กลลํ สํปวุจฺจตีติ.

犹如芝麻油滴，澄清无垢之酥油；羯罗蓝之色相，亦如是而称说。

กลลา โหติ อพฺพุทนฺติ ตสฺมา กลลา สตฺตาหจฺจเยน มํสโธวนอุทกวณฺณํ อพฺพุทํนาม โหติ, กลลนฺติ นามํ อนฺต รธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ –

“由羯罗蓝而成疱”，是说羯罗蓝经过七日，转变成如洗肉水色的疱，“羯罗蓝”之名便消失了。对此亦有说：

สตฺตาหํ กลลํ โหติ, ปริปกฺกสมูหกํ;

วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, อพฺพุทํนาม ชายตีติ.

羯罗蓝为期七日，成熟聚合；转变其自性，名为“疱”者生。

อพฺพุทา ชายเต เปสีติ ตสฺมาปิ อพฺพุทา สตฺตาหจฺจเยน วิลีน ติปุสทิสา เปสินาม สญฺชายติ. สา มริจผาณิเตน ทีเปตพฺพา. คามทารกา หิ สุปกฺกานิ มริจานิ คเหตฺวา สาฏกนฺตเร [Pg.317] ภณฺฑิกํ กตฺวา ปีเฬตฺวา มณฺฑํ อาทาย กปาเล ปกฺขิปิตฺวา อาตเป ถเปนฺติ. ตํ สุกฺขมานํ สุกฺขมานํ สพฺพภาเคหิ มุจฺจติ. เอวรูปา เปสิ โหติ. อพฺพุทนฺติ นามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ –

“由疱而生胚”。是故，疱经过七日，如熔化的锡，生起名为“胚”者。此当以胡椒汁为例说明。村童采摘熟透的胡椒，用衣角包裹，榨取其汁，置于瓦片上，放于日光下。当其渐渐干燥时，便从各处脱落。胚即是此状。“疱”之名便消失了。对此亦有说：

สตฺตาหํ อพฺพุทํ โหติ, ปริปกฺกสมูหกํ;

วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, เปสินาม ปชายตีติ.

疱为期七日，成熟聚合；转变其自性，名为“胚”者生。

เปสิยา นิพฺพตฺตเต ฆโนติ ตโต เปสิโต สตฺตาหจฺจ เยน กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาโน ฆโนนาม มํสเปสิ ปิณฺโฑ นิพฺพตฺตติ. เปสีตินามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ –

“由胚而生肉团”。其后，胚经过七日，生成如鸡蛋形状的、名为“肉团”的肉块。“胚”之名便消失了。对此亦有说：

สตฺตาหํ เปสิ ภวติ, ปริปกฺกํ สมูหกํ;

วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, ฆโนตินาม ชายตีติ;

ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺฑํ, สมนฺตํ ปริมณฺฑลํ;

เอวํ ฆนสฺส สณฺฐานํ, นิพฺพตฺตํ กมฺมปจฺจยาติจ.

胚为期七日，完熟聚合；转变其自性，名为“肉团”者生。恰如母鸡卵，周匝而圆满；肉团之形相，由业缘而生。

ฆนา ปสาขา ชายนฺตีติ ปญฺจเม สตฺตาเห ทฺวินฺนํ หตฺถปาทานํ สีสสฺสจ อตฺถาย ปญฺจปีฬกา ชายนฺติ. ยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํปญฺจเม โข ภิกฺขเว สตฺตาเห ปญฺจปีฬกา ชายนฺติ. สณฺฐนฺติ กมฺม โตติ. เกสา โลมา นขาปิจาติ ทฺวาจตฺตาลีสเม สตฺตาเห เอตานิ ชายนฺตีติ. เอตฺถ จ ฉฏฺฐสตฺตาหาทโย ฉสตฺตาหา ปสาทนิสฺสยานํ องฺคปจฺจงฺคานํ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา ปริณตกาลา โหนฺติ. จกฺขาทีนิ ปน เอกาทสม สตฺตาหสฺส ปริโย สานทิวเส เอกโต ชายนฺตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. ยํ ปเนตฺถ ติลเตลสฺส ยถาพินฺทูติอาทินา กลลสฺส วณฺณสณฺฐานํ วุตฺตํ. ตํ โถกํ วฑฺฒิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺตมานํ. น หิ ตทา ตาทิสํ ปกติจกฺขุนา ทิฏฺฐํ วณฺณชาตํวา สณฺฐานํวา ตสฺส ปญฺญาเยยฺยาติ. อนุมานโต ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เอกาย อูกาย สตฺตโม ภาโค ลิกฺขานาม. ลิกฺขาย ฉตฺตึสติโม ภาโค รถเรณุนาม. รถเรณุสฺส ฉตฺตึสติโม. ตชฺชารี นาม. ตชฺชาริยา ฉตฺตึสติโม อณุนาม. อณุสฺส ฉตฺตึสติโม ภาโค ปรมาณุนาม. โส ปน อากาสโกฏฺฐาสิโก [Pg.318] มํสจกฺขุสฺส อาปาตํ นาคจฺฉติ. ทิพฺพจกฺขุสฺเสว อาคจฺฉตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสํ ฉตฺตึส ปริมาโน อณุ ปน ติตฺติจฺฉิทฺท ตาลจฺฉิทฺเทหิ ปวิฏฺฐสูริยรสฺมีสุ วฏฺฏิวฏฺฏิ หุตฺวา ปริพฺภมนฺโต ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. สกลํ ปน กลาปตฺตยปริมาณมตฺตภูตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปรมาณุโตปิ ปริตฺตกเมว สิยา. โส หิ สนฺตานานุพนฺธวเสน ปวตฺตตฺตา ขเณ ขเณ อุปจิตรูปกลาปสมูโหเอว โหตีติ เหฏฺฐิม โกฏิยา เอกูนปญฺญาสกลาปปริมาโณเอว สิยา. ตโต ปริตฺตเก สติ สนฺตาน ฆฏนสฺเสว อสมฺภวโตติ. ยํ ปน มหาฏีกายํ เต ปน กลาปา ปรมาณุปริมาณา โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ธาตูนํ จุณฺณมนสิการานุรูปมตฺตวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ทุตียจิตฺตนฺติ ปถม ภวงฺคจิตฺตํ. ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส ฐิติกาลํ. โอชาผรณมุปาทายาติ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว อพฺพุทภาว เปสิภาว ฆนภาวาทิ ปตฺตกาเล มาตุยา อามาสยคตาย อชฺโฌหฏาหาร สิเนหภูตาย โอชาย ชลาพุมูลา นุสาเรน วตฺถุสฺมึ ผรณกาลํ อุปาทาย, ยถาห –

由肉团生出支节，在第五个七日，为形成双手、双足与头部，生出五节。对此曾说：“诸比丘，在第五个七日，生出五节，由业而住。”发、毛、爪等在第四十二个七日生起。此处从第六个七日开始的六个七日，是作为净根所依的肢体与支节次第增长成熟的时期。眼等净根则在第十一个七日结束之日同时生起，于此当知究竟。此处所说羯罗蓝“犹如芝麻油滴”等色与形，是针对其稍微增长后而说，并非结生刹那所显现。因为那时肉眼无法见到其颜色或形态，只能通过推理得知：一只虱的七分之一称为虱卵，虱卵的三十六分之一称为战车尘，战车尘的三十六分之一称为铜屑，铜屑的三十六分之一称为极微，极微的三十六分之一称为最极微。此最极微属于空界，肉眼不可见，唯天眼能见，如是义注(aṭṭhakathā)中所说。然而，据说一个极微(aṇu)在透过针孔或锁孔射入的阳光中，可见其旋转飘浮。但在结生刹那，其（生命）体由三聚构成，其量可能比一最极微还小。因为它随相续流转，每一刹那都在积聚色聚，故在最低限度，也应有四十九个色聚。若少于此，则相续不可能形成。至于大疏(Mahāṭīkā)中所说“彼等色聚仅为最极微大小”，应理解为是就“对诸界作粉末想”的相应量而言。“第二心”是指最初的有分心。“住时”是指结生心的住时。“依于食素滋养”是指，当胎生者处于疱、胚、肉团等阶段时，母亲胃中食物所化之食素，通过脐带根部遍满其身之时。如说——

ยญฺจสฺส ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ.

母亲所食诸饭饮，胎儿赖此得存活；深居母腹隐蔽处，如是安住而存续。

อฏฺฐกถายญฺจ เตน โส ตตฺถ ยาเปตีติ ตสฺส หิ นาติโต อุฏฺฐิโต นาโฬ มาตุอุทร ปฏเลน เอกาพทฺโธ โหติ. โส อุปฺปลทณฺฑโก วิย ฉิทฺโท. เตน อาหารรโส สํสริตฺวา อาหารสมุฏฺฐานรูปํ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ โส ทสมาเส ยาเปติ. มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ มาตุยา ติโร กุจฺฉิคโต. มาตุกุจฺฉิยา อพฺภนฺตรคโตติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปน นาภินาฬสฺส อุฏฺฐิตกาลํ สนฺธาย นาติโต อุฏฺฐิโต นาโฬติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ อพฺพุทาทิกาเล ตสฺส นาตินาโฬนาม อุฏฺฐิโต สิยาติ. สํเสทโชปปาติกานํ ปน ยํกิญฺจิ ลทฺธํวา อตฺตโน เขฬํวา อชฺโฌหรณกาเล โอชาผรณํ อุปาทาย. เตน วุตฺตํ โอชาผรณมุปาทายอาหารสมุฏฺฐานาติ[Pg.319]. จุติจิตฺโตปริ สตฺตรสมจิตฺตสฺสาติ จุติจิตฺตโต อุปริ ปุพฺพกาเล สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส. กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ เตสํ ตโต ปฏฺฐาย อนุปฺปนฺนตฺตาเยว ตโต สตฺต รสมํ จุติจิตฺตํนาม โหติ. โน อญฺญถาติ. ปุเรตรนฺติ ตสฺส สตฺตรสมสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํเอว สนฺธาย วุตฺตํ. ตโตปรนฺติ จุติจิตฺตโต ปรสฺมึ โสฬสจิตฺตกฺขณปริมาเณ ขเณ. จิตฺตชาหารชรูปญฺจาติ จิตฺตชรูปสนฺตานํ อาหารช รูปสนฺตานญฺจ โวจฺฉิชฺชติ อนุปาทินฺนกสนฺตาเน เตสํ อุปฺปตฺติยา อสมฺภวโต. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ รูปสมุฏฺฐาเน วุตฺตเมว. ภาวทสกํนาม กามราคนิทานกมฺมสมุฏฺฐานํ โหตีติ ตพฺพิราค ภาวนากมฺมนิพฺพตฺเต รูปโลเก ตสฺส อลาโภ วุตฺโต. อาหารชกลาปานิจ น ลพฺภนฺติ อชฺโฌหฏา หารา ภาวโต, ตโตเยวจ สรีรคตสฺส อชฺฌตฺตาหารสฺสปิ รูปสมุฏฺฐานา ภาวโต. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน ตตฺถ ลพฺภมาน รูปกลาเปสุปิ คนฺธรสานํ โอชายจ อภาวํ วณฺเณติ. รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ จกฺขายตนํ รูปายตนํ, โสตา ยตนํ, มนา ยตนํ, ธมฺมายตนนฺติ จ, ปญฺจธาตุโย ปาตุภวนฺติ จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, โสตธาตุ, มโนวิญฺญาณ ธาตุ, ธมฺมธาตูติจ, ตโย อาหารา ปาตุภวนฺติ ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนา หาโร, วิญฺญาณา หาโรติ จ วิภงฺเควุตฺตตฺตา. เอตฺถจ ปาฬิยํ รูปโลเก โผฏฺฐพฺเพ ปฏิกฺขิตฺเตปิ กิจฺจนฺตรสพฺภาวา มหาภูตานํ ตตฺถ ปฏิลาโภ อวาริโต เอว โหติ. คนฺธาทีนํ ปน กิจฺจนฺตรเมว นตฺถิ. เยน เต ธมฺมมตฺตภาเวปิ ติฏฺเฐยฺยํ ตสฺมา เตสํ อวจนํ ตตฺถ อภาวเมว ทีเปตีติ อาจริยสฺส อธิปฺปาโย. ตถา ปน ภูตจตุกฺกํ ตตฺถ อตฺถิเยว, ยถาห-อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตาติอาทิ. โผฏฺฐพฺพายตนํ ปน โผฏฺฐพฺพ ธาตุจ ตตฺถ ปฏิกฺขิตฺตา. ตสฺมา สพฺเพสํ สภาวธมฺมานํ ธมฺมภาเว สมาเนปิ เยน กิจฺจวิเสเสน คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺพํ กพฬีการาหาโรติจ วุจฺจติ. ตสฺส นตฺถิตาย เตสํ เตน นาเม น ตตฺถ [Pg.320] อนุปลพฺภมานตํ สนฺธาย วิภงฺเค กถาวตฺถุมฺหิ ยมเก สูติ สพฺพตฺถ เตสํ ตตฺถ ปฏิกฺเขโป. มหาภูตานํ ปน นิสนฺท ธมฺมมตฺตภาเวน วิชฺชมานานํ เตสํ ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ อนุปเวโสติ ยุตฺโต สิยาติ วทนฺติ. ตีณิทสกานิ ชีวิตนวกญฺจาติ เอตฺถ อาจริยานนฺท มติยา จกฺขุสตฺตกํ โสตสตฺตกํ วตฺถุสตฺตกนฺติ เอวํ ตีณิ สตฺตกานิ ชีวิตฉกฺกญฺจาติ วตฺตพฺพํ. อภิริจฺฉตีติ อลพฺภมาเน ปถมํ วชฺชิเต ตตฺถ ลพฺภมานตาวเสน อวสิสฺสติ. อติเรกํวา โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ รูปโลเก วิย กามโลเก ชีวิตนวกํ กสฺมา วิสุํ น วุตฺตนฺติ. รูปโลเก ปน อาหารุปตฺถมฺภกสฺส อญฺญสฺสจ สกลสรีรพฺยาปิโน อนุปาลก ชีวิตสฺส อภาวา เอตเทว ตทุภยฏฺฐาเน ฐตฺวา สกลสรีรํ อนุปาเลตีติ ปากฏํ ตตฺถ ชีวิตนวกนฺติ วิสุํ วุตฺตํ. กามโลเก ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกา นุปาลกานิ พหูนิ ปากฏานิจ โหนฺติ. ตสฺมา ชีวิตนวกํ อปากฏนฺติ กตฺวา วิสุํ น วุตฺตํ สิยา. กามโลเกปิ ปน เอตํ อสิตาทิปาจกคฺคิวเสน ตสฺเสวจ อุทยภูตสฺส สกลสรี รานุปาลกสฺส อุสฺมาสงฺขาตสฺส กายคฺคิโน วเสน ปากฏเมว. ยํ สนฺธาย –

于义注(aṭṭhakathā)中，亦言彼于母胎中如是存活。其脐带从脐部生起，与母腹胎盘相连，犹如中空之莲茎，食物精华流经此处，生起食生色。如是存活十月。所谓“被覆于母胎中”，即是进入母胎之内。此处说“脐带从脐部生起”，应理解为是指脐带生起的时期，并非在凝冻等初期阶段便有名为脐带之物生起。对于湿生与化生者，则依其所获得的任何东西或吞咽自身唾液时营养素的遍布而活。因此说：“依营养素的遍布而有食生色”。所谓“死心之上第十七心”，是指死心(cuticitta)之前第十七个有分心(bhavaṅgacitta)。业生色(kammajarūpa)不再生起，因为从那时起它们就不再生起了；从那个刹那算起，死心是第十七个心，而非其他。所谓“更前”，正是指这第十七个心的生起刹那。所谓“其后”，是指死心之后的十六个心刹那期间。心生色与食生色，是说心生色相续与食生色相续被断除，因为在非执受相续中它们不可能生起。于此当说之事，已在色生起之章中说过。所谓性根十法聚(bhāvadasaka)，是由欲贪(kāmarāga)为因的业所生，在由修习离欲贪之业所感的色界(rūpaloka)中，它是不可能获得的。食生色聚(āhārajakalāpa)亦不可得，因为没有被吞咽的食物，也因此身体内部的食素不产生色法。然而阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老阐释说，即使在色界中获得了色聚(rūpakalāpa)，其中也没有香、味与营养素(ojā)。因为在《分别论》(Vibhaṅga)中说：在色界投生的刹那，五处(āyatana)显现：眼处、色处、耳处、意处、法处；五界(dhātu)显现：眼界、色界、耳界、意识界、法界；三食(āhāra)显现：触食、意思食、识食。于此，虽然圣典中排除了色界的触(phoṭṭhabba)，但由于大种(mahābhūta)有其他功能存在，故于彼处获得它们是不被阻止的。然而香等并无其他功能，使它们能仅以法的自性而存续，因此不提及它们，正显示了它们于彼处的不存在，这是阿阇梨的意趣。然而四种大种于彼处确实存在，如言：“无想有情(asaññasattānaṃ)的一个大种缘于三个大种”等。但触处(phoṭṭhabbāyatana)与触界(phoṭṭhabba dhātu)于彼处是被排除的。因此，虽然一切自性法(sabhāvadhammā)在作为“法”的层面上是相同的，但由于那使它们被称为香、味、触、段食(kabaḷīkārāhāra)的特定功能不存在，故就此名义而言，它们在色界中是不可得的。有鉴于此，《分别论》、《论事》(Kathāvatthu)及《双论》(Yamaka)等处才处处都排除了它们。但有人说，大种作为（其他色法的）结果而仅以法的性质存在，它们被包含在法处与法界中，这应是合理的。对于“三个十法聚与命根九法聚”，根据阿阇梨阿难的观点，应当说成是“眼七法聚、耳七法聚、心所依处七法聚，如是三个七法聚，以及命根六法聚”。所谓“剩余”，是指在最初排除了不可得者后，依于彼处可得的性质而存留，或为多余之义。此处，为何在欲界(kāmaloke)不像色界那样单独说命根九法聚呢？在色界，由于没有食物的支助，亦无其他遍布全身的维持生命者，唯此（命根九法聚）立于二者之处而维持全身，故于彼处明确地单独说命根九法聚。但在欲界，其他支助与维持者众多且明显，故命根九法聚不明显，因此未被单独提及。然而在欲界，通过消化火等，以及由其生起而遍布全身、被称为“暖”的“身火”，它也是明显的。有鉴于此——

อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺครนฺติ วุตฺตํ.

寿、暖与识，舍此身时，彼即被弃，如无用薪。

ตตฺถ อายูติ เตสุ ทฺวีสุ อคฺคีสุ ปติฏฺฐิตํ ชีวิตเมว วุจฺจติ. อุสฺมาติ เต ทฺเว อคฺคโย วุจฺจนฺติ. เยสุ ติกฺขมนฺทวเสน วิสม ภูเตสุ กาเย นานาพาธา อุปฺปชฺชนฺติ. ยถาห-พหฺวาพาโธ โหติ พหฺวาตงฺโก. วิสมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนา คโต โหติ อติอุณฺหายอติสีตลายาติ. สมภูเตสุ ปน สตฺตา นิราพาธา โหนฺติ. ยถาห-อปฺปาพาโธ โหติ. อปฺปาตงฺโก. สมเวปากินิยาคหณิยา สมนฺนาคโตโหติ. นาติสีตาย นจฺจุณฺหาย มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายาติ. เกจิ ปน อสิตาทิปาจกคฺคิสฺมึ เอว เอตํมญฺญนฺติ. เถเรนจนามรูปปริจฺเฉเทชีวิตนวกํ นาม, รูปโลเก วิสุํ สิยาติ วุตฺตํ.

其中，“寿”是指安住于那两种火中的生命。“暖”是指那两种火。当它们因过强或过弱而失调时，于身中便会产生各种疾病。如说：“多病多恼，具足不调和的消化力，过热或过冷。”而当它们处于平衡状态时，有情则无疾病。如说：“少病少恼，具足调和的消化力，不过冷也不过热，适中而堪于精勤。”但有些人认为这仅是指消化所食等之火。长老在《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中说：“名为命根九法聚者，于色界中是分离的。”

วิสุทฺธิมคฺเค [Pg.321] ปน เสเสสุ จตุสมุฏฺฐาเนสุ อฏฺฐสุ ชีวิตนว กญฺเจว ตีณิ โอชฏฺฐมกานิ จาติ เตตฺตึส เตตฺตึส รูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อฏฺฐสูติ ปาจกคฺคิอสฺสาส ปสฺสาสวชฺชิเตสุ ตีสุ เตโชโกฏฺฐาเสสุ ปญฺจสุ วาโย โกฏฺฐาเสสูติ อฏฺฐสุ. อิติ กามโลเกปิ สกลสรีรพฺยาปีสุ เตโชวาโย โกฏฺฐาเสสุ ลพฺภมานตฺตา เอตํ สกล สรีเรเอว ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนตฺถ กามโลเก วิย รูปโลเก รูปกลาปานํ นิโรธกฺกโม น วุตฺโตติ. วิเสสาภาวโต, รูปโลเกปิ หิ มรณกาเล ปน จุติจิตฺโต ปริ สตฺตรสมจิตฺตสฺส ฐิติกาล มุปาทาย กมฺมชรูปานิ นุปฺปชฺชนฺตีติอาทิโก นิโรธกฺกโม กามโลกสทิโสเยว. เกวลํ ปเนตฺถ อาหารชรูป นิโรโธนาม นตฺถิ, ตถา กเฬวร นิกฺเขโปจ. ตสฺมา ตตฺถปิ จุติจิตฺตโต ปรํ โสฬสจิตฺตกฺขณ ปริมาเณ เอกสฺมึ ขเณ จิตฺตชรูปสนฺตานํ โวจฺฉิชฺชติ. ตโต ปรํ อุตุสมุฏฺฐานรูปปรํปรา เอกทฺวิติ อจฺฉรากาลมตฺตํปิ ปวตฺติตฺวา โวจฺฉิชฺชตีติ ยุตฺตํ. นจ เอตฺตกมตฺเตน กาเลน ปวตฺตมานายปิ รูปสนฺตติยา มตกเฬวรํนาม สกฺกา ลทฺธุํ. ปสฺสนฺตานํ เอกกฺขเณน วิย สรีรสฺส อนฺตรธานสฺส ปญฺญายนโตติ. ยถาจ รูปโลเก, ตถา กามโลเกปิ อุปปตฺติเทวานํ อญฺเญสญฺจ โอปปาติกานนฺติ. เตสญฺหิ สรีรานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว สพฺพโส ปริปุณฺเณน กมฺมชกาเยน นิพฺพตฺตตฺตา กมฺมชรูเปหิ ฆนปูริตานิ สลฺลหุกภรานิ จ โหนฺติ. อิตรรูปานิ กมฺมชรูเปสุ ปติฏฺฐาย ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสํ จุติกาเล กมฺมชรูเปสุ นิรุทฺเธสุ ตานิ ตินฺน ปติฏฺฐานิ หุตฺวา จิรํ สนฺตานํ ฆฏฺเฏตุํ นสกฺโกนฺติ. โถกํ ปวตฺติตฺวา สพฺพโส นิรุชฺฌนฺติ. สรีรนิกฺเขโปนาม เตสํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ.

然而，在《清净道论》(Visuddhimagga)中说，在其余的四种来源（等起）中，于八个部分，命根九法聚以及三种食素八法聚，如此各有三十三种色法显现。其中，“八个部分”是指除去消化火、入出息的三种火界部分，以及五种风界部分。如是，在欲界中，由于在遍满全身的火界与风界部分中可以获得，故应知此遍于全身。于此或有疑问：为何此处不像欲界那样，宣说色界色聚的坏灭次第？因无差别故。在色界，临终时，从死心之前的第十七个心识的住时起，业生色便不再生起，此等坏灭次第与欲界实为相同。只是此处没有食生色的坏灭，亦无尸骸之遗弃。是故，于彼处，从死心之后，经十六心刹那量，于某一刹那，心生色相续断绝。其后，时节所生色之流转，纵使只持续一二弹指顷，亦会坏灭，此为应理。于如是短时内持续的色相续，尚不足以构成所谓的尸骸，因见者看来，其身躯犹如一刹那间消失。色界如此，欲界的化生天及其他化生者亦然。彼等之身躯，于结生刹那，即由圆满的业生身而生，为业生色所充满，且甚为轻快。其余诸色，依于业生色而转起。是故，彼等于命终时，业生色坏灭后，其余诸色即失所依，不能长时相续，稍转起后，便完全坏灭。应知彼等实无尸骸之遗留。

[๒๐๓] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[203] 然而，应予阐明的是

‘‘มรณกาเล ปน พฺรหฺมานํ สรีรนิกฺเขปาภาวโต สพฺเพสํปิ ติสมุฏฺฐานานิ ทฺวิสมุฏฺฐานานิจ สเหว นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

“然而，于命终时，因梵天无有尸骸之遗留，故所有三等起与二等起之色亦同时坏灭”，此说不善。

เอวญฺหิ [Pg.322] สติ สพฺเพสํ รูปพฺรหฺมานํ มรณาสนฺนจิตฺตานิ รูปํ นสมุฏฺฐาเปนฺตีติ อาปชฺชติ. น หิ มรณาสนฺน จิตฺต สมุฏฺฐิตานิ รูปานิ กมฺมชรูเปหิ สเหว นิรุชฺฌนฺตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยถาจตานิ กมฺมชรูปนิโรธโต โถกํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตถา อุตุชรูปานิปิ จิตฺตชรูปนิโรธโต โถกํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ น น สกฺกา วิญฺญาตุํ. นจ ตาวตฺตเกน กาเลน เตสุ ปวตฺต มาเนสุปิ สรีรนิกฺเขโปนาม สกฺกา ภวิตุนฺติ. พฺรหฺมานํ ปน ถิน มิทฺธาทีนํ นีวรณชาติยานํ อตฺถิตาย ตทนุรูปํ จิตฺตชรูปานํ ตทนุคติกานญฺจ อุตุชรูปานํ ลหุกครุกตาทิวิกาโร น น สมฺภวตีติ ลหุตาทิตฺตยํปิ คเหตฺวา วุตฺตํ เตวีสรูเปสูติ. ฆานาทิตฺตยภาวทฺวยวชฺชานิ เตวีสรูปานิ โหนฺติ. ตานิเยว จกฺขุ โสตวตฺถุ วิญฺญตฺติทฺวยวชฺชานิ อสญฺญีนํ สตฺตรเสว รูปานิ โหนฺตีติ โยชนา. อสญฺญีนํ ปน ครุลหุตาทิปกาโร จินฺเต ตพฺโพ. น วา จินฺเตตพฺโพ รูปธมฺมานํ รุปฺปนวิการสฺส พหุการณตฺตาติ. อุปปตฺติยนฺติ กามรูปาสญฺญีนํ ปฏิสนฺธิยา อุปฺปาทกฺขเณ. อุปฺปาทกฺขโณเอว หิ เอกนฺเตน อุปปตฺติขโณนาม โหตีติ. ปวตฺเตตูติ ปฏิสนฺธิยา ฐิติกฺขณโต ปฏฺฐาย สกเล ปวตฺติกาเล ปน นกิญฺจิปิ นลพฺภติ. ลพฺภติเยวาติ อธิปฺปาโย. น หิ อิทํนาม รูปํ ปวตฺเต นลพฺภติ. ปฏิสนฺธิยํเอว ลพฺภตีติ อตฺถีติ. [รูปปวตฺติกฺกโม]

若然，则将导致一切色界梵天临死之心不生起色法之过。因实不能谓临死心所生色与业生色同时坏灭。正如彼（心生色）于业生色坏灭后，稍时持续而后坏灭；同样，时节生色于心生色坏灭后，稍时持续而后坏灭，此非不可了知。然于如是短时内，纵彼等（色法）仍在持续，亦不可能有所谓尸骸之遗弃。至于梵天，因有惛沉、睡眠等盖之种类的存在，故与其相应的心生色，及随之而转的时节生色，发生轻、重等变化，非不可能。是故，亦摄取轻快等三法，而说“于二十三色中”。除去鼻、舌、身三净色及二性根，则有二十三色。从此等（色法）中，再除去眼、耳、心所依处及二表色，则无想有情仅有十七色，应如是连结。至于无想有情，其重、轻等变化，应思惟，或不应思惟，因色法毁坏变异之因甚多。于结生时，即于欲界、色界、无想有情结生之生起刹那。因生起刹那，确实即是结生刹那。于转起时，即从结生之住时起，于整个转起期间，无有何者不可得，意谓实皆可得。并非有某色法仅于结生时可得，于转起时不可得。[色法转起次第]

๑๖๑. เอวํ จิตฺตเจตสิก รูปสงฺคหํ กตฺวา อิทานิ ยถา นุปฺปตฺตํ นิพฺพานสงฺคหํ กโรนฺโต นิพฺพานํปนาติอาทิ มาห. นิพฺพานํ ปน นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. โลกุตฺตรสงฺขาตนฺติ โลกุตฺตรนฺติ ภควตา กถิตํ, ยถาห-กตเม ธมฺมา โลกุตฺตรา. จตฺตาโรจ อริยมคฺคา จตฺตาริจ สามญฺญผลานิ อสงฺขตาจ ธาตุ, อิเม ธมฺมา โลกุตฺตราติ. เอเตน นิพฺพานสฺส ปญฺญตฺติมตฺตภาวํ นิวตฺเตติ. น หิ โลกโวหารสิทฺธา ปญฺญตฺติ โลกุตฺตรานาม สกฺกา ภวิตุนฺติ. จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพนฺติ จกฺขุมนฺเตน จนฺทมณฺฑลํวิย จกฺขุนา ปฏิลทฺธมคฺคญาเณหิ อริยชเนหิ จตูหิ อริยมคฺคญาเณหิ ปจฺจกฺขโต ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ [Pg.323] อตฺโถ. ตตฺถ จตุมคฺคญาเณนาติ เอเตน ตาทิ สมฺหา ปฏิปตฺติมคฺคโต วิมุขานํ อนฺธปุถุชฺชนานํ ชจฺจนฺธานํ วิย จนฺท มณฺฑลสฺส ตสฺส อวิสยภาวํ ทสฺเสติ. น จ ชจฺจนฺธานํ จกฺขุมฺหิ อนุปลทฺธมตฺเตน จนฺทมณฺฑลํ นตฺถินาม โหตีติ. สจฺฉิกาตพฺพนฺติ เอเตน ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาวํ ทสฺเสติ. ยญฺหิ กิญฺจิ ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ นโหติ. ตํ สรูปโต กสฺส ปจฺจกฺขํนาม ภวิสฺสตีติ. ตทุภเยน ปนสฺส ปญฺญวนฺตานํ กลฺยาณกปุถุชฺชนานํ อนุมานโต สิทฺธตํ ทีเปติ, น หิ อนุมานโตปิ อตฺตโน พุทฺธิยํ อสิทฺธสฺส อปากฏสฺส สจฺฉิกิริยาย วายาโมปินาม อตฺถิ. เยน สจฺฉิกิริยา สิทฺธิยาติ. เอวํ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เกวลํ วิชฺชมานมตฺตเมว น โหติ. อถโข มหาเตชวนฺตํ มโหชวนฺตญฺจ ตํ โหตีติ ทสฺเสตุํ มคฺคผลานมาลมฺพณภูตนฺติ วุตฺตํ. เอเตน นิพฺพาเนน วินามคฺค ผลานํ อกิจฺจสิทฺธึ ทสฺเสติ. ตโต ตสฺส มหาเตชวนฺต ตํ มโหชวนฺตตญฺจ ทีเปติ. ยถา หิ มหิทฺธิโก เอโก ราชา โหติ. ตสฺส รฏฺเฐ เอกสฺมึ มหาคาเม เอโก คามโภชโก เอโกจ โจรเชฏฺฐโก มหาปริวาโร วสติ. เตจ อญฺญมญฺญํ วธาย ปริสกฺกนฺตา วิจรนฺติ. ตตฺถ คามโภชโก นครํ คนฺตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐหิ. โส น จิรสฺเสว ราชวลฺลโภ โหติ. ราชโต มหตึ อาณํ ลภติ. ตํ สุตฺวา โจรเชฏฺฐโก อิทานิ อิธวสนฺตสฺส มมชีวิตํ นตฺถีติ อตฺตโน ปริวาเรน สทฺธึ อฏฺฏวึ ปวิฏฺโฐ. คามโภชโกจ ตํอฏฺฏวึ ปวิฏฺฐํปิ มุญฺจิตุํ อทตฺวา คเหตฺวา วธิ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. มหิทฺธิกราชา วิย หิ นิพฺพานํ. คาม โภชโก วิย ญาณํ. โจรเชฏฺฐโก วิย โมโห. ปริวาร โจรา วิย เสสกิเลสา. ปุพฺเพ รญฺโญ อนุปฏฺฐา นกาเล คามโภชโก วิย ปุถุชฺชนญาณํ. อุปฏฺฐานกาเล คาม โภชโก วิย มคฺคญาณนฺติ. ตณฺหา ปวตฺตมานา อชฺฌตฺตพหิทฺธาทิ เภเทสุ ขนฺธาทิธมฺเมสุ วินนฺธมานาว ปวตฺตติ. ยถาห –

161. 如此将心、心所、色法总摄之后，现在，为了总摄依序而来的涅槃，故说“涅槃”等语。涅槃被称为涅槃，此乃其所指。所谓出世间法，即世尊所说的出世间法，如经云：“何等法为出世间？四圣道、四沙门果以及无为界，此等法为出世间。”由此否定了涅槃仅是概念的说法。因为世俗通用的概念，不可能成为出世间法。“应以四道智证知”——犹如具眼者以眼得见月轮，获得道智的圣者们应以四圣道智亲身证知涅槃。“应通达”即此义。此处“以四道智”表明：对于背离修行之道的愚痴凡夫，犹如天生盲人无法见月，涅槃不在其认知领域。但不可因盲人无法见月，就断言月轮不存在。“应证知”一句则显示涅槃的究竟实存性——因为任何非究竟实存之法，谁能亲见其自相呢？通过这两方面，向有智慧的善凡夫阐明：即使通过推理也能确信涅槃，若连推理都不能确信，或其智慧尚未显明者，又怎会有实证的努力，从而成就实证呢？既已阐明涅槃的究竟实存性，现在指出涅槃不仅实存，更具有大威德与大神力，故说“作为道果的所缘境”。这表明若无涅槃，道果就无法成就。进而彰显涅槃的大威德与大神力：譬如一位具大威德的国王，其境内某大村中住着一位村长与一个盗贼首领，盗贼首领有很多党羽。二者互相谋害。村长入城侍奉国王，不久成为宠臣，获授大权。盗首闻讯即率众逃入山林。村长仍追捕并杀了他。这个比喻应该这样理解：具威德国王比喻涅槃，村长比喻智慧，盗首比喻无明，党羽盗贼比喻其余烦恼。未亲近国王时的村长比喻凡夫智，亲近国王时的村长比喻道智。爱在内外等分别中，在五蕴等法上缠缚而现行。如经所说——

อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชาติ.

内结外结，众生为结所缠缚。

ตสฺมา [Pg.324] สา เวฬุคุมฺเพ เวฬุสาขา วิย วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานสมญฺญํ ลภตีติ วุตฺตํ วานสงฺขาตายตณฺหายาติ. นิกฺขนฺตตฺตาติ นิสฺสฏตฺตา. ตสฺสา วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตตฺตาติ อตฺโถ. เอเตน วานโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สภาวโตติ สนฺติลกฺขเณน. อชฺฌตฺตสมฺภูตานํ ติวิธวฏฺฏสนฺตาปานํ นิพฺพุติอตฺเถน. เตสํ สพฺพโส อภาวฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เอกวิธํปีติ ยถา จิตฺตํ สภาวโต เอกวิธํปิ ชาติธมฺมตฺตา ชาติภูมิสมฺปโยคาทิ เภเทน กาล ทิสาเทสปุคฺคลเภเทนจ วตฺถุโต ภินฺนเมว โหติ. น ตถา อิทํ นิพฺพานํ. อิทํ ปน สภาวโตปิ วตฺถุโตปิ อภินฺนเมว หุตฺวา เอกวิธํ โหติ. อิทญฺหิ อนมตคฺเค สํสาเร อตีเต เอตรหิ อนาคเตจ ปรินิพฺพุตานํ พุทฺธานํวา ปจฺเจกพุทฺธานํวา พุทฺธสาวกานํวา สพฺเพสํปิ เอกเมว โหติ. กสฺมา, อนิทฺทิสิตพฺพธมฺมตฺตา. วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปภนฺติ หิ ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ สงฺขตธมฺมานํ ขยนิโรธภาเวน สิทฺธตฺตา เอตํ ตพฺภาเวนเอว สุฏฺฐุ อภิพฺยตฺตํ กตฺวา ญาตพฺพํ. อนิทสฺสนนฺติ อนิมิตฺตธมฺมตฺตา พาลปุถุชฺชนานํ ทสฺสนวิสยภูเตน เกนจินิมิตฺเตน นิทสฺสิตุํวา กาลเภเทน ทิสาเทสปุคฺคลสนฺตาน เภเทน หีนปณีตาทิเภเทน จ ภินฺนํ กตฺวา นิทสฺสิตุํวา นารหตีติ อตฺโถ. อนนฺตนฺติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิรหิตํ. สพฺพโตปภนฺติ วฏฺฏทุกฺขปฏิปกฺขสิทฺเธหิ อนนฺเตหิ คุโณภาเสหิ สพฺพโต ปภาวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตถา อนิทฺทิสิตพฺพธมฺมตฺตาจ ปน อนมตคฺเค สํสาเร สพฺพาสุจ ทิสาสุ อสุกสฺมึ นาม กาเล อสุกายนาม ทิสาย นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. กสฺมา, อริยมคฺคํ ภาเวนฺเตน ยทา กทาจิ ยตฺถ กตฺถจิ อวสฺสํ อธิคนฺตพฺพตาวเสน สพฺพทา สพฺพตฺถ จ ลพฺภมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ วินเย, องฺคุตฺตเร, อุทาเนจ –

因此，爱(taṇhā)被称为“缠缚”(vāna)，正如竹林中的竹枝因相互缠绕或交织而得此称谓。所谓‘出离’即彻底脱离。超越其境界而安住，即是其义。由此显示‘从缠缚中出离’即是涅槃的含义。‘自性’是指寂静的相状。内在生起的三种轮回热恼的止息，意指它们完全不存在。即使只是一种，譬如心虽然自性为一，但因其生起之法性、与生起地之相应等差异，以及时间、方位、个人(puggala)等差别，从其所依(vatthuto)而言，仍然是多样的。但涅槃并非如此。这涅槃无论从自性或所依角度都是无有差别的、唯一无二的存在。因为在无始轮回中，过去、现在、未来一切诸佛、辟支佛或佛弟子所证悟的涅槃都是同一个。何以故？因为不可指陈的法性。世尊(bhagavā)曾说：‘识无显现、无限量、普照一切。’这里“识”(指涅槃)因有为法以灭尽、止息之相而成就，当善巧地了知其本质。‘无显现’指因无相法性，不能用任何相状为凡夫示现，也不应依时间差别、方位差别、个人(puggala)之相续差别或高下差别而分别示现。‘无限量’指无始无终。‘普照一切’指以对治轮回之苦的无量功德光辉普照一切之义。又因不可指陈的法性，在无始轮回中，不能说‘于某时某方不存在’。何以故？因修习圣道之人无论何时何地必定能证得，故一切时一切处皆可得。此义在《律藏》(Vinaya)、《增支部》(Aṅguttara Nikāya)及《自说经》(Udāna)中均有明示——

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยากาจิ โลเก สวนฺติโย มหาสมุทฺทํ อปฺเปนฺติ. ยาจ อนฺตลิกฺขา ธารา ปปตนฺติ. น เตน มหาสมุทฺทสฺส อูนตฺตํวา ปูรตฺตํวา ปญฺญายติ. เอว เมว โข [Pg.325] ภิกฺขเว พหูเจปิ ภิกฺขู อนุปาทิเสสาย นิพฺพาน ธาตุยา ปรินิพฺพายนฺติ. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํวา ปญฺญายตีติ.

诸比丘，譬如世间所有河流都流入大海，以及从空中降落的雨水，大海不会因此而显得减少或增多。诸比丘，同样地，即使众多比丘于无余依涅槃界中般涅槃，涅槃界也不会因此而显得减少或增多。

อฏฺฐกถาสุจ น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํวา ปูรตฺตํวา ปญฺญายตีติ อสงฺขฺเยยฺเยปิ มหากปฺเป พุทฺเธสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ นสกฺโกติ. ตทาปิ ตุจฺฉา นิพฺพาน ธาตูติ นสกฺกา วตฺตุํ. พุทฺธกาเล ปน เอเกกสฺมึ สมาคเม อสงฺขฺเยยฺยาปิ สตฺตา อมตํ อาราเธนฺติ. ตทาปิ นสกฺกา วตฺตุํ ปูรา นิพฺพานธาตูติ วุตฺตํ. พฺรหฺมนิมนฺตนสุตฺเตจ วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปภนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายญฺจ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพโต ปภาสมฺปนฺนํ. นิพฺพานโต หิ อญฺโญ โกจิ ธมฺโม ปภสฺสรตโรวา โชติวนฺตตโรวา ปริสุทฺธตโรวา ปณฺฑร ตโรวา นตฺถิ. สพฺพโตวา ปภูตเมว โหติ. นกตฺถจิ นตฺถีติ สพฺพโตปตํ. ปุรตฺถิมทิสาทีสุ หิ อสุกทิสายํนาม นิพฺพานํ นตฺถีติ นวตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ.

义注中也说：即使经过无数大劫，诸佛不出世，乃至没有一个有情能够般涅槃，那时也不能说涅槃界是空无的。然而在佛陀出世时，即使在一次集会中，也有无数有情证得不死(涅槃)，那时也不能说涅槃界是充满的。在《梵天招待经》(Brahmanimantanasutta)中也说：“识是无示现、无边际、遍处光明的。”义注中说：“遍处光明”即是遍处光明具足。因为没有任何法比涅槃更光明、更辉煌、更纯净、更洁白。涅槃在一切处都存在，无处不有。不能说在东方等某个方向没有涅槃。

เอวํสนฺเตปิ เอตํ นิรุทฺธเตกาลิกธมฺม สนฺนิสฺสเยน วิญฺญาย มานตฺตา นิรุทฺธธมฺมเภเทน ภินฺนํ กตฺวา อุปจริตุํ ลพฺภตีติ วุตฺตํ สอุปาทิเสสาติอาทิ. ตตฺถ อุปาทียติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ. อุปาทินฺนขนฺธปญฺจกํ. โสเยว เอกเทเสนวา อนวเสเสนวา ปหีเนหิ กมฺมกิเลเสหิ เสโสติ อุปาทิเสโส. สํวิชฺชติ ตสฺมึ สนฺตาเน อุปาทิเสโส ยสฺสา อธิคตกาเลติ สอุปาทิเสสา. นิพฺพานธาตูติ นิพฺพูติส ภาโว. สอุปาทิเสสาจ สา นิพฺพานธาตุจาติ สมาโส. นตฺถิ ตสฺมึ สนฺตาเน อุปาทิเสโส ยสฺสา อธิคตกาเลติ อนุปาทิเสสา, อนุปาทิเสสาจ สา นิพฺพานธาตุจาติ วิคฺคโห. วุตฺตญฺเหตํ อิติ วุตฺตเก-ทฺเว มา ภิกฺขเว นิพฺพานธาตุโย. กตมา ทฺเว, สอุปาทิเสสาจ นิพฺพานธาตุ, อนุปาทิเสสาจ นิพฺพานธาตูติอาทิ. ตตฺถ ปุริมา กิเลสนิพฺพานํนาม. ปจฺฉิมา ขนฺธนิพฺพานํนาม. ปุริมาวา ทิฏฺฐธมฺมิก นิพฺพานํนาม. ปจฺฉิมา สมฺปรายิก นิพฺพานํนาม. [Pg.326] ยถาห-เอกา หิ ธาตุ อิธ ทิฏฺฐธมฺมิกา สอุปาทิเสสา ภวเนตฺติ สงฺขยา. อนุปาทิเสสา ปน สมฺปรายิกาติ. องฺคุตฺตเร ปน สตฺตนิปาเต อุภโตภาควิมุตฺต ปญฺญาปิ มุตฺตานํ ทฺวินฺนํ ขีณาสวานํ ขนฺธุปาทิเสสวเสน กายสกฺขิทิฏฺฐิปตฺต สทฺธาวิมุตฺตธมฺมานุสารีสงฺขาตานํ จตุนฺนํ เสกฺขานํ อารทฺธวิปสฺส กสฺสจ โยคีกลฺยาณปุถุชฺชนสฺส กิเลสุ ปาทิเสสวเสน สอุปาทิเสสตา อนุปาทิเสสตาจ วุตฺตา. ตตฺเถว นวนิปาเต อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ โสตอกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจนฺนํ อนาคามีนํ สกทาคามิสฺส ติณฺณํ โสตาปนฺนานนฺติ นวนฺนํ เสกฺขปุคฺคลานํ กิเลสุปาทิเสสวเสน สอุปาทิเสสตา วุตฺตา.

即使如此，由于此（涅槃）是依止已息灭的三时法(niruddhatekālikadhamma)而被了知，故可将其视为已息灭之法的差别而加以区分，并以此来解说，所以说“有余依”(saupādisesa)等。其中，“所取”(upādi)是指被贪与见强烈执取者，即五取蕴。当产生五蕴的业与烦恼被部分或全部断除后，所存留的五蕴即是“余依”(upādisesa)。于证得时，其相续中尚有余依存在，即是“有余依”(saupādisesā)。“涅槃界”(nibbānadhātu)即是寂灭的状态(nibbūtibhāvo)。“有余依”与“涅槃界”合为“有余依涅槃界”。于证得时，其相续中已无余依，则名为“无余依”(anupādisesā)。“无余依”与“涅槃界”合为“无余依涅槃界”。如《如是语经》(Itivuttaka)中所说：“诸比丘，涅槃界有二种。是哪二种？有余依涅槃界与无余依涅槃界。”等。其中，前者名为“烦恼涅槃”(kilesanibbāna)，后者名为“蕴涅槃”(khandhanibbāna)。或者说，前者是“现法涅槃”(diṭṭhadhammikanibbāna)，后者是“后有涅槃”(samparāyikanibbāna)。正如所说：“一界于此现法中，有余依即有结之灭尽；无余依则在后有中。”在《增支部》(Aṅguttara)第七集中，关于俱分解脱(ubhatobhāgavimutta)与慧解脱(paññāvimutta)二种漏尽者，以蕴余依(khandhupādisesa)而说有余依与无余依；对于身证(kāyasakkhī)、见至(diṭṭhipatta)、信解脱(saddhāvimutta)、随法行(dhammānusārī)这四种有学，以及已开始修习内观(vipassanā)的行者与善凡夫(kalyāṇaputhujjana)，则以烦恼余依(kilesupādisesa)而说有余依与无余依。在同书第九集中，又说：中般涅槃者(antarāparinibbāyī)、生般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)、无行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)、有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)、上流至色究竟天者(uddhaṃsota-akaniṭṭhagāmī)这五种不还者，以及一来者(sakadāgāmī)、三种入流者(sotāpanna)，此九种有学个人，皆以烦恼余依而说有余依。

เนตฺติยํ ปน อรหตฺตผลํปิ สอุปาทิเสสนิพฺพานนฺติ วุตฺตํ. ตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอตฺถจ มคฺคกฺขเณ กิเลสานํ ขโย สอุปาทิ เสสํนาม. จุติ อนนฺตเร ขนฺธานํ อนุปฺปาโท อนุปาทิเสสํนาม. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิวนฺธานาม กิเลเสสุ สติเอว ชายนฺติ. อสติ นชายนฺติ, ตสฺมา เตปิ กิเลสกฺขเยน สเหว ขิยฺยนฺติ. ยาวจุติยา ปวตฺตมานํ ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธสนฺตานํ ปน ขีณาสวสฺสปิ ปุริมภเว ปวตฺตกมฺมกิเลสานํ ผลนิสนฺทภูตํ สพฺพสตฺตานํ ธมฺม ตาสิทฺธํ. ตสฺมา ตํ ขีเณสุปิ กิเลเสสุ ยาวจุติยา ปวตฺต ติเยว. จุติกฺขเณ ตสฺส นิโรโธปิ ธมฺมตานิโรโธ เอว. โย ปน ตทนนฺตเร ปุนภวสฺส อนุปฺปาโท. โส กิเลสกฺขเยน สเหว สิทฺโธ. น เกวลํ ตทนนฺตเร ปุน ภวสฺเสว. ตโต ปรํปิ อนมตคฺค สํสาเร ภวปรํปราย อนุปฺปาโทปิ เตน สเหว สิทฺโธ. สพฺพญฺเจตํ เอกเมว นิพฺพานํ. เอวํสนฺเตปิ ขนฺธาวเสสสฺส ภาวา ภาวเลสํ อุปาทาย อยํ เภโท วุตฺโตติ วุตฺตํ ทุวิธํ โหติ การณปริยาเยนาติ ทุวิธ ปญฺญาปนสฺส การณเลเสนาติ อตฺโถ.

然而，在《导论》(Netti)中，阿罗汉果(arahattaphala)也被称为有余依涅槃，但此处不采此说。在此，道之刹那(maggakkhaṇa)烦恼的灭尽名为“有余依”，死后诸蕴的不生起名为“无余依”。因为结生(paṭisandhi)之缚，仅在烦恼存在时才会产生，不存在时则不生，所以它们也随着烦恼的灭尽而同时灭尽。然而，直至死亡仍在延续的现世诸蕴相续，即使对漏尽者而言，也是过去世所行之业与烦恼的果报相续，此乃一切有情之法性。因此，即使烦恼已尽，此相续也一直延续至死亡。死之刹那它的息灭也只是法性之灭。而其后未来生的不生起，是与烦恼的灭尽同时成就的。不仅是其后的未来生，从此以后，在无始轮回(anamatagga saṃsāra)中，有之流转的不生起，也与此同时成就。这一切都是同一个涅槃。即使如此，由于蕴之残余存在与否的微细差别，而说有此区别。因此说“由原因之理而有二种”，其义为：“作二种施设，是由于微小的原因”。

ยสฺมา ปน สงฺขตธมฺมานาม สปลิโพธธมฺมตฺตา นานาปลิโพเธหิ นิจฺจกาลํ ชนํ ปีเฬนฺติ. สนฺตสุขํนาม ลทฺธุํ นเทนฺติ. สนิมิตฺต ธมฺมตฺตาจ กิเลสานํ ชรามรณาทีนญฺจ สพฺเพสํ อนตฺถานํ วตฺถุ ภูตา [Pg.327] ภูมิภูตา โหนฺติ. สปณิหิตธมฺมตฺตาจ สพฺพทุกฺขานํ มูลภูตํ อาสาทุกฺขํนาม นิจฺจกาลํปิ ชเนนฺติ. ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขสิทฺเธน คุณเภเทน ติวิธํเภทํ ทสฺเสตุํ สุญฺญตนฺติอาทิ มาห. ตตฺถ สพฺพปลิโพธ วิวิตฺตตฺตา สุญฺญตํ. สกฺกายทิฏฺฐิยา หิ สติ พาลานํ ยตฺตกา ปาปกมฺมปลิโพธา อปาย ทุกฺขปลิโพธาจ สนฺทิสฺสนฺติ. ปณฺฑิตานํจ ตโต อตฺตานํ รกฺขนตฺถํ ยตฺตกา กลฺยาณกมฺมปลิโพธา สนฺทิสฺสนฺติ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรโธเยว สพฺเพ เต สกฺกายทิฏฺฐิมูลเก ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกติ. น วินา เตน อญฺโญ โกจิ. ตสฺมา โสนิโรโธ เตหิ ปลิโพเธหิ วิวิตฺโต โหติ, ตถา ราคกฺขโยเยว ราคมูลเก ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกติ. น วินา เตน อญฺโญ โกจิ. โทสกฺขโยเยว โทสมูลเก. โมหกฺขโยเยว โมหมูลเกติอาทิ วตฺตพฺพํ. อิติ นิพฺพานํ สพฺพปลิ โพเธหิ วิวิตฺตตฺตา สุญฺญตํนาม.

然而，因为有为法具有障碍的性质，总是以各种障碍持续地困扰有情，使他们难以获得寂静的快乐。又因为有为法具有相的性质，所以成为一切烦恼以及老死等等所有不幸的所依与基础。又因为有为法具有愿求的性质，所以总是产生作为一切痛苦根源的渴爱之苦。因此，为了通过其对立面所成就的功德差别来显示三种不同，才说“空”(suññata)等等。于此，因为远离一切障碍，所以是“空”。因为若有身见(sakkāyadiṭṭhi)存在，愚人会遭遇各种恶业的障碍和恶趣苦的障碍，而智者为了保护自己，也会遭遇各种善业的障碍。只有有身见的止息，才能止息所有以有身见为根基的障碍，没有其他方法可以做到。因此，有身见的止息，是远离这些障碍的。同样，只有贪欲的灭尽，才能止息以贪欲为根基的障碍，没有其他方法可以做到。嗔恨的灭尽才能止息以嗔恨为根基的障碍，愚痴的灭尽才能止息以愚痴为根基的障碍等等，应当这样说。因此，涅槃因为远离一切障碍，所以名为“空”。

นิมิตฺตํ วุจฺจติ อุปฺปาทปวตฺตมูลโก โอฬาริกากาโร. เยน สมนฺนาคตา สงฺขตธมฺมา สพฺเพสํ กิเลสานํ ชรามรณานญฺจ วตฺถุภูตา ภูมิภูตา โหนฺติ. ตถา สพฺเพสํ มารานํ สพฺเพสํ เวรานํ สพฺเพสํ โรคาทิ อนตฺถานํ วตฺถุภูตา ภูมิภูตา โหนฺติ. ยโต เต มารเธยฺยาติปิ มจฺจุเธยฺยาติปิ วุจฺจนฺติ. กาล ทิสา เทส สนฺตานาทิ เภเทน หีนปณีตาทิ เภเทนจ เภทํ คจฺฉนฺติ. นิพฺพานํ ปน สพฺเพสํ นิมิตฺตธมฺมานํ ขยนิโรธภาเวน สิทฺธตฺตา นตฺถิ. ตสฺมึ นิมิตฺตนฺติ อนิมิตฺตํ. ตญฺหิ สพฺเพสํ กิเล สาทีนํ อนตฺถานํ วตฺถุภูเต นิมิตฺตธมฺเม วิทฺธํเสตฺวา เตสํ อนตฺถานํ อภาวํ สาเธนฺตํ นิจฺจํ ติฏฺฐติ. นจ ตํ กาลเภเทน ภินฺนํ โหติ. อิทํ อตีเต อสุกกปฺเป อสุกพุทฺธสฺส นิพฺพานํ, อิทํ อนาคเต, อิทํ เอตรหีติ. นาปิ ทิสาเภเทน ภินฺนํ. อิทํ ทสสุ ทิสาสุ อสุกายนาม ทิสาย นิพฺพานํ, อิทํ อสุกาย นามาติ. นจาปิ เทสเภเทนวา สนฺตานเภเทนวา ภินฺนํ. อิทํ มนุสฺสโลเก อิทํ เทวโลเก อิทํ พฺรหฺมโลเกติ วา อิทํ มนุสฺสานํ อิทํ เทวานํ อิทํ พฺรหฺมานนฺติวาติ. ตถา ปณีตาทิ เภเทน [Pg.328] ภินฺนํ น โหติ. อิทํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. อิทํ ปจฺเจกพุทฺธานํ. อิทํ พุทฺธสาวกานนฺติ.

“相”(nimitta)被称为以生起和延续为根本的粗显形态。有为法具备此相，成为一切烦恼和老死的所依与基础。同样，它也是一切魔、一切怨恨、一切疾病等不幸的所依与基础。因此，它们被称为魔的领域，也被称为死亡的领域。它们由于时间、方位、地域、相续等的不同，以及低劣和殊胜等的不同而有所区别。然而，涅槃因由一切相法之灭尽与止息而成就，于其中无相，故称“无相”(animittaṃ)。此无相能摧毁作为一切烦恼等不幸所依的相法，从而成就彼等不幸的不存在，并且恒常安住。它不因时间而有分别，不会说：“这是过去某个劫中某佛的涅槃，这是未来的，这是现在的。”也不因方位而有分别，不会说：“这是十方中某个方位的涅槃，那是某方位的。”也不因地域或相续而有分别，不会说：“这是人间的，这是天界的，这是梵天界的”；或者说“这是人类的，这是天神的，这是梵天的。”同样，它也不因优劣而有分别，不会说：“这是一切智佛的，这是独觉佛的，这是佛弟子的。”

ปณิหิตํ, ปณิธานํ, ปณิธิ, ปตฺถนา, อาสา, ชีฆจฺฉา, ปิปาสาติ อตฺถโต เอกํ. สงฺขตธมฺมาจ ลพฺภมานาปิ ภิชฺชนธมฺมตฺตา ปุนปฺปุนํ ลทฺธุํ อาสา ทุกฺขํนาม วฑฺเฒนฺติ. อาสาทุกฺขสฺส ปริยนฺโตนาม นตฺถิ. สพฺพญฺจ ทุกฺขํ อาสามูลกํ โหติ. อาสาสทิสํ ทุกฺขนิทานํนาม นตฺถิ, นิพฺพานํ ปน สยํ ปิปาสวินยธมฺมตฺตา อาสาสงฺขาตํ สพฺพํ ตณฺหาปณิธึวา ฉนฺทปณิธึวา วิเนนฺตํ วิธเมนฺตํ วตฺตตีติ นตฺถิ. ตสฺมึ ปณิหิตนฺติ อปฺปณีหิตํ. เอตฺถจ ทุวิธํ สุขํ เวทยิตสุขํ สนฺติสุขนฺติ. ตตฺถ มนุสฺส ทิพฺพ พฺรหฺม สมฺปตฺติโย ลภิตฺวา อนุภวนวเสน ปวตฺตํ ปีติโสมนสฺส สุขํ เวทยิตสุขํนาม. ตํ ปน ขเณขเณ วิชฺชุวิย ภิชฺชนธมฺมํ. สมฺปตฺติโยจ อนิจฺจธมฺมา. สพฺเพ เต อปริยนฺตํ อาสาทุกฺขํ ภิยฺโย วฑฺเฒนฺติเยว. ตสฺมา สพฺพํ เวทยิตสุขํนาม อาสา ทุกฺขชนกตฺตา เอกนฺเตน ทุกฺขเมว โหติ. ยถาห-ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ. ธมฺมเสนาปตินาจ กตมํ ตํ อาวุโส สาริปุตฺต นิพฺพาเน สุขํ, ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถีติ ปุฏฺเฐน เอตเทเวตฺถ อาวุโส นิพฺพาเน สุขํ, ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถีติ วุตฺตํ. สนฺติสุขํนาม อตฺตนิ อุปฺปนฺนานํวา อุปฺปชฺชิตุํ ปจฺจุปฏฺฐิ ตานํวา กิเลสาทีนํ อปายทุกฺขาทีนญฺจ อตฺตโน สมฺมาปโยคํ ปฏิจฺจ วิมุจฺจนสุขํ. เอตเทเวตฺถ เอกนฺตสุขํ อจลสุขํ. เอตสฺมิญฺหิ อสติ ปุถุชฺชนานํ มนุสฺส ทิพฺพพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อนุภวนฺตานํปิ อวสฺสํ ปตฺตพฺพฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐิตาเนว โหนฺติ อวิจินิรย ภยาทีนีติ. ตสฺมา สพฺพสฺส เวทยิตสุขมูลกสฺส อาสาทุกฺขสฺส สนฺติสุขทีปกํ อิทํ อปฺปณิหิตปทํ นิพฺพานสฺส เอกํ มหนฺตํ คุณปทํ โหตีติ.

“愿求”(paṇihita)、愿望、希求、祈愿、希望、饥与渴，在意义上是相同的。有为法即使得到，也会坏灭，因此一再追求只会增长希望之苦。希望之苦没有止境。一切痛苦都以希望为根源。没有比希望更甚的苦因。而涅槃自身即是调伏渴望之法，能调伏、遣除一切被称为“希望”的贪爱之愿或意欲之愿，因此其中无有愿求，是名“无愿”(appaṇihita)。于此，乐有两种：受乐(vedayitasukhaṃ)与寂静乐(santisukhaṃ)。其中，通过获得人、天、梵天的福报而体验的喜与悦之乐，名为受乐。然而此乐如闪电般刹那坏灭，其福报亦是无常法。这一切只会令希望之苦一再增长。因此，一切受乐因能产生希望之苦，故其本质即是苦。如言：“凡所有受，皆是苦。”当法将舍利弗被问到：“贤友舍利弗，涅槃中何乐可言，因为那里没有感受？”他回答说：“贤友，涅槃的乐，就在于没有感受。”寂静乐是指，依于自己的正精进，从自身已生起或将生起的烦恼、恶趣苦等中解脱之乐。这才是究竟不动摇之乐。若无此乐，则凡夫即使享受人、天、梵天之福，也必将面临无间地狱(aviciniraya)之怖等。因此，对于一切以受乐为根本的希望之苦，此阐明寂静乐的“无愿”一词，即是涅槃的一大功德。

อาการ เภเทนาติ ติวิธสฺส สุญฺญตาทิกสฺส คุณโกฏฺฐาสสฺส เภเทน. เอตฺถจ ยเทตํ อนมตคฺเค สํสาเร อชฺฌตฺตํ อนุสยิตฺวา อาคตานํ กิเลสานํ มคฺคกฺขเณ อชฺฌตฺตเมว นิรุชฺฌนํ ขิยฺยนํ. ตํ ขยธาตุ นิโรธธาตุ สงฺขาตํ เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ. [Pg.329] เอกา ธมฺมธาตุ โหติ. เอโก ปรมตฺถธมฺโม โหติ. ขยฏฺเฐน นิโรธฏฺเฐน สภาวโต วิชฺชมานตฺตา, น หิ ตํ ปญฺญตฺติรูปํ โหติ. กาเย ญาเณจ สรูปโต อุปลทฺธตฺตา, ทุวิธญฺหิ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณํ กายสจฺฉิกรณํ ญาณสจฺฉิกรณญฺจ. ยถาห-ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ. อุสฺสหิตฺวา ตุเลติ. ตุลยิตฺวา ปทหติ. ปหิตตฺโต สมาโน กาเยนเจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ. ปญฺญายจ ตํ ปฏิวิชฺฌ ปสฺสตีติ. ตตฺถ อนมตคฺเค สํสาเร อชฺฌตฺตํ นิจฺจํ สนฺตาเปตฺวา ปริทยฺหิตฺวา อาคตานํ กิเลสานํ มคฺคกฺขเณ อชฺฌตฺตเมว นิรุชฺฌนํ นิพฺพายนํ กายสจฺฉิกรณํนาม. เอวํ กาเยน สจฺฉิกตฺวา ปุน ปจฺจเวกฺขนฺโต อชฺฌตฺตํ ตํ นิรุชฺฌนํ ญาเณน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ. นิรุทฺธา เม กิเลสาติ ชานาติ, อิทํ ญาณสจฺฉิกรณํนาม. เตสุ กาย สจฺฉิกรณํ อนนฺตํ อปริมาณํ วฏฺฏทุกฺขํ เขเปติ. ญาณสจฺฉิกรณํ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทติ. ปญฺญตฺติธมฺเมสุ เอว รูปํ สจฺฉิกรณํนาม นตฺถีติ. ตสฺส ปน นิรุชฺฌนสฺส สุญฺญตธมฺมตฺตา มนฺทพุทฺธีนํ ตสฺมึ ตุจฺฉสญฺญา นิรตฺถกสญฺญา สณฺฐาติ. อนิมิตฺต ธมฺมตฺตา ตสฺมึ อภาวมตฺตสญฺญา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสญฺญา สณฺฐาติ. อปฺปณิหิตธมฺมตฺตา ตณฺหาวสิกา ชนา ตสฺมึ สุขํ นาม กิญฺจิ นตฺถีติ มญฺญนฺติ.

以行相的差别，即是空性(suññata)、无相(animitta)、无愿(appaṇihita)这三种功德部分的差别。于此，在无始的轮回中，潜藏于内心的诸烦恼，于道之刹那在内心止息、灭尽。这被称为灭界、止息界，是一个法处、一个法界、一个胜义法。因其具有灭尽之义、止息之义，且自性实有，故非概念法。又因其可通过身与智如实证得，故涅槃的证悟有两种：身证(kāyasacchikaraṇa)与智证(ñāṇasacchikaraṇa)。如言：“生起意欲而精进，精进后加以衡量，衡量后努力实践，已努力者即以身证悟胜义谛，并以慧通达而见。”其中，在无始的轮回中，恒常于内心烧灼、煎熬的诸烦恼，于道之刹那在内心止息、寂灭，此名为身证。如是以身证悟后，复又返观，以智亲见其内心之止息，了知“我诸烦恼已灭尽”，此名为智证。于此二者中，身证能灭除无量无边的轮回之苦，智证能生起不小的喜悦。在概念法中，并无此等证悟。然而，因彼止息具有空性，故智慧低下者对其生起空虚想、无益想；因其是无相法，故对其生起纯属非有想、胜义上不存在想；因其是无愿法，故为贪欲所制之人认为“其中无有任何乐”。

เย ปน ยถาวุตฺตํ ขยนิโรธมตฺตํ นิพฺพานํนาม นโหติ. ตญฺหิ อภาวมตฺตํ ปญฺญตฺติรูปํ โหติ. นิพฺพานญฺจนาม คมฺภีราทีนํ อนนฺตคุณานํ วตฺถุ โหติ, นจ อภาวมตฺตํ เตสํ วตฺถุ ภวิตุํ อรหติ. นิพฺพานํ ปรมํ สุขนฺติ วุตฺตํ. นจ อภาวมตฺเต กิญฺจิ สุขํนาม สกฺกาลทฺธุํ. ตสฺมา โย ตสฺส ขยนิโรธสฺส ปจฺจโย อตฺถิ. ยสฺสจ อานุภาเวน โส ขยนิโรโธ สิชฺฌติ. เอต เทว นิพฺพานํ นามาติ อิจฺฉนฺติ. เตสํปิ วฏฺฏทุกฺข สนฺติโต อติเรกปโยชนํนาม นลพฺภติ. นิพฺพานสฺสจ คุณปทานิ นาม อนนฺตานํ วฏฺฏธมฺมานํ ปฏิปกฺขวเสน สิชฺฌนฺติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ยตฺตกานิ อคุณปทานิ วฏฺฏธมฺเมสุ ลพฺภนฺติ, ตตฺตกานิ เตสํ ขย นิโรเธ อนนฺตานิ คุณปทานิ หุตฺวา สิชฺฌนฺติ. โย ขยนิโรโธปิ [Pg.330] ตาว วิสุํ ธมฺมภาเวนวิญฺญาตุํ ทุกฺกโรคมฺภีโร โหติ. ยโต ตํ อภาวมตฺตํ ปญฺญตฺติรูปํ มญฺญนฺติ. คุณปทานํ ปนสฺส คมฺภีรภาเว วตฺตพฺพเมวนตฺถิ. สนฺติสุขญฺจ นาม วฏฺฏทุกฺขานํ วูปสนฺตตาเอว. เตสํ วูปสโม สุโขติ หิ วุตฺตํ. วูปสนฺตตาติจ เตสํ สพฺพโส ขยนิโรโธเอวาติ วฏฺฏทุกฺขปริยาปนฺนานํ สพฺพ เวทยีตสุขานํ อุกฺกํสคตา ตสฺส ขยนิโรธสฺส ปรมสุขตา สิทฺธา โหตีติ. ตสฺส ปน ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาเว ตาว อิทํ สุตฺตํ.

然而，有些人认为，涅槃并非仅仅是如前所述的灭尽与止息，因为那只是纯属非有的概念法。而涅槃是深奥等无量功德之事，纯属非有者不应成为彼等之事。经中说“涅槃是至上之乐”，而在纯属非有中，不可能获得任何乐。因此，他们认为：“凡是彼灭尽与止息的因缘，以及凭借其威力而成就彼灭尽与止息者，彼即是涅槃。”然而，他们也无法获得超越轮回苦之寂静的额外利益。涅槃的诸功德，是依对治无量的轮回法而成就，非由他法。因此，轮回法中有多少过失，于彼灭尽与止息中，就有多少无量的功德成就。仅是此灭尽与止息，要作为一独立的法来理解，已是甚深难行，因此他们认为其是纯属非有的概念法。至于其诸功德的甚深，则更无须言说。所谓寂静之乐，即是轮回诸苦的平息。经中说“彼等之平息是乐”，而平息即是彼等的完全灭尽与止息。因此，作为轮回苦所含摄的一切乐受的最高状态，彼灭尽与止息的至上之乐得以成就。关于其在胜义上实有，有此经为证。

อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. โน เจ ตํ ภิกฺขเว อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, น ยิมสฺส ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมาจ โข ภิกฺขเว อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตีติ.

诸比丘，有那未生、未有、未作、无为者。诸比丘，若是没有那未生、未有、未作、无为者，于此则无从知晓已生、已有、已作、有为者的出离。诸比丘，正因为有那未生、未有、未作、无为者，是故得以知晓已生、已有、已作、有为者的出离。

ตตฺถ อชานนํ อชาตํ. ชาติกฺขโยติ อตฺโถ. อภวนํ อภูตํ. อภาโวติ อตฺโถ. อกรณํ อกตํ. อสงฺขรณํ อสงฺขตํ. อุปฺปาเทตุํวา ปวตฺเตตุํวา สงฺขารทุกฺขสฺส อภาโวติ อตฺโถ. ชาติกฺขโยติวา วิสุํ เอกา ธมฺมธาตุ โหติ. ตสฺมา วิสุํ ธมฺมภาวํ สนฺธาย นตฺถิ ชาตํ เอตฺถาติ อชาตนฺตีปิ ยุชฺชติเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ, สงฺขตธมฺมานาม ปจฺจเย สติ ชายนฺติ. อสติ น ชายนฺตีติ ชาตํ วิย อชาตํปิ เตสํ อตฺถิ. ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ โหตีติ อตฺโถ. ยทิจ อชาตํนาม นตฺถิ, ชาตเมว อตฺถิ. เอวํสติ อตฺตนิ กิเลสานํ อชาตตฺถาย สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตานํปิ สพฺเพ กิเลสธมฺมา ชาตาเยว สิยุํ. โน อชาตา. กสฺมา, อชาตสฺสนาม นตฺถิตายาติ. เอสนโย สพฺเพสุ ทุจฺจริตธมฺเมสุ อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺเขสุ, ทิฏฺฐธมฺเมจ สพฺเพสุ โรคาพาธภยุปทฺทเวสุ. เอวญฺจ สติ โลเก สพฺเพ ปุริสการา ปุริสถามา ปุริสปรกฺกมา นิรตฺถกา เอว สิยุนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย โน เจตํ ภิกฺขเว.ล. ปญฺญาเยถาติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน [Pg.331] อชาตํนาม เอกนฺเตน อตฺถิเยว. ตสฺมา อตฺตนิ อชาตตฺถาย สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํ เต เอกนฺเตน นชายนฺติ. เอวํ สติ สพฺเพ ปุริสการา ปุริสถามา ปุริสปรกฺกมา สตฺถกา เอว โหนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ยสฺมาจ โข ภิกฺขเวติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา อวิชฺชานิโรธา สงฺขาร นิโรโธ. สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ.ล. ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ เอวํ วุตฺตสฺส นิโรธสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาวํ ทสฺเสติ. อตฺถิ สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถวจนตฺตา. ตตฺถ นิโรโธ ทุวิโธ ชาตนิโรโธ อชาตนิโรโธติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชิตฺวา นิโรโธ ชาตนิโรโธนาม. มจฺจูติจ มรณนฺติจ เอตสฺเสวนามํ. อชฺฌตฺตปริยา ปนฺนานํ กิเลสาทีนํ อุปฺปาทสฺสปิ สพฺพโส อภาโว อชาต นิโรนาม. โย สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพุปธินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. อยมิธาธิปฺเปโต, อยเมว หิ สพฺพปลิโพเธหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญโตนาม. กิเลสานํ ชารามรณาทีนญฺจ วตฺถุภูตสฺส นิมิตฺตสฺส อภาวา อนิมิตฺโตนาม. สพฺพทุกฺขานํ นิทานภูตสฺส อาสาทุกฺขสฺส อภาวา อปฺปณิหิโตนาม. เตน วุตฺตํ สุญฺญตํอนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺเจติ ติวิธํ โหตีติ. ปทนฺติอาทิ นิพฺพานสฺส เววจนานิ. ตญฺหิ วิสุํ อสํมิสฺโส เกวโล อุปลพฺภมาโน เอโก ปรมตฺถ ธมฺโมติ ปทํ นาม. โกฏฺฐาสตฺโถ หิ ปทสทฺโท. ยถา ปทโส ธมฺมํ วาเจยฺยาติ. จวนาภาเวน อจฺจุตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อติกฺกมฺม ปวตฺตตฺตา อจฺจนฺตํ. สงฺขรณกิจฺจรหิตตฺตา อสงฺขตํ. อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวโต อนุตฺตรนฺติ. วานมุตฺตา ตณฺหา วิมุตฺตา, มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก ธมฺเม เอสึสุ อธิคจฺฉึสูติ มเหสโย, พุทฺธา.

此处，不生起即是未生，意为生之灭尽。“无有”即“未存在”，意为“无有”。“不作”即“未作”，“不造作”即“未造作”，意为没有生起或运行诸行苦。“生的灭尽”也可单独作为一法界。因此，针对单独的法性而言，“此处没有生起”也可说为“未生”。这是说，有为法在有因缘时生起，无因缘时则不生起，因此，对于它们而言，未生也像已生一样存在。其意是说，未生是究竟真实存在的。如果说“未生”是不存在的，只有“已生”存在，这样即使正确修行以令烦恼不生，一切烦恼法也都会变成已经生起，而不是未生。为什么呢？因为名为“未生”者不存在。这个道理适用于一切恶行法、恶趣苦、轮回苦，以及现世的一切疾病、灾祸、怖畏、厄难。如果这样，世间一切人的努力、精进、勇猛就都变成徒劳无功了。因为这个缘故，世尊说“诸比丘，非如此……可知”等等。然而，“未生”确实是绝对存在的。因此，正确修行以令烦恼不生的人，其烦恼绝对不会生起。这样，一切人的努力、精进、勇猛才会有效。因为这个缘故，世尊才说“诸比丘，确实有”等等。至此，（经文）显示了“无明灭则行灭，行灭则识灭……苦蕴灭”，像这样所说的“灭”，是究竟真实存在的。因为“有”这个词表达的是存在的意思。此处的“灭”有两种：已生灭和未生灭。已经生起然后灭尽，名为“已生灭”，也就是死亡和命终。内在的烦恼等完全不生起，名为“未生灭”，也就是所谓的“一切行之寂止，一切依之舍离，爱尽、离欲、灭、涅槃”。这就是这里所指的，因为它远离一切障碍，所以名为“空”；因为作为烦恼、老死等所依的相不存在，所以名为“无相”；因为作为一切痛苦根源的期望之苦不存在，所以名为“无愿”。所以说有“空、无相、无愿”这三种。“句”等等是涅槃的别名。因为它独特、不混杂、纯粹，作为唯一可证的胜义法，所以名为“句”。“句”这个词有“部分”的意思，比如“逐句地诵读法”。因为没有衰亡，所以是“无堕”；因为它超越过去与未来而行，所以是“究竟”；因为它没有造作的功能，所以是“无为”；因为没有比它更超胜的法，所以是“无上”。离于渴爱、解脱贪欲，寻求并证得大戒蕴等法者，是为大仙，即诸佛。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是，此为《阿毗达摩概要》之释义，名为《胜义灯》。

จตุตฺถวณฺณนาย รูปนิพฺพาน สงฺคหสฺส

第四释义：色与涅槃摄

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

สมุจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

集摄胜义灯

๑๖๒. เอวํ [Pg.332] ฉหิ ปริจฺเฉเทหิ จตฺตาโร ปรมตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํ ตํตํราสิสงฺขาตํ สมุจฺจยํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. เย สลกฺขณา ทฺวาสตฺตติวิธา วตฺถุธมฺมา มยา วุตฺตา. อิทานิ เตสํ สมุจฺจยํ ยถาโยคํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ สลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ ปเทหิ ทสวิธานิ อนิปฺผนฺนรูปานิ ปฏิกฺขิปติ. น หิ ตานิ อตฺตโน อาเวนิกภูเตน สภาว ลกฺขเณน อนิจฺจตาทิ สามญฺญลกฺขเณนจ สลกฺขณานิ โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถตาย อภาวโต. ตโตเยวจ วตฺถุธมฺมาจ นโหนฺติ. สรูปโต อนุปลพฺภมานตฺตา. ทพฺพวาจโก หิ อิธ วตฺถุสทฺโท. ทพฺพญฺจนาม อิธ สรูปโต ลพฺภมาโน สภาโว เอว. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ มคฺคผล ปจฺจเวกฺขนญาเณสุ สรูปโต ลพฺภมาน สภาวตา วุตฺตา โหติ. อนิปฺผนฺนรูปานํ วิย จ วตฺถุธมฺม สนฺนิสฺสเยน ทิสฺสมานธมฺมมตฺตภาวํ วา ปญฺญตฺติธมฺมานํ วิย ปริกปฺปิตาการมตฺตภาวํวา สสวิสาณ กจฺฉปโลมาทีนํ วิย สพฺพโส อภูต ปริกปฺปิต มตฺตภาวํวา นิวาเรตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถจ ทฺวาสตฺตติวิธาสลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ วจเน ปโยชนํ นทิสฺสติ. เตสุ หิ ทฺวาสตฺตติวิเธสุ เอกจฺเจ เอว ธมฺมา ปุริเมสุ ตีสุ สงฺคเหสุ อาคตา. ปจฺฉิเมจ สพฺพสงฺคเห อนิปฺผนฺนรูปานิปิ อธิปฺเปตานิเอวาติ. เอตฺถจ วตฺถุธมฺมาสลกฺขณาติ ปเทหิ อนิปฺผนฺนรูปานํ สลกฺขณตา ปฏิกฺขิปเน ยํ วตฺตพฺพํ. ตํ รูปสมุทฺเทส ทีปนิยํ วุตฺตเมวาติ. เอกนฺตากุสลชาติยานํ อาสว จตุกฺกาทีนํ สงฺคโห อกุสลสงฺคโห, น อกุสล สมฺปยุตฺตตฺตาเยว อกุสลภูตานํ จิตฺตผสฺสาทีนนฺติ. กุสลา กุสลาพฺยากตมิสฺสกานํ สงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห.

162. 如是以六章显示四种究竟法，今为说明彼等被称为各个蕴集的总集，故说初偈：“我已宣说具有自相之七十二种事法，今当随宜总说彼等。”其结合如下：于此，以“具有自相之事法”一语，即排除十种非所造色。盖彼等非以其固有的自性相，以及无常等共通相而具有自相者，以其绝非究竟法故。亦非事法，以其自性不可得故。此处，“事”(vatthu)一词指实体(dabba)，所谓实体即指自性可得的自法。由此亦说明涅槃、道、果、省察智等具有自性可得的自法。当知此语亦遮止：如非所造色之仅依事法而显现的法；或如概念法之仅为所构想的行相；或如兔角龟毛等之纯属无而构想。然此处言“七十二种具有自相之事法”似无必要。盖于此七十二种中，若干法已含摄于前三摄，而在最后的“一切摄”中亦意指了非所造色。此处，以“事法有自相”一语，在排除非所造色的有自相性时，凡应说者已于〈色集释〉中阐明。纯粹不善类的四漏等的总集为不善总集，而非那些仅因与不善相应而成为不善的心、触等（的总集）。善、不善、无记混杂者之总集为混杂总集。

โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, พุชฺฌนฺติ เอตายาติ กตฺวา. โพธิยา ปกฺขา โพธิปกฺขา. โพธิสมฺภาราติ อตฺโถ. โพธิ ปกฺเขสุ ภวา [Pg.333] อนฺโตคธาติ โพธิปกฺขิยา. เตสํ สงฺคโหติ โพธิปกฺขิยสงฺคโห. สพฺเพสํ อนวเสสานํ ปรมตฺถธมฺมานํ สงฺคโห สพฺพสงฺคโห. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิยฏฺเฐนจ อาสว สทิสตฺตา อาสวา. ยทิจ ตทุภยฏฺเฐน อาสวานาม สิยุํ. อิเม โลภาทโย เอว อาสวานาม สิยุํ. ปุปฺผาสวาทโย หิ โลเก ฉ ปญฺจ รตฺติมตฺตํ วา สตฺตฏฺฐรตฺติมตฺตํ วา สยํปิ กุมฺเภสุ ปริวาสํ คณฺหนฺติ. กุมฺเภจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. อิเม ปน อนมตคฺเค สํสาเร สยํปิ สตฺตสนฺตาเน ปริวาสํ คณฺหนฺติ. สตฺตสนฺตานญฺจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. สกลํ สตฺตสนฺตานํ สทา อาสวปูริตเมว โหติ. ยถาห-จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ นิวีสมานา นิวีสตีติอาทิ. ตตฺถ เอสา ตณฺหา ปริยุฏฺฐานวเสน อุปฺปชฺชมานา เอตฺเถว อุปฺปชฺชติ. อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปุน อนุสยภาเวน ปริวาสํ กตฺวา นิวีสมานา เอตฺเถว นิวีสตีติ อตฺโถ. ยาวจ อริยมคฺคโธวนํ นลพฺภติ. ตาว สนฺตานํ คูถปูริตกูปํ วิย ทุพฺพิโสธํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปุปฺผาสวาทโยจ มทํ ชเนนฺตา มุหุตฺตเมว ชเนนฺติ. อิเม ปน ยาว อริยมคฺคํ นลภติ. ตาว นิจฺจมทํ ชเนนฺติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อิเมเยว จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิ ยฏฺเฐนจ อาสวานาม ภวิตุํ อรหนฺตีติ.

菩提被称为四道中的智慧，因为通过它而觉悟。菩提的支分称为菩提分，意思是菩提资粮。属于菩提分、包含在内的就是菩提分法。这些菩提分法的集合就是菩提分法总集。一切无余的胜义法的总集就是一切总集。由于具有长期别住(cirapārivāsiya)和令人迷醉(madaniya)的特性，与酒(āsava)相似，故称为漏(āsava)。如果具备这两种特性，就可以称为漏。这些贪欲等才是漏。世间的花酒等最多五六天或七八天就会在容器中自行别住，也会让容器中的东西别住。而这些漏在无始轮回中，自身在众生相续中长期别住，也让众生相续长期别住。一切众生相续总是充满漏。例如经中所说：“眼在世间是可爱的、悦意的，众生的贪爱就在这里生起，并安住于此”等等。这里的贪爱以遍缠的方式生起，就在此处生起；生起后又以随眠的方式别住，并安住于此。只要还没有获得圣道的洗涤，众生的相续就像充满粪便的井一样难以洗净。花酒等只是暂时让人陶醉，而这些漏只要还没有获得圣道，就会一直让人陶醉。因此从长期别住和令人迷醉这两种特性来看，只有这些才真正配称为漏。

วิสนฺทนฏฺเฐนวา อาสวสทิสตฺตา อาสวา, ยถา หิ กุธิต กุฏฺฐิโน มหาวณมุเขหิ ยูสสงฺขาโต อาสโว วิสนฺทิตฺวา ปิโลติกขณฺฑานิ ทูเสติ, เอวํ อิเมปิ ฉหิทฺวาเรหิ วิสนฺทิตฺวา ฉฬารมฺมณานิทูเสนฺตีติ. อายตํวา สํสารทุกฺขํ สวนฺติปสวนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อาสวา. อถวา, ภวโต อาภวคฺคา ธมฺมโต อาโคตฺรตุมฺหา สวนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. อาสทฺทสฺส อวธิอตฺถโชตกตฺตา. อวธิจ ทุวิโธ มริยาทวิสโย อภิวิธิวิสโยจาติ ตตฺถ ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พหิกตฺวา ปวตฺตติ. โส มริยาทวิสโย นาม. ยถา อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติ. ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา ปวตฺตติ, โส [Pg.334] อภิวิธิวิสโยนาม. ยถา อาพฺรหฺมโลกา ภควโต กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโตติ. อิธ ปน อภิวิธิวิสโย ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ภวคฺคญฺจ โคตฺรภุญฺจ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา สวนฺตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

或以漏泄之义，漏(āsavā)如脓汁(āsavo)。犹如患疮的麻风病人，从大疮口漏泄出称为脓汁的分泌物，污染了布块；如是，此等漏亦从六门漏泄，污染六所缘。或因其流出并增长(savantipasavanti)广大的轮回之苦，故名为漏。又或，从有(bhava)至于有顶(bhavagga)，从事(dhamma)至于种姓(gotrabhu)，依所缘而流转，故名为漏。此前缀“ā”字有界限之义。界限有二，即限定范围与包含范围。其中，若相关的行为将作为界限的自身排除在外而发生，则为限定范围。例如：“天雨至于华氏城(Pāṭaliputta)”。若相关的行为遍及并包含作为界限的自身而发生，则为包含范围。例如：“世尊(bhagavato)的美名上达于梵天界(brahmaloka)”。于此，当知是包含范围。是故，当知其义为：遍及并包含有顶与种姓地而流转。

[๒๐๔] วิภาวนิยํ ปน

[204] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中

อวธิจ มริยาทอภิวิธิวเสน ทุวิโธติ วตฺวา ปุน ตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ตตฺถ อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติอาทีสุวิย กฺริยํ พหิกตฺวา ปวตฺโต มริยาโท. อาภวคฺคาสทฺโท อพฺภุคฺคโตติอาทีสุวิย กฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺโต อภิวิธี’’ติ วทติ. ตํ น ยุชฺชติ.

界限先说分为限定与遍及两种，随后又解释道：“在此，如‘天从波吒厘子城降雨’等事例中，排除行为而发生的，是限定；如‘声名远扬直至有顶地’等事例中，遍及行为而发生的，是遍及。”此说不恰当。

น หิ อววิธิวิสยภูโต ภวคฺโค โลกตฺตยพฺยาปกํ สทฺทสฺส อพฺภุคฺคมนกฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ. นจ อวธิภูโต อตฺโถ กฺริยํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. กฺริยาเอว ปน ตํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา มูลฏีกายํ-ทุวิโธหิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโยจ. อภิวิธิวิสยํ กฺริยาพฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ, อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโตติ. อิตรํ พหิกตฺวา, อาปาตลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโวติ. กาเมติ อิจฺฉตีติ กาโม. โสเอว อาสโวติ กามาสโว. กามียติวา โอฬาริเกน กาเมน อิจฺฉียตีติ กาโม. ปญฺจกามคุณมุเขน เทสิโต สพฺโพ กามาวจรธมฺโม. อิธ ปน ตํ นาเมน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา, กาโมเอว อาสโวติ กามาสโว. กามาวจรธมฺเมสุ อสฺสาทนาภินนฺทน วเสน ปวตฺโต กามราโค. เถเรน ปน อยมตฺโถว อิจฺฉิโต. วกฺขติ หิ กามภว นาเมน ตพฺพตฺถุกา ตณฺหา อธิปฺเปตาติ.

有顶并非遍及范围的界限，它不能遍及那遍布三界的声名远扬之行而发生。界限之义并非将行为置于其外或其内而发生，这是不恰当的。唯有行为本身将其（界限）置于其外或其内而发生，这才是恰当的。因此，在《根本疏》(Mūlaṭīkā)中说：界限有两种，即遍及范围和非遍及范围。遍及范围是行为遍及而发生，如“世尊的声誉达到有顶”。另一种是将其排除在外，如“天从波吒厘子城(Pāṭaliputta)开始下雨”。欲求、希求，故名欲(kāma)。此欲即是漏，故为欲漏(kāmāsava)。或者，由于被粗重的欲所希求，故名欲。通过五妙欲之门所阐释的，是一切欲界法。然而在此，（欲）之名意指的是以其为所缘的渴爱；此欲即是漏，故为欲漏。在欲界法中，以品味与欢喜的方式而发生的，是欲贪(kāmarāga)。然而长老(Thera)所意指的正是此义。因为他将要说，以欲有之名，所意指的正是以其为事的渴爱。

[๒๐๕] วิภาวนิยํ ปน

[205] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中

ปุริมตฺโถว วุตฺโต. โส อนุปปนฺโน, เถรมตานุคตสฺส อิธาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อวุตฺตตฺตา.

前义已说。此说不恰当，因为它没有说到此处所意指的、随顺长老之意的含义。

ภวาสโวติ [Pg.335] เอตฺถ ทุวิโธ ภโว กมฺมภโว อุปปตฺติภโว จ. ตตฺถ มหคฺคตกุสลธมฺมา กมฺมภโว. ตํนิพฺพตฺตา วิปาก ธมฺมา อุปปตฺติภโว. อิธปิ ภวสทฺเทน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา. ภโวเอว อาสโวติ ภวาสโว. ตสฺมึ ทุวิเธ ภเว นิกนฺติวเสน ปวตฺโต รูปารูปราโค.

于“有漏”(bhavāsava)中，有两种有(bhava)：业有(kammabhava)和生有(upapattibhava)。其中，广大善法是业有；由其所生的异熟法是生有。在此，“有”一词也意指以其为所缘的渴爱。有即是漏，故为有漏。于此二有中，以喜爱的方式而发生的，即是色界与无色界之贪。

[๒๐๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[206] 然而，至于《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中所说：

‘‘สสฺสต ทิฏฺฐิสหคโตจ ราโค เอตฺเถว สงฺคยฺหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ.

“与常见(sassatadiṭṭhi)相应的贪就在此处被摄入”，此说不恰当。

ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคต วิปฺปยุตฺต โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตีติ หิ อฏฺฐกถากณฺเฑ วุตฺตํ. ยตฺถ ปน กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ อาคตํ. ตตฺเถว สสฺสตทิฏฺฐิ สหคโต ราโค ยากาจิ กุสลากุสล กมฺมภวนิกนฺติ ยากาจิ อุปปตฺติภวปตฺถนา. สพฺพา ภวตณฺหายํ สงฺคหิตาติ ยุตฺตา. อิธ ปน ยถาวุตฺตํ ภวาสวํ ถเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสเว เอว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ.

在义注(aṭṭhakathā)中说，有漏在四种与见行不相应、贪俱的心生起中生起。然而在说到欲爱(kāmataṇhā)、有爱(bhavataṇhā)、无有爱(vibhavataṇhā)之处，与常见相应的贪，以及任何对善或不善业有的喜爱，以及任何对生有的希求，都包含在有爱之中，这是恰当的。然而在此处，除了如前所述的有漏，所有的贪都包含在欲漏之中，这才是恰当的。

[๒๐๗] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตํ.

[207] 由此，彼处所说亦然。

‘‘ตติโย ภาทิฏฺฐิสหคโต’’ติ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

“第三者，与见相应”，此亦被驳斥。

ยากาจิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว. โยโกจิ โมโห อวิชฺชาสโว. เอตฺถ สิยา, กสฺมา อิเม เอว อาสวาติ วุตฺตา. นนุ อญฺเญปิ มานาทโย จิรปาริวาสิยฏฺฐาทิยุตฺตา เอว โหนฺตีติ. สจฺจํ. อิเมสุ ปน กามาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ สพฺเพกามวิสยา มานาทโย ปริวุฏฺฐาเอว โหนฺติ. ตสฺมึ วิมุตฺเต วิมุตฺตาเอว, ตถา ภวาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ ภววิสยา. ทิฏฺฐาสเวจ ปริวุฏฺเฐ สติ ทิฏฺฐิวิสยาติ. อวิชฺชาปน เตสํ ติณฺณํปิ มูลภูตาติ. อิติ อิเม เอว ปาริวาสิยฏฺฐาทีสุ ปธานภูตา โหนฺติ. อิตเร ปน ตทนุพนฺธมตฺตาเอว สมฺปชฺชนฺตีติ น เต อาสวาติ วิสุํ วตฺตุํ อรหนฺตีติ. อตฺตนิ ปติตํ ชนํ อนสฺสาสิกํ กตฺวา อชฺโฌตฺถ รนฺโต [Pg.336] หนติ มาเรตีติ โอโฆ. ปกติมโหโฆ. ตถา อวหนนฏฺเฐน ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆสทิสาติ โอฆา. ยทิจ อวหญฺญนฏฺเฐจ ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆานาม สิยุนฺติอาทิโก ปสงฺโค มานาทีนญฺจ โอฆภาว ปริหาโร วุตฺต นเยน เวทิตพฺโพ.

任何见即是见漏。任何痴即是无明漏。在此或许会问：为何只说这些是漏？难道慢等烦恼不也具有长久随住等义吗？确实如此。然而，当欲漏被断除时，所有以欲为所缘的慢等烦恼也会被断除；当其解脱时，彼等亦解脱。同样地，当有漏被断除时，以有为所缘者亦然；当见漏被断除时，以见为所缘者亦然。而无明是此三者的根本。因此，在长久随住等义中，这些才是主要的。其他的烦恼只是随之而生，因此不应单独称为漏。将堕入其中的众生，使其无所依怙，淹没并杀害，故名瀑流(ogha)。这是自然的巨大瀑流。同样地，因有冲走义与难渡义，故与瀑流相似，名为瀑流。若说“因有冲走义与难渡义即可名为瀑流”等，此类推论以及慢等烦恼并非瀑流的解释，应依已说之理了知。

วฏฺฏสฺมึวา ภวยนฺตเกวา สตฺเต โยเชนฺตีติ โยคา. ภวนฺตรจุติยา สห ภวนฺตรปฏิสนฺธึ คนฺเตนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. อภิชฺฌาติ สพฺพสฺส ราคสฺเสตํ นามํ. ตสฺมา รูปารูป ราคาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. พฺยาปาโทติปิ สพฺโพ โทโส เอว. อิทํ สจฺจาติ นิเวโสติ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ ปวตฺโต มิจฺฉาภินิเวโส. วฏฺฏทุกฺขโต วิมุตฺติยา อมคฺคภูตํเยว โคสีลโควตาทิกํ ปรโต อามสนํ ตถา ตถา กปฺเปตฺวา คหณํ สีลพฺพตปรามาโส. เอตฺถจ ปรโตติ ภูตสภาวปจฺจนิกโตติ อตฺโถ. กายสทฺโท ปน สพฺพตฺถ รูปกาเย นามกาเยจ ปวตฺโตติ อติตกาเยน ปจฺจุปฺปนฺน กายํ ปจฺจุปฺปนฺนกาเยนจ อนาคตกายํ คนฺเถติ ฆเฏตีติ กายคนฺโถ. อถวา, กาเย คณฺโฐติ กายคณฺโฐ. อชฺฌตฺต คณฺโฐติ อตฺโถ. นิคณฺโฐนาฏปุตฺโตติอาทีสุวิย คณฺฐสทฺโท คณฺฐิยํ ปวตฺโต. ภุสํ อาทิยนฺติ อมุญฺจนคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานานิ. กิเลสภูโต กาโมเอว อุปาทานํ กามุ ปาทานํ. วตฺถุภูตํวา กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ.

将众生套在轮回或有轮中，故名轭(yoga)。将此有之死与彼有之结生连接、系缚，故名结(gantha)。贪欲(abhijjhā)即是一切贪之名。因此，色界与无色界之贪也包含在此处，应如是知。嗔恚(byāpādo)即是一切嗔。执此为真实，即“唯此是真，余者皆妄”，如此发生的即是邪执。将并非能解脱轮回之苦的牛戒、狗戒等，从他处听闻而如此这般地设想、执取，此即戒禁取(sīlabbataparāmāso)。此处“从他处”意为“违背真实自性”。身(kāya)一词，于一切处通用于色身与名身，以过去身连结现在身，以现在身连结未来身，故名身结(kāyagantho)。或者说，身中之结，即身结，意为内结。如在尼干陀·若提子(Nigaṇṭha Nāṭaputta)等语中，“结”字亦用于结缚之义。猛烈地执取，以不放的方式执取，故名取(upādāna)。作为烦恼的欲即是取，故名欲取(kāmupādāna)。或者，执取作为事物的欲，故名欲取。

ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ติวิธ มหาทิฏฺฐิโย อญฺญาปิวา สาสเน โลเกจ สนฺทิสฺสมานา วิปรีตคาหภูตา ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐุปาทานํ. ยถาคหิตํวา ปุริมทิฏฺฐึ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อุปาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. โคณกุกฺกุราทีนํ ตํตํปกติจาริตฺตํ สีลํ นาม. ตเมว สุฏฺฐุํ สมาทินฺนํ วตํนาม. ตทุภยํ สํสารมุตฺติยา มคฺโคติ ทฬฺหคหณํ สีลพฺพตุ ปาทานํ นาม. อตฺตวาทุปาทานนฺติ เอตฺถ อตฺตา วุจฺจติ ปริกปฺปพุทฺธิยา คหิโต เอเกกสฺมึ สตฺต สนฺตาเน ปธานิสฺสโร. ยํ โลกิยมหาชนา สตฺโตติวา ปุคฺคโลติวา ชีโวติวา ตถาคโตติวา โลโกติวา สญฺชานนฺติ. ยญฺจ นานาติตฺถิยา อิสฺสรนิมฺมิตํวา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํวา อจฺจนฺตสสฺสตํวา [Pg.337] เอกจฺจสสฺสตํวา อุจฺเฉทํวา ปญฺญเปนฺตีติ. ตํ อตฺตานํ อภิวทนฺติเจว อุปาทิยนฺติจ สตฺตา เอเตนาติ อตฺตวา ทุปาทานํ. วีสติวิธา สกฺกายทิฏฺฐิ. ตตฺถ อภิวทนฺตีติ วิสิฏฺฐํ ปธานํ กตฺวา วทนฺติ. อุปาทิยนฺตีติ ทฬฺหํ อาทิยนฺติ. ยถาห –

六十二种邪见、三种大邪见，以及其他在教法中或世间所见的颠倒执取之见，即是见取(diṭṭhupādāna)。或者执取先前所持的见解，认为“唯此是真，余者皆妄”，故名见取。牛、狗等各自的本然行为，名为戒(sīla)；对此妥善受持的，名为禁(vata)。将此二者执为解脱轮回之道的坚固执取，名为戒禁取(sīlabbatupādāna)。我语取(attavādupādāna)者，此处所谓“我”，乃以构想智(parikappabuddhi)所执取，在每一个有情相续中作为主宰者。世间大众所认为的有情、个人(puggala)、命者、如来、世间等；以及各种外道所宣称的由自在天所造、无因生、究竟常住、部分常住、或断灭等。有情以此而宣称并执取那个“我”，故名我语取。此即二十种有身见(sakkāyadiṭṭhi)。其中，“宣称”(abhivadanti)意为特别地、主要地宣说；“执取”(upādiyanti)意为坚固地执取。如经所说：

ตตฺถ กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิ วา รูปํ. รูปสฺมึวา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. เวทนาวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิวา เวทนํ. เวทนาปวา อตฺตานํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณนฺติ.

其中，何为有身见？在此，未闻法义的凡夫，视色为我，或视我具色，或视色在我中，或视我在色中；视受为我，或视我具受，或视受在我中，或视我在受中；视想为我……；视行为我……；视识为我……。

ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ รูปเมว อตฺตาติ คณฺหาติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานนฺติ อตฺตา เม รูปวาติ คณฺหาติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ รูปํ ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. รูปสฺมึวา อตฺตานนฺติ รูปํ ปฏิจฺจ อตฺตา ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. กถํ รูปกายํ อุทฺทิสฺส อชฺช อหํ ถทฺโธมฺหีติ วา อชฺช อหํ มุทุโกมฺหีติวา วทนฺโต ปถวิ สงฺขาตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตินาม. อชฺช มม กาโย ถทฺโธติวา มุทูติวา วทนฺโต เสสธมฺเมวา ธมฺมมุตฺตกํวา อตฺตานํ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ ปถวีวนฺตํ สมนุปสฺสตินาม. อชฺช ถทฺธภาโววา มุทุภาโววา มยิ ชาโตติ วทนฺโต อตฺตนิ ปถวึส มนุปสฺสตินาม. อชฺชาหํ ถทฺธภาเว ฐิโตมฺหิ มุทุภาเว ฐิโต มฺหีติ วทนฺโตปถวิมฺหิ อตฺตานํ สมนุสฺสตินาม. อยํ ปถวิมฺหิ จตุราวตฺถิกาย สํกฺกายทิฏฺฐิยา ปวตฺตากาโร. เสเสสุ สตฺตวีสติรูเปสุ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. อหํ มรามิ มริสฺสามีติอาทินา หิ อนิจฺจตายํปิ สาทิฏฺฐิ ปวตฺตติเยว. เสสรูเปสุ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทํ นาม อหํ ปุพฺเพ สํภุญฺชึ. อชฺช สํภุญฺชามิ. ปรโต สํภุญฺชิสฺสามีติวา สุขิโตมฺหิ ทุกฺขิโตมฺหีติวา เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. อชฺช มม กาโย สุขิโต ทุกฺขิโตติวา มมจิตฺตํ สุขิตํ ทุกฺขิตนฺติวา อตฺตานํ เวทนาวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อชฺชสุขํวา ทุกฺขํวา มยิชาตนฺติ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. อชฺชาหํ สุขิต ภาเว ฐิโตมฺหิ ทุกฺขิตภาเว ฐิโตมฺหีติ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ.

在此，“视色为我”，即是执取“色即是我”。“视我为有色者”，即是执取“我拥有色”。“视色在我中”，即是执取“色依我而住”。“视我在色中”，即是执取“我依色而住”。如何？若有人说“今日我僵硬”或“今日我柔软”，此即是视地界所成的色为我。若有人说“今日我身僵硬”或“柔软”，这是在执取其余诸法或独立于诸法为我之后，视此我为有地界者。若有人说“今日僵硬或柔软之相在我中生起”，此即是视地界在我中。若有人说“今日我住于僵硬之相”或“住于柔软之相”，此即是视我在地界中。此是地界中四种状态的有身见(sakkāyadiṭṭhi)转起之方式。其余二十七种色法，亦当如是随其所应而说。例如说“我正在死”、“我将要死”等，此邪见亦就无常而转起。于其余色法中，则无须再言。所谓“我曾受用”、“我今受用”、“我当受用”，或“我乐”、“我苦”等，此是视受为我。若有人说“今日我身乐”或“苦”，“我心乐”或“苦”，此即是视我为有受者。若有人说“今日乐或苦在我中生起”，此即是视受在我中。若有人说“今日我住于乐相”或“住于苦相”，此即是视我在受中。

สญฺญาย [Pg.338] สพฺเพสุจ ปญฺญาสมตฺเตสุ สงฺขาเรสุ วิสุํ วิสุํ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺโพ. อหํ ปสฺสามีติ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ทสฺสนํ เมติ อตฺตานํ วิญฺญาณวนฺตํ สมนุปสฺสติ. มยิทสฺสนํนาม อตฺถีติ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ, อหํ ทสฺสเน สมตฺโถมฺหีติ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เอเส วนโย เสเสสุ ปญฺจสุ วิญฺญาเณสูติ. อห มสฺมิ อหํ เอโก สตฺโต เอโกปุคฺคโล เอโก ชีโว เอโก โลโก เอโก นโร มนุสฺโส เทโวสกฺโก พฺรหฺมาติวา อหํคจฺฉามิ อหํ ติฏฺฐามิ อหํ นิสีทามิ อหํ นิปฺปชฺชามิ อหํ สมิญฺเชมิ ปสาเรมีติอาทินา วา ขนฺธปญฺจกํวา เอกเมกํวา ขนฺธํ สมูหโต คเหตฺวา ปวตฺติปิ วตฺตพฺพา. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ เอกมุหุตฺต มตฺเตปิ ยํกิญฺจิ อตฺตโนวา ปรสฺสวา อตฺตปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํ จิตฺตํวา วจนํวา ยถาวุตฺเต รูปารูปธมฺเม กทาจิ อตฺตโต อุปาทิยิตฺวา ปวตฺตติ. กทาจิ อตฺตปริวาร ภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสิตภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสยภาเวน. กทาจิ เอเกกธมฺมวเสน. กทาจิ สมูหธมฺมวเสนาติ.

对于想(saññā)以及所有大约五十种行(saṅkhāra)，也应当如此逐一详细解说。“我见”，此是视眼识为我。“见为我所有”，此是视我为有识者。“在我中有见”，此是视识在我中。“我能见”，此是视我在识中。此理亦适用于其余五识。或者，通过“我是”、“我是一个有情”、“一个个人(puggala)”、“一个命者”、“一个世间”、“一个男子”、“一个人”、“天”、“帝释”、“梵天”等，或“我行”、“我住”、“我坐”、“我卧”、“我屈”、“我伸”等方式，总括地执取五蕴或其中一一蕴，其转起也应当如是解说。对于未遍知诸事(vatthu)者而言，即使仅一刹那，当他们言说任何关于自己、关于他人或与我相应的话语时，其心或言语，有时会执取如前所述的色法与无色法为我而转起，有时执取为我的附属，有时执取为依附于我者，有时执取为我所依止者，有时依个别法而执取，有时依诸法之集合而执取。

ยสฺมา ปน อตฺตนิมิตฺตํนาม วสวตฺตนาการํ ปฏิจฺจ อุปฏฺฐาติ. วสวตฺตนา กาโรจ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติกตฺตํ ขณิ กตฺตญฺจ สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตานํ นตฺถิ. ตสฺมา ปริญฺญาตวตฺตุกานํ อตฺต ปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํปิ จิตฺตํ ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย เตสุ ธมฺเมสุ อลคฺคิตฺวาเอว ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน กุสเล ธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺเนวา วา เสตุํ อทตฺวา นีวาเรนฺตีติ นีวรณานิ. กามนฏฺเฐน กาโม, ฉนฺทนฏฺเฐนฉนฺโทติ กามจฺฉนฺโท. พลวราโค. โสเอวนีวรณนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ปฏฺฐาเนอารุปฺเปกามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจอุทฺธจฺจนีวรณนฺติ วุตฺตตฺตา ปน ถเปตฺวา รูปารูปราเค อวเสโส สพฺโพโลโภ กามจฺฉนฺเท อสงฺคหิโตนาม นตฺถิ. ฌานปฏิปกฺขภาโวปน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว โหตีติ เวทิตพฺโพ. พฺยาปชฺชนํ พฺยาปาโท. จิตฺตสฺส ปูติภาโวติ อตฺโถ. โยโกจิโทโส. กสฺมา ปเนตฺถ ถินมิทฺธ นีวรณนฺติ จ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจ นีวรณนฺติ [Pg.339] จ ทฺเว ทฺเว ธมฺมา เอกํ นีวรณํ กตฺวา วุตฺตาติ. กิจฺจโต ปจฺจยโต ปฏิปกฺขโตจ สทิสตฺตา. ตถา หิ กิจฺจโต ตาว ถินมิทฺธทฺวยํ จิตฺตุปฺปาทานํ ลีนภาวา ปาทนกิจฺจํ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจทฺวยํ อวูปสนฺตภาวาปาทนกิจฺจํ. ปจฺจยโต ปุริมทฺวยํ ตนฺทิวิชมฺภิ ตตาปจฺจยํ. ปจฺฉิมทฺวยํ ญาติพฺยสนาทิวิตกฺกปจฺจยํ. ปฏิปกฺขโต ปุริมทฺวยํ วีริยปฏิปกฺขํ. ปจฺฉิมทฺวยํ สมถปฏิปกฺขนฺติ.

然而，所谓“我相”(attanimitta)，是依于主宰作用而现起。对于能善见色法与无色法是依缘而转起、是刹那性的，则无主宰作用。因此当知：即使是已遍知诸事者，在说与我相应的话语时，其心亦如莲叶上的水珠，不执著于彼等诸法而转起。在有情的心相续中，不令未生的善法生起，不令已生的善法住立，以此而障碍，故为“盖”(nīvaraṇāni)。以欲求为义是“欲”(kāma)，以意欲为义是“欲”(chanda)，故为“欲贪”(kāmacchanda)，即是强烈的贪。此即是盖，故为“欲贪盖”。又，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：“于无色界，以欲贪盖为缘而有掉举盖”，由此可知，除了对色界与无色界的贪，其余一切的贪，无不被摄于欲贪盖中。当知，对五妙欲的贪，实是禅那的对敌。“嗔”(byāpāda)即是嗔恚，其义为心的腐败状态，即任何的嗔恚。为何此处将“昏沉、睡眠”二法合为一盖，以及将“掉举、恶作”二法合为一盖而说呢？因为它们在作用、缘和对治上是相似的。确实，就作用而言，昏沉与睡眠二者，其作用是令心生起沉滞相；掉举与恶作二者，其作用是令心生起不寂静相。就缘而言，前二者以倦怠、呵欠为缘；后二者以亲族不幸等寻为缘。就对治而言，前二者是精进的对敌；后二者是奢摩他(samatha)的对敌。

อนุเสนฺตีติ อนุสยา. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนุอนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ยาว มคฺคํ นปฏิลภติ. ตาว อนฺตรา อปริกฺขิยฺยมานา หุตฺวา การณลาเภ สติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ อปฺปหีนฏฺเฐน อุปฺปชฺชนา รหภาโว เวทิตพฺโพ. น ปน สรูปโต อุปฺปตฺติ, กถํ วิญฺญา ยตีติ เจ. ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺเสว ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ปุถุชฺชนสฺส สตฺตปิ อนุสยา อนุสยวาเร สห อนุเสนฺตีติ อุปฺปชฺชนวาเร สห อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห ปุถุชฺชนสฺส อวิชฺชานุสโยจ อนุเสติ. กามราค. ปฏิฆ. มาน. ทิฏฺฐิ. วิจิกิจฺฉา. ภวราคนุสโยจ อนุเสตีติ. ตถา อุปฺปชฺชนวาเรปีติ.

“随眠”(anusayā)，因为它们潜伏(anusenti)；其义为：获得相应的缘便会生起。或说，因为它们一再地(anu anu)潜伏(senti)，故为“随眠”。其义为：只要还未证得道，它们于其间未被审察，故在获得缘时，便会一再生起。此处所说的“生起”，当知是因其未被断除而有生起的可能性，而非指其自体的生起。若问：“此如何得知？”因为经中说：“于某人，若欲贪随眠生起，则其嗔随眠亦生起。”正是如此，在圣典中说，凡夫的七种随眠，在随眠品(anusayavāra)中是“一同潜伏”，在生起品(uppajjanavāra)中是“一同生起”。如经所说：“凡夫有无明随眠潜伏，欲贪、嗔、慢、见、疑、有贪随眠亦潜伏。”在生起品中也是如此。

อปิจ, สรูปโต ปริยุฏฺฐานํ อปตฺวา สนฺตาเน ปวตฺตมาเนหิ กุสลากุสลา พฺยากตจิตฺตุปฺปาเทหิ สห อนุรูปา อวิรุทฺธา หุตฺวา เสนฺติ. วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อวุฏฺฐิตา หุตฺวา สยิตา โหนฺตีติ อนุสยา. อนุ อนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ปกติยา ยถานุสยิเตสุเอว กามราคาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชิตฺวา ทิคุณ ติคุณาทิ วเสน ปุนปฺปุนํ เสนฺติ. สยนากาเรน อุปรุปริ ปลิเวเฐนฺตีติ อตฺโถ.

再者，它们未以自体达到“缠”(pariyuṭṭhāna)的状态，而在心相续中，与生起的善、不善、无记心识一同，作为相应的、不相违逆的法而潜伏(senti)着。因为它们不以单独的相应法(sampayuttadhamma)的状态而现起，只是潜伏着(sayitā)，故为“随眠”(anusayā)。或说，因为它们一再地(anu anu)潜伏(senti)，故为“随眠”。由于其本性，它们在欲贪等已潜伏之事中一再生起，以二倍、三倍等方式一再潜伏。其义为：以潜伏的方式层层缠绕。

ตีสุ ราคาทีนํ อวตฺถาสุ ปถมาวตฺถาย ฐิตานํ กามราคา ทีนเมตํ อธิวจนํ. ติสฺโส หิ อวตฺถา อนุสยาวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถาติ. ตตฺถ เย กามราคาทโย อุปฺปชฺชิตฺวา กายงฺควาจงฺคํ จาเลนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถานาม. เย มนสฺมึ เอว ชวนจิตฺตสหชาตา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถานาม. เย [Pg.340] ปน ชวนสหชาตภาวํปิ อปตฺวา วาสนาธาตุโย วิย จิกฺกสนฺตานา นุสยิตา หุตฺวา ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติยา พีชภาเวน ติฏฺฐนฺติ, สุภนิมิตฺตาทิเกจ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต เยสํ วเสน อาวชฺชนํ ราคาทิปาตุภาวตฺถาย อโยนิโส ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ, อภาวิตญฺจ จิตฺตํ เยสํ วเสน ทมถํ นอุเปติ, เตสํ ตถา ปวตฺตา อวตฺถา อนุสยาวตฺถานาม. ตทวตฺถิกา กามราคาทโย อนุสยานาม. เต ปน อปรมตฺถภูตาปิ น โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถชาติกตฺตา. นจ กุสลาพฺยากตภูตา เอกนฺตากุสลชาติกตฺตา. นาปิ กุสลาพฺยากตวิรุทฺธา, วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อนุปลทฺธตฺตา. นาปิ กาลตฺตยวินิมุตฺตา, เตกาลิกธมฺมสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตนโต. ยทา ปน เต สมุฏฺฐ หิตฺวา ปริยุฏฺฐานภาวํ คจฺฉนฺติ, ตทา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺม ภาวญฺจ คจฺฉนฺติ. สารมฺมณาทิภาโวจ เตสํ ปริพฺยตฺโต โหติ. เอตทตฺถํ สนฺธาย กถาวตฺถุมฺหิ เตสํ สารมฺมณธมฺมภาโว สงฺขารกฺขนฺธภาโวจ ปติฏฺฐาปิโต โหตีติ.

此是贪等三种状态中，处于第一种状态的欲贪等的名称。此三种状态即：随眠位(anusayāvatthā)、缠位(pariyuṭṭhānāvatthā)、违犯位(vītikkamāvatthā)。其中，若欲贪等生起而动摇身行、语行，其如此发生的状态名为“违犯位”。若仅在心中与速行心(javana-citta)俱生而转起，其如此发生的状态名为“缠位”。然而，若甚至未达到与速行心俱生的状态，而如习气(vāsanā)的潜在力量，潜伏于心相续中，作为生起“缠”的种子而住立；并且当净相(subhanimitta)等所缘现前时，依之，转向心为令贪等出现，不如理地令有分心(bhavaṅga)转向；又依之，未修习的心不得寂止；其如此发生的状态名为“随眠位”。处于此状态的欲贪等，名为“随眠”。然而，它们并非非胜义法，因为它们完全是胜义法。它们亦非善或无记，因为它们完全是不善法。它们亦不与善或无记相违，因为它们不被认为是单独的相应法。它们亦非超越三时，因为它们依于三时之法而转起。然而，当它们生起而达到“缠”的状态时，它们便达到作为单独相应法的状态，其有对象(sārammaṇa)等性质亦变得明显。针对此义，在《论事》(Kathāvatthu)中，确立了它们是有对象之法以及是行蕴(saṅkhārakkhandha)。

ยถา ปน ผลธาริมฺหิ รุกฺขมฺหิ วิสกณฺฏเก ทินฺเน รุกฺขานุสยิโต ผลุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูโต สิเนโห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. สมเย อุปฺปชฺชิสฺสมานานิ ผลานิ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สานุสเย จิตฺต สนฺตาเน ยสฺมึ ขเณ มคฺโค ปาตุภวติ, ตสฺมึ สหมคฺคุปฺปาทา โส โส อนุสโย ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ปริกฺขีณสฺส ปน ปุน ปริยุฏฺฐานํนาม นตฺถิ, กุโต วีติกฺกโมติ อิมมตฺถํ สนฺธาย มคฺโค อนาคตสามญฺญํ กิเลสชาตํ ปชหตีติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ อนาคตสามญฺญนฺติ อนาคตสมฺมตํ, น เอกนฺต อนาคตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ มคฺโค เยกิเลเส ปชหติ, เต อตีตากิวา อนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ วุตฺตํ. เอเตนจ มคฺโค กิเลสมุเขน ยานิ กุสลากุสลกมฺมานิจ อุปาทินฺนกขนฺธปญฺจเกจ ปชหติ, เต อตีตาติวาอนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ ทีเปติ. ยทิ เอวํ มคฺเคน ปหีนา สพฺเพ เตภูมกธมฺมา กาลวิมุตฺตานาม อตงฺขตา นาม อปจฺจยานาม สิยุนฺติ.น. เตกาลิกชาติกตฺตา สงฺขต สปจฺจยชาติกตฺตา [Pg.341] จ. เต หิ มคฺเค อนุปฺปนฺเน อิเม นามธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ เอวํ สงฺขตลกฺขณํ อาหจฺจ ญาเณน คหิตตฺตา ลกฺขณวเสน เตภูมกาทิภาวํ ภชนฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาวํ อปตฺตานํ อนุสยาวตฺถาย วา วาสนาวตฺถายวา กมฺมสมงฺคีตาวตฺถายวา อาสยชฺฌาสยา ธิมุตฺติจริตวตฺถาสุวา ฐิตานํ สภาวานํ ชาติวเสน ปรมตฺถ ธมฺมตา อกุสลาทิตาจ ปจฺเจตพฺพา โหตีติ.

犹如一棵结果实的树，如果被施以毒物，潜在于树中、作为果实生起之缘的汁液就会枯竭，届时当生的果实便无法生起。同样，在有随眠的心相续中，当道生起的刹那，随着道的生起，彼彼随眠亦随之灭尽。一旦灭尽，则缠(pariyuṭṭhāna)不复生起，更何况违犯(vītikkama)呢？因此，经中处处说“道能断除未来一般的烦恼种类”，即是指此义。此处的“未来一般”是指被认为是未来的，而非绝对的未来。因此，在义注(aṭṭhakathā)中说，道所断的烦恼，不能说是过去、未来或现在。此说亦表明，道通过烦恼的途径所断除的善恶业以及五取蕴(upādinnakakhandhapañcaka)，亦不能说是过去、未来或现在。若如此，则道所断的一切三界法(tebhūmakadhamma)，岂不就成了离时、无为(asaṅkhata)、无缘(apaccayā)之法吗？并非如此。因为它们是三时性(tekālika)的，是有为(saṅkhata)、有缘(sappaccaya)的。因为这些法在道尚未生起时，以“此等名法将会生起、将会坏灭”的方式，其有为相(saṅkatalakkhaṇa)已被智所把握，故依其相而具有三界等性。如是，对于尚未达到个别相应法状态，而处于随眠状态、习气状态、业相应(kammasamaṅgī)状态，或处于意向(āsaya)、意乐(ajjhāsaya)、胜解(adhimutti)、行相(carita)状态的诸法，其自性、究竟法性以及不善等性，皆应依其种类而了知。

[๒๐๘] วิภาวนิยํ ปน

[208] 应阐明者

‘‘อปฺปหีนา หิ กิเลสา การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนา รหา สนฺตาเน อนุอนุสยิตา วิย โหนฺตีติ ตทวตฺถา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคต กิเลสา. อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตา ตถา วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุสยานาม สนฺตาเน กทาจิปิ อนุปฺปนฺน ปุพฺพา อนาคต กิเลสา เอวาติ กตฺวา สนฺตาเน อนุ อนุสยิตา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“未断的烦恼在获得因缘时，有能力生起，犹如在相续中不断潜伏，因此此一状态被称为随眠。然而，从决定的意义上说，它们是未来的烦恼。过去和现在的烦恼也因其自性如此而被同样称呼。”如是说。此处，认为随眠是相续中从未生起过的未来烦恼，因此说“犹如在相续中不断潜伏”。此说不合理。

น หิ เต อนุอนุสยิตา วิย โหนฺติ. เอกนฺเตน อนุสยิตาเอว โหนฺตีติ.

它们并非“犹如”潜伏，而是绝对地潜伏着。

[๒๐๙] ยญฺจ ตตฺถ

[209] 又，彼处所说

‘‘เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคตกิเลสา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

“然而，从决定的意义上说，它们是未来的烦恼”，此说亦不合理。

น หิ มคฺเคน อปฺปหีนา อนุสยา อนาคตานาม โหนฺติ. ปหีนาปิจ นิปฺปริยายโต อนาคตาติ นสกฺกา วตฺตุํ. อนาคต สามญฺญสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ. เอเตน อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตาตถา วุจฺจนฺตีติ อิทํวิปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. อปิจ, อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺค ปตฺตานํเอว เอกนฺเตน เตกาลิกตา โหตีติ ตทปตฺตานํ อนุสยานํ ปจฺจุปฺปนฺนตา ปริยาโยว วตฺตุํ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ยสฺส กามราคนุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติอาทินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก อุปฺปาทวาโร เอว วุตฺโต, น นิโรธวาโร, นจ อตีตานาคต วาราติ. ยํ ปน [Pg.342] ปฏิสมฺภิทามคฺเค หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มุฬฺโห โมหนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนกฺขณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ. ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณา ธิคฺคหิ ตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนํ สมุทา จารุปฺปนฺนนฺติ อิทํ ทฺวยํ ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว. ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ อตีตเมว. โอกาส กตุปฺปนฺนํ อนาคตเมว. ตทุภยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีปตฺตา อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. สมีปปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

未被道断除的随眠，并非是未来性的。已断除的随眠，亦不能从决定的意义上说是未来性的，因为所意指的是未来一般性。由此，“过去、现在的烦恼也因其自性如此而被同样称呼”的说法，也就被驳斥了。再者，唯有达到生、住、灭的法，才绝对是三时性的；因此，尚未达到此状态的随眠，方便地说为现在是合理的。有鉴于此，在圣典(pāḷi)中，如“于某人，贪欲随眠生起时，则瞋恚随眠亦生起”等，只说了现在时的生起分位，而未说灭尽分位，亦未说过去或未来分位。至于在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“若断除现在的烦恼，则有贪者断贪，有瞋者断瞋，有痴者断痴。”当知此说是针对已达现行、绝对的现在刹那而言。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：当下生起、已逝生起、待机生起、违犯生起这四种生起，非道所断；依地而得之生起、缘取所缘之生起、未被镇伏之生起、未被根除之生起这四种生起，为道所断。其中，当下生起和违犯生起这二者，仅是刹那现在。已逝生起是过去。待机生起是未来。然而，此二者因邻近现在，故被称为“生起”，意即“邻近现在”。

ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํนาม อตฺตโน ขนฺเธสุ อนุสยิตานํ มคฺเคน อปฺปหีนานํ อนุสยานํเอว นามํ. อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ นาม สุภนิมิตฺตาทิเก อารมฺมเณ สกึ ชวิตฺวา ยาว ตมฺมูลโก ปริยุฏฺฐานเวโค น วูปสมฺมติ, ตาว อธิมตฺตถามคต ภาเวน ฐิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อนุสยา หิ นาม อนมตคฺเค สํสาเร ปุนปฺปุนํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน อุปรุปริ ถิร ตร ทฬฺหตร ปตฺติยา ปกติยาปิ ถามคตาเอวนาม โหนฺติ. น เยนวา เตนวา วายาเมน ปชหิตุํ สกฺกุเณยฺยา. เอวํ สนฺเตปิ ยทา โย โย อนุสโย ปจฺจยลาเภน ปริยุฏฺฐาน พหุโล โหติ, ตทา โส โส วิเสเสน อธิมตฺตถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหติ. ยทา โย โย ปฏิปกฺขธมฺม สมาทาเนน นิคฺคหปตฺโต โหติ, ตทา โส โส มนฺทถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหตีติ. อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํนาม สมถ วิปสฺสนาหิ สุฏฺฐุอนิคฺคหิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อสมุคฺฆาฏิ ตุปฺปนฺนํนาม มคฺเคน อปฺปหีนานํ ภูมิลทฺธานํ เตสํเอว นามนฺติ. ยสฺมา ปน โลกุตฺตรธมฺมานาม กิเลสานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขา โหนฺตีติ เหฏฺฐิมา มคฺคฏฺฐผลฏฺฐา เสกฺขา อตฺตโน มคฺคผลกฺขเณสุ อุปริ มคฺคาชฺเฌหิปิ อนุสเยหิ สานุสยาติวา นิรานุสยาติวา ถามวตาติวา อถามคตาติวา นวตฺตพฺพา. ตสฺมา อนุสยานํ ตาทิเส ปจฺจุปฺปนฺน ภาเว สติปิ หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. [Pg.343] เตนหิ ถามคโต อนุสยํ ปชหตีติ วุตฺต โทโส นตฺถีติ เวทิตพฺโพติ. กามราโคเอว อนุสโย กามราคานุสโย.

名为“依地而得之生起”的（烦恼），是指潜伏于自身诸蕴中、未被道断除的随眠的名称。名为“缘取所缘生起”的（烦恼），是指对净相等所缘境一旦生起，直至其根本的现行之势未平息前，以极强力度持续存在的那些（烦恼）的名称。随眠是指在无始轮回中，因反复达到现行状态的烦恼，而以越来越坚固、强硬的方式，自然地变得强而有力。它们并非通过随便的努力就能断除。即便如此，当任何随眠因获得助缘而频繁现行时，该随眠就会达到特别强而有力的状态而持续存在；当任何随眠因修习对治法而被制伏时，该随眠就会达到微弱的状态而持续存在。名为“未镇伏生起”的（烦恼），是指未被止观(samatha vipassanā)妥善镇伏的那些（烦恼）的名称。名为“未拔除生起”的（烦恼），是指未被道断除的、依地而得的那些（烦恼）的名称。然而，由于出世间法是烦恼的彻底对治，因此下位道位、果位的有学圣者，在自己的道果刹那，对于上位道所断的随眠，既不能说“有随眠”，也不能说“无随眠”，既不能说“强而有力”，也不能说“无力”。因此，即使随眠处于那样的现在状态，若断除现在的烦恼，那么说“断除了强而有力的随眠”也没有过失，应当知道。欲贪即是随眠，故名欲贪随眠。

สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ, ตานิ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ ปญฺจ โอรมฺภาคิยานิ. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาติ ปญฺจ อุทฺธํภาคิยานีติ สุตฺตนฺเต อภิธมฺเมจ ทสสํโยชนานิ อาคตานิ. อิตรานิ ปน อภิธมฺเมเอว อาคตานีติ ตโต วิเสสกรณตฺถํ สุตฺตนฺเตติ วุตฺตํ. กโม ปน ทฺวินฺนํปิ ปาฬิยา นสเมติ. สภาค ธมฺมสงฺคหวเสน ปน อิธ อญฺญถา กโม วุตฺโต สิยาติ. จิตฺตํ กิลิสฺสนฺติ วิพาเธนฺติ อุปตาเปนฺติจาติ กิเลสา. กิลิสฺสนฺติวา มลีนภาวํ นิหีนภาวญฺจ คจฺฉนฺติ สตฺตา เอเตหีติ กิเลสา. กามภวนาเมนาติ วตฺถุกามทีปเกน กามนาเมน รูปารูปภวทีปเกน จ ภวนาเมน. ตาทิสํ กาม ภวสงฺขาตํ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ เอติสฺสาติ ตพฺพตฺถุกา. ตถา ปวตฺตนฺติ สีลพฺพตานิ ปรโต อามสนากาเรน อิทํ เม สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อภินิวิสนากาเรน ขนฺเธสุ อตฺตาภินิเวสากาเรนจ ปวตฺตํ. วตฺถุโตติ สภาวธมฺมโต. อยํ ปาปสงฺคโห อกุสลงฺคโห นวธา วุตฺโตติ โยชนา. [อกุสลสงฺคโห]

它们系缚、捆绑，故名结(saṃyojana)。其中，有身见、疑、戒禁取、欲贪、嗔恚是五种下分结；色贪、无色贪、慢、掉举、无明是五种上分结。如此，在经藏(suttanta)和阿毗达摩(abhidhamma)中都提到了十种结。然而，其余的（结）只在阿毗达摩中提到。因此，为了显示差别，（此处）说“在经藏中”（指这十种结）。然而，（结的）次第在两种圣典中并不一致。但此处或许是依同类法归纳的方式，而说了不同的次第。它们染污心、扰乱心、逼迫心，故名烦恼(kilesa)。或者，众生因它们而变得染污、低劣，故名烦恼。所谓‘欲有’(kāmabhava)之名，是指指示事物欲(vatthukāma)的‘欲’之名，与指示色有、无色有的‘有’之名。此（爱）以如是名为‘欲有’者为所缘、为所依事，故名‘以彼为所依事’(tabbatthukā)。像这样生起的戒禁取：以执取他教的方式，以“这是我的真理，其他都是虚妄”的执著方式，以及以在诸蕴中执著有我的方式而生起。从事相上说（vatthuto），即是依自性法（sabhāvadhammato）。这恶的摄集、不善的摄集，说是九种，应如此理解。[不善摄集]

๑๖๓. มิสฺสก สงฺคเห ปาณาติปาตาทีนิ ปาปกมฺมานิ กโรนฺตานํปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อุชุกรณํนาม ฌาเนน วินา น สิชฺฌตีติ วุตฺตํ สตฺตฌานงฺคานีติ. กลฺยาเณวา ปาปเกวา อารมฺมเณ อุชุกํ จิตฺตปฏิปาทนสงฺขาตสฺส อุปนิชฺฌายน กิจฺจสฺส องฺคานีติ อตฺโถ. ตตฺถ โทมนสฺสํ อกุสลชฺฌานงฺคํ. เสสานิ กุสลากุสลาพฺยากตานีติ. กลฺยาณกมฺม ปาปกมฺมสงฺขาตาสุ สุคติ ทุคฺคติ วิวฏฺฏสงฺขาตาสุจ นานาทิสาสุ ตํตํทิสาติ มุขปฺปวตฺติสงฺขาตา จิตฺตสฺส คตินาม สมฺมาวา มิจฺฉาวา ปวตฺเตหิ ทสฺสนาทีหิ เอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ ทฺวาทสมคฺคงฺคานีติ. จิตฺตสฺส อุชุคติยาวา วงฺกคติยาวา คมนสฺส ปถงฺคานิ อุปายงฺคานีติ อตฺโถ. [Pg.344] ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธโย ปาปกมฺม ทุคฺคติภว สงฺขาตาสุ อหิตทิสาสุ จิตฺตสฺส วงฺกคติยา คมนสฺส อุปายงฺคานิ, อิตรานิ กลฺยาณกมฺม สุคติภว วิวฏฺฏธมฺมสงฺขาตาสุ หิตทิสาสุ อุชุคติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปาณาติปาตกมฺเม วิตกฺก วิจาร โทมนสฺเสกคฺคตา สงฺขาตํ จตุรงฺคิกชฺฌานํ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธิ สงฺขาโต ติยงฺคีกมคฺโคจ เวทิตพฺโพ. เอวํ เสเสสุ สุจริตทุจฺจริตกมฺเมสุ ฌานมคฺคา อุทฺธริตพฺพา. วิภงฺเค ปน สุตฺตนฺเตสุจ มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาสตีติ อิเมปิ จตฺตาโร อาคตา. อิเม ปน วิสุํ เจตสิกธมฺมา นโหนฺติ. ตถา ตถา ปวตฺตานํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ อธิวจนนฺติ กตฺวา อิธ นคหิตา.

163. 在杂集(Missaka Saṅgaha)中，即使众生造作杀生等恶业，心在所缘境上的正直，若无禅那也不能成就，故说七禅支。无论是善所缘还是恶所缘，令心正直引导的作用，即称为观照作用的支分。其中忧是恶禅支，其余通善、恶、无记三性。善业、恶业所称的善趣、恶趣以及解脱等各种方向，随其方向而现起的心行，名为正行或邪行，由见等而成就，故说十二道支。此即心之正直或弯曲之行的道路诸支，或方法诸支之义。其中邪见、邪思惟、邪精进、邪定为恶业、恶趣所摄的不利方向，是令心行弯曲的助缘；其余为善业、善趣、解脱法所摄的有利方向，是令心行正直的助缘，应当知晓。在杀生业中，以寻、伺、忧、一境性所摄的四支禅那，以及邪思惟、邪精进、邪定所摄的三支道分，应当了知。其余善行、恶行中，禅那与道当依此类推。然而在《分别论》(Vibhaṅga)以及诸经中，邪语、邪业、邪命、邪念这四者也出现。这些并非各自独立的心所法，而是随着那样那样运转的四蕴的异名，所以这里没有被采纳。

[๒๑๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[210] 然而那些应当被辨明的

‘‘สุคติ ทุคฺคตีนํ นิพฺพานสฺส จ อภิมุขํ ปาปนโต มคฺคา;

เตสํ ปถภูตานิ องฺคานิ มงฺคานี’’ติ วุตฺตํ;

ตํ น สุนฺทรํ;

น หิ องฺคานิ มคฺคานํ ปถภูตานินาม โหนฺติ;

มคฺคสทฺโทเยว ปถปริยาโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต น องฺคสทฺโทติ;

“因为它们导向善趣、恶趣以及涅槃，所以是道；其组成部分即是道路，故为道支”，这样说是不恰当的。因为支分并非道本身；在义注中，只有‘道’这个词被说是‘途径’的同义词，而不是‘支分’这个词。

[๒๑๑] ยญฺจ ตตฺถ

[211] 并且在那里

‘‘มคฺคสฺสวา อฏฺฐงฺคิกสฺส องฺคานิ มคฺคงฺคานี’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนํ.

“八支道的组成部分被称为道支”这样说，也是不恰当的。

อิธ หิ กตฺถจิ จิตฺเต ติยงฺคิโก กตฺถจิ จตุรงฺคิโกติอาทินา นานามคฺโคว อธิปฺเปโตติ. อาธิปจฺจฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ. กิญฺจ อาธิปจฺจํ. อตฺตาธีนวุตฺติเก ธมฺเม อตฺตโน คติยํ สพฺพโส วตฺเตตุํ สมตฺถภาโว. อิติ เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อตฺตโน อาธิปจฺจสงฺขาตํ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺติ สาเธนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺตีติปิ อินฺทฺริยานิ. อิสฺสรา อธิปติโนติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปญฺจจกฺขาทีนิ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อิสฺสราโหนฺติ. พลวทุพฺพลมนฺท ติกฺขาทีสุ อตฺตาการานุวตฺตาปนโต. ภาวทฺวยํ อิตฺถาการาทิวเสน ปวตฺติยํ จตุสมุฏฺฐานิก รูปานํ สกลขนฺธปญฺจกสฺเสว วา อิสฺสโร โหติ. อญฺญถา อปฺปวตฺติโต. [Pg.345] ตถา หิ ยสฺมึ สนฺตาเน ปฏิสนฺธิยํ อิตฺถิภาโว ปวตฺตติ. ตสฺมึ สพฺเพ กมฺมาทิปจฺจยา จตุสมุฏฺฐานรูปสนฺตตึ สมุฏฺฐาเปนฺตา อิตฺถาการสหิตเมว สมุฏฺฐาเปนฺติ, โน อญฺญถา. ฉนฺทจิตฺตาธิปฺปายาปิ ตสฺมึ มนฺทาการสหิตาว ปวตฺตนฺติ. ตพฺพิปรีเตน ปุริสสนฺตานํ เวทิตพฺพํ. ชีวิตทฺวยํ รูปา รูปสนฺตตีนํ รตฺติ ทิว มาส สํวจฺฉรานุกฺกเมน อทฺธานผรเณ สหชาตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. เตสํ ตทายตฺตวุตฺติ กตฺตา. มโน วิชานนกิจฺเจ. เวทนาปญฺจกํ ตถา ตถา อารมฺมณรสานุภวเน. สทฺธา อารมฺมณาวีมุจฺจเน. วีริยํ กมฺมนิ อลีน วุตฺติภาเว. สติ อารมฺมณุปฏฺฐาเน. สมาธิ อารมฺมเณ นิจฺจลฏฺฐิ ติยํ. ปญฺญา อสมฺโมหกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. อนญฺญาภิภวนียภาเวน ปวตฺตนโต. ยถา หิ สิลายํ ปถวี สหชาเตหิ อนภิภวนียา โหติ. อตฺตนาวเต อภิภวิตฺวา วิสุํ อวิชฺชมาเนวิย กตฺวา ปวตฺตติ. ยถา จ อุทเก อาโป อคฺคิมฺหิ เตโช วาเต วาโย. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

此处，有时心是三支的，有时是四支的，等等，意指各种不同的道。根，以主宰为义。什么是主宰呢？就是说，在依止于自身的诸法中，能够完全按照自己的意愿运行。因此在各自的作用中，能够成就自主的意义，所以叫做根。也可以说使“主”的意义成就，所以称为根。又说是自在者、主宰者。其中，眼等五根在见等作用中，是眼识等的主宰，因为它能使（眼识等）随顺其强弱、迟钝、敏锐等自身的作用方式而转。两种性根，在以男女形态显现时，是四种生起之色乃至整个五蕴的主宰，否则（这些法）便不会生起。就好像在某个相续中，结生为女性的时候，一切由业等因缘所生的四种生起之色的相续，必定与女性的形态一同生起，不会是其他的形态。意欲、心等也必定与迟缓的形态一同生起。与此相反的男性相续，应该知道也是这样。命二法在色法、无色法相续中，随着昼夜、月、年次第遍布于时程中时，是俱生法的主宰，是使它们依此而住的作者。意根在识知作用中（是主宰）。五受根在如此这般地体验所缘境的味道中（是主宰）。信根在不从所缘境中解脱（即不放开所缘境）中（是主宰）。精进根在行动中不懈怠地活动（是主宰）。念根在所缘境现前（是主宰）。定根在所缘境上不动摇地安住（是主宰）。慧根在不迷惑的作用中，是相应法的主宰，因为它以不被其他法所胜伏的方式而运行。譬如石头中的地界，不被俱生法所胜伏，反而能胜伏它们，使它们仿佛不独立存在一般而运行。又如水中的水界，火中的火界，风中的风界。应当这样理解这个例子。

อญฺญายิตฺถ ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ อญฺญาตํ. น อญฺญาตํ อนญฺญาตํ. จตุสจฺจธมฺโม. อมตํวา ปทํ. อนญฺญาตํ ญสฺสามิ ชานิสฺสามีติ อนญฺญาตญฺญสฺสามิ. อาขฺยาติกํปิ หิ ปทํ สญฺญาสทฺทภาเว ฐิตํ นามิกฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. ยถา มกฺขลิโคสาโล เอหิปสฺสิ โกติ. เอวญฺหิ สติ ตสฺส ปทนฺตเรน สห สมาสภาโว นวิรุชฺฌตีติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อินฺทฺริยํ อนญฺญา ตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาทิมนสิการโต ปฏฺฐาย ตาทิเสน อุสฺสาเหน สห วิปสฺสนํ อารภนฺตสฺส ตสฺมึ อุสฺสาเห อปฏิปสฺสทฺเธเยว โสตามตฺติมคฺคํ ปฏิลภนฺตสฺส อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อาชานาตีติ อญฺญํ. ตเมว อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ, ปถมมคฺเคน อนญฺญาตํ ญตฺวาปิ กิเลสปฺปหานกิจฺจสฺส อปรินิฏฺฐิตตฺตา ตสฺส ชานนกิจฺจสฺส วิปฺปกตภาเวน ยถา ทิฏฺเฐ ตสฺมึ จตุสจฺจธมฺเม อมตปเทเอว วา ปุนปฺปุนํ ชานนกิจฺจ ยุตฺตานํ อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญา ตาวิโน [Pg.346] ปรินิฏฺฐิต อาชานน กิจฺจสฺส ขีณาสวสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ติวิธํ เปตํ ตถารูเป ชานเน สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อิสฺสโร โหตีติ เวทิตพฺพํ.

已证知、已通达，是为“已知”(aññāta)。非已知，是为“未知”(anaññāta)，即四谛法或不死境。“我将知晓未知”(anaññātaṃ ñassāmi)，是为“未知当知”(anaññātaññassāmi)。动词(ākhyātika)在作为概念语词时，也处于名词的位置。例如末伽梨·果萨拉(Makkhaligosāla)的“来见”(ehipassi)之说。如此，它与另一词语的复合便不相违。“我将知晓未知”，如是行者的根，即为未知当知根。此即是说：从最初作意开始，以如是精进，发起观(vipassanā)，于此精进尚未止息时，获得入流道(sotāpattimagga)者的根。“已遍知”(ājānāti)，是为“已知”(añña)。此根即为已知根。虽已由初道了知未知，然断烦恼之务尚未终了，此知晓之务尚未圆满，故于已见之四谛法或不死境中，一再与知晓之务相应的诸根，被称为已知根。“具知者根”(aññātāvindriya)，即具知者、已终了知晓之务的漏尽者的根。当知，此三者于如是知晓相应的诸法中，是为主宰。

ตตฺถ อิเมสํ สตฺตานํ ปากเฏ รูปกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ อาทิโต ปญฺจ ปสาทินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ. ตสฺส อตฺตสฺส อิตฺถิปุม ตาเภโท อิเมสํ วเสน โหติ. ตสฺมึ วา อิตฺถิปุริส คาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ กทนนฺตรํ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ วุตฺตํ. โสจ อตฺตา อิมสฺส วเสน ชีวสญฺญํ ลภติ. ตสฺมึวา ชีวคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ วุตฺตํ. อิทํ ปน ภาวินฺทฺริยโต ปุเร วตฺตพฺพํปิ รูปารูป มิสฺสกตฺตา อิธ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ นามินฺทฺริเยสุ มนินฺทฺริยํ อาทิโต วุตฺตํ. โสจ อรูปี อตฺตา อิเมสํ วเสน สํกิลิฏฺโฐ วิปฺผนฺทิโตจ โหติ. ตสฺมึวา สุขิตทุกฺขิตคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ เปทนินฺทฺริยปญฺจกํ วุตฺตํ. ตสฺส สํกิลิฏฺฐสฺส โวทานปฺปตฺติยา ตํตํคาหวิมุตฺติยาวา ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ตาย ปฏิปตฺติยา โวทานปฺปตฺติ ยา อาทิ มชฺฌ ปริโยสาน ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ตีณิ โลกุตฺตรินฺทฺริยานิ วุตฺตานีติ.

于此，为示诸有情于显见之色身我执坚固，及于此之未遍知与遍知，故首说五净色根。此我依此等（净色根）而有男女之别。为示于男女相之执取，及其未遍知与遍知，其后说二性根。此我依此（命根）而得命想。为示于命想之执取，及其未遍知与遍知，其后说命根。然当知，此根虽应说于性根之前，但因其混合色与非色，故于此说。为示于名身我执坚固，及于此之未遍知与遍知，于名根中首说意根。此无色之我依此等（名根）而有染污与动摇。为示于此苦乐受之执取，及其未遍知与遍知，其后说五受根。为示彼染污者，由修行而达清净，及由种种执取而得解脱，其后说信等五根。为示由彼修行而达清净之初、中、后，末后说三出世间根。

[๒๑๒] วิภาวนิยํ ปน

【二一二】应详论者

‘‘เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคหณนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“仅此即成所欲义，故不取其他”，此说不应理。

นหิ สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ อินฺทฺริยภาวารเหสุ ธมฺเมสุ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธิยา เตสํ อญฺเญสํ ภควโต เถรสฺสจ อคหณนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. อินฺทฺริยภาวารหสฺส อญฺญสฺส อสมฺภวโต. ยทิ หิ สมฺภเวยฺย, สตํปิ สหสฺสํปิ คณฺหิสฺสติเยวาติ. [Pg.347] พลิยนฺติ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปฏิปกฺขธมฺเม สหนฺติ มทฺทนฺตีติ พลานิ. ยถา อพลานํ พลิยนฺติ. มทฺทนฺเตนํ ปริสฺสยาติ. เอตฺถจ อพลาติ ทุพฺพลา. นนฺติ หีนวีริยํ ชนํ. พลิยนฺตีติ พลสา กโรนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ. ปริสฺสยาติ อพลา ราคาทิ ปริสฺสยาติ อตฺโถ. อปิจ, ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อกฺโข ภณิยฏฺเฐน พลานินาม. ตสฺมา อสฺสทฺธิยสงฺขาเตน ปฏิปกฺขธมฺเมน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา สทฺธาพลํนาม. โกสชฺชสงฺขาเตน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา วีริยพลํนาม. มุฏฺฐสจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสติพลํนาม. อุทฺธจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสมาธิพลํนาม. อวิชฺชายกมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา ปญฺญาพลํ นาม. เสสทุกทฺวยํ ปน อญฺญมญฺญํ ปฏิปกฺเขนโยเชตพฺพํ.

纵有其他堪为根之法，亦不应言：“仅此即成所欲义，故世尊与长老不取其他”。因无其他堪为根之法故。若实有者，纵百千亦当取之。能忍受、摧伏持续生起之敌对法，故名为“力”(balāni)。如言：“于劣者而强，摧伏其危难。”此中，“劣者”(abalā)即孱弱者，“其”(naṃ)即少精进之人。“强”(baliyanti)即强力而为、压服。“危难”(parissayā)者，义即于劣者之贪等危难。复次，以不为敌对法所动摇义，以坚固(akkha)义，故名为力。是故，不为名为“不信”之敌对法所动摇，是为信力；不为名为“懈怠”之敌对法所动摇，是为精进力；不为名为“失念”之敌对法所动摇，是为念力；不为名为“掉举”之敌对法所动摇，是为定力；不为名为“无明”之敌对法所动摇，是为慧力。至于其余二对，则应相互配对为敌对法。

[๒๑๓] วิภาวนิยํ ปน

【二一三】应详论者

ปาปพลทุกํ ปฏิปกฺเขน โยเชตุํ นลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘อหิริกาโนตฺตปฺปทฺวยํ ปน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเว เนวาติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

以恶力二法(pāpabaladukaṃ)不得与敌对法相连结，故言：“无惭与无愧二法(ahirikānottappadvayaṃ)于相应法中则无坚固性。”此说非善。

สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวติจ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยตา ติจ อตฺถโต นานตฺตาภาวโตติ. วีริยสมาธิพลานิ กุสลากุสลาพฺยากตานิ. อหิริกาโนตฺตปฺปานิ อกุสลพลานิ. เสสานิ กุสลาพฺยากตานีติ. อธิปตีติ เอตฺถ ปตีติ สามิ อิสฺสโร. โส ปน ปเทส อิสฺสโร สกลิสฺสโรติ ทุวิโธ. ตตฺถ อินฺทฺริยานิ ปเรสํ วิสเย สยํ ปรวเส วตฺติตฺวา อตฺตโน วิสเยเอว ปเรหิ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ ปเทสิสฺสรา นาม. ปุพฺพาติ สงฺขารวเสน ปุพฺพาคมนวเสน วา วิเสเสตฺวา ปวตฺตํ อธิปติฏฺฐานํ ปตฺวา ปน อญฺโญ ทุติโย อิสฺสโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา อธิโก ปตีติ อธิปติ. อตฺตา ธีนวุตฺตีนํ ปตีติ อธิปตีติจ วทนฺติ.

“于相应法中坚固”与“不为敌对法所动摇”，此二者于义无别。精进力、定力通于善、不善、无记。无惭、无愧为不善力。其余诸力通于善与无记。于“主宰”(adhipati)中，“主”(pati)即主人、自在者。此自在者复有二种：局部自在者与完全自在者。其中，诸根于他者之境，自为他所制；然于自身之境，则令他者为己所制，故名局部自在者。以行(saṅkhāra)或以先行(pubbāgamana)而殊胜转起，达主宰位已，则无第二自在者。是故，殊胜之主(adhiko pati)为“主宰”(adhipati)。亦有说：于自所属之行为主，故为“主宰”。

ฉนฺโทเอว อธิปตีติ ฉนฺทาธิปติ. ฉนฺทวโต กึนาม กมฺมํ นสิชฺฌตีติ เอวํ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนวา ปุพฺเพ อตีตภเวสุ สุฏฺฐุ อาเสวิตฉนฺทาคมนวเสนวา เตสุ เตสุ กลฺยาณ ปาปกมฺเมสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม มโหโฆวิย ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน [Pg.348] นิจฺจํ ปคฺคหิตธุเร กตฺวา ปวตฺโต กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. เอส นโย เสเสสุปิ. นนุ เจตฺถ ปจฺฉิมา ตโย ธมฺมา อธิปติภาวํ คณฺหนฺตา อินฺทฺริยภาวํ อวิชหิตฺวาว คณฺหนฺตีติ อธิปติภูตาว สมานา อินฺทฺริยกิจฺจวเสน ปรวเสปิ วตฺตนฺตีติ. สจฺจํ, อญฺญํ ปน อธิปติกิจฺจํ, อญฺญํ อินฺทฺริยกิจฺจนฺติ นตฺเถตฺถ โทโสติ. ยถา หิ ราชา จกฺกวตฺตี เอกสฺส อตฺตโน ปุโรหิตสฺส สนฺติเก เอกํ ทิพฺพวิชฺชํ คณฺหาติ. น เอตฺตาวตา ราชา จกฺกวตฺตินาม นโหติ. นจ วิชฺชาเหตุ อญฺญสฺส วเสน วตฺตติ. อญฺญญฺหิ จกฺกวตฺติ รชฺชกิจฺจํ, อญฺญํ วิชฺชาคหณ กิจฺจนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อธิปติกิจฺจํนาม ตํตํกิจฺจ วิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา อตุลฺยพเลน อภิภวิตฺวา สหชาต ธมฺเม อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อนิวตฺตมาเน กตฺวา ธุร วาหิตา. อินฺทฺริยกิจฺจํ ปน วิชานนาทิกิจฺจํ อารพฺภ ปวุจฺจตีติ.

欲即是增上，故名欲增上。所谓“有欲之人，何业不成？”如是，或由往昔之行(pubbābhisaṅkhāra)，或由过去诸有中善习欲行(chanda)之力，于种种善恶业中，犹如大洪水席卷草叶尘芥，令相应诸法从属于己，恒常担负重任而转起，此欲作性(kattukamyatā)即是欲。其余诸法，理亦如此。然而，此处后三法，岂非取增上性时，未舍根性而取之？故虽为增上，亦由根之作用而从属于他？诚然。然增上之作用是一，根之作用是另一，于此无过。譬如转轮王(cakkavattī)于其国师(purohita)处学一神术(dibbavijja)。彼不因此而非转轮王，亦不因学术而从属于他。因为转轮王之政务是一回事，学习神术之事是另一回事。此事应如是观。其中，增上之作用，乃不顾彼彼特定作用，以无与伦比之力降伏，令俱生法于各自作用中不退转，而担负重任。而根之作用，则依了知等作用而说。

อาหรนฺติ สหชาตาทิปจฺจยสามญฺญโต อติเรเกน อสาธารณปจฺจยสตฺติวิเสเสน หรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ อาหารา. อาหรนฺติวา อชฺฌตฺตสมฺภูตา เต เต ปจฺจยธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาจ อตฺตานญฺเจว อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยกิจฺจํ ปจฺจยุปฺปนฺนกิจฺจญฺจ สุฏฺฐุ หรนฺติ วหนฺติ เอเตหีติ อาหารา. ยถาหสพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ. เอตฺถจ สพฺเพ สตฺตาติ เอเตน สพฺเพ อชฺฌตฺตสมฺภูตา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา วุตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา. ยถารหํ จตุวีสติปจฺจเยหิ ฐิติสภาวาติ อตฺโถ. นนุเจตฺถ ปจฺจยาหาโรว วุตฺโต. น อาหารปจฺจโย. อิธ ปน จตุพฺพิโธ อาหารปจฺจยธมฺโมว วุตฺโตติ. สจฺจํ, ปจฺจยฏฺเฐน ปน อาหารนามกานํ สพฺเพสํ จตุวีสติปจฺจยธมฺมานํ มชฺเฌ เยธมฺมา จตฺตาโร อาหาราติ วิเสเสตฺวา วุตฺตา. เต เตสํ ปจฺจยาหารานํปิ อาหารภูตาติ สิทฺธา โหนฺตีติ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตุนฺนํ อาหารานํ มหนฺต ภาโว ปากโฏ โหตีติ.

以超胜于俱生等诸缘之共性、以不共缘之特殊力能，摄取、维持，故名为食(āhāra)。或谓：诸内生之缘法与缘生法，以此等食而善能维持自身，以及各自作为缘和缘生法的作用，故名为食。如言：“一切有情依食而住。”于此，“一切有情”，意指一切内生之缘法与缘生法。“依食而住”，即依缘而住，其义为：随其所应，依二十四缘而住立。然而，于此岂非只说了作为缘的食(paccayāhāra)，而非食缘(āhārapaccayo)？于此，实说四种食即是缘法。诚然。但以缘义而言，于所有可名为食的二十四缘法中，有四种法被特别指出名为“食”。此理成立：彼四法亦为彼等缘食之食。于此义中，四食之重要性即得彰显。

ตตฺถ ยถา ยวพีชานํวา สาลิพีชานํวา อานุภาโว นาม กฬิรงฺกุรานํ อุปฺปาทาน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน สสฺสภาวํ [Pg.349] ปตฺวา ฉ ปญฺจ มาเส วฑฺฒิยาวา ฐิติยาวา ปถวิ รสอาโปรสานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. เอวเมวํ กพฬี การาหารูปชีวีนํ กามสตฺตานํ กมฺมสฺส อานุภาโวนาม ปฏิสนฺธิรูปุปฺปาทเน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน ยาวตายุกํ วฑฺฒียาวาฐิติยาวา อุตุอาหารานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. กมฺมชรูปานิ หิ ยาว อาสนฺนมรณา ปวตฺตมานานิปิ อุตุอาหาเรหิ อนุคฺคหิตานิเอว ปวตฺตนฺติ. อุตุจ อาหารุ ปตฺถมฺภิโตเยว อตฺตโน กิจฺจํ กโรติ. ตสฺมา เตสํ สตฺตานํ จตุสนฺตติรูปํ กพฬีการาหาเรน อนุปตฺถมฺภียมานํ จิรํ นปวตฺตติ. อุปตฺถมฺภียมานํเอว ยาวตายุกํ ปวตฺตติ. ยถาจ สกุณาวา ฑํสมกสา ทโยวา ตุณฺเฑน อาหารํ คเหตฺวา อตฺตภาวํ โปเสนฺติ. ตุณฺเฑ อสนฺเต อาหารํ อลภนฺตา มรนฺติ. เอวเมว อิเม สตฺตา ผสฺเสน อารมฺมเณสุ รสํ คเหตฺวา เวทนาสงฺขาตํ อุปโภคปริโภคํ สมฺปาเทตฺวา ตณฺหาเวปุลฺลํ ปตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ ปูเรตฺวา ยาวชฺชตนาปิ วฏฺเฏ อนุกณฺฐมานา ปวตฺตนฺติ.

于此，譬如大麦种或稻种之力，于嫩芽(kaḷiraṅkura)的生起是主要的。此后，待其长成作物，在五六个月的生长或存续期间，则以地味(pathavirasa)与水味(āporasa)之力为主要。如是，以段食(kabaḷīkārāhāra)为生的欲界众生，业力于结生色(paṭisandhirūpa)的生起是主要的。此后，在一生之中，于增长或存续时，则以时节(utu)与食之力为主要。由业所生色，乃至临命终时持续，亦需由时节与食资助而行。而时节亦需由食支持，方能成办其事。是故，彼等众生的四种相续色，若不得段食支持，则不能长久持续；唯得支持，方能尽寿而住。犹如飞鸟、蚊虻等，以喙取食而滋养自身；无喙则不得食而死。如是，此等众生以触于诸境中取味，成办名为受的享用与受用，达到渴爱的增长，圆满三轮转，乃至今日仍在轮转中辗转呻吟。

ยทิ หิ ผสฺโสนาม น สิยา, อารมฺมณรสํ อลภิตฺวา เวทนา ปริโภครหิเตน ตณฺหุปฺปตฺติยา โอกาโส นตฺถีติ ติวิธวฏฺฏเมว นสิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย ปกฺเข วิยูหิตฺวา อนฺตรา อปตมานา รุกฺขโต รุกฺขํ วนโต วนํ วิจริตฺวา อตฺตานํ ยาเปนฺติ. ปกฺเขสุ อสนฺเตสุ คมนํ อสมฺปาเทนฺตา ปติตฺวา มรนฺติ. เอวเมวํ อิเม สตฺตา อายูหนลกฺขณาย เจตนาย เจตยิตฺวา กมฺมสมงฺคิตํ สมฺปาเทตฺวา ภวโต ภวํ วิจริตฺวา ยาวชฺชตนา วฏฺเฏ สํสรนฺติ. ยทิ หิ เจตนานาม น สิยา, กมฺมวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ วิปากวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ ตทนุสยิตสฺส กิเลสวฏฺฏสฺส อภาโวติ วฏฺฏํนาม น สิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย จกฺขุนา โคจรฏฺฐานํวา ตํตํทิสาภาคํวา วิภาเวตฺวา ยาวชีวํ อตฺตานํ ยาเปนฺติ. จกฺขุสฺมึ อสนฺเต กิญฺจิคเหตพฺพวตฺถุํวา คนฺตพฺพฏฺฐานํวา อลภิตฺวา ตตฺเถว มรนฺติ. เอวเมวํ [Pg.350] สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อารมฺมณวิชานลกฺขเณน วิญฺญาเณน ตํตํอารมฺมณํ ลภิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ผสฺสาทโย อุปฺปาเทตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ วฏฺเฏนฺติ. ยทิ หิ วิญฺญาณํนาม น สิยา, ผสฺสาทีนํ อารมฺมณลาโภเยว นตฺถีติ วฏฺฏเมว น สิยาติ. เตนาห จตฺตาโร อาหารา.ล. วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ. สํยุตฺตเกจ –

若实无触，则不得所缘之味，因受无从享用，渴爱便无生起之机，如是三轮转即会坏灭。犹如彼等鸟类，展开翅膀，于空中飞翔，从一树到另一树，从一林到另一林，以此维生。若无翅膀，则不能行，堕地而死。如是，此等众生以有积集相的思而思，成就业行，从一有到另一有，乃至今日仍在轮转中轮回。若实无思，则无业轮转；无业轮转，则无异熟轮转；无异熟轮转，则无随之而有的烦恼轮转，如是轮转便不存在。又如彼等鸟类，以眼辨别觅食处或各个方向，终生维生。若无眼，则不得任何可取之物或可去之处，即于彼处而死。如是，相应诸法以有了别所缘相的识，获得各个所缘，于彼彼所缘中生起触等，运转三轮转。若实无识，则触等不得所缘，如是轮转便不存在。是故说：“四食……识为第四。”于《相应(尼柯耶)》中亦云：

จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํวา สตฺตานํ อนุคฺคหาย กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโกวา สุขุโมวา, ผสฺโส ทุตีโย, มโนสญฺเจตนา ตตียา, วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ วุตฺตํ.

诸比丘，有四种食，为已生众生的住立，或为求生众生的资助：段食，或粗或细；触为第二，意思为第三，识为第四。如是说。

ตตฺถ ภูตานนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตานํ. สมฺภเวสีนนฺติ กลลาทิ กาเล ฐิตานํ. จตุนฺนํปน อาหารานํ ยถาสมฺภวํ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏวา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเววา ฐิติยาวา อนุคฺคหายวา ปวตฺติ อากาโร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน โกปเนตฺถ อาหาโร. กึ อาหาเรตีติ. กพฬีการา หาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหาเรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา. มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว. วิญฺญาณา หาโร ปฏิสนฺธินามรูปนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปากฏผลวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอชฏฺฐมกรูปุปฺปาทนํ ปน กพฬีการาหารสฺส มหนฺตํ กิจฺจํ นโหติ. จตุสนฺตติรูปุปตฺถมฺภนเมว มหนฺตํ. เตเนว หิ ปาฬิยํ ฐิติยาติจ อนุคฺคหายาติจ วุตฺตํ.

于此，“已生者”是指已达增长的众生。“求生者”是指处于凝酪等阶段的众生。关于四种食，在无始的轮回中，随其可能，于各个有中，为住立或为资助的行相，当依上述之理了知。于义注中则说：“此中，什么是食？食何物？”段食食取以食素为第八的色法。触食食取三受。意思食食取三有。识食食取结生名色。当知此说是依显现之果而言。然而，产生以食素为第八的色法，并非段食的主要作用，其主要作用是支持四相续色。是故于圣典中说“为住立”及“为资助”。

อปิจ ยถา อุปนิสฺสยาเสวนปจฺจยา สุตฺตนฺติ กปริยายา อภิธมฺมปริยายาติจ ทุวิธา โหนฺติ. ตถา อาหารปจฺจโยปิ ทุวิโธ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ มโนสญฺเจตนาหาโร ตโยภเวติ. ตํ สุตฺตนฺติกปริยายํ สนฺธาย วุตฺตํ. นหิ ปฏฺฐาเน อรูปา หารา อสหชาตานํ ธมฺมานํ อาหารฏฺเฐน ปจฺจยานาม โหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคานิ นลพฺภนฺติ. ตานิ หิ ทุพฺพลกิจฺจฏฺฐานวตฺถุกตฺตา รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตานิ โหนฺตีติ น เตสุ วิชฺชมานา เวทนา เอกคฺคตา ฌานกิจฺจํ สาเธนฺตีติ. วิตกฺกปจฺฉิมกํ ฌานนฺติจ [Pg.351] วุตฺตํ. ฌานงฺคานํ นายกภูโตจ วิตกฺโก เตสุ นตฺถีติ ตตฺถ ตาเวทนา เอกคฺคตาโย ตํ น สาเธนฺตีติ. วีริยุปตฺถมฺภรหิตา ธมฺมา สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาวปฺปตฺตา นโหนฺตีติ อวีริเยสุ โสฬสาเหตุกจิตฺเตสุ สมาธิพลกิจฺจํ น สาเธติ. วีริยปจฺฉิมกํ พลนฺติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อวีริเยสุ พลานิ นลพฺภนฺตีติ. เหตุรหิตา จ ธมฺมา วฏฺฏสฺส วิวฏฺฏสฺสจ ปตฺติยา ปถภาวํ นคจฺฉนฺติ. เหตุปจฺฉิมโก มคฺโคติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อเหตุเกสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺตีติ. วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตจิตฺเต เอกคฺคตา อธิโมกฺขรหิ ตตฺตา เอกนฺเตน สํสปฺปนสภาวาย วิจิกิจฺฉาย อภิภูตตฺตา จ มคฺคินฺทฺริยพลภาวาย พลวตี นโหตีติ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉา จิตฺเต เอกคฺคตา มคฺคินฺทฺริยพลภาวํ น คจฺฉตีติ. ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวเนสฺเววาติ เอตฺถ ทฺวิเหตุก ติเหตุกสทฺเทน โมมูหทฺวยหสนชวนานิ นิวตฺเตติ. ชวนสทฺเทน ติภูมกานิ ทฺวิเหตุกติเหตุกวิปากานิ นิวตฺเตติ.

复次，如依止缘和重复缘有经藏方式与阿毗达摩方式二种，食缘亦有二种。其中，所谓“意思食是三有”，乃是就经藏方式而言。因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，无色食不能作为非俱生法的食缘。五识中无有禅支可得。它们因为作用微弱、所依境粗糙，仅能缘取色等诸境而已，其中存在的受与心一境性不能成办禅事。经中说“禅以寻为后分”，然而，寻作为禅支的主导者，在它们（五识）中并不存在，因此，彼处的受与心一境性也不能成办禅事。缺乏精进支持的法，在相应法中不能获得坚固性。因此，在无精进的十六无因心中，定力不能成办其作用。因为经中说“力以精进为后分”，故说在无精进处，诸力不可得。无因之法不能趋向轮回与解脱的成就。因为经中说“道以因为后分”，故说在无因心中，无有道支可得。疑相应心的一境性，由于缺乏胜解，且被全然动摇的疑性所制伏，故不能成为强有力的道根与道力。是故说“疑相应心的一境性不具道根道力之性”。在“二因与三因速行中”：此处“二因”“三因”之语，排除了两种痴心以及笑速行；“速行”之语，排除了三界二因与三因的异熟心。

[๒๑๔] วิภาวนิยํ ปน

然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中

‘‘ทฺวิเหตุกติเหตุกคหเณน เอกเหตุเกสุ อธิปตีนํ อภาวํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ, ชวนภาวสามญฺญตฺตา ปน หสนจิตฺเตปิ เตสํ อภาโว ทสฺเสตพฺโพเยว โหตีติ.

“通过提及二因和三因，显示了一因心中不存在增上。”已经这样说了，但因为速行具有共通性，即使在笑心也应该显示它们不存在。

ยถาสมฺภวนฺติ ลทฺธปุพฺพาติ สงฺขารสฺส ลทฺธปุพฺพาคมสฺส จ เอเกกสฺส อธิปติโน สมฺภวานุรูปํ เอโกว ลพฺภติ. น ทุติโย. อิตรถา อธิปติเอว นสิยาติ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ยถา อินฺทฺริยปจฺจยวิภงฺเค อรูปิโนอินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. น ตถา อธิปติปจฺจยวิภงฺเค. ตตฺถ ปน ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทินา เอเกกาธิปติ วิภาควเสเนว วุตฺตนฺติ. เอวญฺหิ สติ อธิปติ อินฺทฺริยานํ วิเสโส ปากโฏ โหตีติ. นเวริตาติ นว อีริตา กถิตา. กุสลา กุสลา พฺยากเตหิ สมากิณฺโณ กุสลาทิ สมากิณฺโณ. [มิสฺสกสงฺคโห]

“随其所应”(yathāsambhava)是指，对于行以及已得的来处，每一个增上缘都只依其生起之相应方式而获得一个，没有第二个。否则，增上缘本身就不存在了。同样，在《发趣论》的根缘分别中，如所说：“无色根、与它们相应的法，以及由它们所产生的色法，以根缘为缘。”但在增上缘分别中却不是这样说的。在那里，是以“欲增上是与欲相应的法”等方式，依一一增上缘的分别来说的。这样一来，增上缘与诸根的差别就显现出来了。`Naveritā`是“九说”，即九种被宣说之法。“善等混杂”是指善、不善、无记等相互混杂。[杂糅总摄]

๑๖๔. จตฺตาริ [Pg.352] สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ. พุชฺฌนฺติวา ตานิ ตํ สมงฺคิโน เอตายาติ โพธิ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺเหตํ มหา นิทฺเทเส โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ-ญาณนฺติ. ปกฺโขติ โกฏฺฐาโส สมฺภาโร. โพธิยา ปกฺเข ภวาติ โพธิปกฺขิยา. อธิสีลา ธิจิตฺตา ธิปญฺญา สงฺขาตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ ปริยาปนฺนานํ สตฺถุสาสนธมฺมานํ เอตํนามํ. เต ปน โกฏฺฐาสโต สตฺต วิธา โหนฺตีติ อาห จตฺตาโรสติปฏฺฐานาติอาทิ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ ปมุขา ปธานา หุตฺวา กายาทีสุ อารมฺมเณสุ ติฏฺฐนฺติ นานารมฺมเณสุ จิตฺตคมนํ นิวตฺเตตฺวา เตสฺเวว กายาทีสุ จิตฺต นิพนฺธนวเสน ปวตฺตนฺตีติ ปฏฺฐานานิ. สติเอว ปฏฺฐานานีติ สติ ปฏฺฐานานิ. จตฺตาริสติปฏฺฐานานีติ วตฺตพฺเพ ธมฺมภาวํ อเปกฺขิตฺวา จตฺตาโรสติปฏฺฐานา ติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กาเยอนุปสฺสนา กายา นุปสฺสนา. รูปกาเย รูปสมูเห อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อวยวกายสฺส ตํตํกายภาเวนวา อนิจฺจาทิภาเวนวา ยาว ตสฺมึ ตสฺมึ กาเย สมฺโมโห ปหิยฺยติ. ตาว ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สมนุปสฺสนาติ อตฺโถ. นวปฺปเภทาสุ เวทนาสุ สุขเวทนาทิ กายอวยวเวทนาย ตํตํ เวทนาภาเวน อุทยพฺพยวเสน จ อนุปสฺสนา เวทนานุปสฺสนา. โสฬส ปเภเทสุ สราคา ทีสุ จิตฺเตสุ สราคาทิกสฺส อวยวจิตฺตสฺส ตํตํ จิตฺตภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา จิตฺตานุปสฺสนา. ปญฺจปเภเทสุ นีวรณาทีสุ ธมฺเมสุ กามจฺฉนฺทาทิกสฺส อวยวธมฺมสฺส ตํ ตํ ธมฺมภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา.

164. 觉悟四圣谛，故称菩提。或者，具足此法者依此觉悟彼等，故称菩提。菩提即是四道智。正如《大义释》(Mahāniddesa)中所说：“菩提是指四道中的智。”“支分”(pakkha)即是部分、资粮。属于菩提之支分的，称为菩提分法(bodhipakkhiyā)。此名适用于包含在增上戒、增上心、增上慧这三学中的世尊教法。这些支分可以分为七类，即所谓的四念住等。念住作为相应法中首要且重要的部分，安住于身等所缘境中，阻止心识缘于其他所缘境，并以系念的方式持续专注于身等所缘境，故称念住。正念即是安住，故称念住。应当了解，虽然应说“四念住”(cattāri satipaṭṭhānāni)，但为了显示法性，故说“四念住”(cattāro satipaṭṭhānā)。身随观：对于色身、色聚、入出息等组成部分的身体，观察它们各自的自体或无常等性质，直到对这个身体的迷惑被断除，这样反复不断地持续观察，就是身随观的意义。受随观：对于九种受，如乐受等身体组成部分的感受，观察它们各自的受性以及生灭，就是受随观。心随观：对于十六种心，如贪心等组成部分的心，观察它们各自的心性以及生灭，就是心随观。法随观：对于五盖等法，如欲贪等组成部分的法，观察它们各自的法性以及生灭，就是法随观。

[๒๑๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ

然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中所说的：

‘‘กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. อสฺสาส ปสฺสาสานํวา สมูโห กาโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทร เมว.

“头发等令人厌恶之物之聚称为身。或者，入息出息之集合称为身。”如是说，这并非善妙。

[๒๑๖] ยญฺจ ตตฺถ

并且，在那里所说的：

‘‘กายสฺส อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

“对身的随观是身随观。”如是说，这也不善妙。

กาเย [Pg.353] กายานุปสฺสี วิหรตีติ หิ วุตฺตํ. เอเตน หิ กาเย อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนาติ อยมตฺโถว ปธานโต ทสฺสิโตติ.

因为经中说“于身随观身而住”。由此可知，“于身的随观就是身随观”，这才是主要表达的意义。

[๒๑๗] ยญฺจ ตตฺถ

并且，在那里所说的：

‘‘เวทนานํ วเสน อนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. เวทนาสุ เวทนานุปสฺสีติ หิ วุตฺตํ. ตถา จิตฺตานุปสฺสนา ปเทปิ.

“依感受而随观”，如是说，这也不善妙。因为经中说“于受随观受”。同样，在心随观一词中也是如此。

[๒๑๘] ยํปิ ตตฺถ

并且，在那里所说的：

‘‘สญฺญาสงฺขารานํ ธมฺมานํ ภินฺนลกฺขณานเมว อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรเมว.

“随观想与行二法的不同特相即是法随观”。如是说，亦不善妙。

น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ สญฺญาสงฺขาราว วิเสเสตฺวา ธมฺมาติ วุตฺตา อตฺถีติ. ปาฬิยญฺหิ ฉนีวรณา ปถมํ ธมฺมาติ วุตฺตา. ตโต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ตโต ทฺวาทสายตนานิ. ตโต สตฺตโพชฺฌงฺคา. ตโต จตฺตาริ สจฺจานีติ. ยทิเอวํ เอกาย ธมฺมานุปสฺสนาย วุตฺตาย อิตราปิ สิทฺธาติ สติปฏฺฐานํ เอกเมว วตฺตพฺพํ, น จตฺตาโรติ.น. โย หิ ธมฺมานุปสฺสนายํ รูปกฺขนฺโธ วุตฺโต. โส รุปฺปนลกฺขณานุปสฺสนวเสน วุตฺโต. รุปฺปนลกฺขณญฺหิ นิพฺพตฺติตปร มตฺถธมฺโม. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต สุขุมสฺส อตฺตวิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. กาโยติ ปน ตํตํ สมูหภูตรูปธมฺมวเสน เวทิตพฺโพ. นรุปฺปนลกฺขณวเสน. นจ ตํตํ กายภาเวน คหิโต ตํตํ รูปธมฺมสมูโห นิพฺพตฺติต ปรมตฺถธมฺโมนาม โหติ. ปญฺญตฺติมิสฺสกตฺตา. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต โอฬาริกสฺส สุภาทิ วิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. ตถา เวทนาจิตฺเตสุปิ โอฬาริกวิปลฺลาโส สุขุมวิปลฺลาโสติ ทฺเว ทฺเว วิปลฺลาสา โหนฺติ. ตตฺถ อตฺตุปนิพนฺธา นิจฺจสุข วิปลฺลาสา โอฬาริกา. อตฺตวิปลฺลาโส สุขุโม. ตตฺถ เวทนา จิตฺตา นุปสฺสนา โอฬาริกวิปลฺลาสานํ ปหานาย วิสุํ วุตฺตา. ธมฺเมสุ เวทนากฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธา สุขุม วิปลฺลาส ปหานายาติ. ตสฺมา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วตฺตพฺพาติ. สมฺมา ปทหนฺติ เอเตหีติ สมฺมปฺปธานานิ. กามํ ตโจจ [Pg.354] นฺหารุจ, อฏฺฐิจ อวสิสฺสตุ. อุปสฺสุสฺสตุ เม สรีเร มํสโลหิตํ. ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ. น ตํ อปตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวํ อนิวตฺตนวุตฺติ วเสน ปวตฺตสฺส สมฺมาวายามสฺส เอตํ นามํ. โส ปน ตถา ปวตฺโต เอโกปิ สมาโน กิจฺจสิทฺธิวเสน จตุธา โหตีติ. วุตฺตํ อุปฺปนฺนานนฺติอาทิ.

圣典中并无任何一处特别指出想(saññā)与行(saṅkhāra)为法。圣典中，最初所说的法是六盖(nīvaraṇa)，其次是五取蕴(upādānakkhandha)，再次是十二处(āyatana)，然后是七觉支(bojjhaṅga)，最后是四圣谛(ariya sacca)。若如是，由已说的一种法随观(dhammānupassanā)即能成就其他，故应说唯有一种念住(satipaṭṭhāna)，而非四种。并非如此。在法随观中所说的色蕴(rūpakkhandha)，是通过观察坏灭相(ruppanalakkhaṇa)而说的，因为坏灭相是已生起的究竟法(paramattha dhamma)。如此观察，特别能断除微细的我颠倒(attavipallāsa)。而“身”(kāya)应当理解为各种组合的色法，并非以坏灭相为特征。而且，被执为‘身’的色法集合并非名为究竟法，因为它与概念(paññatti)混合。如此观察，特别能断除粗大的净颠倒(subha vipallāsa)等。同样，在受(vedanā)与心(citta)的观察中，也有粗大颠倒(oḷārika vipallāsa)和微细颠倒(sukhumavipallāsa)两种。其中，与自我相关的常乐颠倒(niccasukha vipallāsa)是粗大颠倒，我颠倒是微细颠倒。受随观(vedanānupassanā)和心随观(cittānupassanā)分别是为了断除粗大颠倒而说的。法随观中的受蕴(vedanākkhandha)和识蕴(viññāṇakkhandha)是为了断除微细颠倒。因此应当说有四种念住。通过这些而正精进，故称正勤(sammappadhāna)。‘愿仅余皮、筋与骨，我身中的血肉枯竭。凡可以大丈夫的力量、大丈夫的精进所达成者，若不获得，精进决不停止。’如是，以不退转之行而发起的正精进(sammāvāyāma)即是此名。如此进行的正精进，虽然本质上是一种，但根据所成就的事可以分为四种。如经中所说“已生恶令断”等。

ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปาปกานนฺติ อสุกสฺมึ กาเล เทเส ฐาเน วา อหํ อิทญฺจิทญฺจ นาม ปาปํ อกาสึ, อิทญฺจิทญฺจนาม มยฺหํ อุปฺปนฺนนฺติ เอวํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนภาเวน วิทิตานํ อกุสลานํ. ปหานายาติ เตสํ อตฺตโน สนฺตาเน อชฺชตคฺเค ยาวปรินิพฺพานาปุน อนุปฺปาทธมฺมตาปาทนกรณตฺถํ. วายาโมติ สีล ปูรณ สมถ วิปสฺสนาภาวนากมฺเมสุ ทฬฺหํ วายาโม. อนุปฺปนฺนานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ อวิทิตานํ ปรสนฺตาเนสุวา สุตฺตนฺเตสุวา ทิสฺวาวา สุตฺวาวา วิทิตานํ. อนุปฺปาทายาติ เยสํ อกุสล มูลานํ อตฺถิตาย อิเมสํ สตฺตานํ อีทิสานิ กิเลสชาตานิ วา ปาปกมฺมานิวา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ มยิ วิชฺชนฺติเอว. อหํปิ เตหิ กิเลเสหิวา กมฺเมหิวา อปริมุตฺโตเยว. อหํปิ สฺเววา ปรสุเววา ภวนฺตเรสุวา ตานิ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทสฺสา มิเยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา เตสํ อกุสลมูลานํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา ปจฺจยสมุจฺฉินฺทนตฺถํ. อนุปฺปนฺนานํกุสลานนฺติ จตุภูมเกสุ กุสลธมฺเมสุ สตฺตวิสุทฺธิปเภเทสุ อิเมนาม วิสุทฺธิธมฺมา มยา อปฺปตฺตา อนธิคตาเอว โหนฺตีติ เอวํ ญตฺวา สมเย อนติกฺกนฺเตเอว อปฺปตฺตานํ อนธิคตานํ อุปริ วิสุทฺธิธมฺมานํ อธิคมนตฺถาย.

于此，“已生恶法”者，谓于某时某地，我已造作如是如是恶业，如是如是恶业已在我相续中生起，像这样了知自相续中已生起的诸不善法(akusala)。“为断除”者，谓从今日乃至般涅槃(parinibbāna)，为令彼等达成不再生起之法。“精进”者，谓于圆满戒行(sīla pūraṇa)、修习止(samatha)与观(vipassanā)之业中坚定精进。“未生恶法”者，谓于自相续中未曾生起，然于他人相续中，或于经(suttanta)中见闻而知之恶法。“为不生”者，谓如是反思：“因有此等不善根(akusala mūla)，此等众生方生起如是烦恼(kilesa)或恶业(pāpakamma)。彼亦存于我身。我亦未离此等烦恼与恶业。我亦将于明日、后日或他生，令彼等于自相续中生起。”如是反思已，为断绝此等不善根于自相续中生起之缘。“未生善法”者，谓于四地善法(catubhūmaka kusala dhamma)、七清净(sattavisuddhi)品类中，知“如是如是清净法，我实未得未证”已，于时机未逝之际，为证得彼等未得未证之更高清净法。

อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ภิยฺโย ภาวายาติ ยานิ สีลาทีนิ กุสลานิ มยิ อุปฺปนฺนานิ. ตานิ ยาว นิยามํ นโอกฺกมนฺติ, ตาว มยฺหํ เอตานีติ วตฺตุํ นารหนฺติ. สฺเววา ปรสุเววา ภวนฺตรํ ปตฺวาวา ภิชฺชิสฺสนฺติ เยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนานํ เตสํ สพฺพโส อกุปฺปธมฺมตาปาทนวเสน สุฏฺฐุตรํ วฑฺฒนตฺถาย. เอเตสุ ปน จตูสุ มุเขสุ เยน เกนจิ เอเกน มุเขน [Pg.355] อุปฺปนฺโน วายาโม จตุกิจฺจสาธโกเอว โหตีติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน มคฺคกฺขเณ เอว เอกสฺส ตสฺส จตุกิจฺจสาธกตา วุตฺตาติ.

“为令已生善法增长”者，谓我心中已生起之戒等善法，若未入正性决定(niyāma)，便不能言“此乃我所拥有”。因其或于明日、后日或他生而坏灭。如是观察已，为令自相续中已生之善法，完全达成不动之法，而使其更善增长。然须知，于此四门中，由任何一门生起之精进，皆能成就四种作用。然义注(aṭṭhakathā)中说，唯于道刹那，此一精进始能成就四种作用。

อิชฺฌนํ อิทฺธิ, ตสฺส ตสฺส โยคกมฺมสฺส สิทฺธิ สมิทฺธิ นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. สา ปน สงฺเขปโต อภิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสิทฺธิ, ปริญฺเญยฺยานํ ปริญฺญาสิทฺธิ, ปหาตพฺพานํ ปหานสิทฺธิ, สจฺฉิกา ตพฺพานํ สจฺฉิกรณสิทฺธิ, ภาเวตพฺพานํ ภาวนาสิทฺธีติ ปญฺจวิธา โหติ. อิชฺฌตีติวา อิทฺธิ สตฺถุสาสเน โยคกมฺเมน อิชฺฌนฺตานํ สพฺเพสํ มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมานํ นามํ. ปชฺชติ เอเตนาติ ปาโท. อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. อิทฺธิปตฺติยา พลวุปาโย ปธานการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โส ปน จตุนฺนํ อธิปติธมฺมานํ วเสน จตุธา โหตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ. อธิปติภูโต ฉนฺโทว อิทฺธิปาโทติ ฉนฺทิทฺธิปาโท. เอสนโย เสเสสุปีติ. เอตฺถจ สพฺเพ มหคฺคตานุตฺตรภูตา อุตฺตริมนุสฺส ธมฺมานาม นปากติเกน ฉนฺเทนวา วีริเยนวา จิตฺเตนวา ปญฺญาย วา อธิคนฺตพฺพา โหนฺติ. เยน เกนจิ ปลิโพเธน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺเยน อธิปติภาวปตฺเตน ฉนฺทาทินาเอว อธิคนฺตพฺพา. ตสฺมา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติภูตาว อิธ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพาติ.

成就(ijjhana)即神变(iddhi)，意指于彼彼修行之业的成就(siddhi)、圆满(samiddhi)、生起(nibbatti)。简言之，彼有五种：于应现证法之现证成就，于应遍知法之遍知成就，于应断除法之断除成就，于应作证法之作证成就，于应修习法之修习成就。又，“成就”(ijjhati)是于导师教法中，由修行之业而成就的一切广大(mahaggata)与出世间(lokuttara)法之名。“足”(pāda)，谓凭借它而行(pajjati)。神变之足，故为神足(iddhipāda)，意为获得神变之强力方便与主要原因。彼依四增上法而有四种，故说为四神足等。增上之欲即为神足，故称欲神足(chandiddhipāda)；余者亦然。于此，一切广大、无上、超人法，非由寻常之欲、精进、心或慧所能证得，而必由已达增上、不为任何障碍所阻之欲等方能证得。是故当知，此处所说此四法，意指其为增上者。

[๒๑๙] ยํปน วิภาวนิยํ

[219] 至于应阐明者。

‘‘อิชฺฌติ อธิฏฺฐานาทิกํ เอตายาติ อิทฺธิ, อิทฺธิวิธญฺญาณํ. อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตํ. ตํ สํยุตฺตเก กตมาจ ภิกฺขเว อิทฺธิ. อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ.ล. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อิทฺธีติ อิมาย ปาฬิยา สเมติ. เอวํสนฺเตปิ อิธ อภิธมฺมปริยาโยว อธิปฺเปโตติ ตํ น ยุชฺชติเยว.

“由决意(adhiṭṭhāna)等而成就，故为神变(iddhi)，即神变智。神变之足为神足。”在《相应部》(Saṃyuttaka)中如是说：“诸比丘，何为神变？于此，比丘体验种种神变：由一变多……乃至以身自在行于梵天界。诸比丘，此谓神变。”此说与该段经文相符。即便如此，此处意指阿毗达摩(abhidhamma)的论述方式，故彼说不适用。

วิภงฺเค ปน ปถมวาเร โลกิย โลกุตฺตรมิสฺสกา จิตฺต เจตสิกราสีเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายญฺจ-ปถมชฺฌาน ปริกมฺมํหิ [Pg.356] อิทฺธิปาโทนาม. ปถมชฺฌานํ อิทฺธินาม.ล. เนวสญฺญา นาสญฺญายตนชฺฌานปริกมฺมํ อิทฺธิปาโทนาม. เนวสญฺญานาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโท นาม. โสตาปตฺติมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโทนาม. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติจ. ปถมชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ทุติยชฺฌานํ อิทฺธินาม. ล. อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ อิทฺธิ ปาโทนาม. เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตา ปตฺติมคฺโค อิทฺธิปาโทนาม. สกทาคามิมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติ จ วุตฺตํ. ตํตํ ปาทกชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ตโต ตโต วุฏฺฐหิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค อิทฺธินามาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. อิธ ปน อุตฺตรจูฬภาชนิเย อาคตนเยน จตฺตาโร อธิปติธมฺมาเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา.

然而，在《分别论》(Vibhaṅga)的第一部分中说，世间与出世间混合的心与心所之聚合即是神足。在义注(aṭṭhakathā)中则说：初禅的预备阶段名为神足，初禅名为神变……乃至，非想非非想处禅的预备阶段名为神足，非想非非想处禅名为神变；须陀洹道的观(vipassanā)名为神足，须陀洹道名为神变……乃至，阿罗汉道的观(vipassanā)名为神足，阿罗汉道名为神变。又说：初禅名为神足，第二禅名为神变……乃至，无所有处禅名为神足，非想非非想处禅名为神变；须陀洹道名为神足，斯陀含道名为神变……乃至，阿罗汉道名为神变。亦可说：彼彼作为基础的禅名为神足，从彼彼出定后生起的道名为神变。但于此处，乃依后分中所来之理，说四增上法即是神足。

ตตฺถ ปน โลกุตฺตรภูตาเอว อธิปฺเปตา. อิธ โลกิย โลกุตฺตร มิสฺสกภูตาติ. อินฺทฺริยพลานิ อตฺถโต เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. ปากฏฏฺฐานโต ปน จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สทฺธาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ เอตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ วีริยสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ เอตฺถ วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติยา. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเวสตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุเอตฺถ สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ ฌาเนสุ เอตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปญฺญาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. สมฺโพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, สมนฺตโต พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ พุชฺฌนฺติ วา เอตายาติ กตฺวา. สา หิ จตุสจฺจธมฺมํ พุชฺฌมานา เอกกฺขเณ โสฬสหิ อตฺเถหิ สทฺธึ สมนฺตโต พุชฺฌติ, น เอกเทส โตติ ตสฺสา สมฺโพธิยา สมุฏฺฐาปนฏฺเฐน สมฺโพธิยา องฺโค สหการีพลวปจฺจโยติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สติเอว สมฺโพชฺฌงฺโค สติสมฺโพชฺฌงฺโค. [Pg.357] สา หิ กายาทีสุ จตูสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมานา อนุปุพฺเพน สพฺพปมาท ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อปฺปมาทปกฺขญฺจ ปูเรตฺวา จตุมคฺคญฺญาณ สงฺขาตํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. วิปสฺสนาย ภูมิภูเต อชฺฌตฺต พหิทฺธาธมฺเม วิจินาติ กกฺขฬตฺตผุสนาทีหิ อนิจฺจตาทีหิจ วิวิธา กาเรหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กุรุมาโนวิย เตสุ ทฏฺฐพฺพาการํ อเสสํ อุปธาเรตีติ ธมฺมวิจโย. โสเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ ธมฺมวิจย สมฺโพชฺฌงฺโค. โสปิ หิ อตฺตโน โคจรภูเตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมาโน อนุปุพฺเพน สพฺพํสมฺโมห ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อสมฺโมหปกฺขํ ปูเรตฺวา สยํ จตุมคฺคญาณ สมฺโพธิ หุตฺวา สมุฏฺฐหตีติ. สมฺมปฺปธานวีริยเมว สมฺโพชฺฌงฺโคติ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค. ตมฺปิ หิ จตุพฺพิเธสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานํ อนุปุพฺเพน สพฺพํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ลีนสงฺโกจ โกสชฺชปกฺขํ กิเลสชาตํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธุรสํปคฺคหปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐา เปตีติ.

于彼处，仅意指出世间法；于此处，则为世间与出世间之混合法。诸根与诸力，其义已如前述。然而，就其显现之处而言，信之力当于四预流支中见。如言：“诸比丘，于何处当见信根？于四预流支中，于此处当见信根。”精进之力于四正勤中。如言：“诸比丘，于何处当见精进根？于四正勤中，于此处当见精进根。”念之力于四念处中。如言：“诸比丘，于何处当见念根？于四念处中，于此处当见念根。”定之力于四禅中。如言：“诸比丘，于何处当见定根？于四禅中，于此处当见定根。”慧之力当于四圣谛中见。如言：“诸比丘，于何处当见慧根？于四圣谛中，于此处当见慧根。”正觉，被称为四道中之智，以其周遍觉悟、通达，或凭此而觉悟故。盖此智于觉悟四谛法时，于一刹那间，与十六行相一同周遍觉悟，而非片面觉悟。以其能令正觉生起，为正觉之支分、助缘及强力之缘，故为觉支。念即是觉支，是为念觉支。盖此念于身等四种自境界中，由修习故善得增长，次第摧破一切放逸分，圆满一切不放逸分，而令名为四道智之正觉生起。于已成观(vipassanā)基础之内外诸法中，以坚性、触等，及以无常等种种行相而审查，犹如令其粉碎，并于其中完全确定应见之相，此为择法。彼即是觉支，是为择法觉支。彼亦于作为自境界之彼等诸法中，由修习故善得增长，次第摧破一切痴迷分，圆满一切不痴迷分，自身成为四道智之正觉而生起。正勤精进即是觉支，是为精进觉支。彼亦于四种自境界中，由修习故善得增长，次第摧破一切于善法中退缩、畏缩、懈怠之烦恼分，圆满一切荷担重任分，而令如前所述之正觉生起。

ปีติเยว สมฺโพชฺฌงฺโค ปีติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปฺปกาเรสุ โคจเรสุ สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ จิตฺตสฺส อรติอุกฺกณฺฐปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธมฺมรติ ธมฺมนนฺทิธมฺมาราม ปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. ปสฺสทฺธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปกาเรสุ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส สารมฺภ ทรถปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ วูปสนฺตสีตลปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. สมาธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ สมาธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. ตสฺส สมฺโพธิสมุฏฺฐาปนตา ปากฏา. ตตฺรมชฺฌตฺตตา สงฺขาตา อุเปกฺขาเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ อุเปกฺขา สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิหิ วุตฺตปฺปกาเรสุ สติอาทีนํ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส ลีนุทฺธจฺจปกฺขํ วิธเมตฺวา สมวาหิตปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. สมฺมา อวิปรีตโต ทสฺสนํ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา ปน ทุกฺเข [Pg.358] ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโร ธคามินิปฏิปทาย ญาณนฺติ จตุพฺพิธา โหติ. สมฺมา อวิปรีตโต สํกปฺปนํ สมฺมาสงฺกปฺโป. ยถา สมฺมาทิฏฺฐิ ทฏฺฐพฺพสภาเวสุ ผรมานา ปวตฺตติ ตถา ตสฺสา สํวิธานนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ โส ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิโตติ. ยถาห-ยาจาวุโส วิสาข สมฺมาทิฏฺฐิ, โยจ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตาติ. สมฺมาวาจา ทโย ปุพฺเพ วุตฺตตฺถาเยว. สมฺมา วายมนฺติ เอเกนาติ สมฺมาวายาโม. จตุกิจฺจสาธกํ สมฺมปฺปธาน วีริยํ. ปสฺสทฺธิทฺวยํ ปสฺสทฺธิสามญฺเญน เอกํ กตฺวา จุทฺทเสเต สภาวโตติ วุตฺตํ. สตฺตธาติ วุตฺตปฺปการานํ สติปฏฺฐานจตุกฺก สมฺมปฺปธานจตุกฺกาทีนํ วเสน สตฺตธา. อิทานิ เตสํ จุทฺทสนฺนํ กิจฺจานํ ฐานเภทํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาห.

喜即是觉支，是为喜觉支。盖此喜亦于前述诸境界中善得增长，于善法中摧破一切心之不乐与不满分，圆满一切乐法、喜法、乐园法分，而令如前所述之正觉生起。轻安即是觉支，是为轻安觉支。盖此轻安亦于前述诸境界中，由修习故善得增长，摧破一切心之激动与热恼分，圆满一切寂静、清凉分，而令如前所述之正觉生起。定即是觉支，是为定觉支。其令正觉生起之作用甚为明显。于彼处，名为中舍性之舍即是觉支，是为舍觉支。盖此舍亦于前述念等诸境界中，由修习故善得增长，摧破一切心之昏沉与掉举分，圆满平等安住分，而令如前所述之正觉生起。如实、无颠倒地见，是为正见。彼复有四种，即：苦智、苦集智、苦灭智、苦灭道迹智。如实、无颠倒地思惟，是为正思惟。正如正见遍满于应见之自性而转起，正思惟亦如是为其布置，此是其义。是故，彼被摄于慧蕴中。如言：“贤友(āvuso)毘舍佉(Visākhā)，所有正见，及所有正思惟，此等诸法皆摄于慧蕴中。”正语等，其义已如前述。以一（心）而正勤，故为正精进，即能成办四事之正勤精进。二轻安以轻安之共相而合为一，如是说此等为十四自性。七种者，即依前述之四念处、四正勤等而为七种。今为显示彼十四种之作用与处所差别，故说“思惟、轻安”等。

[๒๒๐] ยํปน วิภาวนิยํ

[220] 凡应被阐明者

‘‘สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโหติ วตฺวา ปุน ตํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาหา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

说“于彼处有七种摄”后，复为显示之而说“思惟、轻安等”——此说不成立。

น หิ ตตฺถ สตฺต สรูปํ ลพฺภตีติ. สงฺกปฺโป วิรติตฺตยญฺจ เอกํ มคฺคงฺคฏฺฐานํ ปาปุณาติ. ปสฺสทฺธิจ ปีติจ อุเปกฺขาจ เอกํ โพชฺฌงฺคฏฺฐานํ. ฉนฺโทจ จิตฺตญฺจ เอกํ อิทฺธิปาทฏฺฐานนฺติ เอวํ นวธมฺมา เอกฏฺฐานิกา โหนฺติ. เอกํ วีริยํ จตุสมฺมปฺปธาน อิทฺธิ ปาทินฺทฺริย พลโพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน นวฏฺฐานิกํ. เอกา สติ จตุสติปฏฺฐาน อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน อฏฺฐฏฺฐานิกา. เอโก สมาธิ อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน จตุฏฺฐานิโก. เอกาปญฺญา อิทฺธิปาทินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน ปญฺจฏฺฐานิกา. เอกา สทฺธา อินฺทฺริย พล วเสน ทุฏฺฐานิกาติ. เต ปน สตฺตตึส ปเภทา ธมฺมา ปุพฺพภาเค นานารมฺมณา นานาขณิกาจ โหนฺติ. มคฺคผเลสุ ปน นวฏฺฐานิกํ วีริยํ เอกเมว นิพฺพานํ อารมฺมณํกตฺวา นวสุฐาเนสุ อตฺต ปฏิปกฺขานํ ปาป ธมฺมานํ ปจฺจย ยมุคฺฆาตวเสน นว กิจฺจานิ สาธยมานํ เอกเมว ปวตฺตติ. เอส นโย อฏฺฐฏฺฐานิกาทีสุ. ตสฺมา เต เอกกฺขเณ เอกจิตฺเต สพฺเพ เอกโต อุปลพฺภนฺตีติ [Pg.359] วุตฺตํ สพฺเพ โลกุตฺตเร โหนฺตีติ. นวาสงฺกปฺป ปีติโยติ เอตฺถ วาสทฺโท กฺวจิ สทฺทตฺโถ. สงฺกปฺโป กฺวจิ ทุตียชฺฌานิกา ทิเกปีติจ กฺวจิ จตุตฺถชฺฌานิกาทิเก โลกุตฺตเร นโหนฺตีติ อตฺโถ.

于彼，实不可得有情之自性。思惟与三离归为一道支处；轻安、喜与舍归为一觉支处；欲与心归为一神足处。如是，九法同处。一精进，依四正勤、神足、根、力、觉支、道支而处于九处。一念，依四念处、根、力、觉支、道支而处于八处。一定，依根、力、觉支、道支而处于四处。一慧，依神足、根、力、觉支、道支而处于五处。一信，依根、力而处于二处。然此三十七种法，于前分时，所缘各异、刹那各异。于道果中，处于九处之精进则唯以涅槃为所缘，于九处中，以拔除自身敌对之恶法的方式，成就九种作用，唯此一生起。此理亦通于处于八处等者。是故说：“彼等于一刹那、一心中，皆同时可得”，“皆是出世间”。于“Navāsaṅkappa pītiyoti”一句，此中“vā”字有时作“sa”解。其义为：思惟于第二禅等，及喜于第四禅等出世间法中，有时不存在。

โลกิเยปีติ สีลวิโสธนาทิวเสน ปวตฺเต กามา วจรกุสลาทิเก โลกิยกุสล กฺริยจิตฺตุปฺปาเทปิ. ยถา โยคนฺติ สีลวิโสธนกมฺม สมถกมฺมนามรูปปริคฺคหาทิกมฺเมสุ ยุชฺชิตพฺพานํ วิรติตฺตยาทีนํ อนุรูปํ. ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยนฺติ สีล วิสุทฺธาทีนํ ฉนฺนํ วิสุทฺธีนํ อนุกฺกเมน ปวตฺติกาเล. เอเตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม มคฺคผลปติฏฺฐาภาวตฺถาย ปูริเต จตุปาริสุทฺธิ สีเลปิ สทฺธาสติอาทโย โพธิปกฺขิเยสุ สงฺคหิตา เอว โหนฺติ. ตถา มคฺคปาทกตฺถาย อุปฺปาทิเตสุ มหคฺคตชฺฌาเนสุ มีติ ทสฺเสติ. ตถา หิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตเก –

“于世间亦然”者，谓于依戒清净等而转起的欲界善(kāmāvacarakusala)等世间善、唯作心生起时亦然。“如其相应”者，谓于戒清净业、止业、名色遍知(nāmarūpapariggaha)业等中，与所应行之三离等相应。“于六清净转起时”者，谓于戒清净等六种清净次第转起之时。以此可知，纵于为在现法中建立道果而圆满之四遍净戒(catupārisuddhisīla)中，信(saddhā)、念(sati)等亦被摄于菩提分法中。同样，此亦显示，于为道之基础而生起的大禅那(mahaggatajjhāna)中亦然。诚如《觉支相应》(Bojjhaṅgasaṃyutta)中所说：

เอวํ ภาวิโต โข กุณฺฑลิย อินฺทฺริยสํวโร ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. เอวํ ภาวิตานิ ตีณิ สุจริตานิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา สตฺต โพชฺฌงฺเค วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตีติ วุตฺตํ.

“衮达利亚(Kuṇḍaliya)，如是修习，根律仪(indriyasaṃvara)能圆满三妙行(sucarita)。如是修习三妙行能圆满四念住(satipaṭṭhāna)。如是修习四念住能圆满七觉支(bojjhaṅga)。如是修习七觉支能圆满明与解脱(vijjāvimutti)。”如是说。

อฏฺฐกถายํปิ นเกวลํ พลววิปสฺสนา มคฺคผเลสุเอว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ. วิปสฺสนาปาทก กสิณชฺฌาน อานาปาณา สุก พฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺตีติ วุตฺตํ. [โพธิปกฺขิยสงฺคโห]

于义注(aṭṭhakathā)中亦云：不仅强有力之观(vipassanā)于道果中能引生觉支，作为观之基础的遍处禅(kasiṇajjhāna)、安那般那禅(ānāpāṇajjhāna)、乐俱禅(sukhajhāna)、梵住禅(brahmavihārajjhāna)等亦能引生觉支。[菩提分法集(Bodhipakkhiyasaṅgaho)]

๑๖๕. สพฺพสงฺคเห ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจ ราสโย. อตีตาทิ เภท ภินฺนานํ รูปานํ ขนฺโธ ราสีติ รูปกฺขนฺโธ. เอกสฺมึ รุปฺปน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ญาเณน ปริคฺคหิตา รูปธมฺมาเอว. ตถา เอกสฺมึ เวทยิตลกฺขเณ สญฺชานน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ปริคฺคหิตา อตีตาทิเภทภินฺนา เวทนาสญฺญาโย เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จนาม. สงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา. ผสฺส เจตนา ทโย. เตหิ ฉสุวา อุปปตฺติทฺวาเรสุ ตีสุวา กมฺมทฺวาเรสุ เอกโต สงฺคมฺม สมาคมฺม ผุสนเจตยิตาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน [Pg.360] กิจฺเจหิ ทสฺสนสวนาทีนิ สาธารณกิจฺจานิวา กายิก วาจสิกมานสิกานิวา สยน นิสชฺชฏฺฐาน คมน กถน จินฺตนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ วิทหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สํยุตฺตเก –

165. 于《一切总摄》(Sabbasaṅgaha)中，五蕴(pañcakkhandha)即五聚(rāsi)。由过去等差别所分别之色的蕴、聚，即是色蕴(rūpakkhandha)。于“变坏”(ruppana)此一相中聚为一堆，以智所遍知(pariggahita)之色法，即是色蕴。同样，于“感受”(vedayita)此一相、“识知”(sañjānana)此一相中各自聚为一堆，所遍知之由过去等差别所分别的受(vedanā)与想(saññā)，即名为受蕴(vedanākkhandha)与想蕴(saññākkhandha)。“造作故，名为行”(Saṅkharontīti saṅkhārā)。即触(phassa)、思(cetanā)等。彼等于六生起门或三业门中，和合集会，以触、思等各自之作用，完成见、闻等共同作用，或身、语、意之卧、坐、立、行、言、思等一切作用。对此，《相应部》(Saṃyutta Nikāya)中如是说：

กิญฺจ ภิกฺขเว สงฺขาเร วเทถ. สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺติ. กิญฺจ สงฺขตํ อภิ สงฺขโรนฺติ, รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. เวทนํ เวทนตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. สญฺญํ สญฺญตฺถาย สงฺขต อภิสงฺขโรนฺติ. สงฺขาเร สงฺขารตฺถาย สงฺขต มภิสงฺขโรนฺติ. วิญฺญาณํ วิญฺญาณตฺถาย สงฺขต มภิ สงฺขโรนฺตีติ. สงฺขต มภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺตีติ.

“诸比丘，何谓诸行(saṅkhāra)？诸比丘，因其造作有为法(saṅkhata)，故名为‘诸行’。其造作何等有为法？为色(rūpa)故，造作有为之色；为受(vedanā)故，造作有为之受；为想(saññā)故，造作有为之想；为诸行(saṅkhāra)故，造作有为之诸行；为识(viññāṇa)故，造作有为之识。诸比丘，因其造作有为法，故名为‘诸行’。”

ตตฺถ รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยสฺมึ ยสฺมึ กาเล สยน นิสชฺชาทิวเสน ปวตฺตา ยา ยา รูปวิกติ อิจฺฉียติ, ตสฺมึตสฺมึ กาเล ตสฺสา ตสฺสา รูปวิกติยา ชาตตฺถาย อิริยาปถ ปริวตฺตนาทิ วเสน ตํ ตํ รูปวิกตึ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. ขชฺชโภชฺชาทิกํ วตฺถาลงฺการาทิกํ มญฺจ ปีฐ เคห รถาทิกํ สพฺพํ อุปโภค ปริโภคภูตํ พาหิร รูปํปิ คเหตฺวา โยเชตุํ วฏฺฏติเยว. เวทนนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ สพฺพํปิ เวทนํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกํ เวทนํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตา จิตฺตกมฺมนจฺจคีตาทีนิ ตํ ตํ เวทนุปกรณานิ สมฺปาทน วเสน สมฺปรายิกญฺจ อภิสงฺขโรนฺตา มานุสกํวา ทิพฺพํวา ตํตํ เวทนํ ปตฺเถตฺวา ทาน สีลาทิ สมฺปาทน วเสน อภิสงฺขโรนฺติ. เอสนโย เสเสสุปิ. สงฺขาเรสุ ปน ผสฺสํ ผสฺสตฺถาย เจตนํ เจตนตฺถายาติอาทินา ทานํ ทานตฺถาย สีลํ สีลตฺถาย ปาณาติปาตํ ปาณาติปาตตฺถายาติอาทินา วา สพฺพํ โลกปวตฺตึ ญตฺวา วิตฺถาเรตพฺพาติ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา สงฺขาเรสุ ปากฏา เจตนาทโย วิตกฺกาทโย โลภาทโย สทฺธาสติปญฺญาทโยจ ธมฺเม วิสุํ วิสุํ ขนฺธภาเวน อวตฺวา เวทนาสญฺญาว วุตฺตาติ. วุจฺจเต.

其中，“为色而造作经造作的色”是说：在任何时候，凡是希求通过卧、坐等姿势而产生的种种色变异，就在那个时候，为了使那些色变异生起，通过改变行住坐卧等威仪，来造作那些经造作的色变异，此即其义。嚼食、啖食等，衣物、饰品等，床、座、屋、车等一切作为资具受用的外色，也应同样摄入并加以运用。“受”是指现法与后世的一切受。其中，造作经造作的现法受，是通过成就绘画、舞蹈、歌唱等那些引发感受的助缘；而造作后世的受，则是通过希求人或天的种种感受，并成就布施、持戒等来造作。此理亦通于其余诸蕴。至于诸行，则应了知世间一切流转，并广为分别，如“为触而造作触”、“为思而造作思”等，或“为布施而造作布施”、“为持戒而造作持戒”、“为杀生而造作杀生”等。于此，或有疑问：为何在诸行中，不将思等、寻等、贪等，以及信、念、慧等显而易见的诸法，一一分别说为蕴，而只说了受与想呢？回答是：

ยถา [Pg.361] หิ เฉโก มหาภิสกฺโก เภสชฺชมูลานิ คเหตฺวา จุณฺณํ กโรนฺโต เตสุ มูเลสุ อิมานิ ถูลานิปิ มุทูนิ โหนฺติ. อิมานิ ขุทฺทกานิปิ กกฺขฬานิ โหนฺตีติ ญตฺวา ตโต ปถมตรํ กกฺขฬานิ วิสุํ อุทฺธริตฺวา สุฏฺฐุ โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. เสสานิ ปน สพฺพานิ มุทูนิ เอกโต กตฺวา โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. ตโต อุภยานิ มิสฺเสตฺวา สิลายํ ปิเสตฺวา เภสชฺชกมฺเม อุปเนติ. เอวํ กโรนฺโต นกิลมติ. เอวเมวํ ภควาปิ นามรูปธมฺเมสุ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา นิจฺจสุขอตฺต วิปลฺลาสานํ ปหานตฺถาย อนุยุญฺชนฺตา เทวมนุสฺสา วิภาเค อกเต ตีสุ ธมฺเมสุ กิลมิสฺสนฺตีติ ญตฺวา นามธมฺเมสุ เวทนาสญฺญาจิตฺตสงฺขาเต ตโย ธมฺเม วิสุํ อุทฺธริตฺวา เอกเมกํ ขนฺธํ นาม กตฺวา เทเสสิ. ตถา หิ ยถา มจฺฉานาม อุทเก สติ อุกฺกณฺฐิตา นาม นตฺถิ. อสติ ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเยว โหนฺติ. ยถาวา มธุกราวา ภมราวา ยสฺมึ วเน ปุปฺผรส ผลรเส ลภนฺติ, ตตฺถ อุกฺกณฺฐิตานาม นตฺถิ. อลภมานา ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเอว โหนฺติ. เอวเมว อิเมสํ สตฺตานํ สุข สญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ เวทนาสทิสํ ปติสรณํนาม นตฺถิ. มนุสฺสเทวพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อสฺสาเทนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อสฺสาเทนฺติ. ยทิจ ตาหิ วินา ยถิจฺฉิตํ สุขเวทนํ ลเภยฺยุํ. โกนาม ตา สาทิยิสฺสติ. ตถา ผสฺสเจตนาทีหิ วิตกฺกวิจารวีริยาทีหิ โลภโทสาทีหิ สทฺธาสติปญฺญาทีหิ จ สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมหิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ ยํกิญฺจิ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อภิสงฺขโรนฺติ. ยทิจ ตาทิเสน อภิสงฺขรเณน วินาปิ ยถิจฺฉิตํ สุขํ ลเภยฺยุํ, เตหิ ธมฺเมหิ อตฺโถ นตฺถีติ โกนาม เต ธมฺเม อภิสงฺขริสฺสตีติ.

譬如一位善巧的大医，取药根制作药粉时，了知在这些药根中，有些粗大而柔软，有些细小而坚硬。了知后，他首先将坚硬的药根单独取出，善加捣碎，制成粉末；其余所有柔软的药根则合在一起捣碎成粉。然后将两者混合，在石板上研磨，用于治疗。这样做，他便不会疲劳。同样地，世尊将三相加于名色诸法之上，为令天人断除常、乐、我之颠倒而精勤。他了知若不对此三法加以分别，天人将会感到疲厌，故于名法中，将受、想、心这三法单独分出，一一安立为蕴而说法。诚然，譬如鱼在水中，则无焦躁不安；若无水，则必定焦躁不安。又如蜜蜂、大蜂，在能获得花蜜、果汁的林中，则无焦躁不安；若无所得，则必定焦躁不安。同样地，对此等众生而言，在被认为是安乐的归宿中，没有能与受相比的归宿。即使是享受人、天、梵天之成就，也只是为了享受乐受。倘若离此等成就亦能随意获得乐受，谁还会乐于此等成就呢？同样，以触、思等，寻、伺、精进等，贪、瞋等，以及信、念、慧等行蕴诸法，来造作任何关于现法或后世的经造作法时，也只是为了乐受而造作。倘若无须此等造作亦能随意获得安乐，则对那些法便无所需，谁还会去造作它们呢？

อิติ สุขสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ เวทนานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํสคตํ สุขสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ อตฺตสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ สญฺญาสทิสํ ปติสรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อุปฺปนฺนา เต เต สตฺตา [Pg.362] อตฺตาโน อตฺตโน วิสเยสุ สพฺพํ ชานิตพฺพํ สญฺญาย สญฺชานิตฺวา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. ตถา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺตา ยตฺตกํ ปเร ชานนฺติ. ตตฺตกํ มยํปิ ชานาม. โก อมฺหากํ อุตฺตริตโรติ เอวํ โลเก ญาณสมฺมภํ สญฺญํ ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา วิจรนฺติ. อิติ อตฺตสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ สญฺญานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํ สคตํ อตฺตสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควาตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ นิจฺจสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ จิตฺตสทิสํ ปติสํรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ สตฺตา สุขํ ทุกฺขํนาม อนิจฺจํ สุขปตฺตานํ ทุกฺขํ นตฺถิ. ทุกฺข ปตฺตานํ สุขํ นตฺถีติวา. สญฺญานาม อนิจฺจา, กทาจิ ปมุสฺสติ กทาจิ นปมุสฺสตีติวา. วีริยํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อารภติ, กทาจิ น อารภตีติวา. โลโภนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ นอุปฺปชฺชตีติวา. โทโสนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติวา. สทฺธานาม อนิจฺจา. กทาจิ ปสนฺนจิตฺโต โหติ, กทาจิ อปฺปสนฺนจิตฺโต โหตีติวา. ปญฺญานาม อนิจฺจา. ชานิตพฺพํปิ กทาจิ ชานาติ, กทาจิ น ชานาตีติวา เอวํ เจตสิกธมฺมานํ อนิจฺจ ภาโวนาม เกสญฺจิ โลกิยชนานํปิ ปากโฏ โหติ. น ปน จิตฺตสฺส. น หิ สตฺตา จิตฺตํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติ คณฺหนฺติ. ตํ ปน สยํ นิจฺจํ ปวตฺตมานํ หุตฺวา กทาจิ สุเขน ยุตฺตํ โหติ, กทาจิ ทุกฺเขนาติอาทินา ตสฺมึ นิจฺจสญฺญเมว อุปฺปาเทนฺตีติ. อิติ จิตฺตํนาม นิจฺจสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ ปรมุกฺกํ สคตํ นิจฺจสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ.

如是，在被认为是乐的法中，受是此等众生达到最高程度的、被认为是乐之处。是故，世尊将之单独作为一蕴，开示蕴教。同样，在此等众生被认为是“我”的依处中，没有比想更相似的依处。诚然，在各种众生界中，那些已生的众生，在各自的领域中通过想认知一切应被认知之事物，从而获得辨识力。他们如此获得辨识力后，认为：“他人知晓多少，我等亦知晓多少，谁能超越我等呢？”如是，在世间将知识的傲慢与想执为最高的自我而活动。是故，在被认为是“我”的法中，想是此等众生达到最高程度的、被认为是“我”之处。是故，世尊亦将之单独作为一蕴，开示蕴教。同样，在此等众生被认为是“常”的依处中，没有比心更相似的依处。诚然，众生认为：乐与苦是无常的，得乐者无苦，或得苦者无乐；想是无常的，有时遗忘，有时不遗忘；精进是无常的，有时发起，有时不发起；贪是无常的，有时生起，有时不生起；嗔是无常的，有时生起，有时不生起；信是无常的，有时心净信，有时心不净信；慧是无常的，应知之事有时能知，有时不能知——如是，此等心所法之无常性，即使是某些世俗之人亦能明白，但对心则不然。众生并不认为心是无常的，有时生起，有时不生起。相反，他们认为心是恒常运行的，有时与乐结合，有时与苦结合等，因此于其中产生常想。是故，在被认为是“常”的法中，心是此等众生达到最高程度的、被认为是“常”之处。是故，世尊亦将之单独作为一蕴，开示蕴教。

[๒๒๑] ยํปน วิภาวนิยํ

[221] 所应阐明者

‘‘ภาชน โภชน พฺยญฺชน ภตฺตการก ภุญฺชก วิกปฺปวเสน ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วตฺวา ตํ วิภาวนฺเตน ‘‘รูปญฺหิ เวทนา นิสฺสยตฺตา ภาชนฏฺฐานิยํ. เวทนา ภุญฺชิตพฺพตฺตา โภชนฏฺฐานิยา. สญฺญา เวทนสฺสาท ลาภ เหตุตฺตา พฺยญฺชนฏฺฐานิยา. สงฺขารา อภิสงฺขรณโต ภตฺตการกฏฺฐานิยา. วิญฺญาณํ อุปภุญฺชกตฺตา ภุญฺชกฏฺฐานิยํ. เอตฺตาวตาจ อธิปฺเป ตตฺถสิทฺธีติ ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ สารโต นทฏฺฐพฺพํ.

说了“依容器、食物、调味、厨师、食者这五种分别而说”后，在阐述时又说：“色，因是受的所依，故为容器位；受，因应被感受，故为食物位；想，因是获得受味之因，故为调味位；诸行，因能造作，故为厨师位；识，因是受用者，故为食者位。至此，意趣已成，故仅说此五者。”此不应被视为核心要义。

น หิ ตํ อฏฺฐกถายํ เอตปฺปรมวินิจฺฉเย อาคตํ. อุปมาทีปเนเอว อาคตํ. น จ ภควตา ภาชนาทิวิกปฺปสิทฺธิมตฺตํ อุทฺทิสฺส ปญฺเจว ขนฺธา วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถาสิทฺธสฺส อตฺถสฺส ปโยชนาภาวโตติ.

此在义注(aṭṭhakathā)中并非作为对此的最终决择而来，而仅是作为譬喻的阐明而来。并且，不能说世尊仅是为了成就容器等分别，而说五蕴，因为如此成立的义理并无用处。

[๒๒๒] ยญฺจ ตตฺถ

[222] 又，于彼处

‘‘เทสนากฺกเมปิ อิทเมว การณํ. ยตฺถ ภุญฺชติ, ยญฺจ ภุญฺชติ, เยนจ ภุญฺชติ, โยจ โภชโก, โยจ ภุญฺชิตา. เตสํ อนุกฺกเมน ทสฺเสตุกามตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อสารํ.

“在教法的次第上，这也是原因：即想要依次开示在何处食、食何物、以何物佐食、谁是供食者、谁是食者。”此说亦无实义。

จตุนฺนํ อุปาทานานํ วิสยภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. สพฺพ สภาคธมฺม ปริยาทานวเสน สาสวา อนาสวาจ ธมฺมา ปญฺจกฺขนฺธาติ วุตฺตา, วิปสฺสนา ภูมิปริคฺคหวเสน สาสวาเอว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ วุตฺตา. อายตนฺติ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา ภุสํ อุสฺสหนฺตา วิย โหนฺตีติ อายตนานิ. อายตนสทฺโท ปน ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ ทฺวารธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน, ฉสุ พาหิเรสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สโมสรณฏฺเฐน, อุภยตฺถปิ การณฏฺเฐน ปวตฺตติ. ตตฺถ จิตฺต เจตสิกา ธมฺมา เอกสฺมึวา ภเว อนมตคฺเควา สํสาเร ปุนปฺปุนํ สห ชายมานา จกฺขาทีสุ ฉสุ ทฺวารปเทเสสุเอว ชายนฺติ, น อญฺญตฺถ. สนฺตานานุพนฺธวเสน นิวสนฺตาปิ เตสฺเวว นิวสนฺติ, น อญฺญตฺถ. อากิริตฺวา ถปิตา วิย ปวตฺตมานาปิ เตสฺเวว ปวตฺตนฺติ, น อญฺญตฺถ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ฉสญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐนจ อายตนานินาม. เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

成为四取所缘的诸蕴，是为取蕴。以含摄一切同分法故，有漏与无漏法被称为五蕴；以把握观(vipassanā)的所缘境故，唯有漏法被称为五取蕴。“处”(āyatana)，因其仿佛为自果之生起而极力勤勉，故名为“处”。“处”一词，用于六内门法时，有出生地、居住处、矿藏之义；用于六外所缘法时，有汇集处之义；用于二者时，则有因缘之义。于此，心与心所法，或于一生中，或于无始轮回中，恒常俱生，仅于眼等六门处生起，不于他处。随相续而住，亦仅住于彼处，不于他处。如散置后安住般转起，亦仅于彼处转起，不于他处。是故，眼等六处，以出生地、居住处、矿藏之义而得名“处”。亦可说如神庙(devāyatana)般，有基座之义。

ยถาจ สมฺปนฺนปุปฺผผเลสุ เขเมสุ รุกฺเขสุ ตโต ตโต ปกฺขิโน นิลินตฺถาย อาหารตฺถายจ นิจฺจํ สโมสรนฺติ. เอวํ รูปาทีสุ [Pg.364] ฉสุฐาเนสุ ตโต ตโต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อารมฺมณกรณตฺถาย นิจฺจํ สโมสรนฺติ. ตสฺมา รูปาทีนิ ฉ สโมสรณฏฺเฐน อายตนานินาม. ตทุภยานิ ปน เตสํ จิตฺต เจตสิกานํ การณฏฺเฐน อายตนานินาม. จกฺขุจ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. เอวํ เสสานิ. ตตฺถ จกฺขุโสตานิ สตฺตานํ หิตกฺริยาสุ พหุปการตฺตา กามรูป พฺยาปิตตฺตา จ ปากฏานีติอาทิมฺหิ วุตฺตานิ. เตหิ อาสนฺนตฺตา ตทนนฺตรํ ฆานํ. ตโต ชิวฺหาติ อิมานิ จตฺตาริ ปเทสายตนานินาม. ตโต สกลกายพฺยาปโก กาโย. ตโต เตสํ สพฺเพสํ โคจรวิสยคฺคาหกํ มโนติ. เสสานิ ปน เตสํ วิสยตฺตา ตทนุกฺกเมเนว วุตฺตานีติ.

犹如在花果繁盛、安稳的树上，鸟儿们从各处为栖息和觅食而恒常聚集。如是，在色等六处，心与心所法也为执取所缘而恒常聚集。因此，色等六处因是聚集之处，故名为“处”(āyatana)。而此二者（内外处）作为彼心、心所法之因，故亦名为“处”。眼与彼处，即是眼处。其余亦如是。其中，眼与耳，因于众生的利益行为中多所助益，且遍及欲界与色界，故最为显着，这在开头已被述及。因与彼（眼耳）邻近，其后是鼻。其后是舌，此四者名为局部处(padesāyatana)。其后是遍及全身的身。其后是执取彼等一切行境与所缘的意。至于其余诸处，因是彼等之所缘，故依其次第而说。

กสฺสจิ ปน ปุคฺคลสฺสวา สตฺตสฺสวา มนุสฺสสฺสวา เทวสฺสวา พฺรหฺมุโนวา วเส อวตฺติตฺวา อตฺตโนเอว สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. วิสุํ วิสุํ ววตฺถิตสภาวตฺตาวา ยถาสภาวํ ธารียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ ววตฺถปียนฺตีติ ธาตุโย. อปิจ, นิสฺสตฺต นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโย. ตตฺถ นิสฺสตฺตฏฺเฐนาติ สตฺตาการา ภาวฏฺเฐน สตฺตกิจฺจาภาวฏฺเฐน. โก ปเนตฺถ สตฺตากาโร กึ สตฺตกิจฺจนฺติ. ชีวโยโค สตฺตากาโร. อีหาจ พฺยาปาโร จ สตฺตกิจฺจํ. นิชฺชีวฏฺเฐนาติ เอกสฺมึ ภเว ยาว นมรติ. ภวปรํปรายวา ยาว สํสาโร น นิวตฺตติ. ตาว อภิชฺชมาโน อจฺฉิชฺชมาโน เอโกว วตฺตตีติ เอวํ คหิตสฺส ชีวสฺส อภาวฏฺเฐน. จกฺขาทโยจ ธมฺมา สพฺพโส สตฺตาการรหิตา สตฺต กิจฺจรหิตาจ โหนฺติ. นจ สยํ ชีวานาม โหนฺติ. นาปิ ชีวโยคาติ. อิติ นิสฺสตฺตฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐนจเตธาตุโยนามาติ. เตสํ ปน ทฏฺฐพฺพากาโร อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ยถาห-เภริตลํ วิย จกฺขุธาตุ ทฏฺฐพฺพา. ทณฺโฑ วิย รูปธาตุ. สทฺโทวิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อาทาสตลํ วิย จกฺขุธาตุ. มุขํ วิย รูปธาตุ. มุขนิมิตฺตํ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. อถวา, อุจฺฉุยนฺต กิลยนฺตํ วิย จกฺขุธาตุ. ยนฺตจกฺกยฏฺฐิ วิย รูปธาตุ. อุจฺฉุรส เตลานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อธรารณิ วิย [Pg.365] จกฺขุธาตุ. อุตฺตรารณิ วิย รูปธาตุ. อคฺคิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอสนโย โสตวิญฺญาณธาตุอาทีสุ. มโนธาตุ ปน ยถาสมฺภวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา.

然而，无论个人(puggala)、众生、人类、天神或梵天，都无法使诸界随其意愿转变，只能保持各自的本然状态，故称为“界”(dhātu)。由于各自特性分明，能够按照自身本性存在、被认知、被区分，所以称为“界”。再者，诸界具有非有情、无生命的特性。其中“非有情”是指：不具有有情的形态，不履行有情的功能。什么是有情的形态？什么是有情的功能？生命联结是有情的形态，努力与造作是有情的功能。“无生命”是指：因无有被执为“无论是在一期生命中直到死亡，还是在生死轮回中直到不再轮回，都不断绝、不破灭、始终如一而存在”的生命(jīva)。眼等诸法完全不具备有情的形态与有情的功能，自身不被称为生命，也没有生命联结。因此，诸界具有非有情、无生命的特性。关于诸界的观想方式，义注(aṭṭhakathā)中是这样说的：譬如鼓面可以比作眼界，鼓槌比作色界，击鼓的声音比作眼识界；又如镜面比作眼界，脸庞比作色界，镜中的影像比作眼识界；或者说，榨甘蔗的机器比作眼界，机器的轮轴比作色界，甘蔗汁或油比作眼识界；也如下方的钻木比作眼界，上方的钻木比作色界，摩擦产生的火比作眼识界。这些类比也适用于耳识界等其他界。至于意界，则应该根据实际情况，像眼识界等的前行与后随者那样去观想。

ธมฺมธาตุยา เวทนากฺขนฺโธ สลฺลมิว สูลมิวจ ทฏฺฐพฺโพ. สญฺญา สงฺขารกฺขนฺธา เวทนาสลฺล สูลโยคา อาตุรา วิย ทฏฺฐพฺพา. ปุถุชฺชนานํวา สญฺญา อาสา ทุกฺขชนนโต ริตฺตมุฏฺฐิ วิย อยถาภุจฺจนิมิตฺตคาหโต วนมิโควิย. สงฺขารา ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต องฺคารกาสุยํ ขิปนปุริสา วิย. ชาติทุกฺขานุพนฺธโต ราชปุริสานุพนฺธโจโร วิย. สพฺพานตฺถาวหสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส เหตุโต วิสรุกฺขพีชานิ วิย. รูปํ นานาวิธุปทฺทวนิมิตฺตโต ขุร จกฺกํวิย ทฏฺฐพฺพํ. อสงฺขตาปิธาตุ อมตโต สนฺตโต เขมโต จ ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา, สพฺพานตฺถปฏิปกฺขภูตตฺตา. มโนวิญฺญาณธาตุ คหิตารมฺมณํ มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต วนมกฺกโฏ วิย, ทุทฺทมนโต อสฺสขลุงฺโค วิย, ยตฺถ กามนิปาติโต เวหาสํ ขิตฺตทณฺโฑ วิย, โลภโทสาทิ นานาปฺปการ กิเลสโยคโต รงฺคนโฏ วิย ทฏฺฐพฺพาติ. อริยสจฺจานีติ เอตฺถ สนฺตสฺส ธมฺมสฺส ภาโว สจฺจํ. สนฺตสฺสาติ ภูตสฺส ตถสฺส อวิปรีตสฺส. อปิจ, เกนฏฺเฐน สจฺจนฺติ. ตถฏฺเฐน อวิตถฏฺเฐน อนญฺญถฏฺเฐน. ยญฺหิ จกฺขุสฺส ทุกฺขตฺตํ, ตํ ตถํ โหติ อวิตถํ อนญฺญถํ. ทุกฺขทุกฺข สงฺขารทุกฺข วิปริณามทุกฺข สงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลสฺส อภิณฺหปีฬนโต. ตตฺถ สงฺขารทุกฺขํ นาม กมฺมชานํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํกมฺมา ภิสงฺขรณทุกฺขํ. ตถา อุตุชาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํ อุตุจิตฺตาหารานํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ.

法界中的受蕴，应视如箭与刺。想蕴与行蕴，因与受之箭刺相结合，故应视如病人。凡夫的想，因其希望(āsā)产生痛苦，故应视如空拳；因其执取不实之相，故应视如林中之鹿。行蕴，因其将（众生）投入结生(paṭisandhi)，故应视如将人投入火坑之人；因其随逐生之苦(jātidukkha)，故应视如被官兵追捕之盗贼；因其为能带来一切祸患之蕴相续(khandhasantāna)的根源，故应视如毒树之种子。色蕴，因其为各种灾难之相，故应视如刀轮。无为界(asaṅkhata-dhātu)，应从不死、寂静与安稳之角度观察。为何？因其与一切祸患相违。意识界(manoviññāṇa-dhātu)，因其舍弃已执取之所缘而执取他者转起，故应视如林中之猴；因其难以调伏，故应视如劣马；因其随处落下，故应视如抛向空中之棍；因其与贪、嗔等各种烦恼(kilesa)相结合，故应视如舞台演员。于圣谛(ariyasacca)中，实有法之体性即是真实(sacca)。“实有”者，即存在、如实、不颠倒。再者，于何义中为真实？于如实义、不虚妄义、不变异义中。眼之苦性，即是如实、不虚妄、不变异的。因其以苦苦(dukkha-dukkha)、行苦(saṅkhāra-dukkha)、坏苦(vipariṇāma-dukkha)此三苦，不断逼迫具此苦的个人(samaṅgipuggala)。其中，行苦者，谓于业生法生起之前，造作彼彼诸业之苦。同样，于时节等所生法生起之前，造作彼彼时节、心、食之苦。

จกฺขุ หิ นาม รูปิพฺรหฺมานํปิ ปุริมภเว ฌานภาวนา สงฺขาตํ มหนฺตํ กมฺมาภิสงฺขรณ ทุกฺขํ อนุภวนฺตานํเยว อุปฺปชฺชติ. โน อญฺญถา. กามสตฺตานํ ปน ปุริมภเว กมฺมสงฺขารทุกฺขํ อนุภวิตฺวา อุปฺปนฺนํปิ ยาวชีวํ ปวตฺติยา อาหาราทิสงฺขารทุกฺขญฺจ ปฏิชคฺคน ทุกฺขญฺจ [Pg.366] อนุภวนฺตานญฺเญว ปวตฺตติ, โน อญฺญถา. ปวตฺตมานญฺจ ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทากทาจิ ภิชฺชติ. มรณกาลํ ปตฺวา ปน เอกนฺเตน ภิชฺชติเยว. ตสฺมา ตํ อสฺสาเทตฺวา ตทตฺถาย กมฺมํวา อาหาราทิปจฺจยํวา ปฏิชคฺคนํ วา สงฺขโรนฺตานํ อนมตคฺเค สํสาเร สงฺขารทุกฺขสฺส ปริยนฺโตนาม นตฺถิ. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน สงฺขารทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส สงฺขารทุกฺขํ. อิทํ จกฺขุ นาม ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทา กทาจิ ภิชฺชนชาติกํ. ตสฺมา ตสฺส ภิชฺชนภเยน ปเคว ปจฺจย สมฺปาทนทุกฺขํ รกฺขาวรณคุตฺติสํวิธานทุกฺขํ ภิชฺชนนิมิตฺตานิ ทิสฺวา วา ภิชฺชมาเนวา ภินฺเนวา โสจนปริเทวนาทิทุกฺขญฺจ วิปริณาม ทุกฺขํนาม. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน วิปริณามทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส วิปริณามทุกฺขํ. ทุกฺขทุกฺขํ ปน ตทุภเยน ทุกฺเขน สเหว สิชฺฌติ. เอวํ จกฺขุ ทุกฺขทุกฺข สงฺขาร ทุกฺข วิปริณาม ทุกฺขสงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺส ตถาปีฬนํ, ตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถํ. ตสฺมา จกฺขุ ทุกฺขสจฺจํนาม. เอส นโย โสตาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ.

所谓的眼(cakkhu)，即使是色界梵天(rūpibrahmā)，也唯有在前世透过修习禅那(jhānabhāvanā)而承受过名为业行(kammābhisaṅkharaṇa)的巨大之苦者才能生起，非由他法。至于欲界有情(kāmasatta)，即使因前世承受行苦而生起眼，在其一生中，也唯有不断承受为维持生命而获取食物等所带来的行苦，以及守护之苦，眼才能存续，非由他法。即使眼在存续，当缘(paccaya)有缺或障碍出现时，也随时可能毁坏。而当面临死亡时，则必然完全毁坏。因此，对于那些乐味于眼，并为此而造作业、积集食物等缘、或进行守护者而言，在无始的轮回(saṃsāra)中，行苦(saṅkhāradukkha)实无终结。如是，一切眼皆以无边的行苦，恒时逼迫个人(puggala)。此即是其行苦。所谓的眼，其体性为：当缘有缺或障碍出现时，随时可能毁坏。因此，由于畏惧其毁坏，便预先承受了筹备诸缘之苦、守护看管之苦；当见到毁坏的征兆，或正在毁坏，或已经毁坏时，又会产生愁、悲等苦，此即名为坏苦(vipariṇāmadukkha)。如是，一切眼皆以无边的坏苦，恒时逼迫个人。此即是其坏苦。至于苦苦(dukkhadukkha)，则与此二苦同时成就。如此，眼透过名为苦苦、行苦、坏苦的三种苦，恒时逼迫具足此眼的个人。而其如此的逼迫，是真实(tatha)、不虚(avitatha)、无异(anaññatha)的。是故，眼名为苦谛(dukkhasacca)。此理亦适用于耳(sota)等三界法(tebhūmakadhamma)。

เสสสจฺเจสุปิ ยํ โลภสฺเสว ทุกฺขสมุทยตฺตํ. ยํ นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ. ยํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตํ กถํ โหตีติอาทินา วตฺตพฺพํ. ยาวจ โลโภ น ปหิยฺยติ. ตาว จกฺขาทีนิ อสฺสาเทติเยว. ยาวจ ตานิ อสฺสาเทติ. ตาว เตสํ ปวตฺติยา กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติเยว. ยาวจ กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติ. ตาว จกฺขาทีนิ ปวตฺตนฺติเยว. ยาวจตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาว เตสํ วุตฺตปฺปกาเรหิ สงฺขาร ทุกฺขาทีหิ นมุจฺจติเยว. ตสฺมา โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตฺตํ ตถํ โหติ. จกฺขาทีสุจ ปวตฺตมาเนสุ วุตฺตปฺปการํ สพฺพํ ทุกฺขํ อาคจฺฉติเยว. อปวตฺตมาเนสุ นาคจฺฉติ. ตสฺมา เตสํ ปวตฺตินิโรธภูตสฺส นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ ตถํ โหติ. ตถา โลภปหานโต อญฺโญ ทุกฺขมุตฺติมคฺโคนาม นตฺถิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺโคจ อุปฺปชฺช มาโน [Pg.367] เอกนฺเตน ตํ ปชหติ. ตสฺมา อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถนฺติ.

关于其余的圣谛，亦应说明：何以贪爱(lobha)即是苦集(dukkhasamudaya)，何以涅槃(nibbāna)即是苦灭(dukkhanirodha)，何以八支圣道(aṭṭhaṅgikamagga)即是趣向苦灭之道(dukkhanirodhamagga)等。只要贪爱未被断除，就会一直乐味于眼等；只要乐味于彼，就会为使其存续而造作业等；只要造作业等，眼等就会一直存续；只要彼等存续，就终不解脱于前述之行苦等。因此，贪爱是苦集，此是真实。当眼等存续时，前述的一切苦都会到来；当其不存续时，苦则不来。因此，作为其存续之止息的涅槃，是苦灭，此是真实。同样，除了断除贪爱之外，别无其他解脱苦之道。八支圣道生起时，则必定断除贪爱。因此，八支圣道是趣向苦灭之道，此是真实、不虚、无异。

เอวํสนฺเตปิ สจฺจสทฺโท ปริยาย สจฺเจสุปิ วตฺตตีติ วุตฺตํ จตฺตาริอริยสจฺจานีติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺเจ ตาว สกฺกายปริยา ปนฺนา อชฺฌตฺตธมฺมาเอว อริยสจฺจํนาม. เตเยว หิ อสฺมิมานสฺส อธิฏฺฐานภูตา หุตฺวา ยาวตํ มานํ น สมูหนติ. ตาว ทุกฺขกิจฺจํ กโรนฺติ. ทุกฺขปริญฺญาจนาม ยาวเทว อสฺมิมานสมุคฺฆาตาย โหติ. อสฺมิมาโนจ เตสฺเวว อชฺฌตฺตธมฺเมสุ นิวิสตีติ เตสุ ปริญฺญาเตสุ ปริญฺญากิจฺจํ สิทฺธเมว โหตีติ. ตพฺพิปรี เตน ปน อนินฺทฺริย พทฺธธมฺมา มคฺคผลธมฺมาจ อฏฺฐงฺคิกวชฺชา อุทยพฺพย ปีฬนโต สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺเขหิจ อปริมุตฺตตฺตา ทุกฺขสจฺจํ นาม. สมุทยสจฺเจ เอโก โลโภเยว อริยสจฺจํนาม. โสหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อตฺตนิจ อารมฺมณธมฺเมสุจ อสฺสาทํ ชนยิตฺวา นิจฺจํ วฏฺฏทุกฺขโต อนุกฺกณฺฐมาเน กโรตีติ เตสํ โลภสทิโส อญฺโญ ญาติวา มิตฺโตวา สหาโยวา อตฺตาวา อตฺตนิยํวา นตฺถิวิย ขายติ. ตสฺมา ตํสทิโส อญฺโญ โกจิ วฏฺฏทุกฺขสํวิธายโกนาม นตฺถิ. ตญฺจ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตสฺส อญฺโญ ทุชฺชโหนาม นตฺถิ. อวเสสาปน สพฺเพปิ สาสวา กุสลากุสลธมฺมา สมุทยสจฺจํนาม.

虽然如此，但“谛”(sacca)一词亦通用于譬喻谛(pariyāyasacca)，故说为“四圣谛”。其中，于苦谛，唯有纳入萨迦耶(sakkāya)的内法(ajjhattadhamma)方为圣谛。此等内法实为我慢(asmimāna)之基，乃至我慢未被根除，则恒时作苦事。所谓的苦遍知(dukkhapariññā)，正是为了根除我慢。我慢即安住于此等内法中，故当此等内法被遍知时，遍知之事亦告完成。反之，不与根相应的法，以及除八支圣道外的道法与果法，因其未解脱于生灭的逼迫、行苦与坏苦，故亦名为苦谛。于集谛，唯有贪爱(lobha)方为圣谛。贪爱能令有情于自身及所缘法中生起味着，使其对轮回之苦永不厌离，是故于彼等而言，似乎无有任何亲友、同伴、自身或我所能与贪爱相比。因此，实无他物能如贪爱一般构建轮回之苦。而于能断者，实无他法比断除此贪更难。其余一切有漏的善、不善法，则名为集谛。

เอตฺถ สิยา, นนุ อวิชฺชาปิ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส มูลภาเวน วุตฺตาติ สาปิ สมุทเย อริยสจฺเจเอว วตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, ยถาหิ เอโก เฉโก อุยฺยานปาโล สมฺปตฺติยุตฺตํ ภูมิ ภาคํ ลภิตฺวา อตฺตโน ญาณพเลน ภูมิภาคญฺจ นานาพีชานิจ อภิสงฺขริตฺวา นนฺทนสทิสํ อุยฺยานํ มาเปสิ. ตตฺถ ภูมิ อุยฺยาน ปาลสฺส พีชานํ รุกฺขานญฺจ ปติฏฺฐานกิจฺจํ สาเธติ. พีชานิจ องฺกุรุปฺปาทนกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุยฺยานปาโลเยว ปน สพฺพกิจฺจานิ สาเธติ. โส หิ ภูมิยํ พีเชสุ รุกฺเขสุจ ยํยํ กตฺตพฺพํ โหติ. ตํ สพฺพํ กโรติ. มเมตนฺติ ปริคฺคณฺหาติ รกฺขติ. ตโต อุปฺปนฺเน โภเค ภุญฺชติ. ตสฺมา โก อิทํ มาเปสิ, กสฺเสทํ อุยฺยานนฺติ วุตฺเต อุยฺยานปาโลเยว มาเปสิ. ตสฺเสทํ อุยฺยานํ อิจฺเจว วุจฺจติ. [Pg.368] น ภูมึ มาเปสิ. พีชานิ มาเปนฺติ. เตสํ อิทํ อุยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กา ปน อุยฺยานสมฺปตฺติยา ปจฺจยปรํปราติ วุตฺเต ปน ภูมิเอว อาทิโต วตฺตพฺพา. น อุยฺยานปาโล. นจ พีชานีติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาท นยญฺหิ ปตฺวา ปจฺจยปรํ ปรวเสน ทุกฺข ธมฺมานํ ปวตฺติ นิวตฺติวิธาเน อวิชฺชาเอว อาทิ ปภวปธานภูตา โหติ, น ตณฺหา. สจฺจเทสนายํ ปน เตสํ นิพฺพตฺตกธมฺมวิธาเน ตณฺหาเอว สามิเชฏฺฐก ปธานภูตา โหติ. น อวิชฺชาติ นตฺถิ สมุทยาริยสจฺจภาเว อวิชฺชาย โอกาโสติ ทฏฺฐพฺโพ. กิเลสานํ ตทงฺคนิโรธวิกฺขมฺภน นิโรธา นิโรธสจฺจํนาม. นิพฺพานํ นิโรธาริยสจฺจํนาม. ฉสุ โลกิยวิสุทฺธีสุ มคฺคงฺคานิ มคฺคสจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโคเอว มคฺคอริยสจฺจํนามาติ.

此处或有人会问：无明既然被说为一切轮回苦的根本，那么它也应当属于集圣谛吧？回答是：譬如一位聪明的园丁，得到一块适宜的土地后，凭借自己的智慧能力，整理土地并播种各种种子，建造了一座如同欢喜园(Nandana)一般的园林。其中，土地为园丁、种子和树木提供稳固的基础；种子负责发芽生长；而园丁则完成所有工作。凡是土地、种子、树木需要处理之事，他都做。他将园林视为己有并守护，待果实成熟便享用。因此，若有人问：“这是谁建造的？这个园林属于谁？”答案必定是园丁建造的，这个园林属于园丁。人们不会说土地建造了园林，也不会说种子建造了园林，这个园林属于它们。但若问园林兴盛的因缘次第是什么，那么首先要说的是土地，而不是园丁，也不是种子。应当如此理解这个例子。依据缘起(paṭiccasamuppāda)之理，从因缘相续的角度来看诸苦法的生起与还灭，无明是最初的、主要的根本，而不是贪爱。然而在圣谛的教导中，从产生诸法的规定来看，贪爱才是主导的、首要的根本，而不是无明。因此，当知无明在集圣谛中没有立足之地。诸烦恼的彼分断与镇伏断，名为灭谛。涅槃名为灭圣谛。六种世间清净中的道支，名为道谛。唯有出世间八支圣道，名为道圣谛。

อริยสทฺโท เจตฺถ กตฺถจิ กทาจิ เกสญฺจิ กุโตจิ กถญฺจิ อวิตถภาเวน อุตฺตมตฺถวาจโกติ. วิภาวนิยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน สจฺจสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต ทุกฺขํอริย สจฺจนฺติ เอตฺถ ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐติ อิเมหิ จตูหิ อตฺเถหิ จกฺขาทิกสฺส เอเกกสฺส เตภูมกธมฺมสฺส ทุกฺขสจฺจตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺขตฏฺฐ วิปริณามฏฺฐา ปุพฺเพ สงฺขาร ทุกฺขวิปริณามทุกฺเขสุ วุตฺตนยาเอว. ปทตฺถโตปน ปจฺจเยหิ สงฺขรียตีติ สงฺขโต. ปเคว กมฺมาทิปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺเขน วินา น อุปฺปชฺชติ, นปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. วิรูโป หุตฺวา ปริณาโม วิปริณาโม. ปริหานิเจว ปริเภโทจ. ปีฬนฏฺโฐติ เอตฺถ ปีฬิตพฺพนฺติ ปีฬนํ. ปีเฬตีติ ปีฬนํ. ปีฬียเต ปีฬนํ. อตฺโถติ สภาโว. ปีฬนํ อตฺโถ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ตตฺถ ยถา เอกิสฺสา ทุคฺคติตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปุตฺโต อุปฺปชฺชติ. โสจ นานาโรเคหิ สยํ นิจฺจํ ปีฬิโต หุตฺวา ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ มาตรญฺจ นิจฺจํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ตาทิสสฺส ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺสา อิตฺถิยา ปีฬนกิจฺจเมว โหติ. เอวเมวํ เย จกฺขาทโย ธมฺมา ชรามรเณหิ นิจฺจํ ปีฬียนฺติ, เต ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคีนํ ปุคฺคลํ นิจฺจํ ปีเฬนฺติเยว. ยญฺจ ตสฺส สนฺตาเน เตสํ อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺส ปีฬนกิจฺจเมวาติ. ยถาหโย [Pg.369] ภิกฺขเว จกฺขุสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว. ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท. โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย ภิกฺขเว โสตสฺส ฆานสฺส ชิวฺหาย กายสฺส มนสฺส อุปฺปาโทติอาทิ.

于此，圣(ariya)一词，无论何时、何地、对何人、从何处、以何方式，皆因其真实不虚而为究竟义之言说。然而，依义注(aṭṭhakathā)中所说之理，谛(sacca)一词的含义已被阐明。于“苦圣谛”中，当知眼等每一三界法，皆由逼迫义、有为义、热恼义、变易义此四义而为苦谛。其中，有为义与变易义，已如前于行苦与变易苦中所说。从词义而言，由诸缘所造作，故名“有为”(saṅkhata)；此即是说，若无业等诸缘造作之苦，则不生起，亦不存续。变异而转化，即是“变易”(vipariṇāma)，亦即衰损与破坏。关于“逼迫义”(pīḷanaṭṭha)：逼迫是所应逼迫者，是能逼迫者，亦是正被逼迫者。“义”(attha)即自性，其义为具有逼迫。譬如一位贫穷妇人，其子于腹中生起。其子恒为众病所逼迫，亦因养育之苦而恒逼迫其母。于其腹中生起如是之子，对该妇人而言即是逼迫之事。同理，眼等诸法恒为老死所逼迫，亦因守护之苦而恒逼迫具足此法之个体(puggala)。于其相续中生起此等诸法，对他而言即是逼迫之事。正如世尊所说：“诸比丘(bhikkhu)，眼之生、住、现起、出现，即是苦之生、病之住、老死之出现。诸比丘，耳、鼻、舌、身、意之生起……亦复如是。”

สนฺตาปฏฺโฐติ ราคคฺคิอาทีหิ เอกาทสหิ อคฺคีหิ ภุสํ ปริทยฺหนฏฺโฐ. ยถาห –

热恼义，即被贪火等十一种火猛烈燃烧之义。正如所说——

จกฺขุํ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ. ราคคฺคินา อาทิตฺตํ. โทสคฺคินา. โมหคฺคินา. ชาติยา. ชราย. มรเณน. โสเกน. ปริเทเวน. ทุกฺเขน. โทมนสฺเสน. อุปายาเสน อาทิตฺตนฺติ วทามิ. โสตํ อาทิตฺตํ. ฆานํ อาทิตฺตํ. ชิวฺหา อาทิตฺตา. กาโย อาทิตฺโต. มโน อาทิตฺโตติ.

眼在燃烧。以何燃烧？以贪火、瞋火、痴火燃烧；以生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼燃烧，我说是燃烧。耳在燃烧。鼻在燃烧。舌在燃烧。身在燃烧。意在燃烧。

อาทิปนํ สนฺตาปนํ ปริทยฺหนนฺติ อิธ อตฺถโต เอกนฺติ. เอตฺถ สิยา, อริยมคฺโคปิ จิรกาลํ ปารมิตาภิสงฺขรณทุกฺเขน อนฺติมภเวจ สีลาทิวิสุทฺธิภาวนาภิสงฺขรณทุกฺเขน ปุคฺคลํ สุสํ ปีเฬติเยว. ตถา วิปริณามธมฺโมจ. ตสฺมา โสปิ ปิฬนาทิอตฺเถน ทุกฺขสจฺจสงฺคโห สิยาติ.น. สพฺพทุกฺขสนฺติ วํหตฺตา. โส หิ วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ ปริปุณฺณํ อนุภูตสฺส ปุคฺคลสฺส สกึ อุปฺปชฺชมาโน สพฺพํ กิเลสชาตํ เขเปนฺโต อุปฺปชฺชติ. นิรุชฺฌมาโนจ สพฺพํ อายตึ อนมตคฺเค สํสาเร วฏฺฏทุกฺขํ วูปสเมนฺโต นิรุชฺฌติ. วูปสนฺตํจ อนาคต ทุกฺขํ อุปาทาย วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ คณนุปคํ นโหติ. ภิชฺชนฺโตจ อนุตฺตรํ วิมุตฺติสุขํ ทตฺวาว ภิชฺชติ. ตสฺมา ตสฺส วิปริณามปจฺจยาปิ ปุคฺคลสฺส กาจิ หานินาม นตฺถีติ น โส ทุกฺขสจฺจสงฺคโหติ. โลกิยธมฺมา ปน อุปฺปชฺชมานา ปวตฺต มานาจ ปุพฺเพ วุตฺตปกาเรหิ สงฺขารทุกฺเขหิ ภุสํ ปีเฬตฺวา เอว อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติจ. นิรุชฺฌมานา มหนฺตํ ปริฬาหทุกฺขํ ชเนตฺวา อปริยนฺเต ขุรจกฺกสทิเส วฏฺฏทุกฺขยนฺเต ปุคฺคลํ โยเชนฺตาว นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว ปีฬนาทิอตฺเถหิ เอกนฺตทุกฺขา โหนฺตีติ. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ สมฺปาปกปจฺจยาภิสงฺขรณเลสํ คเหตฺวา ทุกฺขสจฺจตฺตปสงฺโค นิวตฺติโต โหตีติ.

燃烧、灼烧、煎熬，在此处其义相同。于此，或许有人会说：圣道也会因长期修习波罗蜜的行苦，以及在最后一生中修习戒等清净的行苦，而极大地逼迫个人。同样，它也是变易之法。因此，它也可因具有逼迫等义而被摄入苦谛。并非如此，因为它能止息一切苦。此圣道，对于已圆满经受前述行苦的个人，一旦生起，即摧毁其一切烦恼。当其息灭时，也止息了未来无始轮回中的轮回之苦。由于未来的苦已被止息，前述的行苦便不足为计。并且，它是在给予无上解脱之乐后才坏灭的。因此，即使它因变易的缘故而坏灭，对个人也无任何损失，故不被摄入苦谛。然而，世间诸法在生起和存续时，会以前述的种种行苦猛烈逼迫；在息灭时，又会产生巨大的热恼之苦，将众生系缚于无边、如刀轮般的轮回苦难中。因此，唯有这些世间法，才因逼迫等义而为纯粹的苦。由此，那种认为涅槃因其达成亦有行之微迹而可归为苦谛的观点，即被驳斥。

ทุกฺขสมุทโย [Pg.370] อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ ภวาภวสงฺขาตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ สมุเทติ. ปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา อุทยติ อุฏฺฐาเปติ วฑฺเฒติวาติ ทุกฺขสมุทโย, อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ, ปลิโพธฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อายูหนฏฺโฐติ ภวาภว สงฺขาตสฺส เอเกกสฺมึ ภเวปิ วตฺถุกามปฏิสํยุตฺตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ภิยฺโย ปริพฺยูหนฏฺโฐ ราสิกรณฏฺโฐ นิทานฏฺโฐติ ตเทว นิรนฺตรํ กตฺวา อนุปฺปทานฏฺโฐ นิยฺยาตนฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. สํโยคฏฺโฐติ ทุกฺขกฺขนฺธสฺมึเอว ทฬฺหํ พนฺธนฏฺโฐ. ปลิโพธฏฺโฐติ ตโต ตสฺส ตสฺส มุจฺจนุปายสฺส นีวารณ วเสน ปลิพุนฺธนฏฺโฐ อุปรุนฺธนฏฺโฐติ อตฺโถ. ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ วฏฺฏทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนํ อนุปฺปาท ธมฺมตาปตฺติ วเสน ขิยฺยานํ ทุกฺขนิโรโธ. ทุกฺขํ วา นิรุชฺฌติ นปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ ทุกฺขนิโรโธ. นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ นิพฺพานสฺส ทุกฺขนิโรธตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิสฺสรณฏฺโฐติ นิสฺสรณ วิมุตฺติยา วิมุจฺจนฏฺโฐ. วิเวกฏฺโฐติ วฏฺฏทุกฺขปลิโพธโต วิวิจฺจนฏฺโฐ. อสงฺขตฏฺโฐติ สงฺขารทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐ. อมตฏฺโฐติ มรณทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐติ.

苦集圣谛，于此，名为“有”与“无有”的苦蕴生起。因其一再、无间断地生起、升起、增长，故名苦集。应知贪爱之所以为苦集，有四义：积集义、因缘义、结合义、障碍义。其中，积集义，是在每一有（名为“有”与“无有”者）中，对与事欲相应的苦蕴，再再积聚、堆积之义。因缘义，即是使其相续不断，持续供给之义。结合义，即是在苦蕴中牢固系缚之义。障碍义，即是阻碍、遮止从此解脱之法门义。苦灭圣谛，于此，轮回之苦，因证得不复生起之法性而灭尽，故名苦灭。或于此，苦息灭而不流转，故名苦灭。应知涅槃之所以为苦灭，有四义：出离义、远离义、无为义、不死义。其中，出离义，即是出离而得解脱之义。远离义，即是远离轮回之苦的障碍之义。无为义，即是行苦不存在之义。不死义，即是死苦不存在之义。

ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ เอตฺถ ทุกฺขนิโรธํ คเมติ สมฺปาเปตีติ ทุกฺขนิโรธคามินี. อตฺตโน สนฺตาเน ปฏิลาภกรณ วเสน ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปทา. ทุกฺขนิโรธคามินีจ สา ปฏิปทา จาติ วิคฺคโห. นิยฺยานฏฺโฐ, เหตฺวฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อธิปเตยฺยฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส ทุกฺขนิโรธมคฺคตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิยฺยานฏฺโฐติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิกํ วฏฺฏโสตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิกํ วฏฺฏปฏิโสตํ อภิมุขํ นิคฺคมนฏฺโฐ. เหตฺวฏฺโฐติ สพฺเพสํ อริยคุณานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาว สาธนฏฺโฐ. ทสฺสนฏฺโฐติ อญฺญาณอทสฺสนสงฺขาตสฺส สมฺโมหสฺส ปหาน วเสน จตุสจฺจธมฺมสฺส ปฏิวิชฺฌนฏฺโฐ. อธิปเตยฺยฏฺโฐติ ตณฺหา ทาสพฺยวิมุตฺติยา [Pg.371] ภูชิสฺสภาวปตฺติวเสน สยเมว อตฺตโน อธิปติ หุตฺวา วิโรจนฏฺโฐ. โลกิยมคฺคา หิ ตณฺหาย อารมฺมณภาเว ฐิตา ตณฺหาทาสพฺยํ นาติวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ อิเม สตฺตานาม เอกนฺเตน ทุกฺขปฏิกูลา โหนฺติ ทุกฺขภีรุกา. เยจ อตฺตนิ ทุกฺขํ ชเนนฺติ. เตสุ เวริสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโน ปน เอกนฺตทุกฺขํวา เอกนฺตทุกฺขชนกํวา เต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน ทุกฺขมุตฺติยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตทุกฺขํ, กึจ เอกนฺต ทุกฺขชนกนฺติ. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตา อตฺตโน อตฺตโน อตฺตหาวปริยาปนฺนา เตภูมกธมฺมาเอว อตฺตโน อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขานาม. กสฺมา, เตหิ มุตฺเตเอว สพฺพทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อมุตฺเตจ อมุจฺจนโตติ. อตฺตโน ตณฺหาเอว อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขชนกํนาม. กสฺมา, ตาย ปหีนายเอว เอกนฺต ทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อปหีนายจ อมุจฺจนโตติ.

导向苦灭之道(Dukkhanirodhagāminīpaṭipadā)，于此，因能导向、达成苦灭，故名“导向苦灭”(dukkhanirodhagāminī)；因应于自身相续中实现而行，故名“道”(paṭipadā)。“导向苦灭之道”即是此二者之复合词。应知八支圣道之所以为导向苦灭之道，有四义：出离义、因义、见义、主宰义。其中，出离义，即是逆转“无明缘行”等轮回之流，而趣向“无明灭则行灭”等还灭之流义。因义，即是成就一切圣德，令其善安住之义。见义，即是断除名为“无知、不见”的痴迷，而通达四谛法之义。主宰义，即是从渴爱的奴役中解脱，获得自在，自为主宰而光耀之义。世间道因安住于渴爱的所缘境，故不能超越渴爱的奴役。再者，此等众生，全然厌苦、畏苦，且对令自身生苦者，生起怨敌想。然而，他们却不知何为自身的纯粹之苦，何为纯粹之苦的生起因。因此，他们为求解脱自身的痛苦所积集的一切业，反而都导致了自身痛苦的增长。那么，何为纯粹之苦？何为纯粹之苦的生起因？过去、未来、现在，摄于各自自体中的三界诸法，即是各自的纯粹之苦。何以故？因唯有从彼等解脱，才能从一切苦中解脱；若未解脱，则不能解脱故。自身的渴爱，即是自身纯粹之苦的生起因。何以故？因唯有断除此渴爱，才能从纯粹之苦中解脱；若未断除，则不能解脱故。

ตถา อิเม สตฺตา เอกนฺเตน สุขกามา โหนฺติ สุขาภินนฺทิโน. เยจ อตฺตนิ สุขํ ชเนนฺติ. เตสุ ปิยมิตฺตสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโนปน เอกนฺตสุขํวา เอกนฺตสุขมคฺคํวาเต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน สุขวฑฺฒิยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตสุขํ โกจ เอกนฺต สุขมคฺโคติ. เอกนฺตทุกฺขธมฺมสฺส อภาโวเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขํนาม. เอกนฺตทุกฺขชนกสฺส ปหานมคฺโคเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขมคฺโคนามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมานิ จตุสจฺจปทานิ กเถสีติ เวทิตพฺพํ.

同样地，这些众生一向希求快乐，欢喜快乐。他们对那些能为自身带来快乐者，生起亲友想。但是，他们并不了解自身究竟的快乐，或者究竟的快乐之道。因此，他们为了增长自身的快乐而造作种种业，那些业反而增长了自身的痛苦。那么，什么是究竟的快乐？什么是究竟的快乐之道呢？完全无有苦法，即名为究竟之乐。舍断能生起苦的道路，即名为究竟乐道。为开示此义，而说此四谛之句，当知。

[๒๒๓] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[223] 然而，应予阐明者

‘‘ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ เอตฺถ เอเตนาติวา ทุกฺขนิโรโธ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเตนาติ อิทํ นยุชฺชติ.

“于此，苦之不生与灭，或以此为苦灭”，如是说。其中，“以此”一词不适宜。

น หิ นิพฺพานํ ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรธ กฺริยาสาธเน ทุกฺเขน สหการี การณํ โหตีติ. เสสเจตสิกาติ เวทนา สญฺญาหิ เสสา ปญฺญาส เจตสิกา. อตีตาทิวเสน ติวิธ ภินฺนานํ [Pg.372] อชฺฌตฺตาทิ โอฬาริกาทิ หีนาทิ ทูราทิวเสน ทุวิธภินฺนานญฺจ ธมฺมานํ ราสฏฺเฐน ขนฺธโวหาโร โหติ. นิพฺพานสฺส ปน ตาทิ โส เภโท นตฺถีติ วุตฺตํ เภทาภาเวนาติอาทิ. ตญฺหิ อตีตาทิเก ติวิธเภเท เอกํปิ น โหติ. กสฺมา. อนิทฺทิสิตพฺพ ธมฺมตฺตา. ตญฺหิ เตกาลิกธมฺมานํ ขยวิราคนิโรธภูโต อนิมิตฺต ธมฺโมเยว โหติ. ตสฺมา อิทํ อตีเต อสุกพุทฺธกาเล นิพฺพานํ. อิทํ อนาคเต. อิทํ เอตรหีติ เอวํ กาลเภเทน นิทฺทิสิตพฺพํ นโหติ. ตถา ทิสา เทสฐานเภเทน ปรินิพฺพุตปุคฺคลเภเทน จ. เกวลํ ปน อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ยตฺตกานิ อนตฺถ ปทานิ ทิสฺสนฺติ. ตปฺปฏิปกฺขสิทฺเธหิ คุณปเทหิเอว ตํ กเถ ตพฺพนฺติ. ทุเกสุ ปน อชฺฌตฺตทุกํ ปตฺวา ตํ พหิทฺธาเอว โหติ. น อชฺฌตฺตํ. โอฬาริกทุกํ ปตฺวา สุขุมเมว โหติ, น โอฬาริกํ. หีนทุกํ ปตฺวา ปณีตเมว โหติ, น หีนํ. ทูเร ทุกํ ปตฺวา ทูเรเอว โหติ, น สนฺติเกติ. ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏนฺติ ขนฺธสงฺคหโต วิมุตฺตํ.

诚然，涅槃并非在达成苦之不生灭时，与苦合作的因。其余心所是指除了受和想之外的五十种心所。依于过去等三时而分为三种，以及依于内、粗、劣、远等而分为二种的诸法，因其积聚之义而有蕴之说。但涅槃没有此等差别，故说“因无差别”等。其于过去等三时之差别中，一者亦无。何以故？因其为不可指明之法。其为三时诸法之灭尽、离贪、止息，是无相之法。是故，不可作如是时间上的区分：“此为过去某佛时之涅槃”，“此为未来之涅槃”，“此为现在之涅槃”。同样，亦不可依方所、地域、处所之差别，以及般涅槃者(parinibbutapuggala)之差别而作区分。然于无始的轮回流转中，所见之一切过患，涅槃唯能以其对治而成的功德之语而说。于诸双法中，就内、外双法而言，其唯是外，非是内。就粗、细双法而言，其唯是细，非是粗。就劣、胜双法而言，其唯是胜，非是劣。就远、近双法而言，其唯是远，非是近。“脱离蕴之摄”意为从蕴之聚合中解脱。

ทฺวาราลมฺพณเภเทนาติ ทฺวารฉกฺก อารมฺมณฉกฺกานํ เภเทน. อายตนานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ทฺวารฉกฺกํ ธมฺมารมฺมณํเอวาติ เสสธมฺมาลมฺพณํ สนฺธาย อารมฺมณฉกฺกํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารา.ล. ปริยาเยนาติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ ฉนฺนํ อาลมฺพณานํ เตสุ ทฺวาราลมฺพเณสุ อุปฺปนฺนานํ วิญฺญาณานญฺจ กเมน ธาตุโย อฏฺฐารส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถปิ ทฺวารฉกฺเก มโนทฺวารํ วิญฺญาเณกเทสเมว โหติ. ทฺวารฉกฺกํ วิญฺญาณสตฺตกญฺจ ธมฺมา ลมฺพเณกเทสเมวาติ. มคฺโค โลกุตฺตโร มคฺโคนาม มโตติ โยชนา. มคฺคยุตฺตา เอกูนตึสธมฺมา ผลภูตาจ สตฺตตึส ธมฺมา จตุสจฺจ วินิสฺสฏา จตูหิ อริยสจฺเจหิ วินิสฺสฏา วิมุตฺตา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

“以门与所缘的差别”是指六门与六所缘的分别。应连接为：十二处生起。于此，应知六门亦是法所缘(dhammārammaṇa)，是故说六所缘是针对其余的法所缘而言。“以门……之次第”是指：依六门、六所缘，以及于彼门与所缘中生起的识之次第，而有十八界。于此，六门中的意门仅是识的一部分。六门与七识界仅是法所缘的一部分。“道”应连接为：道被认为是出世间道。与道相应的二十九法，以及作为果的三十七法，已脱离四谛，即从四圣谛中脱离、解脱。于此应说之事，下方已说。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》

จตุตฺถวณฺณนาย สมุจฺจย สงฺคหสฺส

第四释义：《集摄》

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

ปจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

《胜义灯》之缘摄

๑๖๖. เอวํ [Pg.373] สตฺตหิ ปริจฺเฉเทหิ ปถมสฺส นามรูปปริจฺเฉท ญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุตียสฺส ปจฺจยปริคฺคหญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสนฺโต เยสํสงฺขตธมฺมานนฺติอาทิ มาห. อิทานิ เยสํ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขตาสงฺขตภูตา เยธมฺมา ยถา เยหิ เหตาทีหิ ปจฺจยากาเรหิ ปจฺจยา อุปการกา โหนฺติ. ตํ วิภาคํ เตสํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ วิภาคญฺจ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ วิภาคญฺจ เตสํปจฺจยาการานํ อิห วิภาคญฺจ อิมสฺมึ วุจฺจมาเน ปจฺจยสงฺคเห ยถารหํ ปวกฺขามีติ โยชนา.

166. 如此以七章显示了第一名色辨别智的修习方法后，现在为了显示第二缘遍知智的修习方法，而说“诸有为法”等。其句义结合如下：现在，对于那些有为法，哪些法（作为有为或无为者）如何以因等缘的方式成为助缘？在此所说的《缘摄》中，我将如其所应地说明其分类、那些缘生有为法的分类、那些缘法的分类，以及此处诸缘的方式的分类。

[๒๒๔] วิภาวนิยํ ปน

[224] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中，

‘‘ปจฺจเย ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ตํ วิภาคนฺติ อิมินา น สเมติ.

“应示诸缘”是这样说的。那与“其分类”之说不符。

[๒๒๕] ยญฺจ ตตฺถ

[225] 再者，在那里，

‘‘อิห อิมสฺมึ สมุจฺจย สงฺคหานนฺตเร ฐาเน’’ติ อิห สทฺทสฺส อตฺถวิภาวนํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

“在此，即在《集摄》之后的章节”——如此解释“此”字的含义，那也不合理。

เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อิทานิ สทฺโท นิรตฺถโก โหตีติ, ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ตตฺถ ปฏิจฺจาติ อวินา, อมุญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติ วณฺเณนฺติ. อถวา, สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโท. สหชาตธมฺเมหิ สเหว กลาปวเสน อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโวติ อตฺโถ. ยถาสกํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ เตน อวินาภาวีหุตฺวา สมุปฺปาโท ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท, อตฺถโต ปน สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ สงฺขต ธมฺมานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาสงฺขาตํ สพฺพสงฺขตสาธารณํ เอกํ สามญฺญลกฺขณํ. ยํ อิทปฺปจฺจยตาติจ วุจฺจติ. ตตฺถจ อิทปฺปจฺจย ตาติ อยํ อิมสฺส ปจฺจโย อยํ อิมสฺส ปจฺจโยติ เอวํ นิทฺทิสิตพฺโพ อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา. สงฺขตธมฺมา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโว อิทปฺปจฺจยตา. ยถาวุตฺต สามญฺญลกฺขณํ เอวาติ [Pg.374] อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติจ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา. อิทปฺปจฺจยาเอว อิทปฺปจฺจยตาติจ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโทติ อยมตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต. ปาฬิยํ ปน อยเมว อธิปฺเปโต วิย ทิสฺสติ. ยถาห –

若此义成立，则“现在”一词便毫无意义。“依此而有果生起，故为缘起”。其中，“缘”(paṭicca)义为“不离”、“不舍”。他们解释说无明等是缘法。或者，“生起”(samuppajjanaṃ)即是“缘起”(samuppādo)，其义为与俱生法同时，以聚(kalāpa)的方式显现、出现。依各自之缘，不离于彼而生起，即是缘起。但就真实义而言，是一切缘生有为法皆依缘而存续的状态，此为一切有为法共通的普遍特征，亦称“此缘性”(idappaccayatā)。于此，“此缘性”应如是解释：“此为此之缘，此为此之缘”。“此为彼等之缘”，故彼等为“此缘法”(idappaccayā)，即有为法。“此缘法”的状态即是“此缘性”。应知其义即是如前所述的普遍特征，而非“依此而有果生起，故为缘起”。又，无明等是缘法，因是此等之缘，故称“此缘法”；而“此缘法”本身即是“此缘性”。《清净道论》(Visuddhimagga)中，“生起即是缘起”此义已被驳斥，但在巴利圣典中，此义似乎正是意趣所在，如言：

กตโมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ชาติปจฺจยา ภิกฺขเว ชรามรณํ, อุปฺปาทาวา ตถาคตานํ อนุปฺปาทาวา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ, ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อิทปฺปจฺจยตาติ.ล. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อุปฺปาทาวา.ล. อิทปฺปจฺจยตา. อิติ โข ภิกฺขเว ตตฺร ตถตา อวิตถตา อนญฺญถตา อิทปฺปจฺจยตา. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ.

诸比丘，什么是缘起？诸比丘，以生为缘有老死。无论诸如来出现或不出现，彼界(dhātu)、法住性、法决定性、此缘性恒常安住。……以无明为缘有诸行……此缘性。是故，诸比丘，于其中之真实性、无虚妄性、无变异性、此缘性，诸比丘，此称为缘起。

เอตฺถ หิ ฐิตาว สา ธาตูติอาทินา ตตฺร ตถตา อวิตถตาติอาทินาจ ยถาวุตฺตํ อิทปฺปจฺจยตา สงฺขาตํ สามญฺญ ลกฺขณเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทนามาติ ทสฺเสติ. น เจตฺถ ภาวสาธเน กเต สติ ปฏิจฺจสทฺเทน สห สมุปฺปาทสทฺทสฺส อสมานกตฺตุตาสงฺขาโต พฺยญฺชนยุตฺติวิโรโธ อตฺถิ. โย ปฏิจฺจ กฺริยาย กตฺตา, ตสฺเสว สมุปฺปาทกฺริยายปิ กตฺตุตา สมฺภวโต. น หิ กฺริยานาม กตฺตุรหิตาสมฺภวตีติ. สงฺขตธมฺเมสุจ คมฺภีเรสุ สติ อนิจฺจตาทิลกฺขณํ วิย อิทํปิ สงฺขตลกฺขณํ คมฺภีรเมว โหตีติ นยิธ คมฺภีรวจนวิโรโธ สมฺภวติ. อถโข สงฺขตธมฺมโต สงฺขตลกฺขณเมว คมฺภีรตรํ โหตีติ. ตาทิเสน ปน สามญฺญลกฺขเณน สมฺปนฺนา ยถาวุตฺตา อวิชฺชาทโย สงฺขตธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานาม. ยถาห-กตเมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาธมฺมา ชรามรณํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ.ล. อวิชฺชา ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาติ. อิติ สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ภูตานํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยา สตฺต วุตฺติตาสงฺขาโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโทจ โส นียติ ญายติ ปฏิวิชฺฌียตีติ กตฺวา นโยจาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย. ปฐเปติ สงฺขตธมฺเม นานาปกาเรหิ ปจฺจยเภเทหิ [Pg.375] ปวตฺเตติ เทเสติ เอตฺถาติ ปฏฺฐานํ. มหาปกรณํ. ปฏฺฐาเน เทสิโต นโย ปฏฺฐานนโย.

于此，由“彼界常住”等语，及由“于其中之真实性、无虚妄性”等语可知，如前所述，名为“此缘性”的共相(sāmañña lakkhaṇa)即是缘起。于此，若作“状态”(bhāva)的词语派生，则“缘”一词与“起”一词之间，便不存在所谓“作者不一”的文法矛盾。因为“缘”此行为的作者，亦可为“起”此行为的作者，毕竟行为不可能无作者而生。又，有为法是深奥的，犹如无常等相，此有为相(saṅkhatalakkhaṇa)亦是深奥的，故此说与“深奥”之言并无矛盾。实则，有为相较有为法更为深奥。具足此等共相的如前所述的无明等有为法，名为缘生法(paṭiccasamuppanna)。如言：“诸比丘，什么是缘生法？诸比丘，老死是缘生法……诸比丘，无明是缘生法。”如是，一切为缘及缘生之有为法，其依缘而存续的状态即是缘起；又因此法可被引导、了知、通达，故为“道”(nayo)，合称“缘起之道”(paṭiccasamuppādanayo)。于此中，以各种缘的差别，建立(paṭhapeti)、转起(pavatteti)、开示(deseti)有为法，故为《发趣》(Paṭṭhāna)，此乃一部大论(Mahāpakaraṇa)。于《发趣》中所说之道，即为“发趣之道”(paṭṭhānanayo)。

ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจยธมฺเม ภาเว วิชฺชมาเน สติ เต เต ภวนฺติ สีเลนาติ ตพฺภาวภาวิโน. สงฺขตธมฺมา. เตสํ ภาโว ตพฺภาวภาวิภาโว, อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ. อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปวตฺโต สงฺขตธมฺมนิยาโม. ตพฺภาวภาวิภาโวเอว อากาโร ตพฺภาวภาวิภาวากาโร. โส เอว ตพฺภาวภาวิภาวาการมตฺตํ. มตฺตสทฺเทน เหตาทิปจฺจย สตฺตินิยมํ นิวตฺเตติ. เตน อุปลกฺขิโต นโย ปฏิจฺจสมุปฺปาท นโย. อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตึ อารพฺภาติ เอตฺถ เหตุ อารมฺมณา ทิวเสน ตถาตถา อุปการกตาสงฺขาโต ปจฺจยสตฺติ วิเสโส อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตินาม. โส หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ วิย ปจฺจยธมฺมุทฺธารมตฺเต อฏฺฐตฺวา เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโหติอาทินา ปจฺจยสตฺติ วิเสสุทฺธารวเสน อาหจฺจ มตฺถกํ ปาเปตฺวา เทสิตตฺตา อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตีติ วุจฺจติ. ปจฺจยธมฺมา ติฏฺฐนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนาภิสงฺขรณ กิจฺจํ ปตฺวา อโนสกฺกมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ เอตายาติ กตฺวา. อารพฺภาติ ปฏิจฺจ. วุจฺจตีติ ภควตา กถียติ.

当那些缘法(paccayadhamma)存在时，它们就成为依彼而有者(tabbhāvabhāvino)。有为法(Saṅkhatadhammā)。它们的存在即是依彼而有之性(tabbhāvabhāvibhāvo)，此有故彼有，此生故彼生——如此流转，乃有为法之定则(saṅkhatadhammaniyāmo)。依彼而有之性即是其相(ākāra)，此即依彼而有之性相(tabbhāvabhāvibhāvākāro)。此即纯粹依彼而有之性相(tabbhāvabhāvibhāvākāramattaṃ)。“纯粹”(matta)一词，旨在排除因等缘之势力(satti)的限定性。由此所表征之道，即是缘起之道(paṭiccasamuppāda nayo)。关于“依缘而住”(Āhaccapaccayaṭṭhitiṃ ārabbha)——此处所言“因、所缘等”，是指以各种方式提供助益，被称为特殊的缘力(paccayasatti visesa)，即所谓“依缘而住”(Āhaccapaccayaṭṭhiti)。譬如在“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)等句中，仅仅是提出缘法的名称，而因缘(hetupaccayo)、所缘缘(ārammaṇapaccayo)等等这些特殊的缘力，能被提升到极致并被宣说，所以被称为“依缘而住”。缘法依此而住，完成其造作缘生法的职责，不退转地流转。“依”(ārabbha)即是“缘”。“被说”(vuccati)的意思就是被世尊所宣说。

อุภยํ ปน โวมิสฺสิตฺวา ปปญฺเจนฺติ อาจริยาติ อิทํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ ปปญฺเจนฺเต สนฺธาย วุตฺตํ. เตหิ ตํ ปปญฺจยนฺตา ปฏฺฐาน นยํปิ อาหริตฺวา ปปญฺเจนฺตีติ. ยถา สูริโย อุทยนฺโต อนฺธกาเร วิธเมตฺวา ทพฺพสมฺภาเร มหาชนสฺส ปากเฏ กโรติ. เอวเมวํ อุปฺปนฺนํ จตุสจฺจญาณํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา จตุสจฺจ ธมฺมํ วิทติ ปากฏํ กโรตีติ วิชฺชา. ตปฺปฏิปกฺขตฺตา โมโห อวิชฺชานาม. โส หิ อุปฺปชฺชมาโน ธมฺเมสุ อญฺญาณอทสฺสน สงฺขาตํ อนฺธการํ ชเนตฺวาว อุปฺปชฺชติ. ปฏิจฺจ ผลํ เอติ อาคจฺฉติ เอตสฺมา เอเตนาติ วา ปจฺจโย. อวิชฺชาจ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขตํ กายวจีมโนกมฺมํ อภิสงฺขโรนฺติ สตฺตา เอเตหีติ สงฺขารา. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิชานนฺติ สตฺตา เอเตนาติ [Pg.376] วา วิญฺญาณํ. อารมฺมเณ นมตีติ นามํ. รุปฺปติ วิการํ อาปชฺชตีติ รูปํ. อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนํ. เทวานํ เทวายตนมิว. ผุสตีติ ผสฺโส. ผุสนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ วา ผสฺโส. เวทยตีติ เวทนา. เวทยนฺติ ปจฺจนุภวนฺติ สตฺตา เอตายาติวา เวทนา. ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ ตณฺหา. นิจฺจปิปาสวเสน อารมฺมณเหตุ นิจฺจํ จญฺจลติ ปตฺเถติ วาติ อตฺโถ. ตสฺสนฺติ ปริตสฺสนฺติ จญฺจลนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา ตณฺหา. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ. อมุญฺจคาหํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. อุปาทิยนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วา อุปาทานํ.

然而，诸师将二者混淆而作戏论。此说是针对那些以缘起作戏论者而言。他们甚至引用《发趣论》(Paṭṭhāna)的方法来作戏论。譬如太阳升起时，驱散黑暗，使诸物在大众面前显现。同样，生起的四圣谛智(catusaccañāṇa)能驱散无明黑暗，使四圣谛法(catusacca dhamma)清晰显现，故称为明(vijjā)。与此相反的是愚痴(moha)，名为无明(avijjā)。无明生起时，即产生对诸法不知不见的黑暗，然后才生起。“缘”(paccaya)的意思是：果由此而生，或依此而来。无明亦是缘，故称无明缘(avijjāpaccaya)。因此说“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)，此即其关联。众生以此造作有为的身、语、意业，故称为行(saṅkhārā)。了别，故为识(viññāṇa)；或众生依此了别，故为识。朝向所缘，故为名(nāma)。会变异、遭受破坏，故为色(rūpa)。以所依义，故为处(āyatana)，犹如诸天之天处。触，故为触(phassa)；或相应法依此而触，故为触。感受，故为受(vedanā)；或众生依此感受、体验，故为受。渴求、躁动，故为爱(taṇhā)，即因恒常的渴求，而对所缘恒常动摇、希求；或众生依此而渴求、躁动、动摇，故为爱。执取，故为取(upādāna)，即紧抓不放之义；或众生依此而执取，故为取。

ภวติ วฑฺฒตีติ ภโว. ภวนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ สุขทุกฺขานิ เอเตนาติ วา ภโว. ชนนํ ชาติ. ชายนฺติ ปาตุภวนฺติ สงฺขต ธมฺมา เอตายาติ วา ชาติ. ชีรณํ ชรา. ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วา ชรา. โสจนํ โสโก. โสจนฺติ จิตฺตปริฬาหํ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ วา โสโก. ปริเทวนํ ปริเทโว. ตํ ตํ ปวตฺตึ ปริกิตฺเตตฺวา เทวนฺติ กนฺทนฺติ เอเตนาติ วา ปริเทโว. ขมิตุํ สหิตุํ ทุกฺกรนฺติ ทุกฺขํ. ทุมฺมนสฺส วิรูปจิตฺตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. ภุโส อายาสนํ อุปายาโส. อายาสนนฺติ อนสฺสาสนํ. วิสีทนนฺติ อตฺโถ. เอวนฺติ อิมินา ยถาวุตฺเตน. อวิชฺชาทิ สงฺขาราทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ปรํปรวิธินา สมุทโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสเกวลสฺสทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ อวิชฺชาทิกสฺส เอตสฺส สกลสฺส ทุกฺขราสิสฺส เกนจิ สุเขน อสํมิสฺสสฺส วา ทุกฺขราสิสฺส อภินิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ ทุวิโธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย สุตฺตนฺติกนโย อภิธมฺมนโยติ. ตตฺถ สุตฺตนฺติกนเยน ตาว อวิชฺชา จตุพฺพิธา ทุกฺขปฏิจฺฉาทิกา สมุทยปฏิจฺฉาทิกา นิโรธปฏิจฺฉาทิกา มคฺคปฏิจฺฉาทิกาจาติ. อภิธมฺมนเยน ปน ปุพฺพนฺตปฏิจฺฉาทิกา อปรนฺต ปฏิจฺฉาทิกา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปฏิจฺฉาทิกา ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺฉาทิกาติ จตูหิ สทฺธึ อฏฺฐ วิธาติ เวทิตพฺพา.

存在、增长，故为有(bhava)；或苦乐依此而有、而生、而增长，故为有。出生，故为生(jāti)；或有为法依此而生、而显现，故为生。衰老，故为老(jarā)；或依此而衰老、趋于败坏，故为老。忧愁，故为忧(soka)；或依此而忧愁、心生热恼，故为忧。悲叹，故为悲(parideva)；或依此而忆述种种遭遇而悲叹、哭泣，故为悲。难以忍受，故为苦(dukkha)。恶意、变异心之状态，是为忧(domanassa)。极度疲劳，是为愁(upāyāsa)，即无安慰、沉沦之义。如是，依前述无明等为缘、行等为缘生法的相续方式而有集起，此即其关联。“此纯粹苦蕴”(etassa kevalassa dukkhakkhandhassa)之义为：此从无明等开始、不与任何乐相混杂的整个苦蕴的生起。于此，缘起(paṭiccasamuppāda)有二法：经教法(suttantikanaya)与阿毗达摩法(abhidhammanaya)。其中，依经教法，无明有四种：遮蔽苦、遮蔽集、遮蔽灭、遮蔽道。而依阿毗达摩法，再加上遮蔽前际、遮蔽后际、遮蔽前后际、遮蔽缘起，连同前四种，当知共有八种。

สงฺขารา สุตฺตนฺติกนเยน สาสวา กุสลากุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชา ภิสงฺขาโรติ ปน [Pg.377] ติวิธา โหนฺติ. ตตฺถ ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาติ สงฺขาโรนาม. กามรูป กุสลเจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโรนาม. อรูปกุสลเจตนา อาเนญฺชาติสงฺขาโรนาม. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพาปิ โลกิยโลกุตฺตรภูตา กุสลากุสลเจตนา สงฺขารานาม. กิริยเจตนา ปน สพฺพาปิ วิภงฺเค นคหิตา. อฏฺฐกถายญฺจ กิริยธมฺมานํ ปน ยสฺมา เนว อวิชฺชา น กุสลา กุสลมูลานิ อุปนิสฺสยปจฺจยตฺตํ ลภนฺติ. ตสฺมา กิริยวเสน ปจฺจยากาโร นวุตฺโตติ วุตฺตํ. อวิชฺชาจ กุสลากุสลมูลา นิจ กิริยธมฺมานํ อุปนิสฺสย ปจฺจยา น โหนฺติ. ตสฺมา กิริยธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายํ นคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. สํยุตฺเตปิ ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหีนา โหติ. วิชฺชาอุปฺปนฺนา. โส อวิชฺชา วิราคา วิชฺชุปฺปาทา เนว ปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ. น อปุญฺญาภิสงฺขารํ. น อาเนญฺชาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรตีติ วุตฺตํ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยวเสน ปน เตสํปิ ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท อวาริโตเยว. นหิ โกจิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทรหิโต สงฺขตธมฺโมนาม อตฺถีติ. เอส นโย วิญฺญาณาทีสุปีติ. วิญฺญาณนฺติ พาตฺตึสวิธํ โลกิยวิปากวิญฺญาณํ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน กิริยจิตฺตวชฺชิตํ เอกูนสตฺตติวิธํ โลกิยโลกุตฺตรวิญฺญาณํ. นามรูปนฺติ โลกิย วิญฺญาณ สหชาตํ เวทนาทิขนฺธตฺตยํ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปํ ปวตฺติยํ จิตฺตช รูปญฺจ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพํ กุสลากุสล วิปากสมฺปยุตฺตํ ขนฺธตฺตยํ วุตฺตปฺปการรูปญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ลทฺธปจฺฉาชาตปจฺจยํ สพฺพํปิ จตุสมุฏฺฐานรูปํ คหิตเมว.

依经教法，行(saṅkhārā)是有漏的善、不善思，分为非福行、福行、不动行三种。其中，十二不善思称为非福行；欲界、色界善思称为福行；无色界善思称为不动行。而依阿毗达摩(Abhidhamma)法，一切世间、出世间的善、不善思皆称为行。至于唯作思，在《分别论》(Vibhaṅga)中皆未被论及。义注(aṭṭhakathā)中说：“因为于唯作法，无明及善、不善之根皆不得为亲依止缘(upanissayapaccaya)，故未说以唯作为缘的方式。”此即是说，无明及善、不善之根非唯作法之亲依止缘，故缘起教说中未论及唯作法。《相应》(Saṃyutta)中亦说：“诸比丘(bhikkhu)，当比丘的无明已断，明已生起，他因无明之离贪、明之生起，故不造作福行，不造作非福行，不造作不动行。”然而，随其各自相应之缘，彼等（唯作法）的缘起亦非被遮止，盖无任何有为法能离于缘起。此理于识等亦然。依经教法，识(viññāṇa)是三十二种世间果报识。依阿毗达摩法，则是除去唯作心的一切六十九种世间、出世间识。依经教法，名色(nāmarūpa)是与世间识俱生的受等三蕴，以及结生时的业生色与生命过程中的心生色。依阿毗达摩法，则是一切与善、不善、果报相应的三蕴，以及前述之色。而在义注中，则亦含摄了一切获得后生缘的四因所生色。

[๒๒๖] วิภาวนิยํ ปน

[226] 至于《明了义》(Vibhāvanī)中则说：

‘‘ตทุภยํปิ อิธ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

“此二者于此与结生识俱生”，如是说不当。

สฬายตนนฺติ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ เอว สพฺพตฺถ ปาฬิยํ วิภตฺตานิ. เอกจฺเจ ปน อาจริยา พาหิรายตนานิ ผสฺสสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺวา ตานิปิ อิธ คณฺหนฺติ. ตํปิ นิทานวคฺค ปาฬิยา สเมติเยว. ยถาห –

所谓六处，在所有巴利圣典中都仅分别作六内处。然而，某些阿阇梨认为外处也是触的缘，因此在此也将其纳入。此说亦与《因缘品》(Nidānavagga)的巴利圣典相符。如是说：

กตโมจ [Pg.378] ภิกฺขเว โลกสฺส สมุทโย. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เวทนาปจฺจยา ตณฺหา.ล. โทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตีติ อยํ โลกสฺส สมุทโย. โสตญฺจ.ล. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส.ล. โลกสฺส สมุทโยติ.

诸比丘，什么是世间的集起？缘眼与色而生起眼识，三者和合为触；缘触有受，缘受有爱……忧、恼得以生起。此即世间的集起。缘耳……缘意与法而生起意识，三者和合为触……此即世间的集起。

ผสฺสเวทนาทโยปิ นยทฺวเย ตํ ตํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตา เวทิตพฺพา. ตณฺหุปาทานานิ ปากฏานิ. ภโว ทุวิโธ กมฺมภโว อุปปตฺติภโวจ. โลกิยกุสลากุสลภูตา เจตนาจ. เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย อนภิชฺฌาทโยจ กมฺมภโว. ยถาห-สพฺพํปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโวติ. กมฺมนิพฺพตฺตา ปน สพฺเพปิ โลกิยวิปากกฺขนฺธา สพฺพานิจ กมฺมชรูปานิ อุปปตฺติภโว สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน โลกุตฺตร ขนฺธาปิ วิภงฺเค อาคตาเอว. ชาติชรามรณานิ สพฺเพสํ สงฺขต ธมฺมานํ ลกฺขณปตฺตานิ. โสกาทีสุ ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส โสจนากาเรน ปวตฺตา โทมนสฺสเวทนา โสโกนาม. โรทนากาเรน ปวตฺโต อนิฏฺโฐ จิตฺตชสทฺโท ปริเทโวนาม. กายิกา ทุกฺขเวทนา ทุกฺขํนาม. เจตสิกา ทุกฺขเวทนา โทมนสฺสํนาม. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ สํสีทนวิสีทนาการปวตฺโต โทโส อุปายาโสนาม. อยเมตฺถ วิภาโค. เยสํ ปน ขนฺธทุกฺเข อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ. เตสํ อิตรสจฺเจสุปิ สา อปฺปหีนาเอว โหตีติ เต ขนฺธปวตฺติยํเอว สุขสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรเธ ทุกฺขสญฺญํ. ขนฺธปวตฺติมคฺเคเอว สุขมคฺคสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรธมคฺเค ทุกฺขมคฺคสญฺญํ. ตสฺมา ขนฺธปวตฺติปจฺจยภูตา ปุญฺญา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารธมฺมาเอว เตสํ อวิชฺชานิวุฏานํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ ปฏิสรณา โหนฺตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาปจฺจ ยาสงฺขาราติ. เอตฺถจ วิเสสโต ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย ทุจฺจริตภูตา อปุญฺญาภิสงฺขารา สมฺภวนฺติ. อนาคต ขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย สุจริตภูตา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา สมฺภวนฺตีติ [Pg.379] เวทิตพฺพา. สงฺขาเรสุ สติ อปฺปหีนภวตณฺหานํ สตฺตานํ จุติอนนฺตรํ ปุนภวาภินิพฺพตฺติยา โกจิ วิพนฺโธ นาม นตฺถิ. ตสฺมา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนาติ อิเม อตฺตภาวสญฺญิตา ปญฺจธมฺมา ภวนฺตเร ปาตุ ภวนฺติ. ตตฺถ ปน วิญฺญาณเมว ปธานํ เชฏฺฐกํ โหตีติ วุตฺตํ. สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณนฺติ วิญฺญาเณจ สติ ตสฺส อุทยภูตานํ นามรูปานํ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธนาม นตฺถีติ วุตฺตํ. วิญฺญาณปจฺจยานาม รูปนฺติ. เอตฺตาวตา สามญฺญโต ปริปุณฺโณนาม กาโย รูป กาโยจ วุตฺโต โหติ. เอวํสนฺเตปิ เตสุ ทฺวีสุ กาเยสุ เยธมฺมา สตฺตปญฺญตฺติยา ปธานงฺคภูตา โหนฺติ. เยหิจ ผสฺสา ทีนิ อุปริ องฺคานิ อาคตานิ โหนฺติ. เยสุจ สตฺตา อตฺตคาหํ ทฬฺหตรํ คณฺหนฺติ. เต วิสุํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ วุตฺตํ. นามรูเป สติ เตสํปิ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธ นตฺถิเยว. สฬายตนสมุฏฺฐิโตจ ผสฺโส สฬายตเน สติ เอกนฺเตน สมฺภวตีติ วุตฺตํ สฬายตนปจฺจยาผสฺโสติ. ผสฺสสมุฏฺฐิตาจ เวทนา ผสฺเส สติ เอกนฺเตน สมฺภวติเยวาติ วุตฺตํ ผสฺสปจฺจยาเวทนาติ. สุขเวทนาสทิโส ตณฺหาย อวสฺสโยนาม นตฺถีติ วุตฺตํ เวทนาปจฺจยาตณฺหาติ. กามุปาทานญฺจนาม เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปุนปฺปุนํ สมุทาจริตฺวา ทฬฺหตฺตปฺปตฺตา ตณฺหาเอว, ทิฏฺฐิโยจ อตฺตนิจ อตฺตโน อารมฺมเณสุจ อสฺสาทน ขมน โรจน ภูตาย ตณฺหาย วเสน ทฬฺหตฺตํ อาปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ตณฺหาปจฺจยาอุปาทานนฺติ. อุปาทิยนฺตาจ ตสฺส ตสฺส อุปาทานิยสฺส อตฺถสฺส หิตวุฑฺฒิสญฺญิตํ ตํตํ กมฺมภวํ อายูหนฺติเยวาติ วุตฺตํ อุปาทานปจฺจยาภโวติ. ภวสทฺโท เหตฺถ วฑฺฒิปริยาโย. ยถา –

触、受等法，亦应知于两种理趣中与彼彼识相应。爱与取是显而易见的。有分为二：业有和生有。属于世间善或不善的思，以及与思相应的贪等和无贪等是业有。如是说：“一切导向有的业都是业有。”然而，由业所生的一切世间异熟蕴，以及一切业生色，依经教之理，是生有。然而，依阿毗达摩(Abhidhamma)之理，出世间蕴亦见于《分别论》(Vibhaṅga)。生、老、死是一切有为法的共相。于忧等中，因亲属丧亡等事所触，以忧伤的方式生起的苦受，名为忧；以哭泣的方式生起的不悦耳的心生之声，名为悲；身体的苦受，名为苦；心所的苦受，名为忧；因亲属丧亡等事而以沉沦、败坏的方式生起的嗔，名为恼。此即其区别。然而，对于那些于蕴苦无明尚未断除的人，他们的无明于其他圣谛也同样未断除。因此，他们在蕴的流转中只获得乐想，在蕴的灭尽中获得苦想；在蕴的流转之道中只获得乐道想，在蕴的灭尽之道中获得苦道想。因此，对于那些被无明所覆盖、希求安乐、厌恶痛苦的众生来说，作为蕴流转之缘的福行、非福行、不动行这些法，才是他们的依止。所以说“无明缘行”。于此应特别了知：由于覆盖现在蕴的无明，会产生属于恶行的非福行；由于覆盖未来蕴的无明，会产生属于善行的福行和不动行。当行存在时，对于未断有爱(bhavataṇhā)的众生来说，死后再次结生便没有任何障碍。因此，识、名色、六处、触、受这五种被称为自体的法，会在另一有中显现。其中，识是主要的、为首的，故说“行缘识”。当识存在时，由其而生的名色的生起便无障碍，故说“识缘名色”。至此，总的来说，名身与色身都已圆满宣说。虽然如此，于此二身中，为了分别抉择出那些于有情施设(sattapaññatti)中作为主要部分、作为触等后后诸支所依、以及众生于其中更坚固地执取我见的法，故说“名色缘六处”。当名色存在时，它们的生起也无障碍。由六处而生的触，当六处存在时，必然会产生，故说“六处缘触”。由触而生的受，当触存在时，也必然会产生，故说“触缘受”。于爱，无有如乐受之必然依处者，故说“受缘爱”。所谓欲取，即是对同一所缘再再升起而达到坚固的爱；而诸见，则因对自身及自身所缘有乐味、忍受、喜爱的爱而达到坚固，故说“爱缘取”。执取者为了所执取之事的利益增长，不断造作业有，故说“取缘有”。此处的“有”字，是增长的同义词。例如说……

สุวิชาโน ภวํ โหติ, ทุวิชาโน ปราภโวติ.

兴盛者易知，衰败者难知。

กมฺมภเว สติ เอกนฺเตน ปุนภโวปิ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ภวปจฺจยาชาตีติ. ชาติยาจ สติ เอกนฺเตน ชรามรณํ โหติเยวาติ วุตฺตํ ชาติปจฺจยาชรามรณนฺติ. อยเมตฺถ ตพฺภาวภาวิภาววิธิ. [Pg.380] โสกาทิวจนญฺเจตฺถ อีทิเสน ตพฺภาว ภาวิภาเวน ปวตฺตสฺส สกลสฺส วฏฺฏธมฺมสฺส อาทีนวราสิทสฺส นตฺถํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ ปจฺจยสงฺคเห. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนเย. อทฺธานวนฺเต ธมฺเม ภุโส ธาเรตีติ อทฺธา. กาโล. โส หิ เตกาลิเก ธมฺเม สนฺตานานุปพนฺธวเสน กปฺปปรํปรา วสฺส อุตุ มาส ปกฺข รตฺติ ทิว ปรํปราจ หุตฺวา อปตมาเน ธาเรนฺโต วิย อุปฏฺฐาตีติ. อถวา, ภุโส ทหนฺติ ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เตกาลิกา ธมฺมา เอตฺถาติ อทฺธา. กาโลเยว. โส ปน สยํ อภินฺโนปิ เภทวนฺเต ธมฺเม อุปาทาย ภินฺโน วิย อุปจริตุํ ยุตฺโตติ วุตฺตํ ตโยอทฺธาติ.

当业有(kammabhava)存在时，必然会产生再有(punabhava)，故说“有缘生(bhavapaccayā jāti)”。当生(jāti)存在时，必然会有老死(jarāmaraṇa)，故说“生缘老死(jātipaccayā jarāmaraṇa)”。此即“此有故彼有”(tabbhāvabhāvibhāva)之理。此中提及忧等，是为了开示依此“此有故彼有”之理而流转的一切轮回法(vaṭṭadhamma)之过患(ādīnava)积聚。此中(ettha)即在此《缘集》(paccayasaṅgaha)中。彼处(tattha)即在那缘起之理(paṭiccasamuppādanaya)中。长久执持诸法，故称“时”(addhā)，即时间(kāla)。它于三时(tekālika)之法中，以相续不断(santānānupabandha)的方式，经由劫(kappa)、年、季节(utu)、月、半月(pakkha)、昼夜(rattidiva)等延续，犹如能持守不坠落般显现。或者，三时之法于此中久住、存续、流转，故称“时”(addhā)，即是时间(kāla)。然而，它自身虽无差别，却依有差别之法而被假立为有差别，故说“三时”(tayo addhā)。

[๒๒๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[227] 复次，应辨明者：

‘‘อตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธาติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

“‘恒常行进、流转，故称“时”(addhā)。’此说不善。”

เอวญฺหิ สติ อทฺธานนฺติ นสิชฺฌติ. ยถา อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโนติ. องฺคานีติ อวยวปธานงฺคานิ. ปธานสมฺภาราติ วุตฺตํ โหติ. อาการาติ อวยวโกฏฺฐาสา. โกฏฺฐาสตฺโถ เหตฺถ อาการสทฺโท. ยถา ทฺวตฺตึสาการาติ. อากิรนฺติ ตตฺถ ตตฺถ ปกิริตฺวา ถปิตา วิย โหนฺตีติ อาการาติปิ วทนฺติ. สนฺธีติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สงฺเขปานํ สงฺฆฏนฏฺฐานํ. สงฺเขปาติ ปธานธมฺมสงฺคหา. วฏฺฏนฺติ ปุนปฺปุนํ อาวฏฺฏนฺตีติ วฏฺฏานิ. มูลยนฺติ สพฺเพปิ วฏฺฏธมฺมา เอตฺถ ติฏฺฐนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ มูลานิ. ปติฏฺฐา. ปภวาติ อตฺโถ. ยสฺมา เอโก ปุริโส เอกาย องฺคุลิยา สมุทฺโท ทกํ คเหตฺวา มหาชนสฺส มุเข ปกฺขิปิตฺวา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกสฺส โลณภาวํ สญฺญาเปนฺโต วิย ภควาปิ อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา เอกเมว ปจฺจุปฺปนฺนภวํ ปริปุณฺณํ เทเสตฺวา อนมตคฺคสฺส สกลสฺส สํสารวฏฺฏสฺส ปวตฺตึ ญาเปสิ. ปริปุณฺณํ เทเสนฺเตนจ นาม ตสฺส เอกสฺส ภวสฺส เหตุจ เทเสตพฺโพ โหติ. ผลญฺจ เทเสตพฺพํ โหติ. ตตฺถ เหตู นาม ปุริมภเว สิทฺธา อวิชฺชา สงฺขารา. ผลํนาม อนาคตภเว ชาติ. [Pg.381] อิติ เอกภววิสยาปิ อยํ เทสนา เอกเทเสน อตีตานาคต สาธารณาจ โหตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาสงฺขาราอตีโตอทฺธาติอาทิ. เอตฺถจ อทฺธุโน อทฺธาวนฺตานญฺจ อเภทํ วิย กตฺวา วจนํ ธมฺมโต วิสุํ อทฺธาสงฺขาตสฺส กาลสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. กาโลเยว โลกํ ปวตฺเตติ นิวตฺเตตีติ ปวตฺตํ มิจฺฉาวาทญฺจ นีวาเรติ. น หิ สยํ อภาวภูโต กาโล กสฺสจิ ปวตฺตโก นิวตฺตโกจ ภวิตุํ ยุตฺโตติ. กสฺมา ปเนตฺถ เอกเมกสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส อตฺตภาวสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ภควา อตีตภเว เหตุญฺจ อนาคตภเว ผลญฺจ ทสฺเสตีติ. อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ นีวารณตฺถํ อตีตเหตุ ทสฺสนํ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ นีวารณตฺถํ อนาคตผลทสฺสนํ. สสฺสต ทิฏฺฐินีวารณตฺถํ อุภยทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อเหตุ อปจฺจยา สตฺตา ปวตฺตนฺติ นิวตฺตนฺติ สํกิลิสฺสนฺติ วิสุชฺฌนฺตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อเหตุทิฏฺฐินาม. พฺรหฺมา ปชาปติ อิสฺสรนิมฺมานาทิวเสน อภูต เหตุทสฺสนํ วิสมเหตุทิฏฺฐินาม. สตฺตา มรเณ อุจฺฉิชฺชนฺติ, อนาคเต ชาตินาม นตฺถีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐินาม. อตฺตานิจฺโจ ธุโว, โสว ภวโต ภวํ สนฺธาวติ สํสรตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐินาม. เอวํ นิจฺโจ หุตฺวา สนฺธาวนฺโตปน อวิชฺชาทีหิ สาเธตพฺโพ นโหติ. ตสฺมา อวิชฺชาสงฺขาเรหิ ภวนฺตเร ปุน วิญฺญาณุปฺปตฺตึ วทนฺเตน สสฺสตทิฏฺฐิ นีวาริตา โหตีติ.

若如此，则“时路”(addhāna)不成，如“行于时路者”(addhānamaggapaṭipanno)。支(aṅga)，即部分、主要支，亦即主要资粮。相(ākāra)，即部分、支分。此处“相”字为支分之义，如“三十二相”。又说，其于处处散布，犹如被放置，故称“相”。结(sandhi)，即二二纲要之连接处。纲要(saṅkhepa)，即主要法之集合。轮(vaṭṭa)，因其一再回转，故称“轮转”。根本(mūla)，因一切轮回法皆安住于此，依此而转，故称“根本”，义为立足处、起源。譬如一人以一指取海水，置于大众口中，欲令其知四海之咸味；世尊亦尔，以“无明缘行”等，圆满开示现在一有，从而令人了知无始以来整个轮回之流转。圆满开示时，须说此一有之因与果。其中，因即前有已成之无明、行；果即未来有之生。是故，此说虽仅关乎一有，然于某种程度上亦通于过去未来，故说“无明、行为过去时”等。此处，将时(addhu)与时中法(addhāvanta)作无差别说，是为了显示：就法而言，并无离法而存、名为“时”的时间，并以此遮止“时间令世界流转与止息”之邪见。盖时间自性非有，不应为任何法之生起者与止息者。世尊为何于开示每一现在自体之流转时，亦示过去因与未来果？当知，示过去因，为遮止无因见、邪因见；示未来果，为遮止断灭见；两者皆示，为遮止常见。其中，“有情无因无缘而流转、止息、杂染、清净”之见，名无因见。以大梵天(Brahmā)、生主(Pajāpati)、自在天(Issara)所造等为非实之因，名邪因见。“有情死后断灭，未来无生”之见，名断灭见。“我(attā)常、恒，从此有至彼有，相续轮回”之见，名常见。若如此常恒相续，则不须由无明等所成。是故，说由无明、行于他有中再生识，即已遮止常见。

กสฺมา ปเนตฺถ โสกาทโย องฺเคสุ นคหิตาติ. ชาติยา สติ โสกาทโย เอกนฺเตน สมฺภวนฺตีติ เอวํ ตพฺภาว ภาวิภาว ลกฺขณสฺส อภาวโต. สติปิ หิ ชาติยา รูป โลเก อรูปโลเกจ เต น สมฺภวนฺติ. กามโลเกปิ เกสญฺจิ น สมฺภวนฺติเยวาติ. ยทิเอวํ กิมตฺถํ เตสํ วจนนฺติ. ชาติยาวา อวิชฺชาทิกสฺสวา วุตฺตปฺปการสฺส สกลสฺส วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺเสตุํ โสกาทิวจนํ ปเนตฺถ นิสฺสนฺท ผลนิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ นิสฺสนฺทผลนิทสฺสนนฺติ ชาติยา มหาอาทีนว ราสิสงฺขาตสฺส อุทยผลสฺส นิทสฺสนนฺติ อตฺโถ. [Pg.382] กสฺมา ปน อิมสฺส ปจฺจุปฺปนฺน ภวสฺส อตีตปจฺจยา ทฺเว อวิชฺชา สงฺขารา เอว ปาฬิยํ วุตฺตา. กึ ปน เต เอว ทฺเว อิมสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ. อญฺเญปิ โหนฺติเยว. อถ กสฺมา เต ปาฬิยํ น วุตฺตาติ. อวุตฺตานํปิ เตสํ อตฺถโต ลทฺธตฺตาติ. กถญฺจ เต อวุตฺตาปิ ลทฺธาติ. ตพฺภาว ภาวิภาวลกฺขเณน ตทวินาภาวิภาวลกฺขเณนจ ลทฺธาติ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณนาติอาทิ มาห. เอส นโย ปรตฺถปิ. ตตฺถ อวิชฺชา สงฺขารคฺคหเณนาติ ปาฬิยํ อาทิโต วุตฺเตน อวิชฺชาสงฺขาร วจเนน. ตณฺหุปาทานภวาปิ คหิตา ภวนฺตีติ อวิชฺชาภาเว ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิปิ คหิตานิ ภวนฺติ. สงฺขารภาเวจ ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโวปิ คหิโต ภวตีติ อตฺโถ.

为何此处忧愁(soka)等不被摄入支中呢？因为它们不具备“有生(jāti)则忧愁等必然产生”这样的“彼有则有”之相。即使有生，在色界(rūpaloka)和无色界(arūpaloka)中，它们也不会产生；即使在欲界(kāmaloka)，对于某些众生也不会产生。既然如此，为何还要说它们呢？为了显示生，或以无明(avijjā)等为因的、如前所述的整个轮回流转所带来的巨大过患聚，此处说忧愁等，是为了展示其等流果(nissandaphala)。其中，“等流果的显示”，意思是显示由生而来的、被称为巨大过患聚的生起之果。然而，为何圣典中只说此现在有(paccuppannabhava)的两个过去缘——无明与行(saṅkhārā)呢？难道只有这两个是此有的缘吗？其实还有其他的缘。那么为何圣典中没有说呢？因为即使不说，它们也能从义理上被获得。如何获得那些未说之缘呢？为了显示“通过‘彼有则此有’之相和‘与彼不相离’之相而获得”，才说了“以取无明与行……”等。这个道理在其他地方也一样。这里“以取无明与行”，是指圣典中最初所说的“无明”与“行”这两个词。爱(taṇhā)、取(upādāna)、有(bhava)也被摄取。因为有无明才有爱与取，无无明则无，故以取无明而摄取了爱与取。同样，有行才有业有(kammabhava)，无行则无，故以取行而摄取了业有。这就是它的意思。

วิภาวนิยํ ปน

然而在《阐明疏》(Vibhāvanī)中，

กิเลสภาวสามญฺญโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิ. กมฺมภาว สามญฺญโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโว คหิโตติ วุตฺตํ. ตํปิ ยุชฺชติ.

如是说：“从作为烦恼(kilesa)的共性而言，以取无明(avijjā)而摄取了爱(taṇhā)与取(upādāna)；从作为业(kamma)的共性而言，以取行(saṅkhārā)而摄取了业有(kammabhava)。”那也说得通。

ตถา อวิชฺชา สงฺขารา คหิตา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตทวินา ภาวิภาเวน ตณฺหุปาทานวจเนน อวิชฺชาจ ภววจเนน สงฺขาราจ คหิตาติ อตฺโถ. ลกฺขณธมฺมานํ ลกฺขิตพฺพธมฺเมหิ อวินาภาวิภาวโต ตทวินาภาวิภาเวน ชาติชรา.ล. คหิตนฺติ วุตฺตํ. อิติกตฺวาติ อิมินา การเณน. วีสตาการา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปถมํ เหตุปญฺจกํ เอโก สงฺเขโป. ทุตียํ ผลปญฺจกํ เอโก. ตตียํ เหตุปญฺจกํ เอโก. จตุตฺถํ ผลปญฺจกํ เอโก สงฺเขโปติ จตุสงฺเขปา โหนฺติ. จตฺตาโร สงฺคหา โหนฺตีติ อตฺโถ. จตูสุ ปน สงฺเขเปสุ สิทฺเธสุ ปถเมน ทุตียสฺส ทุตีเยน ตตียสฺส ตตีเยน จตุตฺถสฺสาติ เอวํ ติสฺโส สนฺธิโยปิ สิชฺฌนฺติเยวาติ วุตฺตํ ติสนฺธิ จตุสงฺเขปาจ ภวนฺตีติ. เอตฺถจ เหตุปญฺจกํ ผลปญฺจกนฺติ เอตํ โลกสฺส [Pg.383] ปากฏโวหารวเสน วุตฺตํ. เหตุผล สทฺทา ปน ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปริยายา เอว โหนฺตีติ ทุตียปญฺจกสฺส ปถมํ อุปาทาย ผลปญฺจกตา ตตียํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตาจ น น สมฺภวติ. ตถา ตตียสฺสปิ จตุตฺถํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตา ทุตียํ อุปาทาย ผลปญฺจกตาจาติ. เอวญฺหิ สติ เหตุโต ผลเมว สิยา. น ผลโต เหตูติ โจทนา อโนกาสาเอว โหตีติ. ทฺวีสุ ปน เหตุปญฺจเกสุ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ยถาห-ทานํ ทสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มาสํปิ สํวจฺฉรํปิ ทานุปกรณานิ สชฺชนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ปุริมเจตนาโย อายูหนสงฺขารานาม. ปฏิคฺคาหกานํ ปน หตฺเถ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาปยโต อุปฺปนฺนา เจตนา ภโวติ วุจฺจติ. เอกาวชฺชเนสุวา ฉสุ ชวเนสุ เจตนา อายูหน สงฺขารานาม. สตฺตมชวนเจตนา ภโว. ยากาจิวา ปน เจตนา ภโว. ตํสมฺปยุตฺตา อายูหน สงฺขารานามาติ. กมฺมภโว อุปปตฺติภโวติ ทฺเว ภวา ทฺวาทสสุ องฺเคสุ เอกสฺเสว ภว องฺคสฺส อวยวานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ กมฺมภวสงฺขาโตภเว กเทโสติอาทิ. เอตฺถจ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส วุตฺต นเยเนว เวทิตพฺโพ.

如是，无明(avijjā)与行(saṅkhārā)被摄取，这是关联。以其不离之相，由爱(taṇhā)与取(upādāna)之语摄取无明，由有(bhava)之语摄取行，此是其义。由于特征法(lakkhaṇadhamma)与被特征法(lakkhitabbadhamma)的不离性，故说以其不离性摄取了生(jāti)、老(jarā)、死(maraṇa)等。因此，有二十种行相(ākāra)。第一因五法(hetupañcaka)是一个摄略(saṅkhepa)，第二果五法(phalapañcaka)是一个摄略，第三因五法是一个摄略，第四果五法是一个摄略，故有四个摄略，即是四种摄集的意思。在这四个摄略中，第一与第二、第二与第三、第三与第四，这样三个连接也能成就，所以说有三连接(tisandhi)与四个摄略。这里所说的因五法、果五法，是依据世间通俗的惯用语(vohāra)而说的。然而因与果这两个词，实际上是缘(paccaya)与缘生法(apaccayuppanna)的异名。故第二五法依于第一而为果五法，依于第三而为因五法，并非不可能。同样，第三五法依于第四而为因五法，依于第二而为果五法。这样一来，就只有从因生果，而无从果生因，这种责难(codanā)便没有立足之地了。至于两个因五法中行与业有(kammabhava)的差别，在义注(aṭṭhakathā)中已经说明。例如说：生起“我将布施”之心，乃至一个月或一年准备布施物品时，先前生起的思(cetanā)，名为勤行(āyūhana)。当在受施者手中安放布施物品时生起的思，名为有。在一个转向心(āvajjana)或六个速行心(javana)中的思，名为勤行。第七个速行心之思名为有。或者任何思名为有，与它相应的名为勤行。业有与投生有(upapattibhava)，在十二支中，是同一有支(bhava aṅga)的组成部分，就像所说的“业有是有的部分(kammabhavasaṅkhāto bhavekadeso)”等。这里行与业有的差别，应当依照上述方式理解。

[๒๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[228] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中，

‘‘กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ เอตฺถ อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

“业有是有的部分，此处应知，未来的结生(paṭisandhi)之缘的思(cetanā)即是行。”如是说。但这在这里不恰当。

เตสํ ทฺวินฺนํปิ ทฺวีสุ เหตุปญฺจเกสุ สงฺคหิตตฺตาติ. ยถา รุตปาฬินเยนวา เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวเสสาจาติ อิทํ ชาติชรามรเณหิ สทฺธึ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถจ ยเทตํ ปุพฺเพ ชาติชรามรณคฺคหเณน วิญฺญาณาทิ ผล ปญฺจกํ คหิตํ. ตํ อตฺถโต อุปปตฺติภโวเอว. นหิ ผลปญฺจกโต อญฺโญ อุปปตฺติภโวนาม อตฺถีติ. เอวํ สนฺเตปิ ธมฺมวิภาค รกฺขณตฺถํ อุปปตฺติภวสทฺเทน จตุตฺถปญฺจกํ คหิตนฺติ ยุตฺตํ. ทฺวาทสสุ [Pg.384] องฺเคสุ อวิชฺชานาม โมโห. โสจ อกุสลมูลํ. ตณฺหานาม โลโภ. โสจ อกุสล มูลนฺติ วุตฺตํ อวิชฺชา ตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานีติ. อถวา, มูลนฺติ สีสํ. ทฺเว วฏฺฏสีสานีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุริมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกํ ปจฺฉิมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกนฺติ กตฺวา ปุริมํ อวิชฺชามูลํ. ตญฺจ ทิฏฺฐิจริตานํวา อปายคามีนํวา จกฺกํ. ปจฺฉิมํ ตณฺหามูลํ. ตญฺจ ราคจริตานํวา สุคติคามีนํวา จกฺกนฺติ ทสฺสิตํ. จกฺกนฺติ ปน ยโต ปฏฺฐาย วฏฺฏสนฺตานสฺส อารพฺโภ โหติ. ตสฺมึ ปุน อาคเตเอว จกฺกํนาม สิยา. ตสฺมา อิธ ทุตีเยน เหตุผล ยุคเฬน สทฺธึ สพฺพํ เอกเมว จกฺกนฺติ ยุตฺตํ.

因为它们二者都包含在两个因五法中。或者应视之为依经文(rutapāḷi)之理而说。“其余”是指与生、老、死一起的识(viññāṇa)等果五法。这里，先前通过摄取生、老、死而摄取的识等果五法，实际上就是生有(upapattibhava)。因为除了果五法之外，并没有其他的生有。即使如此，为了护持法的分别，以“生有”一词摄取第四个五法组是恰当的。在十二支中，无明就是痴(moha)，它是不善根(akusalamūla)。爱(taṇhā)就是贪(lobha)，它也是不善根。所以说无明与爱是两种根本(mūla)。或者说，“根本”是首要的意思，即是两种轮回(vaṭṭa)的首要。然而在义注中，将前两个五法组作为一个有轮(bhavacakka)，后两个五法组作为一个有轮：前者以无明为根本，是属于邪见行者(diṭṭhicarita)或趣向恶趣(apāya)者的轮；后者以爱为根本，是属于贪行者(rāgacarita)或趣向善趣(sugati)者的轮，如是显示。然而所谓“轮”，是指轮回相续(vaṭṭasantāna)的起点，只有当再次回到该起点时，才能称为轮。因此，这里与第二组因果一起，所有一切都应该视为同一个轮。

กสฺมา ปเนตฺถ อาคมนสมฺภาเรสุ อวิชฺชาเอว สีสํ กตฺวา วุตฺตา. คมนสมฺภาเรสุจ ตณฺหาเอว. นนุ อุภยตฺถ อุภยํปิ สีสํ กตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. วุจฺจเต, สุขเวทนาสทิโส หิ ตณฺหาย อาหาโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา เวทนงฺคโต ปรํ วฏฺฏงฺคํ ฆเฏนฺเตน เวทนา นุรูปาตณฺหาเอว วตฺตพฺพา. น อวิชฺชาติ คมนสมฺภาเรสุ ตาว อวิชฺชาย โอกาโส นตฺถิ. สพฺพปถมํ อารพฺภฏฺฐาเนจ สพฺพปธานา อวิชฺชาเอว วตฺตพฺพา โหติ. สาจ สงฺขารุปฺปาทเน อวิรชฺฌนกงฺคภูตาติ น เตสํ อนฺตเร เอกสฺส องฺคสฺส อตฺถาย กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อาคมนสมฺภาเรสุ ตณฺหาย โอกาโส นตฺถีติ. อยญฺหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนานาม ปธานงฺคปริคฺคห วเสน ปวตฺตา. น ลพฺภมาน สพฺพธมฺม ปริคฺคห วเสนาติ.

为何此处在到来（此世）的资粮中，只以无明为首而说？而在前往（来世）的资粮中，只以爱为首？难道不应于二者中，皆以二者为首而说吗？答曰：于爱而言，实无比乐受更佳之食。是故，在连接受支之后的轮回支时，应说与受相应的爱，而非无明。因此，在前往（来世）的资粮中，无明没有（被列为首要的）机会。而在最初的起点，最主要者即是无明，应说无明。其为行生起时不可或缺的部分，故于彼等（无明与行）之间，无需为某一支分而说任何事。因此，在到来（此世）的资粮中，爱没有（被列为首要的）机会。此缘起法教，实乃依于把握主要支分而展开，而非依于把握所有可得之法。

ยํ ปน วิภาวนิยํ

然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中，

ปุพฺพนฺตสฺส อวิชฺชามูลํ. อปรนฺตสฺส ตณฺหามูลนฺติ วุตฺตํ.

过去际以无明为根本，未来际以爱为根本，如是说。

ตตฺถ ปุพฺพนฺตสฺสาติ ปุพฺพสฺส เหตุผลโกฏฺฐาสสฺส. อปรนฺตสฺสาติ ปจฺฉิมสฺส เหตุผล โกฏฺฐาสสฺสาติ อตฺโถติ. กสฺมา ปเนตานิ ทฺเวมูลานินาม โหนฺตีติ อาห –

此中，“过去际”是指过去的因果部分，“未来际”是指后来的因果部分，此乃其义。为何这二者被称为“二根本”呢？答曰：

เตสเมวจ มูลานํ, นิโรเธน นิรุชฺฌตีติ.

亦唯由此等根本之灭，（轮回）才得以寂灭。

เตสํ สมุทเยน สกลวฏฺฏํ สมุเทติ. นิโรเธนจ นิรุชฺฌติ. ตสฺมา ตานิ ทฺเวมูลานินามาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน ปฏิโลม [Pg.385] ปฏิจฺจสมุปฺปาท ทสฺสนเมตนฺติ วทนฺติ. ปฏิโลม ปฏิจฺจ สมุปฺปาโทนาม อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทิโก นิโรธวาโร. อิทานิ โสกาทิ วจนํ น เกวลํ นิสฺสนฺทผล นิทสฺสนตฺถเมว โหติ. อถโข ชรามรเณน สทฺธึ เอกํ องฺคํ หุตฺวา อุปริ วฏฺฏมูลธมฺมปฏิปาทกานํ ทุกฺขธมฺมานํ นิทสฺสนตฺถํปิ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ชรามรณ มุจฺฉายาติอาทิ มาห. ตตฺถ มุจฺฉาสทฺเทน โสกาทีนํ คหณํ. เตปิ หิ สยํ อาสวสมฺภูตา หุตฺวา ปุน อาสวุปฺปาทาย ปจฺจยา โหนฺตีติ เอเตน เตสํ ชรามรณงฺเค คหณํ สิทฺธํ ภวติ. ชรามรณมุจฺฉาย อภิณฺหโส ปีฬิตานํ พาลานํ อาสวา อภิณฺหโส สมุปฺปชฺชนฺติ. อาสวานํสมุปฺปาทาอวิชฺชาจ ปวฑฺฒติ. อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ หิ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ปุน อาพนฺธเมว วฏฺฏนฺติ อตฺโถ. เอตฺถจ –

彼等生起则整个轮回生起，彼等寂灭则轮回寂灭。因此说此二者为根本。然而有人说这是逆观缘起。所谓逆观缘起，即“无明灭则行灭，行灭则识灭”等灭尽的次第。现在说忧愁等语，不仅是为了显示等流果，更是与老死共同成为一支，以显示其上能引生轮回根本的诸苦法，因此说“老死昏昧”等。此处“昏昧”一词涵盖了忧愁等。因为它们既由漏而生，又成为漏生起之缘，由此证明它们被摄于老死支中。常被老死之昏昧所困扰的愚人，诸漏频频生起。诸漏生起，无明亦增长。经中说：“由漏集故无明集”。如此，则“无明缘行”，轮回又再次被系缚而转起，此乃其义。于此，

นานา พฺยสนผุฏฺฐสฺส, โสกาทีนํ ปวตฺติโต;

อวิชฺชา ตณฺหา วฑฺฒนฺติ, ยโต วฏฺฏํ ปวตฺตตี ติปิ.

为种种灾厄所触者，由忧等生起故，无明与爱增长，轮回由是转起。

วตฺตพฺพํ. ยถาห-กตโมจ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส วิปาโก. สมฺโมหเวปกฺกํ วาหํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ วทามิ. ปริเยฏฺฐิเวปกฺกํวาติ ตตฺถ สมฺโมโห อวิชฺชา. ปริเยฏฺฐิ ตณฺหา. ตทุภยํ วิปากํ เอตสฺสาติ กตฺวาชรามรณโสกาทิกํ ทุกฺขํ สมฺโมหเวปกฺกํ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติจ วุจฺจตีติ. ตตฺถ สมฺโมโหนาม ญาติพฺยสนา ทินา ผุฏฺโฐโสจติ ปริเทวติ อุรตาฬิ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชตีติ เอวํ อาคโต สมฺโมโห. ปริยิฏฺฐินาม ยถา ชิคจฺฉาติ ปีฬิโต. โภชนํ ปตฺเถติ ปริเยสติ ปิปาสาภิปีฬิโต. ปาณิยํ ปตฺเถติ ปริเยสติ, เอวํ เกนจิ ทุกฺเขน ผุฏฺโฐ สุขํ ปตฺเถติ ปริเยสตีติ เอวํ ปวตฺตา ปริยิฏฺฐิตณฺหา. เอตฺถ ปน ยสฺมา ชรามรณสทิสํ มหนฺตํ วิสฏํ นิยตญฺจ อิมสฺส โลกสฺส ทุกฺขฏฺฐานํนาม นตฺถิ. ทุกฺขนิสฺสรณตฺถญฺจ สตฺถุสาสนํ. ตสฺมา อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา ชรามรณนิทานา โหติ. ยถาห-กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติจ ชิยฺยติจ [Pg.386] มิยฺยติจ จวติจ อุปปชฺชติจ. อถจ ปนิมสฺสํ ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ นปฺปชานาติ ชรามรณสฺสาติอาทิ. เยสุ ปน องฺเคสุ อาทิโต ปฏฺฐาย ญาเตสุ ชรามรณํ สมูลํ ขนิตฺวา ตโต อตฺตานํ โมเจตุํ สกฺโกติ. ตานิ ทสฺเสตุํ ชาติอาทีนิ ปุริมานิ องฺคานิ เทสิตานิ. อปิจ. เอกสฺมึ ภเว ฐตฺวา อาคมนสมฺภาเรหิจ คมนสมฺภาเรหิจ อาคติยาจ คติยาจ สทฺธึ อตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ทสฺสิตาย อตีเต อนาคเตจ สกลสํสาเร ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ตสฺส ตสฺส อตฺตภาวสฺส นิพฺพตฺติ ทสฺสิตาเอว โหติ. สพฺพานิจ ทิฏฺฐิคตานิ นิวตฺติตานิ. ภวจกฺกญฺจ อนาทิมนฺตํ หุตฺวา อาพนฺธติเยว. ตสฺมา ชรามรณวจเนนวา โสกาทิวจเนนวา อวิชฺชํ อจินฺเตตฺวา วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. อิจฺเจวนฺติอาทิ นิคมนํ. อิจฺเจวํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา นเยน ปฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. อิจฺเจวํ อาพนฺธํ อนาทิกํ เตภูมกํ วฏฺฏนฺติปิ โยเชนฺติ.

应当如是说。如（世尊）言：“诸比丘，苦的异熟为何？诸比丘，我说苦有迷惑为异熟，有寻求为异熟。”其中，迷惑即无明，寻求即渴爱。因老、死、忧等苦以此二者为异熟，故说为“迷惑为异熟”与“寻求为异熟”。此中，所谓“迷惑”，是指遭遇亲属之灾等，而忧愁、悲叹、捶胸、哭泣，陷入迷乱，如是生起迷惑。所谓“寻求”，犹如为饥饿所迫，希求、遍寻食物；为干渴所迫，希求、遍寻饮品；如是为某苦所触，而希求、遍寻安乐，如是生起的即是寻求渴爱。于此，因世间无有如老死一般巨大、普遍而确定之苦处，而导师之教法正是为了出离此苦。是故，此缘起之说以老死为开端。如（世尊）言：“此世间实陷困境，有生、有老、有死、有灭、有再生。然却不知晓从此老死之苦出离。”云云。然而，若能从始了知诸支分，便能根除老死，从而解脱自身。为开示此理，故宣说生等前行诸支。再者，立于一生，通过开示来生与去生的资粮、来与去，以及自体的生起，也就开示了在过去与未来的整个轮回中，于彼彼有中彼彼自体之生起。一切见(diṭṭhigata)亦被转离。有轮(bhavacakka)无始，而恒常系缚。是故，由老死之言或忧等之言，不思无明，而应信受所见轮回流转之巨大过患积聚。“如是”等为结语。其关联为：“如是，以‘无明缘行’等理趣而教示。”亦有人如是连结：“轮回如是系缚，无始，于三界中转起。”

ตตฺถ อิจฺเจวํ อาพนฺธนฺติ ชรามรณมุจฺฉายาติอาทินา วุตฺต นเยน ปุนปฺปุนํ อาพนฺธํ. อนาทิกนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อวิชฺชา อาทิมฺหิ วุตฺตาติ. วุจฺจเต, วฏฺฏสฺส อาทิภูตตฺตา สา อาทิมฺหิ วุตฺตา น โหติ. วฏฺฏกถาย สีส ภูตตฺตาเอว สา อาทิมฺหิ วุตฺตา. เอวํ วุตฺตาย ปน ตาย วฏฺฏสฺส อนาทิกภาโวปิ ทสฺสิโต. อวิชฺชา หิ นาม พหิทฺธา น ลพฺภติ. สตฺตสนฺตาเน เอว ลพฺภตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตสฺมา อิธ อตีตภเว อวิชฺชาย สิทฺธาย ตสฺสาอธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโวปิ ตสฺมึ ภเว สิชฺฌติเยว. สิชฺฌนฺโต จ อิมสฺสํ ทสโนยํ วุตฺต นเยน อญฺญาย อวิชฺชาย เอว สิชฺฌติ, น อญฺญถา. เอวญฺจ สภิ ปุน ตสฺสปิ อธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโว สิชฺฌติเยวาติ อวิชฺชา อตฺตภาโวจาติ อุภยํ เปตํ อนวฏฺฐิตํ อนาทิกเมว โหตีติ. วฏฺฏสฺส ปน ติวิธสฺสปิ ปธานปจฺจยภูตตฺตา สา วฏฺฏกถาย สีสภูตา โหติ. ยทิ สา วฏฺฏสฺส อาทิภูตา น โหติ. อถ ตสฺสาปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. ตสฺสา ปน [Pg.387] ปจฺจเย วุตฺเตปิ ตสฺส ปจฺจยสฺสปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ อาคจฺฉติเยว. เอวญฺจ สติ ตสฺส ตสฺสาติ นิฏฺฐานเมว นปญฺญา เยยฺยาติ. อญฺญตฺถ ปน วุตฺโตเยว. ยถาห-อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ. ยถาจาห-อวิชฺชํ ปาหํ ภิกฺขเว สาหารํ สนิทานํ วทามิ. โกจสฺสา อาหาโร. ปญฺจนีวรณา ติสฺส วจนียนฺติ. ยถาจาห-อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยุปฺปนฺนา. อุภยเมตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ. ปฐเปสีติ ปญฺญาเปสิ เทเสสีติ อตฺโถ. [ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย.]

于此，“如是系缚”，即以“为老死所昏迷”等所说之理趣而辗转系缚。为何说“无始”？无明岂非于开篇宣说？答曰：无明并非因是轮回之始，故于开篇宣说。其于开篇宣说，实因其为轮回论说之首。如是宣说，亦显示了轮回的无始性。无明实非外在可得，唯于有情相续中可得，此乃现量所成。是故，于此，若过去有中无明已成，则作为其所依之自体于彼有中亦必成立。而当其成立时，依此所示之理趣，乃由另一无明而成立，非由他法。如是，作为彼（无明）所依之（更前）自体亦必成立。是故，无明与自体二者皆无定始，实为无始。又，因无明是三轮之主缘，故于轮回论说中居于首位。若无明非轮回之始，则应说其缘。诚然。然若说其缘，则又须说彼缘之缘，如是辗转，则无穷尽可知矣。然于他处已说。如言：“由漏集故有无明集。”又如言：“诸比丘，我说无明有食、有因。其食为何？应言五盖。”又如言：“无明是缘，诸行是缘生。此二者皆是缘生。”`Paṭhapesi`（教示）意即`paññāpesi`（施设）、`desesi`（宣说）。[缘起之理趣]

๑๖๗. อิทานิ ปฏฺฐานนยํ ทสฺเสตุํ เหตุปจฺจโยติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถเหตุจ โส ปจฺจโยจาติ เหตุปจฺจโย, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เกนฏฺเฐน เหตูติ มูลฏฺเฐน, โกจ มูลฏฺโฐติ. รุกฺขานํ รุกฺขมูลสฺส วิย ภูมิยํ สหชาตธมฺมานํ อารมฺมเณสุ สุปฺปติฏฺฐิ ตภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนาม. สหชาตธมฺมานํ กุสลาทิ ภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนามาติปิ วทนฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. สทฺทตฺถโต ปน หิโนนฺติ วุทฺธิวิรุฬฺหิเวปุลฺลปตฺติวเสน สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺติ สหชาตธมฺมา เอตฺถ เอเตนวา อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาตินา ถามพลสมฺปนฺเนนาติ เหตุ. ปจฺจย สทฺโท ปน อุปการกฏฺโฐ. อุปการโกติจ สยํ ยาทิเสน สภาเวน อุปลพฺภมาเน อนุปฺปนฺนาวา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปนฺนาวา ติฏฺฐนฺติ ฐิตาวา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺติ. ตาทิ เสนสภาเวน อุปลทฺธิเยว. นหิ สภาวธมฺเมสุ อีหาวา พฺยาปาโรวา อุปลพฺภติ. เยน กตฺตาวา กาเรตาวา อุปลพฺเภยฺยาติ. ตถา อุปลทฺธิยํ ปน สติ อนุรูปานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ อนุปฺปนฺนานํวา อุปฺปชฺชนโต อุปฺปนฺนานํวา ฐิติภาวปตฺติโต ฐิตานํ วา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตุปคมนโต สุฏฺฐุ กรานฺโต วิย สาเธนฺโต วิย โหตีติ กตฺวา อุปการโก ตฺเวว วุจฺจตีติ. อิติ อารมฺมเณ ถิรภาววุทฺธิ วิรุฬฺหิภาวสาธน สงฺขาเตน มูลภาเวน อุปการกา ฉเหตุธมฺมา เหตุปจฺจโย นาม.

167. 今为显示发趣之法(paṭṭhānanaya)，而说“因缘”(hetupaccayo)等。其中，“因亦是缘”，故名因缘；此谓“作为因而成为缘”，或“以因性为缘”。于此，“因”(hetu)是何义？是根本义。何为根本义？犹如树根于地，能令树木善住，（因）能成就俱生法于所缘中善住之义，此谓根本义。亦有人说，能成就俱生法之善等状态，是为根本义。此处应说之义，已于前述。从词义上说，俱生法藉此（因），于所缘中以增长、繁茂、广大之势而善住，或以坚固、有力、具势之性而善住，故名为因。“缘”(paccaya)一词则有助成义。所谓助成，即当其以如是自性存在时，能令未生诸法生起，已生诸法住立，已住诸法辗转增广而成为缘。此即是依其自性而有。于自性法中，实无功用或造作，故无作者或使作者。然当此自性存在时，相应的缘生法，未生者得以生起，已生者得以安住，已住者得以辗转增广，犹如善巧成就一般，因此称为“助成者”。如是，以其能成就（俱生法）于所缘中稳固、增长、发展的根本作用，且具助成性的六种因法，名为因缘。

อารมนฺติ [Pg.388] จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สุฏฺฐุ รตึ อนุภวนฺตา วิย อชฺโฌลมฺพมานา ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ อารมฺมณํ. อารมฺมณภาเนว อุปการกา ฉฬารมฺมณธมฺมา อารมฺมณปจฺจโย. อธิปติ สทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อธิปติ ภาเวน อุปการโก ธมฺโม อธิปติปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณาธิปติ สหาชาตาธิปติวเสน. อารมฺมณธมฺมาปิ หิ เกจิ ครุกตา อตฺตโน อารมฺมณิกธมฺเม สามิโน วิย ทาเส อตฺตโน วเสวตฺตยมานา อตฺตนิ นิจฺจํ นินฺนโปณปพฺภาเรเอว กโรนฺตีติ. นตฺถิ อนฺตรํ เอตสฺสาติ อนนฺตโร, อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม อนนฺตรปจฺจโย. สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมนนฺตรปจฺจโย. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ ธมฺมโต วิเสโส นตฺถิ. อตฺถโต ปน ปุริมจิตฺเต นิรุทฺเธปิ ปจฺฉา สนฺตานํ อุจฺฉิชฺชิตุํ อทตฺวา สนฺตานานุพนฺธวเสน สารมฺมณธมฺม ภาเวน อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ อนนฺตรปจฺจยตา. ธมฺมนฺตเร อุปฺปาทิยมาเนปิ ยํกิญฺจิ ธมฺมํ อนุปฺปาเทตฺวา ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจฏฺฐานานํ ปฏิปาฏิยา จิตฺตนิยามํ นาม สาเธตฺวา อนุรูปสฺเสว ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ สมนนฺตรปจฺจยตาติ. เอวญฺหิ สติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อสญฺญสตฺตา จวนฺตสฺสจ ปุริมปจฺฉิมภาคปวตฺตานํ จิตฺตุปฺปาทานํปิ อนนฺตรตา สมนนฺตรตาจ อุปปนฺนา โหตีติ. นหิ อภาว ภูโต อนฺตเร กาโล เตสํ อนฺตรํ กโรตินาม. นจ อญฺญสนฺตานภูโต อนฺตเร รูปธมฺโม. อญฺญญฺหิ รูปสนฺตานํ, อญฺญํ อรูปสนฺตานํ. อฏฺฐกถายํ ปน กาลานนฺตรตา สมนนฺตรปจฺจโยติ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุ อนนฺตราติ สมนนฺตราติ วุตฺตํ. เอเตน ยถาสณฺฐานวนฺตานํ รูปธมฺมานํ อนนฺตรตานาม มชฺเฌ ปริจฺเฉทสหิตาเยว โหติ. น ตถา สณฺฐานรหิตานํ อรูปธมฺมานํ. ตสฺมา ปุริมปจฺฉิมานํ เตสํ เอกีภูตานํ วิย ปวตฺติสมนนฺตรตานาม. ตถา ปวตฺตน สมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตาติ ทสฺเสติ.

心与心所法于此中犹如体验极大之乐而沉浸、运作，故为所缘(ārammaṇa)。六种所缘法以所缘之相助成，即是所缘缘(ārammaṇapaccaya)。增上(adhipati)之义已如前述。以增上之相助成之法，即是增上缘(adhipatipaccaya)。此有二种：所缘增上(ārammaṇādhipati)与俱生增上(sahajātādhipati)。某些所缘法，因其被重视故，能使所缘之法犹如主人对待奴仆般，恒常顺从自己，犹如水流般，使之恒常倾向、倾注于自身。无有间隔，故名无间(anantara)；以无间之相助成之法，即是无间缘(anantarapaccaya)。以极无间之相助成之法，即是等无间缘(samanantarapaccaya)。此二缘在法上并无差别。然就义理而言，前心灭后，不令后时相续断绝，依相续之连接，以有缘法之相，令与自身相似之他法生起，此即无间缘性(anantarapaccayatā)。即使生起他法时，不生起任何其他法，但依结生(paṭisandhi)等作用之次第，确立心之法则，令相应之他法生起，此即等无间缘性(samanantarapaccayatā)。如是，从灭尽定(nirodhasamāpatti)出定者，以及无想有情(asaññasatta)命终者，其前后部分生起之心，亦具无间性与等无间性。非以不存在之时间作为其间隔，亦非以他相续之色法作为间隔。盖色法相续与无色法相续各异。然于义注(aṭṭhakathā)中，驳斥“时间上之无间是等无间缘”之说，指出因无形相之故，故说“极无间”即是“等无间”。由此可知，具形相之色法，其无间性实有中间之界限。然无形相之无色法则不然。是故，彼等前后（心）犹如合为一体般运作，此即等无间性；能如是运作之力，即是等无间缘。

เย ปน ธมฺมา อตฺตนิ ชาเต เอว ชายนฺติ, โน อชาเต. อตฺตนา สเหวจ ชายนฺติ, โน ปุเร ปจฺฉาจ, เตสํ ชาตตฺถาย วิย [Pg.389] สยํ เตหิ สห ชาตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย. ปกาสสฺส ปทีโป วิย. ปทีปชาลญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ ปกาสสงฺขาเตน อาโลเกน สเหว อุปฺปชฺชตีติ. อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตํ ติทณฺฑํ วิย อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ธมฺโม อญฺญมญฺญปจฺจโย. เอวญฺจ สติ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปุริเมน สห วิเสโส ปากโฏ โหติ. นหิ สห ชาตสทฺโท เอวรูปํ อญฺญมญฺโญปตฺถมฺภนํ โพเธตีติ. นิสฺสยนฺติ เอตฺถาติ นิสฺสโย. นิสฺสยภาเวน อุปการโก ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย. โส ปน สหชาตนิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโยติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ สหชาโตว สมาโน ปฏโกฏฺฐโก วิย จิตฺตกมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตนิสฺสโย. ปถวี วิย ติณรุกฺขาทีนํ ปุเร ชาโต หุตฺวา อธิฏฺฐานภาเวน อุปการโก วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. พลวตโร ปน นิสฺสโย อุปนิสฺสโย. ยถา หิ สาลิภตฺตสฺส อุปฺปตฺติยา สูโทวา อุกฺขลิวากฏฺฐํวา อคฺคิวานิสฺสโย เอว โหติ, น อุปนิสฺสโย. สาลิเขตฺตวุฏฺฐิธารา เอว ปน อุปนิสฺสโย, น หิ ตาสุอสติ ภตฺตุปฺปตฺติยา สูทาทีนํปิ ถาโมนาม อตฺถีติ. ตถา ยหึ ปจฺจเย อสติ นิสฺสยธมฺมาปิ นตฺถิ. กุโต นิสฺสิตธมฺมา. โส ปจฺจโย นิสฺสยโตปิ พลวตรฏฺเฐน อุปนิสฺสโยติ วุจฺจตีติ.

有法，仅于自身生起时才生起，非于未生起时；且与自身同时生起，非前非后。为彼等法之生起，以与彼等同时生起的方式而助益之法，即是俱生缘(sahajātapaccaya)。犹如灯之于光明，灯焰生起时，即与名为光明之亮光同时生起。犹如互相支撑之三脚架，以互相支撑的方式而助益之法，即是互依缘(aññamaññapaccaya)。如是，此缘与前缘之差别即显现，盖“俱生”一词并不表示此等互相支撑之义。依止于此，故名依止(nissaya)。以依止的方式而助益之法，即是依止缘(nissayapaccaya)。此依止缘有二种：俱生依止(sahajātanissaya)与所依前生依止(vatthupurejātanissaya)。其中，俱生者犹如画布之于绘画，以作为其立足处而助益之法，即是俱生依止。犹如大地先于草木而生，以作为基础而助益之法，即是所依前生依止。然更强有力之依止，名为近依止(upanissaya)。譬如米饭之产生，厨师、锅釜、薪柴或火，仅是依止，而非近依止；然唯稻田之雨水方是近依止，盖若无彼等，即使有厨师等，亦无力产生米饭。如是，若无彼缘，则依止法亦不存在，何况被依止法？是故，彼缘以较依止更强有力之故，名为近依止。

โส ปน อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยติ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ ครุกตา อารมฺมณ ธมฺมา ครุกตตฺตาเอว อธิปติภูตา พลว นิสฺสยภูตาจ โหนฺติ. อนนฺตรปจฺจยธมฺมาจ เตหิ วินา จิตฺตสนฺตานปวตฺติยา เอว อภาวโต พลวนิสฺสยาเอว โหนฺติ. ปกตูปนิสฺสโยติ เอตฺถ ปน ปกโต อุปนิสฺสโยติ ปกตูปนิสฺสโย. ปกโตติจ ยถา กเต สติ อนุรูเป กาเล ตสฺมึสนฺตาเน เอกนฺเตน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ปาตุภวนฺติ, ตถา สุฏฺฐุ กโตติ อตฺโถ. กรณญฺเจตฺถ สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติจ ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติจ วุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน [Pg.390] สนฺตาเน ปุพฺพภาเค วุตฺตปฺปกาเรน สุฏฺฐุ อุปฺปาทนํ. กายิกํ สุขํ กายิกํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล อุตุ โภชนํ เสนาสนนฺติ เอวํ วุตฺตานํ ธมฺมานํ สุฏฺฐุ อุปเสวนญฺจ เวทิตพฺพํ.

然彼近依止有三种：所缘近依止(ārammaṇūpanissaya)、无间近依止(anantarūpanissaya)及业近依止(pakatūpanissaya)。其中，被重视之所缘法，因其被重视故，即成为增上与强力依止。无间缘法，因若无彼等，心识相续便无从生起，故亦是强力依止。此处之“业近依止”，即是“已造作”之近依止。所谓“已造作”(pakata)，其义为“善作”：若于相应之时善作其事，则于彼相续中，缘生法必然显现。此处之“作”，当知即是：于自身相续之先前阶段，依前述方式善巧生起信、戒、闻、舍、慧，以及贪、嗔、痴、慢、邪见、愿求等法；亦应知，是善巧受用身体之乐、身体之苦、个人(puggala)、时节、食物、卧坐具等法。

ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา วตฺตมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม ปุเรชาตปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณปุเรชาต นิสฺสย ปุเรชาต วเสน. นิสฺสยารมฺมณธมฺมา เอว หิ เกจิ ปุเรชาต ตามตฺตวิสิฏฺฐา ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปน นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ ปุเร ชาตตาวิสิฏฺเฐหิ นิสฺสยารมฺมณสตฺติวิเสเสหิ อญฺโญ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโสนาม นทิสฺสติเยว. ปุเร โรเปตฺวา ชาตานํ รุกฺขโปตกานํ วิย ปจฺฉา อาสิญฺจิยมานํ อุทกํ ปุเร ชาตานํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมานํ วุทฺธวิรุฬฺหภาวญฺจ ปจฺฉาปิ อตฺตนา สทิสสฺส รูปสนฺตานสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยภาวญฺจ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ปจฺฉาชาโต อรูปธมฺโม ปจฺฉา ชาตปจฺจโย. อฏฺฐกถายํ ปน คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนาวิยาติ วุตฺตํ. มูลฏีกายญฺจ เอเตน มโนสญฺเจ ตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิต ภาวํ ทสฺเสติ, เตเนว อาหาราสา วิยาติ อวตฺวา เจตนาคหณํ กโรตีติ วุตฺตํ. สา ปน ปจฺฉาชาตา สสมฺปยุตฺตา อาหาราสา เจตนา ปุเรชาตานํ เตสํ คิชฺฌสรีรรูปานํ จิรกาลํ กพฬีการาหาเรน วินาปิ อมิลาต ภาวํ อุปรูปริจ วุทฺธวิรุฬฺหรูปสนฺตานุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภติเยว. ยสฺมา สุปากเฏน ปจฺฉาชาตปจฺจเยก เทเสน สกลสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส สาธนตฺถาย อยํ อุปมา อิธ วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. เจตนา คหณญฺจ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ ปตฺวาปิ เจตนาเอว ปธานา ชาตาติ ทสฺสนตฺถํ คหิตนฺติ น น สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺหิ สติ ปจฺฉาชาตสฺส อตฺถสฺส ปจฺฉา ชาตาย เอว อุปมาย สาธนํ อุปปนฺนํ โหตีติ. ยถาวุตฺต ฏีกาปาเฐปิ อยมตฺโถ ลพฺภติเยว.

先已生起，以现在存在的方式而起助益作用之法，即是前生缘(purejātapaccaya)。此有二种：所缘前生与依止前生。诚然，某些依止所缘法，仅因其具有前生的特性，即被称为前生缘。然而，阿难长老(Ācariyānandatthera)说：以依止、所缘等方式为特征，以前生方式所起的助益作用，即是前生缘。即便如此，除了具有前生特性的依止与所缘的特殊力量外，也确实见不到其他独立的前生特殊力量。犹如后浇之水于先生之树苗，后生之无色法，能支持先生之四集起色法，使其增长茂盛，并成为其后与自身相似之色相续生起的助缘；以此支持方式而助益者，即是后生缘(pacchājātapaccaya)。然于义注(aṭṭhakathā)中说：“犹如秃鹫雏鸟身体之求食思。”在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中亦指出：“由此，显示依食思而运作之无色法，能支持色身之存在，因此不说‘犹如求食’，而取‘思’为例。”然彼后生、相应之食思，对于先前已生之彼等秃鹫身体诸色，即使长久无段食，亦能令其不枯萎，并令不断增长茂盛之色相续生起，成就助缘而加以支持。由于此喻，似乎是为了以极明显之后生缘之一部分，来证明整个后生缘之义，故在此处被提及。且选取思为例，亦是为显示即使在后生缘中思亦是主要者，故可以说其为所取。如是，后生之义，恰可由后生之喻得以成立。即使在如前所述之疏钞文句中，此义亦可得。

อาเสวนฺติ [Pg.391] ตํ สุฏฺฐุ ภชนฺติ อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา สุฏฺฐุ เสวมานา วิย ภชมานา วิย ตสฺส ปุริมสฺส สพฺพปาริปูรํ อาการํ คเหตฺวา เอว ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตีติ อาเสวนํ. อาเสเวติวา เต ธมฺเม อตฺตโน ปริวาสํ สุฏฺฐุ คาหาเปติ. วฑฺเฒตีติวา อาเสวนํ. อปิจ กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส อนนฺตรธมฺมสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อตฺตสทิสสฺสวา อตฺตสทิสภาวาปาทนํ วาสนํ อาเสวนฏฺโฐติ มูลฏีกายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยญฺจ สพฺพวิปากธมฺเมจ นิวตฺเตติ. นหิ อาวชฺชน ทฺวยสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานสฺสปิ วฑฺเฒตุํวา หาเปตุํวา ปโยเคน กรณียตานาม อตฺถิ ปริทุพฺพลตฺตา. วิปาเกสุจ อริยผลานิ ปริกมฺมปโยเคน กรณียานิปิ มคฺคเจตนานุภาเวน วินา เกวเลน เตน ปโยเคเนว สาเธตพฺพานิ น โหนฺติ. เกวลํ กมฺมเวเคน สนฺตาเน ปาติเตสุ โลกิยวิปาเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนนฺติ อุปรุปริ ปคุณ พลวภาวาปาทเนน สห ปวตฺตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ ปริยตฺติธมฺม วิชฺชาสิปฺปุคฺคหเณสุ ปุริมาภิโยโค วิย อาเสวนฏฺเฐน อนนฺตเร ปวตฺตานํ สชาติยานํ ธมฺมานํ ปคุณพลวภาวาย อุปการโก ธมฺโม อาเสวนปจฺจโย นามาติ สิทฺธํ โหตีติ.

诸法反复生起，如同善加从事、善加亲近一般，完全领受先前一切圆满的行相后，如是再三地转起，此即是重复(āsevana)。或者，重复使其法善于领受自身的熏习。或者，增长即是重复。此外，在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中说：“以善等自性，通过与自身相应的努力，对紧随而应作之法再再造作、令其转起，或使之达到与自身相应的状态，或熏习，此即重复之义。”其中，“通过努力而应作”一语，排除了两种转向心以及一切异熟法。因为两种转向心即使转起两三次，也因其极其微弱，而无所谓通过努力而应作的增长或减损。至于异熟，圣果虽应通过加行努力而成就，但若无道思之威力，仅凭此努力是无法成就的。对于仅由业力抛入相续中的世间异熟，则更无所谓应作。所谓“再再造作、令其转起”，是就伴随着不断熟练、增强而转起而言。如是，在学习教理、明处与技艺时，犹如先前的努力，以重复之义，对紧随而转起的同类法之熟练与增强能起助益作用之法，即名为重复缘(āsevanapaccaya)，如是便得以成立。

กายงฺควาจงฺคจิตฺตงฺคาภิสงฺขรณภูเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเต น กิริยาภาเวน อุปการโก ธมฺโม กมฺมปจฺจโย. โส ทุวิโธ สหชาตนานากฺขณิกวเสน. ตตฺถ เชฏฺฐสิสฺส มหา วฑฺฒกิอาทโย วิย สกิจฺจปรกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตา สพฺพาปิ สหชาตเจตนา สหชาตปจฺจโย. ยถา ปน อิตฺถิปุริสานํ สกึ สนฺนิปาตปฺปโยโค กามสุขานุภวนกิจฺจญฺจ กาลนฺตเร ปุตฺตปาตุภาวตฺถายวตฺถุมฺหิ พีชนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทติ. เอวเมวํ ยถาวุตฺตาภิสงฺขรณกิจฺจญฺจ ตทภิสงฺขรณเวคชนิตํ กาลนฺตเร วิปากกฏตฺตารูปานํ ปาตุภาวตฺถาย สนฺตาเน กิริยา วิเสสนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทตฺวา นิรุทฺธา กุสลากุสล เจตนา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโยนาม. [Pg.392] วิปจฺจนมตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปากปจฺจโย. วิปจฺจน ภาโวจ นาม โลเก สพฺเพสํ ปุปฺผผลาทีนํ สุฏฺฐุ วิปกฺกภาวํ ปตฺตกาเล สพฺพากาเรน มนฺทภาโว โหติ. เอวํ นิรุสฺสาหสนฺต ภาวสงฺขาเกน มนฺทมนฺทากาเรน สนฺตาเน ปาตุภาโว. ตโตเยวจ วิปากานํ ปวตฺติ อวิภูตา โหติ. สพฺพรตฺตึ นิทฺทายนฺตสฺส ปุริมภวสิทฺเธ กมฺมาทิ อารมฺมเณ ปวตฺตานิปิ ตานิ วุฏฺฐิตกาเล กิญฺจิชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา นโหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาณาทีนิ ปน ปจฺฉาชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺตานิปิ วตฺถารมฺมณ ฆฏฺฏนานุภาว พเลน สเหว โหนฺติ. น เตสํ อุสฺสาหพฺยาปารมตฺต วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

以身、语、意支的造作性，即以心之努力所称的行相，作为助益之法，是业缘(kammapaccayo)。它有俱生与异时两种。其中，一切俱生思，如同大弟子、大木匠等，以成就自事与他事之方式生起，即是俱生业缘。例如，男女的一次交合努力，既能成就欲乐受用之事，亦能在未来时为子嗣的显现，在事(vatthu)中成就播下种子之事。如是，已灭的善或不善思，既成就了上述的造作之事，亦因其造作速力所生，在未来时为异熟与业生色(kaṭattārūpa)的显现，在相续中成就了储藏特殊作用之事，此即名为异时业缘。仅以成熟之相作为助益之法，是异熟缘(vipākapaccayo)。所谓成熟之相，即是世间一切花果等，在完全成熟之时，各方面皆呈现微弱之相。如是，以无精进、寂静所称的缓慢方式于相续中显现。因此，异熟果的转起是不明显的。整夜睡眠者，其心识虽缘于前生所成就之业等而转起，但在醒来之时，它们也不会成为任何认知心转起之缘。然而，五识等在后来的认知心转起时，虽可作为缘，但它们是依靠所依与所缘的触击力量而同时生起的，应如是知，此非仅依其努力与精进之力而生起。

อรูปิโน ตโย อาหารา สหชาตธมฺมานํ ชนนฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐนจ, กพฬีการาหาโร ปน อิมสฺส จตุสมุฏฺฐานิ กสฺส กายสฺส อุปตฺถมฺภนฏฺเฐเนว อุปการกตา อาหารปจฺจโย. อปิจ, อาหารฏฺโฐนาม อุปตฺถมฺภนปฺปธาโน โหติ. เตเนว หิ ปาฬิยํ กพฬีกาโร อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ อวตฺวา อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยตฺเวว วุตฺตํ. ตสฺมา อรูปาหารานํปิ อาหารฏฺโฐ อุปตฺถมฺภนวเสเนว เวทิตพฺโพ. ชนยนฺตาปิ หิ อาหารา อตฺตนา ชนิตานญฺจ ตทญฺเญสญฺจสนฺตานฏฺฐิติยา ปจฺจยภาวตฺถาย อุปตฺถมฺภเนน สเหว ชเนนฺตีติ.

三种无色食以生起与支持俱生法之义，而抟食则仅以支持此四处所生之身为助益，此为食缘(āhārapaccayo)。此外，食之义主要在于支持。因此，在圣典中，不说“抟食以食缘为缘于食所生色”，而只说“以食缘为缘于此身”。是故，当知无色食之食义，亦以支持为主。诚然，诸食纵能生起，亦是为令自所生法及其他法的相续得以住立而成为缘，故与支持同时生起。

อิสฺสริยฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม อินฺทฺริยปจฺจโย. โส ติวิโธ สหชาตาทิวเสน. ตตฺถ สหชาตธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา อรูปินฺทฺริยธมฺมา สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย. ปจฺฉา ชาตานํ ปญฺจวิญฺญาณ ธมฺมานํ ทสฺสนาทิ กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา ปุเร ชาตา ปญฺจปสาทินฺทฺริยธมฺมา ปุเร ชาตินฺทฺริยปจฺจโย. สหชาตานํ กฏตฺตารูปานํ จิรตรปวตฺติยํ อิสฺสรภูตํ รูปชีวิตํ รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. กสฺมา ปเนตฺถ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ อิธ น คหิตนฺติ. วุจฺจเต, ยสฺส ชนกตฺตํวา อุปตฺถมฺภกตฺตํวา อนุปาลกตฺตํวา อตฺถิ. โส ปจฺจยธมฺโมนาม. ภาวทฺวยสฺส [Pg.393] ปน สหชาต ธมฺมานํ อตฺถาย เอตํ ตยํปิ นตฺถิ. เกวลํ ปน ตํสหิเต สนฺตาเน กมฺมาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ จตุสมุฏฺฐานิกธมฺมานํ อิตฺถาการาทิวเสเนว โย ปวตฺตินิยโม อตฺถิ, โส ภาวรูปา นุภาเวน สิทฺโธ. ตสฺมา เตสํ ธมฺมานํ ตาทิเส นิยามกิจฺเจ อิสฺสรตฺตาเยว ทฺวยํ อินฺทฺริยํนาม โหติ. น อินฺทฺริยปจฺจยตฺเต นาติ ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ตสฺมึ ภุสํ ทฬฺหํ นิปติตฺวา วิย ฌายนฏฺเฐน โอโลกนฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม ฌานปจฺจโย. ทุคฺคติ สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม มคฺคปจฺจโย. เอตฺถจ เยนเยน สมฺมาทสฺสนาทินา ลกฺขณวิเสเสน สมฺปนฺนตฺตา กุสลภูตา สมฺมาทิฏฺฐาทโย สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน มคฺคปจฺจยานาม โหนฺติ. อพฺยากตภูตานํปิ เตสํ โส โส ลกฺขณวิเสโส อตฺถิเยวาติ เตสมฺปิ เตเนวฏฺเฐน มคฺคปจฺจยตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สติปิ มคฺคงฺคานํ ตํตํ สมฺปาปกฏฺเฐนจ อุปการกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตานํ รูปธมฺมานํ โส อตฺโถ น ปาปุณาติ. เตสํ ปน มคฺคปจฺจยธมฺเมหิ สมุฏฺฐิตตฺตาเยว มคฺคปจฺจยุปฺปนฺนตา ปจฺเจตพฺพา. เอสนโย เหตุกมฺมินฺทฺริยฌาน ปจฺจเยสุปีติ.

以主宰之义而助益之法，是根缘(indriyapaccayo)。它依俱生(sahajāta)等方式而有三种。其中，于各自作用中为主宰的无色根法，是俱生根缘(sahajātindriyapaccayo)。于后生五识之见等作用中为主宰的先生五净色根法，是前生根缘(purejātindriyapaccayo)。于俱生业生色(kaṭattārūpa)之长时持续中为主宰的色命根(rūpajīvita)，是色命根缘(rūpajīvitindriyapaccayo)。为何此处不取二性根(bhāvindriyadvaya)呢？答曰：凡具有令生、支持或守护作用者，方名为缘法。然而，二性根对于俱生法而言，并无此三种作用。不过，在包含彼二性根的相续(santāna)中，由业(kamma)等各自之缘而转起的四因生法，其依女性等方式而有的转起规定，是由性根(bhāvarūpa)之力所成就。因此，彼等法因于如是规定作用中具有主宰性，此二法才名为根，而非作为根缘，故此处不取，应如是知。以趋近所缘(ārammaṇa)，并如坚固地落入其中般，以禅思(jhāyana)或审视之义而助益之法，是禅缘(jhānapaccayo)。以令至恶趣(duggati)、善趣(sugati)、涅槃(nibbāna)之义而助益之法，是道缘(maggapaccayo)。于此，因具备正见(sammādassana)等各自的特殊相而为善的正见(sammādiṭṭhi)等，以令至善趣、涅槃之义，而名为道缘。即使是无记(abyākata)法，它们也各自具有这些特殊相，因此依此义，亦说它们具有道缘性，应如是知。即使道支(maggaṅga)具有令至彼彼之义而为助益，然由其生起的色法，此义不能达到。然而，彼等色法仅因由道缘法所生起，故应视为道缘所生。此理于因(hetu)、业(kamma)、根(indriya)、禅(jhāna)诸缘中亦然。

เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูโต วิย หุตฺวา อญฺญมญฺญยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมฺปยุตฺตปจฺจโย. สมาเนปิ สหชาตภาเวน นิสฺสย นิสฺสิต ภาเวนจ ยุตฺตภาเว เอกุปฺปาทตาทิกสฺส สมฺปโยคลกฺขณสฺส วิรหโต วิปฺปยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปฺปยุตฺตปจฺจโย. ยตฺถ สมฺปยุตฺตา สงฺกา สมฺภวติ, ตตฺเถว ตทาสงฺกา วิคมนตฺถํ อยํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโยนาม วุตฺโตติ ตทาสงฺขา รหิเตสุ อารมฺมณานนฺตราทีสุ วิปฺปยุตฺตปจฺจยปสงฺโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เหฏฺฐาวุตฺตปฺปกาเรสุ เอว ปจฺจยธมฺเมสุ โย โย อตฺถิตา สงฺขาเตน ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิภาเวน ตาทิสสฺเสว ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิโน ธมฺมสฺส สหชาตาทิวเสน อุปการโก โส โส อตฺถิปจฺจโย. ยสฺมึ วิชฺชามาเน สติ อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ [Pg.394] นลภติ. โส ตสฺส อญฺญสฺส โอกาสทาน สงฺขาเตน สยํ อนฺตรหิตภาเวน อุปการโก ธมฺโม นตฺถิปจฺจโย. อยํปิ วิสุํ สตฺติวิเสโส น โหติ. เตเนว จิตฺเตน คจฺฉติ นิสีทติ ติฏฺฐตีติอาทินา ปจฺฉิมจิตฺเต ฐิตานํปิ ปุริมจิตฺตํ วตฺตติเยวาติ โลกสฺส อภิมาโน โหติ. ตสฺมา ยตฺถ อตฺถิตาสงฺกา สมฺภวติ. ตตฺถ ตทาสงฺกา นิวตฺตนตฺถํ อยํ ปจฺจโย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

以同一生起等方式，如同成为一体，以相互结合之相而助益之法，是相应缘(sampayuttapaccayo)。即使同样具有俱生性与依止(nissaya)、被依止(nissita)之相，但因缺乏同一生起等的相应特征，故以不相应之相而助益之法，是不相应缘(vippayuttapaccayo)。凡有可能产生相应之疑虑处，为消除此疑虑，才说此不相应缘。因此，在无此疑虑的所缘缘(ārammaṇapaccaya)、无间缘(anantarapaccaya)等中，不适用不相应缘，应如是知。于前述诸缘法中，凡以名为“有性”(atthitā)的刹那现前之相，依俱生等方式助益于同样刹那现前之法者，即是存在缘(atthipaccayo)。当一法存在时，他法无机缘生起；彼法以名为“给予机会”的自身消失之相而为助益，是无有缘(natthipaccayo)。此亦非一特殊之力。因世人有“以彼心行、住、坐”等我慢，认为即使后心已住，前心仍在转起。因此，凡有可能产生“有性”之疑虑处，为消除此疑虑而说此缘，应如是知。

วินาสํ คโต วิคโต. ยสฺมึ อวิคเต อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ นลภติ, โส ตสฺส โอกาสทานสงฺขาเตน สยํ วิคตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิคตปจฺจโย. วตฺตมานตา สงฺขาเตน อวิคตภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปการโก ธมฺโม อวิคตปจฺจโย. ปุริมปจฺจย ทุกเมว เจตฺถ นานตฺถ ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ ญาณวิสทตฺถญฺจ ปริยายนฺตเรน วิคตทุกํนาม กตฺวา เทสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต. นตฺถีติ อยํ ทุตีโย อนฺโตติอาทินา นานาอตฺถทีปกา อตฺถิ นตฺถิ สทฺทา สาสเน โลเกจ ทิสฺสนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตสฺเสว จ อตฺถสฺส ปุน ปริยายนฺตเรน วจนํ โสตูนํ ญาณวิสทตฺถาย โหตีติ. ฏีกาการา ปน พหุํ เตสํ ปจฺจย ทุกานํ นานตฺถสมฺภวํ วณฺเณนฺติเยวาติ. [ปจฺจยุทฺเทโส]

已灭尽，即已离去(vigato)。当其未离去时，他法不得生起之机缘；彼法以名为“给予机会”的自身离去之相而为助益，是离去缘(vigatapaccayo)。以名为“现在”的未离去之相，助益于同类之法，是不离去缘(avigatapaccayo)。当知，此处即是前二缘（有、无），为遣除异义、令智明晰，而以异门(pariyāyantarena)说为“离去二法”。诚然，如“迦旃延(Kaccāna)，“有”是一边，“无”是第二边”等，能开显多种含义的“有”与“无”之语，于教法及世间皆可见。将先前已说之义，复以异门宣说，是为令听者之智更为明晰。然诸复注师(ṭīkākārā)广说彼二对缘之多种异义。〔缘之纲要〕

๑๖๘. อิทานิ ยถา อุทฺทิฏฺเฐ จตุวีสติปจฺจเย ปถมํ ฉหิ ราสีหิ สงฺคเหตฺวา ปุน ราสีนํ อนุกฺกเมน เตสํ ปจฺจยานํ นิทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต ฉธานามนฺตุนามสฺสาติ คาถาทฺวย มาห. นามํ นามสฺส ฉธา ฉพฺพิเธหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. นามํ นามรูปีนํ ปญฺจธา. ปุน นามํ รูปสฺส เอกธา, รูปํ นามสฺส เอกธาเอว. ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทุวิธา, ทฺวยํ นามรูปํ ทฺวยสฺเสว นามรูปสฺส นวธาติ เอวํ ฉกฺกปญฺจกาทิวเสน ปจฺจยา ฉพฺพิธา โหนฺติ. กถํ โหนฺตีติ โยชนา.

168. 今者，为示二十四缘(catuvīsatipaccaye)之解释(niddesa)，先依所示，以六组(chahi rāsīhi)摄之，复依诸组次第，说“名于名有六种”等二偈。名(nāma)于名，以六种方式为缘。名于名色(nāmarūpa)，以五种方式为缘。复次，名于色(rūpa)，以一种方式为缘；色于名，亦以一种方式为缘。概念(paññatti)与名色于名，以二种方式为缘；名色二者于名色二者，以九种方式为缘。如是，依六种、五种等方式，缘有六类。如何？当如是结合。

[๒๒๙] ยํปน วิภาวนิยํ

[229] 然而，凡应加以分别解释者

‘‘ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทฺวิธา ทฺวิปการา ปจฺจยา โหนฺตีติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

“概念与名色以二种方式成为名法之缘”的此说，不善。

ปจฺจยกถา [Pg.395] หิ นาม ปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปจฺจยสตฺติโตติ ตีหิ ปกาเรหิ วุตฺตาเยว สุวุตฺตา โหตีติ. ยสฺมา ปน อนนฺตราทิปจฺจยานาม จิตฺตสนฺตานสฺส อวิจฺเฉทาย กิจฺจฏฺฐานานุกฺกมปฏิปาทนาย เอว จ โหนฺติ. ตสฺมา กุสลาทีสุ อรูปธมฺเมสุ โยโกจิ ธมฺโม ยสฺส กสฺสจิ อวิรุทฺธสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย น น โหตีติ วุตฺตํ อนนฺตรนิรุทฺธาจิตฺตเจตสิกาธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ อวิรุทฺธสฺสาติเอเตน อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กุสลากุสลานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานญฺจ อญฺญมญฺญํ อนนฺตร ปจฺจยปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. ปฏุปฺปนฺนานนฺติ ปุนุปฺปนฺนานํ ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนานํวา. ปุนปฺปุนํ สนฺตานปริภาวนาวเสน ปวตฺโต อาเสวนปจฺจโยนาม, เกวลํ ปโยคสาธนีเยสุ ชวเวค สหิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอว ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปุริมานิ ชวนานีติอาทิ. ตตฺถ ชวนานีติ มคฺคผลชวนวชฺชานิ โลกิย กุสลา กุสลกฺริยชวนานิ ปจฺฉิมานํชวนานนฺติ ผลชวนวชฺชานํ กุสลากุสลกฺริยชวนานํ. ภินฺนชาติกา หิ ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สพฺพาการปาริปูรํ ปริวาสํนาม คเหตุํวา คาหาเปตุํปา น สกฺโกนฺติ. ยทิ สกฺกุเณยฺยุํ, ชาติมตฺเตนปิ ธมฺมา ปุพฺพาปรํ อภินฺนาเอว สิยุนฺติ. ตสฺมา ภินฺนชาติกํ ผลชวนํ มคฺคโต ปริวาสํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มคฺโคปิ อตฺตโน ปริวาสํ ผลสฺส ทาตุํ น สกฺโกติ. ผลจิตฺตานิจ ปริกมฺมปโยคพเลน ชวน กิจฺจานิ โหนฺติ, น อญฺญมญฺญํ ปริวาสทาน คหณ พเลนาติ. ยสฺมา กามาวจรภาวโต มหคฺคตา นุตฺตร ภาวปฺปตฺตินาม อาเสวนพเลน โหติ, ตสฺมา โคตฺรภุ ฌาน มคฺคานํ ภูมิ เภโท อิธ อปฺปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

缘的论说，依缘、缘生法、缘之力此三方面而说，方为善说。因为无间等诸缘乃为心相续不中断、以及阐明作用与所依的次第而有。因此，在善等无色法中，任何一法无不成为其他不相违之法之缘，如“无间灭的心心所法”等所说。此处“不相违”一词，当知是排除相互冲突的善与不善、喜与忧，彼此作为无间缘。“现起的”意指“重复生起的”或“次第生起的”。依数数熏习相续而转起的，名为重复缘(āsevanapaccaya)，唯于依加行而成就、具有速行之势的心生起中才能获得，如“前面的速行”等所说。此处“速行”，是除去道与果速行，指世间的善、不善、唯作速行；“后面的速行”，是除去果速行，指善、不善、唯作速行。不同种类之法确实不能互相圆满地领受或给予别住(parivāsa)。若能如此，则诸法仅凭种类亦前后无异。因此，不同种类的果速行不能从道领受别住，道亦不能把自己的别住给予果。果心是通过预备与加行之力而有速行的作用，并非通过互相给予和领受别住之力。因为从欲界的状态到达广大与无上状态的成就，是依重复力而有，故种姓(gotrabhu)、禅那、道的境界差别，于此当知是无量的。

เหตุ.ล. นามรูปานนฺติ เอตฺถ เหตุมคฺคงฺคานิ อเหตุกวชฺชิตานํ, ฌานงฺคานิ ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานํ สหชาตานํ นามรูปานํ. สหชาตรูปลกฺขณํ ปน สยเมว วกฺขติ. เจตนานาม ปวตฺตมานา ทฺเว กิจฺจานิ สาเธติ สหชาตานํ สํวิธานญฺจ อายตึ วิปากปาตุ ภาวตฺถาย ตสฺมึ สนฺตาเน อตฺตโน ปวตฺตา การสงฺขาต พีชนิธานญฺจาติ. ตตฺถ สํวิธานกิจฺจํ สพฺพเจตนา สาธารณํ [Pg.396] โหติ. พีชนิธานกิจฺจํ ปน กุสลากุสลภาวปฺปตฺตายเอว เจตนาย โหตีติ วุตฺตํ สหชาตาเจตนาติอาทิ. ตตฺถ สหชาตาเจตนาติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณ สหชาตาปิ เจตนา. สาปิ หิ สหชาตานํ สํวิทหนสงฺขาเตน กมฺมภาเวน ปวตฺตตฺตา กมฺมํเอวนาม โหตีติ. ยสฺมา อตฺตโน ปวตฺตาการสงฺขาตสฺส วิปากพีชสฺส นิทหนํนาม, น ตาวเทว พีชกิจฺจํ สมฺปาเทติ. อมฺพพีชาทีนิ วิย ปริณตภาวํ ปตฺวา ขณนฺตเรเอว สมฺปาเทตีติ วุตฺตํ นานากฺขณิกา เจตนาติอาทิ. ตตฺถ นานากฺขณิกาเจตนาติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺม ปวตฺติกฺขณโต วิสุํ ภูเต อตีตกาเล สิทฺธา กุสลา กุสลเจตนา. กุสลากุสลเจตนาติวา ปาโฐ สิยา.

因……等。对于名色。此处，因与道支(hetumaggaṅgāni)是除去无因者的共生名色之缘，禅支(jhānaṅgāni)是除去五识者的共生名色之缘。共生色法的特征将在下文说明。思(cetanā)在现行时成就两种作用：一是协调共生法，二是为未来异熟果报的显现，在该相续中贮藏名为自身现行之相(attano pavattākāra)的种子。其中，协调作用是所有思的共通作用。种子贮藏作用则仅属于达到善或不善状态的思，如“共生思”(sahajātācetanā)等所说。此处，“共生思”指乃至与五识共生的思。它也以协调共生法之业用而现行，因此被称为业。因为贮藏自身现行之相的异熟种子，并非立即完成种子作用，而是像芒果种子等那样，必须等待成熟，在另一刹那才能完成，如“异时思”(nānākkhaṇikā cetanā)等所说。此处，“异时思”指在与自身缘生法(paccayuppannadhamma)现行刹那不同的过去时已成就的善或不善思。或者可以读作“善不善思”。

วิปากกฺขนฺธาอญฺญมญฺญํสหชาตานํรูปานนฺติ เอตฺถ อญฺญมญฺญสฺสจ สหชาตรูปานญฺจาติ อตฺโถ. ยถานาม ปุเร ชาตา สาลรุกฺขโปตกา ปจฺฉา อนุวสฺสํ วสฺสนฺตานํ วุฏฺฐิธารานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ยาวกปฺปาวสานาปิ มหนฺตสฺส สาลวนสณฺฑสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย ปุริมจิตฺตกฺขเณสุ อุปฺปนฺนา สกลสรีเร กมฺมชกาโย จิตฺตชกาโย อุตุชกาโย อาหารช กาโยติ สพฺเพ สกลสรีรฏฺฐกา จตุสมุฏฺฐานิก รูปธมฺมา ปจฺฉาชาตานํ ปถมภวงฺคาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา อุปรุปริ จตุสมุฏฺฐานิก รูปปรํปราปวตฺติยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ ปุเรชาตสฺสาติ อาตีตานนฺตรจิตฺเต ชาตสฺสาติ วทนฺติ. ยาว อฏฺฐมจิตฺตาวา ปุเรชาตสฺส. เอตฺตโก หิ กาโล รูปธมฺมานํ วฑฺฒนกาโลนาม. ตโตปรํ หายนกาเล ปจฺฉาชาเตน ปโยชนํ นตฺถีติ. ยาว โสฬสมจิตฺตา เอว วา ปุเรชาตสฺส. ยทคฺเคน หิ มรณาสนฺนกาเล วตฺถุรูปํ จุติจิตฺตสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ อุปคจฺฉติ. ตทคฺเคน จุติจิตฺตํปิ ตสฺส วตฺถุรูปสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหตีติ นวตฺตพฺโพ. ตถา เสสรูปานญฺจ. ยถา หิ อุปตฺถมฺภนฺโต อาหาโร [Pg.397] วฑฺฒนปกฺเข ฐิตเมว อุปตฺถมฺภติ. หายนปกฺเข ฐิตํ นุปตฺถมฺภตีติ นตฺถิ. ตทาปิ ตทนุรูปสฺส อุปตฺถมฺภนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. เอวมยํปีติ.

“异熟蕴、互相及俱生色法”，于此，其义为“互相之间，以及与俱生色法之间”。譬如先前出生的娑罗树(sālarukkha)幼苗，后来因年年雨水的滋润而得以增长、繁茂、广阔，乃至劫末，成为该处广大娑罗树林(sālavanasaṇḍa)存在之缘。同样地，从结生(paṭisandhi)刹那开始，在先前的心刹那中生起的遍布全身的业生身(kammajakāya)、心生身(cittajakāya)、时节生身(utujakāya)、食生身(āhārajakāya)等所有遍布全身的四等起色法(catusamuṭṭhānika rūpadhamma)，依靠后生的初有分(pathamabhavaṅga)等心、心所法，得以增长、繁茂、广阔，并相继成为四等起色法流转之缘，如所谓“后生的心、心所法”等。其中，“前生”是指在过去无间心(atītānantaracitta)中生起，他们说，直到第八心皆为前生。此段时间即是色法增长期。此后在衰退期，后生者便无所助益。或者，直到第十六心皆为前生。因为，乃至在临死时，所依色(vatthurūpa)成为死心(cuticitta)的前生缘(purejātapaccaya)，因此，不应说死心不能成为该所依色的后生缘。其他色法也是如此。譬如，并非支撑的食物只支撑处于增长期的（色法），而不支撑处于衰退期的（色法），因为即使在那时，也需要相应的支撑。此理亦然。

อรูปธมฺมานํ อานุภาโวนาม มหาวิปฺผาโร โหติ. ตสฺมา เต กาเยกเทเส วตฺถุมฺหิ อุปฺปนฺนาปิ สกลํ อิมํ จตุชกายํ อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ วุตฺตํ อิมสฺสกายสฺสาติ. จกฺขาทีนิ ปสาทวตฺถูนิ รูปาทีหิ สหลทฺธฆฏฺฏนานิเอว วิญฺญาณสฺส อาธารภาวํ คจฺฉนฺติ. ฆฏฺฏนญฺจ ฐิติปตฺตกาเลเอวาติ เตสํ นิจฺจกาลํปิ อตฺตโน วิญฺญาณสฺส ปุเรชาตปจฺจยตา สิทฺธิ โหติ. วิญฺญาณญฺจนาม ปญฺจโวการภเว วตฺถุนิสฺสเยน วินา อุปฺปชฺชิตุํ นสกฺโกตีติ, ยทา ปุเรชาตํวา วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํวา วตฺถุํ น ลภติ, ตทา ปฏิสนฺธิกาเลวา มรณาสนฺนกาเลวา ยํ ยํ ลภติ, ตํ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติเยว. ยทา ปน ปุเร ชาตํ สุฏฺฐุ พลวนฺตญฺจ วตฺถุํ ลภติ, ตทา ตเทว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตญฺจ นิยมโต ปวตฺติกาเลเอว ลพฺภติ, โน ปฏิสนฺธิกาเล. นหิ ตทา วิญฺญาณปจฺจเยน อุปฺปนฺนํ วตฺถุปุเรชาตํ ภวิตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติยนฺติ.

无色法(arūpadhamma)的力量确实非常广大。因此，即使它们只在一个身体部位的所依上生起，也能支撑这整个四生身(catujakāya)，故说“于此身”。眼等净色所依(pasādavatthu)，只有与色等所缘获得接触时，才会成为识的所依。且接触只发生在住时，因此，它们恒时都能成就为各自之识的前生缘。识在五蕴有(pañcavokārabhava)中，若无所依则无法生起。当识得不到前生的或处于增长期的所依时，便会在结生时或临死时，依其所得到的任何所依而生起。但是，当它得到前生且非常强力的所依时，它就会依之而转起。而这必定是在生命期(pavattikāla)中获得，而非在结生时。因为那时，由识为缘而生的所依，不可能成为前生，故说“六所依在生命期中”。

ปญฺจาลมฺพณานิจ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยาติ อิทํ นิยมสิทฺธิคหณ วเสน วุตฺตํ. สพฺพานิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ นิปฺผนฺนรูปานิ มโนวิญฺญาณ วีถิยา ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณปุเรชาตํ จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหํ, กายํ, รูเป, สทฺเท, คนฺเธ, รเส, โผฏฺฐพฺเพ, วตฺถุํ, ปจฺจุปฺปนฺเน ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายญฺจ อุปฺปาทกฺขณํ อติกฺกมิตฺวา ฐิติปตฺตํ อฏฺฐารสวิธํ รูปเมว ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺสอนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวํ ปฏิสนฺธิภวงฺคานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา [Pg.398] ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ อารพฺภ ปวตฺติ กาเล ปฏิสนฺธิจิตฺตานํปิ อารมฺมณปุเรชาตํ ลพฺภมานํ วิย ทิสฺสติ. เอวํสนฺเตปิ ปุเรชาตปจฺจยสฺส ปจฺจนิเย ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากา พฺยากโต เอโก ขนฺโธติอาทินา ปาฬิยํเอว ตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ. เอตฺถจ อารุปฺเป วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณปิ วตฺถุปุเร ชาตสฺส อภาวา อปริพฺยตฺตตฺตาวา ตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาเวเอว ฐิตตฺตา ปฏิกฺขิตฺตนฺติ การณํ วทนฺติ. อารมฺมณเมวครุกตนฺติ ปจฺจเวกฺขนวเสน อสฺสาทนาทิวเสนจ ครุกตํ อิฏฺฐารมฺมณ มาห. ตญฺจ โข ตสฺสตสฺส ปุคฺคลสฺส อิจฺฉาวเสน เวทิตพฺพํ. คูถกุณปาทีนิปิ หิ ตทภินนฺทนฺตานํ กิมิมกฺขิก สุนข คิชฺฌ กากาทีนํ ครุกตานิเอว อารมฺมณานิ โหนฺตีติ.

“五所缘是五识路的（前生缘）”，此说是依定则而说。然而，一切现在已生色法，皆是意识路(manoviññāṇavīthi)的前生缘。如是，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：“现在法是现在法的前生缘。”（例如）所缘前生：观眼为无常、苦、无我；观耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、触、所依、现在诸蕴为无常、苦、无我；又说“贪著、欣喜现在之眼”等。在义注(aṭṭhakathā)中又说：“唯有已越生刹那而达住时的十八种色法，才是前生缘。”于此，虽然在《发趣论》中说“以现在所缘的结生心是现在所缘的有分的无间缘”，如是结生与有分亦被说为有现在所缘，并且在生命期中，缘于业相(kammanimitta)、趣相(gatinimitta)等现在法的结生心，似乎也能获得所缘前生缘，即便如此，在前生缘的否定部分，圣典原文已用“于结生刹那，异熟无记的一蕴”等文句予以否定。于此，他们说其原因为：如同在无色界，在结生刹那亦无所依前生，或因其不显了，该所缘仅住于纯粹所缘的状态，故被否定。“唯所缘被重视”，是指以省察(paccavekkhanā)、贪著(assādanā)等方式而重视的可喜所缘。而这应依各个个人(puggala)的意愿而知。因为粪秽、腐尸等，对于喜爱它们的蛆、蝇、狗、鹫、鸦等而言，确实是其所重视之所缘。

[๒๓๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[230] 凡是应阐明的

‘‘ครุกตนฺติ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ.

至于所说“‘被重视的’(garukataṃ)即是重视后省察”等，那是不成立的。

จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทินา อสฺสา ทนาทิวเสนปิ อสฺส นิทฺเทสสฺส ปวตฺตตฺตาติ. ราคาทโย ปน ธมฺมาติ เอเตน ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห ทส อกุสลกมฺมปถา ปญฺจอนนฺตริย กมฺมานิจ คหิตานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนนฺตริยวชฺชานิ ตานิ สมติกฺกมมุเขน ยถารหํ อชฺฌตฺตํ สพฺเพสํ จตุภูมก กุสลานํ อนนฺตริยกมฺมานิ ปน กามาวจรกุสลานเมว อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺติ. ตานิเยวจ สพฺพานิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทีนํ ปาณาติปาตาทีนญฺจ สพฺเพสํ อกุสลานํ กายิกสุขทุกฺขาทีนญฺจ อพฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลว นิสฺสยา โหนฺติ. สทฺธาทโยติ เอเตน สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห สพฺเพ ทานสีลาทโย จตุภูมกกุ สลานํ ราคาทิ อกุสลานํ สุขทุกฺขาทิจตุภูมก อพฺยากตา นญฺจ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. สุขํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุเสนาสนนฺติ เอเตน นิพฺพานวชฺชา สพฺเพ จตุภูมกา พฺยากตา [Pg.399] คหิตา, เตปิ หิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ กุสลากุสลา พฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. กมฺมํวิปากานนฺติ เอตฺถ สุฏฺฐุ พลวํ กมฺมํ อธิปฺเปตํ, น ทุพฺพลนฺติ. กสฺมา ปเนตฺถ รูปธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ น คหิตา. นนุ เตสํปิ พหิทฺธา รุกฺขติณาทีนํ วุทฺธิวิรุฬฺหิ เวปุลฺลตฺถาย อชฺฌตฺตญฺจ อาโรคฺยาทิอตฺถาย ปถวิรส อาโปรส วสฺโสทก พิชมูลเภสชฺชาทโย พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ มูลฏีกายํ กถิโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

以“重视眼而享受、喜爱”等，此解释也以享受等方式进行。而“贪等法”，以此连同所说的贪、瞋、痴、慢、见、希求等法，摄取了十不善业道及五无间业。其中，除了无间业，那些（不善业）通过超越的方式，如其所应，于内成为一切四地善法的强力所依；而无间业则仅是欲界善法生起的强力所依。而这一切，如其所应，于内及于外，成为贪等、杀生等一切不善法，以及身之乐苦等无记法生起的强力所依。“信等”，以此连同所说的信、戒、闻、舍、慧等法，一切布施、持戒等，成为四地善法、贪等不善法，以及乐苦等四地无记法生起的强力所依。“乐、苦、个人(puggala)、食物、时节、卧具”，以此摄取了除了涅槃之外的一切四地无记法，而它们也如其所应，于内及于外，成为善、不善、无记法生起的强力所依。“业与异熟”，此处意指极强力的业，而非微弱的。为何此处在缘生法中不包含色法呢？难道对于外在的树木、草等的增长、繁茂、广大，以及对于内在的健康等，地味、水味、雨水、种子、根、药等不也成为其强力所依吗？此义已在根本复注中宣说。彼处说——

นหิ รูปาพฺยากตํ ปกตูปนิสฺสยํ ลภติ. อเจตเนน รูปสนฺตาเนน ปกตสฺเสว อภาวโต. ยถา หิ อรูปสนฺตาเนน กตฺตุภูเตน สทฺธาทโย นิปฺผาทิตา อุตุโภชนาทโยจ อุปเสวิตา. น เอวํ รูปสนฺตาเนน. ยสฺมิญฺจ อุตุพีชาทิเก กมฺมาทิเกจ สติ รูปํ ปวตฺตติ. น ตํ เตน รูเปน ปกตํ โหติ. สเจตนสฺเสว หิ อุปฺปาทนุปเสวนปโยควเสน เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ. รูปญฺจ อเจตนนฺติ.

色无记法不得自然亲依止。因为在无心的色相续中，根本就没有造作。诚然，犹如以无色相续作为作者而完成信等，以及受用时节、食物等，色相续却非如此。并且，当有时节、种子等及业等时，色得以持续，但那并非由该色所造作。因为只有有心者，才能通过生起、受用、运用，以思进行筹划、造作。而色是无心的。

อิทํ วุตฺตํ โหติ, ทุวิธํ สนฺตานํ รูปสนฺตานํ อรูปสนฺตานนฺติ. ตตฺถ เยน สนฺตาเนน ปุพฺเพ กิญฺจิ สุฏฺฐุอุปฺปาทิตํวา โหติ อุปเสวิตํวา, ตสฺเสว ปุพฺเพ อตฺตนา อุปฺปาทิตุปเสวิตา ธมฺมา กาลนฺตเร อตฺตโน อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ. ปกรณสงฺขาตญฺจ ตถา อุปฺปาทนุปเสวนํนาม สเจตเน อรูปสนฺตาเนเอว ลพฺภติ, น อเจตเน รูปสนฺตาเนติ. ตสฺมา รูปธมฺมา อุปนิสฺสยํนาม นลพฺภนฺตีติ. อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อสติ น โหตีติ เอวํ วุตฺเตน สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน อุปนิสฺสโย นาม รูปธมฺมานํ มชฺเฌปิ วตฺตพฺโพเยวาติ.

此意为：相续有二种，即色相续与无色相续。于此，若某相续先前曾善生起或善受用某法，则其先前自己所生起、受用的法，在后时会成为其自身的亲依止缘。而名为“造作”的如此生起、受用，仅存于有心的无色相续中，而不存于无心的色相续中。因此，色法不得所谓的亲依止。然而，根据“此有故彼有，此无故彼无”此说之经教方式，所谓的亲依止也应说存在于色法之中。

[๒๓๑] วิภาวนิยํ ปน

[231] 然而，在《阐明》中

‘‘ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทโย.ล. เสนาสนญฺจาติ’’ วิโยเชตฺวา ‘‘ราคาทโย หิ อชฺฌตฺตํ นิปฺผาทิกา. ปุคฺคลาทโย พหิทฺธา เสวิตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ นสุนฺทรํ.

将“如其所应，于内及于外，贪等……乃至……卧具”分离后，说“因为贪等是内在的完成者，个人(puggala)等是外在的受用者”。此说不善。

น [Pg.400] หิ อตฺตโน ปรสฺสจ อุปฺปนฺนา ราคาทโย ปรสฺส อตฺตโน จ สนฺตาเน ราคาทีนํ พลวนิสฺสยา น โหนฺติ. สมานจฺฉนฺทานํ อิตฺถิ ปุริสาทีนํ มโนปโทสิก เทวาทีนญฺเจตฺถ ราคาทโย นิทสฺสนํ.

自己与他人所生起的贪等，难道不成为他人与自己相续中贪等的强力所依吗？于此，具有同样欲乐的男女等，以及心怀瞋恚的天人等的贪等即为例证。

[๒๓๒] ยาจ ตตฺถ

[232] 以及彼处所说

‘‘ยถาฐิตวเสน โยชนํ’’ กตฺวา ‘‘อตฺตโนหิ ราคาทโย’’ติอาทินา อตฺถวิภาวนา กตา. สาปิ อนุปปนฺนาเยว.

作“依如是安立而结合”，并以“自身的贪等”等（文句）所作的义理阐明，那也是不合理的。

ตาย หิ อตฺตโน ราคาทโย สทฺธาทโยจ อชฺฌตฺตํ กุสลาทีนํ อตฺตโน สทฺธาโย ปน พหิทฺธา กุสลสฺสาติ เอวํ อปริปุณฺณสฺส อตฺถสฺส วิภาวิตตฺตาติ.

因为通过它，阐明了“自己的贪等和信等是内在善等的（亲依止），而自己的信等是外在善法的（亲依止）”这样不圆满的义理。

[๒๓๓] ยญฺจ

[233] 再者

‘ตตฺถา’ติอาทินา อตฺตโนราคาทโยนิสฺสายอชฺฌตฺตํ กุสลากุสลานเมว อุปฺปตฺติวิธานํ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนเมว.

以“于彼”等（文句），依于自身的贪等，仅说明内在善、不善的生起方式，那也是不合理的。

นยทสฺสนมตฺตภูตํปิ หิ สํวณฺณนาวากฺยํนาม นยมุขํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตพฺพํ โหตีติ. ครุกตํอารมฺมณนฺติ เอตฺถ สพฺพํ โลกิยกุสลํ เหฏฺฐิมมคฺคผลนิพฺพานานิ จ กามาวจร กุสลสฺส อรหตฺตมคฺคผลนิพฺพานานิ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺต มหากฺริยชวนานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐวิธโลกุตฺตรสฺส ถเปตฺวา ปฏิฆทฺวย โมมูห ทฺวย ทุกฺขสหคต กายวิญฺญาณานิ อวเสสํ สพฺพํ โลกิย กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมชาตํ โลภสหคตจิตฺตสฺสาติ เอวํ ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺน วิภาโค เวทิตพฺโพ.

因为即使只是作为理趣示范的释义句，也应在理趣之门圆满后才说。于“被重视的所缘”中，一切世间善法、下位道果及涅槃是欲界善法的（所缘）；阿罗汉道果及涅槃是四种智相应大唯作速行的（所缘）；涅槃是八种出世间法的（所缘）；除了二瞋、二痴、苦俱身识，其余一切世间善、不善、无记法是贪相应心的（所缘）。应如是了知缘与缘生法的分别。

[๒๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

[234] 然而，在《阐明》中所说

‘‘ครุก ตํอาลมฺพณนฺติ ปจฺจเวกฺขนอสฺสาทาทินา ครุกตํ อารมฺมณ’’นฺติ วตฺวา ตํ วิภาเวนฺเตน ‘‘ตญฺหิ ฌานมคฺค ผลวิปสฺสนา นิพฺพานาทิเภทํ ปจฺจเวกฺขน อสฺสาทาทิมคฺคผลาทิธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ อารมฺมณาธิปตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

说了“被重视的所缘，即通过省察、享受等而被重视的所缘”后，其阐明者又说：“因为那禅那、道、果、观(vipassanā)、涅槃等不同，以及省察、享受等道果等法，皆为自己所主导，故名为所缘增上。”此说不善。

ทาน [Pg.401] สีล อุโปสถกมฺม ปุพฺเพ สุจิณฺณโคตฺรภุ โวทาน มคฺคผล นิพฺพานานิเจว ราคทิฏฺฐิจกฺขุโสตาทีนิจาติ ปน วตฺตพฺพํ. วิปสฺสนาติจ อิทํ โคตฺรภุโวทานานิเยว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. นจ ตานิ นิพฺพานารมฺมณานิ วิปสฺสนานาม โหนฺตีติ. สหชาตานํนามรูปานนฺติ ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวนสห ชาตานนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญมญฺญํ สหชาต รูปานญฺจาติ อญฺญมญฺญสฺสจ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานํ ปวตฺติยํ จิตฺต สมุฏฺฐานรูปานญฺจ. เอส นโย ปรตฺถปิ. ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิญฺญาณํ วตฺถุนา วินา ปติฏฺฐํ นลภติ. วตฺถุจเตน วินา ปติฏฺฐํ นลภตีติ วุตฺตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจเย โย อตฺตโน อุปตฺถมฺภกํ ปจฺจุปตฺถมฺภติ. โสเอว ปจฺจยุปฺปนฺนภาวํ คจฺฉติ. จิตฺตสมุฏฺฐาน รูปานิจ จิตฺตํ กิญฺจิ อุปตฺถมฺเภตุํ นสกฺโกนฺติ. ตถา อุปาทารูปานิจ มหาภูเตติ วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกาธมฺมาอญฺญมญฺญนฺติอาทิ.

应说布施、持戒、布萨业，先前已善修习的种姓(gotrabhu)、遍净(vodāna)、道、果、涅槃，以及贪、见、眼、耳等。而“观”(vipassanā)，这或许是针对种姓、遍净而说。但它们不是以涅槃为所缘的观。“俱生名色”，意指与二因、三因速行俱生。“相互俱生的色法”，是指在结生刹那的业生色之间，以及在转起时的心生色之间，是相互的。此理亦通于他处。在五蕴有(pañcavokārabhava)的结生刹那，识若无所依(vatthu)则不得住立，所依若无识亦不得住立，故说在结生刹那，所依与异熟是相互的。在相互缘中，支持其支持者之法，其自身亦成为缘生法。心生色不能支持任何心。同样，就所造色与大种而言，如所说：“心、心所法相互为缘”等。

[๒๓๕] วิภาวนิยํ ปน

[235] 然而，在《阐明》中

‘‘ยสฺมา ปน อญฺญมญฺญุวตฺถมฺภนวเสเนว อญฺญมญฺญปจฺจยตา. น สหชาตมตฺตโตติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญนฺติ’’ วุตฺตํ. ตตฺถ น สหชาตมตฺตโตติ เอเตน ยทิ สหชาตมตฺตโต อญฺญมญฺญปจฺจยตาสิยา. เอวํสติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย สิยาติ อนุญฺญาตํ โหติ. สหชาตปจฺจเยปิ ปน ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ ปจฺจโย นโหติเยว. ตสฺมา น สุนฺทรเมตนฺติ.

“因为是依于相互支持才有相互缘，并非仅因俱生，所以在转起时，色不是名的相互缘。因此说：‘心、心所法相互为缘。’于此，‘并非仅因俱生’是说：如果仅因俱生便有相互缘，那么在转起时，色也应成为名的相互缘——这就等于承认了这一点。然而，在俱生缘中，转起时的色也绝不是名的缘。因此，此说不善。”

ฉวตฺถูนิ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนนฺติ เอตฺถ วตฺถุสหชาต นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโยติ ติวิโธ วตฺถุนิสฺสโย. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุ วิปากานํ ขนฺธานํ วตฺถุสหชาตนิสฺสโย. ยํ ปน ปวตฺติยํ ปุเรชาตํ, วตฺถุํ นิสฺสาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ตสฺส จิตฺตสฺส วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโยนาม. ยํ ปน ปุเรชาตํ วตฺถุ ยสฺส จิตฺตสฺส [Pg.402] นิสฺสโยเจว โหติ อารมฺมณญฺจ, ตํ ตสฺส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโยนาม. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน อารมฺมณ นิสฺสย ปุเรชาตวิปฺปยุตฺต อตฺถิอวิคตนฺติ ตีณีติ. กถญฺจ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ อารพฺภ สมฺมสนวเสนวา อสฺสาทนาทิวเสนวา อิทฺธิวิธกิจฺจาธิฏฺฐานวเสนวา จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ. อภินนฺทติ. ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ.

于“六所依为七识界之依”中，所依之依有三种：所依俱生依、所依前生依、所依所缘前生依。其中，于结生刹那(paṭisandhikkhaṇe)，所依是诸异熟蕴的所依俱生依。于转起时，心依于前生所依而生起，此即是彼心的所依前生依。若前生所依既是某心的依止又是所缘，此即是彼心的所依所缘前生依。如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“所缘、依止、前生、不相应、有、不离。”它如何成为心的依止与所缘呢？缘于现在的所依，或由思察，或由领味等，或由神变事、决意而心生起，如是，它便成为心的依止与所缘。如《发趣论》中所说：“于内所依(ajjhattaṃ vatthuṃ)观无常、苦，领味之，欢喜之。缘彼而生起贪、见、疑、掉举、忧。”

เอตฺถ ปน อาจริยา อิมํ วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยํนาม มรณาสนฺนกาเลเอว วาจนามคฺคํ อาโรปยึสุ. อยํปเนตฺถ เตสํ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ตาว อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชเนน วินา วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติ ปฏิสิทฺธา โหติ. ตถา เอกาวชฺชนวีถิ ยญฺจ จิตฺตานํ อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺนเมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. ปกติกาเลจ จิตฺตานินาม ปจฺเจก วตฺถุนิสฺสยานิ โหนฺติ. ตสฺมา ยทา ปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อารพฺภอนิจฺจาทิวเสน สมฺมสนฺติ, เอตํ มมาติวา อสฺสาเทนฺติ, ตทายํ วตฺถุ อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิปิ ตเทว คณฺหนฺติ. น อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ. ยทิ หิ ตานิวา อญฺญํวา อารมฺมณํ คณฺเหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ โหนฺติ. กสฺมา, อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อคเหตฺวา อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. ภินฺนา รมฺมณานิจนาม โหนฺติ. ปจฺฉา อุปฺปนฺนานิ ปจฺเจกวตฺถูนิวา อญฺญํวา คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. นจ ตถา สกฺกา ภวิตุํ อฏฺฐกถา วิโรธโต. ตสฺมา โส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตปจฺจโย ปกติ กาเล น สกฺกา ลทฺธุนฺติ. มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตานิ เอกเมว วตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตนฺตีติ ตํ อารพฺภ ปวตฺตานํ อาวชฺชนาทีนํ เตสํ ตเทว วตฺถุจ อารมฺมณญฺจ โหติ. เอวญฺหิ สติ เตสํ นิราวชฺชนตาวา ภินฺนารมฺมณตาวา นตฺถีติ อยํ เตสํ อธิปฺปาโยติ.

于此，诸师将此“所依所缘前生依”置于仅在临终时的言论之道。此即彼等之意趣。首先，在义注(aṭṭhakathā)中，于不可意处，无转向(āvajjanā)则心路(vīthi)之转起是被遮止的。同样，义注师们主张，于一转向心路中，诸心的所缘在法与时上是无别的。且在平时，诸心是依于各自的所依。因此，当缘于现在内所依，以无常等方式思察，或以“此是我的”而领味时，此所依即已被转向。速行(javana)亦取彼（所依），而非各自的所依处。若彼等取其他所缘，则速行成为无转向。何故？因未取被转向（心）所转向者，而取其他者转起故。或成为所缘各异。因后起（诸心）取各自的所依或其他者而转起故。然因与义注相违，故不能如是。是故，彼所依所缘前生缘在平时不可得。但在临终时，一切转向等心皆依于同一所依而转起，故对于缘彼而转起的转向等心而言，彼（所依）既是所依，亦是所缘。如是，则无无转向或所缘各异之过。此即彼等之意趣。

ตตฺถ [Pg.403] ปน ยทิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ วตฺถุํ อคเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ คณฺเหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ ภเวยฺยุนฺติ อิทํ ตาว น ยุชฺชติ. อาวชฺชเนน อาวชฺชิ ตปฺปการสฺเสว คหณโต. ยถา หิ อาวชฺชนํปิ วตฺถุนฺตฺเวว อาวชฺชติ. ตถา ชวนานิจ วตฺถุนฺตฺเวว ชวนฺติ. โน อญฺญถาติ นตฺถิ ชวนานํ นิราวชฺชนตาติ. ยถา จ นิราวชฺชนตา นตฺถิ, ตถา ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิเยว. กสฺมา, วิภาคสฺส อสมฺภวโต. นหิ สนฺตติฆนวเสน เอกีภูตมิว ปุพฺพาปรํ ปวตฺต มาเนสุ พหูสุ วตฺถุสุ เอกเมกํ วตฺถุํ อิทเมวาติ วิสุํ กตฺวา อาวชฺชนํวาชวนานิวา คเหตุํ สกฺโกนฺติ. นจ ตถา อสกฺกุเณยฺเยสุ ฐาเนสุ เอกนฺเตน ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา รมฺมณตานาม สกฺกา ลทฺธุนฺติ อิติ ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิ เยวาติ. เอตฺตาวตา อิมสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสย วิธานสฺส ปกติกาเลปิ ลพฺภมานตา สาธิตา โหตีติ.

于此，若不取被转向心所转向的所依，而各自取其自身的所依，那么说速行会成为无转向，这首先就不合理。因为（速行）只取被转向的那一类所依。正如转向心也仅以所依为对象而转向，诸速行也仅以所依为对象而速行，而非其他。因此诸速行不存在无转向性。既然不存在无转向性，它们也就不存在所缘各异性。何故？因为无法区分。当众多所依以前后相续、密集紧凑的方式流转，仿佛融为一体时，转向心或诸速行皆无法将每一个所依分离出来，说“就是这个”，然后取之为所缘。在无法如此区分的情况下，绝不可能从法或时上获得各异的所缘。因此，它们确实不存在所缘各异性。至此，已证明此“所依所缘前生依”的安立，在平时亦可成立。

อปิจ, สพฺพํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺตโน รูปกายํ อารพฺภ รูปํ เม อนิจฺจนฺติวา เอตํ มมาติวา สมนุปสฺสนฺตานํ อชฺฌตฺตรูเปสุ อิทํ นามรูปํ ตสฺสจิตฺตสฺส อารมฺมณํ นโหตีติ นวตฺตพฺพํ. อารมฺมณ ภูเตสุ ปน เตสุ กิญฺจิ อารมฺมณมตฺตํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ กิญฺจิ วตฺถารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. กพฬี กาโร อาหาโรติ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโน จตุสมุฏฺฐานิก รูปาหาโรเจว พหิทฺธาหาโรจ. คพฺภเสยฺยกานญฺหิ ยาว มาตุยา อาหารผรณํ นลพฺภติ, ตาว กลลาทิกาเลสุ ติสมุฏฺฐานิโก อชฺฌตฺตาหาโรเยว อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ สาเธติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-ปฏิสนฺธิกฺขเณ กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ, โอชฏฺฐมกรูปสมุฏฺฐาปนํ ปนสฺส พหิทฺธาหารุปตฺถมฺภนํ ลทฺธกาเลเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิเอวํ –

再者，对于那些缘于自身现在的一切色身，而观“我此色无常”或“此是我所”的人，不应说于其内色中，此名色不能成为彼心之所缘。但在那些作为所缘的法中，可以说有些仅是所缘，有些是所缘前生，有些是所依所缘前生。段食(kabaḷīkārāhāra)，是欲界有情从结生开始生起的四因所生色食及外食。对于住胎者(gabbhaseyyaka)而言，在尚未得到母体食物滋养时，于凝滑等阶段，仅由三因所生的内在食物即能成办支持作用。如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“于结生刹那，段食为此身之食缘。”应知，其食素为八之色的生起，实于获得外食支持之时。若是这样——

ยญฺจสฺส ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ

母亲所食用的食物与饮料，成为他的滋养。因此他得以存活，隐藏在母胎之中。

กสฺมา [Pg.404] วุตฺตนฺติ. ปากฏาหาเรน ตสฺส ยกฺขสฺส โพธนตฺถนฺติ. อิมสฺสกายสฺสาติ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอกสมุฏฺฐานิกสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุ ทฺวิสมุฏฺฐานิ กสฺส ตโตปรํ ติสมุฏฺฐานิกสฺส โอชาผรณกาเล จตุสมุฏฺฐานิกสฺสจ กายสฺส. อิตเรสํปิ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺพํ. รูปโลเก ปน วินาปิ ทุวิเธน โอชาหารกิจฺเจน อปฺปนาปตฺต กมฺมวิเสเสน สิทฺธสฺส สุจิรํปิ อทฺธานํ ผริตุํ สมตฺถสฺส รูป ชีวิตินฺทฺริยสฺส ตถารูปานญฺจ ภวงฺคปริยาปนฺนานํ อรูปาหารานํ วเสน อเนกกปฺปานิปิ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เอเตนุปาเยน กมฺมชกายพหุตเรสุ เทเวสุ เปตนิรเยสุจ สุจิรํปิ กาลํ พหิทฺธาหาเรน วินา อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ วตฺตพฺพา. เตสุ ปน อชฺฌตฺตาหาโรปิ ลพฺภติเยวาติ กิญฺจาปิ โอกฺกนฺติกฺขเณ วิปากกฺขนฺธาปิ วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. เต ปน จิตฺตเจตสิกาธมฺมา สหชาตรูปานนฺติ เอตฺถ สงฺคยฺหิสฺสนฺตีติ กตฺวา โอกฺกนฺติกฺขเณวตฺถุวิปากานนฺติ วุตฺตํ.

为何如此说？是为了让那个夜叉(yakkha)了知公开的食物。关于此身，首先，对于住胎者(gabbhaseyyaka)而言，在结生心生起刹那，为单因所生；在住立与坏灭刹那，为双因所生；此后，为三因所生；在食素(ojā)遍布之时，则为四因所生的身体。其余情况亦应依其可能而说。然而在色界(rūpaloka)中，即使没有两种食素滋养的作用，通过证得安止(appanā)的特殊业力成就，色命根(rūpajīvitindriya)亦能长久遍布，以及那些属于有分(bhavaṅga)的无色食(arūpāhāra)，亦能使生命延续无数劫。以此方式，在多数由业所生的天神、饿鬼与地狱众生中，即使没有外在食物，生命亦能长久延续。然而在那些地方，亦能获得内在食物。虽然在结生刹那，异熟蕴(vipākakkhandha)与所依处(vatthu)是互不相应缘，但由于心与心所法在此被归入俱生色(sahajātarūpa)中，因此说“于结生刹那，所依处为诸异熟蕴之缘”。

สพฺพถาติ สพฺพปการํ สหชาตนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ปกาโรจ ติวิโธ โหติ สหชาตปจฺจโยติอาทิวเสน เวทิตพฺโพ. รูปชีวิตมิจฺจยนฺติ เอวํ โปราเณหิ วุตฺโต อยํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโยจาติ โยเชตพฺพํ. นนุ กพฬีการาหาโร รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ สหชาเต สงฺคเหตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ติวิโธว อตฺถิปจฺจโย สิยาติ.น. สหชนนสงฺขาตสฺส สหุปฺปาทนลกฺขณสฺส อภาวา. สหุปฺปาทนลกฺขโณ หิ สหชาตปจฺจโย. กพฬีการาหาโรจ โอชฏฺฐมกรูปานิ อุปฺปาเทนฺโตปิ อตฺตโน ฐิติกฺขเณเอว อุปฺปาเทติ, โน อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาจ มหาภูตา สหชาตรูปานิ อุปตฺถมฺภนฺตา อตฺตนา สห อุปฺปาทนปุพฺพกาเอว อุปตฺถมฺภนฺติ, น ตถา โส อาหาโร. โส ปน วินาว สหุปฺปาทนกิจฺเจน สหชาตานิปิ อสหชาตานิปิ อุปตฺถมฺภตีติ รูปชีวิตํปิ สห อุปฺปาทนกิจฺเจน วินาว สห ชาตรูปานิ อนุปาเลติ. อิติ อิเม ทฺเวปิ ธมฺมา สหชาต ลกฺขณาภาวาเอว สหชาตปจฺจเย อสงฺคหิตา. อิทานิ สพฺเพปิ [Pg.405] จตุวีสติปจฺจยา สงฺคยฺหมานา จตฺตาโรปจฺจยา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณูปนิสฺสย.ล. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สโมธานวิธิ, จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อธิปติ ปจฺจโย ตาว ทุวิโธ อารมฺมณสหชาตวเสน. ตตฺถ อารมฺมณาธิปติ ตีสุ กมฺมวชฺเชสุ สโมธานํ คจฺฉติ. อารมฺมณ มตฺตํปิ หิ กมฺเมน สห สโมธานํ นคจฺฉติ. กุโต อธิปติ ภูตนฺติ.

“一切”(sabbathā)应以“一切种类”(sabbapakāraṃ)、“俱生”(sahajāta)等方式来解释。种类有三种，即应知有俱生缘(sahajātapaccaya)等。古人所说的“色命”(rūpajīvita)等，应理解为有缘(atthipaccaya)和不离缘(avigatapaccaya)。难道搏食(kabaḷīkārāhāra)和色命根(rūpajīvitindriya)不应被摄入俱生缘中吗？如果这样，有缘就只有三种了。不是的，因为缺乏名为“俱生”的“同时生起”之相。因为“同时生起”之相才是俱生缘的特征。搏食虽然能生起以食素为第八的诸色，但只在它住立的刹那生起，而不是在它生起的刹那生起。就像四大种(mahābhūta)扶持俱生色时，是自身与所扶之色同时生起，而搏食不是这样。它（搏食）不需要同时生起的作用，就能扶持俱生(sahajāta)和非俱生(asahajāta)的诸色。同样，色命根也不需要同时生起的作用，就能守护俱生色。因此，这两个法因为不具备俱生之相，才不被摄入俱生缘中。现在为了说明这全部二十四缘(catuvīsatipaccayā)可以归纳为四缘，即所缘(ārammaṇa)、近依(upanissaya)等，它们归结为一。这里说明归结的方法：在二十四缘中，增上缘(adhipatipaccaya)首先分为所缘增上(ārammaṇādhipati)和俱生增上(sahajātādhipati)两种。其中，所缘增上缘与除业缘外的三缘相摄。因为即使只是所缘，也不与业缘相摄，何况已成增上者？

เอตฺถ สิยา, กสฺมา อารมฺมณมตฺตํปิ.ล. น คจฺฉตีติ วุตฺตํ. นนุ กมฺมารมฺมณาปิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติโย โหนฺตีติ. สจฺจํ. เอตฺถ ปน มูลฏีกายํ กมฺมํ ปน ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ กตูปจิต ภาเวน กมฺมปจฺจโย โหติ. น อารมฺมณากาเรน. วิสย มตฺตตาวเสนจ อารมฺมณปจฺจโย โหติ. น สนฺตานวิเสสนํ กตฺวา ผลุปฺปาทนสงฺขาเตน กมฺมปจฺจยากาเรน. ตสฺมา เต ปจฺจยาการวิสภาคตฺตา สห ฆฏนํ นคจฺฉนฺตีติ วิสชฺชิตนฺติ. สหชาตาธิปติ ปน อตฺถิปจฺจเย. นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว อตฺถิปจฺจเย, ปจฺฉิโม ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. โส เจ ครุกโต โหติ อุปนิสฺสเยปีติ. ปุเรชาตปจฺจโย ติวิโธ อารมฺมณปุเรชาโต วตฺถุปุเร ชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต อตฺถิปจฺจเย. อิตเร ทฺเว ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิปจฺจเยสุ. เตเจ ครุกตา โหนฺติ. อุปนิสฺสเยปีติ. กมฺมปจฺจโย ทุวิโธ สหชาโต นานากฺขณิโกติ. ตตฺถ สหชาโต อตฺถิปจฺจเย. นานากฺขณิโก ปน ทุวิโธ พลวา ทุพฺพโลจ. ตตฺถจ พลวา ทุวิโธ อกาลิโก กาลิโกจ, ตทุภยาปิ อุปนิสฺสเย. ทุพฺพโล ปน วิสุํ กมฺมปจฺจโยเยว. สพฺโพ อาหารปจฺจโย สพฺโพจ อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถิปจฺจเย.

此处或有疑问：为何说“即使仅是所缘……亦不相摄”？难道没有以业为所缘的结生、有分、死亡心吗？诚然有之。但在此处的《根本疏》(Mūlaṭīkā)中解答：业是以已作、已积的方式成为业缘，而非以所缘的方式。所缘缘仅是作为对象而已，而非以区别对待相续、能令果报生起的方式成为业缘。因此，此二缘的方式不同，故不相摄。俱生增上缘则摄于有缘。依止缘有三：俱生、所依前生、所依所缘前生。其中，前二者摄于有缘，后者摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。前生缘(purejātapaccaya)有三：所缘前生、所依前生、所依所缘前生。其中，所依前生摄于有缘，其余二者摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。业缘有二：俱生业与异时业。其中，俱生业摄于有缘。异时业复有强、弱二种。其中，强者又分无时效与有时效二种，此二者皆摄于近依缘。弱者则仅为业缘。一切食缘与一切根缘皆摄于有缘。

วิปฺปยุตฺตปจฺจโย จตุพฺพิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโต ปจฺฉาชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว ปจฺฉิโมจ อตฺถิปจฺจเย. ตตีโย ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. [Pg.406] โส เจ ครุกโต โหติ, อุปนิสฺสเยปีติ. เสเสสุ ปน สตฺตรสปจฺจเยสุ เหตุ, สหชาต, อญฺญมญฺญ, วิปาก, ฌาน, มคฺค, สมฺปยุตฺต, อวิคตวเสน อฏฺฐปจฺจยา ปจฺฉา ชาโตจ อตฺถิปจฺจเย. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต วเสน ปญฺจปจฺจยา อุปนิสฺสเยติ. อิติ สพฺเพปิ จตุวีสติปจฺจยา สภาคสงฺคหวเสน สํขิปฺปมานา อารมฺมณาทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ.

不相应缘有四种：俱生、所依前生、所依所缘前生、后生。其中，前二者与后者摄于有缘。第三者则摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。其余十七缘中，因、俱生、相互、异熟、禅那、道、相应、不离去此八缘，以及后生缘，皆摄于有缘。无间、等无间、修习、无有、离去此五缘，则摄于近依缘。如是，所有二十四缘，依同类摄略，皆可归结于所缘等四缘之中。

[๒๓๖] วิภาวนิยํ ปน

[236] 然而，在《辨明论》(Vibhāvanī)中

เตสุ จตูสุ เอเกกสฺมึปิ สพฺเพ จตุวีสติปจฺจยา สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโยติ’’อาทิ. ตํ สพฺพํปิ อาจริยสฺส มติมตฺตเมว.

以“于此四缘中，每一缘亦能含摄所有二十四缘”之意，而说“无有彼缘……”等，此皆仅是该阿阇梨之见解而已。

[๒๓๗] ยญฺหิ ตตฺถ

[237] 因为在那里

‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโย อตฺถิ. โย จิตฺตเจตสิ กานํ อารมฺมณภาวํ นคจฺเฉยฺยาติ’’ วุตฺตํ, ตํ ตาว น ยุชฺชติ. นหิ อิธ ธมฺมสรูปมตฺเตน สโมธานํ อธิปฺเปตํ. ปจฺจยฏฺเฐน สเหว อธิปฺเปตํ. นจ เหตาทิปจฺจยฏฺโฐ อารมฺมณาทิปจฺจยฏฺโฐ โหตีติ. เอสนโย ‘‘สก สกปจฺจยุปฺปนฺนสฺสจ อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉตีติ’’ เอตฺถาปิ.

“‘没有任何缘不能成为心与心所的所缘’，此说首先不合理。此处所指的归结，并非仅是法的自性，而是意指具有缘的作用。而且，因等缘的作用并非就是所缘等缘的作用。同样的道理，也适用于‘（某缘）不成为其各自所生之法的近依’之处。”

เอตฺถ ปน โย สกสกปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉติ. นหิ โส โกจิ ปจฺจโย อตฺถีติ โยชนา.

然而，此处其解释是：“没有任何缘不会成为各自所生起之法的近依。”

[๒๓๘] ยญฺจ ตตฺถ

[238] 并且，在那里所说的

‘‘กมฺมเหตุกตฺตาจ โลกปฺปวตฺติยา ผลเหตูปจาร วเสน สพฺเพปิ กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺตีติ’’ วุตฺตํ.

“由于业是世间流转的原因，并且以果因的假名方式，一切（事物）也都不能超越业的自性。”

[๒๓๙] ยญฺจ

[239] 并且

‘‘เตจ ปรมตฺถโต โลกสมฺมุติวเสนจ วิชฺชมานา เยวาติ’’ วุตฺตํ. ตทุภยํ ปน สพฺพโส สาสนยุตฺติ ยาปิ วิรุทฺธเมวาติ.

“并且它们从究竟胜义和世俗施设来说，是存在的”这样说。然而这两者完全与圣教的理则相违背。

เอตฺถาติ [Pg.407] เอตสฺมึ ปฏฺฐานนเย. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุ สห ชาตสภาเคสุ ปจฺจเยสุ. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํนาม นามรูปานํ อญฺญมญฺญปฏิพทฺธโอกาเส จุติปริจฺฉินฺนสฺส สกลสฺส ตสฺส ตสฺส ภวสฺส สีสภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. ยโต สกลกายภูตสฺส นานารูปารูปสนฺตานสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. พีชโต วิย มหารุกฺขสฺส. ยถาห –

“于此”，即于此《发趣论》(Paṭṭhāna)之理。“于一切处”，即于所有俱生同分之缘。然而，因为所谓的结生识(paṭisandhiviññāṇa)，在名色相互依存的情况下，是每一个被死亡所限定的完整生存的开端与种子，由此而有已成完整身体的种种色与无色相续的生起，犹如大树从种子生起。如[经中]所说：

วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ น โอกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สมุจฺจิสฺสถาติ. โน เหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ โอกฺกมิตฺวา โวกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ อิตฺถตฺตาย อภินิพฺพตฺติสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท ทหรสฺเสว สโต โวจฺฉิชฺชิสฺสถ กุมารสฺสวา กุมาริกายวา. อปินุโข นามรูปํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. ตสฺมา หิ อานนฺท เอเสว เหตุ เอส นิทานํ เอส สมุทโย เอส ปจฺจโย นามรูปสฺส. ยทิทํ วิญฺญาณนฺติ.

“阿难(Ānanda)，如果识不进入母胎，名色会在母胎中形成吗？”“不会，世尊。”“阿难，如果识进入母胎后又离开，名色会因此而生成此状吗？”“不会，世尊。”“阿难，如果年幼的男孩或女孩的识断灭了，名色会达到增长、生长、广大吗？”“不会，世尊。”“因此，阿难，这就是名色的因，这就是根源，这就是集起，这就是缘，即是此识。”

ตตฺถ สมุจฺจิสฺสถาติ วฑฺฒิสฺสถ. นามรูปญฺหิ วิญฺญาณสฺส วฑฺฒิเยวาติ. โวกฺกมิสฺสถาติ ภิชฺชิสฺสถ. อิตฺถตฺถายาติ อีทิสสฺส อตฺตภาวสฺส อตฺถายาติ อตฺโถ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลนฺติ ปถมวยวเสน วุทฺธึ. มชฺฌิมวยวเสน วิรุฬฺหึ. ปจฺฉิมวยวเสน เวปุลฺลนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปุปฺปตฺติยา เอกนฺเตน วิญฺญาณปจฺจยตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปฺปนฺนญฺจ ปเนตํ ปฏิสนฺธิรูปํ ปุน สยํ ตสฺมึ ภเว ยาว จุติยา ปวตฺตมานานํ สพฺพาสํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตตีนํ สิต ภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. อติพลวนฺตํปิ หิ จิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปเวณิยา อสติ รูปํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. เอวํ อุตุ อาหาราปีติ. ตโตเยว หิ อรูปภเว กามาวจราทีนิ รูปชนกจิตฺตานิปิ ตตฺถ รูปํ นชเนนฺตีติ. อสญฺญสตฺเตปิ อุตุ สมุฏฺฐานรูปสนฺตติโย ปถมุปฺปนฺนาย กมฺมชรูปสนฺตติยา วิชฺช มานตฺตาเอว อุปฺปชฺชนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ วิภงฺคฏีกายํ อรูปํ ปน รูปสฺส โอกาโส [Pg.408] น โหตีติ ยสฺมึ รูเป สติ จิตฺตํ อญฺญํ รูปํ อุปฺปาเทยฺย. ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. ปุริมรูปสฺสาปิ หิ ปจฺจยภาโว อตฺถิ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ. เอตฺถจ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ เอเตน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ยถา ติณรุกฺขานํ พีชภาวสงฺขาตํ นิยามรูปํนาม อตฺถิ. ยสฺส อานุภาเวน ตนฺนิพฺพตฺตาติณรุกฺขา วฑฺฒนฺตา ยถาวา ตถาวา อวฑฺฒิตฺวาอตฺตนา สมานพีเชหิเอว ติณรุกฺเขหิ สพฺพโส สทิสา การํ คเหตฺวา วฑฺฒนฺติ. เอวเมวํ คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ โยนิ ภาวสงฺขาตํ นิยาม รูปํนาม อตฺถิ. ยสฺสานุภาเวน เต สมาน ชาติเกหิเอว กุเลหิ วิเสสโต มาตาปิตูหิ เอว สพฺพโส สทิสรูปสณฺฐานา โหนฺติ. อิติ พีชนิยาโม วิย โยนินิยาโมปิ โหติ. โสจ ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโวติ เวทิตพฺโพ.

于彼处，“将形成”谓将增长。名色实为识之增长故。“将离开”谓将破裂。“为此状”谓为此类自体之义，是此义。关于“增长、繁茂、广大”：初位为增长，中位为繁茂，后位为广大，义注(aṭṭhakathā)中如是说。是故，于结生时，色之生起，应知完全依识为缘。如是生起之结生色，于此有中，乃至命终，作为一切四种生起之色相续的所依与种子而存在。盖极强之心，若无先前已生之色流，亦不能生色。时节与食亦复如是。正因此故，于无色有中，即使能生色之欲界心等，亦不能于彼生色。于无想有情中，时节生色相续亦因最初由业生色相续存在，方得生起。如《分别论》复注中所说：“无色非色之所依。”谓若有色，心方能生余色；然彼处无此色，是此义。先前色之缘性亦有，如“见子似父”所示。此处以“见子似父”示此义。譬如草木有名为“决定色”之种子相。依其力故，所生草木不随意生长，而是取其与同种草木完全相似之形相而生长。如是，胎生有情亦有名为“生处决定色”之相。依其力故，彼等有情与同种类之家族，尤其与父母，完全相似地具有色与形貌。是故，如种子决定，亦有生处决定。而此应知为结生色之力。

อปิจ, อยํ โยนินิยาโมนาม กลลกาลาทีสุ ปุตฺตานํ สรีเรสุ มาตาปิตูหิ สมุทาคตํ อุตุชรูปสนฺตานํเอว. ยสฺส อานุภาเวน ตํสนฺตานํ สมานชาติกสตฺตสณฺฐานสทิสํ อตฺตโน ญาติกุลสทิสญฺจ โหติ. ยถาหิอิตฺถิภาวาทิรูปํ สตฺตานํ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ พีชรูปญฺจ ติณรุกฺขานํ ตํตํวณฺณสณฺฐานา ทีนิ นิยาเมติ. เอวํ โยนิรูปํ นานาชาติวเสน สตฺตานํ นิยามกํ ววตฺถาปกํ โหตีติ. เอตฺตาวตา ปวตฺติยํ ถเปตฺวา จิตฺตชรูปํ สพฺเพสํ ติสมุฏฺฐานิกรูปานํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตนิรเปกฺขตา ปุริมุปฺปนฺน รูปปเวณิ ปฏิพทฺธตาจ สาธิตา โหติ. เตเนวจ เตสํ จิตฺตสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุปิ จิตฺตรหิเต นิโรธสมาปตฺติ กาเลปิ อุปฺปตฺติ โหตีติ. เตน วุตฺตํ สหชาตรูปนฺติ ปเนตฺถาติอาทิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ตตฺถ สมฺภวํติ ยถา สมฺภวํ. สมฺภวาติวา สมฺภูตา. อชฺฌตฺตญฺจาติ อชฺฌตฺตภูตาจ. พหิทฺธาจาติ พหิทฺธาภูตาจ. สงฺขตาติ สงฺขตภูตา. อสงฺขตาติ อสงฺขตภูตา. เอวํ เตกาลิกาจ กาลมุตฺตาจ อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมฺภูตาจ. ตถา สงฺขตาสงฺขตภูตาจ ปญฺญตฺติ นามรูปานํ วเสน ติวิธา ฐิตา ธมฺมา ปฏฺฐาเน สพฺพถา จตุวีสติ ปจฺจยานาม [Pg.409] โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ติวิธา ฐิตานํ ธมฺมานํ เตกาลิกาทิภาเว สติ จตุวีสติปจฺจยานํปิ ยถาสมฺภวํ เตกาลิกาทิเภโท สิทฺโธ โหติ. ตตฺถ อารมฺมณอธิปติ อุปนิสฺสยปจฺจยา เตกาลิกา กาลมุตฺตาจ โหนฺติ.

此外，此所谓生处决定，即于羯罗蓝(kalala)等时期，在子女身中，从父母而来的时节生色相续。依其力故，彼相续与同种类有情之形相相似，亦与自己亲族之（形相）相似。譬如，女性相等色决定有情之女性征等，种子色决定草木之种种颜色、形相等。如是，生处色依种种族类而成为有情之决定者与确立者。至此，已成立在生命流转中，除去心生色，一切三所生色之生起，皆不依赖于心，而是与先前已生之色流相关联。正因此故，彼等于心之住、灭刹那，以及于无心之灭尽定(nirodhasamāpatti)时，亦得生起。是故说“俱生色”等。如是等为结论。其中，“生”谓如其所生。“已生”谓已生起。“内”谓内法。“外”谓外法。“有为”谓有为法。“无为”谓无为法。如是，依概念、名与色而安立为三法，此等法通三时与离时，为内、为外、为已生，及为有为、为无为，于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，皆为二十四缘。此为（句义）连结。此处，当此三法具有通三时等状态时，二十四缘亦随之而成就通三时等之差别。其中，所缘缘、增上缘、亲依⽌缘，通于三时与离时。

[๒๔๐] วิภาวนิยํ ปน

[240] 然当阐明。

‘‘อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ ติกาลิกานนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“所缘缘、增上缘、亲依⽌缘是三时性”，此说不应理。

ปญฺญตฺตินิพฺพานานํปิ กาลมุตฺตานํ เตสุ ปวิฏฺฐตฺตาติ. ตตฺถ อิมสฺมึ ภเว อภินวานํ ธนธญฺญโภคานํวา วิชฺชาสิปฺปสุตปริ ยตฺตีนํวา สีลสมาธิปญฺญานํวา ภวนฺตเร ภวสมฺปตฺติโภค สมฺปตฺติ มคฺคผลสมฺปตฺตีนํวา ปฏิลาภตฺถาย ปุพฺพโยคํ กโรนฺตสฺส อนาคตานํ ตาสํ อุปนิสฺสยปจฺจยตา เวทิตพฺพา. ปฏฺฐาเน ปน อนาคตํ จกฺขุสมฺปทํ ปตฺถยมาโน โสต, ฆาน, ชิวฺหา, กายสมฺปทํ, วณฺณสมฺปทํ, สทฺท, คนฺธ, รส, โผฏฺฐพฺพสมฺปทํ ปตฺถยมาโน อนาคเต ขนฺเธ ปตฺถยมาโน ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยตีติอาทินา ภวนฺตรปริยาปนฺนาเอว สมฺปตฺติโย วุตฺตา. ตา ปน ทานาทีนํ กมฺมานํ อนุรูปวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. กมฺมปจฺจโย ปน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวเสน ทฺวิกาลิโก. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต ปจฺจยา อตีตกาลิกา. เสสา ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกาติ. อชฺฌตฺตพหิทฺธาทุเก อารมฺมณา ธิปติ สหชาต อญฺญมญฺญ นิสฺสย อุปนิสฺสย ปุเรชาต อาหาร อตฺถิ อวิคตา อชฺฌตฺตพหิทฺธา โหนฺติ. เสสา จุทฺทส ปจฺจยา อชฺฌตฺตาว. อารมฺมณ อธิปติ อุปนิสฺสยา สงฺขตา อสงฺขตาจ โหนฺติ. เสสา สงฺขตาวาติ. ปญฺจวิธํปิอรูปนฺติ ปวุจฺจติ. กสฺมา, กทาจิปิ รูปสงฺขาตํ สณฺฐานตฺถํ อนุปคมนโต นามนฺติจ ปวุจฺจติ. กสฺมา, อธิวจนสงฺขาตนามาภิธานวเสเนว สุณนฺเตหิ คเหตพฺพภาวุปคมนโตติ.

盖假名与涅槃亦通于超越时间性，故彼等亦摄入其中。于此生中，若有人为未来获得新之财谷资具，或技艺学问诵习，或戒定慧，或于来世获得善趣成就、财富成就、道果成就，而勤修前业，应知彼等未来之法为亲依⽌缘。《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：希求未来眼成就者，亦希求耳、鼻、舌、身成就，希求色、声、香、味、触成就，希求未来诸蕴成就，而行布施、持戒等业。彼等皆属来世之成就。然应知彼等成就皆依布施等业相应而说。业缘则通于现在与过去二时。无间缘、等无间缘、习行缘、无有缘、离去缘，属于过去时。其余十五缘属于现在时。于内与外二法中，所缘缘、增上缘、俱生缘、相互缘、依止缘、亲依⽌缘、前生缘、食缘、有缘、不离缘，通于内外。其余十四缘唯属内。所缘缘、增上缘、亲依⽌缘，通于有为与无为。其余皆属有为法。五种亦名为无色(arūpa)。何故？盖彼等绝不具有色法之形相义故。亦名为名(nāma)。何故？盖唯依概念、名称、言说，方能为听者所领受故。

๑๖๙. ปญฺญปียตีติ ปญฺญตฺติ. อยํปิ เอโก วจนตฺโถติ โลกิยมหาชเนหิ ถปียติ. โวหรียติ เจว สมฺปฏิจฺฉี ยติจาติ [Pg.410] อตฺโถ. โยโกจิ สมฺมุติสจฺจภูโต พฺยญฺชนตฺโถ. ตถา ปญฺญาเปตพฺพา อตฺถา ปญฺญปียนฺติ เอตายาติ ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนตฺถโชตโก ปญฺญตฺติสทฺโทติ เอวํ ทุวิธา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตํ ตโตอวเสสา.ล. ทุวิธาโหตีติ. ตตฺถ ปญฺญาปียตฺตา ปญฺญตฺตีติ อตฺถ ปญฺญตฺติมาห. ปญฺญาปนโตปญฺญตฺตีติ สทฺทปญฺญตฺตึ. ตํตํภูตวิปริณามาการนฺติ ปถวิยาทีนํ เตสํ เตสํ มหาภูตานํ อธิมตฺตภาวปฺปการสงฺขาตํ ตถา ตถา ปริณา มาการํ. ปวตฺติวิเสสาการนฺติ อตฺโถ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. นิสฺสาย. ปถมํ จิตฺเตน คเหตฺวาติ อตฺโถ. ตถาตถา ปญฺญตฺตาติ อยํ ปถวีนาม อยํ ปพฺพโตนามาติ เอวมาทิ นเยน มหาชเนน ปญฺญตฺตา, กถิตา, โวหริตาติ อตฺโถ. ปถวิปพฺพตาทิกาติอาทิสทฺเทน นทิ สมุทฺทาทิกาโย สงฺคณฺหติ. อยํ สมูหปญฺญตฺตินาม.

169. “概念”谓被认知之义。此亦为世俗大众所确立之言说义，谓被使用与接受。任何世俗谛之表诠义皆属此类。如是，应被认知之义，以此而认知故，名为概念。表诠义之显现者，名为概念语。如是已说概念有二种，其余类推。谓以可被认知故，名为概念，此谓义概念；以认知故，名为概念，此谓语概念。谓地等诸大种，随其各自之变异相，依其强弱之特征，如是如是呈现之流转差别相。“依止”谓缘起、依托之义，谓最初由心所执取故。如是如是安立概念，谓此名地，此名山，如是等方式，由大众所安立、言说、使用，是此义。地、山等词，以“等”字含摄河流、大海等。此即集合概念之名。

[๒๔๑] วิภาวนิยํ ปน

[241] 然应分别。

‘‘สณฺฐานปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตา. สา ยุตฺตา วิย นทิสฺสติ.

“形相概念”如是说。此似不应理。

นหิ อิธ สณฺฐานํ ปธานํ โหตีติ. สมฺภารสนฺนิเวสาการนฺติ กฏฺฐาทีนํ สมฺภารานํ ตถา ตถา สนฺนิเวสาการํ. เอตฺถาปิ อาทิสทฺเทน นาวาทโย สงฺคณฺหติ. อยํ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. กฏฺฐาทโย เอว หิ เคหากาเรน สณฺฐิตา เคหนฺติ รถากาเรน สณฺฐิตา รโถติ วุจฺจนฺตีติ.

此中形相非主故。“材料堆积相”谓木材等材料如是如是堆积之相。此处“等”字亦含摄船等。此即形相概念。盖木材等正是以房屋之形相存在，故名为房屋；以车辆之形相存在，故名为车辆。

[๒๔๒] วิภาวนิยํ ปน

[242] 然应分别。

‘‘สมูหปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

“集合概念”如是说。此不应理。

นหิ อิธ สมูโห ปธานนฺติ. ปุริสปุคฺคลาทิกา สตฺตปญฺญตฺติ อุปาทาปญฺญตฺตีติปิ วุจฺจติ. จนฺทาวฏฺฏนาทิกนฺติ จนฺทสูริยาทีนํ สิเนรุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาวฏฺฏนาทิกํ. ยโต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ, สา ปุพฺพทิสานาม. ปุพฺพตรํ ลทฺธปฺปกาสตฺตา. ยตฺถ ปน อตฺถํ คจฺฉนฺติ, สา ปจฺฉิมทิสานาม. ปจฺฉาลทฺธปกาสตฺตา. ตาสํ ทกฺขิณปสฺสา ทิสา วุฑฺฒิอตฺเถน ทกฺขิณทิสานาม. อิตรา ปน อุจฺจตรฏฺเฐน อุตฺตราทิสาติ วุจฺจติ. ยทา สูริโย อุเทติ, ตทา สกลสฺส [Pg.411] อหสฺส ปุพฺพภาคตฺตา ปุพฺพนฺโหติ วุจฺจตีติ. เอวมาทิกา ทิสา ปญฺญตฺติ กาลปญฺญตฺติโยนาม. อาทิสทฺเทน ถลนินฺนาทิกา เทสปญฺญตฺติ สงฺคหิตาติ. อสมฺผุฏฺฐาการนฺติ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญํ อสมฺผุสนาการํ. อยํ อากาสปญฺญตฺตินาม. ตํ ตํ ภูตนิมิตฺตนฺติ ปถวีกสิณาทิกํ อุทฺธุมาตกาทิกญฺจ ภูตนิมิตฺตํ. นีลกสิณาทิกํ วณฺณนิมิตฺตญฺจ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ภาวนา วิเสสนฺติ ปริกมฺมาทิกํ ภาวนาวิเสสํจ. เอเตน ปริกมฺมนิมิตฺต อุคฺคหนิมิตฺต ปฏิภาคนิมิตฺตานํ สิทฺธการณํ วทติ. อยํ นิมิตฺตปญฺญตฺตินาม.

此中，群体并非主要。男人、个人(puggala)等有情施设，亦被称为取施设。月轮等，指月亮、太阳等右绕须弥山(Sineru)旋转等。月亮和太阳升起之处，名为东方，因其最先获得光明；其落下之处，名为西方，因其最后获得光明。此二方向的右侧，因有增长之义，名为南方；另一侧，因有更高之义，故称北方。当太阳升起时，因是一日的上半部分，故称上午。如是等，名为方向施设与时间施设。“等”字摄入了高地、洼地等处所施设。不相触的状态，指四大互相不接触的状态，此名为虚空施设。彼彼地遍(pathavīkasiṇa)等、肿胀相(uddhumātaka)等真实相。青遍(nīlakasiṇa)等颜色相亦摄于此。修习差别，指预备(parikamma)等修习的差别。以此说明了预备相、取相、似相成就之因。此名为相施设。

เอวมาทิเภทาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อฏฺฐกถายํ อาคตา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺติอาทโย สงฺคหิตา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปีติ เอเตน สมฺมุติโต ลทฺธภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว หิ ตาสํ วิชฺชมานภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺตานํ มุสาวาโทนาม นโหตีติ. อตฺถจฺฉายากาเรนาติ ตํ ตํ ภูตาทีนํ ปรมตฺถานํ สมูหสณฺฐานาทิฉายากาเรน. อตฺถจฺฉา ยากาเรนาติวา สทฺทาภิเธยฺยสงฺขาเตน ทพฺพปฏิพิมฺพากาเรน สวิคฺคหากาเรนาติ อตฺโถ, ตํตํอุปาทายาติ ปรมตฺถธมฺมานํ ตํตํปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย. อุปนิธายาติ โอลุมฺพิย. ปริกปฺปิยมานาติ ปริกปฺปพุทฺธิยา ปริกปฺเปตฺวา คยฺหมานา. เอตฺถ ปน เอวมาทิปเภทา อาลมฺพณภูตา ปริกปฺปิยมานา สพฺพา ปญฺญตฺติ ปญฺญาปียตีติ อตฺเถน ปญฺญตฺตีติ โยชนา. สงฺขายตีติ คณียติ. คณนุปคํ กตฺวา ถปียตีติ อตฺโถ. สมญฺญายตีติ สมฺมนฺนียติ. นามํ, นามกมฺมํ, นามเธยฺยํ, นิรุตฺติ, พฺยญฺชนํ, อภิลาโปติ อิเม ฉ นาม นามกมฺมา. ตตฺถ อตฺเถ นมตีติ นามํ. อตฺถวิสยํ เอว หุตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อตฺตนิจ อตฺถํ นาเมตีติ นามํ. ปิฏกตฺตยสงฺขาเต หิ นาเม สติ ตทุคฺคณฺหนฺตานํ สพฺเพ ตทตฺถา ปเทปเท วากฺเยวากฺเย อาคจฺฉนฺติ เยวาติ.

“如是等类别”：此处“等”字摄入了义注(aṭṭhakathā)中提及的取施设、譬喻施设等。“虽究竟上不存在”：此句显示其存在是依世俗而得。正因如此，执取彼等之存在而如是言说者，不名为妄语。“以义影相”者，即以彼彼四大等究竟法之集合、形状等影相；或“以义影相”者，义为以语词所指称的实体影像之相，即具有形体之相。“依彼彼”者，即依究竟法之彼彼行相差别。“比拟”者，即依附。“所构想”者，即以构想之慧构想而执取。此处，应如是连结：如是等类别的施设，作为所缘而被构想时，一切施设皆以“被认知”之义而名为“施设”。“算计”者，即被计数，义为使其纳入计算而安立。“共称”者，即被共许。名、命名、名称、语词、文句、称呼——此六者为名与名业。其中，“于义倾向，故为名”，义为其唯作为义之境而转起。“自身亦令义倾向，故为名”。因为当名为三藏(Piṭakattaya)之名存在时，对于受持它的人，其所有义理都会在每一句、每一文中显现。

อปิจ สุณนฺตานํ ญาณํ ตํตํอตฺถาภิมุขํ นาเมตีติ นามํ นามคหณวเสน กตฺตพฺพตฺตา นามเมว กมฺมนฺติ นามกมฺมํ. ธียติ ธารียตีติ [Pg.412] เธยฺยํ. นามเมว เธยฺยนฺติ นามเธยฺยํ. อวิทิตปกฺเข ฐิโต อตฺโถ เอตาย ตโต นีหริตฺวา วุจฺจติ กถียตีติ นิรุตฺติ. อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปากฏกรณโต พฺยญฺชนํ. อภิพฺยตฺตํ กตฺวา ลปียติ กถียติ อตฺโถ เอเตนาติ อภิลาโป. เอตฺถจ วณฺณปญฺญตฺติ, อกฺขรปญฺญตฺติ, สรปญฺญตฺติ, ทีฆปญฺญตฺติ, รสฺส ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนวคฺคโฆสาโฆสปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ. ปทปญฺญตฺติ, วากฺยปญฺญตฺติโยปิ เอตสฺเสว ปเภทาติ ทฏฺฐพฺพา. ปรมตฺถโต วิชฺชมาเนสุ อตฺเถสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อวิชฺช มาเนสุ ภูมิปพฺพตาทีสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. เอตา เอว สมาสฏฺฐานํ ปตฺวา ทฺวิปทสํโยควเสน อิตรา จตสฺโสปิ โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตตฺถาติอาทิ วุตฺตํ. เอตาย ปญฺญาเปนฺตีติ เอเตน วิชฺชมานํ อตฺถํ ปญฺญเปนฺติ เอตายาติ วิชฺชมานปญฺญตฺตีติ อิมมตฺถํ วทติ. เอสนโย ปรตฺถปิ. ฉ อภิญฺญา อสฺสาติ ฉฬภิญฺโญติ กตฺวา วิเสสนภูตานํ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ วิชฺชมานตฺตา วิเสสิตพฺพภูตสฺส ปุคฺคลสฺส อวิชฺชมานตฺตา ฉฬ ภิญฺโญติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อิตฺถี อวิชฺชมานา สทฺโท วิชฺชมาโนติ อิตฺถิยาสทฺโท อิตฺถิสทฺโทติ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมาน ปญฺญตฺติ นาม. จกฺขุจ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ อุภยํปิ วิชฺชามานนฺติ จกฺขุสฺมึ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ราชาจ ปุตฺโตจ ทฺเวปิ อวิชฺชมานาเอวาติ รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโตติ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตินามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุภินฺนนฺติอาทิมาห.

再者，“令听闻者之智趋向彼彼之义，故为名”；“因须由把握名而造作，故名即是业”，是为“名业”。“被持有、被执持，故为所持”；“名即是所持”，是为“名称”。“未知之事，由此引出而说、而述，故为语词”。“由文句令义显现、明了，故为文句”。“令义清晰表达而说、而述，故为称呼”。此处应知：音施设、字施设、元音施设、长音施设、短音施设、辅音组清浊音施设、性施设、词施设、句施设等，亦皆是其分支。对究竟存在之法转起的施设，名为“有法施设”。对究竟上不存在之地、山等转起的施设，名为“无法施设”。为显示此等施设在构成复合词时，通过双词组合的方式，亦可成为其余四种，故说“于此”等。“以此令知”：此句是说“以此令存在之法被认知，故为有法施设”这一意义。此理亦通于其他。“有六神通者”为“六神通者”，其中作为定语的六种神通是存在的，但作为被限定者的个人(puggala)是不存在的，故“六神通者”名为“以有法施设无法”。女人究竟上不存在，声音存在，故“女人的声音”名为“以无法施设有法”。眼与眼识两者皆究竟上存在，故“眼中的识”即“眼识”，名为“以有法施设有法”。国王与儿子两者皆究竟上不存在，故“国王的儿子”名为“以无法施设无法”。为显示此义，故说“两者”等。

เอตฺถ ปน วจนโต จ วจนตฺถโตจ วินิมุตฺตา สทฺทสภาวา นามปญฺญตฺตินาม วิสุํ นตฺถีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อตฺถโชตก ภาเวน วิสุํ สิทฺธตฺตา. สทฺโท หิ นาม อกฺขรปทพฺยญฺชนภาวํ อุปคโตเยว อตฺถโชตเน สมตฺโถ โหติ. ปรมตฺถ สทฺโทจ ขณิโก จุณฺณวิจุณฺณภูโต ตพฺภาวํ อุปคโต นโหตีติ. ตสฺมา สทฺทสภาวานาม ปญฺญตฺตินาม วิสุํ อตฺถิเยว. อตฺถิภาโวจสฺสา วจนสทฺทํ สุตฺวา อนนฺตเร อกฺขร ปท พฺยญฺชนโคจรจิตฺตสฺส ตทนนฺตเรจ ตทตฺถวิชานนจิตฺตสฺส ปวตฺติยา ปากโฏติ [Pg.413] ทสฺเสนฺโต คาถาทฺวยํ อาห. ตตฺถ วจีโฆสา นุสาเรนาติ อุจฺจาริยมานสทฺทสงฺขาตสฺส วจีโฆสสฺส อารมฺมณกรณสงฺขาเตน อนุสาเรน อุปฺปนฺนาย โสตวิญฺญาณ วีถิยา ปวตฺติยา อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส มโนทฺวารสฺส โคจร ภูตา สายํ ปญฺญตฺตีติ สมฺพนฺโธ. กีทิสี ปน สายํ ปญฺญตฺตีติ อาห อตฺถายสฺสา.ล. ตโตปรนฺติ. ตตฺถ ตโตปรนฺติ ตโต นามปญฺญตฺตารมฺมณสฺส มโนทฺวารสฺส อุปฺปตฺติโต ปรํ อตฺถา วิญฺญายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺสา นามปญฺญตฺติยา อนุสาเรน ปรมตฺถปญฺญตฺติภูตา อตฺถา วิญฺญายนฺติ. สา อยํ ปญฺญตฺติ โลกสงฺเกตนิมฺมิตาติ วิญฺเญยฺยาติ โยชนา.

然而，于此有人说：“脱离于言说及其义，名为声自性的名施设，并不独立存在。”此说不成立，因其作为义的彰显者而独立成就。声音确实只有在达到字、词、句的状态时，才能彰显其义。而究竟之声是刹那生灭、粉碎坏灭的，并未达到那种状态。因此，名为声自性的名施设确实是独立存在的。为显示“听闻言说之声后，紧接着生起以字、词、句为所缘的心，其后又紧接着生起认知其义的心”这一过程是显而易见的，故说此二偈。其中，“随语音”者，应如是连结：此施设是作为所缘而生起于意识门，此意识门是在耳识心路之后即刻生起，而耳识心路则是随顺于那被称为“语音”的、正被发出的声音为所缘而生起的。“此施设为何？”答曰：“其义……（中略）……其后”。其中，“其后”的连结是：在其后，即在以名施设为所缘的意识门生起之后，诸义方被了知。随顺于此名施设，由究竟法与施设法所成的诸义方被了知。应知：此施设是由世间约定所创造的。

เอตฺถจ โสตวิญฺญาณวีถิยาติ เอตฺถ อตีตสทฺทมตฺตา รมฺมณา ตทนุวตฺติกานาม มโนวิญฺญาณวีถิปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนิยํ-เตน วุตฺตวจเน ยตฺตกานิ อกฺขรานิ โหนฺติ. เตสุ เอกเมกํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตญฺจ คเหตฺวา โสต วิญฺญาณวีถิยา มโนวิญฺญาณวีถิยาจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย อวสาเน ตานิ อกฺขรานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา อกฺขรสมูหํ คเหตฺวา เอกา มโนวิญฺญาณวีถิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตทนนฺตรํ อยํ อกฺขรสมูโห เอตสฺส นามนฺติ นามปญฺญตฺติคหณวเสน อปราย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย ตทนนฺตรํ อุปฺปนฺนาย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อยเมตสฺส อตฺโถติ ปกติยา ตทตฺถวิชานนํ สมฺภวตีติ. มณิสารมญฺชูสายํ ปน ตทนุวตฺติกวีถิโต ปรํ เอกํ วินิจฺฉยวีถึ วิญฺญตฺติคหณวีถิญฺจ วทติ. ตโต ปรํ เอกกฺขเร สทฺเท เอกตฺถโชติกาย นามปญฺญตฺติยา คหณํ โหติ. ยา วทนฺตสฺส ปุพฺพภาเค มนสา ววตฺถาปิโต ปญฺญตฺติสทฺโทนาม วุจฺจติ. ตโตปรํ ตทตฺถคหณนฺติ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ ตตฺถ ตตฺถ ชวนวีถิวารานํ ปฏิปาฏิกถนํนาม ปธานปากฏคหณวเสเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺฉรกฺขเณ อเนก โกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตถา –

此处，所谓“耳识路”(sotaviññāṇavīthi)，应知亦摄入了以过去之声为所缘、随其转起的意识路(manoviññāṇavīthi)。诚如《心义灯》(Sāratthadīpanī)中所说——在所说之言语中，有多少个字母，对其中每一个，由耳识路与意识路取其为现在与过去[所缘]而生灭后，于最终集合那些字母，取字母之集合，一个意识路生起而坏灭。其后，通过把握“此字母集合是此之名”的名施设(nāmapaññatti)，另一个意识路生起而坏灭；随后生起的意识路，自然就能了知“此是此之义”。然而，《摩尼宝鬘》(Maṇisāramañjūsā)中说：在随转路之后，尚有一个决断路(vinicchayavīthi)与表义把握路(viññattigahaṇavīthi)。其后，于单音节之声，通过显一义的名施设而有把握。那在说话者之前由心所确立的施设声，名为“施设声”，之后才是对其义的把握。在如是等处，各处所提及之速行路(javanavīthi)次第，应知是以主要与明显之把握方式而说。须知，于一弹指顷，有无量百千俱胝心生起。如是——

เอกมตฺโต ภเว รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีฆมุจฺจเต;

ติมตฺโตตุปฺลุโต เญยฺโย, พฺยญฺชนํ อทฺธมตฺติกนฺติจํ.

一摩呾罗(mātta)为短音，二摩呾罗为长音；三摩呾罗当知为曳声(pluta)，辅音为半摩呾罗。

น จ ปรมตฺถสทฺทสงฺฆาฏานํ สตสหสฺสํปิ เอกกฺขรํนาม ภวิตุํ ปโหติ. ตสฺมา อิธ พหุํ วิจารณา อมฺเหหิ นกตาติ.

即使十万个究竟之声的聚合，亦不能成为一个字母。因此，我们于此未作诸多思择。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

如是，名为《胜义灯》之《阿毗达摩摄义》的

จตุตฺถวณฺณนาย อฏฺฐมสฺส ปจฺจยสงฺคหสฺส

第四释义，第八缘摄之

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

กมฺมฏฺฐาน สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

业处摄之胜义灯

๑๗๐. เอวํ [Pg.415] อฏฺฐหิ ปริจฺเฉเทหิ สปจฺจยปเภทํ นามรูป วิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิทิตนามรูป วิภาคสฺส กมฺมฏฺฐานวิธานํ ทสฺเสนฺโต สมถวิปสฺสนานนฺติอาทิ มาห. อิโต ปจฺจย สงฺคหโต ปรํ สมถวิปสฺสนานํ ภาวนานํ ทุวิธํปิ กมฺมฏฺฐานํ ยถากฺกมํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ กิเลเส อญฺเญปิวา วิตกฺกาทโย โอฬาริกธมฺเม สเมตีติ สมโถ. ตถา ปวตฺโต เอกคฺคตาสงฺขาโต สมาธิ. วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา ภาวนาปญฺญา. ตาย หิ โยคิโน ขนฺเธสุ โลกิยมหาชเนน ปสฺสิตํ อิตฺถิปุริสาทิกํ นิจฺจสุขาทิกญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน อนิจฺจาทิกเมว ปสฺสนฺตีติ. ภาเวตพฺพาติ ภาวนา. ภาเวนฺติวา จิตฺตสนฺตานํ เอตาหีติ ภาวนา. กิริยา กมฺมํ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ. กมฺมสฺส ฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. วีริยารพฺภสงฺขาตสฺส โยคกมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. กสิณมณฺฑลาทิกํ กสิณภาวนาทิกญฺจ. อาทิมชฺฌ ปริโยสานานญฺหิ สมุทายภูกํ เอกเมตํ ปถวีกสิณ ภาวนาทิกํ ภาวนากมฺมํปิ อตฺตโน อวยวภูตสฺส โยค กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ สมฺภวตีติ.

170. 如是以八章(pariccheda)及缘之差别开示名色分别后，如今为已知名色分别者开示业处(kammaṭṭhāna)之方法，而说“止观(samathavipassanā)”等。其文句连结为：“从此缘摄之后，我将次第宣说止(samatha)与观(vipassanā)二种修习的业处。”其中，能平息烦恼或其他如寻等粗显法，是为止。如是生起，名为一境性的，是为定。凭借它而特别地观看，是为观(vipassanā)。即无常随观等修习智慧。因为行者凭借它，能超越世俗大众所见的男女等相及常、乐等，而特别地只观见无常等。应修习故为修习(bhāvanā)；或以此修习心相续故为修习。作为是业(kamma)；于此中安住是处(ṭhāna)；业之处为业处。义为发起精进之瑜伽行的生起之处。遍处(kasiṇa)之轮相等及遍处修习等。诚然，此一地遍修习等修习之业，作为初、中、后之集合，亦能成为其自身组成部分之瑜伽行的生起之处。

วิภาวนิยํ ปน

然而，在《广释》(Vibhāvanī)中[说]：

อุตฺตรุตฺตร โยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตํ ภาวนาวิธิญฺจาติปิ วุตฺตํ. ตมฺปิ ยุชฺชติเยว.

“因其为更高上瑜伽行之近因(padaṭṭhāna)，故是业处与修习之法”，如是所说亦是合理的。

โยคกมฺมเมววา สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐนฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ทุวิเธปิ กมฺมฏฺฐาเน. สมถสงฺคเหติ สมถ กมฺมฏฺฐานสงฺคเห. ทสกสิณานีติ ทสกสิณมณฺฑลานิ กสิณชฺฌานานิจ. ตทุภยานิปิ หิ โยคานุโยคสงฺขาตสฺส สมถ กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตฺตา สมถกมฺมฏฺฐานานินาม โหนฺตีติ. ทสอสุภาติ ทสอสุภวตฺถูนิ อสุภชฺฌานานิจ. ทสอนุสฺสติ โยติ [Pg.416] พุทฺธคุณาทีนิ ทสอนุสฺสติฏฺฐานานิ อนุสฺสรณสติ โยจ. เสสานิปิ ยถานุรูปํ วตฺตพฺพานีติ. จรณํ จริยา. สมุทาจรณนฺติ อตฺโถ. ปวตฺติพหุลตาติ วุตฺตํ โหติ. ราคสฺส จริยา ราคจริยา. ราคจริตาติ ปาโฐ, โส อฏฺฐกถายํ นตฺถิ, ปุคฺคลฏฺฐาเนเอว โส ยุตฺโตติ. เอสนโย เสเสสุปิ.

或者，瑜伽行(yogakamma)本身，因其为种种殊胜快乐之所依(adhiṭṭhāna)义，故为处(ṭhāna)，是为业处。“于其中”(Tattha)意为“于那二种业处中”。“于止之概要中”(Samathasaṅgahe)意为“于止业处之概要中”。“十遍处”(Dasakasiṇāni)指十遍处轮与遍处禅。此二者，因其为名为“瑜伽相应”的止业之生起处，故名为止业处。“十不净”(Dasaasubhā)指十不净物与不净禅。“十随念”(Dasaanussatiyo)指佛德等十随念处与随念之念。其余亦应准此而说。行(Caraṇaṃ)即行(cariyā)，义为“行持”(samudācaraṇa)，即是说“多次现行”。贪之行为贪行(rāgacariyā)。“贪行者”(rāgacarita)一词，在义注(aṭṭhakathā)中没有，此词仅适用于个人(puggala)之处。此理于其余亦然。

[๒๔๓] โย ปน วิภาวนิยํ

[243] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中则说：

จริยานํ สํสคฺคเภโท วุตฺโต. โส อิธ นาธิปฺเปโต.

诸行之混合与区分已述，然此处不取此义。

นหิ กมฺมฏฺฐานานํนาม สํสคฺคจริตสฺสปิ เอกสฺส ทฺเว ตีณิ ทาตพฺพานิ โหตีติ. เตเนว หิ โส เภโท อฏฺฐกถายํ นครุกโตติ. สพฺพาปิ อปฺปนาย ปุพฺพภาคปวตฺตา กามาวจร ภาวนา ปริกมฺมภาวนานาม. สา ปน อปฺปนาย อาสนฺเน ทูเรติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ยา อาสนฺเน, สา อปฺปนํ อุเปจฺจ สมีเป ฐตฺวา ปวตฺตตฺตา อุปจารภาวนาติ วุจฺจติ. อิตรา ปน ปริกมฺม ภาวนาเอวนาม. อิติ ปริกมฺมภาวนาปิ สมานา ปุพฺพาปรวิเสส ปากฏภาวตฺถํ อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ คหิตาติ วุตฺตํ ปริกมฺมภาวนา.ล. ติสฺโสภาวนาติ ตาสํ ปน วิเสโส ปรโต อาคมิสฺสติ. ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ ปริกมฺมภาวนาย อารมฺมณภูตํ กสิณมณฺฑลาทินิมิตฺตํ. ตญฺจ ตสฺสา อารมฺมณ ภาเวน เอกํปิ สมานํ ปุพฺพาปรวิเสสปากฏภาวตฺถํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ. เตสํปิ วิเสโส อาคมิสฺสติ. วิทตฺถิจตุรงฺคุลสงฺขาเตน ปริตฺตปมาเณนวา ขล มณฺฑลาทิสงฺขาเตน มหนฺตปมาเณนวา กตํ อกตํวา ปถวี มณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณํ. สกลสทฺทปริยาโย หิ กสิณสทฺโท. ยถา กสิเณน ชมฺพุทีปสฺสาติ. ตสฺมา ยตฺตเก ปถวีตเล นิมิตฺตํ คณฺหาติ, ตตฺตกํ จิตฺเตน อเสสํ ผริตฺวา เอว คเหตพฺพํ โหติ. น ปน ตสฺส เอกเทเส ฐตฺวาติ, เตน วุตฺตํ ปถวีมณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณนฺติ. เอสนโย เสสกสิเณสุปีติ. เอตฺถจ, อวิภูตวณฺณาย ปถวิยา เอก ตลภาเวนสนฺนิวิฏฺฐาสณฺฐานปญฺญตฺติอิธปถวีกสิณํนาม[Pg.417]. ตถา อาโปกสิณํ เตโชกสิณญฺจ. ผุฏฺฐฏฺฐาเน จิตฺเตน สณฺฐานํ กตฺวา คหิตา วายุวฏฺฏิ วาโยกสิณํนาม. นีลวณฺณวิสิฏฺฐาเอกา สณฺฐานปญฺญตฺติ นีลกสิณํนาม. ตถา ปีตโลหิโต ทาตกสิณานิปิ. จนฺทสูริยอคฺโคภาสวิสิฏฺฐา กตฺถจิ ทิสฺสมานา สณฺฐานปญฺญตฺติ อาโลกกสิณํนาม. ติตฺติฉิทฺทวาต ปานฉิทฺทาทีสุ ทิสฺสมานา อากาสวิสิฏฺฐา สณฺฐานปญฺญตฺติ อากาสกสิณํนามาติ. อติวิย ธุมาตํ สุนภาวํ คตนฺติ อุทฺธุมาตํ. ตเทว กุจฺฉิตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. ตถาภูตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ นามํ. ตเทว ปูติภาวํ คตกาเล ปุริมวณฺณํ วิชหิตฺวา ปุน นีลภาวํ ปตฺตํ วินีลกํ. ตเทว ปุน ปจฺจิตฺวา ตโต ตโต วิสนฺทมานปุพฺพยุตฺตํ วิปุพฺพกํ. ยุทฺธภูมิยาทีสุ สตฺเถน มชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ถปิตํ วิรูปฉินฺนสรีรํ วิจฺฉินฺนกํนาม. โสณ สิงฺคาลาทีหิ วิวิธากาเรน ขายิตปเทสยุตฺตํ สรีรํ วิกฺขายิตกํนาม. โสณสิงฺคาลาทีหิ เอว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา อปกฑฺฒิตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ วิตฺตกฺขิกํ นาม. องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ หตวิกฺขิตฺตกํนาม. ปคฺฆริต โลหิตสรีรํ โลหิตกํ นาม. ปุฬุวปริปูรํ สรีรํ ปุฬุวกํ. สกโล อฏฺฐิสงฺฆาโฏวา เอกเมกํวา อฏฺฐิ อฏฺฐิกํ นาม. ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สรณํ อนุสฺสติ. พุทฺธคุณสฺส อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ. เอส นโย เสสาสุปีติ. ตตฺถ อรหตาทิคุโณ พุทฺธคุโณนาม. สฺวกฺขาตตาทิคุโณ ธมฺมคุโณนาม. สุปฺปฏิปนฺนตาทิคุโณ สงฺฆคุโณ นาม. อตฺตโน สีลสฺส อขณฺฑตาทิ คุโณ สีลคุโณนาม. อตฺตโน ทานสฺส วิคตมลมจฺเฉรตาทิ คุโณ จาคคุโณนาม. อตฺตานํ เทวตฺตํวา สกฺกตฺตํวา พฺรหฺมตฺตํวา วหิตุํ สมตฺถา อตฺตโน สทฺธาทิคุณา เทวตาคุณานาม. วตฺต ปฏิปตฺติวเสนวา ธุตงฺคสมาทานวเสนวา ฌานสมาปตฺติวเสนวา วิปสฺสนาวเสนวา อตฺตโน สนฺตาเน จิรํวิกาลํ วิกฺขมฺภิตานํ กามราคาทีนํ วูปสโม อตฺตนาอธิคตนิพฺพานญฺจ อุปสโมนาม. เอกภวปริยาปนฺนสฺส [Pg.418] อตฺตโน ขนฺธสนฺตานสฺส เภโท มรณํ นาม. เกสกายาทีนํ นานากายานํ สมูหภูโต อยํ กาโย กาโยนาม. อตฺตนิ นิรนฺตรํ ปวตฺตมานา อสฺสาส ปสฺสาสา อานาปาณํนาม. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา. ยํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส หิตสุขํ อวิปฺปกิณฺณํ กตฺวา สงฺคณฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺตสฺสวา เอสา มิตฺเตสุวา ภวาติ เมตฺตา. อตฺถโต ปน ปรสตฺตานํ หิตูปสํหารวเสน ปวตฺโต อโทโสเอว. ปรสตฺตานํ หิตูปสํหาร หิตโมทน อหิตาปนยนสงฺขาตํ พฺยาปารตฺตยํ ปหาย เตสํ กมฺมสกตานุพฺรูหนวเสน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต เปกฺขตีติ อุเปกฺขา. ตถา ปวตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาเอว. อปฺปมาเณสุสตฺเตสุ ภวาติ อปฺปมญฺญา. น หิ เอตฺตเกสุ เอว สตฺเตสุ เอตา ปวตฺเตตพฺพา. น ตโต อญฺเญสูติ เอวํ เอตาสํ วิสยปริจฺเฉโทนาม อตฺถีติ. เอวํสนฺเตปิ อาทิกมฺมิ เกน อาทิโต เอกสฺมึ ปุคฺคเล อตฺตโน ภาวนาจิตฺตํ ลทฺธาเสวนํ ลทฺธวิเสสญฺจ กตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ ตีสูติอาทินา วฑฺฒิตฺวา สีมสมฺเภโทจ โอธิโสผรณ อโนธิโสผรณ ทิสาผรณานิว กตฺตพฺพานีติ. ยํ ปน วิภงฺเค เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺเคจ สพฺเพสตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา เมตฺตาวิธานํ นาม วุตฺตํ. ตํ เมตฺตาฌาเน วสีภาวปฺปตฺตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตา ปน วิเสเสน โทสปกฺขิกานํ กิเลสานํ อุชุปฏิปกฺขภูตา โหนฺตีติ ตํสมงฺคิโนจ นิจฺจํ โสมฺมหทยภาเวน พฺรหฺมสทิ สตฺตา พฺรหฺมาโนนาม. เตสํ วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโร. เสฏฺฐานํวา เสฏฺฐภูโตวา วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโรติ. อาหาเรติ อสิต ปีต ขายิต สายิต วเสน จตุปฺปเภเท อชฺโฌหฏาหาเร. ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารเหตุ อนุภวิตพฺพานํ ทุกฺขธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนวเสน สรสปฏิกูลตา ปจฺจเวกฺขนวเสน อาสยนิธาน ปกฺกาปกฺกผลนิสฺสนฺทปจฺจเวกฺขน วเสน จ ตตฺถ นิกนฺติ ปหานสญฺญา. จตุธาตุววตฺถานนฺติ สรีรคตานํ ปถวิอาทีนํ จตุนฺนํ มหาธาตูนํ สลกฺขณา ทิวเสน [Pg.419] วิสุํ วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมนุปสฺสนํ. ตญฺหิ จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถปิยนฺติ วินิจฺฉิยนฺติ สลฺลกฺขิยนฺติ เอเตนาติ จตุธาตุววตฺถานนฺติ วุจฺจตีติ. อสุภสญฺญา ภาเวตพฺพา ราคสฺสปหานายาติ วจนโต ทสอสุภา.ล. ราคจริตสฺส สปฺปายาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ราเคน จรตีติ ราคจริโต. โส หิ กามํ กทาจิ โทเสน จรติ. กทาจิ โมเหน. กทาจิ สทฺธาทีสุปิ อญฺญตเรน. ราโค ปนสฺส อุสฺสนฺโน. ตสฺมา อุสฺสนฺเนน ราเคน โส ราคจริโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ. เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วจนโต เมตฺตาทีนํ ติณฺณํ พฺรหฺมวิหารานํ ยถากฺกมํ พฺยาปาทวิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณตาวจนโต สุปริสุทฺธานญฺจ วณฺณกสิณานํ โทสวตฺถุตฺตาภาวโต จตสฺโสอปฺปมญฺญาโย.ล. โทสจริตสฺสาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ อาทิกมฺมิกสฺเสวายํ จริยวิภาโค. อุเปกฺขาจ อาทิกมฺมิกสฺส นสมฺภวติ. วกฺขติหิ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. ตสฺมา ยสฺส ปุริมา ติสฺโส สปฺปายา. ตสฺส ตทนุคติกา อุเปกฺขาปิ สปฺปายานาม โหตีติ กตฺวา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโยติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา นิสฺสรณญฺเหตํ ราคสฺส. ยทิทํ อุเปกฺขา เจโต วิมุตฺตีติ วจนโต อุเปกฺขา ราคจริตสฺสาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. นีลาทีนิจ จตฺตาริ กสิณานีติ อิทญฺจ มนาปิยรูปานิ นีลาทีนิ สนฺธาย วุตฺตํ. อมนาปิยานิ ปน ตานิ ราคจริตสฺเสว สปฺปายานีติ. อานาปาณสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วจนโต อานาปาณํวิตกฺกจริตสฺสาติ วุตฺตํ. โมหจริโต ปน ปกติยา ปมาทพหุโล โหติ วิกฺขิตฺตจิตฺโตจ. อานาปาณญฺจนาม นิรนฺตรํ ปวตฺตมานํ ตสฺส สตึ อุปฺปาเทนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ ตํ โมหจริตสฺสสปฺปายนฺติ วุตฺตํ สิยา.

对于杂行者，不应给予两三种业处。因此，义注中不作此分别。一切在安止前分所行的欲界修习，都称为遍作修习。它又分为两种：临近安止的，因其靠近安止而生起，故称为近行修习；其余的则称为遍作修习。虽然遍作修习本质相同，但为了显示前后阶段的差异，义注中用两个名称来区分。这三种修习的具体差异将在后文说明。遍作相是指遍作修习的所缘，例如遍处圆盘等。虽然本质相同，但为了区分前后阶段，又分为取相与遍作相两类，它们的差异将在后文详细叙述。地遍是指以一张手四指或如谷场等大小的已作或未作的土面，因其能被完全遍满而称为遍。“遍”字意为全体，例如“以遍覆瞻部洲”。因此，无论在多大的土面上取相，都必须以心完全遍满它来取，而不是只取其一部分。所以说“地遍是指以土面能被完全遍满而称为遍”。其他遍处也是如此。在此，地遍是指未显现颜色的土面，以一体相安立的形状概念。水遍、火遍也是如此。风遍是指在触及之处以心作形而取的风团。青遍是指以青色为特征的统一的形状概念。黄遍、赤遍、白遍也是如此。光遍是指在某处可见的、以日月或火光为特征的形状概念。虚空遍是指在孔洞、窗户等处可见的、以虚空为特征的形状概念。膨胀相是指极度肿胀的尸体，因其丑恶而称为膨胀相。这是指那样的尸体。青瘀相是指当尸体腐烂时，舍弃了原有的颜色，再次变为青色。脓烂相是指当尸体再次腐烂，脓液从各处流出。断坏相是指在战场等地，被武器从中间斩断而放置的、形状被破坏的尸体。食残相是指被狗、豺等以各种方式啃食过部位的尸体。散乱相是指被狗、豺等撕成碎片，并被拖到各处，肢体散落的尸体。斩斫离散相是指肢体被武器砍成碎片，并被抛到各处的尸体。血涂相是指流血的尸体。虫聚相是指充满蛆虫的尸体。骨相是指整个骨架或单独的骨头。随念是指反复不断地忆念。忆念佛陀功德即佛随念。其他随念也是如此。其中，佛陀功德是指阿罗汉等功德。法功德是指善说等功德。僧伽功德是指善行道等功德。戒功德是指自身戒行的无毁等功德。施功德是指自身布施的离垢、离悭吝等功德。天随念是指自身能导向天、帝释、梵天之境的信心等功德。寂止是指通过行持、受持头陀支、禅那入定或观(vipassanā)而长期镇伏自身相续中的欲贪等烦恼，以及自身所证得的涅槃。死是指自身在同一生中蕴相续的坏灭。身是指毛发等各种身体部分的聚合体。入出息是指自身持续不断的入息和出息。慈意为润泽、柔和。其义为：它不散乱地摄持所缘众生的利益与安乐。或者说，它是友善的，或对朋友生起。其本质是对他人的利益而生起的无嗔。舍是指舍弃了对他人施予利益、随喜他人利益、去除他人不利益这三种行为，以“他们是自己业的主人”的方式，如理如实地看待他们。它就是如此生起的平等心。无量是指对无量众生生起。因为这些（慈悲喜舍）不应只对某些众生生起，而不对其他众生生起，所以它们没有范围的限制。即便如此，初学者也应首先对一个人修习，待其修习心得到熟练和证得殊胜后，再逐渐扩展到两三人等，并应突破界限，作有界遍满、无界遍满和方所遍满。然而，《分别论》(Vibhaṅga)中说“以慈俱心遍满一方而住”等，以及《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说“愿一切众生无怨”等慈心修法，应理解为是针对已获得慈心禅自在者而言的。这些（无量心）特别能直接对治嗔恚一类的烦恼。具足这些者，因其心恒常柔和，如同梵天，故称为梵。他们的住处即梵住。或者说，它是最胜者的住处，或最胜的住处，故称梵住。食是指以食、饮、嚼、尝四种方式摄入的食物。食厌想是指通过省察因食物而将体验的苦法，省察其本质的厌恶性，省察其储存、消化、排泄的果报与结果，从而断除对食物的贪著之想。四界差别是指分别观察身体中的地等四大种的自相，将它们一一区分并如实观察。因为通过它，四大种被确定、被辨别、被识别，所以称为四界差别。经中说“应修不净想以断除贪欲”，因此十不净……适合贪行者。贪行者是指以贪欲行事者。他有时也可能以嗔、痴或信心等其他（心所）行事，但他的贪欲是主要的。因此，他因主要的贪欲而被称为贪行者。其他（性格）也是如此。经中说“应修慈以断除嗔恚”，并且由于慈、悲、喜这三种梵住能依次作为嗔恚、恼害与不乐的出离，以及由于极清净的色遍并非嗔恚的所依，故说四无量……适合嗔行者。在此，这种性格分类仅对初学者有效。初学者无法修习舍。因为经中将舍说为第五禅那，所以如果前三种适合，那么随顺的舍也适合，因此总说四无量。否则，经中说“舍是贪的出离，即舍心解脱”，那么舍也应该说适合贪行者。（说）青等四遍（适合嗔行者），是指悦意的青等色。而不悦意的（青等色），则适合贪行者。经中说“应修入出息念以断除寻”，因此入出息念适合寻行者。而痴行者本性放逸散乱，持续运行的入出息能够唤起他的正念，因此也说它适合痴行者。

[๒๔๔] วิภาวนิยํ ปน

[244] 然而，应当辨明。

พุทฺธิวิสยภาเวน โมหปฏิปกฺขตฺตาติ การณํ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ.

所说的理由是：“因其是智慧的所缘境，且对治愚痴。”但这理由似乎并不妥当。

เอวญฺหิ [Pg.420] สติ โส พุทฺธิจริเตน สห วตฺตพฺโพ สิยาติ. กามญฺจ พุทฺธคุณาทโยปิ เอกนฺเตน พุทฺธิวิสยาเอว โหนฺติ. เต ปน วิเสสโต สทฺธํ อุปพฺรูหยนฺตีติ วุตฺตํ พุทฺธานุสฺสติ อาทโย.ล. สทฺธาจริตสฺสาติ. ปรมตฺถโต สุขุมตรานิ มรณาทีนิ วิปุลพุทฺธีนํ เอว วิสยานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ มรณ. ล. พุทฺธิจริตสฺสาติ. เสสานิปนสพฺพานิปีติ จตฺตาริ ภูต กสิณานิ ทฺเว อาโลกากาสกสิณานิ จตฺตาโร อารุปฺปาจาติ ทสวิธานิ กมฺมฏฺฐานานิ. ตตฺถาปีติ เตสุ ทสสุ เสส กมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปุถุลํ ขลมณฺฑลาทิปมาณํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ. สมฺพาธสฺมิญฺหิ โอกาเส จิตฺตํ ภิยฺโย สํโมหํ อาปชฺชตีติ. ขุทฺทกํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลปมาณํ วิตกฺกจริตสฺเสว สปฺปายํ. มหนฺตญฺหิ วิตกฺกสนฺธาวนสฺส ปจฺจโย โหตีติ. ตตฺถจ วิตกฺกจริตสฺเสวาติ เอตฺถ เอวสทฺโท ขุทฺทกนฺติปเท ยุชฺชติ. วิตกฺกจริตสฺส ขุทฺทกเมว สปฺปายํ. น ปุถุลนฺติ. สพฺพญฺเจตํ อุชุวิปจฺจนิกวเสนเจว อติสปฺปายตายจ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา สทฺธาทีนญฺจ อนุปการิกา กุสลภาวนานาม นตฺถีติปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปริกมฺมภาวนา ลพฺภเตว ปริกมฺเมน วินา เอกสฺสปิ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนโต. ทสสุกมฺมฏฺฐาเนสุอุปจารภาวนาว สมฺปชฺชติ นตฺถิ อปฺปนา. กสฺมา อิติ เจ. พุทฺธ ธมฺม สงฺฆ สีล จาค เทวตา อุปสม คุณานํ ตาว คมฺภีรตาย นานาปฺปการคุณา นุสฺสรณาธิมุตฺตตายคาติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ คมฺภีร ตายาติ เอเตน เอเกกสฺสปิ คุณปทสฺส คมฺภีรตฺตา ตพฺพิสโย สมาธิ มหาสมุทฺเท สสโก วิย ตตฺถ อปฺปนํ ปตฺวา นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาตุํ นสกฺโกตีติ ทสฺเสติ. นานาปฺปการ คุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตายวาติ เอเตน เตสํ คุณานํ อตปฺป นิยสภาวตฺตา เอตฺตเกเอว คุณปเท ฐตฺวา อปฺปนํ ปาเปสฺสามีติ อตฺตโน จิตฺตํ สนฺธาเรตุํปิ นสกฺโกตีติ ทสฺเสตีติ. เสเสสุ ปน มรณสญฺญาววตฺถาเนสุ มรณํ ตาว สภาว ธมฺมตฺตา สํเวชนียธมฺมตฺตาจ อิตรานิจ ทฺเว สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา [Pg.421] อปฺปนาย ปติฏฺฐา นโหนฺตีติ. ยทิเอวํ กสฺมา โลกุตฺตรชฺฌานานิ อติคมฺภีเร นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. ทุตียจตุตฺถารุปฺปชฺฌานานิจ ปถมตตียารุปฺป สงฺขาเต สภาวธมฺเมติ. วุจฺจเต, โลกุตฺตรชฺฌานานิ ตาว วิสุทฺธิโต สมฺมสนญาณโตจ ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อุปรุปริปวตฺตานํ วิสุทฺธิภาวนานํ พเลน อติคมฺภีเรปิ นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. อารุปฺปชฺฌานานิจ อปฺปนาปตฺตสฺเสว ปญฺจมชฺฌานสมาธิสฺส อุทยมตฺตานิ โหนฺตีติ อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตกรเณน สภาวธมฺเมปิ อารมฺมเณ อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตตฺถาปีติ เตสุ สมตึสอปฺปนากมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปญฺจกชฺฌาเน นิยุตฺตานิ ปญฺจกชฺฌานิ กานิ. ฌานปญฺจกสฺส อารมฺมณภาวโยคฺยานีติ วุตฺตํโหติ. ปฏิกูลารมฺมณานินาม อติอนิฏฺฐานิ ลูขานิ จิตฺตรภิชนเน ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ น ตานิ อตฺตนิ จิตฺตํ โรเจตฺวา ถเปตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา วิตกฺเกน วินา จิตฺตํ ตตฺถ เอกคฺคํ หุตฺวา น ติฏฺฐติ. วิตกฺกพเลเนว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ทสอสุภา.ล. ปถมชฺฌานิกาติ. ยทิเอวํ กถํ เตสุ โสมนสฺสชฺฌานํ โหตีติ นีวรณสนฺตาปํ ปหานพเลนเจว ตํ ตํ อานิสํสทสฺสน ญาณพเลนจ. พฺยาธิทุกฺขปีฬิตสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปวตฺติยํ วิย พหุํ ทานิ เวตฺตนํ ลภิสฺสามีติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผจฺฉฏฺฏกสฺส คูถราสิทสฺสเน วิย จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตาทโย ตโย พฺรหฺมวิหารา โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทวิหึ สาอรตีนํ นิสฺสรณภูตา โหนฺตีติ น เต กทาจิ โสมนสฺเสน วินา อปฺปนํ ปาปุณนฺตีติ วุตฺตํ เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกาติ. อุเปกฺขา ปน สตฺเตสุ สพฺพโส อุทาสินปกฺเข ฐตฺวา ภาวิตพฺพตฺตา กทาจิปิ อุเปกฺขาเวทนาย วินา อปฺปนํ นปาปุณาตีติ วุตฺตํ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. จตฺตาโรปนอารุปฺปาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีนิ จตฺตาริ อารุปฺปารมฺมณานิ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํอารมฺมณานุรูปํ. อารมฺมเณน วินา ปริกมฺมํนาม น สิชฺฌติ. อารมฺมณสฺส สุฏฺฐุ [Pg.422] ทฬฺหวิภูตคหณสงฺขาเตน อุคฺคเหน วินา อารมฺมณสมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. อสติจ อารมฺมณสมฺปตฺติยา อุปจารชฺฌานํปิ ตาว น สมฺปชฺชติ. ปเคว อปฺปนาฌานนฺติ วุตฺตํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ.ล. ลพฺภนฺเตวาติ. ตตฺถ สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํกมฺมฏฺฐานานุรูปํ. ปริยาเยนาติ อิทํ ปน กสฺสจิ อารมฺมณสฺส จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว อวิภูตตรตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน ปถมํ สภาวธมฺมํ คณฺหิตฺวา ปจฺฉา ตาทิเส ตทากาเร ตํสณฺฐาเน ปญฺญตฺตารมฺมเณ อุปจาโรวา อปฺปนาวา ปวตฺตติ. ตตฺเถว ปฏิภาคนิมิตฺตํนาม ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปฏิภาค นิมิตฺตํปนาติอาทิ. วุตฺตเมวตฺถํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ตตฺถหีติอาทิมาห. เอวํ สมถกมฺเม ปถมํ อุคฺคหโกสลฺลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภาวนาวิธานํ ทสฺเสนฺโต กถนฺติอาทิ มาห. นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาติ อารมฺมณสฺส ยถา สณฺฐิตํ อาการํ จิตฺเต อุปรุปริ วิภูตํ กตฺวา คณฺหนฺตสฺส สมนุปสฺสนฺตสฺส. สาจภาวนาติ อุคฺคหณากาเรน ปวตฺต ชวนวีถิปรํปรสงฺขาตา สา จิตฺตภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม. ปุนปฺปุนํ กรณวเสน วฑฺฒนาการสณฺฐิตตฺตา. สมุคฺคหิตํ โหตีติ วตฺวา ยถา สุฏฺฐุ อุคฺคหิตํ สมุคฺคหิตํนาม โหติ ตํ ทสฺเสตุํ จกฺขุนาปสฺสนฺตสฺเสวมโนทฺวารสฺส อาปาตมาคตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ มโนทฺวารสฺสอาปาตมาคตนฺติ จกฺขูนิ นิมฺมิลิตฺวาวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐตฺวาวา อาวชฺชนฺตสฺส จกฺขุนา ทิฏฺฐสทิสํ มโนทฺวาเร ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ. อุคฺคหนิมิตฺตํนาม. สุฏฺฐุ อวินสฺสมานํ กตฺวา คหิตตฺตา. สาจ ภาวนา สมาธิยติ. น ตาว ภาวนนฺตรภาวํ ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. ตถา สมาหิตสฺสาติ เตน มตฺถกปตฺเตน ปริกมฺมสมาธินา สมาหิตสฺส เอตสฺส โยคิโน. ตโตปรนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตุปฺปตฺติ โต ปรํ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส จิตฺเต สนฺนิสินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อนุยุญฺชนฺถสฺสาติ นิรนฺตรํ ปทหนฺตสฺส. ตปฺปฏิภาคนฺติ สภาว ธมฺมภูเตน เตน อุคฺคหนิมิตฺเตน สทิสํ. วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตนฺติ เมฆวลาหกนฺตรโตวา ราหุมุขโตวา นิกฺขนฺตจนฺทมณฺฑลํ วิย [Pg.423] สภาวธมฺมภูตา อุคฺคหนิมิตฺตโต วิมุจฺจิตฺวา วิสุํ อุปฏฺฐิตํ. ตโตเยว ปญฺญตฺติสงฺขาตํ นิมิตฺตปญฺญตฺติอิติ กถิตํ. ภาวนา มยนฺติ เกวลํ ภาวนาจิตฺตพเลน ปสิทฺธํ. อาลมฺพณนฺติ ตเทว สมุคฺคหิตํ นิมิตฺตาลมฺพณํ จิตฺเตสนฺนิสนฺนํสมปฺปิตํโหตีติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺตาเน สนฺนิสินฺนํ นิจฺจลภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา สุฏฺฐุ อปฺปิตํ ปเวสิตํ โหติ. ตนฺติ นิมิตฺตาลมฺพณํ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา จนฺทมณฺฑลาทิกสฺส วิย ตสฺส นิมิตฺตาลมฺพณสฺส ปริสุทฺธปริโยทาตภาเวน อุปฏฺฐิตตานาม กิเลสมลวิกฺขมฺภเนน ปริสุทฺธปริโยทาตภาวํ ปตฺวา โอภาสชาตสฺส จิตฺตสฺส วเสเนว โหติ. น ตสฺส อาลมฺพณสฺส วเสน. นหิ ปญฺญตฺติ ธมฺเม ตาทิโส คุโณนาม อุปลพฺภตีติ. ตสฺมา ปฏิภาค นิมิตฺเต สมุปฺปนฺเน นีวรณสงฺขาตานํ ปฏิพนฺธกธมฺมานํ วิกฺขมฺภิตตา สิทฺธา โหตีติ วุตฺตํ ตโตปฏฺฐายาติอาทิ. ปฏิพนฺธนฺติ นีวาเรนฺติ นิสฺสรณปกฺขิกํ จิตฺตํ ปาเตนฺตีติ ปฏิพนฺธา. นีวรณ ธมฺมา. วิเสเสน ปหีนา ปฏิพนฺธา เอตายาติ ปฏิพนฺธวิปฺปหีนา. สมาเสวนฺตสฺสาติ สุฏฺฐุ อาเสวนฺตสฺส. สตฺตวิธํ นิมิตฺต รกฺขณวิธานํ สมฺปาเทตฺวา จกฺกวตฺติคพฺภํ วิย สุฏฺฐุ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ ภาวนาวเสน เสวนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

这样，它就应该与慧行者的一起说。诚然，诸佛功德等也唯是佛陀的境界。但彼等特别能增长信，故说佛随念等，此乃为信行者而说。从究竟义上说，更微细的死等业处，唯是具广大智慧者的境界，故说死随念，此乃为慧行者而说。其余一切也是如此，即四界遍、二光明与虚空遍、四无色，此为十种业处。即使在这十种业处中，广大的，如打谷场等量，适合痴行者，因为在狭窄处，心更容易生起迷乱。微小的，如一张手(vidatthi)或四指的量，则唯适合寻行者，因为广大的所缘会成为寻思奔驰的助缘。此处“唯”字是与“微小”一词连用，意指微小量唯适合寻行者，而非广大量。此皆是从直接对治与最为适宜两方面而说。义注中也说：没有不镇伏贪等烦恼、不助益信等善法的善修习。于一切处，即于所有四十种业处中，遍作修习必定可得，因为若无遍作，任何一种业处都无法成就。在十种业处中，仅能成就近行修习，而无安止。若问为何？义注中说：因为佛、法、僧、戒、施、天、寂止等功德甚为深奥，且心倾向于随念种种功德。此处“深奥”是说，每一功德之词都甚为深奥，以此为所缘的定，犹如大海中的兔子，无法于中证得安止而稳固住立。“倾向于随念种种功德”是说，由于那些功德无有满足之性，行者无法安住于少许功德之词而令自心确定“我将证得安止”。在其余的死随念、食厌想与四界分别中，死亡是自性法与能引生悚惧之法，其余二者也因是自性法而甚为深奥，故不能作为安止的依处。若如此，为何出世间禅那能于极深奥的、名为涅槃的自性法中证得安止？第二与第四无色禅那亦能于名为第一与第三无色禅那的自性法中证得安止？答曰：出世间禅那从清净与思惟智开始，通过次第向上发展的清净修习之力，即使于极深奥的、名为涅槃的自性法中，也能以安止的方式住立。而无色禅那仅是已得安止的第五禅那定升起而已，仅通过超越所缘，即使于自性法所缘中，也能以安止的方式住立。即使在那些，即三十种安止业处中，与五种禅相应的业处是哪些五种禅？是说适合作为五种禅的所缘。不净所缘极为可厌、粗劣，于生起心之喜乐方面甚为无力，故不能令心欢喜安住于彼。因此，无寻时，心不能于彼处专一安住，唯依寻力而住立，故说十不净等为初禅的业处。若如此，如何于彼等生起喜俱禅那？是依断除诸盖热恼之力，及见其利益的智慧之力。当知，此犹如为病苦所逼的病人进行吐泻；又如清除花秽者见到粪堆时，因看到‘我现在将获得许多报酬’的利益而心生欢喜。慈等三梵住是出离嗔、害与不乐的法门，而此三者是由忧而生起的，故彼等绝不会在无喜俱的情况下证得安止，故说慈等三为四种禅的业处。舍则须于诸有情完全住于中立之位而修习，故绝不会在无舍受的情况下证得安止，故说舍为第五禅的业处。四无色者，即由揭开遍相而显现的虚空等四种无色所缘。于一切处，即于所有四十种业处中。如其所应，即随顺各各所缘。无所缘则遍作不成。若无以善、坚固、明显地把握所缘而被称为的“取”，则无所谓所缘成就。若无所缘成就，近行禅尚不得成就，何况安止禅！故说遍作相……必定可得。其中，于一切处，即于所有四十种业处中。如其所应，即随顺各各业处。以“次第”说，是因对某些人而言，即使眼见所缘，仍不甚明显。若先把握自性法，后于如是相、如是状、如是形的施设所缘中，生起近行或安止，于彼处即可得名为似相，故说“似相”等。为坚固已说之义，而说“于此”等。如是，于止业中先开示取相善巧，今为从头开示修习方法，而说“云何”等。所谓“取相”，即于心中将所缘如其所住之相，一次又一次地令其显现而把握、随观。此修习，即以取的方式而转起的速行心路相续，名为遍作修习，因以反复造作而有增长之相。说完“已善取”，为开示如何为善取、极善取，而说“如眼见者，入意门之境”。此处“入意门之境”是说，闭上眼睛或住于他处而作意时，如眼所见之相呈现于意门。此即名为取相，因已善取而不失。此修习令心入定，其意为尚未达到另一修习阶段。如是入定者，即指以此达到顶点的遍作定而入定的瑜伽行者。此后，即取相生起之后。此句与‘当持续修习时，（似相）安坐于心中’相连接。此处，“持续修习”意为“不间断地精进”。所谓“彼之似相”，即与自性法之取相相似。所谓“脱离事物法”，即如月轮从云隙或罗睺(Rāhu)口中而出，从自性法之取相中解脱，单独显现。因此被称为施设，即“相施设”。所谓“由修习所成”，即纯由修习心力所成就。所谓“所缘”，即彼善取之相所缘安坐、善置于心中。亦即于意门心相续中安坐，以不动之相而住，善置、进入。此句与‘那被称为相所缘’相连接。因为彼相所缘如月轮等，以清净皎洁之相而显现，是依于镇伏了烦恼之垢而生起光明的心的力量，而非依于彼所缘的力量。于施设法中，实不可得如是功德。因此，当似相生起时，镇伏名为‘障碍’的诸盖法之事即已成就，故说“从是”等等。障碍、阻碍、令倾向出离之心堕落，故为障碍，即诸盖法。于此，障碍被特别断除，故为“障碍已除”。所谓“善修习者”，即善于修习者。意思是说，成就七种守护相之法，如守护转轮王之胎藏般善加守护，以反复修习而修习。

อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ;

อิริยาปโถติ สตฺเต เต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย.

住所、行处、言语、人、食物、时节、威仪，于此七种不适宜者，应远离之。

สปฺปาเย สตฺต เสเวถ, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต;

นจิเรเนว กาเลน, โหติ กสฺสจิ อปฺปนาติ หิ วุตฺตํ.

应亲近七种适宜者，如是行持，不久之后，某人便能获得安止，诚如所言。

รูปาวจรปถมชฺฌานํอปฺเปตีติ กามตณฺหาย วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา สาติสยํ สณฺหสุขุมภาวปฺปตฺตํ อุปจารชฺฌานโต สตคุเณนวา สหสฺสคุเณนวา ถิรตรชฺฌานงฺคยุตฺตํ รูปาวจร สงฺขาตํ ปถมชฺฌานํ ตสฺมึ นิมิตฺเต อนุปวิสิตฺวา วิย วตฺตตีติ อตฺโถ. ตเมว ปถมชฺฌานํ วสีภูตํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจสุ วสีตาสุ ปน ปถมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปถมํ วิตกฺกํ อาวชฺชติ. ตโต วิจารํ. ตโต ปีตึ. ตโต สุขํ. ตโต สมาธึ. ตโต [Pg.424] ปุน วิตกฺกํ. ตโต วิจารนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ ฌานงฺคานิ อาวชฺชนฺตสฺส ยทา ตํตํฌานงฺคาลมฺพณา จิตฺตวารา อนฺตรนฺตรา กติปยภวงฺเคหิ อนฺตริตา หุตฺวา นิรนฺตรภูตา วิย ปวตฺตนฺติ. ตทา อาวชฺชน ปจฺจเวกฺขน วสิตาโย วสีภูตานาม โหนฺติ. เอตา ปน สพฺพญฺญุพุทฺธานํ มตฺถกปฺปตฺตา โหนฺติ. เตสญฺหิ ยมกปาฏิ หาริยาทิกาเลสุ ลหุกปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ตํตํฌานงฺคา รมฺมณาจิตฺตวาราปิ จตุปญฺจชวนิกาเอว ปวตฺตนฺติ. อนฺตรภวงฺคานิปิ ปจฺฉิมวารสฺส อุปจาร ภูตานิ ภวงฺค จลน สงฺขาตานิ ทฺเวเอว ปวตฺตนฺติ. ยตฺถ อปรํ ฌานงฺคํ อาปาต มาคจฺฉติ. นหิ อารมฺมเณ อาปาตํ อนาคเต ภวงฺคํ จลติ. นจ วินา ภวงฺคจลเนน อาวชฺชนุปฺปตฺตินาม อตฺถีติ. ถเปตฺวา สพฺพญฺญุพุทฺเธ อญฺเญสํ วสิภาวปตฺตานํปิ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคจาเร คณนานาม นตฺถีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน อยํ ปน มตฺถกปฺปตฺตาวสี ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาเล ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ วุตฺตํ. ฌานสฺส สีฆตรํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสีนาม. เตเนว หิ ปาฬิยํ สมาปชฺชเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ วุตฺตํ. เอสนโย เสสาสุปีติ. ตถา สมาปชฺชิตํ ฌานํ อจฺฉรามตฺตาทิวเสน อติปริตฺตกํปิ ขณํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสีนาม. สมาปชฺชิตชฺฌานโต สีฆตรํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสีนาม. ปจฺจเวกฺขนวสี ปน อาวชฺชนวสิยา สิทฺธาย สิทฺธาเอว โหตีติ.

所谓“令色界初禅生起”，其义为：超越欲贪之境，达至极为善妙微细之境，与比近行定稳固百倍乃至千倍的禅支相应，此名为色界初禅，犹如进入彼相(nimitta)而住。此与“已善巧驾驭彼初禅”相关。于五自在中，从初禅出定后，先转向寻，其次伺，其次喜，其次乐，其次定，复次转向寻，其次伺，如是数数转向禅支。当以各禅支为所缘的心路过程，虽为若干有分(bhavaṅga)所间断，却如无间断般生起时，此即名为转向与省察自在。此等自在，于一切智佛陀达到顶峰。彼等于示现双神变(yamakapāṭihāriya)等时，欲令心行迅速，以各禅支为所缘的心路过程仅经四、五个速行心即生起。中间的有分亦仅作为最后心路过程之近行，以有分动摇(bhavaṅgacalana)之相生起二次。于此，另一禅支现起。所缘未现起时，有分不动摇；无有分动摇，亦无转向心生起。如《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)所言：“除一切智佛外，其余已得自在者，其中间有分之流转，无有定数。”而《清净道论》(Visuddhimagga)则言：“此达顶峰之自在，世尊于示现双神变时得之，或余人于类似之时得之。”能疾速入禅，名为入定自在。是故圣典中言：“于入定无有迟缓。”此理亦通于其余自在。能将已入之定，随意安住弹指等至短之时分，名为决意自在。能从已入之定疾速出定，名为出定自在。至于省察自在，则于转向自在成就时，自然成就。

วิภาวนิยํ ปน

然而，于《阐明疏》(Vibhāvanī)中，

ยตฺตกํ กาลํ อิจฺฉติ. ตตฺตกํ จิรตรํ ฌานํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสิตานามาติปิ วุตฺตํ. ตถา ปริจฺฉินฺน กาลโต อนฺโต อวุฏฺฐหิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสเนว วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตานามาติ. ตํปิ ยุชฺชติเยว.

又言：“欲安住多久，即能安住禅定多久之能力，名为决意自在。”同样，“于限定时间内不出定，并能依所限定之时而出定之能力，名为出定自在。”此说亦为合理。

ปาฬิยญฺหิ ปถมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติอาทินา สีฆตรํวา โหตุ. [Pg.425] จิรตรํวา. ยตฺตกํ กาลํ ฌานํ ถเปตุํวา ยตฺตเก กาเล ตโต อุฏฺฐาตุํวา อิจฺฉติ. ตตฺตกํ กาลํ อนูนํวา อนธิกํวา กตฺวา อธิฏฺฐาตุํวา วุฏฺฐาตุํวา สมตฺถตาปิ ทสฺสิตาเยว โหตีติ. เอวญฺจสติ วุฏฺฐานวสิตาปิ อธิฏฺฐานวสิตาย สิทฺธาย สิทฺธาเอวาติ ตาสํ ทฺวินฺนํ วิเสสกปฺปนาปิ นิปฺปโยชนา โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. วสนํ วสี. สมตฺถตาติ อตฺโถ. อิสฺสร ภาโวติ วุตฺตํ โหติ. วสีเอว วสิตา. ยถา เทโวเอว เทวตาติ. กตฺวา ปทหโตติ สมฺพนฺโธ. วิตกฺกาทิกํ โอฬาริกงฺคํ ปหานายาติ เอตฺถ ปถมชฺฌานํ ตาว วสีภูตํ กตฺวา ฐิตสฺส วิตกฺโก โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ. ตทา อโหวตเม อวิตกฺกํ ฌานํ อสฺสาติ เอวมสฺส อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา อวิตกฺกํ ฌานํ สมาปชฺชิสฺสามีติ ปุน ตสฺมึ ปฏิภาคนิมิตฺเต ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส สา ภาวนา วิตกฺกวิราคภาวนานาม โหติ. สาปิ ยาว วิตกฺเก นิกนฺติ น ปริยาทิยติ, ตาว ปริกมฺมภาวนานาม. ปริยาทินฺนาย ปน วิตกฺกนิกนฺติยา อุปจาร ภาวนานาม โหติ. เอสนโย เสสชฺฌานุปจาเรสุปิ. เอวํ ตํตํฌานงฺควิราคภาวนาพเลน วิตกฺกาทิกสฺส โอฬาริกสฺส ตสฺส ตสฺส ฌานงฺคสฺส ปชหนตฺถาย. วิจาราทิสุขุมงฺคุปฺปตฺติยาติ วิจาราทีนํ สุขุมานํ จตุนฺนํ ติณฺณํ ทฺวินฺนํ ปุน ทฺวินฺนํวา ฌานงฺคานํ เตน เตน วิตกฺกาทินา โอฬาริเกน องฺเคน วินา ปุน อุปฺปตฺติยา. ปาหโตติ ปทหนฺตสฺส. ปธานนามกํ อาตาปวีริยํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ทุตียชฺฌานาทโยติ ทุตียชฺฌานาทีนิ เสสรูปาวจรชฺฌานานิ. ยถารหนฺติ อิทํ ทฺวาวีสกมฺมฏฺฐาเนสุ ทุตียชฺฌานาทีนํ อนุรูปานิ กสิณอานาปาณานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อวเสเสสุ ปน อฏฺฐารสกมฺมฏฺฐาเนสุ ยสฺมา อรูปชฺฌานานิ นาม อารมฺมณาติกฺกมนวเสเนว ปวตฺตนฺติ. ตทติกฺกมนตฺถญฺจ กสิณุคฺฆาฏนํนาม โหติ. ตสฺมา เยสุ ตทุคฺฆาฏนํ สมฺภวติ. ตานิเยว กสิณานิ ทสฺเสตุํ อากาสวชฺชิตกสิเณสูติ วุตฺตํ. อากาสกสิณญฺหิ อุคฺฆาฏียมานํปิ อากาส เมว โหตีติ นตฺถิ ตตฺถ ตทติกฺกมนสมฺภโวติ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ ยถาทิฏฺเฐ [Pg.426] กสิณนิมิตฺเต กสิณนิมิตฺตสญฺญํ อกตฺวา ตตฺถ อากาสํ อนนฺตํ อากาสํ อนนฺตนฺติ อากาสสญฺญํ ปวตฺเตนฺตสฺส จิตฺเต ตํกสิณนิมิตฺตํ อนฺตรธายติ. ตปฺปมาณํ อากาสเมว อุปฏฺฐาติ. เอวํ กสิณสญฺญาวิธมเนน อากาสสญฺญาปวตฺตเนนจ ยํกิญฺจิ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา วิโยเชตฺวาติ อตฺโถ. ลทฺธํ อากาสํ อารพฺภาติ ปาฏฺฐเสเสน สมฺพนฺโธ. เอสนโย ปถมา รุปฺปวิญฺญาณนฺติอาทีสุปิ. อนนฺตวเสนาติ อนนฺตํ อากาสนฺติ เอวํ ปวตฺตมนสิการวเสน. สนฺตเมตํ ปณีตเมตนฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ตถา สมฺภาเวตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสปิ อารมฺมณสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา อุปริ ฌานํ โหติเยวาติ วุตฺตํ จตุตฺถารุปฺปมปฺเปตีติ. ปริกมฺมํกตฺวาติ โส ภควา อิติปิ อรหนฺติอาทินา สมนุสฺสรณปริกมฺมํ กตฺวา. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ พุทฺธคุณาทิเก อาลมฺพเณ. ภูมตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. นิมิตฺเตติ ตสฺส อารมฺมณสฺส อาการสงฺขาเต นิมิตฺเต. ภาวลกฺขเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. สาธุกมุคฺคหิเตติ อารมฺมณสฺส วิภูตตร วเสนวา จิตฺตสฺส ตสฺมึ นินฺนโปณปพฺภารวเสนวา สุฏฺฐุ อุคฺคหิเต. อุปจาโรจ สมฺปชฺชติ อริยสาวกานํ ทิฏฺฐสจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. อิตเรสํปิ วา มรณสญฺญาววตฺถาเนสูติ. เอตฺถจ นีวรณวิกฺขมฺภเนน ฌานงฺคปาตุภาเวนจอุปจารสมฺปทา เวทิตพฺพา. เอวํ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุยถารหํสมถชฺฌานานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวาอิทานิเตสุสมถชฺฌาเนสุกสิณชฺฌานานํ นิสนฺทภูตํอภิญฺญา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ อภิญฺญาวเสนปวตฺตมานนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย กตาธิกาโร โหติ. อาสนฺนภเว สมถชฺฌาเนสุ กตาภิโยโควา โหติ, ปูริตโพธิสมฺภาโร มหาปุริส ชาติโกวา. ตสฺส อฏฺฐวิเธสุ นววิเธสุวา สมถชฺฌาเนสุสิชฺฌ มาเนสุ อภิญฺญาปิ สิชฺฌติเยว. รูปชฺฌานมตฺเตสุปิ สิชฺฌนฺเตสุ สิชฺฌติ เยวาติปิ วทนฺติ. เตเนว หิ อฏฺฐสาลินิยํ วิสุทฺธิมคฺเคจ อารุปฺปชฺฌานานํปจฺจยภาวํอนุปคตสฺสปิอากาสกสิณชฺฌานสฺส อภิญฺญาปาทกตาสมฺภโว วุตฺโตติ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน นหิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาวํ วินา อุปริ [Pg.427] อภิญฺญาธิคโม โหตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน ถเปตฺวา ปุริส วิเสเส อวเสสานํ พหูนํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ สาธารณวเสน วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. เตเนว หิ วิสุทฺธิมคฺเค อิเมหิ ปน จุทฺทสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ อปริทเมตฺวา ปุพฺเพ อภาวิตภาวโน อาทิกมฺมิโก โยคาวจโร อิทฺธิวิกุพฺพนํ สมฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตาทิสานํ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาวานํ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ กสิณา นุโลมโต กสิณปฏิโลมโตติอาทินา นเยน วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ อากาเรหิ อตฺตโน รูปปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ ปริทเมตฺวา ติกฺขํ สูรํ อภินีหารกฺขมํ กตฺวา อิทานิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กริสฺสา มีติ อารภนฺตานํ อภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานํ ปน รูปาวจรปญฺจ มชฺฌานํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารหํ อปฺเปตีติ โยชนา เวทิตพฺพา. อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ อภิญฺญาย ปาทกตฺถาย ยํอภิญฺญาชาติกํ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ สพฺพปถมํ สมาปชฺชิยติ. ตโต ภวงฺคปวตฺติวเสน วุฏฺฐหิตฺวา. อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. สวตฺถุกํ สตรูปสหสฺสรูปาทิกํ นิมฺมิตรูปํ. ตํ อธิฏฺเฐยฺยํ อาทิ ยสฺส อวตฺถุกสฺส อาวิภาวติโรภาวาทิกสฺส กมฺมสฺสาติ อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ. อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํกโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ อิทฺธิวิเธ ตาว ยํยํสตาทิกํ นิมฺมิตรูปํวา อาวิภาวาทิกํ นิมฺมิตกมฺมํวา นิปฺผาเทตุํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ อวชฺชิตฺวา สลฺลกฺเขตฺวา สตํ โหมิ สหสฺสํ โหมีติวา สตํ โหตุ สหสฺสํ โหตูติวา อิทญฺจิทญฺจ โหตุ เอวญฺเจวญฺจ โหตูติวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ทิพฺพโสตาทีสุ ปน ยํ ยํ อารมฺมณํ โสตุํวา ปสฺสิตุํวา ชานิตุํวา อนุสฺสริตุํวา อิจฺฉติ. ตํ ตํ สลฺลกฺเขตฺวา อสุกสฺส อสุกานํวา สทฺทํ สุโณมีติอาทินา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. อฏฺฐกถายํ ปน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ อาคตเมว. ยถาห อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ. สตํ โหมีติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว สตํ โหตีติ. [Pg.428] ตตฺถจ อาทิโต ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ ปริกมฺม จิตฺตสฺส สมาทานตฺถาย โหติ. ปจฺฉิมํ ปน อภิญฺญาย อนุ พลปฺปทานตฺถายาติ. ตถา หิ ปาทกชฺฌานพเลน สุฏฺฐุ สมาหิตํ ปริกมฺมจิตฺตํนาม อตฺตโน วิสเย อภิญฺญาจิตฺตคติกํ โหติ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสรณกาเล เตเนว จิตฺเตน ตสฺมึ ภเว อตีตํ ธมฺมชาตํ ยาว ปฏิสนฺธิยา ชานาติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํ ปริกมฺมสมาธิญาณนฺติ วุตฺตํ. อตีตํสญาณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เสสาภิญฺญาสุปิ ตสฺส ญาณสฺส วิสยวิเสโส ยถารหํ วตฺตพฺโพติ. เถเรน ปน ปจฺฉิมํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํนาม น สพฺเพสํ โหติ. น หิ อภิญฺญาสุ วสีภาวปตฺตานํ ปุน ปาทกชฺฌาเนน กิจฺจํ อตฺถีติ กตฺวา ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปาทีสุอาลมฺพเณสุยถารหมปฺเปตีติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาณํ ตาว เตกาลิกภูเตสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ. ตญฺหิ รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ยํ ยํ นิปฺผาเทติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปน กายคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา ทิสฺสมาเนนกาเยน อากาเสคมนกาเล อตีตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารพฺภ ปวตฺตติ. กายํ จิตฺตคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา อทิสฺสมาเนน กาเยน คมนกาเล ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปกายํ อารพฺภ ปวตฺตติ. ตถาปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ญาณสฺส กิญฺจิรูปํ อารมฺมณ มตฺตํ โหติ. กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ. กิญฺจิ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อนาคเต อิทํนาม โหตูติ อธิฏฺฐาน กาเล อนาคตํ ตํตํรูปธมฺมํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ. ปจฺจุปฺปนฺโน สทฺโท ทิพฺพโสตสฺส อารมฺมณํ โหติ. อตีเต สตฺตทิวสานิ อนาคเต สตฺตทิวสานีติ เอตฺถนฺตเร กาเล อตีตา นาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปรสฺสจิตฺตํ จตฺตาโรวา ขนฺธา เจโตปริย ญาณสฺส. จิตฺตญฺหิ ชานนฺโต ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมํปิ อิจฺฉนฺโต ชานิสฺสติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน กุสลา ขนฺธา เจโต ปริยญาณสฺส ยถากมฺมุปคญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ ญาณทฺวยํ เอกโต กตฺวา วุตฺตํ. เอตฺถจ อฏฺฐกถายํ ตาว ปรจิตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาลมฺพณตานาม สนฺตติวเสนวา อทฺธา วเสนวา [Pg.429] โยชิตา. ยทิ หิ ขณิกวเสน โยเชยฺย. อาวชฺชเน ปจฺจุปฺปนฺนํ ยํกิญฺจิ เอกํ จิตฺตํ อาวชฺเชตฺวา นิรุทฺเธ ชวนานิปิ ตเทว อาวชฺชเนน สทฺธึ นิรุทฺธํ อตีตํ คณฺหนฺตีติ ตานิ กาลโต อาวชฺชเนน สห ภินฺนาลมฺพณานิ นาม โหนฺติ. นจ อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน กาลมตฺเตนาปิ เตสํ เตน สห ภินฺนาลมฺพณตา อฏฺฐกถาจริเยหิ อนุ มตาติ. ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ ปจฺจุปฺปนฺนํนาม สนฺตติวเสน อทฺธาวเสนจ คเหตุํ ยุตฺตนฺติ. มูลฏีกายํ ปน ขณิกปจฺจุปฺปนฺน วเสเนว โยชิตํ. นหิ อภิธมฺเม อตีตารมฺมณตฺติกํ สนฺตติ อทฺธานวเสเนว วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. อิตรถา ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ วตฺตพฺโพ สิยา. น ตุ วุตฺโต. อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติจฺเจว ปน วุตฺโต, ตสฺมา อาวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ จิตฺตานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา ขณวเสน สหุปฺปนฺนานิ ปรสฺส จิตฺตานิคณฺหนฺตีติ ยุตฺตํ, นจ ตานิ ธมฺมโต ภินฺนา ลมฺพณานินาม โหนฺติ. คหณา การสฺส อภินฺนตฺตา. อาวชฺชนํปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชติ. ชวนานิจ จิตฺตํ จิตฺตนฺเตว ชวนฺติ. ตานิจ สพฺพานิ จิตฺตานิเอว โหนฺตีติ. อตีตานนฺตร จุติโต ปน ปฏฺฐาย อตีตา ขนฺธา ขนฺธุปนิ พนฺธา นาม โคตฺตกสิณ นิมิตฺตาทิกา ปญฺญตฺติโย นิพฺพานญฺจ ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทิพฺพจกฺขุสฺสาติ เอวํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารห มปฺเปตีติ. อิทานิ อภิญฺญาวเสน ปวกฺขสฺส ตสฺส ปญฺจมชฺฌานสฺส กิจฺจเภเทน ปเภทํ ทสฺเสตุํ อิทฺธิวิธนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ยํ ยํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ยถาจ อธิฏฺฐาติ. ตสฺส ตสฺส ตถา ตถาวา อิชฺฌน สงฺขาโต วิโธ โกฏฺฐาโส ปกาโรวา เอตสฺสาติ อิทฺธิวิธํ. ตํ ปน ติวิธํ อธิฏฺฐา นิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธิ มโนมยิทฺธิ วเสน. ตตฺถ อตฺตโน ปกติวณฺณํ อวิชหิตฺวา ตสฺเสว สต สหสฺสาทิ พหุภาว กรณ วเสนวา อากาสคมนาทิวเสน วา พหิทฺธา นานาวณฺณ ปาฏิหาริย [Pg.430] ทสฺสน วเสนวา ปวตฺติตา อิทฺธิ อธิฏฺฐานิทฺธินาม. ปกติวณฺณํ ปน วิชหิตฺวา อตฺตานเมว กุมารวณฺณนาควณฺณาทิกํ กตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธินาม. อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร อญฺญํ สพฺพโส อตฺตนา สทิสํ สรีรํ นิมฺมินิตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ มโนมยิทฺธินาม. ทิเว ภวํ ทิพฺพํ. เทวโลเก ชาตนฺติ อตฺโถ. ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. เทวานํ อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตา ทูเรปิ ปฏิจฺฉนฺเนปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ปสาทโสตํ. ทิพฺพโสตสทิสตฺตา ปน อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพโสตนฺติ วุจฺจติ. กสิณชฺฌาน สงฺขาเตนวา ทิพฺพวิหาเรน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ตสฺมึ ทิพฺพวิหาเร ปริยาปนฺนตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. ปรสฺส จิตฺตํ วิชานนฺติ เอเตนาติ ปรจิตฺตวิชานนํ. ตเทว เจโตปริยายนฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺติ เอเตนาติ กตฺวา เจโตปริยญาณนฺติปิ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิวาโส วุจฺจติ อตีตภเวสุ อตฺตโน ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคตา สุฏฺฐุ วิทิตา ธมฺมา. ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ โคจร นิวาสวเสน นิวสึสุ อตฺตโน ฉทฺวาริกานิ จิตฺตานิ เอตฺถาติ กตฺวา. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน ปเรสํ ฉทฺวารคหิตาปิ ธมฺมา ปุพฺเพ นิวาโส โหติเยว, ปุพฺเพ นิวาสสฺส อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ. อิธ ปน ตํ สมฺปยุตฺตญาณํ อธิปฺเปตํ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ตํ สทิสตฺตา อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพจกฺขูติ วุจฺจติ. ทิพฺพวิหาร วเสน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ยถากมฺมุปคญาณํ อนาคตํสญาณนฺติ อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อิมสฺเสว ปริภณฺฑญาณานินาม. นหิ เตสํ ปฏิลาภตฺถาย วิสุํ จิตฺตปริทมนปริกมฺมํนาม อตฺถิ. ทิพฺพจกฺขุญาเณ ปฏิลทฺเธ เตสํปิ ปฏิลทฺธตฺตาติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา นิรเยสุ ทุกฺขํ เทเวสุวา สุขํ อนุภวนฺเต สตฺเต ทิสฺวา เตสํ อตีตํ กมฺมํ ชานิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตํ กมฺมารมฺมณํ ยถากมฺมุปคญาณํ ปวตฺตติ. ตโต จวิตฺวา กตฺถ ภวิสฺสนฺตีติ เตสํ อนาคเต ปวตฺตึ ปสฺสิสฺสามีติ ปริกมฺมํ [Pg.431] กโรนฺตสฺส เตสํ อนาคตขนฺธารมฺมณํ อนาคตํสญาณํ ปวตฺตติ. ปุพฺเพ นิวาสานุสฺสติ ญาณํ วิยจ สพฺพํปิ อนาคตธมฺมชาตํ เอตสฺส อารมฺมณํ โหติเยว. เอตญฺหิ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุตญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

在圣典中，初禅者能随心所欲地决意(adhiṭṭhāti)，想住多久就住多久。决意时不会迟缓，反而能更快达成，或能住得更久。无论想安住禅定多久，或何时出定，都能不多不少地决意安住或出定，其能力也已显示出来。如此，出定自在(vuṭṭhānavasitā)也因安住自在(adhiṭṭhānavasitā)的成就而成就，故对二者作特别分别亦无意义，应知。自在(vasī)即自在者，此谓能力，亦即主宰(issara bhāva)之义。自在(vasī)即是自在(vasitā)，犹如天(deva)即是天神(devatā)。此与“精进”(padahati)相关。此处，为断除寻(vitakka)等粗重禅支，对于已令初禅成就自在者，寻便粗显现起。此时，其意乐便安住为“愿我得无寻(avitakka)禅”。此时，若再于彼似相(paṭibhāganimitta)上作预备业(parikamma)，以期“我将入无寻禅”，则此修习名为离寻修习(vitakkavirāgabhāvanā)。此修习，只要对寻的欲乐(nikanti)未穷尽，即名为预备修习(parikammabhāvanā)；若对寻的欲乐已穷尽，则名为近行修习(upacāra bhāvanā)。此理亦适用于其余禅的近行修习。如是，依彼彼禅支离欲修习之力，为舍弃寻等粗重的彼彼禅支，而令伺(vicāra)等细微禅支生起，即为令伺等细微的四、三、二或再二禅支，在无彼彼寻等粗重禅支的情况下再次生起。“精进者”(padahato)即精进者(padahantassa)，此谓作名为精进(padhāna)的勤奋精进者。“第二禅等”(dutīyajjhānādayo)即其余色界禅。“如理”(yathārahaṃ)者，此是就二十二业处(kammaṭṭhāna)中，与第二禅等相应的遍处(kasiṇa)和入出息念(ānāpāṇa)而言。然而在其余十八业处中，无色禅(arūpajjhāna)唯以超越所缘的方式而转起。为超越彼所缘，则名为遍处破除(kasiṇugghāṭana)。因此，为显示那些能破除所缘的遍处，故说“除虚空遍(ākāsakasiṇa)之外的遍处”。因为虚空遍即使被破除，也唯是虚空，故彼处无超越所缘的可能。“破除”(ugghāṭetvā)者，谓于所见的遍处相(kasiṇanimitta)，不作遍处相想(kasiṇanimittasaññā)，而作“虚空无边、虚空无边”的虚空想(ākāsasaññā)时，彼遍处相便从心中消失，唯有等量的虚空显现。如是，以破除遍处想、转起虚空想的方式，即是破除并分离任何遍处之义。“缘已得之虚空”(laddhaṃ ākāsaṃ ārabbha)，此与后文相连。此理亦适用于“初无色识”(paṭhamāruppaviññāṇa)等。“以无边方式”(anantavasena)者，即以“虚空无边”如是转起的作意方式。此处，对于作“此寂静、此微妙”(santaṃ etaṃ paṇītaṃ etaṃ)之预备业者，即使如是思惟而作预备业，由于所缘已被超越，故上分禅必然生起，乃至证入第四无色定(catutthāruppa)。“作预备业”者，世尊以“彼世尊亦是阿罗汉”等随念作预备业。“于彼”(tasmiṃ)者，即于彼佛功德等所缘中。此“地格”(bhūmatthe)是境界义。“于相”(nimitte)者，即于彼所缘之行相所摄的相中。此“地格”(bhāvalakkhaṇe)是状态相义。“善把握”(sādhukamuggahite)者，谓所缘极明显故，或心倾向彼所缘故，能善把握。近行(upacāra)成就，此是圣弟子(ariyasāvaka)现见真理之意。或于其余死想的确定(maraṇasaññāvavatthāna)等处亦然。此处当知由镇伏五盖(nīvaraṇa)及禅支(jhānaṅga)显现而成就近行。如是，在四十业处中如理示现奢摩他禅(samathajjhāna)的转起后，现在为示现彼奢摩他禅中，作为遍处禅果报的神通(abhiññā)之转起，故说“依神通方式而转起”(abhiññāvasena pavattamāna)等。其中，若人曾作过善业(katādhikāro)，或在近有(āsannabhava)中曾勤修奢摩他禅，或为圆满菩提资粮(bodhisambhāra)的大士种姓者。当其八种或九种奢摩他禅成就时，神通亦必成就。亦有说，即使仅色界禅(rūpajjhāna)成就，神通亦能成就。故《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)及《清净道论》(Visuddhimagga)说：即使无色禅不成为其因缘，虚空遍禅亦能引发神通。然而在《长部义注》(Dīghanikāyaṭṭhakathā)中，则说，若未以十四行相(cuddasahākārehi)于八等至(samāpatti)中修习自在(ciṇṇavasībhāvaṃ)，则不能证得上位神通。然而，除了特殊的人(purisa visese)之外，此是就其余多数初业(ādikammika)良家子而言，是恰当的。故在《清净道论》中，则说：“若初业禅修者(yogāvacara)未以这十四行相调练其心，且先前未曾修习，则其欲成就神变(iddhivikubbanaṃ)，此是不可能的。”因此，对于那些已于八等至中修习自在者，以及在神通业中初业的良家子，以遍处顺行(kasiṇānuloma)、遍处逆行(kasiṇapaṭiloma)等方式所说的十四行相，调练自己的色界第五禅心(rūpapañcamajjhānacitta)，使其锐利(tikkhaṃ)、勇猛(sūraṃ)、堪能于发起(abhinīhārakkhamaṃ)神通，当他们开始作意“我今将成就神变”时，则应知，依神通方式而转起的色界第五禅(rūpāvacarapañcamajjhāna)，如理地趣向于色等六所缘。“从神通基础第五禅出定”(abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā)者，谓为神通之基础，首先入与神通相应的色界第五禅，然后以有分心(bhavaṅga)的方式出定。“应决意者”(adhiṭṭhātabbaṃ)即所应决意之境。有依处(savatthukaṃ)的，如百形(satarūpa)、千形(sahassarūpa)等化作之色(nimmitarūpa)。此“应决意等”(adhiṭṭheyyādikaṃ)，即以彼应决意为首的无依处(avatthuka)的显现(āvibhāva)、隐没(tirobhāva)等业。此处，对于作意(āvajjitvā)并作预备业(parikammaṃ karontassa)者，在神变(iddhividha)中，若欲成就任何百等化作之色，或显现、隐没等化作之业，则作意并思惟彼彼所欲，作“我当成百、成千”，或“令此成百、成千”，或“令此此如是如是”等预备业。然而在天耳(dibbasota)等中，若欲听闻、看见、了知、随念任何所缘，则思惟彼彼所欲，作“我当闻某某之声”等预备业。然而在义注中，则说作预备业后，再次入基础禅(pādakajjhāna)。如其所说：“入神通基础禅，出定后，若欲成百，作‘我当成百’之预备业后，再次入神通基础禅，出定后决意，则与决意心(adhiṭṭhānacitta)同时成百。”此处，最初入基础禅是为了摄持预备心(parikammacitta)，而最后入禅则是为了给予神通力量。因为，以基础禅之力，善定的预备心，在其所缘中，能趣向神通心(abhiññācitta)。在宿住随念(pubbenivāsānussaraṇa)时，即以此心，了知彼有中直至结生(paṭisandhi)之间的过去法。故在义注中，则说彼相应智为“预备定智”(parikammasamādhiñāṇa)，亦名为“过去智”(atītaṃsañāṇa)。在其余神通中，彼智的所缘差别亦应如理而说。然而长老(Thera)说，最后入基础禅并非对所有人而言。因为已得神通自在者无需再入基础禅，故此处不取此说，应知。此处，“于色等所缘如理趣向”(rūpādīsu ālambaṇesu yathārahaṃ appetīti)者，神变智(iddhividhañāṇa)则于三世(tekālikabhūtesu)的六所缘中转起。因为彼神变智，在色等六所缘法中，无论成就何者，皆以彼为所缘而转起。然而基础禅心(pādakajjhānacitta)，在决意心随身(kāyagatikaṃ)而以可见身(dissamānenakāyena)在空中行走时，则缘过去的此基础禅心而转起。在决意身随心(cittagatikaṃ)而以不可见身(adissamānena kāyena)行走时，则缘现在的色身(rūpakāya)而转起。然而，对于如是转起的彼智，应知，有些色仅是所缘(ārammaṇa mattaṃ)，有些是所缘前生(ārammaṇapurejātaṃ)，有些是依处所缘前生(vatthārammaṇa purejātaṃ)。在决意“未来令此成就”(anāgate idaṃnāma hotūti adhiṭṭhāna)时，则缘未来的彼彼色法而转起。现在声(paccuppanno saddo)是天耳的所缘。在过去七日、未来七日之间的时间里，过去、未来、现在的他心(parassacittaṃ)，或四蕴(khandhā)，是他心智(cetopariyañāṇa)的所缘。因为了知心者，若欲，亦能了知彼相应法。如是，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，则说善蕴(kusalā khandhā)是他心智和业趣智(yathākammupagañāṇa)的所缘缘(ārammaṇapaccayena)，此是合说二智。此处在义注中，则说他心(paracitta)的现在所缘性(paccuppannālambaṇatā)，是以相续(santati)或时分(addhā)的方式来解释的。若以剎那(khaṇika)方式来解释，则在作意(āvajjana)时，作意任何一个现在心后，当它灭去时，速行心(javana)亦缘彼与作意同时灭去的过去心。如此，它们在时间上与作意是异所缘的。然而，除了圣道果心路(maggaphalavīthi)之外，在其他不希望的地方，义注师(aṭṭhakathācariya)不许它们在时间上与彼作意异所缘。因此，在此类地方，则应以相续或时分的方式来取现在，是恰当的。然而在《根本疏》(Mūlaṭīkā)中，则以剎那现在的方式来解释。因为在阿毗达摩中，不能说过去所缘三法(atītārammaṇattikaṃ)唯以相续或时分的方式来说明。否则，则应说“现在法是现在法的无间缘(anantarapaccaya)、重复缘(āsevanapaccaya)”，但并未如此说。然而，却说“过去法是现在法的无间缘(anantarapaccaya)、重复缘(āsevanapaccaya)”。因此，作意等一切心，各自以剎那方式与他心同时生起而取他心，是恰当的。而且它们在法上并非异所缘，因为取相无别。因为作意亦是缘心而作意，速行亦是缘心而速行，而且它们一切皆是心。然而，从过去无间死(anantaracuti)开始，过去的诸蕴、蕴的相续(khandhupanibandhā)、名(nāma)、姓(gotta)、遍处相等概念(paññatti)，以及涅槃，都是宿住智(pubbenivāsañāṇa)的所缘。现在色所缘(rūpārammaṇa)是天眼(dibbacakkhu)的所缘。如是，神通如理地趣向于色等六所缘。现在，为示现依神通方式而转起的彼第五禅的功用差别，故说“神变等”(iddhividhaṃ)偈颂。其中，“神变”(iddhividha)者，谓其能随所决意、随所决意之方式，而令彼彼如是如是成就，此即其种类(vidha)、部分(koṭṭhāso)或方式(pakāro)。然而彼有三种：即决意神变(adhiṭṭhāniddhi)、变化神变(vikubbaniddhi)、意成神变(manomayiddhi)。其中，不舍弃自己的本色(pakativaṇṇaṃ)，而以令其自身成百成千等多种方式，或以空中行走等方式，或以在外显现种种奇迹(nānāvaṇṇa pāṭihāriya)的方式而转起的神通，名为决意神变。然而，舍弃本色，而以令自己现童子色(kumāravaṇṇa)、龙色(nāgavaṇṇa)等方式而转起的神通，名为变化神变。在自己的身体内部，化作另一个完全与自己相似的身体，并将其取出而显现的方式而转起的神通，名为意成神变。“天”(dibba)者，是存在于天界者，此谓生于天界之义。既是天的(dibba)，又是耳(sota)，故名天耳(dibbasota)。此是诸天由殊胜业所生，能感知遥远或隐蔽所缘的净耳(pasādasota)。然而，由于此神通智与天耳相似，故亦名为天耳。或因由遍处禅所摄的天住(dibba vihāra)而获得，且自身亦包含于彼天住中，故既是天的，又是耳，名为天耳。“以此了知他心”(parassa cittaṃ vijānanti etena)，故名他心智(paracittavijānanaṃ)。彼亦名为“心遍知”(cetopariyāya)，因“以此能遍知他心”，故亦名为他心遍知智(cetopariyañāṇa)。“宿住”(pubbe nivāso)者，谓在过去诸有中，通过自己的六门(dvāra)而显现、善知的诸法。因在过去的诸生中，自己的六门心(chadvārikāni cittāni)以所缘住处(gocara nivāsa)的方式安住于此。然而对于一切知佛陀(sabbaññubuddha)，即使是他人六门所取的法，亦是宿住。宿住的随念(pubbenivāsassa anussaraṇaṃ)即宿住随念(pubbenivāsānussati)。然而此处，是指彼相应智。如前所述，既是天的(dibba)，又是眼(cakkhu)，故名天眼(dibbacakkhu)。由于此神通智与彼相似，故亦名为天眼。或因由天住而获得，且自身亦依止于天住，故既是天的，又是眼，名为天眼。业趣智(yathākammupagañāṇa)和未来智(anāgataṃsañāṇa)，此二智是此天眼智的附属智(paribhaṇḍañāṇa)。因为为了获得它们，并没有单独的调心预备业。当天眼智获得时，它们亦获得。其中，以天眼见到在地狱(niraya)中受苦或在天界(deva)中享乐的众生后，当他作“我将了知他们的过去业”之预备业时，则缘彼业而转起业趣智。当他作“他们从此死后将生于何处？我将看见他们未来的转起”之预备业时，则缘他们的未来蕴(anāgatakhandha)而转起未来智。犹如宿住随念智，一切未来法亦是此未来智的所缘。因为此智，在义注中说，在其所缘中，能趣向一切知智(sabbaññutañāṇa)。

วิภาวนิยํ ปน

然而，应当阐明。

อนาคเต สตฺตทิวสโต ปฏฺฐาย จิตฺตเจตสิกธมฺมา ทุตียทิวสโต ปฏฺฐาย ยํกิญฺจิ อารมฺมณํ เอตสฺส วิสโยติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ.

此中意指，于未来，从此后第七天起的心与心所法，以及从此后第二天起的任何所缘，是此[智]的境界。这似乎也合理。

นหิ ภวนฺตเรปิ อนาวตธมฺเม ชานิตุํ สมตฺถํ เอตํ อิมสฺมึ ภเว อนาคตธมฺเม นชานาตีติ สกฺกา ภวิตุํ. ยถา เจตํ, ตถา ปุพฺเพนิวาสญาณํปิ อิมสฺมึ ภเว ปรสนฺตานคเต อตีตธมฺเมติ. ปาฬิยํ ปน อฏฺฐกถาสุจ ภวนฺตรคตธมฺเมหิ เอว ญาณทฺวยํ โยชิตํ. ตํ ปน อสาธารณกาลวเสน อานุภาววิเสสปากฏตฺถํ โยชิตนฺติ ยุตฺตํ สิยาติ. โคจรเภโทติ ทสกสิณาทีสุ โคจเรสุ สมถชฺฌานานํ ปวตฺติเภโท.

如果此[智]在他世尚且能了知未显现之法，那么它在此生中不可能不了知未来之法。就像这样，宿住随念智在此生中也能了知他人相续中的过去之法。然而，在巴利(Pāḷi)和义注(aṭṭhakathā)中，这两种智都只与他世之法相联系。但这应是为了彰显其于非凡时节中威神力的差别而作的联系，如是方为妥当。所缘差别，即于十遍等所缘中，止禅的行相差别。

สมถกมฺมฏฺฐานนโย.

止业处之理。

๑๗๑. สพฺพโลกิยมหาชเนหิ ยถาทิฏฺฐํ ปุคฺคลสตฺตอิตฺถิ ปุริสาทิกํ นิจฺจ ธุว สุข อตฺต นิมิตฺตญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. กิริยา กมฺมํ. ภาวนาปโยโค. วิปสฺสนาย กมฺมํ วิปสฺสนากมฺมํ. วิปสฺสนา เอว วา กมฺมนฺติ วิปสฺสนา กมฺมํ. วิปสฺสนากมฺมสฺส ฐานํ อธิฏฺฐานํ ภุมีติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ขนฺธาทิธมฺมชาตํ. วิปสฺสนา กมฺมเมว วา อุตฺตรุตฺตรสฺส ภาวนา วิเสสสฺส อานิสํสวิเสสสฺสวา ฐานํ อาสนฺนการณนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตสฺมึ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน สตฺตวิเธน วิสุทฺธิ สงฺคโห ตีณิ ลกฺขณานีติอาทินา สมฺพนฺโธ. นิจฺจสีลเมว สยญฺจ ทุสฺสิลฺยมลโต วิสุทฺธตฺตา กายํ วาจญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ สีลวิสุทฺธิ. สุภาวิต จิตฺตสนฺตานเมว สยญฺจ [Pg.432] นีวรณมลโต วิสุทฺธตฺตา ตํสมงฺคิปุคฺคลญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ จิตฺตวิสุทฺธิ. จิตฺตสีเสน เจตฺถ สมาธิ อธิปฺเปโต. ธมฺมววตฺถานญาณสงฺขาตา ทิฏฺฐิเอว ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ สกฺกายทิฏฺฐิมลโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. โสฬสวิธํ อฏฺฐวิธํ กงฺขํ วิตรนฺติ อติกฺกมนฺติ เอตายาติ กงฺขาวิตรณา. ปจฺจยปริคฺคหญาณํ. สา เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ อเหตุ ทิฏฺฐิ วิสมเหตุทิฏฺฐีหิ สทฺธึ ยถาวุตฺตาหิ ทุวิธาหิ กงฺขาหิ วิโสธนโต วิสุทฺธีติ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ. มคฺโคจ อมคฺโคจ มคฺคามคฺคา. ตตฺถ ญาณทสฺสนวิสุทฺธาธิคมนสฺส อุปายภูโต มนสิการวิธิวา อริยมคฺโควา มคฺโคนาม. ตสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโรวา อธิมานวตฺถูนิวา อมคฺโคนาม. มคฺคสฺส มคฺคโต อมคฺคสฺสจ อมคฺคโต ชานนํ ทสฺสนญฺจ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนํ. ตเมว ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อมคฺเค มคฺคสญฺญาย วิโสธนโต วิสุทฺธีติ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม. อุปริ วิเสสํ ปฏิปชฺชนฺติ เอตายาติ ปฏิปทา. วิปสฺสนาปรํปรสงฺขาโต ปุพฺพภาคมคฺโค. ปฏิปทาภูตํ ญาณทสฺสนนฺติ ปฏิปทาญาณทสฺสนํ. ตเมว นิจฺจสญฺญาทิโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม, อริยมคฺคญาณสงฺขาต ญาณทสฺสนเมว สมฺโมหมลโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ สุตมยาทิวเสน สิทฺธํ อนุมาน ญาณํปิ ญาณเมวาติ ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺถปจฺจกฺขญาณเมว คเหตุํ สพฺพตฺถ ทสฺสนคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ อิเม อนิจฺจาเอวาติ เอกนฺเตน วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา เอเตนาติ ลกฺขณํ อนิจฺจตา เอว ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณํ. ปุพฺพปเท ภาวปจฺจยโลโป. อญฺโญหิ อนิจฺโจ, อญฺญา อนิจฺจตาติ. ตตฺถ ยถาคมนกฺริยาโยเคน ปุริโส คโตติ วุจฺจติ. น ปน คมน กฺริยา ปุริโส. นจ ปุริโส คมนกฺริยา. อญฺญา หิ กฺริยา, อญฺโญ ปุริโส. ตถา อนิจฺจตาโยเคน สพฺโพ สงฺขตธมฺโม อนิจฺโจติ วุจฺจติ. น ปน อนิจฺจตา โส ธมฺโม, นจ โส ธมฺโม อนิจฺจตา. อญฺญา หิ อนิจฺจตา, อญฺโญ โส ธมฺโมติ. กตมา ปน สา อนิจฺจตาติ. วิปริณามา กาโร. ชีรณากาโร [Pg.433] ภิชฺชนากาโรติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน อาการํ ทิสฺวา ตทาการวนฺเต ธมฺเม ญาณํ ปวตฺตติ อยํ ธมฺโม อนิจฺโจติ. ตสฺมา สา อนิจฺจตาเยว อิธ ลกฺขณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ ทฺวีสุ. ตตฺถ ปน อภิณฺหสํปฏิปีฬนากาโร ทุกฺขตานาม. อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตานามาติ. ยถาวุตฺตาย ปน อนิจฺจตาย สห อนิจฺจสฺส ธมฺมสฺส อนิจฺเจน วา ธมฺเมน สห อนิจฺจตาย อนุอนุปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา. เอส นโย เสสาสุปิ ทฺวีสุ. ยาว สรีเร ธมฺมานํ ติวิธลกฺขณยุตฺตตา อตฺตโน ญาเณน ปญฺญายติ. ตาว เตสุ ติวิธลกฺขณวิภาวนวเสน ปุนปฺปุนํ มสนํ อามสนํ สมฺมสนํ. สมฺมสนากาเรน ปวตฺตํ ญาณํ สมฺมสนญาณํ. อุทโย วุจฺจติ ตํตํ ขณานุรูปํ ตํตํ ปจฺจยานุรูปญฺจ นวนวานํ ธมฺมานํ ปาตุ ภาโว เจว อุปรุปริ วฑฺฒนญฺจ. วโย วุจฺจติ ยตฺถ ยตฺถ ลทฺธปจฺจยา นวนวา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ เจว วฑฺฒนฺติจ. ตตฺถ ตตฺถ อลทฺธปจฺจยานํ ปุราณธมฺมานํ อนฺตรธานํ. สมูห สนฺตติวเสน ปน อุทยปกฺขสฺสวา วยปกฺขสฺสวา สมนุปสฺสนญาณํ อุทยพฺพยญาณํ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปกฺเขสุ อุทยโกฏฺฐาโสนาม อุปรุปริ ปากโฏ หุตฺวา อาคจฺฉติ. วยโกฏฺฐาโส ปน อปากโฏ. โส เอว จ อนิจฺจตาย ปรมา โกฏีติ ตสฺเสว สุฏฺฐุตรํ สมนุปสฺสนญาณํ ภงฺคญาณํ. ภงฺเค ทิฏฺเฐ เอวํ ภิชฺชนสภาวานํ ธมฺมานํ อเนกสหสฺสโสก ทุกฺขวตฺถุภาเวน ตถา ตถา ภายิตพฺพปการสมนุปสฺสนญาณํ ภยญาณํ นาม. โลเก ปน กิญฺจิ ภยวตฺถุํ ปสฺสนฺตาปิ อาสนฺเน อญฺญสฺมึ ปฏิสรเณ สติ น ภายนฺติ. อสติ เอว ภายนฺติ. เอวํ ภายิตพฺพานํ เตสํ สพฺพโส อญฺญปฏิสรณาภาวทสฺสนํ อาทีนวญาณํ นาม. กุโตจิ ปฏิสรณาภาเวน เตหิ อุกฺกณฺฐตาการ สหิตํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทาญาณํนาม. นิพฺพินฺทียมาเนหิ เตหิ อตฺตานํ วิมุจฺจิตุํ อชฺฌาสยสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ นาม. สุฏฺฐุ มุจฺจิตุํ อิจฺฉนฺตสฺส สีฆํ มุจฺจนตฺถํ เตสํ ธมฺมานํ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ อเนกาทีนวราสิ ภาว [Pg.434] ปฏิสงฺขานวเสน สุฏฺฐุวิปฺผารตรํ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนา ญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ นาม. เตสํ ปน อเนกาทีนวราสิภาเว สุฏฺฐุ ทิฏฺเฐ สงฺขาเรสุ นิกนฺติยา ปริยาทินฺนาย อิทานิ มุจฺจนุปาโย ลทฺโธติ อธิมตฺตพฺยาปารํ อกตฺวา สเมน วายาเมน สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สงฺขารปริคฺคเห มชฺฌตฺตาการสหิตํ สงฺขาเรสุวา ภยญฺจ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสินภาวสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํนาม. อุปริ มคฺคปฺปวตฺตึ วหิตุํ สมตฺถภาเวน มคฺคุปฺปตฺติยา อนุโลเมหิ ถามพเลหิ สมฺปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ อนุโลมญาณํ นาม. เหฏฺฐิมานํวา ญาณานํตํ อนุโลมํ โหติ ลกฺขณตฺตยสฺส สุฏฺฐุตรํ วิภาวนโต. อุปริมคฺคสฺสวา อนุโลมํ โหติ ตสฺส ปริกมฺมภาวโต, ปทฏฺฐานตฺตาจาติปิ อนุโลมญาณํ นามาติ. อตฺต ชีวสุญฺญตาทสฺสน พเลน ขนฺเธสุ กิเลสพนฺธนโต วิมุจฺจมาโน มคฺโค สุญฺญตาวิโมกฺโข นาม. สงฺขารานํ ยานิ นิมิตฺตานิ กิเลสานํ อวสฺสโย โหติ. ตานิ วิธมิตฺวา สพฺพโส ธมฺมานํ อนาถ ภาว ทสฺสน พเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อนิมิตฺโตวิโมกฺโข นาม. สงฺขาเรสุ สพฺพโส อสฺสาสาภาว ทสฺสนพเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อปฺปณิหิโตวิโมกฺโขนาม. สุญฺญตานุปสฺสนาติ อนตฺตานุปสฺสนา. สา หิ ธมฺมานํ สมูหฆน สนฺตติฆน กิจฺจฆน อารมฺมณฆเนสุ ตํตํฆน วินิพฺภุชฺชน วเสน ปวตฺตตฺตา อตฺตา อิติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ สารสฺส อภาวานุปสฺสนโต สุญฺญตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อนิมิตฺตา นุปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. สาปิ หิ สนฺตติ วิจฺเฉทน วเสน ปวตฺตตฺตา อหนฺติ คหิตสฺส นิมิตฺตสฺส วิธมนโต อนิมิตฺตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อปณิหิตานุปสฺสนาติ ทุกฺขา นุปสฺสนา. สาปิ หิ มหาอาทีนวราสิ ภาว วิภาวนวเสน ปวตฺตตฺตา อิทํ มม เอตํ มมาติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ ปณิหิต คุณสฺส อภาวานุปสฺสนโต อปฺปณิหิตานุปสฺสนาติ วุจฺจตีติ. ปาติโมกฺขสํวรสีลนฺติ วินยปญฺญตฺติสีลํ. ตญฺหิ สพฺพโล กิยสีลานํ เชฏฺฐกตฺตา ปติจ โหติ. จตุภูมกกุสลานํ อาทิปภวภูตตฺตา [Pg.435] มุขญฺจ. อิติ ปติมุขฏฺเฐน ปาติโมกฺขนฺติ วุจฺจติ. ตเมวจ ทุสฺสิลฺยมคฺคสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโรติ วุจฺจตีติ. เยสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วิผนฺทิตานิ โหนฺติ. โลลานิ โหนฺติ. ตทนุพนฺธาจ อกุสลธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํ อุปฺปตฺติ มคฺคสฺส สํวรณวเสน ปวตฺตมานา สติ อินฺทฺริย สํวโรนาม. โส เอว สีลนฺติ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. อาชีวนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ อาชีโว. ปจฺจยปริเยสนวายาโม. โสเยว พุทฺธปฏิกุฏฺเฐหิ ปุปฺผทานาทีหิ มิจฺฉาปโยเคหิ ติวิธกุหนวตฺถุหิจ ปริสุทฺธตฺตา อาชีวปาริสุทฺธินาม. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. ตถารูเปน ปริสุทฺเธน ภิกฺขาจาราทินา ปโยเคน ปฏิลทฺธานํ ปจฺจยานํ ปฏิคฺคหณ ปริภุญฺชนกาเลสุ สมฺโมหสฺส เคธสฺส มทสฺส ปมาทสฺสจ ปหานตฺถํ ตํตํปโยชนมริยาทํวา ปฏิกูลลกฺขณํวา ธาตุมตฺตลกฺขณํวา ปริคฺคหณ ปจฺจเวกฺขนวเสน ปวตฺตํ ปจฺจยเสวเน ปฏิสงฺขาญาณํ ปจฺจย สนฺนิสฺสิตสีลํนาม. ปริสุชฺฌตีติ ปริสุทฺธิ. ปริสุทฺธิเอว ปาริสุทฺธิ. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. จตฺตาริ ปาริสุทฺธิสีลานีติ จตุปาริ สุทฺธิสีลํ. จิตฺตวิสุทฺธีติ เอตฺถ จิตฺตสทฺเทน สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐติ วุตฺตํ ทุวิโธปิสมาธิ จิตฺตวิสุทฺธินามาติ. ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐาน วเสนาติ เอตฺถ ธมฺมานํ ปจฺจตฺตสภาโว ลกฺขณํนาม. อคฺคิสฺส อุณฺหตฺตํ วิย. เตน สภาเวน สาเธตพฺพํ กิจฺจํวา สาธนปจฺจยา ปฏิลทฺธคุณสงฺขาตา สมฺปตฺติวา รโสนาม. อคฺคิสฺส ปริวาจน โชตนานิ วิย. สา เอว สมฺปตฺติวา การิยสงฺขาตํ ผลํวา ปจฺจุปฏฺฐานํนาม. อคฺคิสฺส ธูโม วิย. อตฺตโน อุปฺปตฺติยา อสาธารณปจฺจยสงฺขาตํ อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํนาม. เตสํ วเสน นามสฺสจ รูปสฺสจ ปริคฺคโห ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ นามรูปววตฺถานํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ ปริคฺคโห ทุวิโธ สงฺเขป ปริคฺคโห วิตฺถารปริคฺคโหติ. ตตฺถ อชฺฌตฺตธมฺเม ทฺวิธา กตฺวา อิทํ นามเมว, น รูปํ. อิทํ รูปเมว, น นามํ. อญฺญํ นามํ อญฺญํ รูปํ. ตทุภยโตจ อญฺโญ อตฺตาวา ชีโววา สตฺโตวา ปุคฺคโลวา มนุสฺโสวา เทโววา พฺรหฺมาวา นตฺถีติ เอวํ ปจฺจกฺขโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา [Pg.436] ปริคฺคณฺหนํ สงฺเขปปริคฺคโหนาม. ญาณุตฺตริโกหิ ปุคฺคโล เอตฺตกมตฺเตนปิ สกฺกายทิฏฺฐึ วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ สทฺธึ สญฺญา จิตฺตวิปลฺลาเสหีติ. ตโย หิ วิปลฺลาสา. ยถาห-อนตฺตนิ อตฺตาติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ. ตตฺถ สตฺถุสาสนธมฺเม สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิเตน สทฺธามตฺเตนปิ ทิฏฺฐิ วิปลฺลาโส วิกฺขมฺภิโต โหติ. อิตเร ปน นามรูปปริคฺคเห กเตเยว วิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ยาวจ เอเต ทฺเว อวิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ตาว นามรูปปริคฺคโหจ อปริสุทฺโธเยว โหติ. ตํมูลิกาจ กิเลสธมฺมา อวิกฺขมฺภิตา เอว โหนฺตีติ อปิจ. จตุนฺนํ อาหารานํ วเสน จตุธา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน ปญฺจธา, ฉนฺนํ ธาตูนํ วเสน ฉธาติอาทินา นเยน นามรูปํ ปริคฺคเห ตพฺพเมว. ตตฺถ ฉ ธาตุโยนาม ปถวิธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญฺญาณธาตุโย. ปกฺกุสาติ กุลปุตฺโต หิ อิมา ฉ ธาตุโย ปริคฺคณฺหิตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺวา จปิตฺวา สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺโตติ. ยตฺตเก วา ปน ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต อตฺตา เมติ ปวตฺตมาเน สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิ วิปลฺลาเส วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. ตตฺตกาปิ ปริคฺคเหตพฺพา เยวาติ. อิมสฺมึ ปน สงฺคหปกรเณ โย โย จิตฺตเจตสิก วิภาโค รูปวิภาโคจ เหฏฺฐา วุตฺโต. ตสฺส สพฺพสฺส วเสน นามรูปสฺส ปริคฺคณฺหนํ วิตฺถารปริคฺคโหนาม. อยํปน อาทิกมฺมิกานํ อวิสโย. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปน อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ เอว วิสโยติ เวทิตพฺโพ. นามรูปํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส ปน นามรูป มตฺตโต อุทฺธํ อญฺญสฺส กสฺสจิ อภาวทสฺสนโตจ สรีรพฺภนฺตเร ชีวสญฺญิโต อตฺตา อตฺถิ. โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทติ, สํสรติ, สนฺธาวตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. สุทฺเธ นาเม เอววารูเป เอววา ปุคฺคลสตฺตกฺริยสญฺญิตานํ อีหาพฺยาปารานํ สพฺพโส อภาวทสฺสนโต ตทุภยสํโยเคเอว เตสํ ลพฺภมานตา ทสฺสนโตจ ตทุภยํวา เอกเมกํวา อุทฺทิสฺส อตฺตาติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตา ชีโว สตฺโต ปุคฺคโล มนุสฺโส เทโว พฺรหฺมาติ เอวมาทีสุ โวหาเรสุจ โวหาร มตฺเต [Pg.437] อฏฺฐตฺวา อตฺตานาม เอกนฺตโต อตฺถิ ชีโวนาม เอกนฺตโต อตฺถีติอาทินา ตทตฺถาภินิเวสวเสน อติธาวนญฺจ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตทตฺถาภินิเวโสติจ อตฺตานาม อตฺถิ ชีโวนาม อตฺถีติอาทินา ทฬฺหตรํ อภินิเวโส. อติธาวนนฺติ นามรูปํ อตฺตาติอาทินา คหณํ. ปจฺจยปริคฺคโหติ เอตฺถปิ ทุวิโธ ปจฺจยปริคฺคโห สงฺเขปโต วิตฺถารโต จาติ. ตตฺถ วตฺถารมฺมณวเสน นามสฺส จิตฺโตตุกาหารวเสน รูปสฺส อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมวเสน ตทุภยสฺสจ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺโต สงฺเขปโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เหฏฺฐา ปจฺจยสงฺคเห วิภตฺเตหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนย ปฏฺฐานนเยหิ ปริคฺคณฺหนฺโต วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เอตฺถปิ ปฏฺฐานนเยน ปริคฺคโห อาทิกมฺมิกานํ อวิสโยเอว. ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺสปน ยถาววตฺถิตสฺส สพฺพสฺส นามรูปสฺส สพฺพโส ปจฺจยายตฺตวุตฺติกตาทสฺสนโต อเหตุกทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยสามคฺคิยา วินา อญฺญถา ปวตฺติยา อทสฺสนโต อิสฺสรนิมฺมาน กาลนิมฺมานาทิกา วิสมเหตุทิฏฺฐิจ ปหียติ. เหตุสมฺภารปจฺจเยหิ กมฺมปฺปวตฺติยา วิปากปฺปวตฺติยาจ อญฺญสฺส กมฺมการกสฺสวา วิปาก เวทกสฺสวา กตฺตุโน อภาวทสฺสนโต การก เวทก ทิฏฺฐิ ปหียติ. อนมตคฺเคจ สํสาเร ตีสุ อทฺธาสุ เหตุผล ปรํปราวเสน เกวลสฺส นามรูปมตฺตสฺเสว ปวตฺติทสฺสนโต อโหสึ นุโข อหมตีตมทฺธานนฺติ เอวมาทิกาย ปุคฺคลสตฺต วิสยาย โสฬสวิธาย กงฺขายจ อติกฺกโม โหติ. สภาวธมฺมปวตฺติยาจ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐาย เทสนาธมฺมสฺส สุธมฺมตา ทสฺสนโต พุทฺธสุพุทฺธตญฺจ ทิสฺวา สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติอาทินยปวตฺตา อฏฺฐวิธาปิ กงฺขา ปหียตีติ. โลกุตฺตรธมฺมานํ สงฺขตานํปิ สตํ อสมฺมสนุปคตฺตา เตภูมกสงฺขาเรสูติ วุตฺตํ. อนุสยสมูหนตฺถญฺจ สมฺมสนนฺติ กตฺวา ยตฺถ กามราคาทโย อนุสยา อนุเสนฺติ. เตเยว ธมฺมา สมฺมสนารหา โหนฺตีติ วุตฺตํ เตภูมกสงฺขาเรสูติ. อิมสฺส จ ปทสฺส ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺสาติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อตีตาทิเภทภินฺเนสูติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชฺฌตฺตพหิทฺธาทีหิ [Pg.438] เอกาทสหิ เภเทหิ ภินฺเนสุ. ขนฺธาทินยํอารพฺภาติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วิภตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ ทฺวารฉกฺกํ อารมฺมณฉกฺกํ วิญฺญาณฉกฺกํ ผสฺสฉกฺกํ เวทนาฉกฺกํ สญฺญาฉกฺกนฺติ เอวมาทิกํ สมฺมสนภูมิวิภาคนยํ อารพฺภ อนุคนฺตฺวา ตํนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปน เตวีสติยา ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ ยสฺส โย โกฏฺฐาโส ปากโฏ โหติ. เตน ตํ คเหตฺวา สมฺมสนํ อารภิตพฺพํ. สกฺโกนฺเตน ปน สพฺพมฺปิ คเหตฺวา อารภิตพฺพเมว. กลาปวเสนสํขิปิตฺวาติ ขนฺธปญฺจเกน เย รูปํ ตาว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทิเภทภินฺนํปิ สมานํ สพฺพํ เอกรูปปิณฺฑภาเวน สํขิปิตฺวา เอส นโย เวทนา ทีสุปีติ. ตตฺรายํ นโย. ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธาวา โอฬาริตํวา สุขุมํวา หีนํวา ปณีตํวา ยํ ทูเร สนฺติเกวา. สพฺพํ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐน. ยากาจิ เวทนา.ล. ยากาจิ สญฺญา.ล. เยเกจิ สงฺขารา.ล. ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ. เอตฺถจ สพฺพํ รูปํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณนฺติ คหณเมว กลาปวเสน สงฺขิปนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจํขยฏฺเฐนาติ เอตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. เวทนา อนิจฺจา. สญฺญา อนิจฺจา. สงฺขารา อนิจฺจา. วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา นเยน สมฺมสิตพฺพธมฺมปริคฺคเหน สเหว สมฺมสนํ กาตพฺพํ. อิตรถา สมฺมสนํ น รุหติ. ตทตฺถสฺส ปน ปากฏตฺตา อิธ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนปทเมว เถเรน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ ตํตํรูปํ ญาเณน ทฬฺหํ คเหตฺวา อยํ ปถวิธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐน. อยํ อาโปธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนํ กาตพฺพํ. ตตฺถ อิมสฺมึ กาเย สพฺพํ ถทฺธกฺริยามตฺตํ ปถวีนาม. สาจ กฺริยา สีตุณฺหปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาหารปริวตฺติยา วา นานาจิตฺตปริวตฺติยาวา นานิริยาปถปริวตฺติยาวา นานา กายิกกฺริยา ปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาสนฺตติ สงฺกนฺติ โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ นวนวาสุ กฺริยาสนฺตตีสุ ปาตุโภนฺตีสุ [Pg.439] ปุพฺพปุพฺพกฺริยาสนฺตติโย นสฺสนฺติ. ยสฺมาจ สนฺตติ นาม ธมฺมโต วิสุํ นตฺถิ, ตสฺมา นวนวสนฺตตีนํ ปาตุภาโวนาม นวนวกฺริยานํ อุปฺปตฺติเอว. ปุพฺพปุพฺพสนฺตตีนํ นสฺสนํนาม ปุพฺพปุพฺพ กฺริยานํ ภิชฺชนเมวาติ. เอวํ อตฺตโน กาเย นานาถทฺธกฺริยานํ ปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต ปถวิธาตุยา ขยวยํ ปสฺสติ. ตญฺจ ปสฺสนฺโต ตํสหชาตานํ รูปานํ ขยวยํ ปสฺสติเยว. อาโป นาม อาพนฺธนกฺริยามตฺตํ. เตโชนาม สีตกฺริยามตฺตํ อุณฺห กฺริยามตฺตญฺจ. วาโยนาม วิตฺถมฺภนกฺริยามตฺตํ. อิมาจ กฺริยา ขเณ ขเณ ปริวตฺตนฺติเยว. อิมาสญฺจ, วิสุํ วิสุํ สนฺตติปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต อาปาทีนํ ตํสหชาตรูปานญฺจ ขยวยํ ปสฺสติ. สนฺตติปริวตฺตึ ปน พหิทฺธา จกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ, สรีรพฺภนฺตเร ปน กายสํผสฺเสน ชานาติ. สนฺตติสรีรภูตานํ ปน ธาตูนํ ขยวยํ ญาเณนเอว ปสฺสติ. ตสฺมา อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร ตํตํสนฺตติ ปริวตฺตึ ญตฺวาวา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา วา รูปธาตูนํ อนิจฺจตฺตํ ญาเณน สุทิฏฺฐํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ สมฺมสิตพฺพํ. เสสขนฺเธสุปิ ตํตํสนฺตตินานาตฺตํ ญตฺวา เวทนาทีนํ ขยวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมฺมสนํ กาตพฺพนฺติ. ภยฏฺเฐนาติ ภายิตพฺพฏฺเฐน. ยญฺหิ อนิจฺจํ โหติ. ขณมตฺเตปิ วิปริณามธมฺมํ. ตํ เอกนฺเตน ภายิตพฺพเมว. กสฺมา, ตญฺหิ โย อภายิตฺวา วิสฺสาสํ กโรติ. เอตํ เมติ อตฺตโน องฺคํ กตฺวา ปริหรติ. ตํ อปริยนฺเตหิ อเนกสหสฺเสหิ อภิสงฺขรณทุกฺเขหิวา วิปริณามทุกฺเขหิวา อภิณฺหํ ปีเฬติ. พาธติ. อิติ นานาทุกฺขธมฺเมหิ อภิณฺหํ สมฺปฏิปีฬนสภาวตฺตา เอกนฺเตน ภายิตพฺพฏฺเฐน ทุกฺขํนามาติ. อตฺตปฏิปกฺขตฺตา อนตฺตา. โย หิ อิโต อุทฺธํ มยฺหํ อพฺภนฺตริมตโรนาม นตฺถีติ เอวํ ปรมชฺฌตฺตภาเวน ปริคฺคหิโต โหติ. โส อตฺตาติ วุจฺจติ. กตโม ปน ตถาปริคฺคหิ ตพฺโพติ. โย อตฺตโน วเส สพฺพโส วตฺตติ. ยถา วุตฺเตหิ อภิสงฺขรณกิจฺเจหิ วินา เกวลํ อตฺตโน ฉนฺเทนวา วเสนวา อชฺฌาสเยนวา อาณาวิธาเนนวา นิจฺจํ อวิรชฺฌมาโน ปวตฺตติ. โส ตถา ปริคฺคเหตพฺโพติ. ตถารูโป เอว หิ ธมฺโม [Pg.440] นิจฺจํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ อตฺตกิจฺจํ กโรติ นามาติ. โย ปน นิจฺจํ สุขกามานํ เตสํ ยถาปวตฺตํ สุขํ วิทฺธํเสติ วิกิเรติ. ทุกฺขปฏิกูลานํ เตสํ อภิสงฺขรณาทิ มูลกํ นานาทุกฺขํ ชเนติ วฑฺเฒติ. โส อตฺตปฏิปกฺโขเอว โหติ. อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมว โหติ. อิติ อตฺตกิจฺจสฺส อกรณโต อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจสฺส กรณโตจ รูปํ อนตฺตานามาติ. กสฺมา ปเนตํ อตฺตโน วเส นวตฺตติ อตฺตกิจฺจํ น กโรติ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรตีติ อาห อสารกฏฺเฐนาติ. ตตฺถ สาโรนาม ปจฺจยสามคฺคิยา วินา เกวลํ อชฺฌาสยมตฺเตน อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ยทิจฺฉกํ ปติฏฺฐาตุํ วา สมตฺถภาวสงฺขาโต ถามพลวิเสโส วุจฺจติ. รูปํ ปน สยํปิ เอวรูโป สาโรนาม น โหติ. นจ เอวรูเปน สาเรน ยุตฺตนฺติ. นหิ ตสฺส ปจฺจยสามคฺคิยา วินา อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ขณมตฺตํปิ ปติฏฺฐาตุํวา ถาโมวา พลํวา อตฺถิ. ยญฺจ อตฺตโน ถาเมน พเลน วินา เกวลํ ปจฺจยสามคฺคิ พเลเนว อุปฺปชฺชติ. ปจฺจยุปตฺถมฺเภเนว ปติฏฺฐาติ. ตํ อเนก สหสฺสานิ ปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺขานิ ชเนตฺวา เอกนฺเตน นิจฺจํ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรติ, ปีเฬติ, พาธติเยวาติ. เอสนโย เวทนา อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทีสุ. อิติ ลกฺขณตฺตยํ สมฺม สนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อทฺธานวเสนาติ เอเกกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปวตฺตกาลสฺส วเสน. นหิ ภวนฺตเร อุปฺปนฺนํ ขนฺธปญฺจกํ อญฺญํ ภวนฺตรํ คจฺฉติ. ตสฺมึ ตสฺมึ ภเวเอว อเสสํ นิรุชฺฌตีติ. อปิจ, เอกสฺมึ ภเวปิ ติณฺณํ วยานํ มนฺทาทีนํ ทสนฺนํ ทสกานํ สํวจฺฉรอุตุ มาส ปกฺขติถิ อโหรตฺติ ยาม ปหาราทีนญฺจ วเสน อทฺธานเภโท โยเชตพฺโพ. สนฺตติวเสนาติ สภาเคกสนฺตานวเสน ปวตฺตมานาย รูปสนฺตติยาวา อรูป สนฺตติยาวา วเสน. ขณวเสนาติ รูปารูปธมฺมานํ อายุ ปริมาณสงฺขาตสฺส ขณสฺส วเสน. เอตฺถจ ขณวเสน สมฺมสนํนาม สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว วิสโย สิยา, น สาวกานํ. นหิ เต เอวํ ปริตฺตเก ขเณ อุปฺปาทํวา นิโรธํวา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. [Pg.441] ตสฺมา อทฺธาสนฺตติวเสน สมฺมสนเมว อิธา ธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ลกฺขณตฺตยํสมฺมสนฺตสฺสาติ เตสุ เตภูมก สงฺขาเรสุ ธมฺเมสุ ติลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา เต ธมฺเม ปุนปฺปุนํ อามสนฺตสฺส ปริมชฺชนฺตสฺส. เตสํ ธมฺมานํ อนิจฺจ ชาติกตํวา ทุกฺขชาติกตํวา อนตฺตชาติกตํวา ญาเณ สุฏฺฐุ ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. วิเสสโต ปน อิมสฺมึ ญาเณ อนิจฺจลกฺขณทสฺสนเมว ปธานํ. ตสฺมึ ทิฏฺเฐเยว อิตรานิ กเมน ทิฏฺฐานิ โหนฺติ. อทิฏฺเฐจ อทิฏฺฐานีติ. ตสฺมา อาทิโต อนิจฺจลกฺขณสฺเสว สุฏฺฐุ ปากฏภาโว อธิปฺเปโตติ. เตสฺเววาติ เตภูมกสงฺขาเรสุ เอว. ปจฺจยวเสนาติ รูปกฺขนฺเธ ตาว อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมาหารสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วเสน. เวทนาสญฺญาสงฺขาเรสุ ปน อาหารฏฺฐาเน ผสฺโส วตฺตพฺโพ. วิญฺญาเณจ นามรูปํ. ตตฺรายํ นโย. อตีตานนฺตรภเว อวิชฺชาตณฺหุปาทาน กมฺเมสุ อปฺปหีนวเสน สมุทิเตสุ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย รูปสนฺตติโย เวทนาสญฺญาสงฺขาร วิญฺญาณสนฺตติโยจ สมุเทนฺติ. ยาว มรณกาลา ขเณ ขเณ นานากลาปวเสน อุเทนฺติ ปสวนฺติ. เตสุ ปน ตสฺมึ ภเว เอว ปหีนวเสน นิรุทฺเธสุ ตา รูปารูปสนฺตติโย นิรุชฺฌนฺติ. ภวนฺตเร ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ นิโรธํ ปาปุณนฺติ. เอตฺถ ปน ยถา อุทเก สติ มจฺฉานาม โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. เอวํ กมฺมเชสุ นามรูเปสุ สติ อิตรานิ นามรูปานิ โหนฺติ. อสติ น โหนฺตีติ อิตรานิ สพฺพานิ กมฺมเชสุ สงฺคเหตฺวา กมฺมวเสน อุทยพฺพยวิธานํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมปจฺจยานํ วเสน ปญฺจกฺขนฺธสฺส อุทยพฺพยปวตฺติ โหตีติ. กมฺมวเสน ปน อิมสฺมึ ภเว สมุเทนฺตานิปิ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ กพฬีการาหารูปตฺถมฺภนํ ลทฺธา เอว ยถา ปวตฺตรูปสนฺตติโย อนุพนฺธ มานา นวนวา รูปสนฺตติโย สมุเทนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. ตํ สนฺตติยํ ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ เอกภวนิโรธํ ปาปุณนฺติ, ยถา ปวตฺตสนฺตติโย วา ฉิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺติ อนฺตรธายนฺตีติ.

171. 超越世间大众所见的个人、有情、女人、男人等常、恒、乐、我之相，而以殊胜方式观见，是为观(vipassanā)。此是作业，是修习的方便。观之业，即观业。或观即是业，故名观业。观业之处、所依、基础，是为观业处。即蕴等法聚。或观业本身是上上修习殊胜与功德殊胜之处或近因，故名观业处。于此观业处中，以七种清净、三相等为关联。恒守之戒，因其自身远离破戒之垢而清净，亦因此而清净身语，故名戒清净。善修的心相续，因其自身远离诸盖之垢而清净，亦因此而清净具足此心之人，故名心清净。此处以心为首，意指禅定。由法辨别智所称之见，因此而清净具足此见之人远离有身见之垢，故名见清净。超越、度脱十六种或八种疑惑，是为度疑。即缘摄受智。此智令具足者远离无因见、不等因见，以及如前所述的两种疑惑，故名度疑清净。道与非道，即道非道。其中，作为成就智见清净之方便的作意方式或圣道，名为道。非其方便的作意或增上慢的所依，名为非道。了知道为道、非道为非道之智见，即道非道智见。此令具足者远离于非道作道想之染，故名道非道智见清净。依此而行至上殊胜境，是为行道。即观禅次第所称的前分道。作为行道的智见，即行道智见。此因远离常想等而清净，故名行道智见清净。圣道智所称之智见，因远离痴垢而清净，故名智见清净。此处应知，依闻所成等而成就的推论智也是智，为排除此智，而唯取义之现见智，故在一切处都作“见”取。诸法被观察、被审察为“此等确为无常”，由此而究竟决择，是为相。无常性即是相，故名无常相。前词省略了表状态的后缀。无常是一回事，无常性是另一回事。譬如，依去之作用，说“人已去”，然去之作用非人，人亦非去之作用，作用是一回事，人是另一回事。如是，依无常性，说“一切有为法是无常”，然无常性非彼法，彼法亦非无常性，无常性是一回事，彼法是另一回事。然则何为无常性？即变易相、老朽相、破坏相。见此相已，于具此相之法，智得生起：“此法无常”。是故，此无常性于此亦称为相。其余二相，理亦同然。其中，恒时逼迫之相，名为苦性；不得自在之相，名为无我性。随观与前述无常性相应的无常法，或与无常法相应的无常性，即无常随观。其余二相，理亦同然。直至以自身之智，了知诸法于身中具足三相。于此，以分别三相的方式，再三触知、审察、遍知。以遍知之相而转起的智，即遍知智。生，谓随顺各各刹那、各各缘而有新新诸法显现与展转增长。灭，谓于任何处，新新诸法得缘而显现增长，于彼处，旧法失缘即隐没。以聚合与相续的方式，随观生之一分或灭之一分的智，即生灭智。于此二分中，生之一分展转显现而明了，灭之一分则不甚明了。此灭之一分即是无常性的究竟边际，对其善加随观的智，即坏灭智。见坏灭已，于此等具破坏自性之法，以其为万千愁苦事之基础，如是如是观察其可怖之相的智，名为怖畏智。世人虽见可怖之事，若近处有其他依怙，则不怖畏；无依怙时，方生怖畏。如是，见彼等应怖畏法全无其他依怙，即过患智。因无任何依怙，于彼等法伴随厌患之相的观智，名为厌离智。于所厌离的彼等法，欲令自身解脱，与此意向相应的观智，名为欲解脱智。为善解脱、速疾解脱，以四十种行相，依审察彼等法为众多过患聚，而极有力地生起的观智，名为审察智。于彼等众多过患聚善见已，于诸行之欲求已尽，思惟“今已得解脱方便”，不作过度功用，以平等精进把握诸行者，于把握诸行时，伴随中舍之相，或于诸行舍弃怖畏与欢喜，伴随舍置之心的观智，名为行舍智。因能引至上道生起，具足与道生起相随顺的强力，此观智名为随顺智。或因其于三相善加分别，而随顺于下位诸智；或因其为上位道之加行与足处，而随顺于上位道，故亦名随顺智。以见我与命之空性力，于诸蕴中解脱烦恼系缚之道，名空解脱。诸行之相，为烦恼所依，摧破彼等，以见一切法无依怙之力而解脱之道，名无相解脱。以见于诸行全无慰藉之力而解脱之道，名无愿解脱。空随观，即无我随观。此因其以分析诸法之聚、相续、作用、所缘等密集的方式而转起，随观无任何可执为“我”之实义，故名空随观。无相随观，即无常随观。此亦因其以截断相续的方式而转起，破除所执为“我”之相，故称无相随观。无愿随观，即苦随观。此亦因其以分别诸法为大过患聚的方式而转起，随观无任何可执为“此是我所，此即是我”所希求之功德，故称无愿随观。波罗提木叉(pātimokkha)律仪戒，即律制戒。此于一切世间戒中为最上，故为“主”(pati)；为四地善法之根本源，故为“口”(mukha)。是故，以“主”与“口”之义，称为“波罗提木叉”。又，此戒因防护、遮止破戒之道，故称“律仪”(saṃvara)。于某些法生起时，眼等诸根颤动、躁动，随之不善法生起，以防护彼等生起之道而转起的念，名为根律仪。此即是戒，故名根律仪戒。依此而活、维持生命，是为活命。即谋求资具的努力。此因远离佛所呵责的施花等邪谬行为及三种欺诈事而清净，故名活命遍净。此即是戒，故为复合词。以此等清净的乞食等方式所得资具，于领受、受用之时，为断除痴、贪、慢、逸，以把握、省察各各用途限度、或不净相、或唯界相的方式而转起的资具受用省察智，名为资具依止戒。“被清净”，故为“清净”(parisuddhi)。“清净”即是“遍净”(pārisuddhi)。此即是戒，故为复合词。四种遍净戒，即四遍净戒。心清净中，以“心”一词指示定，故说二种定皆名心清净。以相、味、现起、足处而言：法之各自体性，名为相，如火之热性。由此体性所应成办之事，或由成办之缘所得功德之成就，名为味，如火之熟物、照明。此成就或所作之果，名为现起，如火之烟。自身生起的不共之缘，即近因，名为足处。依此把握名色，以智辨别而取，名为名色辨别，即见清净。此处把握有二种：略把握与广把握。于内法作二分：“此唯是名，非色；此唯是色，非名。名异色异。除此二者外，无任何我、命、有情、个人、人、天、梵。”如是现前善见而把握，名略把握。利根之人仅此即能伏有身见及想、心颠倒。颠倒有三，如言：“于无我作我想，是想颠倒、心颠倒、见颠倒。”其中，于导师教法善安住者，仅以信即能伏见颠倒；其余二者，须于名色把握后方能伏。乃至此二者未伏，名色把握亦不清净，根源于此的烦恼法亦未被伏。复次，依四食为四分，五蕴为五分，六界为六分等理，把握名色亦然。其中六界者，即地界、水界、火界、风界、空界、识界。如良家子(kulaputta)婆哭沙提(Pakkusāti)即把握此六界，证得阿那含果，命终后生于净居天。或于把握任何法时，能伏“是我所有”而转起的想、心、见颠倒，即应把握尔许法。于此《摄论》中，凡前文所述心、心所分别与色分别，依此一切而把握名色，名为广把握。此非初修业者之境，当知唯是已通达四谛之阿毗达摩长老之境。把握名色者，因见名色之外更无他物，故于身中“有命者我，彼作、彼受、轮回、流转”如是转起之见被断除。于纯名或纯色中，全不见所谓个人、有情、作业之图谋造作，见彼二者和合方有，故于彼二者或其一而起“是我”之见被断除。于“我、命、有情、个人、人、天、梵”等言说中，安住于唯是言说，而断除“我实有、命实有”等义之执取与过度推求。“于其义执取”者，即“我实有、命实有”等坚固执取。“过度推求”者，即执名色为我等。缘把握，于此亦有二种：略说与广说。以所依、所缘把握名之缘，以心、时节、食把握色之缘，以无明、爱、取、业把握名色二者之缘，名为略说把握。依前文《缘摄》中所分别的缘起之理与发趣之理而把握，名为广说把握。于此，以发趣理把握，亦非初修业者之境。把握缘者，因见一切既定名色皆依缘而转，故断无因见。因见离相应缘则无别转，故断自在天造、时造等不等因见。因见由因缘和合而有业转、报转，无其他作业者或受报者，故断作者、受者见。于无始轮回中，于三世唯见因果相续、名色流转，故“我于过去世存在否”等关于个人、有情的十六种疑惑被超越。因善见诸法自性之流转，及善见教法之善法性，见佛陀之善觉，故于导师有疑、于法有疑等八种疑惑亦被断除。出世间法虽是有为，然非遍知所摄，故说“于三界诸行”。为断随眠而作遍知，故说随眠所依之法，方为应遍知者，是故说“于三界诸行”。此句与“遍知三相者”相关。“于过去等分别中”，即于过去、未来、现在、内、外等十一类分别中。“依蕴等理”者，谓依《无碍解道》中所分别的五蕴、六门、六所缘、六识、六触、六受、六想等遍知地分别之理，随顺彼理而行，此其义。其中，于二十三法聚中，行者于何聚明了，即应取彼聚而始修遍知。若能，则应总取一切而修。“以聚总摄”者，如五蕴中之色，虽有过去、未来、现在等分别，然总摄为一色聚，受等亦然。其理如下：任何色，或过去、未来、现在，或内、或外，或粗、或细，或劣、或胜，或远、或近，一切色，以灭尽义故无常，以怖畏义故苦，以无实义故无我。任何受……任何想……任何行……任何识……一切识，以灭尽义故无常，以怖畏义故苦，以无实义故无我。此处，取“一切色”……“一切识”，当知即是以聚总摄。“无常，以灭尽义故”者，此处应以“色无常，以灭尽义故；受无常……想无常……行无常……识无常，以灭尽义故”等理，与所应遍知之法一同把握而作遍知。否则遍知不成。然为此义明显，故长老于此仅取“无常，以灭尽义故”等遍知之句。其中，“色无常，以灭尽义故”者，谓以智坚固把握各各色，“此地界无常，以灭尽义故；此水界无常，以灭尽义故”等，如是而作遍知。于此身中，一切坚实作用，名为地。此作用或因冷热转换而变，或因食物转换而变，或因心念转换而变，或因威仪转换而变，或因身体动作转换而变。义谓种种相续迁流。其中，于新新作用相续显现时，旧旧作用相续即坏灭。又因相续离法无别体，故新新相续之显现，即新新作用之生起；旧旧相续之坏灭，即旧旧作用之破坏。如是见自身中种种坚实作用之转换，即见地界之灭尽。见此，亦即见彼俱生色之灭尽。水，名粘结作用。火，名冷作用与热作用。风，名支持作用。此等作用，刹那刹那转换。见此等各别相续之转换，即见水等及其俱生色之灭尽。外在相续之转换，以眼见而知；身体内部，则以身触而知。然相续身中诸界之灭尽，唯以智见。是故，或知自身内各各相续之转换，或如是构想，以智善见色界之无常性，而数数遍知。于其余诸蕴，亦应知各各相续之种种，善见受等之灭尽，而作遍知。“以怖畏义故”者，以应怖畏义故。凡无常者，刹那变易法，彼实为应怖畏。何以故？若不畏而信赖之，执为“我所有”而护持，彼将恒为无边无数造作之苦或变易之苦所逼恼。是故，因其恒为种种苦法所逼迫之自性，以实应怖畏义，名为苦。与我相违，故为无我。若执“除此更无内在者”，如是作最极内在而取，彼即称为我。然何者可如是取？谓完全随己意而转，离前述造作之事，唯依己欲、自在、意向、命令，恒时无违而转者，彼方可如是取。唯如是法，方能为恒求乐、厌苦之有情，作成办自我之事。然若有法，恒时破坏、散失彼等求乐者之乐，为彼等厌苦者生起、增长以造作为本之种种苦，彼即与我相违。此色亦复如是。是故，因不作成办自我之事，而作成办与我相违之事，故色名为无我。然何以此不随己意转，不作成办自我之事，反作成办与我相违之事？答曰：“以无实义故”。其中，实义者，谓离缘和合，唯依意向即能生起，或生已离缘支持亦能随意安住，如是堪能之性所称的强力。然色自身非如是实义，亦不与如是实义相应。彼实无离缘和合而生起，或生已离缘支持而暂住片刻之强力。凡离自身强力，唯依缘和合力而生，唯依缘支持而住者，彼即生起无数造作之苦，必定恒时作成办与我相违之事，逼迫、恼害。“受无常，以灭尽义故”等，理亦同然。“如是遍知三相者”，此为关联。“以时分”者，谓以一一有情所限之流转时间。一生所起之五蕴，不至他生，即于彼生彻底灭尽。又，于一生中，亦应依三期年龄、十个十年、年、季、月、半月、日、夜、时、刻等，分别时分。“以相续”者，谓以同类相续流转之色相续或无色相续。“以刹那”者，谓以色、无色法寿量所称之刹那。此处，以刹那遍知，或唯是一切知佛之境，非诸声闻。彼等实不能于如是短之时中，成就生或灭。是故当知，此处意指依时分与相续而遍知。“遍知三相者”，谓于彼三界诸行法中，安立三相，于彼等法数数触知、擦拭。令彼等法之无常性、或苦性、或无我性，于智中善得显了，此其义。于此智中，特以见无常相为主。见此，余相次第得见；不见此，余相亦不见。是故，此处意指最初善显无常相。“即于彼等”，即于三界诸行。“以缘”者，色蕴以无明、爱、取、业、食为缘。于受、想、行，则以触代食。于识，则以名色为缘。其理如下：于过去邻近生中，无明、爱、取、业未断而集起时，于此生从结生起，色相续及受、想、行、识相续即集起。乃至死时，刹那刹那以种种聚而生起、产生。若彼等于彼生中断尽而灭，则彼色、无色相续即灭。于他生中，达不复生之灭。此处，譬如，有水则有鱼，无水则无鱼。如是，有业生名色，则有其余名色；无则亦无。当知，其余一切名色皆摄于业生名色中，依业而论生灭。如是，依无明、爱、取、业为缘，五蕴生灭流转。又，依业而于此生集起者，亦从结生起，刹那刹那得段食支持，随顺已转起之色相续，而有新新色相续集起。若不得支持，则灭。彼相续即达不复生之灭，即一生之灭，或已转起之相续被切断、破坏、消失。

เวทนาสญฺญาสงฺขารา [Pg.442] ปน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ อาปาตาคเตสุ อารมฺมณสมฺผสฺสํ ลทฺธาเอว ฉทฺวาริกา กุสลากุสลวิปาก กฺริยภูตา สมุเทนฺติ. นวนวา สนฺตติโย ปาตุภวนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. สนฺตตึ น ฆเฏนฺติ. วิญฺญาณํจ สหชาต นาเมจ วตฺถุรูเปจ ปวตฺตมาเนเอว ปวตฺตติ. นิวตฺตมาเน นิวตฺตตีติ. ขณวเสนาติ วุตฺตปฺปกาเร ปจฺจเย อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ นามรูปานํ ปวตฺติกฺขณวเสน. ขณสทฺเทน เจตฺถ สมฺมสนญาเณ วุตฺตรูปสนฺตติ นามสนฺตติโยปิ คเหตพฺพา. นหิ สาวกานํ ญาณํ ขณวเสน นามรูปานํ อุทยํวา วยํ วา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกตีติ. ยถา ปน รตฺตนฺธกาเร อนฺโต เลเณ มหนฺโต ตโมขนฺโธ ชายติ. ทีปํ ชาเลนฺตสฺส ปน ทีโปภาโส เอกกฺขเณ เอว สกลํ อนฺโตเลณํ ผรมาโน อุเทติ. ตโมขนฺโธ เวติ. อาโลกสฺส อุทโย โหติ. ตโมขนฺธสฺส วโย. ปุน ทีเป นิพฺพาปียมาเน ตโมขนฺธสฺส อุทโย โหติ. อาโลกสฺส วโย. เอว เมวํ สรีเร นานาอุตุวเสนวา นานาหารวเสนวา นานาจิตฺต วเสนวา นานิริยาปถวเสนวา นานาปโยควเสนวา อุทยปกฺขานํ วยปกฺขานญฺจ นานาสนฺตตีนํ อุทยญฺจ อุทยโต วยญฺจ วยโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ สมนุปสฺสนฺตสฺส ปน อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ปตฺตสฺส อุทยพฺพย ญาเณ ติกฺเข สูเร วหนฺเต ทสวิธา วิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาตา ปาริปนฺถกธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เต ทสฺเสตุํ โอภาโสติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ โอภาโสติ วิปสฺสนา จิตฺตสมุฏฺฐิโต สรีโรภาโส. ปีตีติ วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปญฺจวิธา ปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทุวิธาปสฺสทฺธิ. อธิโมกฺโขติ สทฺธาธิโมกฺโข. ปคฺคโหติ วีริยํ. สุขนฺติ โสมนสฺสํ. ญาณนฺติ วิปสฺสนา ญาณํ. อุปฏฺฐานนฺติ สติ. อุเปกฺขาติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา เจว อาวชฺชนุเปกฺขา จ. นิกนฺตีติ โอภาสาทีหิ สห วิปสฺสนาย อาลยํ กุรุมานา สุขุมา ตณฺหา. อยเมว ปน เอกนฺตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลโส โหติ. โอภาสาทโย ปน ตสฺสา วตฺถุภูตตฺตา [Pg.443] อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. เตสุ หิ อุปฺปชฺชมาเนสุ น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ. เอวรูปา ปีติ.ล. อุเปกฺขา อุปฺปนฺนปุพฺพา อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตสฺมิ. ผลํ ปตฺโตสฺมีติ เอวํ อสฺสาทสหิตา อมคฺเค มคฺคสญฺญา อผเล ผลสญฺญา อุปฺปชฺชติ. ตทา โกจิ อพฺยตฺโต โยคาวจโร กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อธิมานวเสน วิกฺขิปนฺโต วิจรตีติ. พฺยตฺโต ปน ตาวเทว สภึ ปฏิลภิตฺวา อิทานิ มม เอเตสุ โอภาสาทีสุ เอตํ มม เอโส ห มสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ จิตฺตสฺส นิกามนากาโร ปญฺญายติ. นจ โลกุตฺตรธมฺโมนาม อีทิสสฺส นิกามนสฺส วตฺถุ. อทฺธา มม สํกิเลสธมฺโม อุปฺปนฺโน. โส วฑฺฒมาโน มํ นิยฺยานมุขโต ปาเตตฺวา วฏฺฏมุเข โยเชสฺสติ. หนฺท เตสฺเวว ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา นิกนฺตึ โสเธตฺวา ยถาปวตฺตํ วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปาเทสฺสามีติ เต โอภาสาทโย เอว ตาว ปริคฺคณฺหาติ. อยํ เม โอภาโส อนิจฺโจ ขยฏฺเฐน ทุกฺโข ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสตีติ อตฺโถ. เอวํ เต โอภาสาทิเก วิปสฺสนาย อุปกฺกิเลสภูเต ปริปนฺถ ธมฺเม ปริคฺคณฺหิตฺวา ตปฺปริคฺคหวเสน เตสุ นิกนฺตึ ปริยาทิ ยิตฺวา ฐิตสฺส อุปฺปนฺนํ มคฺคามคฺคลกฺขณววตฺถานญาณํ มคฺคามคฺคญาณ ทสฺสนวิสุทฺธินาม. อมคฺเคสุ โอภาสาทีสุ มคฺคสญฺญามลโต ยถา วุตฺตนิกนฺติมลโตจ วิสุทฺธตฺตา. ตญฺหิ ญาณํ เตสุ นิกนฺติยาปิ วิกฺขมฺภิตาย เอว โอภาสาทิปฏิพนฺธโต สุฏฺฐุ ปริสุทฺธํนาม โหตีติ.

然而，受、想、行，于外境现前时，获得所缘触后，即于六门生起善、不善、异熟、唯作之心。新的相续不断生起。若未得所缘，则会息灭，不构成相续。识与俱生名法，于所依色转起时而转起，于其止息时亦随之止息。所谓“依刹那”，即不观待上述诸缘，仅依名色之转起刹那。此中“刹那”一词，亦应理解为思惟智中所说的色相续与名相续。因为声闻之智，不能依刹那而了达名色之生或灭。譬如于黑夜洞窟中，有巨大黑暗聚集。一旦点燃灯火，灯光一刹那间即遍照整个洞窟，黑暗随之消失。光明生起，黑暗即灭。再熄灭灯火，则黑暗复生，光明隐没。如是，于此身中，因种种时节、食物、心、威仪、加行，而善见种种相续之生分与灭分，于生时见其生，于灭时见其灭，而随观之，此即其义。如是随观者，已达初修观(vipassanā)者之位，当生灭智变得敏锐、勇健、有力时，十种名为观随烦恼(vipassanupakkilesa)的障碍法即会生起。为显示彼等，故说“光明”等偈。其中，“光明”(obhāsa)指由观心所生起的身光。“喜”(pīti)指与观心相应的五种喜。“轻安”(passaddhi)指两种轻安。“胜解”(adhimokkha)指信胜解。“策励”(paggaha)指精进。“乐”(sukha)指喜受。“智”(ñāṇa)指观智。“现起”(upaṭṭhāna)指念。“舍”(upekkhā)指行舍与转向舍。“欲染”(nikanti)指与光明等一起，对观产生执著的微细之爱。此（欲染）实为唯一的观随烦恼。而光明等，因是其所依，故亦被称为随烦恼。当彼等生起时，若思：“我以前从未生起过如此光明、如此喜……如此舍，我确实已证得道，已证得果。”如此，伴随着喜爱，便会于非道生起道想，于非果生起果想。那时，某位不善巧的瑜伽行者(yogāvacaro)，会舍弃业处，因增上慢而心散乱地游荡。而善巧者则立即获得省察，了知：“如今我的心对这些光明等，显现出‘此是我的，此是我，此是我的我’这样的欲求之相。”而出世间法，并非此类欲求的对象。“我确实已生起染污法。此法若增长，将令我从出离之门堕落，并把我系缚于轮回之门。来！我当即于彼等法上安立三相，净除欲染，并依其本然继续修习观道。”他如此思惟后，便立即把握那些光明等。其义是：他如此思惟：“此光明是无常，以坏灭故；是苦，以可畏故；是无我，以无实故。”等等。如是，当他把握住这些作为观之随烦恼的障碍法，并依此把握而断尽对彼等的欲染时，所生起的辨别道与非道之相的智慧，即名为“道非道智见清净”(maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)。因为它已从于非道的光明等中生起道想之垢，以及从上述欲染之垢中清净故。此智实因镇伏了对彼等的欲染，而从光明等障碍中完全清净，故名为“极清净”。

[๒๔๕] วิภาวนิยํ ปน

[245] 然而，应加以阐明。

อนิจฺจาทิวเสน โอภาสาทิ ปฏิพนฺธปริคฺคหํ วิสุํ อวตฺวา มคฺคามคฺคชานนมตฺเตเนว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุตฺตา. สา อฏฺฐกถาย น สเมติ.

虽然没有分别说明以无常等方式把握光明等障碍，但仅仅凭借辨别道与非道的智慧，就被称为“道非道智见清净”。这与义注的说法不一致。

ตถา ปริปนฺถวิมุตฺตสฺสาติ ตถา ปริคฺคเหตฺวา ตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลสปริปนฺถโต วิมุตฺตสฺส ยาวานุโลมาติ ยาวอนุโลมญาณา. [Pg.444] ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาปริปากํอาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธ วิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจย ภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจ. อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ วตฺตพฺพกฺขเณติ สมฺพนฺโธ. อปฺปนา ติจ โสตาปตฺติมคฺคอปฺปนา. ทฺเวตีณิวิปสฺสนาจิตฺตานีติ ติกฺขปญฺญสฺส ทฺเว วิปสฺสนาจิตฺตานิ. มนฺทปญฺญสฺส ตีณิ วิปสฺสนาจิตฺตานิ. ยํกิญฺจีติ ตีสุ ลกฺขเณสุ อญฺญตรํ ยํกิญฺจิ. ยาสิขาปตฺตาสานุโลมาสงฺขารุเปกฺขาติ มตฺถกปตฺตา อนุโลมญาณสหิตา ยา สงฺขารุเปกฺขา อตฺถิ. สา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติจ วุจฺจตีติ โยชนา. สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณนฺติ อิมานิ ทฺเว ญาณานิ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนานามาติ วุจฺจนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ปน ปริปากคตวิปสฺสนา ทสฺสนวจนํ. เอตฺถจ วุฏฺฐานนฺติ มคฺโค วุจฺจติ. โส หิ วิปสฺสนาญาณสฺส อารมฺมณภูต สงฺขารนิมิตฺตโตวา สยํ สํโยชนวตฺถุภาวโตวา วุฏฺฐาติ. ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา ปุถุชฺชนภาวโต สมุทยปหานวเสน วฏฺฏ ปวตฺตโตจ วุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา วุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วุฏฺฐานคามินีติ เอวํ ทฺวินฺนํ ญาณานํ วุฏฺฐาน คามินิภาโว เวทิตพฺโพ. ตโตปรนฺติ ทฺวินฺนํวา ติณฺณํวา วิปสฺสนา จิตฺตานํ ปวตฺติยา ปรํ นิพฺพานํ อาลมฺพิตฺวาติ มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยํ หุตฺวา ตสฺส ปุเรจรภาเวน นิพฺพานเมว อารมฺมณํ กตฺวา. ตโต เยวจ ตํ วิปสฺสนานามํ นลภตีติ. ปุถุชฺชน โคตฺตมภิภวนฺตนฺติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ อภิภวตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติ เจตฺถ ปริปุณฺณกิเลส สมาโยเคน อนริยภาวสงฺขาตา ปุถุชฺชนชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อริยโคตฺตมภิสมฺโภนฺตญฺจาติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ ปาปุณาตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติจ ตํตํ กิเลส วิสุทฺธภาว สงฺขาตา อริยชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. มคฺโค อปฺปนา วีถึ โอตรตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขสจฺจํปริชานนฺโตติ เตภูมก ธมฺมานํ เอกนฺตทุกฺขภาวํ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺโต. ปริชานนญฺเจตฺถ เตสํ ทุกฺขภาว [Pg.445] ปฏิจฺฉาทกสฺส สมฺโมหสฺส ปหานเมว ทฏฺฐพฺพํ. สมุทย สจฺจํปชหนฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน อนุสยภาเวน ปวตฺตมานํ ตณฺหาสงฺขาตํ สมุทยสจฺจํ เอกเทเสนวา อนวเสเสนวา อปจฺฉาวตฺติกํ กตฺวา ปชหนฺโต. นิโรธสจฺจํสจฺฉิกโรนฺโตติ จกฺขุมา วิย นภมชฺเฌ วิโรจมานํ จนฺทมณฺฑลํ อตฺตโน สนฺตาเน เอกเทสสฺสวา สกลสฺสวา กิเลส วฏฺฏสฺสวา อายตึ ภาวิโน วิปากวฏฺฏสฺสํวา อตฺตโน สนฺตาเน ปุน อนุปฺปาทธมฺมภาปตฺติวเสน นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต. มคฺคสจฺจํภาวนาวเสนาติ อิโต ปุพฺเพ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนปุพฺพสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาทนสงฺขาตาย ภาวนาย วเสน. มคฺคเจตนาย ปน อานนฺตริกผลตฺตา ตงฺขเณ อปนีตคฺคิเก ปเทเส ปุน อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา นิพฺพาเปนฺโต วิย มคฺคานุกูลปวตฺติวเสน ทุกฺขปริชานนาทีนิ จตฺตาริ กิจฺจานิ อนุกุพฺพนฺตานิ ตโตปรํ ทฺเววา ตีณิวา ผลจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโตปรํ ภวงฺคปาโต โหตีติ ทสฺเสตุํ ตโตปรนฺติอาทิมาห. ยถา ปน ปสาทจกฺขุนาวา ทิพฺพจกฺขุนาวา กิญฺจิรูปํ ปสฺสนฺตสฺส ตานิ จกฺขูนิ ตํ รูปํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปจฺฉา ตสฺส ปุคฺคลสฺสปิ ปจฺจกฺขโต ปาตุภูตํ กตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. น ตาว เตสํ อุปฺปตฺติกฺขเณ ตํ รูปํ ตสฺส อหํ อิทํนาม ปสฺสามีติ ปากฏํ โหติ. ปจฺฉา ปน ปจฺจเวกฺขน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว ตํรูปํ ตทนุพนฺธาจ นานาการา ตสฺส ปาตุภูตา โหนฺติ. เอวเมวํ อิธปิ ปจฺจเวกฺขนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว นิพฺพานญฺจ ตทนุพนฺธานิ มคฺคผลาทีนิจ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ ปุนภวงฺคํ.ล. ปวตฺตนฺตีติ. อิทานิ ปจฺจเวกฺขนญาณสฺส ภูมึ ทสฺเสตุํ มคฺคํผลญฺจนิพฺพานนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ปณฺฑิโตติ อริยาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ผลฏฺโฐ. หีเนติ ปหีเน. เสเสติ อปหีเน อุปริมคฺควชฺเฌ. อิมานิ ปน ทฺเว ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนานิ เกสญฺจิ ชีวิตสมสีสิปุคฺคลานํ กิเลส วิภาเคสุ อโกวิทานญฺจ นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺจเวกฺขติวานวาติ. เอตฺถจ วิสุทฺธิมคฺเค ตาว สพฺพปถมํ มคฺคปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ตโต ผลปจฺจเวกฺขนํ. [Pg.446] ตโต ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. ตโต อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. อวสาเน นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ ปน สพฺพปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ อธิปฺเปตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ปจฺจเวกฺขเนสุ ปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ โหติ. ตโต มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขนานีติ. ตํ ปน ปาฬิยํ ปจฺจเวกฺขน ญาณสฺส นิทฺเทสโต ปุพฺเพ ปถมํ ฉินฺนมนุปสฺสเน ปญฺญาวิมุตฺติ ญาณนฺติ เอวํ วิสุํ วิมุตฺติญาณสฺส อาคตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺถ ฉินฺนนฺติ เตน เตน มคฺเคน สมุจฺฉินฺนํ กิเลสชาตนฺติ อตฺโถ. ปาฬิ อนุ สาเรน วุจฺจมาเน ปน ปถมํ ปหีนํ กิเลสานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ปจฺเจกํ มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคาทีนํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ผลธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนนฺติ วตฺตพฺพํ โหติ. ปาฬิยญฺหิ ปจฺจเวกฺขนญาณนิทฺเทเส นิพฺพานํ มคฺควาเรปิ ผลวาเรปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตนฺติ. อิติ นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ นาม อิตเรสํ ปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา มชฺเฌ อนฺตรนฺตราวา อวสาเนวา ยตฺถกตฺถจิ ปวตฺตตีติ สิทฺธํ โหติ. ตถา กิเลสปจฺจเวกฺขนํปิ มคฺคผลปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา ปจฺฉาวาติ. เอวญฺหิ สติ มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานนฺติ อยํ คาถาปิ อวิรุทฺธา โหตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อธิมานนิทฺเทสฏฺฐกถาสุ โส หิ มคฺคผลนิพฺพาน ปหีน กิเลสา วสิฏฺฐกิเลส ปจฺจเวกฺขเนน สญฺชาตโสมนสฺโส อริยคุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺโขติ วุตฺตํ. เอตฺถจ โสตาปนฺนสฺส ปญฺจ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺติ. ตถา สกทาคามิสฺส ปญฺจ. อนาคามิสฺส ปญฺจ. อรหโต ปน อวสิฏฺฐกิเลโสนาม นตฺถีติ จตฺตารีติ เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺตีติ. อิทญฺจ ปริปุณฺณ วเสน ลพฺภมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปริปุณฺณํปิ ปน โหติเยว. ตถา หิ จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตอฏฺฐกถายํ สา ปน น สพฺเพสํ ปริปุณฺณา โหติ. เอโก หิ ปหีนกิเลสเมว ปจฺจเวกฺขติ. เอโก อวสิฏฺฐกิเลสเมว. เอโก มคฺคเมว. เอโก ผลเมว. เอโกนิพฺพานเมว. อิมาสุ ปน ปญฺจสุปจฺจเวกฺขนาสุ เอกํวาทฺเววา โน ลทฺธุํ นวฏฺฏตีติ วุตฺตํ. เอวํ ฉพฺพิสุทฺธิกเมน ภาเวตพฺโพ จตุพฺพิโธ มคฺโค [Pg.447] ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. มคฺคสทฺเทน เจตฺถ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ตทนุกูลปวตฺติวเสน ผลญาณญฺจ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน. ตตฺถาติ เตสุ อนุปสฺสนา มคฺคผเลสุ. อภินิวิสนํ อภินิเวโส. เหฏฺฐา สิลาปถวิยํ นิขาตสิเนรุปาทสฺส วิย อชฺฌตฺตขนฺเธสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปวตฺตีติ อตฺโถ. อตฺตา อิติ อภินิเวโส อตฺตาภินิเวโส. ตํ อตฺตาภินิเวสํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาย ขณภงฺคสฺสจ อทิฏฺฐตฺตา โส อภินิเวโส ปวตฺตติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนตฺตา เวทนา อนตฺตาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํ อภินิเวสํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. วิโมกฺขมุขํ โหติ, สุญฺญตวิโมกฺข สงฺขาตสฺส มคฺคสฺส ผลสฺสจ ปเวสนทฺวารภูตตฺตา, วิปลฺลาส นิมิตฺตนฺติ วิปรีตวเสน อาสนํ อุปคมนํ ปวตฺตนํวา วิปลฺลาโส. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ อุปคมนํ ปวตฺตนํวาติ อตฺโถ. โส เอว กิเล สุปฺปตฺติยา อาสนฺนการณตฺตา นิมิตฺตนฺติ วิปลฺลาสนิมิตฺตํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ ขณภงฺคสฺส อทิฏฺฐตฺตา ตํนิมิตฺตํ โหตีติ เตสํ ขณภงฺคํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํนิมิตฺตํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตณฺหาปณิธินฺติ ตณฺหาเอว อภิสงฺควเสน อารมฺมเณ จิตฺตสฺส ปณิทหนโต ทฬฺหํ ถปนโต ปณิธีติ ตณฺหาปณิธิ. ตํตณฺหา ปณิธึ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ มหาอาทีนวราสิภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา โสปณิธิ โหตีติ เตสํ มหาอาทีนวราสิภาวํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํทุกฺขํ เวทนาทุกฺขาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํปณิธึ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตา วิโมกฺขมุขภูตา ติสฺโส อนุปสฺสนา เอวํ วิเสส นามิกา โหนฺติ. ตสฺมา. ยสฺมา สงฺขาเรสุ สุญฺญตทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม เกวลํ อตฺตากินิเวสภูตสฺส ทิฏฺฐิคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตสฺส ญาณสฺเสว อานุภาโว โหติ, ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุญฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตญาณ กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิวุฏฺฐาน.ล. สุญฺญโตวิโมกฺโข นามโหติมคฺโคติ. [Pg.448] อนิจฺจทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม นิมิตฺตาติ นิเวสภูตสฺส มานคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตาย สทฺธายปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสทฺธา กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิอนิจฺจโต.ล. อนิมิตฺโต วิโมกฺโขนามาติ. ทุกฺขทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม ปณิธิสงฺขาต ตณฺหาคาหปฏิปกฺขภูตสฺส สมาธิสฺสปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสมาธิกิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ. ยทิ ทุกฺขโต. ล. อปฺปณิหิโต วิโมกฺโขนามาติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อนิจฺจโต มนสิกโรโต สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. อนตฺตโต มนสิกโรโต ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ. มคฺเค ปน ติณฺณํ ธมฺมานํ กิจฺจวิเสโสนาม วิปสฺสนาคมนวเสเนว สิทฺโธติ วุตฺตํ มคฺโค. ล. นามานิ ลภตีติ. ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต อริยสาวโก โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารีนาม โหติ. มชฺเฌ ฉสุ มคฺคผลกฺขเณสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม. อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโตนาม. อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารีนาม. อุปริ สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโตนาม. อปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต ปน อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ กายสกฺขินาม. โสเยว อรูปชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิมุตฺโต อรหตฺตผเล ฐิโต อุภโตภาควิมุตฺโต นามาติ เอตฺตาวตา ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ วิปสฺสนาปริปากมาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธวิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจยภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจาติ. ตํ สรูปโต นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ. มคฺควีถิยํ ผลญฺจ มคฺคาคมน วเสน ตถา ตีณิ นามานิ ลภตีติ โยชนา. ยถาวุตฺตนเยน วิปสฺสนฺตานนฺติ ยทิ อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วุตฺตปฺปการนเยน วิปสฺสนฺตานํ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํ ปุคฺคลานํ. ยถาสกํผลนฺติ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติผลํ. สกทาคามิสฺส สกทาคามิผลนฺติอาทินา นเยน [Pg.449] อตฺตโน อตฺตโน สนฺตกภูตํ ยํ ยํ ผลํ วิปสฺสนาคมน วเสเนว สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติจ วุจฺจติ. นมคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถจ วิปสฺสนาคมน วเสน มคฺคสฺส อนิมิตฺต นามลาโภนาม สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺโต. อภิธมฺเม ปน อนิมิตฺโต นามมคฺโค นอาคโต. นหิ โส นิปฺปริยายโต อนิมิตฺโตนาม โหติ. หีนปณีตาทิวเสน วิภาคารหสฺส สงฺขารนิมิตฺตสฺส สพฺภาวโต. เตเนว หิสฺส ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธา ภิญฺญาทิวเสนวา ปารมิธมฺมานํ ปริตฺตมหนฺตาทิวเสนวา หีน ปณีต ปณีตตร ปณีตตม วิภาโค สนฺทิสฺสตีติ. อฏฺฐกถายํ ปน อนิจฺจานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ นิจฺจนิมิตฺตํ วิธมนวเสน ปวตฺตตฺตา อนิมิตฺตานุปสฺสนานาม สมานาปิ สยํ สงฺขารนิมิตฺเต ปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน อตฺตโนนามํ มคฺคสฺส ทาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา มคฺโค อภิธมฺม ปริยาเยน อนิมิตฺตนามํ นลภตีติ วุตฺตํ. สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน ยถา ปถวิกสิณารมฺมณํ ฌานํ ปถวิกสิณนฺติ วุจฺจติ. เอวํ สุญฺญตาทินามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตานิ มคฺคผลานิปิ อารมฺมณวเสนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺติ. อารมฺมณกรณวเสน ปน สมฺปโยควเสนวา ปลิโพธกราจ นิมิตฺตกราจ ปณิธิกราจ ราคาทโย กิเลสธมฺมา เตสุ นตฺถิ. ตสฺมา ตานิ อญฺญํ อาคมนํวา อารมฺมณํวา อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน สภาเวนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณวเสนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สรสวเสนาติ อตฺตโน สภาเวน. นามตฺตยนฺติ สุญฺญตาทิ นามตฺติกํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ มคฺควีถิ ผลสมาปตฺติวีถีสุ. สพฺเพสํปีติ สพฺเพสํปิ มคฺคผลานํ. สมเมวาติ สมานเมว. สทิสเมว. เอตฺถปนาติ เอเตสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ มคฺคผเลสุ. ยสฺมา สพฺพาทิฏฺฐิโยจ โสฬสวิธา วิจิกิจฺฉาจ อตฺตทิฏฺฐิมูลิกา เอว โหนฺติ. อตฺตทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย นิรุชฺฌนฺติ สพฺพานิจ อปายคามิ กมฺมานินาม อตฺตทิฏฺฐิยา สติยาเอว วิปจฺจนฺติ. อสติยา น วิปจฺจนฺติ. ทิฏฺฐสจฺจานญฺจ สา ทิฏฺฐิ สพฺพโส ปหีนา โหติ. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคํ.ล. ปหีนาปาย คมโนติ วุตฺตํ. อปายํ คจฺฉนฺติ [Pg.450] เอเตหีติ อปายคมนานิ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาวิปฺปยุตฺตา อกุสลธมฺมาเจว ปุพฺเพกตทุจฺจริตกมฺมานิจ. ปหีนานิ อปายคมนานิ เอตสฺสาติ ปหีนาปายคมโน. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปหีนอตฺตทิฏฺฐีนํ โพธิปกฺขิยธมฺมา เอกนฺเตน อุปรูปริ วฑฺฒนปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. กิเลสธมฺมา ปน หายนปกฺเข. ตสฺมา เต อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา คจฺฉนฺตา อุปริม โกฏิยา สตฺตหิ ภเวหิ สพฺพโส ปริกฺขยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ สตฺตกฺขตฺตุปรโมโสตาปนฺโนนาม โหตีติ, ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุสทฺเทน สตฺตปฏิสนฺธิคหณวารา วุจฺจนฺติ. ปรโมติ อุกฺกํสปริจฺเฉโท. อิติ สตฺตกฺขตฺตุํ ปรโม เอตสฺสาติ. สตฺตกฺขตฺตุปรโม. โส ปน เทเวสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, มนุสฺเสสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, อุภยตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ ติวิโธ โหติ. ยถาห –

如是，“已从障碍中解脱者”是指：如是把握之后，从观的染污障碍中解脱出来，“直至随顺”即是直至随顺智。“令置于三相上”，此为关联。“达到观的成熟”是指：达到行舍的状态，成就三解脱门的状态，以及成就作为七圣人分类之因的状态，凭借、依靠观智的成熟。于“现在安止将生起”此应说之时，是为关联。而此安止，即是须陀洹道安止。“二或三观心”是指：利慧者为二观心，钝慧者为三观心。“任何一个”是指：三相中的任何一个。“已达顶峰、随顺的行舍”是指：已达顶峰、与随顺智相应的行舍存在。那也被称为出起之观，此为结合。行舍智与随顺智，此二智被称为出起之观，即是此意。而此，是显示观已达成熟之语。于此，“出起”者，道被称为。因为他从作为观智所缘的行相，或从其自身的结缚事而出起。他也令具足此道的人从凡夫的状态，以及通过断除集而从轮回的流转中出起。因此被称为“出起”。必定藉此而至于出起，故为“出起之行道”。如是，二智的出起行道之性应被了知。此后，在两个或三个观心生起之后，以涅槃为所缘，作为道的转向处，以其前行之相，缘涅槃为所缘。此后它不再获得观的名字。“克服凡夫种姓”是指：以此，种姓被克服，故为种姓（gotrabhu）。于此，“种姓”者，被称为由具足烦恼相应而名为非圣者状态的凡夫生，此显示其义。“且趋向圣者种姓”是指：以此，种姓被达到，故为种姓。而“种姓”者，被称为彼彼烦恼清净状态的圣者生，此显示其义。道进入安止心路，此为关联。“遍知苦谛”者，即是辨知、了知三地诸法纯粹是苦的状态。于此，遍知应被视为是对覆盖彼等苦性的痴的断除。“断除集谛”者，即是对于在自身心相续中以随眠方式存在的、名为爱的集谛，部分或全部地、使之不再返回而断除。“现证灭谛”者，即是如同有眼之人看见天空中明亮的月轮一般，在自身相续中，部分或全部的烦恼轮回，或者未来将有的异熟轮回，以达到不再生起的法性之方式，亲证名为灭的涅槃。“以修习的方式修习道谛”是指：对于在此之前无始轮回中未曾生起的八支道谛，以名为生起的修习方式。因为道思具有无间果的性质，如同在火已移开之处再洒水熄灭余烬一般，随顺道的运作而行苦的遍知等四种作用，此后生起两个或三个果心。为了显示此后是入有分，所以说“此后”等。譬如，用肉眼或者天眼看见某种色法时，那些眼识亲证那个色法之后，随后也为那个人亲证显现并且灭去，不是在那些眼识生起时就对他显现为“我看见这个名为此的色法”。而是在之后的省察心路中现行时，那个色法以及随之而来的种种行相才对他显现。同样，在此，在省察心路中现行时，涅槃以及随之而来的道果等也得以显现，然后又回到有分……如此现行。现在，为了显示省察智的境地，所以说“道与果及涅槃”等偈颂。其中，“智者”，指的是具足圣慧的住果者。“已断的”是指已断除的。“剩余的”是指未断除、有待于上道断除的。而这两个已断和剩余的烦恼省察，对于某些生命垂危的人以及不熟悉烦恼分类的人来说是不可得的，因此说“省察或不省察”。于此，《清净道论》(Visuddhimagga)中，首先说的是道省察，其次是果省察，其次是已断烦恼省察，其次是剩余烦恼省察，最后是涅槃省察。然而在《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中，首先意指的是烦恼省察。如彼处所说，在诸省察之中，首先是烦恼省察，其次是道、果、涅槃省察。然而，此说是因为在圣典中，省察智的解释之前，首先说了“于已断[烦恼]随观中的慧解脱智”，如此单独地提出了解脱智的缘故。这里所说的“已断”，指的是被各个道所根除的烦恼种类，此为意义。然而，如果按照圣典的次第来说，那么首先是已断烦恼的省察，其次是逐一省察道支、觉支等，其次是省察作为那些所缘的涅槃，其次是省察果法，其次是省察作为那些所缘的涅槃，应当如是说。因为在圣典的省察智解释中，涅槃在道时和果时各出现两次。所以，涅槃省察可以在其他省察的开始、中间、其间或最后阶段生起，这已成立。同样，烦恼省察也可以在道果省察的开始或之后。如此，“道与果以及涅槃”这个偈颂也就没有冲突了。如是，《增上慢解释义注》(Adhimānaniddesaṭṭhakathā)中说：“他以道、果、涅槃、已断烦恼、剩余烦恼的省察而生起喜悦，对于圣德的证悟没有疑惑。”于此，须陀洹有五种省察，斯陀含也有五种，阿那含也有五种，阿罗汉因为没有剩余烦恼的缘故有四种，总共有十九种省察。这是就圆满获得的情况而言的，不圆满的也有。如《小苦蕴经义注》(Cūḷadukkhakkhandhasuttaṭṭhakathā)说：“然而，那对所有人并非都是圆满的。有人只省察已断烦恼，有人只省察剩余烦恼，有人只省察道，有人只省察果，有人只省察涅槃。然而在这五种省察中，不可能连一种或两种都未证得。”如此，以六清净的次第所应修习的四种道，被称为智见清净，此为关联。于此，道这个词总摄了四种道智以及随顺其运作的果智，应如是理解。“于此”是指：于观业处中。“于彼”是指：于那些随观、道、果中。执取即是执著。如同须弥山(Sineru)之基坚固地凿入地下石地中一样，对于内在的诸蕴坚固地执取而运转，此为意义。“我”的执著即是我执。对于那个我执。“解脱”是指：因为未见内在诸法仅仅是依缘而转起，以及其刹那坏灭性，所以那个执著转起。因此，善见此二者之后，以“色非我，受非我”等方式反复随观，而解脱那个执著，此为意义。它成为解脱门，因为是名为“空解脱”的道与果的入门的缘故。“颠倒相”是指：颠倒地接近、趋向或运转，即是颠倒。于无常中“常”地接近或运转，此为意义。它因为是烦恼生起的近因，所以名为相，即颠倒相。“解脱”是指：因为未见内在诸法的刹那坏灭性，所以那个相生起。善见彼等刹那坏灭性之后，以“色是无常的，受是无常的”等方式反复随观，而解脱那个相，此为意义。“爱之愿求”是指：爱以系缚的方式，于所缘处坚固地确立心，故为愿求，即爱之愿求。对于那个爱之愿求。“解脱”是指：因为未见内在诸法是巨大的祸患之聚，所以那个愿求生起。善见彼等巨大的祸患之聚后，以“色是苦的，受是苦的”等方式反复随观，而解脱那个愿求，此为意义。“因此”是指：因为这三种作为解脱门的随观具有如此特殊的名称。因此。因为于诸行中以空见的方式成就其义，仅仅是作为与我执所成的见取相对的智慧的威力，因此像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生智的作用而获得名称，如说“若出起……空解脱名为道”。以无常见的方式成就其义，也是作为与执著于相的慢取相对的信的威力。因此，像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生信的作用而获得名称，如说“若从无常……名为无相解脱”。以苦见的方式成就其义，也是作为与名为愿求的爱取相对的定的威力。因此，像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生定的作用而获得名称，如说“若从苦……名为无愿解脱”。如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“于无常作意者，信根增上；于苦作意者，定根增上；于无我作意者，慧根增上。”然而，在道中，三种法的作用差别，仅仅依靠观的行道而成就，所以说“道……获得诸名”。其中，以空解脱而解脱的圣弟子，在须陀洹道刹那名为法随行者，在中间六道果刹那名为见至者，在阿罗汉果刹那名为慧解脱者。以无相解脱而解脱者，在须陀洹道刹那名为信随行者，在上面七个位置名为信解脱者。而以无愿解脱而解脱者，在八个位置都名为身证者。他若以无色禅为基础而解脱，住立于阿罗汉果位，则名为俱分解脱者。至此，前面所说“达到观的成熟，即是达到行舍，成就三解脱门的状态，以及成就作为七圣人分类之因的状态，凭借、依靠观智的成熟”，其体相已被指示。道心路中，果也依道的行道而同样获得三种名字，此为结合。“以如说之理而观者”是指：以“若于无我而观”等所说方式而观的四果位人。“各自的果”是指：须陀洹的须陀洹果，斯陀含的斯陀含果等，以各自所属的方式，其各自的果也仅仅因为观的行道而被称为空等解脱，其意并非依道的行道。于此，依观的行道而道获得无相之名，是依经教之说而说。然而在阿毗达摩(Abhidhamma)中，名为无相的道并未出现。它并非无条件地名为无相，因为存在着可依劣、胜等方式分别的行相。正因此，其苦行道迟缓通达等，或者波罗蜜法有少、多等，劣、胜、更胜、最胜的差别得以显现。然而在义注中说：无常随观，因为其于诸行中以破坏常相的方式而转起，虽名为无相随观，但其自身也包含于行相中，不能完全地将自己的名字赋予道。因此，道依阿毗达摩之说不能获得无相之名。然而依经教之说，如以地遍为所缘的禅被称为地遍，同样，以名为“空”等的涅槃为所缘而转起的道果，也依所缘而获得“空”等名称。然而，在道与果中，无论是依所缘的方式，还是依相应的方式，都不存在会造成障碍、造成相、造成愿求的贪等烦恼法。因此，为了显示它们不依赖其他行道或所缘，而是依其自身自性而获得‘空’等名称，所以说了‘依所缘’等。其中，“依自味”是指：依其自身自性。“三名”是指：空等三名。“于一切处”是指：于一切道心路、果等至心路中。“于一切”是指：于一切道果。“平等”是指：相同、相似。“然而于此”是指：然而于那些如上所说的道果中。因为一切邪见以及十六种疑都唯以我见为根本。我见被断除时，彼等也断除。一切趣恶趣之业，唯有我见存在时才异熟，不存在时则不异熟。而现见谛者，彼我见已完全断除。因此说须陀洹道……“已断恶趣之行”。依此等而趣向恶趣，故为“恶趣之行”，即与邪见、疑不相应的诸不善法，以及过去所做的恶行。此人已断恶趣之行，故为“已断恶趣行者”。已通达四谛、已断我见者，菩提分法完全处于向上增长的一方，然而烦恼法处于衰减的一方。因此，彼等烦恼逐渐衰减，至最高位经由七有而完全灭尽，所以说“名为七返至极须陀洹”。这里“七返”一词，指的是七次受结生。“至极”是指：最高的限定。因此，此人至极为七返，故为“七返至极”。他则有三种：在天中七返至极，在人中七返至极，在两者中七返至极。如说：

กตโมจ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ, อวินิปาตธมฺโม นิยโต, สมฺโพธิปรายโน, โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจ มนุสฺเสจ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ.

何谓七返至多者？于此，某人因三结永尽，成为入流者，不堕恶趣法，决定趣向正等觉，彼于天界与人界流转七次后，即能作苦之边际。此人称为七返至多者。

เอตฺถ หิ จ สทฺโท อนิยมตฺโถ. เอเตน โยจ เทเวเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ มนุสฺเสเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ เทเวจ มนุสฺเสจ มิสฺสกภว วเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. ติวิโธ เปโส สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมนามาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐกถายํ ปน มิสฺสกภว วเสนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถจ ยสฺมา มหคฺคตชฺฌานสฺสจ อุปริมคฺค วิปสฺสนา ยจ อานุภาวํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ อิมสฺส มคฺคสฺส อานุภาวคติยา เอว สตฺตกฺขตฺตุปรโมนาม วุตฺโต. โสจ ปาฬิยํ กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลํ โกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โยจ ทิฏฺเฐวธมฺเม อรหาติ วุตฺตตฺตา กามภเวเอว ฌานรหิโต สุกฺขวิปสฺสโกวา [Pg.451] ปริหีนชฺฌาโนวา ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวจ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐ กถายํ ตโยปิ อิเม โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา. รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺตีติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐมํ ภวนฺติ กามภเว อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธินฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เย กามภเวเยว สตฺตวารโต โอรํวา ทิฏฺฐธมฺเม เยววา อุปริมคฺคํ คณฺหนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติวิเสโส อุปริ มคฺควิปสฺสนาพเลน สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยาเมตีติ วุตฺตํ. เย ปน ทิฏฺฐธมฺเมวา สกฺกอนาถปิณฺฑิกวิสาขาทโย วิย สตฺตสุ ภเวสุ ยตฺถกตฺถจิ ภเววา ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา พฺรหฺมโลกํ คจฺฉนฺติ. เยจ พฺรหฺมโลเกเยว โสตาปตฺติมคฺคํ ลภิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติ วิเสโส มหคฺคตชฺฌานพเลน สิทฺโธติ. ยสฺมาจ ปาฬิยํ สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจาติ เอเตน กามภเว สตฺต โอปปาติก ปฏิสนฺธิโย ทสฺเสติ. สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺเสจาติ เอเตน สตฺต คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิโย ทสฺเสตีติ อุภเยน จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย ทสฺสิตา โหนฺติ. ตสฺมา เตน ปริยาเยน ลพฺภมาเน จุทฺทสภเว สนฺธาย สกฺกปญฺหสุตฺเต –

此处的“ca”字为不定之义。由此显示：或仅于天界流转七次，或仅于人界流转七次，或于天界与人界以混合生存的方式流转七次。此三种皆名为七返至多者。然而，在义注中，其意义是依混合生存而说。此处，由于不顾及广大禅那与上道观(vipassanā)的威力，仅依此道的威力而说为七返至多者。又，由于在巴利圣典中说‘此五种人于此究竟：七返至多者、家家者、一种子者、一来者、以及现法阿罗汉’，故应理解为欲界中无禅那的纯观行者，或禅那退失者。因此，《无碍解道义注》中也说：此三者皆是就欲界而言的。然而，在色界与无色界中，则可受多次结生。在《增支部义注》中也说：‘于欲界有第八有，第八结生。’因此，那些仅在欲界中少于七次，或在现法中证得上道者，应知其如是之流转特相，是以上道观力所成就。诚然，在义注中说：上三道的观是决定性的。又，那些如帝释、给孤独(Anāthapiṇḍika)、毘舍佉(Visākhā)等人，或于现法，或于七有中的任何一有生起禅那而趣向梵天；或在梵天界获得入流道，并于彼处般涅槃。彼等如是之流转特相，是依广大禅那之力所成就。又，由于在巴利圣典中说‘七次在天界’，以此显示欲界七次化生结生；说‘七次在人间’，以此显示七次胎生结生。两者合计，显示了十四种结生。因此，依此理所获得的十四有，在《帝释所问经》(Sakkapañhasutta)中是针对此而言的——

อิโต สตฺต ตโต สตฺต, สํสรานิ จตุทฺทสาติ วุตฺตํ. ตถา องฺคุตฺตเรจ ติกนิปาเต สเจ อุทายิ อานนฺโท อวิตราโค กาลํ กเรยฺย, เตน จิตฺตปสาเทน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ เทวรชฺชํ กเรยฺย. สตฺตกฺขตฺตุํ อิมสฺมึเยว ชมฺพุทีเป มหารชฺชํ กเรยฺย. อปิจ อุทายิ อานนฺโท ทิฏฺเฐวธมฺเม ปรินิพฺพา ยิสฺสตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิเมหิ สุตฺตปเทหิ สตฺตกฺขตฺตุ ปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส กามภเว จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย อิจฺฉนฺติ. มหาวคฺคสํยุตฺตฏีกายญฺจ เกจิ ปน กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเอว อุปฺปชฺชติ, น ตโต อุทฺธนฺติ วทนฺติ. ตํ วีมํสิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. วิภงฺเค ปน ตตฺถ ตตฺถ อฏฺฐานสุตฺเตสุจ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติจ, องฺคุตฺตเร ฉกฺกนิปาเต อภพฺโพ ทิฏฺฐสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุนฺติ [Pg.452] จ, มหานิทฺเทเส อชิตปญฺเห โสหาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส, นิโรเธน สตฺตภเว ถเปตฺวา อนม ตคฺเคสํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ. วูปสมนฺติ. อตฺถํ คจฺฉนฺติ. ปฏิปสฺสมฺภนฺตีติจ, เอวํ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺตนเยเนว เตสํ สุตฺตปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. ราคโทสโมหานนฺติ กามราคสฺส โทสสฺส ตเทกฏฺฐโมหสฺสจ. ตนุกรตฺตาติ ยถา โสตาปนฺนสนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺตา ธมฺมิเกสุ กามวตฺถูสุ พลวนฺตา หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. ยโต เตสํ เมถุนวตฺถุสมาโยโคปิ ปวตฺตติ, ตถา อุปฺปชฺชิตุํ อสมตฺเถ กตฺวา สํลิขนวเสน ตนุกรณโต. อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนจ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาวเสนจ ตนุกภาวํ สาธนโตติ อตฺโถ. ตตฺถ อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนาติ กทาจิ จิเรน อุปฺปตฺติวเสน. ปริยุฏฺฐานมนฺทตายาติ จิเรน อุปฺปชฺชนฺตานํปิ มนฺทตรํ ปริยุฏฺฐานวเสน. มหาสิวตฺเถเรน ปน เตสํปิ เมถุนวตฺถุ สมาโยโค อิจฺฉิโต. โส มหาฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโต. ยญฺจ ฉกฺกนิปาเต มิคาสาลวตฺถุมฺหิ อพฺรหฺมจาริโนปิ อิสิทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส สกทาคามิตฺตํ ภควตา พฺยากตํ, ตํปิ ตสฺส อาสนฺนมรณกาเล อธิคมวเสน พฺยากตนฺติ เวทิตพฺพํ. สกึเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา อาคมนโต สกทาคามีนาม โหตีติ โยชนา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ปถมปริจฺเฉเท วุตฺตเมว. อรหตฺตํภาเวตฺวาติ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวาขีณา จตฺตาโร อาสวา ยสฺสาติ ขีณาสโว. ทกฺขิณา วุจฺจติ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา อายตึ ผลปฏิลาภตฺถาย ทินฺนทานํ. ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอตายาติ กตฺวา. ตาย ปน ทกฺขิณาย วิปตฺติกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส อภาวโต สมฺปตฺติกรานญฺจ สีลกฺขนฺธาทิคุณานํ สพฺพโส ปริปุณฺณตฺตา ทกฺขิเณยฺเยสุ อคฺโค เชฏฺฐโก หุตฺวา ตํทกฺขิณํ ปฏิคฺคหิตุํ อรหตีติ อคฺคทกฺขิเณยฺโย. ปุคฺคลเภโทติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐปุคฺคลานํ สงฺเขปเภโท. วิตฺถารเภโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ, อฏฺฐกถาสุ ตาว จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส [Pg.453] อรหนฺโตติ ผลฏฺฐานํ ฉนฺนวุติเภโท วุตฺโต. ตตฺถ สทฺธาธิมุตฺโต ปญฺญาธิมุตฺโตติ ทฺเว โสตาปนฺนา โหนฺติ. เต เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมจาติ ตีหิ คุณิตา ฉ. ปุน จตูหิ ปฏิปทาหิ คุณิตา จตุวีสติ โหนฺติ. ติวิธ วิโมกฺขจตุปฏิปทานํ ปน เภเทน ทฺวาทส สกทาคามิโน ทฺวาทส อรหนฺโตจ โหนฺติ. อนาคามิโน ปน อวิเหสุ ตาว ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจ ปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํ โสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ. เตเยว สสงฺขารปรินิพฺพายี อสงฺขารปรินิพฺพายีจาติ ทฺวีหิ คุณิตา ทส. ตถา อตปฺปสุ ทสฺสสุทสฺสีสุ ติจตฺตาลีส โหนฺติ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีนาม นตฺถีติ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายิโน จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายิโนติ อฏฺฐาติ. สพฺเพ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺตีติ. สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ทฺวาทส โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, จตุวีสติ อนาคามิโน, ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส โหนฺติ. เตเยว สทฺธาธุร ปญฺญาธุร วเสน ทฺวีหิ คุณิตา อฏฺฐสตํ ปุคฺคลา โหนฺตีติ อาคโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคลเภเท. สพฺเพสํปีติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ สาธารณาว. น นิโรธสมาปตฺติ วิย เอกจฺจานํเอว สาธารณาติ อธิปฺปาโย. อติวิย มมายิตสฺส อภินินฺทิ ตสฺส อชฺโฌสิตสฺส อตฺตโน จิตฺตสนฺตานสฺส อปวตฺติกรณํ นาม พหลราควิมุตฺตานํเอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ, อนาคามีนญฺเจว อรหนฺตานญฺจลพฺภตีติ. เตสํปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ กามรูปภวคตานญฺเญว อิธ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา, อาทิโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพนิโรธพเลเนว คนฺตพฺพตฺตา. เตนาห ตตฺถาติอาทิ. ตตฺรายํ วิธิ, ปถมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สงฺขาเร อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. ตโต ทุตียชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. ตโต ตตียํ ฌานํ. ตโต จตุตฺถํ ฌานํ. ตโต ปญฺจมํ ฌานํ. ตโต อากาสานญฺจายตนํ. ตโต วิญฺญาณญฺจา ยตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. [Pg.454] ตโต อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย นานาพทฺธอวิโกปนํ สงฺฆปติมานนํ สตฺถุปกฺโกสนํ อทฺธาน ปริจฺเฉโทติ อิมํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกิจฺจํ กโรติ. ตโต เนวสญฺญา นาสญฺญายตนํ สมาปชฺชติ. เอกํวา ทฺเววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหติ นิโรธํ ผุสตีติ. ตตฺถตตฺเถวาติ ตโต ตโต ฌานโต ตสฺมึ ตสฺมึ วุฏฺฐิตกาเลเอว. วิปสฺสนฺโตติ นิโรธสฺส สมถ วิปสฺสนา ยุคนนฺธพเลเนว ปตฺตพฺพตฺตา วิปสฺสนาพเลนปิ จิตฺตสนฺตานสฺส สณฺหสุขุมภาวา ปาทนตฺถํ อิทํ ปถมชฺฌานํ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปสฺสนฺโต. ยาวอากิญฺจญฺญายตนํคนฺตฺวาติ ยาว อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ, ตาว สมาปชฺชนวุฏฺฐานวิปสฺสนาวเสน คนฺตฺวา. อาวชฺชนาธิฏฺฐาน ปจฺจเวกฺขนานิเปตฺถ อิจฺฉิตพฺพานิเยว. เตเนว หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปญฺจวิธา วสิโย นิโรธปริกมฺเมสุ วุตฺตาติ. ตโตปรนฺติ อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานคเต สงฺขาเรวิปสฺสนานนฺตรํ, อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. อตฺตโน สรีราพนฺเธ ปริกฺขาเร ถเปตฺวา นานาพนฺธานิ จิวราทีนิ ปริกฺขารานิ อคฺคิอาทินา ปริสฺสเยน มาวินสฺสนฺตูติวา, เอกสีมายํ สงฺฆกมฺเม กรียมาเน สงฺโฆ มํ ปภิมาเนสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา, สตฺถา มํ เกนจิการเณน ปกฺโกสา เปสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา อธิฏฺฐานกิจฺจํ. อาทิสทฺเทน นิโรธพฺภนฺตเรเอว มรณํ นุโข เม ภวิสฺสตีติ เอวํ ปวตฺโต อทฺธาน ปริจฺเฉโท คหิโต. ทฺวินฺนํ.ล. โวจฺฉิชฺชติจิตฺตสนฺตติ ตทตฺถาย อาทิโต ปฏฺฐาย ตถารูปสฺส ปโยควิเสสสฺส สุฏฺฐุ กตตฺตา. ตโตติ ตสฺมึ กาเล. อนาคามิโน อนาคามิ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนํปิ นิปฺปริกมฺมํปีติ อธิปฺปาโย. ตถาหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ ปวตฺติตํ วิปสฺสนาปริกมฺมเมว ตสฺส ปริกมฺมฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. น วิสุํ อาสนฺนปริกมฺมํ นาม อตฺถีติ. ปจฺจเวกฺขนนฺติ ผลปจฺจเวกฺขนํ. เอวํ ทุวิธํ กมฺมฏฺฐานนยํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ยทตฺถํ โส นิทฺทิสียติ, ตทตฺเถ โสตุชเน นิโยเชนฺโต ภาเว ตพฺพนฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปตฺติ. ปฏิปชฺชนฺติวา เอตาย อุปรุปริ วิเสสนฺติ ปฏิปตฺติ. สีลาทิธมฺโม. รสียติ [Pg.455] นิรามิสสุขานุภวนวเสน อนุภวียตีติ รโส. ฌานมคฺค ผลภูโต อธิคมธมฺโม. อรหตฺต ผลเมววา. ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนปีติโสมนสฺสเมววา. ปฏิปตฺติยา รโส ปฏิปตฺติ รโส. โสเอว อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐน อสฺสาโท จาติ ปฏิปตฺติ รสสฺสาโท. สาสเน ปฏิปตฺติรสสฺสาทํ ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา อิจฺเจวํ มยา นิทฺทิฏฺฐํ อุตฺตมํ ภาวนาทฺวยํ ภาเวตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

经中说：“此七有，彼七有，轮回共十四。”同样，在《增支部》(Aṅguttara Nikāya)三集中说：“优陀夷(Udāyī)，如果阿难(Ānanda)未离贪欲而命终，以其心之净信，他将于天界七次为天王，于此瞻部洲(Jambudīpa)七次为大王。再者，优陀夷，阿难将于现法中般涅槃。”有些人根据这些经文，认为七返须陀洹在欲界有十四次结生。但在《大品相应》的疏钞(Mahāvaggasaṃyutta-ṭīkā)中说，有些人主张在欲界最多生七次，不会超过此数，此事当审察。《分别论》(Vibhaṅga)中处处，以及在诸《处经》(Aṭṭhānasutta)中说：“具见者生起第八有，此事无有是处，无有可能。”《增支部》六集中也说：“具见者不堪生起第八有。”《大义释》(Mahāniddesa)的《阿耆多所问》(Ajitapañha)中说：“以入流道智，通过行识之灭，除了七有之外，于无始轮回中可能生起的名色，于此而灭、止、息、寂。”因有如是坚实之说，故应依上述之理趣理解彼等经文的含义。“贪、嗔、痴的减弱”是指：不像在须陀洹的心相续中，（贪欲）对于如法的欲所缘会强力地生起——因为他们甚至还会有性交——而是通过削弱，使之无法如此（强力地）生起。另外，由于（烦恼）偶尔才生起以及现行时势用微弱，也成就了其微薄的状态。其中，“偶尔生起”是指有时隔很久才生起；“现行微弱”是指即使隔很久才生起，其现行也更为微弱。大西瓦长老(Mahāsivatthera)认为他们（斯陀含）仍然会有性交，但这在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中已被驳斥。在《增支部》六集《弥伽萨罗的故事》(Migāsālavatthu)中，婆罗门伊西达多(Isidatta)虽非梵行者，却被世尊(Bhagavā)授记为斯陀含，这应当理解为他是在临命终时证得此果位的。“一来”(sakadāgāmī)之名，是因仅来此世间一次而得。于此当说之事，已于下文第一章中说过。“修习阿罗汉果后”(Arahattaṃ bhāvetvā)是指修习阿罗汉道后。“漏尽者”(khīṇāsava)是指彼之四漏已尽者。“供养”(dakkhiṇā)是指相信业与业果，为求未来果报而作的布施。因众生能藉此而增长，故得其名。由于（此阿罗汉）完全没有能导致不幸的烦恼，并完全圆满了能带来成就的戒蕴等功德，因此在应受供养者(dakkhiṇeyya)中，他是最上、最殊胜的，堪于接受那份供养，故称“最上应供者”(aggadakkhiṇeyyo)。“人的分别”(puggalabheda)是指四种果位之人的简要分别。详细的分别当如是知：在诸义注中，说到果位者有九十六种分别，即二十四种须陀洹，十二种斯陀含，四十八种阿那含，十二种阿罗汉。其中，信解脱(saddhādhimutta)和慧解脱(paññādhimutta)是两种须陀洹。此二者各乘以三种类型：一种子(ekabījī)、家家(kolaṃkolo)和七返(sattakkhattuparamo)，得六种。再乘以四种行道，得二十四种。以三解脱与四行道之分别，则有十二种斯陀含和十二种阿罗汉。阿那含中，首先在无烦天(Avihā)有五种：三种是中般涅槃(antarāparinibbāyī)，一种是生般涅槃(upahacca parinibbāyī)，一种是上流至色究竟天(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)。此五种再乘以有行般涅槃(sasaṅkhāraparinibbāyī)和无行般涅槃(asaṅkhāraparinibbāyī)，共有十种。同样，在无热天(Atappā)、善见天(Sudassā)和善现天(Sudassī)中也各有十种，（四天共计四十种）。在色究竟天(Akaniṭṭhā)中，没有“上流至色究竟天”者，故有四种有行般涅槃和四种无行般涅槃，共八种。全部总计为四十八种。在《经集义注》(Suttanipāta-aṭṭhakathā)中则说有十二种须陀洹，十二种斯陀含，二十四种阿那含，两种阿罗汉和四种向道者，共五十四种。此五十四种再依信随行与法随行二者作划分，则成一百零八种人。“在此”是指在此人的分别中。“一切”是指四种果位者所共有，其意为：不像灭尽定那样只为其中一部分圣者所共有。经中说，使那被极度执着、喜爱、沉溺的自心相续不复生起，此事仅对已解脱于粗重贪欲者——即阿那含与阿罗汉——才能成功，为他们所证得。应知此处仅指他们当中已得八等至(aṭṭhasamāpatti)、且住于欲有或色有者。为什么呢？因为必须从一开始就凭借次第灭(anupubbanirodha)之力才能达到。因此说“在那里”等。其方法如下：入初禅后出定，观察其中之行法为无常、苦、无我。然后入第二禅后出定，同样观察其中之行法。然后是第三禅、第四禅、第五禅、空无边处、识无边处，入定出定后，皆同样观察其中之行法。然后入无所有处定后出定，作四种前行：保护所有物不损、期待僧团、等候导师召唤、审察寿限。然后入非想非非想处定，经过一或二个心识刹那后，成为无心状态，触证于灭。“于彼彼处”即从彼彼禅定，于彼彼出定之时。“观察”是指：因灭尽定必须通过止观双运之力才能证得，并且为了通过观力使心相续达到微细柔软的状态，而以“此初禅是无常”等方式进行观察。“行至无所有处”即以入定、出定、观察的方式，行至无所有处禅。于此，作意、决意、省察亦是应有之义。是故，《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说灭尽定的加行有五种自在。其后，是指观察无所有处禅中诸行之后，应当作决意。例如决意：“除了我身体所系的资具外，愿我其他的衣物等资具不被火等灾害所毁坏”；或“若在同一界内举行僧事时，僧团会等我，届时我当出定”；或“若导师因某事派人唤我，届时我当出定”。这些是决意之事。而“等”字(ādisaddena)则包含了“我于灭尽定中是否会死亡呢？”像这样进行的寿限审察(addhānaparicchedo)。（非想非非想处）两个心识刹那之后，心相续中断，这是因为从一开始就为了此目的而善巧地作了此种特殊的努力。“那时”指那个时刻。意思是，阿那含的阿那含果心是无转向、无加行的。因为从一开始就反复修习的观业，本身就立于加行的位置，并无另外的临近加行。“省察”是指果省察。如是开示了两种业处之理趣后，今为开示之目的，而引导听众修行，故说偈言“当修习”。其中，“当行道”即行道；或因此而行道，辗转增胜，故为行道，即戒等之法。“味”(rasa)是指以体验无染之乐的方式而被体验，即禅那、道、果所成之胜法，或单指阿罗汉果，或缘于此二者所生之喜悦。行道之味为“行道味”(paṭipattiraso)，此味以当尝之义亦为“尝”(assādo)，故为“行道味之尝”(paṭipattirasassādo)。其前后关联为：于教法中，希求行道味之尝的比丘，当修习我如是开示的此双运殊胜修习。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》释义

จตุตฺถวณฺณนาย กมฺมฏฺฐานสงฺคหสฺส

第四释义：业处摄

ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》终。

นิคม ปรมตฺถทีปนี

《胜义灯》结语

๑๗๒. จาริตฺเตน กุลาจาเรน โสภิเต ญาติ มิตฺต ธน โภคสมฺปตฺติยา วิสาเล กุเล อุทโย วฑฺฒิ ยสฺส โสติ จาริตฺตโสภิตวิสาลกุโลทโย. เตน. สทฺธาย อภิวุฑฺฒานํ ปริสุทฺธานญฺจ อตฺตโน สีลสุตจาคาทิคุณานํ อุทโย วฑฺฒิ เอตสฺมินฺติ สทฺธาติวุฑฺฒปริสุทฺธคุโณทโย. เตน. นมฺปวฺหเยนาติ นมฺปนามเกน อุปาสเกน. ปณิธายาติ ภุสํ นิธาย หทเย ถเปตฺวา อุปาทาย ปฏิจฺจ. ปรานุกมฺปนฺติ ปเรสํ อตฺตโน มนฺทพุทฺธีนํ ปจฺฉิมชนานํ อนุกมฺปํ อนุทยํ การุญฺญํ ปณิธายาติ สมฺพนฺโธ. ปตฺถิตนฺติ อภิยาจิตํ. ปุญฺเญน เตน วิปุเลนาติ เตน วิปุเลน อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรณสฺส กรณปุญฺเญน. ตุมูลโสมนฺติ เอวํ นามกํ วิหารํ. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทสิกฺขาฏีกายํสีหฬทีเป ตุมูลโสมวิหาเร สงฺฆสฺส ปากวตฺตํปิ ตาล ปณฺณํ วิกฺกิณิตฺวา กรียติ. น หิ ตตฺถ ปณฺเณน อตฺโถ อตฺถิ. สพฺเพปิ อิฏฺฐกจฺฉนฺนา ปาสาทาทโยติ. เอโส กิร วิหาโร อาทิโต อภยคิริรญฺโญ อคฺคมเหสิภูตาย โสมเทวิยา การาปิตตฺตา ยาวชฺชตนาปิ โสมวิหาโรตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตุมูลสทฺโท ปน วิปุลสทฺทปริยาโย.

172. “具足德行庄严显赫家族兴盛者”，指其人品行与家风庄严，亲友、财富、受用丰足，生于显赫家族且日益兴盛。“信仰增长清净美德成就者”，指其人因信仰而增进，因持戒、多闻、布施等自身清净之德而成就。由名为南潘(Nampana)的优婆塞。“至心发愿”，即深植于心，执持不舍。“悲悯他人”，即对智慧迟钝的后世之人怀有怜悯、慈悲之心，此与“发愿”相连。“所祈求者”，即恳请。“以此广大功德”，即造作《阿毗达摩概要》论典的广大福业。“都牟罗索摩”，即名为都牟罗索摩(Tumūlasoma)的精舍。《小戒学》之注疏中说：在狮子岛(Sīhaḷadīpa)的都牟罗索摩精舍，僧众为炊事之需，甚至变卖多罗叶。彼处实不需用叶，所有殿堂楼阁皆以瓦覆盖。据说此精舍最初由无畏山(Abhayagiri)王之第一王后索摩黛维(Somadevī)所造，故至今仍被称为“索摩精舍”。而“都牟罗”一词，实为“广大”之同义语。

อเถตฺถ [Pg.456] วตฺตติ สทฺโท, ตุมูโล เภรโว มหา;

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ.

此中有声起，喧腾而可怖；犹如施舍为希毗(Sivī)国增盛之象王时。

อาทีสุ

等等。

วิย. โสจ วิหาโร สฏฺฐิมตฺเตหิ มหาปริเวเณหิ สณฺฐิโต โหตีติ อติวิย วิปุโล มหนฺโต วิตฺถิณฺโณ โหติ. ตสฺมา โส วิปุลตฺตา มหนฺตตฺตา วิตฺถิณฺณตฺตา ตุมูล โสโมติ วุจฺจติ. ตํ ตุมูลโสมํ. อตฺถโต มหาโสม วิหารนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน เถโร อตฺตโน อาจริยวํสสฺส วสน วิหารํ กิตฺเตติ. อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปน นามรูปปริจฺเฉเท กิตฺติตํ. ธญฺญาธิวาสนฺติ ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูต มหินฺทตฺเถราทีนํ ปุญฺญวนฺตตฺเถรานํ อชฺฌาวุฏฺฐภูตํ. ทีปปสาทก มหามหินฺทตฺเถรสฺส หิ วํเส ชาตตฺตา ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูโต มหาเถโรปิ มหินฺทตฺเถโรนามาติ ธาตุวํเส วุตฺโต. อุทิโตทิตนฺติ อติวิย อุทิตํ. นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย สกลสีหฬทีเป อติวิย อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. อริยมคฺคปญฺญาวเสน ปริยตฺติเวสารชฺชาทิ ปญฺญาวเสนวา อวทาเตหิ ปริโยทาเตหิ คุเณหิ โสติตาติ ปญฺญาวทาตคุณโสติตา. เต เอว ลชฺชีปาปครหิโน. มญฺญนฺตูติ อนุสฺสรนฺตุ. ปุญฺญวิภาโวทย มงฺคลายาติ วิปุลานํ ปุญฺญานํ วฑฺฒิสงฺขาต มงฺคลตฺถาย. ตตฺรายํ โยชนา, ปุญฺเญน เตน วิปุเลน ธญฺญาธิวาสํ อุทิโตทิตํ ตุมูลโสม วิหารญฺจ ตตฺถ นิปาสิโน มหินฺทตฺเถราทิเก ปญฺญาวทาต คุณโสภิเต ลชฺชิภูเต ภิกฺขูจ ปุญฺญวิภโวทยมงฺคลาย อายุกนฺตํ มญฺญนฺตุ ปจฺฉิมา ชนาติ. อถวา, ตํวิหารํ อญฺเญ ปญฺญาวทาต คุณโสภิต ลชฺชี ภิกฺขู มญฺญนฺตูติ โยชนา. เอเตน เถโร ปจฺฉิมชนานํ ฉสุ อนุตฺตริยธมฺเมสุ อนุสฺสตานุตฺตริยสงฺขาตํ ปุญฺญวิเสสญฺจ มยํปิ ตาทิสคุณภาคิโน ภวิสฺสามาติ อุสฺสาหนุปายญฺจ ปฏิปาเทสีติ.

譬如。此索摩精舍由约六十座大院组成，故极其广大、宏伟、辽阔。因其广大、宏伟、辽阔，故被称为“都牟罗索摩”。此即都牟罗索摩精舍，义为大索摩精舍。长老以此称颂其师承所居之精舍，而其自住之处，则已于《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中称颂。“福德者之住处”，指此精舍乃最初入住的摩哂陀(Mahinda)长老等具福德长老所居之地。因生于令此岛光大之大摩哂陀长老的法脉中，故《史》(Dhātuvamsa)中说，此精舍最初入住的大长老亦名摩哂陀长老。“光明显耀”，意为极其显赫，犹如中天之满月，于整个狮子岛(Sīhaḷadīpa)中极为崇高。“以智慧清净之德庄严”，指因圣道慧或因教理通达等智慧而令诸德清净，故得庄严。彼等即是有惭、呵责恶之比丘。“愿彼等忆念”，意即愿后人忆念。“为福德兴盛之吉祥”，即为广大福德增长之吉祥。此中句构如下：愿后人为福德兴盛之吉祥，凭彼广大福德，恒常忆念福德者之住处、光明显耀的都牟罗索摩精舍，以及住于彼处、以智慧清净之德庄严、具惭愧心的摩哂陀长老等比丘。或可释为：愿其他以智慧清净之德庄严、具惭愧心的比丘，亦忆念彼精舍。长老以此为后世之人开示了六无上法中名为“念无上”的特殊功德，并以“我等亦当具足如是功德”之语策励众人。

ปรมตฺถทีปนี นิคมกถา

《胜义灯》结语

เอตฺตาวตาจ –

至此——

นคเร ทีปรงฺคมฺหิ, คาเม ติ นามเก;

อฏฺฐสุญฺญทฺวเยกมฺหิ, สาเก ชาเตน ยา มยา.

我生于娑迦(Sāka)纪元一二〇八年，于灯饰城(Dīparaṅga)中，名为提(Ti)之村庄。

มุํรฺวาคาเม อรญฺญมฺหิ, ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเย;

วสตา มหโต ภิกฺขุ, คณสฺส หิตการินา.

我住于穆尔瓦(Muṃrvā)村的林住处，一个以“能越者”(Laṅghati)闻名的住所，为广大的比丘僧团带来了利益。

ปรมตฺถทีปนีนาม, สงฺขตา สารทสฺสินา;

สาเรสีนํ หิตตฺถาย, สาราสารวิเวกินํ.

此名为《胜义灯》的论著，由见精髓者所著，旨在利益寻求精髓、能辨别精髓与非精髓之人。

สุนิฏฺฐิตา อยํ ฏีกา, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา;

นวปญฺจทฺวเยกมฺหิ, สาเก โกมุทสารเท.

此疏钞已圆满完成，无畏无灾；于娑迦(Sāka)纪元一二五九年，白睡莲盛开的秋季。

ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สาธูนํ อมตปฺผลา;

นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ สพฺเพปิ, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา.

同样地，愿贤者们的善愿带来不死之果；愿所有这些善愿都能无畏无灾地得以究竟。

ยถา โลกมฺหิ โชตนฺติ, อุโภ จนฺทิมสูริยา;

ตเถว ปรมตฺเถสุ, อยํ ปรมตฺถทีปนี.

犹如日月辉耀世间，此《胜义灯》亦如是照亮诸胜义。

ปาฬิยตฺเตสุ สา สุภา, สทฺทนิรุตฺติทีปนี;

อุโภ โลกมฺหิ โชตนฺตุ, สทฺธมฺโม ยาว ติฏฺฐตีติ.

此论在巴利文中是善美的，能阐明词语和词源；愿此二者在世间放光，直至正法住世。

ตตฺถ นคเร ทีปรงฺคมฺหีติ ทีปวาสิมหาชนํ รญฺเชตีติ ทีปรงฺคนฺติ ลทฺธนาเม นคเร. คาเม นามเกติ โรหิตมิคานํ นิวาสภูมิตเล ปติฏฺฐิตตฺตา เอวํนามเก มหาคาเม. สาเกติ กลิยุเค. ยา มยาติ ปรมตฺถทีปนีนาม ยาฏีกา มยา สงฺขตาติ สมฺพนฺโธ. ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเยติ เอวํวิสฺสุเต อรญฺญวิหาเร. สาเรสีนนฺติ สารคเวสีนํ. สาราสารวิเวกินนฺติ อยํ สาโร อยํ อสาโรติ เอวํ สารญฺจ อสารญฺจวิเว เจตฺวา ชานิตุํ สมตฺถานํ. สาเกติ กลิยุเค. โกมุทสาร เทติ กุมุทปุปฺผยุตฺเต สรทอุตุ ปริยาปนฺเนปจฺฉิ มกตฺติกมาเส. อมตปฺผลาติ นิพฺพานปโยชนา. สุภาติ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปตฺติยา โสภณา. สทฺธมฺโมติ ติวิธํ สตฺถุสาสนํ วุจฺจตีติ.

此中，“于灯饰城(Dīparaṅga)中”，指于一座因能取悦岛民而得名“灯饰”的城市中。“于名为提(Ti)之村庄”，指于一座因建于赤鹿栖息地而得此名的大村庄。“于娑迦(Sāke)”，指于伽利时代(Kaliyuga)。“我所作之”，其关联为：名为《胜义灯》之疏钞，乃我所作。“于名为‘能越者’(Laṅghati)之著名住处”，指于如是闻名的林居寺院。“为求精华者”，指为寻求核心义理之人。“能辨精华与非精华者”，指能辨别“此为精华，此为非精华”而善知者。“于娑迦(Sāke)”，指于伽利时代。“于白莲之秋”，指遍布白莲花、属于秋季时节之后迦底迦月(pacchimakattikamāsa)。“不死果”，指以涅槃为旨归。“善美”，指因义理与文句圆满而庄严。“正法”，指世尊之三种教法。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรณสฺส จตุตฺถสํวณฺณนา

如是，《阿毗达摩概要》第四释义。

ภูตา ปรมตฺถทีปนีนามา ยํฏีกา

此名为《胜义灯》的疏钞，

สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

已全然终。

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส 礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者 ปรมตฺถทีปนี 胜义显扬 สงฺคห มหาฏีกา ปาฐ 《摄阿毗达摩义广释》课文 คนฺถารพฺภกถา 论著开篇语 [ก] [迦] อุทยา [Pg.1] ยสฺส เอกสฺส, สทฺธมฺมรํสิ ชาลิโน; ปพุชฺฌึสุ ชนมฺพุชา, ชาติกฺเขตฺเต มหาสเร. 彼唯一者，正法之光炽盛，既已升起；众生犹如莲花，于生死大湖中觉醒。 [ข] [佉] วนฺทามิ ตํ มหาสูรํ, มหาโมห ตโมนุทํ; สญฺชาตํ โส หทเย มยฺหํ, ตโมขนฺธํ ปนูทตํ. 我礼敬彼大雄者，彼驱散大痴暗者；愿彼亦驱除我心中所生之痴暗聚。 [ค] [伽] โปราณเกหิ วิญฺญูหิ, วณฺณิตา วณฺณนา พหู; ทิสฺสนฺติ อิธ โลกมฺหิ, อภิธมฺมตฺถสงฺคเห. 古昔智者所称誉之诸多释义，于此世间《阿毗达摩义摄》中可见。 [ฆ] [瞿] น ตาหิ ตุฏฺฐึ วินฺทนฺติ, เย สารตฺถา ภิมานิโน; เต มํ สงฺคมฺม ยาจนฺติ, ปรมตฺถสฺส ทีปนํ. 那些自负于精义者，于彼等释义并不满足；他们前来请求我阐明胜义。 [ง] [曩] มหณฺณเว รตนานิ, อุทฺธริตฺวา ทิปวาสินํ; ยถิจฺฉกํปิ ทชฺเชยฺยุํ, น วตฺตพฺพาว อูนตา. 从大海中取出珍宝，施予岛屿居民；即使随其所欲而施予，亦不得言其有不足。 [จ] [遮] ตเถเวตฺถ [Pg.2] วิปุลตฺถา, อณฺณเว รตนูปมา; สตกฺขตฺตุํปิ วณฺเณยฺยุํ, ปริยาทินฺนา น เหสฺสเร. 同样地，此中广博之义，犹如大海中之珍宝；即使阐释百次，亦不会穷尽。 [ฉ] [车] ตสฺมา ตาสุ วณฺณนาสุ, สารมาทาย วณฺณนํ; นานาสารตฺถ สมฺปุณฺณํ, อุตฺตาน ปทพฺยญฺชนํ. 是故，于彼等释义中，撷取其精要而作此释义；此释义充满各种精要之义，且文句显明易解。 [ช] [阇] นาติสงฺเขป วิตฺถารํ, มนฺทพุทฺธิปฺปโพธนํ; กริสฺสํ ตํ ปรมตฺเถสุ, สุณนฺตุ ปาฏวตฺถิโนติ. 此论不甚简略亦不甚广博，能令迟钝者觉悟；我将于诸胜义中造作此论，愿研习者谛听。 ปถมคาถา-ปรมตฺถทีปนี 《胜义灯》释初颂 ๑. อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ กตฺตุกาโม อนุรุทฺธตฺเถโร สงฺคหารพฺเภ ตาว สปฺปโยชเน ปญฺจปิณฺฑตฺเถ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ปญฺจปิณฺฑตฺถานาม รตนตฺตยวนฺทนา, คนฺถาภิเธยฺโย, คนฺถปฺปกาโร, คนฺถาภิธานํ, คนฺถปฺปโยชนํ. ตตฺถ ตีสุ รตเนสุ นิปฺปจฺจการกรณํ รตนตฺตยวนฺทนานาม. สา สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ อภิวาทิยาติ เอเตหิ ปเทหิ ทสฺสิตา. สกเลน คนฺเถน อภิหิตา ปธานตฺถภูตา จตฺตาโร อภิธมฺมตฺถา คนฺถาภิเธยฺโย. โส อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติปเท อภิธมฺมตฺถ สทฺเทน ทสฺสิโต. 1. 欲造《阿毗达摩义摄》之阿那律长老，于此论之初，为示有益之五种要点而言起始颂。五种要点者，即：礼敬三宝、论著所诠、论著体裁、论著名义、论著利益。其中，于三宝作无虚伪之行，名为礼敬三宝。此由“敬礼无与伦比之圆满正觉者、殊胜正法与上首僧团”等句所示。全论所说，作为主要义理之四种阿毗达摩义，是为论著所诠。此由“阿毗达摩义摄”句中之“阿毗达摩义”一词所示。 [๑] วิภาวนิยํ ปน [1] 然于《辨义》中 สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโยเยวาติ กตฺวา อภิเธยฺโย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทน ทสฺสิโตติวุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 谓“摄集之状态亦是所诠”，故“所诠由‘阿毗达摩义摄’一词所示”。此说不善。 น หิ โส อปฺปธานตฺถภูโต สงฺคหิตภาโว อิมสฺมึ ปิณฺฑตฺถทสฺสเน อภิเธยฺโย นาม ภวิตุํ ยุตฺโตติ. อิโต ปฏฺฐายจ ฏีกายนฺติ วุตฺเต อิมสฺส สงฺคหสฺส ทฺวีสุ สีหฬฏีกาสุ ปถมาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. วิภาวนิยนฺติ วุตฺเต เอตรหิ ปากฏา ทุตียา. ฏีกาสูติ วุตฺเต ทฺเวปิ. มหาฏีกายนฺติ วุตฺเต วิสุทฺธิมคฺเค มหาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. ยญฺจ วจนํ วิภาวนิยํปิ อาคตํ, อญฺญตฺถาปิ อาคตํ, ตํปิ อิธ วิภาวนิยํตฺเวว วุจฺจติ อาสนฺนตฺตาติ. สภาคธมฺมสงฺคหวเสน คนฺถวิธานากาโร คนฺถปฺปกาโร. โส ปน สงฺคห สทฺเทน ทสฺสิโต. 盖彼非主要义理之“摄集状态”，于此要点开示中，不应名为“所诠”。自此以后，凡言“复注(ṭīkā)”，当知是指此《摄论》二种僧伽罗复注中之第一部。凡言“《辨义》(Vibhāvanī)”，是指现今流行之第二部。凡言“诸复注”，则指二部。凡言“大复注(Mahāṭīkā)”，当知是指《清净道论》之大复注。凡引文亦出于《辨义》及他处者，因此处更为切近之故，亦仅称“于《辨义》中”。以摄集同分法之方式，其造论之轨则，是为论著体裁。此则由“摄”之一词所示。 [๒] วิภาวนิยํ ปน [2] 然于《辨义》中 อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทนาติ [Pg.3] วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 谓“由‘阿毗达摩义摄’一词（所示）”。此说不善。 น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺโท คนฺถวิธานาการํ ทีเปตีติ. อตฺถา นุคตา คนฺถสมญฺญา วนฺถาภิธานํ. ตํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปเทน ทสฺสิตํ. สงฺคหคนฺเถ กเต สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน อนายาสโต ลทฺธพฺพํ ธมฺมานํ สรูปาวโพธาทิกํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ คนฺถสฺส ผลานุผลํ คนฺถปฺปโยชนํ ตํปิ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทเนว สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ. 盖“阿毗达摩义”一词，不显示造论之轨则。随义而立之论名，是为论著名义。此由“阿毗达摩义摄”一词所示。当《摄论》造成时，通过学习、问难等方式，可不费力而得诸法自性之了知等，乃至无取般涅槃，此论之果与次果，是为论著利益。此亦由“阿毗达摩义摄”一词之能力所示。 [๓] วิภาวนิยํ ปน [3] 然于《辨义》中 สงฺคหสทฺเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 谓“由‘摄’之一词（所示）”。此说不善。 น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺเทน วินา อนายาสโต สํสิทฺธิมตฺตทีปเกน สงฺคหสทฺทมตฺเตน ตาทิโส อนุปาทาปรินิพฺพานนฺโต ปโย ชนวิเสโส สกฺกา วิญฺญาตุํ, อสทฺธมฺม สงฺคหานํปิ โลเก สนฺทิสฺสนโตติ. 盖若无“阿毗达摩义”一词，仅凭彼只显示不费力即得成就之“摄”字，则不能了知如是无取般涅槃之特殊利益，以世间亦可见非正法之摄集故。 ๒. ตตฺถ รตนตฺตยวนฺทนา ตาว อสงฺเขยฺยอปฺปเมยฺยปฺปโยชนา โหติ. ยถาห – 2. 其中，礼敬三宝，实有无量无数之利益。如言： เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโต ภเย; น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, ยเมตฺถ มปิ เกนจีติ. 礼敬彼等已寂灭、无所畏惧者，其功德于此，非任何人所能计数。 ย เมตฺถมปีติเอตฺถ เยนเกนจิ อปิ มนุสฺเสนวา เทเวนวา พฺรหฺมุนาวา สงฺขาตุํ น สกฺกาติ โยชนา. ฏีกาการาปิ ตํ ปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. สงฺคหการา ปน อนฺตรายนีวารณเมว วิเสสโต ปจฺจาสีสนฺติ. สงฺคหการา ติจ พุทฺธโฆสตฺเถราทโย อฏฺฐกถาจริยา วุจฺจนฺติ. 此中“于此，无论被谁”之义，即是“无论任何人、天或梵天，都无法计数”之意趣。复注师们也在各处以多种方式详细阐述其目的。然而，摄集者们特别期望能排除障碍。所谓摄集者，即是指觉音(Buddhaghosa)长老等义注师。 นิปฺปจฺจการสฺเสตสฺส,กตสฺส รตนตฺตเย; อานุภาเวน โสเสตฺวา,อนฺตราเย อเสสโตติ หิ วุตฺตํ. 对三宝所作之无虚伪（礼敬），以其威力，能完全消除障碍，如是所说。 ๓. กถญฺจ [Pg.4] รตนตฺตยวนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. วุจฺจเต-รตนตฺตยวนฺทนา หิ นาม วนฺทนากิริยาภินิปฺผาทโก สตฺตกฺขตฺตุํ สตฺตกฺขตฺตุํ อเนกโกฏิสตสหสฺสวาเร ปวตฺตมาโน มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท ปุญฺญปฺปวาโห. โส จ อนุตฺตเรสุ พุทฺธาทีสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ สํวฑฺฒิตตฺตา เถรสฺส จ อุฬารจฺฉนฺทสทฺธาพุทฺธิคุเณหิ ปริภาวิตตฺตา มหาชุติโก มหปฺผโล มหานิสํโส จ ปุญฺญาติสโย โหติ. โส สยํ ปโยคสมฺปตฺติภาเว ฐตฺวา พหิทฺธา วิปตฺติปจฺจเย อปเนตฺวา สมฺปตฺติปจฺจเย อุปเนตฺวา อติปณีตอุตุจิตฺตาหาร สมุฏฺฐิตานํ สรีรฏฺฐกธาตูนํ อุปพฺรูหนํ กตฺวา ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ลทฺโธ กาสสฺส ชนกกมฺมสฺส อนุพลํ เทติ. อลทฺโธกาสสฺส จ ปุญฺญนฺตรสฺส โอกาสลาภํ กโรติ. อถ ลทฺธานุพเลน ลทฺโธ กาเสน จ ตทุภเยน ปุญฺเญน นิพฺพตฺตา รูปารูปสนฺตติโย เถรสนฺตาเน ยมกมหานทิโย วิย พลวพลวนฺติ โย หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตทา ตสฺมึ อิฏฺฐผลฆนปริปูริเต เถรสนฺตาเน อนิฏฺฐผลภูตานํ โรคาทิ อนฺตรายานํ อุปฺปตฺติยา โอกาโส นาม นตฺถีติ อิฏฺฐผลสนฺตานวิพาธกานิ อนิฏฺฐผลสนฺตานชนกานิ จ อปุญฺญกมฺมานิ ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺติ. น หิ กมฺมานินาม ปุญฺญานิ อปุญฺญานิ จ อตฺตโน วิปากุปฺปตฺติยา โอกาเส อสติ วิปจฺจนฺตีติ. ตโต ตสฺมึ สนฺตาเน อายุวณฺณา ทโย อิฏฺฐผลธมฺมา ยาว คนฺถนิฏฺฐานา ยาว อายุกปฺปปริโย สานาปิ วา วฑฺฒนปกฺเข ฐตฺวา ปวตฺตนฺติ. ยถาห – 3. 礼敬三宝如何能消除障碍呢？答曰：礼敬三宝，即是礼敬行为所成就的，七次又七次乃至百千万亿次不断生起的巨大功德之流、功德之河。这功德由于在无上的佛陀等功德田中增长，又因长老以卓越的意愿、信心和智慧功德加以熏习，所以成为极具光辉、大果报、大利益的殊胜功德。这功德自身具备精进圆满之相，一方面排除外在的衰败因缘，另一方面引入顺缘，滋养由最精妙的时节、心念和饮食所生的身体八法，从结生开始就给已得机会的生起业提供助力，给未得机会的善业创造获得机会的条件。这样，凭借已获得的助力和已获得的机会，这两种功德所产生的色法和无色法相续，在长老的相续中如同两条大河般，强有力地持续流淌。那时，在长老的相续中，当所期望的果报圆满具足时，疾病等不期望的果报就没有产生的机会。那些阻碍所期望的相续、产生不期望的相续的恶业，也就被远远地驱除了。要知道，业无论是善业还是恶业，如果没有产生果报的机会，就不会产生果报。因此，在这个相续中，寿命、容貌等令人满意的法，直到论著完成，乃至直到寿命终结，都会在增长的趋势中持续发展。正如所说—— อภิ วาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน; จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุวณฺโณ สุขํ พลนฺติ. 常礼敬、恒恭敬长者之人，四法增长：寿命、容貌、安乐、力量。 เอวํ ตาย วนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. ตสฺมา สงฺคหารพฺเภ รตนตฺตยวนฺทนากรณํ เถรสฺส อตฺตนา อารพฺภ มานสงฺคหสฺส อนนฺตราเยน ปริสมาปนุตฺถํ. น เกวลญฺจ เถรสฺเสว, โสตูนญฺจ สงฺคหํ คณฺหนฺตานํ อาทิมฺหิเยว รตนตฺตย วนฺทนา สิทฺธิโต อนนฺตราเยน คหณ กิจฺจสมฺปชฺชนตฺถนฺติ. 如此，通过此礼敬能消除障碍。因此，在《摄阿毗达摩义》开篇，长老亲自礼敬三宝，是为了使他所开始的《摄阿毗达摩义》得以无障碍地圆满完成。不仅是为了长老自己，也是为了听闻者在开始领受《摄阿毗达摩义》时，因礼敬三宝已成就，得以无障碍地完成领受的任务。 [๔] วิภาวนิยํ ปน [4] 然于《辨义》中 สตฺตสุ [Pg.5] ชวเนสุ ปถมชวน วเสเนว วนฺทนา ปโยชนํ วิภาวิตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา’’ติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 在七个速行心中，似乎仅以第一个速行心的力量，就已阐明礼敬的目的。因为那里说它“成为现法受业”(diṭṭhadhammavedanīyabhūtā)，此说不善。 อุปตฺถมฺภนกิจฺจสฺเสว อิธ อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺส จ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลทฺธตฺตาติ. ยถา หิ อาหารรูปสฺส ทฺวีสุ กิจฺเจสุ โอชฏฺฐมกรูปชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. จตุสฺสนฺต ติรูปุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตถาหิ ปฏฺฐาเนปิ ตทุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว คเหตฺวา กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ วิภงฺควาโร วิภตฺโต. เอวเมวํ อิธปิ ปถมชวนสฺส อวุนาว วิปากชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. อเหตุกวิปากมตฺตํ ชเนตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตญฺจ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลพฺภติ เยวาติ. ยสฺมา ปน คนฺถาภิเธยฺเย คนฺถปฺปกาเร คนฺถปฺปโยชเน จ อาทิโต วิวิเตสติ โสตุ ชนานํ คนฺถสฺสวเน อุสฺสาโห ชายติ. ตสฺมา เตสํ คนฺถา ภิเธยฺยาทีนํ ทสฺสนํ คนฺเถ อุสฺสาหชนนตฺถํ. คนฺถาภิธานทสฺสนํ โวหารสุขตฺถนฺติ. อิทเมตฺถ ปิณฺฑตฺถทสฺสนํ. 在此，其主要意图在于支持作用，并且此作用在七个速行心中都能被发现。正如食物色法有两种作用，其中以食素为第八的生色作用较为微小有限，而支持四种相续色法的作用则极为广大显著。因此，在《发趣论》(Paṭṭhāna)的《分别品》(Vibhaṅgavāra)中，也只取其支持作用，并分别阐述道：“团食为此身的食缘之缘。”同样地，在这里，第一个速行心的异熟生起作用非常微小有限，如义注所说，仅能产生无因异熟果。而支持其他业的作用则非常广大显著，并且此作用能在全部七个速行心中被发现。又因为，如果能从一开始就清楚地说明论著的主题、体裁以及目的，听众在听闻论著时就会产生兴趣。因此，展示这些论著的主题等，是为了在论著中生起兴趣；展示论著的名称，是为了方便称呼。这就是此处的要义总说。 ๔. อยํ ปน ปทตฺโถ. สมฺมาจ พุชฺฌิ สามญฺจ พุชฺฌีติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ. เอตฺถ จ สมฺมาสทฺโท อวิปรีตตฺเถ นิปาโต. โส พุชฺฌิตพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ พุชฺฌนกฺริยาย อเสสพฺยาวิภาวํ ทีเปติ. ตถาหิ ปเทสญาเณ ฐิตา ปจฺเจกพุทฺธาทโย อตฺตโน วิสเย เอว อวิปรีตํ พุชฺฌนฺติ. อวิสเย ปน อนฺธกาเร ปวิฏฺฐาวิย โหนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสโย จ เตสํ อปฺปมตฺตโกว สพฺพญฺญุวิสยํ อุปาทาย ยถา หตฺถ ปุเฏ อากาโส อปฺปมตฺตโกว อชฏากาสํ อุปาทายาติ. เต หิ ผสฺสาทีสุ ธมฺเมสุ เอกธมฺมมฺปิ สพฺพาการโต พุชฺฌิตุํ นสกฺโกนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน อวิสโย นาม นตฺถิ, ยตฺถ เต วิปรีตํ พุชฺเฌยฺยุํ. เต หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนนฺตาสุ จ [Pg.6] โลกธาตูสุ ติยทฺธคเต อทฺธมุตฺตเก จ ธมฺเม หตฺถมณิเก วิย สมสเม กตฺวา พุชฺฌนฺติ. สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ ญาณมุเขติ สพฺพญฺญุํมหาภวงฺคํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ เต ธมฺมา โพธิมณฺเฑ สพฺพํ อภิธมฺมํ สมฺมสนโต ปฏฺฐาย นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐหนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธา ปน ยตฺตเก ธมฺเม วิจาเรตุํ อิจฺฉนฺติ. ตตฺตเก ธมฺเม อาวชฺชนาย วิสุํ กตฺวา อาวชฺชิตฺวา วิจาเรนฺตีติ. นนุ ธมฺมา มหนฺตา ภวงฺคํ ปริตฺตกนฺติ น โจเทตพฺพเมตํ. อรูปธมฺมานญฺหิ ปรมุกฺกํสปตฺตานํ เอส อานุภาโวติ. สํสทฺโท ปน สามนฺติ เอตสฺส อตฺเถ อุปสคฺโค. โส ภควโต ปฏิเวธธมฺเมสุ อนาจริยกตํ ทีเปติ. น เม อาจริโย อตฺถีติ หิ วุตฺตํ. นนุ ภควโต ตตียจตุตฺถารุปฺป สมาปตฺติโย อาฬารุทกมูลิกาติ. สจฺจํ. ตา ปน อนลงฺกริตฺวา ลทฺธมตฺตาว หุตฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา ปจฺฉา พุชฺฌนกฺริยาย ปาทกมตฺตาปิ นโหนฺติ. กุโต ปฏิเวธธมฺมาติ. ตสฺมา ตา ภควโต พุทฺธภาเว สาจริยกตํ น สาเธนฺตีติ. อยเมตฺถ ปาฬิ อนุคโต อตฺโถ. ยถาห – 4. 此中词义如下：正确地觉悟，并且自己觉悟，故为正等觉者。于此，“正”(sammā)字为不颠倒义的不变词，其显示了于应觉悟的可知法中，觉悟作用是无余周遍的。诚然，安住于少分智的独觉佛等，仅于自己的境界中无颠倒地觉悟，于非境界中则如入黑暗，义注中如是说。且彼等之境界，相较于一切知者的境界，则甚微小，犹如置于手中的虚空，相较于无垠的虚空。彼等实不能于触等诸法中，乃至一法，以一切行相完全觉悟。而于一切知佛，则无有名为非境界者，可令彼等颠倒觉悟。彼等于无始的轮回及无量的世界中，于三世所摄及出离三世之法，如置于掌中之宝珠般，平等而觉知。故说：“一切诸法，以一切行相，显现于佛世尊的智门前。”此处“智门”，意指一切知大有分心。因为此等诸法，从于菩提座审察一切阿毗达摩(abhidhamma)以来，即恒常现前。一切知佛若欲审察若干法，即能以作意将彼等法分离出来，作意后而审察之。“诸法广大而有分心微小”，不应作此问难。此乃无色法已达最上卓越之威力。而“等”(saṃ)字，则为“自己”(sāmaṃ)义的前缀，其显示了世尊于所证悟之法，并无师承。故说：“我实无有师。”“世尊的第三、第四无色定，岂非源于阿罗逻·迦蓝(Āḷāra Kālāma)与郁陀迦·罗摩子(Uddaka Rāmaputta)耶？”诚然。然彼等定境仅是获得而未经庄严即已舍弃，于后来的觉悟作用，尚不能作为基础，何况是所证悟之法？是故，彼等定境不能证成世尊于佛位有其师承。此为随顺圣典之义。如说： ตตฺถ กตโม จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ. พเลสุ จ วสิภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. 那么，什么样的人(puggala)是正等觉者呢？在此，有这么一种人，对于先前未曾听闻的法，自己现观诸谛，于此证得一切知，于诸力中获得自在。这样的人被称为正等觉者。 ตตฺถาติ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. พเลสูติ ทสพล ญาเณสุ. วสิภาวนฺติ อิสฺสรภาวํ. เอตฺถจ ปุพฺเพ. ล. สามนฺติเอเตน สํสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติอาทินา [สมฺมาสทฺทสฺสอตฺถนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ] “于此”(Tattha)是所缘义的处格。“于诸力中”(Balesu)指于十力智中。“自在”(Vasibhāvaṃ)指主宰状态。而此处，（前文所引定义中的）“先前”(pubbe)……“自己”(sāmaṃ)等词，显示了“等”(saṃ)字的含义。以“于此”(Tattha)等词，则说明了“正等觉”(sammāsambuddha)一词的含义。 ๕. อิทานิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ สุฏฺฐุพลวํ กโรนฺโต อตุลนฺติ อาห. อเนกคุณปทวิสยา หิ วนฺทนา สุฏฺฐุตรํ พลวตี โหตีติ. นนุ เอกคุณปทวิสยาปิ วนฺทนา อนฺตรา ยนีวารเณสมตฺถา สิยาติ กึ ทุตีเยนาติ. น น สมตฺถา. วิญฺญุชาติกา ปน สตฺถุคุณตฺโถมเน มตฺตการิโน นาม น โหนฺติ[Pg.7]. เถโร จ เตสํ อญฺญตโร. ตฺวํ ปน อวิญฺญุชาติโก. ตสฺมา มตฺตํ กโรนฺโต โจเทสีติ. อปิจ. น เกวลํ อนฺตรา ยนีวารณเมว วนฺทนาย อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. อถโข ปญฺญาปาฏวาทิอตฺโถปิ อิจฺฉิตพฺโพเยว. โสปิ หิ อนายาเสน คนฺถ นิฏฺฐานสฺส คนฺถปาริสุทฺธิยา จ ปจฺจโย โหตีติ. อนุสฺสติฏฺฐาเนสุ หิ จิตฺตภาวนา จิตฺตสมาธานาวหา โหติ. จิตฺต สมาธาเน จ สติ ปญฺญาติกฺขาสูรา หุตฺวา ปหติ. สมาหิโต ภิกฺขเว ยถาภูตํ ปชานาตีติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ตทตฺถายปิ อตฺตโน วนฺทนา สุฏฺฐุ พลวตี กาตพฺพาเยวาติ. 5. 如今，长老为令自己的礼敬极为有力，而说“无与伦比”(atulaṃ)。因为以多种功德为所缘的礼敬，力量才更为强大。难道仅以一种功德为所缘的礼敬，就足以作为障碍的防护吗？何需第二个呢？不，不足以。有智慧者于赞叹导师功德时，实不作限量，长老即是其中之一。而你则无智慧，故作限量而发此问难。再者，由礼敬所求，非仅为防护障碍，亦应求智慧敏锐等利益。此亦是能不费力地完成论著及令论著清净的助缘。于诸随念处修心，能引生心定。心有定时，慧则变得敏锐勇健而能攻击。故说：“诸比丘，心定者能如实了知。”是故，为彼利益，亦应令自己的礼敬极为有力。 [๕] วิภาวนิยํ ปน [5] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中 ‘‘ยถาวุตฺตวจนตฺถ โยเคปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสทฺทสฺส ภควติ สมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา อตุลนฺติ อิมินา วิเส เสตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. （有人）说：“即使在符合所述词义的场合，然因‘正等觉者’一词于世尊是作为通称而使用，故以‘无与伦比’一词来作区别。”此说不善。 มหนฺตญฺหิ สตฺถุคุณปทานํ มชฺเฌ เอตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ, จนฺโท วิย ตารกานํ มชฺเฌ. ตสฺมา ตํ สภาวนิรุตฺตึ ชานนฺตานํสนฺติเก ภาวตฺถสุญฺญํ สตฺถุสมญฺญามตฺตํ ภวิตุํ นารหติ. อญฺเญสํ ปน ปทสหสฺสํ วุจฺจมานํปิ สตฺถุ สมญฺญามตฺตเมว สมฺปชฺชตีติ. ตุลยิตพฺโพ อญฺเญน สห ปมิตพฺโพติ ตุโล. น ตุโล อตุโล, นตฺถิตุโล สทิโส เอตสฺสาติ วา อตุโล. ภควา. น หิ อตฺถิ ภควโต อตฺตนา สทิโส โกจิ โลกสฺมินฺติ. ยถาห – 于导师的众多功德之名中，此“正等觉”一词，犹如众星中之月亮。是故，于了知其自性释义者而言，此词不应成为空无实义、仅是导师的通称。而于其他人，纵说千言，亦仅成为导师的通称而已。“可称量者”(tulo)，谓应被称量，应与他者比较。非“可称量者”，故为“无与伦比者”(atulo)；或，无有可称量者、无有等同于彼者，故为“无与伦比者”。即是世尊。于此世间，实无有任何与世尊自身相等同者。如说： น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ; สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ. 我实无有师，亦无与我等同者；于诸天世间，无人能与我匹敌。 อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส อตุลตฺตํ. สมฺปติชาตสฺสปิ ปนสฺส อตุลตา ปญฺญายติ. ตทา หิ มหาปุริโส สมฺปติชาโตว สมาโน ปุรตฺถิมทิสาภิมุโข อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ทิสา ภาเค อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. เตสุ ฐิตา เทวพฺรหฺมาโน มหาปุริส อิธ ตุมฺเหหิ สทิโส นตฺถิ. กุโต อุตฺตริตโรติ [Pg.8] ปรมาย ปุชาย ปูเชสุํ. เอวํ เสสทิสาสุปิ. ตทา มหาปุริโส อตฺตโน สพฺพโลกคฺคภาวํ ญตฺวา อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส อยมนฺติ มาชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ เอวํ อฉมฺภิวาจํ นิจฺฉาเรสีติ. อิทํปิ อนจฺฉริยํ, ยํ ปจฺฉิมภวํ ปตฺตสฺส อตุลตฺตํ. ยทา ปน โส สุเมธภูโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส สนฺติเก นิยตพฺยากรณํ คณฺหิ. ตทาปิ ถเปตฺวา ทีปงฺกรสมฺมาสมฺพุทฺธํ ปารมิตาคุเณหิ เตน สทิโส โกจิ นตฺเถว. นตฺถิภาโวจสฺส ตทา ปวตฺเต หิ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนาทีหิ อสาธารณปาฏิหาริเยหิ ทีเปตพฺโพ. ตานิ หิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานํ สตสหสฺสํปิ ปวตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสติเยว. กุโต สาวกโพธิ สตฺตานนฺติ. เตเนว หิ ตทา ปวตฺติปารมิปวิจยญฺญาณํ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุถญฺญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สาวกโพธิสตฺตาปิ หิ ยโต ปฏฺฐาย อตฺตโน โพธิยา อนุรูเป สมฺภารธมฺเม สยเมว ชานิตุํ สกฺโกนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย อนิวตฺติธมฺมา หุตฺวา วตฺตานุสาริมหาปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมิตฺวา โพธิสตฺตภูมึ โอกฺกนฺตา โหนฺติ. เอเกน ปริยาเยน นิยตา สมฺโพธิปรายนา จ นาม โหนฺติ. ตทา เอว พุทฺธานํ สมฺมุขิภาเว สติ นิยตพฺยากรณํ ลภนฺติ. สพฺพญฺญุ โพธิสตฺต ปจฺเจกโพธิสตฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. 这并非不可思议，即已成佛者的无与伦比性。即使在他刚刚投生时，其无与伦比性也已显现。那时，大士(mahāpurisa)一投生便面向东方站立。在那个方位，无数世界(cakkavāḷa)连成一片。住在其中的天神与梵天都以最高的敬意供养大士，说道：“大士，于此，没有与您相等者，更何况超越者！”其他方位也是如此。那时，大士了知自己于一切世界中最为第一，便发出无畏之语：“我是世间最上者，我是世间最胜者，我是世间最长者，此是最后生，今后不再有后有。”这也是并非不可思议的，即已达最后有者的无与伦比性。又，当他身为善慧(Sumedha)时，在燃灯佛(Dīpaṅkara Buddha)处得到确定的授记。那时，除了燃灯正等觉者，在波罗蜜功德方面也没有任何人能与他相比。他（与他者）不存在（可比性）这一点，应由当时发生的震撼万千世界等非凡神迹来阐明。那些（神迹），即使是十万辟支菩萨也无法使其发生，更何况声闻菩萨。因此，在义注(aṭṭhakathā)中说：“那时生起的行波罗蜜抉择智，在其境界中趣向一切知智。”声闻菩萨也是从能自行了知符合其菩提的资粮法时起，成为不退转法，超越了随流的广大凡夫状态，而进入菩萨地。从某个角度说，他们被称为已确定并以正觉为归趣者。只有当他们在诸佛面前时，才能获得确定的授记。至于一切知菩萨与辟支菩萨，（其差别）则不待言。 [๖] วิภาวนิยํ ปน [6] 然而，应予阐明 สมิตตฺเถ ยฺยการสฺส อการสฺส วา วเสน เอตํ สิทฺธนฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. （有观点）说：“在samitattha（等同义）中，此（词的构成）是依于yy字母或a字母而成立。”此说不善。 น หิ ตุลสทฺโท ธาตุสิทฺโธ กมฺมสาธโน จ ภวิตุํ น ยุตฺโต. ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตุโล. อปฺปเม ยฺโยติ หิ ฏีกายํ วุตฺตํ. เอเตน ตุลสทฺโท กมฺมสาธโนติ ทิเปติ. เอวญฺจ สติ กมฺมสาธเนเนว ตทตฺถสิทฺธิโต กึ ตโต สมิตตฺเถ ยฺยการสฺสอการสฺส วา จินฺตายาติ. วตฺติจฺฉานุคโต สทฺทปฺปโยโคติ กตฺวา เอตํ วุตฺตนฺติ เจ. น. ยถา [Pg.9] สุตํ ยุตฺตํ วชฺเชตฺวา อสฺสุตสฺส ปริกปฺปนาย ปโย ชนาภาวโตติ. [อตุล ปทํ] tula一词由词根派生，且为业格派生词，此理并非不当。“无法被衡量”，故为“atula”（无与伦比）。诚然，在复注(ṭīkā)中说：“不可量。”此说阐明了tula一词是业格派生词。既然如此，其义已由业格派生词成立，何需再考虑samitattha（等同义）中yy字母或a字母之事？若说：“此说是因‘词语的运用随顺言说者之意’而说。”（答：）不然。因为舍弃所听闻的合理（解释），而对未听闻的（解释）进行臆测，是毫无用处的。【atula（无与伦比）一词】 ๖. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ สตฺถุ ติสฺโส สมฺปทา วิภา วิตา โหนฺติ. เหตุสมฺปทา ผลสมฺปทา สตฺตุปการสมฺปทาจาติ. ตตฺถ สตฺถุ มหากรุณา สมงฺคิตา โพธิสมฺภารสมฺภรณญฺจ เหตุสมฺปทานาม. โพธิมณฺเฑ ปวตฺติตา จตุวีสติ โกฏิสภสหสฺสสงฺขา มหาวชิรญฺญาณสงฺขาตา สพฺพญฺญุมหา วิปสฺสนาปิ เอตฺเถว สงฺคหิตา. สา หิ มหาโพธิยา ปทฏฺฐาน ภูตาติ. ปหาน สมฺปทายเมว วา สา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ผลสมฺปทา จตุพฺพิธา ปหานสมฺปทา ญาณสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตตฺถ สห วาสนาย กิเลสปฺปหานํ ปหานสมฺปทา นาม. ปหานสฺส สพฺพปาริปูริตาติ อตฺโถ. อตฺถโต ปน อริยมคฺโค, อคฺคมคฺคญฺญาณเมว วา. สพฺพญฺญุต ญฺญาณ ทสพลญฺญาณาทีนิ ญาณสมฺปทา. 6. 然而，通过这两句，导师的三种圆满得以阐明，即：因圆满、果圆满与利益众生圆满。其中，导师的大悲心以及菩提资粮的积累，称为因圆满。在菩提座(Bodhimaṇḍa)生起的，名为大金刚智(mahāvajiraññāṇa)、数量达二十四万亿的一切知大观(sabbaññumahā-vipassanā)，也包含于此。因为它是大菩提的近因(padaṭṭhāna)。或者，应知它也包含在断圆满中。果圆满有四种：断圆满、智圆满、威力圆满与色身圆满。其中，连同习气一并断除烦恼，称为断圆满。其义是断除的完全圆满。从义理上说，则是圣道，或即是顶道智。一切知智、十力智等，是为智圆满。 [๗] วิภาวนิยํ ปน [7] 然而，应予阐明 เอตาสุ ทฺวีสุ สมฺปทาสุ ญาณสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา, ตโต ปหานสมฺปทา. ปหานสมฺปทาเยว ปน ปถมํ วตฺตพฺพา. สา หิ ญาณสมฺปทายปุพฺพงฺคมภูตา ปจฺจยภูตา จ. มหาฏีกายญฺจ สาเยว ปถมํ วุตฺตาติ. 在这两种圆满中，智圆满先被述及，然后是断圆满。然而，断圆满才应先说。因为它确实是智圆满的前导与条件。并且在大复注(Mahāṭīkā)中也是先说它。 [๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ [8] 以及，应予阐明 ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อคฺคมคฺคญฺญาณ’’นฺติ ญาณสมฺปทายํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ. “一切知智的近因是顶道智”，此说是在智圆满中说的，那也是不恰当的。 อคฺคมคฺคญฺญาณญฺหิ ปหานสมฺปทา เอว ภวิตุํ อรหติ. น หิ มคฺคญฺญาณโต อญฺญา ปหานสมฺปทานาม อตฺถีติ. ยญฺจ โกจิ วเทยฺย มคฺคญฺญาณํ ญาณญฺจ โหติ ปหานญฺจ. ตสฺมา อุภยตฺถ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ. ตํปิ น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ สมฺปทาสงฺกโร โหตีติ. 因为顶道智只应是断圆满。诚然，除了道智，没有名为断圆满者。若有人说：“道智既是智也是断，因此在两处说都适合。”那也是不恰当的。因为这样一来，就会造成圆满的混杂。 [๙] ตถา วิภาวนิยํ [9] 同样地，应予阐明 ญาณสมฺปทายํ [Pg.10] สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพปถมํ วตฺตพฺพํปิ น วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. 在智圆满中，一切知智虽应最先说，却没有说。那也不善。 นนุ ‘‘ตมฺมูลกานิ จ ทสพลาทิ ญฺญาณานี’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน สพฺพญฺญุตญฺญาณํปิ คหิตนฺติ เจ. ตํปิ น ยุชฺชติ. （问：）“以其为根的十力(dasabala)等诸智”，于此，难道不是以“等”字也含摄了一切知智吗？（答：）那也是不恰当的。 น หิ อปฺปธานํ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา ปธานํ ปากฏํ อาทิสทฺเทน คหิตนฺติ ญายาคตํ โหตีติ. อจินฺเตยฺยานุภาเวหิ สีลา ทิคุเณหิ อิทฺธิ ธมฺเมหิ จ สมฺปทา อานุภาวสมฺปทา. ลกฺขณา นุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตสฺส รูปกายสฺส สมฺปตฺติ รูปกายสมฺปทา. สตฺตุปกาโรทุวิโธ อาสยสมฺปทา, ปโยคสมฺปทา จ. อชฺฌาสยสฺส อุฬารตา กายวจีปโยคสฺส จ ปริสุทฺธตาติ อตฺโถ. ตตฺถ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิสตฺเตสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตา อาสย สมฺปทา. โลเก อภิญฺญาตานํ ราชูนํ ราชมหามตฺตานํ เสฏฺฐิ คหปตีนํ เทวราชูนมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ลาภสกฺการาทิ นิรเปกฺขตาวเสน เทสนาปโยคสุทฺธิ ปโยคสมฺปทา. ตตฺถ ทฺเว ปหานญาณสมฺปทา สมฺมาสมฺพุทฺธปเทน วิภาวิตา. ทฺวีหิ อานุ ภาวรูปกายสมฺปทาหิ สห ทฺเว สตฺตุปการสมฺปทา อตุลปเทน. เหตุสมฺปทา ปน ทฺวีหิปิ ปเทหิ สามตฺถิยโต วิภาวิตา. น หิ ตาทิสิยา เหตุสมฺปทาย วินา อิตราสํ ปวตฺติ อตฺถีติ. [สมฺปทา] 以次要者为例来指称，却以“等”字来涵盖主要者，这不合道理。由具不可思议威力(acinteyyānubhāva)的戒(sīla)等功德与神通法(iddhidhamma)所成之圆满，是为威力圆满。由三十二相(lakkhaṇa)与八十种好(anubyañjana)所庄严的色身之圆满，是为色身圆满。利益众生圆满有两种：意乐圆满(āsayasampadā)与加行圆满(payogasampadā)。其义即是意乐之崇高与身语加行之清净。于此，即使对提婆达多(Devadatta)等敌对有情亦常怀利益之意乐，是为意乐圆满。为世间著名的国王、王臣、长者、居士乃至天王说法时，不执着于利养、恭敬等，说法加行清净，是为加行圆满。其中，两种断与智的圆满，已由“正等觉者”(Sammāsambuddha)一词阐明。两种威力与色身圆满，连同两种利益众生圆满，则由“无与伦比”(atula)一词彰显。而因圆满则由这两个词的含义所阐明。因为若无如此殊胜的因圆满，其他圆满便无从生起。【圆满】 ๗. ปุนปิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ พลวตรํ กโรนฺโต สสทฺธมฺมคณุตฺตมนฺติ อาห. เอเตน ธมฺมสงฺฆานํปิ วนฺทนา กตา โหติ. ทูรโตหํ นมสฺสิสฺสํ, สสงฺฆํ โลกนายกนฺติ หิ วุตฺเต สงฺฆสฺสปิ นมนกฺริยาปตฺติ สหสทฺเทน วิญฺญายติ. เอว มิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ นมสฺสิสฺสนฺติ นมสฺสึ. 7. 复次，长老为令自己的礼敬更为有力，而说“具足正法与最上僧伽者”。以此，亦成对法与僧伽的礼敬。如言：“我将从远处礼敬世间导师及其僧伽”，其中对僧伽的礼敬行为，是通过“sa-”(与)字而了知的。此事应如是见。此处，“我将礼敬”(namassissaṃ)即是“我已礼敬”(namassiṃ)。 [๑๐] ยมฺปน วิภาวนิยํ [10] 凡应予阐明者 ‘‘คุณีภูตานํปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อภิวาเทตพฺพ ภาโว สหโยเคน วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิวาเทตพฺพ ภาโวติ นวตฺตพฺพํ. อภิวาทิตภาโวติ ปน อภิวาทนนฺติ [Pg.11] วา วตฺตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อิธ อธิปฺเปตสฺส กฺริยา สมวายสฺส สิทฺธตฺตา ธมฺมสงฺฆานํปิ เถรสฺส วนฺทนา กฺริยาปตฺติ สิทฺธา โหตีติ. อิตรถา ตพฺพปจฺจยสฺส อรหตฺถทีปนโต อภิวาทนา รหตา สงฺขาต คุณสมวาโย วุตฺโต สิยา. โสจ อิธ นาธิปฺเปโต. อตฺตโน นิทสฺสเนน จ สห น สเมติ สปุตฺตทาโร อาคโตติ. 如言：“诚然，对于已具功德的法与僧伽，其应受礼敬之性，是透过其关联而了知的。”于此，不应说“应受礼敬之性”(abhivādetabbabhāvo)，而应说“已受礼敬之性”(abhivāditabhāvo)，或说“礼敬”(abhivādanaṃ)。若如是，则此处所意之“行为的结合”便得以成立，因此长老对法与僧伽的礼敬行为亦得以成立。否则，由于“-tabba”词缀表示“值得”之义，这就会变成在说一种被称为“值得礼敬”的功德聚合体。而这并非此处所意，且与“他带着妻儿一起来了”(saputtadāro āgato)此一自例不符。 อปิจ เถโร อิมํ คนฺถํ รจยิสฺสามีติ ปุพฺพภาเคเยว ตีณิ รตนานิ วนฺทิ, อถ ตํ อตฺตโน วนฺทนํ คนฺถปฺปฏิญฺญาย สห ฆเฏตฺวา ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถํ รจยีติปิ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตถาหิ อภิวาทิยาติ วุตฺตํ. น อภิวาทิยามีติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ตตฺถ สทฺธมฺเมน จ คณุตฺตเมน จ อตฺตนา นิมฺมิเตน สกลโลกสฺส สรณภูเตน สห วตฺตตีติ สสทฺธมฺม คณุตฺตโม. สมฺมาสมฺพุทฺโธ. น หิ ปรนิมฺมิเตน สทฺธมฺเมน คณุตฺตเมน จ สหิตา สาวกา สสทฺธมฺมาติ จ สคณุตฺตมาติ จ วุจฺจนฺติ. น จ อตฺตโนเอว สรณภูเตน สทฺธมฺเมน สพฺรหฺมจาริคณุตฺตเมน จ สหิตา ปจฺเจกพุทฺธา ตถา โถมนํ อรหนฺตีติ, ตสฺมา อิทํปิ สตฺถุ อสาธารณคุณปทเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. 再者，长老在撰写此论之初，便已礼敬三宝，其后将自己的礼敬与造论之誓愿相结合而作此偈，以示其意——亦非不可作如是说。诚然，经言“礼敬已”(abhivādiya)，而非“我礼敬”(abhivādiyāmi)。此理亦通于他处。于此，“具足正法与最上僧伽者”(sasaddhammagaṇuttamo)，是指与自身所创、作为一切世间归依处的正法及最上僧伽同在者，即是正等觉者(Sammāsambuddho)。声闻弟子是与他人所创的正法及最上僧伽同在，故不被称为“具足正法者”或“具足最上僧伽者”。独觉佛(Paccekabuddha)虽与自身所证、作为归依处的正法及同梵行者的最上僧伽同在，亦不应受如是赞叹。是故当知，此亦是导师(Satthu)的不共功德之语。 ตตฺถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เก ธาเรติ, อตฺตานํ ธาเรนฺเต. ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ หิ วุตฺตํ. กถญฺจ ธาเรติ, จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อปตมาเน กโรนฺโต. กิญฺจ ธารณํนาม, เยสํ วเสน สตฺตา อปาเยสุวา วฏฺฏทุกฺเขสุวา ปตนฺติ, เตสํ กิเลสานํ เอกเทเสนวา สพฺพโสวา สมุจฺฉินฺทนํ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตฺตาโร อริยมคฺคา นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ธมฺโมนาม. อริยมคฺคา หิ กิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺตา นิพฺพาเนน สเหว หุตฺวา สมุจฺฉินฺทนฺติ. น วินาติ, ตสฺมา เตเยว ปญฺจ เอกนฺตโต ธมฺโมนามาติ. ปริยตฺติธมฺโม ปน ธารณุปาโยเยว โหติ. จตฺตาริ สามญฺญผลานิจ ธารณผลานิเยว โหนฺติ, กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตตฺตา ธารณานุกูลปฺปวตฺตานิ จ. ตสฺมา เอเต ปญฺจ ปริยายธมฺมาเยวาติ. อถวา[Pg.12], ธารียตีติ ธมฺโม. ธารณารโหติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ธาเรนฺตํ เอกนฺเตน ทุกฺขโต โมเจติ. อคฺคสุเขจ ปติฏฺฐาเปติ. โสเยว ธารณารหตฺตา อิธ ธมฺโมนามาติ. โกปน โสติ, ยถา ปุตฺตธมฺมาเยว. เตหิ เกจิ ภาวนา วเสน เกจิ สจฺฉิกิริยวเสน เกจิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารวเสน เกจิ อุคฺคห ธารณวเสน ธารียนฺติ. เต จ เอวํ ธารียมานา ธาเรนฺตํ ยถารหํ อปายทุกฺขโต วฏฺฏทุกฺขโตจ โมเจนฺติ, อคฺเคจ ผลสุเขวา นิพฺพานสุเขวา ปติฏฺฐาเปนฺตีติ. ธาเรนฺติวา สปฺปุริสาชนา อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อตฺตานํ อปต มานํ วหนฺติ เอเตนาติ ธมฺโม. ธรนฺติวา เอตฺถ ธมฺมทีปา ธมฺมปฺปฏิสรณา ชนา ลทฺธปฺปติฏฺฐา โหนฺตีติ ธมฺโมติปิ ยุชฺชติเยว. กสฺมา ปเนตฺถ ธมฺโม ทสวิโธว วุตฺโต. นนุ ปฏิปตฺติธมฺเมน สห เอกาทสวิโธว วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. โสปน ปฏิปตฺติธมฺโม มคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาเอว โหตีติ ปุพฺพเจตนา วิย ทาเน มคฺเค เอว โส สงฺคหิโต. ตสฺมา ธมฺโม ทสวิโธว สพฺพตฺถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. 于此，“能持守”(dhāreti)，故名为“法”(dhamma)。它持守谁？持守奉行它的人。如言：“法实能守护行法者。”如何持守？即令（奉行者）不堕于四恶趣(apāya)及轮回之苦(vaṭṭadukkha)。何谓持守？即部分或全部地断除那些令有情堕于恶趣或轮回之苦的烦恼(kilesa)。在此义上，四圣道(ariyamagga)与涅槃(nibbāna)，从胜义(nippariyāyato)而言，名为“法”。圣道断除烦恼，是与涅槃同在而断除，非是分离，是故此五者究竟而言名为“法”。然而，教理法(pariyattidhamma)仅是持守之方便。四沙门果(sāmaññaphala)亦是持守之果，因其依烦恼之止息而转，且顺应于持守而转。是故此五者皆是世俗法(pariyāyadhamma)。又或者，“被持守”(dhārīyati)，故名为“法”，意即“值得持守”。凡能令持守者彻底解脱痛苦，并安立于无上安乐者，因其值得持守，故在此名为“法”。此为何者？犹如子法。众生或依修习(bhāvanā)，或依现证(sacchikiriyā)，或依现法乐住(diṭṭhadhammasukhavihāra)，或依受持(uggahadhāraṇa)而持守之。当它们被如是持守时，便能相应地令持守者解脱恶趣之苦与轮回之苦，并将其安立于果乐乃至涅槃乐中。又或者，善士(sappurisa)等人，以此令自身不堕恶趣与轮回之苦，故名为“法”。又或者，于此，以法为洲(dhammadīpa)、以法为归依(dhammappaṭisaraṇa)的人们得以安立，故亦可名为“法”。然则，为何此处仅说十种法？难道不应连同行道法(paṭipattidhamma)共说十一种吗？诚然。但行道法实为圣道的前分道(pubbabhāgappaṭipadā)，犹如布施中的前行思(pubbacetanā)，它已被摄于圣道之中。是故当知，法在一切处皆说为十种。 อปิจ, ยทคฺเคน ปริยตฺติธมฺโม อิธ ธมฺมสฺมึ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ปริยตฺติธารโกปิ สงฺเฆ วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ยุตฺโต. ยทคฺเคนจ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก สงฺเฆ เสกฺเขสุ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ตสฺส กลฺยาณเหตุภูโต ปฏิปตฺติ ธมฺโมปิ ธมฺเม วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ ปุถุชฺชนภูโตปิ เยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา เสเข โสตาปตฺติ ผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน สงฺคหิโต. เต ปน ธมฺมา เสกฺเข โสตาปตฺติมคฺเค อสงฺคหิตาติ นสกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺตาวตา เย วทนฺติ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ, เอตฺถ ปุถุชฺชน กลฺยาณโก สงฺเฆ อสงฺคหิโต. น หิ ตํสรณํ คจฺฉนฺตสฺส สรณคมนํ สมฺปชฺชตีติ. เตสํ ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เอวํ ปน วตฺตพฺโพ, โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถาติ เอวํ สตฺถุฐาเน ถเปตฺวา ภควตา สํวณฺณิโต ปริยตฺติธมฺโม ธมฺมสรเณ สงฺคหิโตติ [Pg.13] ยุตฺโต, ตํ ธาเรนฺโตปน กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปิ อตฺถิ. อฏฺฐิโตปิ อตฺถิ. โย อฏฺฐิโต, โส อตฺตโนปิ สรณํ นโหติ. กุโต ปรสฺส. สตฺถารา จ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ โส ครหิโต. ตสฺมา โส สงฺฆสรเณ อสงฺคหิโต. อิตโรว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ. 再者，既然教法(pariyattidhamma)在此被摄入于法中，那么持教者(pariyattidhāraka)亦被摄入于应受礼敬的僧伽中，这是合理的。既然贤善凡夫(puthujjanakalyāṇaka)被摄入于僧伽中的有学(sekha)之列，那么作为其贤善之因的行法(paṭipattidhamma)亦应被视为摄入于应受礼敬的法中。因为他虽然是凡夫，但因具足某些法，而被摄入于为证入流果(sotāpattiphala)而行道的有学之中。然而，不能说那些法未被摄入于有学的入流道(sotāpattimagga)中。由此，那些主张“贤善凡夫未被摄入僧伽中，因为皈依他的人，其皈依并不能成就”的人，他们的这种说法被驳斥了。然而，应如是说：“阿难，我所教示、制定的法与律，在我去世后，便是你们的导师。”世尊如此赞叹，将教法置于导师之位，而教法被摄入于法皈依(dhammasaraṇa)中，这是合理的。然而，持教者中，有安住于善行(kalyāṇappaṭipatti)者，亦有不安住者。那不安住者，连自己都不能作为自己的皈依处，何况他人？导师在无数经中呵斥此人。因此，他未被摄入于僧伽皈依(saṅghasaraṇa)中，只有另一者（安住者）才被摄入，这是合理的。 สนฺตานํ ธมฺโมติ สทฺธมฺโม. สมิตกิเลสานํ ตโตเยว ปสตฺถานํ ปูชิตานํ สปฺปุริสานํ ปณฺฑิตานญฺจ ธมฺโมติ อตฺโถ. โยจ สนฺตานํ ธมฺโม, โสปิ เอกนฺเตน สนฺโตเยว โหตีติ สนฺโต ธมฺโมติปิ สทฺธมฺโม. ปสตฺโถ ปูชิโต ธมฺโมติ อตฺโถ. สจฺโจ วา. อยญฺหิ อญฺญติตฺถิยธมฺโม วิย ธาเรนฺตํ นวิสํวาเทติ. โส หิ อยํ เม หิโตติ ธาเรนฺตสฺส อหิโตเยว สมฺปชฺชติ. อยํ ปน ตถาธาเรนฺตสฺส หิโตเยว สมฺปชฺชตีติ. [สทฺธมฺมปทํ]. คณุตฺตมปเท โลเก สมาน ทิฏฺฐิสีลานํ สหธมฺมิกานํ สมูโห คโณติ วุจฺจติ. อิธ ปน อุตฺตเมหิ สีลาทิคุเณหิ ยุตฺโต ภควโต สาวกสงฺโฆ อุตฺตโมจ โส คโณจาติ อตฺเถน อุตฺตมคโณนาม. โสเยว อิธ คณุตฺตโมติ วุจฺจติ ยถา มุนิเสฏฺโฐ มุนิวโรติ. 圣者之法，故为“正法”(saddhamma)。义为：已平息烦恼者，因此亦是值得称赞、值得恭敬的善士与智者之法。又，圣者之法，其亦是究竟寂静的，故亦称“寂静法”(santo dhammo)为正法。义为值得称赞、值得恭敬之法。或为真实之法。此法不像外道之法，不会欺骗奉行者。外道之法，奉行者认为“这对我有利”，结果却是不利。然而此法，如是奉行者，则必获利益。[正法句]。于“最胜众”(gaṇuttama)句中，世间具足同样见、戒的同梵行者之集合，称为“众”(gaṇa)。于此，具足戒等殊胜功德的世尊声闻僧伽，因其是“殊胜之众”，故名“最胜众”。此即此处所说之“最胜众”，犹如“最胜牟尼”(muniseṭṭha)亦称“牟尼中尊”(munivara)。 [๑๑] วิภาวนิยํ ปน [11] 然而，应当阐明。 ‘‘คณานํ คเณสุวา เทวมนุสฺสาทิสมูเหสุ อุตฺตโม คณุตฺตโม’’ติ จ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦有说：“于诸众中，即于天、人等众中，最胜者为最胜众。”此说不善。 เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อุตฺตมสทฺโท ปธานภูโต โหติ. โสจ คุณมฺหิเยว ปวตฺตตีติ เตน อิธ อริยสงฺโฆ วุตฺโตติ นสิชฺฌตีติ. เอตฺถจ คโณติ สงฺโฆเยว วุจฺจติ. โสจ สงฺโฆ ทุวิโธ สมฺมุติสงฺโฆ, ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆติ. ตตฺถ สมคฺเคน สงฺเฆน กตํ อุปสมฺปทากมฺมํ สมฺมุตินาม. ตาย สมฺมุติยา อุปสมฺปนฺนภูมึ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุสงฺโฆ สมฺมุติสงฺโฆนาม. โส วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ. ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆ นาม อฏฺฐ อริยปุคฺคลสมูโห. โสปน กิญฺจาปิ สมฺมุติสงฺเฆปิ อนฺโตคโธเยว โหติ. ตถาปิ สรณคมน วนฺทนา มาน [Pg.14] ปูชาสกฺการานุสฺสติฏฺฐาเนสุ อนุตฺตร ปุญฺญกฺเขตฺต วิเส สปริคฺคหตฺถํ ภควตา ตถา ตถา สํวณฺเณตฺวา โส วิสุํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุถุชฺชนสงฺโฆหิ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สมาโนปิ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ นโหติ. กสฺมา. สาลิกฺเขตฺเต ติณานํ วิย เขตฺตทุฏฺฐานํ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉานุสยานํ สพฺภาวาติ. ปุญฺญกฺเขตฺตภาโว ปนสฺส ปุริเม สทฺธมฺมปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ. [สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทํ] 因为在此义中，“最胜”(uttama)一词是主要部分，而此词仅用于功德，因此，说此处所指的是圣僧伽(ariyasaṅgha)便不成立。于此，“众”(gaṇa)即是指僧伽。此僧伽有两种：世俗僧伽(sammutisaṅgha)与应供僧伽(dakkhiṇeyyasaṅgha)。其中，由和合僧伽所作的具足戒羯磨，称为“世俗”(sammuti)。通过此世俗（羯磨）而达到受具足戒地位并安住的比丘僧伽，称为世俗僧伽。这在律(Vinaya)的羯磨中是公认的。应供僧伽是指八圣人(aṭṭha ariyapuggala)的集合。它虽然也包含在世俗僧伽中，但应当知道，在皈依、礼敬、尊重、供养、恭敬、忆念等场合，为了特别标明其为无上福田，世尊如此这般地赞叹它，将它单独宣说。凡夫僧伽虽然也是福田，但不是无上福田。为何？因为存在着败坏（福）田的身见与疑随眠，如同稻田中的杂草一般。其作为福田的性质，当依前文“正法句”中所说之理而知。[正法与最胜之众句] ๘. อภิวาทิยาติ วิเสสโต วนฺทิตฺวา. เอตฺถ จ อยํ โลเก สีลาทิคุณยุตฺโต เสฏฺโฐ วนฺทเนยฺโยติ เอวํ เสฏฺฐ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา วนฺทนฺโต วิเสสโต วนฺทตีติ วุจฺจติ. วนฺทนา ปน ติวิธา กายวนฺทนาทิวเสน. ยถาห – 8. “顶礼”(Abhivādiya)即是特别地礼敬。于此，对世间具足戒等功德、最殊胜、应受礼敬之人，生起“此乃最胜”之心而礼敬者，称为特别地礼敬。礼敬有三种，即身礼敬等。如所说： ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา, กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตีติ. 诸比丘，有此三种礼敬。是哪三种呢？以身礼敬，以语礼敬，以意礼敬。 ตตฺถ เสฏฺฐจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวย กปฺปรทฺวย นลาฏ สงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปฺปชฺชนฺโต กาเยน วนฺทตินาม. ยํ สนฺธาย ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ยายจ อวนฺทิยฏฺฐาเนสุ วนฺทนฺตสฺส อาปตฺติ โหตีติ. คุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทตินาม. นโม พุทฺธสฺส, นมตฺถุ พุทฺธสฺส, นโม วิมุตฺติยา, นโม วิมุตฺตานํ, วิปสฺสิสฺส นมตฺถูติ เอวมาทีสุปิ วาจา วนฺทนาเยว. คุณปทานิ อนุคนฺตฺวา คุเณ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทตินามาติ. 其中，生起最胜心，将双膝、双肘、额头此五体置于地上，朝向应礼敬者而拜，此名以身礼敬。经中处处所说“以五体投地礼敬”即指于此。若于不应礼敬之处礼敬，则有罪过。以语说出功德之词，此名以语礼敬。如“礼敬佛陀”、“归命佛陀”、“礼敬解脱”、“礼敬解脱者”、“归命毗婆尸(Vipassī)”等，皆是语礼敬。随念功德之词而忆念其功德，此名以意礼敬。 ๙. ภาสิสฺสนฺติ กเถสฺสามิ. กามญฺจ เถโร อิมํ สงฺคหํ รจยนฺโต โปตฺถการุฬฺหํ กตฺวาว รจยิสฺสติ. คนฺถกมฺมํ นาม วาจากมฺเมสุ ปสิทฺธนฺติ กตฺวา ภาสิสฺสนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 9. 对于“将说”(bhāsissanti)一词，我将解说。虽然长老在编纂此纲要时，是先写成书册再编纂，但当知，说“将说”是因为著书(ganthakamma)之事在语业(vācākamma)中是公认的。 ๑๐. อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติ ปเท อภิธมฺเม วุตฺตา อตฺถา อภิธมฺมตฺถา. เต สงฺคยฺหนฺติ เอตฺถ เอเตนาติวา อภิธมฺมตฺถสงฺคโห. สงฺคยฺหนฺติติจ เถเรน สํขิปิตฺวา คยฺหนฺติ กถียนฺตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเมติ เจตฺถ อภิอติเรโก อภิวิเส โสจ ธมฺโม อภิธมฺโม. ธมฺโมติ จ วินยปาฬิโต อญฺญํปาฬิ ทฺวยํ [Pg.15] วุจฺจติ. โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโตติ หิ วุตฺตํ. ตญฺจ ปาฬิทฺวยํ อาณาวิธานสงฺขาตํ วินยน กิจฺจํ วชฺเชตฺวา กุสลาทิเก ยถาปวตฺเต ปรมตฺถธมฺเม เอว ทีเปตีติ. เอวํ ทีเปนฺเตสุจ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ โย อิตรโต อติเรโกจ โหติ วิเสโสจ. อยเมว อภิธมฺโม นาม. อิตโรปน ธมฺโมเยว. เอวญฺจ กตฺวา ธมฺโม อภิธมฺโม วินโย อภิวินโยติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมนาม สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมนาม ยตฺตปกรณานิ. วินโยนาม อุภโต วิภงฺโค, อภิวินโยนาม ขนฺธกปริวาราติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. อติเรกวิเสสตา เจตฺถ กุสลาทิ วเสน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหาทิวเสน ตถา ตถา เทเสตพฺพปฺปการานํ อนวเสสวิภตฺติวเสนวา สุทฺธธมฺมาธิฏฺฐาน เทสนาปวตฺติวเสนวา เวทิตพฺพา. ยโต สพฺพญฺญุพุทฺธา อิมํ อภิธมฺมเทสนํ เทเวสุเอว เทเสนฺติ. น หิ มนุสฺสา เอวรูปํ ตโย มาเส นิรนฺตรํ ปวตฺตนโยคฺยํ กถามคฺคํ เอเกน อิริยาปเถน อาทิโต ปฏฺฐาย ปริโยสานํ ปาเปตฺวา ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกนฺติ, นจ เอว รูโป เอกมาติกานุพนฺโธ กถามคฺโค นานาขเณสุ นานาชนานํ เทเสตุํ สกฺกุเณยฺโย โหตีติ. เกจิปน วินยปาฬิโตปิ อภิเรกวิเสสตํ ตสฺส วณฺเณนฺติ. ตํ อฏฺฐสาลินิยา น สเมติ. ตตฺถ หิ ธมฺมนามิกานํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ มชฺเฌเอว อยํ อติเรกวิเสสตา วิจาริตา. นจ ยุชฺชติ วินเยน สห ตถา วิจาเรตุํ อสมานกิจฺจวิสยตฺตา. วินโย หิ กายวาจานํ วินยนกิจฺโจ, อชฺฌาจารวิสโยจ. ธมฺโม ปน ธมฺมวิภาคกิจฺโจ ธมฺมปฺปวตฺติ วิสโยจาติ. เกจิปน วทนฺติ เอวํ สนฺเตปิ วินโย เอว สพฺพเชฏฺฐโก สิยา. วินยํ วิวณฺเณนฺตสฺส หิ ปาจิตฺติยาปตฺติ โหติ. ธมฺมํ วิวณฺเณนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติมตฺตาติ, ตํ นยุชฺชติ. วินโย หิ อาณาจกฺกํ. ธมฺโมจ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ วินยํ วิวณฺเณนฺโต สตฺถุ อาณาจกฺเก ปหารํ เทติ. สตฺถริ อคารโว มหนฺโต โหติ. ยสฺสจ สตฺถริ อคารโว, ตสฺส ธมฺมสงฺเฆสุ ตีสุ สิกฺขาสุจ อคารโว สิทฺโธ โหติ. ตสฺมา วินย วิวณฺณเน [Pg.16] อาปตฺติ มหนฺตี โหติ. น สพฺพเชฏฺฐกตฺตาติ. อปิจ, วินโยนาม สาสนสฺส มูลํ. วินเย อฏฺฐิเต สาสนํ นติฏฺฐติ. ตสฺมา สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํปิ วินยวิวณฺณเน มหตี อาปตฺติ ปญฺญตฺตาติ. 10. 在“阿毗达摩义摄”(Abhidhammatthasaṅgaha)一词中，“阿毗达摩义”是指阿毗达摩中所说的义理。这些义理被汇集于此，因此称为“阿毗达摩义摄”。“汇集”的意思是由长老简要地总结和讲述。在“阿毗达摩”一词中，“阿毗”是殊胜、卓越的意思，“达摩”就是法。此处的“法”指的是除了律藏之外的其他两部圣典。因为曾说：“阿难(Ānanda)，我为你们所教导、所制定的法与律。”这两部圣典除了制定戒律之外，主要阐明如实存在的究竟法，比如善法等。在这样阐明的两种法中，超越和殊胜于另一种的，就称为阿毗达摩，其他的则是普通的法。因此，应当了解法、阿毗达摩、律、阿毗律这四种。其中，“法”指的是经藏，“阿毗达摩”指的是七部论，“律”指的是二部《分别》，“阿毗律”指的是《犍度》和《附随》(Parivāra)，这是在义注中所说的。此处的超越性和殊胜性，应当通过善法等、蕴等、摄等各种方式，或者通过无余的分别，或者通过以纯粹的法为对象的教导方式来理解。因为一切知佛陀都是在天界宣说这种阿毗达摩教法。人类无法连续三个月以同一种姿势从头到尾听闻和接受这样的教法；也无法在不同的场合为不同的人重复讲述这种与一部母论相关的教法。有些人也赞美律藏的超越性和殊胜性，但这与《含义阐明》不符。该论只探讨两部名为“法”的圣典之间的超越性和殊胜性。将律藏与它们同等看待是不合理的，因为两者的功能领域不同：律是规范身语的，涉及行为的领域；法则主要是分析法义，属于教法领域。也有人主张，即使这样，律仍然是最尊贵的，因为贬低律会犯波逸提罪，贬低法只会犯恶作罪。这种说法也不妥当。律是教令之轮，法是法轮。贬低律就等于打击导师的教令之轮，对导师不敬是非常严重的过失。对导师不敬的人，对法、僧伽和三学也一定不敬。因此，贬低律的罪过更大，而不是因为它最尊贵。而且，律是教法的根本。律若住立，教法才得以住立。为了使教法长久存在，所以对贬低律制定了重罪。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยา นาม อภิธมฺมตฺถ สงฺคหสฺส 如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩义摄》释义。 จตุตฺถวณฺณนาย ปถมคาถาย 第四释义之第一偈 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 ทุตียคาถา-ปรมตฺถทีปนี 第二偈·胜义灯 ๑๑. เอวํ อาทิคาถายตํตํ ปโยชน สหิเต ปญฺจ อตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เต อภิธมฺมตฺเถ อุทฺเทสโต ทสฺเสนฺโต ทุตียคาถมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหนฺติ วุตฺเต ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา สพฺพถาปรมตฺถโต จตุธา โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ - 11. 如此，在说明了开篇偈的五个含义及其各自的目的之后，如今为了概括地阐述那些阿毗达摩义，（作者）说了第二偈。当说到“我将在此处及彼处讲述《阿毗达摩义摄》”时，其关联应作：在“阿毗达摩义摄”这一术语中，由我所说的阿毗达摩义，从究竟义上说，在一切方面有四种。于此—— [๑๒] ฏีกายํ ตาว [12] 首先，在复注中 ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรเณติวา อภิธมฺมตฺถ ปเทติวา อภิธมฺเมติวา ตสทฺทตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. วิภาวนิยํ ปน ตสฺมึ อภิธมฺเมติ. สพฺพํ นสุนฺทรํ. 在此，在《阿毗达摩义摄》这部论著中，或在“阿毗达摩义”一词中，或在“阿毗达摩”一词中，“彼”字的含义已被说明。然而，在《辨明论》(Vibhāvanī)中，对“于彼阿毗达摩中”的解释，并非全都恰当。 น หิ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรเณ มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถาติ ยุชฺชติ. ปกรณํปิ หิ อุปริ วุจฺจมานเมว โหติ. นตุ วุตฺตํ. กุโต อภิธมฺมตฺถาติ. น จ สํวณฺณนาปกรเณสุ อาทิมฺหิเยว ตาว ตสทฺโท อปฺปธานปทานิ ปจฺจามสตีติ อตฺถิ. ตสฺมา อฏฺฐสาลินิยํ อาทิมฺหิ ตตฺถ เกน ฏฺเฐน อภิธมฺโมติ วากฺเยวิย อิธ ตสทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพติ. เอวญฺหิ สติ – 确实，“在我所著的《阿毗达摩义概要》中，由我所说的阿毗达摩义”这种说法是不恰当的。因为这部论著也只是将在后面讲述，而非已经讲述过，又怎么会有阿毗达摩义呢？而且，在释义类著作的开头，“彼”字不可能一开始就指代那些非主要的词语。因此，就像在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)开头“于此，以何义为阿毗达摩”这句话一样，这里的“彼”字也应当这样理解。如果这样的话，那么—— [๑๓] ฏีกาสุ [13] 在诸复注中 สพฺพถา วุตฺตาติ โยชนาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหติ. “于一切方面说”的这种关联也被驳斥了。 สา หิ วกฺขมาเนหิ สพฺพยาปิ ทฺวาทส, สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาติอาทีหิ นสเมตีติ. ตตฺต สพฺพถาติ ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน กุสลาทินา [Pg.17] สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺติ, วิภงฺเค วิภตฺเต น ขนฺธาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺตีติ อตฺโถ. ธาตุ กถายํ วุตฺเตนาติอาทินาปิ วตฺตพฺพํ. 因为它与接下来要说的“一切方面有十二”及“一切方面有十八”等说法并不一致。在此，“于一切方面”的意思是：即使依《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所说的善法等一切种类，也唯有四种；依《分别论》(Vibhaṅga)中以蕴等一切种类来分别，也唯有四种。对于《界论》(Dhātukathā)中所说的等等，也应如是说。 ๑๒. ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถ สจฺจโต. ทฺเว หิ สจฺจานิ สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจนฺติ, ตตฺถ สตฺต ปุคฺคล อตฺต ชีวาทิกา ปญฺญตฺติอตฺถา สภาวโต อวิชฺชมานาเยว โหนฺติ. ธมฺมววตฺถานญฺญาณรหิตานํปน มหาชนานํ จิตฺเต มหนฺตมหนฺตาปิ หุตฺวา วิชฺชมานาวิย ปญฺญายนฺติ, เตจ มหาชนา สมคฺคา หุตฺวา เตสํ เอกนฺเตน อตฺถิภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺติ เจว สมฺปฏิจฺฉนฺติจ. ตสฺมา เต มหาชเนหิ สมคฺเคหิ สมฺมตตฺตาตโตเยวจ วจีสจฺจวิรติสจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตาสมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมึ สมฺมุติสจฺเจ ฐตฺวา สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตา สพฺพ โลกิยสมฺปตฺติโยจ สพฺพโพธิสมฺภาร ธมฺเมจ อาราเธนฺติ. มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา อปายปูรกา โหนฺติ. เอวํ มหนฺตญฺหิ สมฺมุติ สจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจํ ปน ปตฺวา ตํ สจฺจเมว นโหติ. ตญฺหิ สยํ อวิชฺชมานํเยว สมานํ มหาชเน วิชฺชมานนฺตฺเวว คณฺหาเปติ. สกฺกายทิฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิ ติวิธมิจฺฉาทิฏฺฐีนํ วตฺถุ หุตฺวา พาลชนานํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นเทติ. เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจํ. เอวํ มหาสาวชฺชญฺจาติ. ปรมตฺถสจฺจํปน ทุวิธํ สภาวสจฺจํ อริยสจฺจนฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิอาทีสุ สตฺตสุ ปกรเณสุ วิภตฺตา กุสลาทโย ธมฺมา สภาวสจฺจํนาม. เต หิ สยํ สภาวโต วิชฺชมานตฺตา กุสลานาม ธมฺมา อตฺถิ สุขานาม เวทนา อตฺถีติ คณฺหนฺเตน วิสํวาเทนฺตีติ. ตํ ปน อริยสจฺจํ ปตฺวา กิญฺจิ อสจฺจํปิ โหติเยว. ตถาหิ อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ วุตฺตา. น สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา. สพฺเพหิ ปน อนิจฺจตา สงฺขตตาทีหิ อเนกสเตหิ อากาเรหิ สพฺพาปิ เวทนา ทุกฺขาเอว. ตถา อนวชฺชสุขวิปากฏฺเฐน กุสลภาโวปิ อกุสลํ อุปาทาเยว วุตฺโต. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา กุสลสมฺมตา ธมฺมา สาสวตา สํกิเลสิกตา โอฆนิย โยคนิย อุปาทานิยตา [Pg.18] สงฺขาเตหิ วชฺเชหิ สาวชฺชาเอว โหนฺติ. ทุกฺขสจฺจภูตานญฺจ วิปากานํ ชนนฏฺเฐน เอกนฺเตน ทุกฺขวิปากาเอว โหนฺติ. อชฺฌตฺตตฺติกญฺจ สพฺพโลกิยสมฺมตํ อุปาทาย วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ จตุพฺภู มกธมฺมา เอกนฺเตน อตฺตาปินาม นตฺถิ. กุโต อชฺฌตฺตานาม. พหิทฺธาเอว โหนฺติ. สงฺขาเร ปรโต ปสฺสาติ หิ วุตฺตนฺติ. อยํ นโย เสสตฺติก ทุกธมฺเมสุปิ ยถารหํ เนตพฺโพ. อริย สจฺจํนาม สพฺเพสํ เตภูมกธมฺมานํ เอกนฺต ทุกฺขภาโว ตณฺหาย เอกนฺต ทุกฺขสมุทย ภาโว นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาโว อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคภาโวจาติ. อิธเมว หิ ปริสุทฺธพุทฺธีนํ อริยานํ ญาเณ อจลมานํ สพฺพาการปริปุณฺณํ นิปฺปริยายสจฺจํ โหตีติ. เตสุ อิธ สมฺมุติสจฺจํ นิวตฺเตนฺโต ปรมตฺถโตติ อิท มาห. เตน วุตฺตํ ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถสจฺจโตติ. ตตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ สภาวสิทฺโธจ ปริกปฺปสิทฺโธจ. ตตฺถ โย วินา อญฺญาปเทเสน เกวลํ วิสุํ วิสุํ อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโน หุตฺวา สิทฺโธ. โส จิตฺตาทิโก อตฺโถ สภาวสิทฺโธนาม. โยปน อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโนเยว นโหติ. วิชฺชมานสฺสปน อตฺถสฺส นานา ปวตฺติอากาเร อุปาทาย จิตฺเตน ปริกปฺเปตฺวา สวิคฺคหํ กตฺวา คหิโต จิตฺตมโย จิตฺตนิมฺมิโต หุตฺวา จิตฺเตเอว อุปลพฺภมาโน โหติ. โส สตฺตปุคฺคลาทิโก อตฺโถ ปริกปฺปสิทฺโธ นาม. เตสุ สภาวสิทฺโธเยว ปรมตฺโถนาม. โส หิ สนฺติ ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอตฺถาติ อตฺโถ. เอกนฺตวิชฺชมานฏฺเฐน อิตรโต ปรโม อุกฺกํสคโต อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อปิ จ, เย อยํ อตฺถิ อยํ อุปลพฺภตีติ คเหตฺวา ตสฺส อภิญฺเญยฺยสฺส อภิญฺญตฺถาย, ปริญฺเญยฺยสฺส ปริญฺญตฺถาย, ปหาตพฺพสฺส ปหานตฺถาย, สจฺฉิกาตพฺพสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย, ภาเวตพฺพสฺส ภาวนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ. เตสํ ตทตฺถสาธเน อวิสํวาทกฏฺเฐน ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อิตโรปน อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อภิญฺญาทิอตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตานํ ตทตฺถสาธเน [Pg.19] วิสํวาทโกเยว ภวิสฺสติ. นปน ตทตฺถํ สาเธสฺส ตีติ ปรมตฺโถติ วตฺตุํ นารหตีติ. 12. 所谓胜义，即胜义谛。实有二谛：世俗谛与胜义谛。其中众生、补特伽罗、我、命等，这些只是假名安立的概念，从自性上来说，实际上并不存在。然而，在缺乏抉择诸法之智的众人心中，它们却显得非常真实，这些众人共同执着它们为真实存在，因此以这些概念来进行言说和接受。正因为它们被众人普遍认可，并且是言语真实和戒行真实的基础，所以被称为世俗谛。安住于世俗谛并如理行事的人，能够成就一切世间圆满和菩提资粮；不如理行事的人，则会堕入恶道。世俗谛就是如此广大。然而，就胜义谛而言，它（世俗谛）就不是真实了。它自身虽不存在，却让众人执取为存在。它作为身见、六十二见和三种邪见的所依，使愚人无法从轮回之苦中出离。世俗谛就是如此颠倒，如此多过患。胜义谛则有两种：自性谛和圣谛。其中，《法集论》(Dhammasaṅgaṇi)等七部论典中所分别的善法等诸法，被称为自性谛。因为这些法自性真实存在，所以如果认为“有善法，有乐受”，这并不是虚妄的。然而，一旦达到圣谛，某些（自性谛中的）法也可能是不真实的。例如，感受仅仅依据体验的不同，而被区分为乐受、苦受和不苦不乐受，但这并不是说乐受完全是快乐的；如果从无常、有为等成百上千种行相去观察，一切感受本质上都是苦的。同样，善法之所以被称为善，是因其无过失的乐果，也是相对于不善法而言的。因为三界中一切被认为是善的法，都因其有漏、染污、为暴流所系、为轭所系、为取所取等过患而有过失。并且，由于它们能产生属于苦谛的果报，所以其果报必然是苦的。关于“内”(ajjhatta)的三法组，也是依据世间共许而说。因为四地诸法根本没有真实的自我，何来内在的自我呢？它们都是外在的。经中说“观诸行为他”。此理亦应类推至其余诸三法与二法。所谓圣谛，即三界一切诸法皆是苦，贪爱是苦的唯一集因，涅槃是苦的唯一止息，八支圣道是苦的唯一灭道。只有在那些具有清净智慧的圣者之智中，这才是不可动摇的、圆满无缺、了义的真理。在此，为了遣除世俗谛，故说“胜义”。因此说：“所谓胜义，即胜义谛。”其中“义”有两种：自性成就和假名成就。其中，不依赖其他称谓，仅仅依靠自身特有的性质而独立存在的，如心等，被称为自性成就之义。而自身不具有自性，而是依靠已存在的法的各种表现行相，通过心的构想，形成概念并被执取，成为心所造、心所显现，只能在心中才能找到的，如众生、补特伽罗等，被称为假名成就之义。在这两种“义”中，只有自性成就之义才被称为胜义。因为“义”(attha)的含义是：于此中有“存在”(santi)、“生成”(bhavanti)及“智言”(buddhisaddā)。因为它绝对真实存在，超越其他，所以被称为胜义。此外，如果有人执取“这个存在，这个可以获得”，并为了遍知应遍知者、遍察应遍察者、断除应断除者、作证应作证者、修习应修习者而修行，那么这种在成就其目的时不相违的、最上之义，才被称为胜义。而其他不存在的“义”，如果作为遍知等目的而修行，必定会造成欺骗，无法达成目的，因此不能被称为胜义。 [๑๔] วิภาวนิยํ ปน [14] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中 ‘‘ปรมสฺสวา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “‘胜义’是指最上或殊胜之智的所缘境”，这种说法并不妥当。 น หิ ปรมสทฺโทญาเณ วตฺตมาโน ทิสฺสติ. นจ อตฺถสทฺโท โคจเรติ. ยญฺจ อนุฏีกายํ สจฺจเมว สจฺจิกํ. โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐติ วุตฺตํ. ตํปิ อวิปรีเตน ญาเณน อรณียโต อุปคนฺตพฺพ โต อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. นปรมสทฺทสฺส อตฺถนฺติ. [ปรมตฺถปทํ] 因为“最上”(parama)一词并非用于指称智慧，“义”(attha)一词也并非指所缘境。在《随疏》(Anuṭīkā)中说：“真实即是真实性。”其义是说，它是无颠倒智慧的所缘境，因此被称为“真实性”。这也显示了“义”是指应由无颠倒智慧所缘、应被证得的，并非“最上”一词的含义。[胜义一词] ๑๓. จิตฺตนฺติ เอตฺถ จินฺเตตีติ จิตฺตํ. เอตฺถจ จินฺตนกฺริยา นาม นิจฺจํ อารมฺมณาเปกฺขา โหติ. น หิ สา อารมฺมเณน วินา ลพฺภตีติ. ตสฺมา อารมฺมณคฺคหณ อารมฺมณุปลทฺธิเยว อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพาติ. เอวญฺหิ สติ ภวงฺคสมย วิสญฺญิสมเยสุ จิตฺตํ อารมฺมเณน วินาปิ ปวตฺตตีติ เอวํ วาทีนํ วาโท ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. สนฺเตสุปิจ นิสฺสย สมนนฺตราทีสุ ตสฺส ปจฺจเยสุ เตหิ นามํ อลภิตฺวา อารมฺมณปจฺจยวเสเนวสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ. ตญฺหิ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณํ คณฺหนฺตา ตสฺส วเสเนว คณฺหนฺตีติ. จินฺตนมตฺตํวา จิตฺตํ. สพฺเพปิ หิ ธมฺมา ตํตํ กฺริยามตฺตาว โหนฺติ. น เตสุ ทพฺพํวา สณฺฐานํ วา วิคฺคโหวา อุปลพฺภติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน จ โหนฺติ. น เต อตฺตโน ถาเมนวา พเลนวา วเสนวา สตฺติยาวา อุปฺปชฺชิตุํปิ สกฺโกนฺติ. ปเคว จินฺเตตุํวา ผุเสตุํวาติ. ขณมตฺตฏฺฐายิโนจ โหนฺติ, น กทาจิ กสฺสจิ วเส วตฺติตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตสฺมา เตสุ อิทํ ทพฺพํ, อยํ สตฺติ, อย กฺริยาติ เอวํ วิภาโค นลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสุ ปรมตฺถปเทสุ เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภติ. ตทญฺญ สาธนานิปน [Pg.20] ปริยายโตว ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ทพฺพาทิวเสน อเภทสฺส จินฺตนสฺส อตฺถวิเสสญาปนตฺถํ วิภาค กปฺปนาวเสน เภทกรณํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา สิลา ปุตฺตกสฺสสรีรนฺติ, ตถา กรณญฺจ ตํ ตํ กฺริยาสงฺขาต ธมฺมวิมุตฺตสฺส ปรปริกปฺปิตสฺส การกภูตสฺส อตฺต ชีว สตฺต ปุคฺคลสฺส สพฺพโส อภาวทีปนตฺถํ. สติ หิ อตฺตาทิมฺหิ กึ อเภทสฺส เภทกปฺปนายาติ. 13. 此处所谓“心”(citta)，即是“思惟”(cinteti)。此中思惟作用恒常依赖所缘，若无所缘则不得生起。因此，当知此处思惟即指取所缘、获得所缘。如是，则能驳斥那些主张“有分(bhavaṅga)时、无想(visaññi)时，心亦能离所缘而转起”的论调。其余诸缘如依止(nissaya)、无间缘(samanantara)等，虽为心之缘，然心之得名非由彼等，当知是由所缘缘之力而成。相应法以此心而思惟，故名为心。彼心实为取所缘作用之先导，相应诸法亦随其力而取所缘。或谓心仅是思惟。一切法皆唯各自作用而存，其中无有实体(dabba)、形相(saṇṭhāna)、形体(viggaha)可得。诸法皆依缘而起，非由自力、威力或能力能令生起，何况思惟或触？诸法仅刹那住，绝不能随任何人之意而转。是故，当知于诸法中不可作“此是实体、此是能力(satti)、此是作用(kriyā)”等分别。如是，于一切胜义法中，主要唯得体性之表述(bhāvasādhana)，其余表述当知仅由转喻而得。此处为显示无差别思惟的义理差别，而以分别施设的方式作差别说明，当知此是转喻说。譬如“石女儿身”(silāputtakassa sarīra)等喻，皆为阐明：离于彼彼名为作用之法，由他人所构想的作为作者的‘我’、‘命’、‘有情’、‘人’(puggala)是完全不存在的。若实有我等，何须对无差别法作差别施设？ วิภาวนิยํ ปน 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中： สสวิสาณํ วิย อภูตสฺส ภูต กปฺปนา วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. อยมสฺสาธิปฺปาโย-ธมฺเมสุ กตฺตาวา กาเร ตาวา โกจิ นตฺถิ. โลเกปน อตฺตปฺปธาโน กฺริยา นิปฺผาทโก กตฺตานาม สิทฺโธ. ตสฺมา จินฺตนกิจฺเจ อตฺตปฺปธานตา ทีปนตฺถํ ตํ กตฺตุภาวํ จิตฺเต อาโรเปตฺวา จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. 譬如虚构兔角(sasavisāṇa)，将不存在的事物构想为存在，这似乎是所说的。其意趣是：在诸法中，既没有作者(kattā)，也没有使作者(kāretā)。然而，世间上以自我为主导、成就行为者，被称为作者。因此，为了阐明在思惟作用中的主导性，将作者的性质赋予心，而说“思惟，故为心”。 จิตฺตสฺสจ พเลน ตํสมฺปยุตฺตานํปิ ตสฺมึ กิจฺเจ ตทนุกูลปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ปุนกรณภาวํ จิตฺเต กตฺตุภาวญฺจ เตสุ อาโรเปตฺวา จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ. อปิ เจตฺถ จิตฺตสทฺโท วิจิตฺรตฺถวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเห ตํ สํยุตฺตเก – 又因心力，为显示相应法亦能于彼作用中随顺而转，故再次将工具性(karaṇabhāva)赋予心，将作者性(kattubhāva)赋予彼等相应法，而说“相应法以此心而思惟，故名为心”。此外，此处“心”一词当知亦有“多彩”(vicitta)之义。如《相应部》(Saṃyuttaka)中所说： ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํนาม จิตฺตนฺติ. เอวํ ภนฺเต. ตมฺปิ โข ภิกฺขเว จรณํ จิตฺตํ จิตฺเตเนว จินฺติตนฺติ. เตนาปิ โข ภิกฺขเว จรเณน จิตฺเตน จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ, นา หํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกนิกายํปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ จิตฺตํ. ยถยิทํ ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา. เตปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติกตา. เตหิปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉาน คเตหิ ปาเณหิ จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ. “诸比丘，你们见过名为‘行者’(caraṇa)的图画(citta)吗？”“是的，世尊。”“诸比丘，那幅名为‘行者’的图画，也是由心所构想的。诸比丘，心实比那幅‘行者’图画更加多彩。诸比丘，我不见任何一类众生有如此多彩，犹如畜生道的众生。诸比丘，那些畜生道的众生，也是由心所彩绘的。诸比丘，心实比那些畜生道的众生更加多彩。” ตตฺถ จรณํนาม จิตฺตนฺติ ยตฺถวิจิตฺรานิ ทิพฺพวิมานาทีนิ จิตฺตกมฺมานิ กตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปุญฺญํ กโรนฺตา อิธจิธจ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต วิจรนฺติ[Pg.21]. ตสฺส ปฏโกฏฺฐกสฺเสตํ นามํ. จิตฺเตนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ยถยิทนฺติ ยถา อิเม. จิตฺติกตาติ วิจิตฺรา กตา. เอตฺถจ จิตฺตวิจิตฺตกาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺตตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺต ตาย โยนิโย วิจิตฺตา. โยนิวิจิตฺตตาย เตสํ ติรจฺฉา นคตานํ วิจิตฺตตา เวทิตพฺพา. [วจนตฺโถ] 其中，名为“行者”(caraṇa)的图画，是指一种图画，（画师们）带着它四处展示，画中描绘了众生造作天宫等种种奇妙的艺术作品(cittakamma)，行此或彼善业，而在此处或彼处转生。这是那画室(paṭakoṭṭhaka)的名称。“由心”(cittena)是无主动者的工具格。“如是”(yathayidaṃ)即“如彼等”(yathā ime)。“所彩绘”(cittikatā)即“被造作得多采多姿”。此处，当知：由心多彩故想多彩，由想多彩故爱多彩，由爱多彩故业多彩，由业多彩故生趣多彩，由生趣多彩故彼等畜生道众生亦多彩。[词义解释] ตํ ตํ สภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส; คยฺหากาโร ผลํวาปิ, ปจฺจุปฏฺฐาน สญฺญิตํ.อาสนฺนการณํ ยํ ตํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ; ธมฺมานํ ววตฺถานาย, อลํ เอเต วิพุทฺธิโน. 彼彼自性是为相，作用圆满名为味；所取之相或为果，名为现起。近因彼即足处，如是所认为；为辨诸法之实相，此足已能助慧成。 อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, สนฺธานปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํ. [จิตฺตํ] 心，以了知所缘为相，以先导为味，以相续为现起，以名色为足处。[心] ๑๔. เจตสิกนฺติ เอตฺถ เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. ผสฺสาทิ ธมฺมชาตํ. เอตฺถจ ตทายตฺตวุตฺติตา นาม เอกุปฺปาทตาทีหิ ลกฺขเณหิ จิตฺเตน สห เอกี ภูตสฺส วิย ปวตฺติ. เอเตน ยา จิตฺตสฺส ชาติ. สาเอว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ, ยํ จิตฺตสฺส วตฺถุ, ตเทว ผสฺสาทีนนฺติ เอวํ เอกปุปฺผ มญฺชริยํ เอกวณฺฏุปนิพฺพนฺธานิ ปุปฺผานิ วิย จิตฺเตน สห เอกชาติยาทิ อุปนิพฺพนฺธา ผสฺสาทโย ธมฺมา อิธ เจตสิกํนามาติ สิทฺธา โหนฺติ. เอวญฺจ สติ จิตฺตํปิ เตหิ ผสฺสาทีหิ สห ตเถว อายตฺตํ ปวตฺตตีติ ตํปิ ผสฺสิกํ เวทนิกนฺติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ เจ. น. จิตฺตสฺเสว เชฏฺฐกตฺตา. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ มโนมยาติ มนสาเอว ปกตา นิมฺมิตา จิตฺตกฺริยา ภูตาติ อตฺโถ. เอเตน เต ผสฺสาทโย ธมฺมา จิตฺเตน วินา นุปลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. จิตฺตํปน เตหิ เกหิจิ วินาปิ ปวตฺตติเยว. ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺหิเตหิ เกหิจิ วิตกฺกาทีหิ วินา อุปฺปชฺชตีติ. ตสฺมา เตสญฺเญว ตทายตฺต วุตฺติตา วตฺตพฺพา น จิตฺตสฺสาติ. 14. 心所(cetasika)，是指存在于心中，依赖心而活动的状态，例如触等法类。所谓依赖心而活动，是指以同生等相与心一同运作，犹如一体。因此，心的生，就是触等的生；心的老，就是触等的老；心的死，就是触等的死；心的所缘，就是触等的所缘；心的依处(vatthu)，就是触等的依处。就像同一花簇上由同一花梗相连的花朵一样，与心以同生等相连的触等诸法，即是此处所谓的心所。若说心也和触等一样相互依存而活动，因此也可以说心是“有触的”、“有受的”等等，则不然。因为心具有主导地位。经上说：“诸法意先导，意为胜，意所作。”这里“意所作”(manomayā)的意思是，由心所形成、心所创造、心行所产生。这表明触等诸法离开心就无法显现。而心即使不依赖某些心所也能活动，例如五识心有时不依赖寻(vitakka)等心所也能生起。所以，应该说心所依赖心而活动，而不是心依赖心所而活动。 [๑๕] วิภาวนิยํ ปน [15] 然而，应加以辨别。 เอกาลมฺพณตา [Pg.22] มตฺเตน เตสํ ตทายตฺตวุตฺติตํ เจตสิ กตฺตญฺจ วิภาเวติ. ตํ น สุนฺทรํ. 仅凭同一所缘，就解释了它们的依赖性活动以及它们在心中被造作的性质。这并不好。 น หิ เอกาลมฺพณตามตฺเตน เจตสิกํนาม ชาตนฺติ. เอตฺถ จ โลเก นานาวณฺณธาตุโย อุทเก ฆํสิตฺวา วตฺถุมฺหิ นานา จิตฺตกมฺมานิ กโรนฺติ, ตตฺถ วตฺถุมฺหิ ผรณํ พนฺธนญฺจ อุทกสฺเสว กิจฺจํ, น วณฺณธาตูนํ. นานารูป ทสฺสนํ วณฺณธาตูนเมว กิจฺจํ, น อุทกสฺส. ตตฺถ วตฺถุวิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. อุทกํวิย จิตฺตํ. นานา วณฺณธาตุโยวิย เจตสิกธมฺมาติ. [เจตสิกํ] 心所法并非仅凭同一所缘而生起。在此，世间有将各种颜色的颜料溶于水中，在布料上绘制各种图案，其中在布料上的渗透和粘附是水的作用，不是颜料的作用；呈现各种颜色是颜料的作用，不是水的作用。在此，所缘应被视为如同布料，心如同水，各种心所法如同各种颜色的颜料。[心所] ๑๕. รูปนฺติ เอตฺถ รุปฺปตีติ รูปํ. สีตุณฺหาทีหิ วิโรธิ ปจฺจเยหิ วิสม ปวตฺติ วเสน วิการํ อาปชฺชติ, เตหิ วา วิการํ อาปาทียตีติ อตฺโถ. ยถาห – 15. 色(rūpa)，此处谓“毁坏”(ruppati)，故为色。其义为：由于冷热等相违之缘，以不平衡的方式运作而导致变异，或者被那些因缘所导致变异。如是说： รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ. สิเตนปิ รุปฺปติ. อุณฺเหนปิ รุปฺปติ. ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ. วิปาสายปิ รุปฺปติ. ฑํส มกส วาตาตป สรึ สป สปฺผสฺเสหิปิ รุปฺปตีติ. รุปฺปตีติจ รุปฺปติ, กุปฺปติ, ฆฏฺฏียติ, ปิฬี ยติ, ภิชฺชตีติ. 诸比丘，因为它会变坏，所以被称为“色”。以何而变坏？为寒所坏，为热所坏，为饥所坏，为渴所坏，也为虻、蚊、风、热、爬行类所触而变坏。所谓“变坏”，即是毁坏、动摇、冲击、压迫、破碎。 มหานิทฺเทเส วุตฺตํ. อยเมตฺถ ปิณฺฑตฺโถ, เย ธมฺมา จิรฏฺฐิติกาจ โหนฺติ สปฺปฏิฆสภาวาจ. เตสญฺเญว ฐิติกฺขเณสุ วิโรธิปจฺจเยหิ สมาคโมนาม โหติ. นปนญฺเญสํ ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานนฺติ. เตสญฺหิ อปฺปฏิฆสภาวานํ สุขุม รูปานํปิ พหิทฺธา สีตาทีหิ สมาคโมนาม นตฺถิ. กุโต ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานญฺจ อรูปธมฺมานนฺติ. ยทิเอวํ สุขุมรูปานํ อรูปตาปตฺติ สิยาติ. นสิยา. โอฬาริกรูเปหิ สมานคติ กตฺตา. ตานิหิ โอฬาริเกสุ รุปฺปมาเนสุ รุปฺปนฺติเยวาติ. สมาคโมจ นาม อิธ ถเปตฺวา อาปาตคมนํ อารมฺมณกรณญฺจ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ ฐิติปตฺตานํ โอฬาริกรูปานํ มหาภูตานเมววา อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ [Pg.23] วุจฺจติ, รุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียตีติ หิ วุตฺตํ. รุปฺปนญฺจนาม ปรเสนายุทฺเธน รฏฺฐโขโภวิย กลาปนฺตรคตธาตูนํ กุปฺปนํ ภิชฺชนํจ วุจฺจติ. กุปฺปติ ภิชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ กุปฺปตีติ โขภติ จญฺจลติ, ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ. ยสฺมึ ขเณ วิโรธิปจฺจยสมาคมํ ลภนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺติ. โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อปิเจตฺถ รุปฺปนํ ทุวิธํ วฑฺฒนํ, หายนญฺจ. ตทุภยํปิ กปฺปวุฏฺฐาเน กปฺปสณฺฐาเน นานาอายุกปฺป สํวจฺฉร อุตุ มาส รตฺติ ทิวาทีนํ ปริวตฺตเนจ ปากฏํ โหตีติ. กสฺมา ปน รูปนฺติ นามํ ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปนธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ. เตสเมว สวิคฺคหตฺตา. รูปธมฺมา หิ สมูหสณฺฐานาทิ ภาวปตฺติยา สวิคฺคหา โหนฺติ. ตสฺมา เตสเมว รุปฺปนํ ปจฺจกฺขโตปิ โลกสฺส ปากฏนฺติ เตสฺเวว รูปนฺติ นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมา ปน อวิคฺคหาติ น เตสํ วิกาโร ปจฺจกฺขโต โลกสฺส ปากโฏ โหติ. ตํ ตํ รูปวิการํ ทิสฺวาวา สุตฺวา วา ปุจฺฉิตฺวาเยว วา โส โลเกน ชานิตพฺโพ อญฺญตฺร ปรจิตฺตวิทูหิ. ตสฺมา เตสํ รูปตาปตฺติ นตฺถีติ. 《大义释》(Mahāniddesa)中说。此中要义为：那些长久存在且具有障碍性质的法，在它们存续的刹那，与敌对因缘聚合时，才有名为“聚合”。而那些短暂存在且无碍性质的法并非如此。因为这些无碍性质的微细色法，尚且不与外界的寒热等聚合，何况是短暂存在且无碍性质的无色法呢？若由此推论微细色法可能成为无色法，则不成立。因为微细色法与粗显色法有共同趋向，当粗显色法被破坏时，微细色法也同样被破坏。此处所说的“聚合”，除了“入于范围”和“作为所缘”之外，是指已住于存续位、互相敌对的粗显色法或者四大种之间的互相冲击，如经言“变坏、冲击、逼迫”。所谓“变坏”，犹如敌军交战导致国家动荡，是指聚合物中诸界的动摇与破裂，如经言“动摇、破裂”。此中，“动摇”即是扰动不安，“破裂”即是产生变异。在获得敌对因缘聚合的刹那，从那之后它们自身也产生变异。意思是说，它们成为或强或弱的色相续生起的因缘。再者，此处的“变坏”有两种：增长与衰减。这两种情况在劫成、劫坏，以及不同寿劫、年、季节、月、昼夜等的转变时最为明显。为何“色”之名仅成就于那些凭借冲击而能变坏的法呢？正因为它们具有形质。色法由于聚集、形态等状态而具有形质，所以它们的变坏现象对世人而言是显而易见的，因此应当理解，只有这些法才成立“色”之名。无色法则没有形质，所以它们的变异不为世人所显见。世人只有通过看见、听闻或询问色法的种种变异，才能了知其变异，能知他心者除外。因此，无色法不具有“色”的属性。 [๑๖] วิภาวนิยํ ปน 然而，在《辨义》(Vibhāvanī)中则说： เตสํ รูปตาปตฺติปฺปสงฺโค สีตาทิคฺคหณ สามตฺถิเยน นิวตฺติโต. ยสฺมา ปน โวหาโรนาม โลโกปจาเรน วินา นสิชฺฌติ. โลโกปจาโรจ ปากฏนิมิตฺตวเส เนว ปวตฺโต. ตสฺมา อิธ สีตาทิคฺคหเณน วินาปิ ตปฺปสงฺคนิวตฺติ โลกโตว สิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพา. 微细色法可能成为无色的推论，因其能被寒热等所触及而被驳斥。然而，名称的运用若无世俗惯例则不成立，而世俗惯例又仅依显明的特征而转起。因此应当了知，于此，即便没有寒热等的触及，仅从世间共许而言，对该推论的驳斥亦得以成立。 ยสฺมา จ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมานํ กายวิการ วจีวิการา จ อิทฺธิวิกุปฺปนาวสปฺปวตฺตา นานารูปวิการาจ ทิสฺสนฺติเยว. เตจ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนาการาเอว นาม โหนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ตตฺถ รูปานํ รูปตาสิทฺธิ โหตีติ เวทิตพฺพํ. รูปยติ วา อตฺตโน สภาเวน ปกาสตีติ รูปํ. อรูปธมฺมา หิ น อตฺตโน สภาเวน ปากฏา โหนฺติ. รูปสนฺนิสฺสเยเนว คเหตพฺพา[Pg.24]. อิทํ ปน อตฺตโน สภาเวเนว ปากฏํ ปญฺจวิญฺญาเณหิปิ คเหตพฺพนฺติ. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ พฺรหฺมโลเก รูปานํปิ อุชุ กโตว รูปตาสิทฺธิ โหตีติ. 又因为在梵天界，梵天的身变化、语变化，以及由神通变现所发生的各种色变化确实可见。这些从某种意义上说，都只是变坏的行相，因此应该知道凭借这些，就可以成立那里色法的色性。“色”就是以其自性彰显的意思。因为无色法不能以其自性显现，必须依靠色法才能被执取。而此色法能以其自性显现，也能被五识所执取。如果此义成立，那么在梵天界，色法的色性也是直接成立的。 [๑๗] วิภาวนิยํ ปน 然而，在《辨义》(Vibhāvanī)中则说： อนุคฺคาหกานํ สีตาทีนํ วเสน ตํ สภาวา นาติวตฺตน วเสนจ ตตฺถ รูปตาสิทฺธิ วิภาวิตา. ยสฺมาปน สีเต นาปิ อุณฺเหนาปีติอาทิวจนํ นิทสฺสนมตฺตํ โหติ. กมฺม จิตฺตาหารานํปิ วเสน รุปฺปนสฺส สมฺภวโต, ตถาหิ สญฺญา วิญฺญาณานิปิ รูปารมฺมณรสารมฺมเณหิ เอว ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ. น หิ สญฺญา รูปํเอว สญฺชานาติ. น จ วิญฺญาณํ รส เมว วิชานาติ. นิทสฺสนมตฺเตน เทสนา โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมา สีตาทิคฺคหณํ อมุญฺจิตฺวาว ตตฺถ รูปตาสิทฺธิวิภาวเนน ปโยชน นตฺถีติ. [รูปํ] 依于寒热等助缘，以及不逾越其自性，已经阐明了色法在此处的成立性。因为“由寒，亦由热”等说法，仅为示例而已。由于业、心、食等也能令其变坏，同样，在巴利圣典中，想与识也仅是以色所缘与味所缘为例而被指出。想并非仅了知色，识也并非仅了知味。应知此教导仅为示例。因此，若执着于‘寒热’等之说，则阐明色法在此处的成立性便无益处。[色法] ๑๖. นิพฺพานนฺติ เอตฺถ นิพฺพายนฺติ สพฺเพ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพายนฺตีติ เย กิเลสาวา ขนฺธาวา อภาวิตมคฺคสฺส อายตึ อุปฺปชฺชนารหปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. เตเยว ภาวิตมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนารหปกฺขํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น หิ ขณตฺตยํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตธมฺมา นิพฺพายนฺติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ อายตึ อวสฺสํ อุปฺปชฺชมาเนสุจ ธมฺเมสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปาติ กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏ ทุกฺขสนฺตาปา. น หิ ติวิธ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปรหิตานํ รุกฺขาทีนํ อนุปฺปาทนิโรโธ นิพฺพานํนาม โหตีติ. เอตสฺมินฺติ วิสเย ภุมฺมํ. ยถา อากาเส สกุณา ปกฺขนฺตีติ. เยหิ เต นิพฺพายนฺติ. เตสํ ตพฺพินิมุตฺตํ อญฺญํ นิพฺพุติฏฺฐานํนาม กิญฺจิ นตฺถีติ. นิพฺพายนฺติ วา อริยชนา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพนฺติ ธีรา ยถยํ ปทีโปติ หิ วุตฺตํ. นิพฺพายนฺตีติ ตํ ตํ กิเลสานํวา ขนฺธานํวา ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. เอกสฺมินฺติ วิสเยเอว ภุมฺมํ, เอตสฺมึ อธิ คเตติปิ โยเชนฺติ. ฏีกาสุปน ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพน โต วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ วุตฺตํ. 16. 涅槃(Nibbāna)者，谓一切轮回之苦与热恼于此熄灭，故为涅槃。所谓“熄灭”，其义为：于未修道者，诸烦恼或诸蕴住于未来当生之位；于已修道者，彼等则达至未来不生之位。已历三刹那而灭的过去诸法，不名为“熄灭”。于现在法及未来必生之法，则更不必言。“轮回之苦与热恼”者，谓烦恼轮转(kilesavaṭṭa)、业轮转(kammavaṭṭa)、异熟轮转(vipākavaṭṭa)之苦与热恼。远离此三轮转之苦与热恼的树木等，其不生与灭，不名为涅槃。“于此”(etasmiṃ)是表领域的处所格，犹如“鸟飞于空中”。彼等于此熄灭，离此更无其他寂灭之处。或“圣者于此熄灭”，故为涅槃。如言：“智者寂灭，如灯火然。”所谓“熄灭”，其义为：彼等烦恼或诸蕴，达至不再结生之境。“于此”是同一领域的处所格，亦有人解为“于此证得时”。在诸疏(ṭīkā)中则说，由于编织(vinanato)与缝缀(saṃsibbana to)有与非有，故渴爱(taṇhā)被称为“织”(vāna)。从彼出离(nikkhanta)，故称“涅槃”(nibbāna)。 [๑๘] วิภาวนิยํ ปน 然而，尚待辨明者： ‘‘นิพฺพาภิวา [Pg.25] เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพาน’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦有言：“以此熄灭贪火等，故为涅槃。”此说不善。 น หิ มคฺเควิย นิพฺพาเน กตฺถจิ กรณสาธนํ ทิฏฺฐํ, นจ นิพฺพานํ นิพฺพูติ กฺริยาสาธเน ราคาทิกสฺส กตฺตุโน สห การิปจฺจโย โหตีติ. [นิพฺพานํ] 在涅槃中，未曾见如“道”(magga)那样的工具义（作具之构成）；涅槃亦非于“熄灭”作用之构成中，作为作者之贪等的俱作缘。[涅槃] ทุตียคาถาย ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 第二偈之胜义明释终。 จิตฺตสงฺคห-ปรมตฺถทีปนี 《心摄胜义阐明》 ๑๗. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน จิตฺตํ ตาว นิทฺทิสนฺโต ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ. ตาว ปถมํ. จตฺตาโร วิธา ปการา ยสฺส ตํ จตุพฺพิธํ. 17. 现在先以概要的方式来说明心，并说“心”等词。“于此”(tattha)是指于那四种阿毗达摩(abhidhamma)义中。首先，“四种”(catubbidha)是指具有四种方式或种类。 ๑๘. กามาวจรนฺติ เอตฺถ กามียตีติ กาโม. กาเมนฺติวา เอตฺถ สตฺตา อวิกฺขมฺภิตกามราคตฺตา กามรติยาเอว รมนฺติ. น อุปริภูมีสุ วิย ฌานรติยาติ กาโม. เอกาทสวิธา กามภูมิ. นนุ เจตฺถ ฌานลาภิโนปิ สนฺตีติ. น น สนฺติ. เตปน กทาจิ เทวาติ นตฺเถตฺถ โทโส. อวีจินิรยาทโย กถํ กามียนฺติ. กถญฺจ ตตฺถ สตฺตา กามรติยา รมนฺตีติ. นิมิตฺตสฺสาทวเสนวา ภวนิกนฺติวเสนวาติ. มรณกาเล หิ อุปฏฺฐิตา นิรยคฺคิชาลา สุวณฺณวณฺณาวิย ขายนฺติ. เอโก กิร มิจฺฉาทิฏฺฐิโก พฺราหฺมโณ มรณมญฺเจ นิปฺปนฺโน โหติ. ตสฺส อาจริยพฺราหฺมณา สมีเป ฐตฺวา พฺรหฺมโลกํ โภ คจฺฉาติ วทนฺติ. ตสฺสปน อวีจินิรเย อคฺคิชาลา อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา โส โภ อาจริยา สุวณฺณวณฺณา ปญฺญายนฺตีติ อาห. เอส โภ พฺรหฺมโลโก. ตตฺถ คจฺฉาติ วทนฺติ. โส กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิ. เอวํ นิมิตฺตสฺสาทวเสน เต กามียนฺติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปิ ภวนิกนฺตินาม โหตีติ. อปิจ, ตตฺถ อุปฺปนฺนา อวิกฺขมฺภิตกามราคาเอว โหนฺติ, โอกาเส สติ กามรติยา รมิสฺสนฺติ เยวาติ. ตสฺมึ กาเม อวจรตีติ กามาวจรํ. [Pg.26] เอตฺถจ อวจรตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. โส หิ อตฺโถ ปาฬิยาจ นสเมติ. นานาโทสยุตฺโตจ โหตีติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ยทิ เจตฺถ โส อตฺโถ อธิปฺเปโต สิยา. เอวํ สภิ เอตฺถาวจรา เอตฺถุปฺปนฺนาติ วุตฺตํ สิยา. นปน วุตฺตํ. นจ ปริยาปนฺนสทฺโท อุปฺปนฺนสทฺเทน สห สมานตฺโถติ สกฺกา วตฺตุํ. น หิ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนา นิปิ ตตฺร ปริยาปนฺนานิเยว โหนฺตีติ. เอวํ ตาว ปาฬิยา นสเมตีติ. 18. “欲界”(Kāmāvacara)中，“欲”(kāma)是指被贪求者。或者说，于此，众生由于未调伏欲贪(avikkhambhitakāmarāga)，只沉溺于欲乐，不像上界那样有禅定之乐，所以称为“欲”。欲地有十一种。难道此处没有获得禅定的人吗？并非没有，但他们有时是天人，这没有过失。那么，无间地狱(Avīciniraya)等处，如何成为被贪求的对象呢？其中的众生又如何在其中享受欲乐呢？这是因为以相(nimitta)之味，或是以有爱(bhavanikanti)之故。比如，临死的时候，现前的地狱火焰会显现为金色。据说，有一个持邪见的婆罗门临终时躺在床上，他的老师婆罗门站在旁边说：‘贤者，去往梵天吧！’这时，无间地狱的火焰已向他现前。于是他说：‘老师，我看见金色的[光]啊！’老师们就说：‘这就是梵天，去那里吧！’他命终后就投生到无间地狱。如是，因相之味而贪求于彼。生于彼处者，亦有所谓的有爱。再者，生于彼处者实为欲贪未调伏者，若有机会，必将耽于欲乐。于此欲中运行，故称“欲界”。这里，“运行”(avacarati)一词，不应取其“生起”(uppajjati)之义。此义既不符合圣典，亦有诸多过失。圣典中说：“于此运行者，即于此被包含者。”若意为此义，则应说“于此运行者，即于此生起者”。然而并未如此说。“被包含”(pariyāpanna)与“生起”(uppanna)二词亦不能说是同义词。出世间心(lokuttaracitta)虽然能在三有中生起，却不被包含于其中。因此，此义不符合圣典。 ยทิจ โส อตฺโถ คหิโต สิยา. เอวญฺจ สติ ตสฺมึ กาเม เย มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํปิ กามา วจรตาปตฺติโทโส รูปาวจรตาทิ มุตฺติโทโสจ อาปชฺชติ. เยจ กามาวจรธมฺมา รูปารูปภูมีสุ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสญฺจ รูปารูปา วจรตา ปตฺติโทโส กามาวจรตา มุตฺติโทโสจ อาปชฺชตีติ. นนุ เยภุยฺยวุตฺติวเสนปิ เกสญฺจิ นามลาโภ โหติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ. ตสฺมา อิธปิ เตสํ ธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน ภุมฺมีสุ อุปฺปนฺนพหุลตฺตา กามาวจราทิ นามลาเภ สติ น โกจิ โทโสติ.น. เอวญฺหิ สติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ กามาวจรตาทิ มุจฺจนตฺถํ เยภุยฺเยน อุปฺปนฺนภูมิ วิสุํ วตฺตพฺพา สิยา. น จ สา นามภูมิ อตฺถิ. ยตฺถ เต เยภุยฺเยน อุปฺปชฺชนฺตีติ. เตหิ อุปฺปชฺชนฺตา ตีสุ ภเวสุ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ กาม รูปารูปาวจรตาปตฺติโทโส ทุนฺนิวาโร สิยาติ. เอวํ นานาโทสยุตฺโต โหตีติ. ตสฺมาสฺส ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ ภควตา สํวณฺณิเตน ปาฬินเยเนวสฺส อตฺโถ คเหตพฺโพติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. กาเม อวจรติ ปริยาปนฺนภาเวน ตสฺมึ อชฺโฌคาเหตฺวา จรติ ปวตฺตตีติ กามาวจรนฺติ. ปริยาปนฺนภาโวจนาม อตฺตโน อาธารภูเตน เตน กาเมน สห สมานชาติโคตฺตนามตา สงฺขาเตหิ ปริโตภาเคหิ ตสฺมึ กาเม อาปนฺนภาโว อนุปฺปวิฏฺฐ ภาโว. อนฺโตคธภาโวติ วุตฺตํ โหติ. โสจ ตถา [Pg.27] ปริยาปนฺนภาโว ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา เยธมฺมา รูปารูปสตฺตสนฺตานภูตาปิ มยฺหํ เอเตติ กาม ตณฺหาย ปริคฺคหิตา กาเม ปริยาปนฺนาว โหนฺติ. เต กามาวจรานามาติ สิทฺธา โหนฺติ. รูปารูปา วจเรสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. เตสุปน รูปตณฺหา อรูปตณฺหาจ ปริคฺคาหินี ตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. 若取此义，则于欲界中生起的广大与出世间法，亦将有过失，即堕入欲界行相，并脱离色界行相等。而于色、无色地中生起的欲界法，亦将有过失，即堕入色、无色界行相，并脱离欲界行相。难道不是因多数情况而得名吗？例如，行于林者(vanacarako)、行于战场者(saṅgāmāvacaro)。因此，于此，诸法因多生于各自之地，故得欲界等名，应无过失。并非如此。若是这样，为使出世间法脱离欲界等，则应另说其多数生起之地。但并不存在它们多数生起于其中的地界。它们生起时，实于三有中生起。因此，它们堕入欲、色、无色界行相的过失是难以避免的。如是则有诸多过失。因此，不应如是取义，而应依世尊所赞许的圣典之理而取其义。此中义理如下：于欲中运行，即以被包含的方式，沉浸其中而行、而转起，故称“欲界”。所谓被包含，是指与作为其所依的欲，在种类、族姓、名称上相同，并通过其周边部分，而入于、浸于、含于欲中。当知此被包含性，乃由执取之欲爱所造。由此，纵使是色、无色界有情相续中的法，若被“此是我所”之欲爱所执取，亦被包含于欲中，此等法即成立为“欲界”之名。于色、无色界，亦应依此理推知。于彼等处，当知色爱与无色爱为执取之爱。 เยปน ธมฺมา ติณฺณํ ตณฺหานํ ปริคฺคหวิมุตฺตา โหนฺติ. เต ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนาปิ ตตฺร อปริยาปนฺนาเอว โหนฺตีติ โลกุตฺตรา นาม ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถจ ปฏฺฐาเน อารุปฺเป กามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณนฺติอาทินา อรูปสตฺตสนฺตาเนปิ กามจฺฉนฺทสงฺขาตาย กามตณฺหาย อุปฺปตฺติ วุตฺตา. ตสฺมา รูปารูป ภูมีสุ อุปฺปนฺนานํ กามธมฺมานํ ปริคฺคาหินีตณฺหา รูปารูปสตฺตสนฺตาน คตาปิ ทฏฺฐพฺพา. ปาฬิยํ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อิทํ นีวรณชาติกตฺตา วุตฺตํ. น หิ ฌานภูมีสุ เอกนฺตนีวรณกิจฺจานิ นีวรณานิ สกฺกา ลทฺธุนฺติ. อตฺร กามเภโท วตฺตพฺโพ. ทฺเวกามา กิเล สกาโมจ, วตฺถุกาโมจาติ. ตตฺถ ถเปตฺวา รูปารูปราเค อญฺโญ สพฺโพปิ โลโภ อิมสฺมึ จตุพฺภูมิปริจฺเฉเท กิเล สกาโมนาม. ถเปตฺวาจ รูปารูปาวจรธมฺเม อญฺเญ สพฺเพปิ ตีสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา กามาวจรธมฺมา วตฺถุกาโมนามาติ. ยํปน อฏฺฐสาลินิยํ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา วตฺถุกาโมติ วุตฺตํ. ตํ มหานิทฺเทเส นิทฺทิฏฺเฐน สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ รูปารูปาวจรธมฺมา อภิธมฺเม กามนาเมน วุตฺตา อตฺถีติ. [กามาวจรปทํ] 又，凡是脱离三爱执取的法，彼等虽生于三有，然不为其所摄，故当知其名为出世间类。于此，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，以“缘欲贪盖，生掉举盖”等句，说于无色有情相续中，亦有名为欲贪的欲爱生起。是故，于色、无色地所生诸欲法，执取彼等的渴爱，亦当视为存在于色、无色有情相续中。于圣典中说“欲贪盖”，此乃因其为盖之类故说。于禅那地，实不可得完全起盖作用的诸盖。于此，当说欲之分别。欲有二种：烦恼欲与事欲。其中，除色贪、无色贪外，其余一切在此四地章中的贪，名为烦恼欲。又，除色界、无色界法外，其余一切生于三地的欲界法，名为事欲。至于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说“一切三地法皆为事欲”，当知此是依《大义释》(Mahāniddesa)所解释的经教之法而说。因为在阿毗达摩(Abhidhamma)中，色界、无色界法实未曾以“欲”之名而说。[欲界句] ๑๙. รูปาวจรํ อรูปาวจรนฺติ เอตฺถ รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพา. อปิจ ทฺเว ภูมิโย รูปภูมิ, อรูปภูมีติ. ตตฺถ รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ ยตฺถ นตฺถิ, สา จตุพฺพิธา ภุมฺมิ อรูปภูมินาม. เสสา สตฺตวีสติวิธา ภุมฺมิ รูปภูมินาม. ตตฺถจ เหฏฺฐา เอกาทสวิธา ภุมฺมิ โอฬาริเกน กาเมน วิเสเสตฺวา กาม ภูมีติ วุตฺตา. อุปริ โสฬสวิธา ภุมฺมิ รูปภูมิอิจฺเจว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถปน ตณฺหาวา ฌานานิวา รูปารูปสทฺเทหิ วุตฺตานิ. ตตฺถ [Pg.28] นิสฺสยสฺสนามํ นิสฺสิเต อาโรปนวเสน นิสฺสโยปจาโร เวทิตพฺโพ. ยตฺถจ กามาวจราทิสทฺเทหิ ภูมิเอว วุตฺตา. ตตฺถ นิสฺสิตสฺส นามํ นิสฺสเย อาโรปนวเสน นิสฺสิโต ปจาโรติ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กามาวจรปเท วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ เตภูมก ปริจฺเฉเท ปาฬิอนุคตา ปรมตฺถทีปนา. ยถาห – 19. 于“色界与无色界”中，当知“色”与“无色”二词，乃于彼等地中之定称。又，地有二种：色地与无色地。其中，无变坏相之色法处，彼四种地名为无色地。其余二十七种地名为色地。于此，下方十一种地，以粗显之欲而区别，故名为欲地。上方十六种地，则仅名为色地，当如是知。又，凡以“色”、“无色”二词说爱或禅那时，当知是将所依之名，移用于能依之上，是为“所依的转喻”。凡以“欲界”等词说地时，则是将能依之名，移用于所依之上，是为“能依的转喻”。于此当说之事，其理如同于欲界句中所说。此乃于此三地章中，随顺圣典的胜义阐明。如说—— กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตีเทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อิเมธมฺมา กามาวจรา. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา. เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา. เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนุปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร. ล. อิเม ธมฺมา อรูปาวจราติ. 哪些法是欲界法？下至无间地狱，上至他化自在天，于此中间，行于此中、摄于此中的蕴、界、处，即色、受、想、行、识，这些法是欲界法。哪些法是色界法？下至梵世间，上至色究竟天(akaniṭṭhā)，于此中间，行于此中、摄于此中的，或已入定者，或已生者，或现法乐住者的心、心所法，这些法是色界法。哪些法是无色界法？下至空无边处天，上至非想非非想处天，于此中间……（等），这些法是无色界法。 [๑๙] ฏีกาสุ ปน 又，于诸疏中 ยถาวุตฺตํ สุวิสทํ ปาฬินยํ อคฺคเหตฺวา อญฺญถา วจนตฺถาจ วินิจฺฉยาจ เอตฺถ วุตฺตา. สพฺเพ เต สารโต น ปจฺเจตพฺพาติ. 不取所说极明净之圣典义理，而于此另作语意及决择者，彼等一切，其实质皆不应信受。 นนุ อฏฺฐสาลินิยเมว เตจ อญฺเญจ อตฺถา วุตฺตาติ. สจฺจํ. ภูตํปน สุวิสทํ ปาฬิอนุคตํ อตฺถํ ญตฺวา กึวิกฺเขเปนาติ. 难道不是在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，已说了彼等及其他义理吗？诚然。然已知真实、极明净、随顺圣典之义，何用散乱为？ ๒๐. โลกุตฺตรนฺติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก วุจฺจติ ยถาวุตฺโต เตภูมกธมฺโม. ยถาห ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตีติ. เอวํ สนฺเต โลกุตฺตรธมฺมานํปิ นิพฺพานวชฺชานํ โลกตาปตฺติ สิยา. กสฺมา, เตสํปิ [Pg.29] ลุชฺชนปลุชฺชนธมฺมตฺตาติ. นสิยา. ยตฺถ หิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติ มหาชนสฺส มิจฺฉาคาโห นิวิสติ. ตตฺเถว ตสฺส นิวารณตฺถํ อยํ โลกสมญฺญา นิยมียติ. ตสฺมา สพฺพโส มิจฺฉาคาหวิมุตฺตานํ เตสํ โลกตาปตฺติ นตฺถีติ วทนฺติ. เยสํวา ลุชฺชนํปลุชฺชนญฺจ มหาชนสฺส ปากฏํ. เตสญฺเญว โลกตาสิทฺธีติ นตฺถิ โลกุตฺตรานํ โลกตฺตปฺปสงฺโคติ. โลกโต อุตฺตรตีติ โลกุตฺตรํ. มคฺคจิตฺตํ. ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. ผลจิตฺตํ. นิพฺพานํปน อิธ นลพฺภตีติ. อุตฺตรณญฺเจตฺถ ตณฺหาตฺตยคฺคาห วิมุตฺติยา ตีสุ โลเกสุ อปริยาปนฺนภาโวเยว. โสจ อปริยาปนฺนภาโว เกสํ ธมฺมานํ อธิฏฺฐาน ภูโตวิย คยฺหตีติ วิสุํ เอกา จตุตฺถี อวตฺถาภูมินามาติ. 20. 于“出世间”中，此处以毁坏、破碎义说世间，即如前所说之三地法。如说：“诸比丘，其毁坏、破碎，是故名为世间。”若尔，除涅槃外出世间法，亦应堕于世间性。何以故？因彼等亦有毁坏、破碎之法性故。不应如是。于“常、恒、永住”处，有大众之邪执住着，为断彼执，方限定此世间之名。是故，论师言：于完全解脱邪执的彼等（法），无世间性之堕。或谓，于大众而言，其毁坏、破碎是显现的，唯于彼等，世间性方得成立，故出世间法无堕于世间性之过。超越于世间，故为出世间，即道心。已从彼超越，故为出世间，即果心。然涅槃于此不被获得。此中之超越，实即因由解脱于三爱之执取，而有于三世间中不被摄属之状态。彼不被摄属之状态，如为某些法之所依处，被取为一种别异的、第四种境界地。 จตุพฺภูมิวิภาคสฺส ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 四地分别之胜义阐明终。 ๒๑. เอวํ จิตฺตํ ภูมิเภเทน หีนปณีตา นุกฺกมโต จตุธา นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตเทว จตุพฺพิธํ จิตฺตํ ยถานิทฺทิฏฺฐกฺกเมน วิภชนฺโต ปถมํ กามาวจรจิตฺตํ. ตตฺถจ หีนํ อโสภณจิตฺตํ. ตตฺถจ สพฺพหีนํ อกุสลจิตฺตํ ตาว ทสฺเสตุํ โสมนสฺสสห คตนฺติอาทิมาห. เอตฺถจ กามาวจรจิตฺตสฺสปิ อกุสลาเหตุก สเหตุกานุกฺกโม หีน ปณีตานุกฺกมวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. 21. 如是，依地之差别，循下劣、殊胜之次第，已将心指示为四种。今依已指示之次第分别彼四种心，首先是欲界心。于其中，下劣者为不美心。于其中，为先显示最下劣之不善心，故说“与喜俱”等。于此当知，欲界心之不善、无因、有因之次第，亦是依下劣、殊胜之次第而说。 [๒๐] วิภาวนิยํ ปน 又，应阐明者 อุปริ วุจฺจมานานํ พหูนํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺถํ อปฺปเก ปาปาเหตุเกเยว ปถมํ ทสฺเสนฺโตติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 为了使上文将要讲述的众多美心易于了知，故先仅展示少数不善心与无因心，如是说者，此不善巧。 ตทตฺโถ หิ ยถาวุตฺตหีนาทิกฺกเมเนว สิทฺโธติ. 其意义如前所述，仅依劣等次第即可成就。 [๒๑] ยญฺจ ตตฺถ 又，于彼处 เตสุ เตสุจ ภเวสุ คหิตปฺปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน โลภสหคต จิตฺตุปฺปาทาน เมว สมฺภวโต เตเยว ปถมนฺติ วุตฺตํ. ตํปิ นยุชฺชติ. 在那些种种有(bhava)中，已取结生的有情，从最初起，依心路(vīthicitta)的方式，唯有贪俱心生起，故说彼等为最先。此说亦不合理。 อาทิโต [Pg.30] วีถิจิตฺตวเสน มโนทฺวารา วชฺชนสฺเสว สพฺพปถมํ อุปฺปชฺชนโตติ. อกุสเลสุ ปน โลภมูล จิตฺตํ พหุกญฺจ โหติ. ทฺวีหิ วฏฺฏมูเลหิ ยุตฺตตฺตา ปธานํ ปากฏญฺจ โหตีติ ตเทว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 因为从最初起，依心路(vīthicitta)的方式，意门转向(manodvārāvajjanassa)才是最先生起。然而，在诸不善心中，贪根心数量众多，且与二轮转根相应，故为主要且显著，是故当知其最先被述说。 ๒๒. ตตฺถ สุนฺทรํ มโนติ สุมโน. สินิทฺธจิตฺตํ. น หิ อนวชฺชฏฺเฐน สุนฺทรตา อิธ ยุตฺตาติ. สุนฺทรํ มโน เอตสฺสาภิวา สุมโน. สินิทฺธจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺส. มานสิกสุขเวทนาเยตํ นามํ. เอตฺถจ สุมนสฺส ภาโวติ ตสฺมึ จิตฺเต ปุคฺคเลวา สุมนาภิธานสฺสวา อยํ โส สุมโนติ สุมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภาโวติ หิ อภิธานพุทฺธีนํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ อภิธานพุทฺธิโย เอตสฺมินฺติ กตฺวา. เอตสฺมินฺติ จ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. ยถา นาโค ทนฺเตสุ หญฺญเตติ. ยถา หิ ตตฺถ อตฺตโน ทนฺตนิมิตฺตํ ทนฺตยุตฺเต นาเค หนนปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธปิ ตํ เวทนานิมิตฺตํ เวทนายุตฺเต มนสฺมึ ปุคฺคเลวา อภิธานพุทฺธิโย ปวตฺตนฺตีติ. ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอเตนาติ ภาโวติจ วทนฺติ. เอตสฺมาติ จ อปเร. โสมนสฺเสน สห เอกโต คตํ ปวตฺตนฺติ โสมนสฺสสหคตํ. โสมนสฺสเวทนาสมฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ. สา ปน สมฺมาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ทุวิธา. อิธ มิจฺฉาทิฏฺฐิยุตฺตา. อกุสลาธิการตฺตา. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ. ยถา คูถคตํ มุตฺตคตนฺติ. ทิฏฺฐิคเตน สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺตํ. ทิฏฺฐิคเตน เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูต มิว ยุตฺตํ สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อสงฺขาริกเมกํ สสงฺขาริกเมกนฺติ เอตฺถ สงฺขาโรติ ปุพฺพาติสงฺขาโร. โสจ ทุวิโธ ปโยโค, อุปาโยจาติ. ตตฺถ อาณตฺติยาวา อชฺเฌสนายวา ตชฺเชตฺวา วา อิทํ กโรหีติ ปเรหิ กโต กายวจีปโยโค ปโยโคนาม. อาณตฺตาทินาปน วินาว กมฺมสฺส กรณตฺถํ ตํ ตํ อุปายํ ปเร อาจิกฺขนฺติ. อกรเณ อาทีนวํ กรเณจ อานิสํสํ ทสฺเสนฺติ, กติกํวา กโรนฺติ, ทณฺฑํวา ถเปนฺติ, สยเมว วา ตํ ตํ การณํ อนุสฺสรติ, ปจฺจเวกฺขติ. เอวมาทินา นเยน [Pg.31] อุปาโย อเนกวิโธ. โส ทุวิโธปิ อิธ สงฺขาโร นาม. สงฺขโรติ อตฺตโน ปกติยา กาตุํ อนิจฺฉมานํ จิตฺต สนฺตานํ อกาตุํ อทตฺวา กรณตฺถาย สํวิทหติ ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม ปโยเชตีติ กตฺวา. โยปน ปจฺจยคโณ เตน สงฺขาเรน วิรหิโต โหติ. โส อสงฺขาโร. โยปน เตนสหิโต โหติ. โส สสงฺขาโรติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ – 22. 于此，善美心(sundaraṃ mano)即是悦意(sumano)，是柔和心(siniddhacitta)。此处的美善，不适宜作无过失义。或因其心善美，故称悦意；指具足柔和心的个人(puggala)。悦意的状态即是喜(somanassa)，此为心乐受(mānasikasukhavedanā)之名。此处说“悦意的状态”，是说于彼心或个人中，生起“悦意”之名言，或生起“此是悦意”之智，此为生起之因(nimitta)。所谓“状态”(bhāva)，即名言与智生起之因。因名言与智由此(etasmā)而有、而转起，故说为“状态”。此中“由此”(etasmā)一词，于“因”(nimitta)之义，用处格。如说：“象因牙而被杀”(nāgo dantesu haññati)。譬如于彼处，以象牙为因，于具牙之象，而有杀戮之行；如是于此处，亦以彼受为因，于具受之心或个人，而有名言与智转起。亦有人言：“智与声由此而有，故为状态”。又有他者释为“由此”(etasmā)。与喜(somanassa)共同、一处而行，故为喜俱(somanassasahagataṃ)，意即与喜受(somanassavedanā)相应。见(dassana)即是见解(diṭṭhi)。此有正见(sammādiṭṭhi)、邪见(micchādiṭṭhi)二种。此处是与邪见相应，因属不善法之章节故。见解即是邪执(diṭṭhigata)，犹如粪秽(gūthagata)、尿秽(muttagata)。与邪执以种种方式相应，即是邪见相应(diṭṭhigatasampayutta)，意即与邪执以同一生起等方式，如融为一，和合相应。一为无行(asaṅkhārika)，一为有行(sasaṅkhārika)。此处之“行”(saṅkhāra)为前加行(pubbābhi-saṅkhāra)。此复有二种：即策励(payoga)与方便(upāya)。其中，由命令、或请求、或恫吓而说“汝作此”，由他人所作之身语策励，名为“策励”。又，不由命令等，为作成其业，他人教示种种方便，示不作之过患、作之利益，或制立规约，或设定惩罚，或自己随念、审察彼彼缘由。如是等种种方便。此二种于此皆名为“行”。令其自性不欲为之心相续，不令其不为，为令其作为而整治，于彼彼业中策励，故名为“行”。若彼缘聚(paccayagaṇo)离于彼行，则为“无行”(asaṅkhāra)；若与彼俱行，则为“有行”(sasaṅkhāra)。此乃义注(aṭṭhakathā)中所说—— สห สงฺขาเรนาติ สสงฺขาโร. เตน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สอุปาเยน ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถติ. 与行(saṅkhāra)俱，故为有行(sasaṅkhāra)。其义为：以彼有行，即具有策励(payoga)与方便(upāya)之缘聚(paccayagaṇa)。 เอตฺถจ ปจฺจยคโณติ อารมฺมณาทิโก สาธารโณ ปจฺจย คโณ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. อสาธารโณปน กุสลกมฺเมสุ สปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก อกุสลกมฺเมสุ อสปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก ปจฺจยคโณ วิเสเสตฺวา โยเชตุํ ยุตฺโต. โสปน ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา สยเมว จิตฺตํ อสํสีทมานํ กตฺวา อุฏฺฐาเปติ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา โสอสงฺขาโรนาม. ยทาปน เตน วินา สยเมว จิตฺตํ อุฏฺฐาเปตุํ สมุฏฺฐาเปตุํ นสกฺโกติ, สงฺขารํ สหายํ ลภิตฺวาว สกฺโกติ, ตทา โส สสงฺขาโรนาม. อิติ อสงฺขาโร สสงฺขาโรติจ อิทํ ปจฺจย คณสฺเสว นามํ. น จิตฺตสฺส. จิตฺตํปน อสงฺขาเรน สุทฺเธน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกํ, อุปฺปนฺนตฺเถ หิ อยํ อิกปจฺจโยติ. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ โหตีติ โยเชตพฺพนฺติ. อยเมตฺถ อสงฺขาริกสสงฺขาริกปเทสุ ปรมตฺถทีปนา. 此处“缘聚”(paccayagaṇo)是指义注(aṭṭhakathā)中所说的，如所缘(ārammaṇa)等共通的缘聚。至于不共通的缘聚，则应特别配属于善业中的善士亲依止(sappurisupanissaya)等，以及不善业中的非善士亲依止(asappurisupanissaya)等。此中，当（缘聚）无需行（的助缘）而能自己不迟疑地使心生起、现起时，这称为“无行”(asaṅkhāro)。当它若无行（的助缘）则无法自己使心生起、现起，必须获得行的帮助才能做到时，这称为“有行”(sasaṅkhāro)。因此，“无行”和“有行”只是缘聚的名称，不是心的名称。心由无行的、清净的缘聚所生，称为“无行的”(asaṅkhārikaṃ)；由有行的缘聚所生，称为“有行的”(sasaṅkhārikaṃ)，这里的“ika”后缀是“所生”的意思。圣典(Pāḷi)中说：“于某时，不善心生起，与喜俱行，与邪见相应，以有行。”此处应解释为“由有行的缘聚所生”。这就是关于“无行的”和“有行的”这些词语的胜义阐明(paramatthadīpanā)。 [๒๒] ฏีกาสุ ปน 又，于诸复注(ṭīkā)中 อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา จิตฺตเมว อสงฺขารํ สสงฺขารนฺติ จ คเหตฺวา ยํ วุตฺตํ, ‘‘นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สห สงฺขาเรน วตฺตตีติ สสงฺขารํ. สสงฺขารเมว [Pg.32] สสงฺขาริกนฺติ จ. โส ยสฺส นตฺถิ. ตํ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สงฺขาเรน สหิตํ สสงฺขาริ กนฺติ จ’’. สพฺพเมตํ น ยุชฺชติเยว. 不察此义，而执心本身为“无行”与“有行”，故有说言：“‘行于彼无，故为无行；彼即无行心。与行共转，故为有行；有行即有行心。’以及‘彼（行）于此无，此为无行；彼即无行心。与行俱行，即有行心。’”凡此种种，皆不应理。 [๒๓] ยญฺจ วิภาวนิยํ 又，凡应阐明者 สงฺขโรติ จิตฺตํ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน สชฺเชติ. สงฺขรียติวา ตํ เอเตน ยถาวุตฺตนเยน สชฺชียตีติ สงฺขาโรติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. （有人说：）“‘行’(saṅkhāro)造作心，即以名为敏锐性(tikkhabhāva)的特殊装饰来妆点它。或者，心被它以此如前所述的方式所妆点，因此称为‘行’。”此说亦不善。 เอวญฺหิ สติ สสงฺขาริกปิ จิตฺตํ ติกฺขํนาม สิยาติ. 若真是这样，即使是有行的(sasaṅkhārika)心，也可称为敏锐。 [๒๔] ยญฺจ ตตฺถ 以及在那里（所说的） ‘‘โส ปน อตฺตโน ปุพฺพภาคปฺปวตฺเต จิตฺตสนฺตาเนเจว ปรสนฺตาเนจ ปวตฺตตีติ ตํ นิพฺพตฺติโต จิตฺตสฺส ติกฺขภาว สงฺขาโต วิเสโสว อิธ สงฺขาโรติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ อสงฺขาริก สสงฺขาริกปทานํ วจนตฺเถสุ วิรชฺฌิตฺวา ตทนุ รูปสฺส สงฺขารสฺส ปริกปฺปนาวเสน วุตฺตตฺตา นยุตฺตเมว. 所说的：“‘然而，它在自己的前分心流(cittasantāna)和别人的心流中起作用，因此，由它所产生的、名为心的敏锐性的这种特质，在此处即是“行”(saṅkhāro)。’”此说也因为与“无行的”和“有行的”这些词的字面意义相违背，并且是根据对相应之“行”的构想而说的，所以完全不恰当。 [๒๕] เอเตน 由此 ปุพฺพปฺปโยคสมฺภูโต, วิเสโส จิตฺตสมฺภปี; สงฺขาโร ตํ วเสเนตฺถ, โหตฺยาสงฺขาริกาทิตาติ. 由前行所生之特质，亦于心生起时[存在]；此即是行，依于它，在此处，[心]成为无行等。 สาธกคาถาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหตีติ. （当知）支持的偈颂也被驳斥了。 [๒๖] ยญฺจ ตตฺถ 以及在那里（所说的） ‘‘อถวา, สสงฺขาริกํ อสงฺขาริกนฺติ เจ ตํ เกวลํสงฺขารสฺส ภาวาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. นตสฺส สหปวตฺติสพฺภา วา ภาวโตติ. ภินฺนสนฺตานปฺปวตฺติโนปิ สงฺขารสฺส อิธมตฺถิตาย ตํ วเสน นิพฺพตฺตํ จิตฺตํ สงฺขาโร อสฺส อตฺถีติ สสงฺขาริกํ. สโลมโก สปกฺขโกตฺยาทีสุวิย สห สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถปริทีปนโต. ตพฺพิปรีตมฺปน ตทภาวโต วุตฺตนเยน อสงฺขาริก’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ ปาฬิอฏฺฐกถาสิทฺธํ [Pg.33] อุชุํ วิสทํ อตฺถํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปริกปฺปนา วเสน วุตฺตตฺตา น คเหตพฺพเมว. 所说的：“‘或者，所谓“有行的”(sasaṅkhārikaṃ)和“无行的”(asaṅkhārikaṃ)，这只是就“行”(saṅkhāra)的存在与否而说的，并非就其俱生法的有无而说。即使是于不同心流中生起的行，由于它在此处存在，由它所产生的心，因为它“有”行，所以是“有行的”。如同“有毛的”(salomako)、“有翼的”(sapakkho)等例子，因为“有”(saha)这个词显示了存在的意思。与此相反，由于它（行）的不存在，按照所说的方法，称为“无行的”。’”此说也舍弃了经(Pāḷi)和义注(aṭṭhakathā)中所确立的直接、明了的意义，并且是根据自己的构想而说的，所以完全不应采纳。 เอตฺถจ อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ อาณตฺติยาวา อชฺเฌ สนายวา ยาจนายวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ ปโยคสมุฏฺฐิตํ นาม. ตถา อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ ภเยนวา ลชฺชายวา คารเวนวา กถิกายวา ทณฺฑภเยนวา ปวตฺติตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. สยเมววา อตฺตโน ลีนํ จิตฺตํ ญตฺวา เตน เตน อุปาเยน อตฺตานํ โอวทิตฺวาวา ตํ ตํ อุปายํ อนุสฺสริตฺวาวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. อิทญฺจ นยทสฺสนเมวาติ. ทิฏฺฐิคเตน วิปฺปยุตฺตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ. อุทาสินภาเวน เปกฺขติ อนุภวนากาเรน อารมฺมณํ ปสฺสตีติ อุเปกฺขา. อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ ปสฺสตีติวา อุเปกฺขา. ยถาหิ โสมนสฺส โทมนสฺสานิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต ปสฺสนฺติ. ยโต โสมนสฺสิโต ปุคฺคโล เตน อารมฺมเณน วิโยเค วิการปตฺโต โหติ. โทมนสฺสิโตจ เตน อารมฺมเณน สํโยเค วิการปตฺโต โหติ. น ตถา อยํ, อยํ ปน ยุตฺติโตว ปสฺสติ น อารมฺมณสํโยค วิโยคเหตุ ปุคฺคลํ วิการํ ปาเปตีติ. เกจิปน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขตีติ อิทํ อิธ นสมฺภวติ. น หิ อกุสลํ ยุตฺตรูปํ นาม โหตีติ วทนฺติ. อุเปกฺขาย สหคตนฺติ สมาโส. 此中，并非出于自己的意愿，而是由于他人的命令、请求或劝诱而生起的心，称为功用所生心。同样，并非出于自己的意愿，而是因为对他人的恐惧、羞耻、尊敬、劝说或对刑罚的畏惧而生起的心，称为方便所生心。或者，自己察觉到心的迟缓，用各种方法劝诫自己，或回忆起各种方法而生起的心，也称为方便所生心。这只是方法的展示而已。与邪见不相应的，称为离邪见。以中立的态度观察，以体验的方式看待所缘，即是舍。或者，从道理、从适当性来审视、看待，即是舍。例如，喜和忧会过度地看待所缘。因为，喜乐的个人因与那所缘分离而状态改变，忧苦的个人则因与那所缘结合而状态改变。但舍不是这样，它只是从适当性来观察，不会因为所缘的结合或分离而使个人状态改变。但有些人说：“从道理、从适当性来审视”这点在此不成立，因为不善法没有所谓适当的形态。“与舍俱行”是复合词。 ๒๓. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ผสฺสาทโย วิตกฺกาทโย โมหาทโยจ ธมฺมา อิมินา สกเลน อฏฺฐวิเธน จิตฺเตน สห คตา สมฺปยุตฺตาจ โหนฺติ, น ปน เต เวทนาวิย สยํปิ เภทวนฺตา โหนฺติ. นจ ทิฏฺฐิสงฺขารานํ วิยเตสํ อิมสฺมึ จิตฺเต กตฺถจิ โหนฺติ กตฺถจินโหนฺตีติ อยํ วิกปฺโป อตฺถิ. ตสฺมาเต อิมสฺสจิตฺตสฺส เภทกรา นโหนฺตีติ อิธ นคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. โลโภปน อญฺเญหิ อิมสฺส อฏฺฐวิธสฺส เภทกโร โหติ. เวทนาทิฏฺฐิ สงฺขาราจ อิมสฺส อญฺญมญฺญสฺส เภทกรา โหนฺตีติ เตเอว อิธ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. นนุ ปีติ มาน ถินมิทฺธานิปิ เภทกรานิ โหนฺตีติ ตานิปิ อิธ สปีติกํ อปีติกนฺติ มานสมฺปยุตฺตํ มานวิปฺปยุตฺตนฺติ [Pg.34] ถินมิทฺธสมฺปยุตฺตํ ถินมิทฺธวิปฺปยุตฺตนฺติ จ คเหตพฺพา นีติ. น. เตสุ หิ โสมนสฺเส คหิเต ปีติ คหิตาว โหติ. อิตรานิจ ตีณิ อนิยตโยคีนิจ โหนฺติ, เยวาปน กานิจาติ นคหิตานีติ. 23. 此中，虽然触等、寻等、痴等诸法与这全部八种心俱行且相应，但它们不像受那样自身有差别。而且，它们不像见和行那样，在这心中有“有时存在、有时不存在”这样的分别。因此，它们不能作为这心的区别因素，故在此不被采纳。然而，贪是区别这八种心的因素之一，受、见、行也是彼此之间的区别因素，因此只有它们在此被采纳。有人问：难道喜、慢、昏沉和睡眠不也是区别因素吗？它们也应通过“有喜、无喜”、“与慢相应、不与慢相应”、“与昏沉睡眠相应、不与昏沉睡眠相应”而被采纳。答：不。因为在采纳悦俱时，喜就已经被采纳了。其他三者是不定相应法，任何其他的也都不被采纳。 [๒๗] วิภาวนิยํ ปน 然而，应当阐明的是…… ผสฺสาทิวิตกฺกาทิโมหาทิธมฺมา อิโต อญฺเญหิปิ จิตฺเต หิ ยุตฺตา โหนฺตีติ นเต อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ กโรนฺติ. ตสฺมา เต อิธ น คหิตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ อญฺเญสุปิ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ โสมนสฺสสหคตาทิภาโวว วุตฺโตติ. โสมนสฺสาทีนเมว อสาธารณ ภาวโตติ. ผสฺสาทโยหิ เกจิ สพฺพจิตฺต สาธารณา เกจิ กุสลาทิ สาธารณา. โมหาทโยจ สพฺพา กุสลสาธารณาติ น เตหิ สกฺกา จิตฺตํ วิเสเสตุ’’นฺติ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. 触等、寻等、痴等法也与其他心相应，因此它们不能显示此心的特别之处。所以，它们在此不被采纳。基于此意，有言：“为什么在此，虽然存在触等其他相应法，却只说了与悦俱等状态？因为只有悦等是不共的状态。触等有些是遍一切心的，有些是善等通用的；痴等则是一切不善心所通用的，因此不能用它们来区别心。”此说应当审查。 เอวญฺหิ สติ โสมนสฺสุเปกฺขา สงฺขาราปิ อญฺเญสุ ทิสฺสนฺตีติ เตปิ อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ นกโรนฺติ. ตสฺมา เตปิ อิธ นคเหตพฺพา สิยุนฺติ. 若如此，则悦、舍、行也在其他（心）中出现，那么它们也不能区别此心与其他心。因此，它们也不应在此被采纳。 ๒๔. เอตฺถจ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค, พฺยสนมุตฺติจ โสมนสฺสสฺส การณํ. โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิโกหิ สทา ภวงฺคโสมนสฺเสน ปริภาวิต สนฺตาโน โหตีติ ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ อุปฺปชฺชตีติ. อคมฺภีรปฺปกติโกจ หีนชฺฌาสโย อปฺปกํปิ มหนฺตํ มญฺญติ. หีนํปิ ปณีตํ มญฺญติ. ตสฺมา ตสฺสปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ โหตีติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคติ อตฺตนา อิจฺฉิเตน หีเนนวา ปณีเตนวา อารมฺมเณน สมาโยโค. พฺยสนมุตฺตีติ ญาติพฺยสนาทิโต มุตฺติ. อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกตา, คมฺภีรปฺปกติตา, มชฺฌตฺตารมฺมณสมาโยโค, [Pg.35] พฺยสนมุตฺติจ อุเปกฺขาย การณํ. เอตฺถจ คมฺภีรปฺปกภิตานาม มหชฺฌาสยตา. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล มหนฺตํปิ อปฺปกํ มญฺญติ, ปณีตํปิ หีนํ มญฺญตีติ. ทิฏฺฐชฺฌาสยตา, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลเสวนา, สทฺธมฺมวิมุขตา, มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตา, อโยนิโส อุมฺมุชฺชนญฺจ ทิฏฺฐิยา การณํ. ตตฺถ ทิฏฺฐชฺฌาสยตาติ กาณาริฏฺฐสฺสวิย สุนกฺขตฺตสฺสวิยจ ปุริมภเว ทิฏฺฐิ คติกภาเวน อาคตตฺตา อิมสฺมึ ภเวปิ สสฺสตุจฺเฉทาสย ภาโว. สทฺธมฺมวิมุขตาติ จิรํปิ กาลํ สทฺธมฺเมน วินา อาคตตา. มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตาติ อตฺตโน อวิสเยสุ สพฺพญฺญุวิสเยสุ ฐาเนสุ อตฺตโน ปมาณํ อชานิตฺวา จินฺตาปสุตวเสน มิจฺฉาวิตกฺกพหุลภาโว. อโยนิโส อุมฺมุชฺชนนฺติ อตฺตนาทิฏฺฐการณเมว สารโต สจฺจโต อุมฺมุชฺชนํ. ตพฺพิปรีเตน ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตการณํ เวทิตพฺพํ. อสงฺขาริกกมฺมชนิตปฺปฏิสนฺธิ กตา, กลฺลกาย จิตฺตตา, ขนฺติ พหุลตา, ปุริสกาเรสุ ทิฏฺฐานิสํสตา, กมฺมปฺปสุตตา, อุตุโภชนาทิ สปฺปาย ลาโภติ อิทํ อสงฺขาริกการณํ. ตตฺถ ขนฺติพหุลตาติ สีตุณฺหาทีนํ ขมนพหุลตา. ปุริสกาเรสูติ ปุริเสหิ กตฺตพฺเพสุ กมฺเมสุ. กมฺมปฺปสุตภาติ กมฺเมสุ จิณฺณวสิตา. ตพฺพิปรี เตน สสงฺขาริกการณํ เวทิตพฺพํ. อิเมสํปน จิตฺตานํ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. อฏฺฐปีติ ปิสทฺเทน เนสํ ลพฺภมานกมฺมปถเภทโต กาล สนฺตานา รมฺมณาทิ เภทโตจ อเนกวิธตฺตํ สมฺปิณฺเฑตีติ. 24. 此处，悦俱结生、性情浅薄、与可喜所缘结合、脱离不幸，是悦受的原因。悦俱结生者，其心相续常为有分悦受所熏习，故其心生起时，大都与悦受相应而生。性情浅薄者，即意向卑劣者，视微小为巨大，视低劣为殊胜，故其心生起时，亦大都与悦受相应而生。与可喜所缘结合，是指与自己所欲的、或低劣或殊胜的所缘结合。脱离不幸，是指从亲属的不幸等中解脱。舍俱结生、性情深广、与中庸所缘结合、脱离不幸，是舍受的原因。此处，性情深广，即意向宏大。此等人视巨大为微小，视殊胜为低劣。有邪见意向、亲近见解败坏之人、背离正法、多邪寻思，以及不如理地执取，是生起邪见的原因。其中，邪见意向是指如迦那利吒(Kāṇāriṭṭha)和善星(Sunakkhatta)一般，因前世有邪见倾向，致使今生亦有常见或断见之意向。背离正法，是指长久以来远离正法。多邪寻思，是指于自身能力范围之外、属一切智者境界之处，不知自身分量而沉迷思考，从而多生邪寻思。不如理地执取，是指将自己所见的理由当作核心与真实而执取。与此相反，当知是离邪见的原因。由无行之业所引生的结生、身心健康、多忍耐、于个人努力中见到利益、勤于作业、获得适宜的气候与食物等，此为无行（心）的原因。其中，多忍耐，是指多能忍受寒冷、炎热等。“于个人努力中”，是指于个人应作之业中。“勤于作业”，是指于业中熟练自在。与此相反，当知是有行（心）的原因。至于此等诸心的生起方式，当于《清净道论》(Visuddhimagga)中得知。“八种亦”(aṭṭhapi)一词中的“亦”(pi)字，总结了它们因所获业道、时间、相续、所缘等的差别而具有的多样性。 โลภมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา. 贪根心的胜义阐释终。 ๒๕. โทสมูลจิตฺเต ทุฏฺฐุมโนภิ ทุมฺมโน. วิรูปํ จิตฺตํ. ทุฏฺฐุมโน เอตสฺสาติวา ทุมฺมโน. วิรูปจิตฺตสมงฺคีปุคฺคโล. ทุมฺมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. มานสิกทุกฺขเวทนาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ อตฺตนา สหคเต จิตฺเตวา ตํ สมงฺคีปุคฺคเลวา ทุมฺมนา ภิธานสฺสวา อยํ โส ทุมฺมโนติ ทุมฺมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตํ โหตีติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. โทมนสฺเสน สห คตนฺติ สมาโส. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ. โทโส. โสหิ อุปฺปชฺชมาโน [Pg.36] สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ปฏิหนติ. ลูเข สนฺตตฺเต กโรติ. อตฺตโน วตฺถุมฺปิ ปฏิหนติ. หทยปฺปเทสํ ทหติ. ตํ ปุคฺคลํ ทุมฺมุขํ กโรติ, อตฺตโน อารมฺมณํปิ ปฏิหนติ. ตํ พาธย มาโน คณฺหาติ. ตสฺมา ปฏิโฆติ วุจฺจตีติ. 25. 于嗔根心中，“心怀恶意者”即“忧者”(dummano)。其心丑陋(virūpaṃ cittaṃ)。因其心怀恶意，故为“忧者”，即是具有丑陋心的个人(puggala)。“忧者”的状态即“忧”(domanassaṃ)，此为心理苦受的异名。因为它于与其相应的心中，或于具有此心的个人身上，成为“忧者”之名，或成为“此人是忧者”之认知的生起之因。其余如前已说。“与忧俱”是复合词。“因其违逆，故为违逆”(paṭigho)，即是嗔(doso)。因为它生起时，会违逆相应之法，使之粗糙、炽热；亦会违逆自身所依，焚烧心脏部位；使该个人面容丑陋；亦会违逆自身所缘，以损害的方式执取它。因此被称为“违逆”。 ๒๖. เอตฺถ สิยา. สงฺขาโร ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส เภท กโรติ ตสฺส อิธ คหณํ ยุตฺตํ. เวทนา ปฏิฆาปน เภทกรา น โหนฺตีติ เต อิธ น คเหตพฺพาติ. วุจฺจเต, โทมนสฺสคฺคหณํ ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส กทาจิ อญฺญเวทนาโยคตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถนฺติ. ยทาหิ ราชาโน หสมานาเยว โจรวธํ เปเสนฺติ. ยทาจ ชนา อตฺตโน เวรีนํ มรเณ ตุฏฺฐึ ปเวเทนฺติ. มรณํ อภินนฺทนฺติ. ยทาจ พาลชนา หสมานาว มิคปกฺขิโน มาเรนฺติ. ตทา อิทํ นุโข โสมนสฺเสน ยุตฺตนฺติ อตฺเถว ปสงฺโค. อุเปกฺขาโยเคปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณนฺติ. ปฏิฆคฺคหณํปิ อญฺญธมฺมสมฺปยุตฺตตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ. ตถาหิ เย นตฺถิกาเหตุกา กิริยมิจฺฉา ทิฏฺฐิกา ปาณวเธ อปุญฺญํนาม นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ มนุสฺสปาณ วเธเอว อปุญฺญํ โหติ, ติรจฺฉานคตปาณวเธ อปุญฺญํ นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ ปาณวธํ กตฺวา ยญฺญํ ยชนฺตานํ มหนฺตํ ปุญฺญํ โหติ, ทิพฺพสํวตฺตนิกนฺติ คณฺหนฺติ. เต สกฺกายทิฏฺฐิยา วิสฺสฏฺฐา ปาณวธํ สยํวา กโรนฺติ. อญฺเญวา เปเสนฺติ. ตทา อิทํ ทิฏฺฐิยาปิ สมฺปยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติเยว. เยปน สมฺมาทิฏฺฐิเกสุ พาลา อพฺยตฺตา, เต กทาจิ เตสํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ลทฺธึ คเหตฺวา ปาณํ วธนฺตา อาทิโต เวมติกชาตาว โหนฺติ. ตทาเตสํ อิทํ วิจิกิจฺฉายปิ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติ. ตปฺปสงฺค นิวตฺตนตฺถํ ปฏิฆคฺคหณนฺติ. อิตรถา ปุริม จิตฺตสฺส โลภสหคตภาโววิย อิมสฺส ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโว จูฬนิคเมเนว สิทฺโธติ เตสํ คหณํ นิรตฺถกํ สิยาติ. เอตฺถจ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานํ ถินมิทฺธสฺสจ อคฺคหณํ ปุริมจิตฺเต มานถินมิทฺธนเยน เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา. 26. 此处或有疑问：行(saṅkhāra)能区别此心，故于此处取之是恰当的；而受(vedanā)与嗔恚(paṭigha)非为区别之因，故不应于此处取。对此当说：取“忧俱”是为了避免此心有时与其他受相应的过失。例如，当国王笑着下令处死盗贼时，当人们对仇敌之死表示喜悦、赞叹死亡时，当愚人笑着杀害野兽和飞鸟时，便有过失，会想：“这难道不是与喜受相应吗？”至于与舍受相应，则更不必说。取“忧俱”即是为了消除此等过失。取“嗔恚相应”也是为了避免与其他法相应的过失。例如，那些断灭论者(natthikavādī)、无因论者(ahetukavādī)、无作用论之邪见者(akiriyadiṭṭhika)，他们认为杀生并无恶业；以及那些认为只有杀人才有恶业，杀害畜生没有恶业的人；以及那些认为杀生祭祀能获得巨大福德、能转生天界的人。这些人被萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)所支配，自己杀生或指使他人杀生。于此情况下，便有过失，会想：“这可能也与邪见相应。”又如，那些正见者中的愚痴无知者，有时采纳了那些邪见者的观点去杀生，起初是犹豫不决的。于此情况下，便有过失，会想：“这可能也与疑相应。”取“嗔恚相应”即是为了消除此等过失。否则，犹如前一心与贪俱有，此心与嗔相应之事，仅通过简短的结论即可成立，那么取它们就变得毫无意义了。此处不取嫉妒(issā)、悭吝(macchariya)、恶作(kukkucca)和昏沉睡眠(thīnamiddha)，当如前述心关于我慢(māna)和昏沉睡眠的方式来理解。此为此处之胜义阐释。 [๒๘] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ [28] 然而，于《阐明论》(Vibhāvanī)与《大复注》(Mahāṭīkā)中， ‘‘อสาธารณ [Pg.37] ธมฺมวเสน จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อสาธารณธมฺมวเสนาติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ. 说到：“为以不共法标识此心而取忧受。”其中，“以不共法”此说首先是不恰当的。 [๒๙] สติปิ อิมสฺส โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โทมนสฺเสน อิมสฺส อุปลกฺขณตฺถนฺติ อตฺถสฺส อาปชฺชนโต. ยถาตํ สติปิ ปุริมสฺส อิมสฺสจ จิตฺตสฺส โมหสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โลเภน ปฏิเฆนจ อุปลกฺขณตฺถํ โลภสหคตปฏิฆ สมฺปยุตฺตคฺคหณนฺติ. อุปลกฺขณตฺถนฺติ จ น วตฺตพฺพํ. [29] 因为即使此心与喜受和舍受相应，其义亦归于：以其不共之忧受来标识此心。犹如即使前心与此心皆与痴相应，亦是为以其不共之贪与嗔来标识，而取“贪俱”与“嗔相应”。并且，不应说是为了“标识”。 เอวญฺหิ สติ ปากเฏน โทมนสฺเสน อปากฏานํ อญฺญเวทนา นํปิ อิธ ลทฺธภาวํ อุปลกฺเขตีติ อาปชฺชติ. ยถา ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโรติ. 因为这样一来，便会得出结论：通过明显的忧受，也标示了此处获得了其他不明显的感受。譬如说“获得伞盖的王子”。 [๓๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ [30] 又于《阐明论》(Vibhāvanī)中说： ‘‘ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโวปน อุภินฺนํ เอกนฺต สหจาริตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “说‘与嗔相应’，是为了显示二者（嗔与忧）的必然共存。”此说亦不善。 อิมสฺส จูฬนิคเมเนว ตทตฺถสิทฺธิโตติ. 因为此义仅凭简短的结论即可成立。 ๒๗. เอตฺถจ โทสชฺฌาสยตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อปฺปสฺสุกตา, อาฆาตวตฺถุสมาโยโควา, อนิฏฺฐารมฺมณสมาโย โควา โทมนสฺสสฺส ปฏิฆสฺสจ การณํ. ตตฺถ โทส พหุล ภาวโต อาคตวเสน โทสชฺฌาสยตา ทฏฺฐพฺพา. อคมฺภีรปฺปกติตา หีนชฺฌาสยตา. อปฺปสฺสุตสฺสจ อนิฏฺฐ โลก ธมฺเมหิผุฏฺฐสฺส ตํกุเตตฺถลพฺภาติ ปจฺจเวกฺขนา นตฺถีติ. อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. ปิสทฺทสฺส อตฺโถปิ วุตฺตนโยเอวาติ. 27. 此处，嗔之意向(dosajjhāsayatā)、不深广之性情(agambhīrappakatitā)、少闻(appassutatā)、与嗔事物之结合(āghātavatthusamāyogo)，或与不悦意所缘之结合(aniṭṭhārammaṇasamāyogo)，是忧与嗔之因。其中，嗔之意向当知是由多嗔的状态而来。不深广之性情即是低劣意向。对于少闻者，当被不悦意的世间法所触及时，他不会反思：“于此能获得什么？”此二者之生起方式，亦当于《清净道论》中得知。“亦”字之义亦如前述。 โทสมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา. 嗔根心之究竟义阐释终。 ๒๘. โมหมูลจิตฺเต วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจานํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. ยสฺมาปน อิทํ จิตฺตํ มูลนฺตรวิรเหน ลทฺโธกาเสน สุฏฺฐุพลวนฺเตน โมเหนเจว สํสปฺปมานวิกฺขิปมาเนหิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺเจหิ [Pg.38] จ ยุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อิธ เวทนาปิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ อุเปกฺขาเวทนาว ยุตฺตา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ อิทํ จิตฺตํ โสมนสฺส โทมนสฺส สหคตานํปิ อนนฺตเร อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ตทุภยเวทนาหิปิ อิทํ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหตีติ ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ อิธ อุเปกฺขาคหณํ กตํ. อนญฺญจิตฺตสาธารเณน ธมฺเมน จิตฺตสฺส นิยมนตฺถํ วิจิกิจฺฉาคหณํ. อุทฺธจฺจํ ปน สพฺพากุสเลสุ ยุตฺตํปิ อิธ ลทฺโธกาสํ หุตฺวา สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อิเธว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวหิ ธมฺมสงฺคณิยํ ธมฺมุทฺเทสวาเร อุทฺธจฺจํ อญฺเญสุ ปาปจิตฺเตสุ สรูปโต อนุทฺธริตฺวา เยวาปนกภาเวเนว วุตฺตํ. อิมสฺมึ อนฺติมจิตฺเตเอว สรูปโต อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมาจ อิทํจิตฺตทฺวยํ สตฺตานํ ปกติสภาวภูตนฺติ ปโยเคน วา อุปาเยน วา เกนจิ อุปฺปาเทตพฺพํ นาม นตฺถิ. สพฺพกาลมฺปิ ภวงฺคจิตฺตํวิย อโนสกฺกมานํ อสํสีทมานํ อกิจฺเฉน อกสิเรน ปวตฺตติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อสงฺขาริกเมว โหตีติ กตฺวา อิธ สงฺขารเภโท น คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวจ ปาฬิยํปิ ปุริมจิตฺเตสุวิย อิธ สสงฺขาเรนาติ ทุตียจิตฺตวาโร นวุตฺโตติ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา. 28. 在痴根心中，关于“疑”和“掉举”的词义将在下文说明。因为此心由于缺乏其他根，一旦获得机会，就会与极为强烈的痴，以及蔓延、散乱的疑和掉举相应。因此，于此，受也无法强烈地体验所缘，所以只有舍受是相应的。即便如此，此心也会在喜俱行心和忧俱行心之后无间生起。因此，为了排除它也可能与那两种受相应的可能性，于此选取了舍受。选取“疑”是为了以一个不与其他心共通的法来界定此心。而“掉举”虽然与一切不善心相应，但为了显示它在此获得机会而变得非常强烈，所以也在这里被提及。正因如此，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)的“法说品”(Dhammuddesavāra)中，掉举在其他恶心中，并未依其自性被举出，而只是以包含的方式被述说。当知，只有在这最后的心中，它才依其自性被举出。又因为这两种心是众生的自然本性，无需以任何努力或方法来使之生起。就像有分心(bhavaṅgacitta)一样，它在任何时候都毫不退缩、毫不沉滞、毫不费力、毫不困难地持续着。因此，当知因为它们完全是无行的，所以于此不取“有行”的分别。正因如此，在圣典中，不像在前面的心中那样，于此没有述说“有行”的第二种心。此为《胜义灯》(Paramatthadīpanī)中的解释。 [๓๑] วิภาวนิยํ ปน [31] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中则说： อิมานิ ทฺเว จิตฺตานิ อติสมฺมุฬฺหตาย อติจญฺจลตาย จ สพฺพตฺถปิ รชฺชนทุสฺสนรหิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา อุเปกฺขา สหคตาเนว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 此二心由于过度迷惑和过度动摇，在一切处都远离贪与瞋。因此说只有舍俱行心生起。此说不妥。 รชฺชน สหิตานํปิ โลภมูล จิตฺตานํ อุเปกฺขา โยคสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ. 因为即使是与贪相应的贪根心，也可见其与舍相应。 [๓๒] ยญฺจ ตตฺถ มหาฏีกายญฺจ [32] 而且，在《大复注》(Mahāṭīkā)中也说： ‘‘ตโตเยวจ สภาวติกฺขตาย อุสฺสาเหตพฺพตายจ อภาวโต สงฺขารเภโทปิ เนสํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาวติกฺขตาย อภาวโตติ อิมินา อิมสฺส อสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. อุสฺสาเหตพฺพตาย อภาวโตติ อิมินา สสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ตทุภเย ปน [Pg.39] อิทํ จิตฺตทฺวยํ สพฺพโส สงฺขารวิมุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ อฏฺฐกถายปิ ตาว น สเมติ. 说：“正因为缺乏自性敏锐和需要策励，所以它们没有‘行’的差别。”其中，以“由于缺乏自性敏锐”，它否定了此心的无行性；以“由于缺乏需要策励”，它否定了此心的有行性。通过这两点，它显示这两种心完全解脱于“行”。然而，此说甚至与义注也不一致。 ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคอฏฺฐกถายญฺหิ สงฺขารเภเทน อวิชฺชาย ทุวิธภาโวว วุตฺโต. ยทิจ อิทํทฺวยํ สงฺขารมุตฺตํ สิยา. เอวํ สติ อิธ โมโหปิ สงฺขารมุตฺโต สิยา. โสจ อวิชฺชาเยวาติ ติวิธภาโวว อวิชฺชาย ตตฺถ วตฺตพฺโพ. นจ วุตฺโตติ. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย นสเมติ. 在《缘起分别义注》(Paṭiccasamuppādavibhaṅga-aṭṭhakathā)中，确实是根据“行”的差别来说明无明有两种。如果这两种（心）解脱于“行”，那么此处的痴也应解脱于“行”。而痴就是无明，那么在那里就应该安立无明有三种，但（义注中）并没有这样说。如此，此说首先就与义注不符。 [๓๓] ยสฺมาจ อิธ ติกฺขภาโวนาม วินา สงฺขาเรน เกวลํ ปกติ ปจฺจย คณ วเสเนว ปวตฺตนสมตฺถตา วุจฺจติ. อิทญฺจ จิตฺตํ ตเถว ปวตฺตติ. ตสฺมา อิทํ สภาวติกฺขํ น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. [33] 因为在此，所谓的“敏锐性”(tikkha-bhāvo)是指无需“行”，仅凭自然因缘聚合的力量就能运作的能力。而此心也正是如此运作。因此，不能说此心不具有自性敏锐性。 ลทฺโธกาเสน โมเหน สุฏฺฐุ มุยฺหนฺตีติ โมหมูหานีติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตนเยน โมมูหานีติ วุตฺตํ. 因为它们“被已得机会的痴彻底迷惑”，所以当应说“痴所惑”(mohamūhāni)时，依据语源学规则而说为“极惑”(momūhāni)。 ๒๙. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ตตฺถ อิจฺเจวนฺติ อิติ เอวํ. นิปาตสมุทาโย เหส. ปจฺฉิโมวา เอวํ สทฺโท ปุริมสฺส อิติสทฺทสฺส อตฺถวจโน. อิจฺเจวนฺติวา วิสุํ เอโก นิปาโต. สพฺพถาปิ อิมินา โสมนสฺสสหคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเร นาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทญฺจ ทฺวาทสาติ เอตฺถ วิเสสนํ เวทิตพฺพํ. สพฺพถาปีติ ธมฺมสงฺคณียํ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. วิภงฺเค วิภตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. ธาตุกถาทีสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กาลเทส สนฺตานาทิ เภทภินฺเนน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กถํ ทฺวาทเสวาติ. อิจฺเจวํ ทฺวาทเสวาติ โยเชตพฺพํ. 29. “Iccevantiādi”(如是等)是总结语。其中，“iccevaṃ”是“iti evaṃ”(如是这样)。这是一个虚词的组合。或者，后面的“evaṃ”(这样)一词是说明前面“iti”(如是)一词的意义。或者，“iccevaṃ”是一个单独的虚词。无论如何，都应理解其义为“以与喜俱行等所述的方式”。此处的“此十二”应被理解为一种限定。“无论如何”是指：依《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所说的方式，也只有十二种；依《分别论》(Vibhaṅga)中分析的方式，也只有十二种；依《界论》(Dhātukathā)等中所说的方式，也只有十二种；依那些经中所说的方式，也只有十二种；依时间、地点、相续等不同类别的方式，也只有十二种。如何是只有十二种呢？应连接为：“如是，只有十二种”。 [๓๔] วิภาวนิยํ ปน [34] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中则说： เหฏฺฐา วุตฺโต สมฺปโยคาทิ อากาโรว วิภาวิโต. โสปน อิจฺเจวนฺติ อิมินาว สิทฺโธติ. 先前所述的相应等方式已被阐明，而那仅凭此“如是等”一词即已成立。 อกุสลจิตฺตานีติ กุสลปฏิวิรุทฺธสภาวตฺตา เอวํ ลทฺธนา มานิ จิตฺตานิ. เอตฺถจ เอกนฺเตน สทฺธาทโยเอว กุสลานาม. โมหาทโยเอว อกุสลา นาม. จิตฺตํปน ผสฺสาทโย วิย อญฺญสมานเมว [Pg.40] โหติ, น หิ อารมฺมณ วิชานนํวา เอกนฺเตน มุยฺหนาทิวิย สาวชฺชํวา โหติ. สทฺทหนาทิวิย อนวชฺชํวาติ. ตํปน อกุสเลหิ ยุตฺตํ อกุสลนฺติ วุจฺจติ. กุสเลหิ ยุตฺตํ กุสลนฺติ. สทฺธาทีนํปน โมหาทีนญฺจ ปฏิวิรุทฺธภาโว ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวน เวทิตพฺโพ. อกุสลธมฺมาหิ ทุพฺพลา โหนฺติ. สุวณฺณปฺปฏิรูปกาวิย เผคฺคุภูตา อภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานาปิ จญฺจลนฺติเยว วิกฺกิรนฺติเยว. นิยามํ โอกฺกมนฺตาปิ เอกสฺมึภเว เอว อปายภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. นปน กุสลมูลานิ สพฺพโส ปจฺฉินฺทิตฺวา สตฺเต วฏฺฏโสตนิยเต กาตุํ สกฺโกนฺติ. กุสลธมฺมาปน พลวนฺตา โหนฺติ. ชาติสุวณฺณาวิย สารภูตา ภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานา ถิรตรปตฺตา โลกิเยสุ ยาว อิทฺธิวิธานา โลกุตฺตเรสุจ ยาว อรหตฺตมคฺคา วุทฺธิวิรุฬฺหีธมฺมา โหนฺติ. นิยามํ โอกฺกมนฺตา อปายโสตํวา วฏฺฏโส ตํวา สพฺพโส สมุจฺฉินฺทิตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. ตสฺมา กุสล ธมฺมาเอว ปหายกานาม. อิตเรปน ปหาตพฺพาเอว นามาติ เวทิตพฺพา. อปิจ กุสลธมฺมานาม อนฺตมโส อาโลปภิกฺขา ทานมตฺตาปิ โลเกเภสชฺชวิธานานิวิยอกุสลปฺปหานาย เอว ปณฺฑิเตหิปญฺญปียนฺติ กรียนฺติ จ, ตสฺมา เตเอว ปหายกา. อกุสลธมฺมาปน โลเก นานาโรคชาติโยวิย สกลโลกสฺส ปกติสภาวภูตาเอว โหนฺตีติ เต ปหาตพฺพาเอวาติ. สมนฺตโต อนวเสสโต อาทิยึสุ คณฺหิยึสูติ สมตฺตานิ. อปิจ สมตฺตานีติ นิฏฺฐิตานิ ปริปุณฺณานิวา. อฏฺฐธาติอาทิสงฺคหคาถา. โลโภมูลํ เอเตสนฺติ สมาโส. ทฺวาทสา กุสลา สิยุนฺติ เอตฺถ สิยุนฺติ นิปาตปทํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ. อกุสล จิตฺตานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ อตฺโถ. 不善心，因其自性与善相违，故得此名。于此，唯信等被称为善，唯痴等被称为不善。而心，则如触等，是（与善恶）共通的。因为了知识所缘，并非如痴等必然有过，亦非如信等必然无过。当其与不善法相应时，则被称为不善；与善法相应时，则被称为善。信等与痴等的相违关系，应依次理解为能断除者与所应断除者的关系。不善法是羸弱的，如伪金，是空洞的，不值得修习；即使反复串习，也依然是动摇、散乱的。即使它们进入定法(niyāma)，也只是在一生中趣向恶趣而已，但它们并不能完全斩断善根，使有情在轮回之流中确定下来。而善法是强大的，如真金，是坚实的，值得修习；反复串习则变得更稳固，在世间法中，它们是增长、发展直至神通成就的法；在出世间法中，直至阿罗汉道。当它们进入定法时，能彻底斩断恶趣之流或轮回之流，趣向于无余涅槃(anupādisesanibbāna)。是故，唯善法被称为能断除者，应知其余的则被称为所应断除者。再者，善法，哪怕只是布施一口食物，智者们也为断除不善而规定和实行它，如同世间的药物。因此，它们才是能断除者。而不善法，则如世间的各种疾病，是整个世间的自然状态，因此它们是所应断除者。“Samattāni”意为：周遍、无余地领受、执取。又，“samattāni”意为已完成、已圆满。以“八种”(aṭṭhadhā)等开头的摄颂。“彼等以贪为根”(Lobhomūlaṃ etesanti)是复合词。在“十二不善应有”(Dvādasā akusalā siyuṃ)中，此处的“应有”(siyuṃ)应被视为虚词。其义为：不善心有十二种。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 此为名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》之 จตุตฺถวณฺณนาย อกุสลจิตฺตสฺส 不善心之第四释义。 ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 ๓๑. เอวํ [Pg.41] สพฺพนิหีนํ อกุสลํ สงฺคเหตฺวา อิทานิ อเหตุกํ สงฺคณฺหนฺโต ตตฺถจ สพฺพนิหีนํ อกุสลวิปากํ ตาว ทสฺเสตุํ อุเปกฺขาสหคตนฺติอาทิมาห. 31. 如是总摄了一切最劣的不善法之后，现在要总摄无因心。并且，为了首先揭示其中一切最劣的不善果报，而说“与舍俱行”等。 [๓๕] วิภาวนิยํ ปน [35] 然而，《辨明》(Vibhāvanī)中则说： ตํ อกุสล วิปากตฺตาเยว อกุสลานนฺตรํ ปถมํ ทสฺสิตนฺติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘เตสํ อกุสลวิปากา ทิวเสน ติวิธภาเวปิ อกุสลานนฺตรํ อกุสลวิปาเกเยว วิภชิตุ’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. 所谓“它之所以紧接在不善法之后首先被揭示，只因它是不善异熟”，怀此意图而说：“彼等不善异熟，即使依分类有三类，也应仅在不善法之后，作为不善异熟来分别解说”——此说不善巧。 เอวญฺหิ สติ กุสลวิปากานิปิ กุสลา นนฺตเรเอว วตฺตพฺพานิ สิยุนฺติ. 因为如果这样，那么善异熟也应紧随善法之后而说。 ๓๑. จกฺขุโสตาทีนํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ยถาห-วิชานาติ วิชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมาวิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. จกฺขุํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุนาวา ปจฺจยภูเตน ชนิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. กมฺเมนวา จกฺขุสฺส อุปนีตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุโตวา ชาตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺสวา อินฺทฺริยภาเวน สามิ ภูตสฺส วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺมึวา อุปฺปนฺนํวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอสนโย โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. ปาฬิยํปน มหา ตณฺหาสงฺขยสุตฺเต – 31. 眼、耳等词的意义将在后面说明。了知，所以称为识。如世尊说：“诸比丘，因为了知、了知，所以称为识。”依靠眼而生起的识是眼识；以眼为缘而生的识是眼识；由业带到眼的识是眼识；从眼产生的识是眼识；作为根而有自主性的眼的识是眼识；在眼中生起的识是眼识。此理亦适用于耳识等。另外，在《大爱尽经》(Mahātaṇhāsaṅkhayasutta)中说： เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. กฏฺฐคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สกลิกญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สกลิ กคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ติณญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ติณคฺคี ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โคมยญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. โคมยคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ถุสญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ถุสคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สงฺการญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สงฺการคฺคีตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอวเมวโข ภิกฺขเว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. จกฺขุวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. โสตวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. [Pg.42] ฆานวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเสจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. ชิวฺหาวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. กายวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. มโน วิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ. “诸比丘，譬如缘于木柴，火燃烧，就被称为木柴火；缘于木片，火燃烧，就被称为木片火；缘于草，火燃烧，就被称为草火；缘于牛粪，火燃烧，就被称为牛粪火；缘于糠，火燃烧，就被称为糠火；缘于垃圾，火燃烧，就被称为垃圾火。正是这样，诸比丘，缘于眼与色，识生起，就被称为眼识；缘于耳与声，识生起，就被称为耳识；缘于鼻与香，识生起，就被称为鼻识；缘于舌与味，识生起，就被称为舌识；缘于身与触，识生起，就被称为身识；缘于意与法，识生起，就被称为意识。”如是说。 ตถาติ อิมินา อุเปกฺขาสหคตนฺติ ปทํ อากฑฺฒติ. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา พาธติ หึสตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุวา ขนติ กายิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกเรนวา ขมิตพฺพนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา ทุกฺขํ. กายิกทุกฺขเวทนาเยว นามํ. สุฏฺฐุ ปฏิมุขญฺจ อิจฺฉตีติ สมฺปฏิจฺฉนํ. สุฏฺฐูติ อมุญฺจมานํ. ปฏิมุขนฺติ อนญฺญาเปกฺขํ. อิจฺฉตีติ กาเมติ อภินนฺทติ ปฏิคฺคณฺหติ. เตเนวหิ ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉึ สูติ วณฺณยึสุ. สุฏฺฐุ ตีเรติ ตุเลติ วิจาเรตีติ สนฺตีรณํ. ฏีกายํ ตีเรติ นิฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. วิภาวนิยํ ตีเรติ วีมํสตีติ วุตฺตํ. “如是”一词在此处引出“与舍俱行”一句。因为它使人痛苦，所以是苦。其义为：它损害、伤害相应的法，或具足此法的个人。或者，它恶劣地坏失身体之乐，所以是苦。或者，它难以被忍受，所以是苦。或者，难以为它提供机会，所以是苦。这只是身体苦受的名称。因为它妥善地、直接地意欲，所以是领受(sampaṭicchana)。‘妥善地’意为不放开；‘直接地’意为不依赖其他；‘意欲’意为欲求、欢喜、接纳。因此，对于‘他们欢喜’(abhinandunti)一语，（古义注师）解释为‘他们领受了’(sampaṭicchiṃsu)。因为它妥善地判断、衡量、考察，所以是推度(santīraṇa)。在复注(ṭīkā)中说，‘判断’意为完成。在《辨明》(Vibhāvanī)中说，‘判断’意为审查。 ๓๒. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อสมฺภินฺนตา, อาโลก สนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, รูปานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ จตฺตาโร ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติการณานิ. โสตสฺส อสมฺภินฺนตา อากาสสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, สทฺทานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ โสตวิญฺญาณสฺส. ฆานสฺส อสมฺภินฺนตา, วาสุสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, คนฺธานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ ฆานวิญฺญาณสฺส. ชิวฺหาย อสมฺภินฺนตา อาโปสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ. รสานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส. กายสฺส อสมฺภินฺนตา, ปถวิสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, ติณฺณํ โผฏฺฐพฺพานํ อญฺญตรสฺส อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ กายวิญฺญาณสฺสาติ. เอตฺถจ อาโลก อากาสาทีนํ สนฺนิสฺสยานํ คหณํ เตหิ วินา รูปาทีนํ ปสาเทสุ อาปาตาคมนสฺเสว อภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ, น หิ อาโลเก สติ รูปานิ สนฺนิหิตานิปิ จกฺขุมฺหิ อาปาตมาคจฺฉนฺติ. เอสนโย เสเสสุปีติ. ยํปน อฏฺฐกถายํ - 32. 于此，眼识生起的四种缘是：眼根不坏，有光明为依，色境现前，以及作意。耳识（生起的四种缘是）：耳根不坏，有虚空为依，声境现前，以及作意。鼻识（生起的四种缘是）：鼻根不坏，有风界为依，香境现前，以及作意。舌识（生起的四种缘是）：舌根不坏，有水界为依，味境现前，以及作意。身识（生起的四种缘是）：身根不坏，有地界为依，三种所触之一现前，以及作意。于此，当知之所以列入光明、虚空等依处，是因为没有它们，色等（所缘）就无法进入净色根的范围。因为在没有光明时，即使色境就在附近，也不会进入眼的范围。此理亦适用于其余诸根。然而，如义注中所说： จกฺขุสฺมึปน [Pg.43] อสมฺภินฺเนปิ พหิทฺธารูปารมฺมเณ อาปาตํ อนา คจฺฉนฺเต จกฺขุวิญฺญาณํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ ปน อาปาตํ อาคจฺฉนฺเตปิ อาโลกสนฺนิสฺสเย อสติ นุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. 即使眼根完好，但当外在色所缘没有进入范围时，眼识便不生起。而即使它进入了范围，但若无光明为依，据说眼识也不会生起。 ตํ วินา อาโลเกน วิญฺญาณุปฺปตฺติยา อภาวทสฺสนปรํ. นปน อาปากาคมนํนาม อาโลเก อสติปิ สมฺภวตีติ ทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา รตฺตนฺธกาเรปิ รูปานิ จกฺขุมฺหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชตีติ. อกุสลสฺส วิปากานิ อกุสล วิปากานิ. 此言旨在表明，若无光明，识便不生起。但不应理解为，此言旨在表明，即使没有光明，（色所缘）也能进入范围。否则，便会得出“即使在漆黑的夜晚，色法也能进入眼的范围”的结论。不善的异熟即不善异熟。 ๓๓. เอตฺถา เกนฏฺเฐน วิปากํนามาติ. วิปจฺจนฏฺเฐน. กิญฺจ วิปจฺจนนฺติ. ยถา โลเก อมฺพผลาทีนํ ตรุณภาวํ อติกฺกมฺม ปริณตภาวปฺปตฺติวิปจฺจนนฺติ วุจฺจติ. เอวเมวํ อิธปิ วิปจฺจนํ เวทิตพฺพนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ จตูหิ สมงฺคีตาหิ ทีเปตพฺโพ. จตสฺโสหิ สมงฺคีตานาม เจตนาสมงฺคิตา, กมฺมสมงฺคิตา, อุปฏฺฐานสมงฺคิตา, วิปากสมงฺคิตาติ. ตตฺถ ปุพฺเพ ตํ ตํ กมฺมายูหนกาเลยา กุสลากุสลเจตนาย ขณตฺตยสมงฺคิตา. อยํ เจตนาสมงฺคีตานาม. สาปน เจตนา นิรุชฺฌมานา สพฺพโส อภาวํ ปตฺวา นนิรุชฺฌติ. อายตึปน วิปากปาตุภาวาย อตฺตโน สพฺพาการปริปูรํ กฺริยาวิเสสํ ตสฺมึ จิตฺตสนฺตาเน นิทหิตฺวาว นิรุชฺฌติ. โสจ กฺริยาวิเสโส ยาว โอกาสํ นลภติ. ตาว กปฺปสํตสหสฺสํปิ ตํสนฺตานํ อนุคโตเยว โหติ. ยํ สนฺธาย ธมฺมปเท – 33. 此处以何义称为“异熟”？以成熟之义。何谓成熟？譬如世间中，芒果等果实超越青涩状态，达到成熟的状态，称为成熟。同理，此处也应了知为成熟。此义当以四种相应来阐明。四种相应是：思相应、业相应、现起相应、异熟相应。其中，先前造作种种业时，善与不善思与三个刹那相应，这称为思相应。那思心所灭时，并非完全断灭。为令未来异熟显现，那思将自身一切圆满的业力特质，安住于那心相续中才灭去。这业力特质若不得机会，纵经百千劫也随逐那相续。对此，《法句经》(Dhammapada)中说： น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ; ทหนฺตํ พาลมนฺเวติ, ภสฺมา ฉนฺโนว ปาวโกติ วุตฺตํ. 已造的恶业，不会像鲜乳那样立即凝结；它会像灰烬覆盖的火，燃烧着跟随愚人。 โสปน วิสุํ เอโก ปรมตฺถธมฺโมติปิ สงฺขฺยํ นคจฺฉติ, อนุสยธาตุโยวิยาติ. อยํ กมฺมสมงฺคิตานาม. โสปน ยทา อตฺตโน อนุรูเป ปจฺจเย ลภติ. ตทา วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ กโรติ. กถํ กโรตีติ. โส อาสนฺนมรณสฺส สตฺตสฺส อตฺตานํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. อตฺตโน นิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. คตินิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. โสจ สตฺโต ตํ อมุญฺจมาโน ยทิ คณฺหาติ. [Pg.44] ตทา โอกาสํ ลภติ. อยํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตานาม. ตํ อมุญฺจิตฺวา จุตสฺสปน จุติอนนฺตรเมว โส กมฺมสงฺขาโต กฺริยา วิเสโส วิสุํ เอโก สสมฺปยุตฺโต ปรมตฺถธมฺมราสิ หุตฺวา เอกํ ภวํ ปูรยมาโน วิปจฺจติ, เอกํ ภวํ ปูรยมาโนติจ ยาว ตายุกํ ภวงฺคกิจฺจํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตํ ตํ ทฺวาริกวิปากกิจฺจานิ ปริโยสาเน จุติกิจฺจญฺจ สาธยมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมา ติสฺโส สมงฺคีตา ตรุณา วตฺถานาม โหนฺติ. ปจฺฉิมา วิปากสมงฺคีตา ปริณตาวตฺถานามาติ เวทิตพฺพา. อิติ วิปจฺจนฺตีติ วิปากานิ มุทุตรุณาวตฺถํ อติกฺกมิตฺวา ปริณกาวตฺถสงฺขาตํ วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ กุสลากุสลกมฺมสมุฏฺฐานานํปิ กฏตฺตารูปานํ วิปากปเท อคฺคหณํ โหตีติ. ตานิหิ กมฺมสนฺตานโต วิสุํ สิทฺธตฺตา วิสุํ กมฺมโต ชาตานิเยว นาม โหนฺติ, นวิปกฺกานิ นามาติ. อญฺญํหิ อรูปธมฺมานํ สนฺตานํ. อญฺญํ รูปธมฺมานนฺติ. อยเมตฺถ วิปากปเท ปรมตฺถทีปนา. 那业力特质不被算作一个独立的究竟法，就像随眠界一样。这叫做业相应。它一旦遇到适合自己的因缘，就会为产生异熟创造机会。如何创造呢？它会为临死的有情呈现自身（即业），或者呈现业相，或者呈现趣相。如果这个有情紧抓着它不放，它便获得了机会。这叫做现起相应。对于紧抓着它而死去的人，就在死后，那被称为“业”的特殊作用，作为一个独立的、与相应法结合的究竟法蕴，成熟而圆满一生的存在。所谓“圆满一生的存在”，其义是：在生命期内，它成就了有分的作用，在六门中成就了各个门异熟的作用，并于最后成就了死亡的作用。于此，前三种相应是青涩的阶段，最后一种异熟相应当知是成熟的阶段。因此，所谓“成熟”，其义当知是：异熟超越了柔嫩青涩的阶段，达到了被称为成熟阶段的已熟状态。这样一来，在巴利圣典中，由善与不善业所生的羯吒色，便不被归于“异熟”一项。因为它们从业的相续中独立形成，故只被称为“从业所生”，而不被称为“已成熟的”。因为无色法的相续是一回事，色法的相续是另一回事。这是此处关于“异熟”一词的究竟义阐释。 เยปน อรูปภาเวน สารมฺมณภาเวนจ กมฺเมน สทิส ตามตฺตํ คเหตฺวา อรูปธมฺมานเมว วิปากตฺตํ สาเธนฺติ. เตสํ วิปากสทฺโท อรูปธมฺเมสุ รุฬฺหีวเสน ปวตฺโตติ อาปชฺชตีติ. ยญฺจ ตตฺถ สาลิพีชนิพฺพตฺเตสุ นาฬปตฺตปุปฺผผเลสุ พีชสทิสานํ ผลานเมว สาลิผลสาลิปกฺกนามํ สิทฺธํ วิยาติ อุปมํ ทสฺเสนฺติ, สาปิ นสเมติ. น หิ ผลานิปิ ตรุณกาเล ปากนามํ ลภนฺติ. นจ นาฬปตฺตปุปฺผานิปิ ปริณตกาเล ปากนามํ นลภนฺตีติ. ตานิ ปิหิ ตทา นาฬํ ปกฺกํ, ปตฺตํ ปกฺกํ, ปุปฺผํ ปกฺกนฺติ น นวุจฺจนฺตีติ. สุขยตีติ สุขํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํสมงฺคีปุคฺคลํวา ลทฺธสาตํ กโรตีติ อตฺโถ. 有些人仅以与业相似的无色性及有对象性，来证成只有无色法是异熟。对他们而言，（这就）导致“异熟”一词在无色法中是依惯例而转起。他们所举的譬喻：“就像从稻种生出的稻秆、稻叶、稻花、稻果中，只有与种子相似的果实才被称为稻果或成熟的稻谷”，这也不相符。因为果实在幼嫩时也得不到“成熟”之名，而稻秆、稻叶、稻花在成熟时也并非得不到“成熟”之名，因为那时人们确实会说“成熟的稻秆、成熟的稻叶、成熟的花”。“它使之快乐，故为乐（sukha）”，其义为：它使相应法或具备它的个人（puggala）获得愉悦。 ๓๔. สุฏฺฐุวา ขนติ กายิกทุกฺขํ. สุเขนจ ขมิตพฺพํ. สุกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา สุขํ. กุสลสฺส วิปากานิ สมฺปยุตฺต เหตุวิรหโต อเหตุกานิจาติ กุสลวิปากา เหตุก จิตฺตานิ. 34. 它善掘除身体的苦，且能被乐于忍受；或者，因为它易于给予机会，故为乐。善的异熟因无相应之因而为无因，故（称）为善异熟无因心。 [๓๖] วิภาวนิยํ ปน [36] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中， ปุพฺพกมฺมสหชาเตน [Pg.45] นิพฺพตฺตกเหตุนาปิ อิธ วิปากสฺส สเหตุกตาปสงฺโคกโต. โส น สุนฺทโร. 此处，也会因与前业俱生的生成因，而犯下异熟有因的过失。那是不妥当的。 น หิ อภิธมฺเม กตฺถจิ ปุพฺพกมฺมสหชาเตน นิพฺพตฺตกเหตุนา วิปากสฺส สเหตุกาเหตุกตา สมฺภโวนาม อตฺถิ. อสติจ สมฺภเว พฺยภิจารสฺสปิ อภาวโต โส ปสงฺโค นิรตฺถโกวาติ. ตตฺถ พฺยภิจารสฺสาติ ปสงฺคสฺส อิจฺเจวตฺโถ. เอตฺถจ อกุสลวิปากานํ สยํ อพฺยากตธมฺมตฺตา โลภาทีหิ อกุสลเหตูหิจ สยํ อกุสลวิปากตฺตา อโลภาทีหิ อนวชฺชเหตูหิจ สเหตุกตา สมฺภโว นตฺถิ. อสติ จ ตํ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว อพฺยภิจาโรเยว โหตีติ ตตฺถ อเหตุกคฺคหณํ น กตํ. กุสลวิปากานํ ปน สยํ กุสลวิปากตฺตาเยว อโลภาทีหิ กุสลา พฺยากตโยคีหิ อนวชฺชเหตูหิ สเหตุกตา สมฺภโว อตฺถิเยว. สติจ ตสฺมึ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว พฺยภิจารสหิโต โหตีติ ตตฺเถว อเหตุกคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 确实，在阿毗达摩(Abhidhamma)中，异熟绝无可能由与前业俱生的生成因，而成为有因或无因。由于此可能性不存在，亦无乖离，故该推论毫无意义。在此，“乖离”即是“推论”之意。于此，不善异熟本身是无记法，又因其本身是不善异熟，故不可能由贪等不善因，或由无贪等无过失因，而成为有因。由于此可能性不存在，其无因性便绝无乖离，故此处不使用“无因”一词。然而，善异熟因其本身是善异熟，故确实可能由无贪等与善及无记相应的无过失因而成为有因。由于此可能性存在，其无因性便带有乖离，故正是在此处使用了“无因”一词，当如是了知。 ๓๕. จกฺขาทิเก ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ, ตญฺหิ ปญฺจทฺวาเร ฆฏฺฏิตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชตีติ. ภวงฺคสงฺขาเต มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนํ. ตญฺหิ ตสฺมึ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนฺตํ ปวตฺตตีติ. เอตฺถจ มโนทฺวารนฺติ สกลํ ภวงฺคจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. 35. 在眼等五门生起的转向(āvajjana)称为五门转向(pañcadvārāvajjana)，因为此转向是于五门接触所缘(ārammaṇa)后生起。在被称为有分(bhavaṅga)的意门生起的转向称为意门转向(manodvārāvajjana)，因为此转向是取进入意门的所缘而转起。于此，意门应被理解为整个有分心。 [๓๗] ยํปน ฏีกายํ [37] 又，在复注(ṭīkā)中说： ตาว ‘‘มโนทฺวารนฺติ เอตฺถ อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนติ วุจฺจติ. ตเทว ทฺวารํ อาวชฺชนชวนาทิ ถิจิตฺต ปวตฺติยา มุขตฺตา’’ติ วุตฺตํ. “于此，‘意门’，作为转向(āvajjana)之无间缘(anantarapaccaya)的有分心被称为‘意’(mano)。彼‘意’即是门，因其为转向、速行(javana)等心路(vīthi)心转起的入口故。” ยญฺจ วิภาวนิยํ 又，在《显义疏》中说： ‘‘อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารํ, ปีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํปิ น ยุชฺชติเยว. “作为转向之无间缘的有分心即是意门，因其为诸心路心转起的入口故。”但所有这些说法也都不恰当。 ยทิหิ [Pg.46] ยสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรํ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตเทว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา มโนทฺวารํนาม โหติ. น ตโต ปุริมานีติ อยมตฺโถ สิยา. เอวญฺจสติ เยสุ จกฺขาทีสุ รูปา ทีนํ ฆฏฺฏิตตฺตา อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาเนว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารานินาม โหนฺติ. น ตโต อญฺญานีติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ. นจ ตานิ จกฺขาทีนิ นาม อตฺถิ. ยานิ จกฺขาทีนิ ทฺวารรูปานินาม น โหนฺตีติ. สพฺพเมตํ อุปริ ทฺวาร สงฺคเห อาวิภวิสฺสตีติ. หสนํ หสิตํ. มุขสฺส ปหฏฺฐาการปฺปวตฺติ. ตํ อุปฺปาเทติ ชเนตีติ หสิตุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปาเทนฺติ ขีณาสวา เอเตนาติ หสิภุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ หสิตุปฺปาโท. โสเอว จิตฺตนฺติ สมาโส. ขีณาสวานํ อโนฬาริเกสุ อารมฺมเณสุ เยน จิตฺเตน สิตํ ปาตุกโรนฺติ, ตสฺเสตํ นามํ. น หิ ขีณาสวา โลกิย มหา ชนาวิย รชฺชนียาทิ ภาเวน โอฬาริเกสุ หสนิย วตฺถูสุ หสนฺตีติ. ฏีกาสุ ปน จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวา หสิตุปฺปาทนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ สิยาติ. วุตฺตนเยน อเหตุกานิจ ตานิ วิปจฺจน วิปากุปฺปาทน กิจฺจรหิตตฺตา ตํ ตํ กฺริยามตฺตภูตานิ จิตฺตานิจาติ อเหตุกกฺริยจิตฺตานิ. เอตฺถจ วีถิมุตฺตจิตฺตานิ กิจฺจทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาณานิ วตฺถุทุพฺพลตฺตา สมฺปฏิจฺฉนาทีนิจ กิจฺจฏฺฐานทุพฺพลตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน วินา เกวลํ วิปจฺจนมตฺเตน ปวตฺตนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ วิปากานิเอว โหนฺติ. ยานิปน พลวกิจฺจตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน ปวตฺตนฺติ. อายตึจ วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหสหิตานิ โหนฺติ. ตานิ กุสลากุสลานินาม โหนฺติ. ยานิ ปน จิตฺตานิ วิปจฺจนมตฺตํ อติกฺกมฺม อตฺตโน อุสฺสาเหเนว ปวตฺตนฺติ. เตสุ อาวชฺชนทฺวยํ วิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยตฺตา โถกํ ทุพฺพลภาวโต อิตรานิจ นิรานุสยสนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สพฺพโส วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหรหิตานิเอว โหนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ กฺริยานินาม ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. 在任何有分心之后，心路心生起，那么那个（有分心）本身，因为是它们生起的入口，所以完全地被称为意门(manodvāra)。其义为：不是指在那之前的（有分心）。同样地，当色等所缘撞击眼等（净色根）时，转向(āvajjana)等心路心生起，那么那些（净色根）本身，因为是它们生起的入口，所以完全地被称为门。其义由此引申为：不是指那些之外的其他事物。并且，也并非存在着不被称为门色法(dvārarūpāni)的眼等（净色根）。这一切将在下文的“门之概要”中变得清晰。微笑(hasana)即是笑(hasita)，是面部愉悦状态的显现。能引发、产生它的，是为笑生起(hasituppāda)。或者，漏尽者以此产生它的，是为笑生起。或者，它由此生起的，是为笑生起。它本身就是心，这是一个复合词（指笑生起心）。诸漏尽者面对微细的所缘时，以某个心显现微笑，这便是那个心的名称。因为诸漏尽者不像世间凡夫那样，带着贪欲等状态，对粗显的可笑之事发笑。但在复注(ṭīkā)中，就心而言，它或许被指明为“笑生起”。如前所述，那些无因心因缺乏（令业）成熟与产生异熟的作用，而纯然是种种作用之心，故称为无因唯作心。在此，离路心(vīthimuttacittāni)因作用微弱，五识因所依(vatthu)薄弱，领受(sampaṭicchana)等心因作用处薄弱，它们没有自身的努力，仅通过（业的）成熟而转起，因此，它们全都是异熟心。而那些因作用强大、凭自身努力而转起，且伴随着在未来产生异熟之努力的心，则被称为善不善心。至于那些超越仅是（业的）成熟、纯粹凭自身努力而转起的心，其中两种转向心，因从异熟相续获得助缘而稍微薄弱；其余的心，则因在无随眠烦恼(anusaya)的相续中转起，故完全没有产生异熟的努力。应当理解，这一切都属于名为“唯作”(kiriya)的类别。 ๓๖. อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เวทนาวิจารณา วุจฺจติ. ตถาหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตาว วตฺถูนิจ อารมฺมณานิจ อุปาทารูปาเนว [Pg.47] โหนฺติ, อุปาทารูปานญฺจ วิจุปิณฺฑกานํวิย อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ ทุพฺพลเมวาติ ตานิ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐจ อารมฺมเณ อุเปกฺขา สหคตาเนว โหนฺตีติ. กายวิญฺญาณสฺสปน อารมฺมณานิ มหาภูตานิ โหนฺตีติ ยถา อธิกรณิมตฺถเก ถปิตํ ปิจุปิณฺฑกํ อโยกูเฏน ปหรนฺตานํ อโยกูฏสฺส ปิจุปิณฺฑกํ อติกฺกมฺม อขิกรณิฆฏฺฏนํ พลวตรํ โหติ. ตถา เตสํ อารมฺมภูตานํ กายวตฺถุํ อติกฺกมฺม กายนิสฺสย ภูเตสุ สงฺฆฏฺฏนํ พลวตรํ. ตสฺมา กายวิญฺญาณํ อิฏฺเฐ สุขสหคตํ อนิฏฺเฐ ทุขสหคตํ โหตีติ. สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํปน สพฺพทุพฺพลานํ ปญฺจวิญฺญาณานํ อนนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ นิจฺจํ ทุพฺพลํ หุตฺวา สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ. วิภาวนิยํ ปน อสมานนิสฺสเย หิ เตหิ ลทฺธปจฺจยตาวเสน อยมตฺโถ วิภาวิโต, สนฺตีรณํปน สยํปิ พลววตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตาทิเสนจ พลววตฺถุนิสฺสเยน ปุริมจิตฺเตน ลทฺธปจฺจยํ โหตีติ โถกํ พลวํ โหติ. ตสฺมา ตํ กุสลวิปากํ อิฏฺเฐ อุเปกฺขาสหคตํ อภิอิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ. อกุสลวิปากํปน อนิฏฺเฐปิ อภิอนิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ. กสฺมา อิติเจ. ยทิหิ ตํ อติอนิฏฺฐารมฺมณวเสน เวทนา เภทยุตฺตํ สิยา. ทุกฺเขนวา โทมนสฺเสนวา ยุตฺตํ สิยา. ตตฺถ ทุกฺเขน ตาว น ยุชฺชติ, กสฺมา, เอกนฺตกายิกตฺตา ทุกฺขสฺสาติ. โทมนสฺเสนปิ น ยุชฺชติ. กสฺมา, ปฏิเฆน ปฏิหญฺญตฺตาเอว โทมนสฺสภาวํ ปตฺตา โทมนสฺสเวทนา ปฏิเฆน วินา นปฺปวตฺตตีติ. เอกนฺตากุสลภูเตน ปฏิเฆน นิจฺจโยคิโน โทมนสฺสสฺส อพฺยากเตสุ อสมฺภวโตติ. อาวชฺชนทฺวยํปน สนฺตีรณโตปิ โถกํ พลวํ โหติ. วิปากานญฺหิ ปวตฺติตุํปิ อตฺตโน อุสฺสาหพลํนาม นตฺถิ. พลวนฺเตหิปน กมฺมาทิปจฺจเยหิ ชาตานิ พลวนฺตานินาม โหนฺติ. ทุพฺพเลหิ ชาตานิ ทุพฺพลานิ นามาติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ อาวชฺชนทฺวยํ กมฺมานุภาวโตจ มุจฺจิตฺวา วิปากสนฺตานโตจ ปจฺจยํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตตฺตา ทุพฺพลเมว โหตีติ สทาปิ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ. 36. 现在开始解说对感受的考察。例如，眼识等的所依处和所缘都只是所造色，这些所造色如同棉絮团，相互之间的碰撞非常微弱，因此在可意和不可意的所缘中，它们都只与舍受相应。但是，身识的所缘是大种。就像放在铁砧上的棉絮团，用铁锤敲击时，铁锤越过棉絮团而敲击铁砧的力量更大；同样，那些作为所缘的大种，越过作为所依的身净色，而在作为身体所依的诸大种之间碰撞的力量更大。因此，身识在可意的所缘中与乐受相应，在不可意的所缘中与苦受相应。领受心紧随所有微弱的五识之后生起，故恒常微弱，在任何情况下都只与舍受相应。又，在《显义疏》(Vibhāvinī)中，此义是通过它们从不同的所依处获得助缘的方式来阐明的。推度心本身也依靠强力的所依处而转起，并且通过这种以强力所依处为基础的前心获得助缘，所以稍微强一些。因此，其善异熟心在可意的所缘中与舍受相应，在极可意的所缘中与喜受相应。其不善异熟心，则在不可意和极不可意的所缘中，都只与舍受相应。为何如此？倘若它因所缘极不可意而与不同的感受相应，那么它就应与苦受或忧受相应。于此，它不会与苦受相应。为何？因为苦受完全是身体上的。它也不会与忧受相应。为何？因为忧受是只有被瞋恚冲击才会达到忧的状态，没有瞋恚就不会生起；而恒常与纯然不善的瞋恚相应的忧受，不可能在无记法中存在。两种转向心比推度心稍微强一些。因为异熟心的生起并无自身的努力之力，由强大的业等缘所生的，被称为强大；由微弱的缘所生的，则被称为微弱。即便如此，这两种转向心，因其脱离了业的威力，且从异熟相续中获得助缘而生起，故仍然微弱，总是只与舍受相应。 [๓๘] วิภาวนิยํ ปน 又，在《显义疏》(Vibhāvinī)中说： ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ [Pg.48] ปุพฺเพ เกนจิ อคฺคหิเต อารมฺมเณ เอกวา รเมว ปวตฺตตฺตา มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ วิสทิสจิตฺตสนฺตานปราวตฺตนวเสน พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตา อารมฺมณรสํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ นสกฺโกตีติ สพฺพตฺถปิ มชฺฌตฺต เวทนายุตฺตเมวาติ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตาติ อิทํ น ยุชฺชติ. 五门转向心由于在先前未被领受的所缘上仅转起一次，而意门转向心由于需要依赖其他运作来转换不同的心识流，因此无法深度体验所缘的滋味，所以才说在一切情况下都只与中舍受相应。其中，“需要依赖其他运作”这一理由是不恰当的。 น หิ จิตฺตานํ พลวทุพฺพลตาวิเสโสอตฺตโนปจฺฉา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส วเสน สกฺกา วตฺตุํ. อตฺตโนปน ปจฺจเยหิเอว โส สกฺกา วตฺตุนฺติ. อิตรถา สนฺตีรณสฺสปิ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตา สิยา. ตํปิ หิ วิสทิสจิตฺตสนฺตานํ อตฺตนาปรํ วตฺเตติ เยวาติ. 因为心识的强弱差别，不能根据紧随其后的心识来判断，但其强弱只能依其自身之缘而说。如果不是这样，那么推度心也需要依赖其他的活动，因为它本身也能使不同的心识流转变。 ๓๗. อิมานิ จิตฺตานิ อตฺตโน ปกติ ปจฺจยคณสมาโยเค สติ นุปฺปชฺชนฺตีติ นตฺถิ. ตสฺมา อสงฺขาริกาเนวาติ วทนฺติ. มูลฏีกายํ ปน วิปากุทฺธาเร – 37. 这些心若遇其自身自然的诸缘和合，则无有不生起者，因此称之为“无行”。但在《根本疏》(Mūlaṭīkā)的“异熟纲要”中说： อเหตุกวิปากานํ อปริพฺยตฺตกิจฺจตฺตา สสงฺขาริก กมฺม วิรุทฺโธ อสงฺขาริกภาโวปิ นตฺถิ. อสงฺขาริกกมฺมวิรุทฺโธ สสงฺขาริกกาโวปิ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ อุภยกมฺเมนปิ อุปฺปตฺติ เถเรน อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ. 无因异熟心因其作用不显著，故无与有行之业相违的无行性，亦无与无行之业相违的有行性。因此，（义注中）说长老允许这些心由两种业而生起。 เอเตน ติณฺณํ กฺริยจิตฺตานํปิ ตทุภยภาวาภาโว วุตฺโต โหติ. ตานิปิหิ อปริพฺยตฺตกิจฺจานิเยวาติ. อถวา. รูปทสฺส น สทฺทสฺสวนาทีนิ สตฺตา กทาจิ อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. กทาจิ ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตตฺถ ยทา อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. ตทา ปญฺจทฺวาราวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ยทา ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺติ. ตทา สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ทฺวาร วิมุตฺเตสุปน ทฺวีสุ อุเปกฺขาสนฺตีรเณสุ อฏฺฐมหาวิปาเกสุวิย วตฺตพฺโพ. อิติ สพฺพานิ อเหตุกจิตฺตานิ เตน ปริยาเยน สงฺขารเภเทน [Pg.49] ปจฺเจกํ ภินฺนานิเอว โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อปริ พฺยตฺตกิจฺจตฺตาเยว เตสํ สงฺขารเภโท ปาฬิยํ นวุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. 由此也说明了三种唯作心中，有行与无行两者皆不存在，因为这些心的作用也不显著。再者，众生有时依自己的意愿见色、闻声等，有时因他人劝导而作——此事是显而易见的。其中，当他们依自己的意愿而作时，则五门转向心等一切心路心都称为无行心；当他们因他人劝导而作时，则称为有行心。至于离门的两种舍俱推度心，则应如八大异熟心那样解说。如此，以此方式，一切无因心都因行的差别而各有不同。即使如此，也应知道，正因为它们的作用不显著，所以它们的行的差别在圣典中没有被提及。 ๓๘. ยสฺมาปน เหตุโยนาม มหนฺตธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา เต ทุพฺพลกมฺมนิพฺพตฺเตสุ ทุพฺพลวตฺถุกิจฺจฏฺฐาเนสุจ อิเมสุ จิตฺเตสุ นุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สพฺพํ ปาปกมฺมํ วิกฺเขปยุตฺตํ สยํปิ จญฺจลติ ทุพฺพลํ โหติ. ตสฺมา ตํ กปฺปฏฺฐิติกํปิ สมานํ กาลนฺตเร เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. ติเหตุกกมฺมํปิ สมานํ ทุพฺพเลสุ จกฺขาทิวตฺถูสุจ ทสฺสนาทีสุ กิจฺจฏฺฐาเนสุจ เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. อาวชฺชนหสนกิจฺจา นิจ ทุพฺพลกิจฺจานิเอว โหนฺติ. ตสฺมา อิมานิ สพฺพานิ สมฺปยุตฺตเหตุรหิตานิ ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. 38. 因为诸因是强大的法，所以它们不会在这些心中生起，即那些由微弱之业所产生、以及在所依与作用薄弱之处的心。于此，一切恶业都与掉举相应，自身也动摇且微弱。因此，即使它能持续一劫，也无法在未来产生具因的异熟。即使是三因业，如果在眼根等所依薄弱之处，以及在见等作用之处，也无法产生具因的异熟。转向与生笑的作用本身就是微弱的作用。因此，应当知道：所有这些心都是在生起时没有相应之因的。 ๓๙. สพฺพถาปีติ ปทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. 39. “Sabbathāpi”一词的含义，应依照下方所说的方法来理解。 [๓๙] วิภาวนิยํ ปน [39] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中（说）： สพฺพถาปีติ อกุสลวิปาก กุสลวิปาก กฺริยเภเท นาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. （有人）说：“Sabbathāpi”是指不适用于不善异熟、善异熟与唯作的差别。那是不正确的。 โสหิ เภโท อิจฺเจวนฺติ อิมินาว คหิโตติ. สงฺคหคาถายํ อกุสลวิปากานิ วตฺถุกิจฺจเภเทน สตฺต, ปุญฺญปากานิ วตฺถุกิจฺจเวทนาเภเทน อฏฺฐธา, กฺริยจิตฺตานิ กิจฺจทฺวารเภเทน ตีณีติ อเหตุกจิตฺตานิ อฏฺฐารส โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปุญฺญปาเกสุ เวทนาเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อิตรถา สนฺตีรณสฺส อเภโท สิยา. ตถา กฺริยาสุ ทฺวารเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อญฺญถา อาวชฺชนสฺส อเภโท สิยาติ. ฏีกาสุปน โส น วุตฺโตติ. 因为那个差别正是由此所含摄的。在摄颂中的连结（应作如下理解）：不善异熟心依所依与作用之差别有七种，善异熟心依所依、作用与受之差别有八种，唯作心依作用与门之差别有三种，如是无因心共有十八种。而且，在善异熟心中，受之差别也应说明，否则推度心将无差别。同样，在唯作心中，门之差别也应说明，否则转向心将无差别。然而，这在诸疏中没有被提及。 อเหตุกจิตฺตสฺส ปรมตฺถทีปนา. 无因心之究竟义的阐明。 ๔๐. อิทานิ เหฏฺฐา วุตฺตานํ จิตฺตานํ อโสภณนามํ อุปริ วุจฺจมานานญฺจ โสภณนามํ ถเปนฺโต คาถมาห. อุปริ วุจฺจมานานญฺหิ [Pg.50] โสภณตฺเต วุตฺเต เหฏฺฐา วุตฺตานํ อโสภณตา อวุตฺตาปิ สิทฺธา โหตีติ. ตตฺถ ปาปาเหตุกมุตฺตานีติ ปาเปหิ อเหตุเกหิจ มุตฺตานิ เอกูนสฏฺฐิจิตฺตานิ. อถวา. เอกนวุติจิตฺตานิปิ โสภณานีติ วุจฺจเร วุจฺจนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ปาเปหีติ อกุสเลหิ. อกุสลานิหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อนิจฺฉนฺเตเยว อปายํ ปาเปนฺติ. ตสฺมา ปาปานีติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปุญฺญานํปิ สุคติปาปนฏฺเฐน ปาปตา ปสงฺโค นิวตฺติโต โหติ. น หิ อิจฺฉนฺตานํ ปาปเน ปาปนพฺยาปาโร ปากโฏ โหตีติ. ลามกฏฺเฐนวา ตานิเยว ปาปานีติ วุจฺจนฺตีติ. โสภเณหิ สทฺธาทิคุณธมฺเมหิ ยุตฺติยา ตโตเยว จ สยํปิ โสภคฺคปตฺติยา โสภณานีติ. 40. 现在，为了给先前所说的心安立“不美”之名，并给接下来要说的心安立“美”之名，他说了这首偈颂。因为当后面要说的心之美性被说明时，前面所说的心之不美性，即使未被言说，也自然成立。其中，“离恶与无因”是指离于恶法与无因法的五十九心。或者，（偈颂的）连结是：九十一心也被称为“美心”。这里，“恶”(pāpa)即是不善。因为不善法会把拥有它们的众生，纵使其不愿意，也引向恶趣，因此被称为“恶”。以此，就排除了善法(puñña)也因能引向善趣而被（称为）“恶”的可能，因为在引导乐意者时，引导的作用并不显著。或者，它们因其低劣的性质而被称“恶”。（那些心）被称为“美心”(sobhaṇa)，是因为它们与信等美德相应，并且因此自身也达到了优美的状态。 ๔๑. อิทานิ ตานิ โสภณานิ หีน ปณีตา นุกฺกเมน ทสฺเสนฺโต โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ชานาตีติ ญาณํ, ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ญาเณน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ สมาโส. นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขาโร. สํวิชฺชติ สงฺขาโร อสฺสาติ สสงฺขาโร. สปฺปุริสุปนิสฺส ยาทิโก กุสลุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจยคโณ. โสหิ ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา เกวลํ อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา อสงฺขาโรนาม. โสเยว ยทา อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ. สงฺขารสหายํ ลภิตฺวาว ตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา สสงฺขาโรนาม. อสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกนฺติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เอตฺถจ โสมนสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ สทฺธาสมฺปตฺติ ทสฺสนสมฺปตฺติ เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหก สมฺปตฺตีติ เอวมาทิ โสมนสฺสการณํ, ตพฺพิปรีตํ อุเปกฺขาการณํ. ยานิจ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิมสฺมึ ฐาเน วตฺตพฺพานีติ. ปญฺญา สํวตฺตนิก กมฺมุปนิสฺสยตา, อพฺยาปชฺชโลกุปปตฺติตา อินฺทฺริยปริปากตา, กิเลสทูรตาจ ญาณุปฺปตฺติยา การณํ. ติเหตุกปฏิสนฺธิกตา, อโมหชฺฌาสยตา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา. สุตจินฺตาปสุตาติปิวตฺตุํ [Pg.51] ยุชฺชติ. ยานิจธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานิ. ตพฺพิปรีตํ ญาณวิปฺปยุตฺตการณํ. สงฺขารการณํปิ ปุพฺเพ วุตฺตเมว. ยานิจ วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานีติ. อิเมสํปิ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพนฺติ. 41. 现在，为了显示那些美心依劣、胜之次第，他说了“与喜悦相应”等等。其中，“了知”即是智，其义是“如实通达”。“与智相应”与“与智不相应”是复合词。没有行(saṅkhāra)者是无行(asaṅkhāra)，有行者是有行(sasaṅkhāra)。善人之依止等，是善心生起之自然缘聚。当他不用任何两种行，只凭自身力量生起善心时，就称为无行。当他不能凭自身力量生起善心，必须借助行之助才能生起善心时，就称为有行。由无行而生起者是无行生，由有行而生起者是有行生，这些都和前面说的一样。此处，喜悦等之生起原因，前面也已说明。此外，信具足、见具足、施物与受施者具足等等，这些是喜悦的原因，与此相反的就是舍的原因。以及在义注中已说明的喜觉支与舍觉支之原因，也应在此处说明。有导向智慧的业作为强力助缘，投生到无嗔恚的世界，诸根成熟，远离烦恼，这些是智生起的原因。三因结生，无痴之意向，亲近有智慧之人，勤于闻思，这些也适合说。以及在义注中已说明的择法觉支之原因，也应在此说明。与此相反者，是不与智相应之原因。行之原因，前面也已说明。以及在义注中已说明的精进觉支与轻安觉支之原因，也应在此说明。这些之生起方式，应从《清净道论》(Visuddhimagga)中了解。 ๔๒. อฏฺฐปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อิเมสํ อิธ วุตฺตปฺปการโต อญฺเญหิ ปกาเรหิ อเนกวิธตํ สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺรายํ นโย. อิมานิ อฏฺฐจิตฺตานิ ทสหิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูหิ คุณิตานิ อสีติ โหนฺติ. ปุน ตานิ ฉหิ อารมฺมเณหิ คุณิตานิ จตฺตาริสตานิเจว อสีติ จ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ กมฺเมหิ คุณิตานิ สหสฺสํ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ หีนมชฺฌิมปณีเตหิ คุณิตานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ ตีณิ สตานิ วีสติจ โหนฺติ. ตานิ อิมานิ สุทฺธิกานีติ กตฺวา ทฺวีสุ ฐาเนสุ ถเปตพฺพานิ. ตโต เอกํ ฐานํ คเหตฺวา ทฺวิธา กโรนฺตสฺส ญาณสมฺปยุตฺตานิ ทฺเวสหสฺสานิ สตํ สฏฺฐิจ โหนฺติ. ตถา ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. ปุน ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตานิ จตูหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ อฏฺฐสหสฺสานิ ฉสตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานิปน วีมํสาวชฺชิเตหิ ตีหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ ฉสหสฺสานิ จตฺตาริสตานิ อสีติจ โหนฺติ. ปุน ตทุภยานิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ ปญฺจสหสฺสานิ สตํ วีสติจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ปุพฺเพ วิสุํ ถปิเตหิ สุทฺธิเกหิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ นวสหสฺสานิ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสญฺจ โหนฺตีติ. ยํปน ฏีกายํ อิธ วุตฺตนเยน สุทฺธิกานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ วิสุํ อกตฺวา สพฺพานิ ปุญฺญกฺริยาทีหิ สมํ คุณิตานิ สตฺตรส สหสฺสานิ ทฺเว สตานิ อสีติจ โหนฺตีติ วุตฺตํ. 42. 此处，于“八亦”(aṭṭhapi)中，“亦”(pi)字有总括之义。因此，它将这些心以不同于此处所述的方式，从多方面加以总括。其理如下：这八种心乘以十种福业事(puññakriyāvatthu)，成为八十种。再者，它们乘以六种所缘(ārammaṇa)，成为四百八十种。再者，它们乘以三种业(kamma)，成为一千四百四十种。再者，它们乘以劣、中、胜三品，成为四千三百二十种。这些作为纯粹（心）应置于两处。然后，取其一处，分为两份：与智相应的(ñāṇasampayutta)有二千一百六十种，与智不相应的(ñāṇavippayutta)亦然。再者，其中与智相应的乘以四种增上(adhipati)，成为八千六百四十种。然而，与智不相应的，排除伺察(vīmaṃsā)后，乘以三种增上，成为六千四百八十种。再者，两者相加，成为一万五千一百二十种。再者，它们与先前分别放置的纯粹（心）相加，成为一万九千四百四十种。然而，在疏(ṭīkā)中说：若不依此处之理分开纯粹（心）与智不相应（心），而是将所有心与福业事等同等相乘，则成一万七千二百八十种。 [๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ [40] 以及，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中说： สุทฺธิกานิ [Pg.52] วิสุํ อกตฺวา ญาณวิปฺปยุตฺตานิเอว วิสุํ กตฺวา ตถา คุณิตานิ วีส สตาธิก ปนฺนรส สหสฺสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ น ยุตฺตํ. 不将纯粹（心）分开，而只将智不相应（心）分开，如此相乘，据说成为一万七千。这一切都不合理。 เอวญฺหิ สติ อิมานิ กามาวจรกุสลานิ นิจฺจํ สาธิปติกานิ หุตฺวา นิยตาธิปติกานินาม ภเวยฺยุํ. นจ อิมานิ อุปริ มหคฺคต กุสลานิ วิย โลกุตฺตรานิ วิย จ นิยตา ธิปติกานิ โหนฺตีติ. ฏีกานเยนปน ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ วีมํสาสหคตานีติ อาปชฺชตีติ. ยถาวา โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน กุสลาติเอตฺถ ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ โกสลฺเลน นานาวชฺชนวีถิยํ ปวตฺเตน อุปนิสฺสยญาเณน สมฺภูตตฺตา กุสลานิ เอว นาม โหนฺติ. เอวมิธปิ ตานิ เตเนว วีมํสาธิปติภูเตน สมฺภูตตฺตา วีมํสาธิปเตยฺยานิปิ นาม โหนฺตีติ น นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตานิ วิสุํ อกตานิ สิยุนฺติ. เอวํสนฺเตปิ กามกุสลานินาม อธิปติวิมุตฺตานิ เอว พหุตรานิ โหนฺติ. ตสฺมา นสกฺกา สพฺพานิ กามกุสลานิ วีมํสาธิปติมูลิกานิ ภวิตุนฺติ. 若如此，则此等欲界善(kāmāvacarakusala)法将恒常具增上(sādhipatika)而成为定增上(niyatādhipatika)法。然而，此等（善法）并不像上地的广大(mahaggata)善法或出世间(lokuttara)法那样是定增上法。但依疏(ṭīkā)之理，则智不相应（善法）亦成伺察俱行(vīmaṃsāsahagata)。譬如，依“由善巧(kosalla)所生”之义，智不相应（善法）亦因由种种转向心路(āvujjanavīthi)中生起的善巧，以及由作为近依(upanissaya)的智所生，故亦得名为善法。同样，于此，彼等（善法）亦因由成为伺察增上者所生，故亦得名为伺察增上法，并非不能如是说。正是基于此意，彼等（善法）才未被分开。即便如此，欲界善法中，无增上者实为多数。因此，不能说一切欲界善法皆以伺察增上为根。 ๔๓. กามาวจรานิจ ตานิ กุสลานิ จิตฺตานิจาติ วิคฺคโห. ตตฺถ เกนฏฺเฐน กุสลานีติ. อาโรคฺยฏฺเฐน, สุนฺทรฏฺเฐน, เฉกฏฺเฐน, อนวชฺชฏฺเฏน, สุขวิปากฏฺเฐนจาติ. ราคาทโยหิ ธมฺมา จิตฺตสนฺตานสฺส รุชฺชนฏฺเฐน โรคานาม. อหิตฏฺเฐน อสุนฺทรา นาม. อนิปุณฏฺเฐน อเฉกานาม. คารยฺหฏฺเฐน วชฺชานาม. อนิฏฺฐ วิปากฏฺเฐน ทุกฺขวิปากานาม โหนฺติ. อิมานิปน เตหิ วุฏฺฐิตตฺตา กุสลานินาม อโรคานิ นามาติ อตฺโถ. ตปฺปฏิปกฺขตฺตาจ สุนฺทรานิ เฉกานิ อนวชฺชานิ สุขวิปากานิ จ นาม โหนฺตีติ. กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺติ จาเลนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลานิ. กุจฺฉิเตนวา อากาเรน สตฺตสนฺตาเน เสนฺติ อนุเสนฺตีติ กุสา. ราคาทโย. เต ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลานิ. กุสํวา วุจฺจติ ญาณํ กุจฺฉิตานํ สานฏฺเฐน ตนุกรณฏฺเฐน อนฺตกรณฏฺเฐนวา. กุเสน ลาตพฺพานีติ กุสลานิ. กุสาวิย [Pg.53] หตฺถปฺปเทสํ สํกิเลสปกฺขํ ลุนนฺตีติวา กุสลานิ. อปิจ, กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สรนฺติ หึสนฺตีติ กุสลานิ. รการสฺส ลกาโร. โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐนวา กุสลานีติ. 43. “彼等是欲界善心”，此为语释(viggaha)。于此，以何义为善(kusala)？以无病(ārogya)义、美妙(sundara)义、善巧(cheka)义、无过失(anavajja)义及乐异熟(sukhavipāka)义。贪等法因恼害心相续，故名为病；因无益，故名为不美妙；因不娴熟，故名为不善巧；因应受呵责，故名为过失；因有不可喜的异熟，故名为苦异熟。而此等（善心）因脱离彼等（烦恼），故名为善，即名为无病之义。亦因与彼等相反，故名为美妙、善巧、无过失及乐异熟。动摇、摇撼、震动、摧毁卑劣的恶法，故名为善。或以卑劣的方式潜伏于有情相续中者，名为“恶”(kusa)，即贪等。割断、切除彼等，故名为善。或“智”被称为“kusa”，因其能消磨、减弱或终结卑劣法。因应由智(kusa)获得，故名为善。或如拘舍草(kusā)割手，割断烦恼品类，故名为善。又，伤害、损害卑劣的恶法，故名为善，此中“r”音变为“l”音。或因由善巧(kosalla)所生，故名为善。 ๔๔. มหาวิปาเกสุ ปทตฺถโต วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เวทนาเภโท อารมฺมณวเสน วตฺตพฺโพ. ตานิหิ อติอิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ ยถากฺกมํ โสมนสฺเสน อุเปกฺขาย จ ยุตฺตานีติ. สมฺปโยคเภโท กมฺมวเสน ชวนวเสนจ วตฺตพฺโพ. ตานิหิ พลวกมฺเมน ชนิตานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. ทุพฺพลกมฺเมน ชนิตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ. กทาจิปน ตทารมฺมณวเสน ปวตฺติกาเล เยภุยฺเยน ติเหตุกชวนานุพนฺธานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. อิตรชวนานุพนฺธานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. สงฺขารเภโทปิ เกหิจิ อาจริเยหิ กมฺมวเสเนว กถิโต. อสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ อสงฺขาริกานิ. สสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ สสงฺขาริกานีติ. สงฺคหกาเรนปน สนฺนิหิตปจฺจยวเสน วุตฺโต. ตานิหิ ปฏิสนฺธิยํ ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล ญาตกาทีหิ เตน เตน ปโยเคน อุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมาทีนิ อารมฺมณานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตาทิเสน ปโยเคน วินา สยเมว กมฺมพเลน อุปฏฺฐิตานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตทารมฺมณ กาเลปน อสงฺขาริกชวนานุพนฺธานิ อสงฺขาริกานินาม. สสงฺขาริก ชวนานุพนฺธานิ สสงฺขาริกานิ นามาติ. เอตฺถปิ สมฺปิณฺฑนตฺโถ วิสทฺโท. เตน อารมฺมณฉกฺก หีนตฺติกวเสเนว กาลเทส สนฺตานาทิวเสนจ เตสํ อเนกเภทตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ. ยสฺมา ปเนตานิ ทานาทิวเสน กายกมฺมาทิวเสน ฉนฺทาทีนิ ธุรํ กตฺวา จ น ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตานิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูนํ กมฺมาธิปตีนญฺจ วเสน วฑฺฒนํ นลภนฺตีติ. 44. 于大异熟(mahāvipāka)心，词义上无须解说。受(vedanā)的差别当依所缘(ārammaṇa)而知，因为它们对于极可喜与中等可喜的所缘，是依次与喜(somanassa)受和舍(upekkhā)受相应的。相应的差别当依业(kamma)与速行(javana)而知，因为它们由强业所生，故与智相应；由弱业所生，则与智不相应。然而，有时在作为彼所缘(tadārammaṇa)生起时，若随三因(tihetuka)速行之后，则大多与智相应；若随其他速行之后，则与智不相应。行(saṅkhāra)的差别，一些阿阇梨(ācariya)亦仅依业而说：由无行(asaṅkhārika)业所生的是无行（异熟心）；由有行(sasaṅkhārika)业所生的是有行（异熟心）。然而，《摄阿毗达摩义论》的作者则依近缘而说：当它们在结生(paṭisandhi)时，或在前世临死时，取亲属等以种种加行(payoga)所呈现的业等为所缘而生起时，被称为有行；无有此等加行，仅依业力自行呈现而取之为所缘生起时，被称为无行。在作为彼所缘时，随无行速行之后者，名为无行；随有行速行之后者，名为有行。于此，“vi”一词亦有总括之义。由此，它总括了它们由于六所缘、下中上三品、以及时、处、相续等而有的多种差别。然而，因为此等（大异熟心）不依布施等方式、身业等方式生起，亦不以欲等为首而生起，所以它们不能通过福业事与诸增上而增长。 [๔๑] วิภาวนิยํ ปน [41] 然而，应予阐明。 อิมานิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนาภาวโต กมฺมทฺวาร วเสน น ปวตฺตนฺติ. อวิปากสภาวโตจ กมฺมวเสน นปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. 此等（心）因不产生表色(viññatti)，故不依业门(kammadvāra)而转起。又因其非异熟(avipāka)的自性，故说不依业而转起。对此应当考察。 เหฏฺฐาหิ กุสเลสุ กมฺมตฺติกวเสเนว วฑฺฒนํ วุตฺตํ. นปน วิสุํ กมฺมทฺวารวเสน. กมฺมตฺติกญฺจนาม ติวิธ กมฺมทฺวาร วเสเนว สิทฺธนฺติ. นนุ อฏฺฐกถายํ โยหิ กามาวจรกุสเลสุ กมฺมทฺวาร กมฺมปถ ปุญฺญกฺริยาวตฺถุเภโท วุตฺโต. โส อิธ นตฺถิ. กสฺมา. อวิญฺญตฺติชนกโต อวิปาก ธมฺมโต ตถา อปฺปวตฺติยาจาติ วุตฺตนฺติ. สจฺจํ. ตตฺถ ปน อวิญฺญตฺติชนกโต กมฺมทฺวาร เภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอวํ เภทสฺส อภาวํ วทติ. อวิปากธมฺมโต กมฺมปถเภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน ทสวิธสฺส กมฺมปถเภทสฺส อภาวํ วทติ. อิธปน กุสเลสุปิ กมฺมปถเภทํ อคฺคเหตฺวา ติวิธกมฺมทฺวาร เภทภินฺนํ กมฺมตฺติกเมว คหิตํ. ตญฺจ วิญฺญตฺติ สมุฏฺฐาปนา ภาวโต ติวิธกมฺมทฺวารวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิมินาว สิทฺธํ. ยทิจ เหฏฺฐา กุสเลสุปิ ทสวิธกมฺมปถเภทวเสน วิสุํ วฑฺฒนํ วุตฺตํ สิยา. เอวํสติ อิธปิ อวิปากสภาวโต กมฺมปถวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิทํ วตฺตพฺพเมวาติ. 在之前的善法中，其阐述仅依业三法组而说，并非单独依业门。而所谓的业三法组，正是由三种业门所成就。有人问：“义注中不是说了欲界善法中业门、业道、福业事(puññakriyāvatthu)的差别吗？为何此处没有？”（答：）“因不产生无表色(aviññatti)，是非异熟法，且不如是转起，故未说。”诚然。于此，“因不产生无表色，故此处无业门之别”，此言意指没有身业、语业、意业之别。“因是非异熟法，故此处无业道之别”，此言意指没有十种业道之别。然而此处，即便在善法中，亦不取业道之别，仅取由三种业门之别所区分的业三法组。而此，因不产生表色，不依三种业门而转起，此点已由前述成立。并且，若在之前的善法中，曾依十种业道之别而有单独的阐述，那么此处也理应说：“因其非异熟的自性，故不依业道而转起”。 ๔๕. มหากฺริยจิตฺเตสุปิ มหาวิปาเกสุวิย อารมฺมณ วเสเนว เวเทนาเภโท อุปริ สยเมว วกฺขติ. ญาณสมฺปยุตฺต, วิปฺปยุตฺต, อสงฺขาริก, สสงฺขาริกเภโทปน ยถารหํ กุสเลสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. 45. 在大作用心中，也如大异熟心，感受的差别仅依所缘而定，这点在后面会自行说明。至于与智相应、不相应、无行、有行的差别，应当按照适合的方式，依照在善心中所说之理来理解。 [๔๒] วิภาวนิยํ ปน [42] 然而，应予阐明。 ตถา อวิจาเรตฺวา กฺริยจิตฺตานํปิ กุสเล วุตฺตนเยน ยถารหํ โสมนสฺส สหคตาทิตา เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. 同样，不经审察，有说对于作用心亦应如在善心中所说之理，如其所应地了知其喜俱生等。此说不合理。 อิจฺเจวํ สพฺพถาปีติ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สเหตุก กามาวจร กุสล วิปาก กฺริย จิตฺตานีติ เอตฺถ สเหตุ กคฺคหณํ กุสล สทฺท สมฺพนฺเธ ภูตกถน วิเสสนํ. เตเนวหิ ตํ กุสลจิตฺตานํ จูฬนิคเมน คหิตํ. วิปาก กฺริย สทฺทสมฺพนฺเธปน พฺยวจฺเฉทกวิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ. “如是于所有方面”(Iccevaṃ sabbathāpi)等词之义，已如前说。在“有因欲界善、异熟、作用心”中，“有因”的采用，当其与“善”字关联时，是描述性的限定词。因此，它被善心的小结所含摄。然而，当其与“异熟”、“作用”二词关联时，则应被视为区分性的限定词。 [๔๓] วิภาวนิยํ ปน [43] 然而，应予阐明。 สกฺขรกถลิกํปิ [Pg.55] มจฺฉคุมฺพํปิ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตีติ สุตฺตปเท วิย อิธ ยถาลาภ โยชนาติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ. ตตฺถหิ สกฺขรกถลิกํนาม นจรตีติ ยุตฺตํ. อิธปน กุสลํ สเหตุกํ นโหตีติ นยุตฺตเมตนฺติ. 如经句中说“见糖块、鱼群、站立者、行走者”，此处应随所得而配合，有如是说。但这并不恰当。因为在那里，“糖块”是不动的，这才是合理的。但在这里，说“善法不是有因的”，这种配合是不合理的。 ๔๖. สงฺคหคาถายํ เวทนา ญาณ สงฺขาร เภเทนาติ เวทนาเภเทน, ญาณเภเทน, สงฺขารเภเทนจ. ตตฺถ เวทนา เภเทนาติ เวทนาเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทน, ญาณเภเทนาติ ญาณโยคา โยคสิทฺเธนจิตฺตเภเทน. สงฺขารเภเทนาติ สงฺขาเรน วินา สหจ ปวตฺตปจฺจยคณเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทนาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ สมาสปทานํ สามตฺถิยํ, ยทิทํ สุวิญฺญาตานํ นานาปฺปการานํ ปทตฺถานํ อปฺปเกน พฺยญฺชเนน ทีปนสมตฺถตาติ. 46. 在摄颂中“依受、智、行之别”，意即依受之别、依智之别、以及依行之别。其中，“依受之别”，意指依受之别而成之心之差别；“依智之别”，意指依与智相应、不相应而成之心之差别；“依行之别”，意指依无行与有行，即依生起之缘组的差别而成之心之差别。此即其义。这正是复合词(samāsapada)的能力，即能以少量文句阐明多种易解词义。 [๔๔] เอเตน วิภาวนิยํ [44] 由此应予阐明。 สยํ อภินฺนานํ ญาณสงฺขารานํ เภทวจเน จิตฺตสฺส เภทกร ภาเว จ โจทนาย อโนกาสตา สาธิตา โหตีติ. 由此，对于“宣说本身无别的智与行之差别”以及“心能造成差别”的责难，其无立足之处已获证实。 ตตฺรายํ โยชนา. สเหตุ กามาวจร ปุญฺญปากกฺริยา เวทนาญาณสงฺขารเภเทน ยถากฺกมํ ฉจ ทฺวาทสจ จตุวีสติ จ มตาติ. เอตฺถจ – 此处解释如下：有因欲界善、异熟、作用心，依受、智、行之差别，依次被认为是六种、十二种和二十四种。在此之中—— เวทนาญาณสงฺขาร, เภเทเนตานิ อฏฺฐธา; ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, จตุวีสติวิธา มกา ติปิ. 依受、智、行之差别，此等有八种；依善、异熟、作用之差别，（它们）被认为是二十四种。 วตฺตพฺพา. เอวญฺหิ สติ อตฺถคติจ วิสทา โหติ. อุปริ วกฺข, มานาหิจ สงฺคหคาถาหิ สทฺธึ สเมตีติ. 应当这样说。因为这样，义理的脉络才会清晰，并且也与后面将要说到的摄颂相符。 ๔๗. กาเมติอาทิ สพฺเพสํ กามจิตฺตานํ สงฺคหคาถา. ตตฺถ กาเม กามภูมิยํ ปากานิ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ วิปากจิตฺตานิ เตวีส. ปุญฺญาปุญฺญานิ กุสลากุสลจิตฺตานิจ วีสติ. กฺริยาจ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ กฺริยจิตฺตานิ [Pg.56] ปน เอกาทส โหนฺติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ จตุปฺปญฺญาส โหนฺตีติ โยชนา. สพฺพถาติ เจตฺถ วิสทฺโท ลุตฺต นิทฺทิฏฺโฐ. ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาสเอว. วิภงฺเค วิภตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาส เอวาติอาทินา ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยวาติ. 47. “欲”等是总摄一切欲界心的偈颂。其中，在欲界中，依有因和无因来区分，一切异熟心共有二十三种；善与不善心共有二十种；依有因和无因来区分，一切作用心则有十一种。这样，总计共有五十四种心，应当这样理解。在此“总计”(sabbathā)一词中，“vi”音被指出是省略的。如《法聚论》(Dhammasaṅgaṇi)中所说，从一切方面来说都是五十四种。如同在《分别部》(Vibhaṅga)中以分别的方式所说，从一切方面来说都是五十四种等等，其义已于前述及。 [๔๕] เอเตน วิภาวนิยํ [45] 由此应予阐明。 อิธ วุตฺตานํ กุสลาทีนํ อนฺโตคธเภทวเสน ตสฺส อตฺถวิภาวนา ปฏิสิทฺธา โหติ. 此处所说的善等，若以包含内在差别的方式来阐明其义，则被禁止。 [๔๖] ยญฺจ วิภาวนิยํ [46] 应当阐明之处 กาเม ภเวติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพํ. 所谓“欲界有”的说法，也应该加以考察。 ภวสทฺโท หิ กุสลากุสลกมฺเมสุ กมฺมนิพฺพตฺเตสุจ วิปาก กฏตฺตารูเปสุ วตฺตมาโน อภิธมฺเม ทิฏฺโฐ. น ตทญฺเญสุ นามรูปธมฺเมสูถิ. ภูมิปริยาโยจ อิธ กามสทฺโท. ภูมีติจ สโหกาโส อินฺทฺริยา นินฺทฺริยพทฺธธมฺมสมูโห วุจฺจตีติ กาเม กามภูมิยนฺติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภโวติวา ภูมิเอว วุจฺจติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตา สงฺขาราจาติ กตฺวา. เอสนโย ปรตฺถปีติ. “有”(bhava)一词，在善不善业、业所生的异熟以及业生色法中出现，这在阿毗达摩(abhidhamma)中可以见到。它不在其他的名色法中。在此处，“欲”一词是“地”的同义词。而“地”(bhūmi)是指连同其处所，即与诸根及非根相联系的诸法之集合，因此，“在欲中”即是“在欲地中”，此义应当了知。或者说，依经教之说，“有”即是“地”，因为众生与诸行在此中存在(bhavanti)。此理亦适用于他处。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》义注 จตุตฺถวณฺณนาย กามจิตฺตสฺส 欲界心之第四释义 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 释义终。 ๔๘. เอวํ กามจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสนฺโต วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตนฺติอาทิมาห. วิตกฺโกจ วิจาโรจ ปีติจ สุขญฺจ เอกคฺคตาจาติ ทฺวนฺโท. ตาหิ สหิตนฺติ สมาโส. วิตกฺกวิจารปีติสุเข กคฺคตา สงฺขาเตนสมุทิเตนปถมชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํกุสลจิตฺตํ ปถมชฺฌานกุสลจิตฺตํ. ตตฺถ เกนฏฺเฐนปถมํ, เกนฏฺเฐนจ ฌานนฺติ. อาทิโต ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา ปถมํ. กสิณาทิกสฺส อารมฺมณสฺส อนิจฺจาทิลกฺขณสฺสจ อุปนิชฺฌายนโต ปจฺจนีกธมฺมานญฺจ ฌาปนโต ทยฺหนโต [Pg.57] ฌานํ. อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ เอกคฺคตาเอว สาติ สยยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สาหิ เอกตฺตารมฺมณสงฺขาโต เอโก อคฺโคโกฏิโกฏฺฐาโสวา อสฺสาติ อตฺเถน เอกคฺคสงฺขาตสฺส จิตฺตสฺส ตถาปวตฺตเน อาธิปจฺจคุณโยเคน เอกคฺคตาติ จ วุจฺจติ. สาเยว จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ วิกฺขิปิตุํ อทตฺวา เอกสฺมึ เยวารมฺมเณ ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีภาเวน สมฺมาจ อาธิยติ ถเปติ. อินฺทฺริยานญฺจ สมภาวํ กตฺวา ตตฺเถว ลีนุทฺธจฺจาภาวาปาทเนน สมญฺจ อาธิยติ ถเปตีติ อตฺเถน สมาธีติจ วุจฺจติ. สาเยวจ ปาฬิยํ อวิกฺเขโป อวิสาหาโร สณฺฐิติ อวฏฺฐิตีติ นิทฺทิฏฺฐาติ. วิตกฺกาทโยปิ ปน ตสฺสา สาติสยํ อุปการกตฺตา ฌานนฺเตว วุตฺตา. ตถา หิ วิตกฺโก ตาว จิตฺตํ ถินมิทฺธวเสน โอสกฺกิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณาภิมุขเมว กโรติ. อารมฺมณาภินิโรปน ลกฺขโณหิ วิตกฺโก. ถิน มิทฺธนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. วิจาโรจ นํ วิจิกิจฺฉาวเสน สํสปฺปิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณานุพนฺธเมว กโรติ. อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ หิ วิจาโร ปญฺญาปกติโก. วิจิกิจฺฉานีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. ปีติจ จิตฺตํ พฺยาปาทวเสน อุกฺกณฺฐิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ปริตุฏฺฐเมว กโรติ. อารมฺมณสํปิ ยายนลกฺขณา หิ ปีติ. พฺยาปาทนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขาติ. ตถา สุขญฺจ นํ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจวเสน อวูปสมิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ลทฺธสาตํ อุปพฺรูหิตํ กโรติ. สากลกฺขณญฺหิ สุขํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขนฺติ. 48. 如此展示欲界心之摄后，今依次展示色界心之摄，说“与寻、伺、喜、乐、一境性相应”等。寻、伺、喜、乐与一境性，是为双合语(dvanda)。“与之相应”(tāhi sahitaṃ)，是为总合语(samāsa)。与由寻、伺、喜、乐、一境性所组成的初禅相应的善心，即是初禅善心。于此，以何义为“初”？又以何义为“禅”？因其最初应被修习，故为“初”。因其审察遍处(kasiṇa)等所缘及无常等相，且能烧尽敌对法，故为“禅”(jhāna)。于此二义中，当知一境性最为相应。此一境性，因其所缘为一，故为“一”(eka)；因其为最胜部分，故为“顶”(agga)。具此含义，于名为“一境”的心如此运作时，因其主导之德，故被称为“一境性”(ekaggatā)。正是它不令心散乱于诸所缘，而仅于一所缘上，因敌对法远离而善安置。并且，它使诸根平衡，于彼处达成无昏沉与掉举而平等安置，是故亦被称为“定”(samādhi)。正是它在圣典中被指为“不散乱”(avikkhepa)、“不散漫”(avisāhāra)、“安住”(saṇṭhiti)、“稳固”(avaṭṭhiti)。此外，寻等亦因对一境性有卓越助益，故亦被称为“禅”。诚然，寻不令心因昏沉睡眠而退缩，使其坚定地朝向所缘。投入所缘是寻之相，是昏沉睡眠盖的直接对治。伺不令心因疑惑而动摇，使其坚定地持续于所缘。持续审查所缘是伺之相，由慧所作，是疑盖的直接对治。喜不令心因嗔恚而厌烦，使其对所缘感到满足。令所缘愉悦是喜之相，是嗔恚盖的直接对治。同样，乐不令心因掉举、追悔而不得寂静，使其于所缘上所得之乐得以增长。适悦是乐之相，是掉举、追悔盖的直接对治。 อุเปกฺขาจ สนฺตสภาวตฺตา สุเขเอว สงฺคหิตาติ. เอวํ กโรนฺตาจ เต ธมฺมา ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส จิตฺตสฺส สุฏฺฐุ เอกคฺคภาวตฺถายจ โหนฺติ. เอกคฺคภาโวติจ เอกคฺคตาเยว. สาจ เอกคฺคตา เตหิ ธมฺเมหิ ตถา อนุคฺคหิตา สุฏฺฐุ พลวตี หุตฺวา สยํ กามจฺฉนฺทวเสน นานารมฺมเณสุ จิตฺตวิธาวนํ นีวาเรตฺวา กสิณนิมิตฺตาทิเก ตสฺมึ อารมฺมเณ นิจฺจลํ ฐตฺวา ตํอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ตสฺมา เต สพฺเพปิ ธมฺมา อุปนิชฺฌายนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เตสุจ ตถา ปวตฺตมาเนสุ [Pg.58] ตปฺปจฺจนีกา นีวรณธมฺมา โอกาสํ อลภิตฺวา มนสฺมึปิ ปริยุฏฺฐิตุํ นสกฺโกนฺติ. ฌาปิตานาม โหนฺติ. ตสฺมา เต ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ฌาน มคฺค สมฺโพธิสงฺขาเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ธมฺมสามคฺคี ปธานํ โหติ. องฺคานํ สมคฺคภาเวเอว อปฺปนาปตฺติวเสน อุปนิชฺฌาย นาทิ กิจฺจสํสิทฺธิโต. ยสฺมาจ เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน วิสุํวิสุํ อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลปฺปวตฺติ สงฺขาตํ เอกเมว อุปนิชฺฌานกิจฺจํ สาเธนฺติ. ตสฺมา รถงฺคานํ สมุทาเยเอว รถโวหาโรวิย เตสํ สมุทาเยเอว ฌาน โวหาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. อปเรปน ปญฺจนฺนํปิ เตสํ อารมฺมณาภินิโรปนาทีนิ ยถาสกํ กิจฺจานิเยว วิสุํ วิสุํ อุปนิชฺฌานกิจฺจานินาม โหนฺตีติ ปฏฺฐาเน ฌานปจฺจยํ ปตฺวา สพฺเพเปเต วิสุํ วิสุํ ฌานปจฺจยํ สาเธนฺติเยว. ตสฺมา เต วิสุํ วิสุํปิ ฌานานิเยว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ยถาจ ปญฺจงฺคิกํ สีลํ ทสงฺคิกํ สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจสมุทิตาทีนิ เตสํ สีลานํ ปญฺจงฺคิกา ทินามลาภสฺเสว การณานิ โหนฺติ. น สีลภาวสฺส. น หิ ปาณาติปาตา เวรมณาทิกํ เอกํปิ สมานํ สีลํนาม น โหตีติ. เอวเมวํ อิธปิ ปญฺจสมุทิตาทีนิ ปญฺจงฺคิกาทิ ภาวสฺเสว ปถมชฺฌานาทิ ภาวสฺเสวจ การณานิ. นปน ฌานภาวสฺสาติ นสกฺกา วิญฺญาตุํ. อิตรถา ฌานปจฺจเย ฌานงฺคานิ ปจฺจนิยานิเยว สิยุนฺติปิ วทนฺติ. เอตฺตาวตา สติปิ อิมสฺส จิตฺตสฺส ผสฺสาทีหิปิ สหิตภาเว เตสํ ตถาวิธกิจฺจวิเสสาภาวา อิธ อคฺคหณนฺติปิ สิทฺธํ นโหตีติ. วิจารปีติสุเขกคฺคตา สงฺขาเตน ทุตียชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ ทุตียชฺฌาน กุสลจิตฺตํ, เอวํ เสเสสุปิ. 舍(upekkhā)因其寂静之自性，故摄于乐中。当此等法如是作用时，有助于心于所缘上达成卓越的一境性。所谓一境之有，即是一境性。而此一境性受此等法如是资助，变得极为强大，能自行防止心因欲贪(kāmacchanda)而于诸所缘上奔逸，并安住于遍处(kasiṇa)相等所缘上不动，继而趋近、审察、观察该所缘。是故，所有此等法亦因有审察之义而被说为“禅”。并且，当它们如是运作时，与它们对立的诸盖法不得其机，于心中亦不能生起，可说被烧尽了。是故，此等法亦因有烧尽敌对法之义而被说为“禅”。虽然如此，于禅、道、菩提(sambodhi)此三处，诸法和合为主，因唯有于诸支和合时，审察等作用才能通过证得安止(appanā)而成就。并且，因为此等法虽如前述各行其事，然共同成就令心于所缘上不动摇地运作此一审察作用，故当知：犹如“车”之名说，乃指车轮等部件之集合，“禅”之名说，亦指此等法之集合。然而，另有师言：此五法各自之作用，如投入所缘等，其本身即是审察作用。于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，就禅缘(jhānapaccaya)而言，所有此等法皆各自成就禅缘。是故，可说它们各自亦是禅。犹如于“五支戒”、“十支戒”中，五法等之集合仅是彼等戒获得“五支”等名称之因，而非戒之体性之因，盖不杀生等，纵使仅有一项，亦名为戒。然不可作如是解：“于此，五法等之集合亦仅是成为五支等状态及初禅等状态之因，而非成为禅之体性之因。”有人言：“否则，于禅缘中，诸禅支即成敌对。”由此可知，虽然此心亦与触(phassa)等相应，然因彼等无如是特殊作用，故此处不取。与由伺、喜、乐、一境性所组成的第二禅相应的善心，即是第二禅善心。其余亦如是。 ๔๙. เอตฺถ สิยา. เกนปน อิเมสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ. ปุคฺคลชฺฌาสเยน กโตติ. โยหิ วิตกฺกสหาโย หุตฺวา ปญฺจงฺคิกํ ปถมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ วสีภาวํ กตฺวา ปุนวิตกฺเก นิพฺพินฺทติ. ตสฺส วิตกฺกํ สมติกฺกมิตฺวา อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคนฺตุํ อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา โส [Pg.59] ตเมว ปถมชฺฌานํ ปาทกภาวตฺถาย ทฬฺหํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย เตน อชฺฌาสเยน สเหว ปุนภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ สา ภาวนาสยํ วิตกฺกยุตฺตาปิ เตน อชฺฌาสเยน ปริภาวิตตฺตา วิตกฺกวิราค ภาวนานาม โหติ. ตสฺสา ภาวนาย. พเลน ตํ ฌานํ อุปฺปชฺช มานํ อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ อุปฺปชฺชติ. เสสชฺฌานาธิคเมสุปิ เอเสวนโยติ. เอวํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน เตสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. เอตฺถจ อุตฺตรุตฺตรชฺฌานา ธิคมเน ปาทกภาวตฺถาย ปุริมปุริมชฺฌานสฺส สมาปชฺชนํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อชฺฌาสยพเลนปน อุตฺตรชฺฌานํ อุปฺปชฺชมานํ ปาทกชฺฌานสทิสํ นโหติ. ปาทกชฺฌานโตหิ ปุคฺคลชฺฌาสโยว พลวตโร. เตนาห ภควา อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ โลกุตฺตรจิตฺตํ ปตฺวา อาวิ ภวิสฺสตีติ. 49. 此处或许会有疑问：这些禅的禅支差异是如何造成的呢？是因个人(puggala)的意乐(ajjhāsaya)所造成的。例如，某人一开始与寻相伴，生起了具有五支的初禅，并且在其中达到自在(vasībhāva)，之后又对寻感到厌倦。此人想要超越寻，其意乐便安住于证得无寻而具有四支的禅。那时，他为了作为基础，稳固地进入初禅，出定后就顺应着这种意乐继续修习，从而证得无寻的四支禅。此处的修习虽然仍与寻相应，但因被此意乐所熏习，故称为“离寻修习”(vitakkavirāgabhāvanā)。凭借此修习之力，当那个禅生起时，便生起为无寻的四支禅。证得其余的禅也是同样的道理。由此当知，这些禅的禅支差异是因个人的意乐所造成的。此外，在证得更高层次的禅时，必须为了作为基础而进入前面的禅。如义注(aṭṭhakathā)中所说：“越是下等的禅修得纯熟，就越是上等禅的基础。”然而，凭借意乐的力量，当更高的禅生起时，它并不会与作为基础的禅相似。因为比起作为基础的禅，个人的意乐更加有力。因此世尊说：“诸比丘，持戒者因清净故，其心愿得以实现。”这个意义，要到证得出世间心(lokuttaracitta)时才会显现。 ๕๐. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ สงฺขารเภโท นวุตฺโตติ. ปาฬิยเมว อวุตฺตตฺตา. กสฺมาจ โส ปาฬิยํ อวุตฺโตติ. ปฏิปทา เภทวจเนเนว สิทฺธตฺตาติ. ตถาหิ สพฺเพสํปิ โลกิย โลกุตฺตรชฺฌานานํ สุขปฺปฏิปทภาเว สิทฺเธ อสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ทุกฺขปฺปฏิปทภาเวจ สิทฺเธ เตสํ สสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหตีติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาทสฺสนโต. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐสาลินิยํ - 50. 于此，或有疑问：为何此处未说行之差别？因其于圣典(Pāḷi)中未说。又为何于圣典中未说？因仅说行道(paṭipadā)之差别即已成立。确实，对于一切世间与出世间禅，当乐行道(sukhappaṭipadā)成立时，无行(asaṅkhārika)的状态便已成立；当苦行道(dukkhappaṭipadā)成立时，有行(sasaṅkhārika)的状态亦已成立。此如何得知？从义注可知。如于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说： โย อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. โย กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สุเขน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส สุขาปฏิปทา โหตีติ. 若人于初镇伏烦恼时，以辛苦、有行、有勤、疲劳而镇伏，其行道即是苦行道。若人镇伏烦恼时，以安乐、不疲劳而镇伏，其行道即是乐行道。 ตถา สมฺโมหวิโนทนี วิสุทฺธิมคฺเคสุปีติ. เอตฺถจ ปุพฺพวากฺเย ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐตฺตา ปรวากฺเยปิ สุเข น อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตตฺถ สสงฺขาเรน [Pg.60] สปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยคสหิเตน กามาทีนวทสฺสนาทินา ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถ. เอเตน สพฺเพสํ ทุกฺขปฺปฏิปทชฺฌานานํ สสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหติ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยครหิเตน เตเนว ปจฺจยคเณน. เอเตน สพฺเพสํ สุขปฺปฏิปทชฺฌานานํ อสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหตีติ. ขิปฺปาภิญฺญชฺฌานานํปิหิ ทุกฺขปฺปฏิปทภาเว สติ สสงฺขาริกตาว วิญฺญายติ. ทนฺธภิญฺญชฺฌานานํปิ สุขปฺปฏิปทภาเว สติ อสงฺขาริกตาว วิญฺญายตีติ. ยทิเอวํ ปฏิปทารหิตานํ มคฺค สิทฺธอุปปตฺติสิทฺธชฺฌานานํ กถํ สงฺขารเภโท สิทฺโธติ. เตสํปิ วฬญฺชนกาเล สมาปตฺติปฺปฏิพนฺธกานํ ปจฺจยานํ สนฺนิหิตา สนฺนิหิตวเสน ทุกฺขสุขปฺปฏิปทภาวสมฺภโว โหติเยวาติ. ตตฺถ มคฺคสิทฺธชฺฌานํนาม สุทฺธวิปสฺสนายานิกานํ มคฺคปฺปฏิลาเภน สเหว สิทฺธชฺฌานํ. ตํ ทุวิธํ เหฏฺฐิมมคฺคสิทฺธํ, อรหตฺตมคฺคสิทฺธนฺติ. ตตฺถ มหาสมยสุตฺเต อาคตานํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ฌานํ เหฏฺฐิม มคฺคสิทฺธํ. อานนฺทตฺเถรสฺส ฌานํ อรหตฺตมคฺคสิทฺธํ. ยํปิ อนาคามีนํ อชานนฺตานญฺเญว สตฺเถน หนิตฺวา สหสา มรนฺตานํ อุปฺปนฺนํ. ตํปิ มคฺคสิทฺธคติกํ. โยปน อฏฺฐสมาปตฺติโย ภาเวตฺวา อญฺญตรสฺมึ รูปิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺส ตา สมาปตฺติ โย ตตฺถ ปากติกาเอว โหนฺติ. อิทํ อุปปตฺติสิทฺธนฺติ. เอกสฺมึ ภเวปิ หิ ลทฺธชฺฌานานิ วฬญฺชนกาเล สนฺนิหิตปจฺจยวเสน นานาปฏิปทายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ฌานุปฺปตฺติปฺปฏิปทา รหิตตฺตาวา อสงฺขาริกชฺฌาเนสุ เตสํ สงฺคโห ยุตฺโต สิยาติ. อปิจ, เนตฺติปาฬิยํ สพฺเพสํ โลกิย โลกุตฺตรสมาธีนํ สงฺขารเภโท สรูปโตว นิทฺทิฏฺโฐ. ยถาห-ทฺเว สมาธโย สสงฺขาโร สมาธิ อสงฺขาโร สมาธีติ. อฏฺฐกถายญฺจ สุขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ ทนฺธาภิญฺญขิปฺปาภิญฺญสมาธีนํ อสงฺขารภาโว ทุกฺขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ สสงฺขารภาโวจ วุตฺโตติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํ มหคฺคตโลกุตฺตรชฺฌานจิตฺตานํ อสงฺขาริก สสงฺขาริกวเสน วิสุํ วิสุํ ทุวิธภาโว สิทฺโธ โหติ. ยสฺมาปน อยํ สงฺขารโวหาโร อกุสลานํปิ สาธารโณ. ปฏิปทาโวหาโรปน [Pg.61] วิเสเสน ปฏิปตฺติธมฺเมสฺเวว ปากโฏ. มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมาจ เอกนฺตํ ปฏิปตฺติธมฺมาเอว. ตสฺมา เตสํ เภทํ สงฺขารวเสน อวตฺวา ปฏิปทาวเสเนว ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํปิ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา. 于《痴除》(Sammohavinodanī)与《清净道论》(Visuddhimagga)中亦然。于此，因前文可见“以苦、有行、有勤”，故后文亦当见“以乐、无行、无勤”。其中，“有行、有勤”意为：伴随行与勤，即以观察欲之过患等缘组。以此说一切苦行道禅为有行。“无行、无勤”意为：不伴随行与勤，即以同样彼缘组。以此说一切乐行道禅为无行。于速通达禅，若为苦行道时，当知为有行；于迟通达禅，若为乐行道时，当知为无行。若然，则于无行道之道成就禅与生得禅，其“行”之差别如何成立？于彼等，运用之时，亦因障碍等至之诸缘现前与否，而有成为苦行道或乐行道之可能。其中，道成就禅者，即纯观(suddhavipassanā)行者于证道同时所成就之禅。其有二种：下道成就与阿罗汉道成就。如《大集会经》(Mahāsamayasutta)中五百比丘之禅，为下道成就；阿难长老之禅，为阿罗汉道成就。又如不还者(anāgāmī)不知不觉间，为刀刃所害，猝然命终时所生起者，亦属道成就一类。又若人修习八等至后，生于某色界梵天，彼等至于彼处自然而有，此名生得禅。诚然，于一生中所获诸禅，运用之时，因现前之缘而与种种行道相应。或因无生禅之行道，摄之于无行禅中为宜。再者，于《导论》(Netti)圣典中，一切世间与出世间定之“行”的差别，乃依其自性而直说。如言：“二种定：有行定与无行定。”于义注中说：以乐行道为前行之迟通达与速通达二种定为无行，以苦行道为前行之二种定为有行。至此，一切广大与出世间禅心，各自分为无行与有行二种，此说成立。然此“行”之称谓亦通于不善法，而“行道”之称谓则特显于修行法中。广大与出世间法纯是修行法，是故当知，于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)圣典中，非依行而说其差别，乃依行道而说。此即《胜义灯》(Paramatthadīpanā)于此之疏解。 ๕๑. [๔๗] ยํปน วิภาวนิยํ 51. [47] 然而在《明了义》(Vibhāvanī)中所说： ‘‘สพฺพสฺสปิ ฌานสฺส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา เกวลํ อธิการวเสน อนุปฺปชฺชนโต อสงฺขาริกนฺติปิ. อธิกาเรนจ วินา เกวลํ ปริกมฺมาภิสงฺการวเสเนว อนุปฺปชฺชนโต สสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริกมฺมสงฺขาต.ล. อสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ. 所说：“一切禅那，若无名为‘预备’(parikamma)之前行，则非仅依[宿世]之资格(adhikāra)而生，故不可说为‘无行’；若无[宿世]之资格，亦非仅依预备之前行而生，故亦不可说为‘有行’。”其中，“名为‘预备’的……不可说为‘无行’”此说，首先即不成立。 น หิ ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาโร อิมสฺมึ สงฺขารเภเท สงฺขาโร เอวนาม โหติ. กสฺมา, ฌานุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจย ภูตตฺตา, ตถาหิ โลเก สาสเนจ สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. อนฺตมโส อาโลปภิกฺขาทานมตฺตํปีติ. ยญฺจ จิตฺตํ เยน อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพา ภิสงฺขาเรน วินา น อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺส จิตฺตสฺส ปกติปจฺจยคเณเอวอนฺโต คโธ โหติ. ฌานานิจ โลกิย โลกุตฺตร ภูตานิ สพฺพานิ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพภาคภาวนา ภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนานินาม นตฺถีติ โส เตสํ ปกติปจฺจยคเณสุเอว อนฺโตคโธ โหตีติ. อิตรถา สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อสงฺขาริกํ นามนตฺถีติ อาปชฺชตีติ. 名为预备(parikamma)之前行，于此行(saṅkhāra)之差别中，不名为“行”。何以故？以其为禅那生起之自然缘(pakatipaccaya)故。诚然，于世间及教法中，一切善与不善业，若无与其自身相应之名为预备的前行，则无有生起者，乃至仅施比丘一口食物亦然。若心无与其自身相应之名为预备的前行则不生，彼即摄于此心之自然缘组中。一切世间与出世间禅那，若无与其自身相应之名为预备部分修习(pubbabhāgabhāvanā)的前行，亦无有生起者，故彼亦摄于其自然缘组中。不然，则一切善不善业皆无所谓“无行”(asaṅkhārika)者。 [๔๘] ยญฺจ ตตฺถ [48] 又，彼处所说： อธิกาเรนจ วินา เกวลํ.ล. สสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุนฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว. 所说“若无资格(adhikāra)……亦不可说为有行(sasaṅkhārika)”，此说亦不成立。 น หิ โลกิยชฺฌานานินาม อธิกาเรน วินา นุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺถิ. เกวลํปน ปุพฺเพ สมถกมฺเมสุ กตาธิการสฺส สุขปฺปฏิปทชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. อกตาธิการสฺสปน ทุกฺขปฺปฏิปทชฺฌานนฺติ เอวเมว อฏฺฐกถาสุ [Pg.62] อาคตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ โยจ สมเถ อกตาธิกาโร. ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. กตาธิการสฺสสุขาติ. อปิจ, ปุริมภเว สิทฺธํ อธิการํ คเหตฺวา อิธ สงฺขารเภทวิจารณาปิ นยุตฺตาเอว. กุสลกฺริยชฺฌาเนสุ หิ สนฺนิ หิตปจฺจยวเสเนว ตพฺพิจารณา ยุตฺตาติ. 世间禅那并非无资格(adhikāra)则不生。只是先前于修止(samatha)中已具资格者，生起乐行道禅那；未具资格者，则生起苦行道禅那，义注中如是说。彼处说：“于修止未具资格者，其行道为苦；已具资格者，为乐。”再者，执取前世已成之资格，于此考察行之差别亦不恰当。于善与唯作禅那中，唯依现前之缘而考察，方为恰当。 [๔๙] เอตฺตาวตา [49] 由此 อถวาติอาทิโก ปจฺฉิม วิกปฺโปปิ ปฏิกฺขิตฺโต เอว โหตีติ. 以“或者”(athavā)等开首之后一分别，亦即被驳斥。 ๕๒. เอตฺถ ฌานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส นิมิตฺตุปฺปาทโต ปุพฺพํ ปฏิปทาย เขตฺตํ, ปจฺฉา อภิญฺญาย เขตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺเพ วิรุทฺธปจฺจยานํ สนฺนิหิเตน กิลมนฺตสฺส สโต ปฏิปชฺชนฺตสฺส ภาวนา ปฏิปทา ทุกฺขานาม โหติ. อกิลมนฺตสฺส สุขา. ปจฺฉาจ ทนฺธํ อปฺปนํ ปตฺตสฺส ภาวนาภิญฺญา ทนฺธาภิญฺญานาม โหติ. ขิปฺปํ ปตฺตสฺส ขิปฺปาภิญฺญานาม. ตตฺถ ปุพฺเพ ทุกฺขา ปฏิปทา ปจฺฉา ทนฺธํวา ขิปฺปํวา อุปฺปนฺนํ ฌานํ ทุกฺขปฺปฏิปทํนาม กโรติ. สุขาปน สุขปฺปฏิปทํนาม กโรตีติ. ทุตียชฺฌานาทีสุปน ปุริมชฺฌาเน นิกนฺติ วิกฺขมฺภนสฺส ทุกฺขสุขตาวเสน ปฏิปทาเภโท เวทิตพฺโพ. โยปน เอตรหิ คหฏฺโฐวา ปพฺพชิโตวา ปุพฺพภเว อกตาธิกาโรปิ อนฺตรายิกธมฺมมุตฺโต กลฺยาณปฏิปตฺติยํ ฐิโต ฉินฺนปลิโพโธ ปหิตตฺโต ฌานํ ภาเวติ. ตสฺส ฌานภาวนา นสมฺปชฺชตีติ นตฺถีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ. [กุสลชฺฌานํ] 52. 在此，对于修习禅那者而言，在相(nimitta)生起之前是行道(paṭipadā)的领域，之后是通达(abhiññā)的领域。在此，先前因遭遇逆缘而疲倦者，他有念地行道，其修习行道称为苦行道；不疲倦者则为乐行道。之后，缓慢证得安止(appanā)者，其修习通达称为迟通达(dandhābhiññā)；快速证得者，称为速通达(khippābhiññā)。在此，先前是苦行道，则之后生起缓慢或快速的禅那，都造成苦行道；若先前是乐行道，则造成乐行道。然而，在第二禅等禅那中，应通过抑制对前一禅那的喜贪(nikanti)的难易，来理解行道的差别。如果现在无论是居家者还是出家者，即使过去世未曾积集功德，但已脱离障碍法，安住于善行道，已断除诸障，策励自勤地修习禅那，对于“他的禅那修习不会成功”之说，应当在此得出“绝无此事”的结论。[善禅那] ๕๓. วิปากชฺฌาเน กามกุสลํ อปฺปนํ อปตฺตํ มุทุภูตํ ทุพฺพลํ โหติ. ปริตฺเตสุ นานากิจฺจฏฺฐาเนสุจ หีเนสุปิ อตฺตภาเวสุจ วิปจฺจติ. ตสฺมา ตํ อตฺตนา อสทิสํปิ วิปากํ ชเนติ. มหคฺคตกุสลํปน อปฺปนาปตฺตํ ติกฺขํ พลวํ โหติ. อุฬาเร พฺรหฺมตฺตภาเว ภวงฺคฏฺฐาเนสุเยว วิปจฺจติ. ตสฺมา ตํ สทาปิ อตฺตนา สทิสเมว วิปากํ ชเนติ. เตเนว วิตกฺกวิจารปีติ สุเขกคฺคตา สหิตนฺติอาทินา วิปากํปิ สพฺพโส กุสล สทิสเมว ทสฺเสติ. 53. 在果报禅那的讨论中，欲界善由于未达安止，是柔软而微弱的。它会在微小、各种作用之处以及低劣的个体生存中成熟，因此，它甚至产生与自身不相似的果报。而广大善(mahaggata-kusala)由于已达安止，是敏锐而强大的。它只会在殊胜的梵天身和有分(bhavaṅga)之处成熟，因此它总是产生与自身相似的果报。正因如此，论典以“与寻、伺、喜、乐、一境性俱”等词句来显示，其果报也完全与善相似。 [๕๐] อนนฺตรภเวเยว [Pg.63] ผลทานตฺตา ตํ อตฺตนา สทิสเมว วิปากํ ชเนตีติจ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. [50] 有人说“由于只在紧接着的下一生给予果报，它产生与自身完全相似的果报”，此说不善。 เอวญฺหิ สติ กามกุสลํปิ สตฺตมชวนํ อตฺตนา สทิสวิปาก เมว ชเนยฺยาติ. ยสฺมาจ กุสลเมว นิรนุสยสนฺตาเน ปวตฺตํ กฺริยชฺฌานํ นาม โหติ. ตสฺมา กฺริยจิตฺตํปิ กุสล สทิสเมว ทสฺเสติ. 因为，若果真如此，则欲界善的第七速行(javana)也应产生与自身相似的果报。又因为，只有在无随眠(anusaya)的相续中转起的善才称为唯作禅那(kriyajjhāna)，因此唯作心(kriyacitta)也被显示为与善相似。 ๕๔. ปญฺจธาติอาทิสงฺคหคาถา. ตตฺถ ฌานเภเทนาติ ปถมชฺฌานาทีหิ ปญฺจหิ ฌาเนหิ สมฺปโยคเภเทน. รูปาวจรมานสํ ฌานเภเทน ปญฺจธา โหติ. ปถมชฺฌานิกํ, ทุตียชฺฌานิกํ, ตตียชฺฌานิกํ, จตุตฺถชฺฌานิกํ, ปญฺจมชฺฌานิกนฺติ เอวํ ปญฺจวิธํ โหตีติ อตฺโถ. ตเมว ปุญฺญปากกฺริยาเภเทน ปญฺจทสธา ภเวติ โยชนา. 54. “五种”等摄颂。此处“依禅那差别”是指依初禅等五种禅那的相应差别。色界心依禅那的差别分为五种：初禅心、第二禅心、第三禅心、第四禅心、第五禅心，这样就成了五种，此即其义。而它又依善、果报和唯作的差别，可以成为十五种，应当这样理解。 [๕๑] วิภาวนิยํ ปน [51] 然而，在《辨析》中： ฌานเภเทนาติ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “依禅那差别”是指依禅那支的相应差别，此说不善。 อญฺโญ หิ ฌานเภโท. อญฺโญ ฌานงฺคเภโท. ตตฺถ ปถมํ ฌานํ ทุตียํ ฌานนฺติอาทิฌานเภโท. ปถมชฺฌาเน ปญฺจ องฺคานิ. ทุตียชฺฌาเน จตฺตารีติอาทิ ฌานงฺคเภโท. เตสุ อิธ ฌานเภโทว อธิปฺเปโต. น ฌานงฺคเภโท. จิตฺตญฺหิ ฌานเภเท เนว ปญฺจวิธํ โหติ. นฌานงฺคเภเทน. ฌานเมว ปน ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธนฺติ. 禅那的差别是一回事，禅支的差别是另一回事。在此，初禅、第二禅等是禅那的差别；初禅有五支，第二禅有四支等是禅支的差别。在此，所指的是禅那的差别，而非禅支的差别。因为心是依禅那的差别而有五种，不是依禅支的差别。然而，禅那本身是依禅支的差别而有五种。 [๕๒] ยญฺจ ตตฺถ [52] 以及在那里的说法： ‘‘ปญฺจธาติ ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกํ ปุน ทุวงฺคิกนฺติ ปญฺจวิธํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “‘五种’是指五支、四支、三支、二支，再有二支，这样是五种”的说法，此说也不善。 ฌานเมว หิ ปญฺจงฺคิกาทิ โหติ. น จิตฺตนฺติ. 因为确实是禅那有五支等等，而不是心。 รูปาวจร จิตฺตสฺส ปรมตฺถธีปนา. 色界心的究竟义阐释。 ๕๕. อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ อรูปจิตฺตํ นิทฺทิสนฺโต อากาสานญฺจา ยตนกุสลจิตฺตนฺติอาทิ มาห. ตตฺถ ภุโส กาสติ ทิพฺพตีติ [Pg.64] อากาโส. โส หิ สยํ สรูปโต อนุปลพฺภมาโนปิ จนฺทสูริโยภาสาทีนํ วเสน อติวิชฺโชตมาโนวิย ขายตีติ. นกสฺสติ เฉทน เภทน วเสน น วิเลขียตีติ อกาโส. อกาโสเอว อากาโส ติปิ วทนฺติ. โส ปน อชฏากาโส ปริจฺฉินฺนากาโส กสิณุคฺฆาฏิมากาโส รูปกลาปปริจฺเฉทากาโสติ จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ อิธ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส อธิปฺเปโต. โส หิ อนนฺเตน อชฏากาเสน สห เอกีภูโตวิย โหติ. โยคินาจ อนนฺตภาเวน ผรียติ. ตสฺมา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานนฺโต. นาสฺส อุปฺปาทนฺโตวา วยนฺโตวา ปญฺญายตีติ อนนฺโตติปิ วุตฺตํ. โสเยว อากาสานญฺจํ. สกตฺเถ ยกาเรน สห สิทฺธตฺตา. ยถา ปน เทวานํ อธิฏฺฐานวตฺถุ เทวายตนนฺติ วุจฺจติ. ตถา อิธปิ ตสฺมึ อปฺปนาปตฺตสฺส สสมฺปยุตฺตสฺส ฌานสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐน ตเทว อายตนนฺติปิ วุจฺจติ. อิติ อากาสานญฺจํ อายตนมสฺสาติ อากาสานญฺจายตนํ. จิตฺตเจตสิกราสิ. 55. 现在，依照次第阐述无色界心，他说道：“虚空无边处善心”等。其中，“虚空”(ākāsa)一词，有“光明”之义，因为它本身虽无自性，却因日月等光辉而显得极其明亮。又因其不会被切割、破坏，故称“无碍”(akāso)。也有说“无碍”即是“虚空”。此虚空有四种：固有虚空、有限虚空、遍处除去虚空及色聚间隙虚空。此处所指的是遍处除去虚空。它与无限的固有虚空仿佛融为一体，且被禅修者作为无边之相来遍满。因此，称为“虚空无边”(ākāsānanta)。又因其生灭之边际不可见，故亦称“无边”。此即是“虚空无边”(ākāsānañcaṃ)。譬如诸天的处所称为“天处”(devāyatana)，此处也是如此，因它成为已达安止的禅那及其相应法的所依处，故也称为“处”(āyatana)。如是，“以虚空无边为其处”即构成“虚空无边处”。此即心与心所之聚。 อากาสานญฺจา ยตนนฺติ อากาสานญฺจา ยตนํ สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺต เจต สิกาธมฺมาติ หิ วิภงฺเค วุตฺตํ. “虚空无边处”是指已入虚空无边处定者、生于虚空无边处者，或现法乐住者之心与心所法，如《分别论》(Vibhaṅga)中所说。 อากาสานญฺจายตเน ปวตฺตํ กุสลจิตฺตนฺติ อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ. วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถ วิญฺญาณํนาม อากาสานญฺจายตนจิตฺตเมว. ตํปน สยํ อุปฺปาทาทิ อนฺตวนฺตํปิ อนนฺตสญฺญิเต อากาเส ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. โกฏฺฐาสตฺโถวา อนฺตสทฺโท. อตฺตโน อุปฺปาทาทีสุ โกฏฺฐาเสสุ เอกเทเส อฏฺฐตฺวา สกลสฺส ผรณวเสน ตทารมฺมณาย ภาวนาย ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. อนนฺตสญฺญิเตวา อากาเส ปวตฺตนโต อนนฺตนฺติ เอวํ ตทารมฺมณาย ภาวนาย ปวตฺตตฺตา อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. อนนฺตสญฺญิเตวา อากาเส อตฺตโน ผรณาการ วเสนปิ อนนฺตนฺติ วตฺตุํ ยุชฺชติเยว. อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ [Pg.65] วิญฺญาณานนฺตํ. ตเมว วิญฺญาณญฺจํ นิรุตฺตินเยน, วิญฺญาณญฺจํ อายตนํ อสฺสาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. วิญฺญาณญฺจายตน สงฺขาเต จิตฺตเจตสิกราสิมฺหิ ปวตฺตํ กุสลจิตฺตนฺติสมาโส. 于空无边处(Ākāsānañcāyatana)生起的善心，即是空无边处善心。在识无边处(Viññāṇañcāyatana)中，所谓的识(viññāṇa)即是空无边处心。此心虽然自身有生起等边际，但因为它在被识为无边的空中生起，所以称为无边(ananta)。或者，“边”(anta)字有“部分”(koṭṭhāsa)之义；（心）不安住于自身的生起等部分中的一处，而是以遍满全体的方式，缘彼所缘而修习生起，故称“无边”。或者，因在被识为无边的空中生起，故称“无边”；如是，因缘彼所缘而修习生起，故称“无边”。或者，因在被识为无边的空中，以自身遍满的方式生起，亦可称为“无边”。“无边之识”即“识无边”(viññāṇānantaṃ)。此词依语源学(nirutti)方法变为“viññāṇañcaṃ”；“以识无边为其处”即构成“识无边处”。在名为“识无边处”的心与心所之聚中生起的善心，即是此复合词之义。 วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวาทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวาจิตฺตเจตสิกาธมฺมาติหิ วิภงฺเค วุตฺตํ. “识无边处”是指证得识无边处者、生于识无边处者，或现法乐住者之心与心所法，如《分别论》(Vibhaṅga)中所说。 [๕๓] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ [53] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)和《大疏释》(Mahāṭīkā)中： ‘‘ทุตียา รุปฺป วิญฺญาเณน อญฺจิตพฺพํ ปาปุณิตพฺพนฺติ วิญฺญาณญฺจ’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ ปาฬิยา น สเมติ. “‘因其（空无边处识）当为第二无色定识所趋向、所达到，故名“识（无边）”’，亦有此说。此说与圣典不符。 อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตเทว วิญฺญาณํ ญาเณน ผุฏฺฐํ มนสิกโรติ, อนนฺตํ ผรติ. เตน วุจฺจติ อนนฺตํ วิญฺญาณนฺตีติหิ วุตฺตํ. เอเตน จ ตํวิญฺญาณํ เอกนฺเตน อนนฺตวิเสสนยุตฺตํ โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตเมว อากาสนฺติปิ ปาโฐ. อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจนนฺติ อตฺถโต เอกํ อปฺปมตฺตกสฺส นามํ. นตฺถิ กิญฺจนํ อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตํปิ อวสิฏฺฐํ อสฺส ปถมา รุปฺปวิญฺญาณสฺสาติ อกิญฺจนํ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ. ปถมารุปฺปวิญฺญาณาภาโว. โส หิ นตฺถิ กิญฺจีติ มนสิการ วเสน ตํนามํ ลภตีติ. อากิญฺจญฺญํ อายตนมสฺสาติอาทิ วุตฺตนยเมว. เนวสญฺญา นาสญฺญายตนนฺติ เอตฺถ โอฬาริก สญฺญํ สนฺธาย เนวตฺถิ สญฺญา อสฺสาติ เนวสญฺญํ. สุขุมสญฺญํ สนฺธาย นจ นตฺถิ สญฺญา อสฺสาติ นาสญฺญํ, เนวสญฺญญฺจ ตํ นาสญฺญญฺจาติ เนวสญฺญา นาสญฺญํ มชฺเฌ ทีฆํ กตฺวา, จิตฺต เจตสิกราสิเอว. ตเมว โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนนฺติ เนวสญฺญา นาสญฺญายตนํ. ตสฺมึ ปวตฺตํ กุสล จิตฺตนฺติ สมาโส. อถวา. สญฺญาเยว ปฏุสญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต เนวสญฺญาจ โหติ. สงฺขาราวเสส สุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา อสญฺญาจ นโหตีติ กตฺวา เนวสญฺญานา สญฺญานาม, สาเยว อายตนํ, เตนจ สมฺปยุตฺตํ กุสล จิตฺตนฺติ สมาโส. เอตฺถจ ยสฺมา อาทิโต ปฏฺฐาย โอฬาริเก นีวรณธมฺเม [Pg.66] วิตกฺกาทิเกจ ปชหิตฺวา เสสธมฺเมจ ภาวนา พเลน อุปรุปริ สุขุมภาวํ ปาเปตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชนฺตา สุขุมฏฺเฐน โลกิยธมฺเมสุ มุทฺธภูตํ อิมํ สมาปตฺตึ ปาปุณนฺติ. ตสฺมา อิธ จิตฺตํปิ เนวจิตฺตนาจิตฺตเมว โหติ. ผสฺโสปิ เนว ผสฺสนาผสฺโสเอว โหติ, ตถา เวทนาทโยปีติ. ตสฺมา อิธสญฺญาคฺคหณํ เทสนาสีสมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปาเกสุ วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถ วิญฺญาณนฺติ ปถมารุปฺปกุสล วิญฺญาณเมว. ตญฺจ อตีตานนฺตรภเว ปวตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อกิญฺจน ภาโวจ ตสฺเสว นตฺถิ ภาโวติ. กฺริยจิตฺเตสุ ปน วิญฺญาณํ นาม กุสลภูตํ กฺริยภูตญฺจ ทุวิธํ ปถมารุปฺปวิญฺญาณํ เวทิตพฺพํ. อกิญฺจนภาโวจ ตสฺเสว ทุวิธสฺส วิญฺญาณสฺส อภาโว เยวาติ. “识无边”(Anantaṃ viññāṇaṃ)者，谓以智触及彼识而作意，作为无边而遍满。是故说为“识无边”。由此可知，彼识完全具有“无边”之特质。亦有“彼即是空”(tameva ākāsaṃ)之读法。于无所有处(Ākiñcaññāyatana)中，“所有”(kiñcana)一词，义为“微少”(appamattaka)。于第一无色识，无有任何微少之物，乃至刹那坏灭亦无残余，故为“无所有”(akiñcana)。无所有之状态，即无所有性(ākiñcañña)，亦即第一无色识之不存在。实因此心以“无所有”而作意，故得其名。“无所有性为其处”等，如前已说。于非想非非想处(Nevasaññānāsaññāyatana)中，就粗想而言，因“非有想”，故为“非想”(nevasaññā)；就细想而言，因“亦非无想”，故为“非非想”(nāsaññā)。“非想”与“非非想”合为“非想非非想”，此仅心与心所之聚合。于修行者，彼聚合为种种殊胜之安住处，故为“处”，是故名为“非想非非想处”。“于彼处生起之善心”，此为复合词之释。又，想本身因无明利之想的作用，故为“非想”；又因以行蕴残余之微细状态而存在，故非“无想”。是故名为“非想非非想”。彼本身即是“处”，“与彼相应之善心”，此为复合词之释。复次，于此，行者自始即舍离寻(vitakka)等粗显之盖(nīvaraṇa)法，以修习之力，令其余诸法展转趋于微细，如是次第修习，证得此定(samāpatti)，此定于微细之境，为世间法之顶峰。是故，此处之心亦为非心非非心，触亦为非触非非触，受等亦然。是故当知，此处取“想”一词，仅为教说之标目而已。于诸异熟心中，就识无边处而言，此中之“识”即是第一无色善识，且当知此识生于紧邻之前世。而“无所有性”即彼识之不存在。复次，于诸唯作心中，当知“识”乃指善与唯作二种第一无色识。而“无所有性”即彼二种识之不存在。 ๕๖. สงฺคหคาถายํ อารมฺมณปฺปเภเทนาติ อาลมฺพิ ตพฺพานํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีนํ จตุนฺนํ อารมฺมณานํ ปเภเทน. ทุวิธํหิ อิธ อารมฺมณจตุกฺกํ, อติมิกฺกตพฺพ จตุกฺกํ, อาลมฺพิ ตพฺพ จตุกฺกญฺจ. ตตฺถ ปถมารุปฺเป รูปปญฺจมชฺฌานสฺส อารมฺมณ ภูตํ. กสิณนิมิตฺตํ อติกฺกมิ ตพฺพํนาม. ตํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺธํ อากาสํ อาลมฺพิตพฺพํ นาม. ทุตียารุปฺเป ปถมารุปฺปสฺส อารมฺมณภูตํ อากาสํ อติกฺกมิตพฺพํนาม. ปถมารุปฺปวิญฺญาณํ อาลมฺพิ ตพฺพํนาม. ตตียารุปฺเป ตํปถมารุปฺปวิญฺญาณํ อติกฺกมิตพฺพํนาม. ตสฺส นตฺถิภาโว อาลมฺพิตพฺพํนาม. จตุตฺถารุปฺเป โส นตฺถิ ภาโว อติกฺกมิตพฺพํ นาม. ตตียารุปฺปวิญฺญาณํ อาลมฺพิ ตพฺพํ นามาติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อิมํ อารุปฺปมานสํ จตุนฺนํ อติกฺกมิ ตพฺพานํปิ เภเทน จตุพฺพิธํ โหติ, ตถาปิ อากาสานญฺจาย ตนนฺติอาทินา อิธ อาลมฺพิตพฺพานญฺเญว สรูปโต คหิตตฺตา เตสํ เภเทน อิมสฺส เภโท ปากโฏติ ทฏฺฐพฺพํ. อารุปฺปมานสํ อาลมฺพณปฺปเภเทน จตุธา ฐิตํ. ตเทว ปุญฺญปาก กฺริยเภเทน ทฺวาทสธา ฐิตนฺติ โยชนา. 56. 于摄颂中，“依所缘差别”者，谓依作为所缘(ālambitabba)之空等四法之差别，此空乃由移开遍处而得。此处实有二种四法所缘：应超越之四法(atikkamitabba catukka)与应作为所缘之四法(ālambitabba catukka)。其中，于第一无色定中，作为色界第五禅所缘之遍处相，名为“应超越者”；移开彼相而得之空，名为“应作为所缘者”。于第二无色定中，作为第一无色定所缘之空，名为“应超越者”；第一无色识，名为“应作为所缘者”。于第三无色定中，彼第一无色识，名为“应超越者”；其不存在，名为“应作为所缘者”。于第四无色定中，彼不存在，名为“应超越者”；第三无色识，名为“应作为所缘者”。于此，此无色心虽亦可依四种应超越者之差别而分为四种，然因此处是以“空无边处”等名，依所缘本身之自性而取，故当知此心之差别，乃依彼等所缘之差别而彰显。无色心依所缘之差别而建立为四种；彼复依善(puñña)、异熟(pāka)、唯作(kiriya)之差别而建立为十二种，应如是结合。 อรูปจิตฺตสฺส ปรมตฺถทีปนา. 无色心之胜义阐明。 ๕๗. อิทานิ [Pg.67] ยถานุปฺปตฺตํ โลกุตฺตร จิตฺตํ ทสฺเสนฺโต โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวติ สนฺทติ อนิวตฺตคมนวเสน ปวตฺตตีติ โสโต, คงฺคาทีสุ ชลปฺปวาโห. โสหิ ปภวโต ปฏฺฐาย ยาวมหาสมุทฺทา อนฺตรา อนิวตฺต มาโน สวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ. โสโตวิยาติ โสโต. อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค, ยถาห-โยโข อาวุโส อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ. ล. สมฺมาสมาธิ. อยํ วุจฺจตาวุโส โสโตติ. อยํปิหิ ยทา อุปฺปชฺชติ. ตโต ปฏฺฐาย อานุภาวผรณวเสน ยาวอนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา อนฺตรา อนิวตฺตมาโนเยว หุตฺวา สวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ. ยถาห - 57. 今为次第显示出世间心，故说“入流道心”等。于此中，“流”(soto)者，谓流动、流注，以不退转之方式而行进，如恒河(Gaṅgā)等之水流。彼水流自源头始，至于大海，中途不退，恒常流动、流注、运行。如流，故名“流”。此即八支圣道，如是说：“贤友(āvuso)，此即八支圣道，谓：正见……乃至……正定。贤友，此称为流。”此圣道亦然，当其生起，从尔时起，以其威力遍满，直至无余依涅槃界，中途实不退转而流动、流注、运行。如是说： เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยากาจิ มหานทิโย. เสยฺยถิทํ. คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหี. สพฺพา ตา สมุทฺทนินฺนา โหนฺติ สมุทฺทโปณา สมุทฺทปพฺภารา. เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต พหุลิกโรนฺโต นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพาน ปพฺภาโรติ. “诸比丘，譬如所有大河，即：恒河(Gaṅgā)、亚穆纳(Yamunā)、阿致罗筏底(Aciravatī)、萨拉布(Sarabhū)、摩醯(Mahī)，彼等皆倾向大海、趣向大海、奔向大海。同样地，诸比丘，比丘修习、多修习八支圣道，亦倾向涅槃、趣向涅槃、奔向涅槃。” เอตฺถจ เตน เตน มคฺเคน ปหีนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปคมน วเสน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ อนุกฺกเมน ปริปากคมนวเสนจ อนิวตฺตคมนํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห - 于此，当知其不退转，乃因由各各道所断之诸烦恼不再生起，及信等诸根次第趋于成熟故。如是说： เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ฆโฏ นิกฺกุชฺโช วมเตว อุทกํ. โนปจฺจาวมติ. เอวเมวโข ภิกฺขเว อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต พหุลิกโรนฺโต วมเตว ปาปเก อกุสเล ธมฺเม. โนปจฺจาวมตีติ. ยถาจาห-โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาเณน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส นปุเนติ นปจฺเจติ นปจฺจาคจฺฉตีติอาทิ. “诸比丘，譬如一倒置之瓶，唯吐出水，而不吸回。同样地，诸比丘，修习、多修习八支圣道者，唯舍弃恶不善法，而不复取。又如是说：‘以入流道智所断之诸烦恼，彼诸烦恼不复来、不复返、不复还’等。” ยถาจ ปุถุชฺชนา ปหีเนปิ กิเลเส ปุน อุปคจฺฉนฺติ. ติเห ตุกภูตาปิ ปุน ทฺวิเหตุกาเหตุกภาวํ คจฺฉนฺติ. ยโต เต อุปริภวคฺเค [Pg.68] นิพฺพตฺตาปิ ปุน อปาเยสุ สนฺทิสฺสนฺติ. สีลวนฺตาปิ ปุน ทุสฺสีลา โหนฺติ. สมาหิตาปิ ปุน อุมฺมตฺตกาวา ขิตฺตจิตฺตาวา โหนฺติ. ปญฺญวาปิ ปุน ทุปฺปญฺญา เอฬมูคา โหนฺติ. นตถา อริยา. เตปน เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน นอุปคจฺฉนฺติ. ปุถุชฺชนภาวํวา เหฏฺฐิมาริย ภาวํวา น คจฺฉนฺติ. อนุกฺกเมน สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกภาวเมว อุปคจฺฉนฺตีติ. สพฺพญฺเจตํ อริยมคฺคสฺเสว อานุภาเวน สิทฺธนฺติ โสโตตินามํ มูลปฺปภวภูเต ตสฺมึ มคฺเคเอว นิรุฬฺหนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส โสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ ปาปุณนํ โสตาปตฺติ. โสตาปตฺติยา อธิคมมาโน มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค. อถวา, ธมฺมโสต สมาปนฺโน อริโยติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตตฺตา สพฺเพ อริยสนฺตานคตา โลกิย โลกุตฺตรภูตา โพธิปกฺขิยธมฺมา อุปริ สมฺโพธิปรา ยนตาวเสน อนุปาทิเสสนิพฺพาน ปรายนตาวเสนจ อนิวตฺต คติยา ปวตฺตมานา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน โสโตติ วุจฺจนฺติ. ตํ โสตํ อาทิโต ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ เอตาย ปฏิปทายาติ โสตาปตฺติ. โสตาปตฺติจ สา มคฺโคจาติ โสตาปตฺติมคฺโค, ปถมมคฺคสงฺขาตาย โสตาปตฺติยา องฺคนฺติ โสตาปตฺติ ยงฺคนฺติหิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, มคฺโคติจ ปโถ อุปาโย. นิพฺพานํ มคฺเคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโคติจ วทนฺติ. 凡夫即使已断烦恼，仍会再次生起。三因之人也会退转为二因或无因之人。即使投生到上界，还会再次堕落到恶趣。持戒者也会再次破戒。得定者也会再次发疯或心乱。有慧者也会再次变得愚笨、迟钝。但圣者则不然，他们通过相应的道断除烦恼后，不会再次生起烦恼，不会退转到凡夫的境界或更低下的圣者境界，只会次第地使信等诸根达到成熟。这一切都是由圣道的威力所成就，应知“流”之名，乃确立于作为根本源泉的彼圣道中。彼流之最初到达、获得，即是入流。为证得入流而行之道，即是入流道。又，因经中说“进入法流者，被称为圣者”，故一切圣者相续中的世间、出世间菩提分法，以趋向无上正觉、以趋向无余涅槃为究竟，以不退转之势而行，依前述之义，被称为“流”。凭借此道，最初到达、获得彼流，即是入流。彼既是入流，亦是道，故为入流道。如义注(aṭṭhakathā)中所说：“它是名为初道的入流之部分(aṅga)”。而“道”(maggo)即是路、方法；因其走向(maggeti)涅槃，为求涅槃者所寻觅(maggīyati)，且在前进时灭除(mārento gacchati)烦恼，故说为“道”。 [๕๔] วิภาวนิยํ ปน [54] 但在《阐明》(Vibhāvinī)中说： อริยมคฺคโสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ เอตสฺสาติ โสตาปตฺติ. ปุคฺคโลติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “圣道之流的最初证得，就此人而言，名为‘入流’”。这是在说个人(puggala)。此说不妥。 น หิ ปุคฺคเล ปวตฺโต โสตาปตฺติสทฺโท กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ. 因为“入流”(sotāpatti)一词，在任何地方都未曾见其用于指称个人。 [๕๕] เอเตน ตสฺส มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโคติ อิทํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. [55] 因此，“他的道是入流道”这种说法也被驳斥。 โสตาปตฺติมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ. 与入流道相应的心，即是入流道心。 [๕๖] ฏีกาสุ ปน [56] 但在诸复注(ṭīkā)中说： โสตาปตฺติยา [Pg.69] ลทฺธํ มคฺคจิตฺตํ โสตาปตฺติ มคฺคจิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “通过入流所获得的道心，被称为入流道心”。此说不妥。 น หิ จิตฺตสทฺทสมฺพนฺโธ โสตาปตฺติสทฺโท กตฺถจิ ปาฬิยํ ทิฏฺโฐติ. 因为在巴利圣典中，从未在任何地方见过“入流”(sotāpatti)一词与“心”(citta)一词相关联。 ๕๘. ปฏิสนฺธิวเสน สกึ อิมํโลกํ อาคจฺฉติ สีเลนาติ สกทาคามี. ทุตียผลฏฺโฐ. โส หิ อสมุจฺฉินฺนกาม ราคานุสยตฺตา กามโลกาคมน กิเลสสพฺภาเวน ตํ สภาวานาติ วตฺตนโต อุปริ ภวคฺเค ฐิโตปิ ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อิมํ กามธาตุํ อาคมนปฺปกติโกเอว โหตีติ. วุตฺตญฺเหตํ จตุกฺกนิปาเต - 58. 因其本性是以结生方式仅来此世间一次，故名一来者(sakadāgāmī)。他是住于第二果者。因为他尚未根除欲贪随眠，由于存在着能来到欲界的烦恼，即使他住于有顶(bhavagga)，通过结生，他仍然有再来此欲界的本性。这在《增支部》的“四集”中说道： อิธ สาริปุตฺต เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ โหนฺติ, โส ทิฏฺเฐวธมฺเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อปริหีโน กาลํ กุรุมาโน เนสญฺญานาสญฺญา ยตนุปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. โส ตโต จุโต อาคามี โหติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ. อิธ ปน สาริปุตฺต เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ โหนฺติ, โส ทิฏฺเฐว.ล. โส ตโต จุโต อนาคามี โหติ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ. “舍利弗(Sāriputta)，在此，某一类人(puggala)的五下分结尚未断尽，他在当生证得非想非非想处而住。此人命终时若未退转，便投生为非想非非想处天的天神同伴。他从那里死后，会再来，会回到此世。再者，舍利弗，在此，某一类人的五下分结已经断尽，他在当生……（中略）……他从那里死后，成为不还者，不再回到此世。” อฏฺฐกถายญฺจ อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ กามาวจร ปญฺจกฺขนฺธ ภาวนฺติ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ กิเลสคติวเสน วุตฺโต. น ปุคฺคล คติวเสน. น หิ พฺรหฺมภูตา โสตาปนฺน สกทา คามิโน ปฏิปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐิมํปิ พฺรหฺมโลกํ อาคจฺฉนฺติ. กุโต กาม โลกํ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. อนุสยยมเก – 并且，义注(aṭṭhakathā)中说：“此世”(itthattaṃ)是指此欲界五蕴的状态。而这个意思是从烦恼流转的意义上说的，不是从个人(puggala)流转的意义上说的。因为已成梵的入流者(sotāpanna)、一来者(sakadāgāmī)，尚且不会通过结生而回到较低的梵天界，何况欲界呢？若问：这如何得知？在《随眠双论》(Anusayayamaka)中说： กามธาตุยา จุตสฺส รูปธาตุํ อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส กสฺสจิ สตฺตอนุสยา อนุเสนฺติ, กสฺสจิ ปญฺจอนุสยา อนุเสนฺติ, กสฺสจิ ตโย อนุสยา อนุเสนฺตีติ วตฺวา [Pg.70] รูป ธาตุยา อรูปธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส สตฺเตว อนุสยา อนุเสนฺตีติ. “对于从欲界死后投生到色界或无色界者：有些人有七种随眠潜伏，有些人有五种随眠潜伏，有些人有三种随眠潜伏。而对于从色界或无色界死后投生到欲界者，则有七种随眠潜伏。” วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ตตฺถ ปุริมวากฺเย ปุถุชฺชนสฺส วเสน สตฺต. ทฺวินฺนํ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ วเสน ปญฺจ. อนาคามิสฺส วเสน กโยติ วุตฺตํ, ปจฺฉิมวากฺเยปน พฺรหฺมภูตานํ โสตา ปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ ปฏิสนฺธิวเสน กามโลกํ คมนสฺส นตฺถิตาย เกวลํ ปุถุชฺชนสฺเสว วเสน สตฺเตวาติ วุตฺตํ. ธมฺมหทย วิภงฺคฏฺฐกถายญฺจ – 由此可知。其中，前一句是就凡夫(puthujjana)而言，有七种；就入流者与一来者二者而言，有五种；就不还者(anāgāmī)而言，有三种。而在后一句中，因为已成梵的入流者、一来者与不还者不会通过结生来到欲界，所以只就凡夫而言，说有七种。并且，在《法心分别义注》(Dhammahadayavibhaṅga-aṭṭhakathā)中说： ‘‘รูปาวจเร นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน นปุน อิธา คจฺฉนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เอเตหิ ฌานอนาคามิโน นามา’’ติ จ. ‘‘นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริย สาวกานํ ตตฺรุป ปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ. นเหฏฺฐุ ปปตฺติ. ปุถุชฺชนานํปน ตตฺรุปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติ เหฏฺฐุปปตฺติปี’’ติ จ. “投生于色界的入流者与一来者不再回到这里（欲界），就在那里般涅槃。这些被称为禅定不还者(jhāna-anāgāmino)。”又说：“在九个梵天界中，投生于此的圣弟子，会投生于同地，也会投生于上地，但不会投生于下地。然而，凡夫投生于此，则会投生于同地，也会投生于上地，也会投生于下地。” วุตฺตํ. ตญฺจโข อนาคมนํ มคฺคสหาเยน ฌานานุภาเวเนว สิทฺธํ. นมคฺคานุภาเวนาติ. เอตฺถจ อิมํ โลกนฺติ ปทสฺส อิมํ มนุสฺสโลกนฺติ วา อิมํ กามาวจรโลกนฺติวา ทฺวิธาปิ อตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. ตตฺถ ปุริมสฺมึ อตฺเถ สติ อาคจฺฉตีติ เอตสฺส เทวโลกโต อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ปจฺฉิมสฺมึ ปน พฺรหฺมโลกโตปิ จ อาคจฺฉตีติ. ปาฬิยํปน ปจฺฉิมตฺโถว วุตฺโตวิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺเหตํ ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ อนาคามี เตน ทฏฺฐพฺโพ. อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ โสตาปนฺนสกทา คามิโน เตน ทฏฺฐพฺพาติ. เอตฺถจ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ อิมินา อิมํ กามาวจรโลกํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ อิมินาปน ทฺเวปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน สกึ ปุน อิมํ กามาวจรโลกํ อาคจฺฉนฺตีติ สกทาคามิโนติ อตฺถํ ทสฺเสติ. กสฺมา, นิรนฺตรวากฺเยสุ ฐิตานํ ทฺวินฺนํอิตฺถตฺต สทฺทานํ นานาตฺถา สมฺภวโต. มชฺฌิมปณฺณาเสจ กณฺณกตฺถ สุตฺเต - 如是说。而那不还(anāgamana)是凭借以道为助的禅定之力而成就，并非仅凭借道力。此处，对于“此世”(imaṃ lokaṃ)一词，义注中说了两种含义：或指“此人界”，或指“此欲界”。其中，若取前一种含义，“来”的意思便是“从天界来”；若取后一种含义，则意为“亦从梵天界来”。但在巴利圣典中，似乎只说了后一种含义。这在《人施设论》(Puggalapaññatti)中说道：“不再来此世，故为不还者，应如是见。会来此世，故为入流者、一来者，应如是见。”此处，“不再来此世”显示了“不还者即是不再来此欲界”的含义。而“会来此世”则显示了“一来者”的含义，即入流者与一来者二者中，一来者仅只一次再来此欲界。为何如此？因为在相连的句子中，两个“此世”一词不可能有不同的含义。并且，在《中部·中分五十经》的《迦ṇṇ迦达拉经》(Kaṇṇakatthalasutta)中说： โย [Pg.71] โส มหาราช พฺรหฺมา สพฺยาปชฺโฌ, โส พฺรหฺมา อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. โยโส พฺรหฺมา อพฺยาปชฺโฌ, โส พฺรหฺมา อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ. “大王，那有瞋恚的梵天，会来到此世；那无瞋恚的梵天，则不会来到此世。” ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺยาปชฺโฌติ เอเตน ปุถุชฺชเนน สห โสตาปนฺนสกทาคามิภูตา พฺรหฺมาโน คหิตา โหนฺติ. เตหิ ปฏิฆานุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา เจตสิกทุกฺขสงฺขาตํ พฺยาปชฺฌํปิ อปหีนเมวาติ สพฺยาปชฺฌานาม. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ กามโลกํ ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อาคมนสีโล อาคมนปฺปกติโกติ อตฺโถ. ตพฺพิปรีเตน ปจฺฉิมสฺส วากฺยสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสุปน ทฺวีสุ สกทาคามีสุ ปุริมสฺส อนญฺญสา ธารเณเนว สพฺพปถมํ อริย มคฺค โสตาธิ คมน คุเณน โสตาปนฺโน ตฺเวว นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุคฺคลคติวเสน ปเนตฺถ พฺรหฺมโลเก ฐิตานํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทิภาโววิย สกทาคามิภาโวปิ นตฺถิ. ปถมทุตียผลฏฺฐาปิหิ ตตฺถ อนาคามิสงฺขฺยเมว คจฺฉนฺติ. ตสฺมา สกทาคามีติ อิทํ กามชาติกา นํเอว ทุตียผลฏฺฐานํ สิทฺธํ นามนฺติ กตฺวา เตสํ กามโลเก เอว เหฏฺฐุปรุปปตฺติ วเสน สกึ อาคมนํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํปิ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลํโกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โยจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหาติ วุตฺตนฺติ. โสปน ฉพฺพิโธ โหติ. อิธปตฺวา อิธปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อิธปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, อิธปตฺวา ตตฺถนิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี. ตตฺถปตฺวา อิธนิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถปรินิพฺพายีติ. ตตฺถ อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ อิธ มนุสฺสภเว สกทาคามิมคฺคํ ปตฺวา อิธมนุสฺส ภเวเยว อรหตฺตมคฺคํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพายนธมฺโม. ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ตสฺมึเทวโลเก สกทาคามิมคฺคํ ปตฺวา ตสฺมึ เทวโลเกเยว อรหตฺตมคฺคํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพายนธมฺโม. นิพฺพตฺติตฺวาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปฺปชฺชิตฺวา. เยสํ ปน อิมํ โลกนฺติ ปทสฺส อิมํ มนุสฺสโลกนฺติ อตฺโถ. เตสํ โส ปญฺจวิโธเยว วุตฺโต, น ฉฏฺโฐ ปุคฺคโล. 世尊所说。其中“有瞋恚”者，是指凡夫以及已是入流者和一来者的梵天。由于他们尚未断除瞋恚随眠，那名为心苦的瞋恚也未断除，因此被称为“有瞋恚”。“还来此世”是指以结生方式再来此欲界，意思是具有再来的习性。后一句的意思应反之而知。在这两种一来者中，应知前者仅凭其最先证得入流圣道的功德，就确立了“入流者”之名。从个体(puggala)趣向而言，住在梵天界者，如同七返有等状态，并无一来者的状态。因为初果和二果的圣者在那里都归入不还者之列。因此，应知“一来者”此名是为欲界中证得第二果者而确立的，并且在诸义注中说，他们于欲界中上下受生，仅有一次往来。由此，在圣典中也说到五种在此世得究竟者：七返有者、家家者、一种子者、一来者，以及于现法中证得阿罗汉者。他有六种：在此处证得而在此处般涅槃者；在彼处证得而在彼处般涅槃者；在此处证得而在彼处般涅槃者；在彼处证得而在此处般涅槃者；在此处证得，生于彼处，再于此处般涅槃者；在彼处证得，生于此处，再于彼处般涅槃者。其中，“在此处证得而在此处般涅槃者”是指在此人界证得一来道后，就在此人界证得阿罗汉道而般涅槃的属性。“在彼处证得而在彼处般涅槃者”是指在彼天界证得一来道后，就在那天界证得阿罗汉道而般涅槃的属性。“生于”是指以执取结生而生起。然而，对于那些将“此世”一词理解为“此人界”的人来说，只说了五种，没有第六种人。 วิภาวนิยญฺจ 并且，在《阐明论》中 ‘‘ปญฺจสุ [Pg.72] สกทาคามีสุ ปญฺจมโกว อิธาธิปฺเปโต, โส หิ อิโต คนฺตฺวา ปุน สกึ อิธ อาคจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. 说道：“在五种一来者中，此处意指第五种，因为他从此去后，会再来此处一次。” มหาปรินิพฺพาน สุตฺตฏฺฐกถายํ ปน มหาวคฺค สํยุตฺตฏฺฐกถา ยญฺจ โสปิ ฉฏฺโฐ ปุคฺคโล สกึ อาคมนฏฺเฐน อาคโตเยว. ยสฺมาจ สพฺพญฺญุพุทฺธาปิ ยาว อุปริมคฺโค นาคจฺฉติ. ตาว ปถมผลฏฺฐภูตา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตายํวิย ทุตียผลฏฺฐภูตา สกึ อาคมนปฺปกติยํ สณฺฐิตาเยว โหนฺติ. ตสฺมา อิธ โกจิ ทุตียผลฏฺโฐ สกึ อาคมนฏฺเฐน นิปฺปริยาเยน สกทา คามีนาม น นโหตีติ สพฺโพปิ โส ฉพฺพิโธ ปุคฺคโล อิธ นิปฺปริยาเยน สกทาคามิเยวนาม โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. สกทา คามิสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. โส หิ สยํ ชนกภูโต สกทาคามีนํ ชเนตพฺพํ ชเนตีติ อิธ ชเนตพฺพ ชนกสมฺพนฺเธน วิเสสน วิเสสิตพฺพตา ญายาคตา เอว โหติ. ยถา ติสฺสมาตา ผุสฺสมาตาติ. 然而，在《大般涅槃经义注》和《大品相应义注》中，那第六种人也因“一来”的意义而被视为“一来者”。因为只要更高的道尚未到来，那么已证初果者就安住于七返有的状态，而已证二果者也安住于一来的自性中。因此，应知：任何已证二果者，就“一来”之义而言，皆无例外地名为“一来者”，是故所有那六种人，在此处亦皆无例外地名为“一来者”。一来者的道即“一来道”。因为它自身是生产者，能产生一来者所应产生的，所以此处，通过能生与所生的关系，限定词与被限定者的关系便得以成立。例如“提舍母”(Tissamātā)、“富沙母”(Phussamātā)。 [๕๗] วิภาวนิยํ ปน [57] 然而，在《阐明论》中 สาญายาคตาเอว นโหติ. ปโยชนํ ปน กิญฺจิ อตฺถิ. ปโยชนวเสน อวิรุทฺธา โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยนยํ วุตฺตํ ‘‘กิญฺจาปิ มคฺคสมงฺคิโน ตถาคมนาสมฺภวโต ผลฏฺโฐเยว สกทาคามีนาม. ตสฺสปน การณภูโต ปุริมุปฺปนฺโน มคฺโค มคฺคนฺตราวจฺเฉทนตฺถํ ผลฏฺเฐน วิเสเสตฺวา วุจฺจติ สกทาคามิมคฺโคติ. เอวํ อนาคามิมคฺโค’’ติ. ตํ น ยุชฺชติ. 那是不合道理的。但它有某种作用。正是本着“因其作用而不相违”的意趣而说：“虽然具道者不可能那样来，因此只有住果者才名为一来者，然而，作为其因而先生起的道，为了区别于其他道，以果来限定，而被称为一来道。不还道也是如此。”此说不当。 สกทาคามิมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ สมาโส. “与一来道相应之心”是复合词。 ๕๙. โอรพฺภาคิยสํโยชนานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา ปฏิสนฺธิวเสน ปุน อิมํ กามโลกํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามี. เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกปรายโนเอว โหตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ เกวลํ อิมสฺส มคฺคสฺส อานุภาววเสเนว วุตฺตํ. อุปริมคฺค วิปสฺสนาย [Pg.73] ปน อาคตาย โส ตสฺมึ ฐาเนเยว อรหตฺต มคฺคปรายโนปิ โหติเยว. อนาคามิสฺส ตตียผลฏฺฐสฺสมคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ วิคฺคโห. 59. 由于完全断尽了下分结，不再以结生方式重新来到这个欲界，所以称为不还者。意思是完全趋向梵天世界。这仅仅是依此道的威力而说的。然而，如果更高的道与观(vipassanā)生起，他就在那个地方成为趋向阿罗汉道的人。不还者的道，即第三果位者的道。与之相应的心，这就是(此词的)解释。 ๖๐. มหปฺผลการิตาคุณโยเคน ปูชาวิเสสํ อรหตีติ อรหา. ขีณาสโว จตุตฺถผลฏฺโฐ. อรหโต ภาโว อรหตฺตํ, จตุตฺถผลํ. ตสฺส มคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตจิตฺตนฺติ นิพฺพจนํ. ปิสทฺเทน ปาฬิยํ วิภตฺเต มคฺคจิตฺตปฺปเภเท สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิยํ ตาว ปถมมคฺเค ฌานนาเมน วุตฺเตสุ ปญฺจสุ วาเรสุ ปถเม สุทฺธิกปฏิปทาวาเรทฺวินฺนํ จตุกฺกปญฺจกนยานํ วเสน นวจิตฺตานิ โหนฺติ. ตถา สุทฺธิกสุญฺญตาย สุญฺญตปฺปฏิปทาย สุทฺธิกปฺปณิหิเต อปฺปณิหิตปฺปฏิปทายจาติ ปญฺจสุ วาเรสุ ทสนฺนํ นยานํ วเสน ปญฺจจตฺตาลีสจิตฺตานิ โหนฺติ. ตถา มคฺคสติปฏฺฐานาทีหิ เอกูนวีสติยา นาเมหิ วุตฺเตสุ ปจฺเจกํ ปญฺจสุ วาเรสูติ วีสติยา นาเมหิ วุตฺเต วารสเต ทฺวินฺนํ นยสตานํ วเสน นวจิตฺตสตานิ โหนฺติ. ปุน จตูหิ อธิปตีหิ โยเชตฺวา วุตฺเตสุ จตูสุ วารสเตสุ อฏฺฐนฺนํ นยสตานํ วเสน ตีณิ สหสฺสานิ ฉสตานิจ โหนฺตีติ. เอวํ ปถมมคฺเค นย สหสฺสวเสน จตฺตาริจิตฺตสหสฺสานิ ปญฺจจิตฺต สตานิจ โหนฺติ. ตถา เสสมคฺเคสุปีติ เอวํ จตูสุ มคฺเคสุ จตุนฺนํ นย สหสฺสานํ วเสน อฏฺฐารส มคฺค จิตฺต สหสฺสานิ โหนฺติ. สจฺจสติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปน วีสตินย สหสฺสานํ วเสน นวุติมคฺคจิตฺตสหสฺสานิ. มคฺควิภงฺเค อฏฺฐวีสติยา นย สหสฺสานํ วเสน สตสหสฺสํ ฉพฺพีสติสหสฺสานิ จ มคฺคจิตฺตานิ โหนฺตีติ. อฏฺฐกถาสุปน นยเภทาเอว วุตฺตา. นจิตฺต เภทาติ. 60. 以其能带来大果报的功德而值得特别恭敬，因此称为阿罗汉。漏尽者，安住于第四果位。阿罗汉的状态是阿罗汉果，也就是第四果。它的道，以及与此道相应的心，就是这里所解释的。用“pi”一词在巴利圣典中总括了已分别的道心类别。在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，首先在初道里，以禅那之名所说的五种情况中，第一种清净行道，按照四法组和五法组这两种方式，有九种心。同样，在清净空性、空性行道、清净无愿和无愿行道这五种情况中，按照十种方式，有四十五种心。同样，以道念处等十九个名称，在每一种的五种情况中，即以二十个名称所说的一百种情况中，按照二百种方式，有九百种心。再以四增上结合来说的四百种情况中，按照八百种方式，有三千六百种心。这样，在初道中，按照一千种方式，有四千五百种心。其余的道中也一样。因此，在四道中，按照四千种方式，有一万八千种道心。在《谛分别》(Saccavibhaṅga)与《念处分别》(Satipaṭṭhānavibhaṅga)中，按照二万种方式，有九万种道心。在《道分别》(Maggavibhaṅga)中，按照二万八千种方式，有十二万六千种道心。然而在义注中只说了方式的不同，而不是心的不同。 [๕๘] ยํปน วิภาวนิยํ [58] 然而，在《阐明论》(Vibhāvinī)中 ปิสทฺเทน สจฺจวิภงฺเค อาคตํ สฏฺฐิสหสฺสเภทํ นยํ สงฺคณฺหาตีติ วุตฺตํ. ตํ อิมสฺมึ กุสลนิคเม น วตฺตพฺพํ. 据说，在《谛分别》(Saccavibhaṅga)中，以“pi”一词摄受了六万种方式。但这在此善法纲要中是不应说的。 โสหิ สฏฺฐิสหสฺสเภโท นโย วิปากฏฺฐาเนเอว อฏฺฐกถายํ อาคโตติ. 因为那六万种方式，只在义注的果报之处出现。 [๕๙] ยญฺจ ตตฺถ [59] 又于彼处 ปฏิปทาเภทํ [Pg.74] อนามสิตฺวา เกวลํ สุญฺญโต อปฺปณิหิ โตติ ทฺวิธา วิภตฺโตติ วุตฺตํ. ตํ นยุชฺชติ. 据说，不触及行道的差别，而仅仅分为空和无愿两种，这是不恰当的。 ปาฬิยญฺหิ ปฏิปทาเภโท อาทิมฺหิเยว อาคโตติ. นจ อาทิมฺหิ สุญฺญโต อปฺปณิหิโตติ ทฺวิธา วิภตฺโต นิรนฺตรวาโร อตฺถีติ. 因为在巴利圣典中，行道的差别从一开始就出现了。并且在开头，并没有一个不间断的章节是仅仅被分为空和无愿两种的。 [๖๐] ยญฺจ ตตฺถ [60] 又于彼处 สุญฺญโต เอโก นโย, อปฺปณิหิโต เอโก, ปฏิปทา วิสิฏฺฐา สุญฺญตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตา จตฺตาโรติ กตฺวา ทสนยา โหนฺตีติ อธิปฺปาเยน เอวํ ฌาน นาเมน ทสธา วิภตฺโตติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว. 据说，以“空为一方式，无愿为一方式，由行道而区别之空有四种，无愿有四种，如是而成十方式”之意趣，而说禅那以其名被分为十种。此说亦不恰当。 น หิ สุญฺญตาทโย อิธ นยานาม โหนฺติ. เตสุ ปน เอเก กสฺมึ ทฺเว ทฺเว จตุกฺกปญฺจกนยาเอว อิธ นยานามาติ. เอเตน ตถา มคฺคสติปฏฺฐานิจฺจาทิกํปิ สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตีติ. [มคฺคจิตฺตํ] 因为空等在此处并非名为“方式”。然而，在它们每一个之中，只有四法组方式和五法组方式这两种才是在此所说的“方式”。以此，像“道念处等”所有说法也都被驳斥了。[道心] ๖๑. ผลจิตฺเต ผลนฺติ วิปากภูโต อฏฺฐงฺคิก มคฺโค. สมฺปยุตฺตธมฺมสมูโหวา. โสตาปตฺติยา อธิคตํ ผลํ. เตน สมฺปยุตฺตํ, ตตฺถวา ปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ โสตาปตฺติ ผล จิตฺตํ. เอสนโย ทุตียตตีเยสุปิ. อรหตฺตญฺจ ตํ ผลญฺจาติ อรหตฺตผลํ. เตน สมฺปยุตฺตํ, ตสฺมึวา ปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ นิรุตฺติ. 61. 在果心中，“果”是指作为异熟的八支圣道，或是相应法的集合。须陀洹(Sotāpatti)所证得的果；与此果相应，或包含于此果中的心，即是须陀洹果心。此理亦适用于第二果和第三果。“阿罗汉(Arahatta)”与“果”，合为“阿罗汉果”。与此果相应，或包含于此果中的心，这是它的词源解释。 ๖๒. สงฺคหคาถายํ จตุมคฺคปฺปเภเทนาติ จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพตฺตา จตุพฺพิธานํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคานํ ปเภเทน. กสฺมาปน เต จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต. โสตาปตฺติมคฺเค ตาว สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ มุทูนิ โหนฺติ, ตสฺมา โส ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาเอว สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. อญฺเญปน กามราคพฺยาปาเทปิ ตนุภูเตปิ กาตุํ นสกฺโกติ. ทุตียมคฺเค ตานิ โถกํ ปฏูนิ โหนฺติ. ตสฺมา โส กามราคพฺยาปาเท ตนุภูเต กาตุํ สกฺโกติ. สมุจฺฉินฺทิตุํ ปน นสกฺโกหิเยว. ตตียมคฺเค ตานิ ปฏุตรานิ โหนฺติ. ตสฺมา โส กามราคพฺยาปาเท สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. รูปารูป ราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชาโยปน [Pg.75] สมุจฺฉินฺทิตุํ นสกฺโกติเยว. จตุตฺถ มคฺเคปน ตานิ อินฺทฺริยานิ ปฏุตมานิ โหนฺติ. ตสฺมา โส ตาจ อญฺเญจ สพฺเพปิ ปาปธมฺเม สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. เอวํ จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานาเอว ปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา เต มคฺคา จตุกฺขตฺตุํ ปตฺตพฺพา โหนฺตีติ. กุสลํ จิตฺตํ จตุมคฺคปฺปเภเทน จตุธา มตํ. ปากํปิ ตสฺส จตุพฺพิธสฺส กุสลสฺส ผลตฺตา ตถา จตุธามตํ. อิติ อนุตฺตรํ จิตฺตํ อฏฺฐธา มตนฺติ โยชนา. นตฺถิ อตฺตโน อุตฺตรํ อธิกํ เอตสฺสาติ อนุตฺตรํ. 62. 在摄颂中说“以四道之差别”，是因为四种八支圣道应被证得四次，故有此差别。为何这些道应被证得四次呢？应说：首先，在入流道(Sotāpattimagga)时，信等诸根尚软，因此它只能根除见与疑，但尚不能减弱欲贪与瞋恚。在第二道时，这些根稍微变得敏锐，因此它能使欲贪与瞋恚变得薄弱，但确实不能根除它们。在第三道时，这些根变得更敏锐，因此它能根除欲贪与瞋恚，但确实不能根除色贪、无色贪、慢、掉举与无明。在第四道时，这些根变得最敏锐，因此它能根除它们以及所有其他恶法。如是，因为这些道是依次发生四次而终其所作的，所以它们应被证得四次。善心，因四道之差别而被认为是四种。其异熟也因是那四种善之果，同样被认为是四种。如是，当知无上心被认为是八种。没有比它更高或更上的了，故为“无上”。 ๖๓. กสฺมา ปเนตฺถ กฺริยจิตฺตํนามน คหิตนฺติ, กฺริยานุตฺตรสฺส อภาวาติ, กสฺมา ปนสฺส อภาโวติ. มคฺคจิตฺตสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตาติ. ยทิ หิ ตํ โลกิยกุสลํวิย นานากฺขเณสุ ปวตฺเตยฺย. ตทา นิรนุสยสนฺตาเนปิ ปวตฺติตฺวา กฺริยา นุตฺตรํนาม สิยาติ. กสฺมาปน ตํ เอกจิตฺตกฺขณิกเมว โหตีติ. มคฺคสฺส มหานุภาวตฺตาติ. กถญฺจ มหานุภาโวติ. วุจฺจเต. อริยมคฺโคหิ นาม สกึ ปวตฺตมาโนเยว อตฺตนา ปหาตพฺเพ กิเลเส ปุน อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปาเทตฺวา ปชหติ. อยมสฺส เอโก อานุภาโว. วิปากญฺจ กุสลกฺริยชวนํวิย ชวนกิจฺจ ยุตฺตํ ยทา กทาจิ สมาปชฺชนกฺขมญฺจ กตฺวา อตฺตโน อนนฺตรโต ปฏฺฐาย ชเนติ. อยมสฺส ทุตีโย อานุภาโว. ตสฺมา ตสฺส กิเลสปฺปหานตฺถายปิ ปุน อุปฺปาเทตพฺพกิจฺจํนาม นตฺถิ. ตถา สมาปตฺติ อตฺถายปีติ. สเจปิ หิ โกจิ อหํ ผลํ สมาปชฺชิตุํ น อิจฺฉามิ. ปุพฺเพ ลทฺธํ มคฺคเมว สมาปชฺชิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กเรยฺย. ตทา ปุพฺเพ สกึ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธมคฺคเจตนานุภาเวน ผลจิตฺตเมว ปวตฺเตยฺย. น มคฺคจิตฺตํ. กสฺมา, อปฺปฏิพาหิ ยานุภาวตฺตา มคฺคสฺส. อยญฺหิ มคฺคานุภาโวนาม เกนจิ ฉนฺเทน วา วเสนวา อชฺฌาสเยนวา ปริกมฺเมนวา ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺโยเยว โหตีติ. 63. 然则，为何此处不包含唯作心呢？因为没有无上唯作。然则为何没有呢？因为道心是一心刹那的。如果它像世间善一样在许多刹那中发生，那么，即使在无随眠的相续中发生，也就会有名为“无上唯作”的心。但为何它仅是一心刹那的呢？因为道有大威力。如何有大威力呢？应说：圣道仅发生一次，即断除其所应断的烦恼，使之达到不再生的状态。这是它的第一种威力。并且，它从紧接着自身之后就产生果，此果就像善与唯作速行一样，适合速行的作用，并且能够随时进入等至。这是它的第二种威力。因此，为了断除烦恼，没有再次令它生起的必要；同样，为了进入等至也是如此。即使有人作预备行(parikamma)，想：“我不想入果定，我只想入先前已得之道”，那么，以先前仅生起一次即已息灭的道心之威力，只会生起果心，而非道心。为何？因为道有不可抗拒的威力。此道之威力，确实不能被任何欲求、自在力、意向或预备行所阻碍。 ๖๔. ทฺวาทสากุสลาเนวนฺติอาทิ สพฺเพสํ จตุพฺภูมก จิตฺตานํ ชาติวเสน สงฺคโห. เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน อกุส ลานิ [Pg.76] ทฺวาทเสวโหนฺติ. กุสลานิ เอกวีสติเอว. วิปากานิฉตฺตึ เสว. กฺริยจิตฺตานิ วีสติเอวาติ ฏีกายํ โยชียติ. เกจิปน กุสลานํ วิปากานญฺจ อุปริวฑฺฒมานตฺตาเอวสทฺทํ อาทิอนฺตปเทสฺเวว โยเชสุํ. จตุปญฺญาสธาติอาทิ ภูมิวเสน สงฺคโห. กาเมปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย กเถยฺย. รูเป ปนฺนรส. อรูเป ทฺวาทส. ตถา อนุตฺตเร ปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเยติ โยชนา. เอตฺถจ อนุตฺตเรติ โลกุตฺตร ภูมิยํ. สา ปน ทุวิธา สงฺขตภูมิ, อสงฺขตภูมีติ. สงฺขตาปิ จตุพฺพิธา. ยถาห – 64. “十二不善”等：这是依种类对所有四地心的总摄。如是，以此所说的方式，“不善只有十二，善只有二十一，异熟只有三十六，唯作只有二十”——应在复注(ṭīkā)中这样解释。但有些人因为善与异熟（心）的数量在后面会增加，所以只在开头和结尾处使用“eva”（只有）一词。“五十四种”等：这是依地而总摄。当说属于欲界的心有五十四种，色界有十五种，无色界有十二种。同样，当知“属于无上的心有八种”。此处，“无上”是在出世间地中。而它有两种：有为地与无为地。有为地又有四种。如所说—— ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ ปถมาย ภูมิยา ปตฺติยา.ล. ทุตียาย.ล. ตตียาย.ล. จตุตฺถาย ภูมิยา ปตฺติยาติ. 于何时，为证得初地而修习出世间禅……为证得第二地……为证得第三地……为证得第四地。 ตตฺถ ภูมีติ สามญฺญผลํ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ. ปถมมคฺคผลยุ คฬํวา ปถมภูมิ.ล. จตุตฺถ มคฺคผล ยุคฬํ จตุตฺถภูมีติ เอวํปิ ยุชฺชติเยว. อตฺถโตปน ราคตฺตยปริคฺคหวิมุตฺติยา เตภูมกธมฺเมสุ อปริยาปนฺนตา สงฺขาเตน อวตฺถา วิเสเสน ยุตฺโต ธมฺมวิเสโส. โสจ กิเลสปฺปหาน วิเสเสน จตุพฺพิโธ ชาโตติ. 此处，所谓“地”(bhūmi)意指沙门果。初道果双为第一地……第四道果双为第四地，这样解释也说得通。然而，就其义理而言，它是一种殊胜之法，与一种特殊状态相应，此状态因从对三界之贪的执取中解脱，而被称为“不被包含在三界法中”。它也因烦恼断除的差别而分为四种。 [๖๑] วิภาวนิยํ ปน [61] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvinī)中（说）： อิตรภูมิโยวิย โลกุตฺตรภูมินาม วิสุํ นตฺถิ. นว วิธธมฺมสมูโหเอว เตสํ ภูมิปริยาโยติ กตฺวา ยํ วุตฺตํ. ‘‘กตฺถจิ อปริยาปนฺนานิ นววิธโลกุตฺตร ธมฺมสมูเหกเทสภูตานิ รุกฺเข สาขา ตฺยาทีสุ วิย อนุตฺตเร จิตฺตานีติ วุตฺตานี’’ติ. ตํ นยุชฺชติ. 并没有一个像其他地一样，被称为“出世间地”(lokuttarabhūmi)的独立的地。将九种法聚作为它们的“地”的同义词，以及所说的：“在某些情况下，（八种）不被（三界所）包含的心，是九种出世间法聚的一部分，如树上的树枝等，被称为在无上中”——这不合理。 ทุวิธาหิ ภูมิ อวตฺถาภูมิ, โอกาสภูมีติ. ตตฺถ อวตฺถา ภูมิเอว นิปฺปริยายภูมิ. น อิตรา. สา หิ โอกาสภูมินาม ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถาวิเสสวเสเนว สิทฺธาติ. ตํ ตํ อวตฺถา วิเสโสติจ [Pg.77] เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กามาวจรตาทิ อวตฺถา วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. อปิจ เอกตฺตึสภูมิโยปิ กุสลากุสลธมฺมานํ หีนปณีตโอฬาริกสุขุมตา สงฺขาเตหิ อวตฺถาวิเสเสหิเอว สิชฺฌนฺตีติ. 地有二种，即状态地与处所地。其中，状态地就是主要地(nippariyāyabhūmi)，而非后者。因为所谓的处所地，是依诸法各自的状态差别而成立的。应知此状态差别，即是依下文所说之欲界等状态差别。并且，三十一地也是通过善与不善法被称为下劣、殊胜、粗、细等的状态差别而成立的。 ๖๕. เอวํ จตุพฺภูมก จิตฺตานิ สงฺเขปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ปุน วิตฺถารโต นิทฺทิสนฺโต อิตฺถนฺติอาทิคาถมาห. ตตฺรายํ โยชนา. อถวาปน อิตฺถํ ยถาวุตฺตปฺปกาเรน เอกุนนวุติปฺปเภทํ มานสํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ กตฺวา วิจกฺขณา ปณฺฑิตา วิภชนฺตีติ. 65. 如是简略地说明了四地之心后，今为更详细地说明，故说“如是”等偈。对此的解释是：或者说，智者们如前所述，将八十九种心扩展为一百二十一种心，并加以分别。 [๖๒] ฏีกาสุ ปน [62] 然而，在复注中（说）： คาถาย ปุพฺพทฺธํ ปุริมคาถานํ นิคมนํ กตฺวา อปรทฺธเมว อารพฺภนฺตรํ กตฺวา โยเชนฺติ. ตํ กถเมกูน นวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ โหตีติ อิมินา นสเมตีติ. 他们将偈颂的前半部分作为前面诸偈的总结，又以其后半部分为核心来解释。这与“八十九种心如何成为一百二十一种？”不符。 อิทานิ ตํ เอกวีสสตวิภาคํ ทสฺเสนฺโต กถํ.ล. โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา วิตกฺกวิจารปีติ สุเขกคฺคตา สหิตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปถมชฺฌาน โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺติ เอตฺถ ปญฺจงฺคิเกน ปถมชฺฌาเนน ยุตฺโต โสตาปตฺติมคฺโค ปถมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺโค. เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตนฺติ สมาโส. 今为说明此一百二十一种分类，先提问“如何成为……？”然后说“与寻、伺、喜、乐、一境性相应”等。此处，“初禅须陀洹道心”是指与五支初禅相应的须陀洹道，即是初禅须陀洹道。“与此相应的心”，这是一个复合词。 [๖๓] ฏีกาสุ ปน [63] 然而，在复注中（说）： ‘‘ปถมชฺฌานญฺจ ตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺจา’’ติ โยเชนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ. 他们解释为：“彼既是初禅，也是须陀洹道心。”此说不合理。 น หิ ฌานํ จิตฺตํ โหติ. นจ จิตฺตํ ฌานํ. อญฺญญฺหิ ฌานํ, อญฺญํ จิตฺตนฺติ. 禅非是心，心亦非禅。因为禅是一回事，心是另一回事。 [๖๔] ยญฺจ วิภาวนิยํ [64] 并且，在《辨明》(Vibhāvanī)中（所说的）： ‘‘ฌานงฺควเสน ปถมชฺฌาน สทิสตฺตา ปถมชฺฌานญฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ น ยุตฺตํ. 所说的“由于禅支的缘故，与初禅相似，所以也是初禅”，此说亦不合理。 น หิ ปญฺจงฺคิกํ โลกุตฺตรชฺฌานํ ปถมชฺฌานสทิสฏฺเฐน ปถมชฺฌานสญฺญํ ลภตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตญฺหิ สยเมว อตฺตโน ปญฺจงฺคิกภาเวน [Pg.78] นิปฺปริยายโต ปถมชฺฌานํนาม โหตีติ. อิทญฺหิ ฌานํนาม โลกิยํวา โหตุ โลกุตฺตรํวา. ยํ ปญฺจงฺคิกํ โหติ. ตํ สยเมว ปถมชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ จตุรงฺคิกํ. ติยงฺคิกํ. ทุวงฺคิกํ. ปุน ทุวงฺคิกํ. ตํ สยเมว ปญฺจมชฺฌานนฺติ สิทฺธนฺติ. โลกุตฺตเรวา ทุตียาทิภาวสฺส อุปฺปตฺติกฺกมวเสน อสิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 因为不能说五支的出世间禅，是以与初禅相似的理由而获得“初禅”之名。因为它本身就凭借其五支的性质，无条件地（nippariyāyato）被称为初禅。此所谓禅，无论是世间禅还是出世间禅，凡具有五支者，其本身即确立为初禅。凡具有四支、三支、二支、以及再二支者，其本身即依次确立为第二禅至第五禅。当知，之所以如是说，是因为在出世间禅中，第二禅等的状态并非通过生起的次第而成立。 [๖๕] ยญฺจ ตตฺถ [65] 并且，在那里（所说的）： สทิสภาเวเนว โลกุตฺตเร เตสํ ปญฺจงฺคิกาทีนํ ฌาน โวหารสิทฺธตาทีปนตฺถํ. ‘‘ปาทกชฺฌาน สมฺมสิตชฺฌาน ปุคฺคลชฺฌาสเยสุ หิ อญฺญตรวเสน ตํ ตํ ฌานสทิสตฺตา วิตกฺกาทิองฺคปาตุภาเวน จตฺตาโรปิ มคฺคา ปถมชฺฌานาทิ โวหารํ ลภนฺตา ปจฺเจกํ ปญฺจธา วิภชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ นยุชฺชติเยว. 为阐明在出世间中，彼五支禅等之所以能成立“禅那”之名，仅仅是由于相似性，而有此说：“由于足禅(pādakajjhāna)、省察禅(sammasitajjhāna)或个人意乐(puggalajjhāsaya)中的任何一种，由于与彼彼禅相似，以及寻等禅支的出现，四道亦获得初禅等名称，并各自被分为五类。”——此说亦不合理。 น หิ มคฺคา ปถมชฺฌานาทิ โวหารํ ลภนฺติ. อญฺโญ หิ มคฺโค, อญฺญํ ฌานนฺติ. อปิจ, ยทิ อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐนจ ฌานํนาม สิยา. ตทา โลกุตฺตรชฺฌานานิเอว สาติสยโต ฌานานินาม สิยุํ. น อิตรานิ. ตานิ หิ กสิณาทินิมิตฺตมตฺตํ อุเปจฺจ นิชฺฌายนฺติ. ปจฺจนีกธมฺเมจ วิกฺขมฺภนมตฺเตน ฌาเปนฺติ. โลกุตฺตรานิเยวปน อติคมฺภีรํ อภิทุทฺทสํ นิพฺพานํ อุเปจฺจ นิชฺฌายนฺติ. ปจฺจนีกธมฺเมจ สมูเล สานุสเย สพฺพโส สมุจฺฉินฺทนวเสน ฌาเปนฺตีติ. เอตฺถจ อปฺปนาฌานานํ ปญฺจงฺคิกภาโวนาม ปกติยา เอว สิทฺโธ โหตีติ น ปถมชฺฌานิเกสุ มคฺคผเลสุ ปาทกชฺฌา นาทินา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจํ อตฺถิ. จตุรงฺคิกาทิ ภาโว ปน เตน ปจฺจยวิเสเสน วินา น สิชฺฌติ. อสติหิ ตสฺมึ สพฺพํปิ ฌานํ ปญฺจงฺคิกเมว ภวิสฺสตีติ. ตตฺถ ยถา โลกิยชฺฌาเนสุ อาทิกมฺมิกกาเล ตสฺส ตสฺส ทุตียาทิกสฺส ฌานสฺส อุปจารภูตา ภาวนา สยํ วิตกฺกาทิยุตฺตา สมานาปิ วิตกฺกาทีสุ อาทีนวทสฺสนญฺญาเณนเจว อิทานิ อวิตกฺกํ ฌานํ อุปฺปาเทสฺสามิ, อิทานิ อวิจารํ ฌานํ อุปฺปาเทสฺสามีติ เอวมาทินา ปวตฺเตน อชฺฌาสย [Pg.79] วิเสเสนจ ยุตฺตตฺตา กาจิ วิตกฺกวิราคภาวนานาม โหติ. กาจิ วิจาร วิราคภาวนา นาม. กาจิ ปีติวิราคภาวนา นาม. กาจิ สุขวิราคภาวนานาม. กาจี รูปวิราคภาวนานาม. อสญฺญิคามีนํ ปน สญฺญาวิราคภาวนานาม โหติ. สา อตฺตโน อตฺตโน ฌานํ อวิตกฺกํวา อวิจารํวา อปฺปีติกํวา อุเปกฺขาสห คตํวา กาตุํ สกฺโกติ. ฌาเนสุ วสีภูตกาเลปน อาทีนวทสฺสนญฺญาเณน วินา เกวลํ อชฺฌาสยมตฺเตน ยํยํ ฌานํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ ฌานํ สมาปชฺชติเยว. เอวเมวํ อิธปิ ตสฺส ตสฺส มคฺคสฺส อุปจารภูตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาสงฺขาตา ภาวนา สยํ วิตกฺกาทิยุตฺตา สมานาปิ นานาสตฺติยุตฺตา โหติ. กาจิ วิตกฺกวิราคภาวนานาม. กาจิ วิตกฺกวิจารวิราคภาวนา นาม. กาจิ วิตกฺกวิจารปีติ วิราคภาวนานาม. กาจิ วิตกฺกวิ จารปีติสุขวิราคภาวนานาม. ตตฺถ ยา วิตกฺกํ วิราเชตุํ อติกฺกาเมตุํ สกฺโกติ. สา วิตกฺกวิราคภาวนานาม. เอส นโย เสสาสุปีติ. 道并非能获得初禅等名称。因为道是一回事，禅是另一回事。再者，若以审虑之义与焚烧敌对法之义而有“禅”之名，那么唯有出世间禅才能以其超胜性而被称为“禅”，其他则不然。因为彼等（世间禅）仅专注于遍处等相，且仅以镇伏的方式焚烧敌对法。而出世间禅则能审虑极其甚深、极难得见的涅槃，并且以连根带随眠地彻底断灭的方式焚烧敌对法。于此，安止禅的五支性是自然成立的，故于初禅的道与果中，不需以足禅等特殊之缘为要务。而四支等的状态，若无此特殊之缘则无法成就。因为若无此缘，则一切禅都将成为五支禅。于此，譬如在世间禅的初修业阶段，作为彼彼第二禅等的近行的修习，其自身虽具足寻等，然因具足了观察寻等过患之智，以及“我今当生起无寻禅”、“我今当生起无伺禅”等发起的殊胜意乐，故有者名为离寻修习，有者名为离伺修习，有者名为离喜修习，有者名为离乐修习，有者名为离色修习。对无想有情而言，则有名为离想修习者。彼能使各自的禅成为无寻、或无伺、或无喜、或舍俱行。而在对诸禅已得自在时，则无需观察过患之智，仅凭意乐，欲入何禅，即能入何禅。同理，于此，作为彼彼道的近行，名为出起观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)的修习，其自身虽具足寻等，然亦具足种种能力。有者名为离寻修习，有者名为离寻伺修习，有者名为离寻伺喜修习，有者名为离寻伺喜乐修习。其中，能舍离、超越寻者，名为离寻修习。余者亦依此理类推。 ๖๖. กสฺสปน พเลน สา วิปสฺสนา นานาสตฺติ ยุตฺตา โหตีติ. วุจฺจเต, ปาทกชฺฌานพเลนาติ เอโก เถรวาโท. สมฺมสิตชฺฌาน พเลนาติ เอโก. ปุคฺคลชฺฌาสย พเลนาติ เอโก. ตตฺถ ยํ ยํ ฌานํ ตสฺสา วิปสฺสนาย ปาทกตฺถาย อาสนฺเน สมาปชฺชียติ. ตํตํ ปาทกชฺฌานํนาม. ตํเจ ปถมชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา ปากติกาเอว. สเจ ทุตียชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา วิตกฺกวิราคสตฺติยุตฺตา โหติ. มคฺเค อวิตกฺกํ ฌานํ นิยาเมตุํ สกฺโกติ. เอสนโย เสเสสุปิ ปาทกชฺฌาเนสูติ อยํ ปาทกวาโท. ปาทกชฺฌาเน สติ ตํสทิสเมว มคฺเค ฌานํ โหติ. อสติปน มคฺเค ปถมชฺฌานเมว โหติ. สมฺมสิ ตชฺฌานํวา ปุคฺคลชฺฌาสโยวา มคฺเค ฌานงฺคํ นิยเมตุํ นสกฺโกตีติ อธิปฺปาโยติ. ปาทกชฺฌาเน สติ ตํวา อญฺญํวา ยํยํ ฌานํ สมฺมสียติ. ตํเจ ปถมชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา ปากติ กาเอว. สเจ ทุตียชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา วิตกฺกวิราคสตฺติ [Pg.80] ยุตฺตา โหติ. มคฺเค อวิตกฺกํ ฌานํ นิยาเมตุํ สกฺโกติ. เอสนโย เสเสสุปิ สมฺมสิตชฺฌาเนสูติ อยํ สมฺมสิตวาโท. วิปสฺสนาย อารมฺมณภาเวน สห จริตตฺตา สมฺมสิตชฺฌานเมว ปาทกชฺฌานโต อชฺฌาสยโตจ พลวตรนฺติ อธิปฺปาโยติ. 66. 此观以何种力量而具有各种能力？当说：一说依于基础禅之力；一说依于省察禅之力；一说依于个人意乐之力。于此，为观之基础而近入任何禅，彼即名为基础禅。若其为初禅，观即是通常的；若为第二禅，观则与离寻之力相应，能于道中决定无寻禅。其余基础禅亦以此理类推，此即“基础禅说”。其意为：若有基础禅，道中之禅即与其相似；若无，则道中仅有初禅；省察禅或个人意乐皆不能于道中决定禅支。若有基础禅，而省察彼禅或其他任何禅，若所省察者为初禅，观即是通常的；若为第二禅，观则与离寻之力相应，能于道中决定无寻禅。其余省察禅亦以此理类推，此即“省察说”。其意为：因与观之所缘共同运作，故省察禅较基础禅及意乐更为有力。 วิภาวนิยํ ปน 然而在《辨明》(Vibhāvanī)中： วิปสฺสนาปาทกํ กิญฺจิฌานํ นตฺถีติ อิมสฺมึ วาเท วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. 有一种观点说：“没有任何禅是观的基础。”此说与义注不符。 ปาทกชฺฌาเน สติ ตํวา อญฺญํวา มคฺเค ยํยํฌานํ อิจฺฉติ. ตํตํ ฌานํ อิชฺฌติ. วิปสฺสนาปิ อิจฺฉานุรูปํ วิตกฺกวิราคาทิภาวํ ปตฺตา โหตีติ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโท. ยถา โลกิยชฺฌาเนสุ อาสนฺเน วุฏฺฐิตชฺฌานํ อุปริชฺฌานุปจาร ภาวนาย อุปตฺถมฺภกมตฺตํ โหติ. น ปน อุปริชฺฌาเน ฌานํ อตฺตสทิสํ กาตุํ สกฺโกติ. อชฺฌาสโยเอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมติ. เอวเมวํ อิธปิ ปาทกชฺฌานํ วิปสฺสนาย ติกฺข วิสทภาวตฺถาย พลวุปนิสฺส โย โหติ. อชฺฌาสโยเอว วิปสฺสนํ วิตกฺกวิราคาทิภาวํ ปาเปตฺวา มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ อธิปฺปาโยติ. โย ปเนตฺถ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาเอว มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ มหาฏฺฐกถา วาโท. ตตฺถปิ ปุคฺคลชฺฌาสยวิเสสพเลน วิตกฺกวิราคาทิสตฺติ วิเสสยุตฺตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาเอวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐสาลินิยํ อิเมสํ ติณฺณํ เถรวาทานํ อญฺญมญฺญํ อวิโรโธ วุตฺโตวิย ทิสฺสติ. อิเมปน วาทา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ปวตฺตา นโหนฺติ. ปจฺเจกํ สพฺพํ โลกุตฺตรชฺฌานํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺตา. ตสฺมา นสกฺกา เตสํ อญฺญมญฺญํ วิโรโธ ปริหริตุนฺติ. เอตฺถจ ฌานลาภีนํ วิปสฺสนากมฺเม ปาทกชฺฌานสมา ปชฺชนํนาม ภควตาเอว สุฏฺฐุวิหิตํ. วุตฺตญฺเหตํ จูฬสุญฺญตสุตฺเต – 若有基础禅，则于道中，无论欲得何禅，彼禅皆能成就。观亦能随其意愿，达到离寻等状态，此即“个人意乐说”。譬如于世间禅中，刚出定之禅仅为更高禅那近行修习之助缘，而不能使更高禅那中之禅与自身等同。唯有意乐能于更高禅那中决定禅支。同理，于此，基础禅为观之敏锐与清净提供强力近依。唯有意乐能令观达到离寻等状态，并于道中决定禅支，此即其义。于此，《大义注》之说为：唯有出起观能于道中决定禅支。于彼亦应理解其义为：唯有凭借个人特殊意乐之力，与离寻等特殊能力相应之出起观方能如此。虽于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，此三派长老之说看似互不相违，然此等说法并非相互比较而有，而是各自圆满成就一切出世间禅后而有。故无法消解其间之矛盾。于此，世尊已善巧安立，令得禅者于观业中入基础禅。如《小空经》中所说—— อิธานนฺท ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ทุตียํ ฌานํ. ตตียํ ฌานํ. จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรติ. ตสฺสเจอชฺฌตฺตํสุญฺญตาย จิตฺตํ [Pg.81] นปกฺขนฺทติ. นปสีทติ. เตน ภิกฺขุนา ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สนฺถเป ตพฺพํ, สนฺนิสาเทตพฺพํ, เอโกทิ กาตพฺพํ, สมาทหาตพฺพนฺติอาทิ. 阿难，于此，比丘离诸欲，离诸不善法，证入并安住于初禅、第二禅、第三禅、第四禅。彼于内作意空性。若其心不倾向、不澄净于内空性，则彼比丘应于先前彼定相中，于内安立、安住、专一、等持其心等。 ตตฺถ สุญฺญตํ มนสิกโรตีติ วิปสฺสนากมฺมํ วุตฺตํ. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเตติ ปาทกชฺฌานสมาธิ นิมิตฺเต. นวนิปาเตจ – 此处“作意空性”是指观业。“于先前彼定相中”是指于基础禅定相中。又如《增支部》九集云： ปถมํ ปาหํ ภิกฺขเวฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ วทามิ.ล. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาหํ ภิกฺขเว ฌานํ นิสฺสาย อาสวานํ ขยํ วทามีติ วุตฺตํ. “诸比丘，我说依止初禅能灭尽诸漏。……诸比丘，我说依止非想非非想处定能灭尽诸漏。”如是说。 ๖๗. อิเมสุปน ตีสุวาเทสุ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโท พลวตโรวิย ขายติ. โลกิยชฺฌาเนสุปิ หิ ปาทกชฺฌานํนาม อิจฺฉิตพฺพเมว. ตญฺจ อุปริชฺฌานสฺส อุปจารภาวนาย ติกฺขวิสท ภาวตฺถายเอว โหติ. อชฺฌาสโยเอวปน อุปจาร ภาวนาย วิตกฺกวิราคาทิภาวํ สาเธติ. อุปจารภาวนาเอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมติ. เอวเมวํ อิธปิ ปาทกชฺฌานพเลน ติกฺขวิสท ภาวปตฺตา วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาเอว อชฺฌาสยวิเสสพเลน วิตกฺกวิราคาทิสตฺติวิเสสยุตฺตา หุตฺวา มคฺเค นานาฌานานิ สาเธติ. อสติ ปน อชฺฌาสยวิเสเส ตํตํ ปาทกชฺฌานานุรูปํ อชฺฌาสยสามญฺญํสณฺฐาติ. ตสฺมา อชฺฌาสยวิเสเส อสติ ปาทกชฺฌานเมว ปมาณํ โหติ. สติปน ตสฺมึ โสเอว ปมาณนฺติ ยุตฺตํ. อิจฺฉิ ติจฺฉิต โลกิยชฺฌาน สมาปชฺชน สทิสญฺหิ สพฺพชฺฌาเนสุ จิณฺณวสีภูตานํ มคฺเคสุ อิจฺฉิตชฺฌาน นิพฺพตฺตนนฺติ. โย ปเนตฺถ ปาทกชฺฌานาทิวเสน ปวตฺโต วิเสโส. โส สพฺโพปิ วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอว โหติ. วิปสฺสนา วิเสโสเอว มคฺเค ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํ วิสุทฺธิ มคฺเคจ วิปสฺสนาว ปมาณํ กตฺวาวุตฺตา. โส สพฺโพปิ วิเสโส ปาทกชฺฌาเนน วินา นสิชฺฌตีติ กตฺวา มคฺควิภงฺคมคฺคสํยุตฺตฏฺฐ กถาสุ ปาทกชฺฌานํ เอว ปมาณํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ – 67. 然于此三说中，个人意乐说似乎更为有力。于世间禅中，基础禅亦确实为所欲求。彼仅为令上分禅之近行修习达到敏锐清净状态。唯有意乐能于近行修习中成就离寻等状态。唯有近行修习能于上分禅中决定禅支。同理，于此，凭借基础禅之力达到敏锐清净之出起观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)，唯有凭借特殊意乐之力，方能与离寻等特殊能力相应，从而于道中成就各种禅。若无特殊意乐，则安住于与各基础禅相应之通常意乐。故若无特殊意乐，基础禅即为标准。若有之，则以彼为标准，斯为合理。诚如已于一切禅中熟练自在者，能于道中生起所欲之禅。于此，由基础禅等而有之差别，皆是为了观之差别。正是观之差别于道中决定禅支，故于《含义阐明》及《清净道论》(Visuddhimagga)中，皆以观为标准而说。应知，一切差别若无基础禅则无法成就，故于《道品分别》(Maggavibhaṅga)与《道相应注》(Maggasaṃyutta-aṭṭhakathā)中，皆以基础禅为标准而说。然因圣典中云—— อิธ [Pg.82] คหปติ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ. ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อิทํปิ โข ปถมชฺฌานํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจหยิตํ ยํโขปน กิญฺจิ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ. ตทนิจฺจํ. ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ปชานาติ โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. ล. ทุตียํ ฌานํ, ตตียํ ฌานํ, จตุตฺถํ ฌานํ, เมตฺตา เจโตวิมุตฺตึ. กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาเจโต วิมุตฺตึ, อากาสานญฺจา ยตนํ.ล. อากิญฺจญฺญา ยตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ. อยํปิโข อากิญฺจญฺญา ยตนสมาปตฺติ อภิสงฺขตา อภิสญฺเจตยิตา. ยํ โขปน กิญฺจิ อภิสงฺขตํ.ล. ขยํ ปาปุณาตีติ. “于此，居士，有比丘离诸欲……成就并安住于初禅。彼如是省思：‘此初禅亦是有为的、思所造作的。凡有为、思所造作者，彼即是无常、坏灭之法。’彼如是了知，安住于此，证得诸漏灭尽。……（彼同样）成就并安住于第二禅、第三禅、第四禅、慈心解脱、悲心解脱、喜心解脱、舍心解脱、空无边处、识无边处、无所有处。彼如是省思：‘此无所有处等至亦是有为的、思所造作的。凡有为……灭尽。’” เอวํเอกาทสนิปาเต – 如是，《增支部》十一集云： อิธานนฺท ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ, เต ธมฺเม อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต สมนุปสฺสติ. โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. โน เจ อาสวานํ ขยํ ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคน ตาย ธมฺมนนฺทิยา ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา อุปปาติโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกาติ. “于此，阿难，有比丘离诸欲，离诸不善法，有寻有伺，离生喜乐，成就并安住于初禅。彼于彼处，凡有属于色、受、想、行、识之法，皆随观为无常、苦、无我。彼安住于此，证得诸漏灭尽。若未证得诸漏灭尽，则因于法之贪，于法之喜，五下分结断尽，成为化生者，于彼处般涅槃，不复从此世间退转。” อาทินา มาลุกฺยปุตฺตสุตฺต อนุปทสุตฺตาทีสุจ อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ เอเกกาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย วุฏฺฐิตสมาปตฺติธมฺมสมฺมสนเมว อาคตํ. นปน อญฺญชฺฌาน สมฺมสนํ. ตสฺมา สติปิ โยคีนํ อิจฺฉาวเสน ปาทกชฺฌานโต อญฺญชฺฌานสมฺมสเน ปาทกชฺฌานเมว ปมาณนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. เอตฺตาวตา สมฺมสิตวาโท สพฺพทุพฺพโลติ สิทฺโธ โหตีติ. เยปน อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโนปิ ฌานํ ปาทกํ อกตฺวาว มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. ปถมชฺฌานเมววา ปาทกํ กตฺวา อชฺฌาสยวิเสสํ อกตฺวา [Pg.83] มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. ปถมชฺฌานมตฺตลาภิโนวา หุตฺวา ตเมว ปาทกํ กตฺวา มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. เยจ สุกฺขวิปสฺสกา หุตฺวา มคฺคํ อุปฺปาเทนฺติ. เตสํ ปถมชฺฌานิโกว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อปิจ เย ปกติยาว อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภูตา โหนฺติ. เต วินาปิ อาสนฺนปาทเกน ยํยํฌานํ อิจฺฉนฺติ. ตํตํ ฌานํ เตสํ มคฺเคสุ นสมิชฺฌตีติ นวตฺตพฺพํ. 于《摩罗迦子经》(Mālukyaputtasutta)、《随观经》(Anupadasutta)等众多经中，皆言从八等至中一一出定后，所思择者，正是刚出定之等至法，而非思择其他禅那。是故，纵然行者欲依基础禅而思择其他禅那，亦可知应以该基础禅为准。至此，“思择说”全然薄弱之论即告成立。复次，有得八等至者，不以禅那为基础而生起道；或以初禅为基础，不作特殊意乐而生起道；或仅得初禅，即以此为基础而生起道；以及为纯观(sukkhavipassakā)行者而生起道——应知彼等之道皆为初禅道。再者，彼等生来即于八等至中熟练自在者，纵无邻近之基础禅，亦不应言其于道中欲得之任何禅那皆不能成就。 ๖๖. [๖๖] ยํปน วิภาวนิยํ 66. [66] 然应阐明者： ‘‘สเจปน ปุคฺคลสฺส ตถาวิโธ อชฺฌาสโย นตฺถิ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุปรุปริชฺฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค ปาทกชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหตีติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. “如果某人没有那样的意乐，从较低的禅那出定后，思择了较高禅那的法而生起的道，可以不依赖于基础禅而与所思择的禅那相似。”——此说应当考察。 น หิ อารมฺมณมตฺตภูตํ สมฺมสิตชฺฌานํ อุปริมํปิ สมานํ อาสนฺเน วุฏฺฐิตชฺฌานโต พลวตรํ ภวิตุํ อรหติ. อาสนฺเน วุฏฺฐิตสฺเสว จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ สมตฺถภาวโต. ตโต เยวหิ โส สมฺมสิตวาโท สพฺพอฏฺฐกถาสุ เกจิวาทปกฺเข เอว ถปิโตติ. นนุ ปุคฺคลชฺฌาสยวาโทปิ ตถาถปิโตเอวาติ. สจฺจํ, โสปน โลกิยชฺฌานานํ อุปฺปตฺติวิธาเนน สห สํสนฺทิกตฺตา ยุตฺตตโรเอว โหตีติ. 一个仅作为所缘而被思择的禅那，即使是更高的禅那，也不可能比刚出定时的禅那更有力，因为只有刚出定（的禅那）才有能力使心流卓越。因此，在所有义注中，该“思择之说”都被归入“某些人之说”一类。——（问：）‘个人意乐说’不也同样被如此归类吗？——（答：）确实如此，但因为它与世间禅那的生起方式相符，所以更为合理。 [๖๗] เอเตน ยํ ตตฺถ วุตฺตํ. [67] 由此，彼处所说： ‘‘อุปรุปริชฺฌานโต ปน วุฏฺฐาย เหฏฺฐิม เหฏฺฐิมชฺฌาน ธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค สมฺมสิตชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา ปาท กชฺฌานสทิโส โหติ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโตหิ อุปรุ ปริชฺฌานํ พลวตร’’นฺติ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. “但从较高的禅那出定后，思择较低禅那的法而生起的道，不依赖于所思择的禅那，而与基础禅相似。因为较高的禅那比更低的禅那更有力。”——此说亦被驳斥。 น หิ ปาทกชฺฌานํ อุปริม ภูตตฺตาเยว พลวตรํ โหติ. ปาทกภูตตฺตาเยว ปน พลวตรํ โหตีติ. 基础禅并非仅因其是较高的（禅那）而更有力，而是因其作为基础而更有力。 [๖๘] ยญฺจ ตตฺถ [68] 以及彼处所说： มคฺเค เวทนานิยโมปน ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน นสิทฺโธ. อญฺญถา วิปสฺสนา ยายกายจิเวทนาย ยุตฺตา หุตฺวา เตหิ [Pg.84] นิยมิตาย เอเกกาย มคฺคเวทนาย สทฺธึ ฆฏิ เยยฺยาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เวทนานิยโมปน สพฺพตฺถปิ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนานิยเมน โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตมฺปิ น ยุชฺชติ. “道中的受之决定，并非依于基础禅等而成立。否则，观(vipassanā)会与任何一种受相结合，并与由它们（基础禅等）所决定的每一道受相结合。”——基于此意，才说：“受的决定，在任何情况下都是由导向出起之观的决定而决定的。”但此说亦不合理。 ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสเนว วิปสฺสนาย สห เวทนานิยมสฺส สิทฺธตฺตา. ตถาหิ ตํตํ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนา อาทิโต กทาจิ โสมนสฺสสหคตาวา โหติ. กทาจิ อุเปกฺขาสหคตาวา. มคฺควุฏฺฐานกาเลปน ยทิปาทกชฺฌานํ โสมนสฺสชฺฌานํ โหติ. วิปสฺสนา เอกนฺเตน โสมสฺสสห คตาว หุตฺวา มคฺเคน สทฺธึ ฆฏิยตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สฬายตน วิภงฺคสุตฺเต – 因为观与受的决定正是依于基础禅等而成立的。确实，从各个基础禅出定后修观者的观，最初有时与喜俱行，有时与舍俱行。但在道生起时，如果基础禅是喜俱禅，那么观必定与喜俱行，并与道相结合。这在《六处分别经》(Saḷāyatanavibhaṅgasutta)中说道： ตตฺร ภิกฺขเว ยา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา. ตา นิสฺสาย ตา อาคมฺม ยานิ ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ. ตานิ ปชหถ. ตานิ สมติกฺกมถ. เอวเมเตสํ ปหานํ โหติ. เอวเมเตสํ สมติกฺกโม โหตีติ. “诸比丘，于此，有六种基于出离的舍。依止于它们、依靠它们而有六种基于出离的喜。你们应当舍弃那些喜，超越那些喜。如此，便有对它们的舍弃；如此，便有对它们的超越。” อฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปถมาทินิจ ตีณิฌานานิ สุทฺธสงฺขาเรจ ปาทเก กตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาค วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตา วา โหติ. อุเปกฺขาสห คตาวาวุฏฺฐานคามินีปน โสมนสฺสสหคตาว โหติ. จตุตฺถชฺฌานาทีนิ ปาทกานิกตฺวา วิปสฺสนํ อารทฺธานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขูนํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา ปุริม สทิสาว. วุฏฺฐานคามินีปน อุเปกฺขาสหคตาว โหติ. อิทํ สนฺธายยา ฉเนกฺขมฺมสฺสิตา.ล. ปชหถาติ วุตฺตํ. อชฺฌาสยวิเสเสน สห มคฺควุฏฺฐาเนปิ เอเสวนโย. พลววิปสฺสนากาเล หิ วิปสฺสนารตินาม สุฏฺฐุ ปณีตตรา โหติ. สกลสรีรํ ผรมานา อชฺโฌตฺถรมานา ปวตฺตติ. ยถาห – 义注中说，在八种等至中，以初禅等三种禅和清净行(suddhasaṅkhāra)为基础修习观(vipassanā)的四位比丘，他们的前分观(pubbabhāga vipassanā)与喜俱行或与舍俱行；而导向出起之观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)则必定与喜俱行。以第四禅等为基础修习观的五位比丘，他们的前分观与前面所述相同；而导向出起之观则必定与舍俱行。这是针对所说的“应舍离六种与出离有关的……”等。伴随着特殊的意乐，在道的生起时也是同样的道理。当观强有力时，名为观之乐变得非常殊胜、更微妙，遍满并淹没全身而持续。正如所说： สุญฺญาคาเร ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน; อมานุสี รติ โหติ, สมฺมธมฺมํ วิปสฺสโตติ. “入于空闲处，心寂静比丘，正观于正法，生起非人乐。” ตสฺมา [Pg.85] ตทา ปาทกชฺฌานวิเสเสนวา อชฺฌาสยวิเสเสน วา วินา วิปสฺสนา อุเปกฺขาสหคตา น โหติ. เอกนฺเตน โสมนสฺสสหคตาว โหตีติ. เอตฺถปน สพฺพชฺฌาเนสุ วสีภูตสฺส ยํกิญฺจิ เอกํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา ตํ ปา อญฺญํวา มคฺเคยํยํ ฌานํ อิจฺฉติ. มคฺควุฏฺฐานกาเล อชฺฌาสยพเลน ตํตํฌานานุรูปํ วิปสฺสนายจ มคฺเคจ เวทนา ปริณาโม เวทิตพฺโพ. นปน เวทนานิยาโมนาม วิสุํ วตฺตพฺโพติ. 因此，那时若无特殊的基础禅或特殊的意乐，与舍俱行的观是不会生起的，它必定只与喜俱行。然而，对于已能自在掌握一切禅定者，若以任何一个禅定作为基础，或在道中他想要哪个禅定，在道的生起时，由于意乐的力量，应当了知在观与道中的感受会相应于该禅定而转变。但不可说感受有固定的法则。 ๖๗. สงฺคหคาถายํ อนุตฺตรํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ ฌานงฺคโยคเภเทน เอเกกํ ปญฺจธา กตฺวา จตฺตาลีสวิธนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. อิทานิ สพฺพานิ มหคฺคตา นุตฺตรจิตฺตานิ ปญฺจวิเธ ฌาน โกฏฺฐาเส สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ยถาจ รูปาวจรนฺติอาทิมาห. ยถา รูปาวจรํ จิตฺตํ ปถมาทิชฺฌานเภเท คยฺหติ. ฌาน เภทสิทฺเธ ปถมชฺฌานิกจิตฺตาทิเก ปญฺจวิเธ จิตฺตเภเท สงฺคยฺหติ, ตถา อนุตฺตรญฺจ จิตฺตํ ปถมาทิชฺฌานเภเท สงฺคยฺหติ. อารุปฺปญฺจจิตฺตํ อุปกฺเขกคฺคตา สงฺขาเตน ปญฺจมชฺฌาเนน ยุตฺตตฺตา ปญฺจเม ฌาเน ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตเภเท สงฺคยฺหติ. ตสฺมา เอเกกํ ปตมาทิกํ ปถมชฺฌานิกจิตฺตาทิกํ ฌานํ ฌานจิตฺตํ เอกาทส วิธํ โหติ. อนฺเตตุ อนฺติมภูเต ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตเภเทปน ฌานํ จิตฺตํ เตวีสติวิธํ ภเวติ โยชนา. เอตฺถจ ฌานสทฺเทน ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตเมว วุจฺจติ. น หิ ฌานํ เอกาทสวิธํวา เตวีสติวิธํวา โหตีติ. 67. 摄颂的解释是：八种无上心，依禅支结合的差别，每一种分为五种，故说为四十种。现在为了显示所有广大心与无上心都包含在五种禅的范畴内，所以说“如色界”等。如色界心依初禅等禅的类别而被归入。当禅的差别成立时，（色界心）被归入初禅心等五种心的类别中；同样，无上心也依初禅等禅的类别而被归入。无色界心因为与被称为“舍与一心”的第五禅相应，所以在第五禅中，被归入第五禅心的类别中。因此，初禅等每一种禅心共有十一种。但是在最后的第五禅心的类别中，禅心则有二十三种，这是解释。此处，“禅”一词仅指与之相应的心，因为禅本身并非有十一种或二十三种。 [๖๙] ยํปน วิภาวนิยํ [69] 然而，凡是应当辨析的： ‘‘รูปาวจรจิตฺตํ ปถมชฺฌานนฺติอาทินา วุจฺจตีติจ อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตี’’ติ จ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “‘色界心被称为初禅等’，以及‘无色界也获得第五禅之称’等说法，并不合理。 น หิ จิตฺตํ ปถมชฺฌานํ โหติ. นจ ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตีติ. 心不是初禅，也不能说是第五禅。 [๗๐] ยาจ อิมิสฺสาคาถายํ อปราปิ โยชนา วุตฺตา. สาปิ น ยุตฺตาเอว. [70] 此偈中提出的其他解释，亦不合理。 ตถา สทฺทสฺส ปถมาทิชฺฌานเภเทติ ปทสฺส ปุรโต ปฐิตตฺตาติ. เอวํ ยถา วิภชิตพฺเพ เอกเทเส วิภตฺเต สพฺพํ เอกูนนวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ กตฺวา วิภตฺตํนาม โหติ. ตถา วิภชิตฺวา อิทานิ ตํสงฺคหํ ทสฺเสนฺโต อนฺติมคาถมาห. ปุญฺญํ สตฺตตึสวิธํ โหติ. ตถา ปากํ ทฺวิปญฺญาสวิธํ โหติ. อิติ เอกูนนวุติวิธานิ จิตฺตานิ เอกวีสสตํ กตฺวา พุธา ปณฺฑิตา อาหุ กเถสุํ. กเถนฺติวา วิภชนฺติ วิจกฺขณาติ วุตฺตํ โหตีติ. 同样，由于“初禅等分别”这一节置于该词之前。如此，在应细分之处细分时，将八十九种心分为一百二十一种，名为分别。如此细分后，现在为了显示其总摄，说最后的偈颂：福有三十七种，同样，果报有五十二种。如此，智者们将八十九种心分为一百二十一种而说。这就是所谓“有辨别智慧者分别解说”。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是《阿毗达摩概要》之《胜义灯》 จตุตฺถวณฺณนาย จิตฺตสงฺคหสฺส 第四释义：心之概要 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 เจตสิกสงฺคห ปรมตฺถทีปนี 心所概要之胜义灯 ๖๘. เอวํ [Pg.87] จิตฺตงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนุปตฺตํ เจตสิก สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต จตูหิ สมฺปโยคลกฺขเณหิ สห วจนตฺถญฺจ สรูปตฺถญฺจ ตาว ทสฺเสตุํ อาทิ คาถมาห. ตตฺถ เอกุปฺปาทนิโรธาจเอกาลมฺพณวตฺถุกาติ จตุสฺสมฺปโยคลกฺขณทสฺสนํ. เจโต ยุตฺตาติ วจนตฺถทสฺสนํ. เจตสิยุตฺตา เจตสาวา ยุตฺตา เจตสิกาติ ทสฺสนโต. ทฺวิปญฺญาสธมฺมาติ สรูปทสฺสนํ. เจตสิกาติ ปน สิทฺธปท ทสฺสนํ. ตตฺถ ธมฺมานํ อนาคตภาวสงฺขาตา ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปชฺชนํ คมนํ สรูปโต ปาตุภวนํ อุปฺปาโท. ชาตีติ วุตฺตํ โหติ. สพฺเพปิหิ สงฺขต ธมฺมา อนาคตภาวปุพฺพา เอว โหนฺติ. ตโต ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ คจฺฉนฺติ. ตโต นิรุชฺฌิตฺวา อตีตภาวํ คจฺฉนฺตีติ. นิรุชฺฌนํ นิโรโธ. สรูปวินาโส ภงฺโค อนิจฺจตา มรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยา จิตฺตสฺส ชาติ, สาเยว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ วตฺถุ. ตเทว ผสฺสาทีนนฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เอโก อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา. เอโก นิโรโธ เอเตสนฺติ เอกนิโรธา. เอกุปฺปาทาจ เต เอกนิโรธาจาติ เอกุปฺปาทนิโรธา. อุตฺตรปเท เอกสทฺทสฺส โลโป. เอวํ ปรตฺถปิ. เอกํ อาลมฺพณํ เอเตสนฺติ เอกาลมฺพณา. เอกํ วตฺถุ เอเตสนฺติ เอกวตฺถุกา. เอกาลมฺพณาจ เต เอกวตฺถุกาจาติ เอกาลมฺพณวตฺถุกา. อาลมฺพณํ ปเนตฺถ เอกจิตฺตสฺสปิ พหุเทว โหติ. เอกตฺตํปน อุปเนตฺวา เอกํ อาลมฺพณนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 68. 如是开示心之摄要后，今为开示其次的心所摄要，先说初偈，以明四种相应相，兼及语词义与自性义。其中，“同生同灭、同所缘同所依”，是开示四种相应相。“与心相应”，是开示语词义。“于心相应故，或与心相应故，是为心所(cetasika)”，是为释义。“五十二法”，是开示自性。“心所”，则是开示已成之词。于此，诸法从名为“未生位”的前际，向上生起、行进，由自性而显现，是为“生”(uppādo)，亦即所谓“生”(jāti)。一切有为法，皆先有未生位，其后得缘和合，而至现在位，其后坏灭，而至过去位。坏灭，是为“灭”(nirodho)，亦即所谓自性坏灭、“坏”(bhaṅgo)、“无常”(aniccatā)、“死”(maraṇaṃ)。心之生，即触等之生；心之老，心之死，心之所缘(ārammaṇa)，心之所依(vatthu)，亦即触等之（老、死、所缘、所依）。依下文所说之理：“彼等有同一生，故为同生。彼等有同一灭，故为同灭。既是同生，又是同灭，故为同生同灭。”后一词中省略了“一”字，其他地方亦然。“彼等有同一所缘，故为同所缘。彼等有同一所依，故为同所依。既是同所缘，又是同所依，故为同所缘同所依。”于此，所缘虽于一心亦可为多，然应知此处是总为一体而说“同一所缘”。 [๗๑] วิภาวนิยํ ปน [71] 然而，于《阐明》中说： ‘‘เอกโต อุปฺปาโทจ นิโรโธจ เยสํ, เต เอกุปฺปาทนิโรธา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “‘彼等诸法，生与灭为一，故为同生同灭。’有如是说，然此说不善。” น หิ เอกกฺขเณ เอกโต อุปฺปาทมตฺเตน เอกุปฺปาทตา อิธ อธิปฺเปตา. อถโข วุตฺตนเยเนว อธิปฺเปตา. วุตฺตญฺเหตํ มูลฏีกายํ – 于此，所谓“同生”并非仅指同一刹那共同生起，而是如前所述之理。正如《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中所说： เอกกลาปปริยาปนฺนานํ รูปานํสเหวอุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโตเอกสฺสกลาปสฺสอุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ. “由于同一色聚(kalāpa)所摄的诸色法，其生起等是同时发生的，因此一个色聚的生起等，都是单一的。” ตตฺรายํ โยชนา. เอกุปฺปาทนิโรธาจ เอกาลมฺพณวตฺถุกา จ หุตฺวา เยธมฺมา เจโตยุตฺตา. เต ทฺวิปญฺญาสธมฺมา เจตสิกา มตาติ. ภาวปธานํปิวา เอตฺถ ยุตฺตํ. วิเสสเนจ นิสฺสกฺกวจนํ. เอกุปฺปาทนิโรธภาเวน เอกาลมฺพณ วตฺถุก ภาเวนจ เยธมฺมา เจโตยุตฺตา. เต ทฺวิปญฺญาสธมฺมา เจตสิกานาม มตา ญาตาติ. เอตฺถจ เย เจโตยุตฺตา. เต เจตสิกาติ วุตฺเต จิตฺตสฺส สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนรูปานิปิ ตทายตฺตวุตฺติตาย เอกนฺเตน จิตฺตสมฺพนฺธีนิ หุตฺวา เจโตยุตฺตานิ เจตสิกานิ นาม สิยุํ. ตสฺมา เตสํ นิวตฺตนตฺถํ เอกุปฺปาทนิโรธาจ, เอกา ลมฺพณวตฺถุกาติ วุตฺตํ. ตานิหิ จิตฺเตน ขณโต สหุปฺปนฺนานิปิ ภินฺนสนฺตานตฺตา ยา จิตฺตสฺส ชาติ, สาเอว เตสนฺติ อิมํ ลกฺขณํปิ นานุโภนฺติ. อญฺญํหิ รูปสนฺตานํ. อญฺญํ อรูปสนฺตานนฺติ. ผสฺสาทีนํปน อุปฺปาทมตฺตเมว จิตฺเตน สห เอกํ นโหติ. อถโข นิโรโธปิ อาลมฺพณํปิ วตฺถุปิ สพฺพํ เอกเมวาติ ญาปนตฺถํ เอก นิโรธาทิคฺคหณํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เอวํ อวุตฺเต สกฺกา ตถา ชานิตุนฺติ. ยสฺมาปน ยถา พหุชนสนฺตโก เอโก โคโณ ติสฺสสฺส โคโณ ทตฺตสฺส โคโณติ เอวํ วิสุํ วิสุํปิ วตฺตพฺโพเยว โหติ. เอวเมวํ อุปฺปาโท นิโรโธจ เอกสฺมึ รูปารูปกลาเป เอโกวสมาโนปิ ผสฺสสฺส อุปฺปาโท เวทนาย อุปฺปาโท ปถวิธาตุยา อุปฺปาโท อาโปธาตุยา อุปฺปาโทติ เอวมาทินา นเยน วิสุํ วิสุํปิ วตฺตพฺโพเยว. ตสฺมา สุตฺตนฺเตสุ – 于此，其结构如下：诸法既同生同灭、同所缘同所依，又与心相应，此五十二法，当知为心所。于此，亦可用“状态”为主的解释。又，形容词可用具格。诸法因有同生同灭之性、同所缘同所依之性，而与心相应，此五十二法，名为心所，当知。于此，若说“与心相应者，即是心所”，则心之俱生缘所生色，亦因其随心而转、完全与心相关，而可名为与心相应的心所。是故，为排除彼等，而说“同生同灭、同所缘、同所依”。彼等色法虽与心于同一刹那俱生，然因相续不同，故不具“心之生即彼等之生”此相。色之相续与无色之相续，实为不同。又，于触等法，非仅生与心为一，更应了知，说“同灭”等，是为了表明其灭、所缘、所依，一切皆同为一。若不作是说，则不能如是了知。譬如，多人共有之一牛，仍可分别说为“此是帝沙（Tissa）之牛”、“此是达多(Datta)之牛”。如是，生与灭虽于同一色法、无色法聚中同为一体，亦可分别说为“触之生”、“受之生”、“地界之生”、“水界之生”等。是故，于诸经中—— เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิกาย อญฺญตฺถํ ปญฺญายติ. สญฺญาย. สงฺขารานํ. วิญฺญาณสฺส. ล. ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตถา โย ภิกฺขเว ปถวิธาตุยา อุปฺปาโท [Pg.89] ฐิติอภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว. ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท โรคานํ ฐิติ ชรา มรณสฺส ปาตุภาโว. โย ภิกฺขเว อาโปธาตุยา. โย ภิกฺขเว เตโช ธาตุยา. โย ภิกฺขเว วาโยธาตุยา. โย ภิกฺขเว จกฺขุสฺส.ล. มนสฺส อุปฺปาโท.ล. ชรามรณสฺส ปาตุภาโวติ. “受之生可知，灭可知，住时之变异可知。想、行、识……可知。”如是说。又说：“诸比丘，地界之生、住、生成、出现，此即是苦之生，病之住，老死之出现。诸比丘，水界……诸比丘，火界……诸比丘，风界……诸比丘，眼……乃至意之生……乃至老死之出现。” วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา ชีวิตินฺทฺริยาทีนปิ เอกสฺมึ กลาเป พหุภาโว วตฺตพฺโพ สิยา. โย อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ อวฏฺฐิตีติ หิ วุตฺตํ. ตถา วิการรูปานํ. สพฺเพสํปิวา จกฺขาทีนํ อุปาทารูปานํ. จตุนฺนํ จหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโทติจ วุตฺตนฺติ. กายลหุตา จิตฺตลหุตาทโยปน อตฺถวิเสสทีปนตฺถํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตา. โสจ อตฺถวิเสโสอุปริ อาวิ ภวิสฺสตีติ. อยเมตฺถปรมตฺถทีปนา. 当知如是说。否则，命根等在一个色聚(kalāpa)中也应被说成是多种的。因为经中已说：“无色法之寿、住、持续。”变异色(vikārarūpa)也是如此。对于一切眼等所造色，也说是“由四大种所造之色”以及“缘于四大种的净色(pasāda)”。然而，身轻快性(kāyalahutā)、心轻快性(cittalahutā)等是为了阐明意义的差别而分为两类来说的。那个意义的差别，后面将会变得清晰。这是此处的《胜义灯》(Paramatthadīpanā)。 [๗๒] วิภาวนิยํ ปน [72] 然而，于《阐明》中说： อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ เอกุปฺปาทมตฺเตเนว เจโตยุตฺตาติ อธิปฺเปตา. ตทา จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชมานานํ รูปธมฺมานมฺปิ เจโตยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ เอก นิโรธคฺคหณํ. เอวมฺปิ จิตฺตานุปริวตฺติโน วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ปสงฺโค นสกฺกา นีวาเรตุํ. ตถา เอกโต อุปฺปาโท วา นิโรโธวา เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทนิโรธาติ ปริกปฺเปนฺตสฺส ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นิรุชฺฌมานานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ เอกาลมฺพณคฺคหณํ. เย เอวํ ติวิธลกฺขณา. เต นิยามโต เอกวตฺถุกา เยวาติ ทสฺสนตฺถํ. เอกวตฺถุกคฺคหณนฺติ. อลมติปปญฺเจนา’’ติ. สพฺพํ ตํ นิรตฺถกเมว. 未了知此义而说：“若‘心相应’仅意指同生，则与心俱生之色法亦将成心相应法，故需加上‘同灭’。即便如此，亦不能免二种随心转起之表色(viññatti)的过失。同样，于设想‘彼等或同生，或同灭，故为同生同灭’者，为排除彼等先生起而在心之坏灭刹那坏灭的色法，故需加上‘同所缘’。为显示凡具此三相者，必为同所依，故需加上‘同所依’。过多的戏论已足！”——所有这些，皆是无益。 ๖๙. กถญฺจ ทฺวิปญฺญาส โหนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา ปถมํ ทฺวิปญฺญาส สรูปํ ตีหิ ราสีหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต กถนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ผุสตีติ ผสฺโส. ผุสนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ ผสฺโส. ผุสนมตฺตเมววา เอตนฺติ ผสฺโส. ผุสนญฺเจตฺถ อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐรสํ อาหจฺจ อุปหจฺจ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยโต ตทนุภวนฺติ [Pg.90] เวทนา ปาตุภวติ. ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ หิ วุตฺตํ. สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ. นนุจายํ อรูปธมฺโม. นจ อรูปธมฺมา อปฺปฏิฆสภาวา กิญฺจิ ผุสนฺตีติ. สจฺจํ, อยํปน ผุสนา กาเรนจ ปวตฺตติ. ยญฺจ ผุสนฺเตหิ สาเธตพฺพํ. ตญฺจ กิจฺจํ สาเธติ. ตสฺมา อยํ ผสฺโสติจ ผุสนลกฺขโณติจ วุตฺโต. กึปน สาเธตีติ. อารมฺมณรสานุรูปํ จิตฺตสฺส วิการปตฺติ. เวทนาวิเสสุปฺปตฺตึวา. อยญฺจ อตฺโถ อมฺพิลขาทาทิเก ทิสฺวา อปรสฺส เขฬุปฺปาทาทีสุ ปากโฏติ. 69. 在提问“如何有五十二种？”之后，为首先展示此五十二法的体相，将其分为三组而说“如何”等。于此，“触”(phasso)，即是接触。相应法藉此而接触，故为“触”。或仅是接触本身，故为“触”。于此，接触应被理解为撞击、冲击并领受所缘的可爱与不可爱之味。由此，体验它的受(vedanā)才生起。诚如所说：“缘触而有受”。它的特征是接触。“但它不是无色法吗？无色法是无对碍(appaṭigha)性的，不能触到任何东西。”“诚然。但此接触是以作用的方式进行的，它完成了应由接触所完成之事。因此它被称为‘触’，其特征为‘接触’。”“它完成什么呢？”“使心随所缘之味而变化，或使特殊的受生起。”此义在见到他人吃酸物而自己流口水等事上是明显的。 [๗๓] วิภาวนิยํ ปน [73] 然而，在《阐明疏》中 ‘‘เขฬุปฺปาทาทิวิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ อิทํ อุปมา มตฺตํ สิยา. อติปากฏายปน ผสฺสปฺปวตฺติยา ทสฺสน มิทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 有说：“应被理解为如口水生起等。”若是如此，这可能只是一个譬喻。但应理解为，这是为了显示触的作用极为明显。 ๗๐. เวทยตีติ เวทนา. อารมฺมณรสํ อนุภวติ. อวิทิตํวา อารมฺมณรสํ สมฺปยุตฺตานํ ตํสมงฺคิปุคฺคลานํ วา วิทิตํปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ. วินฺทนฺติว เอตาย สตฺตา สาตํวา อสาตํวา ลภนฺตีติ เวทนา. เวทยิตมตฺตเมววา เอตนฺติ เวทนา. ปาฬิยํปน – 70. 它感受，故为“受”(vedanā)。它体验所缘之味。其义为：它使相应法或具足它的个人(puggala)了知、明了那未被了知的所缘之味。众生(sattā)藉此而获得乐或不乐，故为“受”。或它只是感受本身，故为“受”。在圣典(Pāḷi)中则说— เวทยติ เวทยตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจติ. กิญฺจ เวทยติ, สุขํปิ เวทยติ. ทุกฺขํปิ เวทยติ. อทุกฺขมสุขํปิ เวทยตีติ วุตฺตํ. “诸比丘(bhikkhave)，因为它感受，再三感受，所以被称为‘受’。它感受什么呢？它感受乐，感受苦，也感受不苦不乐。”如是说。 นนุ สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อารมฺมณรสานุภวนปฺป กติกาเอวาติ เตปิ เวทนานาม สิยุนฺติ. นสิยุํ. เตหิ กิจฺจนฺตรพฺยาวฏา โหนฺติ. อารมฺมณรสํ อุชุํ อนุภวิตุํ นสกฺโกนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาว เอกเทสมตฺเตน อนุภวนฺติ. เวทนาเยวปน อนญฺญกิจฺจตาย อนุภวนกิจฺเจ อาธิปจฺจโยคตายจ อิสฺสรภาเวน อนุภวตีติ สาเอว เวทนานาม ภวิตุํ อรหตีติ. เอวญฺจกตฺวา ราชคฺคโภชน รสานุภวเน เตสํ สูทสทิสตา เวทนายเอวจ ราชสทิสตา วุตฺตาติ. “难道所有心与心所法不都是以体验所缘之味为本性吗？它们也可以被称为受吗？”“不应如此。它们忙于其他事务，无法直接体验所缘之味。它们只是在做各自的事情时，以一部分力量来体验。唯有受，因其无有他务，在体验之事上具有主导与自在的特性，所以它才有资格被称为受。因此，在体验国王上等食物之味时，（其他心所）被说成如厨师，而唯有受被说成如国王。” ๗๑. สญฺชานาตีติ [Pg.91] สญฺญา. ปุน ชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ ปุพฺเพ คหิตสญฺญาเนน สญฺชานนกาเลปิ ปุน ชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรติเยวาติ. สาหิ เอวํ ปุนปฺปุนํ สญฺญาณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา ถิรสญฺญาภาวํ ปตฺวา ยาวตายุกํปิ ภวนฺตรํ ปตฺวาปิ สตฺตานํ อปฺปมุฏฺฐภาวํ สาเธติ. มิจฺฉา ภินิเวสสญฺญาภาวํ ปตฺวาจ อิเม สตฺเต สพฺพญฺญุ พุทฺเธหิปิ โพเธตุํ อสกฺกุเณยฺเย กโรตีติ. ตถาหิ สา ปุน สญฺชานนตฺถํ นิมิตฺตกรเณ ทารุตจฺฉกสทิสาติจ. ยถาคหิต นิมิตฺตวเสน อภินิเวสกรเณ หตฺถิทสฺสก อนฺธสทิสาติจ. อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหเณ ติณปุริสเกสุ มิคโปตกสทิสาติจ วุตฺตาติ. ปาฬิยํปน – 71. 因为它认知，故为“想”(saññā)。其义为：它为了再次认知而造作标记。因为，即使在通过先前已获取的标记来认知时，它也确实是为了再次认知而造作标记。它如此反复造作标记而生起，达到坚固想的状态，从而使众生即使穷尽寿命，乃至到达来世，也不会忘失。并且，在达到错误执著想的状态时，它使得这些众生甚至连一切知佛陀们也无法令其觉悟。因此，在为了再次认知而造作相(nimitta)方面，它就像木匠一样；在根据已获取的相而执著方面，就像（寓言中）见象的盲人一样；在执取已呈现的所缘方面，就像错认草人的幼鹿一样。如是说。在圣典(Pāḷi)中则说— สญฺชานาติ สญฺชานาตีติโข ภิกฺขเว ตสฺมา สญฺญาติ วุจฺจติ. กิญฺจ สญฺชานาติ. นีลํปิ สญฺชานาติ. ปีตกํปิ สญฺชานาตีติอาทิ วุตฺตนฺติ. “诸比丘(bhikkhave)，因为它认知，再三认知，所以被称为‘想’。它认知什么呢？它认知青色，也认知黄色等等。”如是说。 ๗๒. เจตยตีติ เจตนา. สมฺปยุตฺตธมฺเม ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณวา กิจฺเจวา อภิสนฺทหติ ปุนปฺปุนํ ฆเฏติ, ตตฺถ ปพนฺธวเสน นิรนฺตรํ ปวตฺตมาเน กโรตีติ อตฺโถ. ปกปฺเปติ วา เต. สํวิทหติ อารมฺมณปฏิลาภายวา กมฺมสิทฺธิยา อภิสงฺขโรติ. อายูหติวา เต. อารมฺมเณ สมฺปิณฺเฑติ เอกโต สโม สรนฺเต กโรตีติ อตฺโถ. ตถาหิ สา อายูหนรสาหิจ สํวิธานปจฺจุปฏฺฐานาติจ วุตฺตา. ตายหิ ตสฺมึ นิรนฺตรํ อุสฺสุกฺกน พฺยาปารวเสน ปวตฺตมานาย ตํ สมฺปยุตฺตาปิ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ กุรุมานา ตสฺมึ ตเถว ปวตฺตนฺตีติ. เตเนว สา สกิจฺจ ปรกิจฺจ สาธก เชฏฺฐสิสฺส มหาวฑฺฒกิ อาทิสทิสาติ วุตฺตาติ. 72. 因为它思量，故为“思”(cetanā)。其义为：它在各种所缘或作用中，连结并策励相应法，使它们相续不断地运作。或者说，它筹划它们；它为了获得所缘或成就业而安排、造作。又或者，它积聚它们，即将它们聚集于所缘中，使之一同平等地运作。因此，它被说成具有积聚的作用和安排的呈现。确实，当它通过持续的热忱和努力而运作时，与它相应的法也各自做着自己的事，同样地运作。因此，它被说成像能完成自己和他人任务的大弟子、大工匠等。 [๗๔] วิภาวนิยํ ปน [74] 然而，在《阐明疏》中 เจเตติ สงฺขตาภิสงฺขรเณ พฺยาปารมาปชฺชตีติ วตฺวา ตทตฺถสาธนตฺถํ ยํ วุตฺตํ ‘‘วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขา รกฺขนฺธํ [Pg.92] วิภชนฺเตน สงฺขตมติสงฺขโรนฺตีติ สงฺขาราติ วตฺวา’’ติ. ตํ น ยุชฺชติ. 如果说“思(cetanā)专注于有为法的造作”，并为了证明此义而引用《分别论》(Vibhaṅga)的《经分别》(Suttantabhājaniya)中所说：“在分析行蕴(saṅkhārakkhandha)时，（分析者）过度地造作有为法，因此称之为行(saṅkhārā)”，那么这种说法是不合理的。 น หิ วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขตม ภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขาราติ วุตฺตํ อตฺถิ. ขนฺธสํยุตฺตเก ปเนตํ วุตฺตนฺติ. 在《分别论》(Vibhaṅga)的《经分别》(Suttantabhājaniya)中，并没有“造作有为法，故称为行”的说法。此说实出自《蕴相应》(Khandhasaṃyutta)。 ๗๓. เอกตฺตารมฺมณสงฺขาโต อคฺโค โกฏฺฐาโส โกฏิ วา เอตสฺสาติ เอกคฺคํ. จิตฺตํ, ตสฺส ภาโว เอกคฺคตา. อารมฺมณญฺหิ นาม เอกํปิ นานาสภาวํ โหติ. ตสฺมา ตสฺส เอกสฺสปิ นานาสภาเวสุ วิกฺเขปํ อปตฺวา เอกสฺมึ สภาเว ขณมตฺตํปิ ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส โยนิจฺจลากาโร อตฺถิ อยํ ตสฺมึ เอกคฺคาภิธานสฺส เอกคฺคพุทฺธิยาจ ปวตฺติเหตุภาเวน คยฺหตีติ. เต เนว หิ สา นิวาเต ทีปจฺจีนํ ฐิติวิย เจตโส ฐิตีติ ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตา. 73. “一境”(ekaggaṃ)者，谓其以专注于一所缘为最上部分或顶点。此即是心，其状态是“一境性”(ekaggatā)。因为一个所缘，即使是单一的，也具有多种自性。因此，对于那单一的所缘，心不散乱于其多种自性，而哪怕只是片刻专注于其中一种自性，心的这种不动之相，就被视为“一境”之名与“一境”之慧生起的原因。因此，它被说成：“应知此是心之安住，犹如无风处的灯焰。” [๗๕] วิภาวนิยํ ปน [75] 然而，在《阐明疏》中 ‘‘เอกํ อารมฺมณํ อคฺคํ อิมสฺสาติ เอกคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ อคฺคสทฺโท โกฏฺฐาเสวา โกฏิยํวา ปวตฺโตติ ยุตฺโต. เกจิปน อารมฺมเณ ปวตฺโตติ วทนฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. 有说：“一境(ekagga)者，以一所缘为最胜。”于此，“最胜”(agga)一词，用于指部分或顶点是恰当的。但有些人说它用于指所缘，这种说法并不好。 น หิ อคฺคสทฺโท อารมฺมณปริยาโย กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ. 因为“最胜”(agga)一词在任何地方都未曾被视为所缘的同义词。 ๗๔. ชีวนฺติ สมฺปยุตฺตาธมฺมา เอเตนาติ ชีวิตํ. อินฺโทติ อิสฺสโร. อิธ ปน อิสฺสรภาโว วุจฺจติ. อินฺทํ อิสฺสรภาวํ กาเรตีติ อินฺทฺริยํ. ชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตญฺหิ มยา วินา ตุมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถิ. ตสฺมา ตุมฺหากํ ชีวนกิจฺเจ มํ อิสฺสรํ กโรถาติ วทนฺตมิว สหชาตธมฺเม อภิภวิตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา หิ ตํ ปวตฺตสนฺตตาธิปเตยฺยนฺติ จ ปทุมุปฺป ลานุปาลกมุทกํ วิยาติจ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาว ขนฺธปรินิพฺพานา อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺตมานา จิตฺตสนฺตติ ปวตฺตสนฺตตินาม. อธิปติภาโว อาธิปเตยฺยํ. ปวตฺตสนฺตติยํ อาธิปเตยฺยํ อสฺสาติ สมาโส. ปุนปฺปุนํ นิรุทฺธํปิ หิ จิตฺตสนฺตานํ ตสฺส พเลน ปุนปฺปุนํ ชีวนฺตํ หุตฺวา ยาว ขนฺธปรินิพฺพานา ปุนปฺปุนํ ปวตฺตติเยว. 74. 相应法藉此而活，故为“命”(jīvita)。“Inda”是自在者，但此处意指自在的状态。它行使自在的状态，故为“根”(indriya)。既是命，又是根，故为“命根”(jīvitindriya)。它压服俱生法而转起，犹如在说：“没有我，你们的生命就不存在。因此，在你们生存之事上，当立我为自在者。”因此，它被称为“转起相续的主宰”，又如“守护莲花与睡莲之水”。于此，直到诸蕴般涅槃为止，以不断连结的方式转起的心相续，名为“转起相续”(pavattasantati)。主导的状态即是主宰(ādhipateyya)。“于转起相续中之主宰”，此为该复合词的解释。确实，心相续虽已再再息灭，但藉由它的力量，再再复活，直到诸蕴般涅槃为止，它都不断地再再转起。 น [Pg.93] หิ ชีวิตรหิเตสุ อนินฺทฺริยพทฺธธมฺเมสุ ตาทิโส ปวตฺตสนฺตติ วิเสโสนาม อตฺถีติ. 确实，在那些无命根、非根所系之法中，并没有所谓如此特殊的转起相续。 ๗๕. มนสฺมึ อารมฺมณํ อสุญฺญํ มนํวา อารมฺมเณ นิจฺจนินฺนํ กโรตีติ มนสิกาโร. โส ปน ติวิโธ วีถิปฏิปาทโก ชวนปฏิปาทโกอารมฺมณปฏิปาทโกติ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ วีถิ ปฏิปาทโก นาม. ตญฺหิ ปญฺจทฺวาริก จิตฺตสนฺตตึ อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. มโนทฺวาราวชฺชนํ ชวนปฏิปาทโก นาม. ตํปิ ชวน สนฺตตึ อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. อิทเมว ทฺวยํ ตตฺถ ตตฺถ โยนิโส มนสิกาโรติจ อโยนิโส มนสิกาโร ติจ วุตฺตํ. ตญฺหิ ปกติยา สมุทาจิณฺณนินฺนนิยามิตาทีหิ ปจฺจเย หิ อุปตฺถมฺภิตํ หุตฺวา จิตฺตสนฺตานํ โยนิโส อโยนิโสวา อารมฺมเณ นินฺนํ กโรตีติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตโต ปน ปฏฺฐาย ปวตฺตมานา จิตฺตสนฺตติ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา นิรุชฺฌิตฺวาปิ ปุน อุปฺปชฺชมานา ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน ตสฺมึเยว อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ อสติ การณวิเสเส. โส อารมฺมณปฏิปาทโกนาม. อยมิธา ธิปฺเปโต. อยญฺหิ อารมฺมณํ จิตฺเต จิตฺตํวา อารมฺมเณ ปฏิปาเทติ โยเชตีติ. ตถา หิ อยํ สารณ ลกฺขโณติ จ สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณน สํปโยชนรโสติจ อารมฺมณปฏิปาทกฏฺเฐน สมฺปยุตฺตานํ สารถีวิย ทฏฺฐพฺโพติจ วุตฺโต. ตตฺถ สารณลกฺขโณติ สารถีวิย อสฺสานํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อุชุํ อารมฺมณาภิมุขํ ปวตฺตยนลกฺขโณติ อตฺโถ. สมํ ธาเรนฺติติ สาธารณา. สพฺเพสํ จิตฺตานํ สาธารณา สพฺพจิตฺตสาธารณา. 75. 于心中令所缘不空，或令心恒常倾向于所缘，故为作意(manasikāra)。它有三种：路引导者(vīthipaṭipādaka)、速行引导者(javanapaṭipādaka)和所缘引导者(ārammaṇapaṭipādaka)。其中，五门转向(pañcadvārāvajjanaṃ)名为“路引导者”，因为它引导五门心相续，使之与所缘结合。意门转向(manodvārāvajjanaṃ)名为“速行引导者”，因为它也引导速行相续，使之与所缘结合。此二者在不同场合被称为如理作意(yoniso manasikāro)与不如理作意(ayoniso manasikāro)。这是因为它受到自性、串习、倾向、决定等诸缘的支持，而使心相续如理或不如理地倾向于所缘。然而，从结生心(paṭisandhicitta)开始，转起的心相续即使在舍离所缘而息灭之后，当再次生起时，若无特殊原因，藉由某个法的力量，它会就在该所缘上生起，那个法就名为“所缘引导者”。此处即意指此。因为它引导所缘至心中，或引导心至所缘，使之结合。因此，它被称为具有“导向”之相，具有“令相应法与所缘结合”之作用，并且就其为“所缘引导者”而言，当被视为相应法之御者。于此，“导向之相”意指：如御者导马，令相应法笔直地朝向所缘而转起之相。平等地持有，故为“共同”(sādhāraṇa)。对一切心共同，故为“一切心共同”(sabbacittasādhāraṇa)。 ๗๖. วิตกฺเกตีติ วิตกฺโก. ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา อารมฺมณํ อาโรหตีติ อตฺโถ. ตสฺมึ ปน ตํ กถา อาโรหนฺเต สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ตํ อาโรหนฺติ. ตทา โสเยว เต อารมฺมณํ อภินิโรเปนฺโตนาม โหตีติ กตฺวา อารมฺมณา ภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโกติ วุตฺโต. ราชวลฺลภํ นิสฺสาย ชนปทคาสิโน ราชเคหาโรหนญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. อวิตกฺกํปิ หิ จิตฺตํ สวิตกฺกธมฺมสนฺตาเน วิตกฺเกน สห ปวตฺตปริจย พเลน อาโรหนโต วิตกฺเกน อตินิโรวิตเมวนาม โหตีติ. อปิจ, [Pg.94] อวิตกฺกํปิ ปญฺจวิญฺญาณํ วตฺถารมฺมณ สงฺฆฏฺฏนวเสน อาโรหติ. ทุตียชฺฌานาทีนิจ อุปจารภาวนาวเสน อาโรหนฺติ. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน กึวา เอตาย ยุตฺติยาติ วตฺวา อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. จิตฺตํปิ หิ อารมฺมณํ อารุหติเยว. ตสฺส ปน นิจฺจํ สหาโย มนสิกาโร. ตสฺมิญฺหิ อสติ ตํ นิยามกรหิ ตา นาวาวิย ยํวาตํวา อารมฺมณํ คเหตฺวา ปวตฺเตยฺยาติ. อิติ ปญฺจวิญฺญาณํ มนสิการสหายํ หุตฺวา อตฺตโน อารมฺมณวิชานนสตฺติวเสเนว อารมฺมณํ อาโรหติ. อกุสลํ ปตฺวา ปน จิตฺตํปิ โลภาทโยปิ อารมฺมณารุหเน ถามวตา เอว โหนฺติ. ปาปสฺมึ รมเต มโนติ หิ วุตฺตํ. ทุตียชฺฌาน จิตฺตาทีนิจ มนสิการ วีริยสฺสตีนํปิ วเสน อาโรหนฺติ. วิตกฺโก ปน ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา อตฺตสหิเต ธมฺเม อารมฺมณารุหเน สุฏฺฐุตรํ พลวนฺเต กโรติ. อิติ ตสฺมึ กิจฺเจ อญฺเญสํ สาภิสยพฺยาปารตายเอว อยํ วิตกฺโกติ วุตฺโตติ. เอวํ ปน วตฺตพฺพํ. นนุ อญฺเญปิ อรูปธมฺมา สารมฺมณสภาวา อารมฺมณํ อาโรหนฺติ. อถ จ ปน กสฺมา อยเมว วิตกฺโกติ วุตฺโตติ. อญฺเญสํ ปน อารุหนํ กิจฺจนฺตรโยควเสเนว สิทฺธํ. อิมสฺส ปน อิโต อญฺญํ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อยเมว ตถา วุตฺโตติ. 76. 寻思，故为寻(vitakka)。意思是如此如此地思量，然后攀缘所缘。当心攀缘所缘时，相应法亦随之攀缘。那时，寻便是在安立诸相应法于所缘，是故说寻具有“令（心）投入所缘”之相。好比依靠国王宠臣，地方百姓也能进入王宫，此即为例。即使是无寻之心，在有寻法之相续中，由于与寻共同生起的串习力，亦会如被寻彻底安立一般而攀缘。再者，无寻的五识，亦会因根与境的接触而攀缘。第二禅等，则是通过近行修习而攀缘。然而，《中部义注》(Majjhimaṭṭhakathā)中说：“此理何为？”并以此说明此义。心也确实攀缘所缘，然其恒常的同伴是作意。若无作意，心则如无舵之舟，会随波逐流而取所缘。因此，五识依靠作意之助，凭借自身了别所缘之力而攀缘所缘。于不善心，贪等亦强力攀缘所缘，如经云：“心乐于恶。”第二禅心等，则依靠作意、精进、念等之力而攀缘。而寻则是如此如此思量，在与它相应的法攀缘所缘时，能使其力量更强。因此，在此作用上，因其他法非主导，故唯独称此为寻。然或有问：“其他无色法不也具有所缘之性，攀缘所缘吗？为何唯独称此为寻呢？”答曰：其他法的攀缘，是藉由其他作用的结合而成就。而此[寻]除此之外别无他业。因此，唯独称此为寻。 ๗๗. วิจรตีติ วิจาโร. วิจาเรติวา สมฺปยุตฺตเกธมฺเม, เต วา ธมฺมา วิจรนฺติ เอเตนาติ วิจาโร. วิจรณญฺเจตฺถ วิตกฺกา รุฬฺเห ตสฺมึเยว อารมฺมเณ สภาวาการปาตุภาวตฺถํ ปุนปฺปุนํ อนุมชฺชนวเสน ปวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ วิตกฺโก โอฬาริโก ปุพฺพงฺคโม อารมฺมเณ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาตภูโตจ โหตีติ ฆณฺฑาภิฆาโต วิย ทฏฺฐพฺโพ. วิจาโร สุขุโม อนุจโร ตสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อนุพนฺธนภูโต จ โหตีติ ฆณฺฑานุรโววิย ทฏฺฐพฺโพติ. 77. 伺察，故为伺(vicāra)。或谓，其令相应法伺察；或谓，相应法藉由其而伺察，故为伺。于此，伺察当知为：当寻已攀缘所缘后，于同一所缘上，为令自性与行相显现而反复审察。于此，寻是粗、先行、心对所缘的首次投向，当视为如撞钟。伺是细、随行、心对同一所缘的持续系缚，当视为如钟之余响。 ๗๘. อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข. อารมฺมเณ เอวํ นุโข โน นุโขติ เอวํ ปวตฺตํ สํสปฺปนํ อธิภวิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปกฺขโก มุจฺจนวเสน จิตฺตสฺส ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา โส อารมฺมเณ [Pg.95] สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณติ จ อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีลสทิโสติจ วุตฺโต. 78. 决意，故为胜解(adhimokkha)。此谓，于所缘上，克服并断除“是耶？非耶？”如是摇摆不定，心由此倾向一方而转起。是故，胜解被称为具有“于所缘上确立”之相，亦因其于所缘上不动摇，而被称为“如因陀罗柱”。 ๗๙. วีรสฺส กมฺมสูรสฺส ภาโว กมฺมวา วีริยํ. ตํสมงฺคี ปุคฺคโล หิ กมฺมสูโร โหติ. มหนฺตํปิ กมฺมํ อปฺปกโต คณฺหาติ. ทุกฺกรํปิ สุกรโต, ภาริยํปิ อภาริยโต คณฺหาติ. อตฺตกิลมถํ นคเณติ. กมฺมสิทฺธิยา นิจฺจํ ปคฺคหิต กาย จิตฺโตว โหติ. ตสฺมา ตํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ตถาปวตฺติยา เหตุภาโวเจว ตถาปวตฺตสฺส จ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กาย จิตฺตกฺริยาภูตํ โหตีติ. วิธินาวา นเยน อุปาเยน วีริยวโต กึ นามกมฺมํ น สิชฺฌตีติอาทิเกน ปุพฺพาภิสงฺขาเรน อีรยิตพฺพํ ปวตฺตยิตพฺพนฺติ วีริยํ. วิเสเสนวา สกปรหิตเหตุ อีรนฺติ กมฺปนฺติ ตํ สมงฺคิโน เอเตนาติ วีริยํ. เอตฺถจ วีริยุ ปตฺถมฺภิตา สมฺปยุตฺตธมฺมา สทา อนิกฺขิตฺตธุรา ปคฺคหิตสีสาวิย หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจสมฺปตฺติยา นิจฺจํ อุสฺสาหชาตาว โหนฺติ, เตสุจ ตถาโหนฺเตสุ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลาปิ อตฺตโนวา ปเรสํวา หิตเหตุ นิจฺจํ พฺยาวฏกายจิตฺตา โหนฺติ. ตสฺมา อีรนฺติ กมฺปนฺตีติ วุจฺจนฺตีติ. ตถา หิ ตํ อุปตฺถมฺภนลกฺขณนฺติ จ ปคฺคหลกฺขณนฺติ จ อุสฺสาหลกฺขณนฺติ จ เคหสฺส ถูณูปตฺถมฺภน สทิสนฺติ จ สมฺมา อารทฺธํ สพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ จ วุตฺตนฺติ. 79. 勇者(vīra)、行事勇健者(kammasūra)之状态或行事，即是精进(vīriya)。具足此法之人(puggala)即是行事勇健者。彼虽遇大事，亦视如小事；虽遇难事，亦视如易事；虽遇重担，亦视如轻担。彼不顾自身劳苦，为成其事，恒常身心策励。是故，精进既是此人如是行事之因，亦是此人如是行事时之身心活动。或谓，精进应由“于精进者，以方法、道理、善巧，何事不成？”等先前行愿(pubbābhisaṅkhāra)所激发、发起。或谓，具足此法者，为自他之利而特为前进(īranti)、奋斗(kampanti)，故为精进。于此，受精进支持之相应法，恒不放逸，如昂首之士，为成就各自之作用而恒常策励。当此等法如是运作时，具足精进之人，亦为自他之利而恒常身心勤勉。是故，彼等被称为“前进、奋斗”。诚然，精进亦被称为具有“支持”之相、“策励”之相、“热忱”之相，犹如屋之支柱，且如理发起之精进乃一切成就之根本。 ๘๐. วินยติ กายจิตฺตํ ตปฺเปติ, ตุฏฺฐํ สุหิตํ ชเนติ, สุปุปฺผิตปทุมํวิยวา วฑฺเฒตีติ ปีติ, วินนฺติวา เอตาย ตํ สมงฺคิโน ปุณฺณจนฺโทวิย วิโรจมาน กายจิตฺตา โหนฺตีติ ปีติ. สา ปญฺจวิธา ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกาปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณาปีตีติ. 80. 其令身心愉悦、满足，生起喜悦，或如盛开莲花般令其增长，故为喜(pīti)。或谓，具足此法者，身心藉此而如满月般光耀，故为喜。喜有五种：小喜(khuddikā pīti)、刹那喜(khaṇikā pīti)、继起喜(okkantikā pīti)、踊跃喜(ubbegā pīti)、遍满喜(pharaṇā pīti)。 ๘๑. ฉนฺทนํ ฉนฺโท. อิจฺฉา ปตฺถนา อภิสนฺธีติ วุตฺตํ โหติ. โสปน ทุวิโธ ตณฺหาฉนฺโท, กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโทติ. อิธ กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท อธิปฺเปโต. เอตฺถจ กตฺตุํ กาเมติ อิจฺฉตีติ กตฺตุกาโม. ฉนฺทสมงฺคิปุคฺคโล. ตสฺส ภาโว กตฺตุกมฺยํ. ตเทว กตฺตุกมฺยตา, ยถา เทโวเยว เทวตาติ. เอตฺถจ กตฺตุสทฺโท สพฺเพสํ ธาตุสทฺทานํ อตฺเถ สงฺคเหตฺวา ปวตฺโต. [Pg.96] ตสฺมา กตฺตุกมฺยตาติ เอเตน กเถตุกมฺยตา จินฺเตตุกมฺยตา ทฏฺฐุกมฺยตา โสตุกมฺยตาติ เอวมาทีนิ สพฺพ กฺริยาปทานิ สงฺคหิตานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. โส ปน อารมฺมณํ อิจฺฉนฺโตปิ ตณฺหา วิย อสฺสาทน รชฺชน ลคฺคน วเสน นอิจฺฉติ. เยน เยน ปน อตฺถิโก โหติ. ตํ ตํ อตฺถํ อาราเธตุ กามตาวเสเนว อิจฺฉติ. ยถา รญฺโญ อิสฺสาสา ธเนนวา ยเสนวา อตฺถิกา ราชเวรีนํ วิชฺฌนวเสน ฉฑฺฑิตพฺพยุตฺตเกปิ สเร พหู อิจฺฉนฺติเยว. เอวเมวํ อยํปิ ปรสฺส วิสฺสชฺชิตพฺพยุตฺต กานิปิ ทานวตฺถูนิ อลทฺธานิปิ ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ลทฺธานิปิ รกฺขิตุํ อิจฺฉตีติ. อยญฺจ อตฺโถ วิภาวนิยํปิ วุตฺโตเยว. 81. 意欲即是欲（chando）。此即所谓的欲求、希求、意图。它有两种：渴爱欲（taṇhāchanda）和欲作欲（kattukamyatā-chanda）。此处意指的是欲作欲。在此，“欲作者”（kattukāmo）即“想要去做”的人，也就是具足欲的个人（puggala）。他的状态是“欲作性”（kattukamyaṃ），那即是“欲作性”（kattukamyatā），犹如“天”（deva）即是“天神”（devatā）。在此，“作”一词涵括了所有动词词根的意义。因此，当说“欲作”时，应理解为它已包括了想说、想思、想看、想听等一切行为动词。然而，这种欲虽然也欲求所缘，却不像渴爱那样以享受、染著、执著的方式来欲求。他只是对于任何有需要之事，纯粹出于想要完成该事的意愿而欲求。譬如国王的弓箭手，若需要财富或名声，即使是那些为了射穿国王的敌人而必须射出的箭，他们也仍然会想要很多。同样地，这个人对于那些应布施给他人的物品，未得到时想要得到，已得到时则想要守护。此义在《阐明疏》（Vibhāvinī）中也已说过。 วุตฺตญฺหิ ตตฺถ 彼处已说： ทานวตฺถุวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตกาเลปิ เจส วิสฺสชฺชิ ตพฺเพน เตน อตฺถิโกเยว. ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณ อตฺถิโก อิสฺสาโสวิยาติ. 即使在布施物品时，他仍然需要那应施舍之物，就像弓箭手需要拿取那应射出之箭一样。 ตตฺถ ยทคฺเคน ทานํ ทสฺสามีติ ทานวตฺถุปริเยสนาทิวเสน ปวตฺตา ปุพฺพภาคเจตนา ทานวตฺถุวิสฺสชฺชน สงฺกาเต ทาเน สงฺคหิตา โหติ. ตทคฺเคน ตสฺสา ปุพฺพภาคเจตนาย ปวตฺติกาโล อิธ ทานวตฺถุ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺต กาโลติ เวทิตพฺโพ. วิสฺสชฺชิตพฺเพนาติ วิสฺสชฺชิตพฺพ ยุตฺตเกน. เตน อตฺถิโกเยว ปรสฺส วิสฺสชฺชนตฺถายาติ อธิปฺปาโย. ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณติ เตสํ อกตานํ กรณวเสน อลทฺธานํ ปริเยสนวเสน คหเณ. เอตฺถ ปน เกจิ อิสฺสาโส อุสูนิขิปิตฺวาปิ ลภมาโน เตหิ อุสูหิ อตฺถิโกเยวาติ เอว มตฺถํ วทนฺติ. โส นยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ ขิปิตอุสูนนฺติ วุตฺตํ สิยา. ยถา กถิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ. ตถา วิสฺสชฺชิตพฺเพ นาติ เอตฺถปีติ. เกจิ อิสฺสาโส อุสูหิ อนตฺถิโก ขิปนฺโต นโหติ. อตฺถิโกเยว สมาโน อญฺญํ อานิสํสํ อิจฺฉนฺโต ขิปตีติ เอวํ อตฺถํ วทนฺติ. โสปิ นยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ อุสูหิ อตฺถิโกเยว ตานิ ขิปนฺโต อิสฺสาโสวิยาติวุตฺตํ สิยาติ. อตฺถโต [Pg.97] ปน ตทุภยํปิ อวหสิตพฺพเมว โหตีติ. ยสฺมาจ ฉนฺทสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺตํ ฉนฺทวเสน อติ อิจฺฉมานํ วิย วิลุปฺปมานํ วิย คณฺหาติ. ตสฺมา อยํ อารมฺมณคฺคหเณ เจตโส หตฺถปฺปสารณํวิยาติ วุตฺโต. เอตฺถจ หตฺถปฺปสารณํวิยาติ อิทํ อภูตปริกปฺปวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ จิตฺตสฺส หตฺโถนาม อตฺถิ. อตฺถวิเสสปากฏตฺถํ ปน อภูตํปิ ภูตํ วิย กปฺเปตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปิจ, อยํ ฉนฺโทนาม ถามปตฺโต ตณฺหาย พลวตโร โหติ. ตถา เหส อธิปติภูโต อิทฺธิปาทภูโตจ โหตีติ. ยทิ หิ โส ตณฺหาย สมานพโล สิยา. อิเม สตฺตา ตณฺหาย หตฺเถ ฐิตา ตณฺหา ปริคฺคหิตานิ ธนโภครชฺชสุขานิวา ทิพฺพพฺรหฺมสมฺปตฺติโยวา ฉฑฺเฑตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นสกฺขิสฺสนฺติ เยวาติ. 在此，以“我将行布施”为开端，通过寻求布施物等方式生起的前分思（pubbabhāgacetanā），在以施舍布施物为名的布施行为中被涵摄。据此，其前分思生起的时刻，在此应被理解为以施舍布施物的方式行事的时刻。“以应施舍之物”意即以适合施舍之物。其意是：他是为了施与他人而需要此物者。“拿取应射之箭”，是指通过制作未制成者、寻求未获得者的方式来拿取。于此，有些人说：“弓箭手即使在射出箭后又能得到它们，他仍然是需要那些箭的人。”此说不成立。若是如此，则应说成“已射之箭”（khipita-usūnaṃ）。同样地，此处也应是“已施舍之物”（vissajjitabbena）。又有些人说：“弓箭手若不需要箭，则不射。他是因为需要，并欲求其他利益，才射箭。”此说亦不成立。若是如此，则应说成“如同需要箭的弓箭手射出它们”。但从义理上说，这两种说法都应被舍弃。因为与欲（chanda）相应的心在执取所缘时，犹如因欲而过度欲求，犹如在抢夺。因此，这被称为在执取所缘时“心犹如伸出手”。于此，“犹如伸出手”应被视为一种譬喻之说。心并无所谓的手，但为了阐明特殊的义理，将非实有之事构想为实有而说，应如是理解。再者，此欲一旦获得力量，则比渴爱（taṇhā）更强有力。因此，它成为增上（adhipati），也成为神足（iddhipāda）。如果此欲与渴爱力量相等，那么这些众生住于渴爱之手，被渴爱所执，将无法舍弃财富、享乐、王位之乐，乃至天界与梵天的成就，而从轮回之苦中出离。 ๘๒. โสภณา โสภเณสุ จิตฺเตสุ ปกิรนฺตีติ ปกิณฺณา. เกเอว ปกิณฺณกา. อญฺเญหิ อญฺเญสํวา สมานา อญฺญสมานา. ยทา โสภณจิตฺเตสุ ยุตฺตา, ตทา เตหิ อโสภณโต อญฺเญหิ สมานา. ยทา อโสภณจิตฺเตสุ ยุตฺตา, ตทา เตหิ โสภณโต อญฺเญหิ สมานา สทิสาติ วุตฺตํ โหติ. 82. 善法散布于善心中，故为“杂”（pakiṇṇā）。它们是怎样的杂心所呢？与其他心所共通，故为“他同”（aññasamānā）。此义即是说：当它们与善心相应时，则与善心所（即非不善者）共通；当它们与不善心相应时，则与不善心所（即非善者）共通。 อญฺญสมานราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา. 于他同聚中对究竟义的阐明。 ๘๓. อิทานิ อกุสลราสึ ทสฺเสนฺโต โมโหติอาทิมาห. ตตฺถ มุยฺหตีติ โมโห. มุยฺหนฺติ สตฺตา เอเตนาติวา โมโห. มุยฺหนมตฺตํวา โมโห, จตุรงฺคตมสฺส วิย จกฺขุสฺส สพฺพโส กลฺยาณปกฺขํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา จิตฺตสฺส อนฺธภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปาปปกฺขํ ปน ปตฺวา โส ญาณคติโก โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหส ปาฬิยํ มิจฺฉาญาณนฺติ วุตฺโต. อฏฺฐกถาสุจ มิจฺฉาญาณนฺติ ปาปกฺริยาสุ อุปายจินฺตาวเสนปวตฺโต โมโหติ วุตฺตํ. อวิชฺชายจ อปฺปฏิปตฺติ มิจฺฉาปฏิปตฺติวเสน ทุวิธภาโว วุตฺโต. [Pg.98] เอตฺถจ อปฺปฏิปตฺตีติ กลฺยาณปกฺเข อญฺญาณเมว วุจฺจติ. มิจฺฉาปฏิปตฺตีติ ปาปปกฺเข มิจฺฉาญาณเมว วุจฺจตีติ, ตถา หิ ปาปปกฺขํ ปตฺวา ปญฺจธมฺมา ญาณคติกา โหนฺติ โมโห, โลโภ, ทิฏฺฐิ, วิตกฺโก, วิจาโรติ. จิตฺเตน ปน สทฺธึ ฉพฺพิธา โหนฺติ. เตหิ ปกติยา วิญฺญุชาติเกสุ สุตปริยตฺติสมฺปนฺเนสุจ อุปฺปนฺนา ปาปกฺริยาสุ ตํ ตํ อุปายทสฺสนวเสน เตสํ ตตฺถ เฉกภาวํ ปฏิพลภาวญฺจ สาเธนฺตีติ. 83. 现在，为示不善聚，说“痴”（moha）等。于此，“被迷惑”是为痴。或“众生因此而迷惑”是为痴。或“仅是迷惑的状态”是为痴。据说，它犹如四足兽之眼，完全遮蔽善品，使心盲目。然而，当它转向恶品时，应知它具有认知性。因此，它在圣典中被称为“邪智”（micchāñāṇa）。在义注（aṭṭhakathā）中也说：“邪智是在作恶时，以思惟方便的方式而生起的痴。”而无明（avijjā）被说为有两种，即“不实行”与“邪实行”。于此，“不实行”被称为于善品中的无知；“邪实行”被称为于恶品中的邪智。因此，当转向恶品时，有五法具有认知性：痴、贪、见、寻、伺。连同心则有六种。当它们生起于天生聪慧且博闻强识者心中时，通过在恶行中展现种种方便，成就了他们在该方面的善巧与能力。 ๘๔. นหิริยติ กายทุจฺจริตาทีหิ นลชฺชติ นชิคุจฺฉตีติ อหิรี. หิริปฺปฏิปกฺขาวา อหิรี, สาเอว อหิริกํ. ตญฺหิ ปาป กฺริยาสุ ปจฺจุปฏฺฐิตาสุ หิริยา โอกาสํ อทตฺวา ตาสุ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา หิ ตํ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉนลกฺขณนฺติจ อลชฺชาลกฺขณนฺติจ วุตฺตํ. 84. 不因身恶行等而羞耻，不羞愧，不厌恶，是为无惭（ahirī）。无惭是惭的对反，它就是无惭法（ahirika）。因为它在恶行现前时，不给惭留有机会，反而于其中生起喜好而转起。因此，它被说成具有“不厌恶身恶行等”之相，以及“无耻”之相。 ๘๕. นโอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปํ. กายทุจฺจริตาทีหิ นภายติ นอุตฺรสตีติ อตฺโถ. โอตฺตปฺปปฺปฏิปกฺขํวา อโนตฺตปฺปํ. ตํปิ หิ ตาสุ ปจฺจุปฏฺฐิตาสุ โอตฺตปฺปสฺส โอกาสํ อทตฺวา จิตฺตํ ตาสุ อสารชฺชมานํ กตฺวา ปวตฺตตีติ. ตถา เหตํ กายทุจฺจริ ตาทีหิ อสารชฺชลกฺขณนฺติ จ อนุตฺตาสลกฺขณนฺติ จ วุตฺตํ. วุจฺจติ จ – 85. 不畏惧，是为无愧（anottappa）。即对于身恶行等不害怕、不战栗的意思。无愧是愧的对立面。因为它在恶行现前时，不给愧留有机会，使心不顾忌那些恶行而运作。因此说它具有不顾忌身恶行等的特相，以及不战栗的特相。又说： อเชคุจฺฉี อหิริโก, ปาปาคูถาว สูกโร; อภีรุจ อโนตฺตปฺปี, สลโภ วิย ปาวกาติ. 不厌恶且无惭，如猪于粪秽；无畏惧且无愧，如飞蛾扑火。 ๘๖. อุทฺธรตีติ อุทฺธฏํ. ปาสาณปิฏฺเฐ วฏฺเฏตฺวา วิสฺสฏฺฐ เคณฺฑุโก วิย นานารมฺมเณสุ วิกฺขิตฺตํ จิตฺตํ, อุทฺธฏสฺส ปน จิตฺตสฺส อุทฺธรณาการปฺปวตฺติยา ปจฺจยภูโต ธมฺโม อุทฺธจฺจํ. ตํ ปน วาเตริตํ ชลํ วิย ธชปฏากา วิยจ ทฏฺฐพฺพํ. 86. 使其高扬，故为“已高举”（uddhaṭaṃ）。散乱于各种所缘的心，就如同在石板上旋转后抛出的球。而对于已高举的心，作为其以高扬方式运作之原因的法，即是掉举（uddhacca）。它应被看作如同被风吹动的水，以及旗帜。 ๘๗. ลุพฺภตีติ โลโภ, ลุพฺภนฺติ สมฺปยุตฺตา ธมฺมา เอเต นาติ โลโภ, ลุพฺภนมตฺตเมววา เอตนฺติ โลโภ. เอตฺถจ ลุพฺภนํนาม อารมฺมณาภิสชฺชนํ ทฏฺฐพฺพํ. โสปน อารมฺมเณ ลคฺค นฏฺเฐน [Pg.99] มกฺกฏาเลโปวิย อภิกงฺขฏฺเฐน ตตฺตกปาเล ขิตฺตมํส เปสิ วิย อปริจาคฏฺเฐน เตลญฺชน ราโควิย ตณฺหานทิภาเวน วฑฺฒิตฺวา สตฺตานํ อปายาวหฏฺเฐน สพฺพานิ สุกฺขกฏฺฐ สาขาปลาส ติณกสฏานิ มหาสมุทฺทํ วหนฺตี สีฆโตตา นที วิย ทฏฺฐพฺโพ. 87. 贪求，是为贪；诸相应法因它而贪求，故为贪；或者，它仅仅是贪求的状态，故为贪。于此，贪求当知为执取所缘。就其黏着于所缘而言，它应被视为如同捕猴的沥青；就其热望而言，如同投在热锅上的肉块；就其难以舍离而言，如同油烟的污渍；就其增长为渴爱之河，将众生带向恶趣而言，它应被视为如同将所有干木、枝叶、草芥带向大海的急流。 ๘๘. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ. ธมฺมานํ ยาถาวสภาเวสุ ญาณทสฺสนํ วิย เตสเมว อยาถาวสภาเวสุ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สาหิ เอกจฺจานํ ปณฺฑิตมานีนํ มิจฺฉาวิตกฺกพหุลานํ อุปฺปนฺนา ถามคตา อยาถาวปกฺเข ปฏิเวธญฺญาณคติกา โหตีติ. สาปน มิจฺฉาภินิเวสลกฺขณา ปรมํวชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพา. 88. 见即是见解。如同有对于诸法如实自性的智见，同样地，对于它们的非如实自性，则有所谓的邪见。此见在一些自以为聪慧、充满邪思的人身上生起并变得稳固，倾向于非真实的一方，具有一种错误的洞察力。它具有错误执取的特相，应被视为最大的过失。 ๘๙. มญฺญตีติ มาโน. อหํ โลเก เอโก ปุคฺคโล อสฺมิ. น กฏฺฐกลิงฺคโรวิย อวมญฺญนารโหติ เอวํ อตฺตานํ ทฬฺหํ ปคฺคเหตฺวา สมนุปสฺสตีติ อตฺโถ. โสปน ชาติ กุลธน โภค ยส อิสฺสริยาทีหิ เจว สีล สุต ลาภสกฺการา ทีหิจ คุเณหิ อุปตฺถมฺภิโต อติเรกตรํ วทฺธิตฺวา อตฺตานํ ชนมชฺเฌ เกตุํวิย อจฺจุคฺคตํ มญฺญติ. ตสฺมา โส อุนฺนติลกฺขโณติจ อุมฺมาโทวิยาติจ วุตฺโต. 89. 思量，是为慢。意思是：“我是世上独一无二的个人。我不应像朽木一样被人轻视。”像这样牢固地坚持并看待自己。此人因为种姓、家族、财富、享乐、名誉、权力等等，以及戒行、学问、利得、恭敬等等功德的支持，慢心更加增长，认为自己在人群中像旗帜一样高高耸立。因此说慢的特相是高举，就像疯狂一样。 ๙๐. ทุสฺสตีติ โทโส. โสปน จณฺฑิกฺกฏฺเฐน ปหตา สิวิโสวิย วิสปฺปนฏฺเฐน อสนิปาโตวิย อตฺตโน นิสฺสย ทหนฏฺเฐน ทาวคฺคิวิย ทุสฺสนฏฺเฐน ลทฺโธกาโส สปตฺโตวิย สพฺพโส อหิตราสิ ภาวฏฺเฐน วิส สํสฏฺฐ ปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. 90. 憎恶，是为嗔。它以其凶暴性，如被击打的毒蛇；以其蔓延性，如雷击；以其焚烧所依处之性，如森林大火；以其作恶之性，如获得机会的敌人；以其完全是损害之聚的性质，应被视为如混有毒药的腐臭尿液。 ๙๑. อิสฺสตีติ อิสฺสา. ปรสมฺปตฺตึ อุสฺสูยตีติ อตฺโถ. สาหิ ปเรสํ ปกติยา ลทฺธสมฺปตฺตึ ทิสฺวา วา สุตฺวาวา นสหติ. ตสฺสา สมฺปตฺติยา วิปตฺตึ อิจฺฉติ อากงฺขติ. อสุโก อิทํนาม ลภิสฺสตีติ สุตฺวาปิ นสหติ. ตสฺส อลาภํ อิจฺฉติ อากงฺขติ. ตสฺมา สา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสฺสูยนลกฺขณาติ วุตฺตา. 91. 嫉羡，是为嫉。意思是嫉恨他人的成就。此人见到或听到他人天生获得的成就时，无法忍受，希望并渴望他人的成就败坏。即使听到“某人将获得这个”也不能忍受，希望并渴望他无法获得。因此说，嫉以嫉羡他人成就为特相。 ๙๒. มม [Pg.100] เอว อิทํ คุณชาตํวา วตฺถุวา โหตุ. มา อญฺญสฺสาติ เอวํ อตฺตโน สมฺปตฺติเหตุ อวิปฺผาริกตาวเสน จรติ ปวตฺตตีติ มจฺฉรํ, ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. อิทํจ อิสฺสา วิย ทุวิธํ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺติ ลภิตพฺพสมฺปตฺติ วเสน. ตตฺถ ปกติยา ลทฺธสมฺปตฺติยํ ตาว ตํ ปเรหิ สา ธารณํวา เยน เกนจิวา การเณน อตฺตสนฺตกภาวโต มุจฺจิตฺวา ปเรสํ สนฺตกภาวํ คมิสฺสมานํ ทิสฺวา วา สุตฺวาวา จินฺเตตฺวา ทุกฺขี ทุมฺมโน โหติ, ลภิตพฺพสมฺปตฺติยํปิ อสุกสฺมึ เทเส วากาเลวา อิทํนาม ภวิสฺสตีติ สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา ตํ อตฺตนาว ลทฺธุํ อิจฺฉติ. อญฺเญสํ ลาภํ นอิจฺฉติ. อญฺเญ ลภิสฺสนฺตีติ สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา ทุกฺขี ทุมฺมโน โหตีติ. ตถา เหตํ ลทฺธานํวา ลภิตพฺพานํวา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ นิคฺคุหนลกฺขณนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ลภิตพฺพสมฺปตฺติยํ ยสฺส ลาภํ นอิจฺฉติ. โสลภตีติวา ลภิสฺสตีติวา สุตฺวาวา จินฺเตตฺวาวา จิตฺตวิฆาโต อิสฺสานาม. ยํ ยํ อตฺตนา ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ อตฺตนา อลพฺภมานกํ จินฺเตตฺวา จิตฺตวิฆาโต มจฺฉริยํนาม. น หิ เอเต ทฺเว เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ. 92. “这功德或财物只应属于我，不应属于他人”——如此因自己的成就而生起不愿分享的心态，即是悭吝(maccharaṃ)，如此生起的心也是悭吝。悭吝的状态即是悭吝性(macchariyaṃ)。这悭吝就像嫉妒(issā)一样，可分为两类：对已得成就的悭吝和对将得成就的悭吝。其中，对于已获得的成就，当见到、听到或想到它将与他人所共有，或因某种原因将脱离自己而为他人所有时，便感到痛苦和忧恼。对于将获得的成就也是如此，当听到或想到在某个地方或某个时间将会有某种东西出现时，就想自己得到，不希望别人得到。当听到或想到别人将要得到时，就感到痛苦和忧恼。因此，据说它的特征就是隐藏自己已经得到或将要得到的成就。在这里，对于将要获得的成就，不希望别人得到，当听到或想到“他得到了”或“他将得到”时，内心的恼乱即是嫉妒。对于自己想要得到的东西，当想到自己得不到时，内心的恼乱即是悭吝。这两者不会同时生起。 ๙๓. กุกฺกุจฺจนฺติ เอตฺถ กิริยา กตํ. กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กุจฺฉิตกิริยาติ อตฺโถ. ปณฺฑิเตหิ เอกนฺเตน นินฺทิตพฺโพ จิตฺตปฺปวตฺติวิเสโสติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถโต ปน อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ เอวํ อนุโสจนวเสน ปวตฺโต กุกฺกุจฺจ สมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโทเยว, โส หิ ตถา ปวตฺตมาโนปิ ปุพฺเพ อกตํวา กลฺยาณํ ปุน กตํ กาตุํ น สกฺโกติ. ปุพฺเพ กตํ วา ปาปํ ปุน อกตํ กาตุํ นสกฺโกติ. อถโข กุสลธมฺเมสุ จิตฺตปริยาทานายเอว สํวตฺตติ. ตสฺมา กุจฺฉิตกิริยา มตฺตตฺตา กุกตนฺติ วุจฺจตีติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐ กถายํ กตากตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺส อภิมุขคมนํ ปฏิสาโรนาม. ยสฺมา ปเนโส กตํวา ปาปํ อกตํ นกโรติ. อกตํวา กลฺยาณํ กตํ นกโรติ. ตสฺมา วิรูโป กุจฺฉิโต วา ปฏิสาโรติ วิปฺปฏิสาโรติ. เอตฺถจ วิปฺปฏิสาโรติ กุกฺกุจฺจ เมว. [Pg.101] กุกฺกุจฺเจจ กุจฺฉิเต สติ ตํ สมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโทปิ กุจฺฉิโตเยว. เยนจ การเณน กุกฺกุจฺจํ กุจฺฉิตํนาม โหติ. เตเนว การเณน โส จิตฺตุปฺปาโทปิ กุจฺฉิโตนาม โหตีติ กตฺวา โส จิตฺตุปฺปาโทว กุกตปเท คเหตุํ ยุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. สุทินฺนกณฺฑฏฺฐกถายํ ปน อยมตฺโถ อุชุกโตว วุตฺโต. ยถาห-วิญฺญูหิ อกตฺตพฺพตาย กุจฺฉิตกิริยาภาวโต กุกฺกุจฺจนฺติ. 93. 在此，就追悔(kukkucca)而言，它关乎已做的行为。“所做的卑劣”即是恶作(kukata)，意思是“卑劣的行为”。据说这是一种必定会为智者所谴责的特殊心理活动。然而，从意义上说，追悔是因“唉，我没有做善行，却做了恶行”这样的追悔而生起的、与追悔相应的心生起。因为，即使如此追悔，也不能使先前未做的善行重新被完成，也不能使先前已做的恶行变成未做。反而，它只会导致对善法的心力损耗。因此，仅因其是卑劣的行为，就被称为“恶作”。在义注(aṭṭhakathā)中说：“面对已作和未作的、有过失和无过失之事而生起的懊恼，即是懊悔(paṭisāro)。”因为他不能使已做的恶行变成未做，也不能使未做的善行变成已做，所以这种懊悔是丑陋的或卑劣的，故称违悔(vippaṭisāro)。在此，违悔就是追悔。当追悔是卑劣的时，与它相应的心生起也是卑劣的。由于追悔被称为“卑劣”，出于同样的原因，那种心生起也被称为“卑劣”，因此应知，那种心生起本身就适合用“恶作”一词来理解。然而，在《苏定那(Sudinna)品义注》中，此义被直接地说明了。如说：“因其为智者所不应为，且是卑劣行为的状态，故为追悔。” [๗๖] วิภาวนิยํ ปน [76] 然而，应作辨析： อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กตากต ทุจฺจริตสุจริต’’นฺติ. ตํ น ยุชฺชติเยว. เอเตน ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘อกตํปิ หิ กุกตนฺติ โวหรนฺติ. ยํ มยา อกถํ. ตํ กุกตนฺติจ. อิธ ปน กตา กตํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิปฺปฏิสารจิตฺตุปฺปาโท กุกต’’นฺติจ. ตํปิ สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตเมว โหตีติ. 未觉察此义而说：“‘所做的卑劣’即是恶作，（即）已作与未作的恶行和善行。”这种说法根本不合理。由此，那里所说的：“未作也被称为恶作。例如，‘我未说的话，即是恶作。’而在这里，恶作是指缘于已作和未作而生起的违悔心生起。”所有这些也都被驳斥了。 กุกตสฺส ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทสฺส ตถาปวตฺติ เหตุภาโว กุกฺกุจฺจํ. อปิจ, ธาตุปาเฐสุ กุจสทฺทํ สงฺโกจน มโน วิเลขนตฺเถสุ ปฐนฺติเยว. ตสฺมา กุจฺฉิเตน อากาเรน โกจติ สงฺโกจติ น ปาปชิคุจฺฉนากาเรนาติ กุกฺกุโจ. กุจฺฉิเตนวา อากาเรน โกจติ วิลิขติ นกิเลสสลฺลีขนา กาเรนาติ กุกฺกุโจ. ตถา ปวตฺตธมฺมสมูโห. โสหิ กุจฺฉิเตน อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ เอวํ ปวตฺเตน อนุตฺถุนนากาเรน สงฺโกจติ. กุสลธมฺมสมาทาเน จิตฺตํ นมิตุํปิ นเทติ. มนํวา วิเลขติ. สทฺธาทีนํ สารธมฺมานํ ตนุกรเณน จิตฺตํ กุสลธมฺมสมาทาเน ปริยาทินฺนถามพลํ กโรติ. ตสฺมา กุกฺกุโจติ วุจฺจติ. เยน ปน ธมฺเมน ยุตฺตตฺตา โส ตถา ปวตฺโต โหติ. โส กุกฺกุจฺจํนาม กุกฺกุจสฺส ภาโวติ กตฺวา. ตํ ปน ยสฺมา ปุพฺเพ อกตญฺจ กลฺยาณํ กตญฺจ ปาปํ อารพฺภ ปจฺฉา อนุตาปนวเสน อนุโสจนวเสนจ ปวตฺตติ. ตสฺมาตํ ปจฺฉานุตาปลกฺขณํ กตากตานุโยจน รสนฺติ จ วุตฺตํ. [Pg.102] เอตฺถจ ปจฺฉานุตาปลกฺขณนฺติ ปุพฺเพ กลฺยาณญฺจ อกตฺวา ปาปญฺจ กตฺวา อาคตตฺตา ปจฺฉิเม กาเล อนุตาปลกฺขณนฺติ อตฺโถ. เตน กุกฺกุจฺจสฺส เอกนฺเตน อตีตารมฺมณตา สิทฺธา โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนานาคตารมฺมณตาจ ปฏิสิทฺธาติ. กตากตา นุโสจนรสนฺติ เอตฺถ กตญฺจ ปาปํ อกตญฺจ กลฺยาณนฺติ โย เชตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ มหานิทฺเทเส – 对于被称为恶作(kukata)的、如前所述的心生起，其如此持续的原因即是追悔(kukkucca)。再者，在词根(dhātu)表中，记载“kuc”一词有收缩和扰乱心的含义。因此，它以一种可鄙的方式收缩，而非以厌恶恶行的方式收缩，故为追悔(kukkuco)。或者，它以一种可鄙的方式扰乱，而非以削弱烦恼的方式扰乱，故为追悔。它是一组如此生起的法。它确实以一种可鄙的、哀叹的方式，想着“唉！我未曾行善，却造作了恶业”而收缩。在受持善法时，它甚至不让心倾向于此。或者它扰乱心意。由于它削弱了信等核心之法，使得心在受持善法时，其气力与能量都被耗尽。因此它被称为“追悔”。然而，由于与此法相应，它才如此生起，那被称为“追悔”(kukkucca)，因为它是追悔的状态。又因为它缘取先前未作的善与已作的恶，而于事后以后悔与忧恼的方式持续，所以说它有“事后追悔”之相(lakkhaṇa)，以及“省察已作与未作”之作用(rasa)。于此，“事后追悔之相”之意为：由于是在先前未行善与已作恶之后而来，故为“于后来之时追悔之相”。由此，追悔必然只以过去为所缘(ārammaṇa)得以成立，而以现在或未来为所缘则被否定。在“哀伤已作与未作的作用”一句中，应理解为“已作之恶与未作之善”。这在《大义释》(Mahāniddesa)中说道—— ทฺวีหากาเรหิ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชติ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ. กถญฺจ ทฺวีหา.ล. อกตตฺตาจ. อกตํ เม กายสุ จริตํ. กตํ กายทุจฺจริตนฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ. อกตํ เม วจีสุจริตํ.ล. กตํ มโนทุจฺจริตนฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ. อกตาเม ปาณาติปาตา เวรมณี. กโต ปาณาติ ปาโตติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ.ล. อกตา เม สมฺมาทิฏฺฐิ. กตา มิจฺฉามิฏฺฐีติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจนฺติ. 追悔由两种方式生起：因已作与因未作。如何是两种呢？……因未作。当思惟“我未行身善行，却行了身恶行”时，便生起追悔。当思惟“我未行语善行，却行了语恶行”以及“我未行意善行，却行了意恶行”时，便生起追悔。当思惟“我未远离杀生，却行了杀生”时，便生起追悔。……当思惟“我未修正见，却持了邪见”时，便生起追悔。 เอเตน ปน อกตสุจริตา รมฺมณตาย กตทุจฺจริตา รมฺมณตายจ วเสน กุกฺกุจฺจสฺส ทฺวิธาภาโวเยว สิทฺโธ โหติ. ทฺวีหากาเรหีติ หิ วุตฺตํ. โสจ โข ปุพฺเพ ปาปํ กตฺวา ปจฺฉา อปายภยตชฺชิตานญฺเจว อปาเยสุ ปติตฺวา ปุพฺเพ อตฺตนา กตกมฺมํ อนุสฺสรนฺตานญฺจ โหติ. นอญฺเญสํ, อกตํ เม กายสุจริตํ. กตํ กายทุจฺจริตนฺติ หิ วุตฺตํ. ยถา ปน มาโน ทุวิโธ โหติ ยาถาวมาโน อยาถาวมาโนติ. ตถา กุกฺกุจฺจํปิ, ยาถาวกุกฺกุจฺจํ, อยาถาว กุกฺกุจฺจนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อยาถาว กุกฺกุจฺจํปิ อุปฺปชฺชมานํ ทฺวีหากาเรโห อุปฺปชฺชติ อกตํ วต เม กลฺยาณํ กตํ ปาปนฺติ. กตมํ ปน ตนฺติ. ยญฺจ ปุพฺเพ กลฺยาณกมฺเมปิ ปาปสญฺญี ปาปทิฏฺฐิ อกตฺวา ปาปกมฺเมปิ กลฺยาณสญฺญี กลฺยาณทิฏฺฐิ กตฺวา ปจฺฉา อนุโสจนวเสน อุปฺปชฺชติ. ยญฺจ ปุพฺเพ กลฺยาเณ กลฺยาณสญฺญี กตฺวา ปจฺฉา ปาปสญฺญิโน ปาเปจ ปาสญฺญี อกตฺวา ปจฺฉา กลฺยาณสญฺญิโน อุปฺปชฺชติ. อิทํ อยาถาวกุกฺกุจฺจํนาม. อนวชฺเช สาวชฺชสญฺญี, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี, อนาปตฺติยํ อาปตฺติสญฺญีติอาทินาปิ [Pg.103] โยเชตพฺพํ. อิทญฺจ สพฺพํ อุปฺปชฺชมานํ ทฺวีหา กาเรเหว อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ทฺวีสุเอว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปน มหานิทฺเทเสเยว หตฺถกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจํ. ปาทกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจํ. หตฺถปาทกุกฺกุจฺจกํปิ กุกฺกุจฺจนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ. ตํ อสํยต กุกฺกุจฺจํนาม. ยํ ปน ตํ ภิกฺขุ กุกฺกุจฺจายนฺตา นปฏิคฺคณฺหึสูติ วินเย อาคตํ. ยญฺจ กถํ กุกฺกุจฺจปฺปกตตาย อาปชฺชติ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาติ อาคตํ. ตํ วินยกุกฺกุจฺจํนาม. ตํปน วินยสํสโยเอว. โสจ โข อตฺตโน อวิสเย กปฺปติ นุโข โนนุโขติ สํสปฺปนากาเรน ปวตฺโต กุสล กฺริย จิตฺตุปฺปาโท. โสปน เยสํ อุปฺปชฺชติ. เตสุ เย สิกฺขากามา, เต ตํกมฺมํ นกโรนฺติ. เต สนฺธาย กุกฺกุจฺจายนฺตา นปฏิคฺคณฺหึสูติ วุตฺตํ. เย ปน กโรนฺติเยว. เต กปฺปิยวตฺถุสฺมึปิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺติ. เต สนฺธาย กุกฺกุจฺจปฺปกตตาย อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ วุตฺตํ. 由此，以未行善业与已行恶业为所缘故，追悔(kukkucca)确实成立为两种。如是说：“以两种方式”。它发生在那些先前造作恶业，后来因畏惧恶趣而受惊吓者，或堕入恶趣后回忆起自己先前所造之业者身上，而非发生在其他人身上。如是说：“我未曾做过身善行，我做过身恶行。”再者，譬如慢分为两种：如实慢与不如实慢。同样，追悔也分为两种：如实追悔与不如实追悔。其中，不如实追悔生起时，也以两种方式生起：“啊，我未曾做善，我已作恶！”这是指什么呢？它是指，先前对善业有恶想、恶见而不做，或对恶业有善想、善见而去做，之后生起的追悔。也指，先前对善业有善想而去做，之后生起恶想；或对恶业有恶想而不去做，之后生起善想。这称为不如实追悔。此理也应适用于：于无过失者起有过失想，于适宜者起不适宜想，于无犯者起有犯想等。这一切生起时，都以两种方式生起。因此当知，它们都包含在这两者之中。再者，在《大义释》(Mahāniddesa)中所指出的“手的追悔”、“脚的追悔”、“手脚的追悔”，这称为不律仪追悔(asaṃyata kukkucca)。至于在律(Vinaya)中所说“那些比丘(bhikkhu)因追悔而不接受”，以及所说“如何因追悔的性质而犯戒：于适宜者作不适宜想，于不适宜者作适宜想”，这称为律追悔(vinayakukkucca)。这其实就是对律的疑惑(vinayasaṃsayo)。它是在自己不确定的领域中，以“这是否适宜？”的方式犹豫而转起的善唯作心生起。当它生起时，那些乐于学戒者便不做那件事。针对他们，如是说“因追悔而不接受”。而那些仍然去做的人，即使是对适宜的事物，也会犯戒。针对他们，如是说“因追悔的性质而犯戒”。 ๙๔. ถิยติจิตฺตํ มนฺทมนฺทํ กตฺวา อชฺโฌตฺถรตีติ ถินํ. ถิยิยนา ถิยิตตฺตนฺติ หิ ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐํ. 94. 它使心僵滞、缓慢，并覆盖它，因此是昏沉(thina)。因为在圣典中，它被解释为“僵滞、僵滞的状态”。 ๙๕. เมธติ เจตสิเก ธมฺเม อกมฺมญฺญภูเต กตฺวา วิหึ สตีติ มิทฺธํ. ตถา หิ อารมฺมเณ วิปฺผารวเสน ตํ ตํ อิริยา ปถํ สนฺธาเรตฺวา ปวตฺตมาเนสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ มุคฺคเรน โปเถตฺวา วิย เต อารมฺมณโต โอลิยาเปตฺวา อิริยาปถํปิ สนฺธาเรตุํ อสมตฺเถ กตฺวา ถินํ จิตฺตํ อภิภวติ. มิทฺธํ เจตสิเกติ. 95. 它伤害心所法，使之变得无能为力，因此是睡眠(middha)。确实，当诸相应法以散布的方式缘取目标、维持各种威仪而运作时，它就像用锤子敲打它们一样，使它们从目标上退缩，甚至无力维持威仪，从而压倒了迟钝的心。睡眠是一种心所。 ๙๖. วิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ. จิกิจฺฉนํ จิกิจฺฉา. ญาณปฺปฏิกา โรติ อตฺโถ. ติกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วิคตา จิกิจฺฉา เอตายาติ วิจิกิจฺฉา. สภาวํ วิจินนฺตา กิจฺฉนฺติ กิลมนฺติ เอตายาติวา วิจิกิจฺฉา. วิจิกิจฺฉติวา ทฺเวฬฺหกภาเวน ปวตฺตตีติ วิจิกิจฺฉา. สา นีวรณภูตา, ปฏิรูปกาติ ทุวิธา. ตตฺถ พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสุ วตฺถูสุ วิมติวเสน ปวตฺตมานา นีวรณภูตา. ตโต อญฺญาปน อสพฺพญฺญูนํ เตสุ เตสุ อารมฺมเณสุ กถํ นุโข เอวํ นุโข [Pg.104] อิทํนุโขติ เวมติกภาเวน ปวตฺตา สพฺพา วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปกานาม. สา ปน กุสลาปิ โหติ, อกุสลาปิ ขีณา สวานํ อุปฺปนฺน กฺริยาพฺยากตาปีติ. อิธ ปน เอกนฺตากุสลภูตา นีวรณวิจิกิจฺฉาว อธิปฺเปกาติ. 96. 于“疑惑”(vicikicchā)中，“cikicchā”是治疗，意为智慧的对治。由于它，对治便消失了，因其难以治疗，故为“疑惑”。或，因探究自性而受苦、疲惫，故为“疑惑”。或，它以犹豫不决的状态进行，故为“疑惑”。它有两种：作为盖(nīvaraṇa)的，和相似的。其中，对佛陀等八事生起的犹豫，是作为盖的疑惑。此外，非一切知者于各种所缘境生起“是这样吗？不是这样吗？是这个吗？”之类的犹豫，所有这些疑惑称为相似的疑惑。而它，可以是善的、不善的，或于漏尽者生起的唯作无记。但此处，意指的是纯然不善的、作为盖的疑惑。 อกุสลราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา. 不善法聚之胜义阐释。 ๙๗. สทฺทหตีติ สทฺธา. ยถา อจฺฉํ ปสนฺนํ นิสินฺนํ อุทกํ จนฺท สูริยาทีนิ รูปนิมิตฺตานิ สุฏฺฐุ อตฺตนิ ทหติ. เอวํ อยํ พุทฺธคุณา ทีนิ สุฏฺฐุ อตฺตนิ ทหติ ธาเรติ ถเปติวาติ อตฺโถ. สทฺทหนฺติวา เอตายาติ สทฺธา. สทฺทหนมตฺตเมววา เอตนฺติ สทฺธา. สาปิ พุทฺธา ทีสุ สทฺเธยฺยวตฺถูสุ อกาลุสฺสิยภาเวน ปวตฺตมานาเอว อิธ อธิปฺเปตา. ตโต อญฺญาปน ติตฺถิเยสุวา ติตฺถิยธมฺเมสุ วา เอวรูเปสุ อสทฺเธยฺยวตฺถูสุ สทฺทหนวเสน ปวตฺตา โอกปฺปนา สทฺธา ปฏิรูปกานาม โหติ. สา ปน อตฺถโต มิจฺฉาธิโมกฺโข เยวาติ. ยถา ปน มนุสฺสา หตฺเถ อสติ รตนานิ ทิสฺวา ปิ-คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. วิตฺเต อสติ เตสํ สพฺพโภคา น สมฺปชฺชนฺติ. พีเช อสติ สสฺสาทีนิ นสมฺปชฺชนฺติ. เอวํ สทฺธาย อสติ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูนิ นสมฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เอสา หตฺถวิตฺตพีช สทิสาติ วุตฺตา. 97. 信受，故名信。犹如清澈、明净、静止之水能清晰映现日月等影像，此信亦能领受、保持、安立佛陀功德等，此为其义。因此而信受，故名信；或仅是信受，即是信。此处所说之信，是指于佛陀等值得信仰之事上，以不染污的状态而生起。反之，于外道或外道法等不值得信仰之事上，以信受的方式而生起的信解(okappanā)，则称为相似信，然其本质实为邪胜解。犹如人无手，虽见珍宝亦无法拿取；无财富，一切享用皆不能成就；无种子，庄稼等则不能生长。同理，若无信心，福行之事亦不能成就。故说此信犹如手、财富与种子。 ๙๘. สรตีติ สติ. อตฺตนา กตานิ กตฺตพฺพานิ จ กลฺยาณกมฺมาวา พุทฺธคุณาทีนิวา อปฺปมชฺชนวเสน อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. สาปิ สมฺมาสติ มิจฺฉาสติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ สมฺมาสติ อิธ อธิปฺเปตา. อิตรา ปน สติเยว น โหติ. กตสฺส กตฺตพฺพสฺสจ ปาปกมฺมสฺส อปฺปมชฺชนวเสน ปวตฺโต สติปฏิรูปโก อกุสลจิตฺตุปฺปาโทเยว. ยสฺมา ปเนสา จิตฺตํ สพฺเพหิ อกุสลธมฺเมหิจ รกฺขิตุํ กุสลธมฺเมหิจ โยเชตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สา รญฺโญ สพฺพกมฺมิก มหาอมจฺโจ วิย ทฏฺฐพฺพาติ. สตึขฺวาหํ ภิกฺขเว สพฺพตฺถิกํ วทามีติ หิ วุตฺตํ. 98. 忆念，故名为念。其义为：以不放逸的方式，忆念自己已做和当做的善业，以及佛陀的功德等。念有正念与邪念二种。此处意指正念。后者则并非真正的念；其乃是对已做和当做的恶业不放逸地生起，是念的相似品，实则仅为不善心之生起。由于念能守护心，远离一切不善法，并使其与善法相应，故应视之为国王的总理大臣。如经中所说：“诸比丘，我说念于一切处皆为有用。” ๙๙. หิริยตีติ [Pg.105] หิริ. กายทุจฺจริตาทีหิ ลชฺชติ ชิคุจฺฉติ อุกฺกณฺฐตีติ อตฺโถ. 99. 知耻，故名惭。其义为：对身恶行等感到羞愧、厌恶、不安。 ๑๐๐. เตหิเยว โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ. อุพฺพิชฺชตีติ อตฺโถ. เอตฺถปิ หิริโอตฺตปฺปปฺปฏิรูปกานาม อตฺถิ, วุตฺตญฺหิ – 100. 因彼而畏惧，故名愧。其义为感到战栗。于此，亦有相似的惭与愧，如经中所说—— ลชฺชิตพฺเพ นลชฺชนฺติ, อลชฺชิเยสุ ลชฺชเรติ จ; ภายิตพฺเพ นภายนฺติ, อภเย ภยทสฺสิโนติ จ. 应羞处不羞，不应羞处羞；应惧处不惧，无惧处见怖。 ยสฺมา ปน สปฺปุริสา หิริยา อตฺตนิ โอตฺตปฺเปนจ ปเรสุ อารกฺขเทวตาทีสุ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา ปาปโต วชฺเชตฺวา สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรนฺติ. ตสฺมา อิเม ทฺเว โลกปาลธมฺมาติ วุตฺตา. 因为善人以惭于己，以愧于他人及守护神等而生起恭敬，由此远离罪恶，保持自身清净。因此，此二法被称为护世间法。 ๑๐๑. โลภปฺปฏิปกฺโข อโลโภ. โส หิ เยสุ อตฺตโน หิตสญฺญิเตสุ อารมฺมเณสุ โลโภ ลคฺคนวเสน ปวตฺตติ, เตสฺเวว ตํ โลภํ วิธมิตฺวา โลภวตฺถุภูตา ภวโภคสมฺปตฺติโย คูถราสึวิย หีเฬตฺวา ชิคุจฺฉิตฺวา เอกาเนกฺขมฺม ธาตุนาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ. 101. 贪的对治法是无贪。贪于那些被自己认为是好的所缘上，以执着的方式生起；而无贪正是在这些所缘上驱散贪欲，它轻贱、厌恶那些作为贪欲之事的存在与享乐的圆满，犹如轻贱、厌恶粪堆一般，并作为出离界而运行。 ๑๐๒. โทสปฺปฏิปกฺโข อโทโส. โสปิ หิ เยสุ อตฺตโน อหิตสญฺญิเตสุ อารมฺมเณสุ โทโส ทุสฺสนวเสน ปวตฺตติ. เตสฺเวว ตํโทสํ วิธมิตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺเฐสุ สตฺเตสุ ปุณฺณจนฺทสทิสํ โสมฺมหทยํ อุปฺปาเทตฺวา เอกา อพฺยาปาทธาตุ นาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ. อยเมวจ พฺรหฺมวิหาเรสุ เมตฺตาติ วุตฺตา. อโมโหปิ อิธ วตฺตพฺโพ. โมหปฺปฏิปกฺโข อโมโห. โสปิ หิ เยสุ ธมฺเมสุวา อตฺเถสุวา จตูสุ อริยสจฺเจสุวา โมโห อนฺธการํ กตฺวา ปวตฺตติ. เตสฺเวว ตํ โมหํ วิธมิตฺวา จนฺทสูริยสหสฺสํ อุฏฺฐาเปนฺโตวิย วิชฺชานาม หุตฺวา ปวตฺตตีติ. 102. 嗔的对治法是无嗔。嗔于那些被自己视为有害的所缘上，以恶意的方式生起；而无嗔正是在这些所缘上驱散嗔，对一切可见与不可见的众生生起如满月般的柔和心，并作为无恚界而运行。这在梵住中被称为慈。无痴也应在此处说明。痴的对治法是无痴。痴于诸法、义理或四圣谛上制造黑暗而生起；而无痴正是在这些法上驱散痴，犹如升起千日千月一般，并作为明而运行。 ๑๐๓. ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ เอตฺถ อตฺตา วุจฺจติ สภาโว. ลีนุทฺธจฺจาทีนํ อุภินฺนํ วิสมปกฺขานํ มชฺเฌ ปวตฺโต อตฺตา เอตสฺสาติ มชฺฌตฺตา. สมปฺปวตฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมสมูโห. ตสฺส ภาโว มชฺฌกฺกตา. [Pg.106] เตสุ เตสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ทิสฺสมานา มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา เตสุ เตสุวา หิตกมฺเมสุ จิตฺตเจตสิกานํ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา. ตถา หิ สา สมปฺปวตฺตานํ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อชฺฌุเปกฺขนวเสน สมปฺปวตฺตานํ อาชาเนยฺยานํ อชฺฌุเปกฺขนสารถีวิย ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตา. อยเมวจ พฺรหฺมวิหาเรสุ อุเปกฺขาติ วุตฺตา. 103. 于“中舍性”(tatramajjhattatā)一词中，“自”(attā)被称为“自性”(sabhāvo)。它的自性运行于昏沉和掉举等两种不平衡状态的中间，故名“中舍”。相应法之集合平等运行，其状态即是中性。在那些相应法中可见的中舍性，即是“中舍性”；或者，在那些有益的行为中，心和心所的中舍性，即是“中舍性”。因此，它对平稳运行的相应诸法保持旁观，故应被视为一位对平稳奔驰的骏马保持旁观的马车夫。这在梵住中被称为舍。 ๑๐๔. กายปฺปสฺสทฺธาทีสุ กาโยติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตย สงฺขาโต เจตสิกสมูโห วุจฺจติ. จิตฺตนฺติ โสภณจิตฺตํ. กายสฺส ปสฺสทฺธิ กายปฺปสฺสทฺธิ. จิตฺตสฺส ปสฺสทฺธิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธีติอาทินา สมาโส. ปสฺสมฺภนํ ปสฺสทฺธิ. สนฺตสีตลภาโวติ อตฺโถ. เยสํ อิทํ ทฺวยํ ทุพฺพลํ โหติ. เต ปุญฺญกมฺเมสุ จิตฺตสุขํ นปินฺทนฺติ. พหิทฺธาเอว เนสํ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. สนฺตตฺเต ปาสาณปิฏฺเฐ ถปิตมจฺโฉวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ โหติ. เตเยว ตตฺถ ตํ วินฺทนฺติ. เตสํ จิตฺตํ สีตเล อุทเก ปกฺขิตฺต มจฺโฉ วิย โหติ. 104. 在身轻安等法中，“身”是指由受等三蕴所组成的心所集合；“心”是指美心。身的轻安称为身轻安，心的轻安称为心轻安等，此为复合词。止息即是轻安，其义为寂静清凉的状态。若此二者（轻安）虚弱，则于善业中不得心乐，其心只会向外流散，犹如置于炽热石板上的鱼。然而，若此二者强有力，则能于其中获得心乐，其心犹如投入凉水中的鱼。 ๑๐๕. ลหุภาโว ลหุตา. อครุตา อทนฺธตาติ อตฺโถ. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ นปสาเรติ สงฺโกจติ. ตตฺตปาสาเณ ปกฺขิตฺตปทุมปุปฺผํ วิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํ จิตฺตํ ตตฺถ ปสาเรติ. สีตเล อุทเก ปกฺขิตฺต ปทุมปุปฺผํ วิย โหติ. 105. 轻快的状态是轻快性，其义为无沉重和不迟钝。若此（轻快性）虚弱，其心于善业中无法伸展，反而收缩，犹如被置于热石上的莲花。然而，若此（轻快性）强有力，其心则能于其中伸展，犹如被放入凉水中的莲花。 ๑๐๖. มุทุภาโว มุทุตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ ถทฺธํ โหติ. เวรีนํ มชฺเฌ คตมหาโยโธวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํ จิตฺตํ ตตฺถ มุทุ โหติ. วิยญฺญาตีนํ มชฺเฌ คตมหาโยโธ วิย โหติ. 106. 柔软的状态是柔软性。若此（柔软性）虚弱，其心于善业中是僵硬的，犹如进入敌阵的大勇士。然而，若此（柔软性）强有力，其心于其中是柔软的，犹如进入亲族中的大勇士。 ๑๐๗. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. ตเทว กมฺมญฺญตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ ยถิจฺฉิตํ ถเปตุํ นลพฺภติ, วิกฺกิรติ. ปฏิวาเต ขิตฺตถุสมุฏฺฐิวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ. เตสํเยว ตํ ตตฺถ ยถิจฺฉิตํ ถเปตุํ ลพฺภติ นวิกฺกิรติ. ปฏิวาเต ขิตฺตสุวณฺณกฺขนฺโธวิย โหติ. 107. 于业善巧为适业，此即适业性。若此（适业性）虚弱，其心于善业中无法如愿安住，会散乱，犹如逆风抛撒的一把糠秕。然而，若此（适业性）强有力，其心则能如愿地安住于彼处而不散乱，犹如逆风投掷的金块。 ๑๐๘. ปคุณสฺส [Pg.107] ภาโว ปาคุญฺญํ. ตเทว ปาคุญฺญตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ วิกมฺปติ วิหญฺญติ. คมฺภีเร อุทเก ขิตฺตวานโรวิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ, เต สํ ตํ ตตฺถ นวิกมฺปติ นวิหญฺญติ. คมฺภีเร อุทเก ขิตฺต กุมฺภิโล วิย โหติ. 108. 熟练的状态是熟练性。若此（熟练性）虚弱，其心于善业中会动摇、恼乱，犹如被投入深水里的猴子。然而，若此（熟练性）强有力，其心于其中不动摇、不恼乱，犹如被投入深水里的鳄鱼。 ๑๐๙. อุชุเอว อุชุกํ, อุชุกสฺส ภาโว อุชุกตา. เยสํ อิทํ ทุพฺพลํ. เตสํ จิตฺตํ ปุญฺญกมฺเมสุ วิสมคหิกํ โหติ. กทาจิ ลีนํ. กทาจิ อุทฺธฏํ. กทาจิ โอนตํ. กทาจิ อุนฺนตํ. สุรามทมตฺตสฺส มคฺคคมนํ วิย โหติ. เยสํ ปน พลวํ, เตสํ ตํ วุตฺตวิปริย เยน เวทิตพฺพนฺติ. 109. 端直(uju)即是正直(ujuka)，正直的状态是正直性(ujukatā)。若此（正直性）虚弱，则其心于善业中是歪曲的：有时迟缓，有时掉举；有时低沉，有时高昂，犹如醉酒者行路。然而，若此（正直性）强有力，则当知其情形与此相反。 ๑๑๐. เอตฺถจ สิทฺเธสุปิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธาทิเกสุ วุตฺเตสุ วิสุํ กายปฺปสฺสทฺธาทีนํ วจนํ เตสํ วเสน รูปกายสฺสปิ ปสฺสทฺธาทิ ทีปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ตํ ตํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวา เคลญฺญวุฏฺฐา นาทีสุ รูปกายสฺส ปสฺสทฺธภาโว ปากโฏ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิยา อากาสคมนาทีสุ ลหุ ภาโว. กายํ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา กตฺวา นิมฺมินเนสุ มุทุภาโว. อนฺโตปถวิยํวา อนฺโตปพฺพเต สุวา อสชฺชมานํ กตฺวา คมนาทีสุ กมฺมญฺญภาโว. นาควณฺณํวา ครุฬวณฺณํวา กตฺวา นิมฺมินนาทีสุ ปคุณภาโว เตสฺเวว สพฺเพสุ ยถานิมฺมิตวเสน จิรปฺปวตฺติภาเวสุ อุชุกภาโว ปากโฏ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สมํ ธาเรนฺตีติ สาธารณา, สพฺเพหิ โสภณจิตฺเตหิ, เตสํวา สาธารณา โสภณ สาธารณา. 110. 于此，虽心轻安等已被说为已成就，但应知，分别宣说身轻安等，是为了藉此显示色身亦有轻安等。于此，听闻某部经后从病中痊愈等事中，色身的轻安相是显而易见的；有神通者以神通于空中飞行等事中，色身的轻快相是显而易见的；于化作或大或小身体等变化中，色身的柔软相是显而易见的；于地中或山中无碍穿行等事中，色身的适业相是显而易见的；于化现为龙(nāga)相或金翅鸟(garuḷa)相的变化中，色身的熟练相是显而易见的；应知，于所有这些随心所欲的化现能长久持续的状态中，色身的正直相是显而易见的。“平等持有”，故为“共通”(sādhāraṇa)。与一切美心共通，或为彼等所共通，是为“美心所共通”(sobhaṇasādhāraṇa)。 ๑๑๑. สมฺมาวาจาติ เอตฺถ ติวิธา สมฺมาวาจา กถา, เจตนา, วิรติวเสน, ตตฺถ อตฺถธมฺมปฺปฏิสํยุตฺตา สุภาสิตา วาจา กถา สมฺมาวาจานาม. ตํสมุฏฺฐาปิกา กุสลกฺริยเจตนา เจตนาสมฺมาวาจานาม. ยา ปน มุสาวาทา เวรมณาทีนิ สิกฺขาปทานิ สมาทิยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตสฺสวา ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ สมฺมาวาจานาม. สา อิธ อธิปฺเปตา. สมฺมา วทนฺติ เอตา ยาติ [Pg.108] สมฺมาวาจา. เอตายาติ เจตฺถ กรณตฺเถ เหตุอตฺเถ วา กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ วาจาย สิกฺขาปทานิ สมาทิยนฺตสฺส สมาทานวจนานิ สนฺธาย กรณตฺโถ เหตุอตฺโถ จ ยุชฺชติ. ตโต ยถาสมาทินฺนานิวา ยถาธิฏฺฐิตานิวา สิกฺขาปทานิ สุฏฺฐุรกฺขามาติ ยานิ อนวชฺชานิเอว วจนานิ วทนฺตา วิจรนฺติ. ตานิ สนฺธาย กรณตฺถานุกูโล เหตุ อตฺโถเยว ยุชฺชตีติ. อถวา, ตถา วทนฺตุวา มาวา. อยํปน วทมาเนสุ สติ เตสํ สมฺมา วตฺตุํเอว เทติ. นมิจฺฉา วตฺตุนฺติ กตฺวา สมฺมา วาจาตฺเวว วุจฺจติ. อปิจ, อยํ วจีทุจฺจริตานํ ปชหนวเสน ปวตฺตมานา วจีทฺวารสุทฺธิยา เอว โหตีติ สมฺมาวาจาติ วุจฺจตีติ. 111. 于此，正语(sammāvācā)有三种：依语(kathā)、思(cetanā)、离(virati)而分。其中，与义与法相应的善说之语，名为语正语。生起彼语的善业思，名为思正语。又，受持不妄语等学处者，或立誓者，或于所遇之事不逾越者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正语。此中即指此离。“正语”，即以此而正语。此中“以此”一词，应视为工具格，表工具义或原因义。于此，就受持学处者以语受持的言辞而言，工具义与原因义皆适切。因此，对于他们为‘善守护已受持或已立誓的学处’而说的无过失之语，与工具义相符的原因义是适切的。或者，无论他们是否如此说，此离在他们说话时，只让他们正说，而不让他们邪说，因此被称为“正语”。再者，此离通过舍离语恶行而转起，正是为了语门的清净，因此被称为“正语”。 ๑๑๒. สมฺมากมฺมนฺโตปิ ติวิโธ กฺริยา, เจตนา, วิรติ วเสน. ตตฺถ ยํกิญฺจิ อนวชฺชํ กมฺมํ กโรนฺตสฺส กายิกกฺริยา กฺริยากมฺมนฺโตนาม. ตํสมุฏฺฐาปิกา เจตนา เจตนากมฺมนฺโต นาม. ยา ปน ปาณาติปาตา เวรมณาทีนิ สิกฺขาปทานิ สมาทิ ยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตสฺสวา ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ สมฺมากมฺมนฺโต นาม. สมฺมา กโรนฺติ เอเตนาติ สมฺมากมฺมํ, ตเทว สมฺมา กมฺมนฺโต สุตฺตนฺโต วนนฺโตวิย. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. 112. 正业(sammākammanta)亦有三种：依行(kriyā)、思(cetanā)、离(virati)而分。其中，行任何无过失之业者的身行，名为行正业。生起彼身行的思，名为思正业。又，受持不杀生等学处者，或立誓者，或于所遇之事不逾越者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正业。以此而正行，故为正业(sammākamma)。正业(sammākamma)即是正业(sammākammanta)，犹如经(sutta)之末为经末(suttanta)，林(vana)之边为林边(vananta)。其余的解释如前所述。 ๑๑๓. สมฺมาอาชีโวปิ วีริย, วิรติวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ ปกติยา อนวชฺชานิ กสิกมฺมาทีนิวา ภิกฺขาจริยาทีนิวา กตฺวา ชีวิตํ กปฺเปนฺตานํ อุฏฺฐานพลสงฺขาโต วายาโม วีริยสมฺมาอาชีโวนาม. ยา ปน อาชีวสุทฺธึ อเปกฺขิตฺวา อตฺตโน อาชีวสีลวิปตฺติการณานิ กายวจีทุจฺจริตานิ ปชหนฺตานํ ปาปวิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. อยํ วิรติ อาชีโวนาม. อยมิธาธิปฺเปโต. สมฺมา อาชีวนฺติ ชีวิตํ ปวตฺเตนฺติ เอเตนาติ สมฺมาอาชีโว. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. 113. 正命(sammāājīva)亦有二种：依精进(vīriya)、离(virati)而分。其中，通过从事本质上无过失的农耕等，或通过托钵行乞等来维持生计者，其称为奋起之力的努力，名为精进正命。又，为求生计清净，舍离导致自身生计与戒行毁坏的身语恶行者，其心以远离恶行的方式而转起，此离名为离正命。此中即指此离。以此而正当地生活、维持生命，故为正命。其余的解释如前所述。 ๑๑๔. เอเกกาปิ เจตฺถ สมฺปตฺต วิรติ, สมาทาน วิรติ, สมุจฺเฉทวิรติวเสน ติวิธา. ตตฺถ ยา สิกฺขาปทานิ อสมา ทิยิตฺวาวา [Pg.109] สมาทินฺนานิปิวา ตานิ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ หิริ โอตฺตปฺปพเลเนว สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปนฺนา วิรติ. อยํ สมฺปตฺตวิรตินาม. สา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาเยว. ปญฺจสิกฺขา ปทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ หิ วุตฺตํ. ยา ปน สิกฺขาปทานิ สมาทิ ยนฺตสฺสวา อธิฏฺฐหนฺตสฺสวา ยถาสมาทินฺนานิวา ยถาธิฏฺฐิตานิ วา สุฏฺฐุรกฺขามีติ สมฺปตฺต วตฺถุํ อปีติกฺกมนฺตสฺสวา อุปฺปนฺนา. อยํ สมาทานวิรตินาม. สา ปน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาวา โหติ อนาคตารมฺมณาวา. ตถา หิ ปญฺจสิกฺขาปทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ อิทํ สมฺปตฺตวิรติวเสน วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. มคฺคกฺขเณ ปน สพฺพทุจฺจริตานํ ปจฺจยสมุจฺเฉทวเสน อุปฺปนฺนา สมุจฺเฉทวิรตินาม. สา ปน นิพฺพานารมฺมณาเอว. ผลวิรติปิ เอตฺเถว สงฺคหิตาติ. ตตฺถ โลกิยวิรติโย ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ วีติกฺกมิตพฺพวตฺถูนิ อารมฺมณํ กตฺวา ปาณาติปาตาทีนิ วิรมิตพฺพวตฺถูนิ ปชหนฺติ. โลกุตฺตรวิรติโย ปน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ตานิเยว วิรมิตพฺพวตฺถูนิ ปชหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. 114. 于此，每一种离亦各有三种：依现前离(sampattavirati)、受持离(samādānavirati)、正断离(samucchedavirati)而分。其中，未受持学处，或虽已受持但未顾及，仅凭惭(hiri)与愧(ottappa)之力，于所遇之事不予违犯者，其生起的离，名为现前离。它只以现前境为所缘。诚如所说：“五学处以现前境为所缘。”又，受持学处者，或立誓者，为“善守护已受持或已立誓的学处”，于所遇之事不予违犯，其所生起的离，名为受持离。它或以现前境为所缘，或以未来境为所缘。因此，如义注(aṭṭhakathā)中所说：“五学处以现前境为所缘”，这是就现前离而言。然而，于道之刹那，通过正断一切恶行的缘而生起的离，名为正断离。它只以涅槃(nibbāna)为所缘。果离亦摄于此中。于此当知：世间离以命根等将要违犯之事为所缘，而舍离杀生等应远离之事。出世间离则以涅槃为所缘，而舍离彼等应远离之事。 ๑๑๕. ปรทุกฺเข สติ การุณิกานํ หทยเขทํ กโรตีติ กรุณา. กิรติวา ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ, กิณาติวา ปรทุกฺขํ หึสตีติ กรุณา. กิรียติ ทุกฺขิเตสุ ปสารียตีติวา กรุณา. อปิจ กลิ อุณาติ เฉโท. กลีติ ทุกฺขํ วุจฺจติ, ยถา-กลิ สมฺภเว ภเวติ. กลีติวา ปาปปิ ปราชโยปิ วุจฺจติ. ปาเป กลิ ปราชเยติ หิ วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ การุณิกา นํ การุญฺญเหตุภูตเมว โหติ. อิติ กลึ ทุกฺขํวา ปาปํวา สพฺพสมฺปตฺติโต ปราชยํวา สตฺเตหิ อวนฺติ รกฺขนฺติ, สตฺเตวา ตโต วิธกลิโต อวนฺติ รกฺขนฺติ การุณิกา ชนา เอตายาติ กรุณา. 115. 于他人受苦时，令悲愍者心生伤痛，故名为悲(karuṇā)。或谓其驱散或摧毁他人之苦，故名为悲。或谓其延申至受苦者，故名为悲。再者，“kali uṇāti chedo”。“kali”亦被称为苦(dukkha)，如言：“kali sambhave bhaveti”。“kali”亦被称为罪恶(pāpa)或失败(parājaya)，如言：“Pāpe kali parājayeti”。而这一切，皆为悲愍者生起悲悯之因。因此，悲愍之人以此保护众生免于苦、罪恶或一切成就的丧失，或保护众生免于那种苦，故名为悲。 ๑๑๖. ปรสมฺปตฺตึ ทิสฺวา โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา. นตฺถิ ปมาณํ เอเตสนฺติ อปฺปมาณา, สตฺตา. อปฺปมาเณสุ ภวาติ อปฺปมญฺญา. เอตาหิ เอตฺตเกสุเยว สตฺเตสุ ปวตฺเตตพฺพา. น อิโต อญฺเญสูติ เอวํ ปริจฺเฉทปฺปมาณสฺส อภาวา เอกสฺมึ สตฺเต ปวตฺตาปิ อปฺปมญฺญาเอวนาม โหนฺตีติ. 116. 见到他人成就而随之欢喜，故名为喜(muditā)。彼等众生没有限量，故为无量(appamāṇā)。于无量众生中生起，故为无量心(appamaññā)。因为不存在“只应于这么多众生、而不应于其他众生中生起”这样的限定与衡量，所以即使只对一个众生产生，它们也名为无量心。 [๗๗] ฏีกาสุ ปน [77] 然而，在诸复注(ṭīkā)中 อปฺปมาณสตฺตา [Pg.110] รมฺมณตฺตา อปฺปมาณา. ตาเอว อปฺปมญฺญาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 因以无量有情为所缘，故为无量。彼等即名为无量心。此说不妥。 ๑๑๗. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ เหฏฺฐา วุตฺโต อโมโหเอว. โส หิ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยญฺจาติ กตฺวา ปญฺญินฺทฺริยนฺติ วุจฺจตีติ. 117. 慧根(paññindriya)即是前述之无痴(amoha)。彼以了知之义为慧(paññā)，以主宰之义为根(indriya)，故名为慧根。 โสภณราสิมฺหิ ปรมตฺถทีปนา. 善法聚之究竟义阐明 ๑๑๘. เอตฺตาวตาติอาทิ ติณฺณํ ราสีนํ สงฺคโห. เอวํ ทฺวิปญฺญาส สรูปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เจโตยุตฺตปฺปการํ ทสฺเสนฺโต เตสนฺติอาทิมาห. อิโต เจตสิกานํ สรูปทสฺสนโต ปรํ เตสํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ จิตฺเตน อวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ สมฺปโยโค ตถาโยคํ วุจฺจเตติ โยชนา. จิตฺตุปฺปาเทสูติ จิตฺเตสุ อิจฺเจว อตฺโถ. อุปฺปชฺชนฺติ เจตสิกา เอเตสูติ อุปฺปาทา. จิตฺตานิเอว อุปฺปาทา จิตฺตุปฺปาทาติ กตฺวา. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานํ สพฺพทุพฺพลตฺตา เตสุ ฉ ปกิณฺณกา นุปฺปชฺชนฺติ. ภาวนาพเลน ปหีนตฺตา วิตกฺโก ทุตียชฺฌานิกาทีสุ, วิจาโร ตตียชฺฌานิกาทีสุ, ปีติ จตุตฺถชฺฌานิกาทีสุ นุปฺปชฺชติ. สนฺนิฏฺฐานสภาวตฺตา อธิโมกฺโข อสนฺนิฏฺฐานสภาเว วิจิกิจฺฉา จิตฺเต นุปฺปชฺชติ. วีริยํ พลนายกตฺตา ทุพฺพเลสุ ปญฺจทฺวาราวชฺชนา ทีสุ โสฬสจิตฺเตสุ นุปฺปชฺชติ. ปีติ สมฺปิยายนสภาวตฺตา โทมนสฺสุเปกฺขา สหคเตสุ นุปฺปชฺชติ. ฉนฺโท อิจฺฉาสภาวตฺตา อิจฺฉารหิเตสุ อเหตุเกสุ โมมูหจิตฺเตสุจ นุปฺปชฺชตีติ อาห ปกิณฺณเกสุปน วิตกฺโก.ล. โมมูหวชฺชิตจิตฺเตสูติ. เต ปน จิตฺตุปฺปาทา ปกิณฺณกวิวชฺชิตา สปกิณฺณกาติ สมฺพนฺโธ. 118. “至此”等是三聚的纲要。如是阐明五十二心所的自性后，现为阐明其与心相应的方式，而说“彼等”(tesaṃ)等。在阐明心所的自性之后，那些与心不分离的心所在各个心生起中的相应，被称为“如理相应”(tathāyoga)。这是（句子的）连接。“于心生起中”(cittuppādesu)即是“于心中”(cittesu)之义。心所于此中生起，故为“生起”(uppādā)；心本身即是生起之处，故为“心生起”(cittuppāda)。由于两组五识极为羸弱，六种杂心所(pakiṇṇakā)不在其中生起。由于修习(bhāvanā)之力已断除，寻(vitakka)不生起于第二禅等中，伺(vicāra)不生起于第三禅等中，喜(pīti)不生起于第四禅等中。由于胜解(adhimokkha)是决定的自性，故不生起于非决定自性的疑相应心中。由于精进(vīriya)是力的主导，故不生起于羸弱的五门转向(pañcadvārāvajjanā)等十六心中。由于喜是喜悦的自性，故不生起于忧(domanassa)及舍(upekkhā)俱行心中。由于欲(chanda)是欲求的自性，故不生起于无欲求的无因心(ahetukesu)及痴根心(momūhacittesu)中。故说：“于杂心所中，寻……（不生起于）除痴根心以外的心中。”而那些心生起，有些与杂心所分离，有些与杂心所相应，这是其关联。 ๑๑๙. อกุสเลสูติ อกุสลเจตสิเกสุ. สพฺพากุสล สาธารณานาม. ตสฺมา สพฺเพสุปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. 119. “于诸不善中”(akusalesu)意即“于诸不善心所中”(akusalacetasikesu)。它们名为“一切不善共通”(sabbākusala sādhāraṇā)。因此，它们出现于所有十二种不善心中。这是（句子的）连接。 [๗๘] วิภาวนิยํ ปน [78] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中 ปจฺฉิมํ [Pg.111] ปุริมสฺส สมตฺถนวจนนฺติ อธิปฺเปตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 意谓后句是前句的支持语。此说不妥。 อิทญฺหิ ฐานํ จิตฺเตสุ ลพฺภมานตาทสฺสนปธานนฺติ. ยสฺมา ปน สพฺพานิ อกุสลจิตฺตานิ อิเมหิ จตูหิ วินา นุปฺปชฺชนฺติ. น หิ ตานิ ปาเปสุ อาทีนวํ ปสฺสิตฺวา ฐิตานํ อุปฺปชฺชนฺติ. นจ เตหิ ลชฺชายวา ภเยนวา อุกฺกณฺฐิตานํ. นาปิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมาหิตานนฺติ. ตสฺมา เต สพฺเพสุ เตสุ ลพฺภนฺตีติ. ยสฺมาจ ทิฏฺฐิมานา ขนฺเธสุ อสฺสาทํ อมุญฺจิตฺวาว เตสุ ตถา ตถา อามสิตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต โลภมูลจิตฺเตสฺเวว อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺเตสุ ปน เตสุ ทิฏฺฐิ ขนฺเธสุ อตฺตคฺคาหํ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตํ อตฺตํ นิจฺจตาทีหิ มิจฺฉาสภาเวหิเอว ปรามสนฺตี ปวตฺตติ. มาโน ปน ขนฺเธ อหนฺติ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตํ คหิตาการํ เสยฺย ตาทีหิเอว อามสนฺโต ปวตฺตติ. ตสฺมา เต อามสนาการโต อสทิสวุตฺติโนเอว โหนฺตีติ อาห. ทิฏฺฐิจตูสุ.ล. วิปฺปยุตฺเตสูติ. เย ปน ทิฏฺฐิคติกา ทิฏฺฐิยา ยถาคหิตํ อตฺตานเมว อหนฺติ คณฺหนฺติ. เตสํปิ ทิฏฺฐิมานา อามสนาการํ ปตฺวา อสทิสวุตฺติกาเอว โหนฺติ. น หิ มานสฺส วิย ทิฏฺฐิยา อตฺต สํปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถิ. น จ ทิฏฺฐิยา วิย มานสฺส ธมฺมานํ อยาถาวปกฺขปริกปฺปเนติ. เตเนว หิ อหํคาโห มาโน อนาคามีนํปิ ปวตฺตติ. อตฺตคฺคาหภูตา ปน ทิฏฺฐิ ปุถุชฺชนาน เมวาติ. 此处的重点在于，（这四者）被发现存在于（所有不善）心中。因为一切不善心若无此四者则不生起。它们不会生起于那些见到诸恶过患而安住者，不会生起于那些因惭或愧而厌离者，也不会生起于那些于善法中得定者。因此，它们在所有不善心中都能被发现。又因为邪见(diṭṭhi)与慢(māna)不舍弃对诸蕴的乐味，而以各种方式执取它们而生起，因此，它们只生起于贪根心中。于此，当它们生起时，邪见牢固地执取诸蕴为我，并以常等错误自性来误执此“我”而转起。慢则牢固地执取诸蕴为“我”，并以胜劣等相来触取此所执取相而转起。因此，它们在触取的方式上作用不同，故说（慢只生起于）四种与邪见不相应（的贪根心）中。然而，那些持邪见者，依其邪见，将所执取的自我本身执为“我”。即使对他们而言，邪见与慢在达到触取的方式时，其作用也是不同的。因为邪见并没有像慢那样坚执于“我”的作用，而慢也没有像邪见那样不如实地构想诸法的作用。正是因此，执“我”的慢甚至存在于阿那含(anāgāmī)中，而成为执取我的邪见，则唯有凡夫(puthujjana)才有。 [๗๙] วิภาวนิยํ ปน [79] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中 ‘‘มาโนปิ อหํมานวเสน ปวตฺตนโต ทิฏฺฐิสทิโสว ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐิยา สห เอกจิตฺตุปฺปาเท นปวตฺตตี’’ติ วตฺวา เกสร สีโห ปมาย ตํ อตฺถํ สาเธติ. ตํ น สุนฺทรํ. 凯萨拉西哈(Kesarasīha)说：“慢也因以我慢的方式转起，而与邪见的转起方式相似，因此它不与邪见在同一心识生起时一同转起”，并以譬喻来论证此义。此说不妥。 สทิสปฺปวตฺติ หิ นาม สหปวตฺติยา เอว การณนฺติ. มจฺฉริยํ ปน อตฺตสมฺปตฺตีสุ ลคฺคนโลภสมุฏฺฐิตํปิ ตาสํ ปเรหิ สาธารณภาวํ [Pg.112] อสหนากาเรน ปวตฺตตฺตา เอกนฺเตน ปฏิฆสมฺป ยุตฺตเมว โหตีติ วุตฺตํ โทโส.ล. จิตฺเตสูติ. อกมฺมญฺญ ลกฺขณํ ถินมิทฺธํ กมฺมญฺญสภาเวสุ อสงฺขาริเกสุ นสมฺภวตีติ วุตฺตํ ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริก จิตฺเตสูติ. จตฺตาโร สพฺพา กุสลสาธารณา. ตโย โลภ ทิฏฺฐิมานา. จตฺตาโร โทสาทโย. ทฺวยํ ถินมิทฺธํ. วิจิกิจฺฉา จิตฺเตจาติ จสทฺโท อวธารเณ. วิจิกิจฺฉาจิตฺเตเอวาติ อตฺโถ. จตุทฺทส อกุสล เจตสิกา. 相似的转起，即是共同转起的原因。然而，悭(macchariyaṃ)，虽由执著自身成就之贪而生，但因其以不堪忍与他人共有之相而转起，故说它必定与嗔(paṭigha)相应，（生起）于诸嗔根心中。昏沉与睡眠(thinamiddhaṃ)以不堪任为相，其不生起于自性堪任的诸无行心(asaṅkhārika)中，故说昏沉与睡眠生起于五种有行心(sasaṅkhārika)中。四种是遍一切不善心所，三种是贪、见与慢，四种是嗔等，两种是昏沉与睡眠。以及疑(vicikicchā)，此处的“与”(ca)字是用于限定，意为“只在疑相应心中”。〔此为〕十四不善心所。 ๑๒๐. โสภเณสูติ โสภณเจตสิเกสุ. โลกุตฺตเร อฏฺฐงฺคิกมคฺเค ตีสุ ขนฺเธสุ ปญฺญากฺขนฺเธ สมฺมาสงฺกปฺโป นาม สมฺมาทิฏฺฐิปจฺฉิมโกว โหติ. ตสฺมา ปาทกชฺฌานาทิวเสน ตสฺมึ อสติปิ ปญฺญากฺขนฺโธ นปริหายติ. สีลสมาธิกฺขนฺธธมฺเมสุ ปน เอโก เอกสฺส กิจฺจํ นสาเธติ. ตสฺมา โลกุตฺตร มคฺโค สตฺตงฺคิกโต เหฏฺฐา นปวตฺตตีติ อาห วิรติโย ปน ติสฺโสปิ.ล. ลพฺภนฺตีติ. นิยตาว เอกโตว สพฺพถาปิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ นิยตาวาติ น โลกิเยสุวิย กทาจิเอว ลพฺภนฺติ. อถโข สพฺพทาปิ นิยตา หุตฺวาว ลพฺภนฺติ. กสฺมา, โลกุตฺตรธมฺมานํ นิจฺจํ สีเลสุ ปริปูรการิตาวเสน ปวตฺตตฺตา. น หิ เต โลกิยา วิย กทาจิ ทานวเสน กทาจิ สุตปริยตฺติวเสน กทาจิ กสิณภาวนาทิวเสน ปวตฺตนฺตีติ. เอกโต วาติ นโลกิเยสุ วิย วิสุํ วิสุํ ลพฺภนฺติ. อถโข ติสฺโสปิ เอกโต หุตฺวาว ลพฺภนฺติ. กสฺมา, อภินฺนารมฺมณตฺตา. น หิ เต โลกิยา วิย วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสงฺขาตานิ ชีวิตินฺทฺริยาทีนิ นานารมฺมณานิ อารพฺภ ปวตฺตนฺติ. เอกํปน นิพฺพานเมว อารพฺภปวตฺตนฺตีติ. สพฺพถาปีติ น โลกิเยสุ วิย เอกเท สปฺปหานวเสน ลพฺภนฺติ. อถโข ติสฺโสปิ อนวเสส ทุจฺจริต ทุราชีวปฺปหานากาเรน ลพฺภนฺติ. โลกิเยสุหิ สกึ อุปฺปนฺนา สมฺมาวาจา จตุพฺพิธานิ วจีทุจฺจริตานิ สพฺพานิ เอกโต ปชหิตุํ นสกฺโกติ. มุสาวาทวิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ. มุสาวาทํปิ สมูลํ สานุสยํ ปชหิตุํ นสกฺโกติ. [Pg.113] ตถา ปิสุณวาจา วิรติ ปิสุณวาจเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ. ปิสุณวาจํปิ สมูลํ สานุสยํ ปชหิตุํ น สกฺโกติ. สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. โลกุตฺตเรสุ ปน สกึ อุปฺปนฺนา สมฺมาวาจา สพฺพานิ วจีทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. สกึ อุปฺปนฺโน สมฺมากมฺมนฺโต สพฺพานิ กายทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. สกึ อุปฺปนฺโน สมฺมาอาชีโว สพฺพานิ อาชีวเหตุกานิ กายวจีทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานิ ปชหติ. อิติ ติสฺโส โลกุตฺตเรสุเอว สพฺพถาปิ ลพฺภนฺตีติ. วิสทฺโท อวยวสมฺปิณฺฑนตฺโถ. สกึ อุปฺปนฺนา เอกา สมฺมาวาจา มุสาวาทปฺปหานวเสนาปิ ลพฺภติ. นเกวลญฺจ ตปฺปหานวเสเนว. อถโข ปิสุณวาจาปหานวเสนปิ ลพฺภตีติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. เอตฺถจ ทุจฺจริตานิ สมูลานิ สานุสยานีติ เอตฺถ กายวจีโจปน ภาคิยานิ กามราคานุสยาทีนิ อุปริมคฺควชฺฌานิ กิเลสชาตานิ อรูปเสกฺขานํปิ สนฺติเยว. กามรูปเสกฺขานํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ ปชหนวเสน อุปริมคฺค ผลวิรตีนํ ทุจฺจริตปฺปหานํ ทฏฺฐพฺพํ. กามาวจรกุสเลสฺเวว, นปน กามาวจรวิปากกฺริยจิตฺเตสุ, นาปิมหคฺคตจิตฺเตสูติ อธิปฺปาโย. กามาวจรกุสเลสุปิ กามภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุเอว, นรูปารูปภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุ. น หิ พฺรหฺมานํ วิรมิตพฺพวตฺถุ สงฺขาตานิ กายวจีทุจฺจริตานินาม อตฺถิ. นจ โลกิยวิรติโย วิรมิตพฺพ วตฺถุรหิเตสุ ปุคฺคเลสุ ปวตฺตนฺตีติ. อุปริ ฉกามาวจรเทเว สุปิ นปวตฺตนฺตีติ วทนฺติ. ตํ กถาวตฺถุมฺหิ วิจาริตเมว. ยทิ เอวํ มนุสฺสโลเกปิ ตีสุ เหฏฺฐิมผลฏฺเฐสุ ตาสํ อปฺปวตฺติ อาปชฺชติ. น หิ เตสํปิ ปาณาติปาตาทีนิ วิรมิตพฺพวตฺถูนินาม อตฺถีติ. สจฺจํ, อิธ ปน สตฺตวิธอาปตฺติกฺขนฺธาปิ วิรมิตพฺพวตฺถุฏฺฐาเน ฐิตา. ตถา ติวิธกุหนวตฺถูนิจ. ตานิจ กานิจิ เตสํ ผลฏฺฐานํปิ สาธารณานิเอว. มนุสฺสานญฺจ ยานิ กานิจิ ตสฺส ตสฺส สมาทินฺนสฺส สิกฺขาปทสฺส วตฺถูนิปิ วิรมิตพฺพวตฺถูนิเอว. ยานิปิ กามเสกฺขานํ กายวาจา วิปฺผนฺทนกรานิ กิเลสชาตานิ สมุจฺเฉทวิรตีนํ วตฺถุภูตานิ สนฺติ. ตานิ เตสํ ตทงฺค วิรตีนํปิ [Pg.114] วตฺถูนิเอวาติ. กทาจิ สนฺทิสฺสนฺตีติ สมาทานสมฺปตฺตวิรตีนํ อญฺญตรวเสน ปวตฺตกาเลเอว สนฺทิสฺสนฺติ. เอวํ สนฺทิสฺส มานาปิ ภินฺนารมฺมณตฺตา นเอกโต หุตฺวา สนฺทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ วิสุํ วิสุนฺติ. วิสุํวิสุํ สนฺทิสฺสมานาปิ เอเกกทุจฺจริตปฺปหานวเสเนว สนฺทิสฺสนฺติ. น โลกุตฺตเรสุ วิย สพฺพถาปีติ ทฏฺฐพฺพํ. 120. “于善净(sobhaṇesu)”，即于善净心所(sobhaṇacetasikesu)中。在出世间八支圣道中，于三蕴里，在慧蕴(paññākkhandha)中，正思惟(sammāsaṅkappa)是在正见(sammādiṭṭhi)之后。因此，即使没有作为基础的禅那等，慧蕴也不会损减。然而，在戒蕴(sīlakkhandha)与定蕴(samādhikkhandha)诸法中，一法不能成就另一法的作用。因此，出世间道不会以七支以下的方式生起。故说：“三种离(virati)亦可得。”其解释是：“决定、一同、完全皆可得。”其中“决定”是说，不像世间那样只是有时可得，而是恒常决定可得。为何？因为出世间法总是以圆满戒行的方式生起。它们不像世间法那样，有时以布施方式，有时以闻法方式，有时以修习遍处(kasiṇa)等方式生起。“一同”是说，不像世间那样各别可得，而是三种离一同可得。为何？因为所缘相同。它们不像世间法那样，缘于由应远离之事(vītikkamitabba-vatthu)所构成的命根等各种所缘而生起，而是唯一缘涅槃而生起。“完全”是说，不像世间那样只是部分断除可得，而是三种离皆以彻底断除恶行与邪命之相可得。因为在世间法中，一次生起的正语，不能同时断除所有四种语恶行。离妄语只能断除妄语，不能断除其他语恶行，也不能连根拔除妄语及其随眠(anusaya)。同样，离离间语只能断除离间语，不能断除其他语恶行，也不能连根拔除离间语及其随眠。所有这些都应广说。然而在出世间法中，一次生起的正语，就能连根拔除一切语恶行及其随眠。一次生起的正业(sammā-kammanta)，就能连根拔除一切身恶行及其随眠。一次生起的正命(sammā-ājīva)，就能连根拔除一切因邪命而生的身语恶行及其随眠。因此，这三种离唯有在出世间法中才能完全可得。‘vi’字有总摄部分之义。一次生起的一种正语，不仅以断除妄语的方式而获得，也以断除离间语等方式而获得，这一切都应当说明。此处所说的“恶行及其随眠”，是指身语所摄的欲贪随眠等，这些是上道所应断除的烦恼种类，即使无色界的有学(sekkha)圣者也有。至于欲界与色界的有学圣者，则更不必说。因此，应知上道与果的离断除恶行，是就其断除这些烦恼而言。此意趣是：唯在欲界(kāmāvacara)善心中，而非在欲界异熟心(vipākacitta)、唯作心(kiriyacitta)，亦非在广大心(mahaggatacitta)中。即使在欲界善心中，也唯有生起于欲界者，而非生起于色界或无色界者。因为梵天等实际上没有应远离的身语恶行之事。而且世间之离也不会生起于没有应远离之事的个人(puggala)身上。有人说，即使在上六欲天亦不生起。此已于《论事》(Kathāvatthu)中讨论过。若如此，则在人界下三果位者身上，这些离亦不生起。因为他们也没有应远离的杀生等事。诚然，此处七种犯戒聚(āpatti-kkhandha)亦处于应远离之事之位。同样，三种欺诈之事亦然。其中有些亦是那些果位者所共有的。对于人类而言，其所受持的每一条学处(sikkhāpada)之事，亦是应远离之事。那些能使欲界有学者的身语产生躁动的烦恼种类，是究竟断离(samuccheda-virati)所依之事。它们亦是彼等彼分断离(tadaṅga-virati)所依之事。‘有时显现’，意指唯在通过受持离(samādāna-virati)或偶离(sampatti-virati)中的某一种方式生起之时才显现。如此显现时，亦因所缘各异，故不一同显现，因此说“各别”。即使是各别显现，亦唯以断除单一恶行的方式显现。不像出世间法那样完全可得，此应知。 ๑๒๑. อปฺปนาปตฺตานํ อปฺปมญฺญานํ โสมนสฺสสหคตภาโวว วิภงฺเค วุตฺโตติ วุตฺตํ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตมหคฺคตจิตฺเตสูติ. เอตาหิ ปรสตฺตานํ เหตุ อธิมตฺตพฺยาปารา โหนฺติ, ตสฺมา อติสนฺตาย นิพฺยาปาราย ปญฺจมชฺฌานุเปกฺขาย สห นปวตฺตนฺตีติ. อปฺปนาปุพฺพภาคภูตานํ ปน ตาสํ อุเปกฺขาเวทนายปิ สมฺปโยโค อฏฺฐกถายํ อนุญฺญาโตเยวาติ วุตฺตํ กามาวจร.ล. จิตฺเตสุจาติ. กทาจีติ การุญฺญปฺปกติกสฺส อนิสฺสุกิโนจ ปเรสํ วิปตฺติสมฺปตฺติทสฺสนกาเล. นานาหุตฺวา ชายนฺตีติ เตสํ วิปตฺติทสฺสนกาเล อนุกมฺปนวเสน กรุณา เอว ชายติ, นมุทิตา. สมฺปตฺติทสฺสนกาเล ปน โมทนวเสน มุทิตาว ชายติ, นกรุณาติ เอวํ วิสุํ วิสุํ หุตฺวา ชายนฺตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตา โทสสมุฏฺฐิตานํ วิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณภูตาติ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตา. โทมนสฺสปฏิปกฺขญฺจโส มนสฺสเมว โหติ. ตสฺมา ตาสํ อปฺปนาปุพฺพภาคภูตานํปิ นิจฺจํ โสมนสฺสโยคเมว เกจิ อิจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ อุเปกฺขาสหคเตสุ.ล. เกจิ วทนฺตีติ. โส ปน เตสํ วาโท อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ. ตสฺมา ตํ พหู วิญฺญุโน น สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ กตฺวา โสวาโท เถเรน เกจิวาโทนาม กโต. ยสฺมาจ สพฺเพสํปิ โลกิย โลกุตฺตรชฺฌานานํ ปุพฺพภาค ภาวนา นาม อปฺปนาสนฺนกาเลเอว โสมนสฺสชฺฌานานํ ปุพฺพภาคา โสมนสฺสสหคตา โหนฺติ. อุเปกฺขาฌานานํ ปุพฺพภาคา อุเปกฺขาสหคตา โหนฺติ. อนาสนฺนกาเล ปน สพฺเพสํปิ เตสํ ปุพฺพภาคา กทาจิ โสมนสฺสสหคตา, กทาจิ อุเปกฺขาสหคตาโหนฺติ. ตสฺมา โส วาโท เกจิวาโทว กาตุํ ยุตฺโตติ. เอตฺถจ สพฺพานิปิ สมถวิปสฺสนาภาวนาจิตฺตานินาม อาทิมฺหิ เยภุยฺเยน อุเปกฺขาสหคตานิเอว [Pg.115] ภเวยฺยุํ, ยทิยิ ตานิ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย โสมนสฺสสหชาตานิ สิยุํ. ตทา อิเม สตฺตา โส มนสฺสชาเตสุ กมฺเมสุ อนภิรตานาม นตฺถีติ อญฺญํ กมฺมํ ฉฑฺเฑตฺวา ภาวนากมฺมเมว อนุยุญฺเชยฺยุนฺติ. ปจฺฉา ปน อตฺตโน ภาวนาย ปุพฺพาปริยวิเสสทสฺสนกาเลเอว โสมนสฺส สหชาตานิ ภวนฺติ. ปฏิกูลา รมฺมเณสุ ปน อสุภภาวนาจิตฺเตสุ ทุกฺขิตสตฺตารมฺมเณสุจ กรุณาภาวนาจิตฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อปิจ อิมา กรุณามุทิตานาม ปกติกาเลปิ อุปฺปชฺชนฺติเยว. ตาสุ ปน มุทิตา ตาว อิฏฺฐสมฺปตฺติวิสยาติ สาเยภุยฺเยน โสมนสฺส สหชาตาติ ยุตฺตเมตํ. กรุณา ปน อนิฏฺฐวิปตฺติวิสยาติ สา เยภุยฺเยน อุเปกฺขาสหชาตา เอว สิยา. นจ เอตา ปรสตฺตเหตุ อธิมตฺต พฺยาปาราติ กตฺวา อุเปกฺขาเวทนาย สห วิรุทฺธาเอวาติ สกฺกา วตฺตุํ. สา หิ อปฺปนํ อปตฺตา เวทนุเปกฺขานาม อารมฺมณรสานุภวเนเอว นิพฺยาปาราโหติ. น อญฺญกิจฺเจสุ. ตถา หิ สตฺตา อุเปกฺขาสหคต จิตฺเตหิ อทินฺนํปิ อาทิยนฺติ, ทานํปิ เทนฺติ, อญฺญานิปิ มหนฺตานิ ปุญฺญาปุญฺญกมฺมานิ กโรนฺติเยวาติ. ตสฺมา อปฺปนา ปตฺตานญฺเญว ตาสํ เวทนุเปกฺขาย สห วิรุทฺธภาโว วตฺตุํ ยุตฺโตติ. 121. 在《分别论》(Vibhaṅga)中已说，已达安止(appanā)的无量心(appamaññā)与喜(somanassa)相应，此乃就排除了第五禅的广大心(mahaggatacitta)而言。因该等无量心以其他有情为因，有强盛的运作，故不与极为寂静、无功用的第五禅舍(upekkhā)俱时生起。然而，对于作为安止前分(appanāpubbabhāga)的它们，义注(aṭṭhakathā)中允许与舍受相应，此乃就欲界心(kāmāvacaracitta)等而言。“有时”者，谓具悲悯(kāruñña)天性且不嫉妒之人，于见他人遭遇不幸或获得成功之时。“分别生起”者，谓见他人不幸时，以怜悯故，唯生起悲(karuṇā)，不生随喜(muditā)；见他人成功时，则以欣悦故，唯生起随喜，不生悲。其义为如是各别生起。又因该等无量心是能出离由瞋(dosa)所生之恼害(vihiṃsā)与不乐(arati)者，如经中所说，且喜是忧(domanassa)的对治。是故，有人认为，即使作为安止前分的它们，亦应恒与喜相应，此乃就“于舍俱行……，有人说”而言。然此说亦与义注相违，故多数智者不予接受，长老(thera)遂称之为“某些人之论”。因为，一切世间(lokiya)与出世间(lokuttara)禅那(jhāna)的前分修习，于临近安止时：喜俱禅那的前分与喜相应，舍俱禅那的前分与舍相应；于不临近安止时，所有此等前分，有时与喜相应，有时与舍相应。是故，称此说为“某些人之论”是恰当的。于此，一切止(samatha)观(vipassanā)修习心，最初大都与舍相应。若此等心从一开始即与喜俱生，则此等有情于喜俱生之业(kamma)将乐此不疲，从而舍弃他业，唯事修习之业。其后，唯于自身修行中见到前后差别时，方生起与喜相应之心。然于可厌所缘中之不净(asubha)修习心，及以受苦有情为所缘之悲修习心，则不待言。此外，此悲与随喜于平常之时亦会生起。其中，随喜以可喜的成就为所缘，故其大都与喜相应，此为合理。而悲以不可喜的不幸为所缘，故其大都应与舍相应。不可断言“此等无量心因对其他有情有强盛的运作而与舍受相违”，盖因未达安止的舍受，仅于体验所缘之味时无功用，于其他活动中则不然。事实上，有情亦能以舍俱行心行不与取、行布施(dāna)，以及造作其他重大的福业(puññakamma)与非福业(apuññakamma)。是故，唯于已达安止时，方宜说此等无量心与舍受相违。 [๘๐] เอตฺตาวตา ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ [80] 如此所说，应当辨明。 ‘‘กรุณามุทิตา ภาวนากาเล อปฺปนาวีถิโต ปุพฺเพ ปริจยวเสน อุเปกฺขาสหคตจิตฺเตหิปิ ปริกมฺมํ โหติ. ยถาตํ ปคุณคนฺถํ สชฺฌายนฺตสฺส กทาจิ อญฺญวิหิ ตสฺสาปิ สชฺฌายนํ, ยถาจ ปคุณวิปสฺสนาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺสกทาจิ ปริจยพเลน ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตหิปิ สมฺมสนนฺติ อุเปกฺขา สหคตกามาวจเรสุ กรุณา มุทิตานํ อสมฺภววาโท เกจิวาโท กโต’’ติ. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. “修习悲(karuṇā)与随喜(muditā)时，于安止心路(appanāvīthi)前，依熟练力，亦能以舍俱行心作预备(parikamma)。犹如熟诵典籍者，有时心不在焉亦能诵习；又如以熟练之观(vipassanā)思察诸行(saṅkhāra)者，有时亦能凭熟练力，以智不相应心进行思察。是故，‘于舍俱行之欲界心中，悲与随喜不可能生起’之说，被称为‘某些人之论’。”当知此说已被驳斥。 กิญฺจาปิ กสิณนิมิตฺตาทีนิ อารมฺมณานิ อคมฺภีรานิเอว โหนฺติ. ตถาปิ โยคกมฺมพเลน จิตฺตสมาธานพเลน กิเลส ทูรีภาเวนจ [Pg.116] ตทารมฺมเณสุ ฌานจิตฺเตสุ ญาณํ เอกนฺเตน ปวตฺต ติเยวาติ อาห สพฺเพสุปิ ปญฺจ.ล. จิตฺเตสุจาติ. 遍相(kasiṇanimitta)等所缘虽非甚深，然依于禅修(yogakamma)之力、心定之力及烦恼远离故，于彼所缘之禅心中，智慧(ñāṇa)确实生起。故说：“于一切五禅心中皆然。” ๑๒๒. ตโย วิรติธมฺมา. ทฺวยํ อปฺปมญฺญายุคฬํ. เอวํ โส ภณเจตสิกา โสภเณสฺเวว จิตฺเตสุ จตุธา จตูหิ ปกาเรหิ สมฺปยุตฺตาติ โยชนา. อิทานิ สพฺเพสํปิ เจโต ยุตฺตานํ นิยตา นิยตโยคิวิภาคํ ทสฺเสตุํ อิสฺสาติอาทิมาห. กรุณา อาทิ ยสฺสาติ กรุณาทิ. อปฺปมญฺญา ทฺวยํ. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจานิจ วิรติโยจ กรุณาทิจ อิสฺสามจฺเฉ รกุกฺกุจฺจวิรติกรุณาทโย. เต นานาจ ชายนฺติ, กทาจิจ ชายนฺติ. มาโนจ กทาจิเอว ชายติ. ถินมิทฺธญฺจ ตถา กทาจิ เอว ชายติ. ชายมานํ ปน อญฺญมญฺญํ สเหว ชายติ. นนานาติ โยชนา. เอตฺถจ อปฺปมญฺญาวิรตีนํ นานา กทาจิ โยโค เหฏฺฐาจ วุตฺโต. อุปริจ วกฺขติ. อิสฺสาทีนํจ อุปริ วกฺขติ. มานถินมิทฺธานํ ปน อิธ วตฺตพฺโพติ. ตตฺถ มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตสุ ลพฺภมาโนปิ กทาจิ เตสํ เสยฺโย หมสฺมีติอาทินา ปวตฺตกาเลเอว ลพฺภติ, นอญฺญทา. ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสุ ลพฺภมานํปิ กทาจิ เตสํ นิทฺทาติภูตวเสน อกมฺมญฺญตาย ปวตฺติกาเลเอว ลพฺภติ. น อญฺญทา. ตทา ลพฺภมานํปน ทฺวยํ สเหว ลพฺภติ. น นานาติ. 122. 三离心所，二无量心所。如是，美心所唯于美心中以四种方式相应，此为结合(yojanā)。今为显示一切心所之定、不定相应分类，说“嫉妒等”。以悲(karuṇā)为首者，是为悲等。二无量心所。嫉妒(issā)、悭(macchera)、恶作(kukkucca)，及诸离、悲等，即嫉妒、悭、恶作、离、悲等。彼等分别生起，且有时生起。慢(māna)亦唯有时生起。昏沉(thina)与睡眠(middha)亦然，唯有时生起。然生起时，则相互俱生，不分别生。此为结合。于此，无量与诸离之分别、有时相应，于前已说，于后当说。嫉妒等亦于后当说。而慢与昏沉睡眠则应于此处说。其中，慢虽得于四种见不相应心中，然亦唯于“我较优”等念头生起时方得，非于余时。昏沉与睡眠虽得于五种有行心中，然亦唯于其因被睡意征服而处于不堪任状态而生起时方得，非于余时。尔时得时，此二者俱时而得，非分别得。 [๘๑] วิภาวนิยํ ปน [81] 然当辨明者： ‘‘ถินมิทฺธํ กทาจิ อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺเจหิเจว มาเนนจ สห ชายติ. กทาจิ เตหิ เตนจ นานา ชายตี’’ติ โยชนา วุตฺตา. สา สารโต น ปจฺเจตพฺพา. “昏沉与睡眠，有时与嫉妒、悭、恶作及慢俱生；有时与彼等及慢分别生起。”此结合(yojanā)已被说及，然其本质不应被接受。 น หิ เตหิ เตนจ ตสฺส สหภาโว นานาภาโวจ กิจฺจารมฺมณวิโรธาวิโรธภาเวน สิทฺโธติ. 诚然，其（昏沉与睡眠）与彼等（嫉妒、悭、恶作）及慢的俱生与别生，并非由作用与所缘之相违或不相违而成立。 ยาจ ฏีกายํ 复注(ṭīkā)中所说者： มาโนจ ถินมิทฺธญฺจ กทาจิ นานา ชายติ. การณํ วุตฺตเมว. โยชนา วุตฺตา. สาปิ น สุนฺทรา. กทาจิ สหชายตีติ. “‘慢与昏沉睡眠有时分别生起’，其因已说。此结合(yojanā)已被提及，然亦不善。‘有时俱生’。” ยถาวุตฺตานุสาเรนาติ สตฺตสพฺพตฺถยุชฺชนฺตีติอาทินา วุตฺตปฺปการํ อนุสาเรน เสสาติ เอกาทสหิ อนิยต โยคีหิ อวเสสา เอกจตฺตาลีสธมฺมา. เต ยถาวุตฺตานุสาเรน อตฺตนา ลพฺภมาน จิตฺตุปฺปาเทสุ อนิยตโยคิโน เวทิตพฺพาติ โยชนา. “‘依如前所说’者，谓依照‘七遍一切心心所’等所说之方式。‘其余’者，谓除十一种不定相应法(aniyatayogī)外，所余之四十一种法。彼等当知，依照如前所述，于其可得之心生起中，为不定相应法。此为结合(yojanā)。” ๑๒๓. เอวํ เจตสิกานํ โยคฏฺฐานปริจฺฉินฺทนวเสน สมฺปโยคนยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺตธมฺมราสิปริจฺฉินฺทนวเสน สงฺคห นยํ ทสฺเสนฺโต สงฺคหญฺจาติอาทิมาห. อิทานิ เตสํ สงฺคหญฺจ ยถารหํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ฉตฺตึสาติอาทิ สงฺคหนยสฺส อุทฺเทสคาถา. สตฺตปญฺญตฺตารมฺมณา อปฺปมญฺญา นิพฺพานา รมฺมเณสุ นลพฺภนฺติติ วุตฺตํ อปฺปมญฺญาวชฺชิตาติ ตถา อฏฺฐสุ ทุตียชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา อญฺญสมานา ทฺวาทสเจต สิกา อปฺปมญฺญาวชฺชิตา เตวีสติ โสภณเจตสิกาเจติ ปญฺจตฺตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติอาทินยํ ตถาสทฺเทน นิทฺทิสติ. เตเอวาติ วิตกฺก วิจาร ปีติสุขวชฺชา อุเปกฺขาสหคตา เต เอว เตตฺตึสธมฺมา. อฏฺฐสูติ เอตฺถ อฏฺฐจ อฏฺฐจ อฏฺฐาติ เอกเสสนิทฺเทโส, วิจฺฉาโลปนิทฺเทโสวา ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺจกชฺฌาน วเสนาติ ปาฬิยํ ปญฺจกนเยน วุตฺตสฺส ฌานเภทสฺส วเสน, จตุกฺกนเยน วุตฺตสฺส ฌานเภทสฺส วเสน ปน จตุธาว สงฺคโห โหตีติ อธิปฺปาโย. ทฺวีสุ รูปปถมชฺฌานลาภีสุ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปาเทนฺเตสุ มนฺโท วิตกฺกโม อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ตสฺส จตุรงฺคิกํ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. ติกฺขปญฺโญ ปน วิตกฺก วิจาเร เอกโต อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ตสฺส ติยงฺคิกํ ทุตียชฺฌานํ อุปฺปชฺชตีติ อยํ เตสํ นยานํ วิเสโส. 123. 如此以心所的相应处界定方式展示相应之理后，现在为展示以相应法聚界定方式的总摄之理，而说“以及总摄”等。“现在我将恰当地解说它们的总摄”是其结合。“三十六”等是总摄之理的概要偈。由于以有情概念为所缘的无量心所，于以涅槃为所缘的心中不可得，故说“除去无量”。同样，“在八种第二禅心中，除去寻的十二种其他同心所，以及除去无量的二十三种美心所，如此三十五法进入总摄”等方式，是以“如是”一词来指示。“彼等”是指：除去寻、伺、喜、乐，与舍俱生的那三十三法。“于八种中”，此处的“八、八、八”应被视为省略式指示或交替式指示。“依五种禅”是指：依巴利圣典中以五法所说的禅那分类；而若依四法所说的禅那分类，则总摄只有四种，此为其义。在两位证得色界初禅者中，当生起第二禅时，钝根者只能超越寻，对他而言，四支的第二禅生起。而利慧者则能同时超越寻与伺，对他而言，三支的第二禅生起。此即是这些方法的差别。 ๑๒๔. กิจฺจารมฺมณวิรุทฺธตฺตา วิรติโย มหคฺคเตสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ อาห วิรติตฺตยวชฺชิตาติ. วิรติโย หิ กายวจี วิโสธนกิจฺจา โหนฺติ. มหคฺคตชฺฌานานิ ปน สุวิสุทฺธกายวจี ปโยคสฺเสว จิตฺตวิโสธนกิจฺจานิ. วิรติโยจ วีติกฺกมิตพฺพ วตฺถุํวา นิพฺพานํวา อารพฺภ ปวตฺตนฺติ. มหคฺคตชฺฌานานิ ปน ปญฺญตฺติ โยวา มหคฺคตธมฺเมวาติ. 124. 由于作用与所缘相违，离不在广大心中生起，故说“除去三离”。诚然，离的作用是净化身语，而广大禅那的作用则是净化已极清净身语行者的心。再者，离缘于所应禁戒之事或涅槃而生起，而广大禅那则缘于概念或广大法。 ๑๒๕. กิจฺจารมฺมณวิ [Pg.118] รุทฺธตฺตาเยว วิรติอปฺปมญฺญาโย เอกสฺมึ จิตฺเต ทฺเว นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ. อปฺปมญฺญา วิรติโย ปเนตฺถ.ล. โยเชตพฺพาติ. วิรติโย เอกนฺเตน ทุสฺสิลฺยปฺปหาน กิจฺจตฺตา ตปฺปหาน กิจฺจรหิเตสุ โลกิยาพฺยากเตสุ นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ วิรติวชฺชิตาติ. ปญฺจสิกฺขาปทา กุสลาเยวาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อิทญฺจ โลกิยสิกฺขาปทานิ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปฺปมญฺญานํ สตฺตปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา มหาวิปากานญฺจ เอกนฺต ปริตฺตารมฺมณตฺตา ตาสํ เตสุ สมฺภโว นตฺถีติ วุตฺตํ อปฺปมญฺญา วิรติวชฺชิตาติ. นนุ กามกุสลํ สตฺตปญฺญตฺตาทิ อารมฺมณํปิ โหตีติ ตพฺพิปาเกนปิ เตน สทิสา รมฺมเณน ภวิตพฺพนฺติ. น. วิกปฺปรหิตตฺตา. ปญฺญตฺติโย หิ อวิชฺชมานตฺตา มหคฺคตานุตฺตรธมฺมาจ สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา ตถา ตถา วิกปฺเปตฺวาวา ปฏิวิชฺฌิตฺวาวา คณฺหนฺตานํ กุสลาทีนํ เอว อารมฺมณภูตา โหนฺติ. กามวิปากานิ ปน สยํ อติทุพฺพลตาย อารมฺมณํ วิกปฺเปตฺวา วิคเหตุํ นสกฺโกนฺติ, กุโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา คเหตุํ. ตสฺมา ตานิ ปญฺญตฺติโยวา มหคฺคตานุตฺตรธมฺเมวา อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มหคฺคตวิปากานิ ปน วิกปฺปรหิตานิปิ อปฺปนาปตฺตกมฺมวิเส สนิพฺพตฺตตฺตา ภาวนาพลนิมฺมิตานิ ปญฺญตฺติวิเสสานิ อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺตีติ. 125. 由于作用与所缘相违，离与无量于一心不可得，故说二者不可得。此处应结合无量与离等。离的作用唯是断除恶行，因此在无断除恶行作用的世间无记心中，离不会生起，故说“除去离”。圣典中说“五学处(sikkhāpada)唯是善的”，当知此是针对世间学处而说。由于无量以有情概念为所缘，而大果报心则完全以欲界法为所缘，它们在那些心中不可能生起，故说“除去无量与离”。（问：）欲界善心不也以有情概念等为所缘吗？那么它的果报也应有相似的所缘吧？（答：）不，因果报心无思构故。诚然，概念(paññatti)因其非实有，广大与出世间法因其为微细之法，唯有通过如此思构或洞察，方能成为善心等之所缘。然欲界果报心因其自身极为羸弱，不能思构而执取所缘，何况洞察而执取？是故，当知其不能缘于概念或广大与出世间法。然而，广大果报心虽无思构，却因由已达安止(appanā)的殊胜业所生，故能缘于由修习力所造作的特殊概念。 [๘๒] วิภาวนิยํ ปน 【82】然而，应作如下阐明： กามตณฺหาธินกมฺมชนิตตฺตา กามวิปากานิ กามตณฺหาย อารมฺมณภูเต กามธมฺเมเอว อาลมฺพิตุํ ลภนฺตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘กามตณฺหาธินสฺส ผลภูตตฺตา’’ติ วตฺวา ทาสิปุตฺโตปมาย ตทตฺถํ วิภาเวติ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. 意指：由于是由欲爱所主导的业所产生，欲界果报只能缘于成为欲爱所缘的欲界法。在说了“因为是欲爱所主导的果报”之后，他用女奴之子的譬喻来阐明其义。那应当被考察。 เอวญฺหิ สติ มหคฺคตวิปากานิปิ รูปารูปตณฺหาธิน กมฺมชนิตานิ เอว โหนฺตีติ ตานิปิ รูปารูปตณฺหานํ อารมฺมณภูเต มหคฺคต ธมฺเมเอว อาลมฺเพยฺยุนฺติ. อปิจ, กามตณฺหาปิ กามธมฺเมเอว อารมฺมณํ กโรติ. น ปญฺญตฺติธมฺเมติ นตฺถิ. นจ อิตฺถิปุริสาทิ หตฺถ ปาทาทิ ปญฺญตฺตีสุ อสฺสาทวเสน ปวตฺตา ตณฺหา กามตณฺหา นาม [Pg.119] นโหตีติ อตฺถิ. สุเภติ กุสเล. มเนติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. สุเภ กฺริเย ปาเกติ นิทฺธารณียํ ทฏฺฐพฺพํ. สเหตุ. ล. มเน ทฺวาทสธาว สงฺคโหติวา โยเชตพฺพํ. นวิชฺชนฺเตตฺถาติ วชฺชิตานํ สงฺคโห. เอตฺถาติ โสภณจิตฺเตสุ. ทฺวยนฺติ วิรติอปฺปมญฺญาทุกํ. อนุตฺตเรติ วิเสสกานํ สงฺคโห. ฌาน ธมฺมาติ วิตกฺกาทโย. มชฺฌิเม มหคฺคเต อปฺปมญฺญาจ ฌานธมฺมา จ. ปริตฺเตสุ กามโสภเณสุ อปฺปมญฺญาจ วิรติ ญาณปีติ โยจ วิเสสกา, สงฺคหนย เภทการกาติ อตฺโถ. 若是如此，广大果报心也是由色爱与无色爱所主导的业所产生，因此它们也应只缘于成为色爱与无色爱所缘的广大法。再者，欲爱也以欲界法为所缘，并非不以概念法为所缘。而且，在男女、手足等概念中因味着而生起的贪爱，确实名为欲爱。“在美善中”指在善心中。“在心中”是用于指定的处格。应知在“美善”、“唯作”、“果报”中是所指定的。“有因”等应结合为“在心中，摄为十二种”。“此处不存在”是被排除者的集合。“此处”指在美善心中。“二者”指离与无量两者。“在无上中”是殊胜法的集合。“禅支”指寻等。在中间的广大心中，是无量与禅支。在欲界美善的有限心中，无量、离、智、喜是殊胜法，意思是，它们是总摄与分别之理的成因。 ๑๒๖. สตฺตรสธมฺมา โลภทิฏฺฐีหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ หุตฺวา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ โยชนา. ปีติวชฺชิตา อญฺญสมานา ทฺวาทส เจตสิกา อกุสลสาธารณา จตฺตาโรจาติ โสฬสธมฺมา โลภทิฏฺฐีหิ สห อฏฺฐารส หุตฺวา สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ โยชนา. อิสฺสามจฺฉริย กุกฺกุจฺจานิ กิจฺจโต อารมฺมณโต จ ภินฺนานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ อิสฺสา.ล. โยเชตพฺพานีติ. สพฺเพสุปิ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ สมฺปยุตฺตธมฺมา ธมฺมโต อสทิสาเอว โหนฺติ. คณนโต ปน เอกจฺเจ เอกจฺเจหิ สทิสา เอว โหนฺตีติ วุตฺตํ ทฺวาทส.ล. สงฺคหิตาภวนฺตีติ. เอตฺถจ ปญฺจสุ อสงฺขาริเกสุ ปถมทุตีเยสุ เอกูนวีสติ. ตตียจตุตฺเถสุ อฏฺฐารส. ปญฺจเม วีสติ. ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสุ ปถมทุตีเยสุ เอกวีสติ. ตตียจตุตฺเถสุ วีสติ. ปญฺจเม ทฺวาวีสติ. โมมูหทฺวเย ปนฺนรสาติ เอวํ อกุสเลสุ สตฺต สงฺคหา ภวนฺติ. เตนาห เอกูนวีสาติอาทึ. สาธารณาติ สพฺพา กุสลสาธารณา. สมานาติ อญฺญสมานา. อปเรติ ฉนฺทปีติอธิโมกฺเข ถเปตฺวา เอกจฺเจ. 126. 十七法与贪和见合为十九法，而归为一类，应如是结合。除去喜，十二种其他同心所与四种不善遍一切心所，共十六法，与贪和见合为十八法，而归为一类，应如是结合。嫉、悭、恶作，在作用与所缘上各不相同，故说“嫉等，应如是配合”。在一切不善心生起时，相应法在法上虽不相同，但在数量上，某些与某些是相同的，故说“十二等，已摄集”。于此，在五种无行心中，第一与第二有十九种，第三与第四有十八种，第五有二十种。在五种有行心中，第一与第二有二十一种，第三与第四有二十种，第五有二十二种。在两种痴心中有十五种。这样，在不善心中共有七种组合。因此说“十九等”。“遍一切”是指一切不善遍一切心所。“同”指其他同心所。“其余”是指除去欲、喜、胜解的某些心所。 ๑๒๗. หสนจิตฺเตติ หสิตุปฺปาทจิตฺเต. โวฏฺฐพฺพเนติ มโนทฺวาราวชฺชเน. สุขสนฺตีรเณติ โสมนสฺส สนฺตีรเณ. มโน ธาตุตฺติกา เหตุก ปฏิสนฺธิ ยุคเฬติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน สมฺปฏิจฺฉนทฺวยสงฺขาเต มโนธาตุตฺติเกเจว อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวยสงฺขาเต อเหตุก ปฏิสนฺธิยุคเฬจ. สพฺพตฺถ สพฺเพสุ อเหตุเกสุ [Pg.120] สตฺต, ตโต เสสา ปกิณฺณกา ปน ยถารหํ ยุชฺชนฺติ, อิติ เตตฺตึส วิธสงฺคโห มยา วุตฺโตติ โยชนา. 127. “生笑心”是指生起微笑的心。“确定”是指意门转向。“乐推度”是指喜俱推度。“意界三法与无因结生双”是指：由五门转向和两种领受组成的意界三法，以及由两种舍俱推度组成的无因结生双。在一切无因心中，有七个遍一切心心所；然后，其余的杂心所则如其所应地相应。这样，我已说了三十三种组合，应如是结合。 ๑๒๘. อิทานิ อยํ เจตสิกนิทฺเทโสติ กตฺวา จิตฺตสฺส วิย เอกสฺสปิ เจตสิกสฺส ภูมิชาติ สมฺปโยคาทิ เภเทน วิภาโค กเถตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ อนฺติมคาถมาห. อิตฺถํ อิมินา ยถาวุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตาวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ โสฬสวิธํ สมฺปโยคญฺจ เตตฺตึสวิธํ สงฺคหญฺจ ญตฺวา เตสํ ยถา โยคํ จิตฺเตน สมํ เภทํ อุทฺทิเสติ โยชนา. ผสฺโส ตาว เอกูนนวุติยา เอกวีสสเตสุวา จิตฺเตสุ ยุตฺตตฺตา เอกูนนวุติ เอกวีสสตวิเธวาติ เอวํ ทฺวิปญฺญาสเจตสิเก วิสุํ วิสุํ อุทฺธริตฺวา ยถาโยคํ ภูมิชาติสมฺปโยคาทิเภเทหิ เตสํ วิภาคํ กเถยฺยาติ อตฺโถ. 128. 现在，此为心所的解释，因此，如同对心一般，对于每一个心所，亦应依地、种类、相应等差别解说其区别。为示此义，而说最后一颂。如是，以此如前所述的方式，了知与心不相离的心所的十六种相应及三十三种摄之后，应如其所应地，与心一同指示其差别。此为结合之义。例如，触，因其与八十九或一百二十一心相应，故有八十九种或一百二十一种。如是，应分别列举五十二心所，并如其所应地，依地、种类、相应等差别，解说其区别。此即其义。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是，于名为《胜义灯》之《阿毗达摩概要》释义， จตุตฺถวณฺณนาย เจตสิก สงฺคหสฺส 心所摄之第四释义， ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 ปกิณฺณก สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 杂摄之胜义灯释义 ๑๒๙. เอวํ [Pg.121] วิสุํ วิสุํ จิตฺตเจตสิกานํ นิทฺเทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุน อุภินฺนํ นิทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต สมฺปยุตฺตายถาโยคนฺติอาทิมาห. ยถาโยคํ สมฺปยุตฺตา สภาวโต เตปญฺญาส จิตฺตเจตสิกา เย ธมฺมา มยา วิสุํ วิสุํ นิทฺทิฏฺฐา. อิทานิ ยถา รหํ เตสํ อุภินฺนํ สงฺคโหนาม นิยฺยเตติ โยชนา. ตตฺถ อตฺตโน อตฺตโน ภาโว สภาโว. ธมฺมานํ อาเวนิกลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตํ ตาว ภูมิชาติสมฺปโยคาทิเภเทน เอกูน นวุติวิธํปิ อตฺตโน อารมฺมณ วิชานนสงฺขาเตน อาเวนิกลกฺขเณน เอกเมว โหติ. ผสฺโสปิ ภูมิชาติสมฺปโย คาทิเภเทน เอกูนนวุติวิโธปิ ผุสนลกฺขเณน เอโกว โหติ ตถา เวทนาสญฺญาทโยติ เอวํ สภาวโต เตปญฺญาส เอว โหนฺตีติ. เวทนาเหตุโต กิจฺจทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต ปวตฺโต สงฺคโหติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ เวทนาเหตุโตติ เวทนาเภท เหตุเภทโต. เอวํ กิจฺจทฺวาราลมฺพณ วตฺถุโตติ เอตฺถปิ. จิตฺตุปฺปาทวเสเนวาติ จิตฺตวเสเนว นิยฺยเตติ สมฺพนฺโธ. เอวสทฺเทน เจตสิเก นิวตฺเตติ. เอตฺตาวตา ฉนฺนํ ปกิณฺณกสงฺคหานํ วจนตฺโถ อิเธว ตาว เถเรน ทสฺสิโต โหติ เวทนาเภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เวทนาสงฺคโห, เหตุเภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เหตุสงฺคโหติอาทินา. 129. 如是，分别解说心与心所之后，今为复示二者之解释，而说“如理相应”等。“诸法如理相应，依自性有五十三种心与心所，此乃我前所分别解说者。”“今当如其所宜，摄此二者。”此为结合之义。其中，“自性”即各自之体性，此即所谓诸法之不共相。心，虽依地、种类、相应等差别而有八十九种，然依其识知所缘之不共相，则唯是一。触，虽依地、种类、相应等差别而有八十九种，然依其触之特征，亦唯是一。受、想等亦然。如是，依自性则实有五十三种。由受、因、作用、门、所缘、依处而有此摄，此为关联之义。其中，“由受、因”，即由受之差别、因之差别。“由作用、门、所缘、依处”亦复如是。“仅依心生起”，即仅依心而确定，此为关联之义。“仅”（eva）一词，排斥心所。至此，六种杂摄之语意，长老已在此开示，即：依受之差别而摄心与心所，为受摄；依因之差别而摄心与心所，为因摄，等等。 [๘๓] วิภาวนิยํ ปน [83] 然而，于《辨义》(Vibhāvinī)中， จิตฺตุปฺปาทสทฺเทน เจตสิกธมฺเมปิ คเหตฺวา อญฺญํ นิวตฺเต ตพฺพํ อปสฺสนฺโต ‘‘น กตฺถจิ ตํวิรเหนา’’ติ วทติ. ตํ นยุชฺชติเยว. 若以“心生起”一词亦摄心所法，而不见其他应排斥者，便说“无有一处离于彼”，此说实为不当。 น หิ อิธ เอตฺตกา เจตสิกา สุขสหคตา, เอตฺตกา ทุกฺข สหคตาติอาทินา เอโกปิ สงฺคโห เจตสิเกหิ นีโต นาม [Pg.122] อตฺถิ. สุขสหคตํ กุสลวิปากํ กายวิญฺญาณเมกเมวาติอาทินา ปน จิตฺเตนเอว นีโหติ. จิตฺเต ปน สิทฺเธ เจต สิกาปิ สิทฺธาเอวาติ กตฺวา จิตฺตุปฺปาทวเสเนวาติ อิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 于此，实无任何一摄是依心所而说，如言“若干心所与乐俱生，若干心所与苦俱生”等。然而，却是依心而说，如言“与乐俱生之善异熟身识仅此一”等。当知，因心既成，心所亦成，故说“仅依心生起”。 ๑๓๐. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ สงฺคเหสุ. เวทนาเภเทน ตํสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห เวทนาสงฺคโห. 130. “于此”者，谓于彼六摄中。依受之差别，摄与彼相应之心与心所，是为受摄。 [๘๔] วิภาวนิยํ ปน [84] 然而，于《辨义》中， ‘‘สุขาทิเวทนานํ ตํสหคตจิตฺตุปฺปาทานญฺจ วิภาควเสน สงฺคโห เวทนาสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ จสทฺเทน เวทนาสงฺคโหจ เวทนาสหคต จิตฺตุปฺปาท สงฺคโหจาติ อิมสฺมึ อตฺเถ เวทนาสงฺคโหติ เอกเสสนิทฺเทโส โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ น สุนฺทรํ. 如言：“依乐等诸受及与彼俱生之心生起之分别，而有之摄，是为受摄。”其中，（作者）示，“与”（ca）字，于“受之摄与受俱生心生起之摄”此义中，表明“受摄”一词为“以一摄余”之指称。此说不善。 อิธ หิ เวทนาเภโท อิมสฺส สงฺคหสฺส นิสฺสยธมฺมปริคฺคหตฺถํเอว วุตฺโต. น เวทนานํจ วิสุํ สงฺคหทสฺสนตฺถนฺติ. ตตฺถติวิธา เวทนาติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ สํยุตฺตเก ทฺเวปิ ติสฺโสปิ ปญฺจปิ ฉปิ อฏฺฐารสปิ ฉตฺตึสปิ อฏฺฐสตํปิ เวทนา วุตฺตาติ. สจฺจํ. อนุภวนลกฺขเณน ปน เวทนา ติวิธาเอว โหติ. เย หิ เกจิ ยํกิญฺจิ อารมฺมณํ อนุภวนฺติ. เต ตํ สาตโตวา อนุภวนฺติ อสาตโตวา มชฺฌตฺตโตวา. ตโต อญฺโญ ปกาโร นตฺถีติ. อญฺเญ ปน ปเภทา เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตา. ตตฺถ หิ ทฺเว กายิกเจตสิกวเสน วุตฺตา. ยถาห-กตมาจ ภิกฺขเว ทฺเว เวทนา กายิกาจ เจตสิกาจาติ. สุขทุกฺข วเสนวา อุเปกฺขํ สุเข สงฺคเหตฺวา. ยถาห-ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา สุขาเวทนา ทุกฺขาเวทนา. ยายํ ภนฺเต อทุกฺข มสุขา เวทนา. สนฺตสฺมึ เอสาปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตาติ. 于此，说受之差别，实为把握此摄所依之法，非为分别开示诸受之摄。然则，何故说“三受”？于《相应》(Saṃyutta)中，岂非曾说二受、三受、五受、六受、十八受、三十六受乃至一百零八受耶？诚然。然依领纳之相，受实唯有三种。任何有情领纳任何所缘，非愉悦领纳，即不悦领纳，或中性领纳，舍此更无他法。其他分别，乃依种种方便而说。其中，依身、心而说为二受。如言：“诸比丘，何为二受？身受与心受是。”或依乐、苦，将舍摄于乐中。如言：“世尊说二受：乐受、苦受。大德，此不苦不乐受，世尊说为寂静、殊妙之乐。” วิภาวนิยํ ปน 然而，于《辨义》中， อนวชฺชปกฺขิกํ อุเปกฺขํ สุเข สาวชฺชปกฺขิกญฺจ ทุกฺเข สงฺคเหตฺวา ทฺเว วุตฺตาติ วุตฺตํ. ตํ ปาฬิยํ อนาคตํปิ ยุชฺชติเยว. 如言：“将无过失品之舍摄于乐，将有过失品之（舍）摄于苦，故说为二。”此说纵未见于圣典，亦实为合理。 อินฺทฺริยเภทวเสน [Pg.123] ปญฺจ. ผสฺสเภทวเสน ฉ. อุปวิจารเภท วเสน อฏฺฐารส. ฉ เคหสฺสิตานิ ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานีติ เอวํ ปจฺเจกํ ทฺวาทสนฺนํ โสมนสฺส โทมนสฺสอุเปกฺขานํ วเสน ฉตฺตึส. ตาเยว กาลตฺตยวเสน อฏฺฐสตํ เวทนา วุตฺตาติ. ยญฺจ กตฺถจิ สุตฺเต ยํกิญฺจิ เวทยิตํ สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วุตฺตํ. ตํ สงฺขารทุกฺขตาวเสน วุตฺตนฺติ. เหฏฺฐา ปน จิตฺตนิทฺเทเส จิตฺตานิ อินฺทฺริยเภทวเสน นิทฺทิฏฺฐานีติ กตฺวา อิธปิ อินฺทฺริยเภทวเสเนว จิตฺตานิ สงฺคเหตุํ ปุน สุขํ.ล. ปญฺจธา โหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เยสุ ธมฺเมสุ อาธิ ปจฺจวเสน สุขทุกฺขานิ อินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. เตสํ กายิก มานสิกวเสน ทุวิธตฺตา ตานิปิ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ ทฺวิธา วุตฺตานิ. อุเปกฺขาย ปน อาธิปจฺจฏฺฐานภูตา ธมฺมา มานสิกาเอว โหนฺตีติสา อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ เอกธาว วุตฺตาติ. อปิจ, เตปิ ปริยาเยน ทุวิธา โหนฺติ. จกฺขาทิปสาทกาย นิสฺสิตานํปิ สพฺภาวโต. เวทนาปน เอกรสตฺตา เอกธาว วุตฺตาติ. 依根之差别有五，依触之差别有六，依伺察之差别有十八。六种依于在家，六种依于出家；如是，喜、忧、舍各十二种，而成三十六。此三十六受复依三时，说为一百零八受。至于经中某处所言“凡所感受，一切皆苦”，此乃依行苦(saṅkhāradukkhatā)而说。又，于前心之解释中，诸心乃依根之差别而解说，故于此亦依根之差别而摄诸心，复言“乐……有五种”。于此，于某些法中，乐与苦因增上之故而名为根。因其有身、心之别，故亦说为二种，即乐根与喜根，苦根与忧根。至于舍，为其增上所依之法唯是心法，故说为舍根一种。复次，彼等依另一方便亦为二种，因亦有依于眼净色等而存在者。然受，因其味性为一，故仅说为一种。 วิภาวนิยํ ปน 然而，于《辨义》(Vibhāvinī)中， ‘‘กายิก มานสิก สาตเภทโต สุขทุกฺขานิ ทฺวิธา วุตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. 如言：“依身与心之适悦差别，乐与苦说为二种。” ตตฺถ สภาวโต อิฏฺฐานิฏฺฐโผฏฺฐพฺพา นุภวนลกฺขณานิ สุข ทุกฺขานิ. สภาวโตวา ปริกปฺปนโตวา อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตานุภวน ลกฺขณานิ อิตรานีติ. เสสานีติ ยถาวุตฺต สุขทุกฺขโต มนสฺส โทมนสฺสยุตฺเตหิ เสสานิ พาตฺตึส กามาวจรจิตฺตานิ เตวีสติ ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺตานิจาติ สพฺพานิ ปญฺจปญฺญาสจิตฺตานิ. เอกตฺถาติ เอกสฺมึ จิตฺเต. อิตรา หิ อุเปกฺขาเวทนา. 其中，依自性，乐与苦以领纳可意、不可意所触为相。依自性或依构想，以领纳可意、不可意或中性（所缘）为相者，则为其余诸受。“其余”者，谓除前述与乐、苦、喜、忧相应之心外，其余三十二欲界心与二十三第五禅心，共计五十五心。“于一处”者，谓于一心中。其余者实为舍受。 ๑๓๑. เหตูนํ เภเทน ตํสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกาน สงฺคโห เหตุสงฺคโห. 131. 依诸因之差别，摄与彼相应之心与心所，是为因摄。 [๘๕] วิภาวนิยํ ปน [85] 然而，于《辨义》中， ‘‘โลภาทิเหตูนํ วิภาควเสน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมวเสนจ สงฺคโห เหตุสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 有言：“依贪等诸因的分别，以及依与它们相应的诸法而作的统摄，即是因摄。”此说不善。 การณํ [Pg.124] วุตฺตเมว. เหตูนาม ฉพฺพิธา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ เหตุกิจฺจํนาม อารมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาว สาธนํ. ยถา หิ รุกฺขสฺส มูลานิ สยํ อนฺโต ปถวิยํ วทฺธิตฺวา ปถวิรเสจ อาโปรเสจ คเหตฺวา รุกฺขํ ยาว อคฺคา อภิหรนฺติ. วาเตวา มโหเฆวา อาคเต รุกฺขํ สุฏฺฐุ อากฑฺฒิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เอวํ รุกฺโข วุทฺโธ วิรุฬฺโห วิปุโล จิรฏฺฐิติโกจ โหติ. เอวเมวํ อิเมปิ ธมฺมา สยํ อารมฺมเณสุ ถิรปตฺตา หุตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺเม ตตฺถ วุทฺเธ วิรุฬฺเห วิปุเล จิรฏฺฐิติเกจ สาเธนฺตีติ. อเหตุกจิตฺตานิปน ชลตเล อมูลกเสวา ลานิ วิย อารมฺมเณ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตานิ น โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปเร ปน ธมฺมานํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุกิจฺจนฺติ วทนฺติ. เอวํสนฺเต เยสํ สหชาตเหตุ นตฺถิ. เตสํ อกุสลภาโว อพฺยากตภาโวจ นสมฺปชฺเชยฺย. ยานิจ ลทฺธเหตุปจฺจยานิ รูปานิ. เตสญฺจ กุสลาทิภาโว อาปชฺเชยฺยาติ วตฺวา ตํวาทํ ปฏิปกฺขิปนฺติ. ยถา ปน โลเก อนฺธกาโรนาม เกนจิ ปจฺจย วิเสเสน สาเธตพฺโพ น โหติ. ยตฺถ อาโลโก นตฺถิ. ตตฺถ โส อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธ โหติ. เอวเมวํ ธมฺเมสุ มุยฺหนกฺริยาภูโต โมหนฺธกาโรปิ อตฺตโน ธมฺมตาย เอว อกุสโล ภวิตุํ อรหติ. ตถา หิ อิจฺฉานาม อตฺถิ. สามุยฺหนกฺริยาย ยุตฺตา ลคฺคนภาวํ ปตฺวา โลโภ อกุสโล นาม โหติ. สทฺธาย ยุตฺตา ปน ธมฺมจฺฉนฺทภาวํ ปตฺวา กุสลจฺฉนฺโทนาม โหติ. ตถา อกฺขนฺตินาม อตฺถิ. สาปิ มุยฺหน กฺริยาย ยุตฺตา ปฏิฆภาวํ ปตฺวา โทโส อกุสโลนาม โหติ. สทฺธาย ยุตฺตา ปน อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติอาทินา นเยน ปาปธมฺม ปาปารมฺมณ วิโรธภาวํ ปตฺวา อโลโภ กุสโลนาม โหติ. มุยฺหนกฺริยา ปน อสุเกน ยุตฺตา อกุสโลนาม. อสุเกน ยุตฺตา กุสโลนามาติ นตฺถิ. อมฺพิลตฺถาย อญฺเญน สํโยคกิจฺจรหิโต ชาติอมฺพิลรโส วิย เอกนฺตอกุสลชาติกาเอว โหตีติ. โยจ ธมฺโม กุสโล อกุสโลจ น โหติ. โส อพฺยากโตติ เอตฺตกเมว [Pg.125] ธมฺมานํ อพฺยากตภาวสิทฺธิยา การณํ. ตสฺมา อเหตุกจิตฺตานํ รูปนิพฺพานานญฺจ อพฺยากตภาโวปิ อตฺตโน ธมฺม ตายเอว สิทฺโธ. ตตฺถ โมโห เสสมูลานํปิ มูลํ โหติ. รชฺชนทุสฺสนานิปิ หิ มุยฺหนนิสนฺทานิเอว โหนฺติ. อโลภาทีนญฺจ กุสลภาโว อวิชฺชานุสเยน สเหว สิทฺโธติ. ตานิ ปน โลภาทีนิ โลภสหคตาทีนํ วิเสสมูลานิ โหนฺติ. รชฺชนาทิ นิสนฺทานิ หิ ทิฏฺฐิมานาทีนิ. อรชฺชนาทินิสนฺทานิ จ สทฺธาทีนีติ. ยสฺมา ปน เหตุโยนาม สมฺปยุตฺเตสุ ปธานธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา สเหตุกวิปากกฺริยานํ อพฺยากตภาโว ปน เหตุ มุเขนปิ วตฺตุํ ยุตฺโต. 原因已如前述。其关系为：诸因有六种。其中，因的作用是使相应法在所缘上得以稳固安住。譬如，树根自身深入地中生长，吸取地味与水味，将养分输送到树梢，即使遭遇狂风暴雨，树木也能牢牢扎根，因此树木得以茁壮成长、枝繁叶茂、长久存活。同样，这些法自身在所缘上稳固安住，使相应法得以增长、繁茂、广大、久住。应当明白：无因心就像水面无根的浮萍，无法在所缘上稳固安立。另有论师主张：因的作用是成就诸法的善等性质。然而，若如此，则那些无俱生因的法，其不善性与无记性便无法成立；并且，那些得到因缘的色法也将具有善等性质。因此，此观点应被驳斥。譬如世间黑暗，并不需要特别原因来形成——只要没有光明之处，黑暗自然依其法性而存在。同理，诸法中作为令心昏昧作用的痴的黑暗，也理应依其法性自然成就为不善。具体而言：欲求本是存在的，当与昏昧作用相应时，若发展为贪著状态，就称为贪不善根；若与信心相应，发展为法欲状态，则称为善法欲。又如不忍也是存在的，当与昏昧作用相应时，若发展为瞋恚状态，就称为瞋不善根；若与信心相应，如“不容忍生起的欲寻”等方式，发展为抵制恶法、厌恶恶所缘的状态，就称为无贪善根。然而昏昧作用本身，并非与某法相应即成不善，与另一法相应即成善——它就像天然的酸味，无需与其他事物结合便自性为酸，是纯粹不善的。至于那些既非善亦非不善的法，就称为无记，这就是诸法成就无记性的原因。因此，无因心及色法、涅槃的无记性，也是由其法性自然成立的。其中，痴是其余诸根的根本，因为贪染与瞋恚也正是痴的等流果。而无贪等的善性是与无明随眠同时成立的。而贪等则是贪相应心等的特殊根源——贪染等流生起邪见、慢等，离贪等流则生起信等。由于因是相应法中的主导法，故对有因异熟及唯作心的无记性，也应当从因的角度予以说明。 [๘๖] เอตฺตาวตา ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ [86] 至此所说，应当阐明。 ‘‘อปเร ปน กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุ ภาโว’’ติ วทนฺติ. เอวํ สติ เหตูนํ อตฺตโน กุสลา ทิภาวสาธโน อญฺโญ เหตุ มคฺคิตพฺโพ สิยา. อถ เสสสมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธ เตสํ กุสลาทิภาโว, เอวมฺปิ โมมูห จิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส เหตุโน อกุสล ภาโว อปฺปฏิพทฺโธ สิยา. อถ ตสฺส สภาวโต อกุสลภาโวปิ สิยา. เอวํสติ เสสเหตูนมฺปิ สภาวโต กุสลาทิภาโวติ เตสํ วิย สมฺปยุตฺต ธมฺมานมฺปิ โส เหตุปฏิพทฺโธ นสิยา, ยทิจ เหตุปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว. ตทา อเหตุกานํ อพฺยากตภาโว นสิยาติ อลมตินิปฺปีฬเนนาติ ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. 另有人说：“是因成就了善等的善等性。”若是如此，那么就需要为诸因本身寻找另一个因来成就其善等性了。再者，如果善等性是由其余相应因所决定的，那么与痴心相应的因的不善性，也可能是不被决定的。或者说，它的自性就是不善。若是如此，那么其余诸因也应是自性为善等，而如它们一样，相应法的善等性也将不是由因所决定的了。并且，如果善等性是由因决定的，那么无因法的无记性也就不成立了。因此，这种过度的推论应被驳斥。 ยถาจ ลทฺธชฺฌานปจฺจเยสุ รูปารูปธมฺเมสุ ฌานงฺคานิ อรูปธมฺเมสุเอว อุปนิชฺฌานฏฺฐํ ผรนฺติ, น รูปธมฺเมสุ. เต ปน ฌานธมฺม สมุฏฺฐิ ตตฺตาเอว ฌานปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตา. เอวเมว เหตุโยปิ อรูป ธมฺเมสุเอว กุสลาทิภาวํ ผรนฺติ. น รูปธมฺเมสุ. เต ปน เหตุ สมุฏฺฐิตตฺตาเอว เหตุปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตาติ น เตสํ รูปธมฺมานํ กุสลาทิภาวาปตฺติ โจเทตพฺพาติ. 譬如，在以禅那为缘而生的色法与无色法中，诸禅支仅于无色法中以审察义而遍满，不于色法中。然彼等（色法）仅因由禅那法所生起，故于“禅那缘生法”中被论及。同理，诸因亦仅于无色法中遍满善等性，不于色法中。然彼等（色法）仅因由因所生起，故于“因缘生法”中被论及。因此，不应诘难彼等色法具有善等性。 [๘๗] ยญฺจ วิภาวนิยํ [87] 以及应当阐明者 ‘‘กุสลาทิภาโว ปน กุสลากุสลานํ โยนิโส อโยนิโส มนสิการปฏิพทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเร ตพฺพํ. 有言：“善法与不善法的善不善性，是与如理作意(yonisomanasikāra)或不如理作意相关联的。”此说亦应审察。 ตถา หิ สูริยาโลเก อาคเต ทิวา พลานํ หํสาทีนํ โอกาโส โหติ. รตฺตนฺธกาเล อาคเต รตฺติพลานํ อุลูกาทีนํ โอกาโส โหติ. นจ เต อาโลกนฺธการา เตสํ วณฺณาทิวิเสสํ สาเมนฺติ. ตํ ปน เตสํ โยนิโยเอว สาเธนฺติ. ตตฺถ อาโลโก วิย โยนิโสมนสิกาโร ทฏฺฐพฺโพ. อนฺธกาโร วิย อิตโร. เต สตฺตา วิย กุสลากุสลา. วณฺณาทิวิเสโส วิย กุสลาทิภาโว. โยนิโย วิย เหตุโย ทฏฺฐพฺพาติ. อพฺยากตานํ ปนาติ สพฺพํ โย ธมฺโม กุสโล อกุสโลจ น โหติ. โส อพฺยากโตติ วุตฺตปกฺเข ปตติเยวาติ. ตตฺถาติ เหตุสงฺคเห. สเหตุกานํ ปริคฺคหสุขตฺถํ อิธ วชฺเชตพฺพานิปิ อเหตุกานิ ปถมํ อุทฺธฏานิ. เตนาห เสสานิ ปน. ล. สเหตุกา เนวาติ. เตสํวา อเหตุกนามํปิ เหตูนํ วเสเนว วิสุํ สิทฺธนฺติ เตสํปิ อิธ สงฺคหณํ อวิรุทฺธํ โหติ. เตนาห อเหตุ กาฏฺฐารเสกาติอาทิ. สภาว เภเทน ฉพฺพิธาปิ เหตุโย กุสลา กุสลา พฺยากตชาติเภเทน นวธา โหนฺตีติ วุตฺตํ โลโภ โทโสจาติอาทิ. 譬如，阳光出现时，是鹅等昼行生物的机会；黑夜来临时，是猫头鹰等夜行生物的机会。光明与黑暗并不会成就它们颜色等的差异，那些差异是由其各自的种类所成就。于此，如理作意(yonisomanasikāra)当被视为光明，不如理作意当被视为黑暗；善与不善犹如那些众生，善等之性犹如颜色等差异；其种类当被视为因。至于无记法，凡非善非不善之法，即归属于所说的无记范畴。在此（因的汇集中），为了便于掌握有因法，首先也举出了（此处）应予排除的无因法。因此（经文）说：“其余的则是有因法”等。或者，它们的“无因”之名也是依因之力而各自成立，因此将它们包含于此也无矛盾。因此（经文）说：“十八无因（心）等”。依自性之差别，因有六种；依善、不善、无记之种类差别，则有九种，如（经文）所说：“贪、瞋”等。 ๑๓๒. จุทฺทสนฺนํ กิจฺจานํ เภเทน ตํกิจฺจวนฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห. 132. 依十四种作用的差别，汇集具有彼等作用的心与心所，即是作用汇集。 [๘๘] วิภาวนิยํ ปน [88] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中 ‘‘ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ วิภาควเสน ตํกิจฺจวนฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 有言：“依结生(paṭisandhi)等作用的分类，以及依具有彼等作用之法的界定而作的汇集，即是作用汇集。”此说不善。 เยน เอกกมฺเมน เอโก อุปปตฺติภโวนิพฺพตฺตติ. ตสฺมึ สรเสนวา ลทฺธวิพาธเนนวา ปริกฺขีเณ โส ภโว นิรุชฺฌติ. เอกสฺส [Pg.127] กมฺมสฺส โอกาโส โหติ. ตสฺมา ตโต นิพฺพตฺต ภวโต จุตสฺส อนฺตรา ขณมตฺตํปิ อฏฺฐตฺวา ลทฺโธกาเสน เอเกน กมฺเมน ปุน ภวนฺตราทิ ปฏิสนฺธาน วเสน อภินิพฺพตฺติ ปฏิสนฺธิกิจฺจํ. ตถา นิพฺพตฺตสฺส อุปปตฺติภวสนฺตานสฺส ยาว ตํ กมฺมํ นขิยฺยติ. ตาว อวิจฺเฉท ปวตฺติปจฺจยงฺคภาเวน ปวตฺติ ภวงฺคกิจฺจํ. ตสฺส หิ ตถา ปวตฺติยา สติ อายุปพนฺธาจ อุสฺมา ปพนฺธาจ ปวตฺตนฺติเยวาติ เอเต ตโย ธมฺมา อิมํ กายํ อภิชฺชมานํ รกฺขนฺตีติ. ยถาห – 由一业产生一投生有。当彼业因自身之力或因遭遇障碍而穷尽时，彼有即灭尽，另一业获得机会。是故，从彼有死后，中间无片刻停留，由已获得机会之某一业，以结生等方式再产生另一有，是为结生作用。如是所生之投生有相续，乃至彼业尚未穷尽，作为不断持续之缘而转起，是为有分作用。盖彼如是转起时，命之相续与暖之相续亦得以持续，此三法守护此身不致毁坏。正如所说： อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติ มํ; อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺครนฺติ. 当寿、暖与识，离此身之时，彼即被弃置，如无用木块。 อาวชฺชนํ จิตฺตสนฺตานสฺส อาวฏฺฏนํ, ตํวา อาวชฺเชติ อาวฏฺเฏติ, อาวฏฺฏติวา ตํ เอตฺถ เอเตนาติวา อาวชฺชนํ. ภวงฺค วีถิโต โอกฺกมิตฺวา อารมฺมณนฺตราภิมุขํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อาวชฺเชติวา อารมฺมณนฺตเร อาโภคํ กโรตีติ อาวชฺชนํ. ทสฺสนาทีนิ ปากฏานิ. โวฏฺฐพฺพนนฺติ วิสุํ อวจฺฉินฺทิตฺวา ถปนํ อิทํ นีลนฺติวา ปีตกนฺติวา สุภนฺติวาอสุภนฺติวา อสงฺกรโตถปนํ นิยมนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ชวนนฺติวา ชโวติวา เวโคติวา อตฺถโต เอกํ. อสนินิปาโต วิย เวคสหิตสฺส เอเกกสฺส ปิตฺตสฺส ปวตฺติ ชวนกิจฺจํ. 转向(āvajjana)是心相续的转起；或谓：它转向、它转起；或谓：心藉此而转向，故名转向。其义为：从有分流脱离后，朝向另一所缘而转起。或谓：于另一所缘上作意，故名转向。见等（作用）是显而易见的。抉择(voṭṭhabbana)，即清晰地分别、确立，如“这是蓝色”、“这是黄色”、“这是净”、“这是不净”，不混淆地确立，此即所谓“确定”。速行(javana)，或称速、或称速度，其义相同。犹如雷击，每一具有速度的心之转起，即是速行作用。 [๘๙] ยํปน วิภาวนิยํ [89] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中所说： ‘‘อารมฺมเณ ตํตํกิจฺจสาธนวเสน อเนกกฺขตฺตุํ เอกกฺขตฺตุํวา ชวมานสฺส วิย ปวตฺติ ชวนกิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “于所缘上，依成就彼彼作用之方式，多次或一次，如奔跑者般转起，是为速行作用。”如是说，此说不善。 น หิ ชวมานสฺส จิตฺตสฺส เอกวารมตฺเตน นิวตฺตินาม อตฺถิ. มคฺคาติญฺญาชวนานิปิ หิ เอกาวชฺชนปริกมฺมจิตฺตโต ปฏฺฐาย เอกเวเคน ปวตฺตชวมานจิตฺตสนฺตานปติตานิ เอว โหนฺติ. น ปน ตานิ วิสุํ สิทฺเธน ชเวน ชวนฺตีติ. 速行之心绝无仅生起一次即停止之理。即使是道与智之速行，亦是从一转向、遍作心开始，以单一速度转起之速行心流所摄。彼等并非凭借独立成就之速度而速行。 [๙๐] ตตฺถ จ [90] 于此， ชวมานสฺส [Pg.128] วิย ปวตฺตีติ เอเตน วิสุํ วิสุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา นํ ขณิกธมฺมานํ สีฆคมนสงฺขาโต ชโวนาม วิสุํ นตฺถิ. พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติวเสน ปน สีฆคจฺฉนฺตปุริส สทิสตฺตา เอว ชวนนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺสิตํ โหติ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “如奔跑者般转起”，此说表明：对于个别生灭之刹那法，并无一独立存在、名为“速行”之快速移动。然因其多次转起，犹如速行之人，故被称为“速行”。此说亦不善。 อสนินิปาโต วิย เวคสหิตสฺส เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติชวนกิจฺจนฺติ หิ เหฏฺฐา วุตฺตํ. ภวงฺคจิตฺตญฺหิ ทีฆํ อทฺธานํ ปูเรตฺวา ปวตฺตํปิ นทิโสเต วุยฺหมานํ สุกฺขปณฺณํ วิย เวครหิตํ โหติ. ชวนจิตฺตํ ปน เอกเมกํปิ สมานํ อินฺเทน วิสฺสฏฺฐ วชิรํ วิย เวคสหิตเมว ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ ตทารมฺมณํ. ยํ ชวเนน คหิตํ, ตเทวสฺส อารมฺมณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ ชวเนน คหิตารมฺมณํ, ตสฺเสว คหิตตฺตา ตทารมฺมณํ นามาติ หิ วุตฺตํ. ตสฺสวา ชวนสฺส อารมฺมณํ อสฺส อารมฺมณนฺติ ตทารมฺมณํ. อิธ ปน ตทารมฺมณภาโว อธิปฺเปโต. นิพฺพตฺตมานภวโต วจนํ มุจฺจนํ ปริคฬนํ จุติ. อิทานิ ตานิ กิจฺจานิ อนิยมโต น ปวตฺตนฺติ. ฐานนิยเมเนว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสตุํ ฐานเภโท วุตฺโต. ติฏฺฐติ ปวตฺตติ ตํตํ กิจฺจวนฺตํ จิตฺตํ เอตฺถาติ ฐานํ. โอกาโส. ตํตํ อนฺตรากาโลติ วุตฺตํ โหติ. กาโลปิ หิ กาลวนฺตานํ ปวตฺติวิสยตฺตา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานํ. ปฏิสนฺธกาโล ปฏิสนฺธิกฺขโณติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสเสสุปิ. 盖如前所说：“每一具有速度之心之转起，其速行作用犹如雷击。”有分心(bhavaṅgacitta)纵然长时持续转起，亦如河中漂流之枯叶，并无速度。然速行心(javanacitta)，纵使仅一，亦当知其转起时是带有速度的，犹如因陀罗(Inda)所投之金刚。“彼(taṃ)是此(assa)之所缘(ārammaṇa)”，故名“彼所缘”(tadārammaṇa)。此即是说，速行所取者，即是它之所缘。或谓：因其所取者即是速行所取之所缘，故名“彼所缘”。或谓：彼速行之所缘，是此心之所缘，故名“彼所缘”。然于此处，意指彼所缘之状态。从现生有中脱离、消逝、殒落，即是死(cuti)。今者，彼等作用非无规律而转起。为示彼等唯依处所规定而转起，故说处所之差别。“处所”(ṭhāna)者，谓彼彼有作用之心于此安住、转起之处，即是机会(okāsa)，此即所谓彼彼中间之时。时间亦为有时间之法转起之所依，故亦称为“处所”。结生(paṭisandhi)之处所，即结生处所。此即所谓结生之时，即结生刹那。其余亦如是。 [๙๑] วิภาวนิยํ ปน [91] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中， ‘‘ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานนฺติ วตฺวา กามํ ปฏิสนฺธิวินิ มุตฺตํ ฐานํนาม นตฺถิ. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สิลา ปุตฺตกสฺส สรีรนฺติอาทีสุ วิย อเภเทปิ เภทปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ. 有说：“‘结生的处所即结生处所’，说了此话后，当知实际上并没有一个脱离结生而独立存在的所谓‘处所’。然而，为了易于理解，应知这就像在‘石偶之身’等说法中，虽无分别，却假想有分别。”此说不应被采纳。 กาโล หิ นาม สภาวโต อวิชฺชมาโนปิ จิตฺตสฺส วิสุํ อารมฺมณภูโต เอโก ปญฺญตฺติธมฺโม. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มหาวิปากจิตฺตานํ วิปจฺจนฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. เอตานิ หิ จตูสุ [Pg.129] ฐาเนสุ วิปจฺจนฺติ. ปฏิสนฺธิยํ ภวงฺเค จุติยํ ตทารมฺมเณติ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิหุตฺวา วิปจฺจนฺติ. อสงฺขฺเยยฺยํปิ อายุ กาลํ ภวงฺคํ หุตฺวา มรณ กาเล จุติ หุตฺวาติ กาโลว วุตฺโตติ. อิตรถา กิจฺจานิ วิย ฐานานิปิ จุทฺทสวิธานิเอว วตฺตพฺพานิ สิยุนฺติ. ฐานานํ วิตฺถารเภโท ปน อุปริ ทฺวีสุ ปวตฺติสงฺคเหสุ จิตฺตปวตฺติวิธานานุสาเรน เวทิตพฺโพติ. ยสฺมา โอมกํ ทฺวิเหตุกกุสลํ สยํ โส มนสฺสยุตฺตํปิ สมานํ อติทุพฺพลตฺตา โสมนสฺส ปฏิสนฺธึ ทาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา โสมนสฺสสนฺตีรณํ ปฏิสนฺธิฏฺฐานํ นคจฺฉตีติ วุตฺตํ ทฺเวอุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิเจวาติ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน ปีติสหคตตฺติเก ปฏิจฺจวาเร เหตุปจฺจนิเก ตํ ปฏิ สนฺธิฏฺฐาเนน อุทฺธฏนฺติ. มโนทฺวาราวชฺชนํ ปริตฺตารมฺมเณวา อวิภูตา รมฺมเณวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานํปิ วิปาก สนฺตานโต ลทฺธปจฺจยภาเวน ทุพฺพลตฺตา ชวนเวครหิตเมว โหตีติ วุตฺตํ อาวชฺชน ทฺวย วชฺชิตานีติ. 时间，虽然自性上不存在，但作为心的一个独立所缘，是一种施设法(paññatti-dhamma)。诚然，在义注中说：“应知此八种大异熟心的成熟处所。它们在四个处所成熟：结生、有分、死、彼所缘。”在详细解释时说：“在执取结生时，它们作为结生成熟；在无量寿命的时间里，它们作为有分；在死亡时，它们作为死心。”因此，所说的就是时间本身。否则，处所也应像作用一样，被说成有十四种。至于处所的详细分类，则应根据以上两篇“流转摄要”中心识流转的方式来了解。因为低劣的二因善心，即使与喜俱行，也因过于羸弱而无法产生喜俱的结生。因此说，喜俱推度心不去到结生处所，而只有两个舍俱推度心可以。诚然，在《发趣论》(Paṭṭhāna)的喜俱三法(pītisahagatattika)中，在缘起句(paṭiccavāra)的非因缘部分(hetupaccanika)，论师们没有通过结生处所来引述它。意门转向心，即使在微小或不明晰的所缘上进行二、三次，也因为从异熟心流中获得的缘力羸弱而没有速行的速度，因此说“除去两种转向心”。 [๙๒] วิภาวนิยํ ปน [92] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中， ‘‘อารมฺมณรสานุภวนา ภาวโต’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อ การณํ. “由于不体验所缘之味”被说为原因。那不是原因。 น หิ อารมฺมณ รสานุภวนํ ชวนกิจฺจ สิทฺธิยา ชวนนาม ลาภสฺสจ การณํ โหติ. ตํ ปน ชวนกิจฺจสิทฺธิยา ผลเม วโหตีติ. ยสฺมา ปน ผลจิตฺตํ อาเสวนภาวรหิตํปิ มคฺค เจตนาย มหานุภาวตฺตา ปริกมฺมภาวนาพเลน จ ปวตฺตตฺตา อารมฺมเณ เวคสหิตเมว ปตตีติ ตสฺสชวเนสุ คหณํกตํ. 须知体验所缘之味，并非速行作用成就及获得速行之名的原因，它反倒是速行作用成就之果。然而，由于果心虽无串习之相，却凭借道思的大威力及准备修习之力而转起，在所缘上也带有速度地落下，因此被归入速行之中。 [๙๓] วิภาวนิยํ ปน [93] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中， มคฺคาภิญฺญาชวนานํ เอกวารเมว ปวตฺตตฺตา ชวนกิจฺจํ น สมฺปชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘เอกจิตฺตกฺขณิกํปิ โลกุตฺตร มคฺคาทิตํ ตํสภาววนฺตตาย ชวนกิจฺจํ นามา’’ติ วตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาโณปมาย ตมตฺถํ วิภาเวติ. ตํ น ยุชฺชติเยว. 由于道速行与神通速行只生起一次，速行作用不成就，故以“即使是一心刹那的出世间道等，亦因具有彼种自性而名为速行作用”之意，并以一切知智为譬喻而辨析彼义。此实不应理。 อิทานิ [Pg.130] สมานกิจฺจคณนานิ จิตฺตานิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ เตสุ ปนาติอาทิมาห. ปฏิสนฺธาทโย นาม จิตฺตุปฺปาทาติ สมฺพนฺโธ. 现在，为了总集并展示具有相同作用数量的心，而说了“于彼等中”(tesu pana)等文。“结生等”应与“心生起”相连接。 [๙๔] วิภาวนิยํ ปน [94] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中， นามกิจฺจเภเทนาติปิ โยเชติ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦以“名与作用之差别”而连结。彼不善妙。 นามเภทสฺส วิสุํ วตฺตพฺพาภาวโตติ. เอกกิจฺจฏฺฐาน ทฺวิกิจฺจฏฺฐาน ติกิจฺจฏฺฐาน จตุกิจฺจฏฺฐาน ปญฺจกิจฺจฏฺฐานานิ จิตฺตานิ ยถากฺกมํ อฏฺฐสฏฺฐิจ ตถา ทฺเวจ นวจ อฏฺฐจ ทฺเวจ นิทฺทิเสติ โยชนา. 由于名称的差别无须个别说明。其句法连结是：依序指示具有一作用处、二作用处、三作用处、四作用处、五作用处的心，分别为六十八、二、九、八、二。 ๑๓๓. จกฺขาทีนํ ทฺวารานํ เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห. 133. 依眼等诸门的差别而摄集心与心所，即是门摄集。 [๙๕] วิภาวนิยํ ปน [95] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中， ‘‘ทฺวารานญฺจ ทฺวารปวตฺตจิตฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 有说：“依门及于门中转起之心的限定而摄集，是为门摄集。”彼不善妙。 ทฺเว ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ ทฺวารํ. นครสฺส อนฺโต ชนา พหิชนาจ เยน ฉิทฺทมคฺเคน นิกฺขมนฺติ ปวิสนฺติจ, ตสฺเสตํ นามํ. ทฺเว ชนา อรนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ทฺวารนฺติปี วทนฺติ. อปิจ, ทุวิธํ ทฺวารํ อากาสทฺวารํ มณฺฑทฺวารนฺติ. ตตฺถ อากาสทฺวารํนาม ยถาวุตฺโต ฉิทฺทมคฺโค. มณฺฑทฺวารํนาม อาทาส ปฏฺฏมโย อาโลกมคฺโค. ตํ ปน ปุญฺญวนฺตานํ เคเหสุ โยชียติ. ยถา จ เตสุ, ตถา สตฺตานํ สรีเรสุปิ ทฺเวเอว โหนฺติ. นวทฺวาโร มหาวโณติ หิ ฉิทฺททฺวารํ วุตฺตํ. นวนวุติโลมกูปสหสฺสา นิปิ ฉิทฺททฺวารานิเอว. อิธ ปน อาทาสปฏฺฏสทิสํ มณฺฑทฺวารํ อธิปฺเปตํ. ตํปิ หิ อารมฺมณิกธมฺมานํ อารมฺมณธมฺมานญฺจ นิคฺคมน ปวิสน มุขปถภาวโต ทฺวารสทิสตฺตา ทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ. ตํ ปน รูปมณฺฑ ทฺวารํ อรูปมณฺฑทฺวารนฺติ ทุวิธํ. รูปมณฺฑทฺวารํปิ กมฺมวิเสสมหาภูต วิเสสสิทฺเธน มณฺฑภาววิเสเสน ปญฺจวิธนฺติ ทสฺเสตุํ จกฺขุทฺวารนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุเมวจกฺขุทฺวารนฺติ ยสฺมึ จกฺขุมฺหิ จนฺท มณฺฑลาทีนิ รูป นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ. อาวชฺชนาทีนิจ ยมฺหิ ปญฺญาตานิ ตานิ นิมิตฺตานิ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตเทว จกฺขุ เตสํ ทฺวินฺนํ วิสยวิส ยิภาวุปคมนสฺส [Pg.131] มุขปถภูตตฺตา จกฺขุทฺวารํนามาติ อตฺโถ. อถวา, เยน จกฺขุมณฺเฑน พหิทฺธา จนฺทมณฺฑลาทีนิ รูปานิ อนฺโต อาวชฺชนาทีนํ วิสยภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. เยนจ อนฺโต อาวชฺชนาทีนิ พหิทฺธา เตสํ รูปานํ วิสยิภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. ตเมว ยถาวุตฺต การเณน จกฺขุทฺวารํ นามาติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. 二人由此行进、前往之处，故名为门(dvāra)。城中居民与外来者由此孔道出入，此是其名。亦有谓二人于此行进、前往，故名为门。再者，门有两种：虚空门与圆盘门。所谓的虚空门，就是前面说过的孔道。圆盘门(maṇḍadvāra)，是如镜盘般之光明道。彼则用于有福者之家。犹如彼等，众生之身中亦有此二种。“九门大疮”诚然即是孔道门。九万九千毛孔亦是孔道门。此处意谓如镜盘般的圆盘门。彼亦因是能缘法与所缘法之出入通道，且与门相似，故被称为门。彼又分为色圆盘门与无色圆盘门二种。为示色圆盘门亦以业之差别、大种之差别所成就之圆盘相差别而有五种，故说眼门等。其中，眼即是眼门——于此眼中，月轮等色相显现，转向等亦于此中取彼等相。是故，此眼即是彼二者（所缘与能缘）成为所缘与能缘之通道，故名为眼门，此是其义。或谓，通过此眼盘，外界之月轮等色法进入内部成为转向等之所缘；亦由此，内部的转向等朝向外部的那些色法而成为能缘。彼即以如前所述之原因，故名为眼门，此是其义。其余诸门亦复如是。 [๙๖] ฏีกาสุ ปน [96] 然而，在诸复注(ṭīkā)中， ‘‘อาวชฺชนาทีนํ อรูปธมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต ทฺวารสทิสตฺตา ทฺวารานี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “转向等无色法，因其为转起之口，且与门相似，故为诸门。”如是说。彼不善妙。 รูปาทีนํ อารมฺมณานํปิ ปวตฺติมุขภูตตฺตา. วกฺขติ หิ ฉพฺพิธา วิสยปวตฺติโยติ. เอตฺถจ วิสยานํ รูปาทีนํ อารมฺมณานํ ทฺวาเรสุ อาปาตา คมน สงฺขาตา ปวตฺติโย วิสยปวตฺติโยติ วุจฺจนฺตีติ. ตตฺถ จกฺขุเมว จกฺขุทฺวารนฺติ เอเตน จกฺขุสฺส ทฺวารํ จกฺขุทฺวารนฺติ อตฺถํ นิวตฺเตติ. ตถา โสตาทโย โสต ทฺวาราทีนีติ เอเตน โสต เมว โสตทฺวารํ.ล. มโนเอว มโนทฺวารํ. น มนานํ ทฺวารํ มโนทฺวารนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสฺสติ. ตสฺส ปน มนสฺส พหุวิธตฺตา อิธ อธิปฺเปตํ มนํ ทสฺเสนฺโต มโนทฺวารํ ปน ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตํ. 也因为它们是色等所缘生起的门。确实，将会说到有六种所缘的呈现。在此，色等所缘于诸门中的呈现(āpāta)与行进(gamana)被称为“所缘的呈现”。其中，“眼即是眼门”这一说法排除了“眼之门是眼门”的含义。同样地，对于耳等，“耳即是耳门”等也是如此。“意即是意门”排除了“诸意之门是意门”这一含义。然而，由于意有多种，此处为了指出所意指的意，故说：“意门则被称为有分(bhavaṅga)。” [๙๗] วิภาวนิยํ ปน [97] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中， ‘‘อาวชฺชนาทีนํ มนานํ ทฺวารนฺติ มโนทฺวาร’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦有说：“转向(āvajjana)等诸意之门是意门。”彼不善妙。 การณํ วุตฺตเมว. ตตฺถ สพฺพํ เอกูนนวุติวิธํปิ จิตฺตํ มโนทฺวาร เมวนาม โหติ. อิธ ปน อุปปตฺติทฺวารเมว อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจตีติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาวตายุกํ นทิโสตมิว ปวตฺตมานํ เอกูนวีสติวิธํ ภวงฺคจิตฺตเมว อิธ มโนทฺวารนฺติ วุจฺจติ, กถียตีติ อตฺโถ. 原因已经说明。在那里，所有八十九种心都可名为意门。但在此处，因为所意指的是生起之门(upapattidvāra)，所以它被称为有分。从结生(paṭisandhi)开始，直到寿命终结，如河流般持续流动的十九种有分心，在此被称为意门，此即是“被称为”之义。 [๙๘] วิภาวนิยํ ปน [98] 然而，在《显义疏》中， ยถา คามสฺส ทฺวารํนาม คามานนฺตรเมว โหติ. เอวํ อาวชฺชนาทีนํ มนานํ ปวตฺติมุขฏฺเฐน ทฺวารํนาม อาวชฺชนานนฺตรํ ภวงฺคเมว สิยา. น ตโต ปุริมานิ ภวงฺคานีติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ภวงฺคนฺติ อาวชฺชานานนฺตรํ ภวงฺค’’นฺติ. ตํ น คเหตพฺพํ. 譬如所谓的村门就在村子旁边。同样，作为转向等诸意生起之口的门，应当是紧接转向之后的有分，而非其前的有分。基于此意而说“有分是指紧接转向之后的有分”，这种观点不应被采纳。 เอวญฺหิ [Pg.132] สติ เยสุ จกฺขุปสาทาทีสุ รูปาทีนิ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ตานิปิ อาวชฺชนาทีนํ วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขานิ เอว น โหนฺตีติ กตฺวา ทฺวารานินาม นสิยุํ. น จ ตถา สกฺกา วตฺตุํ. ปาฬิยเมว เตสํ ทฺวารรูปภาวสฺส วุตฺตตฺตา. อิธจ วกฺขติ ปสาทวิญฺญตฺติสงฺขาตํ สตฺตวิธํปิ ทฺวารรูปํนามาติ. 因为，假如那样的话，当色等所缘没有呈现在眼净色(cakkhupasāda)等之上时，它们也就不是转向等心路心(vīthicitta)的生起之门，因此它们就不会被称为门了。但不能这么说，因为在巴利圣典中已经说明它们具有门色(dvārarūpa)的性质。而且在此处也将说到：“所谓的门色有七种，即净色(pasāda)与表色(viññatti)。” [๙๙] ยญฺจ ตตฺถ [99] 并且，在那里所引用的： สาวชฺชนํ ภวงฺคนฺตุ, มโนทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ –สาธกวจนํ อาหฏํ; ตํปิ อิธ นยุชฺชติเยว. “与转向一起的有分，被称为意门”——所引用的这句作为证明的话，在此也并不恰当。 ตญฺหิ อาวชฺชนํปิ มโนทฺวารปกฺขิกํ กตฺวา ทีเปตีติ. ยตฺถ ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. โสตญฺจ. ล. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณนฺติ วุตฺตํ. ตตฺเถว ตํ ยุตฺตํ. ตตฺถ หิ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา จตูสุ ปจฺจเยสุ จกฺขุรูปานิ เอว สรูปโต วุตฺตานีติ อิตเร อาวชฺชนญฺจ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา จาติ ทฺเว ปจฺจยา จสทฺเทน คหิตา, เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. มโนวิญฺญาเณ ปน มนญฺจาติ เอตฺถ ภวงฺคจิตฺเตน สห อาวชฺชนํ คเหตฺวา จสทฺเทน สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา คหิตา. เอวญฺหิ สติ จตฺตา โรปจฺจยา โหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ธาตุวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปฏิจฺจาติ นาม อาคตฏฺฐาเน อาวชฺชนํ วิสุํ นกาตพฺพํ. ภวงฺคนิสฺสิตกเมว กาตพฺพนฺติ. ตสฺมา อิธ มโนติ สหาวชฺชนกํ ภวงฺคํ. มโน วิญฺญาณนฺติ ชวนมโนวิญฺญาณนฺติ. เอตฺถจ ปฏิจฺจาตินาม อาคตฏฺฐาเนติ เอเตน อญฺญตฺถ ปน อาวชฺชนํ ทฺวารปกฺขิกํ นกาตพฺพนฺติ สิทฺธํ โหติ. ปฏิจฺจาติ อาคตตฺตาเยวจ ภวงฺคํปิ อาวชฺชนา นนฺตรํ ภวงฺคทฺวยเมว อิมิสฺสํ ปาฬิยํ คเหตพฺพํ. สนฺนิหิตปจฺจยานํ เอว ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตาติ. อิธ ปน ทฺวารภาวา รหสฺส สพฺพสฺส อุปปตฺติธมฺมสฺส ปริคฺคหิตตฺตา สพฺพํ ภวงฺคํ อธิปฺเปตํ. น หิ กิญฺจิ ภวงฺคํ นาม อตฺถิ. ยํ มโนทฺวารภาวารหํ น สิยาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ. ตตฺถาติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, เตสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ จกฺขุ ทฺวาเรติ สมฺพนฺโธ. ยถารหนฺติ อารมฺมณภูมิปุคฺคลมนสิการา ทีนํ อนุรูปวเสน. สพฺพถาปีติ วิสุํ วิสุํ ฉจตฺตาลีส เภทสงฺขาเตน [Pg.133] สพฺพปกาเรนปิ อคหิต คหณ วเสน, จตุปญฺญา สาติ สมฺพนฺโธ. สพฺพถาปีติวา อาวชฺชนาทิ ตทารมฺมณ ปริโย สานวเสน อเนกกิจฺจเภทยุตฺเตน สพฺพปกาเรนปิ, กามาวจราเนวาติ สมฺพนฺโธ. ยานิ อาวชฺชนาทีนิ กิจฺจานิ ทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺตนฺติ, ตํ กิจฺจวนฺตานิเอว ทฺวาเร นิยุตฺตานีติ อตฺเถน ทฺวาริกานินาม โหนฺติ. ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติ กิจฺจานิปน ทฺวารวิกาเรน วินา เกวลํ กมฺมวเสเนว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมา ตํกิจฺจวนฺตานิ ทฺวาริกานินาม นโหนฺตีติ วุตฺตํ เอกูน.ล. ทฺวารวิมุตฺตานีติ เอตฺถ จ ทฺวารวิกาโรนาม อตฺตนิ อารมฺมณานํ อาปาตาคมนวเสน ภวงฺคสฺส จลนํ, จกฺขาทีนญฺจ อตฺตนิ วิญฺญาณุปฺปาทน สตฺติวิเสส โยโค ทฏฺฐพฺโพ. 此实为显示转向亦属于意门一方。然而，于“缘眼与色而生眼识，缘耳……缘意与法而生意识”之处，彼处即是恰当的。于彼处，眼识生起之四缘中，眼与色仅就其自性而说，其余转向与相应蕴二缘，则以“及”字摄取。耳识等亦复如是。然于意识中，“意及”此处，是摄取了与有分心俱之转向，并以“及”字摄取相应蕴。如是，则有四缘。此于《界分别义注》(Dhātuvibhaṅga-aṭṭhakathā)中已说：“于出现‘缘’字之处，转向不应单独作，而应依止有分而作。”是故，于此“意”是指与转向俱之有分心，“意识”是指速行意识。并且，由“于出现‘缘’字之处”可知，于他处，转向不应作于门一方。又因出现“缘”字，故于此巴利文中，有分亦应仅取转向之后之二有分，因于彼处仅意指近缘。然于此，因摄取了一切适合为门之生起法，故一切有分皆是所指。实无任何有分心不适合作为意门，于此应作此结论。“于彼”(Tattha)为决断义之处格，与“于彼六门中，眼门”相关联。“如其所应”(Yathārahaṃ)是依所缘、地、个人(puggala)、作意等之相应方式。“一切方式”(Sabbathāpi)，是以各别四十六种分类，摄取未摄取者之方式，与“五十四”相关联。或“一切方式”(Sabbathāpi)，是以转向等乃至彼所缘为终，具多种作用分类之方式，与“仅欲界”相关联。凡转向等作用，是依门之变化而生起者，具此作用者即与门相应，以此义故，名为“门所属”(dvārikāni)。然结生、有分、死亡等作用，是无门之变化，仅依业力而成就。是故，具此作用者则不名为“门所属”。于“离门”(Dvāravimuttāni)此处，所谓“门之变化”(dvāravikāro)，应知为：所缘撞击自门时有分之动摇，以及眼等自身中生识之特殊能力相应。 [๑๐๐] วิภาวนิยํ ปน [100] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中 ‘‘จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปวตฺตนโต มโนทฺวารสงฺขาต ภวงฺคโต อารมฺมณนฺตรคหณวเสน อปวตฺติโตจ ทฺวารวิมุตฺตานี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อฏฺฐกถายปิ สห นสเมติ. “由于在眼等门中不转起，且从名为意门之有分中，以接取另一所缘之方式而不转起，故说为‘离门’。”此说与义注亦不相符。 ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติ วเสนาติ หิ วุตฺตํ. เอเตน หิ กิจฺจสีเสเนว จิตฺตานํ ทฺวาริก ทฺวารวิมุตฺตภาโค เถเรน ทสฺสิโต. เตเนว หิ เหฏฺฐาปิ ปญฺจทฺวาราวชฺชน.ล. ตทารมฺมณวเสนาติอาทินา กิจฺจสีเสเนว จิตฺตานํ จกฺขุทฺวาริกาทิภาโว วุตฺโตติ. นนุ จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปวตฺตนโตติ อิมินา เอตทตฺโถว วุตฺโตติ เจ. น. อธิปฺเปตตฺถวิรหสฺส อปสงฺค นิวตฺตกสฺสจ สํวณฺณนา วากฺยสฺส ปโยชนาภาวโตติ. ฉทฺวาริกานิเจว สนฺตีรณ ตทารมฺมณกิจฺจานํ วเสน ทฺวารวิมุตฺตานิจ ปฏิสนฺธาทิกิจฺจานํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. ปญฺจทฺวาริกานิจ ฉทฺวาริกานิจ ปญฺจฉทฺวาริกานิ. กทาจิ ฉทฺวาริกานิเจว ตานิ กทาจิ ทฺวารวิมุตฺตานิจาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ. ทฺวารสทฺโท เจตฺถอธิการวเสน โยชียติ. 实已说“以结生、有分、死之方式”。长老(thera)以此，仅以作用为首，开示了诸心之门所属与离门之分。是故，于下方亦说，以五门转向……彼所缘等之方式，仅以作用为首，说明了诸心之眼门所属等部分。若谓“于眼等门中不转起”此句已说明此义，则不然。因其缺乏所欲之义，且无以排除不当之说，故此释义句无用。意趣是：依推度与彼所缘之作用，（诸心）是六门所属；依结生等作用，则是离门。五门所属与六门所属，即是五六门所属。有时彼等仅是六门所属，有时是离门，故为六门离门所属。此处“门”(dvāra)一词，应依其主管之义而应用。 [๑๐๑] วิภาวนิยํ ปน [101] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中 ‘‘ฉทฺวาริกานิจ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิจา’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦说“六门所属与六门离门所属”。此说不善。 เหฏฺฐา จุณฺณิยวากฺเย ตถา อสุตตฺตาติ. เอกทฺวาริกจิตฺตานิ. ล. สพฺพถา ทฺวารวิมุตฺตานิจ ยถากฺกมํ ฉตฺตึสติ.ล. นวธา เจติ ปญฺจธา ปริทีปเยติ โยชนา. 因于下方散文句中未曾如是听闻故。单门心等……以及一切离门者，依序为三十六等……九种与五种，其联系应如是阐明。 ๑๓๔. รูปาทีนํ อารมฺมณานํ เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห อารมฺมณสงฺคโห. 134. 以色等所缘之差别，对心与心所之摄集，名为所缘摄集。 [๑๐๒] ฏีกาสุ ปน [102] 然而，在诸复注中 ‘‘อารมฺมณานํ สรูปโต วิภาคโต ตํวิสยจิตฺตโต จ สงฺคโห อารมฺมณสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “依诸所缘的自性、分别，以及缘取彼等之心而作的摄集，即是所缘摄集。”如是说。此说不善。 อยญฺหิ จิตฺตเจตสิกานํ เอว สงฺคโห. น อารมฺมณานนฺติ. รูปาทีนํ วจนตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิวิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ อมุญฺจมาเนหิ คณฺหียตีติ อาลมฺพณํ. อารมฺมณสทฺเท ปน สติ จิตฺตเจตสิกานิ อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อารมฺมณํ. 此实是心与心所之摄集，而非诸所缘之摄集。色等之词义，将于下文出现。犹如无力之人依于杖等，（所缘）为心与心所所依止，为（心与心所）不放舍而执取，故称“所缘”(ālambaṇaṃ)。然而，就“所缘”(ārammaṇa)一词而言，心与心所前来于此中喜乐，故称“所缘”(ārammaṇaṃ)。 [๑๐๓] ยํปน วิภาวนิยํ [103] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中所说： ‘‘ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิวิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ. ตานิวา อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อาลมฺพณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “犹如无力之人依于杖等，（所缘）为心与心所所依止；或彼等（心与心所）前来于此中喜乐，故称所缘(ālambaṇaṃ)。”如是说。此说不善。 วิสุํ สิทฺธานิ หิ เอตานิ ปทานีติ. รูปเมวาติ วณฺณายตนเมว. ปญฺจารมฺมณวิมุตฺตํ ยํกิญฺจิ ธมฺมชาตํ วิชฺชมานํปิอวิชฺชมานํปิ ภูตํปิ อภูตํปิ ธมฺมารมฺมณเมว. ตํ ปน สภาค โกฏฺฐาสโต สงฺคยฺหมานํ ฉพฺพิธํ โหตีติ วุตฺตํ ธมฺมารมฺมณํ ปน.ล. ฉธา สงฺคยฺหตีติ. ตตฺถาติ เตสุ รูปาทีสุ ฉสุ. จกฺขุทฺวาเร ฆฏฺฏยมาน รูปานุสาเรเนว อุปฺปนฺนานิ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานิ อญฺญานิ อารมฺมณานิ อาลมฺพิตุํ นลภนฺติ. รูปานิปิ ฆฏฺฏนรหิตานิ อตีตานาคตานิ อาลมฺพิตุํ นลภนฺตีติ วุตฺตํ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานํ สพฺเพสํปิ รูปเมว อารมฺมณํ. ตญฺห ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. โสตทฺวาริกา ทีสุปิ เอเสวนโย. ตตฺถ ตํ ตํ การณํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. วตฺตมานนฺติ อตฺโถ. ฉพฺพิธํปีติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธํปิ. อติกฺกนฺตภาวํ อิตํ คตํ [Pg.135] ปวตฺตนฺติ อตีตํ. อาคจฺฉติ อาคจฺฉิตฺถาติ อาคตํ. ปจฺจุปฺปนฺนํ, อตีตญฺจ. น อาคตนฺติ อนาคตํ. อุปฺปาทชาติกา สงฺขตธมฺมาเอว ตีสุ กาเลสุ อนุปตนฺติ. ตสฺมา อุปฺปาทรหิตา อสงฺขตภูตา นิพฺพานปญฺญตฺติโย กาลวิมุตฺตํนามาติ เวทิตพฺพา. 实因此等词是各自成立的。“色”(rūpa)即是色处。凡脱离五所缘之任何法聚，无论存在或不存在，真实或不真实，皆是法所缘。然彼若依同分而摄集，则有六种，故说：“法所缘……以六种方式摄集。”“于彼”(Tattha)是指于彼等色等六种中。于眼门中，唯依撞击之色而生起的眼门心，无法缘取其他所缘。即使是无撞击之过去与未来色，亦无法缘取。故说：“所有眼门心之所缘皆是色，且彼是现前(paccuppanna)的。”耳门等亦复如是。于彼，依彼彼因缘而生起者为“现前”(paccuppanna)，义为“现行”(vattamāna)。“六种”(Chabbidhaṃpi)是指依色等方式而有六种。已超越、已去、已行者，名为“过去”(atīta)。“已来”(āgata)是指正在来或已经来，即现在与过去。“未来”(anāgata)是指未曾来。唯有具生起自性之有为法，才落入三时之中。是故，应知无生起、无为之涅槃与概念，名为“时解脱”(kālavimutta)。 [๑๐๔] วิภาวนิยํ ปน [104] 然而，于《显义》(Vibhāvanī)中 ‘‘วินาสาภาวโต อตีตาทิกาลวเสน นวตฺตพฺพตฺตา นิพฺพานํ ปญฺญตฺติจ กาลวิมุตฺตํนามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. “因无坏灭，且不可依过去等时而说，故涅槃与概念名为‘时解脱’(kālavimutta)。”此应考察。 สพฺเพปิ หิ สงฺขตธมฺมา อนาคตภาว ปุพฺพกาเอว โหนฺติ. ตสฺมา เต ยทา ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ วตฺตพฺพปกฺเข ติฏฺฐนฺติ, ตทา อนาคตานาม. ยทา ปจฺจยสามคฺคึ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนา, ยทา ปจฺจุปฺปนฺนานาม. ยทา นิรุทฺธา, ตทา อตีตานาม. เอวํ อุปฺปาทชาติกานญฺเญว อุปฺปาทมูลิกา เตกาลิกตา สิทฺธา. อุปฺปาทรหิตานํ ปน อนาคตาวตฺถาปิ นตฺถิ. กุโต ปจฺจุปฺปนฺนาตีตา วตฺถาติ. ตสฺมา นิพฺพานปญฺญตฺตีนํ กาลตฺตย วิมุตฺตตา โหตีติ. วินาสาภาวโตติ อิทํ ปน อตีตกาลวิมุตฺติยาเอว การณนฺติ น เตน ตาสํ อิตรกาลวิมุตฺตึ สาเธตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถารหวิภาโค ปน อิเธว เตสูติอาทินา ปจฺฉา อาคมิสฺสติ. ทฺวารวิมุตฺตานญฺจ ฉพฺพิธํปิ อารมฺมณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยถา ปน อาวชฺชนาทีนํ ฉทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ ภวนฺตเรปิ อิมสฺมึ ภเวปิ ปุริมภาเค เกนจิ ทฺวาเรน คหิตํปิ อคหิตํปิ โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ ภวนฺตเร ฉทฺวารคหิตนฺติ วุตฺตํ. ภววิเสสญฺหิ ปตฺเถตฺวา กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตานํ อารมฺมณํ ภวนฺตเรปิ เกนจิ ทฺวาเรน คหิตํปิ โหติ เยวาติ. 一切有为法都以未来状态为先导。因此，当它们获得因缘和合而处于可说为将生起之境地时，称为未来；当获得因缘和合已生起时，称为现在；当已灭尽时，称为过去。像这样，只有具生起性之法，才以生起为根源，成就其三时性。然而，对于无生起之法，连未来之状态亦无，何来现在与过去之状态？故涅槃与概念是脱离三时性的。然而，“因无坏灭”此语仅是脱离过去时之原因，应知不应以此来证明彼等脱离其他时。然而，如其所应之分别将在下文“在彼等之中”等处说明。脱离诸门者亦有六种所缘，此乃其关联。譬如，转向等六门心之所缘，在其他有中，或在此有之先前部分，可能被某门所取，亦可能未被所取。为了显示此等并非如此，故说“在其他有中被六门所取”。因为，众生希求特定之有，造作业后，于彼处投生者，其所缘在其他有中亦必定曾被某门所取。 [๑๐๕] วิภาวนิยํ ปน [105] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中： ‘‘ตํ ปน เนสํ อารมฺมณํ น อาวชฺชนสฺส วิย เกนจิ อคหิตเมว โคจรภาวํ คจฺฉตีติ ทสฺเสตุํ ฉทฺวาร คหิตนฺติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “然而，为了显示它们的所缘并非像转向心那样未被任何（心）所取也能成为行境，故说‘被六门所取’。”此说不合理。 ปญฺจทฺวารา วชฺชนสฺสปิ หิ อารมฺมณํ ปุพฺเพ เกนจิ ทฺวารนฺตเรน คหิตํปิ อคหิตํปิ โหติเยว. ตถา หิ อิทํ นาม ลภิสฺสามิ [Pg.136] ภุญฺชิสฺสามิ ปสฺสิสฺสามีติ ปุพฺเพ คหิตํ ปจฺฉา อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ น น โหตีติ. นจ เอกาวชฺชนวีถิยํ ปุพฺเพ เกนจิ จิตฺเตน อคหิตภาโว อิธ ปมาณนฺติ. ยถา จ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนเมว โหติ. ยถา จ มโนทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ เตกาลิกํวา กาลวิมุตฺตสา มญฺญํวา โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติภูตํวาติ วุตฺตํ. ยถา จ ฉทฺวาริกจิตฺตานํ อารมฺมณํ อาคมสิทฺธโวหารยุตฺตํปิ ตพฺโพหารวินิมุตฺตํปิ โหติ. น ตถา อิเมสนฺติ ทสฺเสตุํ กมฺม กมฺม นิมิตฺต คตินิมิตฺต สมฺมตนฺติ วุตฺตํ. 因为五门转向心的所缘，之前也可能被某个门所取，也可能未被所取。例如，“我将获得这个，我将享用这个，我将看见这个”等先前已被所取者，后来并非不成为转向心的所缘。再者，在单一转向心路中，先前未被任何心所取的状态，于此并非标准。并且，如同五门心的所缘必定纯然是现在，又如同意门心的所缘可以是三时性或离时性的，为了显示这些心的所缘并非如此，故说“现在、过去或成为概念的”。并且，如同六门心的所缘可以是符合圣典的言说，也可以是脱离那言说，为了显示这些心的所缘并非如此，故说“被认为是业、业相、趣相”。 [๑๐๖] วิภาวนิยํ ปน [106] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中： ‘‘นาปิ เนสํ อารมฺมณํ มรณาสนฺนโต ปุริมภาคชวนานํ วิย กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิวเสน อาคมสิทฺธโวหารวินิมุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ กมฺม.ล. สมฺมตนฺติ อาหา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “又说：‘为了显示它们的所缘并非像临死前分速行的所缘那样，通过业、业相等方式脱离了圣典所成立的言说，因此说“业……被认为是如此”。’此说亦不佳。 มรณา สนฺนโต ปุริมภาเคปิ หิ สตฺตา อตฺตนา กตกมฺมํวา เจติยาทีนิ กมฺม, ปกรณานิวา อารมฺมณํ กโรนฺติเยว. ตทาปิ หิ กมฺมํ กมฺมเมว, กมฺมุปกรณานิจ กมฺมนิมิตฺตานิเยว. กมฺม สิทฺธิยานิมิตฺตํ การณํ กมฺมนิมิตฺตนฺติ กตฺวา. กมฺมสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณํ กมฺมนิมิตฺตนฺติปิ วทนฺติ. อชาตสตฺตุราชา วิยจ สุปินทสฺสนาทิวเสน คตินิมิตฺตานิปิ อารมฺมณํ กโรนฺติเยว. ราชา หิ ทฺวีสุ ภเวสุ ปิตรํ มาเรติ. มาริตกาลโตจ ปฏฺฐาย ตสฺส นิทฺทายนฺตสฺส คตินิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺตีติ. ตตฺถ ยถาสมฺภวนฺติ ตํ ตํ ปฏิสนฺธาทีนํ ฉทฺวารคหิตาทิวเสน สมฺภวนฺตสฺส อารมฺมณสฺส อนุรูปโต. ยถาสมฺภววิภาโค ปน อุปริ มรณุปฺปตฺติยํ อาคมิสฺสติ. เยภุยฺเยนาติ พาหุลฺเลน. ภวนฺตเรติ อตีตานนฺตรภเว ตตฺถจ มรณาสนฺนกาเล. ฉทฺวาร คหิตนฺติ ฉหิ ทฺวาเรหิ มรณาสนฺนชวเนหิ คหิตํ. เอตฺถ จ เยภุยฺเยนาติ เอเตน ภวนฺตเร ฉทฺวารคหิตนฺติ อิมสฺส วิธานสฺส อเนกํสภาวํ วิเสเสติ. กสฺมา. อคหิตสฺสปิ สมฺภวโต. ยญฺหิ อสญฺญิภวโต จุตานํ กมฺม กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺต สมฺมตํ [Pg.137] อรูปภวโต จุตานญฺจ คตินิมิตฺตสมฺมตํ กามปฏิสนฺธิ ภวงฺคจุตีนํ อารมฺมณํ. ตํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิต เมว โหตีติ. เอตฺถจ ยสฺมา ปฏฺฐาเน อรูปภเว ทุวิโธปิ ปุเรชาตปจฺจโย ปฏิสิทฺโธ. อฏฺฐกถาสุจ ตโต จุตานํ กามปฏิสนฺธิยา ปจฺจุปฺปนฺนคตินิมิตฺตารมฺมณตาปิ วุตฺตา. คตินิมิตฺตญฺจ นาม รูปารมฺมณเมว ทีเปนฺติ. ตสฺมา เตสํ กามปฏิสนฺธิยาปิ คตินิมิตฺตสมฺมตํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิตเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปิจ, มรณาสนฺนกาเล กมฺมพเลน กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํนาม เยภุยฺเยน สํมุฬฺหมรเณน มรนฺตานเมว โหติ. อิตเรสํ ปน ปเรสํ ปโยคพเลนปิ อตฺตนา ปกติยา สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ อนุสฺสรณพเลนปิ ธมฺมิกอุปาสกาทีนํ วิย เทวโลกโต อาคนฺตฺวา คณฺหนฺตานํ เทวานํ อานุภาเวนปิ โหติเยว. นิรยปาลาปิ นิรยโต อาคนฺตฺวา คณฺหนฺติเยว. เรวติวิมานญฺเจตฺถ วตฺตพฺพํ. ตญฺหิ ทฺเว นิรยปาลา คเหตฺวา ปถมํ ตาวตึสาภวนํ เนตฺวา ปจฺฉา นิรยํ นยึสุ. เต หิ ยกฺข ชาติกตฺตา เวสฺสวณปริสาวิย ตาวตึสา ภวนํปิ คนฺตุํ สกฺโกนฺติเยว. ยมสฺส ทูตา ทฺเว ยกฺขาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เวสฺสวณทูตา อิธ ยมสฺส ทูตาติ วุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตสฺมา เย กสิณาสุภาทีนิ สมถนิมิตฺตานิ สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา อุปจารชฺฌาเน ฐตฺวา ตาเนว นิมิตฺตานิ คเหตฺวา มรนฺติ. เตสํปิ กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคหิตเมว สิยา. อุปจารชฺฌานพเลเนว พฺรหฺมโลกโต อิธอุปฺปชฺชนฺตานํปิ เอเสวนโยติ. 在临终前，众生也会以自己所造的业，或以塔庙等业的助缘为所缘。那时，业就是业，业的助缘就是业相。因为业成就之因是业相，所以也说业的所缘为业相。譬如阿闍世(Ajātasattu)王，也会以梦境等方式，以趣相为所缘。因为此王在两有中杀父，从杀害之时起，他睡眠时趣相即现起。于此，“如其可能”是指，根据那为结生等而生的所缘，通过被六门所取等方式而显现的相应情况。然而，“如其可能”的分别将在下文“死亡与生起”中说明。“多数”是指普遍情况。“在他有中”是指在紧邻的过去有，以及彼处的临死之时。“被六门所取”是指被临死速行心通过六门所取。于此，“多数”一词是为了显示“在他有中被六门所取”此一规定的不确定性。为何？因为也有未被所取的可能。因为，从无想有情天死去的众生，其业、业相、趣相被视为所缘；从无色界死去的众生，其趣相被视为所缘；而欲界结生、有分心、死亡心的所缘，在他有中可能未被任何门所取。于此，因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，无色有两种前生缘(purejātapaccaya)都被否定了；并且在诸义注(aṭṭhakathā)中也说，从彼处死去的众生，其欲界结生是以现前的趣相为所缘。而所谓的趣相，阐明为仅是色所缘。因此当知，他们欲界结生时被视为趣相的所缘，在他有中也未被任何门所取。再者，在临死时，由于业力，业等之现起，通常只发生在昏迷而死者身上。然而对于其他人，则可能是由于他人的助力，或由于自己平时善于修习的忆念力，如法行的优婆塞(upāsaka)等，或由于从天界前来迎接的天人之威力。地狱的狱卒也会从地狱前来捉拿。此处应述说瑞瓦蒂(Revatī)天宫的故事。当时，两个地狱狱卒带她先去了三十三天，然后才带到地狱。因为他们是夜叉(yakkha)种族，如同毗沙门天(Vessavaṇa)的部众，所以也能去三十三天。因为在圣典中说：“阎罗(Yama)的使者是两个夜叉。”也有人说：“毗沙门天的使者在此处被称为阎罗的使者。”因此，那些善于修习遍处、不净观等止禅之相，安住于近行定中，并执取那些相而死者，他们欲界结生的所缘，在他有中也可能未被任何门所取。仅凭近行定之力从梵天界投生于此者，也是同样的道理。 ยํปน วิภาวนิยํ 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中： ‘‘เกวลํ กมฺมพเลเนว เตสํ อสญฺญิภวโต จุตานํ ปฏิสนฺธิยา กมฺมนิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตํ. “仅仅以业力，彼等从无想有情天死去的众生，其结生之业相等等所缘才会现起。”如是说。 ตตฺถ กมฺมนิมิตฺตาทิกนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน กมฺมํปิ คเหตพฺพ เมว. น หิ ตสฺส อคหเณ การณํ อตฺถีติ. ตานิ ปน สพฺพานิปิ เกวลํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวเนว ปฏิสนฺธิยํ อุปฏฺฐหนฺตีติ [Pg.138] เวทิตพฺพํ. อนาคตํ ปน นิมิตฺตํ อุปฏฺฐหมานํ คตินิมิตฺตเมว สิยา. นจ ตสฺส วิสุํ อุปฏฺฐาตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ปจฺจุปฺปนฺน คตินิมิตฺเต สิทฺเธ สิทฺธเมว โหตีติ วุตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติ ภูตํวาติ. 于此，所谓“业相等等”，此中“等等”一词亦应包含业本身。因为，不包含它并无理由。然而，应当知道，所有彼等仅仅是由于能产生结生之业的威力，才会在结生时现起。然而，未来现起之相，可能只是趣相。它并没有另外需要现起之作用。如果现在趣相已确立，它也就自然确立了，如所说“现在、过去或成为概念的”。 [๑๐๗] วิภาวนิยํ ปน [107] 然而，在《辨析》(Vibhāvanī)中： ‘‘อนาคตํนาม อตีตํ วิย อนุภูตญฺจ น โหติ. นจ ปจฺจุปฺปนฺนคตินิมิตฺตํ วิย อาปาตมาคต’’นฺติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ. “‘所谓未来’，既不像过去那样已被体验，也不像现前的趣相那样显现。”此所说的理由，并非理由。 ปสงฺคสฺส อนิวตฺติตตฺตา. คตินิมิตฺตญฺหิ นาม ปจฺจุปฺปนฺนํปิ อนุภูตํ น โหติ. ตํปิ กมฺมพเลเนว อาปาตมาคตํ. เอวํสนฺเต อนาคตํปิ กมฺมพเลน อาปาตมาคตเมว สิยาติ อยํ ปสงฺโค ปากติโกเอว โหตีติ. เตสูติ ยถาวุตฺเตสุ อารมฺมณิกจิตฺเตสุ. รูปาทีสุ ปญฺจสุ เอเกกํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ สมาโส. รูปาทีนิ ปญฺจ อารมฺมณานิ เอตสฺสาติ วิคฺคโห. เสสานีติ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉน ทฺวยโต เสสานิ สนฺตีรณ มหาวิปากานิ. สพฺพถาปิ กามาวจรา ลมฺพณาเนวาติ ปฏิสนฺธาทีหิ นานากิจฺเจหิ รูปาทีสุ นานารมฺมเณสุ ปวตฺเตน สพฺพ ปกาเรนปิ กามาวจราลมฺพณิกานิเยว. ตานิ หิ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิปิ วิกปฺปสตฺติรหิตตฺตา อวิชฺชมาเน ปญฺญตฺติธมฺเมจ สุขุเม มหคฺคตธมฺเมจ คมฺภีเร โลกุตฺตรธมฺเมจ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ. ตตฺถ สนฺตีรณตฺตยํ ตาว สนฺตีรณกิจฺจวเสน รูปาทิปญฺจาลมฺพเณ ปวตฺตติ. ตทารมฺมณาทิวเสน ปน สพฺพานิปิ เอกาทสวิปากานิ ฉสุ ปริตฺตารมฺมเณสุ ปวตฺตนฺตีติ. 因其推论不可避免故。所谓趣相(gatinimitta)，即使是现前的，亦非所体验。彼亦仅由业力而显现。如是，未来亦可能仅由业力而显现，此推论是自然而然的。“于彼等中”，即于如前所述的所缘心中。“色等五境中，每一境为其所缘”，此为复合词(samāsa)。“色等五境为其所缘”，此为分解词(viggaha)。“其余”，即从五识与两种领受心之外，剩余的推度心与大异熟心。“无论如何，皆仅缘欲界”，即由结生等不同作用，于色等不同所缘中转起，故以一切方式皆仅为缘欲界者。因为此等心，即使于一切智佛陀生起，亦因无构想力故，不能缘取不存在的施设法(paññattidhamma)、微细的广大法(mahaggatadhamma)与深奥的出世间法(lokuttaradhamma)。其中，三种推度心先以推度作用，于色等五所缘中转起。然而，以彼所缘(tadārammaṇa)等作用，所有十一种异熟心皆于六种少所缘(parittārammaṇa)中转起。 [๑๐๘] วิภาวนิยํ ปน [108] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中： ‘‘วิปากานิ ตาว สนฺตีรณาทิวเสน รูปาทิปญฺจาลมฺพเณ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺตีรณาทิวเสนาติ นวตฺตพฺพํ. สนฺตีรณวเสน อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ. “‘异熟心先以推度等作用，于色等五所缘中’，如是说。于此，‘以推度等作用’不应如是说，应只说‘以推度作用’。” โย ปเนตฺถ จิตฺตานํ อารมฺมเณสุ ปวตฺติวิภาโค วตฺตพฺโพ. โส อฏฺฐกถากณฺเฑ คเหตพฺโพ. โลกุตฺตรธมฺมา อติคมฺภีรตฺตา [Pg.139] ญาณสฺเสว วิสยภูตาติ วุตฺตํ. อกุสล.ล. โลกุตฺตร วชฺชิต สพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ ตานิ ลทฺธสมาปตฺตีนํ อุปฺปนฺนกาเลเอว มหคฺคตารมฺมณานิ. เตสุจ ทฺเว โทสมูลจิตฺตานิ ปริหีนชฺฌานานิ อารพฺภ อุปฺปนฺนกาเลติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณํปิ อนธิคตานิ โลกุตฺตรานิ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกตีติ วุตฺตํ ญาณสมฺปยุตฺต.ล. วชฺชิตสพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตกามกุสลานิ ปุถุชฺชนานํ อชฺฌานลาภีนํ อุปฺปนฺนกาเล ปญฺญตฺติยา สห กามาวจรารมฺมณานิ. ตาเนว โสตาปตฺติมคฺคโต ปุเร โคตฺรภุกฺขเณ ปุถุชฺชนานํ นิพฺพานารมฺมณานิ. ฌานลาภีนํ ตาเนว อภิญฺญากุสลญฺจ มหคฺคตารมฺมณานิปิ. เหฏฺฐิมผลฏฺฐานํ อตฺตนา อธิคต มคฺคผลนิพฺพานา รมฺมณานิปีติ เวทิตพฺพานิ. ยถา เจตฺถ อริยา อตฺตนา อธิคต มคฺคผลานิเยว อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺติ. ตถา ฌานลาภิโนปิ อตฺตนา อธิคตชฺฌานานิเอว อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ สิยา-เย จ ฌานานิ ปตฺเถนฺติ. ฌานปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. เยจ ฌานสุตฺตานิ สํวณฺเณนฺติ. เต อลาภิโน มหคฺคตชฺฌานานิ อาลมฺพิตุํ สกฺโกนฺติ, นสกฺโกนฺตีติ. น สกฺโกนฺติ. เต หิ ฌานานินาม เอวํ มหานุภาวานิ เอวํ มหานิสํสานีติ สุตฺวาวา สุตปริยตฺติพเลน สิทฺเธ อาการ สลฺลกฺขณญฺญาเณ ฐตฺวา วา อนุมานวเสเนว ตานิ ปตฺเถนฺติ. ปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. สุตฺตานิปิ สํวณฺเณนฺตีติ. อิตรถา ปุถุชฺชนาปิ โลกุตฺตรธมฺเม ปตฺเถนฺติ, มคฺคปริกมฺมํปิ กโรนฺติ. มคฺคผล นิพฺพานวจนานิวิกเถนฺติ สํวณฺเณนฺตีติ เตสํปิ เต อารมฺมณภูตา เอว สิยุนฺติ. เตสํ ปน จิตฺตานิ ฌานาทีนํ ปญฺญตฺติคุเณ เอว อนุโภนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ปณีตธมฺมานญฺหิ ปญฺญตฺติโยปิ ปณิตรูปาเอว โหนฺตีติ. มหิทฺธิโก หิ ปรจิตฺตวิทู. มาโร เทว ปุตฺโตปิ รูปชฺฌานจิตฺตํ วฏฺฏนิสฺสิตเมว ปสฺสติ. วิวฏฺฏนิสฺสิตํ น ปสฺสติ. อรูปชฺฌานจิตฺตํ ปน วฏฺฏนิสฺสิตํปิ นปสฺสตีติ องฺคุตฺตเร นวนิปาเต อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เย ปน อคฺคมคฺคผลานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. เตสํ อุปฺปนฺนานิญฺญณสมฺปยุตฺตกามกฺริยชวนานิ กฺริยาภิญฺญาชวนญฺจ ปุคฺคลานุรูปํ ปญฺญตฺติยา สห จตุพฺภูมกธมฺเมสุ กิญฺจิ อารมฺมณํ [Pg.140] กาตุํ นสกฺโกนฺตีติ นตฺถิ. ตถา เตสํ ปุเรจาริ กมโนทฺวาราวชฺชนญฺจาติ วุตฺตํ ฐาณสมฺปยุตฺต.ล. สพฺพถาปิสพฺพา รมฺมณานีติ. ตตฺถ สพฺพถาปีติ สพฺพกามาวจร สพฺพมหคฺคต สพฺพโลกุตฺตร สพฺพปญฺญตฺติ สพฺพปจฺจุปฺปนฺนาทิ ปกาเรนปีติอตฺโถ. อิทญฺจ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อิตรานิ ปน ปจฺเจก พุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิปิ ปเทสสพฺพารมฺมณานิเอว โหนฺติ. ตานิ หิ เอกํ ปถวิธาตุํปิ สพฺเพหิ อนวเสสปกาเรหิ ชานิตุํ นสกฺโกนฺตีติ. อารุปฺเปสุ ทุตียจตุตฺถานิ ปถมตตียารุปฺป วิญฺญาณา รมฺมณตฺตา มหคฺคตา รมฺมณานิ. เสสานีติ อภิญฺญา ทฺวย ทุตียจตุตฺถารุปฺเปหิ อวเสสานิ สพฺพานิปิ เอกวีสติวิธานิ มหคฺคตจิตฺตานิ กสิณาทิ ปญฺญตฺตารมฺมณานีติ อตฺโถ. ปญฺจวีสาติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน เตวีสติ กามวิปาก หสนจิตฺตานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริตฺตมฺหีติ กามาวจรา ลมฺพเณ เอวาติ อตฺโถ. ตญฺหิ อปฺปานุภาวโต ปฏิพนฺธกธมฺเมหิ ปริสมนฺตโต ทียติ อวขณฺฑียติ นิตฺเตชภาวํ ปาปียตีติ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. 此处，凡心于所缘中转起之分别应被了知者，彼应于义注(aṭṭhakathā)篇中得知。出世间法因其极深奥，故唯是智之境，此已说。不善（心）等，（其所缘）是除出世间法外的一切所缘。其中，彼等于已得等至者，仅于（等至）生起时以广大(mahaggata)为所缘。且应知，于彼等中，二瞋根心是缘于已退失的禅那时生起。智亦不能缘未证得之出世间法，此是就与智相应（心）等所说，（其所缘）是除出世间法外的一切所缘。此处，与智相应的欲界善心，于未得禅那的凡夫(puthujjana)生起时，与施设(paññatti)一同以欲界为所缘。彼等于须陀洹道前，于种姓(gotrabhū)心剎那，对凡夫而言，以涅槃为所缘。对已得禅那者，彼等及神通善心亦以广大为所缘。应知，下位果住者亦以自己所证得的道、果、涅槃为所缘。正如在此，圣者仅能缘自己所证得的道与果，同样，应知已得禅那者也仅能缘自己所证得的禅那。此处或有疑问：彼等希求禅那、作禅那加行(parikamma)、且称颂禅经者，于未得（禅那）时，能否缘广大禅那？不能。因为他们仅是听闻“禅那有如是大威力、如是大功德”，或凭闻教之力，安住于已成就的行相、特征之智上，或仅由推测而希求、作加行、称颂经典。否则，凡夫亦希求出世间法，亦作道之加行，亦宣说、称颂道、果、涅槃之言辞，则彼等亦应成为其所缘。然而，应知彼等之心仅体验禅那等施设上的功德而已。因为殊胜法之施设亦是殊胜的。诚然，有大神通的他心通者，如魔天子(Māro devaputto)，亦仅能见基于轮回的色界禅心，不能见基于出离者。至于无色界禅心，即使是基于轮回的，亦不能见。此乃《增支部·九集》的义注中所说。然而，于彼等彻证最高道果者，其所生起的与智相应的欲界唯作速行(kriyājavana)及神通唯作速行，随应个人(puggala)，与施设一同，于四地法中不能缘取任何对象，此事为无。同样，其前行意门转向心亦然。就与智相应（心）等，说：“于一切情况，缘一切所缘”。此处“于一切情况”，其义为：以一切欲界、一切广大、一切出世间、一切施设、一切现在等所有方式。此是就一切智佛陀所生起者而说。至于其他，如独觉佛所生起者，则仅是部分的一切所缘。因为他们甚至无法以所有无遗的方式了知一种地界。于无色界中，第二与第四（无色禅）因缘于第一与第三无色识，故为广大所缘。“其余”，其义为：除二神通及第二、第四无色禅外，所有其余二十一种广大心，皆以遍(kasiṇa)等施设为所缘。所谓“二十五”，是就五门转向心、二十三欲界异熟心及生笑心而说。所谓“于少量中”(parittamhi)，其义为仅缘于欲界。因为它力量微弱，被障碍法从四方撕裂、分割、使其无力，故被称为“少量”(paritta)。 ๑๓๕. จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ เภเทน ตพฺพตฺถุกานํ จิตฺตเจตสิ กานํ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห. 135. 依于眼等所依的差别，汇集依于彼等所依的心与心所，是为所依汇集。 [๑๐๙] วิภาวนิยํ ปน [109] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中： ‘‘วตฺถุวิภาคโต ตพฺพตฺถุกจิตฺตปริจฺเฉทวเสนจ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “通过对所依的分类，以及通过限定依于彼等所依的心，如此的汇集是为‘所依汇集’”，如是说。此说不妥。 วสนฺติปติฏฺฐหนฺติ จิตฺตเจตสิกาเอเตสูติวตฺถูนิ, จกฺขุวตฺถุจ. ล. กายวตฺถุจหทยวตฺถุจาติโยชนา. จกฺขุเมว จกฺขุวตฺถุ ตถา โสตาทีนิเยว โสตวตฺถาทีนิ. วากฺยสงฺเขโป เหส ปาโฐ. เปยฺยาลนโยติปิ อนฺตทีปกนโยติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เกจิ ปน ทฺวนฺทสมาสํ มญฺญนฺติ. เตสํ จสทฺโท นยุชฺชติ. ปรโต วตฺถุสทฺโท จสทฺโทจ ปุพฺพปเทสุ อาเนตพฺโพติปิ วทนฺติ. เตสํ หทยวตฺถูติ สมาสปทํ นยุชฺชติ. อวิภตฺติกนิทฺเทโสติปิ อปเร. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺตีติ กามตณฺหา ธิน กมฺมนิพฺพตฺตานํ อตฺตภาวานํเอว ปริปุณฺณินฺทฺริยตา สมฺภวโต สพฺพานิปิ [Pg.141] ตานิ ฉ วตฺถูนิ กามโลเกเอว ลพฺภนฺติ. ตถา หิ จกฺขาทีสุ วตฺถูสุ สนฺเตสุ เอวรูปาทีนํ ปริโภโค สมฺปชฺชติ. ตสฺมา รูปาทีสุ กามวตฺถูสุ อภิรตา กามตณฺหา สทา จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนํ วตฺถูนํปิ สมฺปตฺตึ ปตฺเถติเยว. ยถาจ สพฺพกมฺมิโก อมจฺโจ สทา รญฺโญ อิจฺฉเมว ปูรยมาโน สพฺพานิ ราชกมฺมานิ สมฺปาเทติ. เอวเมว กามาวจรกมฺมํปิ สทา กามตณฺหาย อิจฺฉเมว ปูรยมานํ ปริปุณฺณินฺทฺริยํ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ. ตสฺมา กามตณฺหาธินกมฺมนิพฺพตฺตา กามสตฺตาเอว ปริปุณฺณินฺทฺริยา โหนฺตีติ. ยถา จ ทสฺสนสวนานุตฺตริย ธมฺมภูตานิ จกฺขุโสตานิ พุทฺธทสฺสน ธมฺมสฺสวนา ทิวเสน สตฺตานํ วิสุทฺธิยาปิ โหนฺติ, น ตถา ฆานาทิตฺตยํ. ตํ ปน เกวลํ กามปริโภคตฺถายเอว โหติ. ตสฺมา ตํ กามวิราคภาวนา กมฺมนิพฺพตฺเตสุ พฺรหฺมตฺตภาเวสุ นอุปลพฺภตีติ วุตฺตํ รูปโลเก ปน ฆานาทิตฺตยํ นตฺถีติ. อิทญฺจ ปสาทรูปตฺตยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สสมฺภารฆาน ชิวฺหา กาย สณฺฐานานิปน สุฏฺฐุปริปุณฺณานิเอว โหนฺตีติ. อรูปโลเกปน สพฺพานิปิ นสํวิชฺชนฺตีติ รูปวิราค ภาวนา กมฺมนิพฺพตฺเต ตสฺมึ โลเก อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตาเนสุปิ สพฺเพน สพฺพํ รูปปวตฺติยาเอว อภาวโต. ตตฺถ นิพฺพตฺตา หิ สตฺตา สุทฺเธ อากาสตเลเอว จิตฺตปพนฺธมตฺตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ. อิมสฺมึ สงฺคเห ปน จิตฺตานิ สตฺตวิญฺญาณ ธาตุวเสน คเหตุํ ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโยติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ วตฺถูสุ. ปญฺจวิญฺญาณานิ เอว นิสตฺตนิชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ วิคฺคโห. เอวํ เสเสสุปิ. วิชานนกิจฺจาภาวโต มนนมตฺตา ธาตูติ มโนธาตุ. ปญฺจทฺวาเร อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺต กิจฺจานิ หิ วิเสสชานน กิจฺจานิ นโหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาณานิ ปน ปจฺจกฺขโต ทสฺสนาทิวเสน โถกํ วิเสสชานนกิจฺจานิ โหนฺติ. อวเสสา ปน สนฺตีรณาทโย อารมฺมณสภาว วิจารณา ทิวเสน อติเรก วิสิฏฺฐชานนกิจฺจยุตฺตตฺตา น มโนธาตุโย วิย มนนมตฺตา โหนฺติ. นาปิ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโยวิย วิชานน มตฺตา. อถโข มนนฏฺเฐน มโนจ ตํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณญฺจาติ กตฺวา [Pg.142] มโนวิญฺญาณธาตุโยนาม. อติสย วิเสสชานน ธาตุโยติ อตฺโถ. ปริยายปทานญฺหิ วิเสสน สมาเส อติสยตฺโถ วิญฺญายติ. ยถา ปทฏฺฐานนฺติ. 心与心所依此而住、依此而立，故为所依(vatthūni)；其句法连接是：眼所依……乃至身所依与心所依。眼即是眼所依，同样，耳等即是耳所依等。此为文句之省略。亦可称为省略法(peyyālanaya)或末端点明法(antadīpakanaya)。然而，有些人认为这是并列复合词，但对他们而言，“与”(ca)一词不适用。他们又说，后面的“所依”一词和“与”一词也应带到前面的词项中，但对他们而言，“心所依”(hadayavatthu)这个复合词就不适用了。另一些人则认为这是无格变化的解释。所有这些所依都只在欲界中获得，因为只有由欲爱所支配的业所产生的有(attabhāva)才可能诸根圆满，所以所有这六种所依都只在欲界中获得。确实，只有当眼等所依存在时，对色等对象的享受才得以发生。因此，耽于色等欲尘的欲爱，恒常希求眼等五所依的成就。犹如一位总管事务的大臣，恒常满足国王的意愿，完成一切王室事务；同样，欲界业也恒常满足欲爱的意愿，产生诸根圆满的有。因此，只有由欲爱所支配的业所产生的欲界有情，才诸根圆满。又，眼与耳是无上的见与闻之法，通过见佛、闻法等方式，也能令众生清净，而鼻等三者则不然。彼等三者仅仅是为了享受欲乐而存在。因此，经中说，在由修习欲离贪之业所生的梵天有中，找不到它们；也就是说，在色界没有鼻等三者。此说是针对三种净色(pasādarūpa)而言。然而，具足组合的鼻、舌、身之形态，则是非常圆满的。但在无色界，所有这些所依都完全不存在，因为在那个由修习色离贪之业所生的世界里，于内在和外在的生命相续中，色法的生起完全不存在。确实，生于彼处的有情，是在纯净的虚空中，仅作为心的延续而存在。然而，于此《摄要》(saṅgaha)中，为了依七识界来把握心，经中说“其中，有五识界”等。“其中”(tattha)意指：在那六种所依中。其释义是：五识，因其无作者、无生命之义，故为“界”(dhātu)。其余的也同样。因无识知之作用，仅是思量之界，故为意界(manodhātu)。确实，在五门中仅仅转向和仅仅领受的作用，并非特殊识知的作用。然而，五识通过直接的见等方式，具有少许的特殊识知作用。但其余的推度等心，由于具有通过审察所缘自性等方式而产生的超胜、特殊的识知作用，故不像意界那样仅仅是思量，也不像五识界那样仅仅是识知。然而，以思量义为“意”(mano)，以识知义为“识”(viññāṇa)，合之而名为“意识界”(manoviññāṇadhātu)。其义为：超胜特殊识知之界。因为在同义词的限定复合词中，可以了知其有超胜之义。例如“近因”(padaṭṭhāna)。 [๑๑๐] วิภาวนิยํ ปน [110] 然而，在《明了义》中 ‘‘มโนเยว วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณนฺติ วา. มนโส วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ วา วุตฺตํ. ตตฺถ มโนเยว วิญฺญาณนฺติ อิทํ ตาว น ยุชฺชติ. “‘意即是识，故为意识’，或‘意之识，故为意识’”，如是说。其中，‘意即是识’此说首先就不恰当。 น หิ อญฺญมญฺญํ วิเสเสตฺวา อภิเรกฏฺฐทีปเก ปทฏฺฐานนฺติอาทิเก วิเสสนสมาเส อวธารณ วิคฺคโห กตฺถจิ ทิสฺสติ ยุชฺชติจาติ. 因为在像“近因”(padaṭṭhāna)等阐明超胜义的限定复合词中，从未见过、也不认为通过相互区别来作强调性的分析是恰当的。 [๑๑๑] มนโส วิญฺญาณนฺติ อิทํปิ นยุชฺชติเยว. [111] “意之识”此说也实不恰当。 มนโสติ หิ มโนธาตุตฺติกสงฺขาตสฺส มนสฺส. ตตฺถ สมฺปฏิจฺฉนทฺวยํ สนฺตีรณาทิกสฺส มโนวิญฺญาณปพนฺธสฺส ปจฺจยภูตํ โหติ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ ปน ปรโต ทฺวารนฺตเร ปวตฺตมานํ ตสฺเสว มโนวิญฺญาณปพนฺธสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนภูตํ โหตีติกตฺวา อาทิมฺหิ ปจฺจยภูตสฺส เจว อนฺเต ทฺวารนฺตเร ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส จ มนสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. อถวา, ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานิ สพฺพานิ วิญฺญาณานิ มนนกิจฺจตฺตา มโนนาม. อารมฺมเณ ปน อภินิปาต มตฺตานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ มนนกิจฺจานิ นโหนฺตีติ ทสฺสนาทีนิ เอว นาม. ปญฺจทฺวาราวชฺชนญฺจ มนโต ชาตํปิ มนสฺส ปจฺจโย นโหติ. ทสฺสนาทีนํ เอว ปจฺจโย. สมฺปฏิจฺฉนทฺวยญฺจ มนสฺส ปจฺจโย โหนฺตํปิ มนโต ชาตํ นโหติ. ทสฺสนาทิโต เอว ชาตํ. สนฺตีรณาทีนิ ปน อตฺตโน ปุเร ปจฺฉาปวตฺตานํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ มนานํ เอว มชฺเฌ ชาตานีติ อตฺตโน ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส มนสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. เอวญฺจ สติ ปญฺจวิญฺญาณํปิ ทฺวินฺนํ มโนธาตูนํ อนฺตเร ปวตฺตตฺตา มนโส ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนภูตสฺส สมฺพนฺธิวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณนฺติ วตฺตพฺพเมว สิยาติ. “意”(manaso)是指被称为意界三法之意。其中，两个领受心是推度等意识界心流的因。而五门转向心在之后于他门生起时，是彼意识界心流的果，因此，其义是：与最初为因之意及最终于他门为果之意相关的识。或者说，除了五识之外，所有识都因具有思量作用而称为意。但五识仅是触及所缘，不具备思量作用，所以只称为见等识。五门转向心即使是从意所生，也不是意的因，只是见等识的因。两个领受心虽然是意的因，但不是从意所生，而是从见等识所生。推度等心则是在其前后生起的两个意之间产生，因此，其义是：与作为自身之因与果的意相关联的识。这样一来，五识也在两个意界之间生起，所以作为与意的因和果相关联的识，也应被称为意识。 [๑๑๒] ฏีกายํ ปน [112] 然而，在复注中， มนโต ชาตํ วิญฺญาณนฺติปิ วุตฺตํ. ตํปิ วุตฺตนเยน นยุชฺชติเยว. 也有一种说法是“由意所生的识”。但依照已说之理，此说亦不成立。 อวเสสา ปน มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตาจ สนฺตีรณ.ล. ปนฺนรสรูปาวจรวเสน ตึสธมฺมา หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ โยชนา. จสทฺโท ปเนตฺถ อวเสสานํ ฉสตฺตติ ธมฺมานํ มโนวิญฺญาณธาตุภาวํ สมฺภาเวติ. 应作如下解释：其余被称为意识界的推度等……乃至十五种色界法，共三十法，都只依止于心所依而生起。此处的“与”(ca)字，是用来总括其余七十六法亦为意识界。 [๑๑๓] วิภาวนิยํ ปน [113] 然而，在《明了义》(Vibhāvanī)中， สมฺปิณฺฑนตฺถํ คเหตฺวา ‘‘น เกวลํ มโนธาตุเยวา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. 为了总括其义而说“不仅是意界”，此说不成立。 เอวญฺหิ สติ อวเสสาจ มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตาติ วุตฺตํ สิยาติ. 因为若是如此，那就等于说其余的也都被称为意识界了。 [๑๑๔] ยาจ ฏีกาสุ [114] 并且，在诸复注中， สนฺตีรณ.ล. รูปาวจรวเสน ปวตฺตา, อวเสสา มโนวิญฺญาณ ธาตุสงฺขาตาจ ตึส ธมฺมาติ โยชนา. สาปิ น สุนฺทรา. 有如下解释：“推度等……乃至以色界方式生起的法，以及其余被称为意识界的，共三十法。”此解释亦不佳。 อตฺถคติยา อวิสทตฺตาติ. ตตฺถ กสฺมา เต นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ. อารุปฺเปสุ อนุปฺปชฺชนโต, กสฺมาจ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจเต. สนฺตีรณมหาวิปากานิ ตาว ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ ปญฺจนฺนํ ทฺวารานํ อตฺตโน กิจฺจานญฺจ ตตฺถ อภาวโต. ปฏิฆจิตฺตทฺวยํปิ นุปฺปชฺชติ. อนีวรณาวตฺถสฺส ปฏิฆสฺส อภาวโต. เอกนฺต นีวรณานญฺจ ฌานภูมีสุ อสมฺภวโต. เอตฺถ ปน ยทิ อนีวรณาวตฺโถ ปฏิโฆ นตฺถิ. ปาฬิยํ ทุตียชฺฌาเนเอว โทมสฺสินฺทฺริยสฺส อปริเสสนิโรธวจนํ อฏฺฐกถาสุจ ทุตียชฺฌานูปจาเร ตสฺส อุปฺปตฺติสมฺภววจนํ วิรุทฺธํ สิยา. ตสฺมา อตฺตโน สหายปจฺจย ภูตสฺส โอฬาริกสฺส กามราคสฺส ฌานภูมีสุ อภาวโต ปฏิฆจิตฺตทฺวยํ ตตฺถ นุปฺปชฺชตีติ ยุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. ฏีกาการาปน ทุตียชฺฌานูปจาเร ตสฺส อุปฺปตฺติสมฺภว วจนํ ปริกปฺปวจนมตฺตนฺติ กตฺวา [Pg.144] ปุริมการณเมว อิจฺฉนฺติ. ยทิ ปเนตํ ปริกปฺปวจนมตฺตํ สิยา ปาฬิวจนํปิ ปริกปฺปวจนมตฺตเมว สิยา. ตสฺมา ปจฺฉิมกา รณเมว ยุตฺตรูปนฺติ อมฺหากํ ขนฺติ. หสนจิตฺตํปิ นุปฺปชฺชติ อรูปีนํ หสนกิจฺจสฺส อภาวโต. กายาภาวโตติปิ ยุชฺชติ. โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํปิ นุปฺปชฺชติ. ปรโตโฆสาภาเวน ตตฺถุปฺปนฺนสฺส ปุถุชฺชนสฺส ธมฺมาภิสมยาภาวโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานญฺจ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต. เตเนว หิ ตตฺถุปฺปนฺโน ปุถุชฺชโน อฏฺฐสุ อกฺขณยุตฺเตสุ วุตฺโตติ. รูปาวจรจิตฺตานิปิ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ รูปวิราคภาวนาย รูปนิมิตฺตารมฺมณานํ เตสํ สมติกฺกนฺตตฺตาติ. 因为其义理不清晰。在那里，为什么它们只依止于（心所依）而生起呢？因为它们不在无色界生起。那么，为什么说它们不在那里生起呢？首先，审察心与大果报心不在那里生起，因为在那里没有五门，也没有它们各自的作用。两个瞋心也不生起，因为没有无盖障状态的瞋，也因为诸盖在禅定地中绝无可能存在。然而，于此，若说没有无盖障状态的瞋，那么，圣典中关于在第二禅中忧根(domassindriya)无余止息的说法，以及义注(aṭṭhakathā)中关于在第二禅的近行定中忧根有可能生起的说法，就会相互矛盾。因此，有人说：“因为作为其助缘的粗显欲贪在禅定地中不存在，所以两个瞋心不在那里生起。”此说亦合理。但诸复注师认为，“在第二禅的近行定中忧根有可能生起”的说法仅是假设之言，他们因此倾向于前一个理由。然而，如果这仅是假设之言，那么圣典中的说法也应仅是假设之言了。因此，我们的意见是：后一个理由更为恰当。笑心也不生起，因为无色界有情没有笑的作用；亦可说，因为他们没有身体。须陀洹道心也不生起，因为在那里没有他音(paratoghosa)，生于彼处的凡夫无法现观正法，并且佛陀与辟支佛也不在那里出现。正是因此，生于彼处的凡夫被称为处于八无暇之中。色界心也不在那里生起，因为通过修习对色的离贪，行者已经超越了那些以色相为所缘的心。 อวเสสา มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา กุสลากุสลกฺริยานุตฺตรวเสน ทฺเว จตฺตาลีสธมฺมา หทยํ นิสฺสายวา อนิสฺสายวา ปวตฺตนฺตีติ โยชนา. นิสฺสายวา ปญฺจโวกาเร อนิสฺสายวา จตุโวกาเรติ อธิปฺปาโย. กุสลานิจ อกุสลานิจ กฺริยานิจ อนุตฺตรานิจาติ วิคฺคโห. ตตฺถ กุสลานีติ ปญฺจรูป กุสลโต อวเสสานิ ทฺวาทสโลกิยกุสลานิ. อกุสลานีติ ปฏิฆทฺวยโต อวเสสานิ ทสอกุสลานิ. กฺริยานีติ ปญฺจทฺวาราวชฺชน หสน ปญฺจรูปกฺริโต อวเสสานิ เตรสกฺริยจิตฺตานิ. อนุตฺตรานีติ ปถมมคฺคโต อวเสสานิ สตฺตอนุตฺตรจิตฺตานิ. กาเม ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา สตฺตธาตุโย มตา. รูเป ติวตฺถุํ นิสฺสิตา จตุพฺพิธา ธาตุโย มตา. อารุปฺเป กิญฺจิวตฺถุํ อนิสฺสิตา เอกา ธาตุ มตาติ โยชนา. เตจตฺตาลีสาติ ปญฺจวิญฺญาณ มโนธาตุตฺติเกหิ สทฺธึ สนฺตีรณาทิเก ตึสธมฺเม สนฺธาย วุตฺตนฺติ. 其余被称为意识界的四十二法，以善、不善、唯作、出世间的方式，依止或不依止心所依而生起，这是其结合。“依止”是指在五蕴有中，“不依止”是指在四蕴有中，这是其义。“善、不善、唯作及出世间”是其分析。其中，“善”是指除了五种色界善心之外的十二种世间善心；“不善”是指除了两种瞋根心之外的十种不善心；“唯作”是指除了五门转向、生笑心及五种色界唯作心之外的十三种唯作心；“出世间”是指除了初道之外的七种出世间心。“在欲界，七界依于六所依处；在色界，四种界依于三所依处；在无色界，一界不依于任何所依处”，这是其结合。所谓的四十三法，是就审察等三十法，连同五识与意界三法而说的。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》之 จตุตฺถวณฺณนาย ปกิณฺณกสงฺคหสฺส 第四释义：杂项摄之 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 วีถิ สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 《心路总摄胜义灯》 ๑๓๖. เอวํ [Pg.145] จิตฺตปฺปเภท สงฺคโห, เจตสิกปฺปเภท สงฺคโห, อุภยปฺปเภท สงฺคโหติ จิตฺตเจตสิกานํ กโยปเภท สงฺคเห ทสฺเสตฺวา อิทานิ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโห วีถิมุตฺต จิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโหติ เต สญฺเญว ทฺเว ปวตฺติสงฺคเห ทสฺเสตุํ จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาทา. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. อญฺญสฺส อสุ ตตฺตาจิตฺเต อิจฺเจว ลพฺภติ. อิติ จิตฺตญฺจ จิตฺเตอุปฺปาทาจาติ จิตฺตุปฺปาทา. จิตฺตเจตสิกาติ วุตฺตํ โหติ. เตสํ จิตฺตุปฺปาทานํ. อิจฺเจวนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย วุตฺตปฺปกาเรน. สงฺคหมุตฺตรนฺติ ชาตินิทฺเทโส ยํ. อุตฺตเร อุตฺตเม ตโย ปเภทสงฺคเห กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภูมิปุคฺคลเภเทนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. กามาวจราทิภูมิเภเทน ทุเหตุกาทิ ปุคฺคลเภเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรนิยามิตนฺติ อาวชฺชนาทิ จกฺขุวิญฺญาณาทิ ปุพฺพ จิตฺตาปรจิตฺตานุกฺกเมน นิยามิตํ ววตฺถิตํ. ปวตฺติสงฺคหํนามาติปิ ชาตินิทฺเทโสเยว. เอวํ นามเก ทฺเว ปวตฺติสงฺคเหติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิปวตฺติยนฺติ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ. วจนวิปลฺลาโส เหส. ปฏิสนฺธิกาเลปวตฺติกาเลจาติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจ ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจาติ ทฺเว สงฺคเหปวตฺติ ปวกฺขามีติ วุตฺตํ โหติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริสงฺคเห อารพฺภ คาถาย ปากโฏ. เกจิ ปน นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ วทนฺติ. เอวํสติ อุปริ สงฺคโห ปฏิสนฺธิสงฺคโหนาม สิยา. น ปวตฺติ สงฺคโห นาม. เอวญฺจ สติ อุปริ วีถิมุตฺตสงฺคเห อารพฺภ คาถายํ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม อิทานิ วุจฺจตีติ อิมินา น สเมติ. 136. 如是，在开示了心类别总摄、心所类别总摄、二者类别总摄——亦即心与心所之体性类别总摄之后，如今为了开示心路心生起总摄与离心路心生起总摄这两种生起总摄，而说“诸心生起”(cittuppādānam)等。其中，“生”(uppādā)是因其“生起”(uppajjanti)。它们在那里生起。因为不存在于他处，只在心中(citte)获得，所以是“在心中生起者”。如是，“心”(cittaṃ)与“在心中生起者”(citte uppādā)合为“心生”(cittuppādā)，此即是说“心与心所”。对于那些心生，从“即如是”等开始，依照前面所说的方式，(解说)其总摄。“更上的总摄”(saṅgahamuttaraṃ)，这是种类的解释。其关联是：在完成了三种更上、最上的类别总摄之后。“依地与补特伽罗之差别”(bhūmipuggalabhedena)，这是表“俱”义的具格。其义为：与欲界(kāmāvacara)等地之差别，及与二因等补特伽罗之差别一起。“前后相续固定”(pubbāparaniyāmitaṃ)，是指由转向(āvajjana)等与眼识(cakkhuviññāṇa)等之前心后心之相续而固定、确立。“名为生起总摄”(pavattisaṅgahaṃ nāma)，这也是种类的解释。其义为：名为如此的两种生起总摄。“于结生与发生时”(paṭisandhipavattiyaṃ)，意为“于诸结生与发生时”(paṭisandhipavattīsu)，此处为单复数互换。其义为“于结生时与发生时”。于结生时的生起总摄，与于发生时的生起总摄，即是说将解说这两种生起总摄。此义于上部总摄所引的偈颂中是明显的。然而，有些人说这是表决定的处格。若如是，则上部总摄应名为“结生总摄”，而非“生起总摄”。若又如是，则与上部关于离心路总摄所引偈颂中所说“于连接时的生起总摄，如今正被解说”不相符合。 [๑๑๕] ฏีกาสุ ปน [115] 然而，在诸复注(ṭīkā)中： ‘‘อุตฺตรํ เวทนาสงฺคหาทิวิภาคโต อุตฺตม’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. “‘比受总摄(vedanāsaṅgaha)等之分别为更上、最上’，如是说。此应思择。 เอวญฺหิ [Pg.146] สติ ปกิณฺณกสงฺคโหว อิธ สงฺคหสทฺเทน คหิโต สิยาติ. ยสฺมาปน ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ ปเภทสงฺคหานํ มชฺเฌ ฐตฺวา อยํ อนุสนฺธิคาถา ปวตฺตา. ตสฺมา ปุพฺเพ ตโยปิ ปเภทสงฺคหา อิธ สงฺคหสทฺเทน คเหตุํ ยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปวตฺติสงฺคโห วตฺถุทฺวาราลมฺพเณหิ สทฺธึ โยเชตฺวา วุตฺโต สุวุตฺโตติ ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิปิ ปุน อิธ นิกฺขิตฺตานิ. 若如是，则杂项总摄(pakiṇṇakasaṅgaha)在此处也应被“总摄”一词所含摄。因为这首连接偈颂(anusandhigāthā)是位于三种和两种类别总摄之间而说的，所以应当了知，前面那三种类别总摄在此处也都适合用“总摄”一词来含摄。又，此生起总摄是与事、门、所缘结合而说，故为善说；因此，那三组六法也再次被置于此处。 [๑๑๖] วิภาวนิยํ ปน [116] 然于《明了义》(Vibhāvanī)中： ‘‘วตฺถุทฺวาราลมฺพณ สงฺคหา เหฏฺฐา กถิตาปิ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ปุน นิกฺขิตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “虽已于下文宣说事、门、所缘总摄，然为圆满显示生起总摄，故复安置”，如是说。此不善妙。 น หิ สกลา วตฺถุทฺวาราลมฺพณสงฺคหา อิธ นิกฺขิตฺตาติ. วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ วิสยปวตฺติ. เอตฺถจ ปวตฺตีติ อาปาตาคมนเมว วุจฺจติ. วกฺขติ หิ เอกจิตฺตกฺขณา ตีตานิวาติอาทึ. สา ปน กาจิ สีฆตมา, กาจิ สีฆตรา, สีฆา, ทนฺธา, ทนฺธตรา, ทนฺธตมาติ ฉธา โหตีติ. กมฺมาทีนํ วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ ปจฺจุปฏฺฐานํ อาปาตาคมนํ วิสยปฺปวตฺติ. วกฺขติ หิ กมฺมํวา กมฺมนิมิตฺตํวา คตินิมิตฺตํวา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาตีติ. 并非所有事、门、所缘总摄皆于此处安置。诸所缘于诸门中的生起，名为“所缘生起”(visayapavatti)。于此，“生起”即被称为“撞击”(āpātāgamana)。将会说到“（所缘是）一心刹那已逝”等。而其生起有六种：最速、更速、速、迟、更迟、最迟。业等所缘于诸门中的生起、现起、撞击，名为“所缘生起”。将会说到“业、或业相(kammanimitta)、或趣相(gatinimitta)，以业力于六门之一现起”。 [๑๑๗] วิภาวนิยํ ปน [117] 然于《明了义》中： ‘‘วิสเยสุจ จิตฺตานํ ปวตฺติ วิสยปฺปวตฺตี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 亦有说：“诸心于所缘中的生起，即是‘所缘生起’”。此说不佳。 เอวญฺหิ สติ อติปริตฺตารมฺมเณ วิสยปฺปวตฺตินาม อนุปปนฺนา อาปชฺชตีติ. ตตฺถาติ เตสุ ฉกฺเกสุ. ธาตุเภทํ ปตฺวาธาตุนานตฺตํ ปมาณนฺติ มนนํ วิชานนโต วิสุํ กตฺวา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตา. วิญฺญาณเภทํ ปตฺวา ปน ยํกิญฺจิ มนนํ วิชานเน อนฺโต คธเมวาติ วุตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณํ.ล. ฉวิญฺญาณานีติ ฉวีถิโย ปน ทฺวารปฺปวตฺตา จิตฺตปวตฺติโย โยเชตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. จกฺขุทฺวาเร ปวตฺตา วีถิ จกฺขุทฺวารวีถิ. จกฺขุทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต [Pg.147] จิตฺตปฺปพนฺโธติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุ. อสาธารเณน จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตา วีถิ จกฺขุวิญฺญาณวีถิ. สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปพนฺโธ มโนวิญฺญาณวีถิ. 因为若是如此，对于极微细所缘(atiparittārammaṇa)，名为“所缘生起”则不成立。“于彼”者，即于彼六者。就界的区别而言，以界的多样性为准，将“意”(manana)从“识知”(vijānana)中分离开来，意界(manodhātu)被单独说明。但就识的区别而言，任何“意”都包含在“识知”之内，故说“眼识”……乃至“六识”。至于六心路，则应与在（六）门中生起的心流联系起来。在眼门中生起的心路是“眼门心路”(cakkhudvāravīthi)。其义为：缘于眼门的变化而生起的心相续。其余亦然。以独特的眼识为特征的心路是“眼识心路”(cakkhuviññāṇavīthi)。而纯粹的意识相续则是“意识心路”(manoviññāṇavīthi)。 วิภาวนิยํ ปน 然于《明了义》中： ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺพนฺธินี วีถิ เตน สห เอการมฺมณ เอก ทฺวาริกตาย สห จรณภาวโต จกฺขุวิญฺญาณ วีถี’’ติ วุตฺตํ. “与眼识相关联之心路，因其与彼同缘一境、同依一门、共同运行，故名眼识心路”，如是说。 ทฺวารปฺปวตฺตาติ ทฺวาเร อุปฺปนฺนา. ตํ ตํ ทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนาติ อตฺโถ. จิตฺตปฺปวตฺติโยติ จิตฺตปพนฺธา. อติมหนฺตนฺติ สามิ อตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อติมหนฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติ.ล. อติปริตฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติจาติ ปญฺจทฺวาเร จตุธา. มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติ อวิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติจาติ ทฺวิธาติ ฉธาวิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพาติ โยชนา. อติมหนฺตาทิภาโว เจตฺถ อาโลกาทิ ปจฺจย วเสนวา วตฺถุ อติมหนฺตาทิวเสนวา เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สณฺหสุขุมํปิ ทูรํปิ รูปาทีนํ อธิฏฺฐานวตฺถุนาม อาโลกาทิ ปจฺจย สมฺปตฺติยา สติ อติมหนฺตเมว. ตถา หิ พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาติ นีหารกาลาทีสุ โลก วิวรณ ปาฏิหาริยปวตฺติ กาเล อวีจินิรเยปิ อกนิฏฺเฐปิ ปรจกฺกวาเฬสุปิ สณฺหสุขุมานิจ ทูรานิจ รูปานิ อิธ ฐิตาว ปสฺสนฺติ. ตทา หิ อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ. ตสฺส วเสน สพฺเพปิ ปถวิสิเนรุ จกฺกวาฬ สิลุจฺจยาทโย ชาติผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺติ. มหนฺโต อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ อติกมฺมเทวานํ เทวานุภาวนฺติ หิ วุตฺตํ. อุปปตฺติเทวพฺรหฺมาทีนํ ปน ปสาทนิสฺสยภูตานํ โอภาสชาตตายปิ ปถวิปพฺพตาทโย จกฺขุรูปาทีนํ อนฺตรํ กาตุํ นสกฺโกนฺตีติ. ตถา ทูเรปิ ปพฺพตาทิรูปานิ วตฺถุ อติมหนฺตตาย จนฺทสูริย ตารกาทิ รูปานิ วิสย วตฺถุ มหนฺตตาย โอภาส ชาตตาย จ อติ มหนฺตานิ นาม โหนฺตีติ. อาโลกาทิปจฺจยานํ ปน อธิฏฺฐานวตฺถูนญฺจ ทุพฺพล ทุพฺพลตร [Pg.148] ทุพฺพลตมานุกฺกเมน มหนฺตาทิภาโว วตฺตพฺโพติ. ยานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ, ตานิ อติมหนฺตารมฺมณานินาม. ยานิ ทฺวตฺติจิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ มหนฺตารมฺมณานิ. ยานิ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ ปริตฺตารมฺมณานิ. ยานิปน ทเสกาทสทฺวาทส เตรส จุทฺทส ปนฺนรส จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตานิ อติปริตฺตา รมฺมณานีติ. ปกฺขติจ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวาติอาทิ. วิภูตสฺสาติ ปากฏสฺส, อวิภูตสฺสาติ อปากฏสฺส. เอวํ ฉฉกฺกานิ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตานิ สพฺพานิ เอกโต โยเชตฺวา วีถิจิตฺตปฺปวตฺตึ วิตฺถาเรนฺโต กถนฺติ ปุจฺฉิตฺวา รูปารูปานํ ตาว อทฺธานปริจฺเฉทํ ทสฺเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ มาห. ตตฺถ กถนฺติ เกน ปกาเรน วีถิจิตฺตปฺปวตฺติ โหตีติ อตฺโถ. “门生起”(Dvārappavattā)者，谓于门处生起。依彼彼门之变异而生起，此即其义。“心生起”(Cittappavatti)者，谓心相续。“极大”(Atimahantaṃ)者，是用于表达所有主之义的处格，指极大五所缘之生起，乃至极小五所缘之生起，如是于五门有四种。于意门，则有显明六所缘之生起、不显明六所缘之生起，如是二种，应知有六种所缘生起。此处之极大等性，应依光明等缘，或依所依事之极大等性而知。其中，即使是微细、遥远之色等，若所依事与光明等缘具足，亦是极大。例如，佛陀世尊初出离等时，于世界显现神通之际，乃至阿鼻(Avīci)地狱、色究竟天、他方轮围界等处之微细、遥远之色，亦能于此地见之。尔时，有广大光明出现。因彼光明故，一切大地、须弥山、轮围山等，皆如纯净水晶聚般显现。“有广大光明出现，超越诸天之天神威力”，如是说。至于以投生而成的天神、梵天等，即使其净色所依处产生光明，大地、山岳等也不能对眼与色等造成障碍。如是，远处山岳等色，因其事极大；日月星辰等色，因其所缘事大，且有光明，故名极大。光明等缘与所依事之弱、较弱、最弱，应依次说为大等之性。若五所缘超过一心识刹那(cittakkhaṇa)而现起，则名为“极大所缘”(atimahantārammaṇa)。若超过二或三心识刹那，则名为“大所缘”(mahantārammaṇa)。若超过四、五、六、七、八、九心识刹那，则名为“小所缘”(parittārammaṇa)。若超过十、十一、十二、十三、十四、十五心识刹那而现起，则名为“极小所缘”(atiparittārammaṇa)。又如说：“超过一心识刹那已逝”等。“显明”(vibhūta)者，谓明显；“不显明”(avibhūta)者，谓不明显。如是，从自性上指示六六法后，今将彼等一切总合，为广说心路(vīthi)生起，故先问“如何”，以示色与无色法之时限，而说“生、住”等。此处“如何”者，谓心路以何种方式发生之义。 [๑๑๘] วิภาวนิยํ ปน 然于《明了义》(Vibhāvanī)中： ‘‘กถนฺติ เกน ปกาเรน อติมหนฺตาทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา จิตฺตกฺขณวเสน ตํ ปกาเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ. “‘如何’者，谓以何种方式，依极大等而确定所缘？问毕，为依心识刹那而阐明彼，故开始说‘生、住’等”，如是说。此似乎不恰当。 เอวญฺหิ สติอาทิโต ปญฺจนฺนํ ฉกฺกานํ โอกาโสนาม นสิยา. นจ อุปฺปาทฏฺฐิติ.ล. รูปธมฺมานมายูติ อิทํ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท. สภาว ปฏิลาโภติ อตฺโถ. ฐานํ ฐิติ. ยถาลทฺธสภาวสฺส อนิวตฺตีติ อตฺโถ. ภญฺชนํ ภงฺโค. ตสฺส ปริหายิตฺวา อนฺตรธานนฺติ อตฺโถ. เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ เอกสฺส จิตฺตสฺส ขโณนาม. โส ปน ขโณ อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺส อกฺขินิมฺมิลนกฺขณสฺสจ อเนกโกฏิ สตสหสฺสภาโค ทฏฺฐพฺโพ. อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขเณ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาจริยานนฺทตฺเถรมเตน ปเนตฺถ อุปฺปาทภงฺค วเสนขณทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ โลเก [Pg.149] วิชฺชุนาม วทฺธนานนฺตรเมว ภิชฺชติ. น ปนสฺสา วทฺธนสฺส ภิชฺชนสฺสจ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ปญฺญายติ. ยถา จ อุทฺธํ อุชุํ ขิตฺตํ เลฑฺฑุ อุปฺปติตฺวา ปตติ. น ปน อุปฺปตนสฺส ปตนสฺส จ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ทิสฺสติ. ตถา จิตฺตํปิ. ตํปิ หิ อุทย ภาคานนฺตรเมว วยภาเค ปตติ. น ปนสฺส รูปธมฺมานํ วิย เตสํ ทฺวินฺนํ ภาคานํ มชฺเฌ วิสุํ เอโก คณนูปโค ฐิติภาโคนาม อุปลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคาว ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตา. วิเสสโต ปน จิตฺตยมเก อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมานนฺติ. ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. โน จ อุปฺปชฺชมานํ. อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺเจว อุปฺปชฺชมานญฺจาติอาทินา ภงฺคุปฺปาทาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. กถาวตฺถุมฺหิจ เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณติ. น เหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ ทฺเว ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. เอโก ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. เอโก ทิวโส วยกฺขโณติ นเหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ จตฺตาโร ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. ทฺเว ทิวสา อุปฺปาทกฺขโณ. ทฺเว ทิวสา วยกฺขโณติ น เหวํ วตฺตพฺเพ.ล. มาสํ. ทฺเว มาเส. จตฺตาโรมาเส.ล. สํวจฺฉรํ, ทฺเว สํวจฺฉรานิ. จตฺตาริ สํวจฺฉรานิ.ล. กปฺปํ. ทฺเว กปฺเป. จตฺตาโร กปฺเปติอาทินา ทฺเว อุปฺปาทวยภาคาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. น ฐิติภาโค. ยทิ โส วิสุํ อุปลพฺเภยฺย. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. ทิวสสฺส ปถโม ภาโค อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย ฐิติกฺขโณ. ตตีโย วยกฺขโณติ เอวํ มหาเถเรน วิจาริโต สิยา. ตโย ทิวเส ตโย มาเส ตีณิ สํวจฺฉรานิ ตโย กปฺเปติ อิมานิปิ อวชฺเช ตพฺพานิเอว สิยุนฺติ. เอตฺถ สิยา, นนุ สุตฺตนฺเตสุ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขต ลกฺขณานิ. กตมานิตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตถา เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. สญฺญาย. สงฺขารานํ. วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท.ล. ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา จิตฺตสฺส ตตีโย ฐิติภาโค วิสุํ อุปลพฺภติ เยวาติ.น. ปพนฺธฐิติยา เอว ตตฺถ [Pg.150] วุตฺตตฺตาติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ, อุปฺปาทวเย ปถมํ วตฺวา ปจฺฉา ปุน วิสุํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ อิมสฺส วุตฺตตฺตาติ. อิตรถา อุปฺปาโท ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายตีติ วุตฺตํ สิยาติ. นนุ ปพนฺธฐิติ นาม ปญฺญตฺติ โหติ. สาจ อสงฺขตา, สุตฺตนฺตานิจ สงฺขต ลกฺขณ วิสยานิ. ตสฺมา สา ปพนฺธฏฺฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ นสกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เจ. น น สกฺกา. อภิธมฺเมปิ สงฺขตธมฺมนิทฺเทเสสุ สมูห สณฺฐาน สนฺตติ ปญฺญตฺตีหิปิ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ตถา หิ รูปายตนนิทฺเทสาทีสุ ทีฆํ รสฺสํ สณฺหํ ถุลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรสฺสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลนฺติอาทินา, วิภงฺเค จ เกสา โลมา นขา ทนฺตาติอาทินา ปญฺญตฺติสิเสน สงฺขตธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ. สุตฺตนฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ปญฺญตฺติวเสน ปวตฺตาปิ เทสนา สงฺขตธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. ตสฺมา ยถา อุปฺปาทภงฺคานํ ปจฺเจกํ เอเกโก ขโณ จิตฺตสฺส ลพฺภติ. น ตถา ฐิติยาติ. อยํ อาจริยานนฺทตฺเถ รสฺส อธิปฺปาโย. อยญฺจ วาโท สํยุตฺตฏฺฐกถายํ เอว อาคโต. โสจ สงฺคหกาเรน ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ, อปเร ปน วทนฺติ. อรูปธมฺมานํ ชราขโณนาม นสกฺกา ปญฺญเปตุํ. สมฺมา สมฺพุทฺโธจ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ วทนฺโต อรูปธมฺมานํปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญเปติ. ภานิอตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ วตฺวา – 若如是，则最初五种六法便无机会，亦无生起与住立。……至于“色法之寿”，可知此言仅为界定范围。生起即是“生”，义为获得自性。安住即是“住”，义为已获自性不消失。坏灭即是“灭”，义为其衰亡与消失。所谓“一心刹那”(ekacittakkhaṇa)，即是一心之刹那。此刹那，应视为弹指或眨眼刹那的无数百千亿分之一。诚如义注(aṭṭhakathā)所言，一弹指刹那间，有无数百千亿的感受生起。依阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老之见，此处应言，所谓“一心刹那”，乃指依生起和坏灭而成立的两个刹那。譬如世间闪电，生起后即刻坏灭，其生起与坏灭之间，并无一个分离的“住”可被了知。又如向上直抛的土块，上升后即下落，其上升与下落之间，亦不见一个分离的“住”。心亦复如是。它亦是在生起部分之后，立即落入坏灭部分。不像色法那样，在这两部分之间，可以找到一个能被计数的、分离的、名为“住”的部分。是故，在《双论》(Yamaka)中，处处仅言及心的生起与坏灭。尤其在《心双论》(Cittayamaka)中：“已生者即是正生者。在坏灭刹那时，是已生而非正生。在生起刹那时，既是已生也是正生。”等等，如此仅言及心的坏灭和生起。在《论事》(Kathāvatthu)中亦言：[问：]“一心住续一日耶？”[答：]“然。”[问：]“然则，应言半日为生时，半日为灭时耶？”[答：]“不应作是说。”[问：]“一心住续二日耶？”[答：]“然。”[问：]“然则，应言一日为生时，一日为灭时耶？”[答：]“不应作是说。”……乃至“一月、二月、四月……一年、二年、四年……一劫、二劫、四劫”等，皆仅言及心的生与灭两部分，而无住的部分。倘若“住”的部分可被分离地找到，则对于“一心住续一日耶？”“然”此问，大长老或将如是质问：“一日之初分为生时，中分为住时，后分为灭时耶？”并且，关于三日、三月、三年、三劫的提问亦将成为理所当然。于此，或有人言：“经中岂非说：‘诸比丘，有为法有三有为相。何为三？生起可知，坏灭可知，住时之变异可知。’又言：‘受之生起可知，坏灭可知，住时之变异可知。想、行、识之生起……可知。’是故，心的第三‘住’分确实是独立可得的。”（答：）不然，彼处所言仅是相续之住。何以知之？因经文先说生灭，而后才另外说“住时之变异可知”。否则，经文便应说“生起可知，住时之变异可知，坏灭可知”了。或有人驳曰：相续之住岂非施设(paññatti)耶？而施设是无为法，经文却是关于有为法之相。是故，不可知彼处所言为相续之住？（答：）非不可知。因在阿毗达摩(Abhidhamma)中，解释有为法时，亦可见到通过集体、形状、相续等施设来进行解释。譬如，在解释色处等时，通过“长、短、细、粗、圆、周圆、四角、六角、八角、十六角、凹、凸”等；以及在《分别论》(Vibhaṅga)中，通过“发、毛、爪、齿”等，皆是以施设为首解释有为法。在经中更不待言。于此等处，纵使是依施设而进行的教导，亦是依有为法本身而成立。是故，正如心的生起和坏灭各有一刹那可得，住则不然。此乃阿阇梨阿难长老之意趣。此说出自《相应部义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)，并为《摄阿毗达摩义论》的作者所驳斥。彼于彼处言：“然，有人言：‘无色法之老刹那不可施设。’（然）正自觉者言‘受之生起可知，坏灭可知，住时之变异可知’，如是，彼亦为无色法施设三相。” อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิตินาม ปวุจฺจติ; ตสฺเสว เภโท มรณํ; สพฺพทา สพฺพปาณินนฺติ. 诸法之存在，说名为“住”；其坏灭即死，于一切有情恒然。 อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถวา, สนฺตติวเสน ฐานํ เวทิตพฺพนฺติจ วทนฺติ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ. ตสฺมา อาจริยคาถาย สุตฺตํ อปฺปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กาตพฺพนฺติ. ตตฺถ ชราขโณนาม อุปฺปาทกฺขณภงฺคกฺขณานํ มชฺเฌ วิสุํ ชราย เขตฺตภูโต ฐีติกฺขโณ วุจฺจติ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราเอว. อตฺถิกฺขณนฺติ ขณทฺวยเมว. ปฏิกฺขิตฺโตปิ ปน อยํ วาโท กถาวตฺถุ ปาฬิยา สทฺธึ สุฏฺฐุ สเมติเยว. [Pg.151] อปิจ, อุทฺธํ อุปฺปติตสฺส เลฏฺฏุสฺส อุปฺปตนนิวตฺติ วิย ยา จิตฺตสฺส อุทยสงฺขาตสฺส วฑฺฒนสฺส นิวตฺตินาม อตฺถิ. น หิ อุทเย อนิวตฺตนฺเต วโยนาม สมฺภวติตี. สา เอว อุทย ปริยนฺตมตฺตภูตา อิธ ฐิติปริยาโยติ สกฺกา วตฺตุํ. โส ปน วิสุํ คณนูปโค เอโก ขโณนาม นโหตีติ กตฺวา อภิธมฺเม ทฺเวเอว ขณา จิตฺตสฺส วุตฺตา. อุทยภาคสฺส ปน อาทิ โกฏึ วยภาคสฺสอนฺตโกฏิญฺจ ถเปตฺวา มชฺเฌภาคทฺวยนิสฺสิตา ปริปจฺจน ลกฺขณา ชรานาม อรูปธมฺมานํปิ ลพฺภติเยว. ตํ สนฺธาย ธาตุกถายํ ชราทฺวีหิขนฺเธหิสงฺคหิตาติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 他们以此师偈阐明其义。或说，应以相续来了知“住”。然此经中无此特例。是故，不应以师偈反驳经文，当以经文为准。其中，所谓“老刹那”，是指在生起刹那和坏灭刹那之间，作为老的领域的那个分离的“住刹那”。“变异”即是“老”。“有刹那”即是两个刹那。此说虽被驳斥，却与《论事》(Kathāvatthu)的巴利原文甚为契合。再者，譬如向上抛掷的土块，其上升有停止之时，心之所谓“生”的增长，亦有停止。若生无停止，则灭不可能发生。是故，那仅作为生之终点的状态，于此可称为“住”的同义词。然其并非一个可被单独计数的刹那，是故在阿毗达摩(Abhidhamma)中仅言及心的两个刹那。然而，除去生分的起点与灭分的终点，依存于此二分中间的、具有成熟之相的“老”，于无色法中亦可得。应知，此即《界说》(Dhātukathā)中所言“老为二蕴所摄”之意。 [๑๑๙] ยํ ปน วิภาวนิยํ [119] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中， ‘‘อุปฺปาทภงฺคาวตฺถาหิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. สา ฐิตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ กถาวตฺถุปาฬิยา สห น สเมติ. “有别于生、灭阶段，也应承认有朝向坏灭的阶段，其名为‘住’。”如是说。然而，这与《论事》(Kathāvatthu)的原文不相符。 อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณ. ปถโม ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย วยกฺขโณติ หิ วิจาเรนฺเตน อุปฺปาทภงฺคาวตฺถา หิ ภินฺนา ตตียา อวตฺถา ตสฺสํ ปาฬิยํ ปฏิกฺขิตฺตาเยว โหตีติ. 半日是生起刹那，半日是坏灭刹那；第一日是生起刹那，第二日是坏灭刹那。因为当如此思惟时，一个有别于生、灭阶段的第三阶段，在那部原文中确实已被驳斥。 [๑๒๐] เอเตน ยญฺจ ตตฺถ [120] 由此，对于彼处所说： ‘‘ปาฬิยํ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยา นุโรมโต นยทสฺสนวเสน สา น วุตฺตา. อติธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ. ยถา, รูปสฺส อุปฺปาโท อุปจโย สนฺตตีติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. วิภาคารหสฺส หิ ธมฺมสฺส วิภาคกรณํนาม เวเนยฺยวเสนาติปิ ธมฺมวเสนาติปิ ยุชฺชติ. วิชฺชมาเน สติ วิสุํ กตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภิธมฺเม อวจนํ ปน เวเนยฺยวเสนาติ น ยุตฺตเมตนฺติ. “然而在原文中，为了随顺所化者的意乐，并依循开示法门的方式，才没有说它。阿毗达摩(Abhidhamma)的教导有时也会为了随顺所化者的意乐而进行。例如，色的生起、积聚、相续，即被分为两种来教导。”如是说。此说亦被驳斥。因为，对于应被分别的法进行分别，无论是为了随顺所化者，还是为了随顺法义，都是合理的。然而，当有应被单独说明的法存在时，阿毗达摩中却不作说明，而说这是为了随顺所化者，此为不当。 [๑๒๑] ยมฺปิ ตตฺถ [121] 以及彼处所说： ‘‘สุตฺเตจ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ. อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญา ยติ. [Pg.152] ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอวํ สงฺขตธมฺมสฺเสว ลกฺขณทสฺสนตฺถํ อุปฺปาทาทีนํ วุตฺตตฺตา นสกฺกา ปพนฺธสฺส ปญฺญตฺติสภาวสฺส อสงฺขตสฺส ฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ วิญฺญาตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น คเหตพฺพํ. “‘诸比丘，有为法有此三有为相。是哪三项？生起被了知，坏灭被了知，住时的变异被了知。’由于经中如此宣说生起等，是为了显示有为法之相，因此不能理解为其中所说的‘住’是指那作为相续、其自性为概念的无为法。”此说亦不应执取。 อภิธมฺเมปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปญฺญตฺติสีเสน สงฺขตธมฺมานํ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ. 因为在阿毗达摩中，也可见到如前所述，以概念为首对有为法所作的解释。 [๑๒๒] ยมฺปิ ตตฺถ [122] 以及彼处所说： ‘‘อุปสคฺคสฺสจ ธาตฺวตฺเถเยว ปวตฺตนโต ปญฺญายตีติ เอตสฺส วิญฺญายตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ. “并且，由于前缀只在词根的意义上起作用，因此‘paññāyati’的意思就是‘viññāyati’（被识知）。”如是说。此说亦不当。 ยถานุโลมสาสนญฺหิ สุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ วิเนยฺยานํ สุฏฺฐุ ปญฺญายนเมว อธิปฺเปตนฺติ. อรูปํ อรูปิสภาวตฺตา ลหุปริณามํ. รูปํ ปน รูปิธมฺมตฺตาเยว ทนฺธปริณามนฺติ วุตฺตํ ตานิปน.ล. รูปธมฺมาน มายูติ. 因为经是随顺的教导。因此，在经中，其意趣即是要让所化者善能了知。无色法因其无色自性，故变化迅速；而色法因其有色法自性，故说其变化迟缓。……那些色法的寿量。 [๑๒๓] วิภาวนิยํ ปน [123] 然而，在《辨明》(Vibhāvanī)中， ‘‘คาหกคเหตพฺพ ภาวสฺส ตํตํ ขณวเสน นิปฺปชฺชนโต’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ. “‘由于能取与所取的状态，是依各自的刹那而生起的’，此为所说的原因。那并非原因。 น หิ คาหกํ อรูปํ คเหตพฺพญฺจ รูปํ คหณสมฺปชฺชนตฺถํ ลหุํ ปริณมติ ครุํ ปริณปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตานิ ตาทิสานิ สตฺตรสนฺนํ จิตฺตานํ ขณานิ สตฺตรสวา ตานิ จิตฺตกฺขณานิ รูป ธมฺมานมายูติ โยชนา. สตฺตรส จิตฺตกฺขณสมปมาณานิ ขณานิ วิญฺญตฺติ รูปลกฺขณ รูปวชฺชานํ รูปธมฺมานํ อายุนามาติ วุตฺตํ โหติ. ขณมตฺตโต ปน อฏฺฐกถานเยน เอกปญฺญาสขณานิ โหนฺติ, มูลฏีกานเยน ทฺวตฺตึสขณานิ. ตตฺถจ อาทิมฺหิ ทฺเว ขณานิ รูปธมฺมานํ เอกํ อุปฺปาทกฺขณเมว. อนฺเต ทฺเว เอกํ ภงฺคกฺขณเมว. มชฺเฌ อฏฺฐวีส ขณานิ เตสํ เอกํ ฐิติกฺขณเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ทนฺธปริณตานํ รูปานํ อุปฺปาทภงฺคาปิ จิตฺตสฺส วิย ลหุกา ภวิตุํ อรหนฺตีติ. ตตฺถ วิญฺญตฺติทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ. อุปจยสนฺตติโย อุปฺปาทมตฺตา อนิจฺจตา ภงฺคมตฺตา. ชรตา รูป ธมฺมานํ ฐิติกฺขณมตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. มูลฏีกานเยน ปเนตฺถ ตานิ ปน [Pg.153] โสฬสจิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายูติ วตฺตพฺพํ. ฏีกาจริโย หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค อาคตํ มหาฏฺฐกถาวจนํ ปติฏฺฐเปนฺโต โสฬสจิตฺตกฺขณายุกภาวํ สมฺภาเวติ, เอวํ สนฺเตปิ ขนฺธ วิภงฺเคเยว ตาว รูปานํ อุปฺปาทนิโรธวิธานสฺส มหาอฏฺฐกถา วาทสฺส ยมกปาฬิวิโรธํ ทสฺเสตฺวา สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺธตฺตา น สกฺกา ตํ ปติฏฺฐเปตุนฺติ. ตสฺมึ วาเท หิ ปฏิสิทฺเธ ตตฺถ อาคตา โสฬสายุกตาวา อติเรกโสฬสายุกตาวา ปฏิสิทฺธาเยว โหตีติ. 确实不能说，能取的无色法与所取的色法，为了成就执取而快速地转变或缓慢地转变。那些十七个心刹那，即是色法的寿量，此为贯通之义。等于十七个心刹那的时间，是除了表色与相色之外的色法的寿量。就刹那而言，依义注之说，有五十一个刹那；依根本复注之说，则有三十二个刹那。其中，应当了知：最初两个刹那只是色法的一个生起刹那；最后两个只是一个坏灭刹那；中间二十八个刹那只是它的一个住刹那。因为缓慢转变的色法，其生灭不可能像心那样迅速。其中，二表色只持续一个心刹那；积聚与相续只是生起，无常只是坏灭，衰老只是色法的住刹那，应当这样理解。依根本复注之说，于此应说十六个心刹那是色法的寿量。复注师在《缘起分别》中，为了确立来自《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)的说法，而论证色法有十六个心刹那的寿量。即便如此，由于在《蕴分别》中，关于色法生灭规则的《大义注》之说，已被指出与《双论》的原文相违，并被《摄阿毗达摩义论》的作者所否定，所以该说无法成立。在该论点被否定后，其中所说的十六刹那寿量说和超十六刹那寿量说也都被否定了。 [๑๒๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ [124] 然而，关于《辨明》中所说： ตํ ฏีกานยํ ตยิทมสารนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตทตฺถํ สา เธนฺเตน ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ รูปํ ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อฏฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตีติอาทินา อฏฺฐกถายเมว สตฺตรสจิตฺตกฺขณสฺส อาคตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. （《辨明》的作者）驳斥该复注的方法，称其“毫无根据”，并为了证实自己的观点而提出理由说：‘在义注中，由“与结生心一同生起的色法，从那时起，与第十七个心同时坏灭；在结生心的住刹那生起的色法，在第十八个心的生起刹那坏灭”等文可见，十七心刹那之法已经出现。’此说不善。 ยญฺหิ สงฺคหการสฺส สตฺตรสายุกวจนํ ฏีกากาเรน วิจาริตํ. ตเทว ทสฺเสตฺวา ฏีกานโย ปฏิกฺขิตฺโตติ น ยุตฺตเม ตนฺติ. เอกจิตฺตสฺส ขณํ วิย ขณํ เอกจิตฺตกฺขณํ. อตฺถโต อภินฺนํปิ หิ ขณํ อิทํ จิตฺตสฺส อิทํ รูปานนฺติ กปฺปนาวเสน ภินฺนํ วิย กตฺวา อุปจรียตีติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อตีตํ เอเตสนฺติ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ. อติมหนฺตภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ. 因为《摄阿毗达摩义论》作者的十七（刹那）寿命之说，已被复注师所考察。仅仅展示那个（说法）就说“复注的方法被驳斥了”，这是不恰当的。一个心刹那即是一个心的刹那。虽然刹那在意义上并无分别，但通过“这是心的，这是色的”这样的假定，它被当作有分别而加以运用。“一个心刹那对它们而言已过去”，故（称）“已过去一个心刹那”。（此即）已成为“极大”的五种所缘。 [๑๒๕] วิภาวนิยํ ปน [125] 然而，在《辨明》中， ‘‘เอตานิวา ตํ อตีตานีติ เอกจิตฺตกฺขณาตี กานี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 又说：“或者，（因为）它们已越过那（一个心刹那），故（称）‘已越过一个心刹那’”。此说不善。 น หิ นิรุทฺธธมฺมวิสโย อตีตสทฺโท กิญฺจิ อติกฺกมิตฺวา อุทฺธํ อาคตานิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานิ ทีเปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. พหูนิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ เอเตสนฺติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ. มหนฺตาทิ ภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ. รูปธมฺมานํ ปน รูปธมฺเมสฺเวว อาปาตาคมเน โถกํ พลวนฺตตา อิจฺฉิตพฺพา. เตจ ฐิติกฺขเณเยว ปริปุณฺณปจฺจยุปลทฺธา [Pg.154] หุตฺวา พลวนฺตา โหนฺตีติ วุตฺตํ ฐิติปตฺตาเนวาติ. เอวสทฺเทน ฏีกาการสฺส วาทํ นีวาเรติ. โส หิ อุปฺปชฺชมานเมว รูปํ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ อิจฺฉตีติ. ปญฺจาลมฺพณานิ ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ รูปสทฺทารมฺมณานิ อสมฺปตฺต วเสน อิตรานิจ สมฺปตฺตวเสน โคจรภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. อยญฺจ วิเสโสฆฏฺฏนวิเสเสน เวทิตพฺโพ. ปุริมานิหิ ทฺเว นิมิตฺตวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. น วตฺถุวเสน. ปจฺฉิมานิ ปน ตีณิวตฺถุวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. น นิมิตฺตมตฺตวเสน นิมิตฺตฆฏฺฏนญฺจนาม อสมฺปตฺตานญฺเญว น สมฺปตฺตานํ. วตฺถุฆฏฺฏนํ ปน สมฺปตฺตานญฺเญว. โน อสมฺปตฺตา โหติ. นนฺติ. ยถา หิ ตีเร คจฺฉนฺตานํสรีรนิมิตฺตานิ โปกฺขรณิ ยาอุทเก ทิสฺสนฺติ. ตสฺมึ อุทเก โอโรหนฺตานํ ปน ตานิ ตตฺถ น ทิสฺสนฺติ. เอวเมว สมฺปตฺตานิ รูปสทฺทารมฺมณานิ นฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, วิสยวิสยีนํ มชฺเฌ อาโลกสฺส อากาสสฺสจ อภาเวน นิมิตฺโตกาสสฺส อภาวโต. อสมฺปตฺตานิเยว ปน อตฺตโน นิมิตฺตุปฏฺฐาปนวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, นิมิตฺโตกาสสฺส ลทฺธตฺตา. อิตรานิ ปน ตีณิ ยถาชาตวตฺถุวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺติ. โน อสมฺปตฺตานีติ. ตตฺถ ยานิ อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวา ฆฏฺเฏนฺติ. ตานิ สยํ ทูเร ฐตฺวา นิมิตฺต อปฺปนาวเสน ฆฏฺฏิตตฺตา เอเกกสฺมึ ปสาเท จนฺทมณฺฑล สูริย มณฺฑลาทิวเสน อสนิสทฺทมณฺฑล เมณฺฑสทฺทมณฺฑลาทิวเสน จ มหนฺตานิปิ พหูนิปิ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. อิตรานิ ปน ตีณิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺตีติ เอเกกสฺมึ ปสาเท เอเกกเมว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทญฺจ ปญฺจทฺวารวเสน วุตฺตํ. มโน ทฺวาเร ปน สพฺพานิปิ อารมฺมณานิ อสมฺปตฺตานิเยว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ. เอตฺถจ ปญฺจทฺวาเรติ อิทํ อสาธารณ ทฺวารทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ ยทาสกสกทฺวาเร ฆฏฺเฏนฺติ. ตทา มโนทฺวาเรปิ อปาต มาคจฺฉนฺติเยว. เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อปาต มาคจฺฉตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยทา จนฺทํวา สูริยํวา ปพฺพตํวา รุกฺขํวา ยํกิญฺจิวา ปสฺสนฺติ. ตทา เอเกกสฺมึ จกฺขุปสาเท เอเกกานิ มโนทฺวาเร เอกนฺติ อเนกานิ [Pg.155] จนฺทมณฺฑลาทีนิ เอกกฺขเณ อุปฏฺฐหนฺติ, เอวํ เสสารมฺมเณ สูติ ทฏฺฐพฺพํ. อปาตาคมนญฺเจตฺถ ลญฺฉกานํ ตาลปณฺเณ ลญฺฉนขนฺธํ ถเปตฺวา มุคฺคเรน ปหรณกาเล ลญฺฉนขนฺธสฺส ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรุปฏฺฐาปนํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยโต ทฺวารานํ วิการปฺปตฺติ โหตีติ. 确实不能说，以已灭之法为所缘的“过去”一词，能超越过去而显示现在色法。许多心刹那已经过去，这些就是多心刹那过去（的色法）。大等五所缘。至于色法，在色法自身撞击时，应认为有少许强力。并且，它们在住立的刹那即获得圆满的缘而变得强力，因此说它们“已达到住立”。用“唯”字否定了复注者(ṭīkākāra)的观点，因为他主张正在生起的色法才能撞击净色。五所缘在五门中撞击时，色所缘与声所缘是以未到达的方式，其余所缘则是以到达的方式进入行境。此差别应通过撞击的差别来理解。前两者仅以影像的方式撞击，而非以事物本身的方式；后三者则以事物本身的方式撞击，而非仅以影像的方式。所谓的影像撞击，只针对未到达的，不针对已到达的；而事物撞击，只针对已到达的，不针对未到达的。并非如此。犹如在岸上行走的人，其身影会显现在池水中，但当他们下到水中时，那些身影在那里就看不见了。同样地，已到达的色所缘与声所缘不会撞击。为什么？因为在所缘与能缘之间，由于没有光与空间，也就没有影像显现的机会。只有未到达的，才能通过建立自身的影像而撞击。为什么？因为获得了影像显现的机会。其余三者则如其已生起的实体而撞击。因此，它们是已到达的才会撞击，而非未到达的。其中，那些未到达即能撞击的，因为它们自身在远处，通过影像呈现的方式撞击，所以在每一个净色中，如月轮、日轮等许多巨大的影像，以及如雷声、羊叫声等许多声音，都会撞击。其余三者则是已到达的才会撞击，因此应知在每一个净色中，只有一个会撞击。这是就五门而言。在意门，则所有所缘都是以未到达的方式撞击。此处说“五门”，是为了显示其为不共门。但那五种所缘在各自的门撞击时，也必然会在意门撞击。因为义注(aṭṭhakathā)中说：“每一个所缘都会在两个门中撞击。”因此，当看见月亮、太阳、山、树或任何事物时，在一个眼净色中，会有一个月轮等现起，而在意门中，则有多个月轮等在一个刹那中现起。其余所缘也应如是了知。此处的撞击，应知犹如用印者将印模放在贝叶上，用槌子敲击时，印模在贝叶上压印出文字。因为诸门会发生变化。 [๑๒๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ [126] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中 ‘‘อาโภคานุรูปํ อเนกกลาปคตานิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาโภคานุรูปนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. 如此说道：“与专注相应，由许多色聚组成而撞击。”其中，“与专注相应”一词应当考察。 ยตฺตกานิ หิ ปญฺจาลมฺพณานิ จกฺขาทิปเถ อาโลกาทิ สหิตานิ หุตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ. ตตฺตกานิ สพฺพานิ นิทฺทายนฺตสฺสปิ วิสญฺญิ ภูตสฺสปิ อญฺญวิหิตสฺสปิ ยํกิญฺจิ ฌานํวา ผลํวา นิโรธํวา สมาปชฺชนฺตสฺสปิ อาโภเคน วินา อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. นเกวลํ อตฺตโนทฺวาเรสุ เอว. อถโข มโนทฺวาเรปิ. นเกวลํ ภวงฺคมโนทฺวาเรเอว. อาวชฺชนาทีสุ ปน จตุพฺภูมก วีถิจิตฺเตสุปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. อยํนาม มโน มโนทฺวารํ นโหตีติ นวตฺตพฺโพติ หิ ทฺวารกถายํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ปถมชฺฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ อิมินา ปาเฐน ทีเปตพฺโพ. ปถมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส หิ สทฺโท โสตมฺหิ ฆฏฺเฏตฺวา ฌานจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ฌานจิตฺต สนฺตติ จลิตฺวา โวจฺฉิชฺชติ. ฌานา วุฏฺฐาติ. ภวงฺคปาโต โหติ. ตํ สทฺทารมฺมณํ วีถิจิตฺตํ ปวตฺตตีติ. ทุตียชฺฌานาทีนิ สมาปชฺชนฺโต ปน อปฺปเกน สทฺเทน นวุฏฺฐาติ. อธิมตฺตสทฺเทน ปน วุฏฺฐาติเยว. น หิ ตานิ อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. อรูปชฺฌานานิเอว ปน อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมาปชฺชนฺโต อธิมตฺตสทฺเทนปิ นวุฏฺฐาติเยวาติ. เตสุ ปน ตถา อาปาตมาคเตสุ ตทารมฺมณานิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติเยวาติ นวตฺตพฺพํ. ภวงฺค สนฺตติยาวา ชวนสนฺตติยาวา โวจฺฉินฺนาย ปวตฺตนฺติ. อโวจฺฉินฺนาย นปวตฺตนฺติ. ปวตฺตมานานิปิ อารมฺมณา ธิมตฺตาทิวเสน ลทฺธปจฺจยวิเสเส เอเกกสฺมึ อารมฺมเณเอว ปวตฺตนฺติ. [Pg.156] น เอกกฺขเณ ปญฺจสูติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อตฺถวสา วิภตฺติ ปริณาโมติ กตฺวา เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ ฐิติปตฺตาเนว ปญฺจา ลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเต ฐิติปฺปตฺเต เอว ปญฺจทฺวาเร พหุ จิตฺตกฺขณาตีตานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเตติ โยเชตพฺพํ. 凡是眼等五门中，有光等伴随而住的五所缘，所有这些，即使在睡眠、无意识、心被他事占据，或正在进入任何禅那、果或灭尽定时，若无作意，也会自然地呈现在各自的门中。不仅在各自的门中，也在意门中呈现。不仅在有分意门中，在转向等四地心路心中，也会自然地呈现。在《门论》(Dvārakathā)中说：“不应说此意非意门。”此义应以“初禅之声如刺”此句来阐明。因为当入初禅者，声音触及耳根时，会在被称为禅那心的意门中呈现。那时禅那心相续动摇并中断，便会从禅那中出，有分生起，以该声音为所缘的心路心便会生起。若入第二禅等，则不会因微小声音而出定，但若声音极大，则肯定会出定，因为它们并非所谓“不动”，唯有无色禅才被称为“不动”。因此，入彼等禅那时，即使声音极大，也不会出定。然而，当彼等所缘如此呈现时，不应说以彼等为所缘的心路心一定会生起。唯当有分心流或速行心流中断时，它们才会生起；未中断则不会生起。即使生起，也会由于所缘的强烈程度等特殊之缘，在每一个所缘上各自生起，不应认为是在一个心刹那间于五个所缘上生起。在此，应知由于义理上的差别与转变，“已过一心刹那、处于住立状态的五所缘”应与“在已过一心刹那、处于住立状态的五门”组合，“已过多心刹那的”应与“已过多心刹那的”组合，如此理解。 [๑๒๗] วิภาวนิยํ ปน [127] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中， ‘‘เต ปน ปสาทา ภวงฺคจลนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนา’’ติ วุตฺตํ. 据说：“那些净色与作为有分波动之无间缘的有分一起生起。” เอวํ ปน สติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิปิ ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเตเอว ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชติ. เอต รหิ ปน เอกกฺขเณ สหุปฺปนฺนานญฺเญว วตฺถารมฺมณานํ ฆฏฺฏนํ อิจฺฉนฺติ. สหุปฺปนฺนานิวา ปน โหนฺตุ นานุปฺปนฺนานิวา, พลวภาโวเยว ปมณนฺติ อมฺหากํ ขนฺติ. สพฺพํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. 然而，若如此，则即使是已过多心刹那的五所缘，也会在已过一心刹那的五门中现前，此说不合理。然而，现在他们却希望，唯有在同一心刹那同时生起的所依与所缘才会发生碰撞。然而，无论它们是同时生起还是非同时生起，力量的强弱才是标准，此乃我等之忍可。一切皆应思虑后接受。 [๑๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ [128] 然而，在《显义疏》(Vibhāvinī)中， ‘‘อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปนฺนาติ อปเร’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “与转向同时生起”是其他论师所说。这不合理。 เอวญฺหิ สติ อญฺญเทว ปญฺจารมฺมณานํ อาปาตาคมนวตฺถุ. อญฺญเทว ปญฺจวิญฺญาณานํ นิสฺสยวตฺถูติ เอวํ วิรุทฺธสฺส อตฺถสฺส อาปชฺชนโตติ. เอวํ ปญฺจทฺวาเร วิสยปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพปาริปูรํ วิสยปวตฺติวิภาคํ วีถิจิตฺตปวตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ตสฺมาติอาทิมาห. ตโตติ ตสฺมา จกฺขุสฺส อาปาตาคมนปจฺจยา. จกฺขุสฺส อาปาตาคมเนน สเหว ภวงฺคสฺสปิ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ วุตฺตํ ทฺวิกฺขตฺตุํภวงฺเคจลิเตติ. จลนญฺเจตฺถ ยถา คหิตํ กมฺมาทิ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา อิทานิ อตฺตนิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อภินวารมฺมณํ คเหตุํ อุสฺสาหชาตสฺส วิย ภวงฺคสนฺตานสฺส วิการปฺปตฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อาปาตาคมนํ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา เอว การณํ. น อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ภวงฺคสฺส อาปาตาคมนเมว ปน อาวชฺชนุปฺปตฺติยาปิ การณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. 若如此，则五所缘呈现之事是一回事，而五识的所依处又是另一回事，如此便会导致义理上的矛盾。这样，在说明了五门中对象生起的初步特征后，现在为了完整地展示对象生起的分类以及心路过程的生起，而说“从彼”(tato)等。此中的“从彼”是“因此”(tasmā)的意思，即由于所缘呈现在眼门之缘故。因为所缘在呈现于眼门的同时，也必然呈现于有分，故说“有分动摇两次”。此处的动摇，应理解为有分相续的一种变异，犹如一个人舍弃了先前所执取的业等所缘，为了执取当前呈现的新所缘而生起努力一般。在此，所缘呈现于眼门，仅是眼识生起之因，而非转向生起之因。然而，应当理解，所缘呈现于有分，也是转向生起之因。 [๑๒๙] วิภาวนิยํ ปน [129] 然而，在《显义疏》中， มโนทฺวาเรปิ [Pg.157] อาปาตาคมนํ วิสุํ อปตฺวา รูปาทีนํ จกฺขาทิสุ ฆฏฺฏนํนาม โยคฺยเทสาวฏฺฐานํ เอว. ตเมวจ ภวงฺคุ ปจฺเฉทสฺสปิ การณํ โหตีติ กตฺวา ‘‘ปญฺจสุ หิ ปสาเทสุ โยคฺยเทสาวฏฺฐาน วเสน อารมฺมเณ ฆฏฺฏิเต ปสาทฆฏฺฏนานุภาเวน ภวงฺคสนฺตติ โวจฺฉิชฺชมานาติอาทิ’’ วุตฺตํ. ตํ ตถา น ทฏฺฐพฺพํ. 在意门，所缘也并非单独现前；色等所缘在眼等根门的所谓撞击，就只是处于适当的位置。而正是此位置成为有分中断之因，因此说：“在五净色根处，由于所缘以处于适当位置的方式撞击，凭借净色根被撞击的力量，有分相续便会中断”等。不应如此看待。 น หิ โยคฺยเทสาวฏฺฐานเมว ฆฏฺฏนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. โยคฺยเทเสปน ฐตฺวา นิมิตฺตฆฏฺฏนวเสน วตฺถุฆฏฺฏนวเสนจ อสนิ นิปาโตวิย ปสาเทสุ ยุชฺฌนํ มนฺถนํ โขภกรณํ ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตาคมนนฺติ จ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอตฺถจ อยํปิ เอโก ธมฺมนิยาโมเยวาติ กตฺวา นานา ฐานิเยสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ สเหว อาปาตาคมนํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตํ นิสฺสิตสฺเสว ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยา. กถํ ปน หทยวตฺถุนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺสาติ น โจเทตพฺพนฺติ. 不能说唯是处于适当位置即是撞击。然而，应如此理解：在处于适当位置后，通过所缘的撞击与所依的撞击，犹如雷击一般，在净色根中产生冲击、搅动、扰乱，此即被称为“撞击”，亦被称为“现前”。此义已于下方说过。在此，由于这也是一种法性法则，应当接受在不同处所的每两门中，现前是同时发生的。当色等撞击净色根时，唯有依止于彼的五识才会动摇。但不应质问：“那么，依止心所依处的有分又是如何动摇的呢？” [๑๓๐] วิภาวนิยํ ปน [130] 然而，在《显义疏》(Vibhāvanī)中， ตเมว โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘สนฺตติ วเสน เอกาพทฺธตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺตติวเสนาติ นวตฺตพฺพํ. สณฺฐานวเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ. สพฺพญฺเจตํ สารโต น ปจฺเจตพฺพํ. 生起彼责难后，为辩解彼责难，作者说“以相续的方式结合为一”等语。在此，不应说“以相续的方式”，而应说“以组合的方式”。所有这些都不应从根本上信受。 กสฺมา, ตาทิสสฺส อนุกฺกมจลนสฺส อฏฺฐกถายเมว ทฬฺหํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉตีติ. รูปารมฺมณญฺหิ จกฺขุปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ตงฺขเณเยว มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติ. ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. สทฺท คนฺธ รส โผฏฺฐพฺเพสุปิ เอเสว นโย. ยถา หิ สกุโณ อากาเสนาคนฺตฺวา รุกฺขคฺเค นิลียมาโนว รุกฺขสาขญฺจ ฆฏฺเฏติ. ฉายาจสฺส ปถวิยํ ปฏิหญฺญติ. สาขาฆฏฺฏน ฉายาผรณานิ อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว ภวนฺติ. [Pg.158] เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีนํ จกฺขุปสาทาทิฆฏฺฏนญฺจ ภวงฺคจาลน สมตฺถตายมโนทฺวาเรอาปาตาคมนญฺจอปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว โหตีติ. เอวํ สกุโณปมาย สหตงฺขเณเยวาติ จ อปุพฺพํอจริมํ เอกกฺขเณ เยวาติจ วตฺวา ทฬฺหํ ปฏิภิทฺธตฺตา ตํ อนุกฺกมจลนํ อจินฺเตตฺวา ธมฺมนิยามวเสน เอกปฺปหารจลนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. ภวงฺคโสตํโวจฺฉินฺทิตฺวาติ ภวงฺคปวาหํ สพฺพโส อวจฺฉินฺนํ กตฺวา. อาวชฺชนฺตนฺติ อทิสฺวาว กึนาเมตนฺติ อาวชฺช มานํ. ปสฺสนฺตนฺติ อตฺต ปจฺจกฺขํ กุรุมานํ. สมฺปฏิจฺฉนฺตนฺติ มุญฺจิตุํ อทตฺวา ยถาทิฏฺฐํ รูปํ ปฏิ คณฺหนฺตํ. สนฺตีรยมานนฺติ สุฏฺฐุ ตีเรนฺตํวิจาเรนฺตํ. ววตฺถเปนฺตนฺติ สุฏฺฐุ อสงฺกรโต ถเปนฺตํ สลฺลกฺเขนฺตนฺติ อตฺโถ. โยนิโสมนสิการาทิวเสน ลทฺโธปจฺจโย เยนาติ ลทฺธปจฺจยํ. ยํกิญฺจิ ชวนํ ชวตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปน ชวนํ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลกาเลวา มุจฺฉา มรณาสนฺนกาเลสุวา ฉกฺขตฺตุํ วา ปญฺจกฺขตฺตุเมววา ชวตีติ วุตฺตํ เยภุยฺเยนาติ. ชวตีติ อสนินิปาตสทิเสน ชเวน ปวตฺตติ. ตตฺถ ปถมชวนํ อลทฺธา เสวนตฺตา สพฺพทุพฺพลํ โหติ. ตโต ทุตียํ พลวํ. ตโต ตตียํ. ตโต จตุตฺถํ. อิทํ ปน สพฺพพลวํ มุทฺธปตฺตํ โหติ. อิโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน ปริหายมานํ ปวตฺตติ. สตฺตมวาเร คเต ปริกฺขีณชวํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ชวนา นุพนฺธานิติ ยถา ปฏิโสตํ คจฺฉนฺตึ นาวํ อุทกํ โถกํ อนุพนฺธติ อนุคจฺฉติ. เอวํ ชวนํ อนุพนฺธานิ. ทฺเว ตทารมฺมณปากานีติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทารมฺมณกิจฺจานิ วิปากจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ยถารหนฺติ อารมฺมณชวน สตฺตานุรูปํ. ภวงฺคปาโตติ อิมสฺมึ อติหนฺตารมฺมเณ อาวชฺชนโต ปถมภวงฺคจลนโตเยววา ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ จิตฺตสนฺตานํ ยาวจตุตฺถชวนา สมุฏฺฐหิตฺวา ปญฺจมชวนโต ปฏฺฐาย ปติตเมว โหติ. เอวํ สนฺเตปิ สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส อปริกฺขีณตาย ปติตนฺติ นวุจฺจติ. ทุตียตทารมฺมณโต ปรํ ปน สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา ตทา เอว ตํจิตฺตสนฺตานํ ปติตํนาม โหติ. ตสฺมา ปตนํ ปาโต. ภวงฺคภาเวนจิตฺตสนฺตานสฺส ปาโต ภวงฺคปาโต, ภวงฺคํ หุตฺวา ปาโตติ [Pg.159] อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภวงฺคกิจฺเจ ภวงฺคฏฺฐาเน ภวงฺคารมฺมเณจ ปาโต ภวงฺคปาโตติวา. อิมสฺมึ ฐาเน โทวาริโกปมา, คามิลฺโลปมา, อมฺโพปมาจ วตฺตพฺพา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐกถายํ คเหตพฺพา. เอตฺตาวตา สตฺตรสฺส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรปาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถจ ฉฉกฺกโยชนา วตฺตพฺพา. ยตฺถ หิ รูนฺตี รมฺมณํ ฆฏฺเฏติ. ตํ จกฺขุวตฺถุํ นิสฺสาย ตตฺถ ฆฏฺฏิตํ รูปารมฺมณํ อารพฺภ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ. อิตรานิ ปน อาวชฺชนาทีนิ มโน วิญฺญาณานิ อตฺตโน อตฺตโน อตีตานนฺตรจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ หทยวตฺถุํ นิสฺสาย ตเมวารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ. จกฺขุทฺวาร มโนทฺวารานิ สพฺเพสํปิ วีถิจิตฺตานํ ทฺวารกิจฺจํ สาเธนฺติ. อยญฺจ วีถิ จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนตฺตา จกฺขุทฺวารวีถีติ. จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตตฺตา จกฺขุวิญฺญาณวีถีติจ วุจฺจติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม ฆฏฺฏนสมตฺเถ อติพลวา รมฺมเณ อุปฺปนฺนตฺตา อติมหนฺตารมฺมณ วีถีติจ วุจฺจตีติ. เอตฺถจ ยตฺตกานิ รูปารมฺมณานิ จกฺขุปเถ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิติปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺตกานิ ฐิติปฺปตฺเตสุ ปุพฺพาปรภูเตสุ เอกูน ปญฺญาสปริมาเณสุ จกฺขุปสาเทสุ กิสฺมึจิ นฆฏฺเฏนฺตีติ นวตฺตพฺพานิ. เตสุ ปน ยเทว เอกํ จกฺขุ อิมิสฺสา วีถิยา ยถารหํ วตฺถุภาวํ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. ยตฺถจ ฆฏฺฏิตํ รูปํ อารพฺภ อยํ วีถิ ปวตฺตติ. เอตเทว กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ. ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ, อิตรานิ ปน โมฆ วตฺถูนินาม โหนฺติ, ยานิมนฺทายุกานีติอมนฺทายุกานีติจ วทนฺติ. ตานิปน ยถาวุตฺต กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ ปจฺฉิมานีติ ทุวิธานิ โหนฺติ, ตทุภยานิปิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติภาเวน ลพฺภมานานิ อฏฺฐจตฺตาลีสมตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ. อวเสสานิ ปน ตโต ปุริมตรานิ ปจฺฉิมกรานิจ ลทฺธฆฏฺฏนานิปิ วตฺถุทฺวารกิจฺจสิทฺธิภาเว อนาสงฺกิตพฺพตฺตา อิธ นคหิตานีติ. เอตฺถ สิยา อิมาย วีถิยา อุปฺปตฺติสมเย โส ปุคฺคโล อหํ อิทํ นาม ปสฺสามีติ ชานาติ, น ชานาตีติ. นชานาติ. กทา ปน ชานาตีติ. สลฺลกฺขณวีถิยา ปวตฺตมานาย. ตถา หิ [Pg.160] สพฺพปถมํ จกฺขุทฺวารวีถิ ปวตฺตติ. ตโต ตทนุวตฺติกา มโนทฺวารวีถิ. ตโต สมุทายคาหิกา. ตโต วณฺณสลฺลกฺขณา. ตโต วตฺถุคาหิตา. ตโต วตฺถุสลฺลกฺขณา ตโต นามคาหิกา. ตโต นามสลฺลกฺขณาติ. ตตฺถ วณฺณสลฺลกฺขณาย ปวตฺตมานาย อหํ นีลวณฺณํ ปสฺสามีติอาทินา วณฺณํ สลฺลกฺเขติ. วตฺถุสลฺลกฺขณาย สณฺฐานํ สลฺลกฺเขติ. นาม สลฺลกฺขณาย นามํ สลฺลกฺเขตีติ. อิติ ตํตํ สลฺลกฺขณวีถิ ยา ปวตฺตมานายเอว ตํตํปสฺสามีติ ชานาตีติ. เอตฺถจ อลาตจกฺกสฺส คาหิกาวิย ปุริมาหิ ทฺวีหิ วีถีหิ ปุนปฺปุนํ คหิตานํ รูปานํ สมุทายโต คาหิกา ตตียา มโนทฺวารวีถิ สมุทาย คาหิกานาม, น หิ สมุทายคหเณน วินา ปริพฺยตฺตวณฺณคหณํ สมฺภวตีติ. ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปน อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตทฺวตฺติจิตฺตกฺขณิกํ. ยสฺส หิ ทฺเววา ตีณิวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ น สกฺโกติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. อปาตมาคตนฺติ จกฺขุทฺวาเร มโนทฺวาเรจ อาปาตํ อาคตํ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ เอตฺถ ยสฺส ตีณิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส จุทฺทส จิตฺตกฺขณายุกาวเส สสฺส อารมฺมณสฺส สตฺตมชวเนน สเหว นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ ยุตฺตเมตํ. น หิ เอกาวชฺชนวีถิยํ จิตฺตานิ ธมฺมวเสน วิย กาลวเสนาปิ นานารมฺมณานิ อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยาติ. ยสฺส ปน ทฺเว จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ สตฺตมชวนโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณายุกาวเสเส อารมฺมเณ เอเกน ตทารมฺมเณน อุปฺปชฺชิตพฺพนฺติ เจ.น. น หิ ตาทิสํ นิโรธา สนฺนํ อารมฺมณํ เอกวารํปิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกตีติ. ตถา หิ มหาอฏฺฐกถายํ วิปากุทฺธาเร จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ ทฺเวติ ทฺเวเอว ตทารมฺมณ วารา อาคตาติ. 为何这种次第波动说在义注中被坚决驳斥？因为其中说：每一个所缘会在两个门中同时呈现。色所缘在撞击眼净色的当下，即刻在意门呈现，成为有分波动的缘；声音、气味、味道、触觉所缘也是如此。譬如飞鸟从空中飞来停在树梢时，触碰树枝，其影在地上显现。触枝与影现无先后，在一刹那间发生。同样，现时之色等撞击眼净色等，以及其能令有分波动的力量在意门中呈现，这两者也是无先后，在一刹那间发生。通过飞鸟的譬喻等，以及“同时刹那”、“无先后、在一刹那间”的表述，（次第波动说）已被坚决驳斥，因此应依法性规律理解为一次性波动。‘截断有分流’(bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā)指完全中断有分相续。‘作意’(āvajjantaṃ)指尚未见到（所缘），思量‘这是什么？’；‘见’(passantaṃ)指亲自现前认知；‘领受’(sampaṭicchantaṃ)指不放舍所缘，接受所见之色；‘推度’(santīrayamānaṃ)指善加推度、思惟；‘确定’(vavatthapentaṃ)指善加不混淆地确立，即是善加觉察之义。‘得缘’(laddhapaccayaṃ)指通过如理作意等而获得缘者。‘任何速行心运作’(yaṃ kiñci javanaṃ javati)是其关联。然而，那速行在所缘力弱时，或昏厥、临命终时，只运行六次或五次，故说‘一般而言’。‘运作’(javati)指以如闪电般的速度运行。其中，第一次速行因为没有得到修习而最弱，然后第二次较强，然后第三次，然后第四次。然而，这（第四次）是所有中最强的，达到顶峰。从此以后逐渐减退而运行。到第七次时，速行已耗尽，应知。‘速行随起’(javanānubandhāni)就像逆流而上的船只，水少许地随之而行、跟随。同样，速行心也是这样随起。‘二彼所缘异熟’(dve tadārammaṇapākāni)指两次执行彼所缘作用的异熟心运行。‘如应’(yathārahaṃ)指随所缘、速行与有情相应。‘堕入有分’(bhavaṅgapāto)指在此极大所缘中，从作意心或第一次有分波动开始生起的心相续，直到第四速行时达到顶点，从第五速行开始就坠落了。即使如此，但因为生起的力量没有完全耗尽，不称为‘坠落’；然而，只有在第二次彼所缘之后，因为生起的力量完全耗尽，那时那个心相续才真正称为坠落。因此，坠落即是‘堕’(pāta)。心相续以有分之相而堕，即是‘堕入有分’(bhavaṅgapāto)，或应理解为‘成为有分而堕’之义。或说，在有分作用、有分地位、有分所缘中之堕，即是‘堕入有分’。在此处，应说门卫譬喻、村民譬喻、芒果譬喻。所有这些都应在义注中理解。至此，十七心刹那圆满具足，是其关联。此处，应说六六结合。当色所缘撞击眼所依时，依止该眼所依，缘取在那里被撞击的色所缘，眼识生起。然而，其他作意等意识，依止各自与前无间心同时生起的心所依处，缘取同一个所缘生起。眼门与意门共同完成所有心路心的门作用。这个心路因为生起于眼门，故称‘眼门心路’(cakkhudvāravīthi)；又因为以眼识为特征，也称为‘眼识心路’(cakkhuviññāṇavīthi)；更因为是针对一个已过去一心刹那的极强所缘而生起，也称为‘极大所缘心路’(atimahantārammaṇavīthi)。此处，凡是生起于眼径并达到住时的色所缘，不应说它们不会撞击在那些达到住时、前后存在的四十九个眼净色中的任何一个。然而，其中只有一眼净色为这个心路如应地完成依处与门作用，并且，缘取在那里被撞击的色，这个心路运行。这即是所谓的功能完成者，他们称之为‘中年眼’；其余的则是所谓‘无效依处’，他们称之为‘幼年眼’和‘老年眼’。然而，它们根据上述功能完成者，分为前与后两种，这两者在眼识生起刹那以住时状态获得，应知共有四十八种。然而，其余更早或更晚于此的，即使已受到撞击，但因为不确定其能完成所依与门的作用，故此处不予计入。此处或有疑问：这个心路生起时，那个人(puggala)是否知道‘我见此物’？不知道。然而，何时知道？在觉察心路运行之时。因为如此，最初是眼门心路运行。然后是随行意门心路。然后是总摄（所缘）者。然后是色相觉察。然后是实体摄取者。然后是实体觉察。然后是名法摄取者。然后是名法觉察。其中在色相觉察运行时，以‘我见青色’等方式觉察色相；在实体觉察时，觉察形状；在名法觉察时，觉察名称。因此，只有在各自的觉察心路运行时，才知道‘我见此物’。此处，如同（感知）火轮一般，第三个意门心路，是总摄（所缘）者，它总摄由前两个心路反复摄取的色，因为没有总摄（所缘），则无法清晰地摄取色相。‘直到彼所缘生起前无法（运行）而逝去’(yāva tadārammaṇuppādā appahontātītaṃ)指无法运行直到两次彼所缘生起，而逝去两三个心刹那者。因为如果所缘已逝去两或三个心刹那，它就无法运行直到彼所缘生起，不能（运行）。此即是‘无法（运行）而逝去’之义。‘呈现所缘’(āpātamāgataṃ)指在眼门与意门中呈现。在此‘无彼所缘生起’(natthi tadārammaṇuppādo)中，如果所缘已逝去三个心刹那，那十四心刹那寿命的所缘，因为与第七速行同时灭尽，故其中无彼所缘生起，此是合理的。因为义注师们不认为，在单一作意心路中，诸心可以像（在不同心路中）缘取不同法那样，也随时间而缘取不同的所缘。然而，如果所缘已逝去两个心刹那，在第七速行之后，在只剩一个心刹那寿命的所缘中，是否可能生起一个彼所缘？不。因为如此临近灭尽的所缘，连一次彼所缘的生起都无法成为其缘。因为如此，在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中，在异熟心流转的计算中，彼所缘是两次，只有两次彼所缘的次数出现。 ยํ ปน วิภาวนิยํ 然而，应予阐明的是： ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุเมว [Pg.161] หิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปาฬิยํ นิยมิตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาฬิยนฺติ อฏฺฐกถาตนฺตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ สา นาม ปาฬิ อตฺถิ, ยตฺถ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทา รมฺมณุปฺปตฺติ นิยมิตาติ. “‘彼所缘的生起在圣典中确实被限定为仅两次’，如是说。在此，‘圣典’应被理解为是针对义注之文而说。因为确实没有一部圣典，其中规定彼所缘的生起为两次。 มชฺฌิมภาณกาปน ตทารมฺมณํ เอกํปิ อิจฺฉนฺติ. สงฺคหกาเรน ปน ตํ ปฏิสิทฺธนฺติ อิธปิ ตํ เถเรน ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปรมตฺถวินิจฺฉเย สกึทฺเววา ตทาลมฺพนฺติ เถเรน วุตฺตนฺติ. มชฺฌิมภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน เอกํปิ อิจฺฉติเยว. ยถา หิ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกํ ปวตฺตติ. ตถา ตทารมฺมณํปิ เอกํ นปวตฺตตีติ นสกฺกา วตฺตุํ. ยญฺจ จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ ทฺเวติ วุตฺตํ. ตํปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ, น นสกฺกา วตฺตุนฺติ. ยาว ชวนุปฺปาทาปิ ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส หิ อารมฺมณสฺส จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนว วา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ชวนุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ชวนสฺสปิ อนุปฺปชฺชนโต. อยญฺหิ ตฺวาปจฺจโย ภาวตฺเถเอว ทฏฺฐพฺโพ. น กตฺตุอตฺเถ. กสฺมา. อตฺตโน ปธานกฺริยาย สมานกตฺตุกตาย อภาวโตติ. 然而，中部诵者们主张彼所缘只生起一次。但《摄阿毗达磨义》(Saṅgaha)的作者否定了这种说法，此处也应理解为被长老所驳斥。如果这样，为何在《胜义抉择》(Paramatthavinicchaya)中，长老说“彼所缘有时生起一或两次”呢？应当明白这是依中部诵者们的观点而说。然而，阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老确实主张它只生起一次。正如客有分(āgantukabhavaṅga)只生起一次，同样不能说彼所缘不能只生起一次。至于在心路过程的计数中所说的“彼所缘有两个”，也可以说，那是依最胜限定而说。“乃至速行生起都无法持续的，即为已过”，应如是连接文句。因为，对于某个所缘，若已过去了四、五、六、七、八或九个心识刹那，它就无法持续到速行生起。如此无法持续，即为“已过”之义。“速行也未生起”(Javanaṃpi anuppajjitvā)是“由于速行未生起”(anuppajjanato)的意思。此“tvā”后缀应被理解为用于表述状态(bhāvatthe)，而非表述作者(kattuatthe)。为什么？因为它与其主要动词没有共同的作者。 [๑๓๑] วิภาวนิยํ ปน [131] 然而，在《明了疏》(Vibhāvinī)中， ‘‘เหตุมฺหิจายํ ตฺวาปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 有言：“此“tvā”后缀亦用于表述原因”。此说不善。 น หิ พาหิรตฺถภูโต เหตุอตฺโถ กิตกปจฺจยานํ วิสโย โหตีติ. ตสฺมา อิธ ภาวตฺเถเอว ตฺวาปจฺจโย. ตโตจ เหตุอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ยา ลกฺขเณ เหตุมฺหิจมานนฺตปจฺจยานํปิ ปวตฺติ กตฺถจิ วุตฺตา. สาปิปฏิกฺขิตฺตา โหติ. นหิ พาหิรตฺถภูตา ลกฺขณเหตุโย เตสํ วิสยา โหนฺตีติ. เอตฺถจ ยสฺส อารมฺมณสฺส นวจิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส อวเสส อฏฺฐจิตฺตกฺขณา ยุกสฺส ทุตีย โวฏฺฐพฺพเนน สเหว [Pg.162] นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ยุตฺตเมตํ. การณํ วุตฺตเมว. ยสฺส ปน จตฺตาริ.ล. อฏฺฐวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ ชวเนน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ เจ.น. อวเสสฉจิตฺตกฺขณายุกํปิ หิ อารมฺมณํ ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ. ชวนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สตฺตกฺขตฺตุํ ปวตฺติตุํ ปโหนเก อารมฺมเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ปกตินิยาเมน ชวนสฺส สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตาย สมฺภวโตติ. เอตฺถ ปน ยถา วิสญฺญิกาล มุจฺฉากาล มรณกาเลสุ วตฺถุสฺส อวิสทตาย ทุพฺพลตา ยจ ชวนํ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติ. ตถา ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สติ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติเยวาติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํวา ติกฺขตฺตุํวา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ โวฏฺฐพฺพเน ฐตฺวา เอกํวา ทฺเววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปุน ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ เอเตน ตตียสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสติ. อิตรถา เอกํวา ทฺเววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ สิยาติ. เอกํวาติ ปน วาจา สิลิฏฺฐมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ทิรตฺต ติรตฺตํติ. อถวา, ตโตติ เอกจิตฺตโตวา ทฺวิจิตฺตโตวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปถเมน ทฺวิกฺขตฺตุํ ทุตีเยน ติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนสฺส อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ. อาเสวนํ ลภิตฺวาติ อิทํ ปน อุปจารวจนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา ปฏฺฐาเน วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปเนตฺถ โวฏฺฐพฺพนโต ปรํ จตุปญฺจ จิตฺตกฺขณาวเสเส อารมฺมเณ จตุปญฺจชวนุปฺปตฺติยา เอว ปริตฺตารมฺมณวาโร อิจฺฉิโต. น โวฏฺฐพฺพน ปริโยสานวเสน. ปฏฺฐาเนหิ ภวงฺคํ อาวชฺชนาย อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย ตฺเวววุตฺโต. น ปน วุตฺโต อาวชฺชนา ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ. ยถา จ มุจฺฉามรณกาเลสุ วตฺถุทุพฺพลตาย ฉ ปญฺจชวนวารา อิจฺฉิตพฺพา. ตถา อิธปิ อารมฺมณทุพฺพลตายาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺถ จ สนฺตีรณโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณา วเสเส อารมฺมเณ เอกํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺวิจิตฺตกฺขณาวเสเส ทฺเว ตทุตฺตริ [Pg.163] ตีณีติ ยุตฺตํ สิยา. เอตรหิ ปน ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา ฉปริตฺตารมฺมณวีถิโยติ โวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจาติ โยเชสุํ. เอวํ สนฺเต กีทิเส ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา, กีทิเส ติโวฏฺฐพฺพนิกาติ วิจาเรตพฺพา สิยุนฺติ. ยํ ปน อารมฺมณํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํโวฏฺฐพฺพนุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกํ โหติ. ตํ อาวชฺชนปฺปตฺติยาปิ ปจฺจโย น โหตีติ วุตฺตํ ตตฺถ ภวงฺคจลนเมว โหติ. นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโทติ. ตตฺถ ภวงฺคจลนเมวาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคสฺส จลนมตฺตเมว โหติ. อิจฺเจวํ จกฺขุทฺวาเรติ อิติ เอวํ ยทิ เอกจิตฺตกฺขณาตีตกํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อปาตมาคจฺฉตีติอาทินา วุตฺตนเยน จกฺขุทฺวาเร จตุนฺนํ วารานํ วเสน จตุธา วิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา, ตถา โสตทฺวาราทีสุ จาติโยชนา. สพฺพถาปิ จตุธา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. อติปริตฺตารมฺมณํปิ อาปาตาคตมตฺเตน โมฆวารสฺส อารมฺมณํนาม โหติ. น อารมฺมณกรณวเสน. อิตรานิ ปน อุภยถาปิ อิตเรสํ วารานํ อารมฺมณานินาม โหนฺตีติ วุตฺตํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารมฺมณภูตาติ. 因为成为外在事物的因之义，不是造作语态词缀的范围。因此，此处tvā词缀仅用于“状态”义。由此，在因之义上，应知其为个别之说。借此，于某些地方所说，在特征与因之义上的amāna等词缀的转起，也被驳斥了。因为成为外在事物的特征与因，不是它们的范围。在此，若某个所缘已过去九个心刹那，那么它剩余八个心刹那的寿命，连同第二个确定心一起，由于已灭尽的缘故，在此所缘上速行也不生起，这是合理的。理由已经说过。然而，如果某个所缘已经过去四个……乃至八个心刹那，那么在此所缘上必须生起速行吗？并非如此。因为即使是仅剩六个心刹那寿命的所缘，也无法成为速行生起的缘。因为速行在生起时，只在能令其转起七次的所缘上生起。依自然法则，速行最多可能出现七次。但在此，犹如在无意识时、昏厥时、死亡时，由于所依处的不清晰与软弱，速行也只转起六或五次。同样，在正常时，当所缘微弱时，它也只转起六或五次。“二三次”即二次或三次。如是，义注中说：“住于确定后，一或二心转起。其后获得习用，住于速行位，再沉入有分。”在此，“其后获得习用，住于速行位”，以此显示了第三个确定心的转起。否则，就会说成“一个或两个心转起，其后沉入有分”了。而“一个或”之语，应知仅为语调之优美，犹如“二夜三夜”。或者，其义为：“从一个心之后或二个心之后”。其中，以第一者说确定生起二次，以第二者说生起三次。而“获得习用”，应知此仅为譬喻之说。因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中并未说到确定有习用性。在此，阿阇梨阿难长老(Ācariyānandatthera)主张：从确定之后，在尚余四或五个心刹那的所缘中，因四或五个速行的生起，而有微弱所缘心路；并非依确定之终结而有。在《发趣论》中只说到：“有分是转向的无间缘”，而未说到：“转向是有分的无间缘”。又如在昏厥与死亡时，由于所依处软弱，应承认有六或五次速行心路；同样，此处由于所缘微弱，也不能说这是不可能的。在此，从推度之后，于尚余一心刹那的所缘中，有一个确定心；于尚余二心刹那的所缘中，有二个；在其之上则为三个，这或许是合理的。如今，他们如此解释：“有二个确定心的是六种微弱所缘心路，（有一个）确定心的是五种。”既然如此，“在什么样的微弱所缘中是有二个确定心的？在什么样的（所缘中）是有三个确定心的？”就应当被审察了。而凡是不足以令确定生起二三次的所缘，亦不能成为转向生起的缘，如是说。彼处只有有分波动，无有心路心生起。彼处“只有有分波动”者，即只有二次有分波动而已。“如是于眼门”者，即是说：如是，若已过去一心刹那的色所缘来到眼的范围，以如是等所说之理，于眼门中，应知所缘的转起依四种心路而有四种。同样，于耳门等中，亦应连结。关联是：总的来说应知有四种。最极弱的所缘也仅以进入感官范围而名为无效心路的所缘，并非依造作所缘的方式。而其他的所缘则以两种方式成为其他心路的所缘。如是说，它们依次成为四种心路的所缘。 วิภาวนิยํ ปน 然而在《明了疏》(Vibhāvanī)中， อารมฺมณภูตาติ อิมสฺส อติปริตฺตารมฺมณํ สนฺธาย ปจฺจยภูตาติ อตฺโถ วุตฺโต. ตญฺหิ โมฆวาร ปญฺญา ปนาย ปจฺจโย โหตีติ. “成为所缘”是说，相对于最极弱的所缘，其意义是“成为缘”。因为那（所缘）是安立“无效心路”的缘。 ปญฺจทฺวาเรวีถิจิตฺตานิ ยถารหํ กิจฺจวเสน สตฺเตว. จิตฺตุปฺปาทา จิตฺตานํ อุปฺปตฺติขณวเสน จตุทฺทส. วิตฺถารา จิตฺตสรูปวิตฺถารโต จตุปญฺญาสาติ โยชนา. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร. 五门心路心，依其作用分，实有七种。心生起，依心生起的刹那分，有十四种。广说，依心的体性详分，有五十四种。此处的讨论是在微弱速行心路的范畴内。 ๑๓๗. มโนทฺวาเร ปน อารมฺมณธมฺมา ปริตฺตขณาปิ อตีตานาคตาปิ กาลวิมุตฺตาปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. ตสฺมา ตตฺถ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวา พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิวา ฐิติปฺปตฺตาเนว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อิทํ วิธานํ นตฺถีติ วุตฺตํ มโนทฺวาเรปน ยทิวิภูตมาลมฺพณํ อาปาตมาคจฺฉตีติ. ตตฺถ มโนทฺวาเรติ สุทฺธมโนทฺวาเร. จกฺขาทีสุ หิ ฆฏฺฏเนน สเหว ยตฺถ อปาตมาคจฺฉติ. [Pg.164] ตํ มิสฺสกทฺวารนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน สุทฺธเมวา ธิปฺเปตนฺติ. ตํปิ ปญฺจทฺวารานุพนฺธกํ วิสุํ สิทฺธนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ ยถา ฆณฺเฑ ทณฺฑเกน เอกวารํ ปหเฏ ฆณฺฑสรีรภูตา รูป กลาปา จิรํปิ กาลํ อญฺญมญฺญํ ฆฏฺเฏตฺวา อนุรวสทฺทสนฺตานํ ปวตฺเตนฺติ. ตถา ปญฺจทฺวาเร อารมฺมเณน เอกวารํ ฆฏฺฏิเต ปญฺจ ทฺวาริกวีถิยา นิรุทฺธายปิ อตีตํ ปญฺจาลมฺพณํ มโนทฺวาเร ยถา ปาตาคตเมว หุตฺวา อเนกสหสฺสานิปิ มโนทฺวาริกวีถิจิตฺต สนฺตานานิ ปวตฺเตติเยว. เตสํ ปน ทฺวารภูตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุพนฺธกํนาม โหติ. ตานิจ จิตฺตานิ อนุพนฺธกวีถิจิตฺตานินาม โหนฺติ. ยตฺถ ปน ปญฺจทฺวารฆฏฺฏนา นุพนฺธภาเวน วินา เกวลํ ตถา ตถา ฉฬารมฺมณธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตํ วิสุํ สิทฺธํ นาม โหติ. กถํ ปน ตสฺมึ วิสุํ สิทฺเธ มโนทฺวาเร อารมฺมณ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. วุจฺจเต. ทิฏฺฐโต ทิฏฺฐสมฺพนฺธโต สุตโต สุตสมฺพนฺธโต สทฺธาย รุจิยา อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานขนฺติยา นานากมฺมพเลน นานาอิทฺธิพเลน ธาตุกฺโขต วเสน เทวโตปสํหารวเสน อนุโพธวเสน ปฏิเวธวเสนาติ เอวมาทีหิ การเณหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. ตตฺถ ทิฏฺฐํนาม ปุพฺเพ ปญฺจหิทฺวาเรหิ คหิตํ ปญฺจาลมฺพณํ. ตํปิ กาลนฺตเร การณลาเภ สติ สุทฺเธ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติเยว. ทิฏฺฐสมฺพนฺธํนาม ทิฏฺฐสทิสํ วุจฺจติ. ปุพฺเพ หิ กิญฺจิ ทิสฺวา อญฺญํ ยํกิญฺจิ อนุมาเนนฺตสฺส อทิฏฺฐํปิ ตํสทิสํ อตีตํปิ อนาคตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนํปิ พหุอาปาตํ อาคจฺฉติเยว. สุตํนาม ปรโต สุตฺวา คหิตํ ฉฬารมฺมณํ. ตํ ปน มหาวิสยํ โหติ. สพฺพญฺญุเทสนํ สุตฺวา คหิตํ น กิญฺจิ อนารมฺมณํนาม อตฺถีติ. สุตสมฺพนฺธํนาม สุตสทิสํ. สทฺธานาม ปรสฺส สทฺทหนา. รุจินาม อตฺตโน มติ. อาการ ปริวิตกฺโก นาม อตฺถจฺฉายํ พฺยญฺชนจฺฉายํ การณจฺฉายญฺจ นิสฺสาย ตถา ตถา ปริวิตกฺกนํ. ทิฏฺฐินิชฺชานขนฺตินาม ปญฺญายวา อตฺตโน ลทฺธิยาวา ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา เอวเมวาติ สนฺนิฏฺฐานํ ปาเปตฺวา คหณํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถจ อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโวนาม จิตฺตสนฺตานสฺส มหาวิปฺผาโร โหติ. สกึปิ อารมฺมณํ [Pg.165] สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา นิรุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย วสฺสสเตปิ วสฺสสหสฺเสปิ ภวนฺตเรปิ ตํอารมฺมณํ ปฏิจฺจ ภวงฺค จลนสฺส ปจฺจโย โหติ. จิตฺตญฺจนาม ทิฏฺฐาทีหิ ยถาวุตฺตการเณหิ สํวทฺธิตํ มหาวิปฺผารํ โหติ. กิญฺจิ นิมิตฺตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ ขเณ อเนกสหสฺเสสุปิ ทิฏฺฐาทีสุ อารมฺมเณสุ ผรมานํ ปวตฺตติ. เตหิจ การเณหิ นิจฺจํ โจทียมานํ จิตฺตสนฺตานํ กายเคลญฺญาทิเก จิตฺตทุพฺพลปจฺจเย อสติ นิจฺจกาลํปิ ภวงฺคโต วุฏฺฐาตุํ อชฺฌาสยยุตฺตํ โหติ. น หิ จิตฺตํนาม อวิภูเต อารมฺมเณ รมติ. วิภูเตเอว รมติ. ตสฺมา ภวงฺคสมฺปยุตฺโต มนสิกาโร ปุนปฺปุนํ ภวงฺคํ จาเลตฺวา ลทฺธปจฺจเยสุ อารมฺมเณสุ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชนํ นิโยเชติเยว. ตทา ตานิ อารมฺมณานิ ตทภินินฺนาการ ปวตฺตมนสิการ สมฺปยุตฺตสฺส ภวงฺค จิตฺตสฺส อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. น หิ อญฺญํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ปวตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโรนาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตทารมฺมณปากานิ ปวตฺตนฺตีติ อิทํ กามสตฺตวเสน วุตฺตํ. รูปารูปสตฺตานํ ปน วิภูตารมฺมเณปิ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถิเยว. ยถา เจตฺถ. เอวํ ปญฺจทฺวาเรปิ รูปสตฺตานํ อติมหนฺตารมฺมเณสุ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถีติ. อวิภูเต ปนา ลมฺพเณ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ อิทญฺจ อุกฺกฏฺฐ ปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนปฺปวตฺติวเสน อวิภุเต อาลมฺพเณ โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. โยจ ปญฺจทฺวาเรภวงฺคจลนมตฺตวเสน โมฆวาโร นาม จตุตฺโถ วาโร วุตฺโต. โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. สุทฺธมโนทฺวาเรปิ หิ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต วีถิจิตฺตํ อนุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ ปมาณํ นภวิสฺสติเยว, วิสเยจ อาปาตาคเต ภวงฺเคจ จลิเต สติ วิสยปฺปวตฺตินาม น น โหตีติ. อิติ อิมสฺมึ มโนทฺวาเรปิ ตทารมฺมณ ชวน โวฏฺฐพฺพน โมฆวาร สงฺขาตานํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารณภูตา วิสยปฺปวตฺติ จตุธา เวทิตพฺพาติ. ตตฺถ ตทารมฺมณวารสฺส อารมฺมณภูตา อภิวิภูตานาม ชวน วารสฺส [Pg.166] วิภูตานาม. โวฏฺฐพฺพนวารสฺส อวิภูตานาม. โมฆวารสฺส อารมฺมณภูตา อติอวิภูตานามาติ โยเชตพฺพา. 137. 然而，在意门处，即使是只持续一刹那的所缘法，或过去、未来的，或超越时间的，也都会呈现。因此，所谓“只有一个心刹那或多个心刹那已过去的、已达到住时的所缘才会呈现”——此规定是不存在的。正如所说：“在意门处，若是明晰的所缘，则会呈现。”此处的“意门”是指纯粹意门(suddhamanodvāra)。因为在眼门等处，所缘是与撞击同时呈现的，那称为混合门(missakadvāra)。此处则意指纯粹意门。它也分为两种：五门随起(pañcadvārānubandhaka)和独立生起(visuṃ siddha)。其中，譬如以棒击钟一次，构成钟身的色聚在很长一段时间里相互撞击，持续生起余音的相续。同样，在五门处，所缘被撞击一次后，即使五门心路已息灭，过去的五所缘仍会如其呈现于意门一般，生起成千上万的意门心路心相续。作为其门的有分相续，称为随起(anubandhaka)。这些心则称为随起心路心(anubandhakavīthicittāni)。而另一种情况，无需五门撞击的随起作用，六所缘法仅以各种方式呈现，这称为独立生起。那么，在独立生起的意门中，所缘法如何呈现呢？可以说：由见、由见相关、由闻、由闻相关、由信、由喜好、由行相思惟、由见审察忍可、由种种业力、由种种神通力、由界扰动、由天神引介、由随觉、由通达等因缘而呈现。其中，“见”是指先前由五门所取的五所缘。即使时隔久远，若因缘具足，它也仍会呈现于纯粹意门。“见相关”是指与所见相似者。因为先前见到某物后，在推知其他任何未见但相似之物时，即使是未见的、相似的、过去的、未来的、现在的，也都会频繁呈现。“闻”是指从他人处听闻而取的六所缘。其范围甚广。听闻一切知者(sabbaññu)的教法后，便无有任何非所缘者。“闻相关”是指与所闻相似者。“信”是指对他人之信受。“喜好”是指自己的见解。“行相思惟”是指依义影、文影、因影而作种种思惟。“见审察忍可”是指以智慧或自己的见解，再三审察后，确立“唯是如此”而接受。其余的则显而易见。此处，无间亲依止缘的作用是心相续的巨大扩展。即使某个所缘只被善加修习一次，从其息灭之时起，即使经过百年、千年或在其他有中，该所缘仍能成为有分波动的缘。心则由上述之见等因缘而增长，具有巨大扩展。获得某种相后，能于一刹那遍及成千上万的见等所缘而转起。由于这些因缘不断被推动，心相续在没有身体疾病等心力衰弱之缘时，即使长期也倾向于从有分中生起。因为心不乐于不明晰的所缘，唯乐于明晰的所缘。因此，与有分相应的作意，再三摇动有分，在已得缘的所缘上，再三引导转向。那时，那些所缘就会呈现于与彼倾向行相转起的作意相应的有分心前。因为不可能说，当心执取某一所缘转起时，对其他所缘便没有倾向行相。“彼所缘转起”，此是依欲界有情而言。然而，色界与无色界有情即使面对明晰所缘，也无彼所缘的生起。正如此处。同样，在五门处，色界有情面对极大所缘时，也无彼所缘的生起。然而，“在不明晰所缘上，速行结束后即堕入有分”——此应被视为是依最胜的界定而言。《智分别义注》(Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathā)中则说，由于确定(voṭṭhabbana)转起两三次，在不明晰所缘上，也有确定过程(voṭṭhabbanavāro)出现。而在五门中，仅有有分波动的无效过程(moghavāro)，被称为第四种过程，这也适用于此处。因为在纯粹意门中，当所缘呈现时，若心路心不生起，有分仅波动两次，那么停止的过程将是数不胜数的；并且当所缘呈现且有分波动时，关于所缘的(心)转起必然会发生。因此，在此意门中，也应了知，所缘的呈现有四种，它们依次成为被称为彼所缘(tadārammaṇa)、速行(javana)、确定(voṭṭhabbana)和无效过程(moghavāra)这四种过程的基础。其中，应如此结合：作为彼所缘过程之所缘的，是极明晰的；作为速行过程之所缘的，是明晰的；作为确定过程之所缘的，是不明晰的；作为无效过程之所缘的，是极不明晰的。 เอตฺถจ อารมฺมณสฺสวา จิตฺตสฺสวา อติพลวตาย อภิวิภูตตา เวทิตพฺพา. ทุพฺพเลปิ หิ จิตฺเต ปถวิปพฺพตาทิวเสน อติพลวนฺตํ อารมฺมณํ อติวิภูตํนาม โหติ. อติพลวนฺเต จ จิตฺเต อติสุขุมํปิ นิพฺพานํ อติวิภูตํนาม โหตีติ. เอวํ เสเสสุปีติ. วารเภโท ปเนตฺถ อนุพนฺธโก, วิสุํ สิทฺโธติ ทุวิโธ. ตตฺถ อนุพนฺธโก จกฺขุทฺวารานุพนฺธกาทิวเสน ปญฺจวิโธ. เอเกกสฺมิญฺเจตฺถ อตีตคหณํ, สมุทาย คหณํ, วตฺถุคหณํ, นามคหณนฺติ จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ ตทารมฺมณวาราทโย ยถารหํ โยเชตพฺพา. วิสุํ สิทฺโธ ปน ทิฏฺฐ วาโร, ทิฏฺฐสมฺพนฺธวาโร, สุตวาโร, สุตสมฺพนฺธวาโร, วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาตสมฺพนฺธวาโรติ ฉพฺพิโธ โหติ. เอตฺถจ สทฺธา รุจิ อาการ ปริวิตกฺกาทิ วเสน ปวตฺตวารา วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาต สมฺพนฺธวาโรติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อฏฺฐสาลินิยํ ปน สทฺธารุจิยาทิว เสนคหิตํ อารมฺมณํ ตถาปิ โหติ. อญฺญถาปิ โหติ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ น คหิตนฺติ วุตฺตํ. ตถาวา โหตุ อญฺญถาวา. วีถิจิตฺตปวตฺติยา สติ คเหตพฺพเมว. ตตฺถ เอเกกสฺมึวาเร ตทารมฺมณวาราทิวเสน จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ กาม มหคฺคตา นุตฺตร ปญฺญตฺติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตานาคตกาล วิมุตฺตวเสนจ อารมฺมณธมฺมา ยถารหํ โยเชตพฺพาติ. เอตรหิ ปน อตีตภวงฺควเสน ตทารมฺมณวเสน จ วารเภทํ กปฺเปนฺติ. ตตฺถ อตีตภวงฺควเสน วารเภทกปฺปนํ นิรตฺถกํ. น หิ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร วิย อารมฺมณานํ ขณวเสน พลว ทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. ตทา อวิชฺชมานานํปิ อตีตานาคตานํ กาลวิมุตฺตานญฺจ ตตฺถ อาปาตาคมนโตติ. เอตฺถ สิยา, เอกาวชฺชนวีถิยา อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺน เมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. อิเมจ สตฺตา ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตํ ชานนฺติเยว. ปรจิตฺตวิทุนิโย ปน เทวตา อาการสลฺลกฺขเณน วินาปิ ชานนฺติ. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปรสฺส [Pg.167] จิตฺตํ ชานนกาเล อาวชฺชนํ ภาวยํ ปรสฺส จิตฺตํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ. ตํ วา อาวชฺชติ. อุทาหุ ปรโต ตํ ตํ ชวเนน สหุปฺปนฺนํวา. ชวนานิจ ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ ตํ วา ชานนฺติ, ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํวาติ. กิญฺเจตฺถ, ยทิ ตาว อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวํ สติ ธมฺมโต อภินฺนํ โหติ. กาลโต ภินฺนํ. ตญฺหิ จิตฺตํ อาวชฺชนสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ. ชวนานํ ปน อตีตนฺติ. อถ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวญฺจ สติ กาลโต อภินฺนํ โหติ. ธมฺมโต ภินฺนเมว. อถปิ ยํ ปจฺเจกํ สหุปฺปนฺนํ ชานนฺติ. ตเทว อาวชฺชติ. เอวํปิ ภินฺนเมว โหตีติ. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ตาว ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ. ตเทว อาวชฺชติ ชานนฺติจาติ ธมฺมโต อภินฺนํ วตฺวา ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธํปิ อทฺธาวเสน สนฺตติวเสนจ คหิตํ ชวนานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ วินิจฺฉิตํ. อาจริยานนฺทมเตน ปน ปรสฺส ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ ตํ อธิปฺปายชานนกาเล อาวชฺชนชวนานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ จิตฺตํ อาวชฺชติ ชานนฺติ จ. น เจตฺถ ธมฺมโต กาลโตจ ภินฺนํนาม โหติ. สพฺเพสํปิ หิ อารมฺมณํ จิตฺตเมว โหติ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจาติ. นจ ชวนานิ นิราวชฺชนานินาม โหนฺติ. อาวชฺชเนนปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิจ จิตฺตนฺเตว ชานนฺตีติ. ยทิ ปน อาวชฺชเน น จิตฺตนฺติ อาวชฺชิเต ชวนานิ รูปนฺติ ชานนฺติ. รูปนฺติวา อาวชฺชิเต จิตฺตนฺติ ชานนฺติ, นีลนฺติวา อาวชฺชิเต ปีตนฺติ ชานนฺติ. เอวํ สติ ชวนานิ ธมฺมโต นิราวชฺชนานิ นาม โหนฺติ. ตถา อตีตนฺติ อาวชฺชิเต ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. เอวญฺจ สติ ตานิ กาลโต นิราวชฺชนานินาม โหนฺตีติ. ยสฺมา จ อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ ปฏฺฐาเน วุตฺโต. ตสฺมา อิธ ขณวเสเนว ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺตุํ ยุตฺตํ. น อทฺธาสนฺตติ วเสนาติ. อิตรถา สพฺพ วีถิจิตฺตวาเรสุปิ อารมฺมณานํ อตีตาทิภาโว อทฺธาสนฺตติวเสเนว วตฺตพฺโพ สิยาติ. คาถายํ ตีเณวาติ กิจฺจวเสน ตีณิ เอว. จิตฺตุปฺปาทา ทเสริตาติ จิตฺตุปฺปตฺติกฺขณวเสน ทส อีริตานิ กถิตานิ. วิตฺถา เรนาติ [Pg.168] จิตฺตสรูปวิตฺถาเรน. เอตฺถาติ มโนทฺวาเร. เอกจตฺตาลีสาติ ปญฺจวิญฺญาณมโนธาตูหิ วชฺชิตานํ กามาวจรจิตฺตานํ วเสน เอกจตฺตาลีสํ. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร. [ปริตฺตวาโร] 此中，当知显明性是由于所缘或心的力量极强。因为，即使心是微弱的，当所缘如大地、山岳等极为强大时，它也称为“极为显明”。而当心是极为强大时，即使是极为微细的涅槃，也称为“极为显明”。其余也应这样理解。此中的门类分为随转与独立两种。其中，随转门以眼门随转等方式分为五种。每一门中又各有四门：取过去、取总相、取事物、取名称。这些应与彼所缘门等相应配合。独立门则分为六种：见门、见相关门、闻门、闻相关门、知门、知相关门。此中当知，以信、欲、相、思察等方式转起的门，称为知门与知相关门。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说，以信、欲等所取的所缘，有时是这样，有时不是这样。因此义注中说不取。无论相同或不同，在有心路过程生起时都应当被取。其中每一门中，依照彼所缘门等各有四门。这些所缘法应当相应地配合欲界、广大、出世间、概念，以及现在、过去、未来、离时。现在有人依照过去有分与彼所缘来分别门类。其中，依照过去有分来分别门类是没有意义的。因为在意门不像在五门那样，所缘有因刹那而有强弱之分的可能，这是由于即使不存在的过去、未来与离时（所缘）也能出现于此。于此，义注师们认为，在一个转向心路中，所缘在法与时间上必然是一致的。这些众生通过识知彼此的相，就能知道对方的心。而能知他心的天神，则无需识知相也能知道。其中，在了知他人现在的心的时刻，转向心是转向与自己一同生起的他心，还是转向由他人的速行所一同生起的（心）？而速行是了知与转向心一同生起的（心），还是了知个别与自己一同生起的（心）？于此，首先，如果转向心转向与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在法上是一致的，但在时间上是不同的。因为那心对转向心而言是现在，但对速行而言则是过去。其次，如果转向心转向个别与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在时间上是一致的，但在法上是不同的。再者，如果速行了知个别一同生起的（心），而转向心只转向它，这样也是不同的。于此，义注中首先说，转向心转向与自己一同生起的（心），速行也了知它，这样在法上是一致的；又抉择说，那心虽然已灭，但通过时程与相续而被取，对速行而言也即是现在。然而，根据阿阇梨阿难(Ācariyānanda)的观点，当识知他人的那些相而了知那些意趣时，转向心与速行心个别地转向并了知与自己一同生起的心。这其中在法与时间上都没有差异，因为对所有（心）而言，所缘就是心，并且是现在。速行也并非没有转向，因为转向心转向的正是心，速行了知的也正是心。但是，如果在转向时转向的不是心，而速行了知的是色；或者转向的是色，而了知的是心；或者转向的是青，而了知的是黄；这样一来，速行在法上就称为无转向。同样，如果转向的是过去，而了知的是现在，这样一来，它们在时间上就称为无转向。由于在《发趣论》中说“过去法是现在法的无间缘”，因此这里应当说依于刹那的现在，而非依于时程与相续。否则，在所有心路过程的门中，所缘的过去等状态都将必须依于时程与相续而说。偈颂中“三”是指依于作用有三种。“说十种心生起”是指依于心生起的刹那而说有十种。“以广说”是指以心的自性作详细解说。“于此”是指在意门。“四十一”是指除去五识与意界后，依于欲界心而有四十一。“于此”是指在小速行门中。[小门节] ๑๓๘. วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ เอกํ วิภูตเมว ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. น หิ อวิภูเต อารมฺมเณ อปฺปนานาม สมฺภวตีติ. ตถา ตทารมฺมณุปฺปาโทจ นตฺถิ. น หิ อติสนฺตตรํ อปฺปนาชวนํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธตีติ. ตตฺถ หิ ฉพฺพีสติ มหคฺคต โลกุตฺตร ชวเนสุ ยํกิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ สมฺพนฺโธ. ญาณรหิตํ ทฺวิเหตุกชวนํ อถิรสภาวตฺตา อปฺปนาย อนนฺตรูปนิสฺสโย นโหตีติ วุตฺตํ ญาณสมฺปยุตฺต กามาวจรชวนานมฏฺฐนฺนนฺติ. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรตุนาเมนาติ เอตฺถ อินฺทฺริยสมตาทีหิ ปริโตภาเคหิ อปฺปนา กรียติ สชฺชียติ เอเตนาติ ปริกมฺมํ. อปฺปนํ อุเปจฺจ จรตีติ อุปจาโร. สมีปจาโรติ อตฺโถ. สมีปจรณญฺเจตฺถ อาสนฺเนกาเล อปฺปนาวหสมตฺถภาเวน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺส ปวตฺติยา อจิรํ กาลํ อปฺปนา สมฺภโว โหตีติ. อนุโลมนฺติ อปฺปนาปวตฺติยา ปจฺจนีกธมฺมวิธมเนน อปฺปนาย อนุกูลํ อปฺปนาหิตํ อปฺปนา วหนฺติจฺเจว อตฺโถ, ยสฺส ปวตฺติยา อปฺปนา วิพนฺธโก ปจฺจนี โกนาม นตฺถีติ. คมียติ พุชฺฌียติ อตฺโถ เอเตนาติโว. อภิธานํ พุทฺธิจ. ตํ ทุวิธํปิ ควํ ตายติ รกฺขตีติ โคตฺตํ. ปริตฺต ชาติสงฺขาโต อนฺวโย. โคตฺตํ อภิภุยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ โคตฺรภุ. เอตฺถ จ จตฺตาริปิ ชวนานิ ปริกมฺมชวนานีติ วา อุปจารชวนานิติวา อนุโลมชวนานีติวา วุจฺจนฺติเยว. โคตฺรภูติ ปน ปจฺฉิมสฺเสว นามํ. อิธ ปน จตุนฺนํปิ นามานํ สงฺคหณตฺถํ ปริกมฺโม ปจารานุโลม โคตฺรภุนาเมนาติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กสฺมา ปถมเมว ปริกมฺมํนาม. นนุ อิตรานิปิ อปฺปนํ ปริสงฺขโรนฺติเยวาติ เอวมาทิกา โจทนา อโนกาสา โหตีติ. จตุกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุเมววาติ จตุกฺขตฺตุเมววา ติกฺขตฺตุเมววา. ตตฺถ ปถเมน เอว สทฺเทน ปญฺจมํ โคตฺรภุสมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ ชวนํ ปติตํนาม โหติ. ปเวธติ [Pg.169] กมฺปติ. กามโคตฺตํ อภิกฺกมิตฺวา อุปริภูมนฺตรปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ. ทุตีเยน ทุตียํ โคตฺรภุ สมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ อลทฺธาเสวนํ อนุโลมํ อตฺตโน อนนฺตเร จิตฺตํ โคตฺรภุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกตีติ. เอเตเนว ปญฺจมโต ปรํ จตุตฺถโตจ โอรํ อปฺปนาย อสมฺภโว สาธิโต โหตีติ. วาสทฺเทน ปน มนฺทปญฺญสฺส จตุกฺขตฺตุเมว. น ติกฺขตฺตุํ. ติกฺขปญฺญสฺส ติกฺขตฺตุเมว. น จตุกฺขตฺตุนฺติ ทสฺสิตํ โหติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน มนฺทมชฺฌิม มหาปญฺญวเสน ติธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจกฺขตฺตุํปิ ปริกมฺมชวนานํ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. อิตรฏฺฐกถาสุ ปน สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา ปฏิสิทฺธตฺตา สา น คเหตพฺพาวาติ. 138. 无显现与不显现之别，其意为仅可得显现之所缘。因为在不显现的所缘上，安止不可能生起。同样，彼所缘的生起也不存在，因为彼所缘不会跟随在极为寂静的安止速行之后。在此，二十六种广大与出世间速行心中，任何一种速行心若能进入安止心路，即构成关联。无智的二因速行心由于性质不稳固，不能作为安止的无间依止，所以说与智相应的欲界速行心有八种。所谓遍作(parikamma)、近行(upacāra)、随顺(anuloma)、转种姓(gotrabhu)，其中“遍作”是通过信等诸根的平衡等，从各方面准备、修习，使安止得以成就。“近行”是接近安止而运作，意为邻近运作。此处的邻近运作应当理解为，在接近安止的时刻，具有引发安止能力的状态，即在此心路中，不久之后安止就会生起。“随顺”是通过平息与安止相违逆的法，使心识与安止相应、有益于安止、趋向安止，即在其发生时，不存在任何阻碍安止的违逆法。“种姓”(gotta)的词义是“被趋向”、“被了知”，也指名称与智慧。这两种含义都源于它保护(tāyati)种姓(gavaṃ)。这里是指被称为凡俗(paritta)种类的延续。“转种姓”是（旧）种姓被超越、被破除的地方。这里，这四种速行心，都可以称为遍作速行、近行速行或随顺速行，但只有最后一种才称为转种姓。此处为了涵盖这四种名称，所以说‘以遍作、近行、随顺、转种姓为名’。这样区分之后，‘为什么最开始只说遍作呢？难道其他的不能为安止做准备吗？’这样的责难是没有道理的。“四次或仅三次”即是“仅四次或仅三次”。其中，第一个“仅”字排除了第五次（预备速行）的生起，因为那时速行心已被称为“堕落”，它会颤动、摇晃。它已超越了欲界种姓，无法成为达到另一更高地的因缘。第二个“仅”字排除了第二次（预备速行）的生起，因为那时未得熟修的随顺心无法使其紧随其后的心达到转种姓的状态。由此也证明了，在第五次（速行）之后，或在第四次（速行）之前，安止都无法生起。而“或”字则表明，对于钝根者来说，只有四次，没有三次；对于利根者来说，只有三次，没有四次。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，将根器分为下、中、上三品，似乎允许五次遍作速行的生起，但是其他的义注经过仔细考察后，已经否定了这一点，所以不应该采纳。 ยํ ปน วิภาวนิยํ 至于在《阐明》(Vibhāvinī)中 ‘‘ฉฏฺฐํ สตฺตมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวน ปปาตาสนฺนปุริโส วิย อปฺปนาวเสน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ. 说道：“第六与第七速行心，由于紧邻有分心，如同站在悬崖边的人，不能以安止的方式安住。” ตตฺถ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวนาติ ภวงฺคภาวสฺส อาสนฺน ภาเวนาติ อตฺโถ. ปญฺจมชวนโต หิ ปฏฺฐาย ชวนสนฺตานํ อนุปุพฺเพน ปริกฺขีณชวํ โหติ. ภวงฺคภาวตฺถาย ปริณมตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ปปาตาสนฺนปุริโสปมาปิ อุปปนฺนา โหตีติ. นิรุทฺธานนฺตรเมวาติ นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท. กสฺส อนนฺตรนฺติ, อญฺญสฺส อสุตตฺตา นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวาติ. ยสฺมา ปน อปฺปนานาม อุปฺปชฺชมานา จตุตฺถโตวา ปญฺจมโตวา ปฏฺฐาย อุปฺปชฺชติ. น ฉฏฺฐโตวา สตฺตมโตวา. สาหิ วสีภูตาปิ จตุตฺถ ปญฺจเมสุ อุปฺปตฺตึ อลภมานา สพฺพโส นุปฺปชฺชติเยว. ลภมานา ปน ทิวสํปิ นิรนฺตรํ ปวตฺตติเยว. ตสฺมา จตุตฺถํวา ปญฺจมํวาติ อิทํ อาทิมตฺตนิยมนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ จ ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ จ วกฺขตีติ. ยทิ ปน ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. เอวํ สติ กสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ปตนเขตฺเต อปฺปนาชวนํ ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, หตฺเถ [Pg.170] ถปิตเลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํนาม หตฺถโต มุตฺตมตฺเต โหติ. เอวํ สนฺเตปิ หตฺถพเลน ขิปิตํ เลฑฺฑุ ทูรํปิ คจฺฉติเยว. เอตฺถ จ เลฑฺฑุสฺส ชโวนาม หตฺถชวมูลโก โหติ. หตฺถชโวจ สรีรพลมูลโก. ตตฺถ เลฑฺฑุ วิย อปฺปนาชวนํ ทฏฺฐพฺพํ. เลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํ วิย จตุตฺถโต ปจฺฉากาโล. หตฺถชโววิย โคตฺรภุชโว. สรีรพลํ วิย ปุริมานํ ปริกมฺมชวนานํ พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตานเสยฺยสฺส พาลทารกสฺส พลํ วิย อาทิกมฺมิกวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. วุทฺธิปตฺตสฺส ปุริสสฺสพลํ วิย สมาปตฺติวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. ยถา จ พาลทารเกน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ หตฺถโต มุตฺตมตฺเตปิ ปตติ. เอวํ อาทิกมฺมิกวีถิยํ อปฺปนาชวนํ เอกวารํ ชวิตฺวา ปตติ. ยถาวุทฺธิปตฺเตน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ ปตนเขตฺเตปิ อปติตฺวา ทูรํปิ ทูรตรํปิ คจฺฉติ. ตถา สมาปตฺติวีถิยํ อปฺปนาชวนํ จิรํปิ จิรตรํปิ ปวตฺตตีติ. มูลฏีกายํ ปน อปฺปนาชวนํ ปตนเขตฺเต ปวตฺตํปิ ภูมนฺตรปตฺติยาวา อารมฺมณนฺตรลทฺธิยาวา ปติตํนาม นโหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตนฺติ วุตฺตํ. นนุ อปติ ตตฺตา เอว สุฏฺฐุ พลวภาวโต สตฺตมชวนเจตนา สีฆํ อนนฺตเร ภเว วิปากทายินีจ อานนฺตริยกมฺมญฺจ โหติ. มชฺเฌ ปญฺจเจตนา ตถา พลวภาวาภาวโต จิเรน ตตียภวาทีสุ วิปากทายินีจ โหนฺติ, อนนฺตริยภาวญฺจ น คจฺฉนฺตีติ. นโข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ สีฆํ วิปากทานตาย พลวตีนาม สิยา. เอวํสติ ปฐมเจตนา สพฺพพลวตีนาม สิยา. สา หิ อิมสฺมึเยว ภเว วิปากํ เทตีติ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ. เอก วสฺสชีวีนํ ติณรุกฺขานํ ปริณาโมวิย ปถมเจตนาย ปริณาโม ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวีนํ วิย สตฺตมเจตนาย. มหาสาลานํ วิย มชฺฌิมเจตนานนฺติ. ตตฺถ เอกวสฺสชีวิโน ติณรุกฺขานาม อสารา โหนฺติ. อสารตฺตาจ ทุพฺพลา อนทฺธนิยา อจิรฏฺฐิกา. ตสฺมา เตสํ สีฆตรปริณาโม โหติ. เต หิ สีฆตรํ รุหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. เอกํ นิทาฆสมยํ อติกฺกมิตุํ นสกฺโกนฺติ. ทุตียํ [Pg.171] วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. เอตฺถจ นิทาฆสมโย วิย มรณกาโล เวทิตพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวิโน ปน โถกํ สารภูตา โหนฺติ. สารภูตตฺตาจ โถกํ พลวนฺตา อทฺธนิยา. ตโต เยวจเตสํ จิรปริณาโม โหติ. เต หิ ปถมํ วสฺสํ รุหนฺติ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา นสกฺโกนฺติ. ทุตียวสฺเสเอว ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. ทุตียํ ปน นิทาฆ สมยํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตียํ วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. มหาสาลา ปน สพฺพสารภูตา โหนฺติ. พลวนฺตา จิรตรฏฺฐายิโน. ตสฺมา เต สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉนฺติ. เต หิ เอก ทฺเว วสฺสานิ วิทตฺถิรตนมตฺตาว โหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา น สกฺโกนฺติ. อติจิรฏฺฐายิโน ปน โหนฺติ. ฉ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐตฺวาว ปตนฺติ. เอวเมว ปถมชวนเจตนา สพฺพโส อลทฺธาเสวนตาย อสารา อพลา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ เอกญฺจ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. อิมสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. สตฺตม ชวนเจตนา ปน ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. สารภูตตฺตา เยวจ สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉติ. อิมสฺมึ ภเว วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ภวนฺตรํ ปตฺวาว วิปจฺจติ. ปติตชวเนสุ ปน อนฺติม ชวนตาย ทุพฺพลตฺตา ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. ทุตียภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. อวเสสานํ ปน ปญฺจนฺนํ มชฺฌิมเจตนานํ สุฏฺฐุ ลทฺธาเสวนานํ สณิก ตร ปริณตภาโว วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพติ. นํ เกวลญฺเจตฺถ ติณ รุกฺโข ปมาย ปาโณปมายาปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เยหิเกจิ คพฺภเสยฺยกา ปาณา อปฺปายุกชาติกา โหนฺติ. เต สีฆตรํ คพฺภวาสํ วสนฺติ, สีฆตรํ วิชายนฺติ. องฺคมงฺคานิจ เนสํ สีฆตรํ ถามคตานิ โหนฺติ. อินฺทฺริยานิจ สีฆตรํ ปริปากคตานิ โหนฺติ. ตทเหว อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺติ. โคจรํ คณฺหนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สีฆตรํ วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ชิณฺณา โหนฺติ มรนฺติ. [Pg.172] ทีฆายุกชาติกานํ ปน คพฺภวาสาทีนิ สพฺพานิ สณิก เมว สิชฺฌนฺตีติ. เอตฺถจ มหคฺคต กุสลานิ สตฺตม ชวนฏฺฐาเน ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ปริกมฺมชวนานิ หิ จิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิธญฺญสทิสานิ. อปฺปนาชวนานิ อจิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิภตฺตสทิสานีติ ตานิปิ อจิรตรฏฺฐิติกานิเอว โหนฺติ. ทุตีเย ภเว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยนฺติ. อิมสฺมึ ภเวปิ อปฺปเกน กามจฺฉนฺทาทินา ปจฺจนีกธมฺเมน ปฏิพาหิตานิ สพฺพโส อวิปากภาวํ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมาตานิ เตน ปริยาเยน ทุพฺพลานิ นาม โหนฺตีติ. 此处，“以其近于有分”意即“以其近于有分的状态”。从第五速行开始，速行流就逐渐减弱，转而趋向有分的状态。这样一来，崖边之人的譬喻也就恰当了。“Niruddhānantaramevāti”是“niruddhe anantarameva iti”的分解，意为“于其灭后随即”。于谁之后呢？由于未闻有他，故从义理上可知是“于已灭者之后”。因为安止(appanā)生起时，是从第四或第五速行开始生起，而非从第六或第七。即使已得自在，若不能于第四、第五速行中生起，则完全不能生起；若能生起，则能持续一日。因此，当知“第四或第五”之说，是为限定其开端而已。正因此，后面才会说“进入安止心路”，以及“其后于安止之末，则堕入有分”。然而，若从第五速行开始，速行即被称为已堕，既然如此，为何其后在坠落区域中，安止速行还能转起呢？答道：置于手中的土块，其坠落区域始于离手之时。即便如此，凭借手的力量抛出的土块仍能去往远处。于此，土块的冲力源于手的冲力，而手的冲力源于身体的力量。应知安止速行犹如土块，第四速行之后的时段犹如土块的坠落区域，种姓速行(gotrabhujavo)犹如手的冲力，先前预备速行(parikammajavana)的力量犹如身体的力量。仰卧幼儿的力量，犹如初业者心路中欲界速行的力量；已成长者的力量，犹如等至心路中欲界速行的力量。犹如幼儿抛出的土块离手即落，初业者心路中的安止速行亦仅速行一次即落。犹如已成长者抛出的土块，即使在坠落区域亦不坠落，而能去往远处乃至更远处，等至心路中的安止速行亦能持续良久乃至更久。《根本注》(Mūlaṭīkā)中则说：安止速行即使在坠落区域中转起，若未达另一地，或未得另一所缘，则不名为堕。于此，或问：为何说从第五速行开始，速行即已堕？难道不是因为未堕，故而极为有力，第七速行思才能迅速于下一有中给予异熟，并成为无间业(ānantariyakamma)吗？中间的五速行思，因无此等强力，故需经长时于第三有等中才给予异熟，且不成无间业。此不应如是见。若以速予异熟为有力，则第一思应为最有力，因其即于此有中给予异熟。于此，结论如下：应知第一思的转变犹如一年生的草木，第七思犹如二年生植物，中间诸思犹如大娑罗树。其中，一年生的草木无有心材，因无心材故而羸弱、不长久、不常住。因此，它们的转变极快。它们生长、发育、繁茂极快，开花、结果、凋落、消失亦极快，不能度过一个暑季，到不了第二年。于此，应知暑季犹如死时。二年生植物则稍有心材，因有心材故而稍有力、较长久。正因此，它们的转变较慢。它们在第一年生长、发育、繁茂，但不能开花结果；至第二年才开花、结果、凋落、消失。它们不能度过第二个暑季，到不了第三年。大娑罗树则全为心材，有力，能更长久地住立。因此，它们的转变非常缓慢。它们在一两年里仅有一张手、一肘尺高，不发育、不繁茂，不能开花结果，但能极长久地住立，住立五六百年后才倒下。与此相同，第一速行思因完全未得习行，故无心材、无力，不能单独生成一有，亦不能度过一个死时，即于此有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。第七速行思则因已得习行，故稍有心材，能单独生成一有。正因有心材，其转变缓慢，不能于此有中成熟，需至另一有中才成熟。但在已堕的速行中，因其为最终速行而力弱，故不能度过第二个死时，于第二有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。至于其余五个中间的思，因已善得习行，其转变更为缓慢之理，当依已说之法了知。此义不仅能以草木为喻，亦能以有情为喻来说明。凡胎生的有情，若属寿短之类，则住胎时间极短，出生极快，其肢体强壮极快，诸根成熟亦极快。当日即能起立行走，觅食，于各自领域中娴熟极快，衰老、死亡亦极快。而属寿长之类者，其住胎等一切事，皆缓慢而成。于此，当知广大善心住于第七速行之处。预备速行因常住故，犹如善熟的稻谷；安止速行因不常住故，犹如善熟的米饭。因此它们也是更不持久的，于第二有中，或成熟异熟，或未成熟而坏灭。即于此有中，若为少许欲贪等敌对法所障，则完全沦于无异熟的状态。因此，以此道理，它们被称为是羸弱的。 ยสฺมา จ อานนฺตริยกมฺมานํ ผลทานนิยตตานาม กาลนิยเมน วินา น สมฺภวติ. กาลนิยโมจนาม เอกนฺเตน สตฺตมชวนสฺเสว โหติ. น มชฺฌิมชวนานํ. เตสญฺหิ อสุกสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจนฺตีติ เอวํ นิยโม นตฺถีติ. ตสฺมา ทุวิธสฺส นิยมสฺส สิทฺธตฺตา เอว สตฺตมชวนเจตนาย อนนฺตริยกมฺมตา สิทฺธา โหติ. น พลวตรตายาติ นิฏฺฐเมตฺถคนฺตพฺพนฺติ. มูลฏีกายํ ปน นนุจ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา. ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตาสา สตฺตมชคนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ โหติ. น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายาติ อุตฺตรํ วทติ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ. เอวญฺหิ สติ ปถมชวนเจตนา กสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สุสงฺขตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานาม ชาตาติ วตฺตพฺพา โหตีติ. มหาฏีกายํ ปน ทุพฺพลาปิ อนฺติมชวน เจตนา สนฺนิฏฺฐานกิจฺจวิเสสยุตฺตตาย ผลวิปจฺจเน สตฺติวิเส สยุตฺตา โหตีติ อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ สา โหตีติ วุตฺตํ. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ปุคฺคลานุรูปํ. ยถาภินีหาร วเสนาติ ตสฺส ตสฺส ปริกมฺมภาวนา จิตฺตสฺส กสิณนิมิตฺตา ทีสุวา อนิจฺจลกฺขณาทีสุวา อภินีหรณานุรูปํ. อปฺปนาวีถินฺติ อปฺปนาปพนฺธํ. อิทญฺจ อเนกวาเร ปวตฺตานํ อปฺปนาชวนานํ สงฺคหณตฺถํ [Pg.173] วุตฺตํ. เตเนวาห ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ. ตตฺถ ตโตติ จตุตฺถโตวา ปญฺจมโต วา. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ ปญฺจเมวา ฉฏฺเฐวา เอกนฺเตน ภวงฺคปาโต โหตีติ อาปชฺชติ. ตสฺมา ปุน อปฺปนาวสาเนติ วุตฺตํ. ภวงฺคปาโตวโหติ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ อธิปฺปาโย. 再者，无间业(ānantariyakamma)的果报决定性，若无时间规定则无法成立。而时间规定，则完全只属于第七速行，中间诸速行则不然，因为它们并没有“必定于某一生中成熟”这样的规定。是故，由于两种规定成立，第七速行思才成就了无间业性，并非因其力强者，于此应作定论。然而，在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中，有人提出质难：“难道不是因为第七速行思力强，才成为顺生受业与无间业吗？”对此，其意趣或许是：作为结生(paṭisandhi)之无间缘的果报相续，由于以最终速行思为其无间缘而善造作，故彼第七速行思成为顺生受业与无间业，而非如未至最终的速行思那样仅因力强。此说似乎不当。因为若如此，则第一速行思也应因是某法之无间缘且善造作，而被称为顺现法受业了。而在《大疏钞》(Mahāṭīkā)中则说：“即使最终速行思微弱，但因具备决断作用的特质，故于果报成熟时亦具备特殊之力，因此它成为顺生受业与无间业。”“随其所应(Yathārahaṃ)”，即随应各人(puggala)。“依其引导(Yathābhinīhāravasena)”，即随应彼预备修习心对遍处相(kasiṇanimitta)等或无常相(aniccalakkhaṇa)等的引导。“安止心路(appanāvīthi)”，即安止相续。此说是为了总括多次生起的安止速行。因此他说：“其后，于安止之末，唯有堕入有分(bhavaṅga)。”其中“其后”，即从第四或第五（速行）之后。若依此义，则于第五或第六（速行）之后，便必然唯有堕入有分了。因此又说“于安止之末”。“唯有堕入有分”，其意趣是：那时没有彼所缘(tadārammaṇa)生起。 วิภาวนิยํ ปน 然而，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中， ‘‘กตฺถจิ อปฺปนาวาเร สตฺตชวน ปริปูรณตฺถํ อปฺปนาวสาเนปิ กามาวจรชวนปฺปวตฺตึ วทนฺตานํ นิกายนฺตริกานํ วาโท อิธ เอวสทฺเทน นิวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. “于某处，有其他部派论者为圆满七速行，而说于安止之末亦有欲界速行生起，其说于此为‘唯’(eva)字所否定。”如是说。 ตตฺถาติ ตสฺมึ อปฺปนาชวนวาเร. นิรนฺตรปวตฺตานํ ชวนานํ ภินฺนเวทนตานาม นตฺถีติ วุตฺตํ โสมนสฺสสหคต ชวนา นนฺตรนฺติอาทิ. “于彼处”(Tattha)，即于彼安止速行之时。已说：“无间生起的诸速行，并无不同之受”，如“喜俱速行之后……”等。 [๑๓๒] วิภาวนิยํ ปน [132] 然而，在《明了义疏》中， ‘‘ภินฺนเวทนานํ อญฺญมญฺญํ อาเสวนปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา’’ติการณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “‘由于不同受之间相互的重复缘(āsevanapaccaya)未被去除故’，所说此理，并不妥当。” น หิ อิธ อาเสวนปจฺจยภาโว ปมาณํ. กสฺมา, อาเสวน ปจฺจนิกานํ ผลชวนานํปิ ปริกมฺมชวเนหิ อญฺญมญฺญญฺจ อภินฺนเวทนตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา. 在此，重复缘并非标准。何以故？因为与重复缘相违的果报速行，亦应期望其与预备速行之间以及彼此之间有相同之受故。“应被期待”(Pāṭikaṅkhitabbā)，即“必然应被期望”。 [๑๓๓] วิภาวนิยํ ปน [133] 然而，在《明了义疏》中， ‘‘ปสํสิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 至于所说“应被赞扬”，此说不妥。 น หิ ตาทิโส สํวณฺณนาปเทโส ทิสฺสตีติ. อรหตฺต ผเล มคฺควีถิยํ มคฺคกุสลานนฺตรํ ปวตฺตมาเนปิ อยํ ปุพฺพาปร นิยโม ปริกมฺมชวเนหิ เอว สห อปฺปนาชวนานํ โหตีติ กตฺวา กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลญฺจาติ วุตฺตํ. สุขปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวตฺตึส อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺติ. อุเปกฺขกา ปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวาทส, สุขิตกฺริยโต ปรํ อฏฺฐ. อุเปกฺขกา กฺริยโต ปรํ ฉ อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ทฺวตฺตึสาติ อรหตฺตผลสพฺพปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกุสลานํ โสฬสนฺนํ [Pg.174] มคฺคกุสลานํ ทฺวาทสนฺนํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวตฺตึส. ทฺวาทสาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ รูปารูปมคฺคกุสลานํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวาทส. อฏฺฐาติ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกฺริยานํ จตุนฺนํ อรหตฺตผลานญฺจ วเสน อฏฺฐ. ฉาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ ปญฺจนฺนํ รูปารูปกฺริยานํ อรหตฺตผลสฺสจ วเสน ฉ. ปุถุชฺชนานํ เสกฺขานญฺจ กามปุญฺญติเหตุโต ปรํ จตุจตฺตาลีส อปฺปนา สมฺภวนฺติ. วีตราคานํ อรหนฺตานํ ติเหตุกามกฺริยโต ปรํ จุทฺทส อปฺปนา สมฺภวนฺตีติ โยชนา. 因为不见有如是释义之说。于阿罗汉果的道心路中，即使于道善心之后生起，此前后规定亦是预备速行与安止速行共有，故说“于唯作速行之后，有阿罗汉果”。从乐俱善心之后，能生起三十二种安止速行。从舍俱善心之后，能生起十二种。从乐俱唯作心之后，能生起八种。从舍俱唯作心之后，能生起六种安止速行——应如是连结。其中“三十二”者，是以除第五禅外的四种色界善心、十六种道善心，以及十二种下位果心，共为三十二。“十二”者，是以第五禅的色界与无色界道善心，以及下位果心，共为十二。“八”者，是以除第五禅外的四种色界唯作心，以及四种阿罗汉果心，共为八。“六”者，是以第五禅的五种色界与无色界唯作心，以及阿罗汉果心，共为六。凡夫与有学，从欲界三因善心之后，能生起四十四种安止。离欲的阿罗汉，从欲界三因唯作心之后，能生起十四种安止——应如是连结。 ๑๓๙. สพฺพถาปีติ อติมหนฺตาทินา สพฺพปกาเรนปิ. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถาวุตฺเตสุ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรสุ. สพฺพตฺถาปิ ปน อนิฏฺเฐ ติวา ปาโฐ. เตเนว ฏีกาสุ สพฺพตฺถาปีติ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรปีติ วุตฺตํ. อิจฺฉิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. เกน อิจฺฉิตพฺพนฺติ. โลกิยมหาชเนน. ตตฺถ จ อติอุกฺกฏฺเฐ อติทุคฺคเตจ ชเน อคเหตฺวา มชฺฌิมเกน มหาชเนน. เอวญฺหิ สติ อิฏฺฐานิฏฺฐานํ สุฏฺฐุววตฺถานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมึ อารมฺมเณกุสล วิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อิฏฺฐํนาม. ยสฺมึ ปน อกุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อนิฏฺฐํนาม. น หิ สกฺกา อิฏฺฐํวา อนิฏฺฐํวา อารมฺมณํ วิปากจิตฺตํ วญฺเจตุนฺติจ. อปิจ ทฺวารวเสนาปิ อิฏฺฐานิฏฺฐตา เวทิตพฺพาติ จ วุตฺตํ. ตสฺมา อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตานคเต เอเก กสฺมึ รูปกลาเป วณฺณาทีสุ รูเปสุ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ. กิญฺจิ อนิฏฺฐํ. กทาจิ อิฏฺฐํ โหติ. กทาจิ อนิฏฺฐํ, ตตฺถ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ กิญฺจิ อนิฏฺฐนฺติ ยถา กึสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ วณฺโณ อิฏฺโฐ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ, รโส อนิฏฺโฐ, โผฏฺฐพฺโพ อนิฏฺโฐ, ขรสมฺผสฺโส. กึสฺมึจิ วณฺโณปิ อิฏฺโฐ, คนฺโธปิ อิฏฺโฐ, รสาทโย อนิฏฺฐาเยว. ตถา พุทฺธสฺส สรีรคเตปิ เอกสฺมึ กลาเป วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. มตกณฺหสุนขสฺส อุทฺธุมาตสรีเรปิ วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. โส หิ วณฺโณ ยทิ นิวตฺถปารุตสฺส วตฺถสฺส ภเวยฺย. ตํ วตฺถํ มหคฺฆํ โหตีติ. กทาจิ อิฏฺฐํ กทาจิ อนิฏฺฐนฺติ อคฺคินาม เหมนฺเต อิฏฺโฐ สุขวิปากสฺส ปจฺจโย. คิมฺเห อนิฏฺโฐ ทุกฺขวิปากสฺส ปจฺจโย. สีตุทกํ คิมฺเห [Pg.175] อิฏฺฐํ. เหมนฺเต อนิฏฺฐํ. ตถา สุข สมฺผสฺสํ วตฺถํ ปกติกาเย อิฏฺฐํ โหติ. วณํ ปตฺวา อนิฏฺฐํ. เตนวา สณิกํ ผุสนฺตสฺส อิฏฺฐํ, คาฬฺหํ ผุสนฺตสฺส อนิฏฺฐนฺติ. นอิฏฺฐนฺติ อนิฏฺฐํ. ตสฺมึ อนิฏฺเฐ. อิฏฺเฐติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต, กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ตทารมฺมณานีติ สมฺพนฺโธ. สนฺตีรณ ตทารมฺมณานิ เจตฺถ อุเปกฺขาสหคตานิเอว เวทิตพฺพานิ. เตเนวาห อติอิฏฺเฐปนาติอาทิ. ตตฺถ อภิอิฏฺเฐติ สุวณฺณ รชต มณิวณฺณาทิเก หริตาลวณฺณาทิเก โกเสยฺย วตฺถวณฺณาทิ เก เทวจฺฉราวณฺณาทิเกจ อติวิย โลกิยมหาชเนน อิจฺฉิตพฺเพ ฉฬารมฺมเณ. ยสฺมา เจตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณ สมาโยโค อกุสลกมฺมสฺเสว วิปจฺจโนกาโส โหติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคจ กุสลกมฺมสฺเสว, ตสฺมา อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากาเนว. อิฏฺเฐ กุสลวิปากาเนวาติ อยํ นิยโม สิทฺโธ. เวทนานิยโม ปน อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิย อตฺตโน อุสฺสาห พเลน วินา เกวลํ กมฺมพเลน นิพฺพตฺตานํ วิปากานํ ปริทุพฺพลตฺตา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา คหณา ภาวโต ยถารมฺมณเมว สิทฺโธ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว. อถโข วิปลฺลาสรหิเต ขิณาสวสนฺตาเน ปวตฺตานํ กามกฺริยชวนานํ วิยถารมฺมณเมว เวทนาโยโค โหตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ตตฺถาปิ โสมนสฺสสหคต กฺริยชวนาวสาเน ติอาทิ. ตตฺถาปีติ เตสุ วิปาเกสุปิ. โสมนสฺสสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ พุทฺธวณฺณาทิเก อติอิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตานํ โสมนสฺส สหคต กฺริยชวนานํ อวสาเน. อุเปกฺขาสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ อนิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเตจ ปวตฺตานํ อุเปกฺขาสหคตกฺริยชวนานํ อวสาเน. อยญฺจ กฺริยชวนาวสาเน ตทารมฺมณนิยโม อฏฺฐกถายํปิ วุตฺโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ กามาวจร ติเหตุก โสมนสฺส สหคตกฺริยทฺวยํ ตทารมฺมณวเสน ปญฺจนฺนํ โสมนสฺสสหคต วิปากานํ อนนฺตรปจฺจโยติอาทิ. อิทญฺจ ปกตินีหาเรน ปวตฺตานํ กฺริยชวนานํ วเสน วุตฺตํ. ตถา รูเปน ปน จิตฺตาติสงฺขาเรน ปวตฺตานํ [Pg.176] กฺริยชวนานํ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาเวทนาโยโค อนิฏฺเฐปิ โสมนสฺส เวทนาโยโค โหติเยว. ยถาห – 139. “一切处”(sabbathāpi)指以极大等一切方式，即以所有方式。“此处”(ettha)指在这些如前所述的五门(pañcadvāra)与意门(manodvāra)中。然而，在不悦境中，也有“一切处”的读法。因此，诸复注(ṭīkā)中说“一切处”即指五门与意门。所谓“应喜爱”即是悦意。被谁所喜爱？被世间大众。其中不包括极高贵或极卑贱之人，而是中等阶层的大众。如是，方能清晰区分悦意与非悦意之境，如义注(aṭṭhakathā)所言。若某所缘能生善异熟(kusala vipāka)，即称为悦意；若生不善异熟(akusala vipāka)，则称为非悦意。悦意或非悦意的所缘，实不能欺骗异熟心(vipākacitta)。此外，亦云根据门的不同亦可判别悦与非悦。因此，在根(indriya)与非根(anindriya)相续的某些色聚(rūpakalāpa)中，颜色等色法有些是悦意的，有些是非悦意的；有时悦意，有时非悦意。其中，有些是悦意的，有些是非悦意的，例如某朵花中，颜色悦意而香非悦意，味非悦意，触非悦意（粗糙触）；又某物中颜色与香气皆悦意，而味等仍非悦意。同样，佛陀身体某些色聚中，颜色悦意而气味非悦意；甚至肿胀发黑的死狗尸体上，颜色悦意而气味非悦意（若此颜色是所穿之衣的颜色，则此衣物便价值连城）。有时悦意，有时非悦意，例如火在冬季悦意（是乐异熟之缘），夏季则非悦意（是苦异熟之缘）；凉水夏季悦意，冬季非悦意。同样，舒适触衣对健康者悦意，对伤者则非悦意；轻触悦意，重压非悦意。“非悦”(naiṭṭha)即不悦意。于不悦境中，“悦”(iṭṭha)指中等悦意(iṭṭhamajjhatta)，与善异熟的五识(pañcaviññāṇa)、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、彼所缘(tadārammaṇa)相关联。此中，推度与彼所缘心唯与舍俱。故言“极悦等”等。所谓“极悦意”(atiiṭṭhe)指金银珠宝色、雌黄色、丝绸衣色、天女色等六种所缘，皆为世间大众极度渴求者。因接触不悦所缘(aniṭṭhārammaṇa)唯是不善业(akusala kamma)成熟之机，接触悦意所缘(iṭṭhārammaṇa)唯是善业(kusala kamma)成熟之机，故不悦境必生不善异熟，悦境必生善异熟——此规律(niyama)成立。然而，应知受的规律(vedanāniyama)仅随所缘而成立，因为异熟(vipāka)极为羸弱，犹如镜中面相，仅由业力而生，无自身努力之力，且非由构想计度而取。不仅异熟(vipāka)如此，离颠倒的漏尽者(khīṇāsava)相续中生起的欲界唯作速行心(kāmakriyajavana)，其受亦完全随所缘而定，故说“于彼处，喜俱唯作速行心终结”等。此中，“于彼处”(tatthāpi)指那些异熟(vipāka)中。“喜俱唯作速行心终结”(somanassasahagata kriyajavanāvasāne)指对佛陀的颜色等极悦意所缘生起的喜俱唯作速行心(somanassasahagata kriyajavana)的最后时刻；“舍俱唯作速行心终结”(upekkhāsahagata kriyajavanāvasāne)指对不悦或中等悦意所缘生起的舍俱唯作速行心(upekkhāsahagata kriyajavana)的最后时刻。此唯作速行心(kriyajavana)最后时刻的彼所缘(tadārammaṇa)规律，义注中亦明载：“欲界三因喜俱二唯作心，以彼所缘为缘，成为五种喜俱异熟心(somanassasahagata vipāka)的无间缘”等。此说针对自然状态生起的唯作速行心(kriyajavana)。但是，如果由强大的心行(cittātisaṅkhāra)所引发，则对悦意之境也可能产生舍受，对不悦意之境反而可能产生喜受，如其所说。 กถญฺจานนฺท อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย. อิธานนฺท ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปํ. โส สเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ. สเจ อากงฺขติ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูล สญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ. 阿难，圣者如何是已修习诸根者？阿难，在此，比丘以眼见色时，生起悦意的，生起不悦意的，生起既悦意又不悦意的。若他希望：“我愿于厌恶境中，安住于非厌恶想”，他便安住于非厌恶想。若他希望：“我愿于非厌恶境中，安住于厌恶想”，他便安住于厌恶想。 สพฺพํ อุปริปณฺณาสเก อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปนฺติ เอเตน ขีณาสวานํ กามกฺริยชวนานํ ปกตินีหาเรน อิฏฺเฐ โส มนสฺสโยโค อนิฏฺเฐ อุเปกฺขา โยโค ทสฺสิโต โหติ. โสสเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติอาทินา ปน เตสํ ตถารูเป จิตฺตาภิสงฺขาเร สติ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาโยโค อนิฏฺเฐปิโสมนสฺส โยโค วุตฺโต โหตีติ. ยํ ปน ขีณาสวานํ สตตวิหารสุตฺเต อิธ ภิกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ. น ทุมฺมโน. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติอาทินา ฉสุทฺวาเรสุ โสมนสฺส ปฏิกฺขิปนํ วุตฺตํ. ตํปิ เตสํ ตถา รูปจิตฺตาภิสงฺขารพาหุลฺลวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา วา ขีณาลวาปิ พุทฺธรูปทสฺสนาทีสุ ปธานสารุปฺปฏฺฐานทสฺสนาทีสุ จ โสมนสฺสิตา โหนฺติเยว. ตสฺมา เกวลํ ราคาทิวตฺถุ ภูตานิ รูปารมฺมณาทีนิ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติปิ ยุตฺตํ. เอตฺถ จ. กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตายวา ผรติ. ธาตุโตวา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภายวา ผรติ. อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ. เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคนเยน อิธ ตถารูโป จิตฺตาภิสงฺขาโร นาม [Pg.177] เวทิตพฺโพ. อปเร ปน วทนฺติ-ขีณาสวา ยทา เทวจฺฉรา วณฺณาทิกํ อติอิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมา คจฺฉติ. ตทา ตตฺถ อสุภายวาผรนฺติ. อนิจฺจโตวา อุปสํหรนฺติ ตตฺถ อนิฏฺฐภูตํ อสุภ ลกฺขณํวา อนิจฺจลกฺขณํวา อุเปกฺขา กฺริย ชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอิฏฺฐารมฺมณภูตํ เทวจฺฉราวณฺณาทิกํ. 应引述《上分五十经》(Uparipaṇṇāsaka)中的《根修经》(Indriyabhāvanāsutta)。其中说到：“生起可喜的，生起不可喜的，生起可喜亦不可喜的。”由此显示，对于漏尽者而言，在欲界唯作速行心的自然运作中，当遇到可喜境时，与喜相应；当遇到不可喜境时，则与舍相应。然而，通过“若他希望于可厌境中安住于不可厌想，他便安住于不可厌想”等语句，则阐明了当他们生起如此心行时，即使面对可喜境也会与舍相应，即使面对不可喜境也会与喜相应。至于在关于漏尽者恒住的经中说：“比丘见色，不喜不忧，住于舍，具念正知”等，此说遮止了六门中的喜。这应当理解为是因为他们多修如是心行的缘故。又因为漏尽者在见到佛陀的色身等，或见到精勤修行的核心所缘时，仍然会生起喜。因此，说此处仅仅是针对作为贪等事由的可喜、不可喜的色等所缘而言，才是合理的。于此：如何于可厌境安住于不可厌想？即于不可喜事中遍满慈心，或者作界思惟。如此，便能于可厌境安住于不可厌想。如何于不可厌境安住于可厌想？即于可喜事中遍满不净，或者作无常思惟。如此，便能于不可厌境安住于可厌想。依《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)之理趣，此处所说的“如是心行”应当如此理解。另外一些论师说：当漏尽者遇到天女的容貌等极其可喜的所缘突然出现时，便对其遍满不净或作无常思惟，使那不可喜的不净相或无常相，成为舍俱唯作速行心的所缘，而不再是那极其可喜所缘的天女容貌等。 ตถา ยทา กุธิภกุฏฺฐสรีราทิกํ อติอนิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ตตฺถ เมตฺตายวา ผรนฺติ. ธาตุโตวา อุปสํหรนฺติ. ตตฺถ อิฏฺฐภูตํ อเวรตาวาทิลกฺขณเมว โสมนสฺสกฺริยชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอนิฏฺฐภูตํ กุธิต กุฏฺฐสรีราทิกํ. ตสฺมา ตานิ ชวนานิ กามวิปากานิวิย สพฺพทาปิ อารมฺมณานุรูปเมว เวทนายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ตํ นยุชฺชติ. น หิ ตานิ ลกฺขณานิ เทวจฺฉราวณฺณาทีหิ วินา วิสุํ ลพฺภนฺติ. เตหิ ปน สเหว ลพฺภนฺติ. ตสฺมา ยถา อานิสํสทสฺสเนน ภาวนาย ปุพฺพาปริยวิเสสทสฺสเนนจ อุทฺธุมาตกาทีสุ อติ อนิฏฺเฐสุปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ยถาจ มหา โมคฺคลานตฺเถรสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาทสฺสเนน อตฺตสมฺปตฺติทสฺสเนนจ อนิฏฺฐภูเตปิ อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป โสมนสฺสุปฺปตฺติ ปาฬิยํ วุตฺตา. ยถา จ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ตถารูเปน จิตฺตาภิ สงฺขาเรน กุฏฺฐิโน หตฺถโต ลทฺเธ อนิฏฺฐภูเต ปูติกุมฺมาเสปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เอวเมวํ อิธปิ อสุภผรณาทิโก จิตฺตาภิสงฺขาโร อติอิฏฺเฐ อุเปกฺขาชวนานํ อติอนิฏฺเฐจ โสมนสฺสชวนานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺหิ อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโวนาม โลกิยมหาชนานํ อิจฺฉาวเสน สิทฺโธ โหติ อคมฺภีโร วิปลฺลาสธมฺมานํ กิเลสานญฺจ วตฺถุภูโต. ยถาห-ตตฺถ กตมํ รูปํ หีนํ. ยํ รูปํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ อุญฺญาตํ อวญฺญาตนฺติอาทิ. เอตฺถ หิ เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโว นาม โลกิยมหาชน สมฺมุติยา สิทฺโธติ ทสฺเสติ. ตสฺมา ยญฺจ อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ โลกิยมหาชนานํ เทวจฺฉราวณฺณา ทีสุ อติ อิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณา ทีสุ [Pg.178] อติอิฏฺเฐสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ เตสํ วิปลฺลาสวเสเนว โหติ. ยํปน ปญฺญวนฺตานํ พุทฺธสาวกานํ เทวจฺฉราวณฺณาทีสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ ปญฺญาพเลเนว โหตีติ เวทิตพฺพํ. 同样地，当愤怒皱眉的麻风病人的身体等极不可喜所缘现前时，他们即于彼处遍满慈心，或作界思惟。于彼处，唯有成为可喜的无怨等相，才是喜俱唯作速行心的所缘，而非那极不可喜的愤怒皱眉的麻风病人的身体等。因此，说“那些速行心如欲界果报心一般，恒常与所缘相应的受俱起”，此说不成立。因为那些相若离于天女的容色等，则无法单独获得，而是与它们一同被获得。因此，如义注中所说，通过见到功德、通过修习、通过见到前后差别，即使于肿胀相（尸）等极不可喜境中，喜亦会生起。又如圣典中所说，大目犍连(Mahāmoggalāna)长老因见到佛陀的善觉性及自身的成就，即使于不可喜的白骨饿鬼相中，喜亦会生起。又如义注中所说，大迦叶(Mahākassapa)长老以如是心行，从麻风病患者手中获得不可喜的腐烂米粥时，喜亦会生起。同理，于此，遍满不净等心行，是极可喜境中舍速行心生起的因缘，也是极不可喜境中喜速行心生起的因缘，应如是知。须知所缘的可喜与不可喜，是依世间大众的意欲而成，是浅薄的，是颠倒法与诸烦恼的事由。如言：“于彼，何者为劣色？即彼等众生所轻蔑、所鄙视之色。”于此，“彼等众生”显示了所缘法的可喜与不可喜，是依世间大众的共许而成立。因此，未断颠倒的世间大众，于天女的容色等极可喜境中，作极可喜想而执取；于佛陀的容色等极可喜境中，却作不可喜想而执取，此二者皆因其颠倒之力。而有慧的佛弟子，于天女的容色等中，作不可喜想而执取；于佛陀的容色等中，作极可喜想而执取，此二者皆因智慧之力而成，应如是知。 [๑๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ [134] 然而，应阐明的是 ‘‘กุสลากุสลานํ ปน อปฺปหีนวิปลฺลาเสสุ สนฺตาเนสุ ปวตฺติยา อติอิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐาการโต อนิฏฺเฐปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตาการโต คหณํ โหตีติ’’ วุตฺตํ. 曾说：“然而，在未断颠倒的（心）相续中，善与不善（心）生起时，即使于极可喜境，亦作可喜、中性、不可喜想而执取；即使于不可喜境，亦作可喜、可喜、中性想而执取。” ยญฺจ ตตฺถ 而于彼处 ‘‘ขีณาสวานํ จิตฺตวิปลฺลาสาภาเวน กฺริยชวนานิปิ ยถารมฺมณเมว ปวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพเมว. 曾说：“因漏尽者无心颠倒，其唯作速行心亦仅随所缘而转起。”此实应考察。 เย หิ เต ธมฺม จกฺขุรหิตา โหนฺติ. เตเยว วิปลฺลาส วเสน จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ กุสลา กุสลานิเยว เยภุยฺเยน ยถารมฺมณํ ปวตฺตนฺติ. น ปน กฺริย ชวนานิ. น หิ ขีณาสวา โลกิยมหาชนสมฺมเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ. ยถาห – 因为凡无有法眼者，他们因颠倒之力，随心而转，亦随所缘而转。因此，大体上唯有善与不善（心）随所缘而转起，而非唯作速行心。漏尽者们实不如是，于世间大众所共许的可喜与不可喜境中，随心而转，亦随所缘而转。如言： รูปา สทฺทา คนฺธา รสา, โผฏฺฐพฺพาจ มโนรมา; อิฏฺฐธมฺมา อนิฏฺฐาจ, น ปเวธนฺติ ปณฺฑิตาติ. 悦意的色、声、香、味、触，以及可意与不可意之法，智者不为震动。 ตสฺมา โสมนสฺส กฺริย ชวนานนฺตรํปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุเปกฺขา เวทนายุตฺตานิ เอว สิยุํ. ตถา อุเปกฺขากฺริยชวนานนฺตรํปีติ. มูลฏีกายํ ปเนตฺถ ปฏฺฐาเน-กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตาอุปฺปชฺชตีติ กุสลกุสลานนฺตรํ เอว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรํ นจ กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํนตฺถิ. ภวงฺคญฺจนาเมตํ นทิโสโตวิย ปฏิโสตคามินาวํ สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติกฺริยชวนํ. ตสฺมา กฺริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณวิธานํ [Pg.179] อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติเก ปญฺหา วาเร อารมฺมณปจฺจยวิภงฺเค ตีสุ อพฺยากตปทาวสานวาเรสุ เสกฺขปุถุชฺชนานํ ตทารมฺมณเมว ปธานํ โหติ. น กุสลา กุสลชวนํ. ตสฺมา ทฺวีสุปิ วาเรสุ เสกฺขาวา ปุถุชฺชนาวา กุสลํ อนิจฺจโต วิปสฺสนฺติ กุสลํ อสฺสาเทนฺตีติอาทิกํ วตฺวา ปุนจ กุสเล นิรุทฺเธ อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. อรหโต ปน ชวนํปิ ตทารมฺมณํปิ ปธาน เมว โหติ. ตสฺมา อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ อิจฺเจว วุตฺตํ. นปน วุตฺตํ กฺริยาพฺยากเต นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺย ตทารมฺมณเมว ปธานํ กตํนาม สิยา. อวุตฺเตปิจ ตสฺมึ วิปสฺสตีติ อิมินา ตทารมฺมณํปิ คหิตเมว โหตีติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน กุสลา.ล. อุปฺปชฺชตีติ กุสลากุสลานนฺตรเมว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรนฺติจ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถีติ จ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว. อนนฺตรปจฺจยวิภงฺเคสุ ปน กุสลํ วุฏฺฐานสฺส อกุสลํ วุฏฺฐานสฺส กฺริยํ วุฏฺฐานสฺสาติจ วิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส เนววิปาก นาวิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺสาติจ เอวมาทินา กฺริยชวนานนฺตรํ ภวงฺเคน สห ตทารมฺมณสฺสปิ วุฏฺฐานนาเมน วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติเยว. ตสฺมา ยญฺจ วุตฺตํ น กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสตีติ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว. นจ ฉฬงฺคุเปกฺขาว โต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติปิ กฺริยชวนํ สวิปฺผาริกํ น โหติ. กุสลชวนสฺส วิย ตสฺสปิ โอฬาริกกายวจี ปโยคสมุฏฺฐา ปนโตติ. 因此，喜悦唯作速行心之后，彼所缘亦应是与喜悦或舍受相应者。同样，舍受唯作速行心之后亦是如此。《根本复注》(Mūlaṭīkā)中，于《发趣论》(Paṭṭhāna)此处，说“善或不善灭尽时，异熟之彼所缘生起”，因此，彼所缘仅于善或不善之后说生起，而非于无记之后，亦未见于任何唯作之后说彼所缘生起之处。若有此说而未言及，则无理由。有分心如同河流，而速行心则如逆流而上之船，伴随飞溅，如是相续，此说合理。然而，对于具六支舍的漏尽阿罗汉而言，其寂静的唯作速行心并非如此。因此，唯作速行心之后之彼所缘的安立，应予考察，如是说。在《发趣论》之善法三法组问句中，于所缘缘分别中，三无记句之末，有学与凡夫主要以彼所缘为主，而非以善或不善速行心为主。因此，于此二句中，无论有学或凡夫，皆说“观善法为无常”、“享受善法”等等，复又说“善灭尽时，不善灭尽时，异熟之彼所缘生起”。然而，对于阿罗汉而言，其速行心与彼所缘皆为主体。因此，仅说“阿罗汉观善法为无常、苦、无我”。但未说“唯作或无记灭尽时，异熟之彼所缘生起”。若如是说，则彼所缘即被视为主要者。即使未明言，以“观”一词亦已摄彼所缘。因此，所说《发趣论》中“善法……生起”，乃指彼所缘仅于善或不善之后说生起，而非于无记之后。又说“若有此说而未言及，则无理由”，此说不合道理。然而，在无间缘分别中，善心出定、不善心出定、唯作心出定，以及异熟法之诸蕴出定、非异熟亦非法之诸蕴出定等，如是已见唯作速行心之后，有分心与彼所缘亦皆以“出定”之名被提及之处。因此，所谓“未见于任何唯作之后说彼所缘生起之处”之说，亦不合道理。而且，具六支舍的漏尽阿罗汉，其寂静的唯作速行心并非不强力，因为它也像善速行心一样，能引发粗显之身语行为。 [๑๓๕] วิภาวนิยํ ปน [135] 再者，当予阐明。 ฏีกาวาทสฺส อุตฺตรํ วทนฺเตน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ อพฺยากตา นนฺตรํปิ ตทารมฺมณํ วุจฺเจยฺย. ปริตฺตารมฺมเณ โวฏฺฐพฺพนา นนฺตรํปิ ตสฺส ปวตฺตึ มญฺเญยฺยุนฺติ กฺริยชวนานนฺตรํ ตทา รมฺมณํ น วุตฺต’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ. 对于复注师之回应，即他所说的“若于无记之后亦说彼所缘，于小所缘中，于确定心(voṭṭhabbana)之后亦可认为其生起，故于唯作速行心之后不说彼所缘”，此说不善。 น [Pg.180] หิ ปฏฺฐาเน อิมสฺมึ วุตฺเต อิทํนาม มญฺเญยฺยุนฺติ อวุตฺตํนาม อตฺถิ. น จ อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริก ปริตฺตารมฺมณ วารปสงฺโค อตฺถีติ. โทมนสฺส.ล. อุเปกฺขา สหคตาเนว ภวนฺติ. น โสมนสฺสสหคตานิ. กสฺมา, โสมนสฺส โทมนสฺสานํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา. เตเนว หิ ปฏฺฐาเน เตสํ อิตรีตรานนฺตรปจฺจยตา นวุตฺตาติ. เอตฺถจ กฺริยชวน โทมนสฺสชวนาน เมว อนนฺตรํ ตทารมฺมณ นิยมํ ทสฺเสนฺเตน เถเรน อิตเรสํ กุสลากุสลชวนานํ อนนฺตรํ ปน ตาทิโส นิยโม นตฺถีติ ทสฺสิโต โหติ. ตสฺมา อฏฺฐนฺนํ กามกุสลานํ อฏฺฐนฺนํ โลภมูลานํ ทฺวินฺนํ โมหมูลานนฺติ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ อารมฺมณานุรูปํ สพฺพานิ ตทารมฺมณานิ ภวงฺคานิ จ ปวตฺตนฺติ. เยภุยฺเยน ปน อกุสลชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ อเหตุกเมว. ทฺวิเหตุกชวนานนฺตรํ ทฺวิเหตุกเมว. ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติเหตุกเมวาติ อยํ เยภุยฺยนิยโม. ยสฺส ปน ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวา กุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ อกุสลชวเนสุ ชวิเตสุ อกุสลานนฺตรํปิ ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวาตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. ยสฺส อกุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ ทฺวิเหตุเกสุวา ติเหตุเกสุวา กุสลชวเนสุ ชวิเตสุ กุสลานนฺตรํปิ อเหตุกตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-อเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต.ล. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทา รมฺมณตา อุปฺปชฺชติ. อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. เอกานิหิ ตทารมฺมณานินาม ปฏิสนฺธิชนเกน เอเกน กมฺเมน นิพฺพตฺตานิปิ นานาวีถีสุ นานาปฺปการานิ โหนฺติ. ปวตฺติ วิปากชนเกหิ ปน นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺเถสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺสาติ จตูสุ โสมนสฺสมหา วิปาเกสุ เอกเมเกน คหิต ปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส. ตทา รมฺมณสมฺภโวติ [Pg.181] ตทารมฺมณุปฺปตฺติ การณํ. ตทารมฺมณุปฺปตฺติ เยววา. ยํกิญฺจีติ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ รูปารมฺมณาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปริจิตปุพฺพนฺติ อิมสฺมึ ภเวเยว ตงฺขณโต ปุริมขเณสุ คหณ พหุลตา วเสน ปริจิตํ. อภิณฺหเสวิตนฺติ อตฺโถ. ปริตฺตารมฺมณนฺติ ปริตฺตธมฺมภูตํ อารมฺมณํ. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณนฺติ ทฺวีสุ อุเปกฺขาสหคตสนฺตี รเณสุ อิฏฺเฐ กุสลวิปากํ อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากํ อุเปกฺขา สหคต สนฺตีรณํ. เยสํ ปน ปกติยา อิตรานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคต วิปากานิ พหุลํ ปวตฺตนฺติ. เตสํ ตานิปิ อาคนฺตุกภวงฺคํ นโหนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. อฏฺฐกถายํ ปน มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท เยภุยฺยนิยมโสเต ปติตตฺตา อกุสลชวนานุรูปํ อเหตุกํ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวย เมว วุตฺตํ. เตเนว หิ ปรโต เถรวาทานํ วิจาริตฏฺฐาเน อกุสลชวนานนฺตรํ อเหตุก ตทารมฺมณ เมว ทีเปนฺตสฺส ตสฺส เถรวาทสฺส อปริปุณฺณวาทภาวํ ทสฺเสตฺวา ยทา กุสลชวนานํ อนฺตรนฺตรา อกุสลํ ชวติ, ตทา กุสลาวสาเน อาจิณฺณ สทิสเมว อกุสลาวสาเน สเหตุกํ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตทารมฺมเณจยุตฺเต เอตํปิ ยุชฺชติเยว. ตสฺมา ฉปิ อุเปกฺขาสหคตวิปากานิ อาคนฺตุกภวงฺคํ โหนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกสฺส ตาว อติมหนฺตาติ วิภูเตสุปิ พุทฺธวณฺณาทีสุ อภิอิฏฺฐารมฺมเณสุ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถีติ โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺคปาโตว โหติ. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส ปน สพฺเพสุปิ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ มหนฺเตสุ อวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุ โทมนสฺส อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณสมฺภโว อตฺถิ. นจมูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ อุเปกฺขาสหคตวิปาเกสุ ยถารหํ เอกํ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน ปวตฺตติ. ตถา ตสฺเสว พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐภูเตสุ อติมหนฺเตสุ อติวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุวา มหคฺคตปญฺญตฺตีสุวา โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อภิธมฺเม ธาตุวิภงฺเค สพฺพธมฺเมสุวา ปน [Pg.182] ปถม สมนฺนาหาโรติ วุตฺตํ. มหาหตฺถิปโทปม สุตฺเตจ อชฺฌตฺติ กญฺเจว อาวุโส จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปาอาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติกญฺเจว จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปา อาปาต มาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ.ล. ฆานํ.ล. ชิวฺหา.ล. กาโย.ล. มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติโกเจว มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา วีถิจิตฺตานินาม อาวชฺชเนนวินานอุปฺปชฺชนฺติ. สเจ อาวชฺชเนน ธมฺมโตวา กาลโภวา ยํยํ นิยเมตฺวา อาวชฺชิตํ โหติ. ตํ ตเทว ตานิปิ คณฺหนฺติ. ยทิ อนิยเมตฺวา ยํกิญฺจิ อาวชฺชิตํ โหติ. ตานิปิ อาวชฺชิ ตปฺปการเมว คณฺหนฺติ. น ปน เอกาวชฺชน วีถิยํ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อาวชฺชเนนวา อญฺญมญฺญํวา ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา ลมฺพณานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพนฺติ. 实在是因为，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，并没有所谓未说而有待意会的内容。并且，在以“阿拉汉以无常、苦、无我观(vipassanā)善法”等方式讲述观禅修行之处，并不存在关于五门小所缘心路过程的讨论。在忧速行之后生起的彼所缘只与舍俱行，不与喜俱行。为何？因为喜与忧是互相排斥的。正因如此，《发趣论》中才未说它们可互为无间缘。在此，长老通过开示，仅在唯作速行与忧速行之后，关于彼所缘有特定的规则，而对于其余善、不善速行之后则无此规则，从而阐明了这一点。因此，在八种欲界善心、八种贪根心、两种痴根心这十八种速行之后，会依所缘生起一切相应的彼所缘心与有分心。然而，一般而言，不善速行之后生起无因彼所缘；二因速行之后生起二因彼所缘；三因速行之后生起三因彼所缘，此乃普遍规律。若某人多生起二因或三因的善速行，则有时在他生起不善速行之后，也可能生起二因或三因的彼所缘。若某人多生起不善速行，则有时在他生起二因或三因的善速行之后，也可能生起无因彼所缘。《发趣论》中说：“观无因蕴为无常等时……生起忧。当善或不善速行息灭时，有因异熟作为彼所缘生起，无因异熟亦作为彼所缘生起。”实在是因为，所谓的彼所缘心，即使是由产生结生的同一个业所产生，在不同的心路中也会有各种各样的形态。至于由产生流转异熟的各种不同的业所产生的异熟，那就更不用说了。“因此”是指：因为在忧之后，喜的生起实不存在，所以……。“喜俱结生者”是指：由四种喜俱大异熟心之一结生的有情。“彼所缘可能”是指：彼所缘生起的因缘，或就是彼所缘的生起本身。“任何”是指：在可意与不可意的色所缘等中的任何一种。“先前已熟悉”是指：就在此生，于彼刹那之前的诸刹那中，通过多次取习而熟悉，意即“已数数习行”。“小所缘”是指：作为有限法(parittadhamma)的所缘。“缘于”是指：执取。“舍俱推度心”是指：在两种舍俱推度心中，当所缘为可意时，是善异熟舍俱推度心；当所缘为不可意时，是不善异熟舍俱推度心。然而，对于某些人，其余四种舍俱异熟心通常多生起，不能说它们不会成为客有分。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，大护法(Mahādhammarakkhita)长老的观点，因遵循普遍规则，故只说了与不善速行相应的两种无因舍俱推度心。正因如此，后来在探讨诸长老观点之处，指出了那位只阐明不善速行之后生起无因彼所缘的长老的观点之不圆满，并在义注中说：当不善速行在善速行之间生起时，那么在不善速行结束时，生起一个有因的彼所缘是合理的，它与善速行之后惯常生起的彼所缘相似。当彼所缘适合时，此说亦适合。因此，当知六种舍俱异熟心确实都能成为客有分。在此，对于舍俱结生者，当他面对如佛陀身相(buddhavaṇṇa)等极可意、极大、极清晰的所缘而生起忧时，彼所缘不可能生起，故在忧速行之后，便只是堕入有分。而对于喜俱结生者，当他面对一切可意或不可意、巨大或不清晰的六种所缘而生起忧时，既不可能生起彼所缘，也不可能生起根本有分，因此在忧之后，六种舍俱异熟心中的某一种会依情况作为客有分而转起。同样地，当他面对如佛陀身相等极可意、极大、极清晰的六种所缘，或广大与概念所缘而生起忧时，也是如此。在此，因为在阿毗达摩(abhidhamma)的《界分别》(Dhātuvibhaṅga)中说：“于一切法，首先是作意。”在《大象迹喻经》(Mahāhatthipadopama-sutta)中也说：“贤友(āvuso)，若内眼处完好，外色处亦现前，但无相应的作意，则相应的识的部分便不生起。贤友，当内眼处完好，外色处亦现前，且有相应的作意时，这样，相应的识的部分便得以生起。贤友，内耳处……乃至……内意处完好，外法处亦现前，但无相应的作意，则相应的识的部分便不生起。贤友，当内意处完好，外法处亦现前，且有相应的作意时，这样，相应的识的部分便得以生起。”因此，所谓的心路心，无转向(āvajjana)则不生。若转向心已由法性或时节确定而转向某所缘，则其余心路心亦取彼同一所缘。若未确定而转向任何所缘，则其余心路心亦随转向心的方式而取境。然而当知，在同一转向的心路中，一切心路心并不会因法性或时节而与转向心或彼此之间有不同的所缘。 เอตฺถ สิยา. ยทิ เจ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกวีถิยํ อาทิมฺหิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อารมฺมณํ อคเหตฺวา อญฺญํ ยํ กิญฺจิ ปริจิตปุพฺพํ ปริตฺตารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. เอวํ สติ นิราวชฺชนํนาม เอตํ สิยา. อาวชฺชนาทีหิจ สทฺธึ ธมฺมโต กาลโต จ ภินฺนารมฺมณํนาม สิยาติ. สจฺจํ, ยถา ปน มคฺควีถิยํ โคตฺรภุโวทานานิ ผลสมาปตฺติวีถิยํ ผลานิ นิโรธโต วุฏฺฐหนฺตสฺสจ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนเมว โหนฺติ ภินฺนารมฺมณญฺจ. เอวเมตสฺสปิ นตฺถิ นิราวชฺชนตาย ภินฺนารมฺมณตายจ โทโสติ. ยญฺจ เอกสฺมึภเว ภวงฺคสฺส ปฏิสนฺธิยา สห ธมฺมโตจ อารมฺมณ โตจ อภินฺนตฺตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํปิ มูลภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. [Pg.183] อิทญฺจ อาคนฺตุกภวงฺคนฺติ นตฺถิ โทโสติ. ตมนนฺตริตฺวาติ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ อตฺตโน อนนฺตรปจฺจยํ กตฺวา. วทนฺติ อาจริยา. ปาฬิยํ ปน มหาอฏฺฐกถายํจ เอตํ วิธานํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. กามาวจรชวนาวสาเนเยว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น มหคฺคตานุตฺตรชวนาวสาเน. กสฺมา อิติ เจ. กามาวจร ชวนานํ เอว สวิปฺผนฺทนตฺตา. อิตเรสญฺจ อวิปฺผนฺทนตฺตา. 此处可能出现这种情况：如果那个外来有分(āgantukabhavaṅga)在一个心路的开端，没有执取由转向心所转向的所缘，而是缘于任何其他先前熟悉的微小所缘而生起。这样，它就被称为“无转向”(nirāvajjana)。它与转向心等在法和时间上都有异，因此被称为“异所缘”(bhinnārammaṇa)。确实，譬如在道心路中的种姓心(gotrabhu)和净心(vodāna)，在果定心路中的果心，以及从灭尽定出定者的果心，都属于无转向和异所缘。因此，对于这个（外来有分）来说，不存在无转向性与异所缘性的过失。至于在同一生中，有分与结生在法和所缘上相同不异，这在各处都已说过。那也是针对根本有分(mūlabhavaṅga)而说。而这是外来有分，因此没有过失。“以之为无间缘后”(tamanantaritvā)是说，将那个外来有分作为自己的无间缘。诸阿阇梨(ācariyā)如是说。但其意为，在圣典与《大义注》中并无此规定。他们只认可在欲界速行结束时有彼所缘(tadārammaṇa)生起，而不在广大与出世间速行结束时。若问：为何？因为欲界速行有震动性，而其他速行则无震动性。 [๑๓๖] วิภาวนิยํ ปน [136] 然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中 ‘‘กามตณฺหา นิทาน กมฺมนิพฺพตฺตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ. 提出了“由以欲爱为因的业所产生故”这个理由。但那并非理由。 อปิจ อภิญฺญาวชฺชิตานิ มหคฺคตานุตฺตรชวนานิ อปริตฺตารมฺมณานิ โหนฺติ. ตทารมฺมณานิ ปน ปริตฺตารมฺมณาเนวาติ นเตสํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปสงฺโค อตฺถิ. อภิญฺญาชวนานิจ กานิจิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สนฺตตรานิ โหนฺตีติ เตสํปิ อวสาเน ตทุปฺปตฺติ นตฺถิเยวาติ. 再者，除去神通速行，广大与出世间速行是以非微小所缘为目标的。然而，彼所缘心只以微小所缘为目标，因此在那些（广大与出世间）速行结束时，不可能有彼所缘生起。并且，某些神通速行即使以微小所缘为目标，也更为寂静，因此在它们结束时，也绝不会有彼所缘生起。 [๑๓๗] เอเตน [137] 由此 อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตาภาวโตติอาทิปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. “因其非生业，且无生业之同类性”等说法，也因此被驳斥。 กามาวจรสตฺตานํเอว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น รูปารูปสตฺตานํ. น หิ เตสุ อุปฺปนฺนานํ ปริตฺตารมฺมณานํปิ กามาวจรชวนานํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ อตฺถิ. ตทารมฺมณูป นิสฺสยสฺส กาม ภวงฺคสฺส อภาวโต มหคฺคต ภวงฺคสฺส จ สนฺต ตรสฺส ตทารมฺมณ กิจฺจา ภาวโตติ. จกฺขุวิญฺญาณ โสต วิญฺญาณานิ ปน รูปสตฺตานํ จกฺขุโสตอินฺทฺริย ปวตฺติอานุภาวโต สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานิจ ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมสิทฺธิโต รูปสตฺเตสุ ปวตฺตนฺติ เยวาติ. กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ, น มหคฺคตานุตฺตรปญฺญตฺติธมฺเมสุ. เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา ตทารมฺมณานํ. เตสํ ปน เอกนฺตปริตฺตา รมฺมณภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ. 他们只认可欲界众生有彼所缘，而不认可色界与无色界众生有。因为在他们当中，即使生起了以微小所缘为目标的欲界速行，在其结束时，也不会有彼所缘生起。这是因为作为彼所缘强依止的欲界有分不存在，且更寂静的广大有分没有彼所缘的作用。然而，眼识与耳识，以及领受心与推度心，由于色界众生眼根、耳根活动的威力，以及由于在门心路分类中心规律的成立，确实会在色界众生中生起。他们只认可在欲界法作为所缘时有彼所缘，而不在广大法、出世间法或概念法(paññatti)作为所缘时有。因为彼所缘心完全是以微小所缘为目标的。至于它们为何完全以微小所缘为目标，其原因已在前面说过了。 [๑๓๘] วิภาวนิยํ ปน [138] 然而，在《阐明论》中 ‘‘อปริจิตตฺตา’’ติ [Pg.184] การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ. 提出了“因不熟悉故”这个理由。但那并非理由。 จิตฺตญฺหิ นาม วิกปฺปพเลวา อปฺปนาปตฺตภาวนากมฺมวิเสเส วา สติ นิพฺพาเน วิย อปริจิเตปิ อารมฺมเณ ปวตฺตติเยวาติ. 因为心确实能凭借思择力，或当有达到安止的修习这一特殊业时，即使对于像涅槃(Nibbāna)这样不熟悉的所缘，也一样能够运行。 [๑๓๙] ยญฺจ วิภาวนิยํ [139] 并且，在《阐明论》中 ‘‘กามตณฺหายตฺตกมฺมชนิตตฺตาปี’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ เหฏฺฐา ปฏิกฺขิตฺตเมว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ กึวา เอตาย ยุตฺติจินฺตายาติ วตฺวา สพฺพานิ วิภาวนิยํ วุตฺต การณานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ. 又提出了“因由欲爱所支配的业所产生故”这个理由。那个理由也已在前面被驳斥了。正因如此，在义注(aṭṭhakathā)中说：“何需于此逻辑思辨？”说完此话，所有在《阐明论》中陈述的理由都被驳斥了。 กาเม ชวน สตฺตาลมฺพณานํ นิยเมสตีติ กามภูมิปริยาปนฺนานํ ชวนานํ สตฺตานํ อารมฺมณานญฺจ วเสน ติวิเธ นิยเม สติ. วิภูเต ติมหนฺเตจ ตทารมฺมณมีริตนฺติ เอเตน ตทารมฺมณํนาม ปวตฺตมานํ วิภูตารมฺมเณวา อติมหนฺตารมฺมเณ วา ปวตฺตตีติ อยเมว นิยโม ทสฺสิโต. น ปน ยตฺถ ตทา รมฺมณํ ปวตฺตติ. เอตเทว วิภูตญฺจ อติมหนฺตญฺจ นามาติ นิยโม. ตสฺมา อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตานํ สุวิสทวตฺถุกานํ รูปพฺรหฺมานํ อุปฺปนฺนาวีถิโย เยภุยฺเยน วิภูตารมฺมณาเอว อติมหนฺตา รมฺมณาเอวจ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา รูปารูปภูมีสุ วิภูตารมฺมณวีถิโย อติมหนฺตารมฺมณวีถิโยจ นลพฺภนฺตีติ วทนฺติ. [ตทารมฺมณนิยโม]. 于欲界，当对速行、有情与所缘有三种限定时。“彼所缘于显著与极广大中被宣说”此句表明，所谓的彼所缘，当它生起时，只于显著所缘或极广大所缘中生起——这即是所阐明的限定。然而，此限定并非是说，凡有彼所缘生起之处，即被称为‘显著’与‘极广大’。因此，当知由殊胜业所生、具有极清晰所依的色界梵天们生起的心路，通常都缘于显著所缘或极广大所缘。然而，有些人不察此义，而说在色界与无色界中，不存在缘于显著所缘与极广大所缘的心路。[彼所缘限定] ๑๔๐. ชวเนสุจาติ จสทฺโท ปน สทฺทตฺโถ. ฉกฺขตฺตุ เมววา ชวนฺติ. ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สตีติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํปิ หิ ปกติกาเล อารมฺมณทุพฺพ ลฏฺฐาเนเอว กามาวจรชวนานํ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เกจิ ปน ฉกฺขตฺตุนฺติ อิทํ มุจฺฉากาลวเสน วุตฺตนฺติ มญฺญนฺติ. มนฺทวตฺติยนฺติ มรณาสนฺนกาเล พหุจิตฺตกฺขณาตีตกสฺส วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา อิตรกาเลสุจ มุทุตรภาเวน เกนจิ อุปทฺทุต ภาเวน อชฺโฌตฺถฏภาเวนจ วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา ตนฺนิสฺสิตานํ ชวนานํ [Pg.185] มนฺทีภูตเวคตา วเสน ปวตฺติกาเล. มรณกาลาทีสูติ มรณาสนฺนกาเล มุจฺฉากาเล วิสญฺญิภูต กาเล อติตรุณกาเลจ, ตตฺถ มุจฺฉากาโลนาม อสยฺห รูเปหิ ทุกฺขธมฺเมหิ อติภูตานํ อธิมตฺตโต กรชกายสฺส วิหญฺญปฺปตฺติกาโล. วิสญฺญิ ภูตกาโลนาม ปีติเวเคนวา นิทฺทาภิภูตตายวา ยกฺขคหเณนวา สุรามทาทิ วเสนวา ปกติสญฺญาย วิคตกาโล. อติตรุณกาโลนาม คพฺภคตสฺสวา สมฺปติชาตสฺสวา ทารกสฺส อชฺฌตฺต วตฺถูนํ อติมุทุกาโล. ตาทิเสสุ หิ กาเลสุ อนฺตรนฺตรา ฉทฺวาริกวีถิโย ปวตฺตมานาปิ เยภุยฺเยน ปริปุณฺณชวนวารา น ปวตฺตนฺติ. ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกาวา จตุปญฺจชวนิกาเอววา ปวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกวารา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. จตุปญฺจ ชวนิกวารา มูลฏีกายํ วุตฺตา. ปญฺจวารเมวาติ อิทํ ปน มรณา สนฺนกาลวเสน วุตฺตํ. นมุจฺฉากาลาทิวเสน. ตญฺจ โขปากติกสตฺตานํ วเสเนว. เย ปน ฌานสมนนฺตรํวา ปจฺจเวกฺขณ สมนนฺตรํวา อภิญฺญาสมนนฺตรํวา จวนฺติวา ปรินิพฺพายนฺติวา. เตสํ ฌานาทีนิเยว ปญฺจวารโต อธิกานิวา อูนานิวา มรณา สนฺนชวนานินาม โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ มรณุปฺปตฺติยํ อาวิภวิสฺสตีติ. ภควโต ปน ยมกปาฏิหาริย กาลาทีสูติ เอตฺถ อญฺเญสํปิ มหาโมคฺคลานตฺเถราทีนํ เอวรูโป ลหุปฺปวตฺติกาโล อาทิสทฺเทน สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค อยํ ปน มตฺถกปตฺตา วสี ภควโต ยมกปาฏิหาริเย ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ. สกเลน ปน วากฺเยน ถเปตฺวา ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ลหุก ปวตฺติกาลํ อญฺญสฺมึ กาเล ภควโตปิ ฉวา สตฺตวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. อญฺเญสํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. จตฺตาริ ปญฺจวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺตีติ เอตฺถปิ ภควโตปิ ลหุกปฺปวตฺติยํ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺติ. ลหุกตรปวตฺติยํ จตฺตารีติ อตฺโถปิ ยุชฺชติเยว. 140. “ca”字仅为音节助词。速行仅生起六次。其意为：即使在通常情况下，当所缘微弱时。在义注(Aṭṭhakathā)中也说，于通常情况下，当所缘微弱时，欲界速行仅生起六次。然而，有些人认为“六次”是针对昏迷时而说。于“缓慢生起”时，即在临死时，作为心所依的色法在许多心刹那后变得衰弱，或在其他时候，由于所依过于柔弱、被某些障碍所扰或被压倒而衰弱，从而使依止于它的速行缓慢生起。“于临死时等”，包括临死时、昏迷时、无意识时及极年幼时。其中，“昏迷时”是指被无法忍受的色等苦法极度压倒，身体遭受极大损害之时。“无意识时”是指因喜悦的冲动、被昏睡所克服、被夜叉(yakkha)附身，或因酒类麻醉品等而失去正常意识之时。“极年幼时”是指胎儿或新生儿的内在所依极度柔弱。在这些时候，六门心路即使间或生起，通常不生起圆满的速行，而只生起二或三次确定，或四或五次速行。于此，义注中说有二或三次确定，而根本疏钞(Mūlaṭīkā)中则说有四或五次速行。“仅五次”是针对临死时而说，非针对昏迷时等。且此仅适用于普通有情。至于那些在禅那、省察或神通之后命终或般涅槃者，其禅那等即是多于或少于五次的临死速行，当如是知。此义将于后文“死与生起”一节中明示。“于世尊(Bhagavā)行双神变时等”，此处的“等”字亦包含大目犍连(Mahāmoggalāna)尊者等圣弟子如此迅速生起之时。如《清净道论》(Visuddhimagga)中所说：“此圆满自在仅于世尊行双神变时，或于其他圣者类似之时获得。”然而，整个句子表明，除了像双神变那样迅速生起的情况，在其他时候，世尊亦有六或七次省察心生起，更不用说其他人了。于“有四或五次省察心”之处，亦可作此解：世尊于迅速生起时有五次省察心，于更迅速生起时有四次。 วิภาวนิยํ ปน 然而，在《毗婆尼》(Vibhāvanī)中 ภควโต [Pg.186] จตฺตาริ อญฺเญสํ ปญฺจปีติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ. 则说：“世尊为四，其他人亦为五，此说似乎恰当。” ตตฺถ ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ภควา อคฺคิกฺขนฺธอุทก ธาราทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปาฏิหาริยานํ ปวตฺตนตฺถํ ปถมํ เตโชกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต ทฺเว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. ตโต อาโปกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต ทฺเว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน เหฏฺฐิม กายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺติ. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถจ ลหุกปฺปวตฺติยา อิจฺฉิตตฺตา ทฺเว ทฺเว ปจฺจเวกฺขณวารา จตุปญฺจชวนิกาเอว ภวนฺติ. ทฺวินฺนญฺจ ชวนวารานํ อนฺตรา ทฺเว เอว ภวงฺคานิ ภวนฺติ. ตานิจ ทฺเว ปาฏิหาริยานิ ปสฺสนฺตานํ เอกปฺปหาเรเนว ปวตฺตานิ วิย ปญฺญายนฺตีติ. เอตรหิ ปน เกจิ อาทิกมฺมิกชฺฌานปจฺจเวกฺขเณสุปิ จตฺตาริ ปญฺจวาชวนานิ วทนฺติ. อาทิกมฺมิกสฺสาติ โยคกมฺมสิทฺธิยา อาทิมฺหิ นิยุตฺตสฺส. ปถมํ อุปฺปนฺนา อปฺปนา ปถมกปฺปนา. ตสฺสํ ปถมกปฺปนายํ. อาทิกมฺมิกอปฺปนาวีถิยนฺติ อตฺโถ. ตทา หิ สพฺพานิปิ มหคฺคตชวนานิ ปุน อาเสวนาภาวโต ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ เอกวารเมว ชวนฺตีติ. อภิญฺญาชวนานิ ปน อิทฺธิวิกุพฺพนาทิ. กิจฺจสิทฺธิยาเอว ปยุตฺตานีติ กิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโต อาทิกมฺมิกกาเลปิ วสีภูตกาเลปิ เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ อภิญฺญาชวนานิจ สพฺพทาปีติ. ยถาจ อภิญฺญาชวนาทิ เอวํ มคฺคชวนานิปิ ตํ ตํ กิเลสปฺปหานกิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพา ภาวโต เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอก จิตฺตกฺขณิกาวาติ. อถวา, มคฺคเจตนาย อนนฺตริกผลตฺตา สกึ [Pg.187] อุปฺปนฺเนเยว มคฺเค ผลสฺสวาโร อาวโตติ นตฺถิ มคฺคจิตฺตสฺส ปุนุปฺปตฺติยา โอกาโสติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอกจิตฺตกฺขณิกาวาติ. ชวนุปฺปตฺติยา ปกติยา สตฺตกฺขุปรมตฺตา มนฺทสฺส ปญฺจมํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ทฺเว ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ติกฺขสฺส จตุตฺถํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ตีณีติ วุตฺตํ ตโต ปรํ.ล. อุปฺปชฺชนฺตีติ. นิโรธสมาปตฺติกาเล ปน ปุพฺพภาเคเยว ตาทิ สสฺส ปโยคาภิสงฺขารสฺส กตตฺตา ทฺวินฺนํ วารานํ อุปริ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ นิโรธ.ล. ชวตีติ. เอตฺถจ ทฺวิกฺขตฺตุนฺติ อิทํ อุกฺกฏฺฐ นิทฺเทสวเสน วุตฺตํ. เอกํวา ทฺเววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหตีติ หิ วุตฺตํ. จตุตฺถารุปฺปชวนนฺติ อนาคามิโน กุสลภูตํ อรหโต กฺริยภูตํ เนวสญฺญานาสญฺญา ยตน ชวนํ. วุฏฺฐานกาเลจ นิโรธสฺส นิสนฺทมตฺตตฺตา เอกวารเมว วชนํ ปวตฺตตีติ วุตฺตํ วุฏฺฐานกาเลจาติอาทิ. ตตฺถ อนาคามิ ผลํวา อรหตฺตผลํวาติ อนาคามิผเลวา อรหตฺตผเลวา. ภาเวน ภาวลกฺขเณ เหตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห นิรุทฺเธติ. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยนฺติ ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติวเสน สกลายปิ สมาปตฺติวีถิยํ. ภวงฺคโสโตวิย วีถินิย โม นตฺถีติ อิทํ จิณฺณวสีภูตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. อกตา ธิการสฺส ปน ฌานสมาปตฺติยํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทฺเว ตีณิ จตฺตารีติอาทินา ฌานชวนานิ อนุกฺกเมน วทฺธมานานิ ปวตฺตนฺติ. กตา ธิการานํ ปน มหาปุริสชาติกานํ ปฏิลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย จิณฺณวสีภาวาเนว โหนฺติ. ตถา ผลชวนานิจ สพฺเพสํปิ ผลฏฺฐานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. พหูนิปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อาทิกมฺมิกกาลาทีสุ เอกวาราทิวเสนปิ อวเสสานํ ปวตฺตึ สมฺปิณฺเฑตีติ. [ชานนิยโม]. 于此，世尊为示现双神变(yamakapāṭihāriya)，即火蕴与水流等成双成对的神变，首先入于以火遍(tejokasiṇa)为基础的禅那。然后他观察两个禅支，接着决意：“让火焰从我上身发出。”之后，他即于彼遍处证入神通(abhiññā)。通过神通力，火焰从他上身发出。然后他入于以水遍(āpokasiṇa)为基础的禅那，观察两个禅支，接着决意：“让水流从我下身流出。”之后，他即于彼遍处证入神通。通过神通力，水流从他下身流出。其余的双神变也是依此理趣。于此，因为意欲快速生起，故两次观察的心路都只有四或五个速行。于两次速行之间，仅有两个有分。而这两种神变在观看者看来，仿佛是同时发生的。然而，如今有些人说，在初修业者(ādikammika)的禅那与观察中，也有四或五个速行。“初修业者”，即为了成就瑜伽业处而于初始阶段精勤者。最初生起的安止(appanā)为初安止。于此初安止中，其义为“初修业者的安止心路”。因为那时所有大心(mahaggata)的速行，由于未经重复修习而非常微弱，故只速行一次。而神通速行，因为是为了成就神变等功能而被运用，所以在功能成就之后无事可做，故说无论在初修业者阶段还是在已得自在阶段，都只速行一次。并且说神通速行总是如此。如同神通速行等，道的速行也是如此，因为在断除彼彼烦恼的功能成就之后无事可做，故只速行一次。故说：“四个道……是一心识刹那的。”或者，因为道思(maggacetanā)有无间断的果，故道一旦生起，果的轮次即到，道心没有再次生起的机会。故说：“四个道……是一心识刹那的。”速行生起的常规最多为七个刹那，对于钝根者，在第五个刹那生起的道之后，有两个果心生起；对于利根者，在第四个刹那生起的道之后，有三个果心生起。故说：“此后……生起。”在灭尽定(nirodhasamāpatti)时，因为在准备阶段已经作了如此的励力行，所以在两次（心路）之后，心识的活动即不存在。故说：“灭尽……速行。”于此，“两次”是依最胜的情况而说。因为经中说：“经过一或两个心识刹那后，即成为无心。”“第四无色定速行”，即不还者(anāgāmin)的善速行，阿罗汉的唯作速行，即非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)速行。在出定时，因为只是灭尽定的结果，故速行只生起一次。故说：“在出定时”等等。于此，“于不还果或于阿罗汉果中”，此处的处格是用于表示状态特征。因此他说“已灭尽时”。在所有定心路中，即通过禅那定与果定而成就的心路中，不像有分流那样有固定的心路规则。这是针对已熟练自在者而说。对于未积习者，在入禅那定时，禅那速行从开始的二、三、四个等次第增加而生起。而对于已积习的大士类者，从证得之时起，即已熟练自在。同样，也应了知，所有人的果速行，都属于已证果位者。“亦有众多”(bahūnipi)中的“亦”(pi)字，有总括之义。因此，它总括了在初修业者时期等情况下只生起一次等其余的生起方式。[知之规则] ๑๔๑. เอวํ ปุพฺพาปรนิยามวเสน วีถิจิตฺตานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุคฺคลเภทวเสน ภูมิเภทวเสนจ เตสํ ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ทุเหตุกานนฺติอาทิมาห. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตา ทฺเว เหตุโย เอเตสนฺติ ทุเหตุกา. จตูหิ ญาณวิปฺป ยุตฺตมหาวิปาเกหิ [Pg.188] คหิตปฏิสนฺธิกา. ทฺวีหิ ปน อเหตุก วิปาเกหิ คหิต ปฏิสนฺธิกา อเหตุกา นตฺถิ ปฏิสนฺธิเหตุ เอเตสนฺติ กตฺวา. เตสํ ทฺวินฺนํปิ วิปากาวรณสพฺภาวโต มหคฺค ตชฺฌานานิปิ ตาว นุปฺปชฺชนฺติ. กุโต โลกุตฺตรานิ. กฺริยชวนานิ ปน ขีณาสวานเมว อาเวนิก ภูตานีติ วุตฺตํ กฺริยชวนานิ เจวอปฺปนาชวนานิจ น ลพฺภนฺตีติ. ตตฺถ วิปากา วรณํ นาม อเหตุก ปฏิสนฺธิกตา ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิกตาจ. ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ สุคติยนฺติ สุคติ ภเว ปริยาปนฺนานํ เตสํ ทฺวินฺนํ ตถา ญาณมฺปยุตฺตมหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ สุคติยนฺติ เอเตน ทุคฺคติปริยาปนฺเน อเหตุก ปุคฺคเล นิวตฺเตติ. น หิ เตสํ อิมสฺมึ วากฺเย อิตเรสํ อนุญฺญาตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตวิปากานิปิ ลพฺภนฺตีติ. เตนาห ทุคฺคติ ยํ ปนาติอาทิ. ตตฺถ ทุคฺคติยํ ปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ มหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ ปริปุณฺณ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ สิยา. กสฺมา ปเนตฺถ สุคติปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ ทุคฺคติปริยาปนฺนานญฺจ อฏฺฐปิ สเหตุก มหาวิปากานิ น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ. นนุ ปฏฺฐาเน สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ เอกสฺมึ ภเว เอกสฺส สตฺตสฺส กทาจิ สเหตุกํ ภวงฺคํ กทาจิ อเหตุกํ ภวงฺคนฺติ เอวํ มูลภวงฺเค ปวตฺติเภโท นตฺถีติ กตฺวา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิทํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. สเหตุกนฺติจ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวิเหตุกํ ติเหตุกญฺจ ตทารมฺมณํ วิญฺญาตพฺพํ โหติ. อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิธ ปน ตสฺส ตทารมฺมณสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนํ มูลภวงฺคเมว อธิปฺเปตํ. อิธปิ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวีสุ อ- อเหตุกภวงฺเคสุ ยํกิญฺจิ คเหตพฺพเมวาติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ อเหตุกานํปิ อฏฺฐสเหตุก ตทารมฺมณานิปิ ลพฺภมานานิเอว สิยุํ. ทุเหตุกานํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วุจฺจเต, อเหตุ เกสุ [Pg.189] ตาว ทุคฺคติปริยาปนฺนานํ สเหตุกตทารมฺมณสมฺภโว สพฺพอฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต. ตสฺมา อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิทํ กุสลวิปากภูตํ อเหตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. อยญฺหิ ปฏฺฐาเน ธมฺมตา. ยทิทํ ยถาลาภคหณนฺติ. อิตรถา สพฺพอฏฺฐกถาวิโรโธ สิยาติ. ยถาจ กุสลานํ โยคสาธนียตฺตา ปวตฺติยํปิ โยคกมฺมวเสน ญาณโยโค โหติ. น ตถา วิปากานํ. เตสํ ปน อโยคสาธนี ยตฺตา ปวตฺติยํ ภวงฺคญาณสงฺขาเตน อุปนิสฺสยญฺญาเณน วินา ญาณโยโค น สมฺภวติ. ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิธปิ ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ สเหตุกตทารมฺมณเมว คเหตุํ ยุตฺตนฺติ กตฺวา ทฺวิเหตุกานํ อเหตุกานญฺจ ญาณสมฺปยุตฺตตทารมฺมณ ปฏิกฺเขโป เถเรน กโตติ. อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน ปน เยน วิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. เตน สทิสํ วา ตโต หีนํ วา ตทารมฺมณํ เตสํ สมฺภวติ. น ปณีตนฺติ กตฺวา ทฺวินฺนํปิ อเหตุกานํ อฏฺฐมหาวิปากานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา สตฺตตึสจิตฺตปฏิ ลาโภ วุตฺโต. โส ปน ยถา วุตฺตปฏฺฐานปาฬิยา วิรุชฺฌติ. อปเร ปน ยถา อเหตุกานํ สุคติปริยาปนฺนานํ ทฺวิเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ. เอวํ ทฺวิเหตุกานํปิ ติเหตุกตทารมฺมณํ สมฺภวตีติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ. อฏฺฐกถายญฺหิ กตฺถจิ เตสํ ทฺวินฺนํปิ อวิเสเสน อฏฺฐมหาวิปากปวตฺติ วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา ตโย เหตู เอเตสนฺติ ติเหตุกา. เต ปน กามรูปารูปวเสน ติวิธา โหนฺติ. ปุถุชฺชโน อฏฺฐอริยาจาติ นววิธา. เตสุ ขีณาสวานํ กุสลากุสล ชวนานิจ นลพฺภนฺติ. สพฺพโส อนุสยปหาเนน สพฺเพสํ กุสลากุสลานํ สห นิรุทฺธตฺตา อนุสย ปฏิพทฺโธ หิ เตสํ ตพฺภาโวติ. ตถาสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. อปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตาย สิกฺขนสีลยุตฺตา สตฺตอริยา เสกฺขานาม. อิธ ปน ตโย เหฏฺฐิมผลฏฺฐา อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ อาทิโต โสตาปตฺติมคฺเคเนว ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหีนตฺตา ตํ สหคตานิ [Pg.190] ปญฺจชวนานิ นลพฺภนฺตีติ. อนาคามิปุคฺคลานํ ปน ปฏิฆชวนานิจ น ลพฺภนฺติ. อนาคามิมคฺเคน ปหีนตฺตา. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา. จตุนฺนํ มคฺคฏฺฐานํ ปจฺเจกํ ยถาสกํ มคฺคชวนานิเอว ลพฺภนฺติ. อุปริมานญฺจ ผลานํ เหฏฺฐิเมหิ ปุคฺคเลหิ อนมิคตตฺตา เหฏฺฐิมานญฺจ อุปริเมสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ อนุปฺปชฺชนโต จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ ปจฺเจกํ ยถาสกํ ผลชวนานิเอว ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ โลกุตฺตร.ล. สมุปฺปชฺชนฺตีติ. เอตฺถจ อุปริมคฺเค อาคเต เหฏฺฐิมมคฺคานุภาวสฺส สพฺพโส ปฏิปสฺสทฺธิวเสน อุปริมานํ ปุคฺคลนฺตรตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ ปาริเสสโต ลพฺภมานวีถิจิตฺตานิ ทสฺเสตุํ คาถมาห. ปรินิฏฺฐิ ตสิกฺขากิจฺจตฺตา นตฺถิ สิกฺขิตพฺพกิจฺจํ เอเตสนฺติ อเสกฺขา. ขีณาสวา. เตสํ เตวีสติกามวิปาก วีสติกฺริย อรหตฺตผล วเสน จตุจตฺตาลีส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา ยถาสมฺภวํ อุทฺทิเส. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาชวนวชฺชิตานํ สตฺตนฺนํ อกุสลานํ เอกวีสติยา กุสลานํ เตวีสติยา กามวิปากานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมผลานํ อาวชฺชนทฺวยสฺสจ วเสน ฉปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเส. อวเสสานํ จตุนฺนํ ปุถุชฺชนานํ กามวิปาก โลกิยกุสลากุลาวชฺชน ทฺวยวเสน จตุปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเสติ โยชนา. ปุคฺคล เภเทน วีถิจิตฺตานํ เภโท ปุคฺคลเภโท. 141. 如是依前后次第显示心路(vīthicitta)之运行后，今依个人(puggala)之差别及地(bhūmi)之差别，为显示彼等之运行，而说“二因者”(duhetuka)等。与结生识(paṭisandhiviññāṇa)俱行之二因，彼等为二因者。由四智不相应大异熟心(ñāṇavippayuttamahāvipāka)而执取结生(gahitapaṭisandhika)。复次，由二无因异熟心(ahetukavipāka)而执取结生者为无因者(ahetuka)，以彼等无结生之因故。因彼二者皆有异熟障(vipākāvaraṇa)，故广大禅那(mahaggatajhāna)尚不能生，何况出世间心？复次，唯作速行心(kriyajavana)乃漏尽者(khīṇāsava)所独有，故说彼等不得唯作速行心与安止速行心(appanājavana)。此处，异熟障者，谓无因结生与二因结生。如是，于善趣(sugati)中，智相应异熟心亦然，其义为：于善趣有(sugatibhava)中，彼二者亦不得智相应大异熟心。于此，“于善趣中”一语，排除了堕于恶趣(duggati)之无因个人。于此句中，为他者所许之智不相应异熟心，彼等亦实不得。是故说“于恶趣中”等。此处，应见圆满之释义为：于堕恶趣之无因者，智相应异熟心与智不相应大异熟心皆不得。此处或有疑：何故说于善趣之无因者不得四智相应异熟心，于恶趣者不得八有因大异熟心？于《发趣论》(Paṭṭhāna)中岂非说“有因有分(sahetukabhavaṅga)为无因有分(ahetukabhavaṅga)之无间缘(anantarapaccaya)”？于此，于一生中，于一有情，或时有因有分，或时无因有分，如是于根本有分(mūlabhavaṅga)中，运行并无差别，故可知“有因有分”一语，是针对名为彼所缘(tadārammaṇa)之客有分(āgantukabhavaṅga)而说。“有因”为概说之词，故应知为二因与三因之彼所缘。而“无因有分”，于此则意指于彼所缘之后无间而生之根本有分。此处亦为概说之词，故于二无因有分中，可取其一。是故，于二无因者，八有因彼所缘亦当可得；于二因者，则更不待言。答曰：于诸义注(aṭṭhakathā)中，皆否定堕恶趣之无因者有生起有因彼所缘之可能。是故，“无因有分”一语，是针对为善异熟之无因有分而说，此为妥当。此实为《发趣论》之法尔，即“随其可得而取”。否则，即与诸义注相违。又如，诸善法由加行而成办，故于运行中，亦由加行之业而有智相应。异熟法则不然，彼等非由加行而成办，故于运行中，若无名为“有分智”之强依止智(upanissayaññāṇa)，则智相应不可能发生。是故，长老作意：“有因有分”于此亦应取为智不相应之有因彼所缘，而否定了二因者与无因者之智相应彼所缘。然佛授(Buddhadatta)长老则谓：以何异熟心执取结生，彼等即可能生起与此相等或较劣之彼所缘，而非胜者。由此，否定了二无因者之八大异熟心，而说得三十七心。然此说与前述《发趣论》圣典相违。复有他者谓：犹如于善趣之无因者可有二因彼所缘，如是二因者亦可有三因彼所缘。此说看似合理，因于义注中，某处不加分别地宣说彼二者亦有八大异熟心之运行。与结生识俱行之三因，彼等为三因者。彼等依欲、色、无色界而有三类；复有凡夫(puthujjano)与八圣者，共为九种。其中，漏尽者不得善、不善速行心，因由随眠(anusaya)之遍断，一切善、不善法亦随之而灭，彼等之有实与随眠相系缚故。以修学之事未终(apariniṭṭhita)，具修学之性，七圣者名为“有学”(sekkhā)。于此，意指下三果住者。彼等初由须陀洹道(sotāpattimagga)断见与疑(diṭṭhivicikicchā)，故与此相应之五速行心不得。复次，阿那含(anāgāmi)个人亦不得瞋(paṭigha)速行心，由阿那含道断故。复次，道唯一心刹那，故四道住者各得其自之道速行心。上位之果，下位个人未证得故；下位之果，于上位个人中不生故；故说四果住者亦各得其自之果速行心，此即“出世间……生起”。于此当知，上位道现前时，由下位道之力遍止息故，成就为另一上位之个人。今为显示彼等个人依其余而可得之心路心，说此偈颂。修学之事已终(pariniṭṭhita)，彼等无应学之事，是为无学(asekha)，即漏尽者。于彼等，依二十三欲界异熟、二十唯作及阿罗汉果，可有四十四心路心，当随其可能而示。于七有学，除见、疑速行心之七不善心、二十一善心、二十三欲界异熟心、下三果及二转向，可有五十六心路心，当示。于其余四凡夫，依欲界异熟、世间善、不善及二转向，可有五十四心路心，当示。此即依个人差别之心路心差别。 ๑๔๒. สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ อุปลพฺภนฺติ ปุคฺคลานํ ทฺวารานญฺจ เอตฺเถว ปริปุณฺณสมฺภวโต. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลานํ อุปฺปตฺติอรหานุรูปํ. รูปาวจรภูมิยํ วชฺชิตพฺเพสุ โสฬสวีถิ จิตฺเตสุ ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวากฺเย วุจฺจมานตฺตา ปฏิฆชวน ตทารมฺมณ วชฺชิตานีติ วุตฺตํ. อรูปาวจรภูมิยํ ปถมมคฺค รูปาวจรหสน เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตานิ ปฏิฆชวน ตทารมฺมณวชฺชิตานิจ วีถิ จิตฺตานิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถาปิ วชฺชิตพฺเพสุ อฏฺฐตึส วีถิจิตฺเตสุ โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวุจฺจมานตา ทฏฺฐพฺพา. สพฺพตฺถาปีติ สพฺพาสุปิ รูปารูปภูมีสุ. ตํตํ ปสาทรหิตานํ ตํตํทฺวาริก วีถิจิตฺตานิ [Pg.191] น ลพฺภนฺเตวาติ รูปาวจรภูมิยํ ตาว ฆานาทิตฺตยํ นตฺถีติ ฆานชิวฺหากายปสาท รหิตานํ รูปีพฺรหฺมานํ ฆาน ชิวฺหากายทฺวาริกานิ ฉ วีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวากฺเย วุจฺจมานตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ. อรูปภูมิยํ ปน ปญฺจปิ ปสาทา นตฺถีติ ปญฺจทฺวาริกานิ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณ มโนธา ตุตฺติก สนฺตีรณตฺตยวเสน โสฬสวีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริ วุจฺจมานตาติ วุตฺตํ. กามภูมิยํ ปน ตํตํ ปสาทรหิตตา ชจฺจนฺธาทีนํ วเสน โย เชตพฺพา. กาเม อสีติ วีถิจิตฺตานิ ยถารหํ ลพฺภเร ลพฺภนฺติ. รูเป จตุสฏฺฐิ ตถา ยถารหํ ลพฺภเร. อรูเป ทฺเว จตฺตาลีส ยถารหํ ลพฺภเรติ โยชนา. เอตฺถจ พฺรหฺมโลเกวา อุปริ ฉกามาวจร เทวโลเกสุวา อนิฏฺฐารมฺมณานิ นาม นตฺถิ. ตสฺมา รูปาวจรภูมิยํ จตุนฺนํ อกุสลวิปากานํ ลพฺภมานตาวจนํ ตตฺถ ฐตฺวาวา อิธ อาคนฺตฺวาวา อิธ อนฏฺเฐหิ รูปสทฺเทหิ สมาคจฺฉนฺตานํ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน อิธ อาคตานํเยว พฺรหฺมานํ อนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค โหตีติ ถานิ จตฺตาริ รูปภูมิยํ ลทฺธานินาม น โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สฏฺฐิเยว วีถิจิตฺตานีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อิธ อาคตานํเยว อุปฺปนฺนานิปิ พฺรหฺมตฺตภาเว อุปฺปนฺนตฺตา พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนานิ อิจฺเจว วตฺตพฺพตฺตา. นจ ตตฺถ ฐิตาปิ อิธ อนิฏฺฐานิ นคณฺหนฺติ. ทูเรปิ อารมฺมณํ คเหตุํ สมตฺถตฺตา พฺรหฺมานนฺติ. 142. 一切心路皆可得，因为个体与诸门在此处圆满出现。随其适合于彼彼地之个体而生起。在色界地，于应排除的十六种心路中，因上文已述及六种心，故说已排除了嗔恚速行与彼所缘。应如是结合：在无色界地，排除了初道、色界笑生、下无色心、嗔恚速行与彼所缘后，可得（其余）心路。于此，在应排除的三十八种心路中，亦应见上文已述及十六种心。“于一切处”，即于一切色界与无色界地。于无彼彼净色者，彼彼门心路实不可得。如在色界地，无鼻等三（净色），故于无鼻、舌、身净色的色界梵天，鼻、舌、身门之六种心路实不可得。关于此，如前所述：“因上文已述及六种心”。而在无色界地，五种净色皆无，故五门之双五识、意界三与推度三，共十六种心路，实不可得。关于此，即说“因上文已述及十六种心”。在欲界，则应依天生盲者等情况，结合其缺少彼彼净色而论。于欲界，八十种心路随其相应而可得。于色界，六十四种（心路）亦如是随其相应而可得。于无色界，四十二种（心路）随其相应而可得。应如是结合。于此，在梵天界或其上的六欲天中，实无不悦意所缘。因此，关于色界地可得四种不善异熟心之说，应理解为：是由于（梵天）住于彼处或来到此处，而与此处不悦意的色、声相遇。然而，有人说，只有来到此处的梵天，才会与不悦意所缘相遇，因此那四种（心）在色界地实不可得。所以他们说彼处只有六十种心路。此说不成立。因为即使是来到此处者所生起（的心），亦因生于梵天之有，故应说为生于梵天界。并且，并非住于彼处者便不能执取此处的不悦意所缘，因为梵天有能力执取遥远的所缘。 [๑๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ [140] 以及《阐明》中所说： ตสฺส วาทสฺส ปฏิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘อิธ ปน ตตฺถ ฐตฺวาปิ อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อสมฺภโว น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. เตน ตตฺถ ฐตฺวา อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อุปฺปนฺนานิ ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ ตตฺถ ลทฺธานินาม โหนฺติ. อิธ อาคตานํ อุปฺปนฺนานิ อิธ ลทฺธานินาม โหนฺตีติ อนุญฺญาตํ โหติ. ตญฺจ น ยุตฺตํ. 为反驳彼说，故言：“于此，然亦不可说住于彼处而见此世间者，无不悦意所缘之生起。”是故，住于彼处而见此世间者所生起的彼四种心，实为于彼处所得；来到此处者所生起者，实为于此处所得——此乃被认可的。然此说亦不合理。 ตํ ตํ ภูมิปริยาปนฺเน สตฺตสนฺตาเน อุปฺปนฺนานิเอว ตํตํภูมิยํ อุปฺปนฺนานีติ สิทฺธตฺตา. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ยถาสมฺภวนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลทฺวารารมฺมเณสุ สมฺภวานุรูปํ. ภวงฺเคน อนฺตริตา ภวงฺคนฺตริตา. ยาวตายุกนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ภวนิกนฺติ วีถิโต ปฏฺฐาย ยตฺตกํ กาลํ ชีวิตสนฺตานํ ปวตฺตติ. ตตฺตกํ กาลนฺติ อตฺโถ. อพฺโภจฺฉินฺนา ปวตฺตติ อสติ นิโรธ สมาปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย. 因为于彼彼地所摄之众生相续中生起者，即已确立为于彼彼地中生起。“如是”等为大总结。“随其可能”，即随其适合于彼彼地、个体、门与所缘而可能。“有分所间”即由有分所间隔。“尽其寿”，即于彼彼有中，从结生心路开始，生命相续持续多久，其义即为那么长的时间。“无间断地持续”，其意为在未入灭尽定时。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 《阿毗达摩概要》之释义，名为《胜义灯》。 จตุตฺถวณฺณนาย วีถิ สงฺคหสฺส 第四品，〈心路概要〉之释义。 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 วีถิมุตฺต สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 〈离心路概要〉之胜义灯释 ๑๔๓. เอวํ [Pg.193] ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ อาทิคาถ มาห. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺติยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม วีถิจิตฺตวเสน อุทีริโตกถิโต. อิทานิ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโห นาม วีถิมุตฺต จิตฺตานํ วเสน วุจฺจตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปฏิสนฺธิยํ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติยา กถิตาย ตโต ปรํ ภวงฺคกาเลจ จุติกาเลจ เตสํ ปวตฺติ กถิตาเยว โหตีติ กตฺวา สนฺธิยมิจฺเจว วุตฺตํ. 143. 如是，在说明了转起时的转起概要后，如今为显示结生时的转起概要，而说此开篇偈。依前述方法，转起中的转起概要，已通过心路心的方式说明。如今，结生时的转起概要，则是通过离心路心的方式来说明，应如是结合。于此，因结生时心与心所的转起已被说明，其后有分时与死亡时的转起亦随之被说明，故仅言“结生”。 [๑๔๑] วิภาวนิยํ ปน [141] 然而，在《阐明》中： ปรโต มรณุปฺปตฺติยํ ปถมํ จุตึ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อนนฺตเร ปฏิสนฺธิยา วกฺขมานตฺตา อิธ สนฺธิคฺคหเณน อตีตา นนฺตร จุติปิ คเหตพฺพาติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ตทาสนฺนตาย ตํคหเณเนว คหิตจุติกาเลจา’’ติ. ตํ น ยุชฺชติเยว. 由于在后文的“死亡生起”中，先说明死心，之后紧接着说明无间结生，因此此处以“结生”一词，意欲包含过去无间死心，故说：“由于临近，通过此词已包含了死时。”然而，此说不合理。 วีถิมุตฺตานญฺหิ วิสยปฺปวตฺตินาม อตีตานนฺตรภเว มรณุปฺปตฺติยํเอว สิทฺธาติ เอกสฺมึ ภเว วิสยปฺปปตฺติยา สห เตสํ ปฏิสนฺธิปมุขานํ วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺติทสฺสนตฺถํเอว ตาย อตีตานนฺตรจุติยา สทฺธึ มรณุปฺปตฺติวิธานํ เถเรน ทสฺสิตนฺติ. ภวนฺติ สตฺตา สงฺขาราจ เอตาสูติ ภูมิโย. อโยติ วฑฺฒิ. อตฺถโต ปน สุขํจ สุขเหตุ สุขปจฺจยาจ เวทิตพฺพา. เยภุยฺเยน ตโต อยโต อปคตา เอตฺถ นิพฺพตฺตา สตฺตาติ อปาโย. โสเอว ภูมีติ อปายภูมิ. โอฬาริเกน กามราเคน กามียตีติ กาโม. คนฺตพฺพา อุปคนฺตพฺพาติ คติ. คจฺฉนฺติ สตฺตา เอตฺถาติวา คติ. อเนกวิธสมฺปตฺตีนํ อธิฏฺฐานตาย โสภณาคติ สุคติ. กาโมจ โส สุคติจาติ สมาโส. นตฺถิ ยถาวุตฺโต อโย เอตฺถาติ นิรโย. นิจฺจํ วา รยนฺติ กมฺปนฺติ ผนฺทนฺติ [Pg.194] สตฺตา ทุกฺขปฺปตฺตา เอตฺถาติ นิรโย. มนุสฺสา วิย อุทฺธํ อุจฺจา อหุตฺวา ติโร อญฺจิตา อายตาติ ติรจฺฉานา. ยุวนฺติ นานา วณฺณสณฺฐานาปิ สตฺตา สมานชาติตาย เอกีภูตาวิย โหนฺติ เอตายาติ โยนิ. ชาติ. 离心路心之所缘转起，唯于过去无间有之死亡生起时方得成就。为了显示在同一有中，所缘转起与彼等以结生为首之离心路心之转起，长老才指出与彼过去无间死心一起的死亡生起法。众生与诸行存在于此等处，故称为“地”(bhūmi)。“阿由”(ayo)是增长之义。就其义而言，应知是乐、乐因与乐缘。多数众生从此“阿由”(增长)处离去而生于此处，故称“恶趣”(apāya)。彼即“恶趣地”(apāyabhūmi)。以粗大之欲贪而贪欲，故称“欲”(kāma)。应去、应往者，故称“趣”(gati)。或众生行往此处，故称“趣”。因能作为多种财富之依止处，故称“善趣”(sugati)。欲界中的善趣，合称为“欲善趣”(kāmasugati)。此处没有如前所说的“阿由”(增长)，故称“地狱”(niraya)。或众生常受扰动、动摇、颤抖，遭受痛苦而到达此处，故称“地狱”。不像人类那样向上高起，而是横向弯曲延伸，故称“畜生”(tiracchānā)。虽然有种种颜色形状之有情，但因同类生性而像合为一体，故称“生类”(yoni)。出生(jāti)。 วิภาวนิยํ ปน 然而，在《阐明》中： ขนฺธานํ ปวตฺติวิเสโสติ วุตฺตํ. 诸蕴转起之殊胜，如是说。 ติรจฺฉานานํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ. เปจฺจ อิตา คตาติ เปตา. อิโต อปกฺกมฺม จวิตฺวา ภวนฺตเร คตาติ อตฺโถ. เยเกจิ กาลงฺกตา. ทิวงฺคตาปิ หิ โลเก กาลงฺกตา เปตาติ วุจฺจนฺติ. อิธ ปน สุขสมุสฺสยโต เปจฺจ ปกฏฺฐํ ปวาสํ ทูรํ คตาติ อตฺเถน ยาว ตโต น มุจฺจนฺติ. ตาว นิจฺจํ ทุกฺขปฺปตฺตา ลกฺขณสํยุตฺตาทีสุ อาคตา ตตียา อปายิกสตฺตา อธิปฺเปตา. เปตานํ สมูโห เปตฺติ. เปตฺติยา วิสโยติ เปตฺติ วิสโย. วิสโยติจ ปวตฺติเทโส วุจฺจติ. อสุรกาโยติ เอตฺถ สุรา วุจฺจนฺติ อุปริ เทวา สุรนฺติ อิทฺธิวิเสเสหิ ทิพฺพนฺติ, สุฏฺฐุวา รมนฺติ กามสุขรตึ ปจฺจนุภวนฺตีติ กตฺวา. น สุราติ อสุรา. เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย สนฺธาย สุรปฏิปกฺขา สุร สทิสาวาติ อตฺโถ. วิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตาทโย วินิ ปาติเก สนฺธาย ขุทฺทกสุรา จูฬกสุราติ อตฺโถ. ยมราชา ทโย เวมานิกเปเต สนฺธาย เอกเทเสน สุรสทิสาติ อตฺโถ. เวมานิกเปตาปิ หิ กตฺถจิ อสุรกายาติ อาคตา. โลกนฺตริก เนรยิเก สนฺธาย สพฺพโส สุรคุณ รหิตาติ อตฺโถ. เตปิ หิ พุทฺธวํสนิทานฏฺฐกถายํ ชาติทุกฺข นิทฺเทเสสุจ อสุรกายาติ วุตฺตา. ตถา กาลกญฺจิกเปเต สนฺธาย สพฺพโส สุรภาวรหิตาติ อตฺโถ. อิติ ปญฺจนฺนํ อสุรานํ วเสน อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทิพฺพา วต โภกายา ปริหายิสฺสนฺติ, ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเท จตฺตาโรปิ อปายา อสุรกายาติ อฏฺฐกถายํ วณฺณิตา. 畜生之生处为“畜生趣”(tiracchānayoni)。“从此死后而去”，故为“饿鬼”(peta)。其义为：从此地离去、死后，去到另一有。任何死去者，在世间亦被称为“亡者”(peta)。然而在此处，是指从善趣死后，去到极其遥远之处，直至无法解脱，恒常遭受痛苦者。此乃指《相相应》(Lakkhaṇasaṃyutta)等中所说的第三类恶趣有情。饿鬼之群体为“饿鬼界”(petti)。“饿鬼界之境域”即“饿鬼界”(petti visayo)。“境域”(visaya)亦被称为“转起之处”。于“阿修罗身”(asurakāya)中，“修罗”(sura)是指上界天神，因其以殊胜神通而闪耀，或善于享受欲乐。“非修罗”，故为“阿修罗”(asura)。此乃指与天神敌对者，或类似天神者，如韦巴吉帝(Vepacitti)、巴哈罗达(Pahārāda)等。就毗央伽罗母(Viyaṅkaramātā)、乌达拉母(Uttaramātā)等堕罪者(vinipātika)而言，其义为小阿修罗。就阎摩王(Yamarāja)等天宫饿鬼(vemānikapeta)而言，其义为部分类似天神者。天宫饿鬼有时亦被称为“阿修罗身”。就洲间地狱有情(lokantarika nerayika)而言，其义为完全不具天神之德者。在《佛史》(Buddhavaṃsa)的序言义注与《生苦的解释》(Jātidukkha-niddesa)中，他们亦被称为“阿修罗身”。同样，就黑甘肢咖(Kālakañcikā)饿鬼而言，其义为完全不具天神之状态者。如是，当知五种阿修罗之义理分别。“天众实将衰减，阿修罗众将充满”，于此经句，义注中解释道，四恶趣皆为“阿修罗身”。 ตตฺถ [Pg.195] เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย อสุรา ตาว ตึเสสุ เทเวสุ สงฺคหิตา. วินิปาติกาสุรา จาตุมหาราชิกเทเวสุ. ตถา เวมานิกเปตาสุรา. เตปิ หิ วินิปาติกาสุรา วิย ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหนฺตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตา. ยมราชาโน ปน เวสฺสภู โนตฺติจ เปตฺติ ราชา โสโม ยโม เวสฺสวโณจ ราชาติ เอวํ กถา วตฺถุปาฬิยํ อาคตา เวสฺสภูอาทโย สยํ มหิทฺธิกา มหานุภาวา เวมานิกเปตราชาโน หุตฺวาปิ เนรยิเกสุ สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ เหฏฺฐา นิรยโลเกสุปิ รชฺชํ กาเรนฺติเยว. เตเนว หิ สพฺเพ เปตโลกาปิ นิรยโลกาปิ ยมโล กาติจ ยมวิสยาติจ วุจฺจนฺตีติ. เยจ จาตุมหาราชิกปริ ยาปนฺนา ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน เรวติวิมาเน ยกฺขาติ อาคตา สํกิจฺจชาตเก รกฺขสาติ อาคตา ยกฺขรกฺขสานาม อิโต คนฺตฺวา อุสฺสทนิรเยสุ เนรยิกานํ นานากมฺม การณาโย กโรนฺโต วิจรนฺติ. เตสํปิ กาโล อุปกาโลติ เอวมาทีหิ นาเมหิ นารทชาตเก อาคตานํ นิรย ปาลานํ อุปริยมราชานํ อาณาปวตฺตติเยวาติ. โลกนฺตริกา สุรา นิรเย สงฺคหิตา. อิธ ปน กาลกญฺจิกาทโย เปตาสุราว อธิปฺเปตา. เตสํ อสุรานํ กาโย สมูโหติ อสุรกาโย. เอตฺถจ นิรยภูมินาม ปจฺเจกํ โสฬสุสฺสทปริ วารานํ อฏฺฐนฺนํ มหานิรยานํ วเสน อนฺโต ปถวิยํ ฐิตาติ เวทิตพฺพา. อรญฺญ ปพฺพต สมุทฺท ทีปกาทีสุปิ นานานิรย ภูมิโย โหนฺติเยว. ตสฺมา ตาทิสสฺส วิสุํ ววตฺถิตสฺส โอกาสสฺส อตฺถิตาย นิรโยตฺเวว วุตฺตา. เสสานํ ปน ติสฺสนฺนํ อปายภุมฺมีนํ ตาทิสสฺส โอกาสสฺส นตฺถิตาย โยนิ วิสย กาย สทฺเทหิ โยเชตฺวา ขนฺธาวา ขนฺธปฺปวตฺติปเทสาวา คหิตาติ. [อปายภูมิ] 于此，韦巴吉帝(Vepacitti)、巴哈罗达(Pahārāda)等阿修罗，被包含在三十三天中。堕罪阿修罗(vinipātikāsura)被包含在四大王天中。天宫饿鬼阿修罗(vemānikapetāsura)亦然。如诸义注中所说，他们如同堕罪阿修罗，亦有三因、二因及无因者。至于诸阎摩王(Yamarāja)，如《论事》(Kathāvatthu)圣典中所说：“毗舍浮(Vessabhū)、诺提伽(Nottica)、彼提王(Petti Rājā)、苏摩(Somo)、阎摩(Yamo)及毗沙门王(Vessavaṇa Rājā)。”毗舍浮等虽自身为有大神通、大威力之天宫饿鬼王，然因对地狱有情之悲悯，亦于下界地狱中行使王权。是故，所有饿鬼界及地狱界，皆被称为“阎摩界”(Yamaloka)或“阎摩境”(Yamavisaya)。复有隶属四大王天、心怀恶念、行为残暴者，于《瑞瓦蒂天宫事》(Revatīvimāna)中被称为夜叉，于《僧吉蔗本生》(Saṃkiccajātaka)中被称为罗刹。此等夜叉、罗刹前往增地狱(ussadaniraya)，对地狱有情施以种种刑罚而游荡。如《那罗达本生》(Nāradajātaka)中所说，名为迦罗(Kāla)、优波迦罗(Upakāla)等地狱卒，亦受上级阎摩王之命令所支配。洲间阿修罗(lokantarikāsura)被包含在地狱中。于此，则特指黑甘肢咖(Kālakañcikā)等饿鬼阿修罗。彼等阿修罗之群体(kāya)，即是“阿修罗身”(asurakāya)。于此当知，地狱地(nirayabhūmi)乃安立于大地之内，由八大地狱及其各有十六增地狱眷属所成。于森林、山岳、海洋、洲岛等处，亦有种种地狱地。是故，因有如是分别安立之处所，故称“地狱”。至于其余三恶趣地，因无如是处所，故以“生处”(yoni)、“境”(visaya)、“身”(kāya)等词，结合而取为“诸蕴”或“诸蕴生起之处”。 อุสฺสิโต อุคฺคโต อุสฺสนฺโนวา มโน เอเตสนฺติ มนุสฺสา. เตหิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุปิ อิตรภูมิกานํ สตฺตานํ ติกฺขตรสูร วิจิตฺรจิตฺตา โหนฺติ. ปริปุณฺณานํ กุสลากุสลกมฺม ปถานํ [Pg.196] อานนฺตริยกมฺมานญฺจ เอตฺเถว สมฺภวโตติ. เตสุปิ ปน ชมฺพุทีปวาสิโนเอว อติสเยน อุสฺสิตมนา โหนฺติ. อิตเร ปน เตหิ สมานวณฺณาทิตาย มนุสฺสา อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ยถาห-ตีหิ ภิกฺขเว ฐาเน หิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ. เทเวจ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ. สูราจ สติ มนฺโตจ อิธ พฺรหฺมจริยวาโสจาติ. อกฺขรจินฺตกา ปน วทนฺติ มนูติ มหาสมฺมตราชา วุจฺจติ. อิเมจ ชนา เตน ถปิเตสุ มริยาทธมฺเมสุ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตฏฺฐานิยา โหนฺติ. ตสฺมา มนุโน อปจฺจา ปุตฺตาติ มนุสฺสาติ. อิธ ปน ภูมิปริยาโยติ กตฺวา มนุสฺสาติ อิตฺถิลิงฺคํ เอกวจนญฺจ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ เสเส สุปิ. เยสุ ปน จตฺตาโร มหาราชาโน รชฺชํ กาเรนฺติ. เต เทวา จาตุมหาราชิกา. ตตฺถ ธตรฏฺโฐ คนฺธปฺปานํ ราชา โหติ. วิรุฬฺหโก กุมฺภณฺฑานํ. วิรูปกฺโข นาคานํ. กุเวโร ยกฺขานํ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน คนฺธรุกฺเขสุ อปฺเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ คนฺธปฺปา. คนฺธรุกฺขาธิวตฺถา เทวา. เต มูลคนฺธาทิวเสน ทสธา ปาฬิยํ อาคตา. กุมฺภณฺฑาติ ทานวรกฺขสา. นาคา ยกฺขาจ ปากฏา. สพฺเพ เต เยภุยฺเยน ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน จ โหนฺติ. ตสฺมา จตฺตาโร มหาราชาโน อญฺญมญฺญํวา มนุสฺสานํ วา อวิเหฐนตฺถาย เตสุ นานาราชานํวา นานาเสนาปตึวา ถเปสุํ. 心意高昂、隆盛或炽盛者，是为“人”(manussa)。于无量轮围世界中，他们比其他生存地的有情，心更敏锐、勇猛、多样。圆满的善不善业道及无间业，唯于此地发生。其中，瞻部洲(Jambudīpa)的住民，心意尤为高昂。其余者，则因与他们肤色等相似，才被称为人。于此轮围世界中，更不必言，如佛所说：“诸比丘，瞻部洲人于三事胜过北俱卢洲(Uttarakuru)人及三十三天诸天。以何三事？即勇猛、具念，以及于此地有梵行住。”文字学者则说：“‘摩奴’(Manu)者，即是大共选王(Mahāsammata)。”此等人民安住于彼所制定的规范法度中，犹如其子。是故，为摩奴之后裔子孙，故称“人”。于此，当知“人”(manussā)一词，因作“地”(bhūmi)之同义词，故用作阴性单数。其余亦如是。四大王于彼处行使王权，彼等天神即是四大王天。其中，持国(Dhataraṭṭha)为乾闼婆(gandhabba)王，增长天(Virūḷhaka)为鸠槃荼(kumbhaṇḍa)王，广目天(Virūpakkha)为那伽(nāga)王，多闻天(Kuvera)为夜叉(yakkha)王。于彼处，因结生而依附香树者，是为乾闼婆，即依附香树而住之天神。依根香等，于圣典中分为十种。鸠槃荼者，是檀那婆(dānava)、罗刹(rakkhassa)。那伽与夜叉则为众所周知。彼等大多心怀恶意，行为残暴。是故，四大王为令彼等不互相侵扰，亦不侵扰人类，故于其中设立种种王与种种将帅。 อาฏานาฏิยสุตฺตํเจตฺถวตฺตพฺพํ. ตตฺถ หิ ยกฺโขยกฺขินีคนฺธปฺโป คนฺธปฺปี กุมฺภณฺโฑ กุมฺภณฺฑี นาโค นาคีติจตสฺโส อวรุทฺธกชาติโย อาคตา. ตตฺถ สรีโรภาสสิริสมฺปตฺติยุตฺโต อมนุสฺโส ยกฺโขติจ เทโวติจ เทวตาติจ วุจฺจติ. สรีโร ภาส สิริสมฺปตฺติรหิโต วิคจฺฉรูโป อมนุสฺโส ยกฺโขตฺเวว วุจฺจติ. รุกฺขฏฺฐกวิมาเน ชาโต รุกฺขเทวตานาม. รุกฺขสฺส อพฺภนฺตเร ชาโต คนฺธปฺโปนาม. โย โลเก กฏฺฐยกฺโขติ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิหีนกมฺมกตา กาจิ คนฺธปฺปิโย มนุสฺสิตฺถีนํ สรีรพฺภนฺตเรสุปิ ชายนฺติ. ยา เวทคนฺเถสุ โยคินีติจ โลเก [Pg.197] โชคินีติจ วุจฺจนฺติ. อภิลกฺขิตรตฺตีสุ โคจรปสุต กาเล ชุติอตฺเถน ชุณฺหาติจ วุจฺจนฺติ, กุพฺภณฺฑานาม มโหทรา วิสาลกฺขา รกฺขสาเอว. เย โลเก ธน รกฺขกาติ วุจฺจนฺติ. เต หิ เวปุลฺลปพฺพเต มณิรตนํ รกฺขนฺติ. อนฺโต หิมวนฺเต อพฺภนฺตร อมฺพรุกฺเข รกฺขนฺติ. เอวํ รตนฏฺฐานานิวา วนปฺปติ รุกฺเขวา ทิพฺโพสธรุกฺเขวา ทิพฺพคนฺธรุกฺเขวา อุทกสเรวา รกฺขิตฺวา อสนฺติ ภกฺขนฺติ. ตสฺมา รกฺขสาติ วุจฺจนฺติ. นาโค นาคีติ เอตฺถ อนฺโต ปพฺพเตวา อนฺโต ปถวิยํวา นิพฺพตฺตา วสุนฺธรเทวยกฺขชาติโยปิ อิธ นาคาตฺเวว วุจฺจนฺติ. ยา มหาปรินิพฺพาน สุตฺเต ภูมิจาลสุตฺตปเท ปถวี เทวตาติ วุตฺตา. ยาสํ กีฬาปสุต วเสน กทาจิ ภูมิจาโล โหติ. ยาสญฺจ มนฺตปทานิ วตฺถุ วิชฺชาติจ ภูมิวิชฺชาติจ พฺรหฺมชาลสุตฺเต วุตฺตานิ. เตสุจ นานา อิทฺธิมนฺตา อวรุทฺธกา ปาปาติรตา กิพฺพิสกมฺมการิโน กีฬา โสณฺฑวเสนวา ฆาสโสณฺฑวเสนวา เปเตสุจนิรเยสุจ ปกติ วณฺเณนวา โสณคิชฺฌกากาทิวณฺเณนวา สตฺเต วิเหฐยนฺตา วิจรนฺติ. สพฺพญฺเจ ตํ สุตฺตนฺเตสุวา ชาตเกสุวา เวทคนฺเถสุวา กุสเลหิ เวทิตพฺพนฺติ. 《阿吒那胝经》(Āṭānāṭiyasutta)应在此处讲述。其中，夜叉(yakkha)、夜叉女、乾闼婆(gandhappa)、乾闼婆女、鸠槃荼(kumbhaṇḍa)、鸠槃荼女、龙(nāga)和龙女这四种被降服的种类到来了。在此，具身光与庄严的非人，被称为夜叉、天或天神。无身光与庄严、形貌丑陋的非人，则只被称为夜叉。生于树居天宫者，名为树神(rukkhadevatā)。生于树内部者，名为乾闼婆，即世间所说的木夜叉(kaṭṭhayakkha)。过去造作低劣之业的某些乾闼婆女，亦会生于人类女子的身体内部，她们在吠陀经典(vedaganthesu)中被称为瑜伽女(yoginī)，在世间亦被称为瑜伽女。在特定的夜晚外出觅食时，因其光亮，（有些夜叉女）被称为月光女(juṇhā)。鸠槃荼是大腹、巨眼的罗刹(rakkhasa)，即世间所说的财富守护者。他们守护着毗富罗山(Vepullapabbata)中的摩尼宝珠(maṇiratana)，守护着雪山(Himavanta)内部的芒果树(ambarukkha)。他们如此守护着宝藏之地、森林树木(vanappati)、天界药树(dibbosadharukkha)、天界香树(dibbagandharukkha)或湖泊，并于其中吞食，故被称为罗刹。此处的龙和龙女，或生于山中，或生于地中，虽属地居天夜叉(vasundharadevayakkha)一类，亦只被称为龙。如《大般涅槃经》(Mahāparinibbānasutta)中关于地震的经文所说的地神(pathavī devatā)。他们因耽于嬉戏(kīḷāpasuta)而偶尔引起地震。他们的咒语(mantapada)，以及宅地学(vatthuvijjā)和地相学(bhūmivijjā)，如《梵网经》(Brahmajālasutta)中所说。他们之中有各种具神通者(iddhimanta)、被降服者、乐于作恶者、造恶业者，或因耽于嬉戏(kīḷāsoṇḍa)，或因贪食(ghāsasoṇḍa)，在饿鬼(peta)和地狱(niraya)中游荡，或以本来面貌，或以狗(soṇa)、秃鹫(gijjha)、乌鸦(kāka)等形貌来恼害众生。所有这些，都应由善巧者在经(suttanta)、本生(jātaka)及吠陀经典中了知。 สห ปุญฺญการิโน เตตฺตึส ชนา มาเฆนนาม เชฏฺฐปุริเสน สห เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ เตตฺตึสา. สาเอว ตาวตึสา นิรุตฺติ นเยน. กามญฺเจตฺถ สพฺพจกฺกวาเฬสุปิ อยํ ทุตียเทว โลโก ชนวสตสุตฺเต อาคต นเยน สกฺกฏฺฐานิยานํ ปชาปติ วรุณ อีสานาทีนํ เตตฺตึส เทวราชูนํ นิพนฺธโน กาโส โหติ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ. สหสฺสํ ตาวตึสานนฺติ หิ องฺคุตฺตเร วุตฺตํ. มาฆปุริสา ปน เตสุ สมุทาคเตสุ เทวราชฏฺฐาเนสุ ปจฺจาชาตา โหนฺติ. เอตรหิ ธรมานาจ ตสฺมา เตสํ วเสน อยํ วจนตฺโถ กโตติ เวทิตพฺโพ. อปเร ปน ยถา อินฺทโคปกวณฺณาภา. ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสตีติ อิมสฺมึ วิธุรชาตเก ตาว สทฺโท ตึสสทฺทปริวารมตฺโต โหติ. ตถา อิธาปีติ กตฺวา ตึสมตฺตานํ สกฺกฏฺฐานิยานํ เทวราชกุลานํ นิวาสฏฺฐา นตฺตา [Pg.198] ตาวตึสานามาติ ยุตฺตํ สิยา. อฏฺฐกถาสุ ปน ยถาวุตฺตํ นิรุตฺตินยํ กปฺเปตฺวา มาฆวตฺถูสุจ เตสุ เตสุจ ฐาเนสุ สกฺกานํ เตตฺตึส สงฺขาเอว วุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ปาฬิยํเอว พฺรหฺมาสนงฺกุมาโร เตตฺตึเส อตฺตภาเว อภินิมฺมินิตฺวา เทวานํ ตาวตึสานํ ปลฺลงฺเกสุ นิสีทิตฺวาติ วุตฺตตฺตา. ยาโมติ ตสฺมึ เทวโลเก อิสฺสรเทวกุลสฺส นามํ. ตถา สุยาโมติจ. ตํ สหจริตตฺตา ปน โส เทว โลโกปิ ตตฺถ นิพฺพตฺตเทวาปิ ยามาตฺเวว วุจฺจนฺติ. วิปุลาย สิริสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา นิจฺจํ ตุสนฺติ อติวิย หฏฺฐตุฏฺฐมุขา โหนฺติ เอตฺถาติ ตุสิตา. ยถารุจิเต โภเค สยเมว นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ เอตฺถาติ นิมฺมานรตี. อตฺตโน รุจึ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺติ เอตฺถาติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี. พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺติ อติปณีเตหิ ฌานาทิ คุเณหิ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ พฺรหฺมาโน. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโนติ วตฺตพฺเพ มหาสทฺทสฺส โลโป. 行福德的三十三人，与名为摩伽(Māgha)的首领一同在此出生，故称“三十三”(Tettiṃsa)。依语源学，此即“三十三天”(Tāvatiṃsa)。诚然，在所有轮围世界中，此为第二层天界，根据《人居牛主经》(Janavasabha Sutta)所说，是帝释、生主(Pajāpati)、瓦儒那(Varuṇa)、伊舍那(Īsāna)等三十三位天王的固定处所。如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“四大天王天有千（王），三十三天亦有千（王）。”摩伽等人则是在那些天王汇集之处投生。他们如今依然存在，故应知此词义是依他们而立。另有人说，如《维杜罗本生》(Vidhurajātaka)中“彼等看起来有三十”(Tāva dissanti tiṃsati)之语，此中的“tāva”一词仅是“三十”(tiṃsa)的附属词。他们认为此处亦然，故因其是三十个与帝释地位相当的天王家族的居所，名为“三十三天”是合理的。但在义注中，有人说，除了采用如上所述的语源学解释，在摩伽的故事等各处，也说帝释的数量就是三十三位。此说不成立。因为巴利圣典中说：“梵天常童子(Sanaṅkumāra)化现了三十三个自身，坐在三十三天众的宝座上。”“夜摩”(Yāma)是那个天界中主宰天族的名字，“苏亚马”(Suyāma)亦然。因与他们共住，故那个天界以及在那里出生的诸天亦称夜摩。“兜率天”(Tusitā)是因为他们具足广大的庄严与财富，恒常欢喜(tusanti)，面容极其欣喜愉悦，故名兜率天。“化乐天”(Nimmānaratī)是因为他们能随心所欲地自行化作(nimminitvā)欲乐，并于其中享乐(ramanti)，故名化乐天。“他化自在天”(Paranimmitavasavattī)是因为他们能了知自己的喜好，并于他者所化作的欲乐中自在受用(vasaṃ vattenti)，故名他化自在天。“梵天”(Brahmāno)是因为他们通过殊胜的禅那等功德而增长(brūhanti vaḍḍhanti)，达到增益、成长、广大的境界，故名梵天。本应说是“大梵天”(Mahābrahmāno)，但省略了“大”(mahā)字。 ปริสติ ภวาติ ปาริสชฺชา. ปริสาสุ ชาตาติวา ปาริสชฺชา. ปริจาริกาติ อตฺโถ. มหาพฺรหฺมานํ ปาริสชฺชาติ พฺรหฺม ปาริสชฺชา. ปุเร อุจฺเจ ฐาเน โอทหนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ ปุโรหิตา. มหาพฺรหฺมานํ ปุโรหิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโน. สหสฺโสพฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโสพฺรหฺมา. ติสหสฺโสพฺรหฺมาติอาทินา สงฺขารุปปตฺติสุตฺเต อาคตา อธิปติพฺรหฺมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ สหสฺโสพฺรหฺมาติ จกฺกวาฬสหสฺสมฺหิ อิสฺสโร พฺรหฺมา. ทฺวิสหสฺโสติ ทฺวีสุ จกฺกวาฬ สหสฺเสสุ อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตโยเปเต เอกตล วาสิโน โหนฺติ. ตตฺถ โลเก มหาชนา วิสุํ วิสุํ กุลเทวตาโยนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ มหาเทวํนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ วาสุเทวํนาม. เกจิ มเหสรํนาม. เกจิ ปรเมสฺวารํ นามาติ. ฆรเทวตา คามเทวตา รุกฺขเทวตาทโยปิ เตสํ มหาเทวราชานํ อุปฏฺฐกาเอว สมฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ มหาเทวรา ชาโนวิย มหาพฺรหฺมาโน ทฏฺฐพฺพา. ฆรเทวตาทโยวิย พฺรหฺม ปุโรหิตาทฏฺฐพฺพา, [Pg.199] มนุสฺสาวิย พฺรหฺมปาริสชฺชาทฏฺฐพฺพา. ตตฺถจ ฆร เทวตาทโย มหาเทวรา ชาโน อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. มนุสฺสา จ เตอุโภปิ อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. เอวเมวํ พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมาโนปิ นปสฺสนฺติ. มหาพฺรหฺมานํ นิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชาอุโภปิ นปสฺสนฺติ. อุภินฺนํนิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. ยทา ปน โอฬาริกํ รูปํ มาเปตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ. ตทา เอว ปสฺสนฺติ. เอสนโย อุปริภูมีสุปิ. ยํ ปน พฺรหฺมนิมนฺตน สุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ อาปาตํ น คจฺฉตีติ. ตํ พฺรหฺมปุโร หิตา ทีนํ อุปริมานํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิโนวา เทวสฺสวา มนุสฺสสฺสวาอาปาตํ นคจฺฉตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐิมานํ ปน ปกติรูปํ อุปริมสฺส อาปาตํ อาคจฺฉิสฺสติเยว. เตเนว หิ ชนวสภสุตฺตฏฺฐกถายํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมาหิ เทวา อุปริมเทวานํ โอฬาริกํ กตฺวา มาปิตเมว อตฺตภาวํ ปสฺสิตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถทุตียตเล ปริตฺตาภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณาภาติ พฺรหฺมปุโรหิตา เอว. อาภสฺสราติ มหาพฺรหฺมาโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติ พฺรหฺมาโนเอวาติ อตฺโถ. เหฏฺฐิมตลโต ปน วิเสส กรณตฺถํ อาภาวเสน นามคหณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. 在众会中者，是为梵众天(pārisajjā)；或生于众会中者，是为梵众天，其义为侍者。大梵天的侍者，是为梵众天。置于前方高位而住者，是为辅臣(purohitā)。大梵天的辅臣，是为梵辅天(brahmapurohitā)。伟大的梵天，是为大梵天(mahābrahmā)。千梵天、二千梵天、三千梵天等，如《生起类经》(Saṅkhārupapattisutta)中所说，其义为有主宰力的梵天。其中，千梵天是于一千个轮围世界(cakkavāḷa)中作主的梵天；二千梵天是于二千个轮围世界中作主。此三者同住于一个层面。于此世间，大众各自供奉名为家神(kuladevatā)者。有人供奉名为大天(Mahādeva)者，有人供奉名为瓦素迭瓦(Vāsudeva)者，有人供奉名为大自在天(Mahesara)者，有人供奉名为最胜自在天(Paramesvāra)者。家神、村神、树神等，皆成为彼等大天王之侍者。于此，大天王当视为大梵天；家神等当视为梵辅天；人类当视为梵众天。并且，家神等不见大天王而供奉之，人类亦不见彼二者而供奉之。同理，梵辅天不见大梵天，亦不知大梵天之住处；梵众天不见彼二者，亦不知二者之住处。唯当彼等化作粗显色身示现自身时，方得见之。此理亦通于更高诸地。又如《梵请经》义注(Brahmanimantanasuttaṭṭhakathā)中所说：“梵天之自性色身，非任何人所能见。”此说乃因，上位梵天之自性色身，非梵辅天等、任何梵众天、天人或人类所能见。然而，下位者之自性色身，上位者必能得见。是故，《阇尼沙婆经》义注(Janavasabhasuttaṭṭhakathā)中说：“下界诸天，只能见到上界诸天所化作的粗显自身。”于彼第二层天，少光天(Parittābhā)即是梵众天，无量光天(Appamāṇābhā)即是梵辅天，光音天(Ābhassarā)即是大梵天。其义为，彼层之主宰即是有主宰力的梵天。当知，为与下层区别，乃依光明而得名。 ตตฺถ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. อาภาสรนฺติ นิจฺฉรนฺติ เอเตสูติ อาภสฺสราติ. ตตียตเล ปริตฺตสุภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณสุตาติ พฺรหฺมปุโรหิตาเอว. สุตกิณฺณาติ มหาพฺรหฺมโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติพฺรหฺมาโน เอวาติ อตฺโถ. ตตฺถ สุภาติ เอกคฺฆนา อจลสณฺฐิตา อาภาเอว วุจฺจนฺติ. ปริตฺตา สุภา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. สุเตหิ อากิณฺณาติ สุภากิณฺณา. สุภกิณฺหาติปิ ปฐนฺติ. เตสํ อาการสฺส รสฺโส อนฺติมณการสฺส จ หกาโร ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ตเลสุ ปกติกายปฺปภา อธิมตฺตา โหนฺติ. ตสฺมา ตาสํ วเสน ปริตฺตาภาติอาทิกํ นามํ สิทฺธํ. น พฺรหฺมปาริ สชฺชาติอาทิกํ. [Pg.200] เอวญฺจ กตฺวา เวรญฺชสุตฺเต ปถมตลวาสิโน พฺรหฺมกายิกา เทวาติ อาคตา. ทุตียตลวาสิโน อาภาเทวาติ. ตตียตลวาสิโน สุภาเทวาติ จตุตฺถตเล วิปุลํ ผลํ เอเตสนฺติ เวหปฺผลา. อถวา อิญฺชนชาติเกหิ โสมนสฺสชฺฌาเนหิ นิพฺพตฺตานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมตลานํ เตโชสํ วฏฺฏาทิเกน อนฺตราเยน ภูมิตเลน สห อายุกปฺปนิวตฺติวเสน อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ อตฺถิ. เตสุ หิ ยํ สุภากิณฺณานํ เทวานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ วุตฺตํ. ตํ ตสฺมึ ตเล อาทิกปฺปิกานํ วเสน วุตฺตํ. ปจฺฉิมิกานํ ปน เตสฏฺฐิกปฺป ทฺวาสฏฺฐิกปฺป เอกสฏฺฐิ กปฺปาทิ วเสน อิญฺชิตํ ปฏิลีนํ ปุญฺญผลํ โหตีติ. อาเนญฺชชาติเกน อุเปกฺขาฌาเนน นิพฺพตฺตานํ ปน เกนจิ อนฺตราเยน ตาทิสํ อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ฌาน สามตฺถิยานุรูปํ วิเสเสน อีหิตํ อภิวฑฺฒิตํ ปุญฺญผลํ เอตฺถ อตฺถีติ เวหปฺผลา. 于彼，有少光者，是为少光天(Parittābhā)。有无量光者，是为无量光天(Appamāṇābhā)。光明从彼等流布散发，是为光音天(Ābhassarā)。于第三层天，少净天(Parittasubhā)即是梵众天，无量净天(Appamāṇasubhā)即是梵辅天，遍净天(Subhakiṇhā)即是大梵天。其义为，彼层之主宰即是大梵天。于此，“净”(subhā)乃指凝聚、不动之光。有少净光者，是为少净天。有无量净光者，是为无量净天。为净光所遍满者，是为遍净天。亦有读作“subhakiṇhā”者，当知其词形中，ā为短音，且末尾的ṇa音变为ha音。于此二层天中，自性身光极为强盛，是故依光明而得“少光天”等名，而非依“梵众天”等名。如是，《维兰迦经》(Verañjasutta)中说：初层天住者为梵身天(brahmakāyikā devā)，二层天住者为光天(ābhādevā)，三层天住者为净天(subhādevā)。于第四层天，有广大果报者，是为广果天(Vehapphalā)。或者，由具摇动性的喜俱禅那所生的下三层天，其福报会因火灾等劫难的障碍，以及随其地界而定的寿量，而有所动摇。如经中所说遍净天(Subhakiṇhā)诸天寿量为六十四劫，此乃就该层最初劫生者而言。其后生者，则有六十三劫、六十二劫、六十一劫等，其福报动摇而消减。然而，由不动摇性的舍俱禅那所生者，则无任何障碍能令其福报动摇。是故，于此天中，有与禅定力相应的、经由特别努力而增长的福报，是为广果天。 นตฺถิ สญฺญามุเขน คหิตา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เอเตสนฺติ อสญฺญา. อสญฺญาจ เต สตฺตาจาติ อสญฺญสตฺตา. จิตฺตเจ ตสิกานํ ปน นตฺถิตาย เตสํ อสตฺตปสงฺคตา สมฺภวตีติ สตฺตคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเต ทฺเวปิ เอกตลวาสิโน เอว โหนฺติ. เอตฺถปิ นิพฺพตฺตกชฺฌานสฺส หีนมชฺฌิมปณีตตา วิเสสสฺส อตฺถิตาย ตทนุรูปํ พฺรหฺมานํปิ ปาริสชฺช ปุโรหิต มหาพฺรหฺมตฺต วิเสโส สมฺภวติเยว. อายุเวมตฺตตาย ปน อญฺญมญฺญ อทสฺสนาทีนญฺจ นตฺถิตาย ปาริสชฺชาทิวเสน ภูมิวิภาโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อวิหาทีสุปิ. โอฬาริกานํ กามราคปฏิฆานุสยานํ นตฺถิตาย สุทฺธานํ อนาคามิอรหนฺตานเมว อาวาสาติ สุทฺธาวาสา. ตตฺถ ปถมภูมิวาสิโน อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ นวิชหนฺตีติ อวิหา. อถวา, โอฬาริกานํ ปญฺจนฺนํ สํโยชนานํ ปหีนตฺตา นตฺถิ จิตฺตสฺส วิหญฺญนํ สมถวิปสฺส นาธมฺเมสุ อวิปฺผาริกตาปตฺติ เอเตสนฺติ อวิหา. ทุตียภูมิ วาสิโน น เกนจิ จิตฺตปริฬาเหน ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. ตตีย ตลวาสิโน ปริสุทฺเธหิ ปสาทจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญา จกฺขูหิ สมฺปนฺนตฺตา สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตีติ สุทสฺสา. จตุตฺถภูมิวาสิโน ปน [Pg.201] ตโต อติสเยน สุฏฺฐุ ทสฺสนภาเวน สมนฺนาคตาติ สุทสฺสิโน. อติสยตฺเถ หิ อยํ อีกาโรติ. ปญฺจมภูมิ วาสิโน อุปริ อญฺญสฺส ภูมนฺตรคตสฺส รูปิพฺรหฺมุโน นตฺถิตาย นตฺถิ รูปีนํ สตฺตานํ มชฺเฌ เกนจิ คุเณน กนิฏฺฐภาโว เอเตสนฺติ อกนิฏฺฐา. 对他们而言，没有以想为门径所把握的四种无色蕴(arūpakkhandha)，故称无想(asaññā)。他们是无想的有情(satta)，故称无想有情(asaññasatta)。由于心(citta)和心所(cetasika)的缺失，他们可能会被认为非有情，故应知，此处使用了“有情”一词。这两种有情亦是住在同一地。此处亦因所生禅那(jhāna)有下、中、上品之差别，相应地亦有梵众(pārisajja)、梵辅(purohita)、大梵天(mahābrahma)之差别。然而，由于寿命不同，以及没有彼此不见等情况，故应知，并无因梵众等而有地之区分。无烦天(Avihā)等亦复如是。由于粗重的欲贪随眠(kāmarāga)和瞋恚随眠(paṭigha)已不存在，唯有清净的不还者(anāgāmi)和阿罗汉(arahanta)居住，故称净居天(Suddhāvāsa)。其中，第一地的居民不会在短时间内离开自己的处所(ṭhāna)，故称无烦天。或者说，由于已断粗显的五[下分]结(pañcannaṃ saṃyojanānaṃ)，心无恼害(cittassa vihaññanaṃ)，对于止(samatha)观(vipassanā)等法不会退失，故称无烦天。第二地的居民不会被任何心的热恼(cittapariḷāha)所逼迫，故称无热天(Atappā)。第三地的居民具有清净的净色眼(pasādacakkhu)、天眼(dibbacakkhu)、法眼(dhammacakkhu)和慧眼(paññācakkhu)，能够很好地看见，故称善见天(Sudassā)。第四地的居民则比他们更加善于看见，故称善现天(Sudassī)。此处的“ī”字(īkāra)表示殊胜之意。第五地的居民，其上已无其他地之色界梵天(rūpibrahma)，在色界有情中，就任何功德而言，他们并非下劣者，故称色究竟天(Akaniṭṭhā)。 อากาสานญฺจายตนภูมีติ เอตฺถ ยตฺตกํ อากาสปเทสํ ผริตฺวา อากาสานญฺจายตน สญฺญิตา จตุกฺขนฺธา ปวตฺตนฺติ. โส ขนฺธสหิโต อากาสปเทโส อากาสานญฺจายยนภูมิ. เอวํ เสสาสุ. ปุถุชฺชนา โสตาปนฺนา สกทาคามิโนจาปิ ปุคฺคลา สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา สพฺพปกาเรนปิ นลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ สกทาคามีนํ ปฏิกฺเขเปน อนาคามิ มคฺคฏฺฐสฺสปิ ตตฺถ ปฏิกฺเขโป สิทฺโธ โหตีติ อุปริมานํ ติณฺณํ อริยานเมว ตตฺถ ปฏิลาโภ อิมาย คาถาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสฏฺฐาเนสูติ ปญฺจสุทฺธาวาสโต อสญฺญาปายโตจ อวเสเสสุ เอกวีสติยา ฐาเนสุ, อนริยาติ ปุถุชฺชนา. [ภูมิจตุกฺกํ] 空无边处地(Ākāsānañcāyatanabhūmi)是指，于此，名为“空无边处”的四蕴遍满多少虚空区域而生起，那与诸蕴在一起的虚空区域，即是空无边处地。其余各处也是如此。凡夫、须陀洹、斯陀含等个体，在净居天中，无论如何、以任何方式都无法被找到，应如是结合文义。于此，因排除了斯陀含，故不还向者亦被排除于彼处，此理成立。故应知，此偈颂所说的是，唯有上位的（不还果、阿罗汉向、阿罗汉果）三位圣者才能到达那里。其余之处，指的是五净居天和无想有情天之外剩余的二十一处，非圣者就是凡夫。[地四法] ๑๔๔. โอกฺกนฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. ปฏิสนฺธิหิ ภวนฺตเร โอกฺกมนํ อนุปวิสนนฺถิ อตฺเถน โอกฺกนฺตีติ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ภวงฺคํ หุตฺวาติ โยชนา. เกจิ ปน ภวงฺคปริโยสาเนติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. อาทิสทฺเทน ชาติ พธิร ชจฺจฆานก ชาติมูค ชจฺเจฬ ชจฺจุมฺมตฺตก ปณฺฑก อุภโต พฺยญฺชนก นปุํสก มมฺมาทโย สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ยสฺส จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ อสมตฺเถน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ลทฺธา. โส ชจฺจนฺโธ นาม. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ ปสาทโสต รหิโต ชาติพธิโร นาม. ปสาท ฆานรหิโต ชจฺจ ฆานโก นาม. ปสาทชิวฺหารหิโต นาม นตฺถิ. วจนรหิโต ชาติมูโคนาม. ทิสาวิทิสามตฺตํปิ สญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺโย ชาติเอโฬ นาม. สพฺพกาลํปิ วิปลฺลฏฺฐจิตฺโต ชจฺจุมฺมตฺตโกนาม. กามเหตุ อาสิตฺตกาทิภาเวน วิปฺปการปตฺโต ปณฺฑโกนาม. ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหิ สมนฺนาคโต อุภโต พฺยญฺชนโกนาม. ภาวทฺวย รหิโต นปุํสโกนาม. ปกติวจเนปิ เอกเมกํ อกฺขรํ มหุสฺสาเหน [Pg.202] อุปฺปาเทนฺโต วิพจฺฉวจโน มมฺโมนาม. เอตฺถจ จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถน กมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺติกาเล ตํวา อญฺญํวา กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทติ. อสมตฺเถนกมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิ กสฺส ปน วตฺถุวิปนฺนสฺส ปวตฺติกาเล อญฺญํปิ กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทตีติ นตฺถิ. ตสฺมา คพฺภเสยฺยกานํปิ ชจฺจนฺธภาโว ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. เอสนโย เสเสสุ ชาติ พธิราทีสุ. อายตนานํ ปฏิลาโภ ชาตีติ วุตฺตตฺตา จกฺขุสฺส อุปฺปชฺชนารหกาโล จกฺขุสฺส ชาติกาโลนาม. ตทา อนุปฺปนฺน จกฺขุโก ชจฺจนฺโธนามาติ เอวํ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปชฺชนารห กาลวเสน ตสฺส ตสฺส อายตนสฺส ชาติกาโล เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิสติ ชาติมูคาทโยปิ อุปปนฺโน โหนฺตีติจ วทนฺติ. วิภาวนิ ยํปิ อยมตฺโถ วิภาวิโตติ. 144. “入胎刹那”(Okkantikkhaṇa)指的是结生刹那(paṭisandhikkhaṇa)。因为结生而进入(okkamanaṃ anupavisanaṃ)另一有，以进入之义来说，称为“入胎”。其后成为有分(bhavaṅga)，应如是结合文义。但有人读作“直到有分结束”，这种说法不合理。“天生盲”(jaccandho)就是天生的盲人。“等”字涵盖了天生聋(jātibadhira)、天生无嗅觉者(jaccaghānaka)、天生哑(jātimūga)、天生痴呆者(jacceḷa)、天生狂(jaccummattaka)、黄门(paṇḍaka)、两性人(ubhatobyañjanaka)、无性人(napuṃsaka)、口吃者(mamma)等。其中，因无力生起眼之业而得结生者，称为天生盲。其他情况也依此类推。无净色耳(pasādasota)者，称为天生聋。无净色鼻(pasādaghāna)者，称为天生无嗅觉者。无净色舌(pasādajivhā)者，这种情况不存在。无法说话的人，称为天生哑。连方向都无法辨别清楚的人，称为天生痴呆者。一直心智颠倒错乱的人，称为天生狂。因欲而行口淫等事，致成变态者，名为黄门。具有男女两种性征的人，称为两性人。缺少两种性相的人，称为无性人。即使说平常的话，也要费很大力气才能一个字一个字地说出来，言语可厌者，称为口吃者。于此，由具足能力产生眼根之业而得结生者，在其生命期间，该业或其他业能令眼根生起。然而，对于由不具足能力之业而得结生、且其所依已坏者，在其生命期间，其他业亦不能令眼根生起。因此，应该知道，即使是胎生者，其天生盲等状态也在结生那一刻就已经确定了。对于天生聋等情况，也应该这样理解。因为已经说过“诸处之获得即是生”(āyatanānaṃ paṭilābho jāti)，眼根将要产生的时间就是眼根的生时。那时，如果没有产生眼根，就被称为天生盲人。因此，应该根据各种根的各自产生的时间来理解各个根的生时。如是，则天生哑等亦得以成立。这个意义在《阐明疏》(Vibhāvanī)中也已被阐明。 [๑๔๒] ยํ ปน วิภาวนิยํ [142] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中说： ‘‘อปเร ปน ชจฺจนฺโธติ ปสุติยํเยว อนฺโธ. มาตุ กุจฺฉิยํ อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. เตน ทุเหตุกติเหตุกานํ มาตุกุจฺฉิยํ จกฺขุสฺส อวิปชฺชนํ สิทฺธนฺติ วทนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ. 然而，另一些人说：“‘天生盲’(jaccandho)即出生时就是盲人。意思是，在母胎中成为盲人后而出胎。他们说，由此可以证明，二因和三因结生的有情在母胎中眼根不会损坏。”这种说法不合理。 โลเก มาตุกุจฺฉิยํเยว อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺตสฺสปิ เอกจฺจสฺส ตํ ตํ สิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปญฺญาเวยฺยตฺติยภาวสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ถเปตฺวา หิ มหาโพธิสตฺเต อญฺเญจ ปจฺฉิมภวิเก สตฺเต อวเสสานํ ทฺวิเหตุก ติเหตุกานํปิ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปรูปกฺกเมนวา มาตุยา วิสมปโยเคนวา นานาพาเธนวา อุปฺปนฺนานํปิ จกฺขุโสตานํ วิปตฺตินาม นตฺถีติ น สกฺกา นิยเมตุนฺติ. ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานนฺติ เอตฺถ ภูมิยํ ชาตาติ ภุมฺมา. ภูมิสมฺพนฺเธสุ รุกฺขฏฺฐก ปพฺพตฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา อาฬวก สาตาคิร เหมวตาทโย มหิทฺธิกา ภุมฺมาเทวา. เย โลเก พลิหรณ วเสน ปูชนียฏฺเฐน ยกฺขาติปิ วุจฺจนฺติ. เย ปน ภุมฺมเทวชาติกาปิ สมานา อตฺตโน ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส กสฺสจิ โภคสุขสฺส อภาวา กิจฺฉชีวิ กปฺปตฺตา [Pg.203] วิจรนฺติ. เต เตสํ มหิทฺธิกานํ ภุมฺมเทวานํ ปรํปร ปาริสชฺเชสุ ปริยาปนฺนตฺตา ภุมฺเม เทเว สิตา นิสฺสิตาติ อตฺเถน ภุมฺมสฺสิตานาม โหนฺติ. ภุมฺมิสฺสิตาติปิ ปาโฐ. ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานสฺส อภาวา รุกฺขคุมฺพเลณคุหาสุสานา ทีสุ วิวิตฺเตสุ ภูมิปเทเสสุ นิสฺสาย วสนฺตีติ อตฺโถ. เตเยว วิรูปา หุตฺวา ภวนฺตเร นิปตนฺตีติ วินิปาติกา. วินิปาติกาจ เต เหฏฺฐาวุตฺตฏฺเฐน อสุราจาติ วินิปาติกา สุรา. เต ปน คามสมีเปวา อนฺโตคาเมวา วิวิตฺตฏฺฐาเนสุ วสิตฺวา คามวาสีหิ ฉฑฺฑิตานิ ภตฺตสิตฺถปูวขชฺชมจฺฉมํสาทีนิ ปริเยสิตฺวาวา ตานิ อลภิตฺวา ทารเกวา คิลาเนวา ปีเฬตฺวาวา สกฺโกนฺตา ปน อญฺเญปิ มนุสฺเส ตาเสตฺวา ปีเฬตฺวาวา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ. เตสํ วินิปาติกาสุรานํ. เอกจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สพฺเพ วินิปาติกา สุรานาม อเหตุ กาเอวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ทฺวิเหตุกติเหตุกานํปิ สพฺภาวโต. เอวญฺจ กตฺวา เตสํ เอกจฺจานํ ปิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตา ธมฺมคุตฺตา ผุสฺสมิตฺตาทีนํ ธมฺมาภิสมโยปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโตติ. เอกจฺเจ ยกฺขชาติกาปิ รกฺขสชาติกาปิ เวมานิกเปตาปิ ปรทตฺตุปชีวิ เปตาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. 世间有些人即使在母胎里就瞎了，出生后在某些技艺学问上也显得聪慧。除了大菩萨和其余的最后一有者，即使是二因或三因的众生，也可能因为在母胎中受到外力损害、母亲身体失调或各种疾病，导致眼睛、耳朵等器官出现问题，不能一概而论说没有损坏。所谓“地居依止者与堕落阿修罗”(Bhummassitānañca vinipātikāsurānaṃ)，“地居”是指生于地上。与土地相关的树木、山岳、宫殿中化生的阿拉威(āḷavaka)、萨达吉拉(sātāgira)、雪山(hemavata)等有大威力的地居天。世间因为接受供养而受尊敬的，也被称为夜叉(yakkha)。但有些地居天即使是同一种族，因为没有由福报产生的享乐，维持困苦生活而四处游荡。他们隶属于那些有大威力的地居天的随从之列，因此以依止地居天而住之义，称为“地居依止者”。也有“地所依止者”(Bhummissitā)的读法。因为没有由福报产生的住所，所以依止树丛、洞穴、坟墓等僻静的土地而住。他们因为丑陋而在下一世堕落，所以称为“堕落者”(vinipātikā)。那些堕落者，以下文所说的阿修罗之义，故称“堕落阿修罗”(vinipātikā surā)。他们住在村庄附近或村庄里僻静的地方，寻找村民丢弃的饭粒、糕点、零食、鱼肉等，如果找不到，就骚扰小孩或病人，或者恐吓、折磨其他人来维持生计。意指“某些”堕落阿修罗。不能说所有堕落阿修罗都是无因的，因为二因、三因的众生也存在。由此可知，像皮央迦拉的母亲、乌达拉母(uttaramātā)、达摩古塔、普萨蜜塔等获得法现观的事，也在义注(aṭṭhakathā)中有记载。应该知道，这里也包括了一些夜叉(yakkha)、罗刹(rakkhasa)、天宫饿鬼(vemānikapetā)、依他施活命饿鬼(paradattupajīvi petā)等。 เตสูติ ยถาวุตฺตปฏิสนฺธิ ยุตฺเตสุ ปุคฺคเลสุ. ยสฺมา อายุปริจฺเฉโทนาม เอกภูมิปริยาปนฺนานํ สพฺพสตฺตานํ อเสสสา ธารณนิยมปริมาณวเสน ปวตฺโต. อปายานํ มนุสฺสานํ ภุมฺม เทวานญฺจ ตาทิโส นิยมปริมาโณนาม นตฺถิ. น หิ สกลจกฺก วาฬปริยาปนฺนา เอกภูมกา สพฺพนิรยา เอกอายุปริจฺเฉทา โหนฺติ. ติรจฺฉานาทีสุปิ เอเสวนโย. ตสฺมา วุตฺตํ จตุนฺนํ อปายานนฺติอาทิ. จตุนฺนํ อปายานํ อาปายิกปุคฺคลานํ อายุปฺปมาณ คณนาย นิยโม นตฺถิ, ตตฺถ เยภุยฺเยน กมฺมปมาณตฺตา. ตตฺถ นิรเยสุ อพฺพุทาทีนํ ทสนฺนํ นิรยานํ ภควตา วุตฺโต อายุปริจฺเฉโทปิ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตเกน กมฺเมเนวสิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานนฺติ อิทํ ชมฺพุทีปคาสีนํ วเสน วุตฺตนฺติ วทนฺติ. เต สญฺเญว [Pg.204] หิ อายุกปฺปสฺส อาโรหณํ โอโรหณญฺจ อตฺถิ. น อิตรทีปวาสีนํ. เตสุ หิ อุตฺตรกุรุวาสีนํ นิยมโต วสฺส สหสฺสํ โหติ. อิตเรสํ ทฺวินฺนํ ปญฺจวสฺส สตานีติจ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต เตสุ ทีเปสุ อาทิกปฺปิกานํปิ โสเอว ปริจฺเฉโทติ อาปชฺชติ. ชมฺพุทีปวาสีนํ ปน สมวิสมาจารนิสนฺทภูตา จนฺทสูริยนกฺขตฺตาทีนํ วิสมสมคติมูลิกาอุตุอาหารานํ สมฺปตฺติ วิปตฺติโย เตสํปิ สาธารณาเอว โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อายุปริจฺเฉทานํ อาโรหณํ โอโรหณญฺจ นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. นิสนฺทมตฺตตฺตา ชมฺพุทีปคติยา เอกคติกา นโหนฺตีติ ปน วตฺตพฺพํ. ตถา หิ ปาฬิยํ อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อมมา อปริคฺคหา. นิยตายุกา อวเสสายุนาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อวเสสายุนาติ อสงฺขฺเยยฺยโต โอโรหิตฺวา นิจฺจลํ ฐิเตน วสฺสสหสฺเสนาติ อตฺโถติ. “在那些（众生）中”是指与如前所述的结生相应的众生。因为寿量限定是指通行于同一地界内所有众生、毫无例外的固定限量，而恶趣、人道及地居天众并没有这种固定寿量。比如整个轮围世界中的所有地狱，并非都有相同的寿量。畜生道等也是同样的道理。所以说“四恶趣”等。四恶趣中恶趣众生的寿命长短没有定数，大多由业力决定。关于地狱，世尊虽然说过阿浮陀等十种地狱的寿量，但也应该理解为是由各自所造的业力决定的。“人道”是指居住在瞻部洲(Jambudīpa)的人。只有这里的人有寿命增减，其他洲的人没有。据说北俱卢洲(Uttarakuru)的人寿命固定为一千年，另外两个洲的人寿命是五百岁。这样一来，那些洲在最初劫时的人，寿命也应该是一样的。然而瞻部洲的居民，因为善恶行为的果报，以及日月星辰运行不均等所导致的季节和食物的丰盛与匮乏，这些对他们来说都是普遍存在的。因此，不能说他们的寿量没有增减。但可以说，因为只是业果的延续，所以并非与瞻部洲的趋势一致。就像巴利圣典里说的：“北俱卢洲的人无我所，无执取，寿量固定，有剩余寿量。”此处“有剩余寿量”之义为：其寿量从无数劫递减后，固定于一千年。 วินิปาติกาสุรานนฺติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺเพสํปิ มเหสกฺขานํ อปฺเปสกฺขานญฺจ ภุมฺมเทวานํ เวมานิกเปตาทีนญฺจ อิธ อธิปฺเปตตฺตา. เตสญฺหิ สพฺเพสํปิ กมฺมเมว ปมาณนฺติ. จาตุมหาราชิกานํปนเทวานนฺติ อิทํ อุปริเม จาตุมหาราชิเก สนฺธาย วุตฺตํ. ทิพฺพานีติ ตสฺมึ เทวโลเก สิทฺธานิ. ปญฺจ วสฺสสตานีติ อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา ปน กสฺสปพุทฺธสฺส สาวกภูตา โสตาปนฺนเทว ปุตฺตา อากาสฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา ยาว นิมิราชกาลาปิ ติฏฺฐนฺตีติ ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ตสฺมา เกสญฺจิ อากาสฏฺฐกเทวานํปิ กมฺมปมาณตา สิทฺธา โหตีติ เวทิตพฺพํ. น เจตฺถ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺติ จินฺเตตพฺพา. น หิ โสตา ปนฺนานํ สตฺตกฺขตฺตุโต ปรํ กามภเว ปฏิสนฺธินาม อตฺถิ. น จ ตสฺมึ เทวโลเก สหสฺสกฺขตฺตุํ นิพฺพตฺตมานาปิ ตตฺตกํ กาลํ สํปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. มนุสฺสคณนายาติ มนุสฺสานํ วสฺสคณนาย. มนุสฺสโลเก หิ ปญฺญาสวสฺสานิ จาตุมหาราชิเก เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว โหติ. ตึสรตฺติทิวา เอโก ทิพฺพมาโส. ทฺวาทสมาสา เอกํ ทิพฺพวสฺสํ. เตน ทิพฺพวสฺเสน เตสํ ปญฺจวสฺสสตานิ [Pg.205] มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสํ โหตีติ. ตโตติ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ อายุปฺปมาณโต. จตุคุณนฺติ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิยาเจว ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิยาจ วเสน จตูหิ ภาเคหิ คุณิตํ วฑฺฒิตนฺติ อตฺโถ. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ อายุปมาณโต อุปริมานํ เทวานํ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน ตาวตึสานํ ทิพฺพํ เอกํ วสฺสสหสฺสํ. ยามานํ ทฺเววสฺสสหสฺสานิ. ตุสิตานํ จตฺตาริ, นิมฺมานรตีนํ อฏฺฐ. วสวตฺตีนํ ทิพฺพานิ โสฬสวสฺส สหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ โหตีติ สิทฺธํ โหติ. 堕落阿修罗(Vinipātikāsura)，此仅为示例。一切有大威德及小威德的地居天、天宫饿鬼(vemānikapeta)等皆于此有所指。彼等一切，唯以业为衡量标准。至于四王天(Cātumahārājika)诸天，此指上方四王天而言。所谓“天界的”，是指在那个天界中成立的。五百岁：当知此乃依多数而言。因为迦叶(Kassapa)佛的声闻弟子中，有已证入流果的天子，生于空中宫殿，直至尼弥王(Nimirāja)时代仍安住其中，如《本生义注》(Jātakaṭṭhakathā)所说。是故当知，某些空中宫殿天神的寿命亦由业决定。于此不应思虑再三投生之事，因为入流者于欲界中不会有超过七次的结生。即使在彼天界中投生千次，也无法达到那么长的寿命。以人间计算：即以人间年岁计算。人间五十年，为四王天之一天一夜。三十天一夜为一月，十二月为一年。依此天年计算，彼等五百年即人间九百万年。从彼：即从四王天诸天的寿量。四倍：谓寿量倍增及天界一天一夜倍增，故为四倍增长之义。此理亦通于其余。其中，寿量倍增是指，上层诸天的寿量是下层诸天寿量的两倍。由此，三十三天(Tāvatiṃsa)的天寿为一千年，夜摩天(Yāma)为两千年，兜率天(Tusita)为四千年，化乐天(Nimmānaratī)为八千年，他化自在天(Paranimmitavasavattī)的天寿为一万六千年，此理成立。 ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ รตฺติทิวโต อุปริมานํ รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน มนุสฺสโลเก เอกํ วสฺสสตํ ตาวตึเส เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว. ทฺเววสฺสสตานิ ยาเม. จตฺตาริ ตุสิเต. อฏฺฐ นิมฺมานรติยํ. สหสฺสํ ฉ จวสฺสสตานิ วสวตฺติยํ เอโก ทิพฺพรตฺติทิโวติ สิทฺธํ โหติ. รตฺติทิวานญฺจ ทิคุณวุทฺธิยา สิทฺธาย มาสสํวจฺฉรานํปิ ทิคุณวุทฺธิ สิทฺธาว โหตีติ. เอวญฺจสติ ยถาวุตฺตานิ ตาวตึสาทีนํ ทิพฺพวสฺสสหสฺสาทินิปิ อตฺตโน อตฺตโน รตฺติทิวมาสสํวจฺฉเรติเอว เวทิตพฺพานีติ สิทฺธํ โหติ. ตถาจ สติ อุปริมานํ อายุปริมาณานิ เหฏฺฐิมานํ อายุปริมาณโต จตุคุณานีติ สิทฺธํ โหติ. เตน วุตฺตํ. ตโต จตุคุณํ ตาวตึสานํ. ตโต จตุคุณํ ยามานนฺติอาทิ. ทิพฺพคณนาย จ ตถา สิทฺธาย สติ มนุสฺสคณนายปิ จตุคุณภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ตสฺมา มนุสฺสคณนายปิ เหฏฺฐิมานํ นวุติวสฺสสตสหสฺสาทีนิ จตูหิ อุปรูปริคุณิตานิ อุปริมานํ ติโกฏิสฏฺฐิวสฺสสต สหสฺสาทินิ ภวนฺตีติ กตฺวา ตานิ สพฺพานิปิ อาทิอนฺตทสฺสน วเสน นิทฺทิสนฺโต นวสตนฺติ คาถมาห. วสฺสานํ นวสตํ โกฏิโย จ เอกวีส โกฏิโย จ ตถาสฏฺฐิวสฺส สตสหสฺสานิ จ วสวตฺตีสุ เทเวสุ อายุปฺปมาณํ โหตีติ โยชนา. 天界一天一夜的倍增是指，上层诸天的一天一夜是下层诸天一天一夜的两倍。由此，人间一百年，为三十三天之一天一夜；两百年为夜摩天之一天一夜；四百年为兜率天之一天一夜；八百年为化乐天之一天一夜；一千六百年为他化自在天之一天一夜，此理成立。一天一夜的倍增既已成立，月和年的倍增也自然成立。如此，如前所说三十三天等天界的千年等寿量，当知亦是依其各自的天界日月年而计算，此理成立。同样，上层诸天的寿量是下层诸天寿量的四倍，此理成立。故说：“三十三天是其（下层）四倍，夜摩天是其（下层）四倍”等。天界计算既然如此成立，人间计算的四倍之法也必然成立。因此，以人间计算，下层天界的九百万年等寿量，逐层乘以四，上层天界则有三千六百万年等寿量。为显示首尾，而说此偈：“他化自在天诸天的寿量为：九百俱胝、二十一俱胝及六百万年。”此即其释义。 ยสฺมา [Pg.206] อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ฌานํ โอฬาริกสฺส วิตกฺกสฺส สมติกฺกมา ปถมชฺฌานโต สุฏฺฐุพลวํ โหติ. ตโตเยว ตตียชฺฌานโตปิ นาติทุพฺพลญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ตตียชฺฌาเนน เอกโต หุตฺวา สมตเล ภูมนฺตเร วิปากํ เทตีติ วุตฺตํ ทุตียชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุตียชฺฌานภูมิยนฺติ. เตเนวจ ภูมีนํ ฐิติกฺกโมปิ จตุตฺถชฺฌาน วเสเนว สิทฺโธ. เถเรน ปน เหฏฺฐา ปญฺจกนยวเสเนว ฌานานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธปิ เตเนว นเยน วิปากานิ คเหตฺวา จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตตียชฺฌานภูมิยนฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสูติ ตาหิ ฉหิ ปฏิสนฺธีติ คหิตปฏิสนฺธิเกสุ. กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. จตุพฺพิธา หิ กปฺปามหากปฺโป อสงฺขฺเยยฺยกปฺโป อนฺตรกปฺโป อายุกปฺโปติ, ตตฺถ อายุกปฺโปนาม เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตํตํ อายุปริจฺเฉโท วุจฺจติ. อนฺตรกปฺโปนาม เอกสฺสวิวฏฺฏฏฺฐายิอสงฺขฺเยยฺยสฺส อพฺภนฺตเร มนุสฺสานํ อายุกปฺปสฺส หายนวฑฺฒนวเสน ทิสฺสมานนฺตรา จตุสฏฺฐิปเภทา จูฬกปฺปา วุจฺจนฺติ. ปีสติเภทาติ เกจิ. อสีติเภทาติ อปเร. จุทฺทสปฺป เภทาติ เวทวิทุ. เย โลเก มนฺวนฺตรกปฺปาติ วุจฺจนฺติ. เอกเมเกน มนุนามเกน มหาสมฺมตราเชน อุปลกฺขิตา อนฺตรกปฺปาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน เอกสฺมึ วิวฏฺฏฏฺฐายิมฺหิ มหาสมฺมตรา ชานํ เอกเมว อิจฺฉนฺติ. จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปา ปน เอโก อสงฺขฺเย กปฺโปนาม. โส จตุพฺพิโธ สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายีติ. ตตฺถ วินสฺสมาโน กปฺโป สํวฏฺโฏ. ยถา วินฏฺฐํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป สํวฏฺฏฏฺฐายี. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺโฏ. ยถา วิวฏฺฏํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป วิวฏฺฏฏฺฐายีติ เวทิตพฺโพ. เต ปน จตฺตาโร อสงฺขฺเยยฺยกปฺปา เอโก มหากปฺโปนาม. เอตฺถจ โย ชนายามวิตฺถาเร เสตสาสปราสิมฺหิ วสฺสสต วสฺสสตจฺจเยน เอเกกพีชหรเณน ปริกฺขีเณปิ เอโก มหากปฺโป ปริกฺขยํ นคจฺฉติ. เอวํ ทิโฆ มหากปฺโปติ เวทิตพฺโพ. 由于无寻唯伺禅超越了粗显的寻，故比初禅更为有力。正因如此，它亦不会比第三禅过于衰弱。因此说它与第三禅合一，在同一地位中产生果报，即第二禅果与第三禅果都属于第二禅地。也因此，诸地的安住次第亦通过第四禅而确立。然而，长老是依照下文的五法门而说诸禅。因此此处亦依此法门而取诸果，说第四禅果属于第三禅地等。“于彼等中”(Tesūti)：即于彼等六种结生中已取结生者。“劫”(Kappassāti)：这是针对无量劫而说。劫有四种：大劫、无量劫、中劫、寿劫。其中，“寿劫”是指彼等众生各自的寿命期限。“中劫”是指在一个成住无量劫的内部，随人类寿劫的增减而出现的六十四种差别的小劫。有人说有六十三种，另一些人说有八十种，通晓吠陀者说有十四种。这些在世间被称为“摩奴中劫”(manvantarakappa)，即由每一位名为摩奴(Manu)的大共选王(mahāsammata)所标记的中劫。然而，有人认为在一个成住劫中只有一位大共选王。六十四个中劫名为一个无量劫。此无量劫有四种：坏、坏住、成、成住。其中，正在毁坏的劫为“坏劫”；已坏而住的劫为“坏住劫”；正在增长的劫为“成劫”；已成而住的劫为“成住劫”。应如是了知。此四个无量劫名为一个“大劫”。于此，即使在一个长宽各一由旬(yojana)的芥子堆中，每过一百年取走一粒，芥子堆穷尽时，一个大劫仍未穷尽。应如是了知大劫之漫长。 ตตฺถ ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ. อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ทยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ. สุภากิณฺณโต เหฏฺฐา อุทเกน [Pg.207] วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ. เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสตีติ เอวํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อยํ โลโก นิรนฺตรํ สตฺตสุ วาเรสุ อคฺคินา วินสฺสติ. อฏฺฐเม วาเร อุทเกน วินสฺสติ. ปุน สตฺตสุ อคฺคินา. อฏฺฐเม อุทเกนาติ เอวํ อฏฺฐนฺนํ อฏฺฐกานํ วเสน จตุสฏฺฐิวาเรสุ อนฺติเม อุทกวาเร อุทกํ ปหาย วาตวาโร โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ. กถํ. ยํ วุตฺตํ อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ. เอเตน อฏฺฐเม วาเร อาโปสํวฏฺโฏ โหติ. อนฺตรา สตฺตสุ สตฺตสุ วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา โหนฺตีติ สิทฺธํ. ยญฺจ วุตฺตํ สุภากิณฺณานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ. เอเตน จตุสฏฺฐิเม จตุสฏฺฐิเม วาเร วาตสํวฏฺโฏโหติ. อนฺตรา เตสฏฺฐิยา วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺฏาจ โหนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ. เตนาหุ โปราณา – 于此，当劫因火而坏时，从光音天(Ābhassara)以下被火焚烧；当劫因水而坏时，从遍净天(Subhākiṇṇa)以下被水消融；当劫因风而坏时，从广果天(Vehapphala)以下被风摧毁。如是，因义注(aṭṭhakathā)中所说，此世间连续七次为火所坏，于第八次为水所坏；再七次为火所坏，于第八次为水所坏。如是，经由八个八次，于六十四次中的最后一次，舍水坏而为风坏。此义成立。如何成立？如所说“光音天有八劫”，由此成立：第八次为水坏，其间的七次为火坏。又如所说“遍净天有六十四劫”，由此成立：第六十四次为风坏，其间的六十三次为火坏与水坏。因此古人(porāṇā)说： อคฺคินา ภสฺสรา เหฏฺฐา, อาเปน สุภากิณฺณโต; เวหปฺผลโต วาเตน, เอวํ โลโก วินสฺสติ. 火坏光音天以下，水坏遍净天以下；风坏广果天以下，世间如是灭。 สตฺตสตฺตคฺคินา วารา, อฏฺฐเม อฏฺฐเม ทกา; จตุสฏฺฐิ ยทา ปุณฺณา, เอโก วายุวาโร สิยาติ. 火坏有七回，水坏在第八；当六十四回圆满，应有一次风坏。 เอวญฺจ วินฏฺเฐ โลเก เอกสฺมึ กปฺเปปิ ปถมชฺฌานภูมิ อวินฏฺฐานาม นตฺถิ. ตสฺมา พฺรหฺมปาริสชฺชานํเทวานํ กปฺปสฺสตตีโย ภาโค อายุปฺปมาณํ, พฺรหฺมปุโรหิตานํอุปฑฺฒกปฺโป, มหา พฺรหฺมานํเอโกกปฺโปติ เอตฺถ อสงฺขฺเยยฺย กปฺโปว สมฺภวติ. นมหากปฺโป. เตน วุตฺตํ กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติปิ ยุชฺชติเยว. เตโชสํวฏฺฏกปฺเปสุ หิ ปถมชฺฌานตลํ วิวฏฺฏมานํ สพฺพปถมํ วิวฏฺฏติ. สํวฏฺฏมานํ สพฺพปจฺฉา สํวฏฺฏติ. ตสฺมา วิวฏฺฏสฺส ปจฺฉิมฑฺเฒน สํวฏฺฏสฺสจ ปุพฺพฑฺเฒน สห เอกํ วิวฏฺฏฏฺฐายิกปฺปํ คเหตฺวา ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ตสฺมึ ตเล เอโก อายุกปฺโปติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ทุตีย ตลโต ปฏฺฐาย ปน มหากปฺโปว คเหตพฺโพ. อปฺปกํ อูนกํวา อธิกํวา คณนูปคํ น โหตีติ กตฺวา อุปฑฺเฒหิ [Pg.208] สห สตฺตกปฺปานิ สนฺธาย อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ วุตฺตํ. เอวํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ เอตฺถปีติ. อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคจฺฉนฺตีติ อากาสานญฺจายตนุปคา, เตสํ. เอโกว วิสโย อารมฺมณํ ยสฺส ตํ เอกวิสยํ. เอกชาติยนฺติ เอกสฺมึ ภเว. [ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.] 如是世界坏灭时，于任何一劫中，亦无名为不坏之初禅地。因此，梵众天(Brahmapārisajjā)诸天之寿量为劫的三分之一，梵辅天(Brahmapurohitā)为半劫，大梵天(Mahābrahmā)为一劫。于此，只可能是无量劫，而非大劫。因此说“劫”是针对无量劫而说。说其针对寿劫亦可。于火坏劫中，初禅地最先成，最后坏。因此，取成劫的后半与坏劫的前半合为一个成住劫，故可说于彼地一个寿劫为二无量劫。而从第二地起，则应取大劫。因为些许不足或有余不入计算，故合半劫于七劫，而说光音天有八劫。“六十四劫”于此亦然。“趣空无边处有”(ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagacchanti)故称“空无边处趣生者”(ākāsānañcāyatanupagā)，此为对彼等之称谓。仅有一所缘为所缘境者，是为“一所缘”。“一生”(Ekajātiyanti)即于一生之中。[结生四法(Paṭisandhicatukkaṃ)] ๑๔๕. ชเนตีติ ชนกํ อุปตฺถมฺเภตีติ อุปตฺถมฺภกํ. อุปปีเฬตีติ อุปปีฬกํ. อุปฆาเตตีติ อุปฆาตกํ. ตตฺถ ชนกํ นาม ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากกฺขนฺธ กฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺติกา กุสลากุสลเจตนา. ตตฺถ ปฏิสนฺธินิพฺพตฺติกา กมฺมปถปตฺตาว ทฏฺฐพฺพา. ปวตฺตินิพฺพตฺติกา ปน กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ อนฺตมโส ปญฺจทฺวาริกชวนเจตนาปิ สุปินนฺเต กุสลากุสลเจตนาปีติ. อุปตฺถมฺภกํนาม วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาสาวา วิปกฺกวิปากา วา สพฺพาปิ กุสลากุสลเจตนา. สา หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโนวิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉาวา สภางฺคํ กมฺมนฺต รํวากมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธสนฺตานํวาอุปตฺถมฺภมานา ปวตฺตติ. ยถา คนฺถารพฺเภ รตนตฺตยปณามเจตนาติ. ยํ ปน วิสุทฺธิมคฺเค อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธวิปากวารํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ กิญฺจิกมฺมํ ปวตฺติวิปากมตฺตสฺสปิ อชนกํนาม อตฺถีติ. ตตฺถ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อลทฺโธกาสสฺส อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส โอกาสกรณํ. ตํ ปน มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทา หิ กุสเล ชวิเต อญฺญํ ปฏิสนฺธิชนกํ กุสลกมฺมํ โอกาสํ ลภติ. อกุสเล ชวิเต อญฺญํ อกุสลกมฺมนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ อิติ วุตฺตเก – 145. 能生者名为生起业，能支持者名为支持业，能压迫者名为压迫业，能破坏者名为破坏业。其中，生起业是指在结生与转起时，能令异熟诸蕴及业生色生起的善与不善思。其中，能令结生的思，当视为已达业道之思；而能令转起的思，则无论已达或未达业道，乃至五门速行思、梦中善不善思，皆属此列。支持业是指一切尚未获得机会成熟、或其异熟已成熟的善与不善思。此思虽亦为生起业，但在其自身的异熟成熟之前或之后，能支持其他业，或支持由业所生的诸蕴相续，使其得以持续。例如开始造论时对三宝作礼敬之思。然而，《清净道论》(Visuddhimagga)中说：“支持业不能产生异熟”，此言应理解为是针对尚未获得异熟机会的业而言。因为当因缘具足时，没有任何业不能产生哪怕仅仅是转起的异熟。其中，对其他业的支持，是指为尚未获得机会的其他生起业创造机会。此在临死时最为明显。彼时，若善速行生起，则其他能令结生的善业便得其机；若不善速行生起，则其他不善业得其机。正如《如是语》(Itivuttaka)中所说： อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล; สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปสาทิตํ. 若人于此时命终，其心已清净，当得生天界。 อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล; นิรเย อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปทูสิตนฺติ. 若人于此时命终，其心已染污，当得堕地狱。 ปวตฺติกาเลปิ เอตํ พหุลํ ลพฺภติเยว. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อญฺเญน ลทฺโธกาเสน กุสลกมฺเมนวา อกุสลกมฺเมนวา [Pg.209] นิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส ชีวิตนฺตราเย อปเนตฺวา ชีวิตปริกฺขาเร สมุทาเนตฺวา จิรตร ปวตฺติกรณํ. ยถาห – 即使在转起期间，此亦多可见。所谓对业生蕴相续的支持，是指对于由另一已得机会的善业或不善业所产生的蕴相续，通过排除其生命障碍、聚集生命资具，而使其更长久地持续。正如所说： อภิวาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน; จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วณฺโณ สุขํ พลนฺติ. 常行礼敬者，恒常敬长者；四法得增长，寿美乐力增。 เอตฺถ ปน กุสลํปิ อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส อกุสลํปิ กุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส อุปตฺถมฺภกํนาม นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. อกุสล กมฺม นิพฺพตฺตสฺสปิ หิ มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ กุสลํ วุตฺตนเยน อุปพฺรูหนํ กโรติเยว. ตถากุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺสปิ เกสญฺจิ วินิปาติกาสุราทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ อกุสลํ จิรตรปฺปวตฺตึ กโรติเยวาติ. อุปปีฬกอุปฆาตกานิปิ วุตฺตปฺปการา กุสลากุสล เจตนาโยเอว. ตาปิ หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉา วา วิปากวาร คหณ กาเลปิ วา กมฺมนฺตรํวา กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานํวา ทุพฺพลตรํ กตฺวาวา วิพาธยมานา สพฺพโสวา อุปจฺฉินฺทมานา ปวตฺตนฺตีติ. ตตฺถ อุปปีฬเก ตาว กมฺมนฺตรสฺส วิพาธนํนาม อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวกรณํ. กมฺมญฺหิ นาม อายูหนกาเล พลวนฺตํปิ ปจฺฉา กเตน อุชุปฏิปกฺเขน กมฺมนฺตเรน วิพาธิยมานํ ปุน วิหตสามตฺถิยํ โหติ. อุปริภูมิ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ เหฏฺฐาภูมิยํ นิพฺพตฺเตติ. มเหสกฺเขสุ มหิทฺธิเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อปฺเปสกฺเขสุ นิพฺพตฺเตติ. ตถา อุจฺจกุเลสุ นิพฺพตฺตกํปิ นีจกุเลสุ. ทีฆายุเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปายุเกสุ. มหาโภเคสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปโภเคสุ. ปุริสตฺต ภาวนิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อิตฺถตฺตภาวํวา นปุํสกภาวํ วา นิพฺพตฺเตติ. วณฺณสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ ทุพฺพณฺณภาวํ. อินฺทฺริยสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ อนฺธํวา พธิรํวา ยํกิญฺจิ อินฺทฺริยเวกลฺลํ. องฺคปจฺจงฺค สมฺปตฺติชนกํปิ หตฺถปาทาทิ องฺคเวกลฺลํ ชเนติ. ตถา อายูหนกาเล มหานิรเยสุ นิพฺพตฺตกํปิ อกุสลํ ปจฺฉากเตน พลวกุสเลน วิพาธิยมานํ [Pg.210] อุสฺสเทสุวา เปเตสุวา นิพฺพตฺเตติ. อชาตสตฺตุ ราชา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อุสฺสเทสุ นิพฺพตฺตกํปิ เปเตสุวา ติรจฺฉา เนสุวาติ อาทิสพฺพํ วตฺตพฺพํ. 于此，不应说善业不能支持由不善业所生的蕴相续，亦不应说不善业不能支持由善业所生的蕴相续。因为，即使是由不善业所生的大威力龙族、金翅鸟等众生的蕴相续，在其转起期间，先前所造的善业仍会依前述方式增强之。同样，即使是由善业所生的某些堕苦处阿修罗等众生的蕴相续，在其转起期间，先前所造的不善业也会使其延续更久。压迫业与破坏业也都是前述种类的善不善思。它们即使同为生起业，也会在自身的异熟成熟之前或之后，或者在异熟受报之时，使其他业或业所生的蕴相续变得虚弱而压迫之，甚至完全中断其持续。其中，所谓压迫业对其他业的压迫，是指使其他生起业的力量变得薄弱。业在造作时即使强大，若后来被直接相违的其他业所压迫，也会失去其能力。例如：本应投生上地，也会投生到下地；本应投生在大势力处，也会投生到小势力处；本应投生在高贵家族，也会投生到低贱家族；本应长寿，也会短命；本应大富，也会贫穷；本应生为男身，也会生为女身或无性身；本应容貌端正，也会生为丑陋；本应诸根具足，也会成为盲人、聋人或任何根有残缺；本应肢体健全，也会导致手足等肢体残缺。同样，造业时本应堕入大地狱的不善业，若后来被强有力的善业所压迫，也会转生到边地狱或饿鬼趣。阿闍世(Ajātasattu)王就是此例。本应投生到边地狱，也会投生到饿鬼趣或畜生趣等等，所有这些都应如是说。 อุปตฺถมฺภกํปิ ตพฺพิปริยาเยน เวทิตพฺพเมว. ตถา หิ กมฺมํ นาม กตกาเลทุพฺพลํปิสมานํ ปจฺฉาสภาเคนพลวตากุสเลนวา อกุสเลนวา อุปตฺถมฺภียมานํ สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ. กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานสฺส วิพาธนํนาม อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส คหิตปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ สรีเร นานาอนฺตราเย อุปฺปาเทตฺวาวา ฐานนฺตรเขตฺตวตฺถุ โคมหึส ธน ธญฺญโภค สมฺปตฺตีนํ ปุตฺตทารญาติ มิตฺตานญฺจ วิปตฺตึ กตฺวาวา ทุกฺขุปฺปตฺติ กรณํ. ทุวิธญฺหิ กมฺมผลํนาม วิปากผลํ นิสนฺทผลนฺติ. ตตฺถ วิปากผลํนาม กมฺมการกสฺเสว โหติ. น อญฺญสฺส. นิสนฺท ผลํ ปน อญฺเญสํปิ สาธารณเมว. ธมฺมปเท อานนฺทเสฏฺฐิวตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. จกฺขาทีสุ ปน กมฺมชสนฺตถิสีเสสุ เยน กมฺเมน ยํกิญฺจิ เอกํวา ทฺเววา ตีณิวา สพฺพโส ภิชฺชนฺติ. จกฺขุปาลตฺเถ ราทีนํ วิย. ตํ กมฺมํ อุปฆาตเก สงฺคหิตนฺติ ยุตฺตํ. อุปฆา ตกนฺติ ปน อุปจฺเฉทกนฺติจ อตฺถโต เอกํ. ตถา หิ มชฺฌิมฏฺฐ กถายํ ปถมํ อุปจฺเฉทกนาเมน วตฺวา อุปฆาตกนฺติปิ เอตสฺเสว นามนฺติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปถมํ อุปฆาตกนาเมน วตฺวา อุปจฺเฉทกนฺติปิ ตสฺเสเวตํ นามนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิ มคฺเคปิ มรณสฺสตินิทฺเทเส ตเทว กมฺมุปจฺเฉทกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อิธจ ปรโต อุปจฺเฉทกกมฺมุนาติ วกฺขติ. 支持业也应以其相反的方式来理解。诚然，业在造作之时即便微弱，若于后时为同类的强力善业或不善业所支持，则变得极为强大。对业所生起的诸蕴相续的逼迫，是指由其他业所生的有情，从结生开始，时而在身体中引发种种障碍，或使其地位、处所、田地、房产、牛、水牛、财富、谷物、资具、妻儿、亲友等遭遇不幸，从而产生痛苦。业果有两种，即异熟果与等流果。其中，异熟果仅属于造业者，不属于他人；而等流果则也通于他人。于此，当说《法句经》中阿难(Ānanda)长者的故事。再者，于眼等由业所生的相续中，若因某业而导致其中之一、之二、之三乃至全部被毁坏，犹如护眼(Cakkhupāla)长老等那样，此业应被归为毁坏业。毁坏(upaghātaka)与断绝(upacchedaka)，其义相同。诚然，在《中部义注》中，先以“断绝”为名而说，后又说“毁坏”也是它的名称。在《增支部义注》中，先以“毁坏”为名而说，后又说“断绝”也是它的名称。在《清净道论》的死随念的解释中，也说“彼业即是断绝业”。而在此处，下文将说到“由断绝业”。 อิมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทนํ มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทาหิ ปถมํ ปาปกมฺมพเลน ทุคฺคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน กลฺยาณ กมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา สุคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺเตติ. กลฺยาณกมฺมพเลน สุคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน ปาปกมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา ทุคฺคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตติ. ทุฏฺฐ คามณิรญฺโญ โสณตฺเถรปิตุจ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน กุสลากุสลกมฺมกฺขย กรสฺส มคฺคกมฺมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทกหา [Pg.211] วุตฺตา. องฺคุลิมาลตฺเถราทีนํ วิยาติ. อิมสฺมึ ภเว ลทฺธานิ มหคฺคตกมฺมานิ เยน อกุสเลน ปริหายนฺติ. ตสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทเก สงฺคโห ยุตฺโต. เทวทตฺตสฺส วิยาติ. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานุปจฺเฉทนํ ปน ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ลทฺโธกาสสฺส กสฺสจิ อปราธกมฺมสฺส พเลน กลลกาลโต ปฏฺฐาย อนฺตราว เกนจิโรเคนวา ภเยนวา อุปกฺกเมนวา มรนฺตานํ วเสน เวทิตพฺพํ. 此业对其他业的断绝作用，于临命终时显现。彼时，若因恶业之力而恶趣之相现前，善业则会将其遮止，示现善趣之相，令其投生于天界。若因善业之力而善趣之相现前，恶业则会将其遮止，示现恶趣之相，令其投生于恶趣。于此，当述说杜吒伽摩尼(Duṭṭhagāmaṇī)王与须那(Soṇa)长老之父的故事。再者，于《增支部义注》中，亦说能灭尽善、不善业的道业(maggakamma)也具有断绝其他业的作用，犹如指鬘(Aṅgulimāla)长老等。于此生中获得的广大业，若因某不善业而退失，此不善业亦应被归入能断绝其他业者，犹如提婆达多(Devadatta)。至于对业所生起的诸蕴相续的断绝，当知是在各个有生之中，于寿、业尚存之时，因某个获得机会的过失之业的力量，从羯罗蓝(kalala)位开始，中途因某种疾病、怖畏或横难而死者，应如是理解。 เอตฺถจ กมฺมนฺตรสฺสวา กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปตฺถมฺภนา ทีนิ สนฺธาย อิเมสํ จตุนฺนํปิ กมฺมานํ กุสลากุสลภาโว วิสุทฺธิมคฺเค องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ วุตฺโต. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺเสว อุปตฺถมฺภนาทีนิ สนฺธาย อุปตฺถมฺภกสฺส กุสลภาโว อุปปีฬกอุปฆาตกานํ อกุสลภาโว วุตฺโต. โส ปน มชฺฌิมฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อรุจฺจมาโน วิย วุตฺโต. มหาฏีกายํ ปน โส เกจิ วาโทปิ กโต. ตตฺถปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ วุตฺตตฺตา วิสุํ ปาฬินโยติ ทฏฺฐพฺโพ. น จ เกจิวาโท กตฺตพฺโพ. สุตฺตสฺมึหิ อปฺปายุกสํวตฺตนิกาเอสา มาณวปฏิปทา, ยทิทํ ปาณาติปาตี โหตีติอาทินา อุปฆาตกํ ปาณาติปาตวเสเนว วุตฺตํ. อุปปีฬกญฺจ พตฺวาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ สตฺตานํ วิเหฐกชาติโก โหตีติอาทินา วิหึสาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกญฺจ ทีฆายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา. ยทิทํ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตีติอาทินา ปาณาติปาตวิรติอาทีนํ วเสน วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺเสว สตฺตสฺส วเสนาติ เอวํ วิสุํ ปาฬินโย เวทิตพฺโพติ. มหาฏีกายํ ปน องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนาทีนิ อนิจฺฉนฺเตหิ ชนกาทิภาโวนาม วิปากํ ปฏิอิจฺฉิตพฺโพ. นกมฺมนฺติ วิปากสฺเสว อุปฆาตกตา ยุตฺตา วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ. 于此，就对其他业(kammantara)或对业所生起的诸蕴相续的支持(upatthambhana)等而言，此四种业的善、不善之分，已在《清净道论》及《增支部义注》中说明。然而，在《中部义注》中，为与所应阐释的经文相应，仅就业所生起的诸蕴相续的支持等作用而言，说支持业为善，逼迫业(upapīḷaka)与毁坏业(upaghātaka)为不善。但此说在《中部复注》及《增支部复注》中，似乎不被认可。在《大复注》中，此说亦被作为“某些人之说”。然而，因其是为与所应阐释的经文相应而说，故当视为一种独特的圣典之法(pāḷinaya)，不应作为“某些人之说”。因为在经中，“青年，此行道导向短寿，即是杀生”等句，是以杀生等方式说毁坏业；“青年，此行道导向多病，即是惯于恼害有情”等句，是以伤害等方式说逼迫业；“青年，此行道导向长寿，即是戒除杀生，远离杀生”等句，是以远离杀生等方式说支持业。所有这些，皆是就已得人身的有情而言，故当如是理解此独特的圣典之法。然而，在《大复注》及《增支部复注》中，那些不接受对其他业有支持等作用的（论师）说，应将生起等作用视为异熟，而非业本身；并说，毁坏作用仅属于异熟，此说似乎合理。 กิจฺจวเสนาติ ชนนํ อุปตฺถมฺภนํ อุปปีฬนํ อุปจฺฉินฺทนนฺติ จตุนฺนํ กิจฺจานํ วเสน. ตตฺถ เอกา ปาณาติปาตเจตนา จตฺตาริ กิจฺจานิ [Pg.212] สาเธติ. สา หิ ยาว วิปจฺจิตุํ โอกาสํ นลภติ. ตาว อุปตฺถมฺภนาทีสุ ตีสุ กิจฺเจสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธปจฺจยํ กิจฺจํ กโรติ. ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ. ตทา เอกาย เจตนาย เอกาเอว ปฏิสนฺธิ โหตีติ เอวํ สาเกตปญฺเห วุตฺตนเยน เอกํ อปายภวํ ชเนติ. ตโต ปรํ ปน ปฏิสนฺธิชนนกิจฺจํ นตฺถิ. ปวตฺติ วิปากชนเนน สห อิตรานิ ตีณิ กิจฺจานิ ภวสตสหสฺเสปิ กปฺปสตสหสฺเสปิ สาเธติเยว. ธมฺมทินฺนายนาม อุคฺคเสน รญฺโญ เทวิยา วตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. สา ปน ยทา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเร อริยภูตสฺสวา ปุถุชฺชนภูตสฺสปิ กลฺยาณ จิตฺตสมงฺคิโนวา อุปจฺเฉทนํ กโรติ. ตทา อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมนฺต รสฺเสว โอกาสํ กโรติ. สยํ วิปากํ นชเนติ. ยทา ปน ปาปจิตฺตสมงฺคิโน ขนฺธสนฺตานํ อุปจฺฉินฺทติ. ตทาเอว อุปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ชเนติ. สกึ ลทฺธปฏิสนฺธิวารโต ปน ปฏฺฐาย อเนเกสุ อตฺตภาว สตสหสฺเสสุปิ อุปจฺเฉทนาทีนิเยว กโรติ. เอตฺถ มหาโมคฺคลาน ตฺเถร วตฺถุ สามาวติ วตฺถุ วคฺคุมุทาตีริยภิกฺขุ วตฺถุ ทุสฺสิมาร กลาพุราชวตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ยสฺมา ปน อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม ติรจฺฉานคตานํ พหุลํ ลพฺภติ. ตสฺมา สุฏฺฐุ พลวํ อกุสลกมฺมํ ทุพฺพลสฺส อกุสลกมฺมสฺสวา อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปจฺเฉทกํนาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตเนว หิ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ พหุกสฺมิญฺหิ อกุสลกมฺเม อายูหิเต พลวกมฺมํ ทุพฺพล กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตีติ วุตฺตํ. 以作用而言，即生起、支持、逼迫、截断四种作用。其中，一杀生思能成办四种作用。只要它还未获得成熟的机会，就在支持等三种作用中，随其获得的因缘而造作任何一种作用。当获得成熟的机会时，由一思只会有一结生，如是，依娑枳多(Sāketa)问中所说之理，它产生一个恶趣有。此后，则无产生结生的作用。但在百千有、百千劫中，它仍会与转起果报的产生一起，成办其余三种作用。于此，当说伍咖先那(Uggasena)王之后法施(Dhammadinnā)的故事。然而，当它（杀生思）在自己的果报成熟之前，截断了具善心者——无论是圣者或凡夫——（的命根）时，它在截断之后，只是为其它业制造机会，自己不产生果报。但当它截断了具恶意者之蕴相续时，它就在截断之后，产生自己的果报。然而，从获得一次结生的机会开始，即使在百千个自体中，它也只是造作截断等（作用）。于此，当说大目犍连(Mahāmoggallāna)长老的故事、萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)的故事、瓦古穆达(Vaggumudā)河岸比丘的故事、恶心魔罗(Dussimāra)与伽蓝浮王(Kalāburāja)的故事。又因此截断业多见于畜生，是故不应说一个极强的不善业不会成为弱的不善业或由不善业所生起的蕴相续的截断业。是故，《中部义注》中说：“当积集了众多不善业时，强业会阻止弱业的果报，而为自己的果报制造机会。” อปิจ ปวตฺติยํปิ กมฺมนฺตรชนิตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺจสุ จกฺขุ โสต ฆาน ชิวฺหา ภาว ทสก สงฺขาเตสุ สนฺตติ สีเสสุ อญฺญตรสฺส สนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อุปจฺฉินฺทนํปิ อิมสฺเสว กิจฺจนฺติ ยุตฺตํ. ยํ ปน มหาฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อุปปีฬิกํ อญฺญสฺส วิปากํ ฉินฺทติ. น สยํ อตฺตโน วิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขํ ปีเฬติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทตีติ อิทํ ทิสฺวา วุตฺตํ สิยา. อทฺธานํ ปวตฺติตุํ นเทตีติ เอตฺถ ปน [Pg.213] สุขสนฺตานํวา ทุกฺขสนฺตานํวา จิรกาลํ ปวตฺติตุํ นเทติ อิจฺเจวตฺโถ. น ปน อุปฆาตกํ วิย ภวงฺคสนฺตาเนน สห อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ฉินฺทตีติ. 再者，在转起期中，不截断由其它业所生的有分相续，而完全截断被称为眼、耳、鼻、舌、性根十法聚的五种相续之首中的任何一种，也应是此（截断）业的作用。然而，在《大复注》及《增支部复注》中说：“逼迫业截断其它业的果报，它自己不产生果报。”这可能是看到了义注中所说的“它逼迫苦乐，不让其长时持续”之后而说的。在此，“不让其长时持续”的意思，只是指不让乐相续或苦相续长时持续，而非像毁坏业那样，连同有分相续一起截断其它业的果报。 [๑๔๓] ยํปน วิภาวนิยํ [143] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中 ‘‘ชนกํ กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาว วิปากํ ชเนติ. อุปฆาตกํ อุปจฺเฉทนปุพฺพกนฺติ อิทํ ตาว อฏฺฐกถาสุ สนฺนิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ. “生起业不截断其它业的果报而产生果报；毁坏业以截断为前行。这在诸义注中是定论。”此说不妥。 อิธ ปุพฺพกเตน อุปจฺเฉทนกกมฺเมน มริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ วตฺถูนํ อฏฺฐกถาสุเยว อาคตตฺตาติ. 因为于此，由先前所造的截断业而死、后投生天界者的故事，已见于诸义注中。 [๑๔๔] ยญฺจ ตตฺถ [144] 又，于彼处 อปเร ปน อาจริยา วทนฺตีติอาทินา อุปฆาตกสฺส สยํ วิปากนิพฺพตฺตกตฺตา ภาววจนํ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. 以“又有其他师长说”等文，说由于毁坏业自身能产生果报，故（用）状态词。此说亦不妥。 เตเนว กมฺเมน อปาเย นิพฺพตฺตานํ ทุสฺสิมาร กลาพุราชา ทีนํ ตสฺส กมฺมสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมภาเวน อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตาติ. [ชนกจตุกฺกํ] 因为恶心魔罗(Dussimāra)与伽蓝浮王(Kalāburāja)等，正是由那样的业而投生到恶趣，并且那个业作为截断业已记载于诸义注中。[生起四法] ๑๔๖. ครุกนฺติ อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ อกุสลปกฺเข นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา สห ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ. เอตฺถ สิยา. มหคฺคตกมฺมนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ตญฺหิ ปมาทวเสนวา นีวรณธมฺมปวตฺติยาวา ปริหายิยมานํ นิกนฺติพเลนวา ปฏิพาหิยมานํ วิปากํ น เทตีติ. ตถา เอกสฺส พหูสุ อานนฺตริยกมฺเมสุ กเตสุ เอกสฺมึ วิปจฺจนฺเต เสสานิ น วิปจฺจนฺตีติ. วุจฺจเต, มหคฺคตกมฺมํ ตาวถเปตฺวา ปมาทธมฺมนีวรณธมฺมนิกนฺติธมฺเม อตฺตโน พลวตรญฺจ มหคฺคตกมฺมนฺตรํ อญฺเญน ปุญฺญกมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐน ครุกํ นาม โหติ. อานนฺตริยกมฺมานิ ปน ถเปตฺวา อตฺตโน พลวตรํ อานนฺตริยกมฺมํ อญฺเญน เกนจิ ธมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐนาติ เอวํ ยถารหํ เตสํ ครุกตา เวทิตพฺพาติ. อาสนฺนนฺติ มรณกาเล [Pg.214] อนุสฺสริตํ ตทา กตญฺจ. ตตฺถ ตทากตนฺติ อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค อาสนฺเน กตํ ยํกิญฺจิ กุสลากุสลกมฺมํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมํ ปน วิปสฺสนาทิวเสน ปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมญฺจ อนฺติมชวนวีสิยํปิ กตนฺติ คเหตพฺพํ. ยถาห-มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ. เอเตน ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมโต อญฺญํ อนฺติมชวนวีถิยํ ปวตฺตํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ ชเนตุํ น สกฺโกตีติ สิทฺธํ โหตีติ. อาจิณฺณนฺติ ทีฆรตฺตํ อภิณฺหโส กตํ. สกึ กริตฺวาปิวา ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ โสมนสฺสชนกํ สนฺตาปชนกญฺจ. กฏตฺตากมฺมนฺติ การิยิตฺถาติ กมฺมนฺติ เอวํ กตการณาเอว กมฺมนฺติ วตฺตพฺพํ กมฺมํ. ครุกาทิภาเวน วตฺตพฺพํ กมฺมํ น โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมานิ ตีณิ อิมสฺมึ ภเว กตานิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมานิเอว. กฏตฺตากมฺมํ ปน อตีตภเวสุ กเตหิ อปรปริยายเวทนีเยหิ สห อิมสฺมึ ภเว กตํ ครุกา สนฺนาจิณฺณภาวรหิตํ กมฺมปถปตฺตํ ยํกิญฺจิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ. มหาฏีกายํ ปน กฏตฺตากมฺมํ ปุริม ชาตีสุ กตํเอว คหิตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนาม โหตีติ หิ วุตฺตํ. น จ อตีตภเวสุ กตานิ มาตุฆาตกาทีนิปิ อปรปริยาย กมฺมานิ เอเตหิ ตีหิ มุตฺตานีติวา อมุตฺตานีติวา ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนานีติวา อลทฺธาเสวนานีติวา สกฺกา วิเสเสตุํ. ตทา หิ ตานิ ครุก กมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปิ โหนฺติ. อาสนฺนวจิณฺณกมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปีติ. 146. 重业是不能被其他业所障碍的业；在善的方面是广大业，在恶的方面是与定邪见俱行的五无间业。此处或许有疑问：为何称其为广大业？因为它会因放逸或诸盖的生起而退失，或被爱欲之力所障碍而不生果报。又如一人造作多种无间业，其中一个业成熟时，其余的业就不会成熟。对此回答是：广大业，除了放逸法、盖法、爱欲法，以及比它自身更强的其他广大业之外，不能被任何其他福业所障碍，因此称为重业。至于无间业，除了比它自身更强的其他无间业之外，不能被任何其他法所障碍。应当如是恰当地了知它们的重性。近业是指临终时忆念的业，或当时所造作的业。其中“当时所造作”是指在临终速行心路之前的刹那所造作的任何善或不善业。而邪见业，以及由观(vipassanā)等生起的正见业，也应被理解为是在临终速行心路中造作的。如言：“或于临终时，他生起邪见，或受持圆满的正见。”由此成立：除了前述的邪见业外，在临终速行心路中生起的其他业，不能引生结生。惯行业是指长时间反复造作的业，或仅造作一次，但之后一再引起喜悦或忧恼的业。作已业是指仅因其已造作故而称为“业”的业，意即它不是以重业等方式被提及的业。其中，前三者是于此生造作的顺次生受业。而作已业，则是与过去诸有中造作的顺后受业一起，于此生造作的、非重业、非近业、非惯行业，但已达到业道程度的任何顺次生受业。但在《大复注》(Mahāṭīkā)中，作已业仅被理解为过去生所造的业，这与义注(aṭṭhakathā)不符。因为义注说：“除此三者外，一再习行业，或仅是已造作的业，称为作已业。”然而，对于过去诸有中造作的杀母等顺后受业，无法区分它们是否脱离了这三种业，也无法区分它们是否被一再习行。因为那时，它们可能在重业的相续中生起，也可能在近业或惯行业的相续中生起。 องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสนกตํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนามาติ วุตฺตํ. น ตานิ อญฺญาณวเสน กภานีติ สกฺกา วิเสเสตุํ. ตานิ หิ ปุริมภเวสุ อญฺญาณ วเสน กตานิปิ โหนฺติ. ญาณวเสน กตานิปีติ. ตานิ ปน วิเสสนานิ อิมสฺมึ ภเว กตานํ ครุกาทีหิ ตีหิ มุตฺตานํ สตฺตมชวน กมฺมานํ วเสน วุตฺตานีติ เตหิ สห ปุริมชาตีสุ กตานิ อปรปริยาย กมฺมานิ กฏตฺตา กมฺมํนามาติ เวทิตพฺพานิ. เอวญฺจ กตฺวา ยตฺถ ตํปุพฺพกตํ กมฺมนฺติ อาคตํ. ตตฺถปิ อิมสฺมึ ภเววา [Pg.215] อตีตภเวสุวา ปุพฺพกาเล กตนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. อิเมสุ ปน จตูสุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ครุกเมว อนนฺตเร ภเว ปฏิสนฺธึ เทติ. ครุเก อสติ อาสนฺนํ. อาสนฺเน อสติ อาจิณฺณํ. อาจิณฺเณ อสติ กฏตฺตากมฺมํ. เตนาห ปากทานปริยาเยนาติ. ปากทานวาเรนาติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ อาสนฺนํ อาจิณฺณโต ปถมํ วุตฺตํ. นนุ ปาฬิยํ อาสนฺนโต อาจิณฺณเมว ปถมํ วุตฺตํ. ยถาห-ยํ ครุกํ ยํ พหุลํ. ยทาสนฺนํ. กฏตฺตาวา ปน กมฺมนฺติ. อฏฺฐกถาสุจ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโตติ. วุจฺจเต, สภาวโต พลวทุพฺพลกฺกเมน ปาฬิยํ อาจิณฺณํ ปถมํ วุตฺตํ. โส ปน กโม กทาจิ ปากทานปริยาโยปิ สมฺภวตีติ กตฺวา อฏฺฐกถาสุ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโต. อาสนฺนํปิ หิสมานํ จิตฺตํ โตเสตุํวา สนฺตาเปตุํวา อสกฺโกนฺตํ หุตฺวา ทุพฺพลํ พลวโต อาจิณฺณสฺส นิวตฺตกํ น โหตีติ. ยสฺมา ปน มหากมฺมวิภงฺคสุตฺเต ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. ปจฺฉาวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. มรณกาเลวาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณทุจฺจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน กลฺยาณ กมฺเมน สคฺคคมนํ วุตฺตํ. ตถา ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนิยํ.ล. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณ สุจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน ปาปกมฺเมน อปายคมนํ วุตฺตํ. ยสฺมาจ อุภินฺนํปิ พลวภาเว สติ อาสนฺนเมว ปริยตฺตํ ภวิตุํ อรหติ. ตสฺมา อิธ เถเรน อาสนฺนเมว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ ปุพฺเพวาสฺสกตํ โหตีติ อิทํ อาสนฺนานุสฺสริตกมฺมวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตมฺพทาฐิกนามสฺส โจรฆาตกสฺส มหาวาตกาลนามสฺสจ อุปาสกสฺส วตฺถุ เอตฺถ กเถตพฺพนฺติ. 在《增支部义注》(Aṅguttaraṭṭhakathā)中也说：“除此三者外，因无明而造作的业，或仅是已造作的业，称为作已业。”但不能断定它们都是因无明而造作，因为它们在过去生中，也可能是因无明而造作，或因智慧而造作。而这些区别，是针对此生所造、非重业等三者的第七速行业而说。因此，与它们一起在过去诸有中造作的顺后受业，也应知为作已业。由此，凡出现“先前所造之业”(pubbakataṃ kammaṃ)之处，都应理解其义为“在此生或过去诸有中，于先前之时所造”。在这四种业存在的情况下，唯有重业会在紧邻的来生产生结生。若无重业，则为近业；若无近业，则为惯行业；若无惯行业，则为作已业。因此说“依果报生起之顺序”(pākadānapariyāyena)，意即依果报生起的次序。此处或许有疑问：为何此处先说近业，后说惯行业？在圣典中，不是先说惯行业，后说近业吗？如言：“或重业，或多作业(惯行业)，或近业，或已作业。”对此回答是：在圣典中，是依自性的强弱顺序而先说惯行业。但因为那个顺序有时也可能是果报生起的顺序，所以在义注中便以那个顺序安排了果报生起的次序。因为近业若不能令心欢喜或忧恼，则其力弱，不能扭转强大的惯行业。又因为在《大业分别经》(Mahākammavibhaṅgasutta)中说：“他先前造作了应感乐受的善业，或他后来造作了应感乐受的善业，或于临终时，他受持圆满的正见。”像这样，即使是惯于作恶之人，也因临终的善业而得生善趣。同样地：“他先前造作了应感苦受的恶业……他受持圆满的邪见。”像这样，即使是惯于行善之人，也因临终的恶业而堕入恶趣。因为当两者(惯行业与近业)力量都强大时，近业理应足以产生作用。因此当知，此处长老先说近业。并且，此处所说“先前所造的”，当知是依临终时忆念之业而说。此处当说名为铜牙(Tambadāṭhika)的盗贼刽子手和名为摩诃瓦达迦(Mahāvātakāla)的优婆塞(upāsaka)的故事。 [๑๔๕] วิภาวนิยํ ปน [145] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中说： อฏฺฐกถายํ อาคตํ ชรคฺคโวปมํ ทสฺเสตฺวา อาสนฺนเมว ปถมํ วิปากํ เทตีติ เอกํเสน วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 在义注中，引用了老牛的譬喻，绝对地说只有近业才能首先生果，这种说法并不妥当。 น [Pg.216] หิ อฏฺฐกถายํ เอวํ เอกํเสน วุตฺตํ. นจ อุฏฺฐาตุํปิ อสกฺโกนฺโต โส ชรคฺคโว ปชทฺวารสฺส อาสนฺเน ฐิโตปิ ปถมตรํ นิกฺขมิสฺสตีติ. [ครุกจตุกฺกํ] 义注中并没有这样绝对地说。而且，那头老牛即使站在牛栏门口，如果无力起身，也不可能第一个出来。[重业四法] ๑๔๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว. เวทิตพฺพํ อนุ ภวิตพฺพนฺติ เวทนียํ. ผลํ. ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียํ ผลํ เอตสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. 147. “现法”(diṭṭhadhammo)是指直接所见、当下的生命体。“当受”(vedanīyaṃ)是“应被体验”(veditabbaṃ)，即“应去感受”(anubhavitabbaṃ)的意思，也就是果报。此业有于现法中当受之果，故为“顺现法受业”(diṭṭhadhammavedanīyaṃ)。 [๑๔๖] วิภาวนิยํ ปน [146] 然而，在《明了论》(Vibhāvanī)中说： ‘‘ทิฏฺฐธมฺเม เวทิตพฺพํ วิปากานุภวน วเสนาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “‘在现法中，通过体验果报而当受，故为顺现法受业’，此说不当。” ทิฏฺเฐว ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ เอเตน อิธ เวทนียสทฺโท กมฺมสาธโน วิปากาติเธยฺโยจ โหตีติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ สติ อิธ อญฺญปทตฺถสมาโส เอว ลพฺภติ. น อุตฺตรปทตฺถสมาโสติ. ทิฏฺฐธมฺมํ อุเปจฺจ ตสฺส อนนฺตเร ปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา เวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อุปปชฺช สทฺทสฺส อตฺถํ วทนฺเตน อุปปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อุปปชฺเชวาติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตสฺมา ทิฏฺฐธมฺมสฺส สมีเป อนนฺตเร ปชฺชิตพฺโพ คนฺตพฺโพติ อุปปชฺโช. ทุตีโย อตฺตภาโว อุปปชฺเชเวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียนฺติ เอวมตฺโถ ปาฐสฺส วเสน เวทิตพฺโพ. อุปปชฺชาติวา อนนฺตเร ภเว ปวตฺโต เอโก นิปาโต. ยถา ปจฺจาติ. 因为圣典中说：“于现法中即体验果报。”此处“体验果报”一句表明，“当受”(vedanīya)一词是作业构成(kammasādhano)，且为异熟的别名(vipākābhidheyyo)。这样，此处只得为多财释(aññapadatthasamāso)，而非依主释(uttarapadatthasamāso)。此业有于靠近现法、在其后无间生起、达到而当受之果，故为“顺次生受业”(upapajjavedanīyaṃ)。因此，义注在解释“次生”(upapajja)一词的含义时，说“生起之后”(upapajjitvā)。但在经文中，可见“于次生即”(upapajjeva)的读法。因此，应依此读法来理解其义：“次生”(upapajjo)是“于现法之近处、其后无间当至、当往之处”，即第二有。此业有于次生(upapajje)中当受之果，故为“顺次生受业”。或者，“次生”(upapajja)是一个不变词(nipāto)，用于“在紧邻的生命中”之义，如同“之后”(pacca)一样。 [๑๔๗] วิภาวนิยํ ปน [147] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中说： ‘‘ทิฏฺฐธมฺมโต อนนฺตรํ อุปปชฺชิตฺวา เวทิตพฺพนฺติ อุปวชฺชเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “‘在现法之后，无间生起而当受，故为顺次生受业’，此说不当。” อุปปชฺชวา วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ปริยายติ ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉตีติ ปริยาโย. อปโรจ โส ปริยา โยจาติ อปรปริยาโย. ทิฏฺฐธมฺมา นาคตา นนฺตร ภเวหิ อญฺโญ [Pg.217] อตฺต ภาว ปริวตฺโต. เต เนว หิ มหาฏีกายํ องฺคุตฺต รฏีกายญฺจ อปรปริยาเยติ ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรานาคตโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเตติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อปเรวา ปริยาเยติจ อปราปเรวา ปริยาเยติจ ทฺวิธา ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺมึ ปาเฐสติ อิธ มชฺเฌ เอกสฺส อปรสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. สงฺคหโปฏฺฐเกสุ ปน มชฺเฌ ทีโฆ ยาการนฏฺโฐจ อปราปริยสทฺโท ทิสฺสติ. โส พหูสุ อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. ปาฬิยาจ น สเมติ. 因为圣典(Pāḷi)中说：“或于次生(upapajja)中感受异熟”。“方式”(pariyāya)是“反复到来”(pariyāyati punappunaṃ āgacchati)的意思。而那另一种方式，即是“不定时”(aparapariyāya)。它是与现法(diṭṭhadhamma)和紧接着的未来生(anantarabhave)不同的另一种自体转变(attabhāvaparivatta)。因此，在《大复注》(Mahāṭīkā)和《增支部复注》(Aṅguttaraṭīkā)中，“不定时”(aparapariyāya)被说为：“与现法和紧接着的未来生之外的另一种自体转变”。然而，在经文中(suttapadesu)，可见“或以其他方式”(aparevā pariyāye)和“或以其他种种方式”(aparāparevā pariyāye)两种读法。其中，对于后一种读法，应当理解为此处中间省略了一个“apara”(其他)词。但在《摄要》(Saṅgaha)的诸版本中，可见中间有长音且“y”音消失的“aparāpariya”一词。这个词在许多义注(aṭṭhakathā)中不存在，也与圣典(Pāḷi)不相符。 [๑๔๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ [148] 又，在《阐明》(Vibhāvanī)中， ‘‘อปเร อปเร ทิฏฺฐธมฺมโต อญฺญสฺมึ ยตฺถกตฺถจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ กมฺมํ อปราปริย เวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมโตติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ. （该书）说：“在现法(diṭṭhadhamma)之外，于其他再其他的任何自体(attabhāva)中当受之业，为不定时受业(aparāpariyavedanīya)。”于此，“从现法”(diṭṭhadhammato)一词首先就不恰当。 น หิ มชฺเฌ อุปปชฺชภวํ วชฺเชตฺวา ปถโม ทิฏฺฐธมฺโมว อิธ ตตีเย ปเท อธิกโตติ ยุตฺโต. 因为，在此第三个术语中，（该定义）略去了中间的次生有(upapajjabhava)，而只提及最初的现法(diṭṭhadhamma)，这是不恰当的。 [๑๔๙] อตฺถโต ปน พฺยญฺชนโตจ สพฺพํ ปาฬิยา น สเมติ. [149] 然而，从义理(attha)和文句(byañjana)来看，这完全不与圣典(Pāḷi)相符。 อปเรวา ปริยาเย วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อปราปเรวา ปริยาเยติวา. อโหสินามกํ กมฺมํ อโหสิกมฺมํ. อโหสิกมฺมํ. ภวิสฺสติกมฺมํ. อตฺถิกมฺมํ. นตสฺส วิปาโกติ เอวํ วุตฺตปาฐวเสน อาจริเยหิ ตถาคหิตนาม เธยฺยํ สพฺพโส อลทฺธวิปากวารํ กมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สตฺตสุ กุสลากุสลชวเนสุ ปถมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเว ทนียํนาม. สา หิ อลทฺธาเสวนตาย สพฺพทุพฺพลตฺตา อจิรฏฺฐิ ติกาจ โหติ อปฺปตรวิปากาจาติ. ปจฺจยํ ลทฺธา ทิฏฺฐธมฺเมเอว อเหตุกมตฺตํ ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉติ. น เอกํปิ มรณกาลํ อติกฺกมฺม สนฺตานํ อนุพนฺธิตุํ สกฺโกติ. ปจฺจยํ ปน อลภมานา อโหสิกํนาม โหติ. ปจฺจโยติจ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา โอกาสทายโก [Pg.218] นานา อิริยาปเถสุ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสมา คมาทิโก โยโกจิ ปจฺจโยปิ ยุชฺชติเยว. ฏีกาสุ ปน ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตายาติอาทินา มหนฺตํ กตฺวา ปจฺจโย วุตฺโต. โส กากวลิยาทีนํ วิย ปากฏตรผลทานํ สนฺธาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. น หิ กมฺมปถชวนสนฺตาเน ปวตฺตมานา อิตราปิวา ปถมชวนเจตนา อิฏฺฐานิฏฺฐสมาโยควเสนปิ ลทฺธ ปจฺจยา กาจิ อตฺตโน พลานุรูปํ ผลํ น เทตีติ อตฺถิ. นจตาย ทิยฺยมานํ สพฺพํปิ ผลํ มหาชนสฺสวา กมฺมการกสฺเสว วาปากฏเมว สิยาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยํ ปน ญาณวิภงฺคฏฺฐ กถายํ เอกํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วิปากํ เทติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธปจฺจยานิ เสสานิ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ เอโก ทิฏฺฐธมฺโม เอกสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนี ยสฺส โอกาโสติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อตฺถสาธิกา ปน สนฺนิฏฺฐาปกภูตา สตฺถมชวนเจตนา อุปปชฺช เวทนียํนาม. สา หิ ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหตีติ ปถมเจตนา วิย สีฆตรํ วิปจฺจิตุํ นสกฺโกติ. พลวตีจ โหตีติ เอกํ ภวํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปติต ชว เนสุ ปน อนฺติมชวนตาย มชฺฌิมเจตนาโย วิย จิรฏฺฐิติกา น โหตีติ ปจฺจยํ ลทฺธา อนนฺตเร เอว ภเว ปฏิสนฺธึวา ปวตฺติ ผลเมววา ทตฺวา วิคจฺฉติ. อลทฺธา ปน อโหสิกมฺมเมว โหติ. น ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ยํปน ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ เอกํ อุปปชฺชเวทนียํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิสนฺธิวิปากํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เสสานิปิ หิ ยาว ทุตียจุติ นาคจฺฉติ. ตาว ลทฺธปจฺจยานิ ปวตฺติ วิปากํ เทนฺติเยว. อิธ มิสฺสก กมฺมานิ กตฺวา อนนฺตรภเว มิสฺสกกมฺมผลํ อนุโภนฺตานิ เวมานิก เปตวตฺถูนิ อญฺญานิจ ตํตํกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรภเว เอว สุคติ ยํ กพฺพิปากภูตํ วิปตฺตึ อนุภวนฺตานิ ทุคฺคติยํวา ตพฺพิปากภูตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานิ อเนกานิ วตฺถุสตานิ เอตฺถ กเถ ตพฺพานีติ. 因为圣典(pāḷi)中说：“或于其他方式中感受异熟”，或说“或于其他再其他的方式中”。名为“已是”(ahosi)的业是已失效业(ahosikamma)。“没有它的异熟”，阿阇梨们依此文句的说法，将完全没有得到异熟机会的业称为已失效业。其中，在七个善或不善速行中，第一个速行思(pathamajavanacetanā)被称为现法受业(diṭṭhadhammavedanīya)。因为它没有得到串习，最为羸弱，持续短暂，且异熟甚微。如果得到助缘，只会在现法中给予无因果报然后消失，不能超越一个死时而追随相续。如果没有得到助缘，就叫做已失效业。所谓助缘，是指为自身果报的生起提供机会，在各种威仪中，与可意或不可意所缘的相遇等任何助缘都可以。但在诸复注中，以“不被对立面所压倒”等，将助缘作了宽泛的解说，应当知道这是针对如乌鸦食粥等更显着的果报而说的。并非是说，在业道速行相续中生起的其他或第一个速行思，即使因与可意或不可意所缘结合而获得助缘，也没有任何一个不能依其力量给予相应的果报。也不能说，它所给予的一切果报，对大众或作业者本人而言，都必定是显着的。至于在《智分别义注》(Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathā)中所说：“一个现法受业给予一个异熟，其余的则无异熟”，这应该理解为是针对其余未得助缘的（速行思）而说。因为不能认为，一个现法只为一个现法受业提供机会。能圆满达成目的且具有决定性的第七速行思(sattamajavanacetanā)，叫做次生受业(upapajjavedanīya)。因为它得到串习，稍有核心，故不能像第一个速行思那样迅速成熟。因为它强而有力，能够生起一有。但在诸速行中，因为是最后的速行，不像中间的诸速行思那样能够长久存在，如果得到助缘，就会在紧接着的下一有中给予结生或者生后异熟(pavattiphala)然后消失。如果没有得到助缘，就仅仅成为已失效业，不能超越第二个死时。至于在《智分别义注》中所说：“一个次生受业牵引一个结生，其余的则无异熟”，这也应该理解为是就结生异熟而言。其余的（速行思）只要第二个死时未到，如果得到助缘，仍然能够给予生后异熟。于此当说：造作杂业者，于紧接的下一有中感受杂业之果，如天宫饿鬼事(vemānikapetavatthūni)等；以及造作彼彼之业后，就在紧接的下一有中，于善趣感受由业异熟所致的不幸，或于恶趣感受由业异熟所致的幸运，有数百个这样的故事。 [๑๕๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ [150] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中， ‘‘สาจ [Pg.219] ปฏิสนฺธึ ทตฺวาว ปวตฺติวิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิยา ปน อทินฺนาย ปวตฺติวิปากํ เทตีติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. （该书）说：“它只有在给予结生之后才给予生后异熟。所谓‘在没有给予结生时就给予生后异熟’之事，是不存在的。”此说不当。 ยถาวุตฺตวตฺถูหิ สทฺธึ วิรุชฺฌนโต. 因为它与如前所述的诸事相矛盾。 [๑๕๑] ยญฺจ ตตฺถ [151] 又，于彼处， ‘‘จุติ อนนฺตรญฺหิ อุปปชฺชเวทนียสฺส โอกาโส’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ. （该书）所说“因为次生受业(upapajjavedanīya)的机会是在死后紧接着之时”这个理由，也是不成立的。 ปุติอนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํปิ โอกาสสมฺภวโต. 因为从结生之后开始，乃至终生，都有发生的机会。 [๑๕๒] ยญฺจ ตตฺถ [152] 又，于彼处， ‘‘ปฏิสนฺธิยา ปน ทินฺนาย ชาติสเตปิ ปวตฺติวิปากํ เทตีติ วุตฺตํ’’. ตํปิ น คเหตพฺพํ. （该书）说：“但当结生已给予后，即使百生之中也能给予生后异熟。”此说亦不应取。 กมฺมสงฺกราปตฺติโต. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยาย เวทนียนฺติ เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ. ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐนฺตีติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน เอวํ วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ตทตฺถสาธกสฺส อฏฺฐกถาปเทสสฺสวา วตฺถุสฺสวา ยุตฺติยาวา อภาวโตติ. มชฺเฌ ปน ปญฺจชวน เจตนา อปรปริยาย เวทนียํนาม. เอตา หิ สุฏฺฐุ พลวนฺตี สารภูตาจ โหนฺตีติ น สีฆํ วิปจฺจิตุํ สกฺโกนฺติ. จิรฏฺฐิติกา ปน โหนฺติ. ตสฺมา ตตียภวโต ปฏฺฐาย ยทา โอกาสํ ลภนฺติ. ตทา ปญฺจวาเร ปฏิสนฺธึ ทตฺวา สํสารปวตฺติยา สติ กปฺปสตสหสฺเสปิ ปวตฺติวิปากํ เทนฺตีติ. อิมานิเยว ปน ตีณิ กมฺมานิ อตฺตโน อตฺตโน เขตฺเต สพฺพโส วิปากวารํ อลภมานานิ อโหสิกมฺมํนาม. เขตฺตญฺจ เนสํ ปถมสฺส ทิฏฺฐ ธมฺมจุติยา ปริจฺฉินฺนํ. ทุตียสฺส อนาคตานนฺตรภวจุติยา. ตตียสฺส ปรินิพฺพานจุติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. [ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺกํ] 从业的混杂而言。在《增支部义注》中也说到，现法受业、次生受业和后后受业(aparapariyāyavedanīya)，这三者之间没有转移。如其所说，它们各自安住于自己的位置。不能说这里是单就结生而说，因为缺乏能证实此义的义注、事或理据。然而，中间的五个速行思，被称为后后受业。它们的力量非常强大且是核心，因此不能很快地成熟，而是能长期存在。所以，从第三有开始，当获得机会时，它们能给予五次结生，只要轮回流转，即使在十万劫中也能给予转起异熟。但这三种业，若在各自的领域内完全没有获得成熟的机会，则被称为已失效业。应当知道，第一种业的领域，以现法之死为限；第二种业的领域，以未来紧接之有死为限；第三种业的领域，以般涅槃之死为限。[现法受四法] ๑๔๘. ปากฏฺฐานวเสนาติ [Pg.220] อปายาทิกสฺส วิปจฺจนฏฺฐานสฺส วเสน ตถา จตฺตาริ กมฺมานินาม โหนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ เตสุ อกุสลาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ. กมฺมทฺวารวเสนาติ กมฺมสิทฺธิยา องฺคภูตานํ กายาทิ กมฺมทฺวารานํ วเสน. ปาณํ อติปาเตนฺติ เอเตนาติ ปาณาติปาโต. อติปาตนญฺเจตฺถ สรสโต ปติตุํ อทตฺวา อนฺตราเอว ปโยคพเลน ปาตนํ ทฏฺฐพฺพํ. อทินฺนํ อาทิยนฺติ เอเตนาติ อทินฺนาทานํ. อคมนี ยวตฺถุสงฺขาเตสุ วตฺถุกาเมสุ มิจฺฉา จรนฺติ เอเตนาติ กาเมสุมิจฺฉาจาโร. ตตฺถ ปรปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานุปจฺเฉทกสฺส กายวจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา วธกเจตนา ปาณาติปาโตนาม. สยเมว อตฺตโน ชีวิตินฺทฺริยํ ปาเตนฺตสฺส ปาณาติปาโตนาม นตฺถิ. ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตโต วิโยคการณสฺส กาย วจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อจฺฉินฺทกเจตนา อทินฺนาทานํนาม. อคมนียวตฺถูสุ มคฺเคนมคฺคปฏิปาทกสฺส กายปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อสฺสาทเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโรนาม. เกจิ ปนเอตฺถปิ อคมนีย วตฺถุสญฺญิโนติ ปทํ อิจฺฉนฺติ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. อคมยนีวตฺถุ ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. เอเตน อคมนียวตฺถุมฺหิ สติ คมนีย สญฺญายวา อคมนีย สญฺญายวา เสวนฺตสฺส กมฺมปโถ โหติ เยวาติ สิทฺธํ โหติ. อิตรถา อคมนียวตฺถุ ตถา สญฺญิตา ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ วุตฺตํ สิยาติ. 148. 依异熟之处而言，即依堕入恶趣等异熟之处，如此四种业才得名，这是其结合。在此，即在这不善等四种业中。依业门而言，即依作为业成就之要素的身等业门。以此杀害生命，故为杀生。此处的杀害，应知为不让其自然死亡，而是以加行之力使其在中途死亡。以此拿取未给予之物，故为不与取。以此在不应行之对象，即所缘欲中行邪行，故为欲邪行。其中，于其他有情有有情想，能生起以身、语加行断绝其命根相续的杀害思，名为杀生。自己断绝自己的命根，不名为杀生。于他人所有物有他人所有物想，能生起以身、语加行使其分离的盗取思，名为不与取。于不应行之对象，能生起以身加行行非道之享受思，名为欲邪行。有些人希望此处也加上“有不应行之对象想”一词，但这与义注(aṭṭhakathā)不符，因为义注中所说是：“于不应行之对象有行淫之心”。由此成立：只要存在不应行之对象，不论是有“可行”想还是“不应行”想而行淫，都构成业道(kammapatha)。否则，就应该说：“于不应行之对象有如是想，于彼有行淫之心”。 อปเร ปน สยํ ปโยคํ กตฺวา อตฺตนิ ปเรน กรียมานํ มคฺเคน มคฺคปฏิปาทนํ อสฺสาเทนฺตสฺส เสวนจิตฺเต สติปิ นตฺถิ กมฺมปฺปถเภโท. ปโยคสฺส อภาวาติ วทนฺติ. เสวนจิตฺเต ปน สติ ปโยโค อปฺปมาณนฺติ เอเก. เอวญฺจ สติ ติยงฺคิโกว มิจฺฉาจาโร, น จตุรงฺคิโกติ อาปชฺชติ. อฏฺฐกถายํ ปน เสวน ปโยเคน สห จตุรงฺคิโกว วุตฺโตติ อญฺเญ. เสวนปโยโค ปน เยภุยฺเยน ลพฺภมานตฺตาเยว วุตฺโต. น ปน เอกนฺตองฺคภาวโต. อิตรถา อิตฺถีนํ เยภุยฺเยน ปโยคกิจฺจํ [Pg.221] นตฺถีติ ตาสํ มิจฺฉาจาโร ทุลฺลโภ สิยาติ จ วทนฺติ. ภิกฺขุนิทูสนํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. สา หิ รกฺขิตาสุ สงฺคหิตาติ. ฏีกาสุ ปน สา ธมฺมรกฺขิตาปิ น โหติ. กุโต มาตาทิรกฺขิตา. ธมฺโมติ หิ อิธ ปาสณฺฑิยธมฺโมว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ วทนฺติ. สาสนธมฺโมปิ นน ยุตฺโต. สพฺรหฺมจาริ นิโยปิ อุปชฺฌายินี อาทิกา ตสฺสา มาตาทิฏฺฐานิยาเอว โหนฺติ. ตถา หิ สิกฺขาปทวิภงฺคฏฺฐกถายํ มิจฺฉาจาโรปิ ทุสฺสีลาย.ล. สามเณริยา, ปุถุชฺชนภิกฺขุนิยา, โสตาปนฺนาย, สกทาคามินิยา, ตโต อนาคามินิยา วีติกฺกโม มหาสาวชฺโช. ขีณาสวาย ปน เอกนฺตมหาสาวชฺโชวาติ วุตฺตํ. 又有人说，对于享受由他人对自己所作的“以道行道”者，即使生起亲近心，亦无业道之破。他们说这是因为没有[主动的]加行(payoga)的缘故。然而，一些人说，若有亲近心，加行就不是衡量的标准。如果这样，邪淫就只有三支，而不是四支了。另一些人说，在义注(aṭṭhakathā)中，亲近与加行一起被说为四支。然而，亲近与加行之所以被提及，是因为它们通常会一起出现，而非因为它们是绝对的支分。他们还说，否则，女子通常没有加行之行，则她们的邪淫将难以成立。玷污比丘尼也摄入此中，因为她被摄入受保护者之中。然而，在复注(Ṭīkā)中说，她甚至不是受法保护者，何况是受母亲等保护者呢？有人说，此处义注中所说的“法”，指的是外道法。圣教之法也同样适用。因为同梵行者乃至戒师尼等，对她而言，都如同母亲一般。就像在《学处分别义注》(Sikkhāpadavibhaṅgaṭṭhakathā)中说，对于破戒的比丘尼、沙弥尼、凡夫比丘尼、须陀洹、斯陀含、阿那含而言，邪淫的违犯是大的过失。然而，对于漏尽者而言，则绝对是极大的过失。 กสฺมาปเนตฺถ สุราปานํ นคหิ ตํ. ตํปิหิ อปายสํวตฺตนิ กภาเวน วุตฺตํ. ยถาห-สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ ภาวิตํ พหุลีกตํ นิรยสํวตฺตนิกํ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกํ เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกํ. โยจ สพฺพลหุโก สุราเมรย ปานสฺส วิปาโก. โส มนุสฺสภูตสฺส อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ. อฏฺฐกถาสุปิ โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ ปาณาติปาตา ทโย กมฺมปถาเอวาติ วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต, มูลฏีกายํ ตาว ตสฺส สภาคตฺเตน มิจฺฉาจาเร อุปการกตฺเตน ทสสุปิ กมฺมปเถสุ อนุปเวโสติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาคตฺตํ คเหตฺวา วิภาวนิยํ สุราปานํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ วทนฺติ รสสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉาจารภาวโตติ วุตฺตํ. อุปการกตฺตํ คเหตฺวา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏีกายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺม ปถาติ น วุตฺตาติ อิมสฺส วากฺยสฺส สํวณฺณนายํ วุตฺตาวเส สาติ สุราปานาทโย ตพฺพิรมณาทโยจ. สุราปานญฺหิ มทสฺส ปจฺจโย. มโท อปุญฺญปถสฺส. ตพฺพิรติปิ นิมฺมทตาย. สาจ ปุญฺญปถสฺสาติ กมฺมปถูปนิสฺสยานิ ตานิ ตทาสนฺนกมฺมวเสน สนฺธิชนกานิปิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทาสนฺนกมฺมวเสนาติ ตสฺส สุราปานสฺสวา สุราปานวิรติยาวา อาสนฺเน ปวตฺตานํ ตมฺมูลกานํ อปุญฺญกมฺมานํวา ปุญฺญกมฺมานํวา วเสนาติ อตฺโถ. อิทํ [Pg.222] วุตฺตํ โหติ-โย สุรํ ปิวิตฺวา สุรามทเหตุ ปาณา ปาตาทีสุ ยํกิญฺจิ กมฺมํ กโรติ, ตสฺส สุราปานํ ตสฺสติ กมฺมสฺส พลวูปนิสฺสโย โหติ ปุพฺพเจตนาฐานิยญฺจ. ตเทว วิสุํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, น อิตรนฺติ. ยถา หิ ปุพฺพาปรเจตนา โยปิ กมฺมปถปตฺตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตาเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ, น อิตรา. เอวมิทํปีติ. น หิ กมฺมปถสุตฺเตสุ สรูปโต อาคตานิเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ. น อิตรานีติ สกฺกา นิยเมตุํ. ยานิ ปน เอกนฺเตน ปฏิสนฺธิชนนสามตฺถิย ยุตฺตานิ, ตาเนว ตตฺถ สรูปโต วุตฺตานิ. ยานิปน ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺถสรูปโต น วุตฺตานีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏฺฐกถายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺมปถาติ น วุตฺตาติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิทํปิ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกตฺตา ตตฺถ สรูปโต น วุตฺตนฺติจ. ยํ ตทา สนฺนกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิชนกนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตํ. ตํ ตตฺถ สรูปโต วุตฺเตสุ ตทา สนฺนกมฺเมสุ อนุปวิฏฺฐนฺติจ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺส ปน ทุวิธํ กิจฺจํ ปฏิสนฺธิชนนํ กมฺมชนนญฺจาติ. ตตฺถ ปฏิชนนโต กมฺมชนนเมวสฺส มหนฺตํ มหาวิปฺผารญฺจ โหตีติ กตฺวา สกฺเกน เทวานมินฺเทน กุมฺภชาตเก – 为何此处不将饮酒摄入其中？因为它也被说为能引生恶趣。正如经中所说：“诸比丘，饮用谷酒、果酒，若习行、修习、多作，则引生于地狱、畜生趣、饿鬼界。而饮酒最轻微的异熟，则是生而为人时精神错乱。”在诸义注中也说，从类别上说，杀生等五种也是业道。答曰，在《根本复注》(Mūlaṭīkā)中首先说，由于它与邪淫有相似性，且对邪淫有助益，因此没有被摄入十业道之中。在那里，取其相似性，在《毗婆毗尼》(Vibhāvanī)中说，饮酒也摄入此中，因为它是味欲中的邪行。取其助益性，在《无碍解道复注》(Paṭisambhidāmaggaṭīkā)中说，善与不善的业道中，能引生结生的才是业道。在对“所说余者，因引生结生不定故，未被说为业道”此句的释义中，“所说余者”是指饮酒等以及对它们的戒离等。因为饮酒是放逸的因缘，放逸是不善道。戒离饮酒则因无放逸，而那是善道。因此，它们是业道的近依，依其邻近之业，也能引生结生，如此说。此处“依其邻近之业”的意思是，依饮酒或戒离饮酒之后，紧接着生起的、以其为根源的不善业或善业。这是说：若有人饮酒后，因酒醉之故而造作任何杀生等业，则此饮酒是该业的强力近依，且居于前行思之位。唯彼业能单独引生结生，而非其他。正如前行思与后行思，它们作为已达业道之业的眷属方能引生结生，而非独立能生。此亦如是。因为不能规定只有在业道经文中直接提及的才能引生结生，而非其他。然而，那些确定具有引生结生能力者，才在那里被直接提及。而那些引生结生不确定者，则在那里未被直接提及，这是可以理解的。正如在《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中说：“善与不善的业道中，能引生结生的才是业道。所说余者，因引生结生不确定故，未被说为业道。”因此，此（饮酒）也因引生结生不确定故，未在那里被直接提及。先前所说的“依其邻近之业而引生结生”，可以理解为它已摄入在那里被直接提及的邻近之业中。然而，它有两种作用：引生结生与引生（其它）业。其中，相较于引生结生，其引生（其它）业的作用更为广大与深远，因此天帝释(Sakkena devānamindena)在《陶师本生》(Kumbhajātaka)中说： ยํ เว วิวิตฺวา ทุจฺจริตํ จรนฺติ,กาเยน วาจาย เจตสาจ; นิรยํ วชนฺติ ทุจฺจริตํ จริตฺวา,ตสฺสา ปุณฺณํ กุมฺภมิมํ กิณาถาติ. 彼等饮此后，实以身、语、意行于恶行；行恶行已，堕于地狱。是故，汝等当购此满钵！ เอวํ ตทาสนฺนกมฺมวเสเนว ตสฺส อปายคามิตา วุตฺตา. ตทุภยํ ปนสฺส กิจฺจํ คเหตฺวา สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ.ล. สํวตฺตนิกนฺติ องฺคุตฺตเร วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิสุตฺตปเทสุ ธมฺมตา. ยทิทํ สํวตฺตนิกนฺติ วุตฺตฏฺฐาเน ยถาลาภโยชนาติ. ตถาหิ มูลฏีกายํปุนพฺภวํเทติปุนพฺภวาย สํวตฺเตตีติ ปาเฐ กมฺมสหชาตา ปุนพฺภวํเทติ. กมฺมสหายภูตา อกมฺมสหชา ตาปุนพฺภวํ [Pg.223] สํวตฺเตตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อนุปธาเรตฺวา อิมาย ปาฬิยา ตสฺส วิสุํ เอกนฺตกมฺมปถภาวํ มญฺญนฺติ. ยํ ปน โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ กมฺมปถาเอวาติ อฏฺฐกถาวากฺยํ. ตตฺถ เอวสทฺเทน เตสํ เจตนาธมฺมตฺตา ฌานาทิโกฏฺฐาสิกตฺตํ นิวตฺเตติ. เจตนา หิ กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ โกฏฺฐาสโต กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว โหตีติ. เตเนว มูลฏีกายํ กมฺมปถา เอวาติ กมฺมปถโกฏฺฐาสิกาเอวาติ วุตฺตํ. อนุฏีกายญฺจ กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว. น ฌานาทิโกฏฺฐาสิกาติ วุตฺตํ. เกจิปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา อิมินา วากฺเยน ตสฺส วิสุํ กมฺมปถภาวํ วทนฺติ. 如是，唯依其邻近之业，方说其能趣向恶趣。然而，应知，取其两种作用，在《增支部》(Aṅguttara Nikāya)中说：“诸比丘，饮用谷酒、果酒，若习行……乃至……则引生……”此乃经文之常法，即在说到“引生”之处，皆依情况而适用。正如在《根本复注》中，对于“给予再生，引向再生”这一段文，说：“与业俱生者给予再生，作为业的助伴而非俱生者则引向再生。”然而，有些人不察此义，便依此巴利文，认为它是一种独立的、决定性的业道。然而，对于义注中“从类别上说，五种也只是业道”这句话，其中的“只是”一词，是为排除其属禅定等部类，因其法性为思。因为思，无论是否已达业道，从类别上说，皆仅属业道之部类。因此，在《根本复注》中说“仅仅是业道”，意即“仅属业道之部类”。在《随复注》(Anuṭīkā)中也说“仅属业道之部类，而非禅定等之部类”。然而，有些人不察此义，便依此文，认为它是一种独立的业道。 ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ ปน สพฺเพนสพฺพํ ตสฺส กมฺมปถภาโว ปฏิกฺขิตฺโตเยว, ตตฺถ หิ ปุริมานํ จตุนฺนํ กายกมฺมาทิภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ วิสุํ วตฺวา สุราปานํปตฺวา กายกมฺมเมวาติ วุตฺตํ. เอเตน วจีกมฺมภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ ปฏิกฺขิปตีติ. ธาตุสํยุตฺตฏฺฐกถา ยญฺจ ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห-ตตียํปญฺจกมฺมวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. จตุตฺถํ สตฺตกมฺมปถวเสน ปญฺจมํ ทส กมฺมปถวเสนาติ. ตตฺถ หิ ตตีเย สุราปานมิสฺสกตฺตา ปญฺจกมฺมวเสน อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปญฺจกมฺมปถวเสนาติ. เอตาสุปิจ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตาเอว ปฏิกฺขิตฺโตติ น นสกฺกา วตฺตุํ เอวญฺหิ สติ สพฺพา ปาฬิฏฺฐกถาฏีกาโย สํสนฺทิตา โหนฺตีติ. กายกมฺมนฺติ เอตฺถ กาโย ติวิโธ สสมฺภารกาโย ปสาทกาโย โจปนกาโยติ. อิธ กายวิญฺญตฺติสงฺขาโต โจปนกาโย อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนกาโย หิ กทาจิ กายงฺเคน อตฺตโนอธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญา ปนตฺถายปิ กรียตีติ กายวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. โส เยวจ กมฺมานํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารนฺติ กายทฺวารํ. ตสฺมิญฺหิ เตน เตน อุปกฺกม กิจฺเจน ปวตฺตมาเนเอว ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํชน กสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหน กิจฺจนิพฺพตฺติจ กายกมฺมนาม ลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ กายทฺวาเร. เอตฺถจ ยสฺมาสพฺพานิปิ กมฺมานิ ปุพฺพงฺคมภูเตน สมฺปยุตฺตมเนน วินา นสิชฺฌนฺติ. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา. [Pg.224] มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. ธมฺมาติ เจตฺถ สุจริตทุจฺจริตธมฺมา วุจฺจนฺติ. ตสฺมา มโนทฺวารํ สพฺพกมฺมสาธารณตฺตา กมฺมานิ วิเสเสตุํ นสกฺโกติ. อสาธารณภูตา ปน กายวจีโย เอว สโกนฺติ. ยสฺมาจ ปุริมานิ สตฺตวิธานิ กมฺมานิ เกวลํ มโนมตฺเตน นสิชฺฌนฺติ. ตํสมุฏฺฐิเตหิ ปน กาย วจีปโยเคหิ เอว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว เตสํ กมฺมานํ ปวตฺติมุขสงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ กายทฺวาเรติ. ปรโต วจีทฺวาเรติ จ. 然而在《小诵义注》(Khuddakapāṭhaṭṭhakathā)中，则完全否定了其业道的性质。因为在那里，先分别说明了前四种的身业等性质和业道性质，而谈到饮酒时，只说是身业。由此，其语业性质和业道性质也被否定了。在《界相应义注》(Dhātusaṃyuttaṭṭhakathā)中也否定了。如说：“第三是依五种业，随能觉悟者的意乐而说；第四是依七种业道；第五是依十种业道。”在那里，因为第三种混杂了饮酒，所以只说是“依五种业”，而非“依五种业道”。也不能说：“在这些义注中，（饮酒）仅仅是因为其在结生时作用不定而被否定。”因为如果这样，所有的圣典、义注和复注才会相互一致。此处所说的“身业”，其中的“身”有三种：积聚身(sasambhārakāya)、净色身(pasādakāya)和行动身(copanakāya)。这里意指的是被称为“身表”(kāyaviññatti)的行动身。因为行动身有时为了向他人表达自己的意图而通过身体动作来完成，故被称为“身表”。它正是诸业生起的入口，故为“身门”。因为当通过那个身门，以各种努力行事时，才能完成断绝命根等事，从而使产生它的思法获得积集的作用，并获得“身业”之名。在那个身门中。并且，在此，因为一切业若无作为前导的相应之心则无法成就，如言：“诸法意先行，意为首，意所造。”此处的“法”是指善行与恶行。因此，意门对一切业是共通的，不能用以区别诸业，唯有不共通的身和语才能。又因为前七种业仅凭意无法成就，而是要通过由它生起的身、语之运用才能成就，因此，它们才被称为是那些业的生起之门，故说“身门”，之后又说“语门”。 ยสฺมา ปน กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํ นาม. วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ เอตฺตกมตฺเต วุตฺเต ปาณาติปาตาทีนิ ตีณิ กายกมฺมํนาม. มุสาวาทาทีนิ จตฺตาริ วจีกมฺมํนามาติ เอวํ ทฺวาเรน กมฺมานํ นามววตฺถานํ อสิทฺธํ สิยา. กถํ. ยทา หิ ปุริมานิ ทฺเว อาณตฺติวเสน อปฺปเกน วจีทฺวาเร ภิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิ กายกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. วจีกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ กสฺมา วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. ทฺเววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. ยทาปน มชฺฌิมานิ จตฺตาริ หตฺถมุฏฺฐาทิวเสน อปฺปเกน กายทฺวาเร สิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิปิ วจีกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. กายกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ. กสฺมา กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. ทฺเววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. เอวญฺจสติ ปาณาติปาโต.ล. มิจฺฉาจาโรเจติ กายกมฺมํนามาติ อิทํ ววตฺถานเมว นิรตฺถกํ สิยา. ตถา ปรโต มุสาวาโท.ล. ปฺปลาโปเจติ วจีกมฺมํนามาติ. พาหุลฺลวุตฺติโตติ วุตฺเตปน เอกเมเกน พาหุลฺลสทฺเทน ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานิ วชฺเชตฺวา วุตฺตปฺปการํ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สิทฺธํ ภวติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ. 然而，若仅说“由身门转起的名为身业，由语门转起的名为语业”，那么“杀生等三者名为身业，妄语等四者名为语业”，像这样通过门来安立业的名称便无法成立。为何？因为当前面两种（杀生、不与取）因命令而由语门完成时，它们就会舍弃“身业”之名，而被计为“语业”。为何？因为已说“由语门转起的名为语业”。或者它们应有两个名称，因为在两门中都可见。又当中间四种（妄语、离间语、粗恶语、绮语）通过挥拳、手势等方式由身门完成时，它们也会舍弃“语业”之名，而被计为“身业”。为何？因为已说“由身门转起的名为身业”。或者它们应有两个名称，因为在两门中都可见。若如此，则“杀生……邪淫是名为身业”这样的安立就毫无意义了。同样，其后的“妄语……绮语是名为语业”也是如此。但是，若说“依多数”，则仅凭“多数”一词，便可避免那六种过失，而如前所述，通过门来安立业的方式即可成立。譬如林行者与战场行者。 มโนกมฺมานิ ปน ทฺวารนฺตเรสุ จรนฺตานิปิ จรณมตฺตานิ เอว โหนฺติ. น ทฺวารนฺตรานิ เตสํ กมฺมสิทฺธิยา องฺคํ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ วิสุํ กตานีติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน กายทฺวารสฺส กาโยติ นามํ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ สยเมว สิทฺธํ ปากฏญฺจ. [Pg.225] ตถา วจีทฺวารสฺส วาจาติ นามํ. กุสลากุสล ชวนจิตฺตสงฺขากสฺส มโนทฺวารสฺสจ มโนติ นามํ. ตสฺมา สพฺพตฺถ กายทฺวารํ วจีทฺวารํ มโนทฺวารนฺติ วุตฺเต กมฺเมน ทฺวารสฺส ววตฺถาน กิจฺจํนาม นตฺถิ. ยตฺถ ปน กายกมฺมทฺวารํ วจีกมฺมทฺวารํ มโนกมฺมทฺวารนฺติ อาคตํ. ตตฺเถว ทฺวารกถาทีสุ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ วิสุํ วตฺตพฺพํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. 然而，意业即使在其他门中运行，也仅是运行而已，其他门并非其业成就的要素，因此当知它们是分别安立的。因为身门名为“身”，这在数千经中是自然成立且明显的；同样，语门名为“语”，以及善、不善速行心(javana-citta)所摄的意门名为“意”也是如此。因此，在任何地方说身门、语门、意门时，都没有以业来安立门之事。然而，在出现“身业门”、“语业门”、“意业门”之处，则应当了知，在关于门的论述等场合，也应分别说明以业来安立门。 [๑๕๓] เอเตน ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ [153] 由此，在《阐明疏》(Vibhāvinī)中所说： ‘‘กายกมฺมสฺสจ ปวตฺติมุขภูตํ กายทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ’’. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. “身业的生起之门，即被称为身门。”此说即被否定。 [๑๕๔] ยญฺจ ตตฺถ [154] 并且，在那里所说： ‘‘ตถา มุสาวาทาทึ กายวิกาเรน กโรนฺตสฺส วจีกมฺมํ กายทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ นสิยาติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ. “同样，以身体的表示行妄语等时，语业亦在身门中转起，因此以业来安立门也就不成立了。”此说亦不合理。 น หิ กายวิกาเรน กรียมานํ วจีกมฺมํ กายทฺวาเร ปวตฺตมานํปิ ตสฺส ทฺวารสฺส นามํ ภินฺทิตุํวา อตฺตโน นามํ ทาตุํวา สกฺโกติ. สภาว สิทฺธตฺตา ตสฺส นามสฺสาติ. 因为以身体的表示所作的语业，即使在身门中转起，也无法破坏那门的名称，或赋予它自己的名称，因那名称是自性成就的。 [๑๕๕] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ [155] 由此，并且在那里所说： วุตฺตํ ‘‘ตถา กายกมฺมเมว เยภุยฺเยน กายทฺวาเร ปวตฺตติ. น อิตรานิ. ตสฺมา กายกมฺมสฺส เยภุยฺเยน เอตฺเถว ปวตฺตนโต กายกมฺมทฺวารภาโว สิทฺโธ. พฺราหฺมณคามาทีนํ พฺราหฺมณคามาทิ ภาโววิยาติ’’. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. “同样，身业主要通过身门而转起，而非其他（门）。因此，由于身业主要在此处转起，身业门之说得以成立，犹如婆罗门村等之为婆罗门村等。”——此说亦被驳斥。 น หิ กายกมฺมทฺวารนฺติ นามํ อิธ วุตฺตํ อตฺถีติ. [กายกมฺมํ] 因为此处并未提及“身业门”这个名称。[身业] ๑๔๙. มุสาติ อภูตตฺเถ นิปาโต. มุสา วทนฺติ เอเตนาติ มุสาวาโท. วิสติ ปเรสํ อญฺญมญฺญสมฺโมทภาวสงฺขาตํ สามคฺคิรสํ สํจุณฺเณติ ปริภินฺทติ มิถุ เภทํ กโรติ เอตายาติ ปิสุณา. อตฺตโน ปิยภาวํ ปเรสญฺจ มิตฺตสุญฺญภาวํ กโรติ เอตายาติวา ปิสุณา. นิรุตฺตินเยน. วทนฺติ เอตายาติ [Pg.226] วาจา. ปิสุณาจ สา วาจาจาติ ปิสุณวาจา. เยน สุยฺยติ, ตสฺส หทยํ ผรมานา อุสติ ทหตีติ ผรุสา. ผรุสาจ สา วาจาจาติ ผรุสวาจา. สาธุชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ สํสุขํ หิตญฺจ ผลติ วิสรติ วินาเสติ หิตสุขมคฺคํ ภินฺทตีติ สมฺผํ. ตํวา ผลติ ภิชฺชติ เอเตนาติ สมฺผํ. อตฺถธมฺมาปคตสฺส ปฏิภาณจิตฺตสฺส ภารตยุทฺธสีตาหรณา ทิกสฺส วาจา วตฺถุมตฺตสฺเสตํ นามํ. ยตฺถ ทิฏฺฐธมฺมหิตพุทฺธิยาวา สมฺปรายิก หิตพุทฺธิยาวา อุปายทีปกํ กิญฺจิ อตฺถธมฺมวินยปทํ นตฺถิ. สมฺผํ ปลปนฺติปกาเรน กถยนฺติ เอเตนาติ สปฺผปฺปลาโป. ตตฺถ ปรสฺสวิสํ วาทนปุเรกฺขาเรน วิสํ วาทก กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา มุสาวาโท. โส ปรสฺส อตฺถภญฺชนโกว กมฺมปถเภโท. อิตโร กมฺมเมว. เอตฺถ จ กมฺม ปโถติ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺโค วุจฺจติ. ยถา หิ รชานํ อุฏฺฐานปเทโส รชปโถติ วุจฺจติ. ตถา โลเก สนฺทิสฺสมาเนสุ สตฺตานํ กายวจีจิตฺตาภิสงฺขรณกิจฺเจสุเยหิ กิจฺเจหิ ปฏิสนฺธิชนกานิ กมฺมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เยสุวา กิจฺเจสุ ตานิ อุฏฺฐหนฺติ ปวตฺตนฺติ. ตานิ กายวจีจิตฺตา ภิสงฺขรณกิจฺจานิ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺคตฺตา กมฺมปโถติ วุจฺจนฺติ. กตมานิ ปน ตานีติ. องฺคสมฺปนฺนานิ อกุสเลสุ ปาณฆาต กิจฺจาทีนิ กุสเลสุ ตพฺพิรมณกิจฺจาทีนิ ทสวิธานิ กิจฺจานีติ. กมฺมานิเยว สุคติทุคฺคตีนํ ตทุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถภูตตฺตา กมฺมปโถนามาติปิ วทนฺติ. 149. “妄语”(musā)是表示不真实义的助词。因为以此说虚妄之语，所以称为“妄语”(musāvāda)。“离间语”(pisuṇā)是破坏他人之间和睦相处、粉碎和合之味、制造分裂的言语。或者说，它使自己受人喜爱，却使他人失去朋友，所以称为“离间语”。从词源上说，“语”(vācā)是用来言说的。既是离间(pisuṇā)又是语(vācā)，所以是“离间语”(pisuṇavācā)。“粗恶语”(pharusā)是刺入听者心中、灼伤其心的言语。既是粗恶(pharusā)又是语(vācā)，所以是“粗恶语”(pharusavācā)。“无益语”(samphaṃ)能散坏贤善之人所应获得的安乐与利益，毁坏其利益安乐之道。或者，（善法）因此而破裂、败坏，故为“无益语”。此（无益语）是那些脱离义理与法、仅为才辩粉饰、纯属故事（如婆罗多(Bhārata)战争、悉多(Sītā)被劫等）的言语的名称，其中没有任何着眼于现世或来世利益、能阐明方法的义、法、律之句。以无意义的闲谈方式说话，就是“无益绮语”(samphappalāpo)。其中，“妄语”(musāvāda)是以欺骗他人为目的，由欺骗性的身语行为所引发的不善思。那（不善思）只有在破坏了他人利益时，才构成业道；否则，仅是业而已。在这里，“业道”(kammapatha)被称为引生结生之业的生起之门。就像国王出行的区域被称为“王道”(rajapatha)一样。同样，在世间可观察到的众生的身语意造作行为中，那些能引生结生之业的行为，或者那些业能够生起和运作的行为，这些身语意造作行为，因为是引生结生之业的生起之门，所以被称为“业道”。那么，这些是什么呢？在不善业方面，是具有完整要素的杀生等行为；在善业方面，是戒除彼等的行为。这就是十种行为。又有人说，业本身是善趣和恶趣，以及产生于此的快乐和痛苦的途径，所以也被称为“业道”。 ปรสฺส เภทปุเรกฺขาเรน เภทกกายคจีปโยคสมุฏฺฐา ปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา ปิสุณาวาจา. สาปิ ปเร ภินฺเนเยว กมฺมปถเภโท. อภินฺเน กมฺมเมว. ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกาย วจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา ทุฏฺฐเจตนา ผรุสวาจา. เอตฺถจ มรนฺติ สตฺตา, มรณมตฺตํวา ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ เอตสฺมึ ฆฏฺฏิยมาเนติ มมฺมํ. ทุฏฺฐวโณ. มมฺมํ ฉินฺทติ ภินฺทติ ฆฏฺเฏตีติ มมฺมจฺเฉทโก. วณฆฏฺฏนปโยโค. อิธ ปน มมฺมํวิยาติ มมฺมํ. ชาติอาทีสุ ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ. มมฺมจฺเฉทโกติ ชาติอาทีสุ ฆฏฺฏน วเสน [Pg.227] ปวตฺโต ผรุส กายวจี ปโยโค. อย มตฺโถ สีลกฺขนฺธ ฏีกา วเสน เวทิตพฺโพ. อถวา. มมายตีติ มโม. มิตฺโต. มมสฺส ภาโว มมฺมํ. เมตฺตาจิตฺตํ. มมฺมํ ฉินฺทตีติ มมฺมจฺเฉทโก. อยํปิ อกฺโกสิตพฺพสฺส สมฺมุขาเอว กมฺมปถเภโทติ เกจิ. ปรมฺมุขาปีติ อปเร. ยถา ปน ปรํ อกฺโกสิตฺวา ขมาเปนฺตสฺส ขมาปนกมฺมํ ปรสฺส ทูเร ฐิตสฺสปิ มตสฺสปิ สมฺปชฺชติ. เอวํ อกฺโกสนกมฺมํปีติ ทีฆมชฺฌิมฏีกาการา อิจฺฉนฺติ. อกฺโกสาธิปฺปาเยน จณฺฑา มหึสี ตํ อนุพนฺธตูติวา โจรา ตํ ขณฺฑา ขณฺฑิกํ กโรนฺตูติวา มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธาติวา เอวมาทินา นเยน ปรํ อภิสปนฺตสฺสปิ กมฺมปถเภโท โหติเยวาติจ วทนฺติ. 以离间他人为前导，由导致分裂的身语应用所生起的染污思，即是离间语。若实际造成他人分裂，则构成业道；若未分裂，则仅是业。由身语行为所生起的、意图伤害他人要害的恶意，即是粗恶语。在此（粗恶语）中，众生或因此丧命，或遭受死亡般的痛苦，当触及要害(mammaṃ)时。（此要害）如恶疮(duṭṭhavaṇo)。伤害、破坏或触及要害，故称要害伤害者(mammacchedako)。这是指触及恶疮的行为。此处，（辱骂之事）犹如要害，故称为“要害”(mammaṃ)。在出身等十种辱骂事由中，任何一项（被触及）都可称为要害。要害伤害者是指在出身等方面，以触及的方式所表现出的粗暴身语行为。此义应依《戒蕴注疏》(Sīlakkhandha-ṭīkā)理解。或者说，执为“我所”者，名为“我所”(mamo)，或指朋友(mitto)；“我所”的状态，名为“要害”(mammaṃ)，或指慈心(mettācittaṃ)。伤害要害者，名为“要害伤害者”。有些人认为，这（辱骂）只有当面辱骂才构成业道；另一些人则认为，背地辱骂也构成业道。正如辱骂他人后请求原谅时，即使对方远在他方或已去世，请求原谅的行为仍然成立；《长部》《中部》注疏的作者认为，辱骂的行为也是如此。那些怀着辱骂的意图，说‘愿这凶恶的母牛追赶他’，或者‘愿强盗将他碎尸万段’，或者‘愿他的头颅裂成七块’等等，像这样诅咒他人，他们也说必定会构成业道。 อนตฺถวิญฺญาปน กายวจีปโยค สมุฏฺฐาปิกา ปาปเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โสปิ ภารตยุทฺธ สีตาหรณาทิเกสุ ปฏิภาณจิตฺเตสุ วาจาวตฺถุมตฺเตสุเอว กมฺมปถเภโท. โสจโข ปเร ตํ อนตฺถํ สจฺจโต คณฺหนฺเตเยว. อคณฺหนฺเต ปน กมฺมเมว. ตถา ราชกถาทีสุ ทฺวตฺตึส ติรจฺฉาน กถาปเภเทสุปิ กมฺมเมว. ตญฺจ โข ตทสฺสาทวเสน กเถนฺตสฺเสว. อตฺถธมฺมวินยนิสฺสิตํ กตฺวา กเถนฺตสฺส ปน สพฺพํปิ สตฺถกเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ วจีติ วาจาเยว. สา จตุพฺพิธา สทฺทวาจา วิรติวาจา เจตนาวาจา โจปนวาจาติ. อิธ ปน สทฺทสหิตา วจีวิญฺญตฺติสงฺขาตา โจปน วาจา อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนวาจา หิ กทาจิ วาจงฺเคน อตฺตโน อธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญาปนตฺถายปิ กรียตีติ วจีวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. สาเยวจ กมฺมานํ ปวตฺติ มุขตฺตา ทฺวารนฺติ วจีทฺวารํ. ตาย หิ ตํตํวจีปโยคกิจฺเจน ปวตฺตมานาย เอว วิสํวาทนาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํสมุฏฺฐาปกสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหนกฺริยานิพฺพตฺติจ วจีกมฺมนามลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ วจีทฺวาเร. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กายกมฺเม วุตฺตเมวาติ. [วจีกมฺมํ] 由身语应用而生起、告知无益之事的恶思，即是绮语。此绮语，在如《婆罗多战争》(Bhāratayuddha)、《悉多被劫》(Sītāharaṇa)等具有辩才的创作或仅是言语故事中，才构成业道之别。并且，只有当他人将该无益之事视为真实时，（才构成业道）。若不视为真实，则仅是业。同样，在国王论等三十二种横生语中，也仅是业。而且，只有当谈论者因贪著其味而说时，（才是业）。然而，应知，若依于义、法、律而说，则一切皆为有益。此处所说的“语业”(vacīkammaṃ)中，“语”(vacī)即是言语(vācā)。它有四种：声语(saddavācā)、离语(virativācā)、思语(cetanāvācā)和发动语(copanavācā)。此处所指的是伴随声音的、名为语表(vacīviññatti)的发动语。因为发动语有时通过言语器官，为了向他人表达自己的意图而造作，故被称为语表。正是它，作为诸业生起的门，被称为语门。因为正是通过它在执行各种语的应用功能时，欺骗等功能得以完成，并且，发起它的思心所也完成了积集的作用，由此获得了“语业”之名。于此语门，应说之事，已在身业中说毕。 ๑๕๐. อภิชฺฌายนฺติ [Pg.228] อสฺสาทมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน อติเรกตรํ ฌายนฺติ นิชฺฌายนฺติ เอตายาติ อภิชฺฌา. พฺยาปาเทนฺติ ปรสตฺเต วินาสํ อาปนฺเน กตฺวา จินฺเตนฺติ เอเตนาติ พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ เอตฺถ มิจฺฉาติ วิปรีตตฺเถ นิปาโต. อตฺถิทินฺนนฺติอาทินยปวตฺตํ สพฺพํ สปฺปุริส มคฺคํ สปฺปุริสปญฺญตฺตํ ภินฺทิตฺวา นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินเยน ตพฺพิปรี ตโต ปสฺสนฺติ เอตายาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ตตฺถ ปรสนฺตกํ ทิสฺวา เกวลํ อสฺสาทนาภินนฺทนรชฺชนมตฺเตสุ อฏฺฐตฺวา อโหวต อิทํ มมสฺสาติ เอวํ อตฺตโน กตฺวา จิตฺเตน ปริณาเมนฺตสฺเสว อภิชฺฌากมฺมปถเภโท โหติ. ปรสนฺตกภาเวเยว ถเปตฺวา ลาภาวติเม. เย อีทิสํ ปริภุญฺชนฺติ. อโหวตาหํปิ ตาวกาลิกํ ปริภุญฺเชยฺยํ. ยาจิตฺวาวา กิณิตฺวาวา อตฺตโน กเรยฺยํ. อญฺญํวา อีทิสํ ลเภยฺยนฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตสฺส กมฺมเมว. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสุ ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวต อิทํ มมสฺสาติ อตฺตโน ปริณาเมตีติ. อนฺตมโส ฑํสมกสาทิเกปิ อารพฺภ อิเม นสฺสนฺตุ วินสฺสนฺตุ. อโหวติเม นสฺเสยฺยุํ วินสฺเสยฺยุํ. อวฑฺฒิตาวา ภเวยฺยุํ จิรํวา นติฏฺเฐยฺยุํ. กทาวา นสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ เอวํ ปร สตฺตสฺส ขนฺธชีววินาสํ จินฺเตนฺตสฺเสว พฺยาปาโท. อิตโร กมฺมเมว. วุตฺตญฺเหตํ ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวตายํ อุจฺฉิชฺเชยฺย วินาเสยฺยาติ ตสฺส วินาสํ จินฺเตตีติ. กมฺมสฺสวา กมฺมวิปากสฺสวา สพฺพโส ปฏิพาหิกา นตฺถิกาเห ตุกากฺริยวเสน ติวิธา นิยต มิจฺฉาทิฏฺฐิเอว กมฺมปถเภโท. ทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน นตฺถิกทิฏฺฐิปเภทาเอว. สพฺพญฺญุเทสนํ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺตา อริฏฺฐกณฺฏกาทีนํ ทิฏฺฐิโยปิ กมฺมปถาเอวาติ วทนฺติ. วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิวา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิวากมฺมเมวาติ. 150. 不只是停留在品味上，而是以将他人之物转为己有的方式，过度地思虑、深思，是为贪欲(abhijjhā)。想着要使其他众生趋于毁灭，是为嗔恚(byāpādo)。邪见(micchādiṭṭhi)中，“邪”(micchā)是表示相反意义的不变词。它破坏“有布施”等一切善人之道与善人所制定的教法，而以“无布施”等方式，从反面去看待，是为邪见。于此，见到他人之物，不只是停留在品味、欢喜、染著上，而是生起“啊，愿此物为我所有！”之心，将其转为己有，才构成贪欲的业道之别。若仍视其为他人之物，而生起“此辈有福，能享用此物。啊，愿我也能暂时享用”、“或乞或购，愿能据为己有”、“愿能获得其他此等之物”等品味之心，则仅是业。义注中说：“于他人之物，虽生贪心，但若未生起‘啊，愿此物为我所有！’而将其转为己有，则不构成业道之别。”乃至对于蚊、虻等，生起“愿它们消失、灭亡！啊，愿它们消失、灭亡！或愿它们不长大，或愿它们不长存，何时才消失、灭亡！”等心，思量着要毁灭众生的五蕴与生命，才构成嗔恚。其他情况则仅是业。义注中说：“于其他众生，虽生嗔心，但若未生起‘啊，愿他被断除、被毁灭！’而思量其毁灭，则不构成业道之别。”对于业或业果，完全否定，以无有见、无因见、无作用见这三种方式而持的决定邪见，才构成业道之别。十事邪见仅是无有见之类别。而否定一切知者(佛陀)的教导而产生的阿利吒(Ariṭṭha)、干达迦(Kaṇṭaka)等人的见解，也说是业道。二十事有身见或六十二见，则仅是业。 นิยตาติ [Pg.229] เจตฺถ ยถา ตีณิ ลกฺขณานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สทฺธาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท อตฺตโน อนนฺตรํ ผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสนฺโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมตีติ วุตฺโต. ตถาทิฏฺฐิฏฺฐา นานิ การณ ปฏิรูปกานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา มิจฺฉาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโทจุติอนนฺตเรผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต อกุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมติ, อเตกิจฺโฉนาม โหติ. ตถา ปน อปสฺสิตฺวา เกวลํ มิจฺฉาธิโมกฺขมตฺเตน เอวเมว ภวิสฺสตีติ สนฺนิฏฺฐานํ คนฺตฺวา สกํ อาจริยกํ สมยํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฐิโต อเตกิจฺโฉนาม นโหติ. กสฺมา, ผลทาน นิยมาภาวาติ. อยญฺจ อตฺโถ มิจฺฉตฺตตฺติเกน ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ผลทาน นิยมวเสเนว อุภินฺนํปิ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตธมฺมานํ นิยตสญฺญาปฏิลาโภ อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ. สุตฺตนฺตสํวณฺณนาสุ ปน คหณนิยมวเสนาปิ ตสฺสา นิยตภาโว วุตฺโตติ. 此处所谓“决定”(niyata)，是指譬如见三相(tīṇi lakkhaṇāni)到一定程度，以信胜解而趣入决断者，其心生起以其后立即感果的规律而成为决定。见至此程度者，即被称为于善法中趣入正性。同样地，见虚假的相似因缘之见处到一定程度，以邪胜解而趣入决断者，其心生起以死后立即感果的规律而成为决定。见至此程度而趣入决断者，即于不善法中趣入邪性，名为“不可救药者”(atekiccho)。然而，若未如是见，仅凭邪胜解而断定“必将如此”，执持自师之说者，则不名为“不可救药者”。为何？因无感果决定之规律。此义应由邪性三法(micchattattika)阐明。因为在义注中说，于彼处，正性与邪性二法正是依靠感果的规律，才获得“决定”之名。但在经藏释义中则说，其决定性也依靠执取的规律而成立。 อญฺญตฺราปิวิญฺญตฺติยาติ วิญฺญตฺติทฺวเยน วินาปิ. วิญฺญตฺติทฺวยํ อสมุฏฺฐาเปตฺวาปีติ อตฺโถ. อปิสทฺเทน ปน วิญฺญตฺติทฺวเยน สหาปีติ ทสฺเสติ. อิมานิ หิ ตีณิ กมฺมานิ ยทา กายงฺควา จงฺคานิ อโจเปตฺวา มนสฺมึเอว สิชฺฌนฺติ. ตทาวิญฺญตฺติยา วินาว ปวตฺตนฺติ. ยทา ปน ตานิ โจเปตฺวา กายวจีทฺวาเรสุ สิชฺฌนฺติ, ตทา วิญฺญตฺติยา สเหว ปวตฺตนฺตีติ. เอเตน อิเมสํ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ ปวตฺตึ ทีเปติ. เอวํสนฺเตปิ อิมานิ มโนทฺวาเรเอว พหุลํ ปวตฺตนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ ปน อปฺปกเมว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ มนสฺมึเยวพาหุลฺลวุตฺติโตติ. ตตฺถ มนสฺมึ เยวาติ กุสลา กุสลชวนจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเรเอว. เอเตน ปุริเมสุปิ กายทฺวาเร วจีทฺวาเรติ ปเทสุ เอวสทฺทสมฺภโว ทีปิโต โหติ. เอวญฺหิ สติ ตตฺถปิ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สุฏฺฐุตรํ อุปปนฺนํ โหตีติ. อิตรถา อุปลกฺขณาทิวเสน อตฺถนฺตรปสงฺโคปิ สิยาติ. อปิจ, อิธ เอวสทฺเทน อยํปิ วิเสสตฺโถ ทีปิโต โหติ. ปาณวธาทีสุ หิ วธามิ นํ อวหรามิ น นฺติอาทินา [Pg.230] สํวิธานากาเรน ปวตฺตา เจตยิตกฺริยาเอว ปธานํ โหติ. สาจ กายวจีปโยเคหิ วินา นสิชฺฌติ. ตสฺมา เตสุ กาย วจี ปโยคา กมฺมสิทฺธิยา เอกํ องฺคํ โหนฺติ. ตํ สหชาตาจ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาเอว หุตฺวา อพฺโพหาริกตฺตํ คจฺฉนฺติ. ปรภณฺฑา ภิชฺฌายนาทีสุ ปน อภิชฺฌาทีนํ อตฺตปธานานํ กายวจีทฺวาเรสุ ปวตฺตานํปิ กาย วจีปโยคากมฺมสิทฺธิยา องฺคเมว นโหนฺติ. ตถา จินฺตาปวตฺติ มตฺเตเนว ตตฺถ กมฺมสิทฺธิโต. อิติ อิเมสุ กมฺเมสุ กาย วจีทฺวารานํ สพฺเพนสพฺพํ องฺคภาวปฏิกฺขิปนตฺถํ มนสฺมึ เยวาติ เอว คหณํ อิเธว กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ ปน ทฺวาเรสุ ปวตฺติมตฺต สพฺภาวํ สนฺธาย พาหุลฺลสทฺโทปิ อิธ คหิโตติ. “除表业之外”(Aññatrāpi viññattiyā)，是指没有两种表业。其义为：即使不生起两种表业。而“亦”(api)字则显示了也与两种表业共同（发生）。这三种业，当不活动身体的肢体，仅在心中成就时，便在没有表业的情况下发生。而当活动肢体，在身、语二门中成就时，便与表业一同发生。这显示了这三种业在所有三门中的运作。即使如此，这些业也多仅在意门中发生，而在身、语二门中则发生甚少，故说“唯于意中多行”。在此，“唯于意中”是指仅在名为善或不善速行心(javana-citta)的意门中。以此也表明，在前面“于身门”、“于语门”等处，亦可连接“唯”字。因为这样，在那里通过门来确立业就更为恰当，否则可能会因譬喻(upalakkhaṇa)等方式而引申出其他含义。此外，在此，“唯”字也揭示了此一特殊含义。例如，在杀生(pāṇavadhā)等行为中，以“我要杀死他、我要偷取它”等计划方式发生的思业是主要的，而此思业若无身语的运用则无法完成。因此，在这些行为中，身语的运用是业成就的一个部分。与此俱生的贪(abhijjhā)等，仅是思所摄属，故不被称说为业。然而，在贪求他物等情况中，贪等自身是主要的，即使在身语二门中发生，身语的运用也不是业成就的部分，因为在那里，业的成就仅依思惟的发生。因此，应知，在这些业中，为了完全否定身语二门作为业的部分，才在此处特地使用“唯于意中”的“唯”字。然而，考虑到它们在那些（身语）门中仅仅发生的实情，此处也采纳了“多”(bāhulla)一词。 [๑๕๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ [156] 凡所应阐明者 ‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปก จิตฺตสมฺปยุตฺตาเจตฺถ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาว โหนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ. “与引发表业之心相应的贪等，于此仅是思所摄”，此说在此不适用。 น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตาปิ เกวลํ มโนกมฺม กิจฺจวิเสเสน ปวตฺตมานา อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ. เจตนาเอว ปน อภิชฺฌาทิปกฺขิกา โหตีติ. [มโนกมฺมํ] 因为，即使是与引发表业之心相应的、且仅以意业的特殊作用而发生的贪等，也并非（仅是）思所摄属。然而，思反而是贪等所摄属。[意业] ๑๕๑. เอตฺถ จ ทสนฺนํปิ อิเมสํ กมฺมปถานํ ปุพฺพาปรเจตนาโย ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน อเนกนฺติกปกฺขํ คตาติ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏีกายํ วุตฺตา. ตสฺมา ตาปิ อิมํ สตฺตํ มาเรสฺสามิ อิมํ ภณฺฑํ อทินฺนํ อาทิยิสฺสามีติอาทินา นเยน อาทิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตา พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺติ. อลทฺธา นากฑฺฒนฺตีติ ยุตฺตา. ยานิ ปน กุสลากุสลานิ กมฺมปถเภทํ อปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ กายทฺวาเร ทิสฺสมานานิ กายกมฺมานินาม โหนฺติ. วจีทฺวาเร ทิสฺสมานานิ วจีกมฺมานินาม. สุทฺเธ มโนทฺวาเร ทิสฺสมานานิ มโนกมฺมานินามาติ เวทิตพฺพานีติ. โทสมูเลนาติ โทสสงฺขาตมูเลน โทสมูลกจิตฺเตนาติ ทฺวิธา อตฺโถ. ตตฺถ ปุริโม พฺยาปาทวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ, ปจฺฉิโม ตีหิปิ. [Pg.231] โลภมูเลนาติ เอตฺถ เอสนโย. ตตฺถาปิติ ปุริโม อภิชฺฌาวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ. ปจฺฉิโม ตีหีติ. ทฺวีหิ มูเลหีติ กทาจิ โทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ. โมโห ปน สพฺพสาธารณตฺตา วิเสสกโร น โหตีติ อิธ น คหิโต. 151. 于此，关于这十种业道(kammapatha)，其前行思与后行思在牵引结生(paṭisandhi)时，属于不定之类，如《无碍解道义疏》(Paṭisambhidāmagga-ṭīkā)中所说。因此，那些（思）若以“我将杀此有情”、“我将不与取此物”等方式，从一开始就发生，且获得强有力的缘，便能牵引结生；若未获得，则不能牵引，此为应理。然而，那些未达到业道分别的善与不善（业），显现于身门的，名为身业；显现于语门的，名为语业；显现于纯意门的，名为意业，应如是了知。“以嗔为根”，其义有二：一为以名为嗔之根，二为以嗔根心。其中，前者与除嗔恚外的二者相应，后者与三者皆相应。“以贪为根”亦同此理，其中，前者与除贪欲外的二者相应，后者与三者皆相应。“由二根”，是指有时以嗔为根，有时以贪为根，如是由二根而生。至于痴，因其遍通一切（不善法），不具特定作用，故此处未予论及。 [๑๕๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ [157] 凡所应阐明者 ‘‘นิธิปาฐกปมาณโต ทุฏฺฐนิคฺคหตฺถํ ปรสนฺตกํ หรนฺตานํ ราชูนํ พฺราหฺมณานญฺจ สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนํ. เตสํ ปน สพฺพทุพฺพลภาเวน อญฺเญ ภุญฺชนฺติ. อตฺตสนฺตกเมว พฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺตีติ เอวมาทีนิ วตฺวา สกสญฺญาย เอว ยํกิญฺจิ หรนฺตานํ กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ โมหมูเลนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ. “依据《宝藏篇》(Nidhipāṭhaka)的说法，为了镇压恶人而夺取他人财物的国王与婆罗门，（他们认为：）‘这一切都是国王赐予婆罗门的。但因他们普遍软弱，而被他人享用。婆罗门享用的只是自己的财物。’——如是说后，那些仅凭自己的想法而随意夺取财物的人，以及否定业果关系者，（其行为）是以痴为根”，此说在此不适用。 สหชาตมูลญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ อสาธารณภูตญฺจ. เตสญฺจ ตถาหรนฺตานํ หรณํ หรณกาเล กทาจิโทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ เอว สมฺภวตีติ. โย ปน โมโห มหาสมฺมตาทีนํธมฺมิกราชูนํ กาเล ปวตฺตํ โปราณก นิธิสตฺถํ ถเปตฺวา ปจฺฉา อธมฺมิกานํราชูนํ กาเล ปวตฺเตสุ เยภุยฺเยน อธมฺมิเกสุ ธมฺมสตฺถ ราชสตฺถ สงฺขาเตสุ นิธิปาเฐสุ ธมฺมิกสญฺญีนํ ราชูนํ อุปฺปนฺโน. โยจ ราชูนํ อภิเสกกาเล ทินฺนญฺเญวสมณพฺราหฺมณานํติณกฏฺโฐทกนฺติ วจนํ อุปาทาย สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนนฺติ เอวํ สญฺญีนํ พฺราหฺมณานํ อุปฺปนฺโน. โยจ นตฺถิ สุกต ทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ เอวํ ทิฏฺฐิกานํ กมฺมผลสมฺพนฺธา ปวาทีนํ อุปฺปนฺโน. โสสพฺโพปิ อุปนิสฺสยโมโห นาม โหติ. โส อิธ นาธิปฺเปโต. อิตรถา โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ วจนโต สพฺเพปิ อกุสลกมฺม ปถาติ มูลกาเอว อิธ วตฺตพฺพา สิยุนฺติ. เอวํปเนตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, กมฺเมสุจ กมฺมผเลสุจ สญฺชาตกงฺขานํ ชนานํ กงฺขา ปริยุฏฺฐาน จิตฺเตนสเหวตทนุรูปานิอทินฺนาทานาทีนิ จตฺตาริกมฺมานิ กโรนฺตานํ ตานิ [Pg.232] กมฺมานิ สุทฺเธน โมหมูเลน ชายนฺตีติ. เอวญฺหิ สติ ปรโต วิจิกิจฺฉา เจตนาย ปฏิสนฺธิชนเกสุ คหณํปิ อุปปนฺนํ โหตีติ. [อกุสลกมฺมํ]. 此处意指俱生之根，以及不共者。那些如此夺取者，其夺取行为在夺取时，有时以嗔为根，有时以贪为根，如此仅由此二根生起。至于那种痴：在大共选王(mahāsammata)等如法之王时代流传的古老宝藏论(nidhisattha)之外，后来在非法之王的时代，对那些大多被非法之人称为法论(dhammasattha)和王论(rājasattha)的宝藏论，在自以为如法的国王心中生起了痴；以及国王加冕时所说“草、木、水皆已布施予沙门婆罗门”之语，以此为据，婆罗门生起“这一切皆是国王布施予婆罗门”之想而生起的痴；还有那些持“无善作(sukata)恶作(dukkaṭa)之果报”此等邪见(diṭṭhi)，否定业果关系者所生起的痴——所有这些都名为依止痴(upanissayamoho)。此非此处所意指。否则，若依“贪是诸业生起之因，嗔是诸业生起之因，痴是诸业生起之因”之说，则所有不善业道皆应在此处被说为是有根的。然而，此处应如此说：对于业和业果产生怀疑的人，他们的心被疑惑所缠绕，因此做出了不与取等四种相应的行为，这些行为完全是由痴根产生的。这样，随后，疑相应思(vicikicchā cetanā)在能引结生者中被摄取，也是合理的。[不善业] ๑๕๒. กามาวจรกุสลํปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กาย กมฺมนฺติ เอตฺถ ทฺเว ปริยายา เวทิตพฺพา. กถํ, วกฺขมาเนสุ หิ ปุญฺญกฺริยวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ ปุญฺญกฺริยวตฺถุํ กายงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ กายกมฺมํ นาม. วาจงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ นาม. กายงฺค วาจงฺคานิ อโจเปตฺวา มโนทฺวาเรเอว ปวตฺติตํ มโนกมฺมํ นามาติ อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน เมตฺตํ กายกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโห จ. เมตฺตํ วจีกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจ. เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจาติจ. สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ จ. 152. 欲界善业若经由身门生起，则名为身业。于此应知有两种解释。如何解释？在下文将述的诸福业事中，任何福业事，凡是发动身支而生起的，名为身业；发动语支而生起的，名为语业；不发动身支、语支，仅在意门生起的，名为意业。这是一种解释。又如经中所说：“慈心身业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起；慈心语业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起；慈心意业于同梵行者中，无论公开或私下，皆当现起。”以及：“一切身业以智为前导，随智而转；一切语业以智为前导，随智而转；一切意业以智为前导，随智而转。” ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ, วาจากมฺมํ ปทกฺขิณํ; ปทกฺขิณํ มโนกมฺมํ, ปณีหิเต ปทกฺขิเณ ติจ. 身业吉祥，语业吉祥；意业吉祥，彼愿吉祥。 เอวมาทีสุ สุตฺตปเทสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย นวกมฺมทฺวารกถาย อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ทานมยํปิ กายวจี มโนกมฺมวเสน ติธา วิภตฺตํ. ตถา สีลมยํ ภาวนามยญฺจาติ. ยสฺมึ ปน ทุสฺสิลฺเย ปวตฺตมาเน กาโย อปริสุทฺโธ โหติ. กายสํวโร ภิชฺชติ. ยํ ปน กุสลํ ปวตฺตมานํ ตทงฺคปหานาทิวเสน ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา กายทฺวารํ โสธยมานํ กายสํวรํ ปูรยมานํ ปวตฺตติ. ตํ กายโจปน รหิตํปิ กายงฺค สํวรณ กิจฺจตฺตา กิจฺจสีเสน กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํนาม. กายสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. เอตฺถจ ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวาติ ยสฺมึ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ปาณฆาตาทิกํ กายทุสฺสิลฺยํ อุปฺปชฺเชยฺย. ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน ตํ กายทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา. กายทฺวารํ โสธ ยมานนฺติ [Pg.233] ยสฺมึ ทุสฺสิลฺเย อุปฺปชฺชมาเน กายงฺคํ อสุทฺธํ โหติ. ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน กายทฺวารํ โสธยมานํ. กายสํวรํ ปูรยมานนฺติ สยํ กายงฺคสํวรณกิจฺจสมฺปาทเนน กายสํวรํ ปูเรนฺตนฺติ อตฺโถ. วจีกมฺเมปิ เอเสว นโย. อวเยสํ ปน สพฺพํปิ กลฺยาณกมฺมํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตํปิ มโนทฺวารํเอว โสธยมานํ มโนสํวรํเอว ปูรยมานํ ปวตฺตตีติ มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมํนาม. มโนสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน อเนกสเตสุ กมฺมปถสุตฺเตสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย ทฺวารกถาก อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพติ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปริยาเยสุ สตฺตุสาสเน กลฺยาณธมฺมปูรณํนาม ยาวเทว ปาปธมฺมปหานตฺถาย เอว โหตีติ ปจฺฉิโมเยว ปธานนฺติ เวทิตพฺโพติ. ทิยฺยติ เอเตนาติ ทานํ. วตฺถุปริจฺจาคเจตนา. สีลยตีติ สีลํ. กาย วจีกมฺมานิ สาวชฺชานิ นีวาเรตฺวา อนวชฺชานิ สุสมาหิตานิ กตฺวา สมฺมาทหติ ถเปติ, อุปริเม กุสลธมฺเมจ อุปธาเรติ. เตสํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ธาเรตีติ อตฺโถ. ภาเวนฺติ เอตายาติ ภาวนา. อธิกุสลธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทนฺติ อุปฺปนฺเนวา วฑฺเฒนฺตีติ อตฺโถ. อปจายนฺติ เอเตนาติ อปจายนํ. ปูเชนฺติ กายวาจาหิ อตฺตานํ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺตีติ อตฺโถ. 此理见于此等经句中。再者，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中关于九业门(navakammadvāra)的全部讨论，亦当阐明此义。其中，布施所成福业，依身、语、意业而分为三。同样，戒所成与修所成福业也是如此。当恶戒生起时，身不清净，身律仪即被破坏。而当善法生起时，它以对治断等方式舍离彼恶戒，清净身门，圆满身律仪而转起。此善法即便没有身体的动作，但因其具有防护身支的作用，故以作用为首，在身门中转起的，名为身业，亦称为身妙行。于此，“舍离彼恶戒”之义为：若某心生起时，杀生等身恶戒亦会随之生起，则通过不给彼心生起的机会来舍离彼身恶戒。“清净身门”之义为：若某恶戒生起时，身支即为不净，则通过不给彼恶戒生起的机会来清净身门。“圆满身律仪”之义为：通过自身完成防护身支的作用来圆满身律仪。语业亦是此理。至于其余一切善业，即便在三门中转起，也只是清净意门、圆满意律仪而转起，故在意门中转起的，名为意业，亦称为意妙行。这是一种解释。此解释亦见于数百部业道经中。再者，在《含义阐明》中关于门的全部讨论，亦当阐明此义。于此二种解释中，当知在导师的教法中，圆满善法仅为断除恶法，故后一种解释是主要的。布施(dāna)：即以此而施。是舍弃事物的思。戒(sīla)：即以此而行持。是防止有过失的身语业，使之无过失、善安住，并正确地建立、安置，且能扶助其上的善法。其义是作为彼等之基石而持载之。修(bhāvanā)：即以此而修习。其义是令未生的增上善法生起，令已生的善法增长。恭敬(apacāyana)：即以此而恭敬。其义是通过身语表达敬意，展现谦卑之态。 วิเสเสน อาวรนฺติ อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ พฺยาวฏานํ ภาโว กมฺมํวา เวยฺยาวจฺจํ. ปชฺชิตฺถาติ ปตฺติ. อตฺตนิ ลทฺธปุญฺญโกฏฺฐาสสฺส นามํ. ปาปียตีติวา ปตฺติ. ปเรหิ อนุโมทนฺเตหิ ลทฺธพฺพสฺส ปุญฺญานิสนฺทสฺเสตํ นามํ. ปตฺตึ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺติทานํ. ตเทว ปเรหิ ทินฺนํ อนุโมทนฺติ. สาธุการํ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺตานุโมทนํ. ธมฺมํ สุณนฺติ เอเตนาติ ธมฺมสวนํ. ธมฺมํ เทเสนฺติ เอตายาติ ธมฺมเทสนา. อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติอาทินา ทสวตฺถุกํ สมฺมาทิฏฺฐึ อุชุํ กโรนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. สพฺพานิ ปน ตานิ ปุเนนฺติ จิตฺตสนฺตานํ โสเธนฺติ เอเตหีติ ปุญฺญานิ. ปูชนียภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ ปุญฺญานีติปิ วทนฺติ. ตานิเอว อวสฺสํ กตฺตพฺพฏฺเฐน กฺริยานิจาติ [Pg.234] ปุญฺญกฺริยานิ. ตานิเยว สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถูนิจาติ ปุญฺญกฺริยวตฺถูนีติ. เอตฺถ เอกเมกํ ติวิธํ โหติ ปุริมํ มชฺฌิมํ ปจฺฉิมนฺติ. ตตฺถ ทาเน ตาว ปฏิคฺคาหกสฺส ปริจฺจาคกรณํ มชฺฌิมํนาม. ตโต ปุพฺเพ อิมินา ปจฺจเยน ทานมยํ ปุญฺญํ ปวตฺตยิสฺสามีติ เอวํ ปจฺจยุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ทานํ อารพฺภ ทานํ อุทฺทิสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตา กุสลเจตนา ปุริมํนาม. ปจฺฉา ภาเค ปน อตฺตนา ทินฺนทานํ อารพฺภ ปุนปฺปุนํ อตฺตมนจิตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ปวตฺตา กุสลเจตนา ปจฺฉิมํนามํ. สพฺพํปิ เจตํ อกุสเล วุตฺตนเยน พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ เทติ. อลทฺธา น เทตีติ เวทิตพฺพํ. 特别地，因勤勉努力，故勤作的状态或行为是服务。所谓patti，即是获得，是自身所获福德份额之名。或者，因其能令达到，故为patti，这是指他人随喜时所应得的福德果报之名。以此授予功德，称为功德回向。以此随喜他人所施，并表示赞叹，称为随喜功德。以此听闻正法，称为闻法。以此宣说正法，称为说法。“有布施，有祭祀，有供养，有善恶业的果报”等，以此能端正十事正见，故称令见正直。所有这些都能净化心相续，故称福德。或说，因能产生应受崇敬的状态，故称福德。这些都是必须实行的行为，故称福德行。这些也是殊胜快乐的依据，故称福德事。于此，每一项都有三种：前分、中分、后分。就布施而言，舍弃（财物）予受者，名为中分。在此之前，从产生“我将以此资具成就布施所成福德”的想法开始，缘于布施、向于布施，于三门中生起的善思，称为前分。之后，缘于自己所作的布施，反复生起欢喜心而生起的善思，称为后分。所有这些，如果像在不善法中所说的那样，获得强力之缘，就能带来结生；若未获得，则不能带来，应当如此了知。 ปุน หีน มชฺฌิมปณีตวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺเตน วีริเยน วีมํสายวา ปวตฺติตํ หีนํ, มชฺฌิเมน ฉนฺทาทินา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ, ปณีเตน ปณีตํ. ยสกามตายวา ปวตฺติตํ หีนํ. ปุญฺญผลกามตายวา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. กตฺตพฺพเม วิทนฺติ อริยภาวํ นิสฺสาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํวา หีนํ. อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โลกิยสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. มคฺคผลสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. ตณฺหาวเสนวา ภวโภคตฺถาย ปวตฺติตํ หีนํ. อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. สพฺพสตฺตวิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ปารมิตาทานํ ปณีตนฺติ อยมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทสํ นิสฺสาย เวทิตพฺโพติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิยถา สมฺภวํ ติกทฺวยํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. ตตฺถ สีลํ นามภิกฺขุสีลํ, ภิกฺขุนิสีลํ, สามเณรสีลํ, คหฏฺฐสีลนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมาทานกิจฺจํ กมฺมวาจาย สิทฺธํโหติ. อนฺติมวตฺถุอชฺฌาปนฺเนนวา สิกฺขาปจฺจกฺขาเนนวา กมฺมวาจาย ภินฺนาย สพฺพํ สมาทานํ ภินฺนํ โหติ. สพฺพานิ อุปสมฺปนฺน สีลานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ตทา ภิกฺขุปฏิญฺญํ อวิชหิตฺวา ฐิโต ทุสฺสีโลนาม โหติ. ถเปตฺวาปน อนฺติมวตฺถุํ อญฺญสิกฺขา ปทานิ วีติกฺกมนฺตสฺส ยํ วีติกฺกมติ. ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหติ. น สมาทาน เภโท. น หิ ตํ ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ อตฺถีติ. ปฏิกมฺมํ กโรนฺตสฺส [Pg.235] ปน สํวโร ปากติโก โหติ. สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺโตวา ปฏิกมฺมํ อกโรนฺโตวา อลชฺชีนาม โหติ. น ทุสฺสีโลติ. เอสนโย สามเณรสีเลปิ. ตตฺถ ปน สรณคมเนเนว สมาทานํสิทฺธํ โหติ. ลิงฺคนาสนงฺคํ กตฺวา สรณคมเน ภินฺเน สพฺพํ สมาทานํ ภิชฺชติ. อิตเรสุ ปน ยํ วีติกฺกมติ, ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหตีติ เวทิตพฺพํ. 再者，依劣、中、胜而有三种。其中，以劣的欲、心、精进或观察力而行者为劣；以中的欲等而行者为中；以胜的而行者为胜。或为求名声而行者为劣；为求福德果报而行者为中；知其应作，依于圣者之性而行者为胜。或被自赞毁他等所染污者为劣；未被染污，为获得世间乐分而行者为中；为获得道果乐分而行者为胜。或为贪爱所制，为生存享乐而行者为劣；为自己解脱而行者为中；为一切众生解脱而行波罗蜜者为胜。此义当依《清净道论》(Visuddhimagga)的戒的解释而知。如同此处，其余的也应依其可能，区分两组三法而说。此处，戒有比丘戒、比丘尼戒、沙弥戒、在家戒四种。前二者的受持行为通过羯磨语而成就。若犯根本罪或舍弃学处，则羯磨语被破坏，一切受持皆被破坏。所有具足戒皆被破坏。那时，若不舍弃比丘的身份而住者，则名为破戒者(dussīla)。然而，除了根本罪之外，若违犯其他学处，则仅在违犯之处发生律仪的破坏，而非受持的破坏。因为那（被违犯的学处）无需再通过羯磨语来受持。然而，若进行忏悔，则律仪恢复正常。若故意违犯而不忏悔，则名为无惭者(alajjī)，而非破戒者。此理亦适用于沙弥戒。然而，沙弥戒仅通过皈依就成就了受持。若作出灭摈之行，或皈依被破坏时，则一切受持皆被破坏。然而，若违犯其他（学处），则仅在违犯之处发生律仪的破坏，应当如此理解。 คหฏฺฐสีเล ปน ปกติ คหฏฺฐานํ คหณวเสเนว สมาทานํ สิทฺธํ โหติ. ตสฺมา เอกโตคณฺหนฺเต สพฺพานิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ. เอกสฺมึจ ภินฺเน สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. สพฺพานิ ปุน สมาทาตพฺพานิ. วิสุํ วิสุํ คณฺหนฺเต ปน ยํ วีติกฺกมติ, เอตเทวภิชฺชติ. ตเทว ปุน สมาทาตพฺพํ โหตีติ. ปริจฺฉินฺนกาลา ติกฺกมเน ปน สพฺพํ สมาทานํ วูปสมฺมติเยว. ทุสฺสีลภาโว ปเนตฺถ ปญฺจนฺนํ นิจฺจสีลานํ เภเทน เวทิตพฺโพ. นิจฺจานิจฺเจสุ ปน ยํ นิจฺจเมว วฏฺฏติ. อนิจฺจํ นวฏฺฏติ สาวชฺชํ โหติ. ตํ นิจฺจสีลํ นาม. ยํ ปน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. มหนฺตํ ปุญฺญาภิสนฺทํ โหติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ สาวชฺชํ น โหติ. ตํ อนิจฺจสีลํนาม. ตตฺถ ภิกฺขุ ภาเว ฐิตสฺส ภิกฺขุสีลํ สามเณรภาเว ฐิตสฺส สามเณรสีลํ ปกติคหฏฺฐานํปญฺจสีลํ ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ อุปาสกานํ ตาปสปริพฺพาชกานญฺจ ทสสีลํ นิจฺจสีลํนาม. เตสญฺหิ ตํ ตํ ยถาสกํ สีลํ นิจฺจํ สุทฺธํ กตฺวา รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. อรกฺขนฺตานํ ภิกฺขุภาวาทิโก สาวชฺโช โหติ อสุทฺโธ. กสฺมา, อตฺตโน อนุรูปสฺส อาจารสฺส วิปตฺติโต. ปกติคหฏฺฐานํ ปน อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ อนิจฺจสีลํนาม. ตญฺหิ เตสํ วุตฺตนเยน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ. ตถา ทสสีลญฺจ. ตญฺหิ ปกติ คหฏฺฐานํ อนิจฺจสีลเมว โหติ. คิหินิวตฺถํ ปหาย กาสายวตฺถธารเณน ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ เอว นิจฺจสีลํ. ยถา หิ ปกติมนุสฺสานํ ปญฺจสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. ตถา ปพฺพชิตเวสธารีนํ ทสสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. เวสธารเณน สห สิทฺธตฺตาติ. 对于在家戒，普通在家众以受持的方式即告完成。因此，当一次性受持时，即是受持了全部；若一条毁坏，则全部毁坏，全部都须重新受持。但若分别受持，则违犯哪一条，就只毁坏那一条，只需重新受持那一条即可。但若超过了限定的时间，则所有受持自然止息。此处的破戒，应理解为毁坏五戒此等常戒。在常戒与无常戒中，那必须恒常行持，若不恒常行持则有过失的，名为常戒。而那恒常行持也适宜，能带来巨大功德流，不恒常行持也适宜且没有过失的，名为无常戒。其中，处于比丘身份者的比丘戒，处于沙弥身份者的沙弥戒，普通在家众的五戒，以及归入出家众之列的优婆塞、苦行者(tāpasa)和游方者(paribbājaka)的十戒，名为常戒。因为他们必须恒常地、清净地守护各自相应的戒。若不守护，其比丘身份等即有过失、不清净。为何？因为与其身份相应的行为已毁坏。而普通在家众的八支布萨戒，名为无常戒。因为对他们而言，如前所述，恒常行持也适宜，不恒常行持也适宜。十戒也是如此，对普通在家众而言，它只是无常戒。只有对那些舍弃在家服饰、穿上袈裟而归入出家众之列者，十戒才是常戒。譬如，对普通人而言，五戒无论受持与否，都必须恒常守护，不应违犯。同样，对穿着出家服饰者而言，十戒无论受持与否，都必须恒常守护，不应违犯，因为随着穿着此服饰，戒即已成就。 อุปริ [Pg.236] วุจฺจมานา สมถวิปสฺสนาวเสน ทุวิธา ภาวนา ภาวนานาม. สา อิธ อปฺปนํ อปตฺตาว อธิปฺเปตา. ธมฺมวินยปริ ยตฺติยา สห อนวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปริจยกรณ เจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. รตนตฺตเย ปน มาตาปิตูสุ กุเลเชฏฺเฐสุ อาจริเยสุ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณสุ อญฺเญสุจ คุณวยวุทฺเธสุ ยถารหํ ปจฺจุฏฺฐานํ วนฺทนํ อญฺชลิกรณํ สามิจิกรณํ วตฺตปฏิวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิสพฺพํ อปจายนํนาม. เตสญฺเญว อญฺเญสญฺจ อาคนฺตุกคมิกอทฺธิกานํ คิลานานํ ชิณฺณานํ กิจฺจ กรณีเยสุ สพฺรหฺมจารีนํ จีวรกมฺมาทีสุ ปเรสํ ตํตํปุญฺญ กมฺเมสุจ ปริสุทฺเธน หิตผรณจิตฺเตน อตฺตโนกิจฺเจสุ วิย กายวาจาหิ วายามกรณํ เวยฺยาวจฺจํนาม. อตฺตนา กตสฺส ยสฺสกสฺสจิ ปุญฺญสฺส ปเรหิ สาธารณกรณํ ปตฺติทานํนาม. ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา อนุโมทนํ อตฺตมนตาปเวทนํ ปตฺตา นุโมทนํนาม. อทินฺนสฺส ปุญฺญสฺส อนุโมทนํ ปน อนุโมทนเมว โหติ. น ปตฺตานุโมทนํ. ปตฺติยาเอว อภาวโต. ปตฺติจ ทุวิธา อุทฺทิสิกา อนุทฺทิสิกาติ. ตตฺถ อตฺตานํ อุทฺทิสิกํ อนุโมทนฺตสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน ทฺวยํ ทานปุญฺเญสุเอว วิเสสโต ปากฏํ. ตญฺหิ อุทฺทิสกํ กตฺวา เทวตานํวา ปรทตฺตุปชีวิเปตานํวา เวมานิกเปตานํวา วินิปาติกาสุรานํวา ทินฺนํ อนุโมทิตญฺจ เตสํ ตงฺขเณเอว ทิฏฺฐธมฺม เวทนียํ ชาตนฺติ. อตฺถหิต ปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย โยนิโส มนสิกาเร ฐตฺวา สวนญฺจ กถนญฺจ ธมฺมสวนํ ธมฺม เทสนาจนาม. นิรวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐานานํ สวนกถนเจตนาจ เอตฺเถวสงฺคยฺหนฺติ. 以上所说，依止、观而分为两种的修行，名为修习。此处意指其尚未达到安止定者。学习法与律，以及熟悉无过失的业、技艺、明处(vijjāṭhāna)的思，也包含于此。对于三宝、父母、族中尊长、师长、如法的沙门婆罗门以及其他有德行的长者，如法地起立、礼拜、合掌、恭敬、作务等，这一切名为恭敬。对于他们以及其他来客、行旅者、远行者、病者、老者，为同梵行者作缝制衣物等事，以及为他人作种种福业之事，以清净、充满利益的心，如同自己的事务一般，以身语努力而行，名为服务。将自己所作的任何福德与他人共享，名为福德回向。对于他人所回向的福德，心生喜悦地随喜，名为随喜回向。而对于未被回向的福德的随喜，则只是随喜，不是随喜回向，因为没有福德回向。回向有两种：指定与不指定。其中，应知，对于随喜指定回向给自己的福德者，能产生现法受的果报。这两者在布施福德上尤其明显。因为，作了指定回向，给予天神、依他施活命鬼(paradattupajīvipeta)、宫殿鬼(vemānikapeta)或堕落的阿修罗(vinipātikāsura)，且他们随喜了，那么对他们而言，当下即能产生现法受的果报。安住于如理作意，听闻和宣说与义利相应的法，名为闻法与说法。听闻和宣说无过失的业、技艺、明处的思，也包含于此。 นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิยิฏฺฐนฺติอาทินยปวตฺตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉา ทิฏฺฐิยาวา อิสฺสรนิมฺมานาทิทิฏฺฐิยาวา ทิฏฺฐมงฺคลาทิทิฏฺฐิยาวา วิสุทฺธํ กตฺวา เตหิ เตหิ วตฺถูหิวา ยุตฺตีหิวา การเณหิวา กมฺมสกตา ญาณสงฺขาตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา โวทานกรณํ ทิฏฺฐุชุกมฺมํนามาติ. ยตฺถ ปน ติวิธเมว ปุญฺญกฺริยวตฺถุ อาคตํ. ตตฺถ ปตฺติทานานุโมทนานิ ทาเน สงฺคยฺหนฺติ. อิสฺสามจฺเฉรานํ [Pg.237] ปฏิปกฺขภาเวน ตํ สภาวตฺตา. อปจายนเวยฺยาวจฺจานิ สีเล สงฺคยฺหนฺติ. เตสํ จาริตฺต สีลตฺตา. เสสานิ ตีณิ ภาวนามเย สงฺคยฺหนฺติ. ตํ สภาวตฺตา. กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺโต ธมฺโมนาม นตฺถีติ หิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญฺจ ญาณ วฑฺฒนเมวาติ. ตีสฺเวววา เอตํ สงฺคยฺหติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมํ สพฺเพสํ นิยม ลกฺขณนฺติติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สติเยว หิ กมฺมสกตาญาเณ ทานาทีนิ ตีณิ สมฺปชฺชนฺตีติ. มโนกมฺมเมวาติ มนสฺมึเอว กมฺมปถ กิจฺจสิทฺธิโต มโนกมฺมํเอว. 通过种种事、理、因，净化“无施与，无祭祀”等十事邪见，或自在天创造等见，或见吉祥等见，使名为业属己智(kammasakatāñāṇa)的正见得以清净，名为矫正见(diṭṭhujukamma)。然而，在只提到三种福行事(puññakriyavatthu)之处，其中，福德回向与随喜回向包含在布施中，因为它们的自性是对治嫉妒与悭吝。恭敬与服务包含在戒中，因为它们是行持戒。其余三者包含在修所成中，因为那是它们的自性。诚如所说：“没有离于业处的法。”而矫正见即是增长智慧。或者说，它也包含在这三者之中。义注中说：“矫正见是一切的决定相。”因为只有当业属己智存在时，布施等三者才能成就。只是意业，因为其业道的作用在心中完成，故只是意业。 [๑๕๘] วิภาวนิยํ ปน 然而，应阐明的是： ‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตา ภาเวน กาย ทฺวาราทีสุ อปฺปวตฺตนโตติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “因其本质为能生起表业(viññatti)者，故（其自身）不在身门等处转起”——所引此说，并不妥当。 น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกํ อภิญฺญากุสลํ กายทฺวาราทีสุ ปวตฺตมานํปิ กายวจีกมฺมสงฺขฺยํ คจฺฉติ, กายวาจานํ กมฺมปถ องฺคภาวาสมฺภวโตติ. ตญฺจ ภาวนามยนฺติ ทานสีลวเสน อปฺปวตฺตนโต. เกวลํ ภาวนากมฺมวิเสสตฺตา ตญฺจ มหคฺคต กุสลํ ภาวนากมฺม เมว โหติ. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปถมชฺฌาเนน นีวรณานํ. ทุตีเยน วิตกฺกวิจารานํ. ตตีเยน ปีติยา. จตุตฺเถน สุขทุกฺขานํ ปหานํ สีลํ. เวรมณิ สีลํ. เจตนา สีลํ. สํวโร สีลํ. อวีติกฺกโม สีลนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อปฺปนาปตฺตนฺติ ภาวนา พเลน อารมฺมเณ อนุปวิสิตฺวา อจลฏฺฐิติภาเวน ปวตฺตนโต อปฺปนาปตฺตํ กมฺมํ โหติ. 诚然，能令表业(viññatti)生起的神通善(abhiññākusala)，即使在身门等处运作，也不算为身业或语业，因为身语不可能成为业道(kammapatha)的组成部分。而且它是修所成(bhāvanāmaya)，因为它不是通过布施(dāna)和持戒(sīla)的方式运作。仅因其是特殊的修业，故彼广大善(mahaggata kusala)亦仅是修业(bhāvanākamma)。又，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说：以初禅断五盖，以第二禅断寻与伺，以第三禅断喜，以第四禅断苦乐，此即是戒。离是戒，思是戒，防护是戒，不违越是戒。当知此是依方便而说。所谓已达安止(appanāpatta)，是依修习之力，深入所缘，以不动安住的状态而转起，故成为已达安止之业。 [๑๕๙] วิภาวนิยํ ปน [159] 然而，应阐明的是： ‘‘ปุพฺพภาคปวตฺตานํ กามาวจรภาวโตติ’’ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “因其为前分转起的欲界法之故”，所说的这个理由并不恰当。 น หิ เตสํ กามาวจรตามตฺตํ อปฺปนาปตฺติยา การณํ โหตีติ. ฌานงฺคเภเทนาติ วุตฺตํ. ฌานเภเทนาติ ปน วตฺตพฺพํ. ฌานงฺคเภเทนาติวา ฌานงฺคสมุทายเภเทนาติ อตฺโถ, ฌานเภเทน อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. กุสลกมฺมํ 诚然，并非仅因其为欲界法，即是未达安止的原因。经中说“由禅支之差别”，然则应说“由禅定之差别”。或者，“由禅支之差别”意为“由禅支组合之差别”，此即是说“由禅定之差别”。善业。 ๑๕๓. เอตฺถาติ [Pg.238] เอตสฺมึ ปากฏฺฐานจตุกฺเก. อุทฺธจฺจรหิตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนาวชฺชิตํ. กสฺมา ปน อุทฺธจฺจเจตนา อิธ ปชฺชิตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. ธมฺมสงฺคเห ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ ตํ อวตฺวา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว วุตฺตตฺตา. ยถาห-จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาติจ, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเมธมฺมา ภาวนายปหา ตพฺพาติจ, เสสา ปน จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทาจ สิยา ทสฺสเนนปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ตตฺถ วุตฺตา. กถญฺจ วิญฺญายติ. โย ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ น วุตฺโต, โส อกุสลธมฺโม ปฏิสนฺธึ นากฑฺฒตีติ. ปฏฺฐาเน ทสฺสเนนปหาตพฺพธมฺเมสุเอว นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสฺส อุทฺธฏตฺตา อิตรตฺถ ตสฺส อนุทฺธฏตฺตาติ. ยถาห-สหชาตา ทสฺสเนนปหาตพฺพา เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยนปจฺจโย. นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ สหชาตา ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนาสมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ จิตฺตาสมุฏฺฐานานญฺจรูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ. นจ นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสตฺติยา วินา วิปากุปฺปาทนํนาม อตฺถีติ. ยทิเอวํ สา ปวตฺติวิปากํปิ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติเจ.น. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ตสฺสา วิปากสฺส อุทฺธฏตฺตา. ยถาห-กตเม ธมฺมา อกุสลา. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํวา.ล. อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทาติ. เตนาห ปวตฺติยํ ปน สพฺพํปิ ทฺวาทสวิธนฺติอาทิ. 153. “于此”指于此四种显现处。“离掉举(uddhacca)”指排除了与掉举相应的思(cetanā)。然则，为何此处要排除掉举思呢？因为它不牵引结生(paṭisandhi)。若问：如何得知？因为在《法集》(Dhammasaṅgaṇī)中，于见所断(dassanena pahātabba)法中未说及它，而仅在修所断(bhāvanāya pahātabba)法中说及。如所说：“四种邪见相应心生起，疑相应心生起，此等法为见所断；掉举相应心生起，此法为修所断；其余四种邪见不相应心生起，及二种瞋相应心生起，或为见所断，或为修所断。”由此可知，凡未在见所断法中说及的不善法，即不牵引结生。在《发趣》(Paṭṭhāna)中，仅于见所断法中揭示了异时业缘(nānākkhaṇika kammapaccaya)，于其余处则未揭示。如所说：“俱生(sahajātā)的见所断思，是相应诸法及心生色的业缘。异时的见所断思，是异熟(vipāka)蕴及业生色的业缘。俱生的修所断思，是相应诸法及心生色的业缘。”若无异时业缘之力，则无名为异熟之生起。若尔，可否说它亦不产生生命流转(pavatti)中的异熟呢？不可。因为在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中揭示了它的异熟。如所说：“何等为不善法？于某时，不善心生起，舍俱行，掉举相应，或以色为所缘……此等为不善法。于此等法之智，是法无碍解(dhammapaṭisambhidā)；于其异熟之智，是义无碍解(atthapaṭisambhidā)。”是故说：“然于生命流转中，一切十二种……”等。 [๑๖๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ [160] 然而，所应阐明的是： ‘‘อธิโมกฺขวิรเหน สพฺพทุพฺพลํปิ วิจิกิจฺฉาสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. อธิโมกฺขสมฺปโยเคน ตโต พลวนฺตํปิ อุทฺธจฺจสหคตํ นากฑฺฒตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “因无胜解(adhimokkha)，故即使最弱之疑(vicikicchā)相应心亦能牵引结生；因有胜解相应，故比其更强之掉举相应心亦不能牵引结生”，此说不妥。 น หิ [Pg.239] อธิโมกฺขวิรหมตฺเตน วิจิกิจฺฉาสหคตํ สพฺพทุพฺพลนฺติจ อธิโมกฺขสมฺปโยคมตฺเตน อุทฺธจฺจสหคตํ ตโต พลวนฺตนฺติจ สกฺกา วตฺตุํ. สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย อตฺตโน วิสเย มหาหตฺถินาคสฺส วิย พลวตรตฺตา อติวิย กาฬกธมฺมตฺตาจาติ. ตถา หิสา เอกนฺเตน ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ ปธานภาเวน วุตฺตา. ตโตเยวจ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํปิ ตสฺสา วิญฺญาตพฺพํ โหตีติ. สภาววิรุทฺธตฺตาเยว ปน วิจิกิจฺฉาสหคตํ อธิโมกฺขรหิตํ โหตีติ ยุตฺตํ. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตเมว สพฺพทุพฺพลนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาปีติ สุคติทุคฺคติวเสน สพฺพสฺมึปิ. ยถารหนฺติ เตสุ โลเกสุ ลทฺธวตฺถุทฺวารานุรูปํ. วิปจฺจตีติ วิปาเจติ วิปกฺกภาวํ อาปาเทติ. สพฺพํปิวาทฺวาทสวิธํ อกุสลกมฺมํ สตฺตา กุสลปากานิ หุตฺวา วิปจฺจติ, วิปกฺกภาวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. 诚然，不可仅因无胜解，便说疑相应心为最弱；亦不可仅因有胜解相应，便说掉举相应心比其更强。因为如“于师疑，于法疑”等方式所说的疑，于其自境中，犹如大象王，极为有力，且是极黑之法。正因如此，它才被说成是见所断法中的主要部分。亦应由此了知其能牵引结生。然则，正因自性相违，故疑相应心无胜解，此为合理。是故当知，掉举相应心实为最弱。“于一切处”指依善趣(sugati)、恶趣(duggati)而于一切处。“如其所应”指于彼等世间中，随其所得依处(vatthu)与门(dvāra)而相应。“成熟”意为使之成熟，令其达到异熟状态。或者说，一切十二种不善业，成为众生的不善异熟而成熟，达到异熟状态，即此义。 ยสฺมา กุสลกมฺมานิ อปายภูมิยํปิ ปวตฺติยํ มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ สนฺตาเน สยเมว อตฺตโนวิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. อญฺเญสํปิ อาปายิกานํ เตน เตน การเณน อิฏฺฐารมฺมณ สมาโยเค สติ อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ ลภิตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. ตสฺมา ตถาปวตฺติยญฺจาติอาทิ มาห. น หิ ตานิ สุขวิปากานิ อกุสกมฺมสฺส วิปากานิ ภวิตุํ อรหนฺติ. วุตฺเตญฺเหตํ วิภงฺเค อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺยาติอาทิ. ตตฺถ มหาวิปากานิ สุคติ กามโลเก อเหตุกานิ อฏฺฐปิ สพฺพสฺมึ กามโลเก เตสุจ ปญฺจจกฺขุวิญฺญาณ โสตวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ยุคฬานิ รูปโลเก วิปจฺจตีติ วุตฺตํ ยถารหํ วิปจฺจตีติ. รูปาวจร กุสลญฺหิ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานิ ชนยนฺตํปิ สยํ วิปจฺจมานํ อารมฺมณนฺตเร อญฺญภูมิก วิปากภาเวน นวิปจฺจติ. กามวิราคภาวนาภาเวน ปน อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสสตฺตา กามตณฺหาย อวิสยภูเต นิมิตฺตา รมฺมเณ อตฺตนา สพฺพโส สทิเสน มหคฺคตภาวปตฺเตน รูป วิปากภาเวเนว [Pg.240] วิปจฺจติ. ตสฺมา รูปโลเกปิ ตานิ ปญฺจวิปากานิ กามาวจรกุสลสฺเสวาติ เวทิตพฺพานีติ. ทฺวีสุ กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐาเนสุ ปฏิสนฺธินาม มหนฺตํฐานํ โหติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ นาติหีนํ วิปากํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปวตฺติยํ ปน นานาฐาเนสุ นานากิจฺเจหิ วิปจฺจติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ วิปจฺเจตุํ นสกฺโกติ. ปญฺจวิญฺญาณฏฺฐานาทีสุ ปริตฺตเกสุ วิปจฺจมานํ ฐานา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตทารมฺมณฏฺฐาเน วิปจฺจมานํ เยภุยฺเยน ชวนา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตสฺมา โสฬสกมคฺโค ทฺวาทสกมคฺโค อเหตุ กฏฺฐกนฺติ เอวํเอเกกสฺส กมฺมสฺส วิปากปฺปเภโท ปวตฺโตติตํ ปเภทํทสฺเสตุํ ตตฺถาปีติอาทิมาห. 由于善业，即使在恶趣地(apāyabhūmi)的生命期(pavatti)中，也能生起大财富，在具大神力的龙(nāga)、金翅鸟(supaṇṇa)等的相续中，自行创造其异熟的机会，而产生乐异熟。其他的恶趣众生，也会因种种因缘与可爱所缘(iṭṭhārammaṇa)相遇时，获得自身异熟的机会，而产生乐异熟。因此说“于如是生命期中”等。因为那些乐异熟不可能是由不善业所产生的异熟。《分别论》(Vibhaṅga)中也说：“这是不可能、无机会的，即由身恶行(kāyaduccarita)会产生可爱、可喜、可意的异熟”等。于此，大异熟心在欲界善趣中[成熟]，八无因[异熟心]在整个欲界中[成熟]。其中，眼识、耳识、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)这五对[心]，被说为“在色界成熟”，即如其所应地成熟。色界善业虽然能产生业生色(kammasamuṭṭhānarūpa)，但当其自身成熟时，若缘于他地(aññabhūmika)的所缘，则不以他地异熟的方式成熟。然而，由于修习离欲而达到安止(appanā)的殊胜业力，对于非欲贪(kāmataṇhā)所缘的相(nimitta)所缘，它会以与自身完全相同、已达广大(mahaggata)状态的色界异熟的方式成熟。因此，当知在色界的那五种异熟也是欲界善业的[异熟]。在业成熟的两种时机中，结生(paṭisandhi)是重要的时机。因此，那时成熟的业，能根据自身的能力，产生不那么低劣的异熟。但在生命期中，则在不同之处以不同作用成熟。因此，那时成熟的业，不能根据自身的能力成熟。在五识处等微小之处成熟时，会相应于其处而成熟。在彼所缘(tadārammaṇa)处成熟时，大多会相应于速行(javana)而成熟。因此，为显示每一业的异熟类别在生命期中如何展开——如十六类、十二类、无因类等——而说“于此亦”等。 กุสลํ ทุวิธํ สมฺปชานกตํ อสมฺปชานกตนฺติ. ตตฺถ กมฺมา ยูหนกาเล อนฺตมโส เหฏฺฐา วุตฺตํ ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณํปิ สุฏฺฐุ โยเชตฺวา กตํ สมฺปชานกตํนาม. ยถาห-กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา กตํ สมฺปชานกตํ นามาติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณ มตฺตํปิ อโยเชตฺวา ตํ อสมฺปชานกตํ นาม. ยถาห-กมฺมํปิ กมฺมผลมฺปิ อชานิตฺวา กตํ อสมฺปชานกตํ นามาติ. ตตฺถ สมฺปชานกตํ ติเหตุกํ โหติ. อสมฺปชานกตํ ทุเหตุกํ. ยถาห-สมฺปชานกรณํ ปน จตุญาณสมฺปยุตฺเตหิ โหติ. อสมฺปชาน กรณํ จตูหิ ญาณวิปฺปยุตฺเตหีติ. ตตฺถ เอกเมกํ อุกฺกฏฺฐํ โอมกนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กุสลสมเย ปริยุฏฺฐิเต นีวรณธมฺเมวา อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทิเก ปาปธมฺเมวา สุฏฺฐุ โสเธตฺวา กตํ อุกฺกฏฺฐํ นาม. อโสเธตฺวา กตํ เตหิโวกิณฺณํ โอมกํนาม. อปิจ, ยํ กตฺวา ปจฺฉา ลาภา วต เม. นจ วต เม อลาภา. สุลทฺธํ วต เม. นจ วต เม ทุลฺลทฺธํ. ยสฺส เม อีทิสํ ปุญฺญํ ปสุตนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ อนุโมทิตํ. ตํ อุกฺกฏฺฐํ. ยํ กตฺวา ปจฺฉา เยนเกนจิ การเณน ทุฏฺฐุกตํ มยาติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ. ตํโอมกํ. เอวํ จตุพฺพิธสฺส กมฺมสฺส วเสน จตุพฺพิธํ วิปาก โกฏฺฐาสํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตถาปีติอาทิ มาห. ตตฺถาปีติ [Pg.241] ตสฺมึ กามาวจรกุสเลปิ. ติเหตุกมุกฺกฏฺฐนฺติ อุกฺกฏฺฐภูตํ ปณีตภูตํ จตุพฺพิธํ ติเหตุกํ. ติเหตุกปฏิสนฺธินฺติ จตุพฺพิธํ ติเหตุก ปฏิสนฺธิวิปากํ. เอตฺถจ เอกเจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ. ปวตฺติวิปากํ ปน อสงฺขฺเยยฺเยสุปิ ภเวสุ เทติเยว. เอตฺถ สิยา – 善业分为两种：明智而作(sampajānakata)与非明智而作(asampajānakata)。于此，造业时，至少运用了如下所说的正直见业智(diṭṭhujukammañāṇa)而善作者，名为明智而作。如言：“信受业与业果而作者，名为明智而作。”丝毫未运用正直见业智者，名为非明智而作。如言：“不知业与业果而作者，名为非明智而作。”其中，明智而作是三因的，非明智而作是二因的。如言：“明智之作为由四种智相应[心]所成，非明智之作为由四种智不相应[心]所成。”其中，每一类又分为殊胜与低劣两种。于此，行善时，善加清除了已生起的诸盖(nīvaraṇa)或自赞毁他等恶法而作者，名为殊胜。未加清除，为彼等所杂染者，名为低劣。再者，作业之后，一再随喜：“我实有利！我实无损！我实善得！我实无不得！我已积集如是福德！”此为殊胜。作业之后，因某种原因而生起后悔：“我做了不善！”此为低劣。如是，为依四种业而分别开示四种异熟部分，故说“于此亦”等。“于此亦”者，即于欲界善业中。“三因殊胜”者，即已成殊胜、已成上妙的四种三因[业]。“三因结生”者，即四种三因结生异熟。于此，一思(cetanā)仅生一结生(paṭisandhi)，而生命期异熟(pavattivipāka)则于无量诸有中亦能产生。于此，或有[疑问]—— เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, สหสฺสกปฺปโกฏิโย; เทเวสุจ มนุสฺเสสุ, เสเสน ปรินิพฺพุโตติ หิ วุตฺตํ. 供养一朵花后，于百亿劫中，在天界与人界[受生]，以其余[善业]而般涅槃。诚如是说。 ตสฺมา เอกา เจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทตีติ อิทํ น ยุชฺชตีติ. น น ยุชฺชติ. ปุพฺพาปรเจตนาหิ สทฺธึ สหสฺสกปฺป โกฏิ ปริมาณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. จิตฺตญฺหินาม เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกสต สหสฺส โกฏิสงฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตโตจิรตเรกาเลวตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. สหสฺส กปฺปโกฏิโยติ จ สหสฺสอายุกปฺปโกฏิโย สหสฺส อตฺตภาวโกฏิโยติ เนตฺติอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ปุพฺพาปรเจตนานญฺจ ปฏิสนฺธิทานภาโว โกสลสํยุตฺตเกน ทีเปตพฺโพ. เอกปิณฺฑปาตทานสฺมึหิ เอกาเจตนาทฺเว ปฏิสนฺธิโย น เทติ. ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาวเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สคฺเค สตฺตกฺขตฺตุํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโตติ หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ติเหตุ กํปิ กมฺมํ ปฏิปกฺเขหิ อภิภุยฺยมานํ วิหตสามตฺถิยํ หุตฺวา ติเหตุกวิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ. นจ ตํ อติทุพฺพลํปิ สมานํ โกสลฺลสงฺขาเตน ญาเณน ยุตฺตตฺตา อติพฺยามุฬฺหปจฺจย ภูหํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติสหิตํ อเหตุกวิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ ติเหตุกโมมกนฺติอาทิ. ทฺวาทสวิปากานิวิปจฺจติ. อยํ ทฺวาท สกมคฺโคนาม อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ. อิทํ อเหตุ กฏฺฐกํนาม. เอวํ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาทวเสน วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โมรวาปิวาสิ มหาทตฺตตฺเถรวาทํ ทสฺเสตุํ คาถมาห. โส หิ เถโรวิปากานํ อสงฺขาริกตา สสงฺขาริกตาจ กมฺมวเสเนว สิทฺธาปิ กตฺวา อสงฺขารํ กมฺมํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจติ. สสงฺขารํกมฺมํ อสงฺขารวิปากานิ นวจฺจตีติ วทติ. 因此，“一思仅产生一结生(paṭisandhi)”此说不成立。并非不成立。因为可说与前、后思一起，其量达千亿劫。须知心于一弹指顷亦能生起无数百千万亿，更长久的时间则不待言。而“千亿劫”，在《导论义注》(Nettiaṭṭhakathā)中说为“千亿寿量劫”、“千亿自体”。前、后思能给予结生之事，当以《憍萨罗相应》(Kosalasaṃyutta)阐明。于一抟食之施，一思不能产生二结生。《相应义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)中实说：“依前、后思之力，七次生于天界，七次生于长者家。”任何三因业若被对治法所压伏，失其能力，则不能产生三因异熟。亦非说彼业虽极劣，但因与名为“善巧”之智相应，故能产生以极为错乱为缘、且伴随天生盲等不幸的无因异熟。如说“三因劣业”等，（此业）令十二异熟成熟。此所谓“十二业道”仅令无因异熟成熟。此所谓“无因木段”。如是依三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老之说开示异熟的转起后，今为开示居住在摩罗瓦(Moravāpi)的摩诃达多(Mahādatta)长老之说而说偈。彼长老说：异熟的无行性(asaṅkhārikatā)与有行性(sasaṅkhārikatā)，虽仅依业力而成，但无行业不令有行异熟成熟，有行业亦不令无行异熟成熟。 ยถา [Pg.242] มุขนิมิตฺตํ นาม มุเข สนฺนิสินฺเน สนฺนิสีทติ. จลนฺเต จลติ. เอวํ ปโยเคน อสาธนียานํ วิปากานํ ติกฺขมนฺทตา วิเสสภูโต สงฺขารเภโท กมฺมวเสเนว วตฺตพฺโพ. น ปโยควเสน. อิตรถา กมฺมวิเสเสน ติกฺขมนฺทชาตานํ เตสํ สนฺนิหิตปจฺจยมตฺเตน มนฺทติกฺขตาปตฺตินาม สิยาติ. อเหตุ กวิปากานํ ปน ปริทุพฺพลตฺตา อปริพฺยตฺโตว ติกฺขมนฺทตา วิเสโสติ อุภยกมฺมนิพฺพตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน เตสํ สสงฺขาราสงฺขารภาโว ปฏิสนฺธิวเสนวา ตทารมฺมณวเสนวา อุปฺปตฺติกาเล ปุพฺพปโยคสงฺขาตสฺส ปจฺจยวิเสสสฺส ภาวาภาเวน วตฺตุํ ยุตฺโต. น กมฺมาคมนวเสน, น หิ กมฺมภเว สงฺขาโร ภวนฺตเร วิปากานิ วิเสเสตุํ ยุตฺโต. ตสฺมา อิมํ วาทํ เกจิวาทํนาม กโรนฺโต เกจนาติ อาห. 譬如面相，面静则相静，面动则相动。如是，对于非由加行(payoga)所成就的异熟，其作为强弱之别的行之差别，当知仅依业力，非依加行力。否则，彼等由业之差别而生的强、弱（异熟），仅因现前之缘即会从弱转强。然而，无因异熟因其极劣，强、弱差别不明显，其意为由两种业所成。因为彼等的有行、无行状态，应依结生或依彼所缘，于生起时，由名为“前加行”(pubbapayoga)的缘之差别有无而说，非依业的来处。因为业有中的行，不应于他有中区别异熟。因此，（作者）说“某些人”，是将此说作成“某些人之说”(kecivāda)。 อิมสฺมึ เกจิวาเท อสงฺขาริกกมฺเม สสงฺขาริก วิปากานิ สสงฺขาริกกมฺเมจ อสงฺขาริกวิปากานิ วชฺเชตฺวา จตูสุ ติเห ตุกุกฺกฏฺเฐสุ กมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย วิปากานิ ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมกกมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ ทฺเว, ปวตฺติยํ ทส. ตถา จตูสุ ทฺวิเหตุกุกฺกฏฺเฐสุ. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมเกสุ ปน ปฏิสนฺธิยํ เอกํ อเหตุกํ ปวตฺติยํ อฏฺฐอเหตุกานีติ เอวํ วิปากานํ ทฺเว ทฺวาทสกมคฺคา จตฺตาโร ทสกมคฺคา เอกํ อเหตุกฏฺฐกญฺจ โหนฺติ, ตํสพฺพํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ เตสนฺติ คาถมาห. 于此“某些人之说”(kecivāda)中，除去无行业之有行异熟，及有行业之无行异熟，于四种三因强业(ukkaṭṭha)中：无行二种，于结生时有二异熟，于生命期有十二；有行二种，于结生时有二，于生命期有十二。于四种二因劣业(omaka)中：无行二种，于结生时有二，于生命期有十；有行二种，于结生时有二，于生命期有十。于四种二因强业中亦然。然而，于四种二因劣业中，于结生时有一无因（异熟），于生命期有八无因（异熟）。如是，异熟有二种十二业道、四种十业道及一种无因八法。为总摄此一切而开示，故说“彼等”(tesaṃ)之偈。 เตสนฺติ เตสํ เกสญฺจิ เถรานํ วาเท. อฏฺฐสาลินิยํ ปน ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิติเหตุกาว โหติ. น ทุเหตุกา นจอเหตุกา. ทุเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกาปิ โหติ อเหตุกาปิ. ติเหตุกา ปน นโหตีติ เอวํ ปวตฺโต มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทปิ อาคโต. ตตฺถ ยถา ทุเหตุเกน หีเนน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา โหติ. ตถา ติเหตุเกนปิ หีเนน กมฺเมน ทุเหตุกาปิ [Pg.243] ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพาเยวาติ กตฺวา อิธ อยํวาโท เถเรน น คหิโตติ เวทิตพฺโพ. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน-คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตาติจ คติ สมฺปตฺติยา ญาณ วิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหหิ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ทฺเว เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺเว เหตู อพฺยากตาติจ เอวํ ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว วุตฺตา. ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกาว. น ปน คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ติเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกา ปฏิสนฺธิ วุตฺตา. นจ จตุนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธีติ. “彼等”(tesaṃ)是说在某些长老的学说中。然而在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，由三因业所成的结生，必是三因，非二因亦非无因。由二因业所成的结生，可是二因，亦可是无因，但非三因。如是流传的大法护(Mahādhammarakkhita)长老之说亦传来。于此，应知：犹如必须接受由劣二因业而有无因结生，如是也必须接受由劣三因业而有二因结生，（作者）作此想，故此说不为本论长老所采纳。然而在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中：“于善趣圆满(gatisampatti)、智相应(ñāṇasampayutta)，由八因之缘而有生。善业之速行刹那有三善因，欣求刹那(nikantikkhaṇa)有二善因，结生刹那有三无记因。”“于善趣圆满、智不相应(ñāṇavippayutta)，由六因之缘而有生。善业之速行刹那有二善因，欣求刹那有二不善因，结生刹那有二无记因。”如是，（该论）说由三因业所成的结生是三因，由二因业所成是二因。但并未说“于善趣圆满、智不相应，由七因之缘”等，由三因业而有二因结生；亦未说“由四因之缘”等，由二因业而有无因结生。 ตตฺถ ปน ตีสุ ขเณสุ สหชาต เหตูนํ วเสน เหตุ มูลโกว อยํ เทสนาวาโรติ กตฺวา อโนกาสตาย อเหตุกปฏิสนฺธิ ตตฺถ นวุตฺตา. น ปน อลพฺภมานตาย. ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิ ปน อโนกาสาเยว นโหติ. อลพฺภ มานตฺตาเยว สา นวุตฺตาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตสฺมา ยุตฺติโต ปาฬิเยว พลวตราติ กตฺวา มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทว ปาฬิยา สเมตีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ฏีกาการา ปน กมฺมสริกฺขก วิปากทสฺสนตฺถํ สาวเสส ปาโฐว มหาเถเรน วุตฺโตติ อิจฺฉนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํปิ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโทว ปมาณํ กตฺวา วุตฺโตติ. 然而，于此三刹那中，由于俱生因，此教示之分段乃以因为根本，故因无有机会，未说无因结生，而非因其不可得。至于二因结生，则非无有机会，实可了知，其未被说，正因其不可得。是故，从道理上说，圣典本身更为有力，当知《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中所说，摩诃昙摩罗弃多长老(Mahādhammarakkhita Thera)之说与圣典相合。然而，复注师们则认为，大长老为显示与业相应的果报，故说有余之文。如是，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中亦以三藏小龙长老(Tipiṭakacūḷanāga Thera)之说为准而说。 วิภาวนิยํ อิทานิ เอกาย เจตนาย ทฺวาทสวิปากานิ เอตฺเถว ทสกมคฺโคปิ อเหตุกฏฺฐกมฺปิติ อาคตสฺส โมรวาปิวาสิ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺสาติ ปาโฐ. 于《明了疏》(Vibhāvanī)中，今当辨明：“由一思(cetanā)而有十二果报，于此亦有十业道及无因八法聚。”此乃摩罗瓦皮(Moravāpi)住者摩诃昙摩罗弃多长老(Mahādhammarakkhita Thera)之读法。 โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรสฺสาติ ปน วตฺตพฺโพ. มหาธมฺม รกฺขิตตฺเถรวาโทปิ ปน เอตฺถ เอกเทเสน สงฺคหิโตเยว. ตสฺมึปิ หิ อสงฺขาริกํ กมฺมํ อสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน สสงฺขาริกํ[Pg.244]. สสงฺขาริกํ กมฺมํ สสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน อสงฺขาริกนฺติ อาคตเมวาติ. [กามาวจรกมฺมํ] 然而，亦有摩罗瓦皮(Moravāpi)住者摩诃达多长老(Mahādatta Thera)之读法。摩诃昙摩罗弃多长老之说亦部分包含于此。因为于彼说中亦云：“无功用行之业唯生无功用行之果，非有功用行。有功用行之业唯生有功用行之果，非无功用行。”[欲界业] ๑๕๔. รูปาวจรกมฺเม ปริตฺตนฺติ ทุวิธํ ปริตฺตํ อปคุณตา ยวา หีนตายวา. ตตฺถ ยํ ปณีเตหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํปิ อภาวิตํ โหติ ปฏิลทฺธมตฺตํ, ตํ อปคุณตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยํ อปคุณํ โหติ, อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อิทํ ปริตฺตํนามาติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ยํ ปน สุภาวิตํปิ สมานํ หีเนหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํ โหติ. ตํ หีนตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ ฉนฺโทวา หีโน โหติ. วีริยํวา, จิตฺตํวา, วีมํสาวา, ตํ หีนํนามาติ ตตฺเถว วุตฺตํ. มชฺฌิมํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ นาติปคุณ ตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย นาติสุภาวิโต มชฺฌิโมติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา มชฺฌิมา โหนฺติ. ตํ มชฺฌิมนฺติ อฏฺฐ สาลินิยํ วุตฺตํ. ปณีตํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ อติปคุณตาย ปณีตํ สนฺธาย สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต ปณีโตติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. ปณีเตหิ ปน ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปณีตํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา ปณีตา โหนฺติ. ตํ ปณีตนฺติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยานิ อปคุณตาทิ วเสน ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. ยานิ ปน หีนาทีหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตาเนว อิธาธิปฺเปตานิ. อิมาเนว หิ ติวิธาสุ ภูมีสุ ติวิธํ พฺรหฺมุปปตฺติเภทํ สาเธนฺตีติ. อิตฺถีนํ ฌาเนสุ วสีปตฺตานํปิ ฉนฺทาทีนํ อปณีตตาย มหาพฺรหฺเมสุ อนุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ สาธกํ. เตเนวจ อฏฺฐกถายํ ฉนฺทาทิวเสน สิทฺธานิ หีน มชฺฌิม ปณีตานิ อฏฺฐารสปเภเทน วิภชิตฺวา อิมานิ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ นาม อิเมหิ ปภาวิตตฺตา อิเมสํ วเสน อฏฺฐารสขตฺติยา อฏฺฐารส พฺราหฺมณา อฏฺฐารส เวสฺสา อฏฺฐารส สุทฺทา อฏฺฐจตฺตา ลีส โคตฺต จรณานิ เวทิตพฺพานีติ วุตฺตํ. เอเตน หิ เทวานํปิ พฺรหฺมูนํปิ ลพฺภมานํ อุปปตฺติเภทํ อุปลกฺเขตีติ. 154. 色界业中，劣者有二：由不善巧故，或由下劣故。其中，虽与殊胜之欲等相应，然未修习，仅是获得，此名“由不善巧故劣”。关于此，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：“凡不善巧者，不能为上禅之缘，此名为劣。”又，虽善修习，然与下劣之欲等相应，此名“由下劣故劣”。关于此，彼处又说：“于造业刹那，若欲、或精进、或心、或观慧下劣，此名为下劣。”中者亦有二。其中，关于“由非极善巧故为中”，《清净道论》(Visuddhimagga)中说：“非极善修习者为中。”关于“由与中等之欲等相应故为中”，《含义阐明》中说：“于造业刹那，彼诸法为中等，此名为中。”上者亦有二。其中，关于“由极善巧故为上”，《清净道论》中说：“善修习达自在者为上。”又，关于“由与殊胜之欲等相应故为上”，《含义阐明》中说：“于造业刹那，彼诸法为殊胜，此名为上。”此处，由不善巧等所说之劣等，非此处所欲说。而由与下劣等之欲等相应所说之劣等，方是此处所欲说。正是此等，于三地中成就三种梵天生之差别。于此，已得禅定自在之女性，亦因欲等不殊胜而不得生于大梵天(Mahābrahmā)，此即是证明。是故，义注中依欲等，将已成之劣、中、上分为十八种差别而说：“此等名为十八业门，因此等所影响，故当知依此等有十八刹帝利、十八婆罗门、十八吠舍、十八首陀罗，共四十八种姓与行。”由此，亦可标识诸天与梵天所得之生之差别。 [๑๖๑] วิภาวนิยํ ปน [161] 然而，于《明了疏》(Vibhāvanī)中 ‘‘ปฏิลทฺธมตฺตํ [Pg.245] อนาเสวิตํ ปริตฺตนฺติ อวิเสสโตว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตถา นาติ สุภาวิตํ อมริปุณฺณวสีภาวํ มชฺฌิมํ. อติวิยสุภาวิตํ ปน สพฺพโส ปริปุณฺณ วสีภาวํ ปณีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ อิธ นยุชฺชติเยว. “仅获得而未亲近修习者为劣”，此乃义注中不加区别而说。同样，“非极善修习、未圆满自在者为中。而极善修习、完全圆满自在者为上”。此等一切于此处皆不适用。 ตญฺหิ อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถาสมตฺถํวา หาน ภาคิยตาทิ วิเสสํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. น ปน อุปปตฺติ เภทชนก วิเสสนฺติ. 因为彼说是针对能否成为上分禅定之缘，或针对退分等差别而说，而非针对能产生投生差别之差别而说。 [๑๖๒] ยญฺจ ตตฺถ [162] 又于彼处 ‘‘อาจริเยน ปเนตฺถ ปริตฺตํปิ อีสกํ ลทฺธาเสวนเมว อธิปฺเปตนฺติ ทิสฺสติ. ตถา หาเนน นามรูปปริจฺเฉเท- “于此，可见阿阇梨意指，劣者亦是稍有获得与亲近修习者。同样，彼于《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中，因退失而说：” สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล; อลทฺธา ตาทิสํ เหตุ, มภิญฺญา น วิปจฺจตีติ. “已得等同亲近修，大势力法现有时；未得如是之因者，神通终不能成熟。” สมานภูมิกโตว อาเสวน ลาเภน พลว ภาวโต มหคฺคตธมฺมานํ วิปากทานํ วตฺวา ตทภาวโต อภิญฺญาย อวิปจฺจนํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพเมว. “由同一地之故，由得亲近修习而有力，故说广大法之给与果报；由无彼故，说神通不成熟。”此亦当审察。 ยถา หิ อริยมคฺคเจตนา อตฺตนา สมานภูมกชวนโต อลทฺธาเสวนาปิ สมานา วิปากํ น เทตีติ นตฺถิ. ตถา อาทิ กมฺมิกวีถิยํ เอกวารมตฺตภูตา สพฺพสมาปตฺติ วีถีสุจ สพฺพปถ มภูตา มหคฺคตเจตนาปิ สมานภูมกธมฺมโต อลทฺธาเสวน ตาย ทุพฺพลตฺตา วิปากํ นเทตีติ นตฺถีติ น น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. เอตฺถ สิยา- ตสฺเสว รูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ.ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตํ. น จ สา เจตนา อุปจิตานาม โหติ. สมานภูมก ธมฺมโต อลทฺธาเสวนตฺตาติ.น. มคฺคเจตนายปิ อวิปากตาปตฺติโต. สาปิหิ ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ. ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตา. นจ สาปิ สมานภูมกธมฺมโต ลทฺธาเสวนา โหตีติ. อุภยตฺถ [Pg.246] ปน ปถมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย อุปจินิตฺวา ภาเวตฺวา อาคตตฺตา อสมานภูมิก ชวเนหิปิ ลทฺธาเสวน ภาวํ ปฏิจฺจ อุปจิตตา ภาวิตตาจ วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺมา อาทิ กมฺมิกภูตาปิ มหคฺคตเจตนา มรณา สนฺเน ลทฺธา อพฺภุณฺหา อาสนฺนกมฺมภูตา วิปากํ นเทตีติ น วตฺตพฺพา. อภิญฺญาเจตนา จ สมานภูมเกหิปิ นานาวชฺชนวีถิชวเนหิ สุฏฺฐุตรํ ลทฺธาเสวนตฺตา ติกฺขตรภูตา กถํ ทุพฺพลานาม สิยา. เตเนว อยํ วาโท อนุฏีกายํ ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เกจิ ปน สมาน ภูมกโต อาเสวนลาเภน พลวนฺตานิ ฌานานีติ ตานิ วิปากํ เทนฺติ. อภิญฺญา ปน สติปิ ฌานภาเว ตทภาวโต ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาคนฺตุกตฺตาวา ทุพฺพลา. ตสฺมา วิปากํ น เทนฺตีติ วทนฺติ. ตํ อการณํ. ปุนปฺปุนํ ปริกมฺมวเสน อภิญฺญา ยปิ วสีภาวสมฺภวโตติ. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺส ปน อานิสํสภูตา อภิญฺญาเจตนา ตสฺส ผลสทิสา ผลฏฺฐาเน ฐิตา, ตสฺมา สา วิปากํ นเทตีติ อิจฺฉนฺติ ฏีกาการา. ตสฺส ปน อิทฺธิ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ วิปจฺจนกิจฺจโตปิ มหนฺตตรํ โหติ. สพฺพถา เมนจ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ สาเธนฺติยา วิปจฺจนถาเมปิ เตน ถาเมน สห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ตสฺมา สา ปุน วิปากํ นเทตีติปิ ยุชฺชติเยว. ปญฺจมชฺฌานนฺติ อภิญฺญาภาวํ อปตฺตํ ปริตฺตาทิเภเทน ติวิธํ ปญฺจมชฺฌานํ. ตเทวาติ ปญฺจมฌานเมว. สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวาติ จิตฺเต สติ รชฺชน ทุสฺสน มุยฺหนานิ โหนฺติ. ตสฺมึ อสติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโตนาม โหตีติ เอวํ จิตฺเต เอว อาทีนวํ ทิสฺวา อจิตฺตกภวปตฺถนา สหิตํ วาโยกสิเณวา เกสญฺจิ มเตน ปริจฺฉินฺนากาส กสิเณวา สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา. อสญฺญสตฺเตสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ เยน เยน อิริยาปเถน อิธ มรนฺติ, เตเนว ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. กมฺมกิริยวาทิติตฺถิยา เอวาติ อธิปฺปาโย. น หิ อกมฺมกิริยวาทีนํ ฌานภาวนา นาม อตฺถีติ. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ สุทฺธาวาเสสุ ปน อนาคามิโน เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น อญฺเญ สกทาคามิอาทโยติ อตฺโถ. เอเตน อนาคามีนํ อญฺญสฺมึปิ พฺรหฺมโลเก อุปฺปตฺติ อปฺปฏิสิทฺธา [Pg.247] โหติ. อนาคามีสุจ สทฺธาธิโก อวิเหสุ อุปฺปชฺชติ, วีริยาธิโก อตปฺเปสุ. สตาธิโก สุทสฺเสสุ. สมาธาธิโก สุทสฺสีสุ. ปญฺญาธิโก อกนิฏฺเฐสูติ. ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา ยถากฺกมํ อรูเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปถมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวาติอาทิ สพฺพํ ปถมชฺฌานาทีนํ ยถา สกํ วิปจฺจนภูมิ ววตฺถานวเสน วุตฺตํ. สมาปตฺติลาภิโน ปน ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามิโน อตฺตนา ลทฺธสมาปตฺตีนํ วิปจฺจนภูมีสุ อิจฺฉิตภูมิยํ นิพฺพตฺตนฺติ. เตสุ ปุถุชฺชโน นิกนฺติยา สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริ หีเน สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริหีเน สติ กามภเว นิกนฺตินาม เตสํ น สมฺภวตีติ ปริหีนชฺฌานาเอว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. 正如圣道心(ariyamaggacetanā)即便没有得到与自己同一层次的速行(javana)的滋养，也不会没有果报，这种说法是不存在的。同样地，在初业者(ādikammika)的心路中，仅发生一次的、以及在所有等至(samāpatti)心路中首次发生的广大心(mahaggatacetanā)，也因未得到与自己同一层次的法的滋养而力量薄弱，所以不得果报，这种说法是不存在的，也是可以理解的。此处可能会有人说：色界善业因经过造作和积集而能得到果报。经中说“证得初禅而住”，但那个心确实没有被积集，因为它没有得到与自己同一层次的法的滋养。（答曰：）不然。圣道心也不会没有果报。它也因经过造作和修习，所以能得到果报。经中说“证得初禅而住”，但它也没有得到与自己同一层次的法的滋养。然而，在这两种情况中，从最初的作意开始，因积集和修习而生起，并且即使不是同一层次的速行，也能得到滋养，所以说积集和修习的说法是成立的。因此，即使是初业者的广大心，在临死时若新近获得力量，成为临死业(āsannakamma)，也不应说它不会带来果报。再说，神通心(abhiññācetanā)比同一层次的各种转向心路速行更容易得到滋养，更加敏锐，怎么能说是薄弱的呢？因此，这种说法已在《随注》(Anuṭīkā)中被驳斥了。那里有这样说：“有些人认为，禅那因为得到同一层次的滋养而变得强大，所以能够产生果报。然而，神通(abhiññā)即使具有禅那的基础，但因缺乏这种滋养，而且对于不同的所缘境来说是外来的，所以力量薄弱，因此不能产生果报。”这种说法是没有道理的。神通也可以通过反复的预备修行而达到自在的境界。然而，对于第四禅定所产生的神通心来说，因其与第四禅定的果相似，处于果的地位，所以诸注疏师认为它不会产生果报。然而，其神通变现等作用比其（业）成熟的作用更强大。当它完全用于实现神通变现等作用时，其（业）成熟的力量也随之耗尽。因此，它不再产生果报，这种说法也是合理的。第五禅是指没有获得神通的，分为劣、中、上三种的第五禅。指的就是第五禅。修习想离贪(saññāvirāga)，即是：有心则有贪染、嗔恚、愚痴；若无心，则名为证得现法涅槃。像这样看到心的过患，怀着对无心存在的希求，或者依于风遍(vāyokasiṇa)，或者依于某些人所认为的有限虚空遍(paricchinnākāsakasiṇa)，来修习想离贪。无想有情(asaññasatta)众生，会以在此世死亡时的姿态，而在彼处出生。其意是指，这是持业-作用论的外道之见。因为持无作用论者并无所谓的禅修。阿那含(anāgāmī)则生于净居天(suddhāvāsa)，并且只有阿那含才能生于净居天，而不是斯陀含(sakadāgāmī)等其他圣者。由此可知，阿那含生于其他梵天界也未被遮止。在阿那含中，信根强者生于无烦天(aviha)，精进根强者生于无热天(atappa)，念根强者生于善见天(sudassā)，定根强者生于善现天(sudassī)，慧根强者生于色究竟天(akaniṭṭhā)。依次修习，依次生于无色界，应如是连结。此处“修习初禅劣（业）”等等，都是根据初禅等各自果报成熟之地的规定而说的。已获得等至的凡夫(puthujjana)、须陀洹(sotāpanna)、斯陀含，会在自己所获得的等至的果报成熟之地中，随其意愿投生。其中，凡夫若有欲求，则会生于欲界。而其他圣者，若禅那未退失，则对欲有(kāmabhava)的欲求不会生起，因此只有禅那退失者才会生于彼处。 [๑๖๓] วิภาวนิยํ ปน [163] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中 เตสํปิ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ นิกนฺติวเสน กามภเวนิพฺพตฺตึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘ตถา กามภเวปิ กามาวจร กมฺมพเลน. อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ หิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. 对于那些须陀洹和斯陀含，若有人希望他们因贪爱而生于欲有，（并引述）曾说过：“‘比丘们，具戒者的心愿因其清净而得以实现’，同样，在欲有中也能凭借欲界业力而实现。”这种说法是不合理的。 เตหิ ฌาเน อปริหีเน เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกคามิโนเอว โหนฺติ. ยโต เต ฌานอนาคามิโนนามาติ วุจฺจนฺติ. ฌานปริ หานิจ เตสํ ตํตํ ปลิโพธ วเสเนว โหติ. น ปน กาม ราคาทิวเสน. กสฺมา, มคฺคสหาเยน ฌาเนน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตเร-สหทสฺสนุปฺปาทา ภิกฺขเว อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ มหียนฺติ.ล. โส วิวิจฺเจว.ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺมึ เจ สมเย ภิกฺขเว อริยสาวโก กาลงฺกเรยฺย. นตฺถิ ตสฺส สํโยชนํ. เยน สํโยชเนน สํยุตฺโต อริยสาวโก ปุน ยิมํ โลกํ อาคจฺเฉยฺยาติ. เอตฺถจ ตสฺมึ เจ สมเยติอาทินา โส ลทฺธชฺฌานํ อปริหาเปตฺวา เจ กาลงฺกโรติ. เอกนฺเตน พฺรหฺมโลกเมว คมิสฺสติ. ปริหาเปนฺตสฺส ปน ตํ สํโยชนํ ปากติเมวาติ ทสฺเสติ. [Pg.248] ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายญฺจ ฌานลาภีนํ ปน อนาคามิสฺสจ พฺรหฺมโลเกเยว ปฏิสนฺธิทานโต ปจฺจโย นโหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานลาภีนนฺติ มหคฺคตชฺฌานลาภีนํ โสตาปนฺน สกทาคามีนํ. ปจฺจโย นโหตีติ เตสํ วิปสฺสนานิกนฺติ ตณฺหา กามสุคติปฏิสนฺธิยา น โหตีติ อตฺโถ. 彼等不从禅退失，则必定生于梵天界。因此他们被称为“禅那不还者”。他们禅定的退失，只是由于种种障碍的缘故，而非由于欲贪等。为何？因为与道相应的禅定已善镇伏（烦恼）。正如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“诸比丘，圣弟子因见的生起而断除三结……他远离……具足安住于初禅。诸比丘，若圣弟子于此时命终，则无有任何结，圣弟子因彼结而再来此世间。”此处“若于此时”等是说，若他获得禅定而没有退失就命终，则必定会前往梵天界。若退失了，那么他的（这些）结则恢复原状。《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)中也说：“对于获得禅定者和不还者来说，梵天界不成为其结生的因缘。”这里“得禅者”指的是获得广大禅定的须陀洹与斯陀含。“不成为因缘”的意思是，他们以观所对治的渴爱，不成为在欲界善趣结生的因缘。 ตสฺมา เตสํ ทฺวินฺนํ เสขานํ กุปฺปธมฺมานํปิ สตํ ฌาเน วิชฺชมาเน กามภเว นิกนฺติ นาม นตฺถีติ เวทิตพฺพํ. อนาคามิสฺส ปน นิทฺทายนฺตสฺเสว สตฺเถน คีวํ ฉินฺทิตฺวา มารียมานสฺสปิ ฌานํ อลภิตฺวา จวนํนาม นตฺถิ. โส หิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อิตฺถิโย ปน อฏฺฐสมาปตฺติโย ลภิตฺวา อนนฺตเร ภเว อกนิฏฺเฐ นิพฺพตฺตมานาปิ อธิปติภูเตสุ มหาพฺรหฺเมสุ น นิพฺพตฺตนฺติ. หีนชฺฌาสยตฺตา ปุโรหิต ปาริสชฺเชสุเอว นิพฺพตฺตนฺติ. ตถาหิ อฏฺฐกถาสุ ยํ อิตฺถี พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ สุตฺตปทสฺส อตฺถวจเน พฺรหฺมตฺตนฺติ มหาพฺรหฺมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อิตฺถี จ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ, น มหาพฺรหฺมานนฺติ วุตฺตํ. พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ เจตฺถ พฺรหฺมปุโรหิตานํปิ สงฺคหณํ เวทิตพฺพํ. เต หิ พฺรหฺมานํ ปริสภูตา โหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สํยุตฺตเก – 因此当知，这两种有学圣者即使其法仍会动摇，当禅那存在时，对欲有确实没有渴爱。至于不还者，即使在睡眠中被人用刀割断喉咙而死，也不可能在未得禅那的情况下死去。他被称为“于定圆满行者”。至于女性，即使获得八等至，在下一世即使投生到色究竟天(akaniṭṭhā)，也不会投生为具有主宰地位的大梵天，因为心志低劣，只会投生到梵辅天或梵众天。正如义注所说：“若女性能成为梵天，此情无有。”经文中“梵天”意指大梵天。这里说女性在此世修习禅那死后，投生与梵众天为伴，而非大梵天。此处当知“梵众天”也包含了梵辅天，因为他们都是梵天的眷属。正如《相应部》(Saṃyutta Nikāya)所说—— อถโข ภิกฺขเว สิขีภควา อภิตุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ. ปฏิภาตุ ตํ พฺราหฺมณ พฺรหฺมุโนจ พฺรหฺมปริสายจ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมิกถาติ. 那时，尸弃(Sikhī)世尊对阿毗浮(Abhibhū)比丘说：“婆罗门，愿你为梵天、梵辅天及梵众天作如法之说。” ปริสภาเวจ สติ ปริสาสุ ชาตาปินาม โหนฺตีติ. ตตฺถ พฺรหฺมุโนติ มหาพฺรหฺมุโน. พฺรหฺมปริสายาติ พฺรหฺมปุโรหิต คณสฺสาติ อตฺโถ. นนุ พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ วุตฺตตฺตา น มหาพฺรหฺมานนฺติ เอตฺเถว เตสํ สงฺคหณํ ยุตฺตนฺติ เจ. น. ยํ อิตฺถี สกฺกตฺตํ กเรยฺย, มารตฺตํ กเรยฺย, พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺย, เนตํฐานํ วิชฺชตีติ เอวํ อธิปติ ภูเตหิ สกฺกาทีหิ สห วุตฺตตฺตา อิธ อธิปติปฏิกฺขิปนสฺเสว สมฺภวโต. เตเนว หิ เนตฺติยํ-อิตฺถี มหาพฺรหฺมา สิยาติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา เวหปฺผลาทีสุ [Pg.249] อุปริพฺรหฺมโลเกสุปิ ปุโรหิตปาริสชฺชพฺรหฺมานํ อตฺถิตา สิทฺธา โหติ. เตเนว สํยุตฺตฏฺฐกถายํ เถรานญฺหิ ภณฺฑคาหกทหรา วิย พฺรหฺมานํปิ ปาริสชฺชพฺรหฺมาโน นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ. 因为有会众(parisā)，所以有名为“生于会众者”。此处“梵天”(brahmuno)指大梵天。“梵天会众”(Brahmaparisāya)的意思是梵辅天众。（问：）既然已说及“梵众天”(brahmapārisajjā)，那么将他们（梵辅天）包含在此处，而不是列在大梵天之后，不是更合适吗？（答：）并非如此。因为经中与帝释(Sakka)等主宰者一同说：“若女性能成为帝释、魔罗(Māra)、梵天，此情无有。”此处只是为了排除（女性成为）主宰的可能性。因此在《导论》(Netti)中说：“女性不可能成为大梵天，此情无有。”由此可见，在广果天(vehapphala)等更高的梵天界中，也存在梵辅梵天与梵众梵天。因此在《相应部义注》(Saṃyutta-aṭṭhakathā)中说：“犹如长老们有年轻的库房管理者，梵天们也有名为梵众梵天的天神。” วิภาวนิยํ ปน 在《阐明》(Vibhāvinī)中则说： ‘‘อิตฺถิโยปิ ปน อริยาวา อนริยาวา อฏฺฐสมาปตฺติลา ภินิโย พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. “‘无论是圣者或凡夫的女性，若证得八等至，只会投生到梵众天。’这是义注(aṭṭhakathā)中所说。” ตตฺถ พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยวาติ อกนิฏฺเฐ นิพฺพตฺตมานาปิ พฺรหฺมานํ ปริจาริก พฺรหฺเมสุเอว นิพฺพตฺตนฺติ. น มหาพฺรหฺเมสูติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 此处“只会投生到梵众天”的意思是，即使投生到色究竟天(akaniṭṭhā)，也只会投生为梵天的侍者梵天，而非大梵天，此义当知。 มณิมญฺชูสายํ ปน 然而在《摩尼宝匣》(Maṇimañjūsā)中则说： พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺติ, น พฺรหฺมปุโรหิตาทีสูติ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ. “只会投生到梵众天，而非梵辅天等。”此说不应采纳。 ยญฺจ ตตฺถ 而于彼处， สามาวติยาทีนํ ปถมํ พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ นิพฺพตฺตนํ วุตฺตํ. ตํปิ อฏฺฐกถาย น สเมติ. 所说萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)等最初生于梵众天一事，也与义注不符。 ยสฺมา ปน ตา อิมสฺมึ อตฺตภาเว อริยผลานิ สจฺฉากํสุ. ตสฺมา ตตฺถ อนาคามินิโย สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปนฺนา. อิตรา กาจิ ตาวตึเสสุ กาจิ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ อุปฺปนฺนา อิจฺเจว อุทานฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. อปิเจตฺถ เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ จตุตฺถารุปฺเปติ ตีสุ ภวคฺเคสุ นิพฺพตฺตา อริยา อญฺญตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ. เสสพฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตา เหฏฺฐาภูมีสุ นุปฺปชฺชนฺตีติ. [กมฺมจตุกฺกํ]. 然而，因为她们在此生证得了圣果，所以其中的不还女(anāgāminiyo)生于净居天(suddhāvāsa)；其余的，有些生于三十三天(Tāvatiṃsa)，有些生于他化自在天(Paranimmitavasavattī)，这在《自说义注》(Udāna-aṭṭhakathā)中就是这样说的。此外，于广果天(vehapphala)、色究竟天(akaniṭṭhā)、第四无色界(catutthāruppa)这三有顶(bhavagga)中出生的圣者，不会再生于他处。于其余梵天界中出生的，不会再生于较低的界地。[业之四法(Kammacatukka)]。 ๑๕๕. อายุกฺขเยน มรณํ กมฺมกฺขเยน มรณนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อปริกฺขีเณเยว กมฺมานุภาเว ตสฺมึ ตสฺมึ [Pg.250] สตฺตนิกาเย ยถานิยมิตสฺส อายุปริมาณสฺส ปริกฺขเยน ปริปุณฺเณน มรณํ อายุกฺขย มรณํนาม. ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ทุพฺพเลน กมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส อปริกฺขีเณเยว อายุปริมาเณ เกวลํ กมฺมสตฺติปริกฺขเยน อนฺตราว มรณํ กมฺมกฺขย มรณํนาม. ตทุภยสฺส สมํ ปริกฺขเยน มรณํ อุภยกฺขย มรณํนาม. ธรมาเนปิ ตทุภเย ปุริมภเวสุวา อิมสฺมึวาภเว กเตน อุปฆาตกกมฺเมน อชฺฌตฺตพหิทฺธาภูเต นานาโรคาพาธ ปถวีปเวส อสนิปาตาทิเก ชีวิตนฺตราเย สมุฏฺฐาเปตฺวา ทุสฺสิมารกลาพุราชาทีนํวิย อนฺตราว อุปโรธิต ขนฺธสนฺตานสฺส สตฺตสฺส มรณํ อุปจฺเฉทก มรณํนาม. นนุ เจตฺถ มรนฺตานํ นาม สพฺเพสํปิ ตํตํภวํ ชเนนฺตํ กมฺมํ ขิยฺยติเยว. อถกสฺมา อิตเรปิ วุตฺตาติ. วุจฺจเต, สรสวเสเนว หิ กมฺมสามตฺถิยสฺส ขโย อิธ กมฺมกฺขโยติ อธิปฺเปโต. เย ปน ทสวสฺส วีสติวสฺส ยาว อสงฺขฺเยยฺย วสฺสาทิ วเสน นานาอายุกปฺปวิธายกา ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย สพฺพชน สาธารณา สตฺตานํ อชฺฌตฺตพหิทฺธสมฺภูตา อุตุอาหารานาม โหนฺติ. เต ตสฺส ตสฺส อายุกปฺปสฺส ฐิติกรา วุทฺธิกรา หานิกราจาติ ติวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อกุสลมูเลสุ วฑฺฒมาเนสุ หานิกรา วฑฺฒนฺติ. กุสลมูเลสุ วฑฺฒมาเนสุ พุทฺธิกรา วฑฺฒนฺติ. อุภยมูเลสุ สมํ ฐิเตสุ ฐิติกรา สมํ ปวตฺตนฺติ. เตสํ วเสน สตฺตานํ อายุกปฺโป กตฺถจิ สทา ฐิติภาโค โหติ. กตฺถจิ กทาจิ หานิภาโค กทาจิ วุทฺธิภาโค โหติ. ตโยปิ เจเต ฐิติกราทโย ตํตํสตฺตนิกายํ อชฺโฌตฺถรมานา อายุํ ปริจฺฉินฺทนฺตา ปวตฺตนฺตีติ อสงฺขฺเยยฺยายุก สํวตฺตนิกํ จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ สํวตฺตนิกญฺจ กมฺมํ ทสวสฺสิเก กาเล วิปจฺจมานํ ตทนุรูปํเอว โภคญฺจ อิสฺสริยญฺจ ทตฺวา ทสวเสน ขิยฺยติ. ตํ ตํ สตฺตนิกาย ปริยาปนฺนา สตฺตา สนฺตานภูตา รูปธมฺมา สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ ขนฺธสนฺตาน ภูตาปิ ตคฺคติกา ตทนูวตฺติกา เอว หุตฺวา ปริณมนฺติ อญฺญตฺร อิทฺธิมย วิชฺชามย รสายนวิธิ ชีวิต สงฺขาร วิทูหีติ. วุตฺตญฺเหตํ มหาปทานสุตฺตฏฺฐกถายํ – 155. 应当以“寿尽而死(āyukkhayena maraṇaṃ)”、“业尽而死(kammakkhayena maraṇaṃ)”等来组合。其中，当业力(kammānubhāva)尚未耗尽时，在各类众生中，随着各自规定的寿量耗尽而圆满死亡，名为“寿尽而死”。在各种生命形态中，由微弱之业所生的众生，在其寿量尚未耗尽时，仅因业力耗尽而中途死亡，名为“业尽而死”。二者同时耗尽而死亡，名为“俱尽而死(ubhayakkhaya maraṇaṃ)”。当此二者尚存时，由于前世或今生所造的断从业(upaghātakakamma)，引发内外种种疾病、地陷、雷击等生命之危，如为暴君迦蓝浮王(Kalāburāja)等所害，导致蕴相续(khandhasantāna)中途被断绝的众生之死，名为“横死(upacchedaka maraṇaṃ)”。难道此处所有将死之人的能生其相应生命之业不都已尽了吗？那么为何还说其他种类呢？答曰：此处“业尽”之意，实指业之作用力如河水干涸般耗尽。而那些以十年、二十年乃至无数年等方式规定不同寿命期限，在各类众生中普遍共有、由众生内外所生的时节(utu)与饮食(āhāra)等因素，它们对各自的寿命期限有维持(ṭhitikara)、增长(vuddhika)与减损(hānika)三种作用。当不善根(akusalamūla)增长时，减损作用增强；当善根(kusalamūla)增长时，增长作用增强；当二者平衡时，维持作用平等运行。由于它们的作用，众生的寿命期限在某些情况下总是保持稳定，有时减损，有时增长。这三种维持、增长、减损的作用遍行于各类众生，限定其寿命而运作。导致无数年寿命或转轮王(cakkavatti)福报之业，若在十年寿的时期成熟，则在给予相应的财富与权力后，便以十年为期而尽。包含于各类众生中的有情，其相续存在的色法(rūpadhamma)，乃至一切知佛(sabbaññu buddha)的蕴相续，也都遵循此理而转变，除了那些精通神通所成(iddhimaya)、明咒所成(vijjāmaya)、长年药法(rasāyanavidhi)及延长寿行之法者。《大本经义注》(Mahāpadānasuttaṭṭhakathā)中如是说： สพฺเพปิ [Pg.251] สพฺพญฺญุพุทฺธา อสงฺขฺเยยฺยายุกา. กสฺมา เต อสงฺขฺเยยฺยํ น อฏฺฐํสูติ. อุตุโภชนวิปตฺติยา. อุตุโภชนวเสน หิ อายุ หายติปิ วฑฺฒติปีติ. 所有一切知佛皆有无量寿。为何他们不住世无量年呢？因为时节与饮食的变故。寿命实因时节与饮食而减损或增长。 ตสฺมา ปธานนิสฺสยภูเตสุ ทฺวิสมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ ตํ ตํ อายุกปฺปวเสน ปริณมนฺเตสุ ชิยฺยมาเนสุ ยาวมหนฺตํปิ กมฺมํ อตฺตโน วิปากาธิฏฺฐานสฺส อภาวา ขิยฺยติเยว. โสจสฺส ขโย น สรเสน โหติ. อถโข อายุสงฺขารวิปตฺติยา เอว โหตีติ อิธ อายุกฺขโย วิสุํ คหิโตติ. เอสนโย อุปจฺเฉทกมรเณปิ เนตพฺโพ. ตตฺถ อุปจฺเฉทกมรณนฺติ อกาลมรณํ วุจฺจติ. ตญฺหิปวตฺตมานํ อุปจฺเฉทกกมฺมุนาวา ปวตฺตติ. อญฺเญหิวา อเนก สหสฺเสหิ การเณหิ. ตานิ ปน ปาฬิยํ มูลเภทโต สํขิปิตฺวา อฏฺฐธา วุตฺตานิ. กตมานิ ปน ตานีติ. อตฺถิ วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา. อตฺถิ วิตฺตสมุฏฺฐานา. อตฺถิ เสมฺห สมุฏฺฐานา. อตฺถิ สนฺนิปาติกา. อตฺถิ อุตุสมุฏฺฐานา. อตฺถิ วิสมปริหารชา. อตฺถิ โอปกฺกมิกา. อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ. ตตฺถ กมฺมวิปากชา เกจิ อุปปีฬกกมฺมชาเกจิ อุปจฺเฉทกกมฺมชา. ยสฺมา ปน วาโต กุปฺปมาโน สีตุณฺหาทีหิ ทสหิ การเณหิ กุปฺปติ. เตสุจ เอกเมว กมฺม วิปากชํ โหติ. เสสานิ ปน อกมฺมวิปากชานีติ มิลินฺท ปญฺเห วุตฺตํ. ยสฺมาจ กมฺมวิปากชาปิ อาพาธา อุปฺปชฺชมานา วาต กุปฺปนาทีหิ วินา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เกจิ วาตสมุฏฺฐานาทโยปิ กมฺมวิปากชา โหนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. 因此，在作为主要所依、由二因生起的色法中，当这些色法随着各自的寿期而转变、衰坏时，即使是再强大的业，也因其果报的依止处不复存在而消尽。彼业之消尽并非自然发生，而是由于寿行(āyusaṅkhāra)的毁坏所致，因此此处特别举出“寿尽”。此理亦可用于横死。所谓横死，即非时而死。它的发生，或由断从业所致，或由其他成千上万种原因所致。这些原因在圣典中从根源上被简略为八种。是哪八种呢？有风引起的疾病、胆汁引起的疾病、痰引起的疾病、和合病(sannipātikā)、时节引起的疾病、非如理行病(visamaparihārajā)、他作病(opakkamikā)以及业报所生病。其中，业报所生病，有些来自逼恼业(upapīḷakakamma)，有些来自断从业。然而，当风失调时，会因寒冷、炎热等十种原因而紊乱，其中只有一种是业报所生，其余皆非业报所生，此乃《弥兰王问经》(Milindapañha)中所说。又因为，即使是业报所生的疾病，若无风失调等原因，亦不会生起。因此，当知某些由风等引起的疾病，也确实是业报所生。 ตตฺถ สนฺนิปาติกาติ วาตาทีนํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํวา สนฺนิปติตานํ วเสน ปวตฺตา. เย ปน โลเก สตฺตานํ ปโยคมุตฺตา สยํ ชาตา นานาภยุปทฺทวา. เต อุตุสมุฏฺฐาเนสุ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิสมปริหารชาติ อนิสมฺมการีนํ อเนกวิเธ วิสเม วิปตฺติมุเข อตฺตานํ ปโยชนฺตานํ ตโต ตโตวา ตตฺถ ตตฺถ วา ปตน ปกฺขลนาทิวเสน ปวตฺตา. โอปกฺกมิกาติ อตฺตนาวา ปเรหิ ราชโจรเวรีหิวา อมนุสฺสวาฬยกฺขเทวตาหิวา วาฬมิคาทีหิวา กตานํ ปโยคานํ วเสน ปวตฺตา. กุปฺปิตา หิ เทวตา [Pg.252] สกลํ รชฺชํวา รฏฺฐํวา ทีปกํวา เอกปฺปหาเรน อเสสํ กตฺวา วินาเสนฺติ ทณฺฑกรฏฺฐ มชฺฌรฏฺฐ กลิงฺครฏฺฐ มาตงฺครฏฺเฐสุ วิย. อเนกสหสฺเสวา วาฬยกฺเข วิสฺสชฺชนฺติ เวสาลิยํ วิย. รกฺขเสวา วิสฺสชฺชนฺติ สุวณฺณภูมิยํวิย. วุตฺตญฺเหตํ องฺคุตฺตเร ยกฺขา วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ. เตน พหุมนุสฺสา กาลํ กโรนฺตีติ. อฏฺฐกถายํปิ ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺเฑ ยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺชนฺติ. เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนฺตีติ วิสมาจาร พหุเล มนุสฺเส ทิสฺวา ภินฺนสทฺธา ยกฺขเสนาปติโน มนุสฺสานํ อตฺถาย ปุพฺเพวิย อารกฺขํน คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. ชนปทนครนิคมคาเมสุเจว ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเลจ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. องฺคุตฺตเร วุตฺตา สตฺถทุพฺภิกฺขโรค กปฺปาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ. กมฺมวิปากชาติ อุปปีฬโกปฆาตกานํ กมฺมานํ วิปจฺจนวเสน ปวตฺตา อาพาธาติ อตฺโถ. เอวํ อกาลมรณํ อุปจฺเฉทกมฺมุนาวา อญฺเญหิวา อเนกสหสฺเสหิ การเณหิ โหตีติ. เยหิ เกจิ โลเก ทิสฺสนฺติ. ปาณหรา ชีวิตวินาสกา นานาโรคาวา นานาพาธาวา นานาภยา นิวา นานา ทณฺฑาวา นานา อุปทฺทวุ ปสคฺคาวา. สพฺเพ เต สกกมฺม สมุฏฺฐิตาเอว อตฺตโน สาธารณาติ นตฺถิ. ปรกมฺมสมุฏฺฐิตาปิ อตฺตโน สาธารณาเอว. สกกมฺมสมุฏฺฐิตาปิ ปเรสํ สาธารณาเอว. กมฺเมน วินา ยโต กุโตจิ สมุฏฺฐิตาปิ อตฺตโน วา ปเรสํวา สาธารณาเอว. สพฺพสาธารณกมฺมสมุฏฺฐิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยถาห-วิสุทฺธิมคฺเค. 此处所谓“和合病”者，乃因风等二种或三种病缘会合而生。世间众生非由劳作而自然生起的种种灾患，当知皆摄于时节所起病中。“非如理行病”者，是因不谨慎者于种种险难的境地使自己陷入危险，由此彼处或此处因跌倒滑落等而生。“他作病”者，或由自身，或由他人——如国王、盗贼、怨敌、非人、夜叉、天神、猛兽等所作损害之缘而生。忿怒的诸天神能于一瞬间毁灭整个王国、国土或岛屿，如丹达吉(Daṇḍakī)国、中王国(Majjharaṭṭha)、羯陵伽(Kaliṅga)国、摩腾伽(Mātaṅga)国等。亦有如毗舍离(Vesālī)般，放出数千夜叉；或如金地(Suvaṇṇabhūmi)般，放出罗刹。《增支部》(Aṅguttara Nikāya)有云：“夜叉放出凶猛非人，致使多人死亡。”义注中说：“夜叉”指夜叉首领。“放出凶猛非人”是指将凶恶的夜叉遣至人间道路，它们得到机会便令大众丧命。“放出”的意义是，看见行为不端、信心败坏的人，夜叉统领便不再像以前一样为了人们的利益而守护。对于国家、城市、乡镇、村落，以及对于个别的个体，就更不必说了。《增支部》中所说的刀兵、饥荒、疾病等灾难，也应该在这里说明。“业报病”者，是因逼恼业和损害业成熟而产生，即疾病之义。像这样非时而死，或者由于断绝业，或者由于其他成千上万的原因。世间所见种种夺命害生的疾病、痛苦、怖畏、刑罚、灾厄横祸，并非所有这些都只由各自的业而生起，且只为自己所独有。由他人之业所生起的，也为自己所共有。由自己之业所生起的，也为他人所共有。即使不是由业所生起，而是从其他任何地方生起的，也为自己或他人所共有。至于由一切共同之业所生起的事物，那就更不必说了。正如《清净道论》(Visuddhimagga)所说。 ยถา จตุมหาปเถ ถปิเต ลกฺขมฺหิ สพฺพทิสาหิ อาคตา สรสตฺติโตมรปาสาณาทโย นิปตนฺติ. เอวํ กาเยปิ สพฺพุปทฺทวา นิปตนฺตีติ. 如同在大路口设立箭靶，四面八方射来的箭、枪、标枪、石头等都会落在上面。同样地，一切灾难都会落在身体上。 เยสุจ รชฺชรฏฺฐาทีสุ เต อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ เยชนา อุปาย กุสลาวา น โหนฺติ. นจ ปฏิการกุสลา. นาปิ ปริหาร กุสลา. กมฺมญฺจ เยสํ ทุพฺพลํ โหติ. อุปฺปนฺโน อนตฺโถ พล วา. เตชนา [Pg.253] วินาปิ อุปจฺเฉทกกมฺมุนา ตโต น มุจฺจนฺติ. มรณํ วา มรณมตฺตํวา ทุกฺขํ ปาปุณนฺติเยว. กลฺยาณภูตํปิ หิ กมฺมํ อตฺตโน พลวตรํ ยโตกุโตจิ สมุฏฺฐิตํ โรคํวา อาพาธํ วา ภยํวา ทณฺฑํวา อุปทฺทวุปสคฺคํวา ปฏิพาหิตุํ นสกฺโกติ. โรคาทโยเอว ตํเขเปนฺตา ปวตฺตนฺติ. ยถา หิ อุทกํ อตฺตโน พลวตรํ อคฺคึ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ. อคฺคิเอว ตํ เขเปนฺโต ปวตฺตตีติ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสญฺจ สตฺตานํ ปกติยาปิ กมฺมสฺส ทุพฺพลภาโว มหานิทฺเทเส ชรา สุตฺตนิทฺเทเสน วิสุทฺธิ มคฺเคจ มรณสฺสติ นิทฺเทเส อายุ ทุพฺพลโตติ ปทสฺส นิทฺเทเส น ทีเปตพฺโพ. ยถาห – 在那些王国、国土等地，它们（指灾难）会生起。在那里，人们没有方便善巧，也没有对治善巧，更没有防护善巧。他们的业力也很微弱，已生起的祸患是强大的。即使没有断绝寿命的业，他们也不能从中解脱，必定会遭受死亡或者濒临死亡的痛苦。即使是善业，也不能抵挡从任何地方生起、比自身更强大的疾病、病痛、怖畏、刑罚或者灾难侵袭。疾病等只会逐渐消耗他们而持续发生。就像水不能抵挡比自身更强大的火焰一样，火焰只会逐渐烧尽它而持续燃烧，应该这样理解这个道理。这些众生天生业力微弱，这一点无需引述《大义释》(Mahāniddesa)对《老经》(Jarāsutta)的解释，以及《清净道论》(Visuddhimagga)对死随念的解释中关于“寿命微弱”一词的阐释来证明。就像（经文）所说的那样—— อายุนาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ. ตถา หิ สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสุปนิพนฺธญฺเจว อิริยาปถุปนิพนฺธญฺจ สีตุณฺหุ ปนิพนฺธญฺจ มหาภูตุปนิพนฺธญฺจ อาหารุปนิพนฺธญฺจาติอาทิ. 生命是无力的、虚弱的。因为众生的生命，是依赖于呼吸、行住坐卧、冷热、四大，以及食物等。 ตถา กายพหุสาธารณโต อนิมิตฺตโตติ อิเมสํ ปทานํ นิทฺเทเสนปิ ปากโฏเยว. กมฺมนิพฺพตฺตสฺส หิ อายุโน ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสฺเสว ปริทุพฺพลภาเว ปาฬิยํ อฏฺฐกถา ยญฺจ วุตฺเต กมฺมสาปิ ตเถว ปริทุพฺพลตา สิทฺธา โหตีติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อิตรถา สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตุทิฏฺฐินาม สิยา. ยถาห – 再者，从“身体为众多（灾患所）共有”及“（死）无预兆”这些词语的解释中，（寿命的脆弱）也同样是显而易见的。既然在圣典(Pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)中说到，由业所产生的寿命就像草尖上的露珠般极其脆弱，那么业本身的极其脆弱性也由此成立。应当这样理解。否则，一切就都变成宿命论(pubbekatahetudiṭṭhi)了。正如所说： อิเธกจฺโจ สมโณวา พฺราหฺมโณวา เอวํวาที โหติ เอวํ ทิฏฺฐี. ยํ กิญฺจายํปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํวา ทุกฺขํวา อทุกฺขมสุขํวา. สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตูติ. “在此，有些沙门或婆罗门持这种说法、这种见解：‘无论这个人感受到的是快乐、痛苦，还是不苦不乐，那一切都是由于过去所造的业。’” อยญฺจ อตฺโถ มิลินฺทปญฺเห ตีสุ ฐาเนสุ วิตฺถารโต อาคโต. ยถาวุตฺเตหิ ปน อเนกสหสฺเสหิ การเณหิ ปวตฺตมรณํปิ อกาลมรณตาสามญฺเญน อิธ อุปจฺเฉทกมรเณ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 此义在《弥兰王问经》(Milindapañha)的三处地方已有详细说明。然而要知道，由如上所说的无数原因所导致的死亡，也因具有“非时死亡”的共性，被归类于此处所说的中断性死亡之中。 วิภาวนิยํ 应予阐明 ‘‘อิทํ ปน เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุวาสินํ เกสญฺจิ เทวานญฺจ นโหตีติ’’ วุตฺตํ. “然而，这句话不适用于地狱众生、北俱卢洲的居民以及某些天神。” ยถา [Pg.254] ปน มหาฏีกายํ เกสญฺจิ เปตานํ อิโต ญาตเก หิ ทินฺนํ ปุญฺญปตฺติ อนุโมทิตฺวา ตงฺขเณเยว จวิตฺวา สุคติยํ นิพฺพตฺตานํ กุสลภูตํ อุปจฺเฉทกํ วุตฺตํ. ตถา เกสญฺจิ เนรยิ กานํปิ ยมรญฺโญ สมนุยุญฺชนกาลาทีสุ อตฺตนา กตปุญฺญํ อนุสฺสริตฺวา ตงฺขเณเยว จวิตฺวา สุคติยํ นิพฺพตฺตานํ อุปจฺเฉ ทกมรณํนาม น น สกฺกา วตฺตุํ. เกสญฺจิ ตาวตึสาทีนํ เทวานญฺจ ตํ อุปจฺเฉทกมรณํ โหติเยว. ตถา หิ สุพฺรหฺมเทว ปุตฺต สํยุตฺตฏฺฐกถายํ อถ รุกฺขํ อภิรุฬฺหา อุปจฺเฉทกกมฺมาทิ วเสนเอกปฺปหาเรเนว กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตาติ วุตฺตํ. ตตฺถ รุกฺขนฺติ ตาวตึเส ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ. อภิรุฬฺหาติ อารุฬฺหา ปญฺจ สตเทวจฺฉราโย. มโนปโทสิก ขิฏฺฏาปโทสิก เทวานํ มรณํ มหาโพธิสตฺตานํ ทิฆายุเก เทวโลเกวา พฺรหฺมโลเกวา นิพฺพตฺตานํ อธิมุตฺติ กาลงฺกิริยา ฉนฺนตฺเถรโคธิกตฺเถราทีนํวิย สยเมว สตฺถํ อาหริตฺวา ปรินิพฺพายนฺตานํ มรณญฺจ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถาจาติ เตหิ ปกาเรหิจ. มรนฺตานํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาตีติ สมฺพนฺโธ. มรณกาเลติ มรณาสนฺนกาเล. ยถารหนฺติ สุคติทุคฺคติคามีนํ อรหานุรูปํ. เยปน ขีณาสวา กตฺถจิ นุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ สุกฺขวิปสฺสกานํ ปกติยา ยโถ ปฏฺฐิตํ นามรูป เมว อนฺติม ชวนานํ อารมฺมณํโหติ. สมาปตฺติลาภีนํ ปน ฌานสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ กสิณนิมิตฺตาทิกํ. ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ ฌานงฺคานิ อภิญฺญาสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ อตฺตโน กรชรูปํ. ชีวิต สมสีสีนํ ปน อคฺคมคฺคสฺส ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตเร ปรินิพฺพายนฺตานํ มคฺคงฺคาทินิ อนฺติมชวนานํ อารมฺมณํ โหตีติ. ปรินิพฺพานจุติจิตฺตสฺส ปน สพฺเพสํปิ อาทิโต อตฺตโน อตฺตโน ปฏิสนฺธิยายถาคหิตํ กมฺมาทีสุ อญฺญตรเมว อารมฺมณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เยปน อเนโชสนฺติ มารพฺภยํ กาลมกรีมุนีติ อิมํ สุตฺตปทํ ทิสฺวา นิพฺพานเมว ภควโต ปรินิพฺพานจุติยา อารมฺมณนฺติ วทนฺติ. เต เตน สยเมว อภิธมฺเม อารมฺมณตฺติเกสุ อตฺตโน อโกวิทตํ ทสฺเสนฺติ. ยถาห – 正如《大复注》所说，有些饿鬼因亲属布施功德而随喜，当下命终转生善趣，这被称为善法所致的中断死。同样，有些地狱众生在被阎罗王审问时忆念起自己曾作的善业，当下命终转生善趣，这种死亡也可称为中断死。有些三十三天等天众确实会遭遇这种中断死。例如《须婆天子相应义注》中说：“登上树的五百天女，因中断业等，突然命终，堕入无间地狱。”此处“树”指三十三天的巴瑞恰达树(pāricchattakarukkha)，“登上”指五百天女共登此树。意触天(Manopadosika)与戏愤天(Khiṭṭāpadosika)的死亡，大菩萨长久住于天界或梵天界后的胜解死，以及如阐那长老(Channatthera)、瞿低迦长老(Godhikatthera)等自己持刀入般涅槃者的死亡，都应在此摄集。像这样，以这些方式，（业、业相或趣相）于临死者的六门之一中显现，此为关联。“临死时”指临终时刻。“如其所应”指随顺趣向善趣或恶趣者。至于诸漏尽者，不生于任何之处，其中纯观行者由于习惯，最后速行的所缘通常是如其现起之名色法。得定者在禅定之后般涅槃的，以遍相为所缘；省察后般涅槃者，以禅支为所缘；神通后般涅槃者，以自身所造的色为所缘；寿命与（断惑）同时尽者在最上道省察之后般涅槃的，以道支等为最后速行的所缘。应当了知，所有这些漏尽者般涅槃的死亡心，都以各自最初结生时所缘取的业等任一法为所缘。有些人见到“牟尼无动摇，依寂静而逝”这句经文，就主张世尊般涅槃的死亡心以涅槃为所缘。这些人通过这种说法暴露了自己对阿毗达摩(abhidhamma)中关于所缘三法的不精通。如言—— กตเม [Pg.255] ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา, สพฺโพ กามาวจรวิปาโก กฺริยมโนธาตุ กฺริยาเหตุก มโนวิญฺญาณ ธาตุ โสมนสฺสสหคตา. อิเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณาติ. 哪些法是小所缘的？一切欲界异熟法、唯作意界、与喜俱行的唯作无因意识界。这些法是小所缘的。 ยสฺมา ปน ปรินิพฺพานํนาม สนฺติ อตฺถาเยว โหติ. อชฺฌาสโย จสฺส เอกนฺเตน สนฺตินินฺโนเยว โหติ. ตสฺมา อเนโชสนฺติ มารพฺภาติ สุตฺตปทํ วุตฺตํ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ สนฺติมารพฺภาติ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปฏิจฺจ สนฺธายาติ วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ อารพฺภ อาลมฺพิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวาติ. เถรคาถฏฺฐกถายํ ปน สนฺติมารพฺภาติ สนฺตึ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวาติ วุตฺตํ. ตํ มหาปรินิพฺพานปาฬิยา ตทฏฺฐกถายจ นสเมติ. ตาสุ หิ ภควโต ปรินิพฺพานํ ฌานงฺค ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตรนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ปุริมานิ ทฺเว สมนนฺตรานิ ปรินิพฺพานสุตฺตฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. อภิญฺญาสมนนฺตรํ อุทานฏฺฐกถาทิสุ อาคตํ. ยถาห-วุฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายีติ อิทฺธิจิตฺตโต วุฏฺฐหิตฺวา ภวงฺคจิตฺเตน ปรินิพฺพายีติ. อคฺคมคฺคสฺส ปจฺจเวกฺขนสมนนฺตรํ ปุคฺคลปญฺญตฺติฏฺฐกถาทีสุ อาคตํ. ยถาห-เอกูนวีสติ เม ปจฺจเวกฺขนญฺญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติ. สํยุตฺตฏฺฐกถายํ ปน อรหตฺตมคฺคานนฺตรํ ผลํ. ผลานนฺตรํ ภวงฺคโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขนํ. ตํ ปน ปริปุณฺณํวา โหติ อปริปุณฺณํวา. ติขิเณน อสินา สีเส ฉิชฺชมาเนปิ เอกํวา ทฺเววา ปจฺจเวกฺขนานิ อุปฺปชฺชนฺติเยวาติ วุตฺตํ. 然而，所谓般涅槃(parinibbāna)确实是寂静之义，其意向也完全倾向于寂静。因此，经文中说“依于寂静而无动摇”。诚然，如义注(aṭṭhakathā)中所解释的，“依于寂静”是指依于、缘于、针对无余依涅槃而说，并非指执取为所缘、作为对象。然而，《长老偈义注》(Theragāthaṭṭhakathā)中则说“依于寂静”是指将无余依涅槃作为所缘。这与《大般涅槃经》(Mahāparinibbānapāḷi)及其义注不符。因为在那些义注中说，世尊(bhagavā)的般涅槃是紧接着禅支省察之后发生的。此处前两个“紧接着”在《般涅槃经义注》(Parinibbānasuttaṭṭhakathā)中已有说明。“紧接着神通”，如《自说经义注》(Udānaṭṭhakathā)等处所说：“从定起而般涅槃”，即是从神通心出定后，以有分心般涅槃。“紧接着最上道省察”，如《人施设论义注》(Puggalapaññattiṭṭhakathā)等处所说：“安住于十九省察智后，进入有分而般涅槃”。然而，《相应义注》(Saṃyuttaṭṭhakathā)则说，阿罗汉道之后是果，果之后是从有分出定而省察。这种省察可能是完整的，也可能是不完整的。即使被利剑斩首，也会生起一两次省察，如是所说。 [๑๖๔] วิภาวนิยํ ปน [164] 然而，在《明了义》(Vibhāvaniya)中 เอวํ ววตฺถานํ อกตฺวา ยํ วุตฺตํ. ‘‘กตฺถจิ ปน อนุปฺปชฺชมานสฺส ขีณาสวสฺส ยโถปฏฺฐิตํ นามรูปธมฺมาทิกเมว จุติปริโยสานานํ โคจรภาวํ คจฺฉติ. น กมฺม กมฺมนิ มิตฺตาทโยติ.’’ ตํ น สุนฺทรํ. 若不这样区分而说：“对于那些不再生起、诸漏尽者来说，当他们死亡时，仅有如其现起之名色法等成为死心之境，而非业、业相、趣相等。”这话是不恰当的。 น หิ ตสฺส จุติจิตฺตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย อารมฺมณํ นกโรติ. นจ จุติยา คหิตานิ กมฺมาทีนินาม สพฺพสตฺตานํปิ ภวนฺตรสฺส อตฺถาย ภวนฺตีติ. อภิมุขีภูตนฺติ กมฺมนฺตรสฺส โอกาสํ อทตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา ปจฺจุปฏฺฐิตํ. กมฺมํวา ปจฺจุปฏฺฐาตีติ [Pg.256] สมฺพนฺโธ. อุปลทฺธปุพฺพนฺติ ตสฺส กมฺมสฺส อารมฺมณ ภูตานิ เทยฺยธมฺม วตฺถาทีนิ ปรปาณาทีนิจ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปกรณภูตนฺติ กมฺมสิทฺธิยา อุปกรณภูตานิ ปริวารภูตานิจ ปฏิคฺคาหกาทีนิ อาวุธภณฺฑาทินิจ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺมาจ ลกฺขณ สํยุตฺเต ควาทีนิ วธิตฺวา ราสิกตานิ อฏฺฐิปุญฺชาทีนิ กมฺมนิมิตฺตานิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา กมฺมสมฺพนฺธานิ ยานิ กานิจิ วตฺถูนิ วา อารมฺมณานิวา อิธ อุปกรเณ สงฺคหิ ตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อุปลภิตพฺพนฺติ ทุคฺคตินิมิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปโภคภูตนฺติ สุคตินิมิตฺตํ. อุภยํปิ วา ยํ กายปฏิพทฺธํ หุตฺวา ลภิตพฺพํ โหติ. ตํ อุปลภิตพฺพํนาม. อปฏิพทฺธํ หุตฺวา เกวลํ สุขทุกฺขานุภวนตฺถาย ลภิตพฺพํ อุปโภค ภูตํนาม. เอตฺถจ อคฺคิชาล โลหกุมฺภิ นิรยปาล นิรยสุนขาทีนิ นิรยนิมิตฺตํ. ตํ ปน เกสญฺจิ ชนานํ อตฺตโน วสนฏฺฐาเนวิย อุปฏฺฐาติ. เกสญฺจิ ตโต ตโต อาคนฺตฺวา อตฺตานํ สํปริวาเรนฺตํ วิย อุปฏฺฐาติ. ยถาห-ตสฺส คิลานเสยฺยาย นิปฺปนฺนสฺส นิรโย อุปฏฺฐาติ. โสณคิริปาทโต มหนฺตา มหนฺตา สุนขา อาคนฺตฺวา ขาทิตุกามาวิย สํปริวาเรสุนฺติ. ตถา เทว นิมิตฺเตปิ. ยถาห-นนฺทวน จิตฺตลตาวน มิสฺสกวน ผารุสกวน วิมานานิเจว เทวนาฏกานิจ ปริวาเรตฺวา ฐิตานิวิย อเหสุนฺติ. เกสญฺจิ ปน สยํ ตตฺถ ตตฺถ ปตฺวา ทิฏฺฐํวิย อุปฏฺฐาติ. กมฺพลยานสทิโส มาตุกุจฺฉิวณฺโณ มนุสฺสนิมิตฺตํ. ปพฺพตปาท วนสณฺฑ นรกปปาตาทีนิ ติรจฺฉานคตานํ นิมิตฺตานีติ. กมฺมพเลนาติ อิทานิ ปฏิสนฺธึ ชเนตุํ ปจฺจุปฏฺฐิตสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวน. อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. ปกติยา ปน อาจิณฺณ ภูตํวา ตงฺขณกตํวา ปเรน สราปิตํวา สยเมว อนุสฺสริตํวา ปกติยาว กุกฺกุจฺจํวา โสมนสฺสํวา ชเนตฺวา ฐิตํวา กมฺมํวา ตสฺสนิมิตฺตํวา อญฺเญนปิ การณพเลน ปจฺจุปฏฺฐาติเย วาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตเมว ตโตปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภาติ อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. ตโต หิ เกสญฺจิ ปถมํ กมฺมพเลนวา การณนฺตเรนวา ปาปปกฺขิเยสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ปุน ทุฏฺฐ คามณิ รญฺโญ [Pg.257] วิย ปุพฺพกตํ พลวนฺตํ ปุญฺญํ อนุสฺสรนฺตานํวา โสณตฺเถร วิตุ วิย ตงฺขเณเยว ปสาทชนกํ ปุญฺญํ กโรนฺตานํวา ปจฺฉา กลฺยาณปกฺขิยานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ตถา เกสญฺจิ ปถมํ กลฺยาณ ปกฺขิเยสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ธมฺมาโสกรญฺโญ วิย ปจฺฉา เกนจิ การเณน โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา ปาปกมฺมสฺส โอกาสํ กโรนฺตานํ ปาปปกฺขิยานิ อุปฏฺฐหนฺตีติ. วิปจฺจมานก กมฺมานุรูปนฺติ ยสฺส วิปจฺจมานกํ กมฺมํ กุสลํ โหติ. ตสฺส ปริสุทฺธํ กุสลจิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ. ยสฺส ตํ อกุสลํ โหติ. ตสฺส อุปกิลิฏฺฐํ อกุสล จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํปิ สุคติคามีนํ กุสลุปฺปตฺติ เหตุภูตํ ปณีตํ อารมฺมณํ อาปาตมาคจฺฉตีติจ ทุคฺคติคามีนํ อกุสลุปฺปตฺติ เหตุภูตํ หีนารมฺมณํ อาปาต มาคจฺฉตี ติจ วุตฺตํ. มูลฏีกายํ มหาฏีกายญฺจ อาสนฺเน อกุสลํ ทุคฺคติยํ กุสลญฺจ สุคติยํ ปฏิสนฺธิยา อุปนิสฺสโย โหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา, ยทา เทวจฺฉราทีนิ สคฺคนิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา ตานิ ตณฺหาย อสฺสาเทนฺตสฺเสว สโต จวนฺตสฺส กถนฺติ. วุจฺจเต. อุปกิลิฏฺฐํเยว ตสฺส จิตฺตํ. ตสฺมา ทุคฺคติเอว ตสฺส ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ตาทิสิยา ตณฺหาย กุสลกมฺมสฺส สหการิ การณ ภาโว วุตฺโต. ยถาห-นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว เหตู อกุสลาติ. ตสฺมา สุคติภวนิพฺพตฺตเนปิ อยํ ตณฺหา เอกนฺเตน กุสล กมฺมสฺส นิยามกสหการิปจฺจยภูตาติ กตฺวา ตสฺส ตานิวา เทวจฺฉราทีนิ กุสลกมฺม กมฺมนิมิตฺตานิวา อสฺสาเทนฺตสฺเสว สโต จวนฺตสฺส สาตณฺหา ตทุปตฺถมฺภิกาเอว ภวิตุํ อรหติ. น ตํ ปฏิพาหิกาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยญฺจ นิมิตฺตสฺสาทคธิตํวา ภิกฺขเว วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา. ตสฺมึ เจ ภิกฺขเว สมเย กาลงฺกเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยํ ทฺวินฺนํคตีนํ อญฺญตรคตึ คจฺเฉยฺย, นิรยํวา ติรจฺฉาน โยนึวาติอาทิตฺตปริยาเย วุตฺตํ. ตํปิ อตฺตโน ปเรสํ วา หตฺถปาทาทีสุ คธิตํ ตณฺหํ สนฺธาย วุตฺตํ. นกมฺมาทีสูติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. [Pg.258] อุปลภิตพฺพ ภวานุรูปนฺติ อุปลภิตพฺโพ ภโว ยทิ สุคติภโว โหติ, ตํ อสฺสาทนากาเรน. ยทิ ทุคฺคติภโว โหติ, ตํ อนสฺสาทนากาเรนาติ เอวํ อุปลภิ ตพฺพสฺส ภวสฺส อนุรูปํ. ตตฺโถณตํวาติ ตสฺมึ ยโถ ปฏฺฐิเต อารมฺมเณ โอณมนฺตํเอว. ตถา หิ พาลปณฺฑิตสุตฺเต ตานิสฺส ตสฺมึ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิปฺปลมฺพนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตานิสฺสาติ อสฺส ปุคฺคลสฺส ตานิ ปุญฺญาปุญฺญ กมฺมานิ. กมฺมสีเสน วุตฺตานิ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิจ. โอลมฺพนฺตีติ ตสฺส จิตฺตสนฺตานํ อตฺตนิเอว โอณมนฺตํ อชฺโฌณมนฺตํ อภิมุขีภูตํ กตฺวา ลมฺพนฺติ ปลมฺพนฺติ. พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ปน เตสุ ตถา โอลมฺพนฺเตสุ ตํจิตฺตสนฺตานํ เตสุ นินฺนโปณปพฺภารเมว โหตีติ วุตฺตํ ตตฺโถณตํวาติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ กิเลสพลวินามิตํ สุตฺวา ตเทวํ ปวตฺตมานํ ตณฺหาอวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉา ทิตาทีนเว ตสฺมึ วิสเย ตณฺหา นาเมติ สหชาต สงฺขารา ขิปนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตนฺติ วิญฺญาณํ. จิตฺตสนฺตานํ อิจฺเจว อตฺโถ. ตสฺมึวิสเยติ กมฺมาทิอารมฺมเณ. ตณฺหานาเมตีติ วฏฺฏมูลก ตณฺหา ตํ ตสฺมึ โอณมนฺตํ กตฺวา นิโยเชตีติ อตฺโถ. 其死心并非不以业、业相等为所缘。临终时所取的业等，并非为一切众生引生来世。“现前”(abhimukhībhūtaṃ)指不给其他业以机会，而为自身创造机会，从而现前。此与“业现前”相关联。‘曾得’(upaladdhapubbaṃ)是指与该业相关的布施物、杀害对象等。‘助缘’(upakaraṇabhūtaṃ)是指成就该业的辅助条件，如受施者、武器等器具。又，义注中说，在《相应部·特相相应》(Lakkhaṇa Saṃyutta)中，宰杀牛等后堆积的骨堆等会作为业相现前。因此，应理解为与业相关的一切事物或所缘，在此处都包含在助缘之中。‘当取’(upalabhitabbaṃ)是指恶趣相；‘受用’(upabhogabhūtaṃ)是指善趣相。或者，凡是与身体相连而应获得的，称为‘当取’；不与身体相连，仅为体验苦乐而应获得的，称为‘受用’。例如，火网、铁瓮、地狱狱卒、地狱犬等地狱相，有些人会像在自己的住处一样现前，有些人则像从各处前来围绕自己。如经中所说：“当他躺在病床上时，地狱现前。从须那山(Soṇagiri)脚下，许多大狗前来，仿佛要吞食他一般将他围绕。”天界相亦如是。如经中说：‘难陀园(Nandavana)、彩蔓园(Cittalatāvana)、杂林(Missakavana)、粗林(Phārusakavana)等天宫，以及天女们，都像围绕着他一般。’有些人则像亲自到达那里并亲眼所见般现前。母胎的颜色犹如毛毯，是人趣相。山麓、森林、悬崖峭壁等是畜生趣相。‘以业力’(kammabalena)是指即将引生结生的现前业的威力。此说主要就多数情况而言。然而，实际上，或因惯行业、或因临终造业、或因他人提醒、或因自发忆念、或因本性忧悔或喜悦等，业或业相也可能因其他因缘力而现前，应如此理解。‘唯缘彼现前所缘’(tameva tatopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha)此说也是就多数情况而言。因为，有些人最初因业力或其他因缘，恶相现前，但随后像杜吒伽摩尼王(Duṭṭhagāmaṇi)那样忆念起过去所造的强大善业，或像苏那长老之父(Soṇattherapitu)那样当下造作能生净信的善业，之后善相便现前。同样，有些人最初善相现前，但随后像法阿育王(Dhammāsoka)那样因某种因缘生起忧恼，为恶业创造机会，恶相便现前。‘随熟业相应’(vipaccamānakakammānurūpaṃ)是指：若将成熟的业是善业，则纯净的善心相续持续生起；若是恶业，则染污的恶心相续持续生起。义注中也说：‘趣善趣者，能生善法的殊胜所缘现前；趣恶趣者，能生不善法的粗劣所缘现前。’《根本疏》(Mūlaṭīkā)与《大疏》(Mahāṭīkā)中也说：‘临命终时，不善业是恶趣结生的近依缘，善业是善趣结生的近依缘。’此处或有疑问：当天女等天界相现前时，对于以贪爱品味它们而死的人，情况如何？答曰：他们说，他的心是染污的，因此只应预期堕入恶趣。然而，由于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说，这种贪爱是善业的辅助因，如经中说：‘在欲求的刹那，有两种不善因。’因此，即使在善趣投生时，这种贪爱也必定是善业的决定性辅助缘。由此可知，临终者对天女等善业或业相生起贪着时，这种贪爱理应是助益而非障碍。又，如《燃尽经》(Ādittapariyāya)中说：‘诸比丘，若识住于对形相的贪着或对细节的贪着，若彼时命终，则有可能堕入二趣之一，或地狱，或畜生道。’此说也是指对自身或他人手足等的贪着，不能说是对业等的贪着。‘随当受生处相应’(upalabhitabbabhavānurūpaṃ)是指：若当生善趣，则以愉悦方式现前；若当生恶趣，则以不悦方式现前，如此与当受生的有相应。‘倾注于彼’(tatthoṇataṃ)是指心识倾注于现前的所缘。如《愚者与智者经》(Bālapaṇḍitasutta)中说：‘彼时，那些（业、业相、趣相）悬挂、垂注、倾注于此人(puggala)。’其中‘那些’(tāni)是指此人(puggala)的善恶业，以及以业之名所说的业相和趣相。‘悬挂’(olambanti)、‘垂注’(ajjholambanti)、‘倾注’(abhippalambanti)是指其心相续自然下倾、面向所缘，使其现前，如同被牵引般。当这些相如此悬挂时，其心相续必然倾向彼处，故称‘倾注于彼’。义注中也说：‘由于为烦恼力所屈，因未断除贪爱与无明，过患被无明所覆，贪爱使其（识）倾向于彼所缘境，俱生诸行则将其投掷于彼。’其中‘此’(taṃ)是指识，即心相续之义。‘在此所缘境’(tasmiṃ visaye)是指业等所缘境。‘贪爱使其倾向’(taṇhā nāmeti)即轮回根本的贪爱使其心识下倾并系缚于彼之义。 [๑๖๕] วิภาวนิยํ ปน [165] 然而，在《阐明》中， ‘‘ตตฺโถณตํวาติ ตสฺมึ อุปปชฺชิตพฺพภเว โอณตํ วิย โอณตํเอว วา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. “‘倾向于彼’(Tatthoṇataṃ vā ti)是说：‘在那应受生的有中，如倾向，或就是倾向。’此说与义注不合。 อภิณฺหนฺติ นิรนฺตรํ. ตถาปวตฺติ ปน สณิกํ มรนฺตานํ เอว ลพฺภติ. ลหุก มรเณน มรนฺตานํ ปน น ลพฺภตีติ วุตฺตํ. พาหุลฺเลนาติ “频繁”(Abhiṇhaṃ)即不间断。然而，这样的发生只在缓慢死亡者中才能获得，据说在轻易死亡者中则不能获得。“以其多”(Bāhullena)者， [๑๖๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ [166] 然而，在《阐明》中， ‘‘พาหุลฺเลนาติเอตฺถ อธิปฺปาโย เยภุยฺเยน ภวนฺตเรติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “‘以其多’(Bāhullena)于此的含义，应按照‘在另一有中，通常……’(yebhuyyena bhavantare)此处所说之理来理解。此说不合理。 น หิ ตสฺมึ วุตฺตานํ อสญฺญิสตฺตานํ จิตฺตสนฺตานสฺส อภิณฺหปฺปคตฺติปสงฺโคนาม อตฺถิ. จิตฺตสนฺตานสฺเสว เตสํ อภาวโตติ. อิทานิ [Pg.259] อปเรน ปกาเรน กมฺมุ ปฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ตเมววา ปน.ล. ทฺวารปตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภินวกรณวเสน ทฺวารปฺปตฺตํ โหตีติ ปุพฺเพ กตสญฺญํ อชเนตฺวา ตงฺขเณ เอว กรณาการํ ชเนตฺวา อตฺตานํ อภินวํ วิย กตฺวา มโนทฺวาเร ตํสทิสชวนปฺปวตฺติวเสน ปตฺตํ ปาตุภูตํ โหตีติ อตฺโถ. ยถา หิ อิมสฺมึภเวปวตฺตํ กิญฺจิ ปากฏํ กมฺมํ อสุกสฺมึ กาเล อิทํนามมยากตนฺติ เอวํ ปุพฺเพกตสญฺญํ ชเนตฺวาปิ อุปฏฺฐาติ. น ตถา ภวนฺตเร ปวตฺตํ ภวปฏิจฺฉนฺนํญฺจ อิมสฺมึ ภเว ปวตฺตํ อปากฏญฺจาติ. อปิจ, อิเธกจฺเจ พุทฺธาทีสุ ตีสุ วตฺถุสุ ทานปูชาทิวเสน อาจิณฺณพหุลา โหนฺติ. เต มรณนฺติ กาพาธพเลน วิสีทปฺปตฺตา กิญฺจิ ทุกฺขํอชานิตฺวา วิสีทนฺตเร ปุพฺเพ วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺตาเจติยํ วนฺทนฺตา ปูชํ กโรนฺตา วิปฺปสนฺนจิตฺตา ปโมทจิตฺตา เอว โหนฺติ. ตพฺพิปรีเตน ปาปกมฺมพหุลาปิ วตฺตพฺพาติ. อิทํปิ ทฺวารปตฺตเมวาติ. สพฺพญฺเจตํ ลกฺขณ สํยุตฺตฏฺฐกถาย ทีเปตพฺพํ. ตตฺถ อสิโลมเปตาทิ ปตฺถูสุ ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติ จ. ตสฺส สตฺติยา วิชฺฌนก ภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส อุสุนา วิชฺฌนกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส ปโตทสูจิยา วิชฺฌนกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติจ. ตสฺส สูจีหิ ปโตทนทุกฺขํ ปจฺจนุภวิตุํ กมฺมเมว นิมิตฺตํ กตฺวา สูจิโลมเปโต ชาโตติจ เอวํ พหุํทฺวาร ปตฺตวเสน กมฺมุปฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ. ตตฺถ หิ ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิก ภาโวว นิมิตฺตํ อโหสีติ ตสฺส นิรเย ปจิตฺวา ปุน อาสนฺน มรณสฺส ตํกมฺมํ ตทา ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสญฺญํ ชเนตฺวา ทฺวาร ปตฺตวเสน นิมิตฺตํ อโหสีติ อตฺโถ. เอสนโย เสเสสุปีติ. โสจ ทฺวารปฺปตฺตากาโร กมฺมโกฏฺฐาสิโก เอว โหติ. ตสฺส สตฺตสฺสจ อปากโฏนาม นตฺถีติ ตสฺส ปฏิสนฺธิยา คหณโยคฺยตา ชาตาติ. ปจฺจาสนฺน มรณสฺสาติ อนฺติม ชวนปวตฺติวเสน ปุน อาสนฺนมรณสฺส. วีถิจิตฺตา วสาเนวาติ กามภวโต จวิตฺวา กามภเวเยว อุปฺปชฺชมานานํ ชวน ปริโยสานานํวา ตทารมฺมณ ปริโยสานานํวา วีถิจิตฺตานํ อวสาเน. [Pg.260] อิตเรสํ ปน ชวนปริโยสานานํเอว วีถิจิตฺตานํ อวสาเนติ อตฺโถ. อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํปิ วุตฺโตเยว. ยถาห-ตํ อารพฺภ อุปฺปนฺนาย ตทารมฺมณปริโยสานาย สุทฺธายวา ชวนวีถิยา อนนฺตรํ จุติจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ. 确实，对于无想有情，心相续并无频繁发生之虞，因为他们根本没有心相续。现在，为以另一种方式显示业的现起，而说“或者就是彼……门已至”(tamevavā pana...dvārapattaṃ hoti)等。此处，“以新造作的方式门已至”(abhinavakaraṇavasena dvārappattaṃ hoti)是说：不令过去所作之想生起，而于彼刹那生起造作之相，使自身如新，通过意门，以与彼相似的速行流转的方式而至、而显现，此为义。譬如，于此有中发生的某些显着之业，会生起“我于某时作了此事”这样忆念过去所作之想而现起；但在另一有中发生的、为有(bhava)所覆藏的业，以及于此有中发生但不显着的业，则非如此。又，此处某些人于佛等三事，通过布施、供养等方式而多所串习。他们临命终时，虽因身病之力而至衰弱，却不知任何苦，在衰弱中，反而如往昔一般，向比丘僧团布施，礼敬制多(cetiya)，作供养，是心极清净、心极喜悦者。与此相反，多作恶业者亦应如是说。此亦即是“门已至”。这一切应在《相相应义注》(Lakkhaṇasaṃyuttaṭṭhakathā)中阐明。其中，在剑毛饿鬼(asilomapeta)等事中，“彼举剑之相即是相(nimitta)”；“彼为矛所刺之相即是相”；“彼为箭所射之相即是相”；“彼为刺棒尖所刺之相即是相”；“彼为针所刺之苦，是为体验业而作相，生为针毛饿鬼(sūcilomapeta)”，如是等等，多以“门已至”的方式宣说业的现起。其中，“彼举剑之相即是相”是说：彼于地狱受煎熬后，再次临近死亡时，彼业于尔时令彼生起举剑之想，以“门已至”的方式而成其相。此理于其余诸例亦然。而此“门已至”之相，仅是业的一部分。对彼有情而言，（业）并非不显现，意即已具备了执取结生的资格。“临近死亡者”(Paccāsannamarassāti)是说：以最终速行流转的方式再次临近死亡。“于心路之末”(Vīthicittāvasāne vā ti)是说：于从欲有死、即于欲有生的众生，其速行终结或彼所缘终结的心路之末；而对其余众生，则仅是速行终结的心路之末，此为义。此义亦于义注中说。如言：“缘彼而生起的、彼所缘终结的或纯粹的速行路之后，死心生起。” [๑๖๗] วิภาวนิยํ ปน [167] 然而，在《阐明》中， ‘‘ตตฺถ กามภวโต จวิตฺวา ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ ตทารมฺมณปริโยสานานิ เสสานํ ชวนปริโยสานานีติ ธมฺมานุสารณิยํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “此处，从欲有死、即于彼处生者，以彼所缘为终结；其余者，以速行为终结。此为《法随寻》(Dhammānusāraṇī)中所说。”此说不美。 อฏฺฐกถายญฺหิ ปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺเต กึอปริปุณฺณาย ธมฺมา นุสารณิยาติ. ภวงฺคกฺขเยวาติ ภวงฺคาวสาเนวา อิจฺเจวตฺโถ. ยทิ ทุวิธปีถิจิตฺตโต ปรํ ปญฺจโวกาเร วตฺถุรูปํ จตุโวกาเร จิตฺตสนฺตานํ ทฺวิจิตฺตกฺขณายุเสสํ โหติ. ตทา เอกสฺส ภวงฺคสฺส อวสาเนติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถจ โสมนสฺส ปฏิสนฺธิกสฺส โทมนสฺสจิตฺเตน จวนฺตสฺส อาคนฺตุกภวงฺค สมฺภโว. ตํ สมฺภเวจ สติ อญฺญภวงฺคสมฺภโวปิ อวาริ โตติ สุวุตฺตเมตํ ภวงฺคกฺขเยวาติ. ตสฺมึนิรุทฺธาวสาเนติ ตสฺมึ นิรุทฺเธ ตสฺส นิรุทฺธสฺส อวสาเน. เย ปน โลเก จุติ ปฏิสนฺธีนํ อนฺตเร เอโก อนฺตราภโวนาม อตฺถิ. ยตฺถ อุปฺปนฺโน สตฺโต ทิพฺพจกฺขุโก วิย อิทฺธิมา วิย จ ขเณน อิจฺฉิตํ ฐานํ คนฺตุํ สมตฺโถ. อิโต จุตา เกจิ ตตฺถ อุปฺปชฺชิตฺวา มาตาปิตุ สมาคมาทีนิ อาคเมนฺตา สตฺตาหํวา อติเรก สตฺตาหํวา ติฏฺฐนฺตีติ ลทฺธึ คณฺหนฺติ. เตสํ ตํนิเสเธตุํ ตสฺสานนฺตรเมวาติ วุตฺตํ. สวตฺถุกํ ปญฺจโวกาเร อวตฺถุกเมววา จตุโวกาเร. ยถารหนฺติ กุสลภูตสฺสวา อกุสลภูตสฺส วา สงฺขารสฺส อรหานุรูปํ. อวิชฺชาตณฺหานุสยา กุสลภูตสฺส อปฺปหีนฏฺเฐน อกุสลภูตสฺส ปน สหชาตภาเวนาปิ ปริวารภูตา มูลภูตาจ โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยุฏฺฐานาวตฺถํ อปตฺวา กุสลาพฺยากตจิตฺตสนฺตาเนนปิ อวิรุทฺธภาเวน อนุรูปํ. อนุพนฺธมาโนวา เสติ, อนุอนุวานิรนฺตรํ เสตีติ อนุสโย. อนุสยภูตาย [Pg.261] อวิชฺชาย ปริกฺขิตฺโตติ อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺโต. ตณฺหานุสโย มูลํ เอตสฺสาติ ตณฺหานุสย มูลโก. อวิชฺชานุสย มูลเกน ตณฺหานุสย ปริกฺขิตฺเตนาติ ปน วุตฺเต สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ. อวิชฺชา หิ ตณฺหายปิ มูลภูตา โหติ. ตาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว เอว อารมฺมเณ ตณฺหาปวตฺติสมฺภวโต. ตณฺหา จ ปน สหการิ การณ ภาเวน ตํ ตํ สงฺขารํ นิโยเชนฺตี ปวตฺตตีติ สงฺขารสฺส ปริวารภูตา พลวอาสนฺน สหายภูตา โหตีติ. 既然义注(aṭṭhakathā)中已圆满解说，为何还要依循不圆满的法呢？所谓“有分(bhavaṅga)灭尽”，即“有分终结”之义。如果在两种心路(pīṭhicitta)之后，于五蕴有(pañcavokāra)中的所依色(vatthurūpa)，或于四蕴有(catuvokāra)中的心相续(cittasantāna)，其寿命只剩下两个心刹那(cittakkhaṇa)，这时就说是一个有分的终结。此处，如果是喜俱结生(somanassa paṭisandhika)者，以忧俱心(domanassacitta)死亡(cavanta)时，则有外来有分(āgantukabhavaṅga)生起。当这种情况发生时，其他有分的生起也不会被阻止，因此善说了“有分灭尽”。所谓“彼灭尽(niruddha)终结”，即在那灭尽时，其灭尽的终结。然而，有些人认为，在世间，死亡(cuti)和结生(paṭisandhi)之间，有一种称为“中有”(antarābhava)的存在。生于其中的众生(satta)，就像拥有天眼(dibbacakkhu)或神通(iddhi)一样，能够在一瞬间到达想去的地方。有些人从此处死后，生于彼处，等待与父母相会等，停留七天或超过七天，并持此见解(laddhi)。为了否定他们，所以说“紧接着就”(tassānantarameva)。五蕴有是有所依(savatthuka)的，四蕴有则是无所依(avatthuka)的。“如理”(yathāraha)，即与善(kusala)或不善(akusala)的行(saṅkhāra)相应。无明(avijjā)和爱(taṇhā)随眠(anusaya)，对于善法而言，因未断除；对于不善法而言，则因是俱生(sahajāta)，故皆是眷属(parivāra)，亦是根本(mūla)，此是其义。在未达现行(pariyuṭṭhāna)状态时，与善、无记(abyākata)的心相续亦不相违，故是相应的。随逐而卧，或相续不断地卧着，此即是随眠。“被无明随眠(avijjānusaya)所围绕”，即被无明随眠围绕。“爱随眠(taṇhānusaya)是它的根”，即爱随眠为根。如果说“以无明随眠为根，被爱随眠围绕”，那就更妥当了。无明确实是爱的根本。因为在过患(ādīnava)被其遮蔽的所缘(ārammaṇa)上，爱才可能生起。而爱作为助缘(sahakāri kāraṇa)，能使种种行相续，驱动它们，因此是行的眷属，是强有力的、亲近的助伴。 เอตฺถจ อกุสลกมฺม สหชาตานํวา กมฺมนิกนฺติ นิมิตฺตนิกนฺติ สหชาตานํวา วิปฺปฏิสาร สห ชาตานํวา มรณาสนฺน ชวน สหชาตานํวา อวิชฺชาตณฺหานํปิ ธมฺมโต อนุสยสทิสตาย อนุสย โวหารสมฺภโว เวทิตพฺโพ. อปิจ, อนุสยานาม ปฏิสนฺธิชนเน กุสลสงฺขารสฺสปิ พลวสหายภูตา โหนฺติ. ตสฺมา อิธ เอกนฺตานุสยภูตาเอว ปริยตฺตาติ กึสหชาตานํ คหเณนาติ. เตเนว อฏฺฐกถายํปิ ตณฺหา อวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตาติ เอวํ อปฺปหีนสทฺเทน เอกนฺตานุสยาเอว คหิตาติ. สงฺขาเรนาติ ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสงฺขาเตน เจตนาสงฺขาเรน. ตํ สหชาตผสฺสาทิธมฺมสมูเหนปิวา. โสปิ หิ อุปนิสฺสยภาเว น ปฏิสนฺธึ ชเนติเยวาติ. อถวา, สงฺขาเรนาติ มรณสนฺน ชวนวิญฺญาณ สหชาเตน เจตนาสงฺขาเรน. ตํ สหชาต ผสฺสาทิธมฺมสมูเหนปิวา. ตทุภยํปิ หิ กมฺมาทิวิสเย ขิปนก สงฺขารภาเวน ปฏิสนฺธึ ชเนตีติ. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ตณฺหา อวิชฺชานํ อปฺปหีนตฺตา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ตสฺมึ วิสเย ตณฺหา นาเมติ. สหชาตสงฺขารา ขิปนฺตีติ วุตฺตํ. มูลฏีกายญฺจ สหชาตสงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหชาตา เจตนา. สพฺเพปิวา ผสฺสาทโยติ วุตฺตํ. สกเลน ปน วจเนน อคฺคมคฺเคน อปฺปหีนา อวิชฺชากมฺมาทิวิสเยวา ภวนฺตเรวา อาทีนวํ ปฏิจฺฉาเทติ, ตถา รูปาเยว ตณฺหา ตทุภยสฺมึ จิตฺตสนฺตานํ นาเมติ. ยถาวุตฺตสงฺขารา ตํ ตตฺถ ขิปนฺติ. ตสฺมึ อภินว วิญฺญาณปาตุภาวํ สาเธนฺตีติ ทสฺเสตีติ. 此处，应知无明与爱等，无论是与不善业(akusalakamma)俱生，还是与业爱(kammanikanti)、所缘爱(nimittanikanti)俱生，还是与追悔(vippaṭisāra)俱生，还是与临死速行(maraṇāsanna javana)俱生，它们在法性(dhamma)上都类似于随眠，故可称为随眠。此外，随眠在产生结生时，也是善行强有力的助伴。因此，在此处只说纯粹是随眠(ekantānusaya)就足够了，为何还要摄取俱生的法呢？正因为如此，义注中也说“由于爱和无明没有断除”，用“没有断除”这个词就包含了纯粹的随眠。“行”，是指能产生结生的业行(kammasaṅkhāra)，即思行(cetanāsaṅkhāra)；或与它俱生的触(phassa)等法聚。然而，即使是后者（指触等法聚），在作为增上缘(upanissaya)时，也不能产生结生。或者说，“行”是指与临死速行识(maraṇāsanna javanaviññāṇa)俱生的思行；或与它俱生的触等法聚。这两种情况都因为具有将识投入业等境界的“投掷行”(khipanaka saṅkhāra)作用而产生结生。正如义注中所说：“由于爱和无明没有断除，无明遮蔽了那个境界的过患，爱使（心）倾向于那个境界。俱生行会投掷（识）。”在根本疏(Mūlaṭīkā)中也说：“俱生行是指与临死速行识(cutiāsannajavanaviññāṇa)俱生的思(cetanā)，或一切触等（法）。”总而言之，此句显示：即使是最高之道(aggamagga)也未能断除的无明，在业等境界或来世(bhavantara)中遮蔽过患；同样，爱也使心相续倾向于那两者中的色等所缘；如前所述的诸行，将它（心相续）投入到那里，促成新的识(viññāṇa)的显现(pātubhāva)。 สมฺปยุตฺเตหิ [Pg.262] ปริคฺคยฺหมานนฺติ ผสฺสาทีหิ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ ปริวาเรตฺวา คยฺหมานํ. สหชาตานนฺติ นามรูปธมฺมานํ. อธิฏฺฐาน ภาเวนาติ นิสฺสยภาเวน. ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ปธานภูตํ. ปท ทฺวเยน วิชานนธาตุยา อติวิย มหานุภาวภาวํ ทสฺเสติ. ยถา หิ โลเก เอกสฺมึ มหานุภาเว ปุริสวิเสเส ชายมาเน ปริวารภูตา สหชาตชนาจ ตสฺส อุปโภค ปริโภคภูตา ปาสาทกปฺปรุกฺขาทโยว เตน สห ชายนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสนาติ เอกสฺมึภเว นิรุทฺเธ เตน สห นิรนฺตรํ กตฺวา ภวนฺตรสฺส ปฏิสนฺทหน วเสน. อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ น ปุริมภเว อุปฺปชฺชิตฺวา อนิรุชฺฌิตฺวา ฐิติภาเวน คนฺตฺวา ภวนฺตเร ปติฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. น หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ธมฺมา ปกติกาเลปิ เทสนฺตรํวา ขณนฺตรํวาสงฺกนฺตา นาม อตฺถิ. กุโต มรณกาเล ภวนฺตรํ. ยญฺจ อนมตคฺโค ยํ ภิกฺขเว สํสาโร. ปุพฺพโกฏิ นปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตนฺติ วุตฺตํ, ตํปิ ปริยาเยน วุตฺตํ. เยสญฺหิ อวิชฺชา ตณฺหาสงฺขารานํ วเสน ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิ ปาตุภวติ. เตจ ปุพฺเพ ยสฺส สนฺตาเน ปวตฺตนฺติ, โส เตสํ เหตุผลสมฺพนฺเธน ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจตีติ. ตโตเยวจ ตสฺสา ปฏิสนฺธิยา ปุริมภวปริ ยาปนฺเนหิ เหตูหิ วินา อนุปฺปชฺชนํปิ สิทฺธํ โหตีติ. ปฏิโฆส ปทีปมุทฺธาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานีติ. 被相应法所执取者，即被触等相应法围绕而执取。同生者，即名色法。以所依之义，即以依止之义。为前导者，即为主要者。此二句显示识界(vijānanadhātu)有极大威力。犹如世间有一位具大威力之特殊人物出生时，其作为眷属的俱生者，以及供其受用、享用的宫殿、如意树等，亦与彼一同出生。当知此理亦复如是。依于另一有结生(bhavantarapaṭisandhāna)之力，即于一有灭时，无间地令另一有结生。生起即安住，其意为：并非于前一生起而不灭，以住立的状态去到另一有而安住。实际上，已生之法，即使在平时亦无所谓移至他处或他时，何况于死时去到另一有？“诸比丘，此轮回无始，为无明(avijjā)所盖、为爱结(taṇhāsaṃyojana)所系之有情，流转轮回，其前际不可知。”此亦为方便说。因为某些有情依无明、爱、行之力，于另一有结生现起，而彼等于前存在于某相续中，彼依此因果关系而驰往、流转于另一有，故说为轮回。由此，彼结生若无前有所遍满之因，则不能生起，此亦成立。于此，回声、灯焰、印章等为示例。 เอตฺถาติ มรณุปฺปตฺติฏฺฐาเน. มนฺทปฺปวตฺตานีติ กมฺมทุพฺพลภาเวน วตฺถุทุพฺพลภาเวนจ มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺตานิ. ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา ลมฺพณกา ลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. ธรนฺเตสฺเววาติ ติฏฺฐนฺเตสุ เอว. ปฏิสนฺธิ ภวงฺคานํปีติ ปฏิสนฺธิยาปิ กติปยภวงฺคานํปิ. อิติ กตฺวาติ อิมินา การเณน. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐกถายํ คตินิมิตฺตํนาม นิพฺพตฺตนกโอกาเส เอโก วณฺโณ อุปฏฺฐาตีติ วตฺวา สพฺเพสุ คตินิมิตฺตวาเรสุ คภินิมิตฺตํ วณฺณายตนเมว มโนทฺวาร คหิตเมว ปจฺจุปฺปนฺนเมวจ ทสฺสิตํ. ตถาปิ ฉเทวโลกโต อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต ทิพฺพรเถเยว คตินิมิตฺตํ กตฺวา จวนฺตานํ [Pg.263] ธมฺมิกอุปาสก ทุฏฺฐคามณิ อภยราชาทีนํ วเสน ตํปิ กมฺมนิมิตฺตํวิย ฉพฺพิธํปิ ฉทฺวารคหิตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํปิ สมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน ตํกมฺมนิมิตฺเตน นิพฺพิเสสํ กตฺวา กามาวจรปฏิสนฺธิยา.ล. อุปลพฺภตีติ วุตฺตํ. ตถา จวนฺตา หิ ทิพฺพวณฺโณปิ เทวตานํ อานุภาเวน จกฺขุนา ทิฏฺโฐเยว โหติ. ทิพฺโพ รถสทฺโทวา ตูริยสทฺโทวา วจนสทฺโทวา โสเตน สุโตเยว. ทิพฺพคนฺโธปิ ฆาเนน ฆายิโตเยว. นิรยโต อุคฺคเตน อคฺคิชาเลน ทยฺหมานกาเยน จวนฺตานํ เทวทตฺต นนฺทยกฺข นนฺทมาณ วกาทีนํ ขุรจกฺเก อาสชฺชมานานํ มิตฺตวินฺทกาทีนญฺจ วเสน โผฏฺฐพฺพํปิ สมฺภวติเยว. รสธมฺมาปิ ยถา สมฺภวํ โยเชตพฺพาติ. วุตฺตญฺจ สจฺจสงฺเขเป – 于此，即于死生之处。缓慢转起者，即因业弱及所依弱而缓慢转起。是故，得现在所缘，此为关联。于住立时，即于安住时。结生与有分，即结生与某些有分。如是作已，即因此理由。诚然，于此义注(aṭṭhakathā)中说：“趣相(gatinimitta)者，谓于结生处，一色现起。”并于一切趣相之例中，所示唯是胎相(gabbhinimitta)，为色处，为意门所取，且为现在。然，对于以从六欲天来到自己身边的天车为趣相而死去的如法优婆塞(dhammikaupāsaka)、杜吒伽摩尼(Duṭṭhagāmaṇi)、无畏王(Abhayarāja)等人，其趣相亦如业相，可能为六种，为六门所取，为现在或过去。意谓以其与业相无别，故说于欲界结生……可得。因为将死的天人，以天神之威力，天色亦为眼所见，天车声、乐器声或言语声亦为耳所闻，天香亦为鼻所嗅。对于从地狱升起之火焰燃烧其身而死去的提婆达多(devadatta)、难陀夜叉(nandayakkha)、难陀摩纳婆(Nandamāṇavaka)等人，以及被刀轮所触的觅友者(mittavindaka)等人，触亦可能生起。味法亦应随其可能而组合。《摄真实论》(Saccasaṅkhepa)中亦说—— ปญฺจทฺวาเร สิยา สนฺธิ, วินา กมฺมํ ทฺวิโคจเรติ. 于五门或有结生，离业则有二所缘。 มหาฏีกายํปิ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว. ยทา ปน อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค ยโถปฏฺฐิตํ คตินิมิตฺตํ อนฺติมชวนสฺส อารมฺมณํ โหติ. ตทา ตํ อตีตํปิ โหติเยวาติ. อฏฺฐกถายํ ปน สนฺตติวเสน ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนตาว วุตฺตา. ตถา วณฺณารมฺมณภาโว มโนทฺวาเรน คหิตภาโวจ เยภุยฺเยน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อิตรถา กมฺมนิมิตฺตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปญฺจทฺวาเรเอว อฏฺฐกถายํ ทสฺสิตนฺติ ตํปิ มโนทฺวารคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปญฺจารมฺมณํวา ธมฺมารมฺมณํวา นสมฺภวตีติ วตฺตพฺพํ สิยา. นจ สกฺกา ตถา วตฺตุํ. กสฺมา, จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตีติอาทินา ปฏฺฐาเน วุตฺตสฺส ฉฬารมฺมณ ภูตสฺส ปุเรชาตปจฺจยสฺส มโนทฺวาริก มรณาสนฺน ชวนานมฺปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตา. ตโตเยวจ ตทนุพนฺธาย ปฏิสนฺธิยาปิ สมฺภว โตติ. 于《大复注》(Mahāṭīkā)中亦说此义。然而，当于最后速行心路之前，如其现起的趣相(gatinimitta)成为最后速行的所缘时，彼亦可为过去。于义注(aṭṭhakathā)中，则依相续之力说其为现在。如是，当知其为色所缘(vaṇṇārammaṇa)及为意门(manodvāra)所取，此为概说。否则，业相(kammanimitta)虽为现在，于五门(pañcadvāra)中，如义注所示，亦应说为意门所取之现在五所缘或法所缘，而此不可能。然不能如是说。何以故？因为于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，对“以眼观(vipassanti)无常、苦、无我”等所说，作为六所缘的前生缘(purejātapaccaya)，亦应为临死意门速行所允许。由此，随之而来的结生(paṭisandhi)亦有可能。 [๑๖๘] วิภาวนิยํ ปน [168] 然而，于《明了义疏》(Vibhāvanī)中： ตถา อวิจาเรตฺวา ยํวุตฺตํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาตมาคเตสุ มโนทฺวาเร คตินิมิตฺตวเสน ปญฺจทฺวาเร กมฺมนิมิตฺตวเสนา’’ติ. ตํ น สุนฺทรํ. 如是未经审察而说：“于现在所缘(paccuppannārammaṇa)现起时，于意门，依趣相之力；于五门，依业相之力。”此说不善。 [๑๖๙] ยญฺจ ตตฺถ [169] 又，于彼处所说： ‘‘ฉทฺวารคหิตนฺติ กมฺมนิมิตฺตํ ฉทฺวารคหิตํ คตินิมิตฺตํ ฉฏฺฐทฺวารคหิตนฺติ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ. 所说：“‘为六门所取(chadvāragahitaṃ)’者，业相为六门所取，趣相为第六门(chaṭṭhadvāra)所取，应随其可能而组合。”彼亦不合理。 เอวญฺหิ สติ กมฺมํ วิย คตินิมิตฺตํปิ เถเรน ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ สิยา. นจ ตํ วุตฺตนเยน ปญฺจทฺวารคหิตํ น สมฺภวตีติ. 若如是，则趣相亦应如业相，为长老所分别说。且依所说之理，彼（趣相）为五门所取，并非不可能。 [๑๗๐] ยญฺจ ตตฺถ [170] 又，于彼处所说： อฏฺฐกถายํ มูล ฏีกาทีสุจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ สาวเสสปาฐํ อวิจาเรตฺวา ‘‘อฏฺฐกถายํ ปน คตินิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉตีติ วุตฺตตฺตา ตทารมฺมณายจ ปญฺจทฺวาริกปฏิสนฺธิยา อทสฺสิตตฺตา มูลฏีกาทีสุจ กมฺม พเลน อุปฏฺฐาปิตํ วณฺณายตนํ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺสวิย ทิพฺพ จกฺขุสฺส วิยจ มโนทฺวาเรเยว โคจรภาวํ คจฺฉตีติ นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา เตสํ วจนํ นสมฺปฏิจฺฉนฺติ อาจริยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ อสมฺปฏิจฺฉนฺตานํ อญฺญํ การณํ นตฺถิ อญฺญตฺร อวิจารณายาติ. 在义注(Aṭṭhakathā)、根本复注(Mūlaṭīkā)等中，大多是这样说，却没有审察其余的文句就说：“然而，在义注中说趣相只在意门显现，并且因为以它为所缘的五门结生(pañcadvārikapaṭisandhi)未被开示，所以在根本复注等中，（他们）断定地说：‘由业力所显现的色处，犹如梦见者，又如天眼者，只在意门成为行境。’因此，诸师不接受他们的说法。”在此，那些不接受者，除了未经审察之外，别无他因。 ปจฺจุปฺปนฺนมตีตนฺติ เอตฺถ ยสฺส ชวนาวสานาย ปญฺจทฺวาริกวีถิยา จวนํ โหติ. ตสฺส ปฏิสนฺธิยา ทฺวินฺนญฺจ ภวงฺคานํ ปจฺจุปฺปนฺนา รมฺมณตา อุปลพฺภติ. ยสฺส ตทารมฺมณาวสานาย, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา เอว. ยสฺส ปน ชวนาวสานาย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาย มโนทฺวาริกวีถิยา จวนํ โหติ, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา ฉนฺนญฺจ ภวงฺคานํ. ยสฺส ปน ตทารณาวสานาย, ตสฺส ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนญฺจ ภวงฺคานนฺติ. เอตฺถจ อารมฺมเณ พหุตรายุเก พลวนฺเตปิ วตฺถุทุพฺพลภาเว สติ กามสตฺตานํปิ ชวนาวสานา วีถิ โหติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตทารมฺมณาวสานาย เอว โยชิตตฺตา มโนทฺวาเร ปฏิสนฺธิโต ปรํ จตุนฺนํ ภวงฺคานํ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิยาเอว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ตทารมฺมณ ปริโยสานายวา สุทฺธายวา ชวนวีถิยาติ วุตฺตตฺตา ปน อิธ ชวนาวสานาปิ โยชิตาติ เวทิตพฺพา. 关于“现在与过去”，于此，若某人在五门心路(pañcadvārikavīthi)的速行终结时命终，其结生(paṭisandhi)与两个有分(bhavaṅga)可获得现在所缘(paccuppannārammaṇa)。若在彼所缘(tadārammaṇa)终结时命终，则只有结生心可获得。然而，若某人在意门心路(manodvārikavīthi)的现在所缘的速行终结时命终，则其结生与六个有分可获得。若在彼所缘终结时命终，则其结生与四个有分可获得。于此，应知：即使所缘寿命较长且强有力，当依处薄弱时，欲界有情也确实会有速行终结的心路。然而，在义注(Aṭṭhakathā)中，因为只结合了彼所缘终结的情况，所以说在意门，结生及之后的四个有分有现在所缘；在五门，则只说了结生心有现在所缘。又因文中说‘于彼所缘终结或纯速行心路（终结）’，故应知此处也结合了速行终结的情况。 [๑๗๑] วิภาวนิยํ ปน [171] 再者，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中： เอวํ [Pg.265] อวิจาเรตฺวา ยํ วุตฺตํ ‘‘มโนทฺวาเร ตาว ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานญฺจ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิยาเอว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตี’’ติอาทิ. ตํ อนุปปนฺนํ. 未经如此审察而说：“首先，在意门，结生(paṭisandhi)与四个有分(bhavaṅga)；以及在五门，只有结生心，能获得现在所缘(paccuppannārammaṇa)”等，那是不成立的。 เอตฺถจ ยสฺมา ปฏิสนฺธิชนกสฺเสว กมฺมสฺส อารมฺมณํวา อุปกรณํวา กมฺมนิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. ปญฺจทฺวาริกกมฺมญฺจ ปฏิสนฺธิชนกเมว น โหติ. ตสฺมา ตทา ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ ปุริมภาเคเอว มโนทฺวารวเสน สิทฺธํ โหติ. ตสฺสจ อารมฺมณภูตเมว อุปกรณภูตเมววา เอกนฺเตน กมฺมนิมิตฺตํนาม โหติ. ยํ ปน ปญฺจทฺวาริกสฺส อนฺติมชวนสฺส อารมฺมณํ โหติ. ตํ ปุริเมน นิรุทฺเธน อารมฺมเณน วตฺถุโต อภินฺนตฺตาวา ตสฺสทิสตฺตาวา กมฺมนิมิตฺตนฺเตว วุจฺจตีติ. ตถา หิ วุตฺตํ มูลฏีกายํ ปญฺจทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณ สนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ. ตตฺถ เยสุ เทยฺยธมฺมวตฺถูสุ เจติยาทีสุวา เยหิ สตฺถาทีหิวา ปุพฺเพ กมฺมํ สิทฺธํ. เตสํ ปจฺจกฺเข ธรมานตํ สนฺธาย สนฺตติยํ อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. เตหิ สทิ สวตฺถูนํ ธรมานตํ สนฺธาย ตํสทิสญฺจาติ วุตฺตํ. สทิสวตฺถูนิปิ หิ กมฺมสฺส ลทฺโธกาสการณานิ โหนฺติเยว. ยถา ตํ อิโต ปริตฺตเกน ปาปกมฺเมน นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺตานํ ปุพฺเพ ปุญฺญกรณกาเล ลทฺธนิมิตฺตสทิสํ นิรยคฺคิชาลานํ สทฺทํ สุตฺวาวา วณฺณํ ทิสฺวาวา ปุญฺญํ สริตฺวา จวิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ อคฺคิชาลานิ วิยาติ. 于此，因为能生起结生的业的所缘或助缘，被意指为业相(kammanimitta)。而五门之业本身并不能生起结生。因此，那时能生起结生的业，是在前一部分通过意门而完成的。其所缘或助缘，必然名为业相。至于五门最后一个速行的所缘，因为它与先前已灭的所缘在事物上无异，或与它相似，故亦被称为业相。诚如根本复注(Mūlaṭīkā)中所说：“应知显现于五门的现在业相，是（1）在（临死业的）所缘相续中生起的，以及（2）与它相似的。”于此，“在相续中生起”是针对先前造业所依的布施物、塔庙等，或师长等，如今正现前而说。“与它相似”是针对与那些事物相似的事物正现前而说。因为相似的事物也确实能成为业获得机会的原因。譬如，因微小恶业而生于地狱边缘者，当听到或看到与先前行善时所获之相相似的地狱火燄声或色时，忆起善业而命终，转生天界，（所见）犹如火燄。 [๑๗๒] วิภาวนิยํ ปน [172] 再者，在《明了义疏》(Vibhāvanī)中： มูลฏีกาปาฐํ อวิจาเรตฺวา ตํสทิสญฺจาติเอตฺถ นฏฺฐจการํ ปาฐํ ทิสฺวา ‘‘มโนทฺวาริก ชวนานํ อารมฺมณภูเตน สห สมานตฺตา ตเทกสนฺตติปติตํ จุติอาสนฺนชวนคหิ ตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วณฺณาทิกํ กมฺมนิมิตฺต ภาเวน วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนเมว. 未经审察根本复注(Mūlaṭīkā)的文句，并在“taṃsadisañca”一词中看到脱漏“ca”字的文本后，便说：‘因为与作为意门速行所缘者相同，且落入同一相续，所以临死速行所取的现在色等，也被说成是业相。’这种说法实不成立。 อปิจ, [Pg.266] อฏฺฐกถายํ อปรสฺส มรณสมเย ญาตกา อยํ ตาต ตวตฺถาย พุทฺธปูชา กรียติ. จิตฺตํ ปสาเทหีติ วตฺวา ปุปฺผทามธชปฏากาทิวเสน รูปารมฺมณํวา ธมฺมสวนตูริยปูชาทิ วเสน สทฺทารมฺมณํวา ธูมวาสคนฺธาทิวเสน คนฺธารมฺมณํวา อิทํ ตาว สายสฺสุ, ตวตฺถาย ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมนฺติ วตฺวา มธุผาณิ ตาทิวเสน รสารมฺมณํวา อิทํ ตาว ผุสสฺสุ, ตวตฺถาย ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมนฺติ วตฺวา จีนปฏ โสมารปฏาทิวเสน โผฏฺฐพฺพา รมฺมณํวา ปญฺจทฺวาเร อุปสํหรนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปสทฺทคนฺธารมฺมณานิ สนฺธาย ฏีกายํ สนฺตติยํ อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. รสโผฏฺฐพฺพา รมฺมณานิ สนฺธาย ตํสทิสญฺจาติ วุตฺตํ. ตานิ หิ ปถมํ สายิต ผุสิตานิ อญฺญานิ โหนฺติ. ปจฺฉา ทินฺนานิ อญฺญานีติ เอตฺถจ เอวํ อุปสํหฏานิ รูปารมฺมณาทีนิ ปถมํ ปญฺจทฺวาเรน คเหตฺวา อจวิตฺวา ปจฺฉา ปุน อตฺถิ ทานิ เอวรูปานีติ สุทฺเธน มโนทฺวาเรน คเหตฺวา จวนฺตานํ ตานิ มโนทฺวารคหิตานิ ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ กมฺมนิมิตฺตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพานีติ. ปถมตตียารุปฺป ปฏิสนฺธีนํ ปญฺญตฺติ ภูตํ ทุตียจตุตฺถารุปฺปปฏิสนฺธีนํ มหคฺคตภูตนฺติ วุตฺตํ ยถารหนฺติ. อารุปฺเปสุ อุปริภูมินิพฺพตฺตานํ อรูปีนํ เหฏฺฐิมชฺฌานานิ ปฏิปสฺสมฺภนฺติ. น จ เต ตานิ ปุน อายูหนฺตีติ วุตฺตํ เหฏฺฐิมารุปฺป วชฺชิตาติ. ปมาทปกฺเข ปติตฺวา วิสฺสฏฺฐชฺฌานานํ ตโตเยวจ อปฺปหีเนหิ โอรมฺภาวิย สํโยชเนหิ เหฏฺฐภาคํ อากฑฺฒิต มานสานํ กามภเว อุปฺปชฺชมานานํ เตสํ ถเปตฺวา ติเหตุ กุกฺกฏฺฐภูตํ อุปจารชฺฌานเจตนํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ โอกาสํ นลภตีติ วุตฺตํ ตถา กามติเหตุกาติ. ตถา หิ องฺคุตฺตรฏฺฐ กถายํ-น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํนาม กมฺมํ อตฺถีติ วุตฺตํ. ฏีกายญฺจ น หิ ตสฺส.ล. อตฺถีติ อิมินา ตโต จวนฺตานํ อุปจารชฺฌานเมว ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมนฺติ ทีเปตีติ วุตฺตนฺติ. รูปาวจรปฏิสนฺธิ ปน เตสํ นตฺถิเยว. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกอรูปธาตุยา จุตสฺส อรูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติวา อรูป ธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติวา วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ อรูปธาตุยา จุตสฺส รูปธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสาติ. รูป โลกโต [Pg.267] จวนฺตานํ ปน อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ โอกาสํ นลภตีติ นวตฺตพฺพํ. เอวํสนฺเตปิ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ เตสํ อปฺปนา ปตฺตชฺฌานวิเสเสน สุปริภาวิตจิตฺตสนฺตานตฺตา ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติ ชนกํ ทฺวิเหตุโกมกกมฺมํปิ โอกาสํ น ลภติ. กุโต อปายคามิกมฺมนฺติ วุตฺตํ อเหตุก รหิตา สิยุนฺติ. 此外，于义注中说：于他人临终时，其亲属言：“贤者，此是为你而作之佛陀供养，请令心净信！”说后，或以花鬘、旗幡等方式呈现色所缘，或以听闻正法、乐器供养等方式呈现声所缘，或以熏香、香料等方式呈现香所缘；或言：“汝先尝此，此是为你而施之物。”说后，以蜜、糖等方式呈现味所缘；或言：“汝先触此，此是为你而施之物。”说后，以支那布(cīnapaṭa)、苏摩罗布(somārapaṭa)等方式呈现触所缘，于五门呈现之。于此，针对色、声、香所缘，复注(ṭīkā)中说“于相续中生起”；针对味、触所缘，则说“及与彼相似者”。盖彼等初所尝、所触者，与后所施者有异。于此，如是呈现之色所缘等，初由五门识知而未死没，后复以“如今尚有如是者”之念，由纯净意门识知。于临终者，彼等由意门所取者，当知为已现起之业相。第一与第三无色有情之结生，以概念为所缘；第二与第四无色有情之结生，以广大心为所缘，如其所应。于无色界中，生于上地之无色有情，其下地诸禅止息，彼等不再造作彼等，故说“除下无色有”。堕于放逸分、已失禅那者，由其未断之下分结(orambhāgiya saṃyojanāni)心被牵引至下分，当生于欲有时，除已毁坏之三因近行禅思，其他弱业不得机会，欲界三因（结生）亦然。诚如《增支部》义注中所说：“于彼，实无较近行禅更有力之业。”复注中亦说：“于彼……实无……”此句开示，于从彼处死没者，近行禅即是能生结生之业。然彼等实无色界结生。是故，于《双论》(Yamaka)中说“从无色界死没而生于无色界”，或“从无色界死没而生于欲界”，而未说“从无色界死没而生于色界”。然于从色界死没者，则不应说“其他弱业不得机会”。即便如此，因彼等已善镇伏诸盖，以证得安止禅那之殊胜而善熏修心相续，故即使能引生天生盲等不幸之二因劣业亦不得机会，何况趣向恶趣之业？故说“（其结生）当离无因”。 [๑๗๓] วิภาวนิยํ ปน [173] 然于《毗婆婆尼》(Vibhāvanī)中： ‘‘อุปจารชฺฌานา นุภาเวเนว ทุเหตุก ติเหตุก ปฏิสนฺธิโย สิยุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ. “唯以近行禅之威力，得有二因或三因之结生。”如是说。此当考察。 ยทิ หิ ตํ ปฏิสนฺธิทานํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. ทุเหตุกปฏิ สนฺธิ น ยุชฺชติ. น หิ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ อปฺปนาวีถิยํ ปวตฺตํ อุปจารชฺฌานํ ติเหตุโกมกํนาม สมฺภวตีติ. อถ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. สยํ พลวตรสฺสปิ สโต ปฏิสนฺธึ อทตฺวา ทุพฺพลสฺส กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภเน การณํ นตฺถีติ. ยสฺมา ปน รูปพฺรหฺมานํ อุปจารชฺฌานโต อญฺญานิปิ กายวจีมโนกมฺมกุสลานิ อุปฺปชฺชนฺติเยว ตานิเยวจ กานิจิ ติเหตุโกมกานิปิ กานิจิ ทฺวิเหตุกุกฺกฏฺฐานิปิ ภวนฺติ. โอฬาริกานํ ปน นีวรณานํ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตตฺตา สวิปตฺติกปฏิ สนฺธิชนกานิ ทฺวิเหตุโกมกานิ เตสํ นุปฺปชฺชนฺติ. อปรปริยาย ภูตานิจ ตาทิสานิ เตสํ โอกาสํ นลพฺภนฺติ. นานารมฺมเณสุจ เนสํ ฉนฺโทวา นิกนฺติวา ปวตฺตติเยว. เยน นานากมฺมานิปิ วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภนฺติ. เยนจ เต จกฺขุ โสตทฺวาเรหิปิ ตโต จวนฺติ. ตสฺมา เอตฺถ อุปจารชฺฌาเนน การณํ อวตฺวา วุตฺตนเยเนว ตํการณํ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กามติเหตุมฺหา จุติยา ปรํ สพฺพา วีสติ ปฏิสนฺธิโย สิยุํ. อิตรา ทุเหตุกาเหตุกจุติโต ปรํ กาเมสฺเวว ภเวสุ ทสปฏิสนฺธิโย สิยุนฺติ โยชนา. เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิสยปฺปวตฺติยา สห วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺตาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปวตฺติกาเล ปรํปรภเวสุจ ทสฺเสตุํ อิจฺเจวนฺติอาทิมาห. ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโตติ ปฏิสนฺธิยา นิโรธสฺส ภงฺคสฺส อนนฺตรกาลโต. [Pg.268] ตเมวจิตฺตนฺติ ตสฺสทิเส ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ตานิเยว โอสธานีติ. ยาว จุติจิตฺตุปฺปาทาติ เอตฺถ จุติคฺคหเณน ตทาสนฺน วีถิจิตฺตานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเทติ อนฺตรนฺตรา วีถิจิตฺตานํ อุปฺปตฺติยา อสติ. ภวสฺสองฺคภาเวนาติ อุปปตฺติภวสฺส อวิจฺเฉท การณภาเวน. ตสฺมึติ อวตฺตมาเน ปจฺฉาชาตปจฺจยรหิตานํ รูปธมฺมานํ วสฺโสทก รหิตานํ ตรุณสสฺสานํ วิย มิลาต ภาวปตฺติยา อุปปตฺติภโว โอจฺฉิชฺชตีติ. จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ ตเมว จิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถากฺกมํ เอว ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺตีติ ยาว ปรินิพฺพานจุติยา ยถากฺกมํ ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติเอว. น ปน ปรสมเย วิย กทาจิ กตฺถจิ นิวตฺตึ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. 倘若此说是针对结生而言，则二因结生便不合理。因为对于已善伏诸盖者，于安止心路中生起的近行禅，不可能成为劣等之三因业。倘若此说是为扶助他业，那么，即使自身业力强盛而不产生结生，亦无理由去扶助其他较弱之业。然而，色界梵天众由近行禅确实能生起身、语、意善业，其中有些是劣等三因，有些是优胜二因。但因粗重之盖已被善伏，故能导致不幸结生的劣等二因业，于彼等不会生起。此外，其他时分的业于彼等亦无机会。由于他们对各种所缘亦存有欲求，因此各种业也能获得成熟的机会。他们亦会通过眼门、耳门从彼处命终。是故，于此不应说是近行禅之故，而应依前述之理说明其因。从欲界三因命终后，可能有二十种结生；从二因或无因命终后，则仅有欲界十种结生。如是，说明了结生刹那与所缘生起同时的离路心（有分心）之活动方式后，今为说明其在生命期中的活动方式，故说“iccevaṃ”等。“结生灭后即刻”，指结生心息灭（坏）之后无间之时。“即此心”，应知是譬喻之说，如言“即此药草”。“直至死心生起”一句中，“死”字亦应包含临死心路之诸心。“若无心路心生起时”，是指在心路心之间不生起时。“作为有分”，是作为生存流（有）不间断之因。若此（有分心）不生起，则后生缘所不及之色法，将如无雨水之幼苗而枯萎，生存流（有）便会断绝。成为死心而息灭，“即此心”是其关联。“依次转起而相续”，指直至般涅槃之死心，皆依次转起而相续，而非如其他学派所说，时而中断。 [๑๗๔] วิภาวนิยํ ปน [174] 然而，应当阐明。 ‘‘ยาว วฏฺฏ มูล สมุจฺเฉทา’’ติ วุตฺตํ, วฏฺฏมูลสมุจฺเฉโท วุจฺจติ อรหตฺตมคฺโค. ตโต ปรํปิ ยาวขนฺธปรินิพฺพานา ปวตฺตนฺติเยว. “直至轮回之根彻底断绝”，所谓轮回之根彻底断绝，即是阿罗汉道。此后，直至五蕴般涅槃，（心流）仍然持续。 อิหาติ อิมสฺมึ ภเว. อิจฺจยนฺติ อิติ อยํ. อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. ยถา อิห ปฏิสนฺธิจ ภวงฺคญฺจ อาวชฺชนาทิ วีถิโยจ จุติจาติ อยํ จิตฺตสนฺตติ ปวตฺตติ. ตถา ปุน ภวนฺตเรปิ สนฺธิภวงฺคาทิกา อยํจิตฺตสนฺตติ ปริวตฺตติ ปริวตฺตมานา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อิทานิ ยสฺส วิปสฺสนา มคฺคผลนิพฺพานสฺส อตฺถาย จิตฺตเจตสิกานํ ปเภทปวตฺติสงฺคหา ปฏฺฐปิยนฺติ. ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต คาถมาห. ตตฺถ ปฏิสงฺขายาติ ปฏิสงฺขาน สงฺขาเตน วิปสฺสนา ญาเณน ปุนปฺปุนํ ญตฺวา. เอตนฺติ ยถาวุตฺตํ จิตฺตเจตสิกานํ ปเภทปวตฺติวิธานํ. อธุวนฺติ อนิจฺจํ. อธิคนฺตฺวาติ อธิคมสงฺขาเตน จตุมคฺคญฺญาเณน ปติลภิตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ปทนฺติ สอุปาทิเสสํ นิพฺพานํ. พุธาติ ปณฺฑิตา. สุฏฺฐุ อนุสย มตฺตํปิ อเสเสตฺวา เสสกิเลเสหิ สทฺธึ อุจฺฉินฺนํ ยถา วุตฺเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อธิสยิตํ ตณฺหาสิเนห สงฺขาตํ [Pg.269] พนฺธนํ เอเตหีติ สุสมุจฺฉินฺน สิเนห พนฺธนา. สมนฺติ วูปสมนฺติ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ สโม. อนุปาทิเสสนิพฺพานํ. เอสฺสนฺตีติ คมิสฺสนฺติ. จิรายาติ จิรกาลํ. สุนฺทรํ อธิคมาวหํ สีล ธุตงฺคสงฺขาตํ วตํ เอเตสนฺติ สุพฺพตา. สุปริสุทฺธสีลสลฺเลข วุตฺติโนติ อตฺโถ. จิราย สุพฺพตา พุธา เอตํ อธุวํ ปฏิสงฺขาย อจฺจุตํ ปทํ อธิคนฺตฺวา สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา สมํ เอสฺสนฺตีติ โยชนา. “此”(Iha)，指在此世。“Iccayaṃ”，即“iti ayaṃ”。“Iti”一词为起始义。如此世有结生、有分、转向等心路及死，此心相续流转。同样，于未来世，亦由结生、有分等开始，此心相续亦流转，此为其义。今为观(vipassanā)、道、果与涅槃之义，而建立心与心所的分别、转起与摄集；为显此义，而说此偈。其中，“审察”(paṭisaṅkhāya)，指以名为“审察”的观智再三了知。“此”(etaṃ)，指如前所述之心、心所的分别与生起方式。“非恒”(adhuvaṃ)，指无常。“证得”(adhigantvā)，指以名为“证得”的四道智获得并亲证。“境”(padaṃ)，指有余依涅槃。“智者”(budhā)，指贤哲。“善断爱缚”(susamucchinna sineha bandhanā)，指于前述心、心所法中，彼等善断其附著之爱染束缚，乃至随眠亦无余，连同其余诸烦恼一并断除。“寂”(samaṃ)，轮回苦于此止息，故为“寂”，即无余依涅槃。“将趣”(essanti)，指将到达。“长久”(cirāya)，指长时间。“善持戒者”(subbatā)，指彼等持守善美之戒行与头陀行，意即具足极清净之戒与简朴之生活。“长时善持戒之智者，审察此法为非恒，证得不死之境，善断爱缚，将趣于寂灭。”此为偈颂之连贯义。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 《阿毗达摩义摄》之释义，名为《胜义灯》。 จตุตฺถวณฺณนาย วีถิมุตฺต สงฺคหสฺส 第四品，离路摄之释义。 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 รูป สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 色摄胜义灯 ๑๕๖. เอวํ [Pg.270] จิตฺตเจตสิเก ทฺวีหิ ปเภทปฺปวตฺตีหิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ตตฺถ เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. เตน เอตฺตวตา. นิปาตปทํวา เอตํ. หิ สทฺโท ปทปูรเณ. ปเภโทจ ปวตฺติจ ปเภทปฺปวตฺติโย. ตาหิ สห เย วตฺตนฺติ เต สปฺปเภทปฺปวตฺติกา. เอตฺตาวตา สปฺปเภทปฺปวตฺติกา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา มยา วิภตฺตา. อิทานิ รูปํ ปวุจฺจตีติ โยชนา. สงฺเขปโต อุทฺทิสนํ กถนํ สมุทฺเทโส. สมุทฺทิฏฺฐสฺส รูปสฺส ปุน วิภชนํ วิภาโค. สมุฏฺฐาติ รูปํ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. กมฺมาทิ. กลา วุจฺจนฺติ อวยวา. ตา อปฺเปนฺติ ปวิสนฺติ เอตฺถาติ กลาโป. ปิณฺฑีติ อตฺโถ. ปวตฺติกฺกมโตติ อุปฺปตฺติกฺกมโต. สลกฺขณโต สสมฺภารโตจ มหนฺตานิ หุตฺวา ภวนฺติ ปาตุภวนฺตีติ มหาภูตานิ. ตานิ หิ อตฺตโน สภาวโตปิ มหนฺตานิเอว หุตฺวา ปาตุภวนฺติ อุปาทารูปานิ อุปาทายาติ. 156. 如是已用二种差别与转起显示心、心所法，今为显示随次而至的色法，故说初偈。于此，“此量”(ettāvaṃ)者，谓“如是多”。因此，“以如是多”。此亦为不变语(nipātapada)。“hi”字为补足语。差别(pabhedo)与转起(pavatti)即“差别与转起”(pabhedappavattiyo)。与此等俱行者，是为“具差别与转起者”(sappabhedappavattikā)。“如是多具差别与转起的心、心所法已由我分别”。“如今当说色法”，此为连接(yojanā)。简要的说明，是为“总说”(samuddeso)。对已总说之色法再加以分析，是为“分别”(vibhāgo)。色法由此而生起，是为“生起”(samuṭṭhāna)，如业等。“分”(kalā)者，称为部分。其等进入于此，是为“聚”(kalāpo)，意即“团块”。“转起之次第”(pavattikkamato)即“生起之次第”(uppattikkamato)。由自相与资粮故，成为广大而出现，是为“大种”(mahābhūtāni)。彼等确实也因其自性而成为广大而出现，并且依止（大种）而有，故为“所造色”(upādārūpāni)。 [๑๗๕] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ [175] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)与《大复注》(Mahāṭīkā)中， ‘‘สสมฺภารธาตุวเสนาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ. “以具资粮界为由”之说，此不成立。 น หิ สสมฺภารวตฺถุวเสเนว เตสํ อยํ โวหาโร ปวตฺโตติ สกฺกา วตฺตุํ. นจ สลกฺขณโต มหตฺเตน วินา เตสํ สสมฺภารโต มหตฺตํนาม สมฺภวตีติ. ตสฺมา ยํ เตสํ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเนสุ ปถวิปพฺพตาทิวเสน สมุทฺเท มจฺฉกจฺฉปาทิวเสน สสมฺภารโต มหตฺตํ. ตํปิ สลกฺขณมหตฺตมูลกเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภูตาติวา โลเก วิสํวาท กฏฺเฐน มายาการาวา อาวิสนคหเณสุ อจินฺเตยฺยฏฺฐานฏฺเฐน ยกฺขาทโยวา วญฺจกฏฺเฐน ยกฺขินิโยวา วุจฺจนฺติ. เตเนวฏฺเฐน เตหิ สทิสตฺตา อิมานิปิ มหาภูตาวิยาติ มหาภูตานิ. อุภยตฺถปิจ [Pg.271] มหนฺตานิ อภูตานิ อพฺภุตานิวา เอเตสูติ นิพฺพจนํ ยุชฺชติเยว. 诚然，不能说仅以具资粮物为由，它们就有此称谓。并且，若无自相的广大，它们也无法从具资粮中生起广大。因此，在有情与无情相续中，无论是大地、山岳等，还是海洋中鱼、鳖等，它们从具资粮而来的广大，都应视为以自相广大为根本。在世间，幻术师（因其欺骗性）、夜叉(yakkha)等（因其所附所取不可思议）、以及夜叉女（因其欺骗性），被称为“大有情”(mahābhūtā)。正因此义，此等（大种）与彼等相似，故亦名为“大种”。于此二处，“其中有巨大(mahantāni)且虚妄(abhūtāni)或奇异(abbhutāni)之事”的词源解释皆是合理的。 [๑๗๖] วิภาวนิยํ ปน [176] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)中， ยกฺขินึ วิสุํ อุปมามตฺตํ กตฺวา ‘‘มนาปวณฺณสณฺฐานา ทีหิวา สตฺตานํ วญฺจิกา ยกฺขินีอาทโย วิย มนาป อิตฺถิปุริสรูปทสฺสนาทินา สตฺตานํ วญฺจกตฺตา มหนฺตานิ อภูตานิ เอเตสูติ มหาภูตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถา ย น สเมติ. 将夜叉女单独作为譬喻，说：“如同那些以悦意的容色与形相欺骗众生的夜叉女等，（此等大种）通过展示悦意的男女形相等来欺骗众生，因其中有巨大且虚妄之事，故名为大种。”此说与义注不符。 อฏฺฐกถายญฺหิ มหาภูตสามญฺญโตติ ปทสฺส วิตฺถาเร เอว มายากาโร ยกฺโข ยกฺขินีติ ตโย มหาภูตา วุตฺตาติ. จตุนฺนญฺจมหาภูตานนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อุปาทายาติ ทฬฺหํ นิสฺสาย. ปวตฺตนฺติ ปาฐเสโส. อุปาทาย รูปนฺติวา สมาสปทํ ทฏฺฐพฺพํ. 在义注中，对“大种之一般”(mahābhūtasāmaññato)一词的详述是：幻术师、夜叉、夜叉女这三者被称为大种。“于四大种”(catunnañca mahābhūtānaṃ)一词是作用义的属格。“依止”(upādāya)意为坚固地依靠。“转起”(pavattanti)是读本的剩余部分。“所造色”(upādāya rūpaṃ)则应被视为复合词。 [๑๗๗] วิภาวนิยํ ปน [177] 然而，在《显义灯》(Vibhāvanī)中， ‘‘อุปาทาย ปวตฺตํ รูปํ อุปาทารูปนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ. “依止而转起的色，名为所造色”之说，于此不适用。 น หิ อิมสฺมึ ปาเฐ กตฺถจิ ยการวิรโห ทิฏฺโฐ. ตถา หิ มูลฏีกายํ อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทายํ. ตเมว รูปนฺติปิ วุตฺตํ. ปถยตีติ ปถวี. สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐาน ภาเวน ปกฺขายติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ปุถุ มหนฺตี หุตฺวา ชายตีติปิ ปถวี. ปกาเรน ถวียติ สพฺเพสํ รูปสมฺภารานํ อธิฏฺฐานตฺตา. อยํ เตสํ อธิฏฺฐานา ปติฏฺฐานา วตฺถุภูตา ภูมิ ภูตาติอาทินา นานาปฺปกาเรน คุณปเทน อภิตฺถวียตีติ ปถวี. สาเอว นิสตฺตนิชีวฏฺเฐน ธาตูติ ปถวีธาตุ. อาเปติ สหชาตรูปานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ, อปฺปายติ วา ตานิ สุฏฺฐุ พฺรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป. ตานิวา อวิปฺปกิณฺณานิ กตฺวา ภุโส ปาติ รกฺขติ, ปิวติวา วิวนฺโต วิย ตานิ สงฺคณฺหติ สมฺปิณฺเฑตีติ อาโป. โสเยว ธาตูติ อาโปธาตุ. เต ชติ ติกฺขภาเวน สมุชฺชลนฺโต วิย สหชาตธมฺมานํ มชฺเฌ ปกาสติ, [Pg.272] เตเชติวา นิเสติ สหชาตธมฺเม ติกฺขถาม พเล กโรติ, ปริปาเจติวา อุสฺมาเปตีติ เตโช, โส เอว ธาตูติ เตโชธาตุ. วายติ สมีเรติ เทสนฺตรุปฺปตฺติ เหตุภาเวน ภูตสงฺฆาฏํ เทสนฺตรํ คเมตีติ วาโย. วายติ วา สหชาตธมฺเม อปตมาเน กตฺวา วหตีติ วาโย. โสเอว ธาตูติ วาโยธาตุ. ตตฺถ กกฺขฬลกฺขณา ปถวี. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโป. อุณฺหตฺตลกฺขโณ เตโช. วิตฺถมฺภนลกฺขโณ วาโย. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปถวี กกฺขฬลกฺขณาติ วุตฺตา. นนุ สา มุทุภูตาปิ โหตีติ. สจฺจํ, มุทุภูตาปิ ปน สา เสสภูตตฺตยํ อุปาทาย กกฺขฬา ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อญฺญมญฺญํ อุปาทาเยว ปน อยํมุทุ อยํ กกฺขฬาติ ภวติ. เตเนว มุทุกกฺขฬานํ ทีฆรสฺสานํ วิย อนวฏฺฐานตา โหติ. มุทุภูตาปิ หิ ตโต มุทุตรํ ปตฺวา กกฺขฬานาม ชาตา. กกฺขฬาปิ กกฺขฬตรํ ปตฺวา มุทุภูตานาม ชาตาติ. อาพนฺธนลกฺขโณ อาโปติ วุตฺโต. โสจ ปกติอุทเก อธิมตฺโตติ ปกติอุทกํ พทฺธํ ฆนีภูตเมว สิยาติ เจ. น. อาพนฺธิตพฺพาย ปถวิยา ตตฺถ ปริทุพฺพลตฺตาติ, ยตฺถ ปน ปถวี พลวตี โหติ ตตฺเถว โส พทฺธตรํ อาพนฺธตีติ. อุณฺหตฺต ลกฺขโณ เตโชติ วุตฺโต. เอวญฺจสติ สีตภาโว เตโชเยว น สิยาติ เจ. น. อุสติ ทหติ ปริปาเจติ ปริณ ตภาวํ คเมตีติ อุณฺโหนาม. สีตภาโวจ ทหติ ปริปาเจติ ตพฺภาวํ คเมติเยวาติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ เตโชเอว หิ สีตํ. หิมปาตสมยาทีสุ สีตสฺส ปริปาจกตาทสฺสน โตติ. วิตฺถมฺภน ลกฺขโณ วาโยติ วุตฺโต. โส ปน ฆน ถทฺเธสุ สิลาถมฺภาทีสุ นลพฺภตีติ เจ. น. ตตฺถ หิ ปถวี อตฺตนา สหชาตวายุวิตฺถมฺภนํ ลภิตฺวา ถามปฺปตฺตา ถิรตรปฺปตฺตาจ หุตฺวา วหตีติ. จกฺขตีติ จกฺขุ. สมวิสมํ อาจิกฺขติ สมวิสมชานนสฺส ตมฺมูลกตฺตา. รูปํวา อสฺสาเทติ อาปาตํ อาคตาคตสฺส รูปสฺส อนิรากรณโต. ตํวา วิภาเวตีติ อตฺโถ. สุณาตีติ โสตํ. สุณนฺติ สุยฺยนฺติวา เอเต นาติ [Pg.273] โสตํ. ฆายตีติ ฆานํ. ฆายนฺติ ฆายิยนฺติวา เอเตนาติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. อถวา. ชีวิตํ วหติ เอตายวา ตํ วหนฺติ ปวตฺเตนฺติ ชีวิตวุตฺติสมฺปาทนตฺตาติ ชิวฺหา. ชีติวา ชโย ปราชโยวา วุจฺจติ. ตทุภยํ วหติ วหนฺติวา เอตายาติ ชิวฺหา. สสมฺภารชิวฺหา. ยถาห – 在此读本中，未见任何地方缺少“ya”音。正如根本疏(Mūlaṭīkā)中所说：“执取、依止，故为‘所取’(upādāyaṃ)。”其本身亦被称为色。“扩展”(pathayati)故为地(pathavī)。其义为：作为俱生色法的立足处(patiṭṭhāna)而显现、而支持。又因成为广大(puthu)而生，故为地。又因其是一切色法积集的所依处，而以某种方式被称赞(thavīyati)；又因“此是彼等的所依处、立足处、事(vatthu)、地(bhūmi)”等种种功德之词而被赞颂(abhitthavīyati)，故为地。彼以无有情、无命者之义而为界，故为地界。“遍及”(āpeti)者，谓其遍及俱生色法而住；或“增长”(appāyati)者，谓其善能令彼等增长、增大，故为水(āpo)。又或，其令彼等不散，从而极大地保护(pāti)它们；或如饮者般，摄集(saṅgaṇhati)、凝聚(sampiṇḍeti)彼等，故为水。彼即是界，故为水界。以锐利性如炽燃般于俱生法中显现(pakāsati)；或“使锐利”(tejeti/niseti)者，谓其令俱生法变得锐利、有力、强大；或“使成熟”(paripāceti)、使发热，故为火(tejo)。彼即是界，故为火界。“吹动”(vāyati)者，谓其作为生于他处之因，令物质聚合体(bhūtasaṅghāṭa)去到他处；或“吹动”(vāyati)者，谓其运载(vahati)俱生法，使其不坠落，故为风(vāyo)。彼即是界，故为风界。其中：坚硬相是地，凝聚相是水，热性相是火，支撑相是风。于此，或有问：为何说地是坚硬相？难道它不也是柔软的吗？诚然，它虽也柔软，但相对于其余三界，则被计为坚硬。此软此硬，是相互比较而成立的。因此，软硬就像长短一样，并无定准。因为柔软者，遇到更柔软的，就名为坚硬；坚硬者，遇到更坚硬的，就名为柔软。又说水是凝聚相。若如此，则在普通水中此相尤为显著，那么普通水就应该被凝结、固化了。答：不然。因为在那里，能被凝聚的地界非常微弱。而在地界强盛之处，它就能更强地凝聚。又说火是热性相。若如此，则冷就根本不是火了。答：不然。所谓“热”，是指能烧、能使成熟、能使达到变异的状态。而冷也能烧、能使成熟、能使达到那种状态。根本疏中也说：“冷实即是火。因为在下雪等时，可见冷有使之成熟的作用。”又说风是支撑相。但它在坚固、结实的石柱等物中并不可得。答：不然。因为在那里，地界获得了俱生风的支撑，从而变得有力、更为坚实而得以持续。“指示”(cakkhati)故为眼(cakkhu)。因为它能指示好坏，而对好坏的认知即根源于此。或“领受”(assādeti)色，因其不拒绝来到面前的色。其义亦可为“辨明”(vibhāveti)。“听”(suṇāti)故为耳(sotaṃ)。人们用它来听，或声音被它所听，故为耳。“嗅”(ghāyati)故为鼻(ghānaṃ)。人们用它来嗅，或气味被它所嗅，故为鼻。作为生命之因的味，被称为“命”(jīvita)。因倾向于彼而召唤(avhāyati)彼，故为舌(jivhā)。或者，生命依靠它而运载(vahati)，或人们通过它运载、维持生命，因其成就了生命的存续，故为舌。又或，“jīti”意为胜或败，此舌运载此二者，故为舌。连同其组成部分的舌。如所说： ปุริสสฺส หิ ชาตสฺส, กุทารี ชายเต มุเข; ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, นโร ทุพฺภาสิตํ ภณนฺติ. 人一出生，口中便生出斧头；说恶说之人，即以此斧自斩其身。 อิธ ปน ตํ สหจริตตฺตา ชิวฺหาติ ปสาทรูปโม วุจฺจติ. กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ ปาปธมฺมานญฺจ อาโย อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย. สสมฺภารกาโย. อิธ ปน ตํ สหจริโต ปสาท กาโยเอว อธิปฺเปโต. ปสีทนฺตีติ ปสาทา. ปสีทนฺติ วา เอตฺถ จนฺทมณฺฑลาทีนิ อารมฺมณนิมิตฺตานิ ตตฺถ สํสีทมานานิ วิย สรูปโต สนฺทิสฺสนฺตีติ ปสาทา, สุปริสุทฺธอาทาสมณฺฑสทิสา กมฺมชมณฺฑา. อิเม ปน ปญฺจ ทฏฺฐุกามตาทิ นิทาน กมฺมสมุฏฺฐาน ภูตปสาท ลกฺขณา รูปาทิ อภิฆาตารห ภูตปสาทลกฺขณา วา จกฺขุปสาทาทโย ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ จกฺขุ ตาว เสตมณฺฑล ปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อูกาสิรปมาเณ อติมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติ ปเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล เตลมิว สตฺตปิจุปฏลานิ สตฺตอกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. โสตํ โสตพิลพฺภนฺตเร องฺคุลิเวฐนาการํ อุปจิตตนุตมฺพโลมํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ฆานํ นาสิกพฺภนฺตเร อชปทสณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ชิวฺหา สสมฺภาร ชิวฺหามชฺเฌ อุปฺปล ทลคฺค สณฺฐานํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ. กาโย ปน มหนฺติ ยา กปฺปาส ปฏลวฏฺฏิยํ อาสิตฺตเตลํวิย ถเปตฺวา ปาจก เตชสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ เกสคฺค โลมคฺค นขคฺค สุกฺขจมฺมานิจ อวเสสํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. เต ปน ปญฺจ ยถารหํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาเธนฺติ. เตสุจ เอเกกสฺส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย สนฺธารณอาพนฺธน ปริปาจน สมุทีรณ กิจฺเจหิ อุปการํ กโรนฺติ. ยถาขตฺติ ยกุมารสฺส [Pg.274] จตสฺโส ธาติโย ธารณ นหาปน มณฺฑน พีชน กิจฺเจหีติ. อุตุจิตฺตาหาราจ นํ อุปตฺถมฺเภนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ปิตุ เชฏฺฐภาตุ เชฏฺฐภคินิโยวิย. อายุจ นํ สุฏฺฐุ อนุปาเลติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ ทิสาปาโมกฺโข ราชสมฺมโต มหาภิสกฺโกวิย. วณฺณาทโยจ นํ ปริวาเรนฺติ. ยถา ตํ ขตฺติยกุมารํ สหชาตา อมจฺจปุตฺตา วิยาติ. ยสฺมา ปน สตฺตานํ จิตฺตํ นาม วิจิตฺตํ โหติ. จิตฺตวิจิตฺตตาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺต ตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺตตาย กมฺมสมุฏฺฐานานิ ภูตานิ วิจิตฺตานิ. ภูตวิจิตฺตตาย อิเม ปสาทา วิจิตฺตา. อญฺญมญฺญํ อสทิสา โหนฺติ. เตหิ ปสาทมณฺฑภูตาปิ สมานา เกจิ รูปสฺเสว อภิฆาตารหา โหนฺติ, น สทฺทาทีนํ. เกจิ สทฺทาทีนํ เอว, น รูปสฺสาติ. ตสฺมา เตสํ อญฺญมญฺญญฺจ อญฺญรูเปหิจ ลกฺขณโต อสํมิสฺสตา เวทิตพฺพาติ. 此处，则因其（净色）与舌俱行，故称之为舌。头发等可厌之物及恶法生起之处，故名为身。身是由诸缘构成。此处所说的身，即指与它俱行的净色身。因其能清净，故名为净色。或因月轮等所缘相于此中显现，宛如沉入其中，清晰地呈现其自相，故名为净色；它们是由业所生的圆盘，如同极清净的镜面。这五种净色，即眼净色等，应被视为具有“由欲见等为因、由业而生的大种净色”之相，或具有“能接受色等撞击的大种净色”之相。其中，眼净色位于白睛所围绕的黑睛中央，大小如虱头，在瞳孔中，它像油一样遍布七层眼膜而住。耳净色位于耳孔内，呈指环状，遍布细微的铜色毛而住。鼻净色位于鼻孔内，呈山羊蹄状而住。舌净色位于由诸缘构成的舌头中央，呈青莲花瓣尖端状而住。而身净色，除了作为消化火立足处的发梢、毛端、甲端和干皮之外，遍布其余整个身体，如同油浸透棉卷一般。这五种净色各自以适当的方式成就了五门心识的所依与门。它们中的每一个都由四大种通过支持、系缚、成熟和激发的作用而助益，就像刹帝利王子有四位乳母，分别负责抱持、沐浴、装饰和扇风一样。时节、心和食也支持着它们，就像父亲、长兄和长姐支持着刹帝利王子一样。寿（命根）也很好地守护着它们，就像受国王认可的、名闻四方的大医守护着刹帝利王子一样。颜色等也围绕着它们，就像与王子同时出生的臣子之子陪伴着他一样。然而，因为众生的心是多种多样的，由心的多样性导致想的多样性，由想的多样性导致渴爱的多样性，由渴爱的多样性导致业的多样性，由业的多样性导致业生大种的多样性，由大种的多样性导致这些净色的多样性。它们彼此之间各不相同。因此，即使它们同为净色圆盘，有些只能接受色的撞击，而不能接受声等；有些只能接受声等，而不能接受色。所以，应当知道它们彼此之间以及与其他色法在特性上是不混合的。 รูปยตีติ รูปํ. วณฺณวิเสสํ อาปชฺชิตฺวา หทยงฺคตภาวํ ปกาเสติ. ปกติยาปิ วา ยํกิญฺจิทพฺพํ สมวิสมํวา ปกาเส ตีติ อตฺโถ. สปฺปติ โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คจฺฉตีติ สทฺโท. สทฺทยตีติ สทฺโท. ตํ ตํ อตฺถํวา อตฺตโน วตฺถุํวา อาจิกฺขตีติ อตฺโถ. สทติวา ตํ ตํ ทิสํวา เทสํวา ขเณน วิสฺสรติ วิปฺผรตีติ สทฺโท. คนฺธยตีติ คนฺโธ. อตฺตโน วตฺถุํสูเจตีติ อตฺโถ. คจฺฉตีติ โค. วาโต. เตน ธารียตีติ คนฺโธ. รสียติ อสฺสาทียตีติ รโส. รสนฺติวา ตํ อสฺสาเทนฺตีติ รโส. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ. ผุสนญฺเจตฺถ ปสาเทน สห ฆฏฺฏนํ กลาปนฺตรภูเตหิ สทฺธึ ปฏิหนนญฺจ เวทิตพฺพํ. ตทุภยํปิ อาโป ธาตุยา นตฺถีติ วุตฺตํ อาโปธาตุวิวชฺชิตนฺติ. กสฺมา ปน ตํ ตสฺสา นตฺถิ. นนุ สีตตาวา ทฺรวตาวา ผุสิตฺวา คยฺหตีติ. วุจฺจเต, สีตตา หิ เตโชเยว, น อาโป. ยทิ หิ สา อาโปเยว สิยา. ปกฺกุมิเต สนฺตตฺเต โลหรเสปิสฺส สีตตา ลพฺภมานา สิยา. โส หิ รโส อาปาธิโก โหตีติ. เอวํ ปน นลพฺภติ. ตสฺมา สา เตโชเยว, น อาโปติ. [Pg.275] อปิจ, สีตุณฺหานํ เอกสฺมึ กลาเป สห อปฺปวตฺตนโต โอรปารานํ วิย เตสํ อนวฏฺฐานโตจ วิญฺญายติ. น หิ สีตกลาเป อุณฺหํ, อุณฺหกลาเปวา สีตํ สห ปวตฺตติ. ยสฺมึจ วตฺถุมฺหิ ปุพฺเพ สีตสญฺญา สณฺฐาติ. ปจฺฉา ตโต สีตตเร อาคเต ตสฺมึเยว ปุน อุณฺหสญฺญา สณฺฐาติ. ปุพฺเพ อุณฺหสญฺญายํปิ เอเสว นโย. ตถา อุณฺเห มนฺเท สีตสญฺญา สณฺฐาติ. สีเต มนฺเท อุณฺหสญฺญาติ. 变碍故名为色。它显现颜色差别，表达可意之相。或说，它能显现任何事物的平整或不平整。趣向于可被耳识所识知，故名为声。发出声响，故名为声。其义是，它能指示此彼意义或其自身之所在。或说，它能瞬间扩散、遍满于此彼方向或地方，故名为声。能显示（其存在）故名为香。其义是，它能指示其自身之所在。Go是“去”的意思，即是风。由风所携带，故名为gandho（香）。被品尝、被享用，故名为味。或说，人们品尝它，故名为味。被触及，故名为所触。此处的触，应知是与净色接触，以及与不同色聚的撞击。此二者皆不属于水界，故说“离水界”。为何它不属于水界呢？难道不是通过触而了知冷或湿润吗？应说：冷其实是火界，而非水界。如果冷是水界，那么在沸腾炽热的铁水中也应能感知到冷，因为那铁水以水为优势。但实际上并不能感知到。因此，冷是火界，而非水界。再者，从冷与热如同此岸与彼岸，不能在同一色聚中同时存在，以及它们的不稳定状态，可以了知（冷是火界）。在冷的色聚中不会有热，在热的色聚中也不会有冷同时存在。当对某物先生起冷想，之后接触到比它更冷之物时，对原先那物反而会生起热想。先前有热想的情况，道理也是一样。同样，当热微弱时会生起冷想，当冷微弱时会生起热想。 อถ ปน ทฺรวภาวภูโต อาโป ผุสิตฺวา คยฺหติ. อโย ปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนภูโตปิ ผุสิตฺวาว คยฺเหยฺย. เอวญฺจ สติ ยถา เตสุ อิตรานิ ตีณิ ภูตานิ วินา อิตรีตเรน วิสุํ วิสุํ กายิก สุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูตานิ โหนฺติ. ตถา โสปิ วินา อิตเรหิ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณภูโตเอว สิยา. น ปน โหติ. ยญฺหิ ตานิ อโยปิณฺฑาทีนิ ผุสนฺตานํ กายิกํ สุขํวา ทุกฺขํวา อุปฺปชฺชติ, ตํ สณฺหถทฺธตา วเสนวา อุปฺปชฺชติ. สีตุณฺหตาวเสนวา อพฺภนฺตรถมฺภนสฺส มนฺทคาฬฺหตาวเสนวา. โน อญฺญถาติ. ตสฺมา ปุริมภาเค ตีณิ ภูตานิ ผุสิตฺวาวา วณฺณํ ทิสฺวาวา ปจฺฉา ภาเค สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน ทีฆรสฺสาทิสณฺฐานํวา รตฺติยํ อลาตจกฺกํ วา ตํตํฉิทฺทวิวรํวา ชานนฺตา วิย ปถมํ ทฺรวตาสหิตานิ วิลีนานิ มุทูนิ ตีณิ ภูตานิ ปถวึ เอว วา ผุสิตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโน วิญฺญาณสนฺตาเนน วิสุํ ทฺรวภาวํ อทฺทตินฺตภาวํ ชานนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ ผุสิตฺวา ชานนฺตา อิจฺเจว มญฺญนฺติ อวิเสสวิทุโนติ. คุนฺนํ อภิณฺหํ จรณฏฺฐานํ โคจโร. โคจรสทิสตฺตา อิธ โคจโร. โคติวา อิธ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตานิ หุตฺวา เอเตสุ จรนฺติ. เอตานิวาเตสุ จรนฺติ ปวตฺตนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ โคจรา. เตเยว อิธ เอกตฺตํ อุปเนตฺวา โคจรรูปนฺติ วุตฺตํ. อิมานิปน ปญฺจ ยถากฺกมํ จกฺขาทีสุ ปฏิหนน ลกฺขณานิ รูปาทีนีติ เวทิตพฺพานิ. 然而，具有流动状态的水大种，是触而后取的。铁块等中具有结合状态的（水大种），也应是触而后取。若如此，则犹如其余三种大种，在脱离其他（大种）的情况下，各自都能成为身之乐苦的所缘。同样，它（水大种）在脱离其他（大种）的情况下，也应该能单独成为身之乐苦的所缘。但事实并非如此。因为当人们触碰铁块等物时，身体所生起的乐或苦，是由于柔软或坚硬，或由于寒冷或炎热，或由于内部支撑的松弛或紧绷而生起，并非由其他（原因）。因此，就像（人们）先是触及（三种大种）或看见颜色，之后才通过纯粹的意识心流了知长短等形状，或在夜晚了知火圈及各种孔隙一样；（同样地，）他们先是触及了与流动性相结合、已融化、柔软的三种大种，或仅仅触及了地（大种），之后才通过纯粹的意识心流，分别了知流动状态和湿润状态。即使如此，他们也认为这是通过触碰而了知的，（因为他们是）不能辨别者。牛群(gunnaṃ)常行之处为行境(gocaro)。因与行境相似，故此处（指感官对象）也称为行境。或，此处“go”是指眼等诸根。它们由识所住持，于此等（所缘）中行。或，此等（所缘）于彼等（诸根）中行、转起、撞击，故为行境。此处将它们合一，称为行境色(gocararūpaṃ)。应知此五种（行境色），即色等，依次具有撞击眼等（诸根）之相。 อิตฺถี วุจฺจติ อวิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. ยสฺส ปน ธมฺมสฺส อานุภาเวน ตํ ตถา สณฺฐาติ ปวตฺตติ. โส อิตฺถิ ยา [Pg.276] ภาโวติ อิตฺถตฺตํ. ปุริโส วุจฺจติ วิสทาการสณฺฐิตํ ขนฺธปญฺจกํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ตตฺถ อิตฺถิลิงฺค อิตฺถินิมิตฺต อิตฺถิ กุตฺต อิตฺถากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ. ปุริสลิงฺค ปุริสนิมิตฺต ปุริสกุตฺต ปุริสากปฺปานํ เหตุภาว ลกฺขณํ ปุริสตฺตํ. ตตฺถ ลิงฺคนฺติ ปธานงฺคภูตํ มหาสณฺฐานํ. นิมิตฺตนฺติ ปจฺจงฺคภูตํ ขุทฺทกสณฺฐานํ. กุตฺตนฺติ กีฬาลิลาทิ กฺริยาวิเสโส. อากปฺโปติ คมนาทิโก อาการวิกาโร. สพฺเพเปเต ขนฺธปญฺจกสฺส ปวตฺติวิเสสาเอว. เย สทฺทสตฺเถสุ ลิงฺคนฺติ วุจฺจนฺติ. เยสญฺจ วเสน อยํ อิตฺถีเอว, น ปุริโส. อยํ ปุริโสเอว, น อิตฺถีติ สญฺชานนฺติ. ยสฺมา ปเนตฺถ สณฺฐานาทีนํ อวิสทาทิภาโวเอว อตฺถโต อิตฺถิปุริสตา โหติ. ตทุภยมุตฺตภาโวจ นปุํสกตา. โสจ อกฺขรปท สงฺขาเตสุ วจเนสุ จ วจนตฺเถสุจ ยถารหํ สนฺทิสฺสติเยว. ตสฺมา อินฺทฺริยรหิเตสุปิ ปเทสุจ รุกฺขาทีสุ ปทตฺเถสุจ ปริยาเยน อิตฺถิปุมนปุํสกตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ. 所谓女人(itthī)，是指由不清晰之相状所构成的五蕴。由于某种法之力，它如此安住与持续，此即女人的状态，故为女根(itthattaṃ)。所谓男人(puriso)，是指由清晰之相状所构成的五蕴。其余如前所说。其中，女根(itthattaṃ)以作为女相(itthiliṅga)、女仪(itthinimitta)、女态(itthikutta)与女姿(itthākappa)之因为相。男根(purisattaṃ)以作为男相(purisaliṅga)、男仪(purisanimitta)、男态(purisakutta)与男姿(purisākappa)之因为相。其中，相(liṅga)是指作为主要肢体的大体形态；仪(nimitta)是指作为次要肢体的小形态；态(kutta)是指嬉戏、娇态等行为差别；姿(ākappa)是指行走等姿态变化。所有这些都只是五蕴的行相差别，在声论(saddasattha)中被称为“性”(liṅga)。人们正是依此而识知“此是女人，非男人”、“此是男人，非女人”。因为在此，形态等的不清晰或清晰等状态，就义理而言，即是女性与男性。脱离此二者的状态，即是中性。此（区别）亦恰如其分地见于被称为字母、词语的言说中，及其义理中。因此，当知即使在无根之处，如树木等词义中，亦通过譬喻而成立女、男、中性。 [๑๗๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ [178] 然而，在《阐明论》(Vibhāvaniyaṃ)中 ‘‘อิตฺถีนํ องฺคชาตํ อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “女人的生殖器是女相”，如是说，则不善。 น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุจ นิมิตฺตสทฺโทวิย ลิงฺคสทฺโท องฺคชาเต ปากโฏ ทิฏฺโฐติ. 因为在任何圣典(pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)中，都未曾见到“相”(liṅga)一词像“仪”(nimitta)一词那样，被明确用于指称生殖器。 [๑๗๙] ยญฺจ ตตฺถ [179] 并且，在那里 ‘‘อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “女人的形态是女姿”，如是说，亦不善。 น หิ ลิงฺคสทฺโท วิย อากปฺปสทฺโท สณฺฐาเน ปากโฏ ทิฏฺโฐติ. เสสํปน ตตฺถ วุตฺตํ ยํกิญฺจิ อฏฺฐกถาย อสเมนฺตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน เอสา อิตฺถี, เอโส ปุริโสติ เอวํ ปวตฺตา สทฺท พุทฺธิโย เอเตนาติ ภาโว ภวนฺติวา ปาตุภวนฺติ ตํสหิเต ขนฺธสนฺตาเน ลิงฺคาทีนิ เอตสฺมึ สตีติ ภาโว. โส เอว รูปนฺติ ภาวรูปํ. หทนฺติ สตฺตา ตํตํอตฺถํวา อนตฺถํวา ปูเรนฺติ เอเตนาติ หทยํ. หทนฺติวา สตฺตา อิโต นานาวิกกฺเก โอสชนฺติ [Pg.277] มุญฺจนฺตีติ หทยํ. หรนฺติวา ปริหรนฺติ ตํ สตฺตา ชีวิตํวิย ทยนฺติ รกฺขนฺติจาติ หทยํ. วสนฺติ นิวสนฺติ จิตฺตเจต สิกาธมฺมา เอตฺถาติ วตฺถุ. หทยญฺจ ตํ วตฺถุจาติ หทยวตฺถุ. ธาตุทฺวยนิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุรูปํ. ตํ ปน หทยโกสพฺภนฺตเร อฑฺฒปสตมตฺตํ โลหิตํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสงฺคณิยํ ปน เทสนาเภทรกฺขนตฺถํ อวตฺวา ปฏฺฐาเนเอว ตํ วุตฺตํ. ยถาห-วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. วตฺถุ อกุสลานํ ขนฺธานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. เอตฺถจ ฉหิ วตฺถูหิ อญฺญํ วตฺถุนาม นตฺถิ. เตสุจ ปุริมานิ ปญฺจ กุสลาทีนํ นิสฺสยาเอว น โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ นิสฺสยภาเวน ตตฺถ วุตฺตํ วตฺถุนาม วิสุํ เอกํ วตฺถุรูปเมวาติ สิทฺธนฺติ. 因为“姿”(ākappa)一词不像“相”(liṅga)一词那样，被明确用于指称形态。然而，那里所说的其余部分，即使与义注不符，依此理路亦可成立。“此是女，此是男”等言说与心念，依此而有(bhavanti)、而转起(pavattanti)，故为根(bhāvo)。或，相(liṅga)等于此（根）存在时，而有、而显现，故为根。此即是色，故为根色(bhāvarūpaṃ)。有情依此完成种种利益或非利益，故为心(hadayaṃ)。或，有情由此发出、释放种种分别，故为心。或，有情如生命般携带、维护、爱惜、守护它，故为心。心、心所法安住、居住于此，故为所依(vatthu)。心即所依，故为心所依(hadayavatthu)。所依色以作为二界（意界、意识界）之所依为相。当知它遍满心脏腔内半掬之量的血液而住。然而，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，为守护说法的分别而未说，但在《发趣论》(Paṭṭhāna)中则已说及。如言：“所依为善蕴之依止缘。所依为不善蕴之依止缘”等。此处，六所依外，无其他名为所依者。其中，前五者并非善等之所依。因此，以作为彼等之所依，于彼处所说之名为“所依”者，即是别一之所依色，此理成立。 [๑๘๐] วิภาวนิยํ ปน [180] 然而，在《阐明论》(Vibhāvaniyaṃ)中 ยํ รูปํ นิสฺสายาติ ปาฐสฺส อุทฺธฏตฺตา รูปสามญฺญปสงฺโค โหตีติ ตํ วิโสเธตุํ ยุตฺตินาม วุตฺตา. ปฏฺฐาเน ปน พหูสุ อนญฺญสาธารเณสุ ฐาเนสุ วตฺถุนาเมน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา โสปสงฺโค นตฺถิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. 由于引述“依于色”(yaṃ rūpaṃ nissāya)之文，会有执取色之共相的过患，为澄清此点，故说示理由。然而，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，于诸多不共之处，皆以“所依”(vatthu)之名特别宣说，故当知彼过患实不存在。 ชีวนฺติ สหชาตธมฺมา เยนาติ ชีวิตํ. เตสํ ชีวเน อาธิปจฺจโยเคน เตสุ อินฺทํ อิสฺสรํ อตฺตานํ กโรตีติ อินฺทฺริยํ. ชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สหชาตา นุปาลน ลกฺขณํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ยถา หิ พีชนิพฺพตฺตานิ อุปฺปลาทีนิ พีเชวินฏฺเฐปิ อุทกานุปาลิตานิ จิรํปิ กาลํ ชีวนฺติ. เอวเมวํ นิรุทฺธ กมฺมนิพฺพตฺตานิ กมฺมชรูปานิ กมฺเม อสนฺเตปิ ชีวิตานุปาลิตานิ สนฺตติวเสน วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสํปิ กปฺปํปิ โสฬสกปฺปสหสฺสานิปิ ชีวนฺติเยว, ตถา หิ ชีวิตรหิตานิ อิตรรูปานิ ชีวนฺตานินาม นโหนฺติ. ตานิ หิ เยน เอเกน จิตฺเตนวา อุตุนาวา อาหาเรนวา ชายนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ นิรุชฺฌนฺติ, ปรํ มุหุตฺตมตฺตํปิ สนฺตานํ ฆเฏตุํ นสกฺโกนฺติ. เตสุ หิ จิตฺตชรูปานํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ เอกวีถิ เอกชวนวาร เอกสมาปตฺติวาเรน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. อุตุชาหารชานญฺจ สภาเคก อุตุอาหาร วเสน [Pg.278] ปริจฺฉินฺนํ โหติ. กมฺมชรูปานํ ปน วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. เตสํ เอกภวปริจฺฉินฺนํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ. ยทิ เอวํ อรูปธมฺมานํ กถนฺติ. เตหิ ชีวิตโยเคน ชีวนฺตาเอว โหนฺติ. เอวํสนฺเตปิ เตสํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ ทิสฺสตีติ. วุจฺจเต, อรูปธมฺเมสุ วิปากานิ ตาว กมฺมชรูปสทิสานิ. ตานิปิ หิ อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ยาวชีวํปิ เอกสนฺตติวเสน ปวตฺติสฺสนฺติเยว. อิตรานิ ปน ยสฺส อารมฺมณสฺส อาปาตาคตตฺตา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธ ตทภาเวปิ ตทารมฺมณา พหู จิตฺตสนฺตติโย ชีวิตสฺสอทฺธานผรณานุภาเวน ปวตฺตนฺติเยว. อปิจ, ยาวขนฺธปรินิพฺพานา อนนฺตรปจฺจยุปนิพนฺเธน อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมานาย จิตฺตสนฺตติยาวเสนปิ อยมตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตเนว หิ กิเลสสีสํ อวิชฺชา. ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ. 俱生诸法依此而活，故为命(jīvita)。于彼等之存活中，由主宰(ādhipacca)作用，于彼等法中自为主、为王，故为根(indriya)。命与彼根，故为命根(jīvitindriya)。守护俱生法是命根之相(lakkhaṇa)。譬如从种子生出的莲花等，即使种子已坏灭，由水守护，亦能长时存活。如是，由业所生的业生色(kammajarūpa)，即使业已不存在，由命根守护，亦能以相续的方式存活百年、千年、一劫乃至一万六千劫。确实，缺乏命根的其他色法，则不名为存活。彼等色法由某一心、或时节、或食而生，当彼灭时亦随之而灭，不能连接相续至下一刹那。其中，心生色(cittajarūpa)的相续现前，仅限于一心路(vīthi)、一速行(javana)时、或一等至(samāpatti)时。时节生与食生色(utujarūpa, āhārajārūpa)的相续现前，则限于一相应的时节或食。然而，业生色并无所谓的个别相续现前，其仅有限于一生的时分现前。若尔，无色法(arūpadhamma)又如何？彼等亦由与命根结合而存活。即便如此，仍可见其相续现前。应说：于无色法中，异熟(vipāka)首先类似于业生色。彼等即使在无心路心生起时，亦能以一相续的方式存活一生。其余诸法则因某所缘(ārammaṇa)进入范围而生起，当彼灭时，即使所缘已不存在，众多心相续亦能依命根遍满时分之威力而持续转起。再者，此义亦应通过那以无间缘(anantarapaccaya)为系缚、无间断地持续至蕴般涅槃(khandhaparinibbāna)的心相续来了知。是故说：“烦恼(kilesa)之首是无明(avijjā)，流转(pavatta)之首是命根。” [๑๘๑] วิภาวนิยํ ปน [181] 然而，此义应予辨明。 อาหารชาทีนํ อาหาราทิเยว อุปฺปตฺติยาปิ ฐิติยาปิ การณํ โหติ. กสฺมา, ตงฺขเณ ธรมานตฺตา. กมฺม ชานํ ปน กมฺมํ อุปฺปตฺติยาเอว การณํ, น ฐิติยา. กสฺมา, ตงฺขณาภาวโต. ชีวิเตน ปน อนุปาลิตตฺตา เอว เตสํ ขณฏฺฐิติ สิทฺธาติ อิมินา ธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนํปิ หิ สหชาตานํ ปวตฺติเหตุภาเวน อนุปาลกํ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหติ. อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย กมฺมสฺส ตงฺขณาภาว โตติ’’. ตํ น ยุตฺตํ. 于食生等(āhārajādi)法，食等即是其生起与住立之因。何以故？因其于彼刹那存在故。然而，于业生(kammaja)法，业仅是生起之因，非住立之因。何以故？因其于彼刹那不存在故。然由命根守护，彼等之刹那住立乃得成立。依此意趣而说：“（命根）作为持续之因，守护着那些各自仅住一刹那的俱生法。业实非彼等之住立因，犹如食生等法之食等，因业于彼刹那不存在故。”此说不当。 ธมฺมานญฺหิ ขณฏฺฐิตินาม เอกกลาปคตสหชาตปจฺจยา ยตฺตาเอว โหติ. น นานากลาปคตชนกปจฺจยายตฺตา. อิตรถา อุปฺปาทกฺขเณ ลพฺภมานานํ อุปจยสนฺตตีนํ วิย ฐิติกฺขเณ ลพฺภมานาย ชรตายปิ กุโตจิสมุฏฺฐานตา ปาฬิยํ วุตฺตา สิยาติ. อปิจ, ขณฏฺฐิตินาม สภาวสิทฺธาเอว. น หิ อุปฺปนฺนา ธมฺมา ปจฺจยเวกลฺเลน อตฺตโน ขเณสุ ปริปุณฺณํ อฏฺฐตฺวา อนฺตราว ภิชฺชนฺตีติ อตฺถิ. นจ ปจฺจยาธิมตฺเตน อติเร กตรํ [Pg.279] ติฏฺฐนฺตีติ อตฺถิ. ตสฺมา ขณฏฺฐิติยํ อุปตฺถมฺภยมานาปิ อาหาราทโย อนุปาลยมานญฺจ ชีวิตํ ปจฺฉา พลวรูปสนฺตติ ปวตฺติอตฺถายเอว อุปตฺถมฺเภนฺติ ปาเลติจ. น ขณฏฺฐิติปวตฺติยาติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํปิ ขณฏฺฐิตินาม ธรมานชนกายตฺตา วา ชีวิตายตฺตาวา นโหตีติ สิทฺธํ โหติ. ยทิ ปน ตํ สนฺตติปวตฺติเมว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา, เอวํสติ ยุชฺเชยฺยาติ. อฏฺฐ กถายํปิ สนฺเตปิจ อนุปาลน ลกฺขณาทิมฺหิ วิธาเน อตฺถิกฺขเณเยว ตํ เตธมฺเม ปาเลตีติอาทิวจเน ยถาสนฺตติฏฺฐิติ ลพฺภติ. ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพาติ. อิทํ ปน ปาจกคฺคินา สห สกลํ อุปาทินฺนกสรีรํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ. กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโร. อาหรียติ อชฺโฌหรียตีติ อาหาโร. กพฬีกาโรจ โส อาหาโรจาติ กพฬีการาหาโร. กพฬีกาโร อาหาโรติปิ ปาโฐ. อิทญฺจ สวตฺถุก วจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อถวา, กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ อตฺตภาวํ ภุโส หรติ อทฺธานํ ปวตฺเตตีติ อาหาโร. ขชฺช โภชฺชาทิเก กพฬีกาเร อาหาโร ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตปฺปริยา ปนฺนตฺตาจาติ กพฬีการาหาโร. อิมสฺมึอตฺเถ สติ นิพฺพตฺติต โอชา เอว ลพฺภติ. อตฺถโต ปน องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภพลกาโร ภูตนิสฺสิโต ปรมสินิทฺธสิ เนโห อิธ อาหารรูปํนาม. ตตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺสาติ อชฺโฌหริตฺวา อามาสเย ปติฏฺฐิตานิ อาหารวตฺถูนิ ปาจกเตเชน วิเวจิตานิ รสาทิภาเวน ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปณีต สินิทฺธ ลหุก สิเนห โกฏฺฐาโส รโสนาม. เย โลเก รสธาตูติ วุจฺจติ. โส ปาจก เตชพเลน ตโต อุตฺตริตฺวา รสหรณิธมนิชาลานุสาเรน เหฏฺฐาจ อุทฺธญฺจ สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสรนฺโต อนุผรนฺโต องฺคมงฺคานุสารีติ วุจฺจติ. ตสฺส สารภูโต อุปตฺถมฺภํ พลํ กโรตีติ อุปตฺถมฺภพลกาโร. โส หิ อามาสเย ปติฏฺฐิต มตฺโตว สกลสรีเร ภูเตสุ อุปตฺถมฺภกพลํ ชเนตีติ. 诸法的刹那住立(khaṇaṭṭhiti)，确实是由同一聚中同时生起的俱生缘(sahajātapaccayā)所维系，而非由不同聚中生起的生起缘(janakapaccayā)所维系。否则，就像在生起刹那能观察到的增长相续(upacayasantati)那样，在住立刹那能观察到的衰老(jaratā)也应该在巴利圣典(pāḷi)中说明是从某处生起的。而且，刹那住立实际上是自性成就的。已经生起的法，不会因为缘不具足(paccayavekallena)而不能在其各个刹那完全存在，中途坏灭。也不会因为缘过多而停留更久。因此，即使食物等在支持刹那住立，命根(jīvita)在守护，也只是为了让后续强有力的色法相续(balavarūpasantati)生起和延续，而不是为了刹那住立的持续。由此可以确定，一切刹那住立都不是由现存的生起因(dharamānajanaka)或命根所决定的。如果这话是指相续的持续(santatipavatti)，这样说才合理。在义注(Aṭṭhakathā)中，即使有提到守护等相(anupālanalakkhaṇa)的规定，在“它在住立刹那中守护那些法”等说法中，也应理解为是就相续的住立(santatiṭṭhiti)而言。应如此思惟而理解。而且，消化火(pācakaggi)是遍布于全身所有执受之身(upādinnakasarīra)而存在的。被做成团(kabaḷaṃ)的，称为“抟”(kabaḷīkāro)。被带来、被咽下的，称为“食”(āhāro)。既是“抟”又是“食”，故名“抟食”(kabaḷīkārāhāro)。也有“抟即是食”(Kabaḷīkāro āhāro'ti)的读法。此说法应理解为有事之说(savatthukavacana)。或者说，能有力地维持以抟食为生的有情的自体(attabhāva)，使之长时持续，故名“食”(āhāro)。对于嚼食(khajja)、啖食(bhojja)等抟食，（称其为）“食”(āhāro)，是因其为所依、所摄，故名“抟食”(kabaḷīkārāhāro)。在这种意义上，所产生的食素(ojā)才是真正获得的。但实际上，随身体各部分运行的食味(rasa)的精华，具有滋养的力量(upatthambhabalakāro)，依靠四大(bhūta)而生，非常细微柔滑(paramasiniddhasineha)，这里所说的食色(āhārarūpa)即是此物。其中，“随身体各部分运行的食味”是指：吞咽后停留在胃(āmāsaya)里的食物，经过消化火(pācakateja)分解，转变成味(rasa)等五种部分。其中，精致、柔滑、轻软、润泽的部分叫做味(rasa)，也就是世间所说的味界(rasadhātu)。这种味借助消化火的力量向上升，沿着输送食味(rasaharaṇi)的脉络网络(dhamanijāla)，上下周遍全身，随着身体的各个部分运行，所以叫做“随身体各部分运行”(aṅgamaṅgānusārī)。它的精华部分能够产生滋养的力量，所以叫做“滋养力生者”(upatthambhabalakāro)。这种味虽然只是停留在胃里，却能够在全身的四大(bhūta)中产生滋养的力量。 [๑๘๒] วิภาวนิยํ ปน [182] 然而，应予辨明。 ‘‘องฺคมงฺคา นสาริ รสหร สงฺขาตาติ’’ ปาโฐ. โส ทุปฺปาโฐ. “Aṅgamaṅgā nasāri rasahara saṅkhātāti”此读法(pāṭho)是错误的(duppāṭho)。 ตํ ปน เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนลกฺขณํ อาหารรูปํ. โอชาลกฺขณํ วา. ตตฺถ อุทยติ ปสวตีติ โอชา. อวสทฺโทวา รกฺขเณ. รกฺขณญฺเจตฺถ อุปตฺถมฺภนเมว. อวติ ชเนติจาติ โอชา. กึ อวติ. อตฺตโน นิสฺสยวตฺถุํ. กึจ ชเนติ. อาหารสมุฏฺฐานรูปํ. อุทยานนฺตรํ รูปํ ชเนตีติ โอชาติปิ วทนฺติ. อญฺญาปเทสรหิเตน กกฺขฬตฺตาทินา อตฺตโน ภาเวน สิทฺธํ รูปํ สภาวรูปํ. อุปฺปาทาทินา อนิจฺจตาทินาจ สงฺขหลกฺขเณน สหิตํ รูปํ สลกฺขณรูปํ. อุชุกโตว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตํ รูปํ นิปฺผนฺนรูปํ. รุปฺปนลกฺขณสมฺปนฺนํ นิปฺปริยายรูปํ รูปรูปํ. ยถา ทุกฺขทุกฺขํ อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตนฺติ. สงฺขตลกฺขณยุตฺต ตาย อนิจฺจตาทิกํ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา สมฺมสนารหํ รูปํ สมฺมสนรูปํ. เต เต ทพฺพสมฺภาราวา รูปกลาปาวา วิสุํวิสุํ ภุโส กาสนฺติ ปกาสนฺติ เอเตนาติ อากาโส. นิสตฺต นิชีวฏฺเฐน ธาตุ. อากาสสงฺขาตา ธาตูติ อากาสธาตุ. ปริโต สมนฺตโต ฉินฺทติ กลาปนฺตรภูตานิ กลาปนฺตร ภูเตหิ สทฺธึ อสํมิสฺสํ เอกตฺตํ อนุปคมนํ กโรตีติ ปริจฺเฉโท. เตหิวา ปริจฺฉินฺทียติ อตฺตโนวา ปเรสํวา อกตฺวามชฺเฌ วิสุํ ถปียติ. เตสํวา ฉิทฺทวิวรมตฺตภูโต. น วิสุํ เอโก อุปฺปาทสหิโต สภาวธมฺโม. นาปิ กสฺสจิ รูปกลาปสฺส ปกฺขภูโตติ ปริจฺเฉโท. วิการลกฺขณรูปานิ หิ อสภาวธมฺมภูตานิปิ ตํตํ รูปกลาเปสุ สนฺทิสฺสมานตา ตํตํรูปกลาปปกฺขิกานิเอว โหนฺติ. อยํ ปน เตหิ รูป กลาเปหิ สพฺพโส วิมุตฺตภาเวน พหิภูตตฺตา กสฺสจิ รูป กลาปสฺส ปกฺขภูโต น โหตีติ. อสภาวธมฺมตฺตาจ ปน เกนจิ รูเปน ผุสน ปริยาโยปิ ตสฺส สพฺพโส นตฺถีติ กตฺวา โส อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ ปาฬิยํ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน ฆนปิณฺฑวตฺถูสุ ปฏิฆโผฏฺฐพฺพสภาวานํ นานา กลาปคตภูตานํ [Pg.281] อญฺญมญฺญสํผุฏฺฐตา อตฺถีติ กตฺวา อสํผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหีติ เอเตหิ อสํผุฏฺฐํ อชฏากาสํ กํถิตนฺติ วุตฺตํ. ฏีกายํ ปน อยํ นิทฺเทโส อชฏากาสนิทฺเทโส นโหติ, ปริจฺเฉทรูปนิทฺเทโสเยว. โสจ ฆนปิณฺฑ วตฺถูสุเอว เวทิตพฺโพ. เตสุจ ภูตานํ อสํผุฏฺฐตานาม นตฺถิ. ตสฺมา ภูตานํ อญฺญมญฺญอพฺยาปิตา เอกตฺตํ อนุปคตตาเอว. ตตฺถ อสํผุฏฺฐตานาม ยุตฺตา สิยาติ อธิปฺปาเยน อพฺยาปิกตา หิ อสํผุฏฺฐตาติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน นานากลาปคตานํ ภูตานํ ปริยนฺตตา สงฺขาโต อนฺตราฬธมฺโม. รูปปริจฺเฉทลกฺขณํ ปริจฺเฉทรูปํ. ยา ปน จลมาเนน กายงฺเคน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ ปจฺจกฺเข ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสติ. สยญฺจ เตน กายงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา กายวิญฺญตฺตินาม. ยา อุจฺจารียมาเนน วาจงฺเคน สทฺเทน อตฺตานญฺจ อตฺตสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อธิปฺปายญฺจ โสตปเถ ฐิเต ชเน วิญฺญาเปติ. สยญฺจ เตนวาจงฺเคน เตหิ ชเนหิ วิญฺญายติ. สา วจีวิญฺญตฺตินาม. อถวา, วิญฺญาเปนฺติ ชนา วิญฺญายนฺติวา ชเนหิ อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตานิ เอตายาติ วิญฺญตฺติ. สสมฺภาเร องฺคปจฺจงฺคภูเต กาเย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. โจปน กายสงฺขาโต กาโย เอววา วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. จิตฺตชสทฺทสงฺขาตาย วาจาย ปวตฺตา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. โจปนวาจา สงฺขาตา วาจา เอววา วิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ. ตตฺถ จิตฺตวเสน ยํกิญฺจิ กายงฺควิการํ กโรนฺตสฺส ตํตํองฺคํ สนฺตมฺภนฺตา สนฺธาเรนฺตา จาเลนฺตา องฺคมงฺคานุสาริสงฺขาตา จิตฺตชวาตกลาปา ตํตํองฺคํ ปูเรตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชนฺตาจ ยถาวา ตถาวา อนุปฺปชฺชิตฺวา ยสฺส เตหิ จิตฺตชวาตกลาเปติ สหชาตสฺส โจปนกายสฺส อานุภาเวน สพฺเพ เต กลาปา ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุขาเอว อุปฺปชฺชนฺติ. อยํ โจปนกายสงฺขาโต อาการวิกาโร กายวิญฺญตฺติ นาม. นิยามกสทิสี หิ อยํ กายวิญฺญตฺติ. เตจ นาวาสทิ สาติ. ยถา หิ นิยามโก นาวาย มูลภาเค ฐตฺวา เอกํ มหาผิยํ [Pg.282] ทฬฺหํ คเหตฺวา นทิโสเต จาเรตฺวา สกลํ มหานาวํ อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ นิโยเชติ. น ยํวา ตํวา ทิสํ คนฺตุํ เทติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจิตฺตกฺขณิกา หิ วิญฺญตฺติ เตสํ มูลภาเคเอว ลพฺภมานา เต ยถาธิปฺเปตทิสาภิมุเข เอวํ กตฺวา นิโยเชตีติ สา นิยามกสทิสี โหตีติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ. เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปถม ชวนสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตรูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ สกฺโกติ. อปราปรํ ปน จาเลตุํ นสกฺโกติ. ทุตียาทีสุปิ เอเสว นโย. สตฺตมจิตฺเตน ปน สมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ เหฏฺฐา ฉหิจิตฺเตหิ สมุฏฺฐิตํ วาโยธาตุํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยํ ลภิตฺวาอตฺตนาสหชาตํ รูปกายํ สํถมฺเภตุํ สนฺธาเรตุํ จาเลตุํ อภิกฺกมาเปตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อภิกฺกมามีติ กายํ ปคฺคณฺหนฺตานํ อเนกสหสฺเสสุ ชวน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร จลนสงฺขาตํ เทสนฺตรปาปนํ ชายติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ กติปยชวนวาเรหิ จลนํ ชายติ. ยทิ ชาเยยฺย, อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิยาคมนํ วิย สพฺเพสํปิ สีฆตรํ คมนํ ปญฺญาเยยฺย. กสฺมา, เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกโกฏิสตสหสฺสจิกฺกปวตฺติยา สมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ อกฺขรุปฺปตฺติวิจารณายํ ปากโฏ ภวิสฺสตีติ. ตสฺมา ตโต ปุริมวาเรสุ สํถมฺภนสนฺธารณานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ยา เจตฺถ สตฺตยุคสกโฏปมา วุตฺตา, สาปิ นานาชวนวีถีสุ สมุฏฺฐิตานํ วาโยธาตูนํ อปราปรํ อุปตฺถมฺภเนจ ยุชฺชติเยว. ตถา หิ จลนจิตฺตชรูปสนฺตติยํ ปวตฺตานิ อุตุชรูปสงฺฆาฏานิปิ วิญฺญตฺติสหิตานิ วิย ตทาการวนฺตานิ สเวคานิ สวิปฺผารานิเอว ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ปุพฺพาปรปวตฺตานํ นานา ชวนวีถีนํ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคสมเยสุปิ อภิกฺกมนาทิกํ จลนํ สมฺปชฺชติเยว. เอกาพทฺธปวตฺตานิจ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานินาม เอกสฺส วิสเย อิตรานิ เอกสมุฏฺฐานานิ วิย สพฺพโส ตทนุ ปริวตฺตีนิ โหนฺตีติ จิตฺตเช จลนฺเต อิตรานิปิ จลนฺติ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. จลนญฺเจตฺถ ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ รูปกลาปสงฺฆาฏานํ ปุริม ปุริมานํ [Pg.283] อุปฺปนฺนเทสโต เทสนฺตเร ยถาปวตฺตสนฺนิเวสากาเรน อปราปรํ อุปฺปชฺชมานํ เวทิตพฺพํ. น หิ รูปารูปธมฺมานํ อุปฺปนฺน เทเส อนิรุชฺฌิตฺวา เกสคฺคมตฺตํปิ เทสนฺตร สงฺกมนํนาม อตฺถิ. อิตรถา ขณิกธมฺมตา อพฺยาปารธมฺมตา อวสวตฺติตาจ เตสํ นสิยาติ. ยํกิญฺจิ วจีเภทํ กโรนฺตสฺส กณฺฐฏฺฐานาทิ คตอุปาทินฺนก ปถวีธาตูสุ จลมานกณฺฐปเทสาทิคตจิตฺตช ปถวีธาตูนํ สงฺฆฏฺฏนสงฺขาเตน ฐานกรณสนฺนิปาเตน สเหวโย วจีโฆสสงฺขาโต จิตฺตชสทฺโท ชายติ. โส เยน อตฺตนา สห ชาเตน อาการวิกาเรน ยถาธิปฺปายํ ตํตํ วณฺณวิเสสตฺตํ อุปคจฺฉติ. เยนจ สุณนฺตานํ ตํตํอตฺถโชตโก อกฺขรสนฺนิปาตภูโต ปทพฺยญฺชนวิเสโส อุปลพฺภติ. โส โจปนวาจาสงฺขาโต อาการวิกาโร วจีวิญฺญตฺตินาม. อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺสา ปน จิตฺตสมุฏฺฐานาย ปถวีธาตุยา อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโต เอโก อาการวิกาโร วจี วิญฺญตฺตินามาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโตติ กมฺมชภูตาย จตุชภูตายเอววา อุปาทินฺนปถวีธาตุยา สหฆฏฺฏนํ ปฏิจฺจ สทฺทวิเสสปวตฺติยา ปจฺจยภูโตติ อตฺโถ. ฆฏฺฏนสฺส ปจฺจโย ปน จลมานกณฺฐปเทสาทิวิการภูโต กายงฺควิเสโสเอว สิยา. วิการทฺวยญฺจ อสํมิสฺสํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ อุปาทินฺนกปถวีหิ สห ฆฏฺฏนํ จิตฺตชปถวีนํ กิจฺจํ. ยํ ปน ตาสํ ยถาวา ตถาวา อฆฏฺเฏตฺวา ยถา อิจฺฉิตกฺขรํ สมฺปชฺชติ. ตถา ฆฏฺฏนปการวิธานํ. อิทํ กายวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. ฆฏฺฏเนน สเหว อุปฺปนฺนสทฺทานํ ตํตํวณฺณตฺต ปตฺติยา วิทหนเมว วจีวิญฺญตฺติยา กิจฺจํ. กุมฺภถุนตลํ วิยจ อุปาทินฺนกปถวี. ปหรณหตฺโถ วิย จิตฺตชปถวี. หตฺถปริ วตฺตน วิกาโร วิย กายวิญฺญตฺติ. สทฺทวิกาโร วิย วจีวิญฺญตฺติ. กุมฺภถุนสฺส นานาสทฺทปเภโทวิย นานาวณฺณเภโทติ. เอตฺถจ ยเทตํ อฏฺฐกถายํ อิทํ วกฺขามิ เอตํ วกฺขามีติ อุปฺปชฺชมานํ จิตฺตํ อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. เตสํ อพฺภนฺตเร จิตฺต สมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏฺฏยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน ธาตุฆฏฺฏเนน [Pg.284] สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชตีติจ ปุริมจิตฺตสมุฏฺฐา นาย อุปตฺถมฺภนกิจฺจํปิ นตฺถีติจ วุตฺตํ. ตํปิ อเนกสเตสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ยสฺมึวาเร ปริพฺยตฺตํ อกฺขรํ ปวตฺตติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เตเนว หิ มูล ฏีกายํ อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นตฺถิ ลทฺธาเสวเนน จิตฺเตเนว ฆฏฺฏนสฺส พลวภาวโตติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ลทฺธาเสวเนนาติ เอเตน ปุพฺพภาเค นานาชวนวีถีหิ ลทฺธาเสวนภาวํ ทสฺเสติ. ปถม ชวนจิตฺตสฺสปิ ลทฺธาเสวนตาย อธิปฺเปตตฺตา. นจ เอกชวน วารมตฺเตน ปริพฺยตฺตํ เอกกฺขรํ สมฺปชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. กสฺมา, ตสฺส เอกทฺวิอจฺฉรกฺขณมตฺเตน กาเลน วตฺตพฺพตฺตา เอกจฺฉรกฺขเณจ อเนกสตสหสฺสานํ ชวนวีถีนํ ปวตฺติสมฺภวโต. วุตฺตญฺจ – 那以支持有根身为特相的食色，或以滋养为相。其中，“生起”与“增长”者即是滋养(ojā)。又`ava`一词有守护义，此处守护即是支持。因其“护持”与“产生”，故称滋养。护持什么？护持自身所依处。产生什么？产生食生色。亦有说：于生起后能产生色者，即是滋养。离他缘而由坚硬等自性成就之色，名为自性色(sabhāvarūpa)。具足生灭等有为相之色，名为有相色(salakkhaṇarūpa)。由业等缘直接所造之色，名为所造色(nipphannarūpa)。具足变坏相的究竟色，名为色色(rūparūpa)，犹如苦苦、内内。与有为相相应，可依无常等三相而观照之色，名为观照色(sammasanarūpa)。种种物质元素或色聚因此而强烈地、各别地显现，故名为虚空(ākāsa)。以无有情、无生命之义为界(dhātu)。名为虚空之界，即是空界(ākāsadhātu)。周遍切断，使色聚不与他聚之大种相混杂，不合为一，故名为界限(pariccheda)。或由此界定自身或他者，使之分离，不相交杂。或仅为彼等之间的孔隙。它并非一个单独的、与其他法俱生的自性法，亦非任何色聚的组成部分，此即界限。变异相色虽属非自性法，但因显现于特定色聚中，故为彼色聚的组成部分。而此界限色，因完全脱离诸色聚而外在，故非任何色聚的组成部分。又因其为非自性法，故绝不与任何色法接触，是故经中说“不为四大所触”。然而，义注(aṭṭhakathā)中说：于坚实物体中，具碍触自性的种种色聚之大种虽互相接触，但“不为四大所触”是指如不交织的虚空(ajaṭākāsa)。复注(ṭīkā)中则说：此解释(niddesa)并非对不交织虚空的解释，而是对界限色的解释。且应知此仅存于坚实物体中，于彼等之中，诸大种并无所谓“不触”。因此，诸大种互不渗透、不合为一，于此，“不触”之名方可成立，故说“不渗透即是不触”。就义理而言，它是指种种色聚中诸大种的边际，名为间隙法。具划分色法之相者，名为界限色。若以身肢动作，将自身及该人(puggala)的意图，显现于当前众人之前，令其了知；自身亦由此身肢为众人所认知，此即身表(kāyaviññatti)。若以发声器官，通过声音将自身及该人的意图，传达于听闻范围内的众人，令其了知；自身亦由此声音为众人所认知，此即语表(vacīviññatti)。或者说：人们因此而令他人了知，或为他人所了知彼此之心意，故名为表(viññatti)。于具足支节的身体中生起之表，为身表。或名为“动身”的身体本身，即是身表。由名为“心生声”的语言而生起之表，为语表。或名为“动语”的语言本身，即是语表。其中，随心意作任何身肢变动时，那些支撑、维持、摇动该肢体，名为“随肢节”的心生风界聚，充满该肢体而生起。生起时，并非随意生起，而是因与彼等心生风界聚俱生的“动身”之力，所有色聚皆朝向意图之方而生起。此名为“动身”的形态变化，即是身表。此身表犹如舵手，而彼等风界聚则如船只。譬如舵手立于船尾，紧握大桨，于水流中操控，便能令整艘大船驶向意图之方向，不令其偏离。当知此理亦然。仅一识刹那的表，于其根本处获得，即能令彼等朝向意图之方，故其犹如舵手。于此，义注中说：于一速行心路中，七个速行心之初速行所生的风界，能支撑、维持其俱生色身，但不能使其持续动摇。第二速行等亦复如是。而第七心所生的风界，获得前六心所生风界的支撑为缘，方能支撑、维持、动摇并使俱生色身前进。此说是针对在无数速行心路生起后，于某个心路中，名为“移动”的“到达他处”现象发生时而言。移动并非由少数速行心路即能产生。若能产生，则众人之行进皆应如具神通者之神通飞行般迅速。何以故？于一弹指顷，即有无数百千俱胝识刹那生起之可能。此义于后文“字母生起辨析”中将更明晰。是故当知，于此之前的诸心路中，仅成就支撑与维持。此处所说“七轭车喻”，亦适用于种种速行心路中所生风界相继支撑之义。如是，于动摇的心生色相续中，时节生色聚亦如伴随表色般，具其形态，带速度与扩展而生起。是故，于前后续起的种种速行心路之间，纵有有分心(bhavaṅga)间隔，前进等移动亦能成就。又当知，于一体中相系而转的四因生色，犹如同一因所生，完全随之一同转变，故心生色移动时，其余诸色亦随之移动。此处的移动，当知是后后的色聚群，在前前色聚群生起之处的邻近他处，依其既有排列方式相继生起。色、无色法于生起之处尚未坏灭，即能移动至他处，哪怕仅发尖之量，亦绝无可能。否则，彼等之刹那性、无作用性、无主宰性皆将不复成立。作任何言说时，于喉部等处，名为“发声处与发音工具之俱时发生”，亦即动摇喉部等处的心生地界与所取地界碰撞，与此碰撞同时，即有名为“语响”的心生声生起。此声，因与自身俱生的形态变化，而随心意达成种种音素之别；又因此，令听者得以了知能阐明种种意义的文句与字母之别。此名为“动语”的形态变化，即是语表。然而，义注中说：“作为心生地界与所取地界碰撞之缘的一种形态变化，名为语表。”其中，“作为与所取地界碰撞之缘”之义为：缘于与业生或四因生的所取地界之碰撞，而成为特殊声音生起的因缘。而碰撞之缘，实为动摇喉部等处的特殊身肢变异。当知此二种变异不相混杂。此处，与所取地界碰撞，是心生地界的作用。而如何不随意碰撞，而能成就所欲之字母，如是安排碰撞方式，此为身表的作用。使与碰撞同时生起的声音，达成种种音素之别，此为语表的作用。所取地界犹如鼓面，心生地界犹如击鼓之手，手部运转之变异犹如身表，声音之变异犹如语表，鼓面发出种种声音之别犹如种种音素之别。于此，义注中说：“当生起‘我欲说此，我欲说彼’之心时，即生起八种色。其中，心生地界正碰撞所取地界而生起。与此界之碰撞同时，声音即生起。”又说：“先前心所生者无支撑作用。”此亦当理解为，是针对在无数百速行心路生起后，于某个心路中，清晰字母得以生起时而言。正因此，根本复注(Mūlaṭīkā)中说：“无支撑作用，因由已得熟练之心，碰撞方得有力。”此处“已得熟练”，显示了前分种种速行心路中已得熟练之状态。因初速行心亦意指已得熟练。不能认为仅由一速行心路即能成就一清晰字母。何以故？因其须于一二弹指顷之时量内被言说，而于一弹指顷，即有无数百千速行心路生起之可能。又云： เอกมตฺตา ตโย รสฺสา, ทฺวิมตฺตา ทีฆมุจฺจเร; ติมตฺโต ตุ คีโต เญยฺโย, พฺยญฺชนา อฑฺฒมตฺติกาติ. 一摩多罗为短音，二摩多罗为长音；应知三摩多罗为歌音，辅音为半摩多罗。 มิลินฺทปญฺเหจ สาธิเก วีหิวาหสเต วีหิพีชานิ เอกจฺฉรกฺขเณ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส กลํปิ นอุเปนฺติ. กลภาคํปิ นอุเปนฺตีติ ทีปิตํ. เอกกฺขรํ อุจฺจาเรนฺตสฺสจ ตตฺตกํปิ กาลํ อุจฺจารณจิตฺตพฺยาปาโร สนฺทิสฺสติเยว. นจ ปรมตฺถโต เอกเมว สทฺทํ อุจฺจาเรมีติวา สุโณมีติวา สกฺกา นิยเมตฺวา อุจฺจาเรตุํ โสตุญฺจ. ตถา นิยเมนฺตสฺสปิ สทฺทานํ ปุพฺพาปรโต อเนกสตสหสฺสสฺเสว อุจฺจารณ สวน สมฺภวโต. เอกเมวาติ อภิมาโน ปน สมูหฆน สนฺตติฆเนหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตาเอว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตน เยน ยถาสมฺภวํ เวทิตพฺพนฺติ. เอตฺถจ วิญฺญตฺติสทฺโท กาเยน วิญฺญาเปติ วาจาย วิญฺญาเปตีติอาทิสุ โพธนตฺโถ. สุทินฺน กณฺเฑ ติกฺขตฺตุํ วิญฺญาเปตีติอาทีสุ ปวตฺตนตฺโถ. อิธ ปน ทุวิโธปิ ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ ปรํ โพเธตุกามตารหิ เตสุ สพฺเพสุ กายงฺควาจงฺคโจปเนสุปิ ปวตฺตกวิญฺญตฺติยา ลพฺภมานตา เวทิตพฺพา โหตีติ. มูลฏีกายํ ปน ปรํ โพเธตุกามตาย [Pg.285] วินาปิ อภิกฺกมนาทิปวตฺตเนน โส จิตฺต สหภูวิกาโร อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ. สยญฺจ วิญฺญายตีติ ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติเยวาติ วุตฺตํ, ตตฺถ ทฺวีสุ โพธนวิญฺญตฺตีสุ ปุริมา กายวิญฺญตฺติ องฺคปจฺจงฺคสฺส จลมานวณฺณํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา จลมานงฺคปจฺจงฺคํ กายวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ ปจฺฉิมาจ วจีวิญฺญตฺติ อุจฺจาริยมานํ สทฺทํ โสตวิญฺญาณวีถิยา คเหตฺวา ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริกชวเนนเอว วิญฺญายติ, น ปญฺจทฺวาริกชวเนน. สา หิ อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ปรสตฺเต อตฺตนา สมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ วิญฺญาเปติ, น อชานนฺเต. ญาปก เหตุ หิ นาม อตฺตานํ ชานนฺเตเอว ญาเปตพฺพํ ญาเปติ, โน อชานนฺเต. เอวญฺจ กตฺวา กายงฺค โจปนํ ทิสฺวาวา ปรามสิตฺวาวา สทฺทํ สุตฺวาวา ปรสฺส ตํตํอธิปฺปายํ ชานนฺตานํ ติรจฺฉาน คตานํปิ ปถธํ วิญฺญตฺติชานนํ สิทฺธํ ภวติ. ตํชานเนน วินา อธิปฺปายชานนสฺส อสมฺภวโต. วิญฺญตฺตึ ชานนฺตานํจ ปุริมสิทฺธสงฺเกต สมฺพนฺธ ชานเนน วินา อธิปฺปายชานนํ น สมฺภวตีติ มชฺเฌ วิสุํ ปุพฺพสงฺเกต สมฺพนฺธคหนํปิ อิจฺฉนฺติ, ทฺวีสุ ปน ปวตฺตกวิญฺญตฺตีสุ ปรํ อภิกฺกมนฺตํ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา ทิสฺวา อภิกฺกมนวิญฺญตฺติญฺจ อภิกฺกมนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. เอสนโย ปฏิกฺกมนาทีสุ. ตถา ปรสฺส กถํ โสตวิญฺญาณวีถิยา สุตฺวา กถนวิญฺญตฺติญฺจ กถนจิตฺตญฺจ มโนวิญฺญาณวีถิยา ชานนฺติ. ปรํ รตฺตจิตฺเตน กายงฺคํ จาเลนฺตํ ทิสฺวา จลนวิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. รตฺตสฺส กถํ สุตฺวา กถน วิญฺญตฺติญฺจ ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. เอสนโย สพฺพาสุ กายิกวาจสิกกฺริยาสูติ. ลหุโน ภาโว ลหุตา. มุทุโน ภาโว มุทุตา. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. กมฺมโยคฺยนฺติ อตฺโถ. กมฺมญฺญสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา. 在《弥兰王问经》(Milindapañha)中，已阐明即使是超过百车稻谷的稻种，其生起的时间，甚至无法与一个刹那生起的心之十六分之一相比，更遑论十六分之一的十六分之一。当念诵一个音节时，在那段时间里，发音的心行活动是显而易见的。然而从究竟意义上来说，我们并不能刻意地规定说“我只发一个音”或“我只听一个音”，也无法这样去发音或听音。即使如此规定，声音的生起与听闻，也因其前后相续，而有成千上万次的发音与听闻。然而，“只有一个”的执取，应知是由于被聚合的密集与相续的密集所遮蔽的缘故。至于此处其余的，应根据身表业中所说的，依其可能而知。在此，“表业”一词，在“以身表业”、“以语表业”等处，是“使人明白”之义；在《苏定那品》(Sudinna-kaṇḍa)中，“三次表业”等处，是“行动”之义。然而在此，两者皆适用。因此，当有意使他人明白时，在所有身肢与语肢的动作中，应知皆可获得行动表业。然而在《根本注》中说，即使没有使他人明白的意图，仅以行进等行动，此心俱生之变异，亦能表白意图，且能自知，故说表业有二种。其中，在两种使人明白的表业中，前一种身表业，是眼识路通过捕捉肢体动作的形象，身识路通过捕捉肢体动作，之后完全通过纯粹的意门速行来了解；后一种语表业，是耳识路通过捕捉所发出的声音，之后完全通过纯粹的意门速行来了解，而不是通过五门速行。因为它（表业）只能向了知其自身的其他众生，显明具足此表业的个人的心，而不能向不了知者显明。因为能令人了知的因，只能使了知其自身者明白所应了知之事，而不能使不了知者明白。因此，通过看到或触摸身体的动作，或听到声音，了解他人各自意图的畜生道众生，其表业认知是成立的。因为没有这种认知，就无法了解意图。而了解表业的人，若没有事先已确立的约定关联的认知，则无法了解意图，因此（有些学派）也希望在两者之间单独建立对先前约定关联的把握。然而在两种行动表业中，通过眼识路看到他人行进，并以意识路了解行进表业与行进心。后退等情况亦复如是。同样，通过耳识路听到他人说话，并以意识路了解说话表业与说话心。看到他人以贪心移动身体，并了解移动表业与贪心。听到有贪欲的人说话，并了解说话表业与贪心。所有身语行为皆可依此方式类推。轻的状态是轻快性。软的状态是柔软性。于业为善，是为适业；其义即“适合作业”。适业的状态即堪任性。 อทนฺธตาลกฺขณา รูปสฺส ลหุตา. อถทฺธตา ลกฺขณา รูปสฺส มุทุตา. สรีรกฺริยานุกูลกมฺมญฺญภาวลกฺขณา รูปสฺส กมฺมญฺญตา. อญฺญมญฺญํ อวิชหนฺติโยปิ เอตา วิรุทฺธปจฺจยสปฺปาย ปจฺจยานํ วเสน อสํมิสฺสโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ อตฺตโน กายวิรุทฺธํ [Pg.286] อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกฺริยํวา เสวนฺตานํ สรีรคตา ธาตุโย กทาจิ สกลสรีรํวา สรีเรกเทสํวา โขเภตฺวา วิเสสโต ปูติมุข สปฺปสงฺขาตอาโป ปริยุฏฺฐานํ กตฺวา กายํ อสยฺหภารํ วิย ครุํ ภาริยํ กโรนฺติ. อิริยา ปถปริวตฺตเน กายภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺติ. ตทารูปสฺส ลหุตา นปวตฺตติ. ปุน อตฺตโน สรีรสปฺปายํ อุตุํวา อาหารํวา จิตฺตกิริยํวา เสวนฺตานํ โส ธาตุกฺโขโภ วูปสมฺมติ. กาโย สลฺลหุโก โหติ. อิริยาปถปริวตฺตเน กาย ภาริยนิมิตฺตํ ทุกฺขํนาม นตฺถิ. ตทา สา ปวตฺตติ. เอสนโย เสสาสุปิ. วิเสสนโต ปเนตฺถ มุทุภายํ กฏฺฐมุขสปฺปสงฺขาต ปถวีปริยุฏฺฐานํ กตฺวา สุกฺขกฏฺฐํวิย กายํ ถทฺธํ กกฺขฬํกโรนฺติ. อิริยาปถปริวตฺตเน องฺคมงฺคานํฉิชฺชนภิชฺชนาการปตฺตํ ถทฺธํ กกฺขฬนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺตีติ วตฺตพฺพํ. กมฺมญฺญตายํ สตฺถมุขสปฺปสงฺขาต วาโย ปริยุฏฺฐานํ วาโยวิสมํ กตฺวา ทามริกโจรปริยุฏฺฐิตํ ปจฺจนฺตรฏฺฐํ วิย กายํ วิวฏฺฏมานํ กโรนฺติ, สพฺพอิริยาปเถสุ สุขํนาม นตฺถีติ วตฺตพฺพํ. เตโชธาตุ ปน ตาสํ สพฺพาสํปิ มูลภูตา โหตีติ เวทิตพฺพา. 色法的轻快性以无迟钝为相。色法的柔软性以无僵硬为相。色法的堪任性以适合身体活动为相。这些（特性）虽不相离，但应知它们因相违缘与适宜缘的缘故而不相混杂。例如，当人们受用与自身体质相违的气候、饮食或心行时，体内元素有时会扰动全身或身体局部，尤其会引发被称为“腐臭口”的水界增盛，使身体如不可承受之重担般沉重。此时，在姿势转换时，会生起以身体沉重为因的苦，色法的轻快性便不现起。反之，当人们受用适合自身体质的气候、饮食或心行时，这种元素扰动就会平息，身体变得轻快。在姿势转换时，便没有以身体沉重为因的苦。此时，它（轻快性）便现起。其余（特性）也是同样的道理。特别在此，就柔软性而言，当被称为“木口”的地界增盛时，会使身体如干木般僵硬粗糙。应说此时在姿势转换时，会生起以肢体如被折断般僵硬粗糙为因的苦。就堪任性而言，当被称为“刀口”的风界增盛时，会使风界不平衡，使身体如遭盗匪侵扰的边境般动荡不安，应说在所有姿势中都无法感到安乐。然而，应知火界是所有这些（特性）的根本。 อิมา ปน อโรคิโน กลฺลภาโววิย สุปริมทฺทิตจมฺมสฺส มุทุภาโววิย สุทนฺธสุวณฺณสฺส กมฺมกฺขมภาโววิย รูปกายสฺส อิริยาปถปริวตฺตเน สลฺลหุกตาทิวเสน สนฺทิสฺสมานา วิเสสาการา โหนฺตีติ กตฺวา วิการรูปํ นาม. จยนํ จโย. ปิณฺฑวเสน อภินิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. อาทิโต อุปริโตจ จโย อุปจโย. ปถมาภินิพฺพตฺติ อุปรุปริวฑฺฒิจาติ อตฺโถ. อยญฺหิ อุปสทฺโท อุปญฺญตฺตนฺติอาทีสุ วิย ปถมตฺโถ อุปสิตฺตนฺติอาทีสุ วิยจ อุปริ อตฺโถติ. วุตฺตญฺจ มูลฏีกายํ อุปสทฺโท ปถมตฺโถ อุปริอตฺโถจ โหตีติ. เตเนวหิ ปาฬิยํ โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โยรูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตตีติ วุตฺตํ. ตนนํ วิตฺถารณํ ตติ. สมฺพนฺธา ตติ ปุนปฺปุนํวา ตติ สนฺตติ. ยถา ปวตฺตานํ อายตนานํ อทฺธานปูรณวเสน ปวตฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ [Pg.287] สตฺตานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมานิพฺพตฺติอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาว สพฺพปถมํ อุปฺปนฺนานํ จกฺขุ โสต ฆานชิวฺหานํ อุปฺปาโท, เอตฺถนฺตเร รูปานํ อุปฺปาโท อุปริ วฑฺฒิอตฺเถน อุปจโยนาม. ตโต ปรํ ยาวชีวํ จตุสนฺตติรูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ นทีตีเร นิขาตกูปสฺมึ อุทกุคฺคมนกาโลวิย อาจโย นิพฺพตฺติ. ปริปุณฺณกาโลวิย อุปจโย วฑฺฒิ. อชฺโฌตฺถริตฺวา คมนกาโล วิย สนฺตติ ปวตฺตีติ. 然而，此等（色法），犹如无病者的健康状态，犹如善鞣皮革的柔软性，犹如纯金的堪作业性，乃色身于威仪转换时所显现的轻快等殊胜之相，故名变异色。积聚为“积集”(cayo)，义为团块状地生起。从始及后的积集为“增长”(upacayo)，义为最初生起与后后增长。此“upa”前缀，如于“upaññatti”（施设）等词中为“最初”义，又如于“upasitta”等词中为“在上”义。如《根本疏》(Mūlaṭīkā)所言：“upa前缀有最初义与在上义。”是故，圣典(Pāḷi)中说：“诸处之积集，即色之增长；色之增长，即色之相续。”伸展、扩展为“tati”。关联为“tati”，或重复为“tati”，即是“相续”(santati)。其义为，已生起之诸处，以充满时间的方式而延续。其中，于胎生有情，结生刹那诸色的生起，以最初生起故，名为“增长”。此后，乃至最初的眼、耳、鼻、舌生起之间，诸色的生起，以上方增长故，名为“增长”。此后，乃至尽形寿，四（因）生相续色的生起，名为“相续”。此于义注(aṭṭhakathā)中说：“犹如于河岸所掘之井，水涌出之时，是为积集、生起；水满之时，是为增长、增益；溢流之时，是为相续、流转。” วิภาวนิยํ ปน 然而，应予阐明。 ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาวจกฺขาทิ ทสกานํ อุปฺปตฺติ. เอตฺถนฺตเร รูปุปฺปาโท อุปจโยนาม. ตโต ปรํ สนฺตติ นามาติ วุตฺตํ. ตํปิ เตน ปริยาเยน ยุชฺชติเยว. 从结生开始，乃至眼十法聚等生起，此间的色法生起名为“增长”；此后名为“相续”，如是说。此亦依彼理而得成立。 สํเสทโชปวาติกานํ ปน ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปานํ อุปฺปาโท ปถมา ภินิพฺพตฺติ อตฺเถน ปริปุณฺณ วฑฺฒิ อตฺเถนจ อุปจโย นาม, ตโต ปรํ รูปานํ อุปฺปาโท สนฺตตินาม. อปิจ, ติสมุฏฺฐานิก รูปานํปิ วิสุํ วิสุํ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํนาม อตฺถิ. ตสฺสจ เอเกกสฺส นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ ปวตฺติ วเสน ติสฺโส ติสฺโสอวตฺถา โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสนฺตติยํ อาทิมฺหิ สนฺตติสีสรูปานํ สพฺพปถมํ อุปฺปาโท นิพฺพตฺตินาม. ตโต วฑฺฒนรูปานํ อุปฺปาโท วฑฺฒีนาม. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธฏฺฐิติวเสน วตฺตนวเสนอุปฺปาโทปวตฺตินาม. ตตฺถ จ นิพฺพตฺติวฑฺฒิโย อุปจโยนาม. ปวตฺติสนฺตติ นาม. สงฺเขปโต ปน โลเก สพฺพาสุ อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธรูปปวตฺตีสุ สนฺทิสฺสมาเน ชายน วฑฺฒน ปวตฺตนสงฺขาเต อวตฺถาเภเท ทิสฺวา อุปจยสนฺต ติโย เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ นโย-รุกฺขติณาทีนิวา สาขา ปตฺตปุปฺผผลาทีนิวา อาทิมฺหิ ชายนฺติ. ชายิตฺวา วฑฺฒนฺติ. วฑฺฒเน สมตฺเต อวฑฺฒิตฺวา ปพนฺธวเสน ปวตฺติตฺวา ภิชฺชนฺตีติ. ชีรณํ ชรา, ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ ชรา. สาเยว ชรตา. อุปฺปาทชราภงฺเคหิ นิจฺจลติ นกมฺปตีติ นิจฺโจ อสงฺขต ธมฺโม. น นิจฺโจ อนิจฺโจ, สงฺขตธมฺโม. อนิจฺจสฺส ภาโว อนิจฺจตา, ภงฺโค. 然而，于湿生(saṃsedaja)与化生(opapātika)有情，结生刹那色法的生起，以最初生起及圆满增长故，名为“增长”；此后色法的生起则名为“相续”。此外，三等起色法亦各有其名为“现行相续”者。其中每一相续，依生起、增长、持续而有三阶段。于此，每一相续中，最初相续之首的色法生起，名为“生起”(nibbatti)；其后增长色法的生起，名为“增长”(vaḍḍhi)；当增长完毕不再增长，依相续安住而转起，其生起名为“持续”(pavatti)。其中，“生起”与“增长”名为“增长”(upacayo)；“持续”则名为“相续”(santati)。简言之，于世间一切根与非根所系色法的流转中，可见名为生、长、持续的阶段差别，由此当知“增长”与“相续”。其理如下：譬如树木、草等，或其枝、叶、花、果等，最初生起，生已增长；增长完毕不再增长，依相续而持续，然后坏灭。衰朽为“老”(jarā)，有情因此而趋向衰败状态，故称“老”，此即“老性”(jaratā)。不因生、老、坏而动摇、颤动者，是为“常”(nicca)，即无为法(asaṅkhata-dhamma)。非常者为“无常”(anicca)，即有为法(saṅkhata-dhamma)。无常之性即“无常性”(aniccatā)，亦即坏灭。 [๑๘๓] วิภาวนิยํ ปน [183] 然而，应予阐明。 ‘‘นิจฺจธุวภาเวน [Pg.288] น อิจฺจํ อนุคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 有言：“因其不应被视为常恒而追随，故为无常。”此说不妥。 นิจฺจสทฺโท หิ สาสเน โลเกจ ปากโฏ. โส เอว อิธ นการยุตฺโต อนิจฺโจติ วุตฺโตติ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา อิเม สงฺขตาติ เอเตนาติ ลกฺขณํ. สงฺขต ภาวชานนนิมิตนฺติ อตฺโถ. ยถาห- องฺคุตฺตเร ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ. นนุ ปาฬิยํ ชาตินาม อาคตา. ตสฺมา สาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ วุตฺตํ ชาติรูปเมวาติอาทิ. เอตฺถาติ รูปสมุทฺเทเส. ชนนํ ปาตุภวนํ ชาติ. ชายนฺติวา เอตายาติ ชาติ, อุปจย สนฺตติ นาเมนปวุจฺจติ ตสฺสาชาติยาตถา อวตฺถาเภทโยคโตติ อธิปฺปาโย. สา หิ อาทิโต ปฏิสนฺธิรูปานิ ปาตุภวนฺตานิ กโรติ. ปุน อปริปุณฺณานิจ อายตนานิ ปูเรติ. ปูริตานิ จ ทีฆํปิ อทฺธานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา ปวตฺเตติ ปพนฺธยตีติ. เอกา ทสวิธํปีติ มหาภูตาทิภาเวน เอกตฺตํ อุปนยนวเสน เอกา ทสปเภทํปิ. กถํ สรูปวเสน อฏฺฐวีสติวิธํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา ภูตปฺปสาท วิสยาติอาทินา เอกาทสวิธสฺเสว สรูปโต ทสฺสนํ อนฺโตคธเภทานํ ปุพฺเพ วุตฺตภาเวน สุปากฏตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห-อฏฺฐารสวิธนฺติ. “常”(nicca)一词于教法(sāsana)与世间皆甚显了。此词于此处加上否定词“na”，即说为“无常”(anicca)。诸有为法通过此而被观察、辨识、确定，故称“相”(lakkhaṇa)。其义为：了知有为法自性的标志。如《增支部》(Aṅguttara Nikāya)所说：“诸比丘(bhikkhu)，有为法有三有为相。何为三？即生起可知，坏灭可知，住者之变异可知。”然圣典中非曾说“生”(jāti)耶？故此处亦应说，如言“生即色法”等。此处于色法总说中。生起、出现即是“生”。或，有情缘此而生，故称“生”。其义为：彼“生”亦以“增长”与“相续”之名，而说为具有阶段差别。彼“生”最初令结生色出现，复圆满未圆满之诸处，既圆满已，则令其长时相续不断而转起。一（生）而为十种，即以大种等性，通过归摄为一，而有十种差别。于“自性上如何有二十八种”之问，以“大种、净色、所缘”等，仅显示十一种自性，当知其所含摄之差别，因前已说，故甚明显。是故说“十八种”。 จตฺตาริ ภูตานิ ปญฺจปสาทา อคหิตคหเณน จตฺตาโร วิสยา โคจรา. ทุวิโธ ภาโว. เอกํ หทยํ. อิติ อิทํ โสฬสวิธํ รูปํ ชีวิตาหารรูเปหิ สห อฏฺฐารสวิธํ โหติ ตถา เอโก ปริจฺเฉโท. ทุวิธา วิญฺญตฺติ. อคหิตคหเณน ติวิโธ วิกาโร. จตุพฺพิธํ ลกฺขณนฺติ ทส อนิปฺผนฺนาจาติ รูปํ สรูปโต อฏฺฐวีสติวิธํ ภเวติ โยชนา. เอตฺถจ ปจฺฉิมานิ ทสรูปานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตา ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตานิ รูปานิ น โหนฺตีติ อนิปฺผนฺนานิ นาม. อปิ เจตฺถ อภิธมฺเม วิสุํ [Pg.289] อุทฺทิฏฺฐานิ นิทฺทิฏฺฐานิจ เอตานิ สภาวโต อนุปลพฺภมานานีติ วา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานีติวา นสกฺกา วตฺตุํ. โวหารสิทฺธ มตฺตภาวํ อติกฺกมฺม ตาทิเสน สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺเธน ปรมตฺถ ลกฺขเณน อุปลทฺธตฺตา. อิตรถา นิพฺพตฺติลกฺขณรหิตํ อสงฺขต นิพฺพานํปิ สภาวโต อนุปลพฺภมานํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานญฺจ นาม สิยาติ. ตสฺมา นิพฺพตฺติ ลกฺขณรหิตตฺตาเอว เอตานิ อนิปฺผนฺนานินาม. น สภาวโต อนุปลพฺภมานตฺตาติ ยุตฺตํ สิยาติ. [รูปสมุทฺเทโส] 四大，五净色，（不重复计算地）四所缘境。两种性色，一心所依处。这样这十六种色，与命根和食素合起来成为十八种；以及一种界限色，两种表色，（不重复计算地）三种变异色，四种相色，这样十种非所成色。色法从其自性上来说共有二十八种，这是组合方式。于此，最后的十种色，因其自性不可得，故非由缘所成之色，因此名为“非所成”。即使在阿毗达摩(abhidhamma)中分别指示和说明了这些，也不能说它们自性不可得，或于胜义中不存在。因为它们超越了仅是世俗所成的状态后，还能通过那种由清净法性所成就的胜义相而被获得。否则，缺乏生起相的无为涅槃，也会变成自性不可得、于胜义中不存在了。因此，正是因为缺乏生起相，才名为“非所成”，而非因为自性不可得。这样说是合理的。[色法总说] ๑๕๗. รูปวิภาเคสพฺพญฺจ ปน เอตํ ยถาสมุทฺทิฏฺฐํ อฏฺฐวีสติ วิธํ รูปํ อเหตุกฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สเหตุกา เหตุก วเสน ทุวิธํ. ตถาสปฺปจฺจยฏฺเฐน เอกวิธเมว. น สปฺปจฺจยาปจฺจย วเสน ทุวิธนฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอกวิธนยํ ตาว ทสฺเสตุํ สพฺพญฺจาติอาทิมารทฺธํ. 157. 关于色法的分类，然而，如前所述的这全部二十八种色，以无因义，仅为一种，而非有因、无因二种。同样，以有缘义，仅为一种，而非有缘、无缘二种。为显示如此展开的一门，故以“全部”等语开始论述。 [๑๘๔] วิภาวนิยํ ปน [184] 然而，应予阐明。 เอกวิธนโยปิ รูปวิภาโคเอวาติ กตฺวา ‘‘ยถา อุทฺทิฏฺฐ รูปานํ เอกวิธาทินยํ ทสฺสนตฺถํ สพฺพญฺจ ปเนตนฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ. 认为“一门”也是色法分类，而说“为显示如前所述色法的一门等，故说‘全部’等等”。此说不合。 วกฺขติ หิ – 如下所说： อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, วิภชนฺติ ยถารหนฺติ. 依内等差别，如其所应作分别。 เอเตน อชฺฌตฺติกาทิเภโท เอว รูปวิภาโคนามาติ วิญฺญายติ. 由此可知，所谓色法的分类，就是指内等差别。 ตตฺถ สพฺพํปิ รูปํ เหตุสมฺปโยคา ภาวโต อเหตุก เมว, น กิญฺจิ สเหตุกํ. กิญฺจิ อเหตุกนฺติ เอวํ วิภาโค อตฺถีติ อธิปฺปาโย. สปฺปจฺจยํ สาสวํ สงฺขตํ โลกิยนฺติ ปาโฐ. สปฺปจฺจยํ สงฺขตํ โลกิยํ สาสวนฺติ ปน ยุตฺโต. ปาฬิยํปิ ตถา ทิฏฺฐตฺตา สภาคยุคฬสมฺภวโตจาติ. อิตรานิ ปน ปาฬิกเมน อสเมนฺตานิปิ สภาค ยุคฬตฺตา ภาคโต ยุตฺตานิเอว. ตตฺถ อตฺตโน ชนเกน ปจฺจเยน สเหว วตฺตตีติ สปจฺจยํ. ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียตีติ สงฺขตํ. ปญฺจุปาทา นกฺขนฺธสงฺขาเต [Pg.290] โลเกเอว ปริยาปนฺนนฺติ โลกิยํ. อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตหิ อาสเวหิ สเหว วตฺตตีติ สาสวํ. อกนิฏฺฐ พฺรหฺมสนฺตาน ภูตํปิ รูปํ กามตณฺหา วิสยภาเวน กาเมเอว ปริยาปนฺนตฺตา กามาวจรํ. นตฺถิ อตฺตนา คหิตํ กิญฺจิ อารมฺมณํนาม อสฺสาติ อนารมฺมณํ. โย ธมฺโม อญฺเญน ปโยเคน ปหีโนปิ สมุทยปหาเน อสติ อปหีโนว โหติ. ปุน อวสฺสํ อุปฺปชฺชมานตฺตา. อปฺปหีโนปิ ตสฺมึ สติ ปหีโนว โหติ. ปุน อนุปฺปชฺชมานตฺตา. ตาทิโส ธมฺโม ปหานวายามสฺส อฏฺฐานตฺตา อปฺปหาตพฺโพนาม. รูปํปิ เอทิสเมว โหตีติ วุตฺตํ อปฺปหาตพฺพ เมวาติ. อฏฺฐานตฺตา ปหาน วายามํ น อรหตีติ อตฺโถ. อถวา, วินา สมุทยปหาเนน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ อตฺถาย หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ อิทํ กถนฺติ. ตํปิ ตพฺพิสยสฺส ราคสฺส ปหานํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห – 于此，一切色法，因不与因相应，故唯是无因，无一是有因。其意是：没有“某些是有因，某些是无因”这样的分别。有“有缘、有漏、有为、世间”的读法，但“有缘、有为、世间、有漏”的排列更为恰当。因为在圣典中亦见如此，且因同类成对之故。其余的（配对）虽然与圣典的顺序不符，但因属于同类成对，从分类上看也是恰当的。其中，与自身的生起之缘共同存在，是为“有缘”。由诸缘聚合而造作，是为“有为”。仅包含于名为五取蕴的世间中，是为“世间”。与缘自身而生起的诸漏共同存在，是为“有漏”。即使是色究竟天(Akaniṭṭha)梵众相续中的色，因以欲贪为所缘，亦仅包含于欲界中，故为“欲行”。其自身无所执取的所缘，是为“无所缘”。若有法，虽由其他努力而断，然其集因未断，则非已断，因其必将再生。即使（此法）未被（直接）断除，但当那（集因的断除）存在时，它也就被断除了，因为它不会再生起。如是之法，非为断除努力的对象，故名“不可断”。色法亦复如是，故说“唯不可断”。其义为：不值得为断除（色法本身）而努力。或义为：不舍断其集因，则不能断。若尔，“诸比丘，色非汝等所有，当舍弃之。汝等舍此，将为长夜之义利、安乐。”此说何意？当知此说亦是针对舍断对色之贪而言。如说： รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท, โย ราโค, ยานนฺที, ยา ตณฺหา, ตํ ปชหถ. เอวํ ตํรูปํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ. “罗陀(Rādha)啊，对于色中的欲，对于色中的贪，对于色中的喜，对于色中的渴爱，你应当舍弃。这样，那色就能被舍弃，连根拔除，如断头多罗树，令其无有，于未来成不生之法。” อยํ นโย อญฺเญสุปิ กุสลาทีสุ อปฺปหาตพฺเพสุ เวทิตพฺโพติ. เอวสทฺโท เจตฺถ ปุริมปเทสุปิ โยเชตพฺโพ. อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถวา. เตน ปาฬิยํ อาคตํ น เหตุ เหตุวิปฺปยุตฺตนฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺตภาวปริยาปนฺโน ธมฺมสมูโห อชฺฌตฺตํนาม. ตสฺมึปิจ ยตฺถ ตณฺหาย อติเรกตรํ ทฬฺหปริคฺคโห โหติ. โส จกฺขาทิโก จิตฺเตน สห ฉพฺพิโธ ธมฺโม อชฺฌตฺติโก นาม. อชฺฌตฺเต วิทิโต ปากโฏติ กตฺวา. ตถา หิ โส อชฺฌตฺตชฺฌตฺตนฺติปิ วุตฺโต. อิตรานิ ปน รูปาทินิ ผสฺสาทีนิจ ตทุปาทาย ตณฺหาปริคฺคหสฺส มนฺทตฺตา พาหิรานิ นาม. ยถา หิ โลเก มณิวา สุวณฺณํวา รชตํวา พหิเคเห นิทหิตฺวา ถปิตํ โหติ. ปจฺฉิวา สุปฺปํวา ฆโฏวา สราโววา อนฺโต เคเห ถปิโต. ตตฺถ ปจฺฉิมานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุริมานิ รกฺขนฺติ. ตสฺมา ตาเนว ตณฺหาปริคฺคหทฬฺหตาย อนฺโตปริโภคาตฺเวว วุจฺจนฺติ. ปจฺฉิมานิ ปน พาหิร ปริโภคาตฺเวว. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิธปิ หิ ยทิ สกฺกุเณยฺย. รูปาทีนิ ผสฺสาทินิจ สพฺพานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ จกฺขาทิกํ ฉพฺพิธเมว อวสฺสํ รกฺขิสฺสนฺตีติ. อิติ ตณฺหา ปริคฺคหสฺส ทฬฺหมนฺทตา วเสเนว เตสํ ทฺวินฺนํ อชฺฌตฺติก พาหิรตา วุตฺตา. น ปวตฺติเทสวเสนาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. 此理亦应知于其他善等不可舍断之法。此处“eva”一词亦应与前文诸词连用。“iti”一词有“等”义，或有“种类”义。因此，它总括了圣典中所来的“非因与因不相应”等。各个个体自身所含摄的法聚，名为“内”。于此等法中，若贪爱特别强烈，执取特别坚固，则眼等六法连同心识，名为“内法”，因其于“内”被明了显现故。故其亦被称为“内中之内”。而其余的色等及触等，因其贪爱执取微弱，故名为“外法”。譬如世间，人将珠宝、黄金或白银藏于屋外，而将篮、簸箕、罐或碟置于屋内。彼等宁舍后者，亦护前者。是故，唯此等法因贪爱执取坚固，且为内部受用，方名为“内”。而后者则因外部受用，故名为“外”。此应如是理解。即在此处，若有可能，众生即便舍弃色等及触等一切，亦必守护眼等六法。是故，内外之分乃依贪爱执取之强弱而说，非依其存在之处而说。于此应作定论。 [๑๘๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ [185] 凡应辨明者 ‘‘อชฺฌตฺติกรูปํ อตฺถภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตตฺตา. กามํ อญฺเญปิ อชฺฌตฺตสมฺภูตา อตฺถิ. รุฬฺหีวเสน ปน จกฺขาทิกเมว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “内色，是缘于、指向那被称为‘自体’的自身而转起故。诚然，亦有其他内生之法，然依约定俗成，唯眼等被称为‘内色’。”此说不善。 [๑๘๖] ยญฺจ ตตฺถ [186] 又于彼处 ‘‘อตฺตสงฺขาตํปา จิตฺตํ อธิกิจฺจ ตสฺส ทฺวารภาเวน ปวตฺตตีถิ อชฺฌตฺตํ. ตเทว อชฺฌตฺติกนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “（眼等）缘于被称为‘我’的心，并作为它的门而转起，故为‘内’。此即是‘内法’。”此说亦不善。 ตสฺมึ อตฺเถ หิ สติ จิตฺตสฺส อชฺฌตฺตตา น สมฺปชฺชติ. อชฺฌตฺตธมฺม อชฺฌตฺติกมฺโมนญฺจ อวิเสโส อาปชฺชตีติ. 若依此义，则心之“内”性不得成就，且内法与内业将无差别可言。 ยํ ปน ตตฺถ 然而，于彼处 อถวา ยทิ มยํ น โหม, ตฺวํ กฏฺฐกลิงฺครูปโม ภวิสฺสตีติ วทนฺตา วิย อตฺตภาวสฺส สาติสยํ อุปการกตฺตา จกฺขาทิเนว วิเสสโต อชฺฌตฺติกานีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตตรํ. 或者说，譬如有人言：“若无我等，汝将如木块。”因眼等对自体有卓越的助益，故说眼等特别为内法。此说更为恰当。 ตถา อุปการาติสยตฺตาเอว หิ เตสุ สตฺตานํ ปริคฺคห ทฬฺหตา โหตีติ. สตฺตวิธํปิ ทฺวารรูปํนาม. ยถากฺกมํ วีถิ จิตฺตานํ ปาณาติปาตาทิกมฺมานญฺจ ปวตฺติมุขตฺตา. ตตฺถ ปน ปญฺจ วิธํ ปสาทรูปํ อุปปตฺติทฺวารํนาม. วิญฺญตฺติทฺวยํ กมฺมทฺวารํนามาติ โอฬาริกรูปํ ปกติยา ถูลสภาวตฺตา ฆฏฺฏนสงฺขาตสฺสจ อตฺตโน กิจฺจสฺส โอฬาริกตฺตา. สนฺติเกรูปํ ทูเร ปวตฺตสฺสปิ สีฆตรํ ญาเณน คหณโยคฺยตฺตา. สปฺปฏิฆรูปญฺจาติ เอตฺถ ปฏิหนนํ [Pg.292] ปฏิโฆ. โส ทุวิโธ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํ มหา ภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนนฺติ. ตตฺถ เยน ปฏิฆฏฺฏเนน ปสาท ทฺวารานํ ภวงฺคสฺสจ วิการปฺปตฺติ โหติ. อิทํ วิสยวิสยีนํ ปฏิฆฏฺฏนํนาม. เยน รุปฺปนลกฺขณานํ รูปธมฺมานํ รุปฺปน กุปฺปน ฆฏฺฏน ปีฬน ภิชฺชนาทโย ปวตฺตนฺติ. อิทํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญปฏิฆฏฺฏนํ นาม. ปฏิเฆน สห วตฺตตีติ สปฺปฏิฆํ. 如是，正因其卓越的助益，众生对彼等的执取才如此坚固。七种亦名为门色，因其次第为心路过程及杀生等业行的生起之门。其中，五种净色名为生门，两种表色名为业门。粗色，因其本性粗大，且其自身名为“碰撞”的作用亦是粗大。近色，因其即使发生于远处，亦能迅速为智所把握。有对色，于此，“对”即撞击。它有两种：所缘与能缘的碰撞，及诸大种的互相碰撞。其中，由彼碰撞，净色门及有分心达到变异，此名为“所缘与能缘的碰撞”。由彼碰撞，具变坏相的色法发生变坏、动摇、碰撞、压迫、破裂等，此名为“诸大种的互相碰撞”。与撞击共同存在者，名为有对色。 [๑๘๗] วิภาวนิยํ ปน [187] 然于《辨明》中 ‘‘โย สยํ นิสฺสยวเสนจ สมฺปตฺตานํ อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ. โส ปฏิโฆ วิยาติ ปฏิโฆ. ยถาหิ ปฏิฆาเต สติ ทุพฺพลสฺส จลนํ โหติ. เอวํ อญฺญมญฺญปฏิมุขภาเว สติ อรูปสภาวตฺตา ทุพฺพลสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ โหตีติ’’ เอวํ มหาภูตฆฏฺฏนํ อุปมามตฺตํ กตฺวา วิสยวิสยิฆฏฺฏนเมว คหิตํ. ตํ อนุปปนฺนํ. “依于依止，已至与未至（所缘）的彼此相对、互相冲击，彼如撞击，故名‘对’。譬如，有撞击时，弱者即会动摇；如是，于互相相对时，因（有分心）是无色自性故为弱，弱之有分心即会动摇。”如是，仅以诸大种的碰撞作为譬喻，而只取所缘与能缘的碰撞，此不应理。 เอวญฺหิ สติ ยานิ โลเก อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตาเนสุ ฆฏฺฏนานิ ทิสฺสนฺติ. เยสํ วเสน รูปธมฺเมสุ อญฺญมญฺญํ ลคฺคน พนฺธน ถมฺภน ธารณ จลนาทีนิวา วฑฺฒน หายน เฉทน เภทน วิลีน วิกิรณาทีนิวา ปวตฺตนฺติ. ตานิ อิธ อสงฺคหิตานิ สิยุํ. นจ ตานิ อนุคฺคห อุปฆาต วเสน ปวตฺติภูต สนฺนิปาต สงฺขาตํ ฆฏฺฏนํวินา อญฺญปการานิเอว สกฺกา ภวิตุนฺติ. อิตรํ โสฬสวิธํ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน สุขุมรูปํ ทูเรรูปํ อปฏิฆรูปญฺจ. อุปาทินฺนรูปํ นาม กตฺถจิ ยํกิญฺจิ สรีรฏฺฐกรูปํ วุจฺจติ. กตฺถจิ กมฺมสมุฏฺฐาน เมว ตทุภยํปิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ตุสํ อาทินฺนปรามฏฺฐตฺตา อุปาทินฺนํ นาม นิปฺปริยายโต ปน กมฺมสมุฏฺฐานเมว อุปาทินฺนํนาม. กสฺมา ตสฺเสว สตฺตสนฺตาเน นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสน สาติสยํ ภุสํ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐตาสมฺภวโตติ วุตฺตํ กมฺมชํอุปาทินฺนรูปนฺติ. เอตํ มมาติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ภุสํ อาทิยตีติ อุปาทินฺนํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวน อาทินฺนํ คหิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สห นิทสฺสเนน [Pg.293] สนิทสฺสนํ. นิทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทฏฺฐพฺพภาโว วุจฺจติ. โส ปน ธมฺมโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญ วิย กตฺวา อุปจรียติ. เอวญฺหิ สติ อตฺถวิเสสโพโธ โหตีติ. นิทสฺสนนฺติวา จกฺขุวิญฺญาณกิจฺจํ วุจฺจติ. เตน สห วตฺตตีติ สนิทสฺสนนฺติปิ ยุชฺชติเยว. จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกํ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตวเสน โคจรคฺคาหิกนฺติ ปญฺจวิธํปิ โคจรคฺคาหิกรูปนฺติ โยชนา. ตตฺถ ปสาเท อลฺลียิตฺวา ลคฺคิตฺวา อุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ สมฺปตฺตํนาม. เกสคฺคมตฺตํปิ มุญฺจิตฺวา อุปฺปนฺนํ อสมฺปตฺตํนาม. กสฺมา ปเนตฺถ จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตเมว คณฺหาติ. ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตเมวาติ, ปจฺจยวิเสสโต. อาโลโก หิ รูปคหเณ จกฺขุสฺส ปจฺจโย. อากาโสจ สทฺทคหเณ โสตสฺสาติ จกฺขุรูเปสุจ อญฺญมญฺญํ ลคฺคิตฺวา อุปฺปชฺชมาเนสุ อาโลกปริวารสฺส โอกาโส นตฺถิ. ตถา โสตสทฺเทสุจ อากาสปริวารสฺสาติ. วายุอาปปถวิโย ปน ฆานาทิตฺตยสฺส คนฺธาทิคหเณ ปจฺจยา โหนฺติ. ตตฺถ วายุนาม คนฺธากฑฺฒนโก นาสวาโตเยว, โสจ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. อาโปนาม ชิวฺหาเตมนโก อาโป, โสปิ สมฺปตฺตสฺเสว ปจฺจโย. น หิ รโส สุกฺขชิวฺหาย ผรตีติ. ปถวีจ ฆฏฺฏนตฺถาย ปจฺจโย. น หิ ทุพฺพลปถวีสนฺนิสฺสโย อาโลโกวา รโชวากาเย ปตมาโนปิ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ. อิติ ปจฺจยวิเสสโต เตสํ สมฺปตฺตาสมฺปตฺตวเสน คหณ วิเสโส โหตีติ. ตตฺถ จกฺขุสฺส ตาว อสมฺปตฺตคหณํ ปากฏํ. ตญฺหิ สมีเป อกฺขิวณฺณํวา ภมุกมูลํวา นปสฺสติ. ทูเร ปน มหนฺตํ จนฺทมณฺฑลาทิกํวา ผลิกาทิติโรหิตํวา วณฺณํ ปสฺสติ. ทิสาเทสววตฺถานญฺจสฺส ปญฺญายตีติ. โสตสฺส ปน กถนฺติ, ตตฺถ หิ ทูเร สทฺโท จิเรน สุยฺยมาโน ทิสฺสติ ปจฺฉิมทิสาภาเค อุปฺปนฺโนปิ สทฺโท อนฺตรา มหนฺเต เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ทกฺขิณปสฺสโตวา สุยฺยติ. อุตฺตรปสฺสโตวา. อสุยฺยมาโนวา โหตีติ. วุจฺจเต, อุปฺปนฺโน สทฺทสงฺฆาโฏ อาสนฺเน ฐิตานํ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว อวสานา กเมน [Pg.294] ปากฏีภูโต โหติ. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโสจ พลวา โหติ. อหํ สุโณมีติ ปวตฺตา สลฺลกฺขณวีถิโย สีฆตรํ นิรนฺตรํ วิย ปวตฺตนฺติ. ทูเร ฐิตานํ ปน ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส มนฺทตโร โหติ. อาทิโต อปากโฏ. มชฺเฌวา อวสาเนวา ปิณฺฑวเสน ปากฏีภูโต. สลฺลกฺขณวีถิโย จิเรน ปเรน ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสํ ลหุํ สุโต. จิเรน สุโตติ อติมาโน โหตีติ. อปิจ, สทฺโทนาม นิสฺสยธาตุปรํปราย ปวตฺติตฺวา ทูรํปิ เทสํ คจฺฉติเยว. เอวํ คจฺฉนฺโตจ คตคตฏฺฐาเนเอว ฐตฺวา สวนูปจาเร ฐิตานํ โสตสหสฺสํปิ ฆฏฺเฏติ. มหนฺเต ปน เจติยาทิเก อนฺตริเต สติ ยโต อากาโส อุชุํ วิวโฏ โหติ. ตโต ทกฺขิณปสฺสโตวา อุตฺตรปสฺสโตวา คตคตฐานโตวโสตํ ฆฏฺเฏติ. มนฺทตโร ปน สทฺโทอสุยฺย มาโนปิ โหติ. เอวํ คจฺฉนฺโตจ ยาว โสตปสาเท อลฺลียิตฺวา นุปฺปชฺชติ. ตาว อสมฺปตฺโตเยว โหติ. โย ปน อลฺลี ยิตฺวา อุปฺปชฺชติ. โส สมฺปตฺโตนาม โหติ. น โส สุยฺยตีติ. ยทิ ปน โสตํ สมฺปตฺตวิสยํ สิยา. ยถา อนฺโต กุจฺฉิคโต คนฺโธ พหิ นฆายิยติ. ตถา อนฺโต กุจฺฉิคโต สทฺโทปิ พหิ นสุเยยฺย. คนฺธสฺส วิย ทิสาเทสววตฺถานํ วิสฺสน สิยาติ. 如此一来，世间内外相续中可见的碰撞，其生起是由于色法之间互相连接、系缚、支撑、承载、变动等，或增长、减损、切割、分裂、消散、散落等。若不将此等（作用）摄入（碰撞），（便不合理，因为）若没有以助力与损害的方式而发生的、被称为“聚合”的碰撞，那些（作用）也不可能以其他方式存在。其余十六种，是与前述相反的微细色、远色和无对碍色。所执色(upādinnarūpa)，有时指身体中任何一种身内色；有时仅指业生色。两者都因被贪爱和邪见强烈地执取而被称为“所执”。然而，从究竟意义上说，只有业生色才是“所执”。为何如此？因为它在有情相续中持续不断地存在，并且因为被贪爱和邪见极其强烈地执取，故说‘业生色是所执色’。由于人们以‘这是我的’等等方式，用贪爱和邪见强烈地执取（色法），故名‘所执’。在义注(aṭṭhakathā)中，则解释为被与贪爱和邪见相应的业所执取，作为业的果报，这显示了‘所执’的含义。有显现(sanidassana)故名‘有显现’。‘显现’是指眼识所能见之性。虽然在法性上并无不同，却被假名为异，如此方能理解其特殊义。或者说，‘显现’是指眼识之作用。与此（作用）同时存在，故名‘有显现’，此亦合理。眼根和耳根以不接触方式取境，鼻根、舌根和身根以接触方式取境，应知此五种取境方式。其中，依附于净色(pasāda)而生起的所缘，名为‘至境’(sampatta)。即使只差毫发而生起的所缘，名为‘未至境’(asampatta)。为何眼根和耳根只取未至境，而鼻根等三根只取至境呢？这是由于缘的特殊性。光明是眼根取色的助缘，空间是耳根听声音的助缘。当眼根与色法相互接触而生起时，没有光围绕的空间。同样，当耳根与声法（相互接触而生起时），没有空间围绕。然而，风、水、地三种元素是鼻根等三根取香、味、触的助缘。风在这里指的是能够把气味吸入鼻孔中的鼻风，它只能作为至境的助缘。水在这里指的是滋润舌头的水分，它也是至境的助缘。因为味道无法在干燥的舌头上散布。地界是作为触觉的助缘。因为即使有光或尘土落在身上，若依附于微弱的地界，也无法触及净色。因此，由于缘的特殊性，它们取境的方式也不同。其中，眼根取未至境是很明显的。它在近处无法看到自己的眼睑或眉毛的根部。但在远处，却能看到巨大的月亮，或者隔着琉璃等物体的颜色。其方向和位置也能被辨别。那么，耳根听声音又是怎么回事呢？在远处听到的声音会比较慢，比如从西边传来的声音，如果中间隔着一座大塔(cetiya)等物，我们可能只能在南边或北边听到，甚至可能听不到。据说，生起的声聚，在近处的人听来，从开始到结束会逐渐清晰地显现出来。触击和摩擦的力量也很强。当‘我在听’的念头生起时，认识过程会快速而连续地进行。但在远处的人听来，触击和摩擦的力量会减弱。声音可能一开始不清晰，或者中间断断续续，最后才像一团声音一样显现出来。认识过程也会变得缓慢，因此，便有‘速闻’或‘迟闻’的说法。此外，声音是通过依止元素相续传播而到达远处的。在传播过程中，每到达一个地方，都会停留在那里，并触及处于听闻范围内的千耳。但是，如果中间隔着一座大塔等物，那么声音只能沿着塔的南边或北边，从各个停留的地方，继续传播到耳朵里。微弱的声音甚至可能听不到。声音在到达耳根之前，都属于未至境。只有当声音触及耳根时，才属于至境，但它就不能被听到。如果耳根只取至境，那么就像腹中的气味在外面闻不到一样，腹中的声音在外面也听不到，并且（声音的）方向和位置也就会像气味一样无法分辨了。 [๑๘๘] วิภาวนิยํ ปน [188] 然而，在《辨析》(Vibhāvaniya)中 ‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ. อธิฏฺฐาน วิธา เนปิ, ตสฺส โส โคจโร สิยา.’’ ติปิ วิจาริตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “如果说去到那个境域，周遍触及而抓住，即使有决意的方法，那也可能是它的境界。”如此考察之后，这并不妥当。 น หิ จกฺขาทิทฺวยสฺส พหิทฺธา วิสยเทสคมนสงฺโค อตฺถีติ. โคจรํ คณฺหาตีติ โคจรคฺคาหิกํ. ปสาท มณฺฑภูตตฺตา อาปาตมาคตํ อารมฺมณนิมิตฺตํ สมฺปฏิจฺฉตีติ อตฺโถ. 眼根等二者，实无向外去至所缘境处之事。以其能取所行境，故为“所行境之取者”。因其为镜面般的净色，故能领受现于跟前的所缘相，此即其义。 วิภาวนิยํ ปน 然而，在《辨析注》中， วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา ตํตํ โคจรคหณ สภาวตฺตาติ วุตฺตํ. （根）为识所依，以其具有领受各自所行境之自性，故如是说。 วณฺโณติ [Pg.295] รูปารมฺมณสฺเสตํ นามํ. โอชาติ อาหาร รูป มาห. วินิภุชฺชตีติ วินิพฺโภโค. ฐานโต เทสโต อุปฺปตฺติการณโต วิสุํวิสุํ ววตฺถปียตีติ อตฺโถ. นวินิพฺโภ โคติ อวินิพฺโภโค. โส เอว รูปนฺติ อวินิพฺโภครูปํ. อาจริยานนฺทตฺเถเรนปเนตฺถ คนฺธรสโอชา กตฺถจิ วินีภุตฺตา ทิสฺสนฺตีติ ปญฺจวิธเมว อวินิพฺโภครูปํ อิจฺฉิตํ. ตํ ปรโต อาคมิสฺสตีติ. [รูปวิภาโค]. “色”(vaṇṇa)是色所缘的名称。“食素”(ojā)是指食生色。可分别者，名为“可分别”(vinibbhoga)。其义为：从处所、地域、生起因缘方面，可以各自确定。“不可分别”(avinibbhoga)是指不可分离。那也就是不可分离色(avinibbhogarūpa)。然而，阿阇梨阿难长老于此认为香、味、食素有时可见为可分离，因此只认可五种不可分离色。此事将于后文述及。[色分别](Rūpavibhāgo) ๑๕๘. กมฺมนฺติ เอกา เจตนาเอว. สาเยว หิ ปฏฺฐาเน นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยภาเวน วุตฺตา. ยถาห-นานากฺขณิกา กุสลากุสลา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติ. จิตฺตนฺติ ปน สสมฺปยุตฺตธมฺมํ อธิปฺเปตํ. ปฏฺฐาเน เจตสิกธมฺมานํปิ รูปสมุฏฺฐาปนภาเวน วุตฺตตฺตา. ยถาห-เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุ ปจฺจเยน ปจฺจโยติอาทิ. อุตูติ เตโชเยว. โส หิ กปฺปสณฺฐาปนวเสน สกลํ โอกาส โลกํปิ นานาสรีรสณฺฐาปนวเสน สก ลํ รูปมยํ กายํ สตฺตโลกํปิ นานารุกฺขติณาทีนํ อพฺภปฏลเมฆวุฏฺฐิชลอคฺคิ วาตาทีนญฺจ สณฺฐาปนวเสน สกลํ สงฺขารโลกํปิ อุทยติ ปสวติ ชเนติ วฑฺเฒติ. ตสฺมา อุตูติ วุจฺจตีติ. อรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อุตูติปิ วทนฺติ. อาหาโรติ โอชาเอว. รูปวิราคภาวนาภูตํ อรูปกุสลํ กมฺมชรูปํ นชเนตีติ วุตฺตํ ปญฺจวีสติวิธํปีติ. อติสงฺขตนฺติ อตีตกาเล ยถากา ลนฺตเร รูปํ ชเนติ, ตถา วิเสเสตฺวา สุฏฺฐุกตํ. อชฺฌตฺติ กสนฺตาเนติ วุตฺตํ, อชฺฌตฺตสนฺตาเนติ ปน วตฺตพฺพํ. อชฺฌตฺต เมว อชฺฌตฺติกนฺติวา อิกสทฺทสฺส อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิสนฺธิมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ อุปาทาย. ขเณขเณติ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺเพสํปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานํ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปาทํ ภงฺคกฺขเณเอว นิโรธญฺจ อาห. อหํ ปนสฺสา [Pg.296] ธิปฺปาโย-สพฺพานิปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว อุปฺปชฺชนฺติ, น ภงฺคกฺขเณ. ยถาห – 158. “业”(kamma)仅是思(cetanā)。此思在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，以其为异刹那业缘而被述及。如言：“异刹那之善、不善思，为异熟诸蕴及依业而有之色(kaṭattārūpa)的业缘。”“心”(citta)则意指心与相应法。在《发趣论》中，以心所法亦能生色故，如是说。如言：“诸因与因相应之法，为彼等所生起之色的因缘”等。“时节”(utu)即是火界(tejo)。火界以成立劫之方式，令整个器世间(okāsaloka)生起、滋长、产生、增长；以成立各种身体之方式，令整个由色构成的有情世间(sattaloka)之身生起、滋长、产生、增长；以成立各种树木、草、云层、雨水、火、风等之方式，令整个行世间(saṅkhāraloka)生起、滋长、产生、增长。是故称为“时节”。亦有说：因其“行、去、转起”(arati, gacchati, pavattati)，故为“时节”。“食”(āhāra)即是食素(ojā)。经中说，作为色离贪修习的无色界善业，不生业生色，故说亦不生二十五种色。所谓‘极作’(atisaṅkhata)，是指如于他时能生色法，于过去时亦已特别善作。经中说“内相续”(ajjhattikasantāna)，应作“内之相续”(ajjhattasantāna)。“内”即“内在”之义，应如是解“ika”字之义。以结生(paṭisandhi)为始，是指以结生心(paṭisandhicitta)的生起刹那(uppādakkhaṇa)为始。刹那刹那，是指于每一心的三刹那中。然而，阿阇梨阿难长老说，一切四处生起之色(catusamuṭṭhānikarūpa)，皆于每一心的生起刹那生起，于坏灭刹那(bhaṅgakkhaṇa)坏灭。我则认为其意为：一切四处生起之色，仅于心的生起刹那生起，非于坏灭刹那。如言： ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. โนติ. 又，若于某人，集谛(samudayasacca)灭，则其苦谛(dukkhasacca)生起耶？不。 ตถา ตานิ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณเอว นิรุชฺฌนฺติ. น อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาห – 如是，彼等于心之坏灭刹那方灭，非于生起刹那。如言： ยสฺส กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺตีติ. โนติ. 若于某人，善法(kusalā dhammā)、不善法(akusalā dhammā)生起，则其无记法(abyākatā dhammā)灭耶？不。 อรูปภวํ สนฺธาย เอตํ ยมกทฺวยํ วุตฺตํ. รูปานิ ปน จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปาทกฺขเณปิ นิรุชฺฌนฺตีติ เจ. น. เอวญฺหิ สติ – 此双句(yamakadvaya)是针对无色有(arūpabhava)而说。若谓色法亦于心之坏灭刹那生起，亦于生起刹那坏灭，则不然。若如是，则： ยสฺสวา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ. อรูเป ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ. โนจ เตสํ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ. ปญฺจโวกาเร ตณฺหาย ภงฺคกฺขเณ เตสํ สมุทยสจฺจญฺจ นิรุชฺฌติ, ทุกฺขสจฺจญฺจ อุปฺปชฺชตีติจ. 又，若于某人，集谛灭，则其苦谛生起耶？于无色界(arūpa)，于爱(taṇhā)之坏灭刹那，彼等之集谛灭，然苦谛不生起。于五蕴有(pañcavokāra)，于爱之坏灭刹那，彼等之集谛灭，苦谛亦生起。 อิตรตฺถจ 于另一场合则， อรูเป กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. โนจ เตสํ อพฺยากตา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. ปญฺจโวกาเร กุสลานํ อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ กุสลา ธมฺมาจ อุปฺปชฺชนฺติ. อพฺยากตา ธมฺมาจ นิรุชฺฌนฺตีติจ. 于无色界(arūpa)，于善法之生起刹那，彼等之善法生起，然无记法不灭。于五蕴有(pañcavokāra)，于善法之生起刹那，彼等之善法生起，无记法亦灭。 เอวํ ปริปุณฺณปญฺหาเอว อุทฺธฏา สิยุํ. โนติ ปน ปฏิเสโธว อุทฺธโฏ. ตสฺมา นยิทํ อรูปภวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. จิตฺตชรูปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. ตมฺปิ น. กมฺมชรูปสฺส วิคหเณ วิโรธสฺส ยมกปาฐนฺตรสฺส อภาวโต. อนุโลมสฺเสวจ ภาวโต. ยถาห – 如是，则所引者应为圆满之问。然所引者仅为“不”之否定。是故，可谓此非针对无色有而说。若谓此是针对心生色而说，亦不然。因于分析业生色时，无有矛盾，亦无《双论》(Yamaka)异本，且仅为顺向之故。如言： ยสฺสวาปน ยตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ. อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. โนจ เตสํ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยํ น อุปฺปชฺชติ. 又，若于某人于何处，意根(manindriya)不生起，则于其人于彼处，命根(jīvitindriya)亦不生起耶？于无想有情(asaññasatta)，彼等之意根于彼处不生起，然彼等之命根于彼处并非不生起。 สพฺเพสํ [Pg.297] จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ ตตฺถ มนินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชติ. ชีวิตินฺทฺริยญฺจ นอุปฺปชฺชตีติ. 于一切死者，于生命流转中，于心之坏灭刹那，彼等之意根于彼处不生起，命根亦不生起。 เอตฺถ หิ อสญฺญสตฺตานนฺติ เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริย เมว วุตฺตํ. ยทิจ ตํ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณปิ อุปฺปชฺเชยฺย, ปุริมโกฏฺฐาเส ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ อสญฺญสตฺตานํ เตสํ.ล. ชีวิตินฺทฺริยํ นอุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ สิยา, ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสจ สพฺเพสํ จวนฺตานํ อิจฺเจว วุตฺตํ สิยาติ. ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส ปน อรูป ชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ. น. ตถา คหณตฺถํ ยมก ปาฐนฺตราภาวโต สพฺพญฺญุวิสเยจ ฐาเน ปาฬิโย สํสนฺทิตฺวา พลวติยา ปาฬิยุตฺติยาเอว ฐาตพฺพโตติ. ยสฺมาจ รูปธมฺมา นาม ทนฺธปวตฺติโน โหนฺติ. อรูปธมฺมา ลหุปวตฺติโน ฐิติกฺขโณจ เตสํ วิสุํ คณนูปโค นตฺถิ. ตสฺมา อญฺโญเยว รูป ธมฺมานํ ขณปพนฺโธ. อญฺโญ อรูปธมฺมานํ. ตตฺถ สพฺเพปิ รูปธมฺมา เอกจิตฺตกฺขณปริมาเณน อตฺตโน อุปฺปาทกฺขเณน ยุตฺตา ขเณ ขเณ นิรนฺตรเมว อุปฺปชฺชนฺติ. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย สหุปฺปนฺนตฺตาจ ปน ทฺวินฺนํ เตสํ อุปฺปาทาทิวา นิโรธนฺโตวา ยาวชีวํปิสเหว โหตีติปิ ตสฺส อธิปฺปาโยติ. ยมก ปาฬิโย ปน นานาตฺถา, นานาพฺยญฺชนา, คมฺภีโรจ สตฺถุ อธิปฺปาโย. ตสฺมา สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา สลฺลกฺเขตพฺโพ. น ปน ธมฺมตา เอสา ยมกสฺส. ยทิทํ ยถาลาภโยชนาติ กตฺวา อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ ยมกปาฐํ ยถาลาภโย ชนายเอว สกฺกา โยเชตุนฺติ. รูปวิราคภาวนาวิเสสภูตํ อรูปกุสลํ ตสฺมึ โลเก รูปสหิตํ ปฏิสนฺธึ นชเนติ. สุทฺธอรูปเมว ชเนติ. ตสฺมา รูปสนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อภาวา ตตฺรุปฺปนฺนานิ สพฺพานิ ฉจตฺตาลีสจิตฺตานิ รูปํ ชเนตุํ น น สกฺโกนฺติ. อรูปวิปากา ปน ตตฺเถว นิยมุปฺปนฺนาติ อรูปปากสฺเสว คหณํ กตํ, เตเนว อฏฺฐกถายํ, อญฺญานิปิ พหูนิ อารุปฺเป อุปฺปนฺนานิ อโนกาสตฺถา รูปํ นสมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ ตตฺถ อโนกาสตานาม อาทิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนสฺส รูปสนฺตติสีสสฺส อภาโว เอว ทฏฺฐพฺโพติ. 于此，“无想有情(asaññasattānaṃ)”一词，仅指色命根。若其于心坏灭刹那亦生起，则于前分位中，当说于心坏灭刹那，彼等无想有情之命根不生起；于后分位中，当说一切死没者亦然。若说于后分位中是就无色命根而说，则不然。因为没有《双论》(Yamaka)的异本可作此解，且于一切智之境中，诸巴利圣典应相互参照，当依强有力的巴利圣典之理而立。又，色法名为迟缓流转者，无色法名为快速流转者，彼等之住时刹那亦无须分别计算。是故，色法之刹那相续是一类，无色法之刹那相续是另一类。其中，一切色法皆以一心刹那为量，与其生起刹那相应，刹那刹那无间断地生起。从结生(paṭisandhi)开始，因共同生起，二者从生起至灭尽，乃至终生皆是如此，此亦是其意趣。然《双论》之巴利圣典含义各异，文句不同，导师之意趣深奥。是故，当善加思惟与观察。然而，“随得而释”并非《双论》之法。不可依己意，对所见之《双论》文句，随意解释。修习离色贪之殊胜无色善，于彼世间不生起带色之结生，仅生起纯无色之结生。是故，因色法相续之首完全不存在，故于彼处生起之一切四十六心皆不能产生色法。然无色异熟唯于彼处决定生起，故仅取无色异熟。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：“其他许多生于无色界者，亦因无处而不能生起色法。”于此，所谓“无处”，应理解为从最初开始，生起之色法相续之首即不存在。 [๑๘๙] วิภาวนิยํ ปน [189] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中 ‘‘รูปวิราคภาวนานิพฺพตฺตตฺตา [Pg.298] เหตุโน ตพฺพิธุรตายา’’ติปิ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ. “因由修习离色贪(rūpavirāgabhāvanā)而生，且远离其因故”，此亦被说为理由。然此非理由。 รูปารูปวิราคภาวนาภูตมคฺคนิพฺพตฺตสฺส โลกุตฺตรวิปากสฺส รูโปกาเส สติ รูปชนกตาทสฺสนโตติ. ฌานงฺควิรเหน องฺคทุพฺพลานิปิ รูปํ น ชเนนฺตีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณคหณํ กตํ. อิตรา นิปิ ปน ปนฺนรสกามรูป ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ขีณาสวานํ ปรินิพฺพานจุติ จิตฺตนฺติ อิมานิ จิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺติเยว. เอวํสนฺเตปิ ตานิ สพฺพานิปิ ภวงฺคกาเล อขีณาสวานญฺจ จุติกาเล สมุฏฺฐาเปนฺตีติ เตสํ อิธ อคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. 因为由作为修习色、无色离贪之道所生的出世间异熟，在有色界时，也未见其能产生色法。因缺乏禅支或禅支薄弱，彼等亦不产生色法，故举出双五识。此外，十五种欲界及色界之结生心(paṭisandhicitta)，以及漏尽者(khīṇāsava)之般涅槃死心，此等心根本不生起色法。即使如此，当知彼等一切心于有分(bhavaṅga)时，及于非漏尽者死没时，亦能生起色法，故此处不取。 [๑๙๐] วิภาวนิยํ ปน [190] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中 ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปน จุติจิตฺตญฺจ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสว อนฺโตคธตฺตา จิตฺตนฺตรํ น โหตีติ น ตสฺส วชฺชนํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสวาติ น วตฺตพฺพํ. “然结生心及死心，因包含于十九种有分心之内，故非他心，是故未说其被排除”，如是说。于此，“于十九种有分心之内”是不应说的。 อรูปวิปากสฺส สรูปโต วชฺชิตตฺตาติ. กสฺมา ปน ยถา วุตฺตานิ ปนฺนรส ปฏิสนฺธิจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ, ปริทุพฺพลตฺตา. จิตฺตญฺหินาม อุปฺปาทกฺขเณเอว ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา พลวํ โหติ. รูปญฺจ ฐิติกฺขเณว. 因无色异熟依其自性已被排除。然何故如前所说之十五种结生心于结生刹那不生起色法耶？因其极度微弱故。须知，心于生起刹那获得圆满之缘方能强盛，而色法则于住时刹那方能强盛。 ตสฺมา อตฺตโน พลวนฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานภาเวน ทุพฺพลํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา สยํปิ ปริทุพฺพลํ โหตีติ สพฺพานิปิ ตานิ ตทา รูปํ นสมุฏฺฐา เปนฺตีติ. เอตฺถจ เกจิ อนนฺตราเสวนาทิปจฺจยา จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเอว ผรนฺติ. รูปสฺส ปน อุปตฺถมฺภกภูตา อุตุอาหารา ปจฺฉาชาตปจฺจยธมฺมาจ ฐิติกฺขเณเอวผรนฺตีติ เตสํ ยถากฺกมํ อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติกฺขเณจ ปริปุณฺณปจฺจยลาโภ เวทิตพฺโพ. 是故，因其依止于一个正当生起而微弱的所依，故自身亦极度微弱，是故彼等一切于彼时皆不生起色法。于此，有些人认为：无间缘、亲依止缘等诸缘于心之生起刹那即遍及。然作为色法支柱之时节、食素及后生缘法，唯于住时刹那方遍及。是故，当知彼等各自于生起刹那及住时刹那获得圆满之缘。 [๑๙๑] วิภาวนิยํ ปน [191] 然于《辨明》(Vibhāvanī)中 ‘‘ปจฺฉาชาต ปจฺจยรหิตํ ปน อาหาราทีหิจ อนุปตฺถทฺธํ ทุพฺพลวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา อตฺตโนจ อาคนฺตุกตาย กมฺมชรูเปหิจ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. “然因缺乏后生缘，且未得食素等之支持，依止微弱之所依而转起，又因其自身是新来者，且业生色已占据心生色之位置而住”，此即所说之理由。于此，“缺乏后生缘”一句，当加考察。 ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส [Pg.299] ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาต ปจฺจย รหิตสฺส ปิอุตุสฺส รูปชนกภาวสฺส วกฺขมานตฺตา. น หิ อตฺตนา อวิชฺชมานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ ปุริมจิตฺตกฺขเณ ฐิตสฺส กสฺสจิ รูปสฺส ปจฺฉาชาต ปจฺจโย โหติ. อตฺถิ ปจฺจเยกเทสตฺตา ตสฺส ปจฺจยสฺสาติ. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ ปน ปกติยาว วูปสนฺตวฏฺฏมูเล สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สนฺตตรํ โหติ. ปุน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขเยน ทุพฺพลตเร ปริยนฺตคเต จ วตฺถุมฺหิ นิสฺสิตตฺตา ทุพฺพลตรญฺจ โหตีติ ตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ, อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน สพฺพสตฺตานํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ อิจฺฉติ. ยถาห-ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. 因为将会说到，于结生心之住时刹那，即使缺乏后生缘，时节亦有产生色法之性。自身尚不存在之后心，实不能为前一心刹那住立之任何色法之后生缘。虽仅是缘之一分，亦是彼缘。然漏尽者之死心，因其本性于已平息轮回之根的相续中转起，故更为寂静。又因寿命行已尽，所依之心所依处亦更微弱且趋于终结，故更为微弱，是故彼心不生起色法。然阿难(Ānanda)长老主张一切有情之死心皆不生起色法。如其所说：“漏尽者之死心”，是特别指出。 กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ. รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ เยจ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ, จวนฺตานํ เตสํ วจี สงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โนจ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ – 对于欲界（有情）的最后心及其前一心的生起刹那，对于色界、无色界的最后有者，以及那些将投生色界、无色界后般涅槃者，当他们死没时，其语行将灭，而其身行不灭。 ปน วจนโต อญฺเญสํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปก จิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ. นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ. 然从（此）言，可知其他有情之死没心亦不产生色法。因为，能产生色法之心，在没有与入胎等关联的情况下，是不会产生身行的；亦不应说于死没后，其心生色法仍持续生起。也无“死没心产生色法”之巴利文。 อนุฏีกายํ ปน 然于《复注》(Anuṭīkā)中 ตสฺมึ ปาเฐ เตสํ จวนฺตานํ โนจ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ วจนํ น เกวลํ จุติจิตฺตสฺเสว รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํ สาเธติ, อถโข ตโต ปุริมานํ สพฺเพสํ มรณาสนฺน จิตฺตานํ รูปสมุฏฺฐาปนาภาวํปิ สาเธติเยวาติ ทีเปติ. จุติ จิตฺตสฺมึหิ กายสงฺขารสฺส นิโรเธ ปฏิสิทฺเธ ตโต ปุพฺเพ ยาว สตฺตรสมจิตฺตา เอตฺถนฺตเร ตสฺส อุปฺปาโทปิ ปฏิสิทฺโธเอว โหตีติ. สพฺพญฺเจตํ วิจาเรตพฺพํ. 于该段文中，“彼等死没时，其身行不灭”之语，显示其不仅证明了死没心不产生色法，而且确实也证明了在此之前所有临死心(maraṇāsanna citta)亦不产生色法。因为，若否定了死没心时身行的息灭，那么在此之前，乃至第十七心识刹那之间，身行的生起也同样被否定了。所有这些都应审察。 กายสงฺขาโรติ [Pg.300] หิ อสฺสาสปสฺสาโส วุจฺจติ. โสจ สุฏฺฐุ โอฬาริโก รูปธมฺโมติ นจุติจิตฺเต ตนฺนิโรธาภาว วจเนน อิตรานิ สุขุมานิปิ รูปานิ จุติจิตฺตํ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุํ. 所谓身行，是指入息与出息。而它（身行）是非常粗显的色法，因此，不能仅凭“其（身行）于死没心时亦不息灭”之说，便言死没心亦不产生其他微细色法。 [๑๙๒] ยญฺจ ตตฺถ [192] 又，彼处所说： น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคมนาทิ วินิพทฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนํ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ. （彼处）说：“能产生色法之心，在没有与入胎等关联的情况下，是不会产生身行的。”此说亦不合理。 ตานิเอว หิ คพฺภคมนาทีนิ อิมสฺสตฺถสฺส สาธกานิ ภวิตุํ อรหนฺติ โอฬาริกสฺส กายสงฺขารสฺส อสมุฏฺฐาปกํปิ จิตฺตํ อิตรํ สุขุมรูปํ ปน สมุฏฺฐาเปติเยวาติ. 因为入胎等事，恰能证明此义：即使是不能生起粗显身行的心，却能生起其他微细色法。 [๑๙๓] ยํปิ ตตฺถ [193] 又，彼处所说： น จ ยุตฺตํ จุโตจ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจสฺส ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ. （彼处）说：“于死没后，其心生色法仍持续生起，此说不当。”那也是没有道理的。 น หิ จุติโต ปรํ กติปยขณมตฺตํ จิตฺตชรูปปวตฺติยา โกจิ วิโรโธ อตฺถีติ. 因为死没之后，心生色法仅相续数刹那，并无任何妨碍。 ยญฺจ ตตฺถ 又，于彼处 นาปิ จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ ปาฬิ อตฺถีติ วุตฺตํ. ตตฺถปิ จุติจิตฺตํ รูปํ นสมุฏฺฐาเปตีติปิ นตฺถิ, อญฺญตฺร กายสงฺขาราติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. （彼处）说：“亦无‘死没心产生色法’之巴利文。”于彼处，亦无‘死没心不产生色法’之文，然则，并非不可说‘除了身行之外’。 เอวํ ปน ยุตฺตํ สิยา, ยถา รูปธมฺมา อาทิโต ปฏิสนฺธิกาเล เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ปจฺจยปริตฺตตายวา อตฺตโน ทนฺธวุตฺติ ตายวา ทุพฺพลา โหนฺติ, ตถา ปริโยสาเนปิ มรณกาเล ปริกฺขียมานปจฺจยตายวา นิโรธาสนฺนตายวา ปริทุพฺพลาเอว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ตสฺมา วตฺถุสฺส อาทิอนฺตนิสฺสิตานิ ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานิ สมทุพฺพลานิเอว โหนฺตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. 然如是说，或为合理：色法于最初结生之时，或因缘少，或因自身运作迟缓，故而羸弱；如是，于最终死没之时，或因缘灭尽，或临近息灭，故亦极为羸弱。是故可知：依存于事之始与终的结生心和死没心，其力同样微弱。 วิภาวนิยํ ปน 然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中 อภิธมฺมตฺถวิกาสนิยญฺจ ปาฬิวิโรธํ มญฺญมาโน กิญฺจิมตฺตมฺปิ อวิจาเรตฺวา ฏีกาสุ วุตฺตนยเมว สุฏฺฐุ วิกาสยิตฺวา คโตติ. 而《阿毗达摩义开发疏》(Abhidhammatthavikāsanī)的作者认为此与巴利（圣典）相违，未加少许审察，仅极力阐发诸复注中所说之理而已。 ปถมภวงฺคมุปาทายาติ [Pg.301] ปถม ภวงฺคจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณโต ปฏฺฐาย. ชายนฺตเมวาติ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺช มานเมว, น ติฏฺฐนฺตํ. นจ ภิชฺชมานนฺติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปญฺจสตฺตติวิเธ จิตฺเต. อปฺปนาชวนนฺติ อภิญฺญาทฺวยวชฺชิตํ ฉพฺพีสติวิธํ อปฺปนาชวนจิตฺตํ. อิริยาปถนฺติ คมนวชฺชิตํ ติวิธํปิ อิริยาปถํ. “依最初有分”是指从最初有分心的生起刹那开始。“仅仅生起”之义为：在每一生起刹那中，仅仅是正在生起，而非住立，亦非正在坏灭。其理已说。“于彼”是指于那七十五种心中。“安止速行”是指除去两种神通的二十六种安止速行心。“威仪”是指除去行走的其余三种威仪。 [๑๙๔] วิภาวนิยํ ปน [194] 然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中 ‘‘คมนาที’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. 说“行走等”，此不合理。 น หิ องฺคปจฺจงฺคานํ จลนผนฺทนมตฺตํปิ วิญฺญตฺติยา วินา สิชฺฌติ. กุโต คมนํ. นจ ยถาวุตฺตํ อปฺปนาชวนํ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตุํ สกฺโกตีติ. ปิ สทฺเทน ตํ นเกวลํ รูปสมุฏฺฐาปกมตฺตํติ ทสฺเสติ. สนฺนาเมตีติ สนฺธาเรติ อยเมววา ปาโฐ สิยา, วกฺขมาเนหิ จิตฺเตหิ อภิสงฺขตํ ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ อปตมานํ อจลมานํ ธาเรติ อุปตฺถมฺเภตีติ อตฺโถ. อุปตฺถมฺภนญฺเจตฺถ ยถาปวตฺตสฺส อิริยาปถสฺส รกฺขนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. นอุกฺขิปิตฺวา วิย อภินีหรณํ. อิตรถา ถมฺภนวิญฺญตฺติยา ปสงฺโค สิยาติ. เอตฺถจ ยถานิสินฺนสฺสวา ฐิตสฺสวา ภวงฺค จิตฺเต อพฺโพกิณฺเณ ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปตนฺติ. น ตถา อิมสฺมึ ฉพฺพีสติวิเธ ชาครณจิตฺเต วกฺขมาเนสุจทฺวตฺตึส วิเธสุ ชาครณจิตฺเตสุปวตฺตมาเนสุ. เตสุ ปน ปวตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ โหนฺติ. น โอสีทนฺติ น ปตนฺติ. ปุพฺเพ ยถา ถปิตาเนว ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพํ. 因为，若无表色，则连手足支节的动摇颤抖尚不能成，何况行走？且如前所说，安止速行心不能生起表色。“亦”字表明它不仅是色法的生起之因。“支撑”意为“保持”，或者此即是读法，其义为：由将述及的心所造作的、如常持续的威仪，令其不倒、不动，而得以保持、扶持。此处的扶持，应知仅为守护如常持续的威仪，而非如举起重物般的行动。否则，便会有成为僵直表色的过失。于此，如于坐者或立者，当有分心无间断生起时，其肢体便会下沉、倒下。但当此二十六种觉醒心，或将述及的三十二种觉醒心生起时，则非如此。当这些心生起时，肢体得到支撑，不下沉、不倒下。应知是先前所安置的（姿势）得以持续。 [๑๙๕] วิภาวนิยํ ปน [195] 然于《阐明疏》(Vibhāvanī)中 ‘‘น เอว เมเตสุ ทฺวตฺตึสวิเธสุ วกฺขมาเนสุ จ ฉพฺพีสติ ยา ชาครณจิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสู’’ติ ปาโฐ. 读作：“于此等将述及的三十二种心，以及二十六种觉醒心生起时，则非如此。” น เอวเมเตสุ ฉพฺพีสติยา ชาครณจิตฺเตสุ วกฺขมาเน สุจ ทฺวตฺตึส วิเธสุ ปวตฺตมาเนสูติ ปน ปาโฐ ยุตฺโต. โวฏฺฐพฺพนนฺติ มโนทฺวาเร อาวชฺชนมาห. น หิ ปญฺจทฺวาริกานิ ชวน จิตฺตานิปิ [Pg.302] วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปนฺติ. อิริยาปถุปตฺถมฺภน มตฺตํ วา ปิสทฺเทน คหิถํ สนฺธาย โวฏฺฐพฺพนาทีนิ ปญฺจทฺวาริกานิปิ คหิตานิติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อิริยาปโถนาม คมนาทินา เตน เตน อวตฺถาวิเสเสน ปวตฺตา รูปธมฺมาเอว. เอวํ สนฺเตปิ กิญฺจิจิตฺตํ รูป สามญฺญเมว ชเนติ น ตโตปรํ. กิญฺจิ อญฺญจิตฺตสฺส วเสน ยถาปวตฺตํ อิริยาปถํ รกฺขิตุํเอว สกฺโกติ, น อปฺปวตฺตํ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ. กิญฺจิ วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา อปฺปวตฺตญฺจ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ. อญฺญานิจ กายิก วาจสิก วิการานิ ชเนตุํ สกฺโกติ. ยานิจ จิตฺตานิ อุตฺตรกิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติ. ตานิ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมํ กิจฺจํ ชเนตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ อยํ วิภาโค กโตติ เวทิตพฺโพ. 然而，“不于此二十六种觉醒心中，而于将说的三十二种（心）中转起时”，此读法为宜。所谓“确定”(voṭṭhabbana)，是指意门转向。因为五门速行心亦不生起表色。应当了知，由于“pi”字（亦）包含了“仅维持威仪”之义，故“确定”等五门（心）亦被包含在内。此处所谓“威仪”，即是行等由各种不同状态而转起的色法。即便如此，某些心仅能产生一般的色法，不能更进一步。某些心仅能依靠其他心的力量来维持已转起的威仪，不能令未转起的威仪转起。某些心能生起表色，并能令未转起的威仪转起。其他（心）能产生身、语的变异。凡是能产生更高作用的心，它们也都能产生较低等的作用。为了显示此义，而作此分别，当知。 [๑๙๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ [196] 然而，凡是应被阐明者 ‘‘ยํปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิริยาปถุ ปตฺถมฺภกํ. อิริยา ปถสฺส วิญฺญตฺติยา สห อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “凡是能生起表色的心，它必定是威仪的维持者，因为威仪与表色不可分离故。”此说不当。 อิธ หิ อิริยาปถุปตฺถมฺภนํนาม วิญฺญตฺติรหิตเมวา ธิปฺเปตํ, น วิญฺญตฺติสหิตํ. อิตรถา อปฺปนาชวนานํปิ วิญฺญตฺติชนกตา อาปชฺเชยฺยาติ. โสมนสฺสชวนานิ เตรสาติ หสิตุปฺปาเทน สทฺธึ โลภมูลโต มหา กุสลโต มหา กฺริยโต จ จตฺตาริจตฺตารีติ เตรส โสมนสฺสชวนานิ. เตสุปน กุสลา กุสลโต อฏฺฐปุถุชฺชนานํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา กุสลกุสลโต ฉเสกฺขานํ. กฺริยโต ปญฺจขีณาสวานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพํ กายวจีมโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ วจนโต วิจารณกิจฺจรหิโต หสิตุปฺปาโท สพฺพญฺญุพุทฺธานํ นสมฺภวตีติ เอวํ ปวตฺโต วาโท อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ตสฺมึวาเท หิ สติ อิตเรสํปิ อเหตุกจิตฺตานํ ญาณวิปฺปยุตฺตมหา กฺริยชวนานญฺจ พุทฺธานํ อสมฺภโว อาปชฺชติ. ตสฺมา เตสํ หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺตสฺส สิตกมฺมสฺส ปุพฺพาปรปวตฺตานํ ญาณานํ วเสน ญาณปุพฺพงฺคมตา ญาณานุปริวตฺตตา จ เวทิตพฺพาติ. สีตุณฺโหตุ [Pg.303] สมญฺญาตาติ อิทํ สีตํ อิทํ อุณฺหนฺติ เอวํ สพฺพ โลกิยมหาชเนหิ สุฏฺฐุ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาตา. ฐิติปฺปตฺตาวาติ อตฺตโน ฐิติภาวํ ฐิติกฺขณํวา ปตฺตาเอว. น ปน จิตฺตมิว ชายนฺต มตฺตาติ อตฺโถ. การณํ วุตฺตเมว. 于此，所谓“维持威仪”，意指不带表色者，而非带有表色者。否则，安止速行亦将成为能生起表色者。喜俱速行有十三种：即含微笑生起心，于贪根、大善、大唯作中各四种，共十三种喜俱速行。其中，八种（四贪根、四大善）属于凡夫；六种（二离邪见贪根、四大善）属于有学；五种（四唯作、一笑生）属于漏尽者，当知。依据“一切身语意业皆以智为前导，随智而转”之说，（有人主张）无寻伺作用的微笑生起心不可能于一切知者佛陀生起，此说已于义注(aṭṭhakathā)中被驳斥。因为若接受此说，则其他无因心及智不相应的唯作速行亦将不可能于佛陀生起。是故当知，彼等（佛陀）由微笑生起心所转起的微笑之业，是凭借其前后转起的诸智之力，而得以“以智为前导，随智而转”。所谓“时节被善知为冷热”，是指“此为冷，此为热”，如是被一切世间大众善于辨别而知。所谓“已达住位”，是指已达到自身的住的状态或住刹那。其义非如心一般仅是刚生起。其理由已说。 [๑๙๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ [197] 然而，凡是应被阐明者 ‘‘ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยุปตฺถมฺภลาเภน ฐิติกฺขเณเอว อุตุโอชานํ พลวภาโวติ วุตฺตํ เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตาติอาทิ’’. ตตฺถ ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ เหฏฺฐา วิจาริตเมว. “由获得后生等缘的支持，仅于住刹那，时节与食素才有强盛的状态”，及“火界已达住位”等，如是说。于此，关于后生缘之说，已于前文讨论。 อปิจ, ยทิ อุตุโน พลวภาโว รูปุปฺปาทนญฺจ ปจฺฉาชาตปจฺจยายตฺตํ สิยา. เอวํ สติ โส ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ รูปํ น สมุฏฺฐาเปยฺย, ตทา ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺเสว อภาวโต. วกฺขติจ ฐิติกาลมุปาทาย อุตุสมุฏฺฐานาติ. เอตฺถจ ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐีติกาโล วุตฺโตติ. ตสฺมา ปจฺฉาชาตปจฺจยวจนํ วิจาเรตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ. โอชาสงฺขาโต อาหาโรติ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิโธ อชฺฌตฺตสนฺตาน คโตอสิตปีตขายิตสายิตวเสน จตุพฺพิโธ, พหิทฺธสนฺตา นคโตจ โอชาสงฺขาโต ทุวิธาหาโร. ตทุภยาปิจ สํสคฺค วเสน ลทฺธุปตฺถมฺภา เอวรูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ อชฺโฌหรณ กาเลติ. เอตฺถจ พหิทฺธาสมฺภูเตน อุตุนา สห อชฺฌตฺต สมฺภูตานํ จตุสมุฏฺฐานานํ อุตุโอชานํ วิย พหิทฺธาสมฺภูตาย โอชายปิ อชฺฌตฺตํ รูปสมุฏฺฐานํ สพฺพอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. 再者，若时节的强盛状态及其色的生起依赖于后生缘，如是，则它于结生心的住刹那将不能生起色，因为彼时无有后生缘故。（论中）将说：“从住时起，有时节生。”此处所谓“住时”，是指结生心的住时。是故，于后生缘之说，应审察后接受。所谓名为食素的食，有两种：存于内相续者与存于外者。存于内相续者，有从业生等（四因）而生的四种；存于外者，则有被食、饮、嚼、尝的四种。此二者亦皆由和合之力获得支持，而能生起色，此即所谓“于吞咽时”。于此，如外生的时节与内生的四因所生之时节、食素（和合），外生的食素亦能于内生起色，此于一切义注中皆有宣说。 ยถาห-มชฺฌิมฏฺฐกถายํ 如《中部义注》(Majjhimaṭṭhakathā)所说： กพฬีการาหาโร ตาว มุเข ถปิตมตฺโต เอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปน อชฺโฌหรียมานํ เอเกกํ สิตฺถํ อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ. 段食仅是刚被置于口中，即能生起八种色。然而，当被牙齿嚼碎吞咽时，每一口皆能生起八种色。 อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน ปน ยทิ พหิทฺธสมฺภูตา โอชา รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย, เอวํ สติ ยถา พหิทฺธสมฺภูโต อุตุ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา สา พหิทฺธาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปยฺย. น ปน สมุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา สา อชฺฌตฺตํ ปตฺวาปิ รูปํ น สมุฏฺฐา เปติเยว. [Pg.304] เอกนฺเตน ปน อชฺฌตฺตโอชาเอว สมุฏฺฐาเปติ. สา ปน ตสฺสา อุปตฺถมฺภนปจฺจโยเอว โหตีติ อธิปฺปาเยน มุเข ถปิตมตฺโตเอว. น สงฺขาทิโต. ตตฺตเกนปิ อพฺภนฺตรสฺส ปจฺจโย โหติเยว, เกนาห อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติ มชฺฌิมฏีกายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อุปาทินฺนกา อุตุ โอชานาม สุฏฺฐุ ปณีตรูปา โหนฺติ, ตสฺมา พหิทฺธา โอชาปิ อชฺฌตฺตํ ปตฺวา เตน อุตุนา สุฏฺฐุ เสทิยมานา ตายจ โอชาย สุฏฺฐุ อุปตฺถมฺภีย มานา สรีเร เมทสิเนหุปจยวเสน รูปํ สมุฏฺฐาเปติเยวาติ ยุตฺตํ. อชฺโฌหรณกาเลติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ พลวภาวปฺปตฺต กาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน มาตรา ปริภุตฺตาหาโรปิ ทารกสฺส สรรํ ผริตฺวา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. สรีเร มกฺขิตาหา โรปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. มุเข ถปิตมตฺโตเอว อฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปตีติจ ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ. ฐาน ปตฺโตวาติ อตฺตโน ฐิติกฺขณํ ปตฺโตเอว. เอตฺถจ จตูสุ สมุฏฺฐาเนสุ อุตุเอว มหนฺโต มหาถาโม มหาวิปฺผาโรจ โหติ. โส หิ สกลสฺสปิ โอกาสโลกสฺส พหิทฺธา สงฺขารโลกสฺสจ สมุฏฺฐา ปโก วินาสโก จ โหติ. สตฺตโลกสฺสจ โสเอว มหนฺโต อชฺฌตฺตสมฺภารภูโต โหติ. อิตรานิ ปน ตีณิ ตสฺส ปริวารมตฺตานิเอว สมฺปชฺชนฺตีติ. 然而，阿阇梨法护(Dhammapāla)长老说：若外生食素能生起色法，那么，正如外生之时节既能生起内在色法，亦能生起外在色法，彼外生食素亦应能生起外在色法。然其并不能生起。是故，即使进入体内，外生食素亦终不能生起色法。唯有内在食素方能完全生起色法。彼（外生食素）仅为支持之缘，此意指食物仅置于口中，无需咀嚼，即能成为内在之缘。故《中部复注》(Majjhimaṭīkā)中说“能生起八种色法”。因为执受之时节与食素是极为殊胜的色法，是故，外生食素进入体内后，被彼时节充分加热，并由内在食素有力支持，便以增长身体脂肪与油分的方式，确实能生起色法——如是理解方为合理。“吞咽之时”此句，乃针对（食物）达到极强状态之时期而言。《清净道论》(Visuddhimagga)中说：母亲所食之食物亦能遍及婴孩全身而生起色法；涂抹于身体上之食物亦能生起色法。且先前已说：仅置于口中之食物即能生起八种色法。“到达其位”即是到达自身住立之刹那。于此四种生起因中，时节才是最强、最有力和影响最广者。其既是整个器世间与外在行世间的生起因与坏灭因，亦是有情世间最重要的内在资粮。其余三者（业、心、食）仅为其眷属而已。 หทย อินฺทฺริย รูปานิ กมฺมชาเนว, น จิตฺตชาทินิ. ยทิเอวํ วิปฺปสนฺนานิ โข เต อาวุโส สาริปุตฺต อินฺทฺริยานิ. กตเรน ตฺวํ เอตรหิ วิหาเรน วิหรสีติ กสฺมา วุตฺตนฺติ. อินฺทฺริยสมฺภารานํ วณฺณานํ สมาปตฺติ จิตฺตสมุฏฺฐิตานํ วิสทวิปฺปสนฺนตาวเสน อุปจริ ตตฺตาติ. ตถา หิ เอกาพทฺธปวตฺตานิ จตุชรูปานิ เอกสฺมึ วิปฺปสนฺเน สพฺพานิ วิปฺปสนฺนาเนว โหนฺติ. มิลาเตจ มิลาตาเนวาติ. อุตุจิตฺตาหารา ปน เตสํ นวนฺนํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุปฺปลปทุมานิ วิย กมฺมชรูปานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เตสํ พีชํ วิย กมฺมํ. กทฺทโมทกานิ วิย อุตุอาหาราทีนิ. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ จิตฺตชเมว. ตถา หิ ตํ จิตฺตสหภู จิตฺตานุปริวตฺติธมฺเมสุ ภควตา นิทฺทิฏฺฐนฺติ. สทฺโทจิตฺโตตุโชติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุนิธิกณฺฑสุตฺเต [Pg.305] สุวณฺณตา สุสรตา สุสณฺฐานํ สุรูปตาติอาทินา ตาทิเสน กมฺมวิเสเสน สทฺทสมฺปตฺตินาม วุตฺตาติ. สจฺจํ, กมฺมวิเสเสน ปน ยถา สุวิสโท สุมธุโร สทฺโท ปวตฺตติ, ตถา ฐานกรณคตานํ อุปาทินฺนกสรีรานํ สุสณฺฐิตตา วาต เสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตาจ โหติ. ตสฺมา ตมฺมูลิกาสทฺทสมฺปตฺติ กมฺมผเลสุ ปกฺขิปิตฺวา สุสรตาติ วุตฺตา. น เอกนฺเตน สทฺทสฺส กมฺมชนิตตฺตาติ เวทิตพฺพา. 心所依处与诸根色唯由业生，非由心等所生。“贤友(āvuso)舍利弗(Sāriputta)，你的诸根如此清净，你现在依何种住处而住？”为何如是说？此为譬喻之说，乃是就心生（色）的清净明澈，而说诸根整体与色泽的圆满。譬如，四因所生之色法相续而转，一法清净时，则一切皆清净；一法枯萎时，则一切皆枯萎。须知，时节、心、食是彼九种（业生）色法的支持缘。于此，业生色当视为青莲与红莲，业如其种子，时节与食等如泥与水。二表色则唯由心生。诚如世尊(Bhagavā)所说，彼等是与心俱生、随心转变之法。为何说声是心生与时节生？在《宝藏经》(Nidhikaṇḍa Sutta)中，不是以“金色、美声、美形、美貌”等，宣说了由如是殊胜之业而成就声圆满吗？诚然。然由殊胜之业，能令发声清晰悦耳，是因发音处与所依的执受身形态良好，且不受风、痰等所障碍。是故，此根源于身的声圆满，被归于业果中，称为“美声”。当知声非完全由业所生。 ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภตีติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ. อปฺปาพาธ ปจฺจยสมุฏฺฐิตญฺจ เอตํ รูปตฺตยํ. ตถา หิ ทนฺธตฺตาทิ กร ธาตุกฺโขต ปฏิปกฺขปจฺจย สมุฏฺฐานตา เอตสฺส วุตฺตาติ. วุจฺจเต, กมฺมชรูปานินาม อุทเก ปกฺขิตฺตานิ สตปากเตลานิ วิย ปกติยาว กมฺมานุรูปํ ลหุ มุทุ กมฺมญฺญ ภูตานิ โหนฺติ. ตสฺมา เตสํ วิสุํ ลหุตาทิ วิกาโรนาม นตฺถิ. ยโต เตสํ เอกสฺมึภเว เอกาอทฺธา ปจฺจุปฺปนฺนตาว ลพฺภตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ เตสํ กาลเภโท ปฏิสนฺธิวุติปริจฺฉินฺเนน อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺเนเนว คหิโตติ. ยสฺมา ปน จิตฺตํนาม นานานีวรณเภทวเสนวา สุข ทุกฺข ปีติ ปสฺสทฺธิ สทฺธา ปญฺญาทิ วเสนวา นานา ขเณสุ นานา อวตฺถา ยุตฺตํ โหติ. ตถา อุตุอาหาราจ สปฺปายา สปฺปายเภทวเสน. ตสฺมา เตหิ ตีหิ สมุฏฺฐิต รูปานิเอว นานาขเณสุ ครุกลหุกาทิ วเสน นานาวิการยุตฺตานิ โหนฺติ. ยโต เตสํ สนฺตติ สมย วเสน กาลเภโท ลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุปิ อกมฺมชานํ ปวตฺติกาเล ขณสนฺตติวเสนปิ กาลเภโท คหิโตติ. นนุ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ. สติจ กมฺม สมุฏฺฐาเน อาพาธรูเป ตโตวุฏฺฐานภูโต กมฺมโช ลหุตาทิ คุโณปิ วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ. น. เยสญฺหิ วเสน อิมสฺมึ สรีเร กมฺมวิปากชานาม อาพาธา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อุปปีฬกุป ฆาตกกมฺมานิปิ คติกาลปโยค วิปตฺติโย ลภมานานิ เอว สรีรฏฺฐกา ปถวาทโย วาตปิตฺตาทโยจ อุตุสมุฏฺฐานา ธาตุโย [Pg.306] โขเภตฺวา นานาพาเธ อุปฺปาเทนฺติ. อุตุสมุฏฺฐานาสุ ปน ขุพฺภิตาสุ อิตรานิ ตทนุคติกานิ เอว โหนฺติ. เตเนว หิ สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปติ, ชิคจฺฉายปิ รุปฺปติ, วิปาสายปิ รุปฺปตีติอาทินา อุตุปธาโนว รูปธมฺมานํ รุปฺปนปจฺจโย วุตฺโตติ. ตสฺมา เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธนาม นตฺถิ. ยโต ยถาวุตฺโต กมฺมโช ลหุตาทิคุโณนาม วิสุํ ลพฺภมาโน สิยาติ. 轻快等（三法）由时节、心与食素所生起，为何如是说？青年(māṇava)啊，此难道不是导向少病之道吗？即所谓的不害。此三色法正是由少病之缘所生。确实如此，因为此（轻快等）被说为是由作为迟钝等之对治的因缘所生起。答曰：名为业生色者，犹如投入水中之百炼油，自然随业而有轻、软、适业性。是故，彼等并无名为轻快等之单独变异。因为在一生中，彼等仅以单一时段的现在法而获得。如是，在《双论》(Yamaka)中，彼等的时间差异，亦以由结生与住（寿期）所限定的现在时段而取。然而，名为心者，或因种种盖(nīvaraṇa)之差别，或因乐、苦、喜、轻安、信、慧等，于不同刹那处于不同状态。同样，时节与食素亦因适宜与不适宜之差别而有不同。是故，唯由此三者所生之色，于不同刹那因沉重、轻快等而有种种变异。因为彼等依相续与时机而有时间差异。如是，在《双论》中，对非业生（色）的转起时，亦以刹那相续而取其时间差异。难道不是说“病是业异熟生”吗？若有业所生起的病色，从彼生起的业生轻快等特质，是否可单独获得？否。因为正是通过某些业，于此身中生起名为业异熟生的病。彼等压迫业、毁坏业，在获得趣、时、行之灾祸时，扰乱身为八法聚的地等（四大）以及时节所生的风、胆汁等诸界，而生起种种病。当时节所生（诸界）被扰乱时，其余（诸界）亦随之而动。正因如此，“为寒所恼，为热所恼，为饥所恼，为渴所恼”等，说明了时节是色法变坏的主要因缘。是故，并无纯粹业所生起的名为病者。因此，如前所述，名为业生的轻快等特质，亦不可能单独获得。 ยสฺมา ปน อวิหึสา กมฺมนิพฺพตฺตา สตฺตา เตสํ อุปปีฬกาทีนํ กมฺมานํ สุวิทูรตายเจว สรีรโกฏฺฐาสานํ ฆนสินิทฺธสณฺฐิติยา ทุกฺโขภนิยตายจ นิพฺพตฺตภเว นิราพาธา โหนฺติ. ตสฺมา ตทตฺถํ สนฺธาย อปฺปาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณวปฏิปทา. ยทิทํ อวิหึสาติ วุตฺตํ, น ปน อปฺปาพาธนิมิตฺตสฺส ลหุตาทิตฺตยสฺส กมฺมสมุฏฺฐานตาย. เอวญฺจ กตฺวา รูปกณฺเฑน กมฺมสฺสกฏตฺตารูเปสุ เอว เอตํ รูปตฺตยํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปกลาปานาม เอกสฺมึ ปรมาณุสฺมึปิ พหุวิธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา จตุชรูป กลาเปสุ ฆนภาเวน ปวตฺตมาเนสุ กลาปนฺตรภูตา อากาสธาตุปิ ทิสฺสมานาเอว โหตีติ กตฺวา จตุเชสุ ตสฺสา คหณํ กตํ. กามํ สพฺพานิปิ อนิปฺผนฺนรูปานิ เกนจิ ปจฺจเยน อนิปฺผาทิตานิ โหนฺติ. เตสุ ปน น ตถา ลกฺขณรูปานิ. ยถา อิตรานิ จิตฺตาทิ ปจฺจย วิเสเสน ทิสฺสมาน วิเสสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ลกฺขณรูปานิ น กุโตจิ ชายนฺตีติ. ชายมานาทิ รูปานนฺติ ชายมาน ชิยฺยมาน มิยฺยมานานํ รูปกลาปานํ. สภาวตฺตาติ ชาติชรามรณสงฺขาตลกฺขณสภาวมตฺตตฺตา. เอตฺถจ รูปกณฺเฑ อุตุสมุฏฺฐานนฺติ จ อาหารสมุฏฺฐานนฺติ จ วุตฺตํ นตฺถิ. ปฏฺฐาเน เอว วุตฺตํ. 然而，由不害业所生的有情，因其远离压迫等业，且身体各部分坚固、润泽、稳固，不易被扰动，故于所生之有中无病。是故，针对此义，说“此青年(māṇava)之道导向少病”，即所谓不害，而非因为作为少病之因的轻快等三法是业所生。如是，当知在色品中，此三法已在业所属色中被指示。名为色聚者，即便在一个极微(paramāṇu)中，亦以多种方式转起。是故，在四生色聚以密集相转起时，作为色聚间隙的空界亦可见，因此在（论述）四生（色）时亦摄取它。诚然，所有非成色皆非由任何（特定）因缘所造，但相色并非如此。如说：“其他（色）由心等特殊因缘而显现其差别”，相色则非从任何处生。“生等色”即指正在生、正在老、正在死的色聚。“自性”是因其仅为名为生、老、死的相之自性。于此色品中，并未说“时节生”与“食素生”，此仅在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说。 เอตฺถ สิยา, ชรตา อนิจฺจตา ปาฬิยเมว น กุโตจิ สมุฏฺฐานาติ วุตฺตา. ตสฺมา อิธปิ ตาสํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ ยุตฺตํ. อุปจยสนฺตติโย ปน ปาฬิยํปิ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ วุตฺตา. อฏฺฐกถายํปิ ตาหิ สทฺธึ วิสติ กมฺมชรูปานิ สตฺตรส จิตฺตชรูปานิ จุทฺทส อุตุชรูปานิ เตรส อาหารช รูปานิ [Pg.307] วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธ ตาสํ นกุโตจิสมุฏฺฐานตา นวตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, รูปชนกานํ ชนนพฺยาปาโรนาม อตฺตนา ชนิตรูปานํ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ผรติ. น-ตโต ปรํ, ตสฺมา ตสฺมึ ขเณ ลพฺภมานา อุปจยสนฺตติโยเยว กุโตจิ ชาตปริยายํ อรหนฺติ, น ชรตา อนิจฺจตาโยติ กตฺวา ปาฬิยํ อฏฺฐกถา ยํจ ตาสํเอว กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ คหณํ กตํ. อปิจ, ปุพฺเพ อชาตา ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชายนฺติ. อสติ น ชายนฺตีติ อตฺถิ. ชาตา ปน ธมฺมา ปจฺจเย สติ ชิยฺยนฺติ, มิยฺยนฺติ. อสติ นชิยฺยนฺติ นมิยฺยนฺตีติ นตฺถิ, ตสฺมา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ เอกนฺเตน ปจฺจยายตฺตา โหติ. ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ปวตฺติ ปน เอกนฺเตน ปจฺจย นิรเปกฺขา โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตาสํ เตสุ คหณํ อคหณญฺจ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน สุตฺตปเทสุ ชรามรณํ ภิกฺขเว สงฺขตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. ตํ ชาติยา สติเอว ตทุภยํ ปญฺญายติ. อสติ น ปญฺญายตีติ อิมินา ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อิตร อนิปฺผนฺนรูปานิ วิย จตฺตาริปิ เอตานิ จิตฺตาทิปจฺจยวิเสเสน ทิสฺสมานวิเสสานิ น โหนฺตีติ จตุนฺนํปิ น กุโตจิ ชาตตา วุตฺตา. เอวํสนฺเตปิ สารตรํ ปาฬินยํ อติธาวนฺโต วิย โหตีติ อุปจยสนฺต ตีนํ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ สงฺคโหเอว เสยฺโยติ. [รูปสมุฏฺฐานนโย] 于此，或有人言：老与无常，于圣典中未说其从何处生。因此，于此亦不应将其摄于“从某处生者”。然而，增长与相续，于圣典中则说为“从某处生”。于义注中亦言，与此二者俱者，有二十种业生色、十七种心生色、十四种时节生色、十三种食生色。是故，于此不应说增长与相续非从何处生。答曰：能生色法者之生起作用，仅于其所生之色生起刹那发生作用，此后则不然。因此，唯有于彼刹那所获得之增长与相续，方堪称“从某处生”，而非老与无常。是故，于圣典及义注中，仅摄增长与相续于“从某处生者”。再者，先前未生之法，有缘则生，无缘则不生，此理成立。而已生之法，有缘则老、死，无缘则不老、不死，此理则不然。是故，前二者之发生，完全依于缘；后二者之发生，则完全不依于缘。应以此理，了知对其摄取与不摄取。至于经中所言：“诸比丘，老死为有为法，为缘生法。”此乃依“唯有‘生’存在，彼二者方被认知；若无‘生’，则不被认知”之理而说，应当了知。于此，如前所述，此四者如同其他非所造色，并非由心等特殊之缘而显现差别，故说此四者非从任何处生。虽然如此，此说似乎超越了更具要义的圣典之理。因此，将增长与相续摄于“从某处生者”之中，实为更善。 ๑๕๙. เอโก เอว ชาติ สงฺขาโต อุปฺปาโท เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทา. เอโกเอว อนิจฺจตาสงฺขาโต นิโรโธ เอเตสนฺติ เอกนิโรธา. เอกสทฺโท เจตฺถ สงฺขาเน ปวตฺโต. ตสฺมา เตน ยานิ รูปานิ เอกายเอว ชาติยา ชายนฺติ. เอกาย เอว อนิจฺจตาย นิรุชฺฌนฺติ. เตสํ ปิณฺฑิ อิธ รูปกลาโปนามาติ ทสฺเสติ. เย ปน กลาปคต รูปคณนาย เอกสฺมึ กลาเปปิ อเนกานิ ชาติอาทีนิ กปฺเปนฺติ, เตสํ มูลฏีกาย นสเมติ. ยุตฺติจ นตฺถิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกกลาป ปริยาปนฺนานํ รูปานํ สเหว อุปฺปาทาทิปวตฺติโต เอเกกกลาปสฺส อุปฺปาทาทโย เอเกกาว โหนฺตีติ ยถา เอเกกสฺส กลาปสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ กลาปา นุปาลกํ [Pg.308] อุปาทาย รูปนฺติ วุจฺจติ. เอวํ กลาปุปฺปาทาทิ สภาวา ชาติอาทโย อุปาทายรูปานิจฺเจว วุจฺจนฺติ. เอวํ วิการปริจฺเฉท รูปานิจ โยเชตพฺพานีติ. ยทิจ โย อายตนานํ อาจโย. โส รูปสฺส อุปจโยติจ โย รูปสฺส อุปจโย. สารูปสฺส สนฺตตีติจ วุตฺตตฺตา ตานิ ชาติอาทีนิ ลกฺขณรูปานิ วิสุํวิสุํ รูปานํเอว, นกลาปสฺสาติ วุจฺเจยฺยุํ. จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท รูปีนํ ธมฺมานํ อายูติอาทินา วุตฺตตฺตา จกฺขาทิ ชีวิตาทีนิปิ เอกสฺมึ กลาเป อเนกานิเอว อาปชฺเชยฺยุํ. ตสฺมา ตถา กปฺปนํ อกตฺวา เอกสฺมึ กลาเป อญฺญานิ อุปาทารูปานิ วิย ลกฺขณรูปานิปิ เอเกกานิเอวาติ นิฏฺฐํ คนฺตพฺพนฺติ. 159. 此等诸法，仅有一“生”(jāti)而生起，故名“同生起”(ekuppādā)。仅有一“无常”(aniccatā)而坏灭，故名“同坏灭”(ekanirodhā)。此处“一”(eka)字，用于数量义。是故，此明示：凡以同一次“生”而生、以同一次“无常”而灭之诸色，其聚合体于此名为“色聚”(rūpakalāpa)。若有人设想，于一色聚中亦有多种生等，此说与根本复注(mūlaṭīkā)不合，亦无道理。彼处言：“属于每一色聚之诸色，其生起等同时发生，是故每一色聚之生起等皆是唯一的。”譬如，每一色聚中之命根(jīvitindriya)，作为色聚的守护者，被称为“所造色”(upādāya rūpa)。同样，作为色聚生起等自性之生等，亦应被称为所造色。变异色与界限色亦应作如是配属。又，若因经言“诸处之积聚，即色之增长；色之增长，即色之相续”，而说彼生等特相色(lakkhaṇa-rūpa)是分别属于各个色法，而非属于色聚；且因经言“净色(pasāda)是依四大种所造”、“有色法之寿(āyu)”等，则于一色聚中，眼根等与命根等亦将成为多个。是故，不应作此设想，而应作此断定：于一色聚中，如同其他所造色为单一，特相色亦是单一。 เอโก สมาโน มหาภูตสงฺขาโต นิสฺสโย เอเตสนฺติ เอกนิสฺสยา. เอตฺถ ปน สมานตฺเถ เอกสทฺโท ยุตฺโต. จตุนฺนํ ภูตานํ นิสฺสยตาสมฺภวโต. ยานิจเอกุปฺปาทตาทีหิตีหิลกฺขเณหิ ยุตฺตานิ. ตานิ เอกนฺเตน สหวุตฺตีนิ นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ สหวุตฺติโนติ. ทสปริมาณานิอสฺสาติทสกํ. ทสนฺนํ สมูโห วา ทสกํ. จกฺขุนา อุปลกฺขิตํ ทสกนฺติ จกฺขุทสกํ. จกฺขุปธานํวา ทสกํ จกฺขุทสกํ. เอสนโย เสเสสุปิ. ยสฺมา ปน จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติวิกาเรน วินา นปวตฺตติ. วิญฺญตฺติวิกาโรจ เตน สทฺเทน วินา นปวตฺตติ. ตสฺมา จิตฺตชํ สทฺทนวกํวา วจีวิญฺญตฺตินวกํวา นสมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน วจีวิญฺญตฺติ สทฺเท หิ จ สหวจีวิญฺญตฺติ ทสกนฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปน วิญฺญตฺติ วิกาโร สทฺเทน วินา นปวตฺตตีติ อิทํ ตาว ยุชฺชติ. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ. อิทํ ตํรูปํ วจีวิญฺญตฺตีติ หิ วุตฺตํ. วิญฺญตฺติวิการรหิตํ ปน จิตฺตชํ สทฺทนวกํ. อฏฺฐกถาสุ อาคตเมว. ยถาห-ปฏิจฺจสมุปฺปาท นิทฺเทเสสุ ปฏิสนฺธิกฺขณโต อุทฺธํ ปวตฺตอุตุโตเจว จิตฺตโตจ สทฺทนวกนฺติ. 此等诸法，有一共同的、名为四大种之依止，故名“同依止”(ekanissayā)。此处“一”(eka)字，宜作“共同”义，因四大种可为依止故。凡具足同生起等三相者，必定共同存在，故名为“俱存”(sahavutti)。其量有十，是为十法聚(dasaka)；或十法之集合，是为十法聚。以眼为标志之十法聚，是为眼十法聚(cakkhudasaka)；或以眼为主之十法聚，是为眼十法聚。此理亦通于其余。然而，心生之声，无语表之变异则不生；语表之变异，无彼声亦不生。因此，意谓心生声九法聚或语表九法聚皆不可能存在，故说有“与语表及声俱起的语表十法聚”。于此，“语表之变异无声则不生”此说暂且成立。因为有言：“以彼语所表、所令知、所已令知者，此色即是语表。”然而，无语表变异之心生声九法聚，于义注中确有提及。如《缘起之解释》(Paṭiccasamuppāda-niddesa)中所言：“自结生刹那(paṭisandhi-kkhaṇa)之后，由时节及心所生者，有声九法聚。” มหาอฏฺฐกถา นเยน วิญฺญตฺติ รหิโต วิตกฺก วิปฺผาร สทฺโทนาม อโสต วิญฺเญยฺโย จิตฺตโช สทฺโท ลพฺภติ. โส ปน สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺโธ. ยถาห-ปฏฺฐาเนปิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาวตํ. [Pg.309] ตสฺมา วินา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนาย อุปฺปชฺชมาโน อโสต วิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผารสทฺโทนาม นตฺถีติ. วิสุทฺธิมคฺเค อสฺสาส ปสฺสาเส จิตฺตชํ สทฺทนวกํ วุตฺตํ. ยถาห-จิตฺตเช อสฺสาส ปสฺสาส โกฏฺฐาเสปิ โอชฏฺฐมกญฺเจว สทฺโทจาติ นวาติ, สทฺทนวเกจ อาคเต สทฺทลหุตาทิ ทฺวาทสกํปิ อาคตเมว โหติ. ตสฺมา สุทฺธฏฺฐกํ, สทฺทนวกํ, กายวิญฺญตฺติ นากํ, วจีวิญฺญตฺติ ทสกํ, ลหุตาเทกา ทสกํ, สทฺทลหุตาทิทฺวาทสกํ, กายวิญฺญตฺติ ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺทลหุตาทิ เต รสกนฺติ อฏฺฐจิตฺตชกลาปา ปจฺเจตพฺพาติ. สจฺจสงฺเขเป ปน สทฺท ลหุตาทิ ทฺวาทสกํ วิสุํ อคเหตฺวา จิตฺตช กลาปา สตฺเตว วุตฺตา. 依据《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)之说，无表(viññatti)的寻思散发之声，被称为非耳识所知的“心生之声”。然而，此说已被《摄阿毗达摩义论》的作者所否定。如《发趣论》(Paṭṭhāna)亦云：“心生之声处，以所缘缘为耳识之缘。”是故，若无表的撞击而生，则所谓非耳识所知的寻思散发之声，即不存在。《清净道论》(Visuddhimagga)中说，于入出息中，有心生声九法聚。如所云：“于心生入出息分中，有食素八法聚及声为九。”声九法聚既已成立，则声轻等十二法聚亦已成立。是故，当知有纯八法聚、声九法聚、身表九法聚、语表十法聚、轻等十一法聚、声轻等十二法聚、身表轻等十二法聚、语表声轻等十三法聚，此八种心生色聚。但在《真实摄要论》(Saccasaṅkhepa)中，未单独计取声轻等十二法聚，故说心生色聚仅有七种。 ฏีกาสุ ปนสฺส โปราณฏีกายํ 然而，就此，在诸复注中，《古复注》云： มหาฏฺฐกถานเยน วิญฺญตฺติรหิเต อโสต วิญฺเญยฺเย วิตกฺก วิปฺผารสทฺเท สทฺทนวกํ ทสฺเสตฺวา ปุน วาทนฺตรํ ทสฺเสนฺเตน. อปิจ, มหาชนสนฺนิปาตสฺส ทูรโต อปญฺญายมานกฺขรปทพฺยญฺชนตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานนิโฆสสทฺโท อวิญฺญตฺติโก เอวาติ วทนฺติ. ตถา มิคปกฺขีนํจ อญฺญมญฺญํ ภาสํ อชานนฺตานํ อนฺธทมิฬาทินํ อวิญฺญตฺติโก จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท อตฺถีติ วุตฺตํ. 依据《大义注》之说，针对无表、非耳识所知的寻思散发之声，在开示了声九法聚后，又有人开示了另一说法。并且，他们说，大众集会时，从远处无法辨识其字、词、句义的心生喧闹声，确实是无表的。同样地，经中说，于野兽、飞鸟等不解彼此语言者，以及盲人、泰米尔人(Damiḷā)等，亦有无表的心生之声。 ตตฺถ วิญฺญตฺติรหิโต อโสตวิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผาร สทฺโท อฏฺฐสาลินิยํ ปฏิกฺขิตฺโต. มหาชนสนฺนิปาตสฺส จิตฺต สมุฏฺฐาน นิโฆสสทฺโทปิ อาสนฺเน ฐิตานํ ปญฺญายมานกฺขรปท พฺยญฺชนตฺโถ สวิญฺญตฺติโกเอว โหติ. อิตรถา สพฺเพปิ จิตฺต ชสทฺทา ทูรตเร ฐิตานํ อปญฺญายมาน ปทพฺยญฺชนาเอว โหนฺตีติ สพฺเพปิ วิญฺญตฺติรหิตา สิยุนฺติ. นจ มิคปกฺขิอาทีนํ จิตฺตโช สทฺโท วิญฺญตฺติรหิโต โหติ. สมานชาติยานํ ปเรสํ อธิปฺปายตฺถ วิญฺญาปนโตติ. 于此，《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中已驳斥“无表、非耳识所知的寻思散发之声”。大众集会的心生喧闹声，对近处之人而言，其字、词、句义可以了知，故实为有表。否则，一切心生之声，对远处之人而言，皆成了无法了知其词句者，如此则一切皆应成无表。再者，野兽、飞鸟等的心生之声亦非无表，因其能令同类了知其意趣故。 ปจฺฉิม ฏีกายํ ปนสฺส 然而，就此，在《后复注》中云： สทฺทนวกํ ปเนตฺถ อจฺฉรา สงฺฆาต ปาณิปฺปหาราทิ สทฺท สหิตํ อฏฺฐกเมวาติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ. 于此，有说声九法聚即是与弹指、拍手等声音相结合的纯八法聚。此说亦不合理。 ตาทิโส หิ สทฺโท จิตฺตปจฺจโย อุตุสมุฏฺฐาโนเอว. ตสฺมา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน อสฺสาสปสฺสาเสวา อวจีโฆเสสุ กทาจิ จิตฺตสหิเตสุ อุกฺกาสิต ขิปิต วมิต ฉฑฺฑิตสทฺทาทีสุ ปิวา เอตํ สทฺทนวกํ เวทิตพฺพนฺติ. อุตุชกลาเปสุ ปจฺฉิมา ทฺเวปิ กสฺมา พหิทฺธา นลพฺภนฺติ. นนุ พหิทฺธาปิ รูปานํ ลหุ ครุ มุทุ ถทฺธ กมฺมญฺญตา ทิสฺสนฺตีติ. สจฺจํ, ตา ปน ภูตานํ โอมตฺตาธิมตฺต วเสน โหนฺติ, น ปน ลหุตาทิตฺตยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา ปน อากาสธาตุจ ลกฺขณรูปานิจ รูปกลาเปสุ นคหิตานีติ วุตฺตํ กลาปานนฺติอาทิ. อากาสธาตุกลาปานํ ปริจฺเฉท มตฺตตฺตา กสฺสจิ รูปกลาปสฺส องฺคภูตา อวยวภูตา น โหติ, ลกฺขณรูปานิจ สพฺเพสํปิ กลาปานํ อุปฺปาทาทิ ลกฺขณ มตฺตตฺตา วิการรูปานิ วิย กลาปานํ เภทกรานิ องฺคภูตานิ กลาปวิเสสปญฺญาปนสฺส การณภูตานิ น โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ เตสุ นคหิตานีติ ทสฺเสติ. เอเตน เอกุปฺปาทาติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนิยโม นิปฺผนฺนรูปานญฺเญว, น อนิปฺผนฺนรูปานํ. เตสํ ปน กลาป เภท กรณ เมว กลาปงฺคนฺติ จ ทีเปติ. เอวญฺจ กตฺวา เอกนิโรธงฺครหิตสฺสปิ วิญฺญตฺติทฺวยสฺส กลาปเภท กรตฺตาเอว เตสุ คหณํ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ เวทิตพฺพนฺติ. [กลาปโยชนา] 因为此等声音是心缘或时节生。是故，当知此声九法聚，应如《清净道论》所说之法，于入出息中，或于有时与心相应的非语声中，如咳嗽、喷嚏、呕吐、丢弃等声音中去认知。于时节生色聚中，为何最后二者（轻快、柔软、适业中的二者）于外部不可得？于外部色法中，难道不见轻、重、软、硬、适业性吗？诚然可见，但彼等是缘于大种的减损或增盛，而非缘于轻快等三者，当如是知。又为何空界与相色不被摄于色聚中？如言“色聚等”。空界仅为界限，故非任何色聚的组成部分或构件；相色仅为一切色聚的生灭等相，不像变化色那样是区分色聚、作为色聚差别之因的组成部分。故说彼等不被摄于其中。由此显示，先前所说“同生”等规则，仅限于已成色，不适用于未成色。并且，凡能区分色聚者，即是色聚的组成部分。如是，当知二表虽无“同灭”之分，但因其能区分色聚，故摄于其中，甚为妥善。[色聚之结合] ๑๖๐. ยถารหนฺติ สภาวกา ภาวกานํ ปริปุณฺณาปริ ปุณฺณินฺทฺริยานญฺจ อรหานุรูปโต. อนูนานีติ ปริปุณฺณานิ. นญฺหิ อิทํ นามรูปํ กามโลเก ปวตฺติยํ น ลพฺภตีติ อตฺถีติ. 160. “如其所应”(yathārahaṃ)者，谓随应于具有性根或不具性根、诸根圆满或不圆满的众生。“无缺”(anūna)即圆满。于欲界相续中，此名色并非不可得。 [๑๙๘] วิภาวนิยํ ปน [198] 然而，在《Vibhāvanī》中云： ‘‘ยถารหนฺติ สภาวกปริปุณฺณายตนานํ อนุรูปโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ น สุนฺทรํ. 有言：“‘如其所应’(yathārahaṃ)者，谓随应于具有性根及圆满诸处者。”此说不善。 น หิ อนูนานีติ อิทํ ปุคฺคลวเสน วิเสสนํ โหตีติ. สํเสทชานญฺเจวโอปปาติกานญฺจาติ เอตฺถ มหาสีหนาทสุตฺเต- 因为“无缺”(anūna)一词，并非就个人(puggala)而言的限定。于此，关于湿生与化生，在《大狮子吼经》(Mahāsīhanādasutta)中说： จตสฺโส โข อิมา สาริปุตฺต โยนิโย. กตมา จตสฺโส, อณฺฑชา โยนิ ชลาพุชา โยนิ สํเสทชาโยนิ [Pg.311] โอปปาติกา โยนีติ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา อณฺฑโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต อณฺฑชา โยนิ. เย โข เต สาริปุตฺต สตฺตา วตฺถิโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺติ. อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต ชลาพุชา โยนิ. เย โข เตสาริ ปุตฺตสตฺตาปูติมจฺเฉวา ชายนฺติ. ปูติกุณเปวา ปูติกุมฺมาเสวา จนฺทนิกายวา โอฬิคลฺเลวา ชายนฺติ, อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต สํเสทชา โยนิ. เทวา เนรกา เอกจฺเจ จ มนุสฺสา เอกจฺเจจ วินิปาติกา อยํ วุจฺจติ สาริปุตฺต โอปปาติกา โยนีติ วุตฺตํ. 舍利弗，有此四种生(yoni)。是哪四种？卵生、胎生、湿生、化生。舍利弗，凡有众生，破卵壳而生，舍利弗，此谓卵生。舍利弗，凡有众生，破胞胎而生，舍利弗，此谓胎生。舍利弗，凡有众生，生于腐鱼、腐尸、腐粥、粪坑或污水池中，舍利弗，此谓湿生。天神、地狱众生、某些人及某些堕恶趣者，舍利弗，此谓化生。 อฏฺฐกถายญฺจ อณฺเฑ ชาตา อณฺฑชา. ชลาพุมฺหิ ชาตา ชลาพุชา. สํเสเท ชาตา สํเสทชา. วินา เอเตหิ การเณหิ อุปฺปตฺติตฺวา วิย นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตาติ โอปปาติกา. อภินิพฺภิชฺช ชายนฺตีติ ภินฺทิตฺวา นิกฺขมนวเสน ชายนฺติ. ปูติ กุณเปติอาทีหิ อนิฏฺฐฏฺฐานาเนว ทสฺสิตานิ. อิฏฺเฐสุ สปฺปิ เตลมธุผาณิตาทีสุ สตฺตา ชายนฺติเอวาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ปาฬินเยน อณฺฑํ วุจฺจติ อณฺฑโกโส. ชลาพุวุจฺจติ วตฺถิโกโส, ตโต ชาตา วิชาตา นิกฺขนฺตาติ อณฺฑชา ชลาพุชาติจ วุจฺจนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ชรํ ชีรณํ เภทํ ยาติ อุเปตีติ ชลาพูติ สทฺทนีติยํ วุตฺตํ. ชลํ วุจฺจติ กลลํ. ตํ อาวุนาติ ปฏิจฺฉาเทติ อวติวา รกฺขตีติ ชลาพุ, คพฺภปลิเวฐนาสโย. สํสีทนฺติ เอตฺถาติ สํเสโท. ปูติมจฺฉา ทิโก สปฺปิเตลาทิโก ปทุมคพฺภเวฬุคพฺภรุกฺขสุสิรปุปฺผผลาทิ โกจ อลฺลกิลินฺนปเทโส. อุปปตฺติกฺขเณเอว ปริปุณฺณองฺคปจฺจงฺคตฺตา ตโต ตโต อุปฺปติตฺวา วิย ชายนฺตีติ โอปปาติกา. 义注中说：于卵中生者为卵生；于胞中生者为胎生；于湿处生者为湿生；非由这些原因，如出现般而生者，为化生。“破裂而出”是指通过破开而出来的方式出生。已示腐尸等不悦意处。亦说于酥油、油、蜜、糖蜜等悦意处，有情确实会出生。于此，就前两者而言，依圣典之理，“卵”被称为卵囊，“胞”被称为胎囊，从彼处生、出、离，故被称为卵生与胎生，应如是了知。其中，在《声明论》(Saddanīti)中说：“其趋向衰老、腐朽、破坏，故为jalābu（胞）”。水被称为羯罗蓝(kalalaṃ)。其包裹、覆盖、保护之，故为jalābu，即包裹胎儿的处所。“于此沉滞，故为湿处(saṃsedo)”，即腐鱼等，酥油、油等，莲花胎、竹胎、树洞、花、果等任何潮湿之处。于投生刹那即具足完整肢节，如从各处跳出来般而生，故为化生。 วิภาวนิยํ ปน 然而在《阐明论》(Vibhāvanī)中 อณฺฑชาทโยปิ อณฺฑโกสาทิมฺหิ โอกฺกมนฺตา อุปฺปตนฺตา เอว นาม โหนฺตีติ เตสํปิ โอปปาติกตฺตปสงฺคํ มญฺญมาโน อุปปาโต เนสํ อตฺถีติ โอปปาติกาติ วตฺวา อุกฺกํสคติ [Pg.312] ปริจฺเฉทวเสน เจตฺถ วิสิฏฺฐโอปปาโต คหิโต. ยถา อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพาติ วทติ. 卵生等在进入卵囊等时，也可名为“出现”，因此认为他们也有化生的可能性。在说了“他们有投生，故为化生”之后，当知于此是依殊胜与限定之义而取特殊的“投生”。犹如说“应将女儿给予俊美之人”。 อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ปริปุณฺณายตนภาวสงฺขาเตน อุกฺกํสตาเวน, ตตฺถ โอปปาติกา องฺคปจฺจงฺเคหิ สห สพฺพโส ปริปุณฺเณน อตฺตภาเวน ชายนฺติ. ปุน เตสํ วฑฺฒนกิจฺจํ นตฺถิ. สํเสทชานํ ปน อายตนานิ เอว ปริปุณฺณานิ โหนฺติ. องฺคปจฺจงฺคานิ ปน ปุน วฑฺฒิตฺวาเอว ปริปุณฺณานิ ชาตานีติ เวทิตพฺพํ. โอมกวเสนาติ อวกํสวเสน. จกฺขุโสตฆานภาวเสกานิกทาจิปิ น ลพฺภนฺติ ชาติพธิร ชจฺจฆานกานํ อภาวกานญฺจ สมฺภวโตติ อปฺโปโย. ตตฺถ ตานิ สพฺพานิปิ สุคติ ทุคฺคติ ชาติยานํ อเหตุกสํเสทชานํ กทาจิ นลพฺภนฺติ. สุคติยํ ปน โอปปาติกภาโวนาม เสฏฺโฐ อตฺตภาว ปฏิลาโภติ นเยน เกนจิ โอมเกน กมฺเมน ลพฺภติ. ตสฺมา สุคติชาติ ยานํ โอปปาติกานํ อปริปุณฺณินฺทฺริยตานาม นตฺถิ อญฺญตฺร อภาวเกหิ อาทิกปฺปิเกหิติ. ทุคฺคติชาติยานํปิ ปน เตสํ กทาจิ จกฺขุ โสต ภาว เวกลฺลตาเอว วตฺตพฺพา. น ฆานเวกลฺลตา. กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถีติ หิ อฏฺฐ กถายํ วุตฺตํ. ชิวฺหาเวกลฺลตานาม สพฺเพสํปิ นตฺถิ เยวาติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค – “以殊胜方式”是指以名为诸根具足的优越性，于此，化生者与肢节一起以完全具足的自体而生，他们再无增长之事。然而湿生者只有诸根是具足的，其肢节则需再生长后才变得具足，应如是了知。“以劣等方式”是指以低劣方式。认为因为有天生为聋者、天生无鼻根者及无性根者的存在，所以眼、耳、鼻根有时不能获得，这是没有根据的。于此，所有这些根有时在善趣、恶趣生的无因湿生者中不能获得。然而在善趣中，化生状态是名为最殊胜的自体获得，（即使是）以某种低劣之业而获得。因此，善趣生的化生者，除了初劫时的无性根者外，没有名为诸根不具足者。然而，对于恶趣生的（化生者），应说有时只有眼、耳、性根的残缺，而没有鼻根的残缺。因为在欲界中，确实没有无鼻根的化生者，如是于义注中所说。应知，名为舌根残缺者，于一切众生中确实没有。诚然，如《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中所说—— กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานิ ปาตุภวนฺติ. กสฺสจิ ทส. กสฺสจิอปรานิ ทส. กสฺสจิ นว. กสฺสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ. 于欲界结生时，或有十一处显现；或有十处；或有另外十处；或有九处；或有七处显现，如是说。 ตตฺถ กามธาตุยนฺติ กามโลเก. อุปปตฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ. กสฺสจิ เอกาทสา ยตนานีติอาทิสุ จตูสุ วากฺเยสุ สํเสทโชปปาติกา วุตฺตา. กสฺสจิ สตฺตายตนานีติ เอตฺถ ปน คพฺภเสยฺยโกว วุตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา สตฺตายตนํ นาม ปฏิสนฺธิกฺขเณ น ลพฺภติ. ปวตฺติ กาเลเยว ลพฺภติ. ตสฺมา เอกาทสยตนานีติ วุตฺตํ. กสฺสจิ ทสาติ จกฺขุเวกลฺลวเสน. กสฺสจิ อปรานิ ทสาติ โสต เวกลฺลวเสน. [Pg.313] กสฺสจิ นวาติ จกฺขุโสต ทฺวย เวกลฺล วเสน วุตฺตํ. ยทิจ อฆานโก โอปปาติโกนาม สิยา. ตทา สุทฺธชจฺจฆานเกน สทฺธึ ตโย ทสกวารา วุตฺตา สิยุํ. ตถา ชจฺจนฺธฆานก ชจฺจพธิรฆานเกหิ สทฺธึ ตโย นวกวารา เอโกจ อฏฺฐกวาโร วุตฺโต สิยา ติณฺณํ วิปนฺนานํ วเสน. ตถา อวุตฺตตฺตา ปน นตฺถิ อฆานโก โอปปาติ โกติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมึ ปน วิภงฺเค อินฺทฺริยวาเร นปุํสกานํ โอปปาติกานนฺติ อวุตฺตตฺตา ถเปตฺวา อาทิกปฺปิเก อภาวโกปิ โอปปาติโก นตฺถิเยวาติ. ปาฬิยํ อวุตฺตํปิ ปน สํเสทชานํ วุตฺตปการํ จกฺขาทิเวกลฺลํ อฏฺฐกถาวเสน เวทิตพฺพํ. ยถาห-สตฺตติ อุกฺกํสโตว รูปานิ สํเสทโชปปาต โยนีสุ. อถวา, อวกํสโต ตึสาติ. ตตฺถ ตึสาติ ชิวฺหากาย วตฺถุ ทสกานํ วเสน ตึสรูปานีติ จ วุตฺตํ. อิทญฺหิ วจนํ สํเสทชานํ วเสน วุตฺตนฺติ มหาฏีกายํ วุตฺตํ. อาจริยา นนฺทตฺเถเรน ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ อญฺญมญฺญํ อวินาภาว วุตฺติตา วุตฺตาติ ชิวฺหา เวกลฺลตา วิย ฆานเวกลฺลตาปิ นตฺถีติ อิจฺฉิตํ. อินฺทฺริย ยมเก ปน – 此处“于欲界”是指于欲世间。“于投生刹那”是指于结生心生起的刹那。在“或有十一处”等四句中，说的是湿生与化生。在“或有七处”句中，则专指胎生而言。于此，因为名为七处者于结生刹那不得，仅于生命期中得，是故说（圆满者有）“十一处”。或有“十处”者，是缺眼根的情况；或有另“十处”者，是缺耳根的情况；或有“九处”者，是眼耳二根都缺的情况。如果化生者也有缺鼻根的，那么与纯粹天生缺鼻根者合为三种十处之说；同理，与天生盲且缺鼻根者、天生聋且缺鼻根者合为三种九处之说，另外有一种八处之说，是说这三者都缺的情况。然而因为经中没有如此说，所以可知没有缺鼻根的化生者。又在《分别论》(Vibhaṅga)根品中，没有提及中性化生者，所以除了初劫时的（无性根者）外，实在没有无性根的化生者。虽然巴利圣典没有明说，但湿生者眼根等残缺的情况，应当依照义注来了知。如说：“于湿生与化生中，色法最多有七十，或者最少有三十。”此处所说的“三十”，是指舌十法聚、身十法聚与心所依处十法聚，共有三十色法。此说乃就湿生者而言，于《大疏钞》(Mahāṭīkā)中如是说。然而难陀(Nanda)长老在《双论》(Yamaka)中主张：鼻根与舌根互相依存，犹如没有舌根残缺，鼻根残缺亦无。而在《根双论》(Indriya Yamaka)中—— ยสฺสวา ปน อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ อิตฺถีนํ อุปปชฺชนฺตีนํ ตาสํ อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ ตาสงฺฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ. ยสฺสวา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ. อฆานกานํ ปุริสานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, โนจ เตสํ ฆานินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติจ วุตฺตํ. 又，于某者女根生起，于彼者鼻根亦生起耶？于投生之无鼻根女性，其女根生起，而非其鼻根生起。又，于某者男根生起，于彼者鼻根亦生起耶？于投生之无鼻根男性，其男根生起，而非其鼻根生起，如是说。 ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน ฆานเวกลฺลตาปิ อตฺถีติ ยุตฺตํ. 因此，按照义注中所说的理路，鼻根不具也是存在的，这是合理的。 วิภาวนิยํ ปน 然而在《明了义》(Vibhāvanī)中， อปเร ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ สหจาริตา วุตฺตาติ อชิวฺหสฺส อสมฺภวโต อฆานกสฺสปิ อภาวเมว วณฺเณนฺติ. ตตฺถาปิ ยถา จกฺขุโสตานิ รูปภเว ฆาน ชิวฺหาหิ วินา ปวตฺตนฺติ. น เอวํ ฆานชิวฺหา อญฺญมญฺญํ วินา ปวตฺตนฺติ. [Pg.314] ทฺวินฺนํปิ รูปภเว อนุปฺปชฺชนโตติ เอวํ วิสุํ วิสุํ กามภเว อปวตฺติ วเสน เตสํ สหจาริตา วุตฺตาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ. 然而，另一些人主张，在《双论》(Yamaka)中，鼻根和舌根被称为俱生(sahacāritā)，他们解释说，因为无舌者不可能存在，所以无鼻者也不存在。即便如此，正如眼根(cakkhu)和耳根(sota)能在色界(rūpabhava)中无鼻根和舌根而存在，鼻根和舌根却不能彼此分离而存在，因为二者都不会在色界生起。因此，就它们在欲界(kāmabhava)中不能各自单独生起而言，说它们是俱生的，并非不能成立。此说合理。 โอกาสวาเร หิ เอกนฺตสหจาริตา วุตฺตมตฺเตน ปุคฺคเลสุ เอกนฺตสหจาริตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ. คพฺเภ มาตุกุจฺฉิมฺหิ เสนฺตีติ คพฺภเสยฺยกา. รูปาทีสุ ขนฺเธสุ สญฺชนฺติ ลคฺคนฺตีติ สตฺตา. ยถาห-รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท, โย ราโค, ยา นนฺทิ, ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, เตน สตฺโตติ วุจฺจตีติอาทิ. คพฺภเสยฺยาจ เต สตฺตาจาติ สมาโส. อณฺฑชาเจว ชลาพุชาจ. ตีณิทสกานิ ปาตุ ภวนฺติ. ยานิ กลลนฺติ วุจฺจนฺติ. ภาวทสกํ กทาจิ นลพฺภติ นปุํสกสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจกตฺวา ธมฺมหทยวิภงฺเค คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ อเหตุกานํ นปุํสกานํ อุปปตฺติกฺขเณ จตฺตารินฺทฺริยานิ ปาตุภวนฺติ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ. ตโตปรนฺติ คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปรํ. ปวตฺติกาเลติ เอกทสเม สตฺตาเห. ตถา หิ กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ เสสานิ จตฺตาริ สตฺตสตฺตติ รตฺติมฺหิ ชายนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เสสานีติ กายายตน มนายตนโต อวเสสานิ จตฺตาริ จกฺขุโสตฆานชิวฺหา ยตนานิ. สตฺตสตฺตติรตฺติมฺหีติ เอกาทสมสตฺตาหสฺส ปริโยสานรตฺติมฺหิ. อยญฺจ อตฺโถ ยมกฏีกาย ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ – 在处所品中，只因提及绝对俱生，并不能说在众生(puggala)中也有绝对俱生。在母胎中卧者，称为胎生者。于色等蕴中执着、附着者，称为有情。如所说：“罗陀(Rādha)！于色有欲、有贪、有喜、有爱，于彼处执着，于彼处深着，故称为有情。”等。“胎生者”与“有情”是复合词。卵生者(aṇḍaja)和胎生者(jalābuja)也是如此。三个十法聚显现，其被称为羯罗蓝(kalala)。其意为：无性者有时不得性十法聚。因此，《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中说：“胎生、无因、无性之有情，于结生刹那，四根显现，即身根、意根、命根、舍根。”“此后”，指胎生有情结生刹那之后。“于转起时”，指于第十一个七日。诚如《论事义注》(Kathāvatthuaṭṭhakathā)中所说：“其余四者于七十七夜中生。”此处“其余”，指身处、意处之外所余的眼、耳、鼻、舌四处。“于七十七夜中”，指第十一个七日之最后一夜。此义应于《双论疏》(Yamakaṭīkā)中阐明。彼处曾说—— คพฺภเสยฺยกสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส อุปปชฺชนฺตสฺส เอกทส มสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, โนจ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ. 对于住于母胎、最后有、正在投生、住胎未满十一个七日者，色处将不生起，而眼处将生起吗？ ยํ ปน ยสฺสวา ปน ยตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ. กามาวจรา จวนฺตานํ อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานํ รูปาวจรานํ เตสํ ตตฺถ รูปายตนํ อุปฺปชฺชิตฺถ. โนจ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ วุตฺตํ. 又，于任何人、于任何处，色处已生起，于其人、于其处，鼻处亦生起耶？对于从欲界死者、无鼻而正生于欲界者，以及色界有情，于彼等、于彼处，色处已生起，然于彼等、于其处，鼻处非生起。此处说“无鼻而正生于欲界者”。 ตํ [Pg.315] เย เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต กาลงฺกริสฺสนฺติ. เตสํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกานํ วเสน วุตฺตนฺติจ วุตฺตํ. เอตฺถจ จกฺขุฆาเนสุ วุตฺเตสุ โสตชิวฺหา อวุตฺตาปิ อตฺถโต สิทฺธาเอว โหนฺตีติ. 此乃就将于十一个七日之内命终者，以及由不生鼻处之业而取结生者而言。于此，已说眼、鼻二处，耳、舌二处虽未说，义亦成立。 [๑๙๙] ยํ ปน วิภาวนิยํ [199] 然而在《明了义》(Vibhāvanī)中， ‘‘ปวตฺติกาเลติ สตฺตเม สตฺตาเหติ’’ วุตฺตํ. ตํ น คเหตพฺพํ. “于转起时，即于第七个七日”之说，不应取。 อฏฺฐกถา วิโรธโต อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อฏฺฐกถา ปมาณโตติ. 因与义注相违，且于此等处，应以义注为准。 [๒๐๐] ยญฺจ ตตฺถ [200] 又于此处， ‘‘ฏีกาการมเตน เอกาทสเม สตฺตาเห วาติ’’ วุตฺตํ. ตมฺปิ น สุนฺทรํ. “或依疏(ṭīkā)作者之见，于第十一个七日”之说，亦不善。 นหิ อฏฺฐกถายํ นิทฺทิฏฺฐโต วุตฺโต วินิจฺฉโย ฏีกาการ มโตนาม สกฺกา วตฺตุนฺติ. 于义注中未明确指示之决择，实不可称为疏作者之见。 [๒๐๑] ยญฺจ ตตฺถ [201] 又于此处， ‘‘กเมนาติ จกฺขุทสกปาตุภาวโต สตฺตาหาติกฺกเมน โสตทสกํ. ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ฆาน ทสกํ. ตโต สตฺตาหา ติกฺกเมน ชิวฺหาทสกนฺติ เอวํ อนุกฺกเมนาติ วุตฺตํ’’. ตํปิ น ทฏฺฐพฺพ. “‘次第’者，谓眼十法聚显现后，经一七日，耳十法聚生；其后经一七日，鼻十法聚生；其后经一七日，舌十法聚生。如是次第而说。”此说亦不应取。 ยถาวุตฺต อฏฺฐกถาวิโรธตฺตา เอว. 诚如所说，正因与义注相违。 [๒๐๒] ยํปิ ตตฺถ [202] 又于此处， ‘‘อฏฺฐกถายํปิ หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโต วา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ. “于义注中亦曾开示此义”之说，亦不合理。 น หิ สานาม อฏฺฐกถา อตฺถิ. ยตฺถ อีทิโส อุปฺปตฺติกฺกโม ทสฺสิโต สิยา. นนุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐกถาสุ คพฺภเลยฺยกวเสนวา ปุริมํภวจกฺกํ วุตฺตํ. อนุปุพฺพปวตฺติทีปนโตติ วุตฺตนฺติ เจ.น. ตญฺหิ วิญฺญาณาทีนํ ปญฺจนฺนํ องฺคานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาวปวตฺติกฺกเมน ปาฬิยํ อาคตํ ปญฺจปทํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อายตนนิทฺเทสฏฺฐกถาสุ [Pg.316] ปน โส ปฏิกฺขิตฺโตเยว. นจ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต อุปฺปตฺติกฺกโม เถเรน อิธ กเมนาติ อิมินา ปาเฐน ทสฺสิโตติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺมา กเมนาติ อิธปิ เทสนกฺกเมนาติ อตฺโถ. เทสิตานีติ สมฺพนฺโธจ เวทิตพฺโพ. 实无此等义注，曾开示如是生起次第。“非于缘起义注中，以胎生者为例，说前有轮，以明次第转起耶？”若作此说，不然。彼乃就圣典中所来识等五支，以因缘生法相续次第之五句而说。然于处释义注中，彼说实已被驳。且不可言长老于此以“次第”一文，开示于诸义注中已驳之生起次第。是故，此处“次第”之义亦为“教说次第”。亦应知其与“已说”相关。 สจฺจสงฺเขป ฏีกายํ ปน 然而在《谛要疏》(Saccasaṅkhepaṭīkā)中， สาขาวตฺถํ อติกฺกมฺม ปจฺฉา สตฺตเม สตฺตาเห จกฺขุ โสตฆานชิวฺหาทสกาจ อุปฺปชฺชนฺติ. ฏีกากาโรปน เอกาทสเม สตฺตาเหติ อาหาติ วุตฺตํ. ตํปิ นยุชฺชติ เยวาติ. 经过肢分位后，于第七个七日，眼、耳、鼻、舌十法聚生起。然疏作者说于第十一个七日。此说亦实不合道理。 เอตฺถ จ กลลาทีนํ อุปฺปตฺติกฺกโม สํยุตฺตเก วุตฺโต. ยถาห – 于此，羯罗蓝(kalala)等之生起次第，已于《相应》(Saṃyutta)中说。如说：— ปถมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุทํ; อพฺพุทา ชายเต เปสิ, เปสิยา นิพฺพตฺตเต ฆโน; ฆนา ปสาขา ชายนฺติ, เกสา โลมา นขาปิจาติ. 初为羯罗蓝，羯罗蓝成疱；疱生为胚，胚成肉团；肉团生肢节，毛发爪甲生。 อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ. ตตฺถ ปถมนฺติ ปถเมน ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ติสฺโสติ วา ผุสฺโสติวา นามํ นตฺถิ. อถโข ตีหิ ชาติอุณฺณํสูหิ กตสุตฺตคฺเค สณฺฐิตเตลพินฺทุปมาณํ กลลํ โหติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – 义注中亦说：此处“初”者，谓于最初结生识时，尚无帝沙（Tissa）或“富沙”(Phussa)之名。然有由三生温毛所作线端上，一滴油量大小之羯罗蓝。就此而说：— ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล; เอวํ วณฺณปฏิภาคํ, กลลํ สํปวุจฺจตีติ. 犹如芝麻油滴，澄清无垢之酥油；羯罗蓝之色相，亦如是而称说。 กลลา โหติ อพฺพุทนฺติ ตสฺมา กลลา สตฺตาหจฺจเยน มํสโธวนอุทกวณฺณํ อพฺพุทํนาม โหติ, กลลนฺติ นามํ อนฺต รธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ – “由羯罗蓝而成疱”，是说羯罗蓝经过七日，转变成如洗肉水色的疱，“羯罗蓝”之名便消失了。对此亦有说： สตฺตาหํ กลลํ โหติ, ปริปกฺกสมูหกํ; วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, อพฺพุทํนาม ชายตีติ. 羯罗蓝为期七日，成熟聚合；转变其自性，名为“疱”者生。 อพฺพุทา ชายเต เปสีติ ตสฺมาปิ อพฺพุทา สตฺตาหจฺจเยน วิลีน ติปุสทิสา เปสินาม สญฺชายติ. สา มริจผาณิเตน ทีเปตพฺพา. คามทารกา หิ สุปกฺกานิ มริจานิ คเหตฺวา สาฏกนฺตเร [Pg.317] ภณฺฑิกํ กตฺวา ปีเฬตฺวา มณฺฑํ อาทาย กปาเล ปกฺขิปิตฺวา อาตเป ถเปนฺติ. ตํ สุกฺขมานํ สุกฺขมานํ สพฺพภาเคหิ มุจฺจติ. เอวรูปา เปสิ โหติ. อพฺพุทนฺติ นามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ – “由疱而生胚”。是故，疱经过七日，如熔化的锡，生起名为“胚”者。此当以胡椒汁为例说明。村童采摘熟透的胡椒，用衣角包裹，榨取其汁，置于瓦片上，放于日光下。当其渐渐干燥时，便从各处脱落。胚即是此状。“疱”之名便消失了。对此亦有说： สตฺตาหํ อพฺพุทํ โหติ, ปริปกฺกสมูหกํ; วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, เปสินาม ปชายตีติ. 疱为期七日，成熟聚合；转变其自性，名为“胚”者生。 เปสิยา นิพฺพตฺตเต ฆโนติ ตโต เปสิโต สตฺตาหจฺจ เยน กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาโน ฆโนนาม มํสเปสิ ปิณฺโฑ นิพฺพตฺตติ. เปสีตินามํ อนฺตรธายติ. วุตฺตํปิ เจตํ – “由胚而生肉团”。其后，胚经过七日，生成如鸡蛋形状的、名为“肉团”的肉块。“胚”之名便消失了。对此亦有说： สตฺตาหํ เปสิ ภวติ, ปริปกฺกํ สมูหกํ; วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ, ฆโนตินาม ชายตีติ; ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺฑํ, สมนฺตํ ปริมณฺฑลํ; เอวํ ฆนสฺส สณฺฐานํ, นิพฺพตฺตํ กมฺมปจฺจยาติจ. 胚为期七日，完熟聚合；转变其自性，名为“肉团”者生。恰如母鸡卵，周匝而圆满；肉团之形相，由业缘而生。 ฆนา ปสาขา ชายนฺตีติ ปญฺจเม สตฺตาเห ทฺวินฺนํ หตฺถปาทานํ สีสสฺสจ อตฺถาย ปญฺจปีฬกา ชายนฺติ. ยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํปญฺจเม โข ภิกฺขเว สตฺตาเห ปญฺจปีฬกา ชายนฺติ. สณฺฐนฺติ กมฺม โตติ. เกสา โลมา นขาปิจาติ ทฺวาจตฺตาลีสเม สตฺตาเห เอตานิ ชายนฺตีติ. เอตฺถ จ ฉฏฺฐสตฺตาหาทโย ฉสตฺตาหา ปสาทนิสฺสยานํ องฺคปจฺจงฺคานํ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา ปริณตกาลา โหนฺติ. จกฺขาทีนิ ปน เอกาทสม สตฺตาหสฺส ปริโย สานทิวเส เอกโต ชายนฺตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. ยํ ปเนตฺถ ติลเตลสฺส ยถาพินฺทูติอาทินา กลลสฺส วณฺณสณฺฐานํ วุตฺตํ. ตํ โถกํ วฑฺฒิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. น ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺตมานํ. น หิ ตทา ตาทิสํ ปกติจกฺขุนา ทิฏฺฐํ วณฺณชาตํวา สณฺฐานํวา ตสฺส ปญฺญาเยยฺยาติ. อนุมานโต ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เอกาย อูกาย สตฺตโม ภาโค ลิกฺขานาม. ลิกฺขาย ฉตฺตึสติโม ภาโค รถเรณุนาม. รถเรณุสฺส ฉตฺตึสติโม. ตชฺชารี นาม. ตชฺชาริยา ฉตฺตึสติโม อณุนาม. อณุสฺส ฉตฺตึสติโม ภาโค ปรมาณุนาม. โส ปน อากาสโกฏฺฐาสิโก [Pg.318] มํสจกฺขุสฺส อาปาตํ นาคจฺฉติ. ทิพฺพจกฺขุสฺเสว อาคจฺฉตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสํ ฉตฺตึส ปริมาโน อณุ ปน ติตฺติจฺฉิทฺท ตาลจฺฉิทฺเทหิ ปวิฏฺฐสูริยรสฺมีสุ วฏฺฏิวฏฺฏิ หุตฺวา ปริพฺภมนฺโต ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. สกลํ ปน กลาปตฺตยปริมาณมตฺตภูตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปรมาณุโตปิ ปริตฺตกเมว สิยา. โส หิ สนฺตานานุพนฺธวเสน ปวตฺตตฺตา ขเณ ขเณ อุปจิตรูปกลาปสมูโหเอว โหตีติ เหฏฺฐิม โกฏิยา เอกูนปญฺญาสกลาปปริมาโณเอว สิยา. ตโต ปริตฺตเก สติ สนฺตาน ฆฏนสฺเสว อสมฺภวโตติ. ยํ ปน มหาฏีกายํ เต ปน กลาปา ปรมาณุปริมาณา โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ธาตูนํ จุณฺณมนสิการานุรูปมตฺตวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ทุตียจิตฺตนฺติ ปถม ภวงฺคจิตฺตํ. ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส ฐิติกาลํ. โอชาผรณมุปาทายาติ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว อพฺพุทภาว เปสิภาว ฆนภาวาทิ ปตฺตกาเล มาตุยา อามาสยคตาย อชฺโฌหฏาหาร สิเนหภูตาย โอชาย ชลาพุมูลา นุสาเรน วตฺถุสฺมึ ผรณกาลํ อุปาทาย, ยถาห – 由肉团生出支节，在第五个七日，为形成双手、双足与头部，生出五节。对此曾说：“诸比丘，在第五个七日，生出五节，由业而住。”发、毛、爪等在第四十二个七日生起。此处从第六个七日开始的六个七日，是作为净根所依的肢体与支节次第增长成熟的时期。眼等净根则在第十一个七日结束之日同时生起，于此当知究竟。此处所说羯罗蓝“犹如芝麻油滴”等色与形，是针对其稍微增长后而说，并非结生刹那所显现。因为那时肉眼无法见到其颜色或形态，只能通过推理得知：一只虱的七分之一称为虱卵，虱卵的三十六分之一称为战车尘，战车尘的三十六分之一称为铜屑，铜屑的三十六分之一称为极微，极微的三十六分之一称为最极微。此最极微属于空界，肉眼不可见，唯天眼能见，如是义注(aṭṭhakathā)中所说。然而，据说一个极微(aṇu)在透过针孔或锁孔射入的阳光中，可见其旋转飘浮。但在结生刹那，其（生命）体由三聚构成，其量可能比一最极微还小。因为它随相续流转，每一刹那都在积聚色聚，故在最低限度，也应有四十九个色聚。若少于此，则相续不可能形成。至于大疏(Mahāṭīkā)中所说“彼等色聚仅为最极微大小”，应理解为是就“对诸界作粉末想”的相应量而言。“第二心”是指最初的有分心。“住时”是指结生心的住时。“依于食素滋养”是指，当胎生者处于疱、胚、肉团等阶段时，母亲胃中食物所化之食素，通过脐带根部遍满其身之时。如说—— ยญฺจสฺส ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ; เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ. 母亲所食诸饭饮，胎儿赖此得存活；深居母腹隐蔽处，如是安住而存续。 อฏฺฐกถายญฺจ เตน โส ตตฺถ ยาเปตีติ ตสฺส หิ นาติโต อุฏฺฐิโต นาโฬ มาตุอุทร ปฏเลน เอกาพทฺโธ โหติ. โส อุปฺปลทณฺฑโก วิย ฉิทฺโท. เตน อาหารรโส สํสริตฺวา อาหารสมุฏฺฐานรูปํ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ โส ทสมาเส ยาเปติ. มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ มาตุยา ติโร กุจฺฉิคโต. มาตุกุจฺฉิยา อพฺภนฺตรคโตติ อตฺโถติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปน นาภินาฬสฺส อุฏฺฐิตกาลํ สนฺธาย นาติโต อุฏฺฐิโต นาโฬติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ อพฺพุทาทิกาเล ตสฺส นาตินาโฬนาม อุฏฺฐิโต สิยาติ. สํเสทโชปปาติกานํ ปน ยํกิญฺจิ ลทฺธํวา อตฺตโน เขฬํวา อชฺโฌหรณกาเล โอชาผรณํ อุปาทาย. เตน วุตฺตํ โอชาผรณมุปาทายอาหารสมุฏฺฐานาติ[Pg.319]. จุติจิตฺโตปริ สตฺตรสมจิตฺตสฺสาติ จุติจิตฺตโต อุปริ ปุพฺพกาเล สตฺตรสมสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺส. กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ เตสํ ตโต ปฏฺฐาย อนุปฺปนฺนตฺตาเยว ตโต สตฺต รสมํ จุติจิตฺตํนาม โหติ. โน อญฺญถาติ. ปุเรตรนฺติ ตสฺส สตฺตรสมสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํเอว สนฺธาย วุตฺตํ. ตโตปรนฺติ จุติจิตฺตโต ปรสฺมึ โสฬสจิตฺตกฺขณปริมาเณ ขเณ. จิตฺตชาหารชรูปญฺจาติ จิตฺตชรูปสนฺตานํ อาหารช รูปสนฺตานญฺจ โวจฺฉิชฺชติ อนุปาทินฺนกสนฺตาเน เตสํ อุปฺปตฺติยา อสมฺภวโต. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ รูปสมุฏฺฐาเน วุตฺตเมว. ภาวทสกํนาม กามราคนิทานกมฺมสมุฏฺฐานํ โหตีติ ตพฺพิราค ภาวนากมฺมนิพฺพตฺเต รูปโลเก ตสฺส อลาโภ วุตฺโต. อาหารชกลาปานิจ น ลพฺภนฺติ อชฺโฌหฏา หารา ภาวโต, ตโตเยวจ สรีรคตสฺส อชฺฌตฺตาหารสฺสปิ รูปสมุฏฺฐานา ภาวโต. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน ตตฺถ ลพฺภมาน รูปกลาเปสุปิ คนฺธรสานํ โอชายจ อภาวํ วณฺเณติ. รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ จกฺขายตนํ รูปายตนํ, โสตา ยตนํ, มนา ยตนํ, ธมฺมายตนนฺติ จ, ปญฺจธาตุโย ปาตุภวนฺติ จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, โสตธาตุ, มโนวิญฺญาณ ธาตุ, ธมฺมธาตูติจ, ตโย อาหารา ปาตุภวนฺติ ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนา หาโร, วิญฺญาณา หาโรติ จ วิภงฺเควุตฺตตฺตา. เอตฺถจ ปาฬิยํ รูปโลเก โผฏฺฐพฺเพ ปฏิกฺขิตฺเตปิ กิจฺจนฺตรสพฺภาวา มหาภูตานํ ตตฺถ ปฏิลาโภ อวาริโต เอว โหติ. คนฺธาทีนํ ปน กิจฺจนฺตรเมว นตฺถิ. เยน เต ธมฺมมตฺตภาเวปิ ติฏฺเฐยฺยํ ตสฺมา เตสํ อวจนํ ตตฺถ อภาวเมว ทีเปตีติ อาจริยสฺส อธิปฺปาโย. ตถา ปน ภูตจตุกฺกํ ตตฺถ อตฺถิเยว, ยถาห-อสญฺญสตฺตานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตาติอาทิ. โผฏฺฐพฺพายตนํ ปน โผฏฺฐพฺพ ธาตุจ ตตฺถ ปฏิกฺขิตฺตา. ตสฺมา สพฺเพสํ สภาวธมฺมานํ ธมฺมภาเว สมาเนปิ เยน กิจฺจวิเสเสน คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺพํ กพฬีการาหาโรติจ วุจฺจติ. ตสฺส นตฺถิตาย เตสํ เตน นาเม น ตตฺถ [Pg.320] อนุปลพฺภมานตํ สนฺธาย วิภงฺเค กถาวตฺถุมฺหิ ยมเก สูติ สพฺพตฺถ เตสํ ตตฺถ ปฏิกฺเขโป. มหาภูตานํ ปน นิสนฺท ธมฺมมตฺตภาเวน วิชฺชมานานํ เตสํ ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ อนุปเวโสติ ยุตฺโต สิยาติ วทนฺติ. ตีณิทสกานิ ชีวิตนวกญฺจาติ เอตฺถ อาจริยานนฺท มติยา จกฺขุสตฺตกํ โสตสตฺตกํ วตฺถุสตฺตกนฺติ เอวํ ตีณิ สตฺตกานิ ชีวิตฉกฺกญฺจาติ วตฺตพฺพํ. อภิริจฺฉตีติ อลพฺภมาเน ปถมํ วชฺชิเต ตตฺถ ลพฺภมานตาวเสน อวสิสฺสติ. อติเรกํวา โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ รูปโลเก วิย กามโลเก ชีวิตนวกํ กสฺมา วิสุํ น วุตฺตนฺติ. รูปโลเก ปน อาหารุปตฺถมฺภกสฺส อญฺญสฺสจ สกลสรีรพฺยาปิโน อนุปาลก ชีวิตสฺส อภาวา เอตเทว ตทุภยฏฺฐาเน ฐตฺวา สกลสรีรํ อนุปาเลตีติ ปากฏํ ตตฺถ ชีวิตนวกนฺติ วิสุํ วุตฺตํ. กามโลเก ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกา นุปาลกานิ พหูนิ ปากฏานิจ โหนฺติ. ตสฺมา ชีวิตนวกํ อปากฏนฺติ กตฺวา วิสุํ น วุตฺตํ สิยา. กามโลเกปิ ปน เอตํ อสิตาทิปาจกคฺคิวเสน ตสฺเสวจ อุทยภูตสฺส สกลสรี รานุปาลกสฺส อุสฺมาสงฺขาตสฺส กายคฺคิโน วเสน ปากฏเมว. ยํ สนฺธาย – 于义注(aṭṭhakathā)中，亦言彼于母胎中如是存活。其脐带从脐部生起，与母腹胎盘相连，犹如中空之莲茎，食物精华流经此处，生起食生色。如是存活十月。所谓“被覆于母胎中”，即是进入母胎之内。此处说“脐带从脐部生起”，应理解为是指脐带生起的时期，并非在凝冻等初期阶段便有名为脐带之物生起。对于湿生与化生者，则依其所获得的任何东西或吞咽自身唾液时营养素的遍布而活。因此说：“依营养素的遍布而有食生色”。所谓“死心之上第十七心”，是指死心(cuticitta)之前第十七个有分心(bhavaṅgacitta)。业生色(kammajarūpa)不再生起，因为从那时起它们就不再生起了；从那个刹那算起，死心是第十七个心，而非其他。所谓“更前”，正是指这第十七个心的生起刹那。所谓“其后”，是指死心之后的十六个心刹那期间。心生色与食生色，是说心生色相续与食生色相续被断除，因为在非执受相续中它们不可能生起。于此当说之事，已在色生起之章中说过。所谓性根十法聚(bhāvadasaka)，是由欲贪(kāmarāga)为因的业所生，在由修习离欲贪之业所感的色界(rūpaloka)中，它是不可能获得的。食生色聚(āhārajakalāpa)亦不可得，因为没有被吞咽的食物，也因此身体内部的食素不产生色法。然而阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老阐释说，即使在色界中获得了色聚(rūpakalāpa)，其中也没有香、味与营养素(ojā)。因为在《分别论》(Vibhaṅga)中说：在色界投生的刹那，五处(āyatana)显现：眼处、色处、耳处、意处、法处；五界(dhātu)显现：眼界、色界、耳界、意识界、法界；三食(āhāra)显现：触食、意思食、识食。于此，虽然圣典中排除了色界的触(phoṭṭhabba)，但由于大种(mahābhūta)有其他功能存在，故于彼处获得它们是不被阻止的。然而香等并无其他功能，使它们能仅以法的自性而存续，因此不提及它们，正显示了它们于彼处的不存在，这是阿阇梨的意趣。然而四种大种于彼处确实存在，如言：“无想有情(asaññasattānaṃ)的一个大种缘于三个大种”等。但触处(phoṭṭhabbāyatana)与触界(phoṭṭhabba dhātu)于彼处是被排除的。因此，虽然一切自性法(sabhāvadhammā)在作为“法”的层面上是相同的，但由于那使它们被称为香、味、触、段食(kabaḷīkārāhāra)的特定功能不存在，故就此名义而言，它们在色界中是不可得的。有鉴于此，《分别论》、《论事》(Kathāvatthu)及《双论》(Yamaka)等处才处处都排除了它们。但有人说，大种作为（其他色法的）结果而仅以法的性质存在，它们被包含在法处与法界中，这应是合理的。对于“三个十法聚与命根九法聚”，根据阿阇梨阿难的观点，应当说成是“眼七法聚、耳七法聚、心所依处七法聚，如是三个七法聚，以及命根六法聚”。所谓“剩余”，是指在最初排除了不可得者后，依于彼处可得的性质而存留，或为多余之义。此处，为何在欲界(kāmaloke)不像色界那样单独说命根九法聚呢？在色界，由于没有食物的支助，亦无其他遍布全身的维持生命者，唯此（命根九法聚）立于二者之处而维持全身，故于彼处明确地单独说命根九法聚。但在欲界，其他支助与维持者众多且明显，故命根九法聚不明显，因此未被单独提及。然而在欲界，通过消化火等，以及由其生起而遍布全身、被称为“暖”的“身火”，它也是明显的。有鉴于此—— อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ; อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺครนฺติ วุตฺตํ. 寿、暖与识，舍此身时，彼即被弃，如无用薪。 ตตฺถ อายูติ เตสุ ทฺวีสุ อคฺคีสุ ปติฏฺฐิตํ ชีวิตเมว วุจฺจติ. อุสฺมาติ เต ทฺเว อคฺคโย วุจฺจนฺติ. เยสุ ติกฺขมนฺทวเสน วิสม ภูเตสุ กาเย นานาพาธา อุปฺปชฺชนฺติ. ยถาห-พหฺวาพาโธ โหติ พหฺวาตงฺโก. วิสมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนา คโต โหติ อติอุณฺหายอติสีตลายาติ. สมภูเตสุ ปน สตฺตา นิราพาธา โหนฺติ. ยถาห-อปฺปาพาโธ โหติ. อปฺปาตงฺโก. สมเวปากินิยาคหณิยา สมนฺนาคโตโหติ. นาติสีตาย นจฺจุณฺหาย มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายาติ. เกจิ ปน อสิตาทิปาจกคฺคิสฺมึ เอว เอตํมญฺญนฺติ. เถเรนจนามรูปปริจฺเฉเทชีวิตนวกํ นาม, รูปโลเก วิสุํ สิยาติ วุตฺตํ. 其中，“寿”是指安住于那两种火中的生命。“暖”是指那两种火。当它们因过强或过弱而失调时，于身中便会产生各种疾病。如说：“多病多恼，具足不调和的消化力，过热或过冷。”而当它们处于平衡状态时，有情则无疾病。如说：“少病少恼，具足调和的消化力，不过冷也不过热，适中而堪于精勤。”但有些人认为这仅是指消化所食等之火。长老在《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中说：“名为命根九法聚者，于色界中是分离的。” วิสุทฺธิมคฺเค [Pg.321] ปน เสเสสุ จตุสมุฏฺฐาเนสุ อฏฺฐสุ ชีวิตนว กญฺเจว ตีณิ โอชฏฺฐมกานิ จาติ เตตฺตึส เตตฺตึส รูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อฏฺฐสูติ ปาจกคฺคิอสฺสาส ปสฺสาสวชฺชิเตสุ ตีสุ เตโชโกฏฺฐาเสสุ ปญฺจสุ วาโย โกฏฺฐาเสสูติ อฏฺฐสุ. อิติ กามโลเกปิ สกลสรีรพฺยาปีสุ เตโชวาโย โกฏฺฐาเสสุ ลพฺภมานตฺตา เอตํ สกล สรีเรเอว ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนตฺถ กามโลเก วิย รูปโลเก รูปกลาปานํ นิโรธกฺกโม น วุตฺโตติ. วิเสสาภาวโต, รูปโลเกปิ หิ มรณกาเล ปน จุติจิตฺโต ปริ สตฺตรสมจิตฺตสฺส ฐิติกาล มุปาทาย กมฺมชรูปานิ นุปฺปชฺชนฺตีติอาทิโก นิโรธกฺกโม กามโลกสทิโสเยว. เกวลํ ปเนตฺถ อาหารชรูป นิโรโธนาม นตฺถิ, ตถา กเฬวร นิกฺเขโปจ. ตสฺมา ตตฺถปิ จุติจิตฺตโต ปรํ โสฬสจิตฺตกฺขณ ปริมาเณ เอกสฺมึ ขเณ จิตฺตชรูปสนฺตานํ โวจฺฉิชฺชติ. ตโต ปรํ อุตุสมุฏฺฐานรูปปรํปรา เอกทฺวิติ อจฺฉรากาลมตฺตํปิ ปวตฺติตฺวา โวจฺฉิชฺชตีติ ยุตฺตํ. นจ เอตฺตกมตฺเตน กาเลน ปวตฺตมานายปิ รูปสนฺตติยา มตกเฬวรํนาม สกฺกา ลทฺธุํ. ปสฺสนฺตานํ เอกกฺขเณน วิย สรีรสฺส อนฺตรธานสฺส ปญฺญายนโตติ. ยถาจ รูปโลเก, ตถา กามโลเกปิ อุปปตฺติเทวานํ อญฺเญสญฺจ โอปปาติกานนฺติ. เตสญฺหิ สรีรานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว สพฺพโส ปริปุณฺเณน กมฺมชกาเยน นิพฺพตฺตตฺตา กมฺมชรูเปหิ ฆนปูริตานิ สลฺลหุกภรานิ จ โหนฺติ. อิตรรูปานิ กมฺมชรูเปสุ ปติฏฺฐาย ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสํ จุติกาเล กมฺมชรูเปสุ นิรุทฺเธสุ ตานิ ตินฺน ปติฏฺฐานิ หุตฺวา จิรํ สนฺตานํ ฆฏฺเฏตุํ นสกฺโกนฺติ. โถกํ ปวตฺติตฺวา สพฺพโส นิรุชฺฌนฺติ. สรีรนิกฺเขโปนาม เตสํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. 然而，在《清净道论》(Visuddhimagga)中说，在其余的四种来源（等起）中，于八个部分，命根九法聚以及三种食素八法聚，如此各有三十三种色法显现。其中，“八个部分”是指除去消化火、入出息的三种火界部分，以及五种风界部分。如是，在欲界中，由于在遍满全身的火界与风界部分中可以获得，故应知此遍于全身。于此或有疑问：为何此处不像欲界那样，宣说色界色聚的坏灭次第？因无差别故。在色界，临终时，从死心之前的第十七个心识的住时起，业生色便不再生起，此等坏灭次第与欲界实为相同。只是此处没有食生色的坏灭，亦无尸骸之遗弃。是故，于彼处，从死心之后，经十六心刹那量，于某一刹那，心生色相续断绝。其后，时节所生色之流转，纵使只持续一二弹指顷，亦会坏灭，此为应理。于如是短时内持续的色相续，尚不足以构成所谓的尸骸，因见者看来，其身躯犹如一刹那间消失。色界如此，欲界的化生天及其他化生者亦然。彼等之身躯，于结生刹那，即由圆满的业生身而生，为业生色所充满，且甚为轻快。其余诸色，依于业生色而转起。是故，彼等于命终时，业生色坏灭后，其余诸色即失所依，不能长时相续，稍转起后，便完全坏灭。应知彼等实无尸骸之遗留。 [๒๐๓] ยํ ปน วิภาวนิยํ [203] 然而，应予阐明的是 ‘‘มรณกาเล ปน พฺรหฺมานํ สรีรนิกฺเขปาภาวโต สพฺเพสํปิ ติสมุฏฺฐานานิ ทฺวิสมุฏฺฐานานิจ สเหว นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. “然而，于命终时，因梵天无有尸骸之遗留，故所有三等起与二等起之色亦同时坏灭”，此说不善。 เอวญฺหิ [Pg.322] สติ สพฺเพสํ รูปพฺรหฺมานํ มรณาสนฺนจิตฺตานิ รูปํ นสมุฏฺฐาเปนฺตีติ อาปชฺชติ. น หิ มรณาสนฺน จิตฺต สมุฏฺฐิตานิ รูปานิ กมฺมชรูเปหิ สเหว นิรุชฺฌนฺตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยถาจตานิ กมฺมชรูปนิโรธโต โถกํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตถา อุตุชรูปานิปิ จิตฺตชรูปนิโรธโต โถกํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ น น สกฺกา วิญฺญาตุํ. นจ ตาวตฺตเกน กาเลน เตสุ ปวตฺต มาเนสุปิ สรีรนิกฺเขโปนาม สกฺกา ภวิตุนฺติ. พฺรหฺมานํ ปน ถิน มิทฺธาทีนํ นีวรณชาติยานํ อตฺถิตาย ตทนุรูปํ จิตฺตชรูปานํ ตทนุคติกานญฺจ อุตุชรูปานํ ลหุกครุกตาทิวิกาโร น น สมฺภวตีติ ลหุตาทิตฺตยํปิ คเหตฺวา วุตฺตํ เตวีสรูเปสูติ. ฆานาทิตฺตยภาวทฺวยวชฺชานิ เตวีสรูปานิ โหนฺติ. ตานิเยว จกฺขุ โสตวตฺถุ วิญฺญตฺติทฺวยวชฺชานิ อสญฺญีนํ สตฺตรเสว รูปานิ โหนฺตีติ โยชนา. อสญฺญีนํ ปน ครุลหุตาทิปกาโร จินฺเต ตพฺโพ. น วา จินฺเตตพฺโพ รูปธมฺมานํ รุปฺปนวิการสฺส พหุการณตฺตาติ. อุปปตฺติยนฺติ กามรูปาสญฺญีนํ ปฏิสนฺธิยา อุปฺปาทกฺขเณ. อุปฺปาทกฺขโณเอว หิ เอกนฺเตน อุปปตฺติขโณนาม โหตีติ. ปวตฺเตตูติ ปฏิสนฺธิยา ฐิติกฺขณโต ปฏฺฐาย สกเล ปวตฺติกาเล ปน นกิญฺจิปิ นลพฺภติ. ลพฺภติเยวาติ อธิปฺปาโย. น หิ อิทํนาม รูปํ ปวตฺเต นลพฺภติ. ปฏิสนฺธิยํเอว ลพฺภตีติ อตฺถีติ. [รูปปวตฺติกฺกโม] 若然，则将导致一切色界梵天临死之心不生起色法之过。因实不能谓临死心所生色与业生色同时坏灭。正如彼（心生色）于业生色坏灭后，稍时持续而后坏灭；同样，时节生色于心生色坏灭后，稍时持续而后坏灭，此非不可了知。然于如是短时内，纵彼等（色法）仍在持续，亦不可能有所谓尸骸之遗弃。至于梵天，因有惛沉、睡眠等盖之种类的存在，故与其相应的心生色，及随之而转的时节生色，发生轻、重等变化，非不可能。是故，亦摄取轻快等三法，而说“于二十三色中”。除去鼻、舌、身三净色及二性根，则有二十三色。从此等（色法）中，再除去眼、耳、心所依处及二表色，则无想有情仅有十七色，应如是连结。至于无想有情，其重、轻等变化，应思惟，或不应思惟，因色法毁坏变异之因甚多。于结生时，即于欲界、色界、无想有情结生之生起刹那。因生起刹那，确实即是结生刹那。于转起时，即从结生之住时起，于整个转起期间，无有何者不可得，意谓实皆可得。并非有某色法仅于结生时可得，于转起时不可得。[色法转起次第] ๑๖๑. เอวํ จิตฺตเจตสิก รูปสงฺคหํ กตฺวา อิทานิ ยถา นุปฺปตฺตํ นิพฺพานสงฺคหํ กโรนฺโต นิพฺพานํปนาติอาทิ มาห. นิพฺพานํ ปน นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. โลกุตฺตรสงฺขาตนฺติ โลกุตฺตรนฺติ ภควตา กถิตํ, ยถาห-กตเม ธมฺมา โลกุตฺตรา. จตฺตาโรจ อริยมคฺคา จตฺตาริจ สามญฺญผลานิ อสงฺขตาจ ธาตุ, อิเม ธมฺมา โลกุตฺตราติ. เอเตน นิพฺพานสฺส ปญฺญตฺติมตฺตภาวํ นิวตฺเตติ. น หิ โลกโวหารสิทฺธา ปญฺญตฺติ โลกุตฺตรานาม สกฺกา ภวิตุนฺติ. จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพนฺติ จกฺขุมนฺเตน จนฺทมณฺฑลํวิย จกฺขุนา ปฏิลทฺธมคฺคญาเณหิ อริยชเนหิ จตูหิ อริยมคฺคญาเณหิ ปจฺจกฺขโต ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ [Pg.323] อตฺโถ. ตตฺถ จตุมคฺคญาเณนาติ เอเตน ตาทิ สมฺหา ปฏิปตฺติมคฺคโต วิมุขานํ อนฺธปุถุชฺชนานํ ชจฺจนฺธานํ วิย จนฺท มณฺฑลสฺส ตสฺส อวิสยภาวํ ทสฺเสติ. น จ ชจฺจนฺธานํ จกฺขุมฺหิ อนุปลทฺธมตฺเตน จนฺทมณฺฑลํ นตฺถินาม โหตีติ. สจฺฉิกาตพฺพนฺติ เอเตน ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาวํ ทสฺเสติ. ยญฺหิ กิญฺจิ ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ นโหติ. ตํ สรูปโต กสฺส ปจฺจกฺขํนาม ภวิสฺสตีติ. ตทุภเยน ปนสฺส ปญฺญวนฺตานํ กลฺยาณกปุถุชฺชนานํ อนุมานโต สิทฺธตํ ทีเปติ, น หิ อนุมานโตปิ อตฺตโน พุทฺธิยํ อสิทฺธสฺส อปากฏสฺส สจฺฉิกิริยาย วายาโมปินาม อตฺถิ. เยน สจฺฉิกิริยา สิทฺธิยาติ. เอวํ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เกวลํ วิชฺชมานมตฺตเมว น โหติ. อถโข มหาเตชวนฺตํ มโหชวนฺตญฺจ ตํ โหตีติ ทสฺเสตุํ มคฺคผลานมาลมฺพณภูตนฺติ วุตฺตํ. เอเตน นิพฺพาเนน วินามคฺค ผลานํ อกิจฺจสิทฺธึ ทสฺเสติ. ตโต ตสฺส มหาเตชวนฺต ตํ มโหชวนฺตตญฺจ ทีเปติ. ยถา หิ มหิทฺธิโก เอโก ราชา โหติ. ตสฺส รฏฺเฐ เอกสฺมึ มหาคาเม เอโก คามโภชโก เอโกจ โจรเชฏฺฐโก มหาปริวาโร วสติ. เตจ อญฺญมญฺญํ วธาย ปริสกฺกนฺตา วิจรนฺติ. ตตฺถ คามโภชโก นครํ คนฺตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐหิ. โส น จิรสฺเสว ราชวลฺลโภ โหติ. ราชโต มหตึ อาณํ ลภติ. ตํ สุตฺวา โจรเชฏฺฐโก อิทานิ อิธวสนฺตสฺส มมชีวิตํ นตฺถีติ อตฺตโน ปริวาเรน สทฺธึ อฏฺฏวึ ปวิฏฺโฐ. คามโภชโกจ ตํอฏฺฏวึ ปวิฏฺฐํปิ มุญฺจิตุํ อทตฺวา คเหตฺวา วธิ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. มหิทฺธิกราชา วิย หิ นิพฺพานํ. คาม โภชโก วิย ญาณํ. โจรเชฏฺฐโก วิย โมโห. ปริวาร โจรา วิย เสสกิเลสา. ปุพฺเพ รญฺโญ อนุปฏฺฐา นกาเล คามโภชโก วิย ปุถุชฺชนญาณํ. อุปฏฺฐานกาเล คาม โภชโก วิย มคฺคญาณนฺติ. ตณฺหา ปวตฺตมานา อชฺฌตฺตพหิทฺธาทิ เภเทสุ ขนฺธาทิธมฺเมสุ วินนฺธมานาว ปวตฺตติ. ยถาห – 161. 如此将心、心所、色法总摄之后，现在，为了总摄依序而来的涅槃，故说“涅槃”等语。涅槃被称为涅槃，此乃其所指。所谓出世间法，即世尊所说的出世间法，如经云：“何等法为出世间？四圣道、四沙门果以及无为界，此等法为出世间。”由此否定了涅槃仅是概念的说法。因为世俗通用的概念，不可能成为出世间法。“应以四道智证知”——犹如具眼者以眼得见月轮，获得道智的圣者们应以四圣道智亲身证知涅槃。“应通达”即此义。此处“以四道智”表明：对于背离修行之道的愚痴凡夫，犹如天生盲人无法见月，涅槃不在其认知领域。但不可因盲人无法见月，就断言月轮不存在。“应证知”一句则显示涅槃的究竟实存性——因为任何非究竟实存之法，谁能亲见其自相呢？通过这两方面，向有智慧的善凡夫阐明：即使通过推理也能确信涅槃，若连推理都不能确信，或其智慧尚未显明者，又怎会有实证的努力，从而成就实证呢？既已阐明涅槃的究竟实存性，现在指出涅槃不仅实存，更具有大威德与大神力，故说“作为道果的所缘境”。这表明若无涅槃，道果就无法成就。进而彰显涅槃的大威德与大神力：譬如一位具大威德的国王，其境内某大村中住着一位村长与一个盗贼首领，盗贼首领有很多党羽。二者互相谋害。村长入城侍奉国王，不久成为宠臣，获授大权。盗首闻讯即率众逃入山林。村长仍追捕并杀了他。这个比喻应该这样理解：具威德国王比喻涅槃，村长比喻智慧，盗首比喻无明，党羽盗贼比喻其余烦恼。未亲近国王时的村长比喻凡夫智，亲近国王时的村长比喻道智。爱在内外等分别中，在五蕴等法上缠缚而现行。如经所说—— อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชาติ. 内结外结，众生为结所缠缚。 ตสฺมา [Pg.324] สา เวฬุคุมฺเพ เวฬุสาขา วิย วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานสมญฺญํ ลภตีติ วุตฺตํ วานสงฺขาตายตณฺหายาติ. นิกฺขนฺตตฺตาติ นิสฺสฏตฺตา. ตสฺสา วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตตฺตาติ อตฺโถ. เอเตน วานโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สภาวโตติ สนฺติลกฺขเณน. อชฺฌตฺตสมฺภูตานํ ติวิธวฏฺฏสนฺตาปานํ นิพฺพุติอตฺเถน. เตสํ สพฺพโส อภาวฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เอกวิธํปีติ ยถา จิตฺตํ สภาวโต เอกวิธํปิ ชาติธมฺมตฺตา ชาติภูมิสมฺปโยคาทิ เภเทน กาล ทิสาเทสปุคฺคลเภเทนจ วตฺถุโต ภินฺนเมว โหติ. น ตถา อิทํ นิพฺพานํ. อิทํ ปน สภาวโตปิ วตฺถุโตปิ อภินฺนเมว หุตฺวา เอกวิธํ โหติ. อิทญฺหิ อนมตคฺเค สํสาเร อตีเต เอตรหิ อนาคเตจ ปรินิพฺพุตานํ พุทฺธานํวา ปจฺเจกพุทฺธานํวา พุทฺธสาวกานํวา สพฺเพสํปิ เอกเมว โหติ. กสฺมา, อนิทฺทิสิตพฺพธมฺมตฺตา. วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปภนฺติ หิ ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ สงฺขตธมฺมานํ ขยนิโรธภาเวน สิทฺธตฺตา เอตํ ตพฺภาเวนเอว สุฏฺฐุ อภิพฺยตฺตํ กตฺวา ญาตพฺพํ. อนิทสฺสนนฺติ อนิมิตฺตธมฺมตฺตา พาลปุถุชฺชนานํ ทสฺสนวิสยภูเตน เกนจินิมิตฺเตน นิทสฺสิตุํวา กาลเภเทน ทิสาเทสปุคฺคลสนฺตาน เภเทน หีนปณีตาทิเภเทน จ ภินฺนํ กตฺวา นิทสฺสิตุํวา นารหตีติ อตฺโถ. อนนฺตนฺติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิรหิตํ. สพฺพโตปภนฺติ วฏฺฏทุกฺขปฏิปกฺขสิทฺเธหิ อนนฺเตหิ คุโณภาเสหิ สพฺพโต ปภาวนฺตนฺติ อตฺโถ. ตถา อนิทฺทิสิตพฺพธมฺมตฺตาจ ปน อนมตคฺเค สํสาเร สพฺพาสุจ ทิสาสุ อสุกสฺมึ นาม กาเล อสุกายนาม ทิสาย นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. กสฺมา, อริยมคฺคํ ภาเวนฺเตน ยทา กทาจิ ยตฺถ กตฺถจิ อวสฺสํ อธิคนฺตพฺพตาวเสน สพฺพทา สพฺพตฺถ จ ลพฺภมานตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ วินเย, องฺคุตฺตเร, อุทาเนจ – 因此，爱(taṇhā)被称为“缠缚”(vāna)，正如竹林中的竹枝因相互缠绕或交织而得此称谓。所谓‘出离’即彻底脱离。超越其境界而安住，即是其义。由此显示‘从缠缚中出离’即是涅槃的含义。‘自性’是指寂静的相状。内在生起的三种轮回热恼的止息，意指它们完全不存在。即使只是一种，譬如心虽然自性为一，但因其生起之法性、与生起地之相应等差异，以及时间、方位、个人(puggala)等差别，从其所依(vatthuto)而言，仍然是多样的。但涅槃并非如此。这涅槃无论从自性或所依角度都是无有差别的、唯一无二的存在。因为在无始轮回中，过去、现在、未来一切诸佛、辟支佛或佛弟子所证悟的涅槃都是同一个。何以故？因为不可指陈的法性。世尊(bhagavā)曾说：‘识无显现、无限量、普照一切。’这里“识”(指涅槃)因有为法以灭尽、止息之相而成就，当善巧地了知其本质。‘无显现’指因无相法性，不能用任何相状为凡夫示现，也不应依时间差别、方位差别、个人(puggala)之相续差别或高下差别而分别示现。‘无限量’指无始无终。‘普照一切’指以对治轮回之苦的无量功德光辉普照一切之义。又因不可指陈的法性，在无始轮回中，不能说‘于某时某方不存在’。何以故？因修习圣道之人无论何时何地必定能证得，故一切时一切处皆可得。此义在《律藏》(Vinaya)、《增支部》(Aṅguttara Nikāya)及《自说经》(Udāna)中均有明示—— เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยากาจิ โลเก สวนฺติโย มหาสมุทฺทํ อปฺเปนฺติ. ยาจ อนฺตลิกฺขา ธารา ปปตนฺติ. น เตน มหาสมุทฺทสฺส อูนตฺตํวา ปูรตฺตํวา ปญฺญายติ. เอว เมว โข [Pg.325] ภิกฺขเว พหูเจปิ ภิกฺขู อนุปาทิเสสาย นิพฺพาน ธาตุยา ปรินิพฺพายนฺติ. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํวา ปญฺญายตีติ. 诸比丘，譬如世间所有河流都流入大海，以及从空中降落的雨水，大海不会因此而显得减少或增多。诸比丘，同样地，即使众多比丘于无余依涅槃界中般涅槃，涅槃界也不会因此而显得减少或增多。 อฏฺฐกถาสุจ น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํวา ปูรตฺตํวา ปญฺญายตีติ อสงฺขฺเยยฺเยปิ มหากปฺเป พุทฺเธสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ นสกฺโกติ. ตทาปิ ตุจฺฉา นิพฺพาน ธาตูติ นสกฺกา วตฺตุํ. พุทฺธกาเล ปน เอเกกสฺมึ สมาคเม อสงฺขฺเยยฺยาปิ สตฺตา อมตํ อาราเธนฺติ. ตทาปิ นสกฺกา วตฺตุํ ปูรา นิพฺพานธาตูติ วุตฺตํ. พฺรหฺมนิมนฺตนสุตฺเตจ วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปภนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายญฺจ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพโต ปภาสมฺปนฺนํ. นิพฺพานโต หิ อญฺโญ โกจิ ธมฺโม ปภสฺสรตโรวา โชติวนฺตตโรวา ปริสุทฺธตโรวา ปณฺฑร ตโรวา นตฺถิ. สพฺพโตวา ปภูตเมว โหติ. นกตฺถจิ นตฺถีติ สพฺพโตปตํ. ปุรตฺถิมทิสาทีสุ หิ อสุกทิสายํนาม นิพฺพานํ นตฺถีติ นวตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. 义注中也说：即使经过无数大劫，诸佛不出世，乃至没有一个有情能够般涅槃，那时也不能说涅槃界是空无的。然而在佛陀出世时，即使在一次集会中，也有无数有情证得不死(涅槃)，那时也不能说涅槃界是充满的。在《梵天招待经》(Brahmanimantanasutta)中也说：“识是无示现、无边际、遍处光明的。”义注中说：“遍处光明”即是遍处光明具足。因为没有任何法比涅槃更光明、更辉煌、更纯净、更洁白。涅槃在一切处都存在，无处不有。不能说在东方等某个方向没有涅槃。 เอวํสนฺเตปิ เอตํ นิรุทฺธเตกาลิกธมฺม สนฺนิสฺสเยน วิญฺญาย มานตฺตา นิรุทฺธธมฺมเภเทน ภินฺนํ กตฺวา อุปจริตุํ ลพฺภตีติ วุตฺตํ สอุปาทิเสสาติอาทิ. ตตฺถ อุปาทียติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ภุสํ คณฺหียตีติ อุปาทิ. อุปาทินฺนขนฺธปญฺจกํ. โสเยว เอกเทเสนวา อนวเสเสนวา ปหีเนหิ กมฺมกิเลเสหิ เสโสติ อุปาทิเสโส. สํวิชฺชติ ตสฺมึ สนฺตาเน อุปาทิเสโส ยสฺสา อธิคตกาเลติ สอุปาทิเสสา. นิพฺพานธาตูติ นิพฺพูติส ภาโว. สอุปาทิเสสาจ สา นิพฺพานธาตุจาติ สมาโส. นตฺถิ ตสฺมึ สนฺตาเน อุปาทิเสโส ยสฺสา อธิคตกาเลติ อนุปาทิเสสา, อนุปาทิเสสาจ สา นิพฺพานธาตุจาติ วิคฺคโห. วุตฺตญฺเหตํ อิติ วุตฺตเก-ทฺเว มา ภิกฺขเว นิพฺพานธาตุโย. กตมา ทฺเว, สอุปาทิเสสาจ นิพฺพานธาตุ, อนุปาทิเสสาจ นิพฺพานธาตูติอาทิ. ตตฺถ ปุริมา กิเลสนิพฺพานํนาม. ปจฺฉิมา ขนฺธนิพฺพานํนาม. ปุริมาวา ทิฏฺฐธมฺมิก นิพฺพานํนาม. ปจฺฉิมา สมฺปรายิก นิพฺพานํนาม. [Pg.326] ยถาห-เอกา หิ ธาตุ อิธ ทิฏฺฐธมฺมิกา สอุปาทิเสสา ภวเนตฺติ สงฺขยา. อนุปาทิเสสา ปน สมฺปรายิกาติ. องฺคุตฺตเร ปน สตฺตนิปาเต อุภโตภาควิมุตฺต ปญฺญาปิ มุตฺตานํ ทฺวินฺนํ ขีณาสวานํ ขนฺธุปาทิเสสวเสน กายสกฺขิทิฏฺฐิปตฺต สทฺธาวิมุตฺตธมฺมานุสารีสงฺขาตานํ จตุนฺนํ เสกฺขานํ อารทฺธวิปสฺส กสฺสจ โยคีกลฺยาณปุถุชฺชนสฺส กิเลสุ ปาทิเสสวเสน สอุปาทิเสสตา อนุปาทิเสสตาจ วุตฺตา. ตตฺเถว นวนิปาเต อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ โสตอกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจนฺนํ อนาคามีนํ สกทาคามิสฺส ติณฺณํ โสตาปนฺนานนฺติ นวนฺนํ เสกฺขปุคฺคลานํ กิเลสุปาทิเสสวเสน สอุปาทิเสสตา วุตฺตา. 即使如此，由于此（涅槃）是依止已息灭的三时法(niruddhatekālikadhamma)而被了知，故可将其视为已息灭之法的差别而加以区分，并以此来解说，所以说“有余依”(saupādisesa)等。其中，“所取”(upādi)是指被贪与见强烈执取者，即五取蕴。当产生五蕴的业与烦恼被部分或全部断除后，所存留的五蕴即是“余依”(upādisesa)。于证得时，其相续中尚有余依存在，即是“有余依”(saupādisesā)。“涅槃界”(nibbānadhātu)即是寂灭的状态(nibbūtibhāvo)。“有余依”与“涅槃界”合为“有余依涅槃界”。于证得时，其相续中已无余依，则名为“无余依”(anupādisesā)。“无余依”与“涅槃界”合为“无余依涅槃界”。如《如是语经》(Itivuttaka)中所说：“诸比丘，涅槃界有二种。是哪二种？有余依涅槃界与无余依涅槃界。”等。其中，前者名为“烦恼涅槃”(kilesanibbāna)，后者名为“蕴涅槃”(khandhanibbāna)。或者说，前者是“现法涅槃”(diṭṭhadhammikanibbāna)，后者是“后有涅槃”(samparāyikanibbāna)。正如所说：“一界于此现法中，有余依即有结之灭尽；无余依则在后有中。”在《增支部》(Aṅguttara)第七集中，关于俱分解脱(ubhatobhāgavimutta)与慧解脱(paññāvimutta)二种漏尽者，以蕴余依(khandhupādisesa)而说有余依与无余依；对于身证(kāyasakkhī)、见至(diṭṭhipatta)、信解脱(saddhāvimutta)、随法行(dhammānusārī)这四种有学，以及已开始修习内观(vipassanā)的行者与善凡夫(kalyāṇaputhujjana)，则以烦恼余依(kilesupādisesa)而说有余依与无余依。在同书第九集中，又说：中般涅槃者(antarāparinibbāyī)、生般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)、无行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)、有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)、上流至色究竟天者(uddhaṃsota-akaniṭṭhagāmī)这五种不还者，以及一来者(sakadāgāmī)、三种入流者(sotāpanna)，此九种有学个人，皆以烦恼余依而说有余依。 เนตฺติยํ ปน อรหตฺตผลํปิ สอุปาทิเสสนิพฺพานนฺติ วุตฺตํ. ตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. เอตฺถจ มคฺคกฺขเณ กิเลสานํ ขโย สอุปาทิ เสสํนาม. จุติ อนนฺตเร ขนฺธานํ อนุปฺปาโท อนุปาทิเสสํนาม. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิวนฺธานาม กิเลเสสุ สติเอว ชายนฺติ. อสติ นชายนฺติ, ตสฺมา เตปิ กิเลสกฺขเยน สเหว ขิยฺยนฺติ. ยาวจุติยา ปวตฺตมานํ ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธสนฺตานํ ปน ขีณาสวสฺสปิ ปุริมภเว ปวตฺตกมฺมกิเลสานํ ผลนิสนฺทภูตํ สพฺพสตฺตานํ ธมฺม ตาสิทฺธํ. ตสฺมา ตํ ขีเณสุปิ กิเลเสสุ ยาวจุติยา ปวตฺต ติเยว. จุติกฺขเณ ตสฺส นิโรโธปิ ธมฺมตานิโรโธ เอว. โย ปน ตทนนฺตเร ปุนภวสฺส อนุปฺปาโท. โส กิเลสกฺขเยน สเหว สิทฺโธ. น เกวลํ ตทนนฺตเร ปุน ภวสฺเสว. ตโต ปรํปิ อนมตคฺค สํสาเร ภวปรํปราย อนุปฺปาโทปิ เตน สเหว สิทฺโธ. สพฺพญฺเจตํ เอกเมว นิพฺพานํ. เอวํสนฺเตปิ ขนฺธาวเสสสฺส ภาวา ภาวเลสํ อุปาทาย อยํ เภโท วุตฺโตติ วุตฺตํ ทุวิธํ โหติ การณปริยาเยนาติ ทุวิธ ปญฺญาปนสฺส การณเลเสนาติ อตฺโถ. 然而，在《导论》(Netti)中，阿罗汉果(arahattaphala)也被称为有余依涅槃，但此处不采此说。在此，道之刹那(maggakkhaṇa)烦恼的灭尽名为“有余依”，死后诸蕴的不生起名为“无余依”。因为结生(paṭisandhi)之缚，仅在烦恼存在时才会产生，不存在时则不生，所以它们也随着烦恼的灭尽而同时灭尽。然而，直至死亡仍在延续的现世诸蕴相续，即使对漏尽者而言，也是过去世所行之业与烦恼的果报相续，此乃一切有情之法性。因此，即使烦恼已尽，此相续也一直延续至死亡。死之刹那它的息灭也只是法性之灭。而其后未来生的不生起，是与烦恼的灭尽同时成就的。不仅是其后的未来生，从此以后，在无始轮回(anamatagga saṃsāra)中，有之流转的不生起，也与此同时成就。这一切都是同一个涅槃。即使如此，由于蕴之残余存在与否的微细差别，而说有此区别。因此说“由原因之理而有二种”，其义为：“作二种施设，是由于微小的原因”。 ยสฺมา ปน สงฺขตธมฺมานาม สปลิโพธธมฺมตฺตา นานาปลิโพเธหิ นิจฺจกาลํ ชนํ ปีเฬนฺติ. สนฺตสุขํนาม ลทฺธุํ นเทนฺติ. สนิมิตฺต ธมฺมตฺตาจ กิเลสานํ ชรามรณาทีนญฺจ สพฺเพสํ อนตฺถานํ วตฺถุ ภูตา [Pg.327] ภูมิภูตา โหนฺติ. สปณิหิตธมฺมตฺตาจ สพฺพทุกฺขานํ มูลภูตํ อาสาทุกฺขํนาม นิจฺจกาลํปิ ชเนนฺติ. ตสฺมา ตปฺปฏิปกฺขสิทฺเธน คุณเภเทน ติวิธํเภทํ ทสฺเสตุํ สุญฺญตนฺติอาทิ มาห. ตตฺถ สพฺพปลิโพธ วิวิตฺตตฺตา สุญฺญตํ. สกฺกายทิฏฺฐิยา หิ สติ พาลานํ ยตฺตกา ปาปกมฺมปลิโพธา อปาย ทุกฺขปลิโพธาจ สนฺทิสฺสนฺติ. ปณฺฑิตานํจ ตโต อตฺตานํ รกฺขนตฺถํ ยตฺตกา กลฺยาณกมฺมปลิโพธา สนฺทิสฺสนฺติ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรโธเยว สพฺเพ เต สกฺกายทิฏฺฐิมูลเก ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกติ. น วินา เตน อญฺโญ โกจิ. ตสฺมา โสนิโรโธ เตหิ ปลิโพเธหิ วิวิตฺโต โหติ, ตถา ราคกฺขโยเยว ราคมูลเก ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกติ. น วินา เตน อญฺโญ โกจิ. โทสกฺขโยเยว โทสมูลเก. โมหกฺขโยเยว โมหมูลเกติอาทิ วตฺตพฺพํ. อิติ นิพฺพานํ สพฺพปลิ โพเธหิ วิวิตฺตตฺตา สุญฺญตํนาม. 然而，因为有为法具有障碍的性质，总是以各种障碍持续地困扰有情，使他们难以获得寂静的快乐。又因为有为法具有相的性质，所以成为一切烦恼以及老死等等所有不幸的所依与基础。又因为有为法具有愿求的性质，所以总是产生作为一切痛苦根源的渴爱之苦。因此，为了通过其对立面所成就的功德差别来显示三种不同，才说“空”(suññata)等等。于此，因为远离一切障碍，所以是“空”。因为若有身见(sakkāyadiṭṭhi)存在，愚人会遭遇各种恶业的障碍和恶趣苦的障碍，而智者为了保护自己，也会遭遇各种善业的障碍。只有有身见的止息，才能止息所有以有身见为根基的障碍，没有其他方法可以做到。因此，有身见的止息，是远离这些障碍的。同样，只有贪欲的灭尽，才能止息以贪欲为根基的障碍，没有其他方法可以做到。嗔恨的灭尽才能止息以嗔恨为根基的障碍，愚痴的灭尽才能止息以愚痴为根基的障碍等等，应当这样说。因此，涅槃因为远离一切障碍，所以名为“空”。 นิมิตฺตํ วุจฺจติ อุปฺปาทปวตฺตมูลโก โอฬาริกากาโร. เยน สมนฺนาคตา สงฺขตธมฺมา สพฺเพสํ กิเลสานํ ชรามรณานญฺจ วตฺถุภูตา ภูมิภูตา โหนฺติ. ตถา สพฺเพสํ มารานํ สพฺเพสํ เวรานํ สพฺเพสํ โรคาทิ อนตฺถานํ วตฺถุภูตา ภูมิภูตา โหนฺติ. ยโต เต มารเธยฺยาติปิ มจฺจุเธยฺยาติปิ วุจฺจนฺติ. กาล ทิสา เทส สนฺตานาทิ เภเทน หีนปณีตาทิ เภเทนจ เภทํ คจฺฉนฺติ. นิพฺพานํ ปน สพฺเพสํ นิมิตฺตธมฺมานํ ขยนิโรธภาเวน สิทฺธตฺตา นตฺถิ. ตสฺมึ นิมิตฺตนฺติ อนิมิตฺตํ. ตญฺหิ สพฺเพสํ กิเล สาทีนํ อนตฺถานํ วตฺถุภูเต นิมิตฺตธมฺเม วิทฺธํเสตฺวา เตสํ อนตฺถานํ อภาวํ สาเธนฺตํ นิจฺจํ ติฏฺฐติ. นจ ตํ กาลเภเทน ภินฺนํ โหติ. อิทํ อตีเต อสุกกปฺเป อสุกพุทฺธสฺส นิพฺพานํ, อิทํ อนาคเต, อิทํ เอตรหีติ. นาปิ ทิสาเภเทน ภินฺนํ. อิทํ ทสสุ ทิสาสุ อสุกายนาม ทิสาย นิพฺพานํ, อิทํ อสุกาย นามาติ. นจาปิ เทสเภเทนวา สนฺตานเภเทนวา ภินฺนํ. อิทํ มนุสฺสโลเก อิทํ เทวโลเก อิทํ พฺรหฺมโลเกติ วา อิทํ มนุสฺสานํ อิทํ เทวานํ อิทํ พฺรหฺมานนฺติวาติ. ตถา ปณีตาทิ เภเทน [Pg.328] ภินฺนํ น โหติ. อิทํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. อิทํ ปจฺเจกพุทฺธานํ. อิทํ พุทฺธสาวกานนฺติ. “相”(nimitta)被称为以生起和延续为根本的粗显形态。有为法具备此相，成为一切烦恼和老死的所依与基础。同样，它也是一切魔、一切怨恨、一切疾病等不幸的所依与基础。因此，它们被称为魔的领域，也被称为死亡的领域。它们由于时间、方位、地域、相续等的不同，以及低劣和殊胜等的不同而有所区别。然而，涅槃因由一切相法之灭尽与止息而成就，于其中无相，故称“无相”(animittaṃ)。此无相能摧毁作为一切烦恼等不幸所依的相法，从而成就彼等不幸的不存在，并且恒常安住。它不因时间而有分别，不会说：“这是过去某个劫中某佛的涅槃，这是未来的，这是现在的。”也不因方位而有分别，不会说：“这是十方中某个方位的涅槃，那是某方位的。”也不因地域或相续而有分别，不会说：“这是人间的，这是天界的，这是梵天界的”；或者说“这是人类的，这是天神的，这是梵天的。”同样，它也不因优劣而有分别，不会说：“这是一切智佛的，这是独觉佛的，这是佛弟子的。” ปณิหิตํ, ปณิธานํ, ปณิธิ, ปตฺถนา, อาสา, ชีฆจฺฉา, ปิปาสาติ อตฺถโต เอกํ. สงฺขตธมฺมาจ ลพฺภมานาปิ ภิชฺชนธมฺมตฺตา ปุนปฺปุนํ ลทฺธุํ อาสา ทุกฺขํนาม วฑฺเฒนฺติ. อาสาทุกฺขสฺส ปริยนฺโตนาม นตฺถิ. สพฺพญฺจ ทุกฺขํ อาสามูลกํ โหติ. อาสาสทิสํ ทุกฺขนิทานํนาม นตฺถิ, นิพฺพานํ ปน สยํ ปิปาสวินยธมฺมตฺตา อาสาสงฺขาตํ สพฺพํ ตณฺหาปณิธึวา ฉนฺทปณิธึวา วิเนนฺตํ วิธเมนฺตํ วตฺตตีติ นตฺถิ. ตสฺมึ ปณิหิตนฺติ อปฺปณีหิตํ. เอตฺถจ ทุวิธํ สุขํ เวทยิตสุขํ สนฺติสุขนฺติ. ตตฺถ มนุสฺส ทิพฺพ พฺรหฺม สมฺปตฺติโย ลภิตฺวา อนุภวนวเสน ปวตฺตํ ปีติโสมนสฺส สุขํ เวทยิตสุขํนาม. ตํ ปน ขเณขเณ วิชฺชุวิย ภิชฺชนธมฺมํ. สมฺปตฺติโยจ อนิจฺจธมฺมา. สพฺเพ เต อปริยนฺตํ อาสาทุกฺขํ ภิยฺโย วฑฺเฒนฺติเยว. ตสฺมา สพฺพํ เวทยิตสุขํนาม อาสา ทุกฺขชนกตฺตา เอกนฺเตน ทุกฺขเมว โหติ. ยถาห-ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ. ธมฺมเสนาปตินาจ กตมํ ตํ อาวุโส สาริปุตฺต นิพฺพาเน สุขํ, ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถีติ ปุฏฺเฐน เอตเทเวตฺถ อาวุโส นิพฺพาเน สุขํ, ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถีติ วุตฺตํ. สนฺติสุขํนาม อตฺตนิ อุปฺปนฺนานํวา อุปฺปชฺชิตุํ ปจฺจุปฏฺฐิ ตานํวา กิเลสาทีนํ อปายทุกฺขาทีนญฺจ อตฺตโน สมฺมาปโยคํ ปฏิจฺจ วิมุจฺจนสุขํ. เอตเทเวตฺถ เอกนฺตสุขํ อจลสุขํ. เอตสฺมิญฺหิ อสติ ปุถุชฺชนานํ มนุสฺส ทิพฺพพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อนุภวนฺตานํปิ อวสฺสํ ปตฺตพฺพฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐิตาเนว โหนฺติ อวิจินิรย ภยาทีนีติ. ตสฺมา สพฺพสฺส เวทยิตสุขมูลกสฺส อาสาทุกฺขสฺส สนฺติสุขทีปกํ อิทํ อปฺปณิหิตปทํ นิพฺพานสฺส เอกํ มหนฺตํ คุณปทํ โหตีติ. “愿求”(paṇihita)、愿望、希求、祈愿、希望、饥与渴，在意义上是相同的。有为法即使得到，也会坏灭，因此一再追求只会增长希望之苦。希望之苦没有止境。一切痛苦都以希望为根源。没有比希望更甚的苦因。而涅槃自身即是调伏渴望之法，能调伏、遣除一切被称为“希望”的贪爱之愿或意欲之愿，因此其中无有愿求，是名“无愿”(appaṇihita)。于此，乐有两种：受乐(vedayitasukhaṃ)与寂静乐(santisukhaṃ)。其中，通过获得人、天、梵天的福报而体验的喜与悦之乐，名为受乐。然而此乐如闪电般刹那坏灭，其福报亦是无常法。这一切只会令希望之苦一再增长。因此，一切受乐因能产生希望之苦，故其本质即是苦。如言：“凡所有受，皆是苦。”当法将舍利弗被问到：“贤友舍利弗，涅槃中何乐可言，因为那里没有感受？”他回答说：“贤友，涅槃的乐，就在于没有感受。”寂静乐是指，依于自己的正精进，从自身已生起或将生起的烦恼、恶趣苦等中解脱之乐。这才是究竟不动摇之乐。若无此乐，则凡夫即使享受人、天、梵天之福，也必将面临无间地狱(aviciniraya)之怖等。因此，对于一切以受乐为根本的希望之苦，此阐明寂静乐的“无愿”一词，即是涅槃的一大功德。 อาการ เภเทนาติ ติวิธสฺส สุญฺญตาทิกสฺส คุณโกฏฺฐาสสฺส เภเทน. เอตฺถจ ยเทตํ อนมตคฺเค สํสาเร อชฺฌตฺตํ อนุสยิตฺวา อาคตานํ กิเลสานํ มคฺคกฺขเณ อชฺฌตฺตเมว นิรุชฺฌนํ ขิยฺยนํ. ตํ ขยธาตุ นิโรธธาตุ สงฺขาตํ เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ. [Pg.329] เอกา ธมฺมธาตุ โหติ. เอโก ปรมตฺถธมฺโม โหติ. ขยฏฺเฐน นิโรธฏฺเฐน สภาวโต วิชฺชมานตฺตา, น หิ ตํ ปญฺญตฺติรูปํ โหติ. กาเย ญาเณจ สรูปโต อุปลทฺธตฺตา, ทุวิธญฺหิ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณํ กายสจฺฉิกรณํ ญาณสจฺฉิกรณญฺจ. ยถาห-ฉนฺทชาโต อุสฺสหติ. อุสฺสหิตฺวา ตุเลติ. ตุลยิตฺวา ปทหติ. ปหิตตฺโต สมาโน กาเยนเจว ปรมตฺถสจฺจํ สจฺฉิกโรติ. ปญฺญายจ ตํ ปฏิวิชฺฌ ปสฺสตีติ. ตตฺถ อนมตคฺเค สํสาเร อชฺฌตฺตํ นิจฺจํ สนฺตาเปตฺวา ปริทยฺหิตฺวา อาคตานํ กิเลสานํ มคฺคกฺขเณ อชฺฌตฺตเมว นิรุชฺฌนํ นิพฺพายนํ กายสจฺฉิกรณํนาม. เอวํ กาเยน สจฺฉิกตฺวา ปุน ปจฺจเวกฺขนฺโต อชฺฌตฺตํ ตํ นิรุชฺฌนํ ญาเณน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ. นิรุทฺธา เม กิเลสาติ ชานาติ, อิทํ ญาณสจฺฉิกรณํนาม. เตสุ กาย สจฺฉิกรณํ อนนฺตํ อปริมาณํ วฏฺฏทุกฺขํ เขเปติ. ญาณสจฺฉิกรณํ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทติ. ปญฺญตฺติธมฺเมสุ เอว รูปํ สจฺฉิกรณํนาม นตฺถีติ. ตสฺส ปน นิรุชฺฌนสฺส สุญฺญตธมฺมตฺตา มนฺทพุทฺธีนํ ตสฺมึ ตุจฺฉสญฺญา นิรตฺถกสญฺญา สณฺฐาติ. อนิมิตฺต ธมฺมตฺตา ตสฺมึ อภาวมตฺตสญฺญา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสญฺญา สณฺฐาติ. อปฺปณิหิตธมฺมตฺตา ตณฺหาวสิกา ชนา ตสฺมึ สุขํ นาม กิญฺจิ นตฺถีติ มญฺญนฺติ. 以行相的差别，即是空性(suññata)、无相(animitta)、无愿(appaṇihita)这三种功德部分的差别。于此，在无始的轮回中，潜藏于内心的诸烦恼，于道之刹那在内心止息、灭尽。这被称为灭界、止息界，是一个法处、一个法界、一个胜义法。因其具有灭尽之义、止息之义，且自性实有，故非概念法。又因其可通过身与智如实证得，故涅槃的证悟有两种：身证(kāyasacchikaraṇa)与智证(ñāṇasacchikaraṇa)。如言：“生起意欲而精进，精进后加以衡量，衡量后努力实践，已努力者即以身证悟胜义谛，并以慧通达而见。”其中，在无始的轮回中，恒常于内心烧灼、煎熬的诸烦恼，于道之刹那在内心止息、寂灭，此名为身证。如是以身证悟后，复又返观，以智亲见其内心之止息，了知“我诸烦恼已灭尽”，此名为智证。于此二者中，身证能灭除无量无边的轮回之苦，智证能生起不小的喜悦。在概念法中，并无此等证悟。然而，因彼止息具有空性，故智慧低下者对其生起空虚想、无益想；因其是无相法，故对其生起纯属非有想、胜义上不存在想；因其是无愿法，故为贪欲所制之人认为“其中无有任何乐”。 เย ปน ยถาวุตฺตํ ขยนิโรธมตฺตํ นิพฺพานํนาม นโหติ. ตญฺหิ อภาวมตฺตํ ปญฺญตฺติรูปํ โหติ. นิพฺพานญฺจนาม คมฺภีราทีนํ อนนฺตคุณานํ วตฺถุ โหติ, นจ อภาวมตฺตํ เตสํ วตฺถุ ภวิตุํ อรหติ. นิพฺพานํ ปรมํ สุขนฺติ วุตฺตํ. นจ อภาวมตฺเต กิญฺจิ สุขํนาม สกฺกาลทฺธุํ. ตสฺมา โย ตสฺส ขยนิโรธสฺส ปจฺจโย อตฺถิ. ยสฺสจ อานุภาเวน โส ขยนิโรโธ สิชฺฌติ. เอต เทว นิพฺพานํ นามาติ อิจฺฉนฺติ. เตสํปิ วฏฺฏทุกฺข สนฺติโต อติเรกปโยชนํนาม นลพฺภติ. นิพฺพานสฺสจ คุณปทานิ นาม อนนฺตานํ วฏฺฏธมฺมานํ ปฏิปกฺขวเสน สิชฺฌนฺติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ยตฺตกานิ อคุณปทานิ วฏฺฏธมฺเมสุ ลพฺภนฺติ, ตตฺตกานิ เตสํ ขย นิโรเธ อนนฺตานิ คุณปทานิ หุตฺวา สิชฺฌนฺติ. โย ขยนิโรโธปิ [Pg.330] ตาว วิสุํ ธมฺมภาเวนวิญฺญาตุํ ทุกฺกโรคมฺภีโร โหติ. ยโต ตํ อภาวมตฺตํ ปญฺญตฺติรูปํ มญฺญนฺติ. คุณปทานํ ปนสฺส คมฺภีรภาเว วตฺตพฺพเมวนตฺถิ. สนฺติสุขญฺจ นาม วฏฺฏทุกฺขานํ วูปสนฺตตาเอว. เตสํ วูปสโม สุโขติ หิ วุตฺตํ. วูปสนฺตตาติจ เตสํ สพฺพโส ขยนิโรโธเอวาติ วฏฺฏทุกฺขปริยาปนฺนานํ สพฺพ เวทยีตสุขานํ อุกฺกํสคตา ตสฺส ขยนิโรธสฺส ปรมสุขตา สิทฺธา โหตีติ. ตสฺส ปน ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาเว ตาว อิทํ สุตฺตํ. 然而，有些人认为，涅槃并非仅仅是如前所述的灭尽与止息，因为那只是纯属非有的概念法。而涅槃是深奥等无量功德之事，纯属非有者不应成为彼等之事。经中说“涅槃是至上之乐”，而在纯属非有中，不可能获得任何乐。因此，他们认为：“凡是彼灭尽与止息的因缘，以及凭借其威力而成就彼灭尽与止息者，彼即是涅槃。”然而，他们也无法获得超越轮回苦之寂静的额外利益。涅槃的诸功德，是依对治无量的轮回法而成就，非由他法。因此，轮回法中有多少过失，于彼灭尽与止息中，就有多少无量的功德成就。仅是此灭尽与止息，要作为一独立的法来理解，已是甚深难行，因此他们认为其是纯属非有的概念法。至于其诸功德的甚深，则更无须言说。所谓寂静之乐，即是轮回诸苦的平息。经中说“彼等之平息是乐”，而平息即是彼等的完全灭尽与止息。因此，作为轮回苦所含摄的一切乐受的最高状态，彼灭尽与止息的至上之乐得以成就。关于其在胜义上实有，有此经为证。 อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. โน เจ ตํ ภิกฺขเว อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, น ยิมสฺส ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมาจ โข ภิกฺขเว อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตีติ. 诸比丘，有那未生、未有、未作、无为者。诸比丘，若是没有那未生、未有、未作、无为者，于此则无从知晓已生、已有、已作、有为者的出离。诸比丘，正因为有那未生、未有、未作、无为者，是故得以知晓已生、已有、已作、有为者的出离。 ตตฺถ อชานนํ อชาตํ. ชาติกฺขโยติ อตฺโถ. อภวนํ อภูตํ. อภาโวติ อตฺโถ. อกรณํ อกตํ. อสงฺขรณํ อสงฺขตํ. อุปฺปาเทตุํวา ปวตฺเตตุํวา สงฺขารทุกฺขสฺส อภาโวติ อตฺโถ. ชาติกฺขโยติวา วิสุํ เอกา ธมฺมธาตุ โหติ. ตสฺมา วิสุํ ธมฺมภาวํ สนฺธาย นตฺถิ ชาตํ เอตฺถาติ อชาตนฺตีปิ ยุชฺชติเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ, สงฺขตธมฺมานาม ปจฺจเย สติ ชายนฺติ. อสติ น ชายนฺตีติ ชาตํ วิย อชาตํปิ เตสํ อตฺถิ. ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ โหตีติ อตฺโถ. ยทิจ อชาตํนาม นตฺถิ, ชาตเมว อตฺถิ. เอวํสติ อตฺตนิ กิเลสานํ อชาตตฺถาย สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตานํปิ สพฺเพ กิเลสธมฺมา ชาตาเยว สิยุํ. โน อชาตา. กสฺมา, อชาตสฺสนาม นตฺถิตายาติ. เอสนโย สพฺเพสุ ทุจฺจริตธมฺเมสุ อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺเขสุ, ทิฏฺฐธมฺเมจ สพฺเพสุ โรคาพาธภยุปทฺทเวสุ. เอวญฺจ สติ โลเก สพฺเพ ปุริสการา ปุริสถามา ปุริสปรกฺกมา นิรตฺถกา เอว สิยุนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย โน เจตํ ภิกฺขเว.ล. ปญฺญาเยถาติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน [Pg.331] อชาตํนาม เอกนฺเตน อตฺถิเยว. ตสฺมา อตฺตนิ อชาตตฺถาย สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํ เต เอกนฺเตน นชายนฺติ. เอวํ สติ สพฺเพ ปุริสการา ปุริสถามา ปุริสปรกฺกมา สตฺถกา เอว โหนฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ยสฺมาจ โข ภิกฺขเวติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา อวิชฺชานิโรธา สงฺขาร นิโรโธ. สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ.ล. ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ เอวํ วุตฺตสฺส นิโรธสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานภาวํ ทสฺเสติ. อตฺถิ สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถวจนตฺตา. ตตฺถ นิโรโธ ทุวิโธ ชาตนิโรโธ อชาตนิโรโธติ. ตตฺถ อุปฺปชฺชิตฺวา นิโรโธ ชาตนิโรโธนาม. มจฺจูติจ มรณนฺติจ เอตสฺเสวนามํ. อชฺฌตฺตปริยา ปนฺนานํ กิเลสาทีนํ อุปฺปาทสฺสปิ สพฺพโส อภาโว อชาต นิโรนาม. โย สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพุปธินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. อยมิธาธิปฺเปโต, อยเมว หิ สพฺพปลิโพเธหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญโตนาม. กิเลสานํ ชารามรณาทีนญฺจ วตฺถุภูตสฺส นิมิตฺตสฺส อภาวา อนิมิตฺโตนาม. สพฺพทุกฺขานํ นิทานภูตสฺส อาสาทุกฺขสฺส อภาวา อปฺปณิหิโตนาม. เตน วุตฺตํ สุญฺญตํอนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺเจติ ติวิธํ โหตีติ. ปทนฺติอาทิ นิพฺพานสฺส เววจนานิ. ตญฺหิ วิสุํ อสํมิสฺโส เกวโล อุปลพฺภมาโน เอโก ปรมตฺถ ธมฺโมติ ปทํ นาม. โกฏฺฐาสตฺโถ หิ ปทสทฺโท. ยถา ปทโส ธมฺมํ วาเจยฺยาติ. จวนาภาเวน อจฺจุตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อติกฺกมฺม ปวตฺตตฺตา อจฺจนฺตํ. สงฺขรณกิจฺจรหิตตฺตา อสงฺขตํ. อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวโต อนุตฺตรนฺติ. วานมุตฺตา ตณฺหา วิมุตฺตา, มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก ธมฺเม เอสึสุ อธิคจฺฉึสูติ มเหสโย, พุทฺธา. 此处，不生起即是未生，意为生之灭尽。“无有”即“未存在”，意为“无有”。“不作”即“未作”，“不造作”即“未造作”，意为没有生起或运行诸行苦。“生的灭尽”也可单独作为一法界。因此，针对单独的法性而言，“此处没有生起”也可说为“未生”。这是说，有为法在有因缘时生起，无因缘时则不生起，因此，对于它们而言，未生也像已生一样存在。其意是说，未生是究竟真实存在的。如果说“未生”是不存在的，只有“已生”存在，这样即使正确修行以令烦恼不生，一切烦恼法也都会变成已经生起，而不是未生。为什么呢？因为名为“未生”者不存在。这个道理适用于一切恶行法、恶趣苦、轮回苦，以及现世的一切疾病、灾祸、怖畏、厄难。如果这样，世间一切人的努力、精进、勇猛就都变成徒劳无功了。因为这个缘故，世尊说“诸比丘，非如此……可知”等等。然而，“未生”确实是绝对存在的。因此，正确修行以令烦恼不生的人，其烦恼绝对不会生起。这样，一切人的努力、精进、勇猛才会有效。因为这个缘故，世尊才说“诸比丘，确实有”等等。至此，（经文）显示了“无明灭则行灭，行灭则识灭……苦蕴灭”，像这样所说的“灭”，是究竟真实存在的。因为“有”这个词表达的是存在的意思。此处的“灭”有两种：已生灭和未生灭。已经生起然后灭尽，名为“已生灭”，也就是死亡和命终。内在的烦恼等完全不生起，名为“未生灭”，也就是所谓的“一切行之寂止，一切依之舍离，爱尽、离欲、灭、涅槃”。这就是这里所指的，因为它远离一切障碍，所以名为“空”；因为作为烦恼、老死等所依的相不存在，所以名为“无相”；因为作为一切痛苦根源的期望之苦不存在，所以名为“无愿”。所以说有“空、无相、无愿”这三种。“句”等等是涅槃的别名。因为它独特、不混杂、纯粹，作为唯一可证的胜义法，所以名为“句”。“句”这个词有“部分”的意思，比如“逐句地诵读法”。因为没有衰亡，所以是“无堕”；因为它超越过去与未来而行，所以是“究竟”；因为它没有造作的功能，所以是“无为”；因为没有比它更超胜的法，所以是“无上”。离于渴爱、解脱贪欲，寻求并证得大戒蕴等法者，是为大仙，即诸佛。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是，此为《阿毗达摩概要》之释义，名为《胜义灯》。 จตุตฺถวณฺณนาย รูปนิพฺพาน สงฺคหสฺส 第四释义：色与涅槃摄 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 สมุจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 集摄胜义灯 ๑๖๒. เอวํ [Pg.332] ฉหิ ปริจฺเฉเทหิ จตฺตาโร ปรมตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํ ตํตํราสิสงฺขาตํ สมุจฺจยํ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. เย สลกฺขณา ทฺวาสตฺตติวิธา วตฺถุธมฺมา มยา วุตฺตา. อิทานิ เตสํ สมุจฺจยํ ยถาโยคํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ สลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ ปเทหิ ทสวิธานิ อนิปฺผนฺนรูปานิ ปฏิกฺขิปติ. น หิ ตานิ อตฺตโน อาเวนิกภูเตน สภาว ลกฺขเณน อนิจฺจตาทิ สามญฺญลกฺขเณนจ สลกฺขณานิ โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถตาย อภาวโต. ตโตเยวจ วตฺถุธมฺมาจ นโหนฺติ. สรูปโต อนุปลพฺภมานตฺตา. ทพฺพวาจโก หิ อิธ วตฺถุสทฺโท. ทพฺพญฺจนาม อิธ สรูปโต ลพฺภมาโน สภาโว เอว. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ มคฺคผล ปจฺจเวกฺขนญาเณสุ สรูปโต ลพฺภมาน สภาวตา วุตฺตา โหติ. อนิปฺผนฺนรูปานํ วิย จ วตฺถุธมฺม สนฺนิสฺสเยน ทิสฺสมานธมฺมมตฺตภาวํ วา ปญฺญตฺติธมฺมานํ วิย ปริกปฺปิตาการมตฺตภาวํวา สสวิสาณ กจฺฉปโลมาทีนํ วิย สพฺพโส อภูต ปริกปฺปิต มตฺตภาวํวา นิวาเรตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถจ ทฺวาสตฺตติวิธาสลกฺขณาวตฺถุธมฺมาติ วจเน ปโยชนํ นทิสฺสติ. เตสุ หิ ทฺวาสตฺตติวิเธสุ เอกจฺเจ เอว ธมฺมา ปุริเมสุ ตีสุ สงฺคเหสุ อาคตา. ปจฺฉิเมจ สพฺพสงฺคเห อนิปฺผนฺนรูปานิปิ อธิปฺเปตานิเอวาติ. เอตฺถจ วตฺถุธมฺมาสลกฺขณาติ ปเทหิ อนิปฺผนฺนรูปานํ สลกฺขณตา ปฏิกฺขิปเน ยํ วตฺตพฺพํ. ตํ รูปสมุทฺเทส ทีปนิยํ วุตฺตเมวาติ. เอกนฺตากุสลชาติยานํ อาสว จตุกฺกาทีนํ สงฺคโห อกุสลสงฺคโห, น อกุสล สมฺปยุตฺตตฺตาเยว อกุสลภูตานํ จิตฺตผสฺสาทีนนฺติ. กุสลา กุสลาพฺยากตมิสฺสกานํ สงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห. 162. 如是以六章显示四种究竟法，今为说明彼等被称为各个蕴集的总集，故说初偈：“我已宣说具有自相之七十二种事法，今当随宜总说彼等。”其结合如下：于此，以“具有自相之事法”一语，即排除十种非所造色。盖彼等非以其固有的自性相，以及无常等共通相而具有自相者，以其绝非究竟法故。亦非事法，以其自性不可得故。此处，“事”(vatthu)一词指实体(dabba)，所谓实体即指自性可得的自法。由此亦说明涅槃、道、果、省察智等具有自性可得的自法。当知此语亦遮止：如非所造色之仅依事法而显现的法；或如概念法之仅为所构想的行相；或如兔角龟毛等之纯属无而构想。然此处言“七十二种具有自相之事法”似无必要。盖于此七十二种中，若干法已含摄于前三摄，而在最后的“一切摄”中亦意指了非所造色。此处，以“事法有自相”一语，在排除非所造色的有自相性时，凡应说者已于〈色集释〉中阐明。纯粹不善类的四漏等的总集为不善总集，而非那些仅因与不善相应而成为不善的心、触等（的总集）。善、不善、无记混杂者之总集为混杂总集。 โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, พุชฺฌนฺติ เอตายาติ กตฺวา. โพธิยา ปกฺขา โพธิปกฺขา. โพธิสมฺภาราติ อตฺโถ. โพธิ ปกฺเขสุ ภวา [Pg.333] อนฺโตคธาติ โพธิปกฺขิยา. เตสํ สงฺคโหติ โพธิปกฺขิยสงฺคโห. สพฺเพสํ อนวเสสานํ ปรมตฺถธมฺมานํ สงฺคโห สพฺพสงฺคโห. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิยฏฺเฐนจ อาสว สทิสตฺตา อาสวา. ยทิจ ตทุภยฏฺเฐน อาสวานาม สิยุํ. อิเม โลภาทโย เอว อาสวานาม สิยุํ. ปุปฺผาสวาทโย หิ โลเก ฉ ปญฺจ รตฺติมตฺตํ วา สตฺตฏฺฐรตฺติมตฺตํ วา สยํปิ กุมฺเภสุ ปริวาสํ คณฺหนฺติ. กุมฺเภจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. อิเม ปน อนมตคฺเค สํสาเร สยํปิ สตฺตสนฺตาเน ปริวาสํ คณฺหนฺติ. สตฺตสนฺตานญฺจ ปริวาสํ คาหาเปนฺติ. สกลํ สตฺตสนฺตานํ สทา อาสวปูริตเมว โหติ. ยถาห-จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ นิวีสมานา นิวีสตีติอาทิ. ตตฺถ เอสา ตณฺหา ปริยุฏฺฐานวเสน อุปฺปชฺชมานา เอตฺเถว อุปฺปชฺชติ. อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปุน อนุสยภาเวน ปริวาสํ กตฺวา นิวีสมานา เอตฺเถว นิวีสตีติ อตฺโถ. ยาวจ อริยมคฺคโธวนํ นลพฺภติ. ตาว สนฺตานํ คูถปูริตกูปํ วิย ทุพฺพิโสธํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปุปฺผาสวาทโยจ มทํ ชเนนฺตา มุหุตฺตเมว ชเนนฺติ. อิเม ปน ยาว อริยมคฺคํ นลภติ. ตาว นิจฺจมทํ ชเนนฺติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อิเมเยว จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทนิ ยฏฺเฐนจ อาสวานาม ภวิตุํ อรหนฺตีติ. 菩提被称为四道中的智慧，因为通过它而觉悟。菩提的支分称为菩提分，意思是菩提资粮。属于菩提分、包含在内的就是菩提分法。这些菩提分法的集合就是菩提分法总集。一切无余的胜义法的总集就是一切总集。由于具有长期别住(cirapārivāsiya)和令人迷醉(madaniya)的特性，与酒(āsava)相似，故称为漏(āsava)。如果具备这两种特性，就可以称为漏。这些贪欲等才是漏。世间的花酒等最多五六天或七八天就会在容器中自行别住，也会让容器中的东西别住。而这些漏在无始轮回中，自身在众生相续中长期别住，也让众生相续长期别住。一切众生相续总是充满漏。例如经中所说：“眼在世间是可爱的、悦意的，众生的贪爱就在这里生起，并安住于此”等等。这里的贪爱以遍缠的方式生起，就在此处生起；生起后又以随眠的方式别住，并安住于此。只要还没有获得圣道的洗涤，众生的相续就像充满粪便的井一样难以洗净。花酒等只是暂时让人陶醉，而这些漏只要还没有获得圣道，就会一直让人陶醉。因此从长期别住和令人迷醉这两种特性来看，只有这些才真正配称为漏。 วิสนฺทนฏฺเฐนวา อาสวสทิสตฺตา อาสวา, ยถา หิ กุธิต กุฏฺฐิโน มหาวณมุเขหิ ยูสสงฺขาโต อาสโว วิสนฺทิตฺวา ปิโลติกขณฺฑานิ ทูเสติ, เอวํ อิเมปิ ฉหิทฺวาเรหิ วิสนฺทิตฺวา ฉฬารมฺมณานิทูเสนฺตีติ. อายตํวา สํสารทุกฺขํ สวนฺติปสวนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ อาสวา. อถวา, ภวโต อาภวคฺคา ธมฺมโต อาโคตฺรตุมฺหา สวนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. อาสทฺทสฺส อวธิอตฺถโชตกตฺตา. อวธิจ ทุวิโธ มริยาทวิสโย อภิวิธิวิสโยจาติ ตตฺถ ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พหิกตฺวา ปวตฺตติ. โส มริยาทวิสโย นาม. ยถา อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติ. ยสฺส สมฺพนฺธินีกฺริยา อวธิภูตํ อตฺตานํ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา ปวตฺตติ, โส [Pg.334] อภิวิธิวิสโยนาม. ยถา อาพฺรหฺมโลกา ภควโต กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโตติ. อิธ ปน อภิวิธิวิสโย ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ภวคฺคญฺจ โคตฺรภุญฺจ พฺยาเปตฺวา อนฺโต กตฺวา สวนฺตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 或以漏泄之义，漏(āsavā)如脓汁(āsavo)。犹如患疮的麻风病人，从大疮口漏泄出称为脓汁的分泌物，污染了布块；如是，此等漏亦从六门漏泄，污染六所缘。或因其流出并增长(savantipasavanti)广大的轮回之苦，故名为漏。又或，从有(bhava)至于有顶(bhavagga)，从事(dhamma)至于种姓(gotrabhu)，依所缘而流转，故名为漏。此前缀“ā”字有界限之义。界限有二，即限定范围与包含范围。其中，若相关的行为将作为界限的自身排除在外而发生，则为限定范围。例如：“天雨至于华氏城(Pāṭaliputta)”。若相关的行为遍及并包含作为界限的自身而发生，则为包含范围。例如：“世尊(bhagavato)的美名上达于梵天界(brahmaloka)”。于此，当知是包含范围。是故，当知其义为：遍及并包含有顶与种姓地而流转。 [๒๐๔] วิภาวนิยํ ปน [204] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中 อวธิจ มริยาทอภิวิธิวเสน ทุวิโธติ วตฺวา ปุน ตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ตตฺถ อาปาตลิปุตฺตา เทโว วุฏฺโฐติอาทีสุวิย กฺริยํ พหิกตฺวา ปวตฺโต มริยาโท. อาภวคฺคาสทฺโท อพฺภุคฺคโตติอาทีสุวิย กฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺโต อภิวิธี’’ติ วทติ. ตํ น ยุชฺชติ. 界限先说分为限定与遍及两种，随后又解释道：“在此，如‘天从波吒厘子城降雨’等事例中，排除行为而发生的，是限定；如‘声名远扬直至有顶地’等事例中，遍及行为而发生的，是遍及。”此说不恰当。 น หิ อววิธิวิสยภูโต ภวคฺโค โลกตฺตยพฺยาปกํ สทฺทสฺส อพฺภุคฺคมนกฺริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ. นจ อวธิภูโต อตฺโถ กฺริยํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. กฺริยาเอว ปน ตํ พหิวา อนฺโตวา กตฺวา ปวตฺตตีติ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา มูลฏีกายํ-ทุวิโธหิ อวธิ อภิวิธิวิสโย อนภิวิธิวิสโยจ. อภิวิธิวิสยํ กฺริยาพฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ, อาภวคฺคา ภควโต ยโส คโตติ. อิตรํ พหิกตฺวา, อาปาตลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโวติ. กาเมติ อิจฺฉตีติ กาโม. โสเอว อาสโวติ กามาสโว. กามียติวา โอฬาริเกน กาเมน อิจฺฉียตีติ กาโม. ปญฺจกามคุณมุเขน เทสิโต สพฺโพ กามาวจรธมฺโม. อิธ ปน ตํ นาเมน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา, กาโมเอว อาสโวติ กามาสโว. กามาวจรธมฺเมสุ อสฺสาทนาภินนฺทน วเสน ปวตฺโต กามราโค. เถเรน ปน อยมตฺโถว อิจฺฉิโต. วกฺขติ หิ กามภว นาเมน ตพฺพตฺถุกา ตณฺหา อธิปฺเปตาติ. 有顶并非遍及范围的界限，它不能遍及那遍布三界的声名远扬之行而发生。界限之义并非将行为置于其外或其内而发生，这是不恰当的。唯有行为本身将其（界限）置于其外或其内而发生，这才是恰当的。因此，在《根本疏》(Mūlaṭīkā)中说：界限有两种，即遍及范围和非遍及范围。遍及范围是行为遍及而发生，如“世尊的声誉达到有顶”。另一种是将其排除在外，如“天从波吒厘子城(Pāṭaliputta)开始下雨”。欲求、希求，故名欲(kāma)。此欲即是漏，故为欲漏(kāmāsava)。或者，由于被粗重的欲所希求，故名欲。通过五妙欲之门所阐释的，是一切欲界法。然而在此，（欲）之名意指的是以其为所缘的渴爱；此欲即是漏，故为欲漏。在欲界法中，以品味与欢喜的方式而发生的，是欲贪(kāmarāga)。然而长老(Thera)所意指的正是此义。因为他将要说，以欲有之名，所意指的正是以其为事的渴爱。 [๒๐๕] วิภาวนิยํ ปน [205] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中 ปุริมตฺโถว วุตฺโต. โส อนุปปนฺโน, เถรมตานุคตสฺส อิธาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อวุตฺตตฺตา. 前义已说。此说不恰当，因为它没有说到此处所意指的、随顺长老之意的含义。 ภวาสโวติ [Pg.335] เอตฺถ ทุวิโธ ภโว กมฺมภโว อุปปตฺติภโว จ. ตตฺถ มหคฺคตกุสลธมฺมา กมฺมภโว. ตํนิพฺพตฺตา วิปาก ธมฺมา อุปปตฺติภโว. อิธปิ ภวสทฺเทน ตทารมฺมณา ตณฺหาเอว อธิปฺเปตา. ภโวเอว อาสโวติ ภวาสโว. ตสฺมึ ทุวิเธ ภเว นิกนฺติวเสน ปวตฺโต รูปารูปราโค. 于“有漏”(bhavāsava)中，有两种有(bhava)：业有(kammabhava)和生有(upapattibhava)。其中，广大善法是业有；由其所生的异熟法是生有。在此，“有”一词也意指以其为所缘的渴爱。有即是漏，故为有漏。于此二有中，以喜爱的方式而发生的，即是色界与无色界之贪。 [๒๐๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ [206] 然而，至于《阐明疏》(Vibhāvaniyaṃ)中所说： ‘‘สสฺสต ทิฏฺฐิสหคโตจ ราโค เอตฺเถว สงฺคยฺหตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ. “与常见(sassatadiṭṭhi)相应的贪就在此处被摄入”，此说不恰当。 ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคต วิปฺปยุตฺต โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตีติ หิ อฏฺฐกถากณฺเฑ วุตฺตํ. ยตฺถ ปน กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ อาคตํ. ตตฺเถว สสฺสตทิฏฺฐิ สหคโต ราโค ยากาจิ กุสลากุสล กมฺมภวนิกนฺติ ยากาจิ อุปปตฺติภวปตฺถนา. สพฺพา ภวตณฺหายํ สงฺคหิตาติ ยุตฺตา. อิธ ปน ยถาวุตฺตํ ภวาสวํ ถเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กามาสเว เอว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ. 在义注(aṭṭhakathā)中说，有漏在四种与见行不相应、贪俱的心生起中生起。然而在说到欲爱(kāmataṇhā)、有爱(bhavataṇhā)、无有爱(vibhavataṇhā)之处，与常见相应的贪，以及任何对善或不善业有的喜爱，以及任何对生有的希求，都包含在有爱之中，这是恰当的。然而在此处，除了如前所述的有漏，所有的贪都包含在欲漏之中，这才是恰当的。 [๒๐๗] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตํ. [207] 由此，彼处所说亦然。 ‘‘ตติโย ภาทิฏฺฐิสหคโต’’ติ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. “第三者，与见相应”，此亦被驳斥。 ยากาจิ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว. โยโกจิ โมโห อวิชฺชาสโว. เอตฺถ สิยา, กสฺมา อิเม เอว อาสวาติ วุตฺตา. นนุ อญฺเญปิ มานาทโย จิรปาริวาสิยฏฺฐาทิยุตฺตา เอว โหนฺตีติ. สจฺจํ. อิเมสุ ปน กามาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ สพฺเพกามวิสยา มานาทโย ปริวุฏฺฐาเอว โหนฺติ. ตสฺมึ วิมุตฺเต วิมุตฺตาเอว, ตถา ภวาสเว ปริวุฏฺเฐ สติ ภววิสยา. ทิฏฺฐาสเวจ ปริวุฏฺเฐ สติ ทิฏฺฐิวิสยาติ. อวิชฺชาปน เตสํ ติณฺณํปิ มูลภูตาติ. อิติ อิเม เอว ปาริวาสิยฏฺฐาทีสุ ปธานภูตา โหนฺติ. อิตเร ปน ตทนุพนฺธมตฺตาเอว สมฺปชฺชนฺตีติ น เต อาสวาติ วิสุํ วตฺตุํ อรหนฺตีติ. อตฺตนิ ปติตํ ชนํ อนสฺสาสิกํ กตฺวา อชฺโฌตฺถ รนฺโต [Pg.336] หนติ มาเรตีติ โอโฆ. ปกติมโหโฆ. ตถา อวหนนฏฺเฐน ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆสทิสาติ โอฆา. ยทิจ อวหญฺญนฏฺเฐจ ทุตฺตรฏฺเฐนจ โอฆานาม สิยุนฺติอาทิโก ปสงฺโค มานาทีนญฺจ โอฆภาว ปริหาโร วุตฺต นเยน เวทิตพฺโพ. 任何见即是见漏。任何痴即是无明漏。在此或许会问：为何只说这些是漏？难道慢等烦恼不也具有长久随住等义吗？确实如此。然而，当欲漏被断除时，所有以欲为所缘的慢等烦恼也会被断除；当其解脱时，彼等亦解脱。同样地，当有漏被断除时，以有为所缘者亦然；当见漏被断除时，以见为所缘者亦然。而无明是此三者的根本。因此，在长久随住等义中，这些才是主要的。其他的烦恼只是随之而生，因此不应单独称为漏。将堕入其中的众生，使其无所依怙，淹没并杀害，故名瀑流(ogha)。这是自然的巨大瀑流。同样地，因有冲走义与难渡义，故与瀑流相似，名为瀑流。若说“因有冲走义与难渡义即可名为瀑流”等，此类推论以及慢等烦恼并非瀑流的解释，应依已说之理了知。 วฏฺฏสฺมึวา ภวยนฺตเกวา สตฺเต โยเชนฺตีติ โยคา. ภวนฺตรจุติยา สห ภวนฺตรปฏิสนฺธึ คนฺเตนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. อภิชฺฌาติ สพฺพสฺส ราคสฺเสตํ นามํ. ตสฺมา รูปารูป ราคาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. พฺยาปาโทติปิ สพฺโพ โทโส เอว. อิทํ สจฺจาติ นิเวโสติ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ ปวตฺโต มิจฺฉาภินิเวโส. วฏฺฏทุกฺขโต วิมุตฺติยา อมคฺคภูตํเยว โคสีลโควตาทิกํ ปรโต อามสนํ ตถา ตถา กปฺเปตฺวา คหณํ สีลพฺพตปรามาโส. เอตฺถจ ปรโตติ ภูตสภาวปจฺจนิกโตติ อตฺโถ. กายสทฺโท ปน สพฺพตฺถ รูปกาเย นามกาเยจ ปวตฺโตติ อติตกาเยน ปจฺจุปฺปนฺน กายํ ปจฺจุปฺปนฺนกาเยนจ อนาคตกายํ คนฺเถติ ฆเฏตีติ กายคนฺโถ. อถวา, กาเย คณฺโฐติ กายคณฺโฐ. อชฺฌตฺต คณฺโฐติ อตฺโถ. นิคณฺโฐนาฏปุตฺโตติอาทีสุวิย คณฺฐสทฺโท คณฺฐิยํ ปวตฺโต. ภุสํ อาทิยนฺติ อมุญฺจนคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานานิ. กิเลสภูโต กาโมเอว อุปาทานํ กามุ ปาทานํ. วตฺถุภูตํวา กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ. 将众生套在轮回或有轮中，故名轭(yoga)。将此有之死与彼有之结生连接、系缚，故名结(gantha)。贪欲(abhijjhā)即是一切贪之名。因此，色界与无色界之贪也包含在此处，应如是知。嗔恚(byāpādo)即是一切嗔。执此为真实，即“唯此是真，余者皆妄”，如此发生的即是邪执。将并非能解脱轮回之苦的牛戒、狗戒等，从他处听闻而如此这般地设想、执取，此即戒禁取(sīlabbataparāmāso)。此处“从他处”意为“违背真实自性”。身(kāya)一词，于一切处通用于色身与名身，以过去身连结现在身，以现在身连结未来身，故名身结(kāyagantho)。或者说，身中之结，即身结，意为内结。如在尼干陀·若提子(Nigaṇṭha Nāṭaputta)等语中，“结”字亦用于结缚之义。猛烈地执取，以不放的方式执取，故名取(upādāna)。作为烦恼的欲即是取，故名欲取(kāmupādāna)。或者，执取作为事物的欲，故名欲取。 ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ติวิธ มหาทิฏฺฐิโย อญฺญาปิวา สาสเน โลเกจ สนฺทิสฺสมานา วิปรีตคาหภูตา ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐุปาทานํ. ยถาคหิตํวา ปุริมทิฏฺฐึ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อุปาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. โคณกุกฺกุราทีนํ ตํตํปกติจาริตฺตํ สีลํ นาม. ตเมว สุฏฺฐุํ สมาทินฺนํ วตํนาม. ตทุภยํ สํสารมุตฺติยา มคฺโคติ ทฬฺหคหณํ สีลพฺพตุ ปาทานํ นาม. อตฺตวาทุปาทานนฺติ เอตฺถ อตฺตา วุจฺจติ ปริกปฺปพุทฺธิยา คหิโต เอเกกสฺมึ สตฺต สนฺตาเน ปธานิสฺสโร. ยํ โลกิยมหาชนา สตฺโตติวา ปุคฺคโลติวา ชีโวติวา ตถาคโตติวา โลโกติวา สญฺชานนฺติ. ยญฺจ นานาติตฺถิยา อิสฺสรนิมฺมิตํวา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํวา อจฺจนฺตสสฺสตํวา [Pg.337] เอกจฺจสสฺสตํวา อุจฺเฉทํวา ปญฺญเปนฺตีติ. ตํ อตฺตานํ อภิวทนฺติเจว อุปาทิยนฺติจ สตฺตา เอเตนาติ อตฺตวา ทุปาทานํ. วีสติวิธา สกฺกายทิฏฺฐิ. ตตฺถ อภิวทนฺตีติ วิสิฏฺฐํ ปธานํ กตฺวา วทนฺติ. อุปาทิยนฺตีติ ทฬฺหํ อาทิยนฺติ. ยถาห – 六十二种邪见、三种大邪见，以及其他在教法中或世间所见的颠倒执取之见，即是见取(diṭṭhupādāna)。或者执取先前所持的见解，认为“唯此是真，余者皆妄”，故名见取。牛、狗等各自的本然行为，名为戒(sīla)；对此妥善受持的，名为禁(vata)。将此二者执为解脱轮回之道的坚固执取，名为戒禁取(sīlabbatupādāna)。我语取(attavādupādāna)者，此处所谓“我”，乃以构想智(parikappabuddhi)所执取，在每一个有情相续中作为主宰者。世间大众所认为的有情、个人(puggala)、命者、如来、世间等；以及各种外道所宣称的由自在天所造、无因生、究竟常住、部分常住、或断灭等。有情以此而宣称并执取那个“我”，故名我语取。此即二十种有身见(sakkāyadiṭṭhi)。其中，“宣称”(abhivadanti)意为特别地、主要地宣说；“执取”(upādiyanti)意为坚固地执取。如经所说： ตตฺถ กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิ วา รูปํ. รูปสฺมึวา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. เวทนาวนฺตํวา อตฺตานํ. อตฺตนิวา เวทนํ. เวทนาปวา อตฺตานํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณนฺติ. 其中，何为有身见？在此，未闻法义的凡夫，视色为我，或视我具色，或视色在我中，或视我在色中；视受为我，或视我具受，或视受在我中，或视我在受中；视想为我……；视行为我……；视识为我……。 ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ รูปเมว อตฺตาติ คณฺหาติ. รูปวนฺตํวา อตฺตานนฺติ อตฺตา เม รูปวาติ คณฺหาติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ รูปํ ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. รูปสฺมึวา อตฺตานนฺติ รูปํ ปฏิจฺจ อตฺตา ติฏฺฐตีติ คณฺหาติ. กถํ รูปกายํ อุทฺทิสฺส อชฺช อหํ ถทฺโธมฺหีติ วา อชฺช อหํ มุทุโกมฺหีติวา วทนฺโต ปถวิ สงฺขาตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตินาม. อชฺช มม กาโย ถทฺโธติวา มุทูติวา วทนฺโต เสสธมฺเมวา ธมฺมมุตฺตกํวา อตฺตานํ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ ปถวีวนฺตํ สมนุปสฺสตินาม. อชฺช ถทฺธภาโววา มุทุภาโววา มยิ ชาโตติ วทนฺโต อตฺตนิ ปถวึส มนุปสฺสตินาม. อชฺชาหํ ถทฺธภาเว ฐิโตมฺหิ มุทุภาเว ฐิโต มฺหีติ วทนฺโตปถวิมฺหิ อตฺตานํ สมนุสฺสตินาม. อยํ ปถวิมฺหิ จตุราวตฺถิกาย สํกฺกายทิฏฺฐิยา ปวตฺตากาโร. เสเสสุ สตฺตวีสติรูเปสุ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. อหํ มรามิ มริสฺสามีติอาทินา หิ อนิจฺจตายํปิ สาทิฏฺฐิ ปวตฺตติเยว. เสสรูเปสุ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทํ นาม อหํ ปุพฺเพ สํภุญฺชึ. อชฺช สํภุญฺชามิ. ปรโต สํภุญฺชิสฺสามีติวา สุขิโตมฺหิ ทุกฺขิโตมฺหีติวา เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. อชฺช มม กาโย สุขิโต ทุกฺขิโตติวา มมจิตฺตํ สุขิตํ ทุกฺขิตนฺติวา อตฺตานํ เวทนาวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อชฺชสุขํวา ทุกฺขํวา มยิชาตนฺติ อตฺตนิ เวทนํ สมนุปสฺสติ. อชฺชาหํ สุขิต ภาเว ฐิโตมฺหิ ทุกฺขิตภาเว ฐิโตมฺหีติ เวทนาย อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ. 在此，“视色为我”，即是执取“色即是我”。“视我为有色者”，即是执取“我拥有色”。“视色在我中”，即是执取“色依我而住”。“视我在色中”，即是执取“我依色而住”。如何？若有人说“今日我僵硬”或“今日我柔软”，此即是视地界所成的色为我。若有人说“今日我身僵硬”或“柔软”，这是在执取其余诸法或独立于诸法为我之后，视此我为有地界者。若有人说“今日僵硬或柔软之相在我中生起”，此即是视地界在我中。若有人说“今日我住于僵硬之相”或“住于柔软之相”，此即是视我在地界中。此是地界中四种状态的有身见(sakkāyadiṭṭhi)转起之方式。其余二十七种色法，亦当如是随其所应而说。例如说“我正在死”、“我将要死”等，此邪见亦就无常而转起。于其余色法中，则无须再言。所谓“我曾受用”、“我今受用”、“我当受用”，或“我乐”、“我苦”等，此是视受为我。若有人说“今日我身乐”或“苦”，“我心乐”或“苦”，此即是视我为有受者。若有人说“今日乐或苦在我中生起”，此即是视受在我中。若有人说“今日我住于乐相”或“住于苦相”，此即是视我在受中。 สญฺญาย [Pg.338] สพฺเพสุจ ปญฺญาสมตฺเตสุ สงฺขาเรสุ วิสุํ วิสุํ วิตฺถาเรตฺวา วตฺตพฺโพ. อหํ ปสฺสามีติ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ทสฺสนํ เมติ อตฺตานํ วิญฺญาณวนฺตํ สมนุปสฺสติ. มยิทสฺสนํนาม อตฺถีติ อตฺตนิ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสติ, อหํ ทสฺสเน สมตฺโถมฺหีติ วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. เอเส วนโย เสเสสุ ปญฺจสุ วิญฺญาเณสูติ. อห มสฺมิ อหํ เอโก สตฺโต เอโกปุคฺคโล เอโก ชีโว เอโก โลโก เอโก นโร มนุสฺโส เทโวสกฺโก พฺรหฺมาติวา อหํคจฺฉามิ อหํ ติฏฺฐามิ อหํ นิสีทามิ อหํ นิปฺปชฺชามิ อหํ สมิญฺเชมิ ปสาเรมีติอาทินา วา ขนฺธปญฺจกํวา เอกเมกํวา ขนฺธํ สมูหโต คเหตฺวา ปวตฺติปิ วตฺตพฺพา. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ เอกมุหุตฺต มตฺเตปิ ยํกิญฺจิ อตฺตโนวา ปรสฺสวา อตฺตปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํ จิตฺตํวา วจนํวา ยถาวุตฺเต รูปารูปธมฺเม กทาจิ อตฺตโต อุปาทิยิตฺวา ปวตฺตติ. กทาจิ อตฺตปริวาร ภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสิตภาเวน. กทาจิ อตฺตนิสฺสยภาเวน. กทาจิ เอเกกธมฺมวเสน. กทาจิ สมูหธมฺมวเสนาติ. 对于想(saññā)以及所有大约五十种行(saṅkhāra)，也应当如此逐一详细解说。“我见”，此是视眼识为我。“见为我所有”，此是视我为有识者。“在我中有见”，此是视识在我中。“我能见”，此是视我在识中。此理亦适用于其余五识。或者，通过“我是”、“我是一个有情”、“一个个人(puggala)”、“一个命者”、“一个世间”、“一个男子”、“一个人”、“天”、“帝释”、“梵天”等，或“我行”、“我住”、“我坐”、“我卧”、“我屈”、“我伸”等方式，总括地执取五蕴或其中一一蕴，其转起也应当如是解说。对于未遍知诸事(vatthu)者而言，即使仅一刹那，当他们言说任何关于自己、关于他人或与我相应的话语时，其心或言语，有时会执取如前所述的色法与无色法为我而转起，有时执取为我的附属，有时执取为依附于我者，有时执取为我所依止者，有时依个别法而执取，有时依诸法之集合而执取。 ยสฺมา ปน อตฺตนิมิตฺตํนาม วสวตฺตนาการํ ปฏิจฺจ อุปฏฺฐาติ. วสวตฺตนา กาโรจ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติกตฺตํ ขณิ กตฺตญฺจ สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตานํ นตฺถิ. ตสฺมา ปริญฺญาตวตฺตุกานํ อตฺต ปฏิสํยุตฺตวจนํ กเถนฺตานํปิ จิตฺตํ ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย เตสุ ธมฺเมสุ อลคฺคิตฺวาเอว ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. สตฺตานํ จิตฺตสนฺตาเน กุสเล ธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺเนวา วา เสตุํ อทตฺวา นีวาเรนฺตีติ นีวรณานิ. กามนฏฺเฐน กาโม, ฉนฺทนฏฺเฐนฉนฺโทติ กามจฺฉนฺโท. พลวราโค. โสเอวนีวรณนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ปฏฺฐาเนอารุปฺเปกามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจอุทฺธจฺจนีวรณนฺติ วุตฺตตฺตา ปน ถเปตฺวา รูปารูปราเค อวเสโส สพฺโพโลโภ กามจฺฉนฺเท อสงฺคหิโตนาม นตฺถิ. ฌานปฏิปกฺขภาโวปน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว โหตีติ เวทิตพฺโพ. พฺยาปชฺชนํ พฺยาปาโท. จิตฺตสฺส ปูติภาโวติ อตฺโถ. โยโกจิโทโส. กสฺมา ปเนตฺถ ถินมิทฺธ นีวรณนฺติ จ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจ นีวรณนฺติ [Pg.339] จ ทฺเว ทฺเว ธมฺมา เอกํ นีวรณํ กตฺวา วุตฺตาติ. กิจฺจโต ปจฺจยโต ปฏิปกฺขโตจ สทิสตฺตา. ตถา หิ กิจฺจโต ตาว ถินมิทฺธทฺวยํ จิตฺตุปฺปาทานํ ลีนภาวา ปาทนกิจฺจํ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจทฺวยํ อวูปสนฺตภาวาปาทนกิจฺจํ. ปจฺจยโต ปุริมทฺวยํ ตนฺทิวิชมฺภิ ตตาปจฺจยํ. ปจฺฉิมทฺวยํ ญาติพฺยสนาทิวิตกฺกปจฺจยํ. ปฏิปกฺขโต ปุริมทฺวยํ วีริยปฏิปกฺขํ. ปจฺฉิมทฺวยํ สมถปฏิปกฺขนฺติ. 然而，所谓“我相”(attanimitta)，是依于主宰作用而现起。对于能善见色法与无色法是依缘而转起、是刹那性的，则无主宰作用。因此当知：即使是已遍知诸事者，在说与我相应的话语时，其心亦如莲叶上的水珠，不执著于彼等诸法而转起。在有情的心相续中，不令未生的善法生起，不令已生的善法住立，以此而障碍，故为“盖”(nīvaraṇāni)。以欲求为义是“欲”(kāma)，以意欲为义是“欲”(chanda)，故为“欲贪”(kāmacchanda)，即是强烈的贪。此即是盖，故为“欲贪盖”。又，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：“于无色界，以欲贪盖为缘而有掉举盖”，由此可知，除了对色界与无色界的贪，其余一切的贪，无不被摄于欲贪盖中。当知，对五妙欲的贪，实是禅那的对敌。“嗔”(byāpāda)即是嗔恚，其义为心的腐败状态，即任何的嗔恚。为何此处将“昏沉、睡眠”二法合为一盖，以及将“掉举、恶作”二法合为一盖而说呢？因为它们在作用、缘和对治上是相似的。确实，就作用而言，昏沉与睡眠二者，其作用是令心生起沉滞相；掉举与恶作二者，其作用是令心生起不寂静相。就缘而言，前二者以倦怠、呵欠为缘；后二者以亲族不幸等寻为缘。就对治而言，前二者是精进的对敌；后二者是奢摩他(samatha)的对敌。 อนุเสนฺตีติ อนุสยา. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อนุอนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ยาว มคฺคํ นปฏิลภติ. ตาว อนฺตรา อปริกฺขิยฺยมานา หุตฺวา การณลาเภ สติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ อปฺปหีนฏฺเฐน อุปฺปชฺชนา รหภาโว เวทิตพฺโพ. น ปน สรูปโต อุปฺปตฺติ, กถํ วิญฺญา ยตีติ เจ. ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺเสว ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ปุถุชฺชนสฺส สตฺตปิ อนุสยา อนุสยวาเร สห อนุเสนฺตีติ อุปฺปชฺชนวาเร สห อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตา. ยถาห ปุถุชฺชนสฺส อวิชฺชานุสโยจ อนุเสติ. กามราค. ปฏิฆ. มาน. ทิฏฺฐิ. วิจิกิจฺฉา. ภวราคนุสโยจ อนุเสตีติ. ตถา อุปฺปชฺชนวาเรปีติ. “随眠”(anusayā)，因为它们潜伏(anusenti)；其义为：获得相应的缘便会生起。或说，因为它们一再地(anu anu)潜伏(senti)，故为“随眠”。其义为：只要还未证得道，它们于其间未被审察，故在获得缘时，便会一再生起。此处所说的“生起”，当知是因其未被断除而有生起的可能性，而非指其自体的生起。若问：“此如何得知？”因为经中说：“于某人，若欲贪随眠生起，则其嗔随眠亦生起。”正是如此，在圣典中说，凡夫的七种随眠，在随眠品(anusayavāra)中是“一同潜伏”，在生起品(uppajjanavāra)中是“一同生起”。如经所说：“凡夫有无明随眠潜伏，欲贪、嗔、慢、见、疑、有贪随眠亦潜伏。”在生起品中也是如此。 อปิจ, สรูปโต ปริยุฏฺฐานํ อปตฺวา สนฺตาเน ปวตฺตมาเนหิ กุสลากุสลา พฺยากตจิตฺตุปฺปาเทหิ สห อนุรูปา อวิรุทฺธา หุตฺวา เสนฺติ. วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อวุฏฺฐิตา หุตฺวา สยิตา โหนฺตีติ อนุสยา. อนุ อนุ เสนฺตีติวา อนุสยา. ปกติยา ยถานุสยิเตสุเอว กามราคาทีสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชิตฺวา ทิคุณ ติคุณาทิ วเสน ปุนปฺปุนํ เสนฺติ. สยนากาเรน อุปรุปริ ปลิเวเฐนฺตีติ อตฺโถ. 再者，它们未以自体达到“缠”(pariyuṭṭhāna)的状态，而在心相续中，与生起的善、不善、无记心识一同，作为相应的、不相违逆的法而潜伏(senti)着。因为它们不以单独的相应法(sampayuttadhamma)的状态而现起，只是潜伏着(sayitā)，故为“随眠”(anusayā)。或说，因为它们一再地(anu anu)潜伏(senti)，故为“随眠”。由于其本性，它们在欲贪等已潜伏之事中一再生起，以二倍、三倍等方式一再潜伏。其义为：以潜伏的方式层层缠绕。 ตีสุ ราคาทีนํ อวตฺถาสุ ปถมาวตฺถาย ฐิตานํ กามราคา ทีนเมตํ อธิวจนํ. ติสฺโส หิ อวตฺถา อนุสยาวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถาติ. ตตฺถ เย กามราคาทโย อุปฺปชฺชิตฺวา กายงฺควาจงฺคํ จาเลนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา วีติกฺกมาวตฺถานาม. เย มนสฺมึ เอว ชวนจิตฺตสหชาตา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เตสํ ตถาปวตฺตา อวตฺถา ปริยุฏฺฐานาวตฺถานาม. เย [Pg.340] ปน ชวนสหชาตภาวํปิ อปตฺวา วาสนาธาตุโย วิย จิกฺกสนฺตานา นุสยิตา หุตฺวา ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติยา พีชภาเวน ติฏฺฐนฺติ, สุภนิมิตฺตาทิเกจ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต เยสํ วเสน อาวชฺชนํ ราคาทิปาตุภาวตฺถาย อโยนิโส ภวงฺคํ อาวฏฺเฏติ, อภาวิตญฺจ จิตฺตํ เยสํ วเสน ทมถํ นอุเปติ, เตสํ ตถา ปวตฺตา อวตฺถา อนุสยาวตฺถานาม. ตทวตฺถิกา กามราคาทโย อนุสยานาม. เต ปน อปรมตฺถภูตาปิ น โหนฺติ. เอกนฺตปรมตฺถชาติกตฺตา. นจ กุสลาพฺยากตภูตา เอกนฺตากุสลชาติกตฺตา. นาปิ กุสลาพฺยากตวิรุทฺธา, วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาเวน อนุปลทฺธตฺตา. นาปิ กาลตฺตยวินิมุตฺตา, เตกาลิกธมฺมสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตนโต. ยทา ปน เต สมุฏฺฐ หิตฺวา ปริยุฏฺฐานภาวํ คจฺฉนฺติ, ตทา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺม ภาวญฺจ คจฺฉนฺติ. สารมฺมณาทิภาโวจ เตสํ ปริพฺยตฺโต โหติ. เอตทตฺถํ สนฺธาย กถาวตฺถุมฺหิ เตสํ สารมฺมณธมฺมภาโว สงฺขารกฺขนฺธภาโวจ ปติฏฺฐาปิโต โหตีติ. 此是贪等三种状态中，处于第一种状态的欲贪等的名称。此三种状态即：随眠位(anusayāvatthā)、缠位(pariyuṭṭhānāvatthā)、违犯位(vītikkamāvatthā)。其中，若欲贪等生起而动摇身行、语行，其如此发生的状态名为“违犯位”。若仅在心中与速行心(javana-citta)俱生而转起，其如此发生的状态名为“缠位”。然而，若甚至未达到与速行心俱生的状态，而如习气(vāsanā)的潜在力量，潜伏于心相续中，作为生起“缠”的种子而住立；并且当净相(subhanimitta)等所缘现前时，依之，转向心为令贪等出现，不如理地令有分心(bhavaṅga)转向；又依之，未修习的心不得寂止；其如此发生的状态名为“随眠位”。处于此状态的欲贪等，名为“随眠”。然而，它们并非非胜义法，因为它们完全是胜义法。它们亦非善或无记，因为它们完全是不善法。它们亦不与善或无记相违，因为它们不被认为是单独的相应法。它们亦非超越三时，因为它们依于三时之法而转起。然而，当它们生起而达到“缠”的状态时，它们便达到作为单独相应法的状态，其有对象(sārammaṇa)等性质亦变得明显。针对此义，在《论事》(Kathāvatthu)中，确立了它们是有对象之法以及是行蕴(saṅkhārakkhandha)。 ยถา ปน ผลธาริมฺหิ รุกฺขมฺหิ วิสกณฺฏเก ทินฺเน รุกฺขานุสยิโต ผลุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูโต สิเนโห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. สมเย อุปฺปชฺชิสฺสมานานิ ผลานิ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สานุสเย จิตฺต สนฺตาเน ยสฺมึ ขเณ มคฺโค ปาตุภวติ, ตสฺมึ สหมคฺคุปฺปาทา โส โส อนุสโย ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ปริกฺขีณสฺส ปน ปุน ปริยุฏฺฐานํนาม นตฺถิ, กุโต วีติกฺกโมติ อิมมตฺถํ สนฺธาย มคฺโค อนาคตสามญฺญํ กิเลสชาตํ ปชหตีติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ อนาคตสามญฺญนฺติ อนาคตสมฺมตํ, น เอกนฺต อนาคตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ มคฺโค เยกิเลเส ปชหติ, เต อตีตากิวา อนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ วุตฺตํ. เอเตนจ มคฺโค กิเลสมุเขน ยานิ กุสลากุสลกมฺมานิจ อุปาทินฺนกขนฺธปญฺจเกจ ปชหติ, เต อตีตาติวาอนาคตาติวา ปจฺจุปฺปนฺนาติวา นวตฺตพฺพาติ ทีเปติ. ยทิ เอวํ มคฺเคน ปหีนา สพฺเพ เตภูมกธมฺมา กาลวิมุตฺตานาม อตงฺขตา นาม อปจฺจยานาม สิยุนฺติ.น. เตกาลิกชาติกตฺตา สงฺขต สปจฺจยชาติกตฺตา [Pg.341] จ. เต หิ มคฺเค อนุปฺปนฺเน อิเม นามธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ เอวํ สงฺขตลกฺขณํ อาหจฺจ ญาเณน คหิตตฺตา ลกฺขณวเสน เตภูมกาทิภาวํ ภชนฺตีติ. เอวญฺจ กตฺวา วิสุํ สมฺปยุตฺตธมฺมภาวํ อปตฺตานํ อนุสยาวตฺถาย วา วาสนาวตฺถายวา กมฺมสมงฺคีตาวตฺถายวา อาสยชฺฌาสยา ธิมุตฺติจริตวตฺถาสุวา ฐิตานํ สภาวานํ ชาติวเสน ปรมตฺถ ธมฺมตา อกุสลาทิตาจ ปจฺเจตพฺพา โหตีติ. 犹如一棵结果实的树，如果被施以毒物，潜在于树中、作为果实生起之缘的汁液就会枯竭，届时当生的果实便无法生起。同样，在有随眠的心相续中，当道生起的刹那，随着道的生起，彼彼随眠亦随之灭尽。一旦灭尽，则缠(pariyuṭṭhāna)不复生起，更何况违犯(vītikkama)呢？因此，经中处处说“道能断除未来一般的烦恼种类”，即是指此义。此处的“未来一般”是指被认为是未来的，而非绝对的未来。因此，在义注(aṭṭhakathā)中说，道所断的烦恼，不能说是过去、未来或现在。此说亦表明，道通过烦恼的途径所断除的善恶业以及五取蕴(upādinnakakhandhapañcaka)，亦不能说是过去、未来或现在。若如此，则道所断的一切三界法(tebhūmakadhamma)，岂不就成了离时、无为(asaṅkhata)、无缘(apaccayā)之法吗？并非如此。因为它们是三时性(tekālika)的，是有为(saṅkhata)、有缘(sappaccaya)的。因为这些法在道尚未生起时，以“此等名法将会生起、将会坏灭”的方式，其有为相(saṅkatalakkhaṇa)已被智所把握，故依其相而具有三界等性。如是，对于尚未达到个别相应法状态，而处于随眠状态、习气状态、业相应(kammasamaṅgī)状态，或处于意向(āsaya)、意乐(ajjhāsaya)、胜解(adhimutti)、行相(carita)状态的诸法，其自性、究竟法性以及不善等性，皆应依其种类而了知。 [๒๐๘] วิภาวนิยํ ปน [208] 应阐明者 ‘‘อปฺปหีนา หิ กิเลสา การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนา รหา สนฺตาเน อนุอนุสยิตา วิย โหนฺตีติ ตทวตฺถา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคต กิเลสา. อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตา ตถา วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุสยานาม สนฺตาเน กทาจิปิ อนุปฺปนฺน ปุพฺพา อนาคต กิเลสา เอวาติ กตฺวา สนฺตาเน อนุ อนุสยิตา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “未断的烦恼在获得因缘时，有能力生起，犹如在相续中不断潜伏，因此此一状态被称为随眠。然而，从决定的意义上说，它们是未来的烦恼。过去和现在的烦恼也因其自性如此而被同样称呼。”如是说。此处，认为随眠是相续中从未生起过的未来烦恼，因此说“犹如在相续中不断潜伏”。此说不合理。 น หิ เต อนุอนุสยิตา วิย โหนฺติ. เอกนฺเตน อนุสยิตาเอว โหนฺตีติ. 它们并非“犹如”潜伏，而是绝对地潜伏着。 [๒๐๙] ยญฺจ ตตฺถ [209] 又，彼处所说 ‘‘เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคตกิเลสา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ. “然而，从决定的意义上说，它们是未来的烦恼”，此说亦不合理。 น หิ มคฺเคน อปฺปหีนา อนุสยา อนาคตานาม โหนฺติ. ปหีนาปิจ นิปฺปริยายโต อนาคตาติ นสกฺกา วตฺตุํ. อนาคต สามญฺญสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ. เอเตน อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตาตถา วุจฺจนฺตีติ อิทํวิปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. อปิจ, อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺค ปตฺตานํเอว เอกนฺเตน เตกาลิกตา โหตีติ ตทปตฺตานํ อนุสยานํ ปจฺจุปฺปนฺนตา ปริยาโยว วตฺตุํ ยุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ ยสฺส กามราคนุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติอาทินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก อุปฺปาทวาโร เอว วุตฺโต, น นิโรธวาโร, นจ อตีตานาคต วาราติ. ยํ ปน [Pg.342] ปฏิสมฺภิทามคฺเค หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. เตน หิ รตฺโต ราคํ ปชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ, มุฬฺโห โมหนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนกฺขณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ สมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ อุปฺปนฺนํ น มคฺควชฺฌํ. ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ อารมฺมณา ธิคฺคหิ ตุปฺปนฺนํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนนฺติ จตุพฺพิธํ มคฺควชฺฌนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ วตฺตมานุปฺปนฺนํ สมุทา จารุปฺปนฺนนฺติ อิทํ ทฺวยํ ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว. ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ อตีตเมว. โอกาส กตุปฺปนฺนํ อนาคตเมว. ตทุภยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีปตฺตา อุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ. สมีปปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. 未被道断除的随眠，并非是未来性的。已断除的随眠，亦不能从决定的意义上说是未来性的，因为所意指的是未来一般性。由此，“过去、现在的烦恼也因其自性如此而被同样称呼”的说法，也就被驳斥了。再者，唯有达到生、住、灭的法，才绝对是三时性的；因此，尚未达到此状态的随眠，方便地说为现在是合理的。有鉴于此，在圣典(pāḷi)中，如“于某人，贪欲随眠生起时，则瞋恚随眠亦生起”等，只说了现在时的生起分位，而未说灭尽分位，亦未说过去或未来分位。至于在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“若断除现在的烦恼，则有贪者断贪，有瞋者断瞋，有痴者断痴。”当知此说是针对已达现行、绝对的现在刹那而言。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：当下生起、已逝生起、待机生起、违犯生起这四种生起，非道所断；依地而得之生起、缘取所缘之生起、未被镇伏之生起、未被根除之生起这四种生起，为道所断。其中，当下生起和违犯生起这二者，仅是刹那现在。已逝生起是过去。待机生起是未来。然而，此二者因邻近现在，故被称为“生起”，意即“邻近现在”。 ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํนาม อตฺตโน ขนฺเธสุ อนุสยิตานํ มคฺเคน อปฺปหีนานํ อนุสยานํเอว นามํ. อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ นาม สุภนิมิตฺตาทิเก อารมฺมเณ สกึ ชวิตฺวา ยาว ตมฺมูลโก ปริยุฏฺฐานเวโค น วูปสมฺมติ, ตาว อธิมตฺตถามคต ภาเวน ฐิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อนุสยา หิ นาม อนมตคฺเค สํสาเร ปุนปฺปุนํ ปริยุฏฺฐานปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน อุปรุปริ ถิร ตร ทฬฺหตร ปตฺติยา ปกติยาปิ ถามคตาเอวนาม โหนฺติ. น เยนวา เตนวา วายาเมน ปชหิตุํ สกฺกุเณยฺยา. เอวํ สนฺเตปิ ยทา โย โย อนุสโย ปจฺจยลาเภน ปริยุฏฺฐาน พหุโล โหติ, ตทา โส โส วิเสเสน อธิมตฺตถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหติ. ยทา โย โย ปฏิปกฺขธมฺม สมาทาเนน นิคฺคหปตฺโต โหติ, ตทา โส โส มนฺทถาม คตภาวํ ปตฺวา ฐิโต โหตีติ. อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํนาม สมถ วิปสฺสนาหิ สุฏฺฐุอนิคฺคหิตานํ เตสญฺเญว นามํ. อสมุคฺฆาฏิ ตุปฺปนฺนํนาม มคฺเคน อปฺปหีนานํ ภูมิลทฺธานํ เตสํเอว นามนฺติ. ยสฺมา ปน โลกุตฺตรธมฺมานาม กิเลสานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขา โหนฺตีติ เหฏฺฐิมา มคฺคฏฺฐผลฏฺฐา เสกฺขา อตฺตโน มคฺคผลกฺขเณสุ อุปริ มคฺคาชฺเฌหิปิ อนุสเยหิ สานุสยาติวา นิรานุสยาติวา ถามวตาติวา อถามคตาติวา นวตฺตพฺพา. ตสฺมา อนุสยานํ ตาทิเส ปจฺจุปฺปนฺน ภาเว สติปิ หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหติ. [Pg.343] เตนหิ ถามคโต อนุสยํ ปชหตีติ วุตฺต โทโส นตฺถีติ เวทิตพฺโพติ. กามราโคเอว อนุสโย กามราคานุสโย. 名为“依地而得之生起”的（烦恼），是指潜伏于自身诸蕴中、未被道断除的随眠的名称。名为“缘取所缘生起”的（烦恼），是指对净相等所缘境一旦生起，直至其根本的现行之势未平息前，以极强力度持续存在的那些（烦恼）的名称。随眠是指在无始轮回中，因反复达到现行状态的烦恼，而以越来越坚固、强硬的方式，自然地变得强而有力。它们并非通过随便的努力就能断除。即便如此，当任何随眠因获得助缘而频繁现行时，该随眠就会达到特别强而有力的状态而持续存在；当任何随眠因修习对治法而被制伏时，该随眠就会达到微弱的状态而持续存在。名为“未镇伏生起”的（烦恼），是指未被止观(samatha vipassanā)妥善镇伏的那些（烦恼）的名称。名为“未拔除生起”的（烦恼），是指未被道断除的、依地而得的那些（烦恼）的名称。然而，由于出世间法是烦恼的彻底对治，因此下位道位、果位的有学圣者，在自己的道果刹那，对于上位道所断的随眠，既不能说“有随眠”，也不能说“无随眠”，既不能说“强而有力”，也不能说“无力”。因此，即使随眠处于那样的现在状态，若断除现在的烦恼，那么说“断除了强而有力的随眠”也没有过失，应当知道。欲贪即是随眠，故名欲贪随眠。 สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ, ตานิ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ ปญฺจ โอรมฺภาคิยานิ. รูปราโค อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชาติ ปญฺจ อุทฺธํภาคิยานีติ สุตฺตนฺเต อภิธมฺเมจ ทสสํโยชนานิ อาคตานิ. อิตรานิ ปน อภิธมฺเมเอว อาคตานีติ ตโต วิเสสกรณตฺถํ สุตฺตนฺเตติ วุตฺตํ. กโม ปน ทฺวินฺนํปิ ปาฬิยา นสเมติ. สภาค ธมฺมสงฺคหวเสน ปน อิธ อญฺญถา กโม วุตฺโต สิยาติ. จิตฺตํ กิลิสฺสนฺติ วิพาเธนฺติ อุปตาเปนฺติจาติ กิเลสา. กิลิสฺสนฺติวา มลีนภาวํ นิหีนภาวญฺจ คจฺฉนฺติ สตฺตา เอเตหีติ กิเลสา. กามภวนาเมนาติ วตฺถุกามทีปเกน กามนาเมน รูปารูปภวทีปเกน จ ภวนาเมน. ตาทิสํ กาม ภวสงฺขาตํ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ เอติสฺสาติ ตพฺพตฺถุกา. ตถา ปวตฺตนฺติ สีลพฺพตานิ ปรโต อามสนากาเรน อิทํ เม สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อภินิวิสนากาเรน ขนฺเธสุ อตฺตาภินิเวสากาเรนจ ปวตฺตํ. วตฺถุโตติ สภาวธมฺมโต. อยํ ปาปสงฺคโห อกุสลงฺคโห นวธา วุตฺโตติ โยชนา. [อกุสลสงฺคโห] 它们系缚、捆绑，故名结(saṃyojana)。其中，有身见、疑、戒禁取、欲贪、嗔恚是五种下分结；色贪、无色贪、慢、掉举、无明是五种上分结。如此，在经藏(suttanta)和阿毗达摩(abhidhamma)中都提到了十种结。然而，其余的（结）只在阿毗达摩中提到。因此，为了显示差别，（此处）说“在经藏中”（指这十种结）。然而，（结的）次第在两种圣典中并不一致。但此处或许是依同类法归纳的方式，而说了不同的次第。它们染污心、扰乱心、逼迫心，故名烦恼(kilesa)。或者，众生因它们而变得染污、低劣，故名烦恼。所谓‘欲有’(kāmabhava)之名，是指指示事物欲(vatthukāma)的‘欲’之名，与指示色有、无色有的‘有’之名。此（爱）以如是名为‘欲有’者为所缘、为所依事，故名‘以彼为所依事’(tabbatthukā)。像这样生起的戒禁取：以执取他教的方式，以“这是我的真理，其他都是虚妄”的执著方式，以及以在诸蕴中执著有我的方式而生起。从事相上说（vatthuto），即是依自性法（sabhāvadhammato）。这恶的摄集、不善的摄集，说是九种，应如此理解。[不善摄集] ๑๖๓. มิสฺสก สงฺคเห ปาณาติปาตาทีนิ ปาปกมฺมานิ กโรนฺตานํปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อุชุกรณํนาม ฌาเนน วินา น สิชฺฌตีติ วุตฺตํ สตฺตฌานงฺคานีติ. กลฺยาเณวา ปาปเกวา อารมฺมเณ อุชุกํ จิตฺตปฏิปาทนสงฺขาตสฺส อุปนิชฺฌายน กิจฺจสฺส องฺคานีติ อตฺโถ. ตตฺถ โทมนสฺสํ อกุสลชฺฌานงฺคํ. เสสานิ กุสลากุสลาพฺยากตานีติ. กลฺยาณกมฺม ปาปกมฺมสงฺขาตาสุ สุคติ ทุคฺคติ วิวฏฺฏสงฺขาตาสุจ นานาทิสาสุ ตํตํทิสาติ มุขปฺปวตฺติสงฺขาตา จิตฺตสฺส คตินาม สมฺมาวา มิจฺฉาวา ปวตฺเตหิ ทสฺสนาทีหิ เอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ ทฺวาทสมคฺคงฺคานีติ. จิตฺตสฺส อุชุคติยาวา วงฺกคติยาวา คมนสฺส ปถงฺคานิ อุปายงฺคานีติ อตฺโถ. [Pg.344] ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธโย ปาปกมฺม ทุคฺคติภว สงฺขาตาสุ อหิตทิสาสุ จิตฺตสฺส วงฺกคติยา คมนสฺส อุปายงฺคานิ, อิตรานิ กลฺยาณกมฺม สุคติภว วิวฏฺฏธมฺมสงฺขาตาสุ หิตทิสาสุ อุชุคติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปาณาติปาตกมฺเม วิตกฺก วิจาร โทมนสฺเสกคฺคตา สงฺขาตํ จตุรงฺคิกชฺฌานํ มิจฺฉาสงฺกปฺป มิจฺฉาวายาม มิจฺฉาสมาธิ สงฺขาโต ติยงฺคีกมคฺโคจ เวทิตพฺโพ. เอวํ เสเสสุ สุจริตทุจฺจริตกมฺเมสุ ฌานมคฺคา อุทฺธริตพฺพา. วิภงฺเค ปน สุตฺตนฺเตสุจ มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาสตีติ อิเมปิ จตฺตาโร อาคตา. อิเม ปน วิสุํ เจตสิกธมฺมา นโหนฺติ. ตถา ตถา ปวตฺตานํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ อธิวจนนฺติ กตฺวา อิธ นคหิตา. 163. 在杂集(Missaka Saṅgaha)中，即使众生造作杀生等恶业，心在所缘境上的正直，若无禅那也不能成就，故说七禅支。无论是善所缘还是恶所缘，令心正直引导的作用，即称为观照作用的支分。其中忧是恶禅支，其余通善、恶、无记三性。善业、恶业所称的善趣、恶趣以及解脱等各种方向，随其方向而现起的心行，名为正行或邪行，由见等而成就，故说十二道支。此即心之正直或弯曲之行的道路诸支，或方法诸支之义。其中邪见、邪思惟、邪精进、邪定为恶业、恶趣所摄的不利方向，是令心行弯曲的助缘；其余为善业、善趣、解脱法所摄的有利方向，是令心行正直的助缘，应当知晓。在杀生业中，以寻、伺、忧、一境性所摄的四支禅那，以及邪思惟、邪精进、邪定所摄的三支道分，应当了知。其余善行、恶行中，禅那与道当依此类推。然而在《分别论》(Vibhaṅga)以及诸经中，邪语、邪业、邪命、邪念这四者也出现。这些并非各自独立的心所法，而是随着那样那样运转的四蕴的异名，所以这里没有被采纳。 [๒๑๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ [210] 然而那些应当被辨明的 ‘‘สุคติ ทุคฺคตีนํ นิพฺพานสฺส จ อภิมุขํ ปาปนโต มคฺคา; เตสํ ปถภูตานิ องฺคานิ มงฺคานี’’ติ วุตฺตํ; ตํ น สุนฺทรํ; น หิ องฺคานิ มคฺคานํ ปถภูตานินาม โหนฺติ; มคฺคสทฺโทเยว ปถปริยาโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต น องฺคสทฺโทติ; “因为它们导向善趣、恶趣以及涅槃，所以是道；其组成部分即是道路，故为道支”，这样说是不恰当的。因为支分并非道本身；在义注中，只有‘道’这个词被说是‘途径’的同义词，而不是‘支分’这个词。 [๒๑๑] ยญฺจ ตตฺถ [211] 并且在那里 ‘‘มคฺคสฺสวา อฏฺฐงฺคิกสฺส องฺคานิ มคฺคงฺคานี’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนํ. “八支道的组成部分被称为道支”这样说，也是不恰当的。 อิธ หิ กตฺถจิ จิตฺเต ติยงฺคิโก กตฺถจิ จตุรงฺคิโกติอาทินา นานามคฺโคว อธิปฺเปโตติ. อาธิปจฺจฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ. กิญฺจ อาธิปจฺจํ. อตฺตาธีนวุตฺติเก ธมฺเม อตฺตโน คติยํ สพฺพโส วตฺเตตุํ สมตฺถภาโว. อิติ เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ อตฺตโน อาธิปจฺจสงฺขาตํ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺติ สาเธนฺตีติ อินฺทฺริยานิ. อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺตีติปิ อินฺทฺริยานิ. อิสฺสรา อธิปติโนติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปญฺจจกฺขาทีนิ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อิสฺสราโหนฺติ. พลวทุพฺพลมนฺท ติกฺขาทีสุ อตฺตาการานุวตฺตาปนโต. ภาวทฺวยํ อิตฺถาการาทิวเสน ปวตฺติยํ จตุสมุฏฺฐานิก รูปานํ สกลขนฺธปญฺจกสฺเสว วา อิสฺสโร โหติ. อญฺญถา อปฺปวตฺติโต. [Pg.345] ตถา หิ ยสฺมึ สนฺตาเน ปฏิสนฺธิยํ อิตฺถิภาโว ปวตฺตติ. ตสฺมึ สพฺเพ กมฺมาทิปจฺจยา จตุสมุฏฺฐานรูปสนฺตตึ สมุฏฺฐาเปนฺตา อิตฺถาการสหิตเมว สมุฏฺฐาเปนฺติ, โน อญฺญถา. ฉนฺทจิตฺตาธิปฺปายาปิ ตสฺมึ มนฺทาการสหิตาว ปวตฺตนฺติ. ตพฺพิปรีเตน ปุริสสนฺตานํ เวทิตพฺพํ. ชีวิตทฺวยํ รูปา รูปสนฺตตีนํ รตฺติ ทิว มาส สํวจฺฉรานุกฺกเมน อทฺธานผรเณ สหชาตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. เตสํ ตทายตฺตวุตฺติ กตฺตา. มโน วิชานนกิจฺเจ. เวทนาปญฺจกํ ตถา ตถา อารมฺมณรสานุภวเน. สทฺธา อารมฺมณาวีมุจฺจเน. วีริยํ กมฺมนิ อลีน วุตฺติภาเว. สติ อารมฺมณุปฏฺฐาเน. สมาธิ อารมฺมเณ นิจฺจลฏฺฐิ ติยํ. ปญฺญา อสมฺโมหกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ. อนญฺญาภิภวนียภาเวน ปวตฺตนโต. ยถา หิ สิลายํ ปถวี สหชาเตหิ อนภิภวนียา โหติ. อตฺตนาวเต อภิภวิตฺวา วิสุํ อวิชฺชมาเนวิย กตฺวา ปวตฺตติ. ยถา จ อุทเก อาโป อคฺคิมฺหิ เตโช วาเต วาโย. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. 此处，有时心是三支的，有时是四支的，等等，意指各种不同的道。根，以主宰为义。什么是主宰呢？就是说，在依止于自身的诸法中，能够完全按照自己的意愿运行。因此在各自的作用中，能够成就自主的意义，所以叫做根。也可以说使“主”的意义成就，所以称为根。又说是自在者、主宰者。其中，眼等五根在见等作用中，是眼识等的主宰，因为它能使（眼识等）随顺其强弱、迟钝、敏锐等自身的作用方式而转。两种性根，在以男女形态显现时，是四种生起之色乃至整个五蕴的主宰，否则（这些法）便不会生起。就好像在某个相续中，结生为女性的时候，一切由业等因缘所生的四种生起之色的相续，必定与女性的形态一同生起，不会是其他的形态。意欲、心等也必定与迟缓的形态一同生起。与此相反的男性相续，应该知道也是这样。命二法在色法、无色法相续中，随着昼夜、月、年次第遍布于时程中时，是俱生法的主宰，是使它们依此而住的作者。意根在识知作用中（是主宰）。五受根在如此这般地体验所缘境的味道中（是主宰）。信根在不从所缘境中解脱（即不放开所缘境）中（是主宰）。精进根在行动中不懈怠地活动（是主宰）。念根在所缘境现前（是主宰）。定根在所缘境上不动摇地安住（是主宰）。慧根在不迷惑的作用中，是相应法的主宰，因为它以不被其他法所胜伏的方式而运行。譬如石头中的地界，不被俱生法所胜伏，反而能胜伏它们，使它们仿佛不独立存在一般而运行。又如水中的水界，火中的火界，风中的风界。应当这样理解这个例子。 อญฺญายิตฺถ ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ อญฺญาตํ. น อญฺญาตํ อนญฺญาตํ. จตุสจฺจธมฺโม. อมตํวา ปทํ. อนญฺญาตํ ญสฺสามิ ชานิสฺสามีติ อนญฺญาตญฺญสฺสามิ. อาขฺยาติกํปิ หิ ปทํ สญฺญาสทฺทภาเว ฐิตํ นามิกฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. ยถา มกฺขลิโคสาโล เอหิปสฺสิ โกติ. เอวญฺหิ สติ ตสฺส ปทนฺตเรน สห สมาสภาโว นวิรุชฺฌตีติ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อินฺทฺริยํ อนญฺญา ตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาทิมนสิการโต ปฏฺฐาย ตาทิเสน อุสฺสาเหน สห วิปสฺสนํ อารภนฺตสฺส ตสฺมึ อุสฺสาเห อปฏิปสฺสทฺเธเยว โสตามตฺติมคฺคํ ปฏิลภนฺตสฺส อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อาชานาตีติ อญฺญํ. ตเมว อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ, ปถมมคฺเคน อนญฺญาตํ ญตฺวาปิ กิเลสปฺปหานกิจฺจสฺส อปรินิฏฺฐิตตฺตา ตสฺส ชานนกิจฺจสฺส วิปฺปกตภาเวน ยถา ทิฏฺเฐ ตสฺมึ จตุสจฺจธมฺเม อมตปเทเอว วา ปุนปฺปุนํ ชานนกิจฺจ ยุตฺตานํ อินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญา ตาวิโน [Pg.346] ปรินิฏฺฐิต อาชานน กิจฺจสฺส ขีณาสวสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ติวิธํ เปตํ ตถารูเป ชานเน สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อิสฺสโร โหตีติ เวทิตพฺพํ. 已证知、已通达，是为“已知”(aññāta)。非已知，是为“未知”(anaññāta)，即四谛法或不死境。“我将知晓未知”(anaññātaṃ ñassāmi)，是为“未知当知”(anaññātaññassāmi)。动词(ākhyātika)在作为概念语词时，也处于名词的位置。例如末伽梨·果萨拉(Makkhaligosāla)的“来见”(ehipassi)之说。如此，它与另一词语的复合便不相违。“我将知晓未知”，如是行者的根，即为未知当知根。此即是说：从最初作意开始，以如是精进，发起观(vipassanā)，于此精进尚未止息时，获得入流道(sotāpattimagga)者的根。“已遍知”(ājānāti)，是为“已知”(añña)。此根即为已知根。虽已由初道了知未知，然断烦恼之务尚未终了，此知晓之务尚未圆满，故于已见之四谛法或不死境中，一再与知晓之务相应的诸根，被称为已知根。“具知者根”(aññātāvindriya)，即具知者、已终了知晓之务的漏尽者的根。当知，此三者于如是知晓相应的诸法中，是为主宰。 ตตฺถ อิเมสํ สตฺตานํ ปากเฏ รูปกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ อาทิโต ปญฺจ ปสาทินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ. ตสฺส อตฺตสฺส อิตฺถิปุม ตาเภโท อิเมสํ วเสน โหติ. ตสฺมึ วา อิตฺถิปุริส คาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ กทนนฺตรํ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ วุตฺตํ. โสจ อตฺตา อิมสฺส วเสน ชีวสญฺญํ ลภติ. ตสฺมึวา ชีวคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ วุตฺตํ. อิทํ ปน ภาวินฺทฺริยโต ปุเร วตฺตพฺพํปิ รูปารูป มิสฺสกตฺตา อิธ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามกาเย อตฺตคาหทฬฺหตฺตํ ตพฺพิมุตฺติจ อิมสฺส อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ นามินฺทฺริเยสุ มนินฺทฺริยํ อาทิโต วุตฺตํ. โสจ อรูปี อตฺตา อิเมสํ วเสน สํกิลิฏฺโฐ วิปฺผนฺทิโตจ โหติ. ตสฺมึวา สุขิตทุกฺขิตคาโห ตพฺพิมุตฺติจ อิเมสํ อปริญฺญาย ปริญฺญายจ โหตีติ ทีเปตุํ ตทนนฺตรํ เปทนินฺทฺริยปญฺจกํ วุตฺตํ. ตสฺส สํกิลิฏฺฐสฺส โวทานปฺปตฺติยา ตํตํคาหวิมุตฺติยาวา ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยํ วุตฺตํ. ตาย ปฏิปตฺติยา โวทานปฺปตฺติ ยา อาทิ มชฺฌ ปริโยสาน ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ตีณิ โลกุตฺตรินฺทฺริยานิ วุตฺตานีติ. 于此，为示诸有情于显见之色身我执坚固，及于此之未遍知与遍知，故首说五净色根。此我依此等（净色根）而有男女之别。为示于男女相之执取，及其未遍知与遍知，其后说二性根。此我依此（命根）而得命想。为示于命想之执取，及其未遍知与遍知，其后说命根。然当知，此根虽应说于性根之前，但因其混合色与非色，故于此说。为示于名身我执坚固，及于此之未遍知与遍知，于名根中首说意根。此无色之我依此等（名根）而有染污与动摇。为示于此苦乐受之执取，及其未遍知与遍知，其后说五受根。为示彼染污者，由修行而达清净，及由种种执取而得解脱，其后说信等五根。为示由彼修行而达清净之初、中、后，末后说三出世间根。 [๒๑๒] วิภาวนิยํ ปน 【二一二】应详论者 ‘‘เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคหณนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “仅此即成所欲义，故不取其他”，此说不应理。 นหิ สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ อินฺทฺริยภาวารเหสุ ธมฺเมสุ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธิยา เตสํ อญฺเญสํ ภควโต เถรสฺสจ อคหณนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. อินฺทฺริยภาวารหสฺส อญฺญสฺส อสมฺภวโต. ยทิ หิ สมฺภเวยฺย, สตํปิ สหสฺสํปิ คณฺหิสฺสติเยวาติ. [Pg.347] พลิยนฺติ อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปฏิปกฺขธมฺเม สหนฺติ มทฺทนฺตีติ พลานิ. ยถา อพลานํ พลิยนฺติ. มทฺทนฺเตนํ ปริสฺสยาติ. เอตฺถจ อพลาติ ทุพฺพลา. นนฺติ หีนวีริยํ ชนํ. พลิยนฺตีติ พลสา กโรนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ. ปริสฺสยาติ อพลา ราคาทิ ปริสฺสยาติ อตฺโถ. อปิจ, ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อกฺโข ภณิยฏฺเฐน พลานินาม. ตสฺมา อสฺสทฺธิยสงฺขาเตน ปฏิปกฺขธมฺเมน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา สทฺธาพลํนาม. โกสชฺชสงฺขาเตน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา วีริยพลํนาม. มุฏฺฐสจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสติพลํนาม. อุทฺธจฺเจน กมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาสมาธิพลํนาม. อวิชฺชายกมฺเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตา ปญฺญาพลํ นาม. เสสทุกทฺวยํ ปน อญฺญมญฺญํ ปฏิปกฺเขนโยเชตพฺพํ. 纵有其他堪为根之法，亦不应言：“仅此即成所欲义，故世尊与长老不取其他”。因无其他堪为根之法故。若实有者，纵百千亦当取之。能忍受、摧伏持续生起之敌对法，故名为“力”(balāni)。如言：“于劣者而强，摧伏其危难。”此中，“劣者”(abalā)即孱弱者，“其”(naṃ)即少精进之人。“强”(baliyanti)即强力而为、压服。“危难”(parissayā)者，义即于劣者之贪等危难。复次，以不为敌对法所动摇义，以坚固(akkha)义，故名为力。是故，不为名为“不信”之敌对法所动摇，是为信力；不为名为“懈怠”之敌对法所动摇，是为精进力；不为名为“失念”之敌对法所动摇，是为念力；不为名为“掉举”之敌对法所动摇，是为定力；不为名为“无明”之敌对法所动摇，是为慧力。至于其余二对，则应相互配对为敌对法。 [๒๑๓] วิภาวนิยํ ปน 【二一三】应详论者 ปาปพลทุกํ ปฏิปกฺเขน โยเชตุํ นลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘อหิริกาโนตฺตปฺปทฺวยํ ปน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเว เนวาติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 以恶力二法(pāpabaladukaṃ)不得与敌对法相连结，故言：“无惭与无愧二法(ahirikānottappadvayaṃ)于相应法中则无坚固性。”此说非善。 สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวติจ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยตา ติจ อตฺถโต นานตฺตาภาวโตติ. วีริยสมาธิพลานิ กุสลากุสลาพฺยากตานิ. อหิริกาโนตฺตปฺปานิ อกุสลพลานิ. เสสานิ กุสลาพฺยากตานีติ. อธิปตีติ เอตฺถ ปตีติ สามิ อิสฺสโร. โส ปน ปเทส อิสฺสโร สกลิสฺสโรติ ทุวิโธ. ตตฺถ อินฺทฺริยานิ ปเรสํ วิสเย สยํ ปรวเส วตฺติตฺวา อตฺตโน วิสเยเอว ปเรหิ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ ปเทสิสฺสรา นาม. ปุพฺพาติ สงฺขารวเสน ปุพฺพาคมนวเสน วา วิเสเสตฺวา ปวตฺตํ อธิปติฏฺฐานํ ปตฺวา ปน อญฺโญ ทุติโย อิสฺสโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา อธิโก ปตีติ อธิปติ. อตฺตา ธีนวุตฺตีนํ ปตีติ อธิปตีติจ วทนฺติ. “于相应法中坚固”与“不为敌对法所动摇”，此二者于义无别。精进力、定力通于善、不善、无记。无惭、无愧为不善力。其余诸力通于善与无记。于“主宰”(adhipati)中，“主”(pati)即主人、自在者。此自在者复有二种：局部自在者与完全自在者。其中，诸根于他者之境，自为他所制；然于自身之境，则令他者为己所制，故名局部自在者。以行(saṅkhāra)或以先行(pubbāgamana)而殊胜转起，达主宰位已，则无第二自在者。是故，殊胜之主(adhiko pati)为“主宰”(adhipati)。亦有说：于自所属之行为主，故为“主宰”。 ฉนฺโทเอว อธิปตีติ ฉนฺทาธิปติ. ฉนฺทวโต กึนาม กมฺมํ นสิชฺฌตีติ เอวํ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนวา ปุพฺเพ อตีตภเวสุ สุฏฺฐุ อาเสวิตฉนฺทาคมนวเสนวา เตสุ เตสุ กลฺยาณ ปาปกมฺเมสุ สมฺปยุตฺตธมฺเม มโหโฆวิย ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน [Pg.348] นิจฺจํ ปคฺคหิตธุเร กตฺวา ปวตฺโต กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโท. เอส นโย เสเสสุปิ. นนุ เจตฺถ ปจฺฉิมา ตโย ธมฺมา อธิปติภาวํ คณฺหนฺตา อินฺทฺริยภาวํ อวิชหิตฺวาว คณฺหนฺตีติ อธิปติภูตาว สมานา อินฺทฺริยกิจฺจวเสน ปรวเสปิ วตฺตนฺตีติ. สจฺจํ, อญฺญํ ปน อธิปติกิจฺจํ, อญฺญํ อินฺทฺริยกิจฺจนฺติ นตฺเถตฺถ โทโสติ. ยถา หิ ราชา จกฺกวตฺตี เอกสฺส อตฺตโน ปุโรหิตสฺส สนฺติเก เอกํ ทิพฺพวิชฺชํ คณฺหาติ. น เอตฺตาวตา ราชา จกฺกวตฺตินาม นโหติ. นจ วิชฺชาเหตุ อญฺญสฺส วเสน วตฺตติ. อญฺญญฺหิ จกฺกวตฺติ รชฺชกิจฺจํ, อญฺญํ วิชฺชาคหณ กิจฺจนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อธิปติกิจฺจํนาม ตํตํกิจฺจ วิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา อตุลฺยพเลน อภิภวิตฺวา สหชาต ธมฺเม อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อนิวตฺตมาเน กตฺวา ธุร วาหิตา. อินฺทฺริยกิจฺจํ ปน วิชานนาทิกิจฺจํ อารพฺภ ปวุจฺจตีติ. 欲即是增上，故名欲增上。所谓“有欲之人，何业不成？”如是，或由往昔之行(pubbābhisaṅkhāra)，或由过去诸有中善习欲行(chanda)之力，于种种善恶业中，犹如大洪水席卷草叶尘芥，令相应诸法从属于己，恒常担负重任而转起，此欲作性(kattukamyatā)即是欲。其余诸法，理亦如此。然而，此处后三法，岂非取增上性时，未舍根性而取之？故虽为增上，亦由根之作用而从属于他？诚然。然增上之作用是一，根之作用是另一，于此无过。譬如转轮王(cakkavattī)于其国师(purohita)处学一神术(dibbavijja)。彼不因此而非转轮王，亦不因学术而从属于他。因为转轮王之政务是一回事，学习神术之事是另一回事。此事应如是观。其中，增上之作用，乃不顾彼彼特定作用，以无与伦比之力降伏，令俱生法于各自作用中不退转，而担负重任。而根之作用，则依了知等作用而说。 อาหรนฺติ สหชาตาทิปจฺจยสามญฺญโต อติเรเกน อสาธารณปจฺจยสตฺติวิเสเสน หรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ อาหารา. อาหรนฺติวา อชฺฌตฺตสมฺภูตา เต เต ปจฺจยธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาจ อตฺตานญฺเจว อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยกิจฺจํ ปจฺจยุปฺปนฺนกิจฺจญฺจ สุฏฺฐุ หรนฺติ วหนฺติ เอเตหีติ อาหารา. ยถาหสพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ. เอตฺถจ สพฺเพ สตฺตาติ เอเตน สพฺเพ อชฺฌตฺตสมฺภูตา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา วุตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา. ยถารหํ จตุวีสติปจฺจเยหิ ฐิติสภาวาติ อตฺโถ. นนุเจตฺถ ปจฺจยาหาโรว วุตฺโต. น อาหารปจฺจโย. อิธ ปน จตุพฺพิโธ อาหารปจฺจยธมฺโมว วุตฺโตติ. สจฺจํ, ปจฺจยฏฺเฐน ปน อาหารนามกานํ สพฺเพสํ จตุวีสติปจฺจยธมฺมานํ มชฺเฌ เยธมฺมา จตฺตาโร อาหาราติ วิเสเสตฺวา วุตฺตา. เต เตสํ ปจฺจยาหารานํปิ อาหารภูตาติ สิทฺธา โหนฺตีติ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตุนฺนํ อาหารานํ มหนฺต ภาโว ปากโฏ โหตีติ. 以超胜于俱生等诸缘之共性、以不共缘之特殊力能，摄取、维持，故名为食(āhāra)。或谓：诸内生之缘法与缘生法，以此等食而善能维持自身，以及各自作为缘和缘生法的作用，故名为食。如言：“一切有情依食而住。”于此，“一切有情”，意指一切内生之缘法与缘生法。“依食而住”，即依缘而住，其义为：随其所应，依二十四缘而住立。然而，于此岂非只说了作为缘的食(paccayāhāra)，而非食缘(āhārapaccayo)？于此，实说四种食即是缘法。诚然。但以缘义而言，于所有可名为食的二十四缘法中，有四种法被特别指出名为“食”。此理成立：彼四法亦为彼等缘食之食。于此义中，四食之重要性即得彰显。 ตตฺถ ยถา ยวพีชานํวา สาลิพีชานํวา อานุภาโว นาม กฬิรงฺกุรานํ อุปฺปาทาน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน สสฺสภาวํ [Pg.349] ปตฺวา ฉ ปญฺจ มาเส วฑฺฒิยาวา ฐิติยาวา ปถวิ รสอาโปรสานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. เอวเมวํ กพฬี การาหารูปชีวีนํ กามสตฺตานํ กมฺมสฺส อานุภาโวนาม ปฏิสนฺธิรูปุปฺปาทเน ปธานํ โหติ. ตโตปรํ ปน ยาวตายุกํ วฑฺฒียาวาฐิติยาวา อุตุอาหารานํ อานุภาโว ปธานํ โหติ. กมฺมชรูปานิ หิ ยาว อาสนฺนมรณา ปวตฺตมานานิปิ อุตุอาหาเรหิ อนุคฺคหิตานิเอว ปวตฺตนฺติ. อุตุจ อาหารุ ปตฺถมฺภิโตเยว อตฺตโน กิจฺจํ กโรติ. ตสฺมา เตสํ สตฺตานํ จตุสนฺตติรูปํ กพฬีการาหาเรน อนุปตฺถมฺภียมานํ จิรํ นปวตฺตติ. อุปตฺถมฺภียมานํเอว ยาวตายุกํ ปวตฺตติ. ยถาจ สกุณาวา ฑํสมกสา ทโยวา ตุณฺเฑน อาหารํ คเหตฺวา อตฺตภาวํ โปเสนฺติ. ตุณฺเฑ อสนฺเต อาหารํ อลภนฺตา มรนฺติ. เอวเมว อิเม สตฺตา ผสฺเสน อารมฺมเณสุ รสํ คเหตฺวา เวทนาสงฺขาตํ อุปโภคปริโภคํ สมฺปาเทตฺวา ตณฺหาเวปุลฺลํ ปตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ ปูเรตฺวา ยาวชฺชตนาปิ วฏฺเฏ อนุกณฺฐมานา ปวตฺตนฺติ. 于此，譬如大麦种或稻种之力，于嫩芽(kaḷiraṅkura)的生起是主要的。此后，待其长成作物，在五六个月的生长或存续期间，则以地味(pathavirasa)与水味(āporasa)之力为主要。如是，以段食(kabaḷīkārāhāra)为生的欲界众生，业力于结生色(paṭisandhirūpa)的生起是主要的。此后，在一生之中，于增长或存续时，则以时节(utu)与食之力为主要。由业所生色，乃至临命终时持续，亦需由时节与食资助而行。而时节亦需由食支持，方能成办其事。是故，彼等众生的四种相续色，若不得段食支持，则不能长久持续；唯得支持，方能尽寿而住。犹如飞鸟、蚊虻等，以喙取食而滋养自身；无喙则不得食而死。如是，此等众生以触于诸境中取味，成办名为受的享用与受用，达到渴爱的增长，圆满三轮转，乃至今日仍在轮转中辗转呻吟。 ยทิ หิ ผสฺโสนาม น สิยา, อารมฺมณรสํ อลภิตฺวา เวทนา ปริโภครหิเตน ตณฺหุปฺปตฺติยา โอกาโส นตฺถีติ ติวิธวฏฺฏเมว นสิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย ปกฺเข วิยูหิตฺวา อนฺตรา อปตมานา รุกฺขโต รุกฺขํ วนโต วนํ วิจริตฺวา อตฺตานํ ยาเปนฺติ. ปกฺเขสุ อสนฺเตสุ คมนํ อสมฺปาเทนฺตา ปติตฺวา มรนฺติ. เอวเมวํ อิเม สตฺตา อายูหนลกฺขณาย เจตนาย เจตยิตฺวา กมฺมสมงฺคิตํ สมฺปาเทตฺวา ภวโต ภวํ วิจริตฺวา ยาวชฺชตนา วฏฺเฏ สํสรนฺติ. ยทิ หิ เจตนานาม น สิยา, กมฺมวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ วิปากวฏฺฏสฺส อภาโว. ตทภาเวจ ตทนุสยิตสฺส กิเลสวฏฺฏสฺส อภาโวติ วฏฺฏํนาม น สิยาติ. ยถาจ เต สกุณาทโย จกฺขุนา โคจรฏฺฐานํวา ตํตํทิสาภาคํวา วิภาเวตฺวา ยาวชีวํ อตฺตานํ ยาเปนฺติ. จกฺขุสฺมึ อสนฺเต กิญฺจิคเหตพฺพวตฺถุํวา คนฺตพฺพฏฺฐานํวา อลภิตฺวา ตตฺเถว มรนฺติ. เอวเมวํ [Pg.350] สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อารมฺมณวิชานลกฺขเณน วิญฺญาเณน ตํตํอารมฺมณํ ลภิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ผสฺสาทโย อุปฺปาเทตฺวา ติวิธํ วฏฺฏํ วฏฺเฏนฺติ. ยทิ หิ วิญฺญาณํนาม น สิยา, ผสฺสาทีนํ อารมฺมณลาโภเยว นตฺถีติ วฏฺฏเมว น สิยาติ. เตนาห จตฺตาโร อาหารา.ล. วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ. สํยุตฺตเกจ – 若实无触，则不得所缘之味，因受无从享用，渴爱便无生起之机，如是三轮转即会坏灭。犹如彼等鸟类，展开翅膀，于空中飞翔，从一树到另一树，从一林到另一林，以此维生。若无翅膀，则不能行，堕地而死。如是，此等众生以有积集相的思而思，成就业行，从一有到另一有，乃至今日仍在轮转中轮回。若实无思，则无业轮转；无业轮转，则无异熟轮转；无异熟轮转，则无随之而有的烦恼轮转，如是轮转便不存在。又如彼等鸟类，以眼辨别觅食处或各个方向，终生维生。若无眼，则不得任何可取之物或可去之处，即于彼处而死。如是，相应诸法以有了别所缘相的识，获得各个所缘，于彼彼所缘中生起触等，运转三轮转。若实无识，则触等不得所缘，如是轮转便不存在。是故说：“四食……识为第四。”于《相应(尼柯耶)》中亦云： จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํวา สตฺตานํ อนุคฺคหาย กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโกวา สุขุโมวา, ผสฺโส ทุตีโย, มโนสญฺเจตนา ตตียา, วิญฺญาณํ จตุตฺถนฺติ วุตฺตํ. 诸比丘，有四种食，为已生众生的住立，或为求生众生的资助：段食，或粗或细；触为第二，意思为第三，识为第四。如是说。 ตตฺถ ภูตานนฺติ วุทฺธิปฺปตฺตานํ. สมฺภเวสีนนฺติ กลลาทิ กาเล ฐิตานํ. จตุนฺนํปน อาหารานํ ยถาสมฺภวํ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏวา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเววา ฐิติยาวา อนุคฺคหายวา ปวตฺติ อากาโร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน โกปเนตฺถ อาหาโร. กึ อาหาเรตีติ. กพฬีการา หาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหาเรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา. มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว. วิญฺญาณา หาโร ปฏิสนฺธินามรูปนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปากฏผลวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอชฏฺฐมกรูปุปฺปาทนํ ปน กพฬีการาหารสฺส มหนฺตํ กิจฺจํ นโหติ. จตุสนฺตติรูปุปตฺถมฺภนเมว มหนฺตํ. เตเนว หิ ปาฬิยํ ฐิติยาติจ อนุคฺคหายาติจ วุตฺตํ. 于此，“已生者”是指已达增长的众生。“求生者”是指处于凝酪等阶段的众生。关于四种食，在无始的轮回中，随其可能，于各个有中，为住立或为资助的行相，当依上述之理了知。于义注中则说：“此中，什么是食？食何物？”段食食取以食素为第八的色法。触食食取三受。意思食食取三有。识食食取结生名色。当知此说是依显现之果而言。然而，产生以食素为第八的色法，并非段食的主要作用，其主要作用是支持四相续色。是故于圣典中说“为住立”及“为资助”。 อปิจ ยถา อุปนิสฺสยาเสวนปจฺจยา สุตฺตนฺติ กปริยายา อภิธมฺมปริยายาติจ ทุวิธา โหนฺติ. ตถา อาหารปจฺจโยปิ ทุวิโธ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ มโนสญฺเจตนาหาโร ตโยภเวติ. ตํ สุตฺตนฺติกปริยายํ สนฺธาย วุตฺตํ. นหิ ปฏฺฐาเน อรูปา หารา อสหชาตานํ ธมฺมานํ อาหารฏฺเฐน ปจฺจยานาม โหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคานิ นลพฺภนฺติ. ตานิ หิ ทุพฺพลกิจฺจฏฺฐานวตฺถุกตฺตา รูปาทีสุ อภินิปาตมตฺตานิ โหนฺตีติ น เตสุ วิชฺชมานา เวทนา เอกคฺคตา ฌานกิจฺจํ สาเธนฺตีติ. วิตกฺกปจฺฉิมกํ ฌานนฺติจ [Pg.351] วุตฺตํ. ฌานงฺคานํ นายกภูโตจ วิตกฺโก เตสุ นตฺถีติ ตตฺถ ตาเวทนา เอกคฺคตาโย ตํ น สาเธนฺตีติ. วีริยุปตฺถมฺภรหิตา ธมฺมา สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาวปฺปตฺตา นโหนฺตีติ อวีริเยสุ โสฬสาเหตุกจิตฺเตสุ สมาธิพลกิจฺจํ น สาเธติ. วีริยปจฺฉิมกํ พลนฺติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อวีริเยสุ พลานิ นลพฺภนฺตีติ. เหตุรหิตา จ ธมฺมา วฏฺฏสฺส วิวฏฺฏสฺสจ ปตฺติยา ปถภาวํ นคจฺฉนฺติ. เหตุปจฺฉิมโก มคฺโคติ หิ วุตฺตนฺติ อาห อเหตุเกสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺตีติ. วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตจิตฺเต เอกคฺคตา อธิโมกฺขรหิ ตตฺตา เอกนฺเตน สํสปฺปนสภาวาย วิจิกิจฺฉาย อภิภูตตฺตา จ มคฺคินฺทฺริยพลภาวาย พลวตี นโหตีติ วุตฺตํ วิจิกิจฺฉา จิตฺเต เอกคฺคตา มคฺคินฺทฺริยพลภาวํ น คจฺฉตีติ. ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวเนสฺเววาติ เอตฺถ ทฺวิเหตุก ติเหตุกสทฺเทน โมมูหทฺวยหสนชวนานิ นิวตฺเตติ. ชวนสทฺเทน ติภูมกานิ ทฺวิเหตุกติเหตุกวิปากานิ นิวตฺเตติ. 复次，如依止缘和重复缘有经藏方式与阿毗达摩方式二种，食缘亦有二种。其中，所谓“意思食是三有”，乃是就经藏方式而言。因为在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，无色食不能作为非俱生法的食缘。五识中无有禅支可得。它们因为作用微弱、所依境粗糙，仅能缘取色等诸境而已，其中存在的受与心一境性不能成办禅事。经中说“禅以寻为后分”，然而，寻作为禅支的主导者，在它们（五识）中并不存在，因此，彼处的受与心一境性也不能成办禅事。缺乏精进支持的法，在相应法中不能获得坚固性。因此，在无精进的十六无因心中，定力不能成办其作用。因为经中说“力以精进为后分”，故说在无精进处，诸力不可得。无因之法不能趋向轮回与解脱的成就。因为经中说“道以因为后分”，故说在无因心中，无有道支可得。疑相应心的一境性，由于缺乏胜解，且被全然动摇的疑性所制伏，故不能成为强有力的道根与道力。是故说“疑相应心的一境性不具道根道力之性”。在“二因与三因速行中”：此处“二因”“三因”之语，排除了两种痴心以及笑速行；“速行”之语，排除了三界二因与三因的异熟心。 [๒๑๔] วิภาวนิยํ ปน 然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中 ‘‘ทฺวิเหตุกติเหตุกคหเณน เอกเหตุเกสุ อธิปตีนํ อภาวํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ, ชวนภาวสามญฺญตฺตา ปน หสนจิตฺเตปิ เตสํ อภาโว ทสฺเสตพฺโพเยว โหตีติ. “通过提及二因和三因，显示了一因心中不存在增上。”已经这样说了，但因为速行具有共通性，即使在笑心也应该显示它们不存在。 ยถาสมฺภวนฺติ ลทฺธปุพฺพาติ สงฺขารสฺส ลทฺธปุพฺพาคมสฺส จ เอเกกสฺส อธิปติโน สมฺภวานุรูปํ เอโกว ลพฺภติ. น ทุติโย. อิตรถา อธิปติเอว นสิยาติ. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ยถา อินฺทฺริยปจฺจยวิภงฺเค อรูปิโนอินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. น ตถา อธิปติปจฺจยวิภงฺเค. ตตฺถ ปน ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทินา เอเกกาธิปติ วิภาควเสเนว วุตฺตนฺติ. เอวญฺหิ สติ อธิปติ อินฺทฺริยานํ วิเสโส ปากโฏ โหตีติ. นเวริตาติ นว อีริตา กถิตา. กุสลา กุสลา พฺยากเตหิ สมากิณฺโณ กุสลาทิ สมากิณฺโณ. [มิสฺสกสงฺคโห] “随其所应”(yathāsambhava)是指，对于行以及已得的来处，每一个增上缘都只依其生起之相应方式而获得一个，没有第二个。否则，增上缘本身就不存在了。同样，在《发趣论》的根缘分别中，如所说：“无色根、与它们相应的法，以及由它们所产生的色法，以根缘为缘。”但在增上缘分别中却不是这样说的。在那里，是以“欲增上是与欲相应的法”等方式，依一一增上缘的分别来说的。这样一来，增上缘与诸根的差别就显现出来了。`Naveritā`是“九说”，即九种被宣说之法。“善等混杂”是指善、不善、无记等相互混杂。[杂糅总摄] ๑๖๔. จตฺตาริ [Pg.352] สจฺจานิ พุชฺฌตีติ โพธิ. พุชฺฌนฺติวา ตานิ ตํ สมงฺคิโน เอตายาติ โพธิ. จตุมคฺคญาณํ. วุตฺตญฺเหตํ มหา นิทฺเทเส โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ-ญาณนฺติ. ปกฺโขติ โกฏฺฐาโส สมฺภาโร. โพธิยา ปกฺเข ภวาติ โพธิปกฺขิยา. อธิสีลา ธิจิตฺตา ธิปญฺญา สงฺขาตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ ปริยาปนฺนานํ สตฺถุสาสนธมฺมานํ เอตํนามํ. เต ปน โกฏฺฐาสโต สตฺต วิธา โหนฺตีติ อาห จตฺตาโรสติปฏฺฐานาติอาทิ. สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ ปมุขา ปธานา หุตฺวา กายาทีสุ อารมฺมเณสุ ติฏฺฐนฺติ นานารมฺมเณสุ จิตฺตคมนํ นิวตฺเตตฺวา เตสฺเวว กายาทีสุ จิตฺต นิพนฺธนวเสน ปวตฺตนฺตีติ ปฏฺฐานานิ. สติเอว ปฏฺฐานานีติ สติ ปฏฺฐานานิ. จตฺตาริสติปฏฺฐานานีติ วตฺตพฺเพ ธมฺมภาวํ อเปกฺขิตฺวา จตฺตาโรสติปฏฺฐานา ติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กาเยอนุปสฺสนา กายา นุปสฺสนา. รูปกาเย รูปสมูเห อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อวยวกายสฺส ตํตํกายภาเวนวา อนิจฺจาทิภาเวนวา ยาว ตสฺมึ ตสฺมึ กาเย สมฺโมโห ปหิยฺยติ. ตาว ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สมนุปสฺสนาติ อตฺโถ. นวปฺปเภทาสุ เวทนาสุ สุขเวทนาทิ กายอวยวเวทนาย ตํตํ เวทนาภาเวน อุทยพฺพยวเสน จ อนุปสฺสนา เวทนานุปสฺสนา. โสฬส ปเภเทสุ สราคา ทีสุ จิตฺเตสุ สราคาทิกสฺส อวยวจิตฺตสฺส ตํตํ จิตฺตภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา จิตฺตานุปสฺสนา. ปญฺจปเภเทสุ นีวรณาทีสุ ธมฺเมสุ กามจฺฉนฺทาทิกสฺส อวยวธมฺมสฺส ตํ ตํ ธมฺมภาเวน อุทยพฺพยวเสนจ อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา. 164. 觉悟四圣谛，故称菩提。或者，具足此法者依此觉悟彼等，故称菩提。菩提即是四道智。正如《大义释》(Mahāniddesa)中所说：“菩提是指四道中的智。”“支分”(pakkha)即是部分、资粮。属于菩提之支分的，称为菩提分法(bodhipakkhiyā)。此名适用于包含在增上戒、增上心、增上慧这三学中的世尊教法。这些支分可以分为七类，即所谓的四念住等。念住作为相应法中首要且重要的部分，安住于身等所缘境中，阻止心识缘于其他所缘境，并以系念的方式持续专注于身等所缘境，故称念住。正念即是安住，故称念住。应当了解，虽然应说“四念住”(cattāri satipaṭṭhānāni)，但为了显示法性，故说“四念住”(cattāro satipaṭṭhānā)。身随观：对于色身、色聚、入出息等组成部分的身体，观察它们各自的自体或无常等性质，直到对这个身体的迷惑被断除，这样反复不断地持续观察，就是身随观的意义。受随观：对于九种受，如乐受等身体组成部分的感受，观察它们各自的受性以及生灭，就是受随观。心随观：对于十六种心，如贪心等组成部分的心，观察它们各自的心性以及生灭，就是心随观。法随观：对于五盖等法，如欲贪等组成部分的法，观察它们各自的法性以及生灭，就是法随观。 [๒๑๕] ยํ ปน วิภาวนิยํ 然而，在《阐明论》(Vibhāvanī)中所说的： ‘‘กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. อสฺสาส ปสฺสาสานํวา สมูโห กาโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทร เมว. “头发等令人厌恶之物之聚称为身。或者，入息出息之集合称为身。”如是说，这并非善妙。 [๒๑๖] ยญฺจ ตตฺถ 并且，在那里所说的： ‘‘กายสฺส อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. “对身的随观是身随观。”如是说，这也不善妙。 กาเย [Pg.353] กายานุปสฺสี วิหรตีติ หิ วุตฺตํ. เอเตน หิ กาเย อนุปสฺสนา กายานุปสฺสนาติ อยมตฺโถว ปธานโต ทสฺสิโตติ. 因为经中说“于身随观身而住”。由此可知，“于身的随观就是身随观”，这才是主要表达的意义。 [๒๑๗] ยญฺจ ตตฺถ 并且，在那里所说的： ‘‘เวทนานํ วเสน อนุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ. เวทนาสุ เวทนานุปสฺสีติ หิ วุตฺตํ. ตถา จิตฺตานุปสฺสนา ปเทปิ. “依感受而随观”，如是说，这也不善妙。因为经中说“于受随观受”。同样，在心随观一词中也是如此。 [๒๑๘] ยํปิ ตตฺถ 并且，在那里所说的： ‘‘สญฺญาสงฺขารานํ ธมฺมานํ ภินฺนลกฺขณานเมว อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรเมว. “随观想与行二法的不同特相即是法随观”。如是说，亦不善妙。 น หิ กตฺถจิ ปาฬิยํ สญฺญาสงฺขาราว วิเสเสตฺวา ธมฺมาติ วุตฺตา อตฺถีติ. ปาฬิยญฺหิ ฉนีวรณา ปถมํ ธมฺมาติ วุตฺตา. ตโต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ตโต ทฺวาทสายตนานิ. ตโต สตฺตโพชฺฌงฺคา. ตโต จตฺตาริ สจฺจานีติ. ยทิเอวํ เอกาย ธมฺมานุปสฺสนาย วุตฺตาย อิตราปิ สิทฺธาติ สติปฏฺฐานํ เอกเมว วตฺตพฺพํ, น จตฺตาโรติ.น. โย หิ ธมฺมานุปสฺสนายํ รูปกฺขนฺโธ วุตฺโต. โส รุปฺปนลกฺขณานุปสฺสนวเสน วุตฺโต. รุปฺปนลกฺขณญฺหิ นิพฺพตฺติตปร มตฺถธมฺโม. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต สุขุมสฺส อตฺตวิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. กาโยติ ปน ตํตํ สมูหภูตรูปธมฺมวเสน เวทิตพฺโพ. นรุปฺปนลกฺขณวเสน. นจ ตํตํ กายภาเวน คหิโต ตํตํ รูปธมฺมสมูโห นิพฺพตฺติต ปรมตฺถธมฺโมนาม โหติ. ปญฺญตฺติมิสฺสกตฺตา. โสจ ตถา อนุปสฺสนฺตสฺส วิเสสโต โอฬาริกสฺส สุภาทิ วิปลฺลาสสฺส ปหานาย โหตีติ. ตถา เวทนาจิตฺเตสุปิ โอฬาริกวิปลฺลาโส สุขุมวิปลฺลาโสติ ทฺเว ทฺเว วิปลฺลาสา โหนฺติ. ตตฺถ อตฺตุปนิพนฺธา นิจฺจสุข วิปลฺลาสา โอฬาริกา. อตฺตวิปลฺลาโส สุขุโม. ตตฺถ เวทนา จิตฺตา นุปสฺสนา โอฬาริกวิปลฺลาสานํ ปหานาย วิสุํ วุตฺตา. ธมฺเมสุ เวทนากฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธา สุขุม วิปลฺลาส ปหานายาติ. ตสฺมา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วตฺตพฺพาติ. สมฺมา ปทหนฺติ เอเตหีติ สมฺมปฺปธานานิ. กามํ ตโจจ [Pg.354] นฺหารุจ, อฏฺฐิจ อวสิสฺสตุ. อุปสฺสุสฺสตุ เม สรีเร มํสโลหิตํ. ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ. น ตํ อปตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวํ อนิวตฺตนวุตฺติ วเสน ปวตฺตสฺส สมฺมาวายามสฺส เอตํ นามํ. โส ปน ตถา ปวตฺโต เอโกปิ สมาโน กิจฺจสิทฺธิวเสน จตุธา โหตีติ. วุตฺตํ อุปฺปนฺนานนฺติอาทิ. 圣典中并无任何一处特别指出想(saññā)与行(saṅkhāra)为法。圣典中，最初所说的法是六盖(nīvaraṇa)，其次是五取蕴(upādānakkhandha)，再次是十二处(āyatana)，然后是七觉支(bojjhaṅga)，最后是四圣谛(ariya sacca)。若如是，由已说的一种法随观(dhammānupassanā)即能成就其他，故应说唯有一种念住(satipaṭṭhāna)，而非四种。并非如此。在法随观中所说的色蕴(rūpakkhandha)，是通过观察坏灭相(ruppanalakkhaṇa)而说的，因为坏灭相是已生起的究竟法(paramattha dhamma)。如此观察，特别能断除微细的我颠倒(attavipallāsa)。而“身”(kāya)应当理解为各种组合的色法，并非以坏灭相为特征。而且，被执为‘身’的色法集合并非名为究竟法，因为它与概念(paññatti)混合。如此观察，特别能断除粗大的净颠倒(subha vipallāsa)等。同样，在受(vedanā)与心(citta)的观察中，也有粗大颠倒(oḷārika vipallāsa)和微细颠倒(sukhumavipallāsa)两种。其中，与自我相关的常乐颠倒(niccasukha vipallāsa)是粗大颠倒，我颠倒是微细颠倒。受随观(vedanānupassanā)和心随观(cittānupassanā)分别是为了断除粗大颠倒而说的。法随观中的受蕴(vedanākkhandha)和识蕴(viññāṇakkhandha)是为了断除微细颠倒。因此应当说有四种念住。通过这些而正精进，故称正勤(sammappadhāna)。‘愿仅余皮、筋与骨，我身中的血肉枯竭。凡可以大丈夫的力量、大丈夫的精进所达成者，若不获得，精进决不停止。’如是，以不退转之行而发起的正精进(sammāvāyāma)即是此名。如此进行的正精进，虽然本质上是一种，但根据所成就的事可以分为四种。如经中所说“已生恶令断”等。 ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปาปกานนฺติ อสุกสฺมึ กาเล เทเส ฐาเน วา อหํ อิทญฺจิทญฺจ นาม ปาปํ อกาสึ, อิทญฺจิทญฺจนาม มยฺหํ อุปฺปนฺนนฺติ เอวํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนภาเวน วิทิตานํ อกุสลานํ. ปหานายาติ เตสํ อตฺตโน สนฺตาเน อชฺชตคฺเค ยาวปรินิพฺพานาปุน อนุปฺปาทธมฺมตาปาทนกรณตฺถํ. วายาโมติ สีล ปูรณ สมถ วิปสฺสนาภาวนากมฺเมสุ ทฬฺหํ วายาโม. อนุปฺปนฺนานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ อวิทิตานํ ปรสนฺตาเนสุวา สุตฺตนฺเตสุวา ทิสฺวาวา สุตฺวาวา วิทิตานํ. อนุปฺปาทายาติ เยสํ อกุสล มูลานํ อตฺถิตาย อิเมสํ สตฺตานํ อีทิสานิ กิเลสชาตานิ วา ปาปกมฺมานิวา อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ มยิ วิชฺชนฺติเอว. อหํปิ เตหิ กิเลเสหิวา กมฺเมหิวา อปริมุตฺโตเยว. อหํปิ สฺเววา ปรสุเววา ภวนฺตเรสุวา ตานิ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทสฺสา มิเยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา เตสํ อกุสลมูลานํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา ปจฺจยสมุจฺฉินฺทนตฺถํ. อนุปฺปนฺนานํกุสลานนฺติ จตุภูมเกสุ กุสลธมฺเมสุ สตฺตวิสุทฺธิปเภเทสุ อิเมนาม วิสุทฺธิธมฺมา มยา อปฺปตฺตา อนธิคตาเอว โหนฺตีติ เอวํ ญตฺวา สมเย อนติกฺกนฺเตเอว อปฺปตฺตานํ อนธิคตานํ อุปริ วิสุทฺธิธมฺมานํ อธิคมนตฺถาย. 于此，“已生恶法”者，谓于某时某地，我已造作如是如是恶业，如是如是恶业已在我相续中生起，像这样了知自相续中已生起的诸不善法(akusala)。“为断除”者，谓从今日乃至般涅槃(parinibbāna)，为令彼等达成不再生起之法。“精进”者，谓于圆满戒行(sīla pūraṇa)、修习止(samatha)与观(vipassanā)之业中坚定精进。“未生恶法”者，谓于自相续中未曾生起，然于他人相续中，或于经(suttanta)中见闻而知之恶法。“为不生”者，谓如是反思：“因有此等不善根(akusala mūla)，此等众生方生起如是烦恼(kilesa)或恶业(pāpakamma)。彼亦存于我身。我亦未离此等烦恼与恶业。我亦将于明日、后日或他生，令彼等于自相续中生起。”如是反思已，为断绝此等不善根于自相续中生起之缘。“未生善法”者，谓于四地善法(catubhūmaka kusala dhamma)、七清净(sattavisuddhi)品类中，知“如是如是清净法，我实未得未证”已，于时机未逝之际，为证得彼等未得未证之更高清净法。 อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ภิยฺโย ภาวายาติ ยานิ สีลาทีนิ กุสลานิ มยิ อุปฺปนฺนานิ. ตานิ ยาว นิยามํ นโอกฺกมนฺติ, ตาว มยฺหํ เอตานีติ วตฺตุํ นารหนฺติ. สฺเววา ปรสุเววา ภวนฺตรํ ปตฺวาวา ภิชฺชิสฺสนฺติ เยวาติ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนานํ เตสํ สพฺพโส อกุปฺปธมฺมตาปาทนวเสน สุฏฺฐุตรํ วฑฺฒนตฺถาย. เอเตสุ ปน จตูสุ มุเขสุ เยน เกนจิ เอเกน มุเขน [Pg.355] อุปฺปนฺโน วายาโม จตุกิจฺจสาธโกเอว โหตีติ เวทิตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน มคฺคกฺขเณ เอว เอกสฺส ตสฺส จตุกิจฺจสาธกตา วุตฺตาติ. “为令已生善法增长”者，谓我心中已生起之戒等善法，若未入正性决定(niyāma)，便不能言“此乃我所拥有”。因其或于明日、后日或他生而坏灭。如是观察已，为令自相续中已生之善法，完全达成不动之法，而使其更善增长。然须知，于此四门中，由任何一门生起之精进，皆能成就四种作用。然义注(aṭṭhakathā)中说，唯于道刹那，此一精进始能成就四种作用。 อิชฺฌนํ อิทฺธิ, ตสฺส ตสฺส โยคกมฺมสฺส สิทฺธิ สมิทฺธิ นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ. สา ปน สงฺเขปโต อภิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสิทฺธิ, ปริญฺเญยฺยานํ ปริญฺญาสิทฺธิ, ปหาตพฺพานํ ปหานสิทฺธิ, สจฺฉิกา ตพฺพานํ สจฺฉิกรณสิทฺธิ, ภาเวตพฺพานํ ภาวนาสิทฺธีติ ปญฺจวิธา โหติ. อิชฺฌตีติวา อิทฺธิ สตฺถุสาสเน โยคกมฺเมน อิชฺฌนฺตานํ สพฺเพสํ มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมานํ นามํ. ปชฺชติ เอเตนาติ ปาโท. อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. อิทฺธิปตฺติยา พลวุปาโย ปธานการณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โส ปน จตุนฺนํ อธิปติธมฺมานํ วเสน จตุธา โหตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ. อธิปติภูโต ฉนฺโทว อิทฺธิปาโทติ ฉนฺทิทฺธิปาโท. เอสนโย เสเสสุปีติ. เอตฺถจ สพฺเพ มหคฺคตานุตฺตรภูตา อุตฺตริมนุสฺส ธมฺมานาม นปากติเกน ฉนฺเทนวา วีริเยนวา จิตฺเตนวา ปญฺญาย วา อธิคนฺตพฺพา โหนฺติ. เยน เกนจิ ปลิโพเธน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺเยน อธิปติภาวปตฺเตน ฉนฺทาทินาเอว อธิคนฺตพฺพา. ตสฺมา อิเม จตฺตาโร ธมฺมา อธิปติภูตาว อิธ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพาติ. 成就(ijjhana)即神变(iddhi)，意指于彼彼修行之业的成就(siddhi)、圆满(samiddhi)、生起(nibbatti)。简言之，彼有五种：于应现证法之现证成就，于应遍知法之遍知成就，于应断除法之断除成就，于应作证法之作证成就，于应修习法之修习成就。又，“成就”(ijjhati)是于导师教法中，由修行之业而成就的一切广大(mahaggata)与出世间(lokuttara)法之名。“足”(pāda)，谓凭借它而行(pajjati)。神变之足，故为神足(iddhipāda)，意为获得神变之强力方便与主要原因。彼依四增上法而有四种，故说为四神足等。增上之欲即为神足，故称欲神足(chandiddhipāda)；余者亦然。于此，一切广大、无上、超人法，非由寻常之欲、精进、心或慧所能证得，而必由已达增上、不为任何障碍所阻之欲等方能证得。是故当知，此处所说此四法，意指其为增上者。 [๒๑๙] ยํปน วิภาวนิยํ [219] 至于应阐明者。 ‘‘อิชฺฌติ อธิฏฺฐานาทิกํ เอตายาติ อิทฺธิ, อิทฺธิวิธญฺญาณํ. อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตํ. ตํ สํยุตฺตเก กตมาจ ภิกฺขเว อิทฺธิ. อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ.ล. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อิทฺธีติ อิมาย ปาฬิยา สเมติ. เอวํสนฺเตปิ อิธ อภิธมฺมปริยาโยว อธิปฺเปโตติ ตํ น ยุชฺชติเยว. “由决意(adhiṭṭhāna)等而成就，故为神变(iddhi)，即神变智。神变之足为神足。”在《相应部》(Saṃyuttaka)中如是说：“诸比丘，何为神变？于此，比丘体验种种神变：由一变多……乃至以身自在行于梵天界。诸比丘，此谓神变。”此说与该段经文相符。即便如此，此处意指阿毗达摩(abhidhamma)的论述方式，故彼说不适用。 วิภงฺเค ปน ปถมวาเร โลกิย โลกุตฺตรมิสฺสกา จิตฺต เจตสิกราสีเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา. อฏฺฐกถายญฺจ-ปถมชฺฌาน ปริกมฺมํหิ [Pg.356] อิทฺธิปาโทนาม. ปถมชฺฌานํ อิทฺธินาม.ล. เนวสญฺญา นาสญฺญายตนชฺฌานปริกมฺมํ อิทฺธิปาโทนาม. เนวสญฺญานาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโท นาม. โสตาปตฺติมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโทนาม. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติจ. ปถมชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ทุติยชฺฌานํ อิทฺธินาม. ล. อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ อิทฺธิ ปาโทนาม. เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนชฺฌานํ อิทฺธินาม. โสตา ปตฺติมคฺโค อิทฺธิปาโทนาม. สกทาคามิมคฺโค อิทฺธินาม.ล. อรหตฺตมคฺโค อิทฺธินามาติ จ วุตฺตํ. ตํตํ ปาทกชฺฌานํ อิทฺธิปาโทนาม. ตโต ตโต วุฏฺฐหิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค อิทฺธินามาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. อิธ ปน อุตฺตรจูฬภาชนิเย อาคตนเยน จตฺตาโร อธิปติธมฺมาเอว อิทฺธิปาทาติ วุตฺตา. 然而，在《分别论》(Vibhaṅga)的第一部分中说，世间与出世间混合的心与心所之聚合即是神足。在义注(aṭṭhakathā)中则说：初禅的预备阶段名为神足，初禅名为神变……乃至，非想非非想处禅的预备阶段名为神足，非想非非想处禅名为神变；须陀洹道的观(vipassanā)名为神足，须陀洹道名为神变……乃至，阿罗汉道的观(vipassanā)名为神足，阿罗汉道名为神变。又说：初禅名为神足，第二禅名为神变……乃至，无所有处禅名为神足，非想非非想处禅名为神变；须陀洹道名为神足，斯陀含道名为神变……乃至，阿罗汉道名为神变。亦可说：彼彼作为基础的禅名为神足，从彼彼出定后生起的道名为神变。但于此处，乃依后分中所来之理，说四增上法即是神足。 ตตฺถ ปน โลกุตฺตรภูตาเอว อธิปฺเปตา. อิธ โลกิย โลกุตฺตร มิสฺสกภูตาติ. อินฺทฺริยพลานิ อตฺถโต เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. ปากฏฏฺฐานโต ปน จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สทฺธาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ เอตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ วีริยสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ เอตฺถ วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติยา. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเวสตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุเอตฺถ สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิสฺส. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ ฌาเนสุ เอตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปญฺญาย ถาโม เวทิตพฺโพ. ยถาห-กตฺถ ภิกฺขเว ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. สมฺโพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, สมนฺตโต พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ พุชฺฌนฺติ วา เอตายาติ กตฺวา. สา หิ จตุสจฺจธมฺมํ พุชฺฌมานา เอกกฺขเณ โสฬสหิ อตฺเถหิ สทฺธึ สมนฺตโต พุชฺฌติ, น เอกเทส โตติ ตสฺสา สมฺโพธิยา สมุฏฺฐาปนฏฺเฐน สมฺโพธิยา องฺโค สหการีพลวปจฺจโยติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สติเอว สมฺโพชฺฌงฺโค สติสมฺโพชฺฌงฺโค. [Pg.357] สา หิ กายาทีสุ จตูสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมานา อนุปุพฺเพน สพฺพปมาท ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อปฺปมาทปกฺขญฺจ ปูเรตฺวา จตุมคฺคญฺญาณ สงฺขาตํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. วิปสฺสนาย ภูมิภูเต อชฺฌตฺต พหิทฺธาธมฺเม วิจินาติ กกฺขฬตฺตผุสนาทีหิ อนิจฺจตาทีหิจ วิวิธา กาเรหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กุรุมาโนวิย เตสุ ทฏฺฐพฺพาการํ อเสสํ อุปธาเรตีติ ธมฺมวิจโย. โสเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ ธมฺมวิจย สมฺโพชฺฌงฺโค. โสปิ หิ อตฺตโน โคจรภูเตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุสํวฑฺฒมาโน อนุปุพฺเพน สพฺพํสมฺโมห ปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ อสมฺโมหปกฺขํ ปูเรตฺวา สยํ จตุมคฺคญาณ สมฺโพธิ หุตฺวา สมุฏฺฐหตีติ. สมฺมปฺปธานวีริยเมว สมฺโพชฺฌงฺโคติ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค. ตมฺปิ หิ จตุพฺพิเธสุ อตฺตโน โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานํ อนุปุพฺเพน สพฺพํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ลีนสงฺโกจ โกสชฺชปกฺขํ กิเลสชาตํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธุรสํปคฺคหปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐา เปตีติ. 于彼处，仅意指出世间法；于此处，则为世间与出世间之混合法。诸根与诸力，其义已如前述。然而，就其显现之处而言，信之力当于四预流支中见。如言：“诸比丘，于何处当见信根？于四预流支中，于此处当见信根。”精进之力于四正勤中。如言：“诸比丘，于何处当见精进根？于四正勤中，于此处当见精进根。”念之力于四念处中。如言：“诸比丘，于何处当见念根？于四念处中，于此处当见念根。”定之力于四禅中。如言：“诸比丘，于何处当见定根？于四禅中，于此处当见定根。”慧之力当于四圣谛中见。如言：“诸比丘，于何处当见慧根？于四圣谛中，于此处当见慧根。”正觉，被称为四道中之智，以其周遍觉悟、通达，或凭此而觉悟故。盖此智于觉悟四谛法时，于一刹那间，与十六行相一同周遍觉悟，而非片面觉悟。以其能令正觉生起，为正觉之支分、助缘及强力之缘，故为觉支。念即是觉支，是为念觉支。盖此念于身等四种自境界中，由修习故善得增长，次第摧破一切放逸分，圆满一切不放逸分，而令名为四道智之正觉生起。于已成观(vipassanā)基础之内外诸法中，以坚性、触等，及以无常等种种行相而审查，犹如令其粉碎，并于其中完全确定应见之相，此为择法。彼即是觉支，是为择法觉支。彼亦于作为自境界之彼等诸法中，由修习故善得增长，次第摧破一切痴迷分，圆满一切不痴迷分，自身成为四道智之正觉而生起。正勤精进即是觉支，是为精进觉支。彼亦于四种自境界中，由修习故善得增长，次第摧破一切于善法中退缩、畏缩、懈怠之烦恼分，圆满一切荷担重任分，而令如前所述之正觉生起。 ปีติเยว สมฺโพชฺฌงฺโค ปีติ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปฺปกาเรสุ โคจเรสุ สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา กุสเลสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ จิตฺตสฺส อรติอุกฺกณฺฐปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ ธมฺมรติ ธมฺมนนฺทิธมฺมาราม ปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. ปสฺสทฺธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิ หิ วุตฺตปกาเรสุ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส สารมฺภ ทรถปกฺขํ วิธเมตฺวา สพฺพํ วูปสนฺตสีตลปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปติ. สมาธิเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ สมาธิ สมฺโพชฺฌงฺโค. ตสฺส สมฺโพธิสมุฏฺฐาปนตา ปากฏา. ตตฺรมชฺฌตฺตตา สงฺขาตา อุเปกฺขาเอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ อุเปกฺขา สมฺโพชฺฌงฺโค. สาปิหิ วุตฺตปฺปกาเรสุ สติอาทีนํ โคจเรสุ ภาวนาวเสน สุฏฺฐุ สํวฑฺฒมานา สพฺพํ จิตฺตสฺส ลีนุทฺธจฺจปกฺขํ วิธเมตฺวา สมวาหิตปกฺขํ ปูเรตฺวา วุตฺตปฺปการํ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ. สมฺมา อวิปรีตโต ทสฺสนํ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา ปน ทุกฺเข [Pg.358] ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโร ธคามินิปฏิปทาย ญาณนฺติ จตุพฺพิธา โหติ. สมฺมา อวิปรีตโต สํกปฺปนํ สมฺมาสงฺกปฺโป. ยถา สมฺมาทิฏฺฐิ ทฏฺฐพฺพสภาเวสุ ผรมานา ปวตฺตติ ตถา ตสฺสา สํวิธานนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ โส ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิโตติ. ยถาห-ยาจาวุโส วิสาข สมฺมาทิฏฺฐิ, โยจ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตาติ. สมฺมาวาจา ทโย ปุพฺเพ วุตฺตตฺถาเยว. สมฺมา วายมนฺติ เอเกนาติ สมฺมาวายาโม. จตุกิจฺจสาธกํ สมฺมปฺปธาน วีริยํ. ปสฺสทฺธิทฺวยํ ปสฺสทฺธิสามญฺเญน เอกํ กตฺวา จุทฺทเสเต สภาวโตติ วุตฺตํ. สตฺตธาติ วุตฺตปฺปการานํ สติปฏฺฐานจตุกฺก สมฺมปฺปธานจตุกฺกาทีนํ วเสน สตฺตธา. อิทานิ เตสํ จุทฺทสนฺนํ กิจฺจานํ ฐานเภทํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาห. 喜即是觉支，是为喜觉支。盖此喜亦于前述诸境界中善得增长，于善法中摧破一切心之不乐与不满分，圆满一切乐法、喜法、乐园法分，而令如前所述之正觉生起。轻安即是觉支，是为轻安觉支。盖此轻安亦于前述诸境界中，由修习故善得增长，摧破一切心之激动与热恼分，圆满一切寂静、清凉分，而令如前所述之正觉生起。定即是觉支，是为定觉支。其令正觉生起之作用甚为明显。于彼处，名为中舍性之舍即是觉支，是为舍觉支。盖此舍亦于前述念等诸境界中，由修习故善得增长，摧破一切心之昏沉与掉举分，圆满平等安住分，而令如前所述之正觉生起。如实、无颠倒地见，是为正见。彼复有四种，即：苦智、苦集智、苦灭智、苦灭道迹智。如实、无颠倒地思惟，是为正思惟。正如正见遍满于应见之自性而转起，正思惟亦如是为其布置，此是其义。是故，彼被摄于慧蕴中。如言：“贤友(āvuso)毘舍佉(Visākhā)，所有正见，及所有正思惟，此等诸法皆摄于慧蕴中。”正语等，其义已如前述。以一（心）而正勤，故为正精进，即能成办四事之正勤精进。二轻安以轻安之共相而合为一，如是说此等为十四自性。七种者，即依前述之四念处、四正勤等而为七种。今为显示彼十四种之作用与处所差别，故说“思惟、轻安”等。 [๒๒๐] ยํปน วิภาวนิยํ [220] 凡应被阐明者 ‘‘สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโหติ วตฺวา ปุน ตํ ทสฺเสตุํ สงฺกปฺปปสฺสทฺธิจาติอาทิมาหา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. 说“于彼处有七种摄”后，复为显示之而说“思惟、轻安等”——此说不成立。 น หิ ตตฺถ สตฺต สรูปํ ลพฺภตีติ. สงฺกปฺโป วิรติตฺตยญฺจ เอกํ มคฺคงฺคฏฺฐานํ ปาปุณาติ. ปสฺสทฺธิจ ปีติจ อุเปกฺขาจ เอกํ โพชฺฌงฺคฏฺฐานํ. ฉนฺโทจ จิตฺตญฺจ เอกํ อิทฺธิปาทฏฺฐานนฺติ เอวํ นวธมฺมา เอกฏฺฐานิกา โหนฺติ. เอกํ วีริยํ จตุสมฺมปฺปธาน อิทฺธิ ปาทินฺทฺริย พลโพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน นวฏฺฐานิกํ. เอกา สติ จตุสติปฏฺฐาน อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน อฏฺฐฏฺฐานิกา. เอโก สมาธิ อินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน จตุฏฺฐานิโก. เอกาปญฺญา อิทฺธิปาทินฺทฺริย พล โพชฺฌงฺค มคฺคงฺค วเสน ปญฺจฏฺฐานิกา. เอกา สทฺธา อินฺทฺริย พล วเสน ทุฏฺฐานิกาติ. เต ปน สตฺตตึส ปเภทา ธมฺมา ปุพฺพภาเค นานารมฺมณา นานาขณิกาจ โหนฺติ. มคฺคผเลสุ ปน นวฏฺฐานิกํ วีริยํ เอกเมว นิพฺพานํ อารมฺมณํกตฺวา นวสุฐาเนสุ อตฺต ปฏิปกฺขานํ ปาป ธมฺมานํ ปจฺจย ยมุคฺฆาตวเสน นว กิจฺจานิ สาธยมานํ เอกเมว ปวตฺตติ. เอส นโย อฏฺฐฏฺฐานิกาทีสุ. ตสฺมา เต เอกกฺขเณ เอกจิตฺเต สพฺเพ เอกโต อุปลพฺภนฺตีติ [Pg.359] วุตฺตํ สพฺเพ โลกุตฺตเร โหนฺตีติ. นวาสงฺกปฺป ปีติโยติ เอตฺถ วาสทฺโท กฺวจิ สทฺทตฺโถ. สงฺกปฺโป กฺวจิ ทุตียชฺฌานิกา ทิเกปีติจ กฺวจิ จตุตฺถชฺฌานิกาทิเก โลกุตฺตเร นโหนฺตีติ อตฺโถ. 于彼，实不可得有情之自性。思惟与三离归为一道支处；轻安、喜与舍归为一觉支处；欲与心归为一神足处。如是，九法同处。一精进，依四正勤、神足、根、力、觉支、道支而处于九处。一念，依四念处、根、力、觉支、道支而处于八处。一定，依根、力、觉支、道支而处于四处。一慧，依神足、根、力、觉支、道支而处于五处。一信，依根、力而处于二处。然此三十七种法，于前分时，所缘各异、刹那各异。于道果中，处于九处之精进则唯以涅槃为所缘，于九处中，以拔除自身敌对之恶法的方式，成就九种作用，唯此一生起。此理亦通于处于八处等者。是故说：“彼等于一刹那、一心中，皆同时可得”，“皆是出世间”。于“Navāsaṅkappa pītiyoti”一句，此中“vā”字有时作“sa”解。其义为：思惟于第二禅等，及喜于第四禅等出世间法中，有时不存在。 โลกิเยปีติ สีลวิโสธนาทิวเสน ปวตฺเต กามา วจรกุสลาทิเก โลกิยกุสล กฺริยจิตฺตุปฺปาเทปิ. ยถา โยคนฺติ สีลวิโสธนกมฺม สมถกมฺมนามรูปปริคฺคหาทิกมฺเมสุ ยุชฺชิตพฺพานํ วิรติตฺตยาทีนํ อนุรูปํ. ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยนฺติ สีล วิสุทฺธาทีนํ ฉนฺนํ วิสุทฺธีนํ อนุกฺกเมน ปวตฺติกาเล. เอเตน ทิฏฺเฐว ธมฺเม มคฺคผลปติฏฺฐาภาวตฺถาย ปูริเต จตุปาริสุทฺธิ สีเลปิ สทฺธาสติอาทโย โพธิปกฺขิเยสุ สงฺคหิตา เอว โหนฺติ. ตถา มคฺคปาทกตฺถาย อุปฺปาทิเตสุ มหคฺคตชฺฌาเนสุ มีติ ทสฺเสติ. ตถา หิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตเก – “于世间亦然”者，谓于依戒清净等而转起的欲界善(kāmāvacarakusala)等世间善、唯作心生起时亦然。“如其相应”者，谓于戒清净业、止业、名色遍知(nāmarūpapariggaha)业等中，与所应行之三离等相应。“于六清净转起时”者，谓于戒清净等六种清净次第转起之时。以此可知，纵于为在现法中建立道果而圆满之四遍净戒(catupārisuddhisīla)中，信(saddhā)、念(sati)等亦被摄于菩提分法中。同样，此亦显示，于为道之基础而生起的大禅那(mahaggatajjhāna)中亦然。诚如《觉支相应》(Bojjhaṅgasaṃyutta)中所说： เอวํ ภาวิโต โข กุณฺฑลิย อินฺทฺริยสํวโร ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. เอวํ ภาวิตานิ ตีณิ สุจริตานิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ. เอวํ ภาวิตา สตฺต โพชฺฌงฺเค วิชฺชาวิมุตฺติโย ปริปูเรนฺตีติ วุตฺตํ. “衮达利亚(Kuṇḍaliya)，如是修习，根律仪(indriyasaṃvara)能圆满三妙行(sucarita)。如是修习三妙行能圆满四念住(satipaṭṭhāna)。如是修习四念住能圆满七觉支(bojjhaṅga)。如是修习七觉支能圆满明与解脱(vijjāvimutti)。”如是说。 อฏฺฐกถายํปิ นเกวลํ พลววิปสฺสนา มคฺคผเลสุเอว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ. วิปสฺสนาปาทก กสิณชฺฌาน อานาปาณา สุก พฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺตีติ วุตฺตํ. [โพธิปกฺขิยสงฺคโห] 于义注(aṭṭhakathā)中亦云：不仅强有力之观(vipassanā)于道果中能引生觉支，作为观之基础的遍处禅(kasiṇajjhāna)、安那般那禅(ānāpāṇajjhāna)、乐俱禅(sukhajhāna)、梵住禅(brahmavihārajjhāna)等亦能引生觉支。[菩提分法集(Bodhipakkhiyasaṅgaho)] ๑๖๕. สพฺพสงฺคเห ปญฺจกฺขนฺธาติ ปญฺจ ราสโย. อตีตาทิ เภท ภินฺนานํ รูปานํ ขนฺโธ ราสีติ รูปกฺขนฺโธ. เอกสฺมึ รุปฺปน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ญาเณน ปริคฺคหิตา รูปธมฺมาเอว. ตถา เอกสฺมึ เวทยิตลกฺขเณ สญฺชานน ลกฺขเณ ราสึ กตฺวา ปริคฺคหิตา อตีตาทิเภทภินฺนา เวทนาสญฺญาโย เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จนาม. สงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา. ผสฺส เจตนา ทโย. เตหิ ฉสุวา อุปปตฺติทฺวาเรสุ ตีสุวา กมฺมทฺวาเรสุ เอกโต สงฺคมฺม สมาคมฺม ผุสนเจตยิตาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน [Pg.360] กิจฺเจหิ ทสฺสนสวนาทีนิ สาธารณกิจฺจานิวา กายิก วาจสิกมานสิกานิวา สยน นิสชฺชฏฺฐาน คมน กถน จินฺตนาทีนิ สพฺพานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ วิทหนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ สํยุตฺตเก – 165. 于《一切总摄》(Sabbasaṅgaha)中，五蕴(pañcakkhandha)即五聚(rāsi)。由过去等差别所分别之色的蕴、聚，即是色蕴(rūpakkhandha)。于“变坏”(ruppana)此一相中聚为一堆，以智所遍知(pariggahita)之色法，即是色蕴。同样，于“感受”(vedayita)此一相、“识知”(sañjānana)此一相中各自聚为一堆，所遍知之由过去等差别所分别的受(vedanā)与想(saññā)，即名为受蕴(vedanākkhandha)与想蕴(saññākkhandha)。“造作故，名为行”(Saṅkharontīti saṅkhārā)。即触(phassa)、思(cetanā)等。彼等于六生起门或三业门中，和合集会，以触、思等各自之作用，完成见、闻等共同作用，或身、语、意之卧、坐、立、行、言、思等一切作用。对此，《相应部》(Saṃyutta Nikāya)中如是说： กิญฺจ ภิกฺขเว สงฺขาเร วเทถ. สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺติ. กิญฺจ สงฺขตํ อภิ สงฺขโรนฺติ, รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. เวทนํ เวทนตฺถาย สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติ. สญฺญํ สญฺญตฺถาย สงฺขต อภิสงฺขโรนฺติ. สงฺขาเร สงฺขารตฺถาย สงฺขต มภิสงฺขโรนฺติ. วิญฺญาณํ วิญฺญาณตฺถาย สงฺขต มภิ สงฺขโรนฺตีติ. สงฺขต มภิสงฺขโรนฺตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺตีติ. “诸比丘，何谓诸行(saṅkhāra)？诸比丘，因其造作有为法(saṅkhata)，故名为‘诸行’。其造作何等有为法？为色(rūpa)故，造作有为之色；为受(vedanā)故，造作有为之受；为想(saññā)故，造作有为之想；为诸行(saṅkhāra)故，造作有为之诸行；为识(viññāṇa)故，造作有为之识。诸比丘，因其造作有为法，故名为‘诸行’。” ตตฺถ รูปํ รูปตฺถาย สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยสฺมึ ยสฺมึ กาเล สยน นิสชฺชาทิวเสน ปวตฺตา ยา ยา รูปวิกติ อิจฺฉียติ, ตสฺมึตสฺมึ กาเล ตสฺสา ตสฺสา รูปวิกติยา ชาตตฺถาย อิริยาปถ ปริวตฺตนาทิ วเสน ตํ ตํ รูปวิกตึ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. ขชฺชโภชฺชาทิกํ วตฺถาลงฺการาทิกํ มญฺจ ปีฐ เคห รถาทิกํ สพฺพํ อุปโภค ปริโภคภูตํ พาหิร รูปํปิ คเหตฺวา โยเชตุํ วฏฺฏติเยว. เวทนนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ สพฺพํปิ เวทนํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกํ เวทนํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตา จิตฺตกมฺมนจฺจคีตาทีนิ ตํ ตํ เวทนุปกรณานิ สมฺปาทน วเสน สมฺปรายิกญฺจ อภิสงฺขโรนฺตา มานุสกํวา ทิพฺพํวา ตํตํ เวทนํ ปตฺเถตฺวา ทาน สีลาทิ สมฺปาทน วเสน อภิสงฺขโรนฺติ. เอสนโย เสเสสุปิ. สงฺขาเรสุ ปน ผสฺสํ ผสฺสตฺถาย เจตนํ เจตนตฺถายาติอาทินา ทานํ ทานตฺถาย สีลํ สีลตฺถาย ปาณาติปาตํ ปาณาติปาตตฺถายาติอาทินา วา สพฺพํ โลกปวตฺตึ ญตฺวา วิตฺถาเรตพฺพาติ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา สงฺขาเรสุ ปากฏา เจตนาทโย วิตกฺกาทโย โลภาทโย สทฺธาสติปญฺญาทโยจ ธมฺเม วิสุํ วิสุํ ขนฺธภาเวน อวตฺวา เวทนาสญฺญาว วุตฺตาติ. วุจฺจเต. 其中，“为色而造作经造作的色”是说：在任何时候，凡是希求通过卧、坐等姿势而产生的种种色变异，就在那个时候，为了使那些色变异生起，通过改变行住坐卧等威仪，来造作那些经造作的色变异，此即其义。嚼食、啖食等，衣物、饰品等，床、座、屋、车等一切作为资具受用的外色，也应同样摄入并加以运用。“受”是指现法与后世的一切受。其中，造作经造作的现法受，是通过成就绘画、舞蹈、歌唱等那些引发感受的助缘；而造作后世的受，则是通过希求人或天的种种感受，并成就布施、持戒等来造作。此理亦通于其余诸蕴。至于诸行，则应了知世间一切流转，并广为分别，如“为触而造作触”、“为思而造作思”等，或“为布施而造作布施”、“为持戒而造作持戒”、“为杀生而造作杀生”等。于此，或有疑问：为何在诸行中，不将思等、寻等、贪等，以及信、念、慧等显而易见的诸法，一一分别说为蕴，而只说了受与想呢？回答是： ยถา [Pg.361] หิ เฉโก มหาภิสกฺโก เภสชฺชมูลานิ คเหตฺวา จุณฺณํ กโรนฺโต เตสุ มูเลสุ อิมานิ ถูลานิปิ มุทูนิ โหนฺติ. อิมานิ ขุทฺทกานิปิ กกฺขฬานิ โหนฺตีติ ญตฺวา ตโต ปถมตรํ กกฺขฬานิ วิสุํ อุทฺธริตฺวา สุฏฺฐุ โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. เสสานิ ปน สพฺพานิ มุทูนิ เอกโต กตฺวา โกฏฺเฏตฺวา จุณฺณํ กโรติ. ตโต อุภยานิ มิสฺเสตฺวา สิลายํ ปิเสตฺวา เภสชฺชกมฺเม อุปเนติ. เอวํ กโรนฺโต นกิลมติ. เอวเมวํ ภควาปิ นามรูปธมฺเมสุ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา นิจฺจสุขอตฺต วิปลฺลาสานํ ปหานตฺถาย อนุยุญฺชนฺตา เทวมนุสฺสา วิภาเค อกเต ตีสุ ธมฺเมสุ กิลมิสฺสนฺตีติ ญตฺวา นามธมฺเมสุ เวทนาสญฺญาจิตฺตสงฺขาเต ตโย ธมฺเม วิสุํ อุทฺธริตฺวา เอกเมกํ ขนฺธํ นาม กตฺวา เทเสสิ. ตถา หิ ยถา มจฺฉานาม อุทเก สติ อุกฺกณฺฐิตา นาม นตฺถิ. อสติ ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเยว โหนฺติ. ยถาวา มธุกราวา ภมราวา ยสฺมึ วเน ปุปฺผรส ผลรเส ลภนฺติ, ตตฺถ อุกฺกณฺฐิตานาม นตฺถิ. อลภมานา ปน เอกนฺเตน อุกฺกณฺฐิตาเอว โหนฺติ. เอวเมว อิเมสํ สตฺตานํ สุข สญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ เวทนาสทิสํ ปติสรณํนาม นตฺถิ. มนุสฺสเทวพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อสฺสาเทนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อสฺสาเทนฺติ. ยทิจ ตาหิ วินา ยถิจฺฉิตํ สุขเวทนํ ลเภยฺยุํ. โกนาม ตา สาทิยิสฺสติ. ตถา ผสฺสเจตนาทีหิ วิตกฺกวิจารวีริยาทีหิ โลภโทสาทีหิ สทฺธาสติปญฺญาทีหิ จ สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมหิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ ยํกิญฺจิ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตาปิ สุขเวทนตฺถายเอว อภิสงฺขโรนฺติ. ยทิจ ตาทิเสน อภิสงฺขรเณน วินาปิ ยถิจฺฉิตํ สุขํ ลเภยฺยุํ, เตหิ ธมฺเมหิ อตฺโถ นตฺถีติ โกนาม เต ธมฺเม อภิสงฺขริสฺสตีติ. 譬如一位善巧的大医，取药根制作药粉时，了知在这些药根中，有些粗大而柔软，有些细小而坚硬。了知后，他首先将坚硬的药根单独取出，善加捣碎，制成粉末；其余所有柔软的药根则合在一起捣碎成粉。然后将两者混合，在石板上研磨，用于治疗。这样做，他便不会疲劳。同样地，世尊将三相加于名色诸法之上，为令天人断除常、乐、我之颠倒而精勤。他了知若不对此三法加以分别，天人将会感到疲厌，故于名法中，将受、想、心这三法单独分出，一一安立为蕴而说法。诚然，譬如鱼在水中，则无焦躁不安；若无水，则必定焦躁不安。又如蜜蜂、大蜂，在能获得花蜜、果汁的林中，则无焦躁不安；若无所得，则必定焦躁不安。同样地，对此等众生而言，在被认为是安乐的归宿中，没有能与受相比的归宿。即使是享受人、天、梵天之成就，也只是为了享受乐受。倘若离此等成就亦能随意获得乐受，谁还会乐于此等成就呢？同样，以触、思等，寻、伺、精进等，贪、瞋等，以及信、念、慧等行蕴诸法，来造作任何关于现法或后世的经造作法时，也只是为了乐受而造作。倘若无须此等造作亦能随意获得安乐，则对那些法便无所需，谁还会去造作它们呢？ อิติ สุขสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ เวทนานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํสคตํ สุขสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ อตฺตสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ สญฺญาสทิสํ ปติสรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อุปฺปนฺนา เต เต สตฺตา [Pg.362] อตฺตาโน อตฺตโน วิสเยสุ สพฺพํ ชานิตพฺพํ สญฺญาย สญฺชานิตฺวา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. ตถา วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺตา ยตฺตกํ ปเร ชานนฺติ. ตตฺตกํ มยํปิ ชานาม. โก อมฺหากํ อุตฺตริตโรติ เอวํ โลเก ญาณสมฺมภํ สญฺญํ ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา วิจรนฺติ. อิติ อตฺตสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ สญฺญานาม อิเมสํ สตฺตานํ ปรมุกฺกํ สคตํ อตฺตสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควาตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. ตถา อิเมสํ สตฺตานํ นิจฺจสญฺญิเตสุ ปติสรเณสุ จิตฺตสทิสํ ปติสํรณํ นาม นตฺถิ. ตถา หิ สตฺตา สุขํ ทุกฺขํนาม อนิจฺจํ สุขปตฺตานํ ทุกฺขํ นตฺถิ. ทุกฺข ปตฺตานํ สุขํ นตฺถีติวา. สญฺญานาม อนิจฺจา, กทาจิ ปมุสฺสติ กทาจิ นปมุสฺสตีติวา. วีริยํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อารภติ, กทาจิ น อารภตีติวา. โลโภนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ นอุปฺปชฺชตีติวา. โทโสนาม อนิจฺโจ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติวา. สทฺธานาม อนิจฺจา. กทาจิ ปสนฺนจิตฺโต โหติ, กทาจิ อปฺปสนฺนจิตฺโต โหตีติวา. ปญฺญานาม อนิจฺจา. ชานิตพฺพํปิ กทาจิ ชานาติ, กทาจิ น ชานาตีติวา เอวํ เจตสิกธมฺมานํ อนิจฺจ ภาโวนาม เกสญฺจิ โลกิยชนานํปิ ปากโฏ โหติ. น ปน จิตฺตสฺส. น หิ สตฺตา จิตฺตํนาม อนิจฺจํ. กทาจิ อุปฺปชฺชติ, กทาจิ น อุปฺปชฺชตีติ คณฺหนฺติ. ตํ ปน สยํ นิจฺจํ ปวตฺตมานํ หุตฺวา กทาจิ สุเขน ยุตฺตํ โหติ, กทาจิ ทุกฺเขนาติอาทินา ตสฺมึ นิจฺจสญฺญเมว อุปฺปาเทนฺตีติ. อิติ จิตฺตํนาม นิจฺจสญฺญิเตสุ ธมฺเมสุ ปรมุกฺกํ สคตํ นิจฺจสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ภควา ตํปิ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธเทสนํ เทเสตีติ. 如是，在被认为是乐的法中，受是此等众生达到最高程度的、被认为是乐之处。是故，世尊将之单独作为一蕴，开示蕴教。同样，在此等众生被认为是“我”的依处中，没有比想更相似的依处。诚然，在各种众生界中，那些已生的众生，在各自的领域中通过想认知一切应被认知之事物，从而获得辨识力。他们如此获得辨识力后，认为：“他人知晓多少，我等亦知晓多少，谁能超越我等呢？”如是，在世间将知识的傲慢与想执为最高的自我而活动。是故，在被认为是“我”的法中，想是此等众生达到最高程度的、被认为是“我”之处。是故，世尊亦将之单独作为一蕴，开示蕴教。同样，在此等众生被认为是“常”的依处中，没有比心更相似的依处。诚然，众生认为：乐与苦是无常的，得乐者无苦，或得苦者无乐；想是无常的，有时遗忘，有时不遗忘；精进是无常的，有时发起，有时不发起；贪是无常的，有时生起，有时不生起；嗔是无常的，有时生起，有时不生起；信是无常的，有时心净信，有时心不净信；慧是无常的，应知之事有时能知，有时不能知——如是，此等心所法之无常性，即使是某些世俗之人亦能明白，但对心则不然。众生并不认为心是无常的，有时生起，有时不生起。相反，他们认为心是恒常运行的，有时与乐结合，有时与苦结合等，因此于其中产生常想。是故，在被认为是“常”的法中，心是此等众生达到最高程度的、被认为是“常”之处。是故，世尊亦将之单独作为一蕴，开示蕴教。 [๒๒๑] ยํปน วิภาวนิยํ [221] 所应阐明者 ‘‘ภาชน โภชน พฺยญฺชน ภตฺตการก ภุญฺชก วิกปฺปวเสน ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วตฺวา ตํ วิภาวนฺเตน ‘‘รูปญฺหิ เวทนา นิสฺสยตฺตา ภาชนฏฺฐานิยํ. เวทนา ภุญฺชิตพฺพตฺตา โภชนฏฺฐานิยา. สญฺญา เวทนสฺสาท ลาภ เหตุตฺตา พฺยญฺชนฏฺฐานิยา. สงฺขารา อภิสงฺขรณโต ภตฺตการกฏฺฐานิยา. วิญฺญาณํ อุปภุญฺชกตฺตา ภุญฺชกฏฺฐานิยํ. เอตฺตาวตาจ อธิปฺเป ตตฺถสิทฺธีติ ปญฺเจว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ สารโต นทฏฺฐพฺพํ. 说了“依容器、食物、调味、厨师、食者这五种分别而说”后，在阐述时又说：“色，因是受的所依，故为容器位；受，因应被感受，故为食物位；想，因是获得受味之因，故为调味位；诸行，因能造作，故为厨师位；识，因是受用者，故为食者位。至此，意趣已成，故仅说此五者。”此不应被视为核心要义。 น หิ ตํ อฏฺฐกถายํ เอตปฺปรมวินิจฺฉเย อาคตํ. อุปมาทีปเนเอว อาคตํ. น จ ภควตา ภาชนาทิวิกปฺปสิทฺธิมตฺตํ อุทฺทิสฺส ปญฺเจว ขนฺธา วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถาสิทฺธสฺส อตฺถสฺส ปโยชนาภาวโตติ. 此在义注(aṭṭhakathā)中并非作为对此的最终决择而来，而仅是作为譬喻的阐明而来。并且，不能说世尊仅是为了成就容器等分别，而说五蕴，因为如此成立的义理并无用处。 [๒๒๒] ยญฺจ ตตฺถ [222] 又，于彼处 ‘‘เทสนากฺกเมปิ อิทเมว การณํ. ยตฺถ ภุญฺชติ, ยญฺจ ภุญฺชติ, เยนจ ภุญฺชติ, โยจ โภชโก, โยจ ภุญฺชิตา. เตสํ อนุกฺกเมน ทสฺเสตุกามตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ อสารํ. “在教法的次第上，这也是原因：即想要依次开示在何处食、食何物、以何物佐食、谁是供食者、谁是食者。”此说亦无实义。 จตุนฺนํ อุปาทานานํ วิสยภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. สพฺพ สภาคธมฺม ปริยาทานวเสน สาสวา อนาสวาจ ธมฺมา ปญฺจกฺขนฺธาติ วุตฺตา, วิปสฺสนา ภูมิปริคฺคหวเสน สาสวาเอว ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ วุตฺตา. อายตนฺติ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา ภุสํ อุสฺสหนฺตา วิย โหนฺตีติ อายตนานิ. อายตนสทฺโท ปน ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ ทฺวารธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน, ฉสุ พาหิเรสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน สโมสรณฏฺเฐน, อุภยตฺถปิ การณฏฺเฐน ปวตฺตติ. ตตฺถ จิตฺต เจตสิกา ธมฺมา เอกสฺมึวา ภเว อนมตคฺเควา สํสาเร ปุนปฺปุนํ สห ชายมานา จกฺขาทีสุ ฉสุ ทฺวารปเทเสสุเอว ชายนฺติ, น อญฺญตฺถ. สนฺตานานุพนฺธวเสน นิวสนฺตาปิ เตสฺเวว นิวสนฺติ, น อญฺญตฺถ. อากิริตฺวา ถปิตา วิย ปวตฺตมานาปิ เตสฺเวว ปวตฺตนฺติ, น อญฺญตฺถ. ตสฺมา จกฺขาทีนิ ฉสญฺชาติเทสฏฺเฐน นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐนจ อายตนานินาม. เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. 成为四取所缘的诸蕴，是为取蕴。以含摄一切同分法故，有漏与无漏法被称为五蕴；以把握观(vipassanā)的所缘境故，唯有漏法被称为五取蕴。“处”(āyatana)，因其仿佛为自果之生起而极力勤勉，故名为“处”。“处”一词，用于六内门法时，有出生地、居住处、矿藏之义；用于六外所缘法时，有汇集处之义；用于二者时，则有因缘之义。于此，心与心所法，或于一生中，或于无始轮回中，恒常俱生，仅于眼等六门处生起，不于他处。随相续而住，亦仅住于彼处，不于他处。如散置后安住般转起，亦仅于彼处转起，不于他处。是故，眼等六处，以出生地、居住处、矿藏之义而得名“处”。亦可说如神庙(devāyatana)般，有基座之义。 ยถาจ สมฺปนฺนปุปฺผผเลสุ เขเมสุ รุกฺเขสุ ตโต ตโต ปกฺขิโน นิลินตฺถาย อาหารตฺถายจ นิจฺจํ สโมสรนฺติ. เอวํ รูปาทีสุ [Pg.364] ฉสุฐาเนสุ ตโต ตโต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อารมฺมณกรณตฺถาย นิจฺจํ สโมสรนฺติ. ตสฺมา รูปาทีนิ ฉ สโมสรณฏฺเฐน อายตนานินาม. ตทุภยานิ ปน เตสํ จิตฺต เจตสิกานํ การณฏฺเฐน อายตนานินาม. จกฺขุจ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. เอวํ เสสานิ. ตตฺถ จกฺขุโสตานิ สตฺตานํ หิตกฺริยาสุ พหุปการตฺตา กามรูป พฺยาปิตตฺตา จ ปากฏานีติอาทิมฺหิ วุตฺตานิ. เตหิ อาสนฺนตฺตา ตทนนฺตรํ ฆานํ. ตโต ชิวฺหาติ อิมานิ จตฺตาริ ปเทสายตนานินาม. ตโต สกลกายพฺยาปโก กาโย. ตโต เตสํ สพฺเพสํ โคจรวิสยคฺคาหกํ มโนติ. เสสานิ ปน เตสํ วิสยตฺตา ตทนุกฺกเมเนว วุตฺตานีติ. 犹如在花果繁盛、安稳的树上，鸟儿们从各处为栖息和觅食而恒常聚集。如是，在色等六处，心与心所法也为执取所缘而恒常聚集。因此，色等六处因是聚集之处，故名为“处”(āyatana)。而此二者（内外处）作为彼心、心所法之因，故亦名为“处”。眼与彼处，即是眼处。其余亦如是。其中，眼与耳，因于众生的利益行为中多所助益，且遍及欲界与色界，故最为显着，这在开头已被述及。因与彼（眼耳）邻近，其后是鼻。其后是舌，此四者名为局部处(padesāyatana)。其后是遍及全身的身。其后是执取彼等一切行境与所缘的意。至于其余诸处，因是彼等之所缘，故依其次第而说。 กสฺสจิ ปน ปุคฺคลสฺสวา สตฺตสฺสวา มนุสฺสสฺสวา เทวสฺสวา พฺรหฺมุโนวา วเส อวตฺติตฺวา อตฺตโนเอว สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. วิสุํ วิสุํ ววตฺถิตสภาวตฺตาวา ยถาสภาวํ ธารียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ ววตฺถปียนฺตีติ ธาตุโย. อปิจ, นิสฺสตฺต นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโย. ตตฺถ นิสฺสตฺตฏฺเฐนาติ สตฺตาการา ภาวฏฺเฐน สตฺตกิจฺจาภาวฏฺเฐน. โก ปเนตฺถ สตฺตากาโร กึ สตฺตกิจฺจนฺติ. ชีวโยโค สตฺตากาโร. อีหาจ พฺยาปาโร จ สตฺตกิจฺจํ. นิชฺชีวฏฺเฐนาติ เอกสฺมึ ภเว ยาว นมรติ. ภวปรํปรายวา ยาว สํสาโร น นิวตฺตติ. ตาว อภิชฺชมาโน อจฺฉิชฺชมาโน เอโกว วตฺตตีติ เอวํ คหิตสฺส ชีวสฺส อภาวฏฺเฐน. จกฺขาทโยจ ธมฺมา สพฺพโส สตฺตาการรหิตา สตฺต กิจฺจรหิตาจ โหนฺติ. นจ สยํ ชีวานาม โหนฺติ. นาปิ ชีวโยคาติ. อิติ นิสฺสตฺตฏฺเฐน นิชฺชีวฏฺเฐนจเตธาตุโยนามาติ. เตสํ ปน ทฏฺฐพฺพากาโร อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ยถาห-เภริตลํ วิย จกฺขุธาตุ ทฏฺฐพฺพา. ทณฺโฑ วิย รูปธาตุ. สทฺโทวิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อาทาสตลํ วิย จกฺขุธาตุ. มุขํ วิย รูปธาตุ. มุขนิมิตฺตํ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. อถวา, อุจฺฉุยนฺต กิลยนฺตํ วิย จกฺขุธาตุ. ยนฺตจกฺกยฏฺฐิ วิย รูปธาตุ. อุจฺฉุรส เตลานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. ตถา อธรารณิ วิย [Pg.365] จกฺขุธาตุ. อุตฺตรารณิ วิย รูปธาตุ. อคฺคิ วิย จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. เอสนโย โสตวิญฺญาณธาตุอาทีสุ. มโนธาตุ ปน ยถาสมฺภวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา. 然而，无论个人(puggala)、众生、人类、天神或梵天，都无法使诸界随其意愿转变，只能保持各自的本然状态，故称为“界”(dhātu)。由于各自特性分明，能够按照自身本性存在、被认知、被区分，所以称为“界”。再者，诸界具有非有情、无生命的特性。其中“非有情”是指：不具有有情的形态，不履行有情的功能。什么是有情的形态？什么是有情的功能？生命联结是有情的形态，努力与造作是有情的功能。“无生命”是指：因无有被执为“无论是在一期生命中直到死亡，还是在生死轮回中直到不再轮回，都不断绝、不破灭、始终如一而存在”的生命(jīva)。眼等诸法完全不具备有情的形态与有情的功能，自身不被称为生命，也没有生命联结。因此，诸界具有非有情、无生命的特性。关于诸界的观想方式，义注(aṭṭhakathā)中是这样说的：譬如鼓面可以比作眼界，鼓槌比作色界，击鼓的声音比作眼识界；又如镜面比作眼界，脸庞比作色界，镜中的影像比作眼识界；或者说，榨甘蔗的机器比作眼界，机器的轮轴比作色界，甘蔗汁或油比作眼识界；也如下方的钻木比作眼界，上方的钻木比作色界，摩擦产生的火比作眼识界。这些类比也适用于耳识界等其他界。至于意界，则应该根据实际情况，像眼识界等的前行与后随者那样去观想。 ธมฺมธาตุยา เวทนากฺขนฺโธ สลฺลมิว สูลมิวจ ทฏฺฐพฺโพ. สญฺญา สงฺขารกฺขนฺธา เวทนาสลฺล สูลโยคา อาตุรา วิย ทฏฺฐพฺพา. ปุถุชฺชนานํวา สญฺญา อาสา ทุกฺขชนนโต ริตฺตมุฏฺฐิ วิย อยถาภุจฺจนิมิตฺตคาหโต วนมิโควิย. สงฺขารา ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต องฺคารกาสุยํ ขิปนปุริสา วิย. ชาติทุกฺขานุพนฺธโต ราชปุริสานุพนฺธโจโร วิย. สพฺพานตฺถาวหสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส เหตุโต วิสรุกฺขพีชานิ วิย. รูปํ นานาวิธุปทฺทวนิมิตฺตโต ขุร จกฺกํวิย ทฏฺฐพฺพํ. อสงฺขตาปิธาตุ อมตโต สนฺตโต เขมโต จ ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา, สพฺพานตฺถปฏิปกฺขภูตตฺตา. มโนวิญฺญาณธาตุ คหิตารมฺมณํ มุญฺจิตฺวาปิ อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโต วนมกฺกโฏ วิย, ทุทฺทมนโต อสฺสขลุงฺโค วิย, ยตฺถ กามนิปาติโต เวหาสํ ขิตฺตทณฺโฑ วิย, โลภโทสาทิ นานาปฺปการ กิเลสโยคโต รงฺคนโฏ วิย ทฏฺฐพฺพาติ. อริยสจฺจานีติ เอตฺถ สนฺตสฺส ธมฺมสฺส ภาโว สจฺจํ. สนฺตสฺสาติ ภูตสฺส ตถสฺส อวิปรีตสฺส. อปิจ, เกนฏฺเฐน สจฺจนฺติ. ตถฏฺเฐน อวิตถฏฺเฐน อนญฺญถฏฺเฐน. ยญฺหิ จกฺขุสฺส ทุกฺขตฺตํ, ตํ ตถํ โหติ อวิตถํ อนญฺญถํ. ทุกฺขทุกฺข สงฺขารทุกฺข วิปริณามทุกฺข สงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลสฺส อภิณฺหปีฬนโต. ตตฺถ สงฺขารทุกฺขํ นาม กมฺมชานํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํกมฺมา ภิสงฺขรณทุกฺขํ. ตถา อุตุชาทีนํ อุปฺปตฺติยา ปเคว ตํตํ อุตุจิตฺตาหารานํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ. 法界中的受蕴，应视如箭与刺。想蕴与行蕴，因与受之箭刺相结合，故应视如病人。凡夫的想，因其希望(āsā)产生痛苦，故应视如空拳；因其执取不实之相，故应视如林中之鹿。行蕴，因其将（众生）投入结生(paṭisandhi)，故应视如将人投入火坑之人；因其随逐生之苦(jātidukkha)，故应视如被官兵追捕之盗贼；因其为能带来一切祸患之蕴相续(khandhasantāna)的根源，故应视如毒树之种子。色蕴，因其为各种灾难之相，故应视如刀轮。无为界(asaṅkhata-dhātu)，应从不死、寂静与安稳之角度观察。为何？因其与一切祸患相违。意识界(manoviññāṇa-dhātu)，因其舍弃已执取之所缘而执取他者转起，故应视如林中之猴；因其难以调伏，故应视如劣马；因其随处落下，故应视如抛向空中之棍；因其与贪、嗔等各种烦恼(kilesa)相结合，故应视如舞台演员。于圣谛(ariyasacca)中，实有法之体性即是真实(sacca)。“实有”者，即存在、如实、不颠倒。再者，于何义中为真实？于如实义、不虚妄义、不变异义中。眼之苦性，即是如实、不虚妄、不变异的。因其以苦苦(dukkha-dukkha)、行苦(saṅkhāra-dukkha)、坏苦(vipariṇāma-dukkha)此三苦，不断逼迫具此苦的个人(samaṅgipuggala)。其中，行苦者，谓于业生法生起之前，造作彼彼诸业之苦。同样，于时节等所生法生起之前，造作彼彼时节、心、食之苦。 จกฺขุ หิ นาม รูปิพฺรหฺมานํปิ ปุริมภเว ฌานภาวนา สงฺขาตํ มหนฺตํ กมฺมาภิสงฺขรณ ทุกฺขํ อนุภวนฺตานํเยว อุปฺปชฺชติ. โน อญฺญถา. กามสตฺตานํ ปน ปุริมภเว กมฺมสงฺขารทุกฺขํ อนุภวิตฺวา อุปฺปนฺนํปิ ยาวชีวํ ปวตฺติยา อาหาราทิสงฺขารทุกฺขญฺจ ปฏิชคฺคน ทุกฺขญฺจ [Pg.366] อนุภวนฺตานญฺเญว ปวตฺตติ, โน อญฺญถา. ปวตฺตมานญฺจ ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทากทาจิ ภิชฺชติ. มรณกาลํ ปตฺวา ปน เอกนฺเตน ภิชฺชติเยว. ตสฺมา ตํ อสฺสาเทตฺวา ตทตฺถาย กมฺมํวา อาหาราทิปจฺจยํวา ปฏิชคฺคนํ วา สงฺขโรนฺตานํ อนมตคฺเค สํสาเร สงฺขารทุกฺขสฺส ปริยนฺโตนาม นตฺถิ. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน สงฺขารทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส สงฺขารทุกฺขํ. อิทํ จกฺขุ นาม ปจฺจยเวกลฺเลวา ชาเต อนฺตราเยวา อาคเต ยทา กทาจิ ภิชฺชนชาติกํ. ตสฺมา ตสฺส ภิชฺชนภเยน ปเคว ปจฺจย สมฺปาทนทุกฺขํ รกฺขาวรณคุตฺติสํวิธานทุกฺขํ ภิชฺชนนิมิตฺตานิ ทิสฺวา วา ภิชฺชมาเนวา ภินฺเนวา โสจนปริเทวนาทิทุกฺขญฺจ วิปริณาม ทุกฺขํนาม. อิติ สพฺพํ จกฺขุ อปริยนฺเตน วิปริณามทุกฺเขน ปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. อิทมสฺส วิปริณามทุกฺขํ. ทุกฺขทุกฺขํ ปน ตทุภเยน ทุกฺเขน สเหว สิชฺฌติ. เอวํ จกฺขุ ทุกฺขทุกฺข สงฺขาร ทุกฺข วิปริณาม ทุกฺขสงฺขาเตหิ ตีหิ ทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ อภิณฺหํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺส ตถาปีฬนํ, ตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถํ. ตสฺมา จกฺขุ ทุกฺขสจฺจํนาม. เอส นโย โสตาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ. 所谓的眼(cakkhu)，即使是色界梵天(rūpibrahmā)，也唯有在前世透过修习禅那(jhānabhāvanā)而承受过名为业行(kammābhisaṅkharaṇa)的巨大之苦者才能生起，非由他法。至于欲界有情(kāmasatta)，即使因前世承受行苦而生起眼，在其一生中，也唯有不断承受为维持生命而获取食物等所带来的行苦，以及守护之苦，眼才能存续，非由他法。即使眼在存续，当缘(paccaya)有缺或障碍出现时，也随时可能毁坏。而当面临死亡时，则必然完全毁坏。因此，对于那些乐味于眼，并为此而造作业、积集食物等缘、或进行守护者而言，在无始的轮回(saṃsāra)中，行苦(saṅkhāradukkha)实无终结。如是，一切眼皆以无边的行苦，恒时逼迫个人(puggala)。此即是其行苦。所谓的眼，其体性为：当缘有缺或障碍出现时，随时可能毁坏。因此，由于畏惧其毁坏，便预先承受了筹备诸缘之苦、守护看管之苦；当见到毁坏的征兆，或正在毁坏，或已经毁坏时，又会产生愁、悲等苦，此即名为坏苦(vipariṇāmadukkha)。如是，一切眼皆以无边的坏苦，恒时逼迫个人。此即是其坏苦。至于苦苦(dukkhadukkha)，则与此二苦同时成就。如此，眼透过名为苦苦、行苦、坏苦的三种苦，恒时逼迫具足此眼的个人。而其如此的逼迫，是真实(tatha)、不虚(avitatha)、无异(anaññatha)的。是故，眼名为苦谛(dukkhasacca)。此理亦适用于耳(sota)等三界法(tebhūmakadhamma)。 เสสสจฺเจสุปิ ยํ โลภสฺเสว ทุกฺขสมุทยตฺตํ. ยํ นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ. ยํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตํ กถํ โหตีติอาทินา วตฺตพฺพํ. ยาวจ โลโภ น ปหิยฺยติ. ตาว จกฺขาทีนิ อสฺสาเทติเยว. ยาวจ ตานิ อสฺสาเทติ. ตาว เตสํ ปวตฺติยา กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติเยว. ยาวจ กมฺมาทีนิ สงฺขโรนฺติ. ตาว จกฺขาทีนิ ปวตฺตนฺติเยว. ยาวจตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาว เตสํ วุตฺตปฺปกาเรหิ สงฺขาร ทุกฺขาทีหิ นมุจฺจติเยว. ตสฺมา โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตฺตํ ตถํ โหติ. จกฺขาทีสุจ ปวตฺตมาเนสุ วุตฺตปฺปการํ สพฺพํ ทุกฺขํ อาคจฺฉติเยว. อปวตฺตมาเนสุ นาคจฺฉติ. ตสฺมา เตสํ ปวตฺตินิโรธภูตสฺส นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธตฺตํ ตถํ โหติ. ตถา โลภปหานโต อญฺโญ ทุกฺขมุตฺติมคฺโคนาม นตฺถิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺโคจ อุปฺปชฺช มาโน [Pg.367] เอกนฺเตน ตํ ปชหติ. ตสฺมา อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคตฺตํ ตถํ โหติ, อวิตถํ, อนญฺญถนฺติ. 关于其余的圣谛，亦应说明：何以贪爱(lobha)即是苦集(dukkhasamudaya)，何以涅槃(nibbāna)即是苦灭(dukkhanirodha)，何以八支圣道(aṭṭhaṅgikamagga)即是趣向苦灭之道(dukkhanirodhamagga)等。只要贪爱未被断除，就会一直乐味于眼等；只要乐味于彼，就会为使其存续而造作业等；只要造作业等，眼等就会一直存续；只要彼等存续，就终不解脱于前述之行苦等。因此，贪爱是苦集，此是真实。当眼等存续时，前述的一切苦都会到来；当其不存续时，苦则不来。因此，作为其存续之止息的涅槃，是苦灭，此是真实。同样，除了断除贪爱之外，别无其他解脱苦之道。八支圣道生起时，则必定断除贪爱。因此，八支圣道是趣向苦灭之道，此是真实、不虚、无异。 เอวํสนฺเตปิ สจฺจสทฺโท ปริยาย สจฺเจสุปิ วตฺตตีติ วุตฺตํ จตฺตาริอริยสจฺจานีติ. ตตฺถ ทุกฺขสจฺเจ ตาว สกฺกายปริยา ปนฺนา อชฺฌตฺตธมฺมาเอว อริยสจฺจํนาม. เตเยว หิ อสฺมิมานสฺส อธิฏฺฐานภูตา หุตฺวา ยาวตํ มานํ น สมูหนติ. ตาว ทุกฺขกิจฺจํ กโรนฺติ. ทุกฺขปริญฺญาจนาม ยาวเทว อสฺมิมานสมุคฺฆาตาย โหติ. อสฺมิมาโนจ เตสฺเวว อชฺฌตฺตธมฺเมสุ นิวิสตีติ เตสุ ปริญฺญาเตสุ ปริญฺญากิจฺจํ สิทฺธเมว โหตีติ. ตพฺพิปรี เตน ปน อนินฺทฺริย พทฺธธมฺมา มคฺคผลธมฺมาจ อฏฺฐงฺคิกวชฺชา อุทยพฺพย ปีฬนโต สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺเขหิจ อปริมุตฺตตฺตา ทุกฺขสจฺจํ นาม. สมุทยสจฺเจ เอโก โลโภเยว อริยสจฺจํนาม. โสหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อตฺตนิจ อารมฺมณธมฺเมสุจ อสฺสาทํ ชนยิตฺวา นิจฺจํ วฏฺฏทุกฺขโต อนุกฺกณฺฐมาเน กโรตีติ เตสํ โลภสทิโส อญฺโญ ญาติวา มิตฺโตวา สหาโยวา อตฺตาวา อตฺตนิยํวา นตฺถิวิย ขายติ. ตสฺมา ตํสทิโส อญฺโญ โกจิ วฏฺฏทุกฺขสํวิธายโกนาม นตฺถิ. ตญฺจ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตสฺส อญฺโญ ทุชฺชโหนาม นตฺถิ. อวเสสาปน สพฺเพปิ สาสวา กุสลากุสลธมฺมา สมุทยสจฺจํนาม. 虽然如此，但“谛”(sacca)一词亦通用于譬喻谛(pariyāyasacca)，故说为“四圣谛”。其中，于苦谛，唯有纳入萨迦耶(sakkāya)的内法(ajjhattadhamma)方为圣谛。此等内法实为我慢(asmimāna)之基，乃至我慢未被根除，则恒时作苦事。所谓的苦遍知(dukkhapariññā)，正是为了根除我慢。我慢即安住于此等内法中，故当此等内法被遍知时，遍知之事亦告完成。反之，不与根相应的法，以及除八支圣道外的道法与果法，因其未解脱于生灭的逼迫、行苦与坏苦，故亦名为苦谛。于集谛，唯有贪爱(lobha)方为圣谛。贪爱能令有情于自身及所缘法中生起味着，使其对轮回之苦永不厌离，是故于彼等而言，似乎无有任何亲友、同伴、自身或我所能与贪爱相比。因此，实无他物能如贪爱一般构建轮回之苦。而于能断者，实无他法比断除此贪更难。其余一切有漏的善、不善法，则名为集谛。 เอตฺถ สิยา, นนุ อวิชฺชาปิ สพฺพสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส มูลภาเวน วุตฺตาติ สาปิ สมุทเย อริยสจฺเจเอว วตฺตพฺพาติ. วุจฺจเต, ยถาหิ เอโก เฉโก อุยฺยานปาโล สมฺปตฺติยุตฺตํ ภูมิ ภาคํ ลภิตฺวา อตฺตโน ญาณพเลน ภูมิภาคญฺจ นานาพีชานิจ อภิสงฺขริตฺวา นนฺทนสทิสํ อุยฺยานํ มาเปสิ. ตตฺถ ภูมิ อุยฺยาน ปาลสฺส พีชานํ รุกฺขานญฺจ ปติฏฺฐานกิจฺจํ สาเธติ. พีชานิจ องฺกุรุปฺปาทนกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุยฺยานปาโลเยว ปน สพฺพกิจฺจานิ สาเธติ. โส หิ ภูมิยํ พีเชสุ รุกฺเขสุจ ยํยํ กตฺตพฺพํ โหติ. ตํ สพฺพํ กโรติ. มเมตนฺติ ปริคฺคณฺหาติ รกฺขติ. ตโต อุปฺปนฺเน โภเค ภุญฺชติ. ตสฺมา โก อิทํ มาเปสิ, กสฺเสทํ อุยฺยานนฺติ วุตฺเต อุยฺยานปาโลเยว มาเปสิ. ตสฺเสทํ อุยฺยานํ อิจฺเจว วุจฺจติ. [Pg.368] น ภูมึ มาเปสิ. พีชานิ มาเปนฺติ. เตสํ อิทํ อุยฺยานนฺติ วุจฺจติ. กา ปน อุยฺยานสมฺปตฺติยา ปจฺจยปรํปราติ วุตฺเต ปน ภูมิเอว อาทิโต วตฺตพฺพา. น อุยฺยานปาโล. นจ พีชานีติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาท นยญฺหิ ปตฺวา ปจฺจยปรํ ปรวเสน ทุกฺข ธมฺมานํ ปวตฺติ นิวตฺติวิธาเน อวิชฺชาเอว อาทิ ปภวปธานภูตา โหติ, น ตณฺหา. สจฺจเทสนายํ ปน เตสํ นิพฺพตฺตกธมฺมวิธาเน ตณฺหาเอว สามิเชฏฺฐก ปธานภูตา โหติ. น อวิชฺชาติ นตฺถิ สมุทยาริยสจฺจภาเว อวิชฺชาย โอกาโสติ ทฏฺฐพฺโพ. กิเลสานํ ตทงฺคนิโรธวิกฺขมฺภน นิโรธา นิโรธสจฺจํนาม. นิพฺพานํ นิโรธาริยสจฺจํนาม. ฉสุ โลกิยวิสุทฺธีสุ มคฺคงฺคานิ มคฺคสจฺจํ นาม. อฏฺฐงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโคเอว มคฺคอริยสจฺจํนามาติ. 此处或有人会问：无明既然被说为一切轮回苦的根本，那么它也应当属于集圣谛吧？回答是：譬如一位聪明的园丁，得到一块适宜的土地后，凭借自己的智慧能力，整理土地并播种各种种子，建造了一座如同欢喜园(Nandana)一般的园林。其中，土地为园丁、种子和树木提供稳固的基础；种子负责发芽生长；而园丁则完成所有工作。凡是土地、种子、树木需要处理之事，他都做。他将园林视为己有并守护，待果实成熟便享用。因此，若有人问：“这是谁建造的？这个园林属于谁？”答案必定是园丁建造的，这个园林属于园丁。人们不会说土地建造了园林，也不会说种子建造了园林，这个园林属于它们。但若问园林兴盛的因缘次第是什么，那么首先要说的是土地，而不是园丁，也不是种子。应当如此理解这个例子。依据缘起(paṭiccasamuppāda)之理，从因缘相续的角度来看诸苦法的生起与还灭，无明是最初的、主要的根本，而不是贪爱。然而在圣谛的教导中，从产生诸法的规定来看，贪爱才是主导的、首要的根本，而不是无明。因此，当知无明在集圣谛中没有立足之地。诸烦恼的彼分断与镇伏断，名为灭谛。涅槃名为灭圣谛。六种世间清净中的道支，名为道谛。唯有出世间八支圣道，名为道圣谛。 อริยสทฺโท เจตฺถ กตฺถจิ กทาจิ เกสญฺจิ กุโตจิ กถญฺจิ อวิตถภาเวน อุตฺตมตฺถวาจโกติ. วิภาวนิยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน สจฺจสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต ทุกฺขํอริย สจฺจนฺติ เอตฺถ ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐติ อิเมหิ จตูหิ อตฺเถหิ จกฺขาทิกสฺส เอเกกสฺส เตภูมกธมฺมสฺส ทุกฺขสจฺจตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺขตฏฺฐ วิปริณามฏฺฐา ปุพฺเพ สงฺขาร ทุกฺขวิปริณามทุกฺเขสุ วุตฺตนยาเอว. ปทตฺถโตปน ปจฺจเยหิ สงฺขรียตีติ สงฺขโต. ปเคว กมฺมาทิปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺเขน วินา น อุปฺปชฺชติ, นปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ. วิรูโป หุตฺวา ปริณาโม วิปริณาโม. ปริหานิเจว ปริเภโทจ. ปีฬนฏฺโฐติ เอตฺถ ปีฬิตพฺพนฺติ ปีฬนํ. ปีเฬตีติ ปีฬนํ. ปีฬียเต ปีฬนํ. อตฺโถติ สภาโว. ปีฬนํ อตฺโถ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ตตฺถ ยถา เอกิสฺสา ทุคฺคติตฺถิยา กุจฺฉิมฺหิ ปุตฺโต อุปฺปชฺชติ. โสจ นานาโรเคหิ สยํ นิจฺจํ ปีฬิโต หุตฺวา ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ มาตรญฺจ นิจฺจํ ปีเฬติเยว. ยญฺจ ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ตาทิสสฺส ปุตฺตสฺส อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺสา อิตฺถิยา ปีฬนกิจฺจเมว โหติ. เอวเมวํ เย จกฺขาทโย ธมฺมา ชรามรเณหิ นิจฺจํ ปีฬียนฺติ, เต ปฏิชคฺคนทุกฺเขหิ ตํ สมงฺคีนํ ปุคฺคลํ นิจฺจํ ปีเฬนฺติเยว. ยญฺจ ตสฺส สนฺตาเน เตสํ อุปฺปชฺชนํ, ตญฺจ ตสฺส ปีฬนกิจฺจเมวาติ. ยถาหโย [Pg.369] ภิกฺขเว จกฺขุสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว. ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท. โรคานํ ฐิติ ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย ภิกฺขเว โสตสฺส ฆานสฺส ชิวฺหาย กายสฺส มนสฺส อุปฺปาโทติอาทิ. 于此，圣(ariya)一词，无论何时、何地、对何人、从何处、以何方式，皆因其真实不虚而为究竟义之言说。然而，依义注(aṭṭhakathā)中所说之理，谛(sacca)一词的含义已被阐明。于“苦圣谛”中，当知眼等每一三界法，皆由逼迫义、有为义、热恼义、变易义此四义而为苦谛。其中，有为义与变易义，已如前于行苦与变易苦中所说。从词义而言，由诸缘所造作，故名“有为”(saṅkhata)；此即是说，若无业等诸缘造作之苦，则不生起，亦不存续。变异而转化，即是“变易”(vipariṇāma)，亦即衰损与破坏。关于“逼迫义”(pīḷanaṭṭha)：逼迫是所应逼迫者，是能逼迫者，亦是正被逼迫者。“义”(attha)即自性，其义为具有逼迫。譬如一位贫穷妇人，其子于腹中生起。其子恒为众病所逼迫，亦因养育之苦而恒逼迫其母。于其腹中生起如是之子，对该妇人而言即是逼迫之事。同理，眼等诸法恒为老死所逼迫，亦因守护之苦而恒逼迫具足此法之个体(puggala)。于其相续中生起此等诸法，对他而言即是逼迫之事。正如世尊所说：“诸比丘(bhikkhu)，眼之生、住、现起、出现，即是苦之生、病之住、老死之出现。诸比丘，耳、鼻、舌、身、意之生起……亦复如是。” สนฺตาปฏฺโฐติ ราคคฺคิอาทีหิ เอกาทสหิ อคฺคีหิ ภุสํ ปริทยฺหนฏฺโฐ. ยถาห – 热恼义，即被贪火等十一种火猛烈燃烧之义。正如所说—— จกฺขุํ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ. ราคคฺคินา อาทิตฺตํ. โทสคฺคินา. โมหคฺคินา. ชาติยา. ชราย. มรเณน. โสเกน. ปริเทเวน. ทุกฺเขน. โทมนสฺเสน. อุปายาเสน อาทิตฺตนฺติ วทามิ. โสตํ อาทิตฺตํ. ฆานํ อาทิตฺตํ. ชิวฺหา อาทิตฺตา. กาโย อาทิตฺโต. มโน อาทิตฺโตติ. 眼在燃烧。以何燃烧？以贪火、瞋火、痴火燃烧；以生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼燃烧，我说是燃烧。耳在燃烧。鼻在燃烧。舌在燃烧。身在燃烧。意在燃烧。 อาทิปนํ สนฺตาปนํ ปริทยฺหนนฺติ อิธ อตฺถโต เอกนฺติ. เอตฺถ สิยา, อริยมคฺโคปิ จิรกาลํ ปารมิตาภิสงฺขรณทุกฺเขน อนฺติมภเวจ สีลาทิวิสุทฺธิภาวนาภิสงฺขรณทุกฺเขน ปุคฺคลํ สุสํ ปีเฬติเยว. ตถา วิปริณามธมฺโมจ. ตสฺมา โสปิ ปิฬนาทิอตฺเถน ทุกฺขสจฺจสงฺคโห สิยาติ.น. สพฺพทุกฺขสนฺติ วํหตฺตา. โส หิ วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ ปริปุณฺณํ อนุภูตสฺส ปุคฺคลสฺส สกึ อุปฺปชฺชมาโน สพฺพํ กิเลสชาตํ เขเปนฺโต อุปฺปชฺชติ. นิรุชฺฌมาโนจ สพฺพํ อายตึ อนมตคฺเค สํสาเร วฏฺฏทุกฺขํ วูปสเมนฺโต นิรุชฺฌติ. วูปสนฺตํจ อนาคต ทุกฺขํ อุปาทาย วุตฺตปฺปการํ อภิสงฺขรณทุกฺขํ คณนุปคํ นโหติ. ภิชฺชนฺโตจ อนุตฺตรํ วิมุตฺติสุขํ ทตฺวาว ภิชฺชติ. ตสฺมา ตสฺส วิปริณามปจฺจยาปิ ปุคฺคลสฺส กาจิ หานินาม นตฺถีติ น โส ทุกฺขสจฺจสงฺคโหติ. โลกิยธมฺมา ปน อุปฺปชฺชมานา ปวตฺต มานาจ ปุพฺเพ วุตฺตปกาเรหิ สงฺขารทุกฺเขหิ ภุสํ ปีเฬตฺวา เอว อุปฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺติจ. นิรุชฺฌมานา มหนฺตํ ปริฬาหทุกฺขํ ชเนตฺวา อปริยนฺเต ขุรจกฺกสทิเส วฏฺฏทุกฺขยนฺเต ปุคฺคลํ โยเชนฺตาว นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว ปีฬนาทิอตฺเถหิ เอกนฺตทุกฺขา โหนฺตีติ. เอเตน นิพฺพานสฺสปิ สมฺปาปกปจฺจยาภิสงฺขรณเลสํ คเหตฺวา ทุกฺขสจฺจตฺตปสงฺโค นิวตฺติโต โหตีติ. 燃烧、灼烧、煎熬，在此处其义相同。于此，或许有人会说：圣道也会因长期修习波罗蜜的行苦，以及在最后一生中修习戒等清净的行苦，而极大地逼迫个人。同样，它也是变易之法。因此，它也可因具有逼迫等义而被摄入苦谛。并非如此，因为它能止息一切苦。此圣道，对于已圆满经受前述行苦的个人，一旦生起，即摧毁其一切烦恼。当其息灭时，也止息了未来无始轮回中的轮回之苦。由于未来的苦已被止息，前述的行苦便不足为计。并且，它是在给予无上解脱之乐后才坏灭的。因此，即使它因变易的缘故而坏灭，对个人也无任何损失，故不被摄入苦谛。然而，世间诸法在生起和存续时，会以前述的种种行苦猛烈逼迫；在息灭时，又会产生巨大的热恼之苦，将众生系缚于无边、如刀轮般的轮回苦难中。因此，唯有这些世间法，才因逼迫等义而为纯粹的苦。由此，那种认为涅槃因其达成亦有行之微迹而可归为苦谛的观点，即被驳斥。 ทุกฺขสมุทโย [Pg.370] อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ ภวาภวสงฺขาตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ สมุเทติ. ปุนปฺปุนํ อพฺโพจฺฉินฺนํ กตฺวา อุทยติ อุฏฺฐาเปติ วฑฺเฒติวาติ ทุกฺขสมุทโย, อายูหนฏฺโฐ, นิทานฏฺโฐ, สํโยคฏฺโฐ, ปลิโพธฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ โลภสฺส ทุกฺขสมุทยตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ อายูหนฏฺโฐติ ภวาภว สงฺขาตสฺส เอเกกสฺมึ ภเวปิ วตฺถุกามปฏิสํยุตฺตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ภิยฺโย ปริพฺยูหนฏฺโฐ ราสิกรณฏฺโฐ นิทานฏฺโฐติ ตเทว นิรนฺตรํ กตฺวา อนุปฺปทานฏฺโฐ นิยฺยาตนฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. สํโยคฏฺโฐติ ทุกฺขกฺขนฺธสฺมึเอว ทฬฺหํ พนฺธนฏฺโฐ. ปลิโพธฏฺโฐติ ตโต ตสฺส ตสฺส มุจฺจนุปายสฺส นีวารณ วเสน ปลิพุนฺธนฏฺโฐ อุปรุนฺธนฏฺโฐติ อตฺโถ. ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจนฺติ เอตฺถ วฏฺฏทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนํ อนุปฺปาท ธมฺมตาปตฺติ วเสน ขิยฺยานํ ทุกฺขนิโรโธ. ทุกฺขํ วา นิรุชฺฌติ นปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ ทุกฺขนิโรโธ. นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ, อสงฺขตฏฺโฐ, อมตฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ นิพฺพานสฺส ทุกฺขนิโรธตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิสฺสรณฏฺโฐติ นิสฺสรณ วิมุตฺติยา วิมุจฺจนฏฺโฐ. วิเวกฏฺโฐติ วฏฺฏทุกฺขปลิโพธโต วิวิจฺจนฏฺโฐ. อสงฺขตฏฺโฐติ สงฺขารทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐ. อมตฏฺโฐติ มรณทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐติ. 苦集圣谛，于此，名为“有”与“无有”的苦蕴生起。因其一再、无间断地生起、升起、增长，故名苦集。应知贪爱之所以为苦集，有四义：积集义、因缘义、结合义、障碍义。其中，积集义，是在每一有（名为“有”与“无有”者）中，对与事欲相应的苦蕴，再再积聚、堆积之义。因缘义，即是使其相续不断，持续供给之义。结合义，即是在苦蕴中牢固系缚之义。障碍义，即是阻碍、遮止从此解脱之法门义。苦灭圣谛，于此，轮回之苦，因证得不复生起之法性而灭尽，故名苦灭。或于此，苦息灭而不流转，故名苦灭。应知涅槃之所以为苦灭，有四义：出离义、远离义、无为义、不死义。其中，出离义，即是出离而得解脱之义。远离义，即是远离轮回之苦的障碍之义。无为义，即是行苦不存在之义。不死义，即是死苦不存在之义。 ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาติ เอตฺถ ทุกฺขนิโรธํ คเมติ สมฺปาเปตีติ ทุกฺขนิโรธคามินี. อตฺตโน สนฺตาเน ปฏิลาภกรณ วเสน ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปทา. ทุกฺขนิโรธคามินีจ สา ปฏิปทา จาติ วิคฺคโห. นิยฺยานฏฺโฐ, เหตฺวฏฺโฐ, ทสฺสนฏฺโฐ, อธิปเตยฺยฏฺโฐติ จตูหิ อตฺเถหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสฺส ทุกฺขนิโรธมคฺคตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ นิยฺยานฏฺโฐติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิกํ วฏฺฏโสตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิกํ วฏฺฏปฏิโสตํ อภิมุขํ นิคฺคมนฏฺโฐ. เหตฺวฏฺโฐติ สพฺเพสํ อริยคุณานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาว สาธนฏฺโฐ. ทสฺสนฏฺโฐติ อญฺญาณอทสฺสนสงฺขาตสฺส สมฺโมหสฺส ปหาน วเสน จตุสจฺจธมฺมสฺส ปฏิวิชฺฌนฏฺโฐ. อธิปเตยฺยฏฺโฐติ ตณฺหา ทาสพฺยวิมุตฺติยา [Pg.371] ภูชิสฺสภาวปตฺติวเสน สยเมว อตฺตโน อธิปติ หุตฺวา วิโรจนฏฺโฐ. โลกิยมคฺคา หิ ตณฺหาย อารมฺมณภาเว ฐิตา ตณฺหาทาสพฺยํ นาติวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ อิเม สตฺตานาม เอกนฺเตน ทุกฺขปฏิกูลา โหนฺติ ทุกฺขภีรุกา. เยจ อตฺตนิ ทุกฺขํ ชเนนฺติ. เตสุ เวริสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโน ปน เอกนฺตทุกฺขํวา เอกนฺตทุกฺขชนกํวา เต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน ทุกฺขมุตฺติยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตทุกฺขํ, กึจ เอกนฺต ทุกฺขชนกนฺติ. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตา อตฺตโน อตฺตโน อตฺตหาวปริยาปนฺนา เตภูมกธมฺมาเอว อตฺตโน อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขานาม. กสฺมา, เตหิ มุตฺเตเอว สพฺพทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อมุตฺเตจ อมุจฺจนโตติ. อตฺตโน ตณฺหาเอว อตฺตโน เอกนฺตทุกฺขชนกํนาม. กสฺมา, ตาย ปหีนายเอว เอกนฺต ทุกฺเขหิ มุจฺจนโต, อปหีนายจ อมุจฺจนโตติ. 导向苦灭之道(Dukkhanirodhagāminīpaṭipadā)，于此，因能导向、达成苦灭，故名“导向苦灭”(dukkhanirodhagāminī)；因应于自身相续中实现而行，故名“道”(paṭipadā)。“导向苦灭之道”即是此二者之复合词。应知八支圣道之所以为导向苦灭之道，有四义：出离义、因义、见义、主宰义。其中，出离义，即是逆转“无明缘行”等轮回之流，而趣向“无明灭则行灭”等还灭之流义。因义，即是成就一切圣德，令其善安住之义。见义，即是断除名为“无知、不见”的痴迷，而通达四谛法之义。主宰义，即是从渴爱的奴役中解脱，获得自在，自为主宰而光耀之义。世间道因安住于渴爱的所缘境，故不能超越渴爱的奴役。再者，此等众生，全然厌苦、畏苦，且对令自身生苦者，生起怨敌想。然而，他们却不知何为自身的纯粹之苦，何为纯粹之苦的生起因。因此，他们为求解脱自身的痛苦所积集的一切业，反而都导致了自身痛苦的增长。那么，何为纯粹之苦？何为纯粹之苦的生起因？过去、未来、现在，摄于各自自体中的三界诸法，即是各自的纯粹之苦。何以故？因唯有从彼等解脱，才能从一切苦中解脱；若未解脱，则不能解脱故。自身的渴爱，即是自身纯粹之苦的生起因。何以故？因唯有断除此渴爱，才能从纯粹之苦中解脱；若未断除，则不能解脱故。 ตถา อิเม สตฺตา เอกนฺเตน สุขกามา โหนฺติ สุขาภินนฺทิโน. เยจ อตฺตนิ สุขํ ชเนนฺติ. เตสุ ปิยมิตฺตสญฺญํ อุปฺปาเทนฺติ. อตฺตโนปน เอกนฺตสุขํวา เอกนฺตสุขมคฺคํวาเต นชานนฺติ. ตสฺมา เต อตฺตโน สุขวฑฺฒิยา ยํ ยํ กมฺมํ อายูหนฺติ. ตํ ตํ อตฺตโน ทุกฺขวฑฺฒิยาเอว สมฺปชฺชติ. กึ ปน เอกนฺตสุขํ โกจ เอกนฺต สุขมคฺโคติ. เอกนฺตทุกฺขธมฺมสฺส อภาโวเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขํนาม. เอกนฺตทุกฺขชนกสฺส ปหานมคฺโคเอว อตฺตโน เอกนฺต สุขมคฺโคนามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมานิ จตุสจฺจปทานิ กเถสีติ เวทิตพฺพํ. 同样地，这些众生一向希求快乐，欢喜快乐。他们对那些能为自身带来快乐者，生起亲友想。但是，他们并不了解自身究竟的快乐，或者究竟的快乐之道。因此，他们为了增长自身的快乐而造作种种业，那些业反而增长了自身的痛苦。那么，什么是究竟的快乐？什么是究竟的快乐之道呢？完全无有苦法，即名为究竟之乐。舍断能生起苦的道路，即名为究竟乐道。为开示此义，而说此四谛之句，当知。 [๒๒๓] ยํ ปน วิภาวนิยํ [223] 然而，应予阐明者 ‘‘ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ เอตฺถ เอเตนาติวา ทุกฺขนิโรโธ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเตนาติ อิทํ นยุชฺชติ. “于此，苦之不生与灭，或以此为苦灭”，如是说。其中，“以此”一词不适宜。 น หิ นิพฺพานํ ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรธ กฺริยาสาธเน ทุกฺเขน สหการี การณํ โหตีติ. เสสเจตสิกาติ เวทนา สญฺญาหิ เสสา ปญฺญาส เจตสิกา. อตีตาทิวเสน ติวิธ ภินฺนานํ [Pg.372] อชฺฌตฺตาทิ โอฬาริกาทิ หีนาทิ ทูราทิวเสน ทุวิธภินฺนานญฺจ ธมฺมานํ ราสฏฺเฐน ขนฺธโวหาโร โหติ. นิพฺพานสฺส ปน ตาทิ โส เภโท นตฺถีติ วุตฺตํ เภทาภาเวนาติอาทิ. ตญฺหิ อตีตาทิเก ติวิธเภเท เอกํปิ น โหติ. กสฺมา. อนิทฺทิสิตพฺพ ธมฺมตฺตา. ตญฺหิ เตกาลิกธมฺมานํ ขยวิราคนิโรธภูโต อนิมิตฺต ธมฺโมเยว โหติ. ตสฺมา อิทํ อตีเต อสุกพุทฺธกาเล นิพฺพานํ. อิทํ อนาคเต. อิทํ เอตรหีติ เอวํ กาลเภเทน นิทฺทิสิตพฺพํ นโหติ. ตถา ทิสา เทสฐานเภเทน ปรินิพฺพุตปุคฺคลเภเทน จ. เกวลํ ปน อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ยตฺตกานิ อนตฺถ ปทานิ ทิสฺสนฺติ. ตปฺปฏิปกฺขสิทฺเธหิ คุณปเทหิเอว ตํ กเถ ตพฺพนฺติ. ทุเกสุ ปน อชฺฌตฺตทุกํ ปตฺวา ตํ พหิทฺธาเอว โหติ. น อชฺฌตฺตํ. โอฬาริกทุกํ ปตฺวา สุขุมเมว โหติ, น โอฬาริกํ. หีนทุกํ ปตฺวา ปณีตเมว โหติ, น หีนํ. ทูเร ทุกํ ปตฺวา ทูเรเอว โหติ, น สนฺติเกติ. ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏนฺติ ขนฺธสงฺคหโต วิมุตฺตํ. 诚然，涅槃并非在达成苦之不生灭时，与苦合作的因。其余心所是指除了受和想之外的五十种心所。依于过去等三时而分为三种，以及依于内、粗、劣、远等而分为二种的诸法，因其积聚之义而有蕴之说。但涅槃没有此等差别，故说“因无差别”等。其于过去等三时之差别中，一者亦无。何以故？因其为不可指明之法。其为三时诸法之灭尽、离贪、止息，是无相之法。是故，不可作如是时间上的区分：“此为过去某佛时之涅槃”，“此为未来之涅槃”，“此为现在之涅槃”。同样，亦不可依方所、地域、处所之差别，以及般涅槃者(parinibbutapuggala)之差别而作区分。然于无始的轮回流转中，所见之一切过患，涅槃唯能以其对治而成的功德之语而说。于诸双法中，就内、外双法而言，其唯是外，非是内。就粗、细双法而言，其唯是细，非是粗。就劣、胜双法而言，其唯是胜，非是劣。就远、近双法而言，其唯是远，非是近。“脱离蕴之摄”意为从蕴之聚合中解脱。 ทฺวาราลมฺพณเภเทนาติ ทฺวารฉกฺก อารมฺมณฉกฺกานํ เภเทน. อายตนานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ทฺวารฉกฺกํ ธมฺมารมฺมณํเอวาติ เสสธมฺมาลมฺพณํ สนฺธาย อารมฺมณฉกฺกํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารา.ล. ปริยาเยนาติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ ฉนฺนํ อาลมฺพณานํ เตสุ ทฺวาราลมฺพเณสุ อุปฺปนฺนานํ วิญฺญาณานญฺจ กเมน ธาตุโย อฏฺฐารส ภวนฺตีติ โยชนา. เอตฺถปิ ทฺวารฉกฺเก มโนทฺวารํ วิญฺญาเณกเทสเมว โหติ. ทฺวารฉกฺกํ วิญฺญาณสตฺตกญฺจ ธมฺมา ลมฺพเณกเทสเมวาติ. มคฺโค โลกุตฺตโร มคฺโคนาม มโตติ โยชนา. มคฺคยุตฺตา เอกูนตึสธมฺมา ผลภูตาจ สตฺตตึส ธมฺมา จตุสจฺจ วินิสฺสฏา จตูหิ อริยสจฺเจหิ วินิสฺสฏา วิมุตฺตา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ. “以门与所缘的差别”是指六门与六所缘的分别。应连接为：十二处生起。于此，应知六门亦是法所缘(dhammārammaṇa)，是故说六所缘是针对其余的法所缘而言。“以门……之次第”是指：依六门、六所缘，以及于彼门与所缘中生起的识之次第，而有十八界。于此，六门中的意门仅是识的一部分。六门与七识界仅是法所缘的一部分。“道”应连接为：道被认为是出世间道。与道相应的二十九法，以及作为果的三十七法，已脱离四谛，即从四圣谛中脱离、解脱。于此应说之事，下方已说。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是，名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》 จตุตฺถวณฺณนาย สมุจฺจย สงฺคหสฺส 第四释义：《集摄》 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 ปจฺจย สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 《胜义灯》之缘摄 ๑๖๖. เอวํ [Pg.373] สตฺตหิ ปริจฺเฉเทหิ ปถมสฺส นามรูปปริจฺเฉท ญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุตียสฺส ปจฺจยปริคฺคหญาณสฺส วิธานํ ทสฺเสนฺโต เยสํสงฺขตธมฺมานนฺติอาทิ มาห. อิทานิ เยสํ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขตาสงฺขตภูตา เยธมฺมา ยถา เยหิ เหตาทีหิ ปจฺจยากาเรหิ ปจฺจยา อุปการกา โหนฺติ. ตํ วิภาคํ เตสํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ วิภาคญฺจ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ วิภาคญฺจ เตสํปจฺจยาการานํ อิห วิภาคญฺจ อิมสฺมึ วุจฺจมาเน ปจฺจยสงฺคเห ยถารหํ ปวกฺขามีติ โยชนา. 166. 如此以七章显示了第一名色辨别智的修习方法后，现在为了显示第二缘遍知智的修习方法，而说“诸有为法”等。其句义结合如下：现在，对于那些有为法，哪些法（作为有为或无为者）如何以因等缘的方式成为助缘？在此所说的《缘摄》中，我将如其所应地说明其分类、那些缘生有为法的分类、那些缘法的分类，以及此处诸缘的方式的分类。 [๒๒๔] วิภาวนิยํ ปน [224] 然而，在《阐明》(Vibhāvanī)中， ‘‘ปจฺจเย ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ตํ วิภาคนฺติ อิมินา น สเมติ. “应示诸缘”是这样说的。那与“其分类”之说不符。 [๒๒๕] ยญฺจ ตตฺถ [225] 再者，在那里， ‘‘อิห อิมสฺมึ สมุจฺจย สงฺคหานนฺตเร ฐาเน’’ติ อิห สทฺทสฺส อตฺถวิภาวนํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ. “在此，即在《集摄》之后的章节”——如此解释“此”字的含义，那也不合理。 เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อิทานิ สทฺโท นิรตฺถโก โหตีติ, ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ตตฺถ ปฏิจฺจาติ อวินา, อมุญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติ วณฺเณนฺติ. อถวา, สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโท. สหชาตธมฺเมหิ สเหว กลาปวเสน อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโวติ อตฺโถ. ยถาสกํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ เตน อวินาภาวีหุตฺวา สมุปฺปาโท ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท, อตฺถโต ปน สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภูตานํ สงฺขต ธมฺมานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาสงฺขาตํ สพฺพสงฺขตสาธารณํ เอกํ สามญฺญลกฺขณํ. ยํ อิทปฺปจฺจยตาติจ วุจฺจติ. ตตฺถจ อิทปฺปจฺจย ตาติ อยํ อิมสฺส ปจฺจโย อยํ อิมสฺส ปจฺจโยติ เอวํ นิทฺทิสิตพฺโพ อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา. สงฺขตธมฺมา. อิทปฺปจฺจยานํ ภาโว อิทปฺปจฺจยตา. ยถาวุตฺต สามญฺญลกฺขณํ เอวาติ [Pg.374] อตฺโถ เวทิตพฺโพ, น ปฏิจฺจ ผลํ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโมติจ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา. อิทปฺปจฺจยาเอว อิทปฺปจฺจยตาติจ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโทติ อยมตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต. ปาฬิยํ ปน อยเมว อธิปฺเปโต วิย ทิสฺสติ. ยถาห – 若此义成立，则“现在”一词便毫无意义。“依此而有果生起，故为缘起”。其中，“缘”(paṭicca)义为“不离”、“不舍”。他们解释说无明等是缘法。或者，“生起”(samuppajjanaṃ)即是“缘起”(samuppādo)，其义为与俱生法同时，以聚(kalāpa)的方式显现、出现。依各自之缘，不离于彼而生起，即是缘起。但就真实义而言，是一切缘生有为法皆依缘而存续的状态，此为一切有为法共通的普遍特征，亦称“此缘性”(idappaccayatā)。于此，“此缘性”应如是解释：“此为此之缘，此为此之缘”。“此为彼等之缘”，故彼等为“此缘法”(idappaccayā)，即有为法。“此缘法”的状态即是“此缘性”。应知其义即是如前所述的普遍特征，而非“依此而有果生起，故为缘起”。又，无明等是缘法，因是此等之缘，故称“此缘法”；而“此缘法”本身即是“此缘性”。《清净道论》(Visuddhimagga)中，“生起即是缘起”此义已被驳斥，但在巴利圣典中，此义似乎正是意趣所在，如言： กตโมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ชาติปจฺจยา ภิกฺขเว ชรามรณํ, อุปฺปาทาวา ตถาคตานํ อนุปฺปาทาวา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ, ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อิทปฺปจฺจยตาติ.ล. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อุปฺปาทาวา.ล. อิทปฺปจฺจยตา. อิติ โข ภิกฺขเว ตตฺร ตถตา อวิตถตา อนญฺญถตา อิทปฺปจฺจยตา. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ. 诸比丘，什么是缘起？诸比丘，以生为缘有老死。无论诸如来出现或不出现，彼界(dhātu)、法住性、法决定性、此缘性恒常安住。……以无明为缘有诸行……此缘性。是故，诸比丘，于其中之真实性、无虚妄性、无变异性、此缘性，诸比丘，此称为缘起。 เอตฺถ หิ ฐิตาว สา ธาตูติอาทินา ตตฺร ตถตา อวิตถตาติอาทินาจ ยถาวุตฺตํ อิทปฺปจฺจยตา สงฺขาตํ สามญฺญ ลกฺขณเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทนามาติ ทสฺเสติ. น เจตฺถ ภาวสาธเน กเต สติ ปฏิจฺจสทฺเทน สห สมุปฺปาทสทฺทสฺส อสมานกตฺตุตาสงฺขาโต พฺยญฺชนยุตฺติวิโรโธ อตฺถิ. โย ปฏิจฺจ กฺริยาย กตฺตา, ตสฺเสว สมุปฺปาทกฺริยายปิ กตฺตุตา สมฺภวโต. น หิ กฺริยานาม กตฺตุรหิตาสมฺภวตีติ. สงฺขตธมฺเมสุจ คมฺภีเรสุ สติ อนิจฺจตาทิลกฺขณํ วิย อิทํปิ สงฺขตลกฺขณํ คมฺภีรเมว โหตีติ นยิธ คมฺภีรวจนวิโรโธ สมฺภวติ. อถโข สงฺขตธมฺมโต สงฺขตลกฺขณเมว คมฺภีรตรํ โหตีติ. ตาทิเสน ปน สามญฺญลกฺขเณน สมฺปนฺนา ยถาวุตฺตา อวิชฺชาทโย สงฺขตธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานาม. ยถาห-กตเมจ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาธมฺมา ชรามรณํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ.ล. อวิชฺชา ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาติ. อิติ สพฺเพสํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ภูตานํ สงฺขตธมฺมานํ ปจฺจยา สตฺต วุตฺติตาสงฺขาโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโทจ โส นียติ ญายติ ปฏิวิชฺฌียตีติ กตฺวา นโยจาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย. ปฐเปติ สงฺขตธมฺเม นานาปกาเรหิ ปจฺจยเภเทหิ [Pg.375] ปวตฺเตติ เทเสติ เอตฺถาติ ปฏฺฐานํ. มหาปกรณํ. ปฏฺฐาเน เทสิโต นโย ปฏฺฐานนโย. 于此，由“彼界常住”等语，及由“于其中之真实性、无虚妄性”等语可知，如前所述，名为“此缘性”的共相(sāmañña lakkhaṇa)即是缘起。于此，若作“状态”(bhāva)的词语派生，则“缘”一词与“起”一词之间，便不存在所谓“作者不一”的文法矛盾。因为“缘”此行为的作者，亦可为“起”此行为的作者，毕竟行为不可能无作者而生。又，有为法是深奥的，犹如无常等相，此有为相(saṅkhatalakkhaṇa)亦是深奥的，故此说与“深奥”之言并无矛盾。实则，有为相较有为法更为深奥。具足此等共相的如前所述的无明等有为法，名为缘生法(paṭiccasamuppanna)。如言：“诸比丘，什么是缘生法？诸比丘，老死是缘生法……诸比丘，无明是缘生法。”如是，一切为缘及缘生之有为法，其依缘而存续的状态即是缘起；又因此法可被引导、了知、通达，故为“道”(nayo)，合称“缘起之道”(paṭiccasamuppādanayo)。于此中，以各种缘的差别，建立(paṭhapeti)、转起(pavatteti)、开示(deseti)有为法，故为《发趣》(Paṭṭhāna)，此乃一部大论(Mahāpakaraṇa)。于《发趣》中所说之道，即为“发趣之道”(paṭṭhānanayo)。 ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจยธมฺเม ภาเว วิชฺชมาเน สติ เต เต ภวนฺติ สีเลนาติ ตพฺภาวภาวิโน. สงฺขตธมฺมา. เตสํ ภาโว ตพฺภาวภาวิภาโว, อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ. อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปวตฺโต สงฺขตธมฺมนิยาโม. ตพฺภาวภาวิภาโวเอว อากาโร ตพฺภาวภาวิภาวากาโร. โส เอว ตพฺภาวภาวิภาวาการมตฺตํ. มตฺตสทฺเทน เหตาทิปจฺจย สตฺตินิยมํ นิวตฺเตติ. เตน อุปลกฺขิโต นโย ปฏิจฺจสมุปฺปาท นโย. อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตึ อารพฺภาติ เอตฺถ เหตุ อารมฺมณา ทิวเสน ตถาตถา อุปการกตาสงฺขาโต ปจฺจยสตฺติ วิเสโส อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตินาม. โส หิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ วิย ปจฺจยธมฺมุทฺธารมตฺเต อฏฺฐตฺวา เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโหติอาทินา ปจฺจยสตฺติ วิเสสุทฺธารวเสน อาหจฺจ มตฺถกํ ปาเปตฺวา เทสิตตฺตา อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตีติ วุจฺจติ. ปจฺจยธมฺมา ติฏฺฐนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนาภิสงฺขรณ กิจฺจํ ปตฺวา อโนสกฺกมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ เอตายาติ กตฺวา. อารพฺภาติ ปฏิจฺจ. วุจฺจตีติ ภควตา กถียติ. 当那些缘法(paccayadhamma)存在时，它们就成为依彼而有者(tabbhāvabhāvino)。有为法(Saṅkhatadhammā)。它们的存在即是依彼而有之性(tabbhāvabhāvibhāvo)，此有故彼有，此生故彼生——如此流转，乃有为法之定则(saṅkhatadhammaniyāmo)。依彼而有之性即是其相(ākāra)，此即依彼而有之性相(tabbhāvabhāvibhāvākāro)。此即纯粹依彼而有之性相(tabbhāvabhāvibhāvākāramattaṃ)。“纯粹”(matta)一词，旨在排除因等缘之势力(satti)的限定性。由此所表征之道，即是缘起之道(paṭiccasamuppāda nayo)。关于“依缘而住”(Āhaccapaccayaṭṭhitiṃ ārabbha)——此处所言“因、所缘等”，是指以各种方式提供助益，被称为特殊的缘力(paccayasatti visesa)，即所谓“依缘而住”(Āhaccapaccayaṭṭhiti)。譬如在“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)等句中，仅仅是提出缘法的名称，而因缘(hetupaccayo)、所缘缘(ārammaṇapaccayo)等等这些特殊的缘力，能被提升到极致并被宣说，所以被称为“依缘而住”。缘法依此而住，完成其造作缘生法的职责，不退转地流转。“依”(ārabbha)即是“缘”。“被说”(vuccati)的意思就是被世尊所宣说。 อุภยํ ปน โวมิสฺสิตฺวา ปปญฺเจนฺติ อาจริยาติ อิทํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ ปปญฺเจนฺเต สนฺธาย วุตฺตํ. เตหิ ตํ ปปญฺจยนฺตา ปฏฺฐาน นยํปิ อาหริตฺวา ปปญฺเจนฺตีติ. ยถา สูริโย อุทยนฺโต อนฺธกาเร วิธเมตฺวา ทพฺพสมฺภาเร มหาชนสฺส ปากเฏ กโรติ. เอวเมวํ อุปฺปนฺนํ จตุสจฺจญาณํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา จตุสจฺจ ธมฺมํ วิทติ ปากฏํ กโรตีติ วิชฺชา. ตปฺปฏิปกฺขตฺตา โมโห อวิชฺชานาม. โส หิ อุปฺปชฺชมาโน ธมฺเมสุ อญฺญาณอทสฺสน สงฺขาตํ อนฺธการํ ชเนตฺวาว อุปฺปชฺชติ. ปฏิจฺจ ผลํ เอติ อาคจฺฉติ เอตสฺมา เอเตนาติ วา ปจฺจโย. อวิชฺชาจ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขตํ กายวจีมโนกมฺมํ อภิสงฺขโรนฺติ สตฺตา เอเตหีติ สงฺขารา. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิชานนฺติ สตฺตา เอเตนาติ [Pg.376] วา วิญฺญาณํ. อารมฺมเณ นมตีติ นามํ. รุปฺปติ วิการํ อาปชฺชตีติ รูปํ. อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนํ. เทวานํ เทวายตนมิว. ผุสตีติ ผสฺโส. ผุสนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ วา ผสฺโส. เวทยตีติ เวทนา. เวทยนฺติ ปจฺจนุภวนฺติ สตฺตา เอตายาติวา เวทนา. ตสฺสติ ปริตสฺสตีติ ตณฺหา. นิจฺจปิปาสวเสน อารมฺมณเหตุ นิจฺจํ จญฺจลติ ปตฺเถติ วาติ อตฺโถ. ตสฺสนฺติ ปริตสฺสนฺติ จญฺจลนฺติ สตฺตา เอตายาติ วา ตณฺหา. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ. อมุญฺจคาหํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. อุปาทิยนฺติ สตฺตา เอเตนาติ วา อุปาทานํ. 然而，诸师将二者混淆而作戏论。此说是针对那些以缘起作戏论者而言。他们甚至引用《发趣论》(Paṭṭhāna)的方法来作戏论。譬如太阳升起时，驱散黑暗，使诸物在大众面前显现。同样，生起的四圣谛智(catusaccañāṇa)能驱散无明黑暗，使四圣谛法(catusacca dhamma)清晰显现，故称为明(vijjā)。与此相反的是愚痴(moha)，名为无明(avijjā)。无明生起时，即产生对诸法不知不见的黑暗，然后才生起。“缘”(paccaya)的意思是：果由此而生，或依此而来。无明亦是缘，故称无明缘(avijjāpaccaya)。因此说“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)，此即其关联。众生以此造作有为的身、语、意业，故称为行(saṅkhārā)。了别，故为识(viññāṇa)；或众生依此了别，故为识。朝向所缘，故为名(nāma)。会变异、遭受破坏，故为色(rūpa)。以所依义，故为处(āyatana)，犹如诸天之天处。触，故为触(phassa)；或相应法依此而触，故为触。感受，故为受(vedanā)；或众生依此感受、体验，故为受。渴求、躁动，故为爱(taṇhā)，即因恒常的渴求，而对所缘恒常动摇、希求；或众生依此而渴求、躁动、动摇，故为爱。执取，故为取(upādāna)，即紧抓不放之义；或众生依此而执取，故为取。 ภวติ วฑฺฒตีติ ภโว. ภวนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ สุขทุกฺขานิ เอเตนาติ วา ภโว. ชนนํ ชาติ. ชายนฺติ ปาตุภวนฺติ สงฺขต ธมฺมา เอตายาติ วา ชาติ. ชีรณํ ชรา. ชีรนฺติ ชิณฺณภาวํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วา ชรา. โสจนํ โสโก. โสจนฺติ จิตฺตปริฬาหํ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ วา โสโก. ปริเทวนํ ปริเทโว. ตํ ตํ ปวตฺตึ ปริกิตฺเตตฺวา เทวนฺติ กนฺทนฺติ เอเตนาติ วา ปริเทโว. ขมิตุํ สหิตุํ ทุกฺกรนฺติ ทุกฺขํ. ทุมฺมนสฺส วิรูปจิตฺตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. ภุโส อายาสนํ อุปายาโส. อายาสนนฺติ อนสฺสาสนํ. วิสีทนนฺติ อตฺโถ. เอวนฺติ อิมินา ยถาวุตฺเตน. อวิชฺชาทิ สงฺขาราทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน ปรํปรวิธินา สมุทโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสเกวลสฺสทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ อวิชฺชาทิกสฺส เอตสฺส สกลสฺส ทุกฺขราสิสฺส เกนจิ สุเขน อสํมิสฺสสฺส วา ทุกฺขราสิสฺส อภินิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ ทุวิโธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย สุตฺตนฺติกนโย อภิธมฺมนโยติ. ตตฺถ สุตฺตนฺติกนเยน ตาว อวิชฺชา จตุพฺพิธา ทุกฺขปฏิจฺฉาทิกา สมุทยปฏิจฺฉาทิกา นิโรธปฏิจฺฉาทิกา มคฺคปฏิจฺฉาทิกาจาติ. อภิธมฺมนเยน ปน ปุพฺพนฺตปฏิจฺฉาทิกา อปรนฺต ปฏิจฺฉาทิกา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปฏิจฺฉาทิกา ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺฉาทิกาติ จตูหิ สทฺธึ อฏฺฐ วิธาติ เวทิตพฺพา. 存在、增长，故为有(bhava)；或苦乐依此而有、而生、而增长，故为有。出生，故为生(jāti)；或有为法依此而生、而显现，故为生。衰老，故为老(jarā)；或依此而衰老、趋于败坏，故为老。忧愁，故为忧(soka)；或依此而忧愁、心生热恼，故为忧。悲叹，故为悲(parideva)；或依此而忆述种种遭遇而悲叹、哭泣，故为悲。难以忍受，故为苦(dukkha)。恶意、变异心之状态，是为忧(domanassa)。极度疲劳，是为愁(upāyāsa)，即无安慰、沉沦之义。如是，依前述无明等为缘、行等为缘生法的相续方式而有集起，此即其关联。“此纯粹苦蕴”(etassa kevalassa dukkhakkhandhassa)之义为：此从无明等开始、不与任何乐相混杂的整个苦蕴的生起。于此，缘起(paṭiccasamuppāda)有二法：经教法(suttantikanaya)与阿毗达摩法(abhidhammanaya)。其中，依经教法，无明有四种：遮蔽苦、遮蔽集、遮蔽灭、遮蔽道。而依阿毗达摩法，再加上遮蔽前际、遮蔽后际、遮蔽前后际、遮蔽缘起，连同前四种，当知共有八种。 สงฺขารา สุตฺตนฺติกนเยน สาสวา กุสลากุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชา ภิสงฺขาโรติ ปน [Pg.377] ติวิธา โหนฺติ. ตตฺถ ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาติ สงฺขาโรนาม. กามรูป กุสลเจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโรนาม. อรูปกุสลเจตนา อาเนญฺชาติสงฺขาโรนาม. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพาปิ โลกิยโลกุตฺตรภูตา กุสลากุสลเจตนา สงฺขารานาม. กิริยเจตนา ปน สพฺพาปิ วิภงฺเค นคหิตา. อฏฺฐกถายญฺจ กิริยธมฺมานํ ปน ยสฺมา เนว อวิชฺชา น กุสลา กุสลมูลานิ อุปนิสฺสยปจฺจยตฺตํ ลภนฺติ. ตสฺมา กิริยวเสน ปจฺจยากาโร นวุตฺโตติ วุตฺตํ. อวิชฺชาจ กุสลากุสลมูลา นิจ กิริยธมฺมานํ อุปนิสฺสย ปจฺจยา น โหนฺติ. ตสฺมา กิริยธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายํ นคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. สํยุตฺเตปิ ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหีนา โหติ. วิชฺชาอุปฺปนฺนา. โส อวิชฺชา วิราคา วิชฺชุปฺปาทา เนว ปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ. น อปุญฺญาภิสงฺขารํ. น อาเนญฺชาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรตีติ วุตฺตํ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยวเสน ปน เตสํปิ ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท อวาริโตเยว. นหิ โกจิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทรหิโต สงฺขตธมฺโมนาม อตฺถีติ. เอส นโย วิญฺญาณาทีสุปีติ. วิญฺญาณนฺติ พาตฺตึสวิธํ โลกิยวิปากวิญฺญาณํ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน กิริยจิตฺตวชฺชิตํ เอกูนสตฺตติวิธํ โลกิยโลกุตฺตรวิญฺญาณํ. นามรูปนฺติ โลกิย วิญฺญาณ สหชาตํ เวทนาทิขนฺธตฺตยํ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมชรูปํ ปวตฺติยํ จิตฺตช รูปญฺจ สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน สพฺพํ กุสลากุสล วิปากสมฺปยุตฺตํ ขนฺธตฺตยํ วุตฺตปฺปการรูปญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ลทฺธปจฺฉาชาตปจฺจยํ สพฺพํปิ จตุสมุฏฺฐานรูปํ คหิตเมว. 依经教法，行(saṅkhārā)是有漏的善、不善思，分为非福行、福行、不动行三种。其中，十二不善思称为非福行；欲界、色界善思称为福行；无色界善思称为不动行。而依阿毗达摩(Abhidhamma)法，一切世间、出世间的善、不善思皆称为行。至于唯作思，在《分别论》(Vibhaṅga)中皆未被论及。义注(aṭṭhakathā)中说：“因为于唯作法，无明及善、不善之根皆不得为亲依止缘(upanissayapaccaya)，故未说以唯作为缘的方式。”此即是说，无明及善、不善之根非唯作法之亲依止缘，故缘起教说中未论及唯作法。《相应》(Saṃyutta)中亦说：“诸比丘(bhikkhu)，当比丘的无明已断，明已生起，他因无明之离贪、明之生起，故不造作福行，不造作非福行，不造作不动行。”然而，随其各自相应之缘，彼等（唯作法）的缘起亦非被遮止，盖无任何有为法能离于缘起。此理于识等亦然。依经教法，识(viññāṇa)是三十二种世间果报识。依阿毗达摩法，则是除去唯作心的一切六十九种世间、出世间识。依经教法，名色(nāmarūpa)是与世间识俱生的受等三蕴，以及结生时的业生色与生命过程中的心生色。依阿毗达摩法，则是一切与善、不善、果报相应的三蕴，以及前述之色。而在义注中，则亦含摄了一切获得后生缘的四因所生色。 [๒๒๖] วิภาวนิยํ ปน [226] 至于《明了义》(Vibhāvanī)中则说： ‘‘ตทุภยํปิ อิธ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ. “此二者于此与结生识俱生”，如是说不当。 สฬายตนนฺติ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ เอว สพฺพตฺถ ปาฬิยํ วิภตฺตานิ. เอกจฺเจ ปน อาจริยา พาหิรายตนานิ ผสฺสสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺวา ตานิปิ อิธ คณฺหนฺติ. ตํปิ นิทานวคฺค ปาฬิยา สเมติเยว. ยถาห – 所谓六处，在所有巴利圣典中都仅分别作六内处。然而，某些阿阇梨认为外处也是触的缘，因此在此也将其纳入。此说亦与《因缘品》(Nidānavagga)的巴利圣典相符。如是说： กตโมจ [Pg.378] ภิกฺขเว โลกสฺส สมุทโย. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เวทนาปจฺจยา ตณฺหา.ล. โทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตีติ อยํ โลกสฺส สมุทโย. โสตญฺจ.ล. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส.ล. โลกสฺส สมุทโยติ. 诸比丘，什么是世间的集起？缘眼与色而生起眼识，三者和合为触；缘触有受，缘受有爱……忧、恼得以生起。此即世间的集起。缘耳……缘意与法而生起意识，三者和合为触……此即世间的集起。 ผสฺสเวทนาทโยปิ นยทฺวเย ตํ ตํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตา เวทิตพฺพา. ตณฺหุปาทานานิ ปากฏานิ. ภโว ทุวิโธ กมฺมภโว อุปปตฺติภโวจ. โลกิยกุสลากุสลภูตา เจตนาจ. เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย อนภิชฺฌาทโยจ กมฺมภโว. ยถาห-สพฺพํปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโวติ. กมฺมนิพฺพตฺตา ปน สพฺเพปิ โลกิยวิปากกฺขนฺธา สพฺพานิจ กมฺมชรูปานิ อุปปตฺติภโว สุตฺตนฺติกนเยน. อภิธมฺมนเยน ปน โลกุตฺตร ขนฺธาปิ วิภงฺเค อาคตาเอว. ชาติชรามรณานิ สพฺเพสํ สงฺขต ธมฺมานํ ลกฺขณปตฺตานิ. โสกาทีสุ ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส โสจนากาเรน ปวตฺตา โทมนสฺสเวทนา โสโกนาม. โรทนากาเรน ปวตฺโต อนิฏฺโฐ จิตฺตชสทฺโท ปริเทโวนาม. กายิกา ทุกฺขเวทนา ทุกฺขํนาม. เจตสิกา ทุกฺขเวทนา โทมนสฺสํนาม. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ สํสีทนวิสีทนาการปวตฺโต โทโส อุปายาโสนาม. อยเมตฺถ วิภาโค. เยสํ ปน ขนฺธทุกฺเข อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ. เตสํ อิตรสจฺเจสุปิ สา อปฺปหีนาเอว โหตีติ เต ขนฺธปวตฺติยํเอว สุขสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรเธ ทุกฺขสญฺญํ. ขนฺธปวตฺติมคฺเคเอว สุขมคฺคสญฺญํ ลภนฺติ. ขนฺธนิโรธมคฺเค ทุกฺขมคฺคสญฺญํ. ตสฺมา ขนฺธปวตฺติปจฺจยภูตา ปุญฺญา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารธมฺมาเอว เตสํ อวิชฺชานิวุฏานํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ ปฏิสรณา โหนฺตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาปจฺจ ยาสงฺขาราติ. เอตฺถจ วิเสสโต ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย ทุจฺจริตภูตา อปุญฺญาภิสงฺขารา สมฺภวนฺติ. อนาคต ขนฺธปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย สุจริตภูตา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา สมฺภวนฺตีติ [Pg.379] เวทิตพฺพา. สงฺขาเรสุ สติ อปฺปหีนภวตณฺหานํ สตฺตานํ จุติอนนฺตรํ ปุนภวาภินิพฺพตฺติยา โกจิ วิพนฺโธ นาม นตฺถิ. ตสฺมา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนาติ อิเม อตฺตภาวสญฺญิตา ปญฺจธมฺมา ภวนฺตเร ปาตุ ภวนฺติ. ตตฺถ ปน วิญฺญาณเมว ปธานํ เชฏฺฐกํ โหตีติ วุตฺตํ. สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณนฺติ วิญฺญาเณจ สติ ตสฺส อุทยภูตานํ นามรูปานํ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธนาม นตฺถีติ วุตฺตํ. วิญฺญาณปจฺจยานาม รูปนฺติ. เอตฺตาวตา สามญฺญโต ปริปุณฺโณนาม กาโย รูป กาโยจ วุตฺโต โหติ. เอวํสนฺเตปิ เตสุ ทฺวีสุ กาเยสุ เยธมฺมา สตฺตปญฺญตฺติยา ปธานงฺคภูตา โหนฺติ. เยหิจ ผสฺสา ทีนิ อุปริ องฺคานิ อาคตานิ โหนฺติ. เยสุจ สตฺตา อตฺตคาหํ ทฬฺหตรํ คณฺหนฺติ. เต วิสุํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ วุตฺตํ. นามรูเป สติ เตสํปิ อุปฺปตฺติยา วิพนฺโธ นตฺถิเยว. สฬายตนสมุฏฺฐิโตจ ผสฺโส สฬายตเน สติ เอกนฺเตน สมฺภวตีติ วุตฺตํ สฬายตนปจฺจยาผสฺโสติ. ผสฺสสมุฏฺฐิตาจ เวทนา ผสฺเส สติ เอกนฺเตน สมฺภวติเยวาติ วุตฺตํ ผสฺสปจฺจยาเวทนาติ. สุขเวทนาสทิโส ตณฺหาย อวสฺสโยนาม นตฺถีติ วุตฺตํ เวทนาปจฺจยาตณฺหาติ. กามุปาทานญฺจนาม เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปุนปฺปุนํ สมุทาจริตฺวา ทฬฺหตฺตปฺปตฺตา ตณฺหาเอว, ทิฏฺฐิโยจ อตฺตนิจ อตฺตโน อารมฺมเณสุจ อสฺสาทน ขมน โรจน ภูตาย ตณฺหาย วเสน ทฬฺหตฺตํ อาปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ตณฺหาปจฺจยาอุปาทานนฺติ. อุปาทิยนฺตาจ ตสฺส ตสฺส อุปาทานิยสฺส อตฺถสฺส หิตวุฑฺฒิสญฺญิตํ ตํตํ กมฺมภวํ อายูหนฺติเยวาติ วุตฺตํ อุปาทานปจฺจยาภโวติ. ภวสทฺโท เหตฺถ วฑฺฒิปริยาโย. ยถา – 触、受等法，亦应知于两种理趣中与彼彼识相应。爱与取是显而易见的。有分为二：业有和生有。属于世间善或不善的思，以及与思相应的贪等和无贪等是业有。如是说：“一切导向有的业都是业有。”然而，由业所生的一切世间异熟蕴，以及一切业生色，依经教之理，是生有。然而，依阿毗达摩(Abhidhamma)之理，出世间蕴亦见于《分别论》(Vibhaṅga)。生、老、死是一切有为法的共相。于忧等中，因亲属丧亡等事所触，以忧伤的方式生起的苦受，名为忧；以哭泣的方式生起的不悦耳的心生之声，名为悲；身体的苦受，名为苦；心所的苦受，名为忧；因亲属丧亡等事而以沉沦、败坏的方式生起的嗔，名为恼。此即其区别。然而，对于那些于蕴苦无明尚未断除的人，他们的无明于其他圣谛也同样未断除。因此，他们在蕴的流转中只获得乐想，在蕴的灭尽中获得苦想；在蕴的流转之道中只获得乐道想，在蕴的灭尽之道中获得苦道想。因此，对于那些被无明所覆盖、希求安乐、厌恶痛苦的众生来说，作为蕴流转之缘的福行、非福行、不动行这些法，才是他们的依止。所以说“无明缘行”。于此应特别了知：由于覆盖现在蕴的无明，会产生属于恶行的非福行；由于覆盖未来蕴的无明，会产生属于善行的福行和不动行。当行存在时，对于未断有爱(bhavataṇhā)的众生来说，死后再次结生便没有任何障碍。因此，识、名色、六处、触、受这五种被称为自体的法，会在另一有中显现。其中，识是主要的、为首的，故说“行缘识”。当识存在时，由其而生的名色的生起便无障碍，故说“识缘名色”。至此，总的来说，名身与色身都已圆满宣说。虽然如此，于此二身中，为了分别抉择出那些于有情施设(sattapaññatti)中作为主要部分、作为触等后后诸支所依、以及众生于其中更坚固地执取我见的法，故说“名色缘六处”。当名色存在时，它们的生起也无障碍。由六处而生的触，当六处存在时，必然会产生，故说“六处缘触”。由触而生的受，当触存在时，也必然会产生，故说“触缘受”。于爱，无有如乐受之必然依处者，故说“受缘爱”。所谓欲取，即是对同一所缘再再升起而达到坚固的爱；而诸见，则因对自身及自身所缘有乐味、忍受、喜爱的爱而达到坚固，故说“爱缘取”。执取者为了所执取之事的利益增长，不断造作业有，故说“取缘有”。此处的“有”字，是增长的同义词。例如说…… สุวิชาโน ภวํ โหติ, ทุวิชาโน ปราภโวติ. 兴盛者易知，衰败者难知。 กมฺมภเว สติ เอกนฺเตน ปุนภโวปิ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ภวปจฺจยาชาตีติ. ชาติยาจ สติ เอกนฺเตน ชรามรณํ โหติเยวาติ วุตฺตํ ชาติปจฺจยาชรามรณนฺติ. อยเมตฺถ ตพฺภาวภาวิภาววิธิ. [Pg.380] โสกาทิวจนญฺเจตฺถ อีทิเสน ตพฺภาว ภาวิภาเวน ปวตฺตสฺส สกลสฺส วฏฺฏธมฺมสฺส อาทีนวราสิทสฺส นตฺถํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ ปจฺจยสงฺคเห. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนเย. อทฺธานวนฺเต ธมฺเม ภุโส ธาเรตีติ อทฺธา. กาโล. โส หิ เตกาลิเก ธมฺเม สนฺตานานุปพนฺธวเสน กปฺปปรํปรา วสฺส อุตุ มาส ปกฺข รตฺติ ทิว ปรํปราจ หุตฺวา อปตมาเน ธาเรนฺโต วิย อุปฏฺฐาตีติ. อถวา, ภุโส ทหนฺติ ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เตกาลิกา ธมฺมา เอตฺถาติ อทฺธา. กาโลเยว. โส ปน สยํ อภินฺโนปิ เภทวนฺเต ธมฺเม อุปาทาย ภินฺโน วิย อุปจริตุํ ยุตฺโตติ วุตฺตํ ตโยอทฺธาติ. 当业有(kammabhava)存在时，必然会产生再有(punabhava)，故说“有缘生(bhavapaccayā jāti)”。当生(jāti)存在时，必然会有老死(jarāmaraṇa)，故说“生缘老死(jātipaccayā jarāmaraṇa)”。此即“此有故彼有”(tabbhāvabhāvibhāva)之理。此中提及忧等，是为了开示依此“此有故彼有”之理而流转的一切轮回法(vaṭṭadhamma)之过患(ādīnava)积聚。此中(ettha)即在此《缘集》(paccayasaṅgaha)中。彼处(tattha)即在那缘起之理(paṭiccasamuppādanaya)中。长久执持诸法，故称“时”(addhā)，即时间(kāla)。它于三时(tekālika)之法中，以相续不断(santānānupabandha)的方式，经由劫(kappa)、年、季节(utu)、月、半月(pakkha)、昼夜(rattidiva)等延续，犹如能持守不坠落般显现。或者，三时之法于此中久住、存续、流转，故称“时”(addhā)，即是时间(kāla)。然而，它自身虽无差别，却依有差别之法而被假立为有差别，故说“三时”(tayo addhā)。 [๒๒๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ [227] 复次，应辨明者： ‘‘อตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธาติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ. “‘恒常行进、流转，故称“时”(addhā)。’此说不善。” เอวญฺหิ สติ อทฺธานนฺติ นสิชฺฌติ. ยถา อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโนติ. องฺคานีติ อวยวปธานงฺคานิ. ปธานสมฺภาราติ วุตฺตํ โหติ. อาการาติ อวยวโกฏฺฐาสา. โกฏฺฐาสตฺโถ เหตฺถ อาการสทฺโท. ยถา ทฺวตฺตึสาการาติ. อากิรนฺติ ตตฺถ ตตฺถ ปกิริตฺวา ถปิตา วิย โหนฺตีติ อาการาติปิ วทนฺติ. สนฺธีติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ สงฺเขปานํ สงฺฆฏนฏฺฐานํ. สงฺเขปาติ ปธานธมฺมสงฺคหา. วฏฺฏนฺติ ปุนปฺปุนํ อาวฏฺฏนฺตีติ วฏฺฏานิ. มูลยนฺติ สพฺเพปิ วฏฺฏธมฺมา เอตฺถ ติฏฺฐนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ มูลานิ. ปติฏฺฐา. ปภวาติ อตฺโถ. ยสฺมา เอโก ปุริโส เอกาย องฺคุลิยา สมุทฺโท ทกํ คเหตฺวา มหาชนสฺส มุเข ปกฺขิปิตฺวา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกสฺส โลณภาวํ สญฺญาเปนฺโต วิย ภควาปิ อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา เอกเมว ปจฺจุปฺปนฺนภวํ ปริปุณฺณํ เทเสตฺวา อนมตคฺคสฺส สกลสฺส สํสารวฏฺฏสฺส ปวตฺตึ ญาเปสิ. ปริปุณฺณํ เทเสนฺเตนจ นาม ตสฺส เอกสฺส ภวสฺส เหตุจ เทเสตพฺโพ โหติ. ผลญฺจ เทเสตพฺพํ โหติ. ตตฺถ เหตู นาม ปุริมภเว สิทฺธา อวิชฺชา สงฺขารา. ผลํนาม อนาคตภเว ชาติ. [Pg.381] อิติ เอกภววิสยาปิ อยํ เทสนา เอกเทเสน อตีตานาคต สาธารณาจ โหตีติ วุตฺตํ อวิชฺชาสงฺขาราอตีโตอทฺธาติอาทิ. เอตฺถจ อทฺธุโน อทฺธาวนฺตานญฺจ อเภทํ วิย กตฺวา วจนํ ธมฺมโต วิสุํ อทฺธาสงฺขาตสฺส กาลสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. กาโลเยว โลกํ ปวตฺเตติ นิวตฺเตตีติ ปวตฺตํ มิจฺฉาวาทญฺจ นีวาเรติ. น หิ สยํ อภาวภูโต กาโล กสฺสจิ ปวตฺตโก นิวตฺตโกจ ภวิตุํ ยุตฺโตติ. กสฺมา ปเนตฺถ เอกเมกสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส อตฺตภาวสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ภควา อตีตภเว เหตุญฺจ อนาคตภเว ผลญฺจ ทสฺเสตีติ. อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ นีวารณตฺถํ อตีตเหตุ ทสฺสนํ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ นีวารณตฺถํ อนาคตผลทสฺสนํ. สสฺสต ทิฏฺฐินีวารณตฺถํ อุภยทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อเหตุ อปจฺจยา สตฺตา ปวตฺตนฺติ นิวตฺตนฺติ สํกิลิสฺสนฺติ วิสุชฺฌนฺตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อเหตุทิฏฺฐินาม. พฺรหฺมา ปชาปติ อิสฺสรนิมฺมานาทิวเสน อภูต เหตุทสฺสนํ วิสมเหตุทิฏฺฐินาม. สตฺตา มรเณ อุจฺฉิชฺชนฺติ, อนาคเต ชาตินาม นตฺถีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐินาม. อตฺตานิจฺโจ ธุโว, โสว ภวโต ภวํ สนฺธาวติ สํสรตีติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐินาม. เอวํ นิจฺโจ หุตฺวา สนฺธาวนฺโตปน อวิชฺชาทีหิ สาเธตพฺโพ นโหติ. ตสฺมา อวิชฺชาสงฺขาเรหิ ภวนฺตเร ปุน วิญฺญาณุปฺปตฺตึ วทนฺเตน สสฺสตทิฏฺฐิ นีวาริตา โหตีติ. 若如此，则“时路”(addhāna)不成，如“行于时路者”(addhānamaggapaṭipanno)。支(aṅga)，即部分、主要支，亦即主要资粮。相(ākāra)，即部分、支分。此处“相”字为支分之义，如“三十二相”。又说，其于处处散布，犹如被放置，故称“相”。结(sandhi)，即二二纲要之连接处。纲要(saṅkhepa)，即主要法之集合。轮(vaṭṭa)，因其一再回转，故称“轮转”。根本(mūla)，因一切轮回法皆安住于此，依此而转，故称“根本”，义为立足处、起源。譬如一人以一指取海水，置于大众口中，欲令其知四海之咸味；世尊亦尔，以“无明缘行”等，圆满开示现在一有，从而令人了知无始以来整个轮回之流转。圆满开示时，须说此一有之因与果。其中，因即前有已成之无明、行；果即未来有之生。是故，此说虽仅关乎一有，然于某种程度上亦通于过去未来，故说“无明、行为过去时”等。此处，将时(addhu)与时中法(addhāvanta)作无差别说，是为了显示：就法而言，并无离法而存、名为“时”的时间，并以此遮止“时间令世界流转与止息”之邪见。盖时间自性非有，不应为任何法之生起者与止息者。世尊为何于开示每一现在自体之流转时，亦示过去因与未来果？当知，示过去因，为遮止无因见、邪因见；示未来果，为遮止断灭见；两者皆示，为遮止常见。其中，“有情无因无缘而流转、止息、杂染、清净”之见，名无因见。以大梵天(Brahmā)、生主(Pajāpati)、自在天(Issara)所造等为非实之因，名邪因见。“有情死后断灭，未来无生”之见，名断灭见。“我(attā)常、恒，从此有至彼有，相续轮回”之见，名常见。若如此常恒相续，则不须由无明等所成。是故，说由无明、行于他有中再生识，即已遮止常见。 กสฺมา ปเนตฺถ โสกาทโย องฺเคสุ นคหิตาติ. ชาติยา สติ โสกาทโย เอกนฺเตน สมฺภวนฺตีติ เอวํ ตพฺภาว ภาวิภาว ลกฺขณสฺส อภาวโต. สติปิ หิ ชาติยา รูป โลเก อรูปโลเกจ เต น สมฺภวนฺติ. กามโลเกปิ เกสญฺจิ น สมฺภวนฺติเยวาติ. ยทิเอวํ กิมตฺถํ เตสํ วจนนฺติ. ชาติยาวา อวิชฺชาทิกสฺสวา วุตฺตปฺปการสฺส สกลสฺส วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนตฺถนฺติ ทสฺเสตุํ โสกาทิวจนํ ปเนตฺถ นิสฺสนฺท ผลนิทสฺสนนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ นิสฺสนฺทผลนิทสฺสนนฺติ ชาติยา มหาอาทีนว ราสิสงฺขาตสฺส อุทยผลสฺส นิทสฺสนนฺติ อตฺโถ. [Pg.382] กสฺมา ปน อิมสฺส ปจฺจุปฺปนฺน ภวสฺส อตีตปจฺจยา ทฺเว อวิชฺชา สงฺขารา เอว ปาฬิยํ วุตฺตา. กึ ปน เต เอว ทฺเว อิมสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ. อญฺเญปิ โหนฺติเยว. อถ กสฺมา เต ปาฬิยํ น วุตฺตาติ. อวุตฺตานํปิ เตสํ อตฺถโต ลทฺธตฺตาติ. กถญฺจ เต อวุตฺตาปิ ลทฺธาติ. ตพฺภาว ภาวิภาวลกฺขเณน ตทวินาภาวิภาวลกฺขเณนจ ลทฺธาติ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณนาติอาทิ มาห. เอส นโย ปรตฺถปิ. ตตฺถ อวิชฺชา สงฺขารคฺคหเณนาติ ปาฬิยํ อาทิโต วุตฺเตน อวิชฺชาสงฺขาร วจเนน. ตณฺหุปาทานภวาปิ คหิตา ภวนฺตีติ อวิชฺชาภาเว ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิปิ คหิตานิ ภวนฺติ. สงฺขารภาเวจ ภาวโต, อภาเวจ อภาวโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโวปิ คหิโต ภวตีติ อตฺโถ. 为何此处忧愁(soka)等不被摄入支中呢？因为它们不具备“有生(jāti)则忧愁等必然产生”这样的“彼有则有”之相。即使有生，在色界(rūpaloka)和无色界(arūpaloka)中，它们也不会产生；即使在欲界(kāmaloka)，对于某些众生也不会产生。既然如此，为何还要说它们呢？为了显示生，或以无明(avijjā)等为因的、如前所述的整个轮回流转所带来的巨大过患聚，此处说忧愁等，是为了展示其等流果(nissandaphala)。其中，“等流果的显示”，意思是显示由生而来的、被称为巨大过患聚的生起之果。然而，为何圣典中只说此现在有(paccuppannabhava)的两个过去缘——无明与行(saṅkhārā)呢？难道只有这两个是此有的缘吗？其实还有其他的缘。那么为何圣典中没有说呢？因为即使不说，它们也能从义理上被获得。如何获得那些未说之缘呢？为了显示“通过‘彼有则此有’之相和‘与彼不相离’之相而获得”，才说了“以取无明与行……”等。这个道理在其他地方也一样。这里“以取无明与行”，是指圣典中最初所说的“无明”与“行”这两个词。爱(taṇhā)、取(upādāna)、有(bhava)也被摄取。因为有无明才有爱与取，无无明则无，故以取无明而摄取了爱与取。同样，有行才有业有(kammabhava)，无行则无，故以取行而摄取了业有。这就是它的意思。 วิภาวนิยํ ปน 然而在《阐明疏》(Vibhāvanī)中， กิเลสภาวสามญฺญโต อวิชฺชาคหเณน ตณฺหุปาทานานิ. กมฺมภาว สามญฺญโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโว คหิโตติ วุตฺตํ. ตํปิ ยุชฺชติ. 如是说：“从作为烦恼(kilesa)的共性而言，以取无明(avijjā)而摄取了爱(taṇhā)与取(upādāna)；从作为业(kamma)的共性而言，以取行(saṅkhārā)而摄取了业有(kammabhava)。”那也说得通。 ตถา อวิชฺชา สงฺขารา คหิตา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตทวินา ภาวิภาเวน ตณฺหุปาทานวจเนน อวิชฺชาจ ภววจเนน สงฺขาราจ คหิตาติ อตฺโถ. ลกฺขณธมฺมานํ ลกฺขิตพฺพธมฺเมหิ อวินาภาวิภาวโต ตทวินาภาวิภาเวน ชาติชรา.ล. คหิตนฺติ วุตฺตํ. อิติกตฺวาติ อิมินา การเณน. วีสตาการา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปถมํ เหตุปญฺจกํ เอโก สงฺเขโป. ทุตียํ ผลปญฺจกํ เอโก. ตตียํ เหตุปญฺจกํ เอโก. จตุตฺถํ ผลปญฺจกํ เอโก สงฺเขโปติ จตุสงฺเขปา โหนฺติ. จตฺตาโร สงฺคหา โหนฺตีติ อตฺโถ. จตูสุ ปน สงฺเขเปสุ สิทฺเธสุ ปถเมน ทุตียสฺส ทุตีเยน ตตียสฺส ตตีเยน จตุตฺถสฺสาติ เอวํ ติสฺโส สนฺธิโยปิ สิชฺฌนฺติเยวาติ วุตฺตํ ติสนฺธิ จตุสงฺเขปาจ ภวนฺตีติ. เอตฺถจ เหตุปญฺจกํ ผลปญฺจกนฺติ เอตํ โลกสฺส [Pg.383] ปากฏโวหารวเสน วุตฺตํ. เหตุผล สทฺทา ปน ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปริยายา เอว โหนฺตีติ ทุตียปญฺจกสฺส ปถมํ อุปาทาย ผลปญฺจกตา ตตียํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตาจ น น สมฺภวติ. ตถา ตตียสฺสปิ จตุตฺถํ อุปาทาย เหตุปญฺจกตา ทุตียํ อุปาทาย ผลปญฺจกตาจาติ. เอวญฺหิ สติ เหตุโต ผลเมว สิยา. น ผลโต เหตูติ โจทนา อโนกาสาเอว โหตีติ. ทฺวีสุ ปน เหตุปญฺจเกสุ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ยถาห-ทานํ ทสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มาสํปิ สํวจฺฉรํปิ ทานุปกรณานิ สชฺชนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ปุริมเจตนาโย อายูหนสงฺขารานาม. ปฏิคฺคาหกานํ ปน หตฺเถ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาปยโต อุปฺปนฺนา เจตนา ภโวติ วุจฺจติ. เอกาวชฺชเนสุวา ฉสุ ชวเนสุ เจตนา อายูหน สงฺขารานาม. สตฺตมชวนเจตนา ภโว. ยากาจิวา ปน เจตนา ภโว. ตํสมฺปยุตฺตา อายูหน สงฺขารานามาติ. กมฺมภโว อุปปตฺติภโวติ ทฺเว ภวา ทฺวาทสสุ องฺเคสุ เอกสฺเสว ภว องฺคสฺส อวยวานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ กมฺมภวสงฺขาโตภเว กเทโสติอาทิ. เอตฺถจ สงฺขารกมฺมภวานํ วิเสโส วุตฺต นเยเนว เวทิตพฺโพ. 如是，无明(avijjā)与行(saṅkhārā)被摄取，这是关联。以其不离之相，由爱(taṇhā)与取(upādāna)之语摄取无明，由有(bhava)之语摄取行，此是其义。由于特征法(lakkhaṇadhamma)与被特征法(lakkhitabbadhamma)的不离性，故说以其不离性摄取了生(jāti)、老(jarā)、死(maraṇa)等。因此，有二十种行相(ākāra)。第一因五法(hetupañcaka)是一个摄略(saṅkhepa)，第二果五法(phalapañcaka)是一个摄略，第三因五法是一个摄略，第四果五法是一个摄略，故有四个摄略，即是四种摄集的意思。在这四个摄略中，第一与第二、第二与第三、第三与第四，这样三个连接也能成就，所以说有三连接(tisandhi)与四个摄略。这里所说的因五法、果五法，是依据世间通俗的惯用语(vohāra)而说的。然而因与果这两个词，实际上是缘(paccaya)与缘生法(apaccayuppanna)的异名。故第二五法依于第一而为果五法，依于第三而为因五法，并非不可能。同样，第三五法依于第四而为因五法，依于第二而为果五法。这样一来，就只有从因生果，而无从果生因，这种责难(codanā)便没有立足之地了。至于两个因五法中行与业有(kammabhava)的差别，在义注(aṭṭhakathā)中已经说明。例如说：生起“我将布施”之心，乃至一个月或一年准备布施物品时，先前生起的思(cetanā)，名为勤行(āyūhana)。当在受施者手中安放布施物品时生起的思，名为有。在一个转向心(āvajjana)或六个速行心(javana)中的思，名为勤行。第七个速行心之思名为有。或者任何思名为有，与它相应的名为勤行。业有与投生有(upapattibhava)，在十二支中，是同一有支(bhava aṅga)的组成部分，就像所说的“业有是有的部分(kammabhavasaṅkhāto bhavekadeso)”等。这里行与业有的差别，应当依照上述方式理解。 [๒๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ [228] 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中， ‘‘กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ เอตฺถ อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ. “业有是有的部分，此处应知，未来的结生(paṭisandhi)之缘的思(cetanā)即是行。”如是说。但这在这里不恰当。 เตสํ ทฺวินฺนํปิ ทฺวีสุ เหตุปญฺจเกสุ สงฺคหิตตฺตาติ. ยถา รุตปาฬินเยนวา เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวเสสาจาติ อิทํ ชาติชรามรเณหิ สทฺธึ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถจ ยเทตํ ปุพฺเพ ชาติชรามรณคฺคหเณน วิญฺญาณาทิ ผล ปญฺจกํ คหิตํ. ตํ อตฺถโต อุปปตฺติภโวเอว. นหิ ผลปญฺจกโต อญฺโญ อุปปตฺติภโวนาม อตฺถีติ. เอวํ สนฺเตปิ ธมฺมวิภาค รกฺขณตฺถํ อุปปตฺติภวสทฺเทน จตุตฺถปญฺจกํ คหิตนฺติ ยุตฺตํ. ทฺวาทสสุ [Pg.384] องฺเคสุ อวิชฺชานาม โมโห. โสจ อกุสลมูลํ. ตณฺหานาม โลโภ. โสจ อกุสล มูลนฺติ วุตฺตํ อวิชฺชา ตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานีติ. อถวา, มูลนฺติ สีสํ. ทฺเว วฏฺฏสีสานีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุริมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกํ ปจฺฉิมํ ปญฺจกทฺวยํ เอกํ ภวจกฺกนฺติ กตฺวา ปุริมํ อวิชฺชามูลํ. ตญฺจ ทิฏฺฐิจริตานํวา อปายคามีนํวา จกฺกํ. ปจฺฉิมํ ตณฺหามูลํ. ตญฺจ ราคจริตานํวา สุคติคามีนํวา จกฺกนฺติ ทสฺสิตํ. จกฺกนฺติ ปน ยโต ปฏฺฐาย วฏฺฏสนฺตานสฺส อารพฺโภ โหติ. ตสฺมึ ปุน อาคเตเอว จกฺกํนาม สิยา. ตสฺมา อิธ ทุตีเยน เหตุผล ยุคเฬน สทฺธึ สพฺพํ เอกเมว จกฺกนฺติ ยุตฺตํ. 因为它们二者都包含在两个因五法中。或者应视之为依经文(rutapāḷi)之理而说。“其余”是指与生、老、死一起的识(viññāṇa)等果五法。这里，先前通过摄取生、老、死而摄取的识等果五法，实际上就是生有(upapattibhava)。因为除了果五法之外，并没有其他的生有。即使如此，为了护持法的分别，以“生有”一词摄取第四个五法组是恰当的。在十二支中，无明就是痴(moha)，它是不善根(akusalamūla)。爱(taṇhā)就是贪(lobha)，它也是不善根。所以说无明与爱是两种根本(mūla)。或者说，“根本”是首要的意思，即是两种轮回(vaṭṭa)的首要。然而在义注中，将前两个五法组作为一个有轮(bhavacakka)，后两个五法组作为一个有轮：前者以无明为根本，是属于邪见行者(diṭṭhicarita)或趣向恶趣(apāya)者的轮；后者以爱为根本，是属于贪行者(rāgacarita)或趣向善趣(sugati)者的轮，如是显示。然而所谓“轮”，是指轮回相续(vaṭṭasantāna)的起点，只有当再次回到该起点时，才能称为轮。因此，这里与第二组因果一起，所有一切都应该视为同一个轮。 กสฺมา ปเนตฺถ อาคมนสมฺภาเรสุ อวิชฺชาเอว สีสํ กตฺวา วุตฺตา. คมนสมฺภาเรสุจ ตณฺหาเอว. นนุ อุภยตฺถ อุภยํปิ สีสํ กตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. วุจฺจเต, สุขเวทนาสทิโส หิ ตณฺหาย อาหาโรนาม นตฺถิ. ตสฺมา เวทนงฺคโต ปรํ วฏฺฏงฺคํ ฆเฏนฺเตน เวทนา นุรูปาตณฺหาเอว วตฺตพฺพา. น อวิชฺชาติ คมนสมฺภาเรสุ ตาว อวิชฺชาย โอกาโส นตฺถิ. สพฺพปถมํ อารพฺภฏฺฐาเนจ สพฺพปธานา อวิชฺชาเอว วตฺตพฺพา โหติ. สาจ สงฺขารุปฺปาทเน อวิรชฺฌนกงฺคภูตาติ น เตสํ อนฺตเร เอกสฺส องฺคสฺส อตฺถาย กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อาคมนสมฺภาเรสุ ตณฺหาย โอกาโส นตฺถีติ. อยญฺหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนานาม ปธานงฺคปริคฺคห วเสน ปวตฺตา. น ลพฺภมาน สพฺพธมฺม ปริคฺคห วเสนาติ. 为何此处在到来（此世）的资粮中，只以无明为首而说？而在前往（来世）的资粮中，只以爱为首？难道不应于二者中，皆以二者为首而说吗？答曰：于爱而言，实无比乐受更佳之食。是故，在连接受支之后的轮回支时，应说与受相应的爱，而非无明。因此，在前往（来世）的资粮中，无明没有（被列为首要的）机会。而在最初的起点，最主要者即是无明，应说无明。其为行生起时不可或缺的部分，故于彼等（无明与行）之间，无需为某一支分而说任何事。因此，在到来（此世）的资粮中，爱没有（被列为首要的）机会。此缘起法教，实乃依于把握主要支分而展开，而非依于把握所有可得之法。 ยํ ปน วิภาวนิยํ 然而，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中， ปุพฺพนฺตสฺส อวิชฺชามูลํ. อปรนฺตสฺส ตณฺหามูลนฺติ วุตฺตํ. 过去际以无明为根本，未来际以爱为根本，如是说。 ตตฺถ ปุพฺพนฺตสฺสาติ ปุพฺพสฺส เหตุผลโกฏฺฐาสสฺส. อปรนฺตสฺสาติ ปจฺฉิมสฺส เหตุผล โกฏฺฐาสสฺสาติ อตฺโถติ. กสฺมา ปเนตานิ ทฺเวมูลานินาม โหนฺตีติ อาห – 此中，“过去际”是指过去的因果部分，“未来际”是指后来的因果部分，此乃其义。为何这二者被称为“二根本”呢？答曰： เตสเมวจ มูลานํ, นิโรเธน นิรุชฺฌตีติ. 亦唯由此等根本之灭，（轮回）才得以寂灭。 เตสํ สมุทเยน สกลวฏฺฏํ สมุเทติ. นิโรเธนจ นิรุชฺฌติ. ตสฺมา ตานิ ทฺเวมูลานินามาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน ปฏิโลม [Pg.385] ปฏิจฺจสมุปฺปาท ทสฺสนเมตนฺติ วทนฺติ. ปฏิโลม ปฏิจฺจ สมุปฺปาโทนาม อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทิโก นิโรธวาโร. อิทานิ โสกาทิ วจนํ น เกวลํ นิสฺสนฺทผล นิทสฺสนตฺถเมว โหติ. อถโข ชรามรเณน สทฺธึ เอกํ องฺคํ หุตฺวา อุปริ วฏฺฏมูลธมฺมปฏิปาทกานํ ทุกฺขธมฺมานํ นิทสฺสนตฺถํปิ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ชรามรณ มุจฺฉายาติอาทิ มาห. ตตฺถ มุจฺฉาสทฺเทน โสกาทีนํ คหณํ. เตปิ หิ สยํ อาสวสมฺภูตา หุตฺวา ปุน อาสวุปฺปาทาย ปจฺจยา โหนฺตีติ เอเตน เตสํ ชรามรณงฺเค คหณํ สิทฺธํ ภวติ. ชรามรณมุจฺฉาย อภิณฺหโส ปีฬิตานํ พาลานํ อาสวา อภิณฺหโส สมุปฺปชฺชนฺติ. อาสวานํสมุปฺปาทาอวิชฺชาจ ปวฑฺฒติ. อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ หิ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ปุน อาพนฺธเมว วฏฺฏนฺติ อตฺโถ. เอตฺถจ – 彼等生起则整个轮回生起，彼等寂灭则轮回寂灭。因此说此二者为根本。然而有人说这是逆观缘起。所谓逆观缘起，即“无明灭则行灭，行灭则识灭”等灭尽的次第。现在说忧愁等语，不仅是为了显示等流果，更是与老死共同成为一支，以显示其上能引生轮回根本的诸苦法，因此说“老死昏昧”等。此处“昏昧”一词涵盖了忧愁等。因为它们既由漏而生，又成为漏生起之缘，由此证明它们被摄于老死支中。常被老死之昏昧所困扰的愚人，诸漏频频生起。诸漏生起，无明亦增长。经中说：“由漏集故无明集”。如此，则“无明缘行”，轮回又再次被系缚而转起，此乃其义。于此， นานา พฺยสนผุฏฺฐสฺส, โสกาทีนํ ปวตฺติโต; อวิชฺชา ตณฺหา วฑฺฒนฺติ, ยโต วฏฺฏํ ปวตฺตตี ติปิ. 为种种灾厄所触者，由忧等生起故，无明与爱增长，轮回由是转起。 วตฺตพฺพํ. ยถาห-กตโมจ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส วิปาโก. สมฺโมหเวปกฺกํ วาหํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ วทามิ. ปริเยฏฺฐิเวปกฺกํวาติ ตตฺถ สมฺโมโห อวิชฺชา. ปริเยฏฺฐิ ตณฺหา. ตทุภยํ วิปากํ เอตสฺสาติ กตฺวาชรามรณโสกาทิกํ ทุกฺขํ สมฺโมหเวปกฺกํ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติจ วุจฺจตีติ. ตตฺถ สมฺโมโหนาม ญาติพฺยสนา ทินา ผุฏฺโฐโสจติ ปริเทวติ อุรตาฬิ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชตีติ เอวํ อาคโต สมฺโมโห. ปริยิฏฺฐินาม ยถา ชิคจฺฉาติ ปีฬิโต. โภชนํ ปตฺเถติ ปริเยสติ ปิปาสาภิปีฬิโต. ปาณิยํ ปตฺเถติ ปริเยสติ, เอวํ เกนจิ ทุกฺเขน ผุฏฺโฐ สุขํ ปตฺเถติ ปริเยสตีติ เอวํ ปวตฺตา ปริยิฏฺฐิตณฺหา. เอตฺถ ปน ยสฺมา ชรามรณสทิสํ มหนฺตํ วิสฏํ นิยตญฺจ อิมสฺส โลกสฺส ทุกฺขฏฺฐานํนาม นตฺถิ. ทุกฺขนิสฺสรณตฺถญฺจ สตฺถุสาสนํ. ตสฺมา อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา ชรามรณนิทานา โหติ. ยถาห-กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติจ ชิยฺยติจ [Pg.386] มิยฺยติจ จวติจ อุปปชฺชติจ. อถจ ปนิมสฺสํ ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ นปฺปชานาติ ชรามรณสฺสาติอาทิ. เยสุ ปน องฺเคสุ อาทิโต ปฏฺฐาย ญาเตสุ ชรามรณํ สมูลํ ขนิตฺวา ตโต อตฺตานํ โมเจตุํ สกฺโกติ. ตานิ ทสฺเสตุํ ชาติอาทีนิ ปุริมานิ องฺคานิ เทสิตานิ. อปิจ. เอกสฺมึ ภเว ฐตฺวา อาคมนสมฺภาเรหิจ คมนสมฺภาเรหิจ อาคติยาจ คติยาจ สทฺธึ อตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ทสฺสิตาย อตีเต อนาคเตจ สกลสํสาเร ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ตสฺส ตสฺส อตฺตภาวสฺส นิพฺพตฺติ ทสฺสิตาเอว โหติ. สพฺพานิจ ทิฏฺฐิคตานิ นิวตฺติตานิ. ภวจกฺกญฺจ อนาทิมนฺตํ หุตฺวา อาพนฺธติเยว. ตสฺมา ชรามรณวจเนนวา โสกาทิวจเนนวา อวิชฺชํ อจินฺเตตฺวา วฏฺฏปวตฺตสฺส มหาอาทีนวราสิทสฺสนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. อิจฺเจวนฺติอาทิ นิคมนํ. อิจฺเจวํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา นเยน ปฐเปสีติ สมฺพนฺโธ. อิจฺเจวํ อาพนฺธํ อนาทิกํ เตภูมกํ วฏฺฏนฺติปิ โยเชนฺติ. 应当如是说。如（世尊）言：“诸比丘，苦的异熟为何？诸比丘，我说苦有迷惑为异熟，有寻求为异熟。”其中，迷惑即无明，寻求即渴爱。因老、死、忧等苦以此二者为异熟，故说为“迷惑为异熟”与“寻求为异熟”。此中，所谓“迷惑”，是指遭遇亲属之灾等，而忧愁、悲叹、捶胸、哭泣，陷入迷乱，如是生起迷惑。所谓“寻求”，犹如为饥饿所迫，希求、遍寻食物；为干渴所迫，希求、遍寻饮品；如是为某苦所触，而希求、遍寻安乐，如是生起的即是寻求渴爱。于此，因世间无有如老死一般巨大、普遍而确定之苦处，而导师之教法正是为了出离此苦。是故，此缘起之说以老死为开端。如（世尊）言：“此世间实陷困境，有生、有老、有死、有灭、有再生。然却不知晓从此老死之苦出离。”云云。然而，若能从始了知诸支分，便能根除老死，从而解脱自身。为开示此理，故宣说生等前行诸支。再者，立于一生，通过开示来生与去生的资粮、来与去，以及自体的生起，也就开示了在过去与未来的整个轮回中，于彼彼有中彼彼自体之生起。一切见(diṭṭhigata)亦被转离。有轮(bhavacakka)无始，而恒常系缚。是故，由老死之言或忧等之言，不思无明，而应信受所见轮回流转之巨大过患积聚。“如是”等为结语。其关联为：“如是，以‘无明缘行’等理趣而教示。”亦有人如是连结：“轮回如是系缚，无始，于三界中转起。” ตตฺถ อิจฺเจวํ อาพนฺธนฺติ ชรามรณมุจฺฉายาติอาทินา วุตฺต นเยน ปุนปฺปุนํ อาพนฺธํ. อนาทิกนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อวิชฺชา อาทิมฺหิ วุตฺตาติ. วุจฺจเต, วฏฺฏสฺส อาทิภูตตฺตา สา อาทิมฺหิ วุตฺตา น โหติ. วฏฺฏกถาย สีส ภูตตฺตาเอว สา อาทิมฺหิ วุตฺตา. เอวํ วุตฺตาย ปน ตาย วฏฺฏสฺส อนาทิกภาโวปิ ทสฺสิโต. อวิชฺชา หิ นาม พหิทฺธา น ลพฺภติ. สตฺตสนฺตาเน เอว ลพฺภตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตสฺมา อิธ อตีตภเว อวิชฺชาย สิทฺธาย ตสฺสาอธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโวปิ ตสฺมึ ภเว สิชฺฌติเยว. สิชฺฌนฺโต จ อิมสฺสํ ทสโนยํ วุตฺต นเยน อญฺญาย อวิชฺชาย เอว สิชฺฌติ, น อญฺญถา. เอวญฺจ สภิ ปุน ตสฺสปิ อธิฏฺฐานภูโต อตฺตภาโว สิชฺฌติเยวาติ อวิชฺชา อตฺตภาโวจาติ อุภยํ เปตํ อนวฏฺฐิตํ อนาทิกเมว โหตีติ. วฏฺฏสฺส ปน ติวิธสฺสปิ ปธานปจฺจยภูตตฺตา สา วฏฺฏกถาย สีสภูตา โหติ. ยทิ สา วฏฺฏสฺส อาทิภูตา น โหติ. อถ ตสฺสาปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. ตสฺสา ปน [Pg.387] ปจฺจเย วุตฺเตปิ ตสฺส ปจฺจยสฺสปิ ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ อาคจฺฉติเยว. เอวญฺจ สติ ตสฺส ตสฺสาติ นิฏฺฐานเมว นปญฺญา เยยฺยาติ. อญฺญตฺถ ปน วุตฺโตเยว. ยถาห-อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโยติ. ยถาจาห-อวิชฺชํ ปาหํ ภิกฺขเว สาหารํ สนิทานํ วทามิ. โกจสฺสา อาหาโร. ปญฺจนีวรณา ติสฺส วจนียนฺติ. ยถาจาห-อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยุปฺปนฺนา. อุภยเมตํ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนนฺติ. ปฐเปสีติ ปญฺญาเปสิ เทเสสีติ อตฺโถ. [ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย.] 于此，“如是系缚”，即以“为老死所昏迷”等所说之理趣而辗转系缚。为何说“无始”？无明岂非于开篇宣说？答曰：无明并非因是轮回之始，故于开篇宣说。其于开篇宣说，实因其为轮回论说之首。如是宣说，亦显示了轮回的无始性。无明实非外在可得，唯于有情相续中可得，此乃现量所成。是故，于此，若过去有中无明已成，则作为其所依之自体于彼有中亦必成立。而当其成立时，依此所示之理趣，乃由另一无明而成立，非由他法。如是，作为彼（无明）所依之（更前）自体亦必成立。是故，无明与自体二者皆无定始，实为无始。又，因无明是三轮之主缘，故于轮回论说中居于首位。若无明非轮回之始，则应说其缘。诚然。然若说其缘，则又须说彼缘之缘，如是辗转，则无穷尽可知矣。然于他处已说。如言：“由漏集故有无明集。”又如言：“诸比丘，我说无明有食、有因。其食为何？应言五盖。”又如言：“无明是缘，诸行是缘生。此二者皆是缘生。”`Paṭhapesi`（教示）意即`paññāpesi`（施设）、`desesi`（宣说）。[缘起之理趣] ๑๖๗. อิทานิ ปฏฺฐานนยํ ทสฺเสตุํ เหตุปจฺจโยติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถเหตุจ โส ปจฺจโยจาติ เหตุปจฺจโย, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เกนฏฺเฐน เหตูติ มูลฏฺเฐน, โกจ มูลฏฺโฐติ. รุกฺขานํ รุกฺขมูลสฺส วิย ภูมิยํ สหชาตธมฺมานํ อารมฺมเณสุ สุปฺปติฏฺฐิ ตภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนาม. สหชาตธมฺมานํ กุสลาทิ ภาวสาธนฏฺโฐ มูลฏฺโฐนามาติปิ วทนฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. สทฺทตฺถโต ปน หิโนนฺติ วุทฺธิวิรุฬฺหิเวปุลฺลปตฺติวเสน สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺติ สหชาตธมฺมา เอตฺถ เอเตนวา อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาตินา ถามพลสมฺปนฺเนนาติ เหตุ. ปจฺจย สทฺโท ปน อุปการกฏฺโฐ. อุปการโกติจ สยํ ยาทิเสน สภาเวน อุปลพฺภมาเน อนุปฺปนฺนาวา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปนฺนาวา ติฏฺฐนฺติ ฐิตาวา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺติ. ตาทิ เสนสภาเวน อุปลทฺธิเยว. นหิ สภาวธมฺเมสุ อีหาวา พฺยาปาโรวา อุปลพฺภติ. เยน กตฺตาวา กาเรตาวา อุปลพฺเภยฺยาติ. ตถา อุปลทฺธิยํ ปน สติ อนุรูปานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ อนุปฺปนฺนานํวา อุปฺปชฺชนโต อุปฺปนฺนานํวา ฐิติภาวปตฺติโต ฐิตานํ วา อุปรุปริวุทฺธิวิรุฬฺหิยา ปจฺจยตฺตุปคมนโต สุฏฺฐุ กรานฺโต วิย สาเธนฺโต วิย โหตีติ กตฺวา อุปการโก ตฺเวว วุจฺจตีติ. อิติ อารมฺมเณ ถิรภาววุทฺธิ วิรุฬฺหิภาวสาธน สงฺขาเตน มูลภาเวน อุปการกา ฉเหตุธมฺมา เหตุปจฺจโย นาม. 167. 今为显示发趣之法(paṭṭhānanaya)，而说“因缘”(hetupaccayo)等。其中，“因亦是缘”，故名因缘；此谓“作为因而成为缘”，或“以因性为缘”。于此，“因”(hetu)是何义？是根本义。何为根本义？犹如树根于地，能令树木善住，（因）能成就俱生法于所缘中善住之义，此谓根本义。亦有人说，能成就俱生法之善等状态，是为根本义。此处应说之义，已于前述。从词义上说，俱生法藉此（因），于所缘中以增长、繁茂、广大之势而善住，或以坚固、有力、具势之性而善住，故名为因。“缘”(paccaya)一词则有助成义。所谓助成，即当其以如是自性存在时，能令未生诸法生起，已生诸法住立，已住诸法辗转增广而成为缘。此即是依其自性而有。于自性法中，实无功用或造作，故无作者或使作者。然当此自性存在时，相应的缘生法，未生者得以生起，已生者得以安住，已住者得以辗转增广，犹如善巧成就一般，因此称为“助成者”。如是，以其能成就（俱生法）于所缘中稳固、增长、发展的根本作用，且具助成性的六种因法，名为因缘。 อารมนฺติ [Pg.388] จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สุฏฺฐุ รตึ อนุภวนฺตา วิย อชฺโฌลมฺพมานา ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ อารมฺมณํ. อารมฺมณภาเนว อุปการกา ฉฬารมฺมณธมฺมา อารมฺมณปจฺจโย. อธิปติ สทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อธิปติ ภาเวน อุปการโก ธมฺโม อธิปติปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณาธิปติ สหาชาตาธิปติวเสน. อารมฺมณธมฺมาปิ หิ เกจิ ครุกตา อตฺตโน อารมฺมณิกธมฺเม สามิโน วิย ทาเส อตฺตโน วเสวตฺตยมานา อตฺตนิ นิจฺจํ นินฺนโปณปพฺภาเรเอว กโรนฺตีติ. นตฺถิ อนฺตรํ เอตสฺสาติ อนนฺตโร, อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม อนนฺตรปจฺจโย. สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมนนฺตรปจฺจโย. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ ธมฺมโต วิเสโส นตฺถิ. อตฺถโต ปน ปุริมจิตฺเต นิรุทฺเธปิ ปจฺฉา สนฺตานํ อุจฺฉิชฺชิตุํ อทตฺวา สนฺตานานุพนฺธวเสน สารมฺมณธมฺม ภาเวน อตฺตสทิสสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ อนนฺตรปจฺจยตา. ธมฺมนฺตเร อุปฺปาทิยมาเนปิ ยํกิญฺจิ ธมฺมํ อนุปฺปาเทตฺวา ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจฏฺฐานานํ ปฏิปาฏิยา จิตฺตนิยามํ นาม สาเธตฺวา อนุรูปสฺเสว ธมฺมนฺตรสฺส อุปฺปาทนํ สมนนฺตรปจฺจยตาติ. เอวญฺหิ สติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อสญฺญสตฺตา จวนฺตสฺสจ ปุริมปจฺฉิมภาคปวตฺตานํ จิตฺตุปฺปาทานํปิ อนนฺตรตา สมนนฺตรตาจ อุปปนฺนา โหตีติ. นหิ อภาว ภูโต อนฺตเร กาโล เตสํ อนฺตรํ กโรตินาม. นจ อญฺญสนฺตานภูโต อนฺตเร รูปธมฺโม. อญฺญญฺหิ รูปสนฺตานํ, อญฺญํ อรูปสนฺตานํ. อฏฺฐกถายํ ปน กาลานนฺตรตา สมนนฺตรปจฺจโยติ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุ อนนฺตราติ สมนนฺตราติ วุตฺตํ. เอเตน ยถาสณฺฐานวนฺตานํ รูปธมฺมานํ อนนฺตรตานาม มชฺเฌ ปริจฺเฉทสหิตาเยว โหติ. น ตถา สณฺฐานรหิตานํ อรูปธมฺมานํ. ตสฺมา ปุริมปจฺฉิมานํ เตสํ เอกีภูตานํ วิย ปวตฺติสมนนฺตรตานาม. ตถา ปวตฺตน สมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตาติ ทสฺเสติ. 心与心所法于此中犹如体验极大之乐而沉浸、运作，故为所缘(ārammaṇa)。六种所缘法以所缘之相助成，即是所缘缘(ārammaṇapaccaya)。增上(adhipati)之义已如前述。以增上之相助成之法，即是增上缘(adhipatipaccaya)。此有二种：所缘增上(ārammaṇādhipati)与俱生增上(sahajātādhipati)。某些所缘法，因其被重视故，能使所缘之法犹如主人对待奴仆般，恒常顺从自己，犹如水流般，使之恒常倾向、倾注于自身。无有间隔，故名无间(anantara)；以无间之相助成之法，即是无间缘(anantarapaccaya)。以极无间之相助成之法，即是等无间缘(samanantarapaccaya)。此二缘在法上并无差别。然就义理而言，前心灭后，不令后时相续断绝，依相续之连接，以有缘法之相，令与自身相似之他法生起，此即无间缘性(anantarapaccayatā)。即使生起他法时，不生起任何其他法，但依结生(paṭisandhi)等作用之次第，确立心之法则，令相应之他法生起，此即等无间缘性(samanantarapaccayatā)。如是，从灭尽定(nirodhasamāpatti)出定者，以及无想有情(asaññasatta)命终者，其前后部分生起之心，亦具无间性与等无间性。非以不存在之时间作为其间隔，亦非以他相续之色法作为间隔。盖色法相续与无色法相续各异。然于义注(aṭṭhakathā)中，驳斥“时间上之无间是等无间缘”之说，指出因无形相之故，故说“极无间”即是“等无间”。由此可知，具形相之色法，其无间性实有中间之界限。然无形相之无色法则不然。是故，彼等前后（心）犹如合为一体般运作，此即等无间性；能如是运作之力，即是等无间缘。 เย ปน ธมฺมา อตฺตนิ ชาเต เอว ชายนฺติ, โน อชาเต. อตฺตนา สเหวจ ชายนฺติ, โน ปุเร ปจฺฉาจ, เตสํ ชาตตฺถาย วิย [Pg.389] สยํ เตหิ สห ชาตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย. ปกาสสฺส ปทีโป วิย. ปทีปชาลญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ ปกาสสงฺขาเตน อาโลเกน สเหว อุปฺปชฺชตีติ. อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตํ ติทณฺฑํ วิย อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ธมฺโม อญฺญมญฺญปจฺจโย. เอวญฺจ สติ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปุริเมน สห วิเสโส ปากโฏ โหติ. นหิ สห ชาตสทฺโท เอวรูปํ อญฺญมญฺโญปตฺถมฺภนํ โพเธตีติ. นิสฺสยนฺติ เอตฺถาติ นิสฺสโย. นิสฺสยภาเวน อุปการโก ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย. โส ปน สหชาตนิสฺสโย วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโยติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ สหชาโตว สมาโน ปฏโกฏฺฐโก วิย จิตฺตกมฺมานํ ปติฏฺฐาภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตนิสฺสโย. ปถวี วิย ติณรุกฺขาทีนํ ปุเร ชาโต หุตฺวา อธิฏฺฐานภาเวน อุปการโก วตฺถุปุเรชาต นิสฺสโย. พลวตโร ปน นิสฺสโย อุปนิสฺสโย. ยถา หิ สาลิภตฺตสฺส อุปฺปตฺติยา สูโทวา อุกฺขลิวากฏฺฐํวา อคฺคิวานิสฺสโย เอว โหติ, น อุปนิสฺสโย. สาลิเขตฺตวุฏฺฐิธารา เอว ปน อุปนิสฺสโย, น หิ ตาสุอสติ ภตฺตุปฺปตฺติยา สูทาทีนํปิ ถาโมนาม อตฺถีติ. ตถา ยหึ ปจฺจเย อสติ นิสฺสยธมฺมาปิ นตฺถิ. กุโต นิสฺสิตธมฺมา. โส ปจฺจโย นิสฺสยโตปิ พลวตรฏฺเฐน อุปนิสฺสโยติ วุจฺจตีติ. 有法，仅于自身生起时才生起，非于未生起时；且与自身同时生起，非前非后。为彼等法之生起，以与彼等同时生起的方式而助益之法，即是俱生缘(sahajātapaccaya)。犹如灯之于光明，灯焰生起时，即与名为光明之亮光同时生起。犹如互相支撑之三脚架，以互相支撑的方式而助益之法，即是互依缘(aññamaññapaccaya)。如是，此缘与前缘之差别即显现，盖“俱生”一词并不表示此等互相支撑之义。依止于此，故名依止(nissaya)。以依止的方式而助益之法，即是依止缘(nissayapaccaya)。此依止缘有二种：俱生依止(sahajātanissaya)与所依前生依止(vatthupurejātanissaya)。其中，俱生者犹如画布之于绘画，以作为其立足处而助益之法，即是俱生依止。犹如大地先于草木而生，以作为基础而助益之法，即是所依前生依止。然更强有力之依止，名为近依止(upanissaya)。譬如米饭之产生，厨师、锅釜、薪柴或火，仅是依止，而非近依止；然唯稻田之雨水方是近依止，盖若无彼等，即使有厨师等，亦无力产生米饭。如是，若无彼缘，则依止法亦不存在，何况被依止法？是故，彼缘以较依止更强有力之故，名为近依止。 โส ปน อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโยติ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ ครุกตา อารมฺมณ ธมฺมา ครุกตตฺตาเอว อธิปติภูตา พลว นิสฺสยภูตาจ โหนฺติ. อนนฺตรปจฺจยธมฺมาจ เตหิ วินา จิตฺตสนฺตานปวตฺติยา เอว อภาวโต พลวนิสฺสยาเอว โหนฺติ. ปกตูปนิสฺสโยติ เอตฺถ ปน ปกโต อุปนิสฺสโยติ ปกตูปนิสฺสโย. ปกโตติจ ยถา กเต สติ อนุรูเป กาเล ตสฺมึสนฺตาเน เอกนฺเตน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ปาตุภวนฺติ, ตถา สุฏฺฐุ กโตติ อตฺโถ. กรณญฺเจตฺถ สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติจ ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติจ วุตฺตานํ ธมฺมานํ อตฺตโน [Pg.390] สนฺตาเน ปุพฺพภาเค วุตฺตปฺปกาเรน สุฏฺฐุ อุปฺปาทนํ. กายิกํ สุขํ กายิกํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล อุตุ โภชนํ เสนาสนนฺติ เอวํ วุตฺตานํ ธมฺมานํ สุฏฺฐุ อุปเสวนญฺจ เวทิตพฺพํ. 然彼近依止有三种：所缘近依止(ārammaṇūpanissaya)、无间近依止(anantarūpanissaya)及业近依止(pakatūpanissaya)。其中，被重视之所缘法，因其被重视故，即成为增上与强力依止。无间缘法，因若无彼等，心识相续便无从生起，故亦是强力依止。此处之“业近依止”，即是“已造作”之近依止。所谓“已造作”(pakata)，其义为“善作”：若于相应之时善作其事，则于彼相续中，缘生法必然显现。此处之“作”，当知即是：于自身相续之先前阶段，依前述方式善巧生起信、戒、闻、舍、慧，以及贪、嗔、痴、慢、邪见、愿求等法；亦应知，是善巧受用身体之乐、身体之苦、个人(puggala)、时节、食物、卧坐具等法。 ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา วตฺตมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม ปุเรชาตปจฺจโย. โส ทุวิโธ อารมฺมณปุเรชาต นิสฺสย ปุเรชาต วเสน. นิสฺสยารมฺมณธมฺมา เอว หิ เกจิ ปุเรชาต ตามตฺตวิสิฏฺฐา ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปน นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ ปุเร ชาตตาวิสิฏฺเฐหิ นิสฺสยารมฺมณสตฺติวิเสเสหิ อญฺโญ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโสนาม นทิสฺสติเยว. ปุเร โรเปตฺวา ชาตานํ รุกฺขโปตกานํ วิย ปจฺฉา อาสิญฺจิยมานํ อุทกํ ปุเร ชาตานํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมานํ วุทฺธวิรุฬฺหภาวญฺจ ปจฺฉาปิ อตฺตนา สทิสสฺส รูปสนฺตานสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยภาวญฺจ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก ปจฺฉาชาโต อรูปธมฺโม ปจฺฉา ชาตปจฺจโย. อฏฺฐกถายํ ปน คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนาวิยาติ วุตฺตํ. มูลฏีกายญฺจ เอเตน มโนสญฺเจ ตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิต ภาวํ ทสฺเสติ, เตเนว อาหาราสา วิยาติ อวตฺวา เจตนาคหณํ กโรตีติ วุตฺตํ. สา ปน ปจฺฉาชาตา สสมฺปยุตฺตา อาหาราสา เจตนา ปุเรชาตานํ เตสํ คิชฺฌสรีรรูปานํ จิรกาลํ กพฬีการาหาเรน วินาปิ อมิลาต ภาวํ อุปรูปริจ วุทฺธวิรุฬฺหรูปสนฺตานุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภติเยว. ยสฺมา สุปากเฏน ปจฺฉาชาตปจฺจเยก เทเสน สกลสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส สาธนตฺถาย อยํ อุปมา อิธ วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. เจตนา คหณญฺจ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ ปตฺวาปิ เจตนาเอว ปธานา ชาตาติ ทสฺสนตฺถํ คหิตนฺติ น น สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺหิ สติ ปจฺฉาชาตสฺส อตฺถสฺส ปจฺฉา ชาตาย เอว อุปมาย สาธนํ อุปปนฺนํ โหตีติ. ยถาวุตฺต ฏีกาปาเฐปิ อยมตฺโถ ลพฺภติเยว. 先已生起，以现在存在的方式而起助益作用之法，即是前生缘(purejātapaccaya)。此有二种：所缘前生与依止前生。诚然，某些依止所缘法，仅因其具有前生的特性，即被称为前生缘。然而，阿难长老(Ācariyānandatthera)说：以依止、所缘等方式为特征，以前生方式所起的助益作用，即是前生缘。即便如此，除了具有前生特性的依止与所缘的特殊力量外，也确实见不到其他独立的前生特殊力量。犹如后浇之水于先生之树苗，后生之无色法，能支持先生之四集起色法，使其增长茂盛，并成为其后与自身相似之色相续生起的助缘；以此支持方式而助益者，即是后生缘(pacchājātapaccaya)。然于义注(aṭṭhakathā)中说：“犹如秃鹫雏鸟身体之求食思。”在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中亦指出：“由此，显示依食思而运作之无色法，能支持色身之存在，因此不说‘犹如求食’，而取‘思’为例。”然彼后生、相应之食思，对于先前已生之彼等秃鹫身体诸色，即使长久无段食，亦能令其不枯萎，并令不断增长茂盛之色相续生起，成就助缘而加以支持。由于此喻，似乎是为了以极明显之后生缘之一部分，来证明整个后生缘之义，故在此处被提及。且选取思为例，亦是为显示即使在后生缘中思亦是主要者，故可以说其为所取。如是，后生之义，恰可由后生之喻得以成立。即使在如前所述之疏钞文句中，此义亦可得。 อาเสวนฺติ [Pg.391] ตํ สุฏฺฐุ ภชนฺติ อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา สุฏฺฐุ เสวมานา วิย ภชมานา วิย ตสฺส ปุริมสฺส สพฺพปาริปูรํ อาการํ คเหตฺวา เอว ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตีติ อาเสวนํ. อาเสเวติวา เต ธมฺเม อตฺตโน ปริวาสํ สุฏฺฐุ คาหาเปติ. วฑฺเฒตีติวา อาเสวนํ. อปิจ กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส อนนฺตรธมฺมสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อตฺตสทิสสฺสวา อตฺตสทิสภาวาปาทนํ วาสนํ อาเสวนฏฺโฐติ มูลฏีกายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยญฺจ สพฺพวิปากธมฺเมจ นิวตฺเตติ. นหิ อาวชฺชน ทฺวยสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานสฺสปิ วฑฺเฒตุํวา หาเปตุํวา ปโยเคน กรณียตานาม อตฺถิ ปริทุพฺพลตฺตา. วิปาเกสุจ อริยผลานิ ปริกมฺมปโยเคน กรณียานิปิ มคฺคเจตนานุภาเวน วินา เกวเลน เตน ปโยเคเนว สาเธตพฺพานิ น โหนฺติ. เกวลํ กมฺมเวเคน สนฺตาเน ปาติเตสุ โลกิยวิปาเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนนฺติ อุปรุปริ ปคุณ พลวภาวาปาทเนน สห ปวตฺตนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ ปริยตฺติธมฺม วิชฺชาสิปฺปุคฺคหเณสุ ปุริมาภิโยโค วิย อาเสวนฏฺเฐน อนนฺตเร ปวตฺตานํ สชาติยานํ ธมฺมานํ ปคุณพลวภาวาย อุปการโก ธมฺโม อาเสวนปจฺจโย นามาติ สิทฺธํ โหตีติ. 诸法反复生起，如同善加从事、善加亲近一般，完全领受先前一切圆满的行相后，如是再三地转起，此即是重复(āsevana)。或者，重复使其法善于领受自身的熏习。或者，增长即是重复。此外，在《根本疏钞》(Mūlaṭīkā)中说：“以善等自性，通过与自身相应的努力，对紧随而应作之法再再造作、令其转起，或使之达到与自身相应的状态，或熏习，此即重复之义。”其中，“通过努力而应作”一语，排除了两种转向心以及一切异熟法。因为两种转向心即使转起两三次，也因其极其微弱，而无所谓通过努力而应作的增长或减损。至于异熟，圣果虽应通过加行努力而成就，但若无道思之威力，仅凭此努力是无法成就的。对于仅由业力抛入相续中的世间异熟，则更无所谓应作。所谓“再再造作、令其转起”，是就伴随着不断熟练、增强而转起而言。如是，在学习教理、明处与技艺时，犹如先前的努力，以重复之义，对紧随而转起的同类法之熟练与增强能起助益作用之法，即名为重复缘(āsevanapaccaya)，如是便得以成立。 กายงฺควาจงฺคจิตฺตงฺคาภิสงฺขรณภูเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเต น กิริยาภาเวน อุปการโก ธมฺโม กมฺมปจฺจโย. โส ทุวิโธ สหชาตนานากฺขณิกวเสน. ตตฺถ เชฏฺฐสิสฺส มหา วฑฺฒกิอาทโย วิย สกิจฺจปรกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตา สพฺพาปิ สหชาตเจตนา สหชาตปจฺจโย. ยถา ปน อิตฺถิปุริสานํ สกึ สนฺนิปาตปฺปโยโค กามสุขานุภวนกิจฺจญฺจ กาลนฺตเร ปุตฺตปาตุภาวตฺถายวตฺถุมฺหิ พีชนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทติ. เอวเมวํ ยถาวุตฺตาภิสงฺขรณกิจฺจญฺจ ตทภิสงฺขรณเวคชนิตํ กาลนฺตเร วิปากกฏตฺตารูปานํ ปาตุภาวตฺถาย สนฺตาเน กิริยา วิเสสนิธาน กิจฺจญฺจ สมฺปาเทตฺวา นิรุทฺธา กุสลากุสล เจตนา นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโยนาม. [Pg.392] วิปจฺจนมตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปากปจฺจโย. วิปจฺจน ภาโวจ นาม โลเก สพฺเพสํ ปุปฺผผลาทีนํ สุฏฺฐุ วิปกฺกภาวํ ปตฺตกาเล สพฺพากาเรน มนฺทภาโว โหติ. เอวํ นิรุสฺสาหสนฺต ภาวสงฺขาเกน มนฺทมนฺทากาเรน สนฺตาเน ปาตุภาโว. ตโตเยวจ วิปากานํ ปวตฺติ อวิภูตา โหติ. สพฺพรตฺตึ นิทฺทายนฺตสฺส ปุริมภวสิทฺเธ กมฺมาทิ อารมฺมเณ ปวตฺตานิปิ ตานิ วุฏฺฐิตกาเล กิญฺจิชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา นโหนฺตีติ. ปญฺจวิญฺญาณาทีนิ ปน ปจฺฉาชานนจิตฺต ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺตานิปิ วตฺถารมฺมณ ฆฏฺฏนานุภาว พเลน สเหว โหนฺติ. น เตสํ อุสฺสาหพฺยาปารมตฺต วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. 以身、语、意支的造作性，即以心之努力所称的行相，作为助益之法，是业缘(kammapaccayo)。它有俱生与异时两种。其中，一切俱生思，如同大弟子、大木匠等，以成就自事与他事之方式生起，即是俱生业缘。例如，男女的一次交合努力，既能成就欲乐受用之事，亦能在未来时为子嗣的显现，在事(vatthu)中成就播下种子之事。如是，已灭的善或不善思，既成就了上述的造作之事，亦因其造作速力所生，在未来时为异熟与业生色(kaṭattārūpa)的显现，在相续中成就了储藏特殊作用之事，此即名为异时业缘。仅以成熟之相作为助益之法，是异熟缘(vipākapaccayo)。所谓成熟之相，即是世间一切花果等，在完全成熟之时，各方面皆呈现微弱之相。如是，以无精进、寂静所称的缓慢方式于相续中显现。因此，异熟果的转起是不明显的。整夜睡眠者，其心识虽缘于前生所成就之业等而转起，但在醒来之时，它们也不会成为任何认知心转起之缘。然而，五识等在后来的认知心转起时，虽可作为缘，但它们是依靠所依与所缘的触击力量而同时生起的，应如是知，此非仅依其努力与精进之力而生起。 อรูปิโน ตโย อาหารา สหชาตธมฺมานํ ชนนฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐนจ, กพฬีการาหาโร ปน อิมสฺส จตุสมุฏฺฐานิ กสฺส กายสฺส อุปตฺถมฺภนฏฺเฐเนว อุปการกตา อาหารปจฺจโย. อปิจ, อาหารฏฺโฐนาม อุปตฺถมฺภนปฺปธาโน โหติ. เตเนว หิ ปาฬิยํ กพฬีกาโร อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ อวตฺวา อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยตฺเวว วุตฺตํ. ตสฺมา อรูปาหารานํปิ อาหารฏฺโฐ อุปตฺถมฺภนวเสเนว เวทิตพฺโพ. ชนยนฺตาปิ หิ อาหารา อตฺตนา ชนิตานญฺจ ตทญฺเญสญฺจสนฺตานฏฺฐิติยา ปจฺจยภาวตฺถาย อุปตฺถมฺภเนน สเหว ชเนนฺตีติ. 三种无色食以生起与支持俱生法之义，而抟食则仅以支持此四处所生之身为助益，此为食缘(āhārapaccayo)。此外，食之义主要在于支持。因此，在圣典中，不说“抟食以食缘为缘于食所生色”，而只说“以食缘为缘于此身”。是故，当知无色食之食义，亦以支持为主。诚然，诸食纵能生起，亦是为令自所生法及其他法的相续得以住立而成为缘，故与支持同时生起。 อิสฺสริยฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม อินฺทฺริยปจฺจโย. โส ติวิโธ สหชาตาทิวเสน. ตตฺถ สหชาตธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา อรูปินฺทฺริยธมฺมา สหชาตินฺทฺริยปจฺจโย. ปจฺฉา ชาตานํ ปญฺจวิญฺญาณ ธมฺมานํ ทสฺสนาทิ กิจฺเจสุ อิสฺสรภูตา ปุเร ชาตา ปญฺจปสาทินฺทฺริยธมฺมา ปุเร ชาตินฺทฺริยปจฺจโย. สหชาตานํ กฏตฺตารูปานํ จิรตรปวตฺติยํ อิสฺสรภูตํ รูปชีวิตํ รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจโย. กสฺมา ปเนตฺถ ภาวินฺทฺริยทฺวยํ อิธ น คหิตนฺติ. วุจฺจเต, ยสฺส ชนกตฺตํวา อุปตฺถมฺภกตฺตํวา อนุปาลกตฺตํวา อตฺถิ. โส ปจฺจยธมฺโมนาม. ภาวทฺวยสฺส [Pg.393] ปน สหชาต ธมฺมานํ อตฺถาย เอตํ ตยํปิ นตฺถิ. เกวลํ ปน ตํสหิเต สนฺตาเน กมฺมาทีหิ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ จตุสมุฏฺฐานิกธมฺมานํ อิตฺถาการาทิวเสเนว โย ปวตฺตินิยโม อตฺถิ, โส ภาวรูปา นุภาเวน สิทฺโธ. ตสฺมา เตสํ ธมฺมานํ ตาทิเส นิยามกิจฺเจ อิสฺสรตฺตาเยว ทฺวยํ อินฺทฺริยํนาม โหติ. น อินฺทฺริยปจฺจยตฺเต นาติ ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ตสฺมึ ภุสํ ทฬฺหํ นิปติตฺวา วิย ฌายนฏฺเฐน โอโลกนฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม ฌานปจฺจโย. ทุคฺคติ สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม มคฺคปจฺจโย. เอตฺถจ เยนเยน สมฺมาทสฺสนาทินา ลกฺขณวิเสเสน สมฺปนฺนตฺตา กุสลภูตา สมฺมาทิฏฺฐาทโย สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐน มคฺคปจฺจยานาม โหนฺติ. อพฺยากตภูตานํปิ เตสํ โส โส ลกฺขณวิเสโส อตฺถิเยวาติ เตสมฺปิ เตเนวฏฺเฐน มคฺคปจฺจยตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สติปิ มคฺคงฺคานํ ตํตํ สมฺปาปกฏฺเฐนจ อุปการกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตานํ รูปธมฺมานํ โส อตฺโถ น ปาปุณาติ. เตสํ ปน มคฺคปจฺจยธมฺเมหิ สมุฏฺฐิตตฺตาเยว มคฺคปจฺจยุปฺปนฺนตา ปจฺเจตพฺพา. เอสนโย เหตุกมฺมินฺทฺริยฌาน ปจฺจเยสุปีติ. 以主宰之义而助益之法，是根缘(indriyapaccayo)。它依俱生(sahajāta)等方式而有三种。其中，于各自作用中为主宰的无色根法，是俱生根缘(sahajātindriyapaccayo)。于后生五识之见等作用中为主宰的先生五净色根法，是前生根缘(purejātindriyapaccayo)。于俱生业生色(kaṭattārūpa)之长时持续中为主宰的色命根(rūpajīvita)，是色命根缘(rūpajīvitindriyapaccayo)。为何此处不取二性根(bhāvindriyadvaya)呢？答曰：凡具有令生、支持或守护作用者，方名为缘法。然而，二性根对于俱生法而言，并无此三种作用。不过，在包含彼二性根的相续(santāna)中，由业(kamma)等各自之缘而转起的四因生法，其依女性等方式而有的转起规定，是由性根(bhāvarūpa)之力所成就。因此，彼等法因于如是规定作用中具有主宰性，此二法才名为根，而非作为根缘，故此处不取，应如是知。以趋近所缘(ārammaṇa)，并如坚固地落入其中般，以禅思(jhāyana)或审视之义而助益之法，是禅缘(jhānapaccayo)。以令至恶趣(duggati)、善趣(sugati)、涅槃(nibbāna)之义而助益之法，是道缘(maggapaccayo)。于此，因具备正见(sammādassana)等各自的特殊相而为善的正见(sammādiṭṭhi)等，以令至善趣、涅槃之义，而名为道缘。即使是无记(abyākata)法，它们也各自具有这些特殊相，因此依此义，亦说它们具有道缘性，应如是知。即使道支(maggaṅga)具有令至彼彼之义而为助益，然由其生起的色法，此义不能达到。然而，彼等色法仅因由道缘法所生起，故应视为道缘所生。此理于因(hetu)、业(kamma)、根(indriya)、禅(jhāna)诸缘中亦然。 เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูโต วิย หุตฺวา อญฺญมญฺญยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม สมฺปยุตฺตปจฺจโย. สมาเนปิ สหชาตภาเวน นิสฺสย นิสฺสิต ภาเวนจ ยุตฺตภาเว เอกุปฺปาทตาทิกสฺส สมฺปโยคลกฺขณสฺส วิรหโต วิปฺปยุตฺตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิปฺปยุตฺตปจฺจโย. ยตฺถ สมฺปยุตฺตา สงฺกา สมฺภวติ, ตตฺเถว ตทาสงฺกา วิคมนตฺถํ อยํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโยนาม วุตฺโตติ ตทาสงฺขา รหิเตสุ อารมฺมณานนฺตราทีสุ วิปฺปยุตฺตปจฺจยปสงฺโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เหฏฺฐาวุตฺตปฺปกาเรสุ เอว ปจฺจยธมฺเมสุ โย โย อตฺถิตา สงฺขาเตน ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิภาเวน ตาทิสสฺเสว ขณปจฺจุปฺปนฺน สมงฺคิโน ธมฺมสฺส สหชาตาทิวเสน อุปการโก โส โส อตฺถิปจฺจโย. ยสฺมึ วิชฺชามาเน สติ อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ [Pg.394] นลภติ. โส ตสฺส อญฺญสฺส โอกาสทาน สงฺขาเตน สยํ อนฺตรหิตภาเวน อุปการโก ธมฺโม นตฺถิปจฺจโย. อยํปิ วิสุํ สตฺติวิเสโส น โหติ. เตเนว จิตฺเตน คจฺฉติ นิสีทติ ติฏฺฐตีติอาทินา ปจฺฉิมจิตฺเต ฐิตานํปิ ปุริมจิตฺตํ วตฺตติเยวาติ โลกสฺส อภิมาโน โหติ. ตสฺมา ยตฺถ อตฺถิตาสงฺกา สมฺภวติ. ตตฺถ ตทาสงฺกา นิวตฺตนตฺถํ อยํ ปจฺจโย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. 以同一生起等方式，如同成为一体，以相互结合之相而助益之法，是相应缘(sampayuttapaccayo)。即使同样具有俱生性与依止(nissaya)、被依止(nissita)之相，但因缺乏同一生起等的相应特征，故以不相应之相而助益之法，是不相应缘(vippayuttapaccayo)。凡有可能产生相应之疑虑处，为消除此疑虑，才说此不相应缘。因此，在无此疑虑的所缘缘(ārammaṇapaccaya)、无间缘(anantarapaccaya)等中，不适用不相应缘，应如是知。于前述诸缘法中，凡以名为“有性”(atthitā)的刹那现前之相，依俱生等方式助益于同样刹那现前之法者，即是存在缘(atthipaccayo)。当一法存在时，他法无机缘生起；彼法以名为“给予机会”的自身消失之相而为助益，是无有缘(natthipaccayo)。此亦非一特殊之力。因世人有“以彼心行、住、坐”等我慢，认为即使后心已住，前心仍在转起。因此，凡有可能产生“有性”之疑虑处，为消除此疑虑而说此缘，应如是知。 วินาสํ คโต วิคโต. ยสฺมึ อวิคเต อญฺโญ อุปฺปชฺชิตุํ โอกาสํ นลภติ, โส ตสฺส โอกาสทานสงฺขาเตน สยํ วิคตภาเวน อุปการโก ธมฺโม วิคตปจฺจโย. วตฺตมานตา สงฺขาเตน อวิคตภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปการโก ธมฺโม อวิคตปจฺจโย. ปุริมปจฺจย ทุกเมว เจตฺถ นานตฺถ ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ ญาณวิสทตฺถญฺจ ปริยายนฺตเรน วิคตทุกํนาม กตฺวา เทสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ อตฺถีติ โข กจฺจาน อยเมโก อนฺโต. นตฺถีติ อยํ ทุตีโย อนฺโตติอาทินา นานาอตฺถทีปกา อตฺถิ นตฺถิ สทฺทา สาสเน โลเกจ ทิสฺสนฺติ. ปุพฺเพ วุตฺตสฺเสว จ อตฺถสฺส ปุน ปริยายนฺตเรน วจนํ โสตูนํ ญาณวิสทตฺถาย โหตีติ. ฏีกาการา ปน พหุํ เตสํ ปจฺจย ทุกานํ นานตฺถสมฺภวํ วณฺเณนฺติเยวาติ. [ปจฺจยุทฺเทโส] 已灭尽，即已离去(vigato)。当其未离去时，他法不得生起之机缘；彼法以名为“给予机会”的自身离去之相而为助益，是离去缘(vigatapaccayo)。以名为“现在”的未离去之相，助益于同类之法，是不离去缘(avigatapaccayo)。当知，此处即是前二缘（有、无），为遣除异义、令智明晰，而以异门(pariyāyantarena)说为“离去二法”。诚然，如“迦旃延(Kaccāna)，“有”是一边，“无”是第二边”等，能开显多种含义的“有”与“无”之语，于教法及世间皆可见。将先前已说之义，复以异门宣说，是为令听者之智更为明晰。然诸复注师(ṭīkākārā)广说彼二对缘之多种异义。〔缘之纲要〕 ๑๖๘. อิทานิ ยถา อุทฺทิฏฺเฐ จตุวีสติปจฺจเย ปถมํ ฉหิ ราสีหิ สงฺคเหตฺวา ปุน ราสีนํ อนุกฺกเมน เตสํ ปจฺจยานํ นิทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต ฉธานามนฺตุนามสฺสาติ คาถาทฺวย มาห. นามํ นามสฺส ฉธา ฉพฺพิเธหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. นามํ นามรูปีนํ ปญฺจธา. ปุน นามํ รูปสฺส เอกธา, รูปํ นามสฺส เอกธาเอว. ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทุวิธา, ทฺวยํ นามรูปํ ทฺวยสฺเสว นามรูปสฺส นวธาติ เอวํ ฉกฺกปญฺจกาทิวเสน ปจฺจยา ฉพฺพิธา โหนฺติ. กถํ โหนฺตีติ โยชนา. 168. 今者，为示二十四缘(catuvīsatipaccaye)之解释(niddesa)，先依所示，以六组(chahi rāsīhi)摄之，复依诸组次第，说“名于名有六种”等二偈。名(nāma)于名，以六种方式为缘。名于名色(nāmarūpa)，以五种方式为缘。复次，名于色(rūpa)，以一种方式为缘；色于名，亦以一种方式为缘。概念(paññatti)与名色于名，以二种方式为缘；名色二者于名色二者，以九种方式为缘。如是，依六种、五种等方式，缘有六类。如何？当如是结合。 [๒๒๙] ยํปน วิภาวนิยํ [229] 然而，凡应加以分别解释者 ‘‘ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทฺวิธา ทฺวิปการา ปจฺจยา โหนฺตีติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ. “概念与名色以二种方式成为名法之缘”的此说，不善。 ปจฺจยกถา [Pg.395] หิ นาม ปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปจฺจยสตฺติโตติ ตีหิ ปกาเรหิ วุตฺตาเยว สุวุตฺตา โหตีติ. ยสฺมา ปน อนนฺตราทิปจฺจยานาม จิตฺตสนฺตานสฺส อวิจฺเฉทาย กิจฺจฏฺฐานานุกฺกมปฏิปาทนาย เอว จ โหนฺติ. ตสฺมา กุสลาทีสุ อรูปธมฺเมสุ โยโกจิ ธมฺโม ยสฺส กสฺสจิ อวิรุทฺธสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย น น โหตีติ วุตฺตํ อนนฺตรนิรุทฺธาจิตฺตเจตสิกาธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ อวิรุทฺธสฺสาติเอเตน อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กุสลากุสลานํ โสมนสฺสโทมนสฺสานญฺจ อญฺญมญฺญํ อนนฺตร ปจฺจยปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. ปฏุปฺปนฺนานนฺติ ปุนุปฺปนฺนานํ ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนานํวา. ปุนปฺปุนํ สนฺตานปริภาวนาวเสน ปวตฺโต อาเสวนปจฺจโยนาม, เกวลํ ปโยคสาธนีเยสุ ชวเวค สหิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอว ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปุริมานิ ชวนานีติอาทิ. ตตฺถ ชวนานีติ มคฺคผลชวนวชฺชานิ โลกิย กุสลา กุสลกฺริยชวนานิ ปจฺฉิมานํชวนานนฺติ ผลชวนวชฺชานํ กุสลากุสลกฺริยชวนานํ. ภินฺนชาติกา หิ ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สพฺพาการปาริปูรํ ปริวาสํนาม คเหตุํวา คาหาเปตุํปา น สกฺโกนฺติ. ยทิ สกฺกุเณยฺยุํ, ชาติมตฺเตนปิ ธมฺมา ปุพฺพาปรํ อภินฺนาเอว สิยุนฺติ. ตสฺมา ภินฺนชาติกํ ผลชวนํ มคฺคโต ปริวาสํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มคฺโคปิ อตฺตโน ปริวาสํ ผลสฺส ทาตุํ น สกฺโกติ. ผลจิตฺตานิจ ปริกมฺมปโยคพเลน ชวน กิจฺจานิ โหนฺติ, น อญฺญมญฺญํ ปริวาสทาน คหณ พเลนาติ. ยสฺมา กามาวจรภาวโต มหคฺคตา นุตฺตร ภาวปฺปตฺตินาม อาเสวนพเลน โหติ, ตสฺมา โคตฺรภุ ฌาน มคฺคานํ ภูมิ เภโท อิธ อปฺปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 缘的论说，依缘、缘生法、缘之力此三方面而说，方为善说。因为无间等诸缘乃为心相续不中断、以及阐明作用与所依的次第而有。因此，在善等无色法中，任何一法无不成为其他不相违之法之缘，如“无间灭的心心所法”等所说。此处“不相违”一词，当知是排除相互冲突的善与不善、喜与忧，彼此作为无间缘。“现起的”意指“重复生起的”或“次第生起的”。依数数熏习相续而转起的，名为重复缘(āsevanapaccaya)，唯于依加行而成就、具有速行之势的心生起中才能获得，如“前面的速行”等所说。此处“速行”，是除去道与果速行，指世间的善、不善、唯作速行；“后面的速行”，是除去果速行，指善、不善、唯作速行。不同种类之法确实不能互相圆满地领受或给予别住(parivāsa)。若能如此，则诸法仅凭种类亦前后无异。因此，不同种类的果速行不能从道领受别住，道亦不能把自己的别住给予果。果心是通过预备与加行之力而有速行的作用，并非通过互相给予和领受别住之力。因为从欲界的状态到达广大与无上状态的成就，是依重复力而有，故种姓(gotrabhu)、禅那、道的境界差别，于此当知是无量的。 เหตุ.ล. นามรูปานนฺติ เอตฺถ เหตุมคฺคงฺคานิ อเหตุกวชฺชิตานํ, ฌานงฺคานิ ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานํ สหชาตานํ นามรูปานํ. สหชาตรูปลกฺขณํ ปน สยเมว วกฺขติ. เจตนานาม ปวตฺตมานา ทฺเว กิจฺจานิ สาเธติ สหชาตานํ สํวิธานญฺจ อายตึ วิปากปาตุ ภาวตฺถาย ตสฺมึ สนฺตาเน อตฺตโน ปวตฺตา การสงฺขาต พีชนิธานญฺจาติ. ตตฺถ สํวิธานกิจฺจํ สพฺพเจตนา สาธารณํ [Pg.396] โหติ. พีชนิธานกิจฺจํ ปน กุสลากุสลภาวปฺปตฺตายเอว เจตนาย โหตีติ วุตฺตํ สหชาตาเจตนาติอาทิ. ตตฺถ สหชาตาเจตนาติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณ สหชาตาปิ เจตนา. สาปิ หิ สหชาตานํ สํวิทหนสงฺขาเตน กมฺมภาเวน ปวตฺตตฺตา กมฺมํเอวนาม โหตีติ. ยสฺมา อตฺตโน ปวตฺตาการสงฺขาตสฺส วิปากพีชสฺส นิทหนํนาม, น ตาวเทว พีชกิจฺจํ สมฺปาเทติ. อมฺพพีชาทีนิ วิย ปริณตภาวํ ปตฺวา ขณนฺตเรเอว สมฺปาเทตีติ วุตฺตํ นานากฺขณิกา เจตนาติอาทิ. ตตฺถ นานากฺขณิกาเจตนาติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺม ปวตฺติกฺขณโต วิสุํ ภูเต อตีตกาเล สิทฺธา กุสลา กุสลเจตนา. กุสลากุสลเจตนาติวา ปาโฐ สิยา. 因……等。对于名色。此处，因与道支(hetumaggaṅgāni)是除去无因者的共生名色之缘，禅支(jhānaṅgāni)是除去五识者的共生名色之缘。共生色法的特征将在下文说明。思(cetanā)在现行时成就两种作用：一是协调共生法，二是为未来异熟果报的显现，在该相续中贮藏名为自身现行之相(attano pavattākāra)的种子。其中，协调作用是所有思的共通作用。种子贮藏作用则仅属于达到善或不善状态的思，如“共生思”(sahajātācetanā)等所说。此处，“共生思”指乃至与五识共生的思。它也以协调共生法之业用而现行，因此被称为业。因为贮藏自身现行之相的异熟种子，并非立即完成种子作用，而是像芒果种子等那样，必须等待成熟，在另一刹那才能完成，如“异时思”(nānākkhaṇikā cetanā)等所说。此处，“异时思”指在与自身缘生法(paccayuppannadhamma)现行刹那不同的过去时已成就的善或不善思。或者可以读作“善不善思”。 วิปากกฺขนฺธาอญฺญมญฺญํสหชาตานํรูปานนฺติ เอตฺถ อญฺญมญฺญสฺสจ สหชาตรูปานญฺจาติ อตฺโถ. ยถานาม ปุเร ชาตา สาลรุกฺขโปตกา ปจฺฉา อนุวสฺสํ วสฺสนฺตานํ วุฏฺฐิธารานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ยาวกปฺปาวสานาปิ มหนฺตสฺส สาลวนสณฺฑสฺส ปวตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย ปุริมจิตฺตกฺขเณสุ อุปฺปนฺนา สกลสรีเร กมฺมชกาโย จิตฺตชกาโย อุตุชกาโย อาหารช กาโยติ สพฺเพ สกลสรีรฏฺฐกา จตุสมุฏฺฐานิก รูปธมฺมา ปจฺฉาชาตานํ ปถมภวงฺคาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ วเสน วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปตฺวา อุปรุปริ จตุสมุฏฺฐานิก รูปปรํปราปวตฺติยา ปจฺจยตฺตํ อุปคจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาติอาทิ. ตตฺถ ปุเรชาตสฺสาติ อาตีตานนฺตรจิตฺเต ชาตสฺสาติ วทนฺติ. ยาว อฏฺฐมจิตฺตาวา ปุเรชาตสฺส. เอตฺตโก หิ กาโล รูปธมฺมานํ วฑฺฒนกาโลนาม. ตโตปรํ หายนกาเล ปจฺฉาชาเตน ปโยชนํ นตฺถีติ. ยาว โสฬสมจิตฺตา เอว วา ปุเรชาตสฺส. ยทคฺเคน หิ มรณาสนฺนกาเล วตฺถุรูปํ จุติจิตฺตสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ อุปคจฺฉติ. ตทคฺเคน จุติจิตฺตํปิ ตสฺส วตฺถุรูปสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหตีติ นวตฺตพฺโพ. ตถา เสสรูปานญฺจ. ยถา หิ อุปตฺถมฺภนฺโต อาหาโร [Pg.397] วฑฺฒนปกฺเข ฐิตเมว อุปตฺถมฺภติ. หายนปกฺเข ฐิตํ นุปตฺถมฺภตีติ นตฺถิ. ตทาปิ ตทนุรูปสฺส อุปตฺถมฺภนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. เอวมยํปีติ. “异熟蕴、互相及俱生色法”，于此，其义为“互相之间，以及与俱生色法之间”。譬如先前出生的娑罗树(sālarukkha)幼苗，后来因年年雨水的滋润而得以增长、繁茂、广阔，乃至劫末，成为该处广大娑罗树林(sālavanasaṇḍa)存在之缘。同样地，从结生(paṭisandhi)刹那开始，在先前的心刹那中生起的遍布全身的业生身(kammajakāya)、心生身(cittajakāya)、时节生身(utujakāya)、食生身(āhārajakāya)等所有遍布全身的四等起色法(catusamuṭṭhānika rūpadhamma)，依靠后生的初有分(pathamabhavaṅga)等心、心所法，得以增长、繁茂、广阔，并相继成为四等起色法流转之缘，如所谓“后生的心、心所法”等。其中，“前生”是指在过去无间心(atītānantaracitta)中生起，他们说，直到第八心皆为前生。此段时间即是色法增长期。此后在衰退期，后生者便无所助益。或者，直到第十六心皆为前生。因为，乃至在临死时，所依色(vatthurūpa)成为死心(cuticitta)的前生缘(purejātapaccaya)，因此，不应说死心不能成为该所依色的后生缘。其他色法也是如此。譬如，并非支撑的食物只支撑处于增长期的（色法），而不支撑处于衰退期的（色法），因为即使在那时，也需要相应的支撑。此理亦然。 อรูปธมฺมานํ อานุภาโวนาม มหาวิปฺผาโร โหติ. ตสฺมา เต กาเยกเทเส วตฺถุมฺหิ อุปฺปนฺนาปิ สกลํ อิมํ จตุชกายํ อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกนฺติเยวาติ วุตฺตํ อิมสฺสกายสฺสาติ. จกฺขาทีนิ ปสาทวตฺถูนิ รูปาทีหิ สหลทฺธฆฏฺฏนานิเอว วิญฺญาณสฺส อาธารภาวํ คจฺฉนฺติ. ฆฏฺฏนญฺจ ฐิติปตฺตกาเลเอวาติ เตสํ นิจฺจกาลํปิ อตฺตโน วิญฺญาณสฺส ปุเรชาตปจฺจยตา สิทฺธิ โหติ. วิญฺญาณญฺจนาม ปญฺจโวการภเว วตฺถุนิสฺสเยน วินา อุปฺปชฺชิตุํ นสกฺโกตีติ, ยทา ปุเรชาตํวา วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํวา วตฺถุํ น ลภติ, ตทา ปฏิสนฺธิกาเลวา มรณาสนฺนกาเลวา ยํ ยํ ลภติ, ตํ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติเยว. ยทา ปน ปุเร ชาตํ สุฏฺฐุ พลวนฺตญฺจ วตฺถุํ ลภติ, ตทา ตเทว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตญฺจ นิยมโต ปวตฺติกาเลเอว ลพฺภติ, โน ปฏิสนฺธิกาเล. นหิ ตทา วิญฺญาณปจฺจเยน อุปฺปนฺนํ วตฺถุปุเรชาตํ ภวิตุํ สกฺโกตีติ วุตฺตํ ฉวตฺถูนิ ปวตฺติยนฺติ. 无色法(arūpadhamma)的力量确实非常广大。因此，即使它们只在一个身体部位的所依上生起，也能支撑这整个四生身(catujakāya)，故说“于此身”。眼等净色所依(pasādavatthu)，只有与色等所缘获得接触时，才会成为识的所依。且接触只发生在住时，因此，它们恒时都能成就为各自之识的前生缘。识在五蕴有(pañcavokārabhava)中，若无所依则无法生起。当识得不到前生的或处于增长期的所依时，便会在结生时或临死时，依其所得到的任何所依而生起。但是，当它得到前生且非常强力的所依时，它就会依之而转起。而这必定是在生命期(pavattikāla)中获得，而非在结生时。因为那时，由识为缘而生的所依，不可能成为前生，故说“六所依在生命期中”。 ปญฺจาลมฺพณานิจ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยาติ อิทํ นิยมสิทฺธิคหณ วเสน วุตฺตํ. สพฺพานิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ นิปฺผนฺนรูปานิ มโนวิญฺญาณ วีถิยา ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณปุเรชาตํ จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหํ, กายํ, รูเป, สทฺเท, คนฺเธ, รเส, โผฏฺฐพฺเพ, วตฺถุํ, ปจฺจุปฺปนฺเน ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายญฺจ อุปฺปาทกฺขณํ อติกฺกมิตฺวา ฐิติปตฺตํ อฏฺฐารสวิธํ รูปเมว ปุเรชาตปจฺจโยติ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺสอนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอวํ ปฏิสนฺธิภวงฺคานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา [Pg.398] ปจฺจุปฺปนฺนภูตานิ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตานิ อารพฺภ ปวตฺติ กาเล ปฏิสนฺธิจิตฺตานํปิ อารมฺมณปุเรชาตํ ลพฺภมานํ วิย ทิสฺสติ. เอวํสนฺเตปิ ปุเรชาตปจฺจยสฺส ปจฺจนิเย ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากา พฺยากโต เอโก ขนฺโธติอาทินา ปาฬิยํเอว ตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ. เอตฺถจ อารุปฺเป วิย ปฏิสนฺธิกฺขเณปิ วตฺถุปุเร ชาตสฺส อภาวา อปริพฺยตฺตตฺตาวา ตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาเวเอว ฐิตตฺตา ปฏิกฺขิตฺตนฺติ การณํ วทนฺติ. อารมฺมณเมวครุกตนฺติ ปจฺจเวกฺขนวเสน อสฺสาทนาทิวเสนจ ครุกตํ อิฏฺฐารมฺมณ มาห. ตญฺจ โข ตสฺสตสฺส ปุคฺคลสฺส อิจฺฉาวเสน เวทิตพฺพํ. คูถกุณปาทีนิปิ หิ ตทภินนฺทนฺตานํ กิมิมกฺขิก สุนข คิชฺฌ กากาทีนํ ครุกตานิเอว อารมฺมณานิ โหนฺตีติ. “五所缘是五识路的（前生缘）”，此说是依定则而说。然而，一切现在已生色法，皆是意识路(manoviññāṇavīthi)的前生缘。如是，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：“现在法是现在法的前生缘。”（例如）所缘前生：观眼为无常、苦、无我；观耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、触、所依、现在诸蕴为无常、苦、无我；又说“贪著、欣喜现在之眼”等。在义注(aṭṭhakathā)中又说：“唯有已越生刹那而达住时的十八种色法，才是前生缘。”于此，虽然在《发趣论》中说“以现在所缘的结生心是现在所缘的有分的无间缘”，如是结生与有分亦被说为有现在所缘，并且在生命期中，缘于业相(kammanimitta)、趣相(gatinimitta)等现在法的结生心，似乎也能获得所缘前生缘，即便如此，在前生缘的否定部分，圣典原文已用“于结生刹那，异熟无记的一蕴”等文句予以否定。于此，他们说其原因为：如同在无色界，在结生刹那亦无所依前生，或因其不显了，该所缘仅住于纯粹所缘的状态，故被否定。“唯所缘被重视”，是指以省察(paccavekkhanā)、贪著(assādanā)等方式而重视的可喜所缘。而这应依各个个人(puggala)的意愿而知。因为粪秽、腐尸等，对于喜爱它们的蛆、蝇、狗、鹫、鸦等而言，确实是其所重视之所缘。 [๒๓๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ [230] 凡是应阐明的 ‘‘ครุกตนฺติ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อนุปปนฺนํ. 至于所说“‘被重视的’(garukataṃ)即是重视后省察”等，那是不成立的。 จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตีติอาทินา อสฺสา ทนาทิวเสนปิ อสฺส นิทฺเทสสฺส ปวตฺตตฺตาติ. ราคาทโย ปน ธมฺมาติ เอเตน ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห ทส อกุสลกมฺมปถา ปญฺจอนนฺตริย กมฺมานิจ คหิตานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนนฺตริยวชฺชานิ ตานิ สมติกฺกมมุเขน ยถารหํ อชฺฌตฺตํ สพฺเพสํ จตุภูมก กุสลานํ อนนฺตริยกมฺมานิ ปน กามาวจรกุสลานเมว อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺติ. ตานิเยวจ สพฺพานิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทีนํ ปาณาติปาตาทีนญฺจ สพฺเพสํ อกุสลานํ กายิกสุขทุกฺขาทีนญฺจ อพฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลว นิสฺสยา โหนฺติ. สทฺธาทโยติ เอเตน สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญาติ เอวํ วุตฺเตหิ ธมฺเมหิ สห สพฺเพ ทานสีลาทโย จตุภูมกกุ สลานํ ราคาทิ อกุสลานํ สุขทุกฺขาทิจตุภูมก อพฺยากตา นญฺจ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. สุขํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุเสนาสนนฺติ เอเตน นิพฺพานวชฺชา สพฺเพ จตุภูมกา พฺยากตา [Pg.399] คหิตา, เตปิ หิ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ กุสลากุสลา พฺยากตธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. กมฺมํวิปากานนฺติ เอตฺถ สุฏฺฐุ พลวํ กมฺมํ อธิปฺเปตํ, น ทุพฺพลนฺติ. กสฺมา ปเนตฺถ รูปธมฺมา ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ น คหิตา. นนุ เตสํปิ พหิทฺธา รุกฺขติณาทีนํ วุทฺธิวิรุฬฺหิ เวปุลฺลตฺถาย อชฺฌตฺตญฺจ อาโรคฺยาทิอตฺถาย ปถวิรส อาโปรส วสฺโสทก พิชมูลเภสชฺชาทโย พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. อยํ ปนตฺโถ มูลฏีกายํ กถิโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ – 以“重视眼而享受、喜爱”等，此解释也以享受等方式进行。而“贪等法”，以此连同所说的贪、瞋、痴、慢、见、希求等法，摄取了十不善业道及五无间业。其中，除了无间业，那些（不善业）通过超越的方式，如其所应，于内成为一切四地善法的强力所依；而无间业则仅是欲界善法生起的强力所依。而这一切，如其所应，于内及于外，成为贪等、杀生等一切不善法，以及身之乐苦等无记法生起的强力所依。“信等”，以此连同所说的信、戒、闻、舍、慧等法，一切布施、持戒等，成为四地善法、贪等不善法，以及乐苦等四地无记法生起的强力所依。“乐、苦、个人(puggala)、食物、时节、卧具”，以此摄取了除了涅槃之外的一切四地无记法，而它们也如其所应，于内及于外，成为善、不善、无记法生起的强力所依。“业与异熟”，此处意指极强力的业，而非微弱的。为何此处在缘生法中不包含色法呢？难道对于外在的树木、草等的增长、繁茂、广大，以及对于内在的健康等，地味、水味、雨水、种子、根、药等不也成为其强力所依吗？此义已在根本复注中宣说。彼处说—— นหิ รูปาพฺยากตํ ปกตูปนิสฺสยํ ลภติ. อเจตเนน รูปสนฺตาเนน ปกตสฺเสว อภาวโต. ยถา หิ อรูปสนฺตาเนน กตฺตุภูเตน สทฺธาทโย นิปฺผาทิตา อุตุโภชนาทโยจ อุปเสวิตา. น เอวํ รูปสนฺตาเนน. ยสฺมิญฺจ อุตุพีชาทิเก กมฺมาทิเกจ สติ รูปํ ปวตฺตติ. น ตํ เตน รูเปน ปกตํ โหติ. สเจตนสฺเสว หิ อุปฺปาทนุปเสวนปโยควเสน เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ. รูปญฺจ อเจตนนฺติ. 色无记法不得自然亲依止。因为在无心的色相续中，根本就没有造作。诚然，犹如以无色相续作为作者而完成信等，以及受用时节、食物等，色相续却非如此。并且，当有时节、种子等及业等时，色得以持续，但那并非由该色所造作。因为只有有心者，才能通过生起、受用、运用，以思进行筹划、造作。而色是无心的。 อิทํ วุตฺตํ โหติ, ทุวิธํ สนฺตานํ รูปสนฺตานํ อรูปสนฺตานนฺติ. ตตฺถ เยน สนฺตาเนน ปุพฺเพ กิญฺจิ สุฏฺฐุอุปฺปาทิตํวา โหติ อุปเสวิตํวา, ตสฺเสว ปุพฺเพ อตฺตนา อุปฺปาทิตุปเสวิตา ธมฺมา กาลนฺตเร อตฺตโน อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ. ปกรณสงฺขาตญฺจ ตถา อุปฺปาทนุปเสวนํนาม สเจตเน อรูปสนฺตาเนเอว ลพฺภติ, น อเจตเน รูปสนฺตาเนติ. ตสฺมา รูปธมฺมา อุปนิสฺสยํนาม นลพฺภนฺตีติ. อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อสติ น โหตีติ เอวํ วุตฺเตน สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน อุปนิสฺสโย นาม รูปธมฺมานํ มชฺเฌปิ วตฺตพฺโพเยวาติ. 此意为：相续有二种，即色相续与无色相续。于此，若某相续先前曾善生起或善受用某法，则其先前自己所生起、受用的法，在后时会成为其自身的亲依止缘。而名为“造作”的如此生起、受用，仅存于有心的无色相续中，而不存于无心的色相续中。因此，色法不得所谓的亲依止。然而，根据“此有故彼有，此无故彼无”此说之经教方式，所谓的亲依止也应说存在于色法之中。 [๒๓๑] วิภาวนิยํ ปน [231] 然而，在《阐明》中 ‘‘ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ ราคาทโย.ล. เสนาสนญฺจาติ’’ วิโยเชตฺวา ‘‘ราคาทโย หิ อชฺฌตฺตํ นิปฺผาทิกา. ปุคฺคลาทโย พหิทฺธา เสวิตาติ’’ วุตฺตํ. ตํ นสุนฺทรํ. 将“如其所应，于内及于外，贪等……乃至……卧具”分离后，说“因为贪等是内在的完成者，个人(puggala)等是外在的受用者”。此说不善。 น [Pg.400] หิ อตฺตโน ปรสฺสจ อุปฺปนฺนา ราคาทโย ปรสฺส อตฺตโน จ สนฺตาเน ราคาทีนํ พลวนิสฺสยา น โหนฺติ. สมานจฺฉนฺทานํ อิตฺถิ ปุริสาทีนํ มโนปโทสิก เทวาทีนญฺเจตฺถ ราคาทโย นิทสฺสนํ. 自己与他人所生起的贪等，难道不成为他人与自己相续中贪等的强力所依吗？于此，具有同样欲乐的男女等，以及心怀瞋恚的天人等的贪等即为例证。 [๒๓๒] ยาจ ตตฺถ [232] 以及彼处所说 ‘‘ยถาฐิตวเสน โยชนํ’’ กตฺวา ‘‘อตฺตโนหิ ราคาทโย’’ติอาทินา อตฺถวิภาวนา กตา. สาปิ อนุปปนฺนาเยว. 作“依如是安立而结合”，并以“自身的贪等”等（文句）所作的义理阐明，那也是不合理的。 ตาย หิ อตฺตโน ราคาทโย สทฺธาทโยจ อชฺฌตฺตํ กุสลาทีนํ อตฺตโน สทฺธาโย ปน พหิทฺธา กุสลสฺสาติ เอวํ อปริปุณฺณสฺส อตฺถสฺส วิภาวิตตฺตาติ. 因为通过它，阐明了“自己的贪等和信等是内在善等的（亲依止），而自己的信等是外在善法的（亲依止）”这样不圆满的义理。 [๒๓๓] ยญฺจ [233] 再者 ‘ตตฺถา’ติอาทินา อตฺตโนราคาทโยนิสฺสายอชฺฌตฺตํ กุสลากุสลานเมว อุปฺปตฺติวิธานํ วุตฺตํ. ตํปิ อนุปปนฺนเมว. 以“于彼”等（文句），依于自身的贪等，仅说明内在善、不善的生起方式，那也是不合理的。 นยทสฺสนมตฺตภูตํปิ หิ สํวณฺณนาวากฺยํนาม นยมุขํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตพฺพํ โหตีติ. ครุกตํอารมฺมณนฺติ เอตฺถ สพฺพํ โลกิยกุสลํ เหฏฺฐิมมคฺคผลนิพฺพานานิ จ กามาวจร กุสลสฺส อรหตฺตมคฺคผลนิพฺพานานิ จตุนฺนํ ญาณสมฺปยุตฺต มหากฺริยชวนานํ. นิพฺพานํ อฏฺฐวิธโลกุตฺตรสฺส ถเปตฺวา ปฏิฆทฺวย โมมูห ทฺวย ทุกฺขสหคต กายวิญฺญาณานิ อวเสสํ สพฺพํ โลกิย กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมชาตํ โลภสหคตจิตฺตสฺสาติ เอวํ ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺน วิภาโค เวทิตพฺโพ. 因为即使只是作为理趣示范的释义句，也应在理趣之门圆满后才说。于“被重视的所缘”中，一切世间善法、下位道果及涅槃是欲界善法的（所缘）；阿罗汉道果及涅槃是四种智相应大唯作速行的（所缘）；涅槃是八种出世间法的（所缘）；除了二瞋、二痴、苦俱身识，其余一切世间善、不善、无记法是贪相应心的（所缘）。应如是了知缘与缘生法的分别。 [๒๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ [234] 然而，在《阐明》中所说 ‘‘ครุก ตํอาลมฺพณนฺติ ปจฺจเวกฺขนอสฺสาทาทินา ครุกตํ อารมฺมณ’’นฺติ วตฺวา ตํ วิภาเวนฺเตน ‘‘ตญฺหิ ฌานมคฺค ผลวิปสฺสนา นิพฺพานาทิเภทํ ปจฺจเวกฺขน อสฺสาทาทิมคฺคผลาทิธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ อารมฺมณาธิปตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ. 说了“被重视的所缘，即通过省察、享受等而被重视的所缘”后，其阐明者又说：“因为那禅那、道、果、观(vipassanā)、涅槃等不同，以及省察、享受等道果等法，皆为自己所主导，故名为所缘增上。”此说不善。 ทาน [Pg.401] สีล อุโปสถกมฺม ปุพฺเพ สุจิณฺณโคตฺรภุ โวทาน มคฺคผล นิพฺพานานิเจว ราคทิฏฺฐิจกฺขุโสตาทีนิจาติ ปน วตฺตพฺพํ. วิปสฺสนาติจ อิทํ โคตฺรภุโวทานานิเยว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. นจ ตานิ นิพฺพานารมฺมณานิ วิปสฺสนานาม โหนฺตีติ. สหชาตานํนามรูปานนฺติ ทฺวิเหตุก ติเหตุก ชวนสห ชาตานนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญมญฺญํ สหชาต รูปานญฺจาติ อญฺญมญฺญสฺสจ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานํ ปวตฺติยํ จิตฺต สมุฏฺฐานรูปานญฺจ. เอส นโย ปรตฺถปิ. ปญฺจโวการภเว ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิญฺญาณํ วตฺถุนา วินา ปติฏฺฐํ นลภติ. วตฺถุจเตน วินา ปติฏฺฐํ นลภตีติ วุตฺตํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจเย โย อตฺตโน อุปตฺถมฺภกํ ปจฺจุปตฺถมฺภติ. โสเอว ปจฺจยุปฺปนฺนภาวํ คจฺฉติ. จิตฺตสมุฏฺฐาน รูปานิจ จิตฺตํ กิญฺจิ อุปตฺถมฺเภตุํ นสกฺโกนฺติ. ตถา อุปาทารูปานิจ มหาภูเตติ วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกาธมฺมาอญฺญมญฺญนฺติอาทิ. 应说布施、持戒、布萨业，先前已善修习的种姓(gotrabhu)、遍净(vodāna)、道、果、涅槃，以及贪、见、眼、耳等。而“观”(vipassanā)，这或许是针对种姓、遍净而说。但它们不是以涅槃为所缘的观。“俱生名色”，意指与二因、三因速行俱生。“相互俱生的色法”，是指在结生刹那的业生色之间，以及在转起时的心生色之间，是相互的。此理亦通于他处。在五蕴有(pañcavokārabhava)的结生刹那，识若无所依(vatthu)则不得住立，所依若无识亦不得住立，故说在结生刹那，所依与异熟是相互的。在相互缘中，支持其支持者之法，其自身亦成为缘生法。心生色不能支持任何心。同样，就所造色与大种而言，如所说：“心、心所法相互为缘”等。 [๒๓๕] วิภาวนิยํ ปน [235] 然而，在《阐明》中 ‘‘ยสฺมา ปน อญฺญมญฺญุวตฺถมฺภนวเสเนว อญฺญมญฺญปจฺจยตา. น สหชาตมตฺตโตติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญนฺติ’’ วุตฺตํ. ตตฺถ น สหชาตมตฺตโตติ เอเตน ยทิ สหชาตมตฺตโต อญฺญมญฺญปจฺจยตาสิยา. เอวํสติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย สิยาติ อนุญฺญาตํ โหติ. สหชาตปจฺจเยปิ ปน ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ ปจฺจโย นโหติเยว. ตสฺมา น สุนฺทรเมตนฺติ. “因为是依于相互支持才有相互缘，并非仅因俱生，所以在转起时，色不是名的相互缘。因此说：‘心、心所法相互为缘。’于此，‘并非仅因俱生’是说：如果仅因俱生便有相互缘，那么在转起时，色也应成为名的相互缘——这就等于承认了这一点。然而，在俱生缘中，转起时的色也绝不是名的缘。因此，此说不善。” ฉวตฺถูนิ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนนฺติ เอตฺถ วตฺถุสหชาต นิสฺสโย วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโยติ ติวิโธ วตฺถุนิสฺสโย. ตตฺถ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุ วิปากานํ ขนฺธานํ วตฺถุสหชาตนิสฺสโย. ยํ ปน ปวตฺติยํ ปุเรชาตํ, วตฺถุํ นิสฺสาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ตสฺส จิตฺตสฺส วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโยนาม. ยํ ปน ปุเรชาตํ วตฺถุ ยสฺส จิตฺตสฺส [Pg.402] นิสฺสโยเจว โหติ อารมฺมณญฺจ, ตํ ตสฺส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตนิสฺสโยนาม. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน อารมฺมณ นิสฺสย ปุเรชาตวิปฺปยุตฺต อตฺถิอวิคตนฺติ ตีณีติ. กถญฺจ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ อารพฺภ สมฺมสนวเสนวา อสฺสาทนาทิวเสนวา อิทฺธิวิธกิจฺจาธิฏฺฐานวเสนวา จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตํ จิตฺตสฺส นิสฺสโยจ อารมฺมณญฺจ โหตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ. อภินนฺทติ. ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ. 于“六所依为七识界之依”中，所依之依有三种：所依俱生依、所依前生依、所依所缘前生依。其中，于结生刹那(paṭisandhikkhaṇe)，所依是诸异熟蕴的所依俱生依。于转起时，心依于前生所依而生起，此即是彼心的所依前生依。若前生所依既是某心的依止又是所缘，此即是彼心的所依所缘前生依。如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“所缘、依止、前生、不相应、有、不离。”它如何成为心的依止与所缘呢？缘于现在的所依，或由思察，或由领味等，或由神变事、决意而心生起，如是，它便成为心的依止与所缘。如《发趣论》中所说：“于内所依(ajjhattaṃ vatthuṃ)观无常、苦，领味之，欢喜之。缘彼而生起贪、见、疑、掉举、忧。” เอตฺถ ปน อาจริยา อิมํ วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยํนาม มรณาสนฺนกาเลเอว วาจนามคฺคํ อาโรปยึสุ. อยํปเนตฺถ เตสํ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ตาว อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชเนน วินา วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติ ปฏิสิทฺธา โหติ. ตถา เอกาวชฺชนวีถิ ยญฺจ จิตฺตานํ อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺนเมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. ปกติกาเลจ จิตฺตานินาม ปจฺเจก วตฺถุนิสฺสยานิ โหนฺติ. ตสฺมา ยทา ปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อารพฺภอนิจฺจาทิวเสน สมฺมสนฺติ, เอตํ มมาติวา อสฺสาเทนฺติ, ตทายํ วตฺถุ อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิปิ ตเทว คณฺหนฺติ. น อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ. ยทิ หิ ตานิวา อญฺญํวา อารมฺมณํ คณฺเหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ โหนฺติ. กสฺมา, อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อคเหตฺวา อญฺญํ คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. ภินฺนา รมฺมณานิจนาม โหนฺติ. ปจฺฉา อุปฺปนฺนานิ ปจฺเจกวตฺถูนิวา อญฺญํวา คเหตฺวา ปวตฺตนโตติ. นจ ตถา สกฺกา ภวิตุํ อฏฺฐกถา วิโรธโต. ตสฺมา โส วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตปจฺจโย ปกติ กาเล น สกฺกา ลทฺธุนฺติ. มรณาสนฺนกาเล ปน สพฺพานิ อาวชฺชนาทีนิ จิตฺตานิ เอกเมว วตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตนฺตีติ ตํ อารพฺภ ปวตฺตานํ อาวชฺชนาทีนํ เตสํ ตเทว วตฺถุจ อารมฺมณญฺจ โหติ. เอวญฺหิ สติ เตสํ นิราวชฺชนตาวา ภินฺนารมฺมณตาวา นตฺถีติ อยํ เตสํ อธิปฺปาโยติ. 于此，诸师将此“所依所缘前生依”置于仅在临终时的言论之道。此即彼等之意趣。首先，在义注(aṭṭhakathā)中，于不可意处，无转向(āvajjanā)则心路(vīthi)之转起是被遮止的。同样，义注师们主张，于一转向心路中，诸心的所缘在法与时上是无别的。且在平时，诸心是依于各自的所依。因此，当缘于现在内所依，以无常等方式思察，或以“此是我的”而领味时，此所依即已被转向。速行(javana)亦取彼（所依），而非各自的所依处。若彼等取其他所缘，则速行成为无转向。何故？因未取被转向（心）所转向者，而取其他者转起故。或成为所缘各异。因后起（诸心）取各自的所依或其他者而转起故。然因与义注相违，故不能如是。是故，彼所依所缘前生缘在平时不可得。但在临终时，一切转向等心皆依于同一所依而转起，故对于缘彼而转起的转向等心而言，彼（所依）既是所依，亦是所缘。如是，则无无转向或所缘各异之过。此即彼等之意趣。 ตตฺถ [Pg.403] ปน ยทิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ วตฺถุํ อคเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิ คณฺเหยฺยุํ. นิราวชฺชนานินาม ชวนานิ ภเวยฺยุนฺติ อิทํ ตาว น ยุชฺชติ. อาวชฺชเนน อาวชฺชิ ตปฺปการสฺเสว คหณโต. ยถา หิ อาวชฺชนํปิ วตฺถุนฺตฺเวว อาวชฺชติ. ตถา ชวนานิจ วตฺถุนฺตฺเวว ชวนฺติ. โน อญฺญถาติ นตฺถิ ชวนานํ นิราวชฺชนตาติ. ยถา จ นิราวชฺชนตา นตฺถิ, ตถา ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิเยว. กสฺมา, วิภาคสฺส อสมฺภวโต. นหิ สนฺตติฆนวเสน เอกีภูตมิว ปุพฺพาปรํ ปวตฺต มาเนสุ พหูสุ วตฺถุสุ เอกเมกํ วตฺถุํ อิทเมวาติ วิสุํ กตฺวา อาวชฺชนํวาชวนานิวา คเหตุํ สกฺโกนฺติ. นจ ตถา อสกฺกุเณยฺเยสุ ฐาเนสุ เอกนฺเตน ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา รมฺมณตานาม สกฺกา ลทฺธุนฺติ อิติ ภินฺนารมฺมณตาปิ เตสํ นตฺถิ เยวาติ. เอตฺตาวตา อิมสฺส วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสย วิธานสฺส ปกติกาเลปิ ลพฺภมานตา สาธิตา โหตีติ. 于此，若不取被转向心所转向的所依，而各自取其自身的所依，那么说速行会成为无转向，这首先就不合理。因为（速行）只取被转向的那一类所依。正如转向心也仅以所依为对象而转向，诸速行也仅以所依为对象而速行，而非其他。因此诸速行不存在无转向性。既然不存在无转向性，它们也就不存在所缘各异性。何故？因为无法区分。当众多所依以前后相续、密集紧凑的方式流转，仿佛融为一体时，转向心或诸速行皆无法将每一个所依分离出来，说“就是这个”，然后取之为所缘。在无法如此区分的情况下，绝不可能从法或时上获得各异的所缘。因此，它们确实不存在所缘各异性。至此，已证明此“所依所缘前生依”的安立，在平时亦可成立。 อปิจ, สพฺพํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺตโน รูปกายํ อารพฺภ รูปํ เม อนิจฺจนฺติวา เอตํ มมาติวา สมนุปสฺสนฺตานํ อชฺฌตฺตรูเปสุ อิทํ นามรูปํ ตสฺสจิตฺตสฺส อารมฺมณํ นโหตีติ นวตฺตพฺพํ. อารมฺมณ ภูเตสุ ปน เตสุ กิญฺจิ อารมฺมณมตฺตํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ กิญฺจิ วตฺถารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. กพฬี กาโร อาหาโรติ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโน จตุสมุฏฺฐานิก รูปาหาโรเจว พหิทฺธาหาโรจ. คพฺภเสยฺยกานญฺหิ ยาว มาตุยา อาหารผรณํ นลพฺภติ, ตาว กลลาทิกาเลสุ ติสมุฏฺฐานิโก อชฺฌตฺตาหาโรเยว อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ สาเธติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏฺฐาเน-ปฏิสนฺธิกฺขเณ กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ, โอชฏฺฐมกรูปสมุฏฺฐาปนํ ปนสฺส พหิทฺธาหารุปตฺถมฺภนํ ลทฺธกาเลเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิเอวํ – 再者，对于那些缘于自身现在的一切色身，而观“我此色无常”或“此是我所”的人，不应说于其内色中，此名色不能成为彼心之所缘。但在那些作为所缘的法中，可以说有些仅是所缘，有些是所缘前生，有些是所依所缘前生。段食(kabaḷīkārāhāra)，是欲界有情从结生开始生起的四因所生色食及外食。对于住胎者(gabbhaseyyaka)而言，在尚未得到母体食物滋养时，于凝滑等阶段，仅由三因所生的内在食物即能成办支持作用。如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“于结生刹那，段食为此身之食缘。”应知，其食素为八之色的生起，实于获得外食支持之时。若是这样—— ยญฺจสฺส ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต ติโรติ 母亲所食用的食物与饮料，成为他的滋养。因此他得以存活，隐藏在母胎之中。 กสฺมา [Pg.404] วุตฺตนฺติ. ปากฏาหาเรน ตสฺส ยกฺขสฺส โพธนตฺถนฺติ. อิมสฺสกายสฺสาติ คพฺภเสยฺยกานํ ตาว ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เอกสมุฏฺฐานิกสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุ ทฺวิสมุฏฺฐานิ กสฺส ตโตปรํ ติสมุฏฺฐานิกสฺส โอชาผรณกาเล จตุสมุฏฺฐานิกสฺสจ กายสฺส. อิตเรสํปิ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺพํ. รูปโลเก ปน วินาปิ ทุวิเธน โอชาหารกิจฺเจน อปฺปนาปตฺต กมฺมวิเสเสน สิทฺธสฺส สุจิรํปิ อทฺธานํ ผริตุํ สมตฺถสฺส รูป ชีวิตินฺทฺริยสฺส ตถารูปานญฺจ ภวงฺคปริยาปนฺนานํ อรูปาหารานํ วเสน อเนกกปฺปานิปิ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เอเตนุปาเยน กมฺมชกายพหุตเรสุ เทเวสุ เปตนิรเยสุจ สุจิรํปิ กาลํ พหิทฺธาหาเรน วินา อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ วตฺตพฺพา. เตสุ ปน อชฺฌตฺตาหาโรปิ ลพฺภติเยวาติ กิญฺจาปิ โอกฺกนฺติกฺขเณ วิปากกฺขนฺธาปิ วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. เต ปน จิตฺตเจตสิกาธมฺมา สหชาตรูปานนฺติ เอตฺถ สงฺคยฺหิสฺสนฺตีติ กตฺวา โอกฺกนฺติกฺขเณวตฺถุวิปากานนฺติ วุตฺตํ. 为何如此说？是为了让那个夜叉(yakkha)了知公开的食物。关于此身，首先，对于住胎者(gabbhaseyyaka)而言，在结生心生起刹那，为单因所生；在住立与坏灭刹那，为双因所生；此后，为三因所生；在食素(ojā)遍布之时，则为四因所生的身体。其余情况亦应依其可能而说。然而在色界(rūpaloka)中，即使没有两种食素滋养的作用，通过证得安止(appanā)的特殊业力成就，色命根(rūpajīvitindriya)亦能长久遍布，以及那些属于有分(bhavaṅga)的无色食(arūpāhāra)，亦能使生命延续无数劫。以此方式，在多数由业所生的天神、饿鬼与地狱众生中，即使没有外在食物，生命亦能长久延续。然而在那些地方，亦能获得内在食物。虽然在结生刹那，异熟蕴(vipākakkhandha)与所依处(vatthu)是互不相应缘，但由于心与心所法在此被归入俱生色(sahajātarūpa)中，因此说“于结生刹那，所依处为诸异熟蕴之缘”。 สพฺพถาติ สพฺพปการํ สหชาตนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ปกาโรจ ติวิโธ โหติ สหชาตปจฺจโยติอาทิวเสน เวทิตพฺโพ. รูปชีวิตมิจฺจยนฺติ เอวํ โปราเณหิ วุตฺโต อยํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโยจาติ โยเชตพฺพํ. นนุ กพฬีการาหาโร รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ สหชาเต สงฺคเหตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ติวิโธว อตฺถิปจฺจโย สิยาติ.น. สหชนนสงฺขาตสฺส สหุปฺปาทนลกฺขณสฺส อภาวา. สหุปฺปาทนลกฺขโณ หิ สหชาตปจฺจโย. กพฬีการาหาโรจ โอชฏฺฐมกรูปานิ อุปฺปาเทนฺโตปิ อตฺตโน ฐิติกฺขเณเอว อุปฺปาเทติ, โน อุปฺปาทกฺขเณ. ยถาจ มหาภูตา สหชาตรูปานิ อุปตฺถมฺภนฺตา อตฺตนา สห อุปฺปาทนปุพฺพกาเอว อุปตฺถมฺภนฺติ, น ตถา โส อาหาโร. โส ปน วินาว สหุปฺปาทนกิจฺเจน สหชาตานิปิ อสหชาตานิปิ อุปตฺถมฺภตีติ รูปชีวิตํปิ สห อุปฺปาทนกิจฺเจน วินาว สห ชาตรูปานิ อนุปาเลติ. อิติ อิเม ทฺเวปิ ธมฺมา สหชาต ลกฺขณาภาวาเอว สหชาตปจฺจเย อสงฺคหิตา. อิทานิ สพฺเพปิ [Pg.405] จตุวีสติปจฺจยา สงฺคยฺหมานา จตฺตาโรปจฺจยา โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณูปนิสฺสย.ล. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สโมธานวิธิ, จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ อธิปติ ปจฺจโย ตาว ทุวิโธ อารมฺมณสหชาตวเสน. ตตฺถ อารมฺมณาธิปติ ตีสุ กมฺมวชฺเชสุ สโมธานํ คจฺฉติ. อารมฺมณ มตฺตํปิ หิ กมฺเมน สห สโมธานํ นคจฺฉติ. กุโต อธิปติ ภูตนฺติ. “一切”(sabbathā)应以“一切种类”(sabbapakāraṃ)、“俱生”(sahajāta)等方式来解释。种类有三种，即应知有俱生缘(sahajātapaccaya)等。古人所说的“色命”(rūpajīvita)等，应理解为有缘(atthipaccaya)和不离缘(avigatapaccaya)。难道搏食(kabaḷīkārāhāra)和色命根(rūpajīvitindriya)不应被摄入俱生缘中吗？如果这样，有缘就只有三种了。不是的，因为缺乏名为“俱生”的“同时生起”之相。因为“同时生起”之相才是俱生缘的特征。搏食虽然能生起以食素为第八的诸色，但只在它住立的刹那生起，而不是在它生起的刹那生起。就像四大种(mahābhūta)扶持俱生色时，是自身与所扶之色同时生起，而搏食不是这样。它（搏食）不需要同时生起的作用，就能扶持俱生(sahajāta)和非俱生(asahajāta)的诸色。同样，色命根也不需要同时生起的作用，就能守护俱生色。因此，这两个法因为不具备俱生之相，才不被摄入俱生缘中。现在为了说明这全部二十四缘(catuvīsatipaccayā)可以归纳为四缘，即所缘(ārammaṇa)、近依(upanissaya)等，它们归结为一。这里说明归结的方法：在二十四缘中，增上缘(adhipatipaccaya)首先分为所缘增上(ārammaṇādhipati)和俱生增上(sahajātādhipati)两种。其中，所缘增上缘与除业缘外的三缘相摄。因为即使只是所缘，也不与业缘相摄，何况已成增上者？ เอตฺถ สิยา, กสฺมา อารมฺมณมตฺตํปิ.ล. น คจฺฉตีติ วุตฺตํ. นนุ กมฺมารมฺมณาปิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติโย โหนฺตีติ. สจฺจํ. เอตฺถ ปน มูลฏีกายํ กมฺมํ ปน ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ กตูปจิต ภาเวน กมฺมปจฺจโย โหติ. น อารมฺมณากาเรน. วิสย มตฺตตาวเสนจ อารมฺมณปจฺจโย โหติ. น สนฺตานวิเสสนํ กตฺวา ผลุปฺปาทนสงฺขาเตน กมฺมปจฺจยากาเรน. ตสฺมา เต ปจฺจยาการวิสภาคตฺตา สห ฆฏนํ นคจฺฉนฺตีติ วิสชฺชิตนฺติ. สหชาตาธิปติ ปน อตฺถิปจฺจเย. นิสฺสยปจฺจโย ติวิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว อตฺถิปจฺจเย, ปจฺฉิโม ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. โส เจ ครุกโต โหติ อุปนิสฺสเยปีติ. ปุเรชาตปจฺจโย ติวิโธ อารมฺมณปุเรชาโต วตฺถุปุเร ชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโตติ. ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต อตฺถิปจฺจเย. อิตเร ทฺเว ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิปจฺจเยสุ. เตเจ ครุกตา โหนฺติ. อุปนิสฺสเยปีติ. กมฺมปจฺจโย ทุวิโธ สหชาโต นานากฺขณิโกติ. ตตฺถ สหชาโต อตฺถิปจฺจเย. นานากฺขณิโก ปน ทุวิโธ พลวา ทุพฺพโลจ. ตตฺถจ พลวา ทุวิโธ อกาลิโก กาลิโกจ, ตทุภยาปิ อุปนิสฺสเย. ทุพฺพโล ปน วิสุํ กมฺมปจฺจโยเยว. สพฺโพ อาหารปจฺจโย สพฺโพจ อินฺทฺริยปจฺจโย อตฺถิปจฺจเย. 此处或有疑问：为何说“即使仅是所缘……亦不相摄”？难道没有以业为所缘的结生、有分、死亡心吗？诚然有之。但在此处的《根本疏》(Mūlaṭīkā)中解答：业是以已作、已积的方式成为业缘，而非以所缘的方式。所缘缘仅是作为对象而已，而非以区别对待相续、能令果报生起的方式成为业缘。因此，此二缘的方式不同，故不相摄。俱生增上缘则摄于有缘。依止缘有三：俱生、所依前生、所依所缘前生。其中，前二者摄于有缘，后者摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。前生缘(purejātapaccaya)有三：所缘前生、所依前生、所依所缘前生。其中，所依前生摄于有缘，其余二者摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。业缘有二：俱生业与异时业。其中，俱生业摄于有缘。异时业复有强、弱二种。其中，强者又分无时效与有时效二种，此二者皆摄于近依缘。弱者则仅为业缘。一切食缘与一切根缘皆摄于有缘。 วิปฺปยุตฺตปจฺจโย จตุพฺพิโธ สหชาโต วตฺถุปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาโต ปจฺฉาชาโตติ. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว ปจฺฉิโมจ อตฺถิปจฺจเย. ตตีโย ปน ทฺวีสุ อารมฺมณตฺถิ ปจฺจเยสุ. [Pg.406] โส เจ ครุกโต โหติ, อุปนิสฺสเยปีติ. เสเสสุ ปน สตฺตรสปจฺจเยสุ เหตุ, สหชาต, อญฺญมญฺญ, วิปาก, ฌาน, มคฺค, สมฺปยุตฺต, อวิคตวเสน อฏฺฐปจฺจยา ปจฺฉา ชาโตจ อตฺถิปจฺจเย. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต วเสน ปญฺจปจฺจยา อุปนิสฺสเยติ. อิติ สพฺเพปิ จตุวีสติปจฺจยา สภาคสงฺคหวเสน สํขิปฺปมานา อารมฺมณาทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ. 不相应缘有四种：俱生、所依前生、所依所缘前生、后生。其中，前二者与后者摄于有缘。第三者则摄于所缘、有二缘。若其有力，亦摄于近依缘。其余十七缘中，因、俱生、相互、异熟、禅那、道、相应、不离去此八缘，以及后生缘，皆摄于有缘。无间、等无间、修习、无有、离去此五缘，则摄于近依缘。如是，所有二十四缘，依同类摄略，皆可归结于所缘等四缘之中。 [๒๓๖] วิภาวนิยํ ปน [236] 然而，在《辨明论》(Vibhāvanī)中 เตสุ จตูสุ เอเกกสฺมึปิ สพฺเพ จตุวีสติปจฺจยา สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโยติ’’อาทิ. ตํ สพฺพํปิ อาจริยสฺส มติมตฺตเมว. 以“于此四缘中，每一缘亦能含摄所有二十四缘”之意，而说“无有彼缘……”等，此皆仅是该阿阇梨之见解而已。 [๒๓๗] ยญฺหิ ตตฺถ [237] 因为在那里 ‘‘นหิ โส โกจิปจฺจโย อตฺถิ. โย จิตฺตเจตสิ กานํ อารมฺมณภาวํ นคจฺเฉยฺยาติ’’ วุตฺตํ, ตํ ตาว น ยุชฺชติ. นหิ อิธ ธมฺมสรูปมตฺเตน สโมธานํ อธิปฺเปตํ. ปจฺจยฏฺเฐน สเหว อธิปฺเปตํ. นจ เหตาทิปจฺจยฏฺโฐ อารมฺมณาทิปจฺจยฏฺโฐ โหตีติ. เอสนโย ‘‘สก สกปจฺจยุปฺปนฺนสฺสจ อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉตีติ’’ เอตฺถาปิ. “‘没有任何缘不能成为心与心所的所缘’，此说首先不合理。此处所指的归结，并非仅是法的自性，而是意指具有缘的作用。而且，因等缘的作用并非就是所缘等缘的作用。同样的道理，也适用于‘（某缘）不成为其各自所生之法的近依’之处。” เอตฺถ ปน โย สกสกปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปนิสฺสยภาวํ นคจฺฉติ. นหิ โส โกจิ ปจฺจโย อตฺถีติ โยชนา. 然而，此处其解释是：“没有任何缘不会成为各自所生起之法的近依。” [๒๓๘] ยญฺจ ตตฺถ [238] 并且，在那里所说的 ‘‘กมฺมเหตุกตฺตาจ โลกปฺปวตฺติยา ผลเหตูปจาร วเสน สพฺเพปิ กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺตีติ’’ วุตฺตํ. “由于业是世间流转的原因，并且以果因的假名方式，一切（事物）也都不能超越业的自性。” [๒๓๙] ยญฺจ [239] 并且 ‘‘เตจ ปรมตฺถโต โลกสมฺมุติวเสนจ วิชฺชมานา เยวาติ’’ วุตฺตํ. ตทุภยํ ปน สพฺพโส สาสนยุตฺติ ยาปิ วิรุทฺธเมวาติ. “并且它们从究竟胜义和世俗施设来说，是存在的”这样说。然而这两者完全与圣教的理则相违背。 เอตฺถาติ [Pg.407] เอตสฺมึ ปฏฺฐานนเย. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุ สห ชาตสภาเคสุ ปจฺจเยสุ. ยสฺมา ปน ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํนาม นามรูปานํ อญฺญมญฺญปฏิพทฺธโอกาเส จุติปริจฺฉินฺนสฺส สกลสฺส ตสฺส ตสฺส ภวสฺส สีสภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. ยโต สกลกายภูตสฺส นานารูปารูปสนฺตานสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. พีชโต วิย มหารุกฺขสฺส. ยถาห – “于此”，即于此《发趣论》(Paṭṭhāna)之理。“于一切处”，即于所有俱生同分之缘。然而，因为所谓的结生识(paṭisandhiviññāṇa)，在名色相互依存的情况下，是每一个被死亡所限定的完整生存的开端与种子，由此而有已成完整身体的种种色与无色相续的生起，犹如大树从种子生起。如[经中]所说： วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ น โอกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สมุจฺจิสฺสถาติ. โน เหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท มาตุกุจฺฉิสฺมึ โอกฺกมิตฺวา โวกฺกมิสฺสถ. อปินุโข นามรูปํ อิตฺถตฺตาย อภินิพฺพตฺติสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. วิญฺญาณญฺจ หิ อานนฺท ทหรสฺเสว สโต โวจฺฉิชฺชิสฺสถ กุมารสฺสวา กุมาริกายวา. อปินุโข นามรูปํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสถาติ. โนเหตํ ภนฺเต. ตสฺมา หิ อานนฺท เอเสว เหตุ เอส นิทานํ เอส สมุทโย เอส ปจฺจโย นามรูปสฺส. ยทิทํ วิญฺญาณนฺติ. “阿难(Ānanda)，如果识不进入母胎，名色会在母胎中形成吗？”“不会，世尊。”“阿难，如果识进入母胎后又离开，名色会因此而生成此状吗？”“不会，世尊。”“阿难，如果年幼的男孩或女孩的识断灭了，名色会达到增长、生长、广大吗？”“不会，世尊。”“因此，阿难，这就是名色的因，这就是根源，这就是集起，这就是缘，即是此识。” ตตฺถ สมุจฺจิสฺสถาติ วฑฺฒิสฺสถ. นามรูปญฺหิ วิญฺญาณสฺส วฑฺฒิเยวาติ. โวกฺกมิสฺสถาติ ภิชฺชิสฺสถ. อิตฺถตฺถายาติ อีทิสสฺส อตฺตภาวสฺส อตฺถายาติ อตฺโถ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลนฺติ ปถมวยวเสน วุทฺธึ. มชฺฌิมวยวเสน วิรุฬฺหึ. ปจฺฉิมวยวเสน เวปุลฺลนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ รูปุปฺปตฺติยา เอกนฺเตน วิญฺญาณปจฺจยตา เวทิตพฺพา. เอวํ อุปฺปนฺนญฺจ ปเนตํ ปฏิสนฺธิรูปํ ปุน สยํ ตสฺมึ ภเว ยาว จุติยา ปวตฺตมานานํ สพฺพาสํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสนฺตตีนํ สิต ภูตํ พีชภูตญฺจ โหติ. อติพลวนฺตํปิ หิ จิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปเวณิยา อสติ รูปํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. เอวํ อุตุ อาหาราปีติ. ตโตเยว หิ อรูปภเว กามาวจราทีนิ รูปชนกจิตฺตานิปิ ตตฺถ รูปํ นชเนนฺตีติ. อสญฺญสตฺเตปิ อุตุ สมุฏฺฐานรูปสนฺตติโย ปถมุปฺปนฺนาย กมฺมชรูปสนฺตติยา วิชฺช มานตฺตาเอว อุปฺปชฺชนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ วิภงฺคฏีกายํ อรูปํ ปน รูปสฺส โอกาโส [Pg.408] น โหตีติ ยสฺมึ รูเป สติ จิตฺตํ อญฺญํ รูปํ อุปฺปาเทยฺย. ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. ปุริมรูปสฺสาปิ หิ ปจฺจยภาโว อตฺถิ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ. เอตฺถจ ปุตฺตสฺส ปิติสทิสตาทสฺสนโตติ เอเตน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ยถา ติณรุกฺขานํ พีชภาวสงฺขาตํ นิยามรูปํนาม อตฺถิ. ยสฺส อานุภาเวน ตนฺนิพฺพตฺตาติณรุกฺขา วฑฺฒนฺตา ยถาวา ตถาวา อวฑฺฒิตฺวาอตฺตนา สมานพีเชหิเอว ติณรุกฺเขหิ สพฺพโส สทิสา การํ คเหตฺวา วฑฺฒนฺติ. เอวเมวํ คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ โยนิ ภาวสงฺขาตํ นิยาม รูปํนาม อตฺถิ. ยสฺสานุภาเวน เต สมาน ชาติเกหิเอว กุเลหิ วิเสสโต มาตาปิตูหิ เอว สพฺพโส สทิสรูปสณฺฐานา โหนฺติ. อิติ พีชนิยาโม วิย โยนินิยาโมปิ โหติ. โสจ ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโวติ เวทิตพฺโพ. 于彼处，“将形成”谓将增长。名色实为识之增长故。“将离开”谓将破裂。“为此状”谓为此类自体之义，是此义。关于“增长、繁茂、广大”：初位为增长，中位为繁茂，后位为广大，义注(aṭṭhakathā)中如是说。是故，于结生时，色之生起，应知完全依识为缘。如是生起之结生色，于此有中，乃至命终，作为一切四种生起之色相续的所依与种子而存在。盖极强之心，若无先前已生之色流，亦不能生色。时节与食亦复如是。正因此故，于无色有中，即使能生色之欲界心等，亦不能于彼生色。于无想有情中，时节生色相续亦因最初由业生色相续存在，方得生起。如《分别论》复注中所说：“无色非色之所依。”谓若有色，心方能生余色；然彼处无此色，是此义。先前色之缘性亦有，如“见子似父”所示。此处以“见子似父”示此义。譬如草木有名为“决定色”之种子相。依其力故，所生草木不随意生长，而是取其与同种草木完全相似之形相而生长。如是，胎生有情亦有名为“生处决定色”之相。依其力故，彼等有情与同种类之家族，尤其与父母，完全相似地具有色与形貌。是故，如种子决定，亦有生处决定。而此应知为结生色之力。 อปิจ, อยํ โยนินิยาโมนาม กลลกาลาทีสุ ปุตฺตานํ สรีเรสุ มาตาปิตูหิ สมุทาคตํ อุตุชรูปสนฺตานํเอว. ยสฺส อานุภาเวน ตํสนฺตานํ สมานชาติกสตฺตสณฺฐานสทิสํ อตฺตโน ญาติกุลสทิสญฺจ โหติ. ยถาหิอิตฺถิภาวาทิรูปํ สตฺตานํ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ พีชรูปญฺจ ติณรุกฺขานํ ตํตํวณฺณสณฺฐานา ทีนิ นิยาเมติ. เอวํ โยนิรูปํ นานาชาติวเสน สตฺตานํ นิยามกํ ววตฺถาปกํ โหตีติ. เอตฺตาวตา ปวตฺติยํ ถเปตฺวา จิตฺตชรูปํ สพฺเพสํ ติสมุฏฺฐานิกรูปานํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตนิรเปกฺขตา ปุริมุปฺปนฺน รูปปเวณิ ปฏิพทฺธตาจ สาธิตา โหติ. เตเนวจ เตสํ จิตฺตสฺส ฐิติภงฺคกฺขเณสุปิ จิตฺตรหิเต นิโรธสมาปตฺติ กาเลปิ อุปฺปตฺติ โหตีติ. เตน วุตฺตํ สหชาตรูปนฺติ ปเนตฺถาติอาทิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ตตฺถ สมฺภวํติ ยถา สมฺภวํ. สมฺภวาติวา สมฺภูตา. อชฺฌตฺตญฺจาติ อชฺฌตฺตภูตาจ. พหิทฺธาจาติ พหิทฺธาภูตาจ. สงฺขตาติ สงฺขตภูตา. อสงฺขตาติ อสงฺขตภูตา. เอวํ เตกาลิกาจ กาลมุตฺตาจ อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมฺภูตาจ. ตถา สงฺขตาสงฺขตภูตาจ ปญฺญตฺติ นามรูปานํ วเสน ติวิธา ฐิตา ธมฺมา ปฏฺฐาเน สพฺพถา จตุวีสติ ปจฺจยานาม [Pg.409] โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ติวิธา ฐิตานํ ธมฺมานํ เตกาลิกาทิภาเว สติ จตุวีสติปจฺจยานํปิ ยถาสมฺภวํ เตกาลิกาทิเภโท สิทฺโธ โหติ. ตตฺถ อารมฺมณอธิปติ อุปนิสฺสยปจฺจยา เตกาลิกา กาลมุตฺตาจ โหนฺติ. 此外，此所谓生处决定，即于羯罗蓝(kalala)等时期，在子女身中，从父母而来的时节生色相续。依其力故，彼相续与同种类有情之形相相似，亦与自己亲族之（形相）相似。譬如，女性相等色决定有情之女性征等，种子色决定草木之种种颜色、形相等。如是，生处色依种种族类而成为有情之决定者与确立者。至此，已成立在生命流转中，除去心生色，一切三所生色之生起，皆不依赖于心，而是与先前已生之色流相关联。正因此故，彼等于心之住、灭刹那，以及于无心之灭尽定(nirodhasamāpatti)时，亦得生起。是故说“俱生色”等。如是等为结论。其中，“生”谓如其所生。“已生”谓已生起。“内”谓内法。“外”谓外法。“有为”谓有为法。“无为”谓无为法。如是，依概念、名与色而安立为三法，此等法通三时与离时，为内、为外、为已生，及为有为、为无为，于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，皆为二十四缘。此为（句义）连结。此处，当此三法具有通三时等状态时，二十四缘亦随之而成就通三时等之差别。其中，所缘缘、增上缘、亲依⽌缘，通于三时与离时。 [๒๔๐] วิภาวนิยํ ปน [240] 然当阐明。 ‘‘อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ ติกาลิกานนฺติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “所缘缘、增上缘、亲依⽌缘是三时性”，此说不应理。 ปญฺญตฺตินิพฺพานานํปิ กาลมุตฺตานํ เตสุ ปวิฏฺฐตฺตาติ. ตตฺถ อิมสฺมึ ภเว อภินวานํ ธนธญฺญโภคานํวา วิชฺชาสิปฺปสุตปริ ยตฺตีนํวา สีลสมาธิปญฺญานํวา ภวนฺตเร ภวสมฺปตฺติโภค สมฺปตฺติ มคฺคผลสมฺปตฺตีนํวา ปฏิลาภตฺถาย ปุพฺพโยคํ กโรนฺตสฺส อนาคตานํ ตาสํ อุปนิสฺสยปจฺจยตา เวทิตพฺพา. ปฏฺฐาเน ปน อนาคตํ จกฺขุสมฺปทํ ปตฺถยมาโน โสต, ฆาน, ชิวฺหา, กายสมฺปทํ, วณฺณสมฺปทํ, สทฺท, คนฺธ, รส, โผฏฺฐพฺพสมฺปทํ ปตฺถยมาโน อนาคเต ขนฺเธ ปตฺถยมาโน ทานํ เทติ สีลํ สมาทิยตีติอาทินา ภวนฺตรปริยาปนฺนาเอว สมฺปตฺติโย วุตฺตา. ตา ปน ทานาทีนํ กมฺมานํ อนุรูปวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. กมฺมปจฺจโย ปน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวเสน ทฺวิกาลิโก. อนนฺตร สมนนฺตร อาเสวน นตฺถิ วิคต ปจฺจยา อตีตกาลิกา. เสสา ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกาติ. อชฺฌตฺตพหิทฺธาทุเก อารมฺมณา ธิปติ สหชาต อญฺญมญฺญ นิสฺสย อุปนิสฺสย ปุเรชาต อาหาร อตฺถิ อวิคตา อชฺฌตฺตพหิทฺธา โหนฺติ. เสสา จุทฺทส ปจฺจยา อชฺฌตฺตาว. อารมฺมณ อธิปติ อุปนิสฺสยา สงฺขตา อสงฺขตาจ โหนฺติ. เสสา สงฺขตาวาติ. ปญฺจวิธํปิอรูปนฺติ ปวุจฺจติ. กสฺมา, กทาจิปิ รูปสงฺขาตํ สณฺฐานตฺถํ อนุปคมนโต นามนฺติจ ปวุจฺจติ. กสฺมา, อธิวจนสงฺขาตนามาภิธานวเสเนว สุณนฺเตหิ คเหตพฺพภาวุปคมนโตติ. 盖假名与涅槃亦通于超越时间性，故彼等亦摄入其中。于此生中，若有人为未来获得新之财谷资具，或技艺学问诵习，或戒定慧，或于来世获得善趣成就、财富成就、道果成就，而勤修前业，应知彼等未来之法为亲依⽌缘。《发趣论》(Paṭṭhāna)中说：希求未来眼成就者，亦希求耳、鼻、舌、身成就，希求色、声、香、味、触成就，希求未来诸蕴成就，而行布施、持戒等业。彼等皆属来世之成就。然应知彼等成就皆依布施等业相应而说。业缘则通于现在与过去二时。无间缘、等无间缘、习行缘、无有缘、离去缘，属于过去时。其余十五缘属于现在时。于内与外二法中，所缘缘、增上缘、俱生缘、相互缘、依止缘、亲依⽌缘、前生缘、食缘、有缘、不离缘，通于内外。其余十四缘唯属内。所缘缘、增上缘、亲依⽌缘，通于有为与无为。其余皆属有为法。五种亦名为无色(arūpa)。何故？盖彼等绝不具有色法之形相义故。亦名为名(nāma)。何故？盖唯依概念、名称、言说，方能为听者所领受故。 ๑๖๙. ปญฺญปียตีติ ปญฺญตฺติ. อยํปิ เอโก วจนตฺโถติ โลกิยมหาชเนหิ ถปียติ. โวหรียติ เจว สมฺปฏิจฺฉี ยติจาติ [Pg.410] อตฺโถ. โยโกจิ สมฺมุติสจฺจภูโต พฺยญฺชนตฺโถ. ตถา ปญฺญาเปตพฺพา อตฺถา ปญฺญปียนฺติ เอตายาติ ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนตฺถโชตโก ปญฺญตฺติสทฺโทติ เอวํ ทุวิธา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตํ ตโตอวเสสา.ล. ทุวิธาโหตีติ. ตตฺถ ปญฺญาปียตฺตา ปญฺญตฺตีติ อตฺถ ปญฺญตฺติมาห. ปญฺญาปนโตปญฺญตฺตีติ สทฺทปญฺญตฺตึ. ตํตํภูตวิปริณามาการนฺติ ปถวิยาทีนํ เตสํ เตสํ มหาภูตานํ อธิมตฺตภาวปฺปการสงฺขาตํ ตถา ตถา ปริณา มาการํ. ปวตฺติวิเสสาการนฺติ อตฺโถ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. นิสฺสาย. ปถมํ จิตฺเตน คเหตฺวาติ อตฺโถ. ตถาตถา ปญฺญตฺตาติ อยํ ปถวีนาม อยํ ปพฺพโตนามาติ เอวมาทิ นเยน มหาชเนน ปญฺญตฺตา, กถิตา, โวหริตาติ อตฺโถ. ปถวิปพฺพตาทิกาติอาทิสทฺเทน นทิ สมุทฺทาทิกาโย สงฺคณฺหติ. อยํ สมูหปญฺญตฺตินาม. 169. “概念”谓被认知之义。此亦为世俗大众所确立之言说义，谓被使用与接受。任何世俗谛之表诠义皆属此类。如是，应被认知之义，以此而认知故，名为概念。表诠义之显现者，名为概念语。如是已说概念有二种，其余类推。谓以可被认知故，名为概念，此谓义概念；以认知故，名为概念，此谓语概念。谓地等诸大种，随其各自之变异相，依其强弱之特征，如是如是呈现之流转差别相。“依止”谓缘起、依托之义，谓最初由心所执取故。如是如是安立概念，谓此名地，此名山，如是等方式，由大众所安立、言说、使用，是此义。地、山等词，以“等”字含摄河流、大海等。此即集合概念之名。 [๒๔๑] วิภาวนิยํ ปน [241] 然应分别。 ‘‘สณฺฐานปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตา. สา ยุตฺตา วิย นทิสฺสติ. “形相概念”如是说。此似不应理。 นหิ อิธ สณฺฐานํ ปธานํ โหตีติ. สมฺภารสนฺนิเวสาการนฺติ กฏฺฐาทีนํ สมฺภารานํ ตถา ตถา สนฺนิเวสาการํ. เอตฺถาปิ อาทิสทฺเทน นาวาทโย สงฺคณฺหติ. อยํ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. กฏฺฐาทโย เอว หิ เคหากาเรน สณฺฐิตา เคหนฺติ รถากาเรน สณฺฐิตา รโถติ วุจฺจนฺตีติ. 此中形相非主故。“材料堆积相”谓木材等材料如是如是堆积之相。此处“等”字亦含摄船等。此即形相概念。盖木材等正是以房屋之形相存在，故名为房屋；以车辆之形相存在，故名为车辆。 [๒๔๒] วิภาวนิยํ ปน [242] 然应分别。 ‘‘สมูหปญฺญตฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ. “集合概念”如是说。此不应理。 นหิ อิธ สมูโห ปธานนฺติ. ปุริสปุคฺคลาทิกา สตฺตปญฺญตฺติ อุปาทาปญฺญตฺตีติปิ วุจฺจติ. จนฺทาวฏฺฏนาทิกนฺติ จนฺทสูริยาทีนํ สิเนรุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาวฏฺฏนาทิกํ. ยโต จนฺทิมสูริยา อุเทนฺติ, สา ปุพฺพทิสานาม. ปุพฺพตรํ ลทฺธปฺปกาสตฺตา. ยตฺถ ปน อตฺถํ คจฺฉนฺติ, สา ปจฺฉิมทิสานาม. ปจฺฉาลทฺธปกาสตฺตา. ตาสํ ทกฺขิณปสฺสา ทิสา วุฑฺฒิอตฺเถน ทกฺขิณทิสานาม. อิตรา ปน อุจฺจตรฏฺเฐน อุตฺตราทิสาติ วุจฺจติ. ยทา สูริโย อุเทติ, ตทา สกลสฺส [Pg.411] อหสฺส ปุพฺพภาคตฺตา ปุพฺพนฺโหติ วุจฺจตีติ. เอวมาทิกา ทิสา ปญฺญตฺติ กาลปญฺญตฺติโยนาม. อาทิสทฺเทน ถลนินฺนาทิกา เทสปญฺญตฺติ สงฺคหิตาติ. อสมฺผุฏฺฐาการนฺติ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญํ อสมฺผุสนาการํ. อยํ อากาสปญฺญตฺตินาม. ตํ ตํ ภูตนิมิตฺตนฺติ ปถวีกสิณาทิกํ อุทฺธุมาตกาทิกญฺจ ภูตนิมิตฺตํ. นีลกสิณาทิกํ วณฺณนิมิตฺตญฺจ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ภาวนา วิเสสนฺติ ปริกมฺมาทิกํ ภาวนาวิเสสํจ. เอเตน ปริกมฺมนิมิตฺต อุคฺคหนิมิตฺต ปฏิภาคนิมิตฺตานํ สิทฺธการณํ วทติ. อยํ นิมิตฺตปญฺญตฺตินาม. 此中，群体并非主要。男人、个人(puggala)等有情施设，亦被称为取施设。月轮等，指月亮、太阳等右绕须弥山(Sineru)旋转等。月亮和太阳升起之处，名为东方，因其最先获得光明；其落下之处，名为西方，因其最后获得光明。此二方向的右侧，因有增长之义，名为南方；另一侧，因有更高之义，故称北方。当太阳升起时，因是一日的上半部分，故称上午。如是等，名为方向施设与时间施设。“等”字摄入了高地、洼地等处所施设。不相触的状态，指四大互相不接触的状态，此名为虚空施设。彼彼地遍(pathavīkasiṇa)等、肿胀相(uddhumātaka)等真实相。青遍(nīlakasiṇa)等颜色相亦摄于此。修习差别，指预备(parikamma)等修习的差别。以此说明了预备相、取相、似相成就之因。此名为相施设。 เอวมาทิเภทาติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อฏฺฐกถายํ อาคตา อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺติอาทโย สงฺคหิตา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปีติ เอเตน สมฺมุติโต ลทฺธภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว หิ ตาสํ วิชฺชมานภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺตานํ มุสาวาโทนาม นโหตีติ. อตฺถจฺฉายากาเรนาติ ตํ ตํ ภูตาทีนํ ปรมตฺถานํ สมูหสณฺฐานาทิฉายากาเรน. อตฺถจฺฉา ยากาเรนาติวา สทฺทาภิเธยฺยสงฺขาเตน ทพฺพปฏิพิมฺพากาเรน สวิคฺคหากาเรนาติ อตฺโถ, ตํตํอุปาทายาติ ปรมตฺถธมฺมานํ ตํตํปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย. อุปนิธายาติ โอลุมฺพิย. ปริกปฺปิยมานาติ ปริกปฺปพุทฺธิยา ปริกปฺเปตฺวา คยฺหมานา. เอตฺถ ปน เอวมาทิปเภทา อาลมฺพณภูตา ปริกปฺปิยมานา สพฺพา ปญฺญตฺติ ปญฺญาปียตีติ อตฺเถน ปญฺญตฺตีติ โยชนา. สงฺขายตีติ คณียติ. คณนุปคํ กตฺวา ถปียตีติ อตฺโถ. สมญฺญายตีติ สมฺมนฺนียติ. นามํ, นามกมฺมํ, นามเธยฺยํ, นิรุตฺติ, พฺยญฺชนํ, อภิลาโปติ อิเม ฉ นาม นามกมฺมา. ตตฺถ อตฺเถ นมตีติ นามํ. อตฺถวิสยํ เอว หุตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อตฺตนิจ อตฺถํ นาเมตีติ นามํ. ปิฏกตฺตยสงฺขาเต หิ นาเม สติ ตทุคฺคณฺหนฺตานํ สพฺเพ ตทตฺถา ปเทปเท วากฺเยวากฺเย อาคจฺฉนฺติ เยวาติ. “如是等类别”：此处“等”字摄入了义注(aṭṭhakathā)中提及的取施设、譬喻施设等。“虽究竟上不存在”：此句显示其存在是依世俗而得。正因如此，执取彼等之存在而如是言说者，不名为妄语。“以义影相”者，即以彼彼四大等究竟法之集合、形状等影相；或“以义影相”者，义为以语词所指称的实体影像之相，即具有形体之相。“依彼彼”者，即依究竟法之彼彼行相差别。“比拟”者，即依附。“所构想”者，即以构想之慧构想而执取。此处，应如是连结：如是等类别的施设，作为所缘而被构想时，一切施设皆以“被认知”之义而名为“施设”。“算计”者，即被计数，义为使其纳入计算而安立。“共称”者，即被共许。名、命名、名称、语词、文句、称呼——此六者为名与名业。其中，“于义倾向，故为名”，义为其唯作为义之境而转起。“自身亦令义倾向，故为名”。因为当名为三藏(Piṭakattaya)之名存在时，对于受持它的人，其所有义理都会在每一句、每一文中显现。 อปิจ สุณนฺตานํ ญาณํ ตํตํอตฺถาภิมุขํ นาเมตีติ นามํ นามคหณวเสน กตฺตพฺพตฺตา นามเมว กมฺมนฺติ นามกมฺมํ. ธียติ ธารียตีติ [Pg.412] เธยฺยํ. นามเมว เธยฺยนฺติ นามเธยฺยํ. อวิทิตปกฺเข ฐิโต อตฺโถ เอตาย ตโต นีหริตฺวา วุจฺจติ กถียตีติ นิรุตฺติ. อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปากฏกรณโต พฺยญฺชนํ. อภิพฺยตฺตํ กตฺวา ลปียติ กถียติ อตฺโถ เอเตนาติ อภิลาโป. เอตฺถจ วณฺณปญฺญตฺติ, อกฺขรปญฺญตฺติ, สรปญฺญตฺติ, ทีฆปญฺญตฺติ, รสฺส ปญฺญตฺติ. พฺยญฺชนวคฺคโฆสาโฆสปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ. ปทปญฺญตฺติ, วากฺยปญฺญตฺติโยปิ เอตสฺเสว ปเภทาติ ทฏฺฐพฺพา. ปรมตฺถโต วิชฺชมาเนสุ อตฺเถสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อวิชฺช มาเนสุ ภูมิปพฺพตาทีสุ ปวตฺตา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. เอตา เอว สมาสฏฺฐานํ ปตฺวา ทฺวิปทสํโยควเสน อิตรา จตสฺโสปิ โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ตตฺถาติอาทิ วุตฺตํ. เอตาย ปญฺญาเปนฺตีติ เอเตน วิชฺชมานํ อตฺถํ ปญฺญเปนฺติ เอตายาติ วิชฺชมานปญฺญตฺตีติ อิมมตฺถํ วทติ. เอสนโย ปรตฺถปิ. ฉ อภิญฺญา อสฺสาติ ฉฬภิญฺโญติ กตฺวา วิเสสนภูตานํ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ วิชฺชมานตฺตา วิเสสิตพฺพภูตสฺส ปุคฺคลสฺส อวิชฺชมานตฺตา ฉฬ ภิญฺโญติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. อิตฺถี อวิชฺชมานา สทฺโท วิชฺชมาโนติ อิตฺถิยาสทฺโท อิตฺถิสทฺโทติ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมาน ปญฺญตฺติ นาม. จกฺขุจ จกฺขุวิญฺญาณญฺจ อุภยํปิ วิชฺชามานนฺติ จกฺขุสฺมึ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ราชาจ ปุตฺโตจ ทฺเวปิ อวิชฺชมานาเอวาติ รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโตติ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตินามาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุภินฺนนฺติอาทิมาห. 再者，“令听闻者之智趋向彼彼之义，故为名”；“因须由把握名而造作，故名即是业”，是为“名业”。“被持有、被执持，故为所持”；“名即是所持”，是为“名称”。“未知之事，由此引出而说、而述，故为语词”。“由文句令义显现、明了，故为文句”。“令义清晰表达而说、而述，故为称呼”。此处应知：音施设、字施设、元音施设、长音施设、短音施设、辅音组清浊音施设、性施设、词施设、句施设等，亦皆是其分支。对究竟存在之法转起的施设，名为“有法施设”。对究竟上不存在之地、山等转起的施设，名为“无法施设”。为显示此等施设在构成复合词时，通过双词组合的方式，亦可成为其余四种，故说“于此”等。“以此令知”：此句是说“以此令存在之法被认知，故为有法施设”这一意义。此理亦通于其他。“有六神通者”为“六神通者”，其中作为定语的六种神通是存在的，但作为被限定者的个人(puggala)是不存在的，故“六神通者”名为“以有法施设无法”。女人究竟上不存在，声音存在，故“女人的声音”名为“以无法施设有法”。眼与眼识两者皆究竟上存在，故“眼中的识”即“眼识”，名为“以有法施设有法”。国王与儿子两者皆究竟上不存在，故“国王的儿子”名为“以无法施设无法”。为显示此义，故说“两者”等。 เอตฺถ ปน วจนโต จ วจนตฺถโตจ วินิมุตฺตา สทฺทสภาวา นามปญฺญตฺตินาม วิสุํ นตฺถีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อตฺถโชตก ภาเวน วิสุํ สิทฺธตฺตา. สทฺโท หิ นาม อกฺขรปทพฺยญฺชนภาวํ อุปคโตเยว อตฺถโชตเน สมตฺโถ โหติ. ปรมตฺถ สทฺโทจ ขณิโก จุณฺณวิจุณฺณภูโต ตพฺภาวํ อุปคโต นโหตีติ. ตสฺมา สทฺทสภาวานาม ปญฺญตฺตินาม วิสุํ อตฺถิเยว. อตฺถิภาโวจสฺสา วจนสทฺทํ สุตฺวา อนนฺตเร อกฺขร ปท พฺยญฺชนโคจรจิตฺตสฺส ตทนนฺตเรจ ตทตฺถวิชานนจิตฺตสฺส ปวตฺติยา ปากโฏติ [Pg.413] ทสฺเสนฺโต คาถาทฺวยํ อาห. ตตฺถ วจีโฆสา นุสาเรนาติ อุจฺจาริยมานสทฺทสงฺขาตสฺส วจีโฆสสฺส อารมฺมณกรณสงฺขาเตน อนุสาเรน อุปฺปนฺนาย โสตวิญฺญาณ วีถิยา ปวตฺติยา อนนฺตเร อุปฺปนฺนสฺส มโนทฺวารสฺส โคจร ภูตา สายํ ปญฺญตฺตีติ สมฺพนฺโธ. กีทิสี ปน สายํ ปญฺญตฺตีติ อาห อตฺถายสฺสา.ล. ตโตปรนฺติ. ตตฺถ ตโตปรนฺติ ตโต นามปญฺญตฺตารมฺมณสฺส มโนทฺวารสฺส อุปฺปตฺติโต ปรํ อตฺถา วิญฺญายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺสา นามปญฺญตฺติยา อนุสาเรน ปรมตฺถปญฺญตฺติภูตา อตฺถา วิญฺญายนฺติ. สา อยํ ปญฺญตฺติ โลกสงฺเกตนิมฺมิตาติ วิญฺเญยฺยาติ โยชนา. 然而，于此有人说：“脱离于言说及其义，名为声自性的名施设，并不独立存在。”此说不成立，因其作为义的彰显者而独立成就。声音确实只有在达到字、词、句的状态时，才能彰显其义。而究竟之声是刹那生灭、粉碎坏灭的，并未达到那种状态。因此，名为声自性的名施设确实是独立存在的。为显示“听闻言说之声后，紧接着生起以字、词、句为所缘的心，其后又紧接着生起认知其义的心”这一过程是显而易见的，故说此二偈。其中，“随语音”者，应如是连结：此施设是作为所缘而生起于意识门，此意识门是在耳识心路之后即刻生起，而耳识心路则是随顺于那被称为“语音”的、正被发出的声音为所缘而生起的。“此施设为何？”答曰：“其义……（中略）……其后”。其中，“其后”的连结是：在其后，即在以名施设为所缘的意识门生起之后，诸义方被了知。随顺于此名施设，由究竟法与施设法所成的诸义方被了知。应知：此施设是由世间约定所创造的。 เอตฺถจ โสตวิญฺญาณวีถิยาติ เอตฺถ อตีตสทฺทมตฺตา รมฺมณา ตทนุวตฺติกานาม มโนวิญฺญาณวีถิปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ สารตฺถทีปนิยํ-เตน วุตฺตวจเน ยตฺตกานิ อกฺขรานิ โหนฺติ. เตสุ เอกเมกํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตญฺจ คเหตฺวา โสต วิญฺญาณวีถิยา มโนวิญฺญาณวีถิยาจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย อวสาเน ตานิ อกฺขรานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา อกฺขรสมูหํ คเหตฺวา เอกา มโนวิญฺญาณวีถิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตทนนฺตรํ อยํ อกฺขรสมูโห เอตสฺส นามนฺติ นามปญฺญตฺติคหณวเสน อปราย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธาย ตทนนฺตรํ อุปฺปนฺนาย มโนวิญฺญาณ วีถิยา อยเมตสฺส อตฺโถติ ปกติยา ตทตฺถวิชานนํ สมฺภวตีติ. มณิสารมญฺชูสายํ ปน ตทนุวตฺติกวีถิโต ปรํ เอกํ วินิจฺฉยวีถึ วิญฺญตฺติคหณวีถิญฺจ วทติ. ตโต ปรํ เอกกฺขเร สทฺเท เอกตฺถโชติกาย นามปญฺญตฺติยา คหณํ โหติ. ยา วทนฺตสฺส ปุพฺพภาเค มนสา ววตฺถาปิโต ปญฺญตฺติสทฺโทนาม วุจฺจติ. ตโตปรํ ตทตฺถคหณนฺติ. อีทิเสสุ ปน ฐาเนสุ ตตฺถ ตตฺถ ชวนวีถิวารานํ ปฏิปาฏิกถนํนาม ปธานปากฏคหณวเสเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺฉรกฺขเณ อเนก โกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตถา – 此处，所谓“耳识路”(sotaviññāṇavīthi)，应知亦摄入了以过去之声为所缘、随其转起的意识路(manoviññāṇavīthi)。诚如《心义灯》(Sāratthadīpanī)中所说——在所说之言语中，有多少个字母，对其中每一个，由耳识路与意识路取其为现在与过去[所缘]而生灭后，于最终集合那些字母，取字母之集合，一个意识路生起而坏灭。其后，通过把握“此字母集合是此之名”的名施设(nāmapaññatti)，另一个意识路生起而坏灭；随后生起的意识路，自然就能了知“此是此之义”。然而，《摩尼宝鬘》(Maṇisāramañjūsā)中说：在随转路之后，尚有一个决断路(vinicchayavīthi)与表义把握路(viññattigahaṇavīthi)。其后，于单音节之声，通过显一义的名施设而有把握。那在说话者之前由心所确立的施设声，名为“施设声”，之后才是对其义的把握。在如是等处，各处所提及之速行路(javanavīthi)次第，应知是以主要与明显之把握方式而说。须知，于一弹指顷，有无量百千俱胝心生起。如是—— เอกมตฺโต ภเว รสฺโส, ทฺวิมตฺโต ทีฆมุจฺจเต; ติมตฺโตตุปฺลุโต เญยฺโย, พฺยญฺชนํ อทฺธมตฺติกนฺติจํ. 一摩呾罗(mātta)为短音，二摩呾罗为长音；三摩呾罗当知为曳声(pluta)，辅音为半摩呾罗。 น จ ปรมตฺถสทฺทสงฺฆาฏานํ สตสหสฺสํปิ เอกกฺขรํนาม ภวิตุํ ปโหติ. ตสฺมา อิธ พหุํ วิจารณา อมฺเหหิ นกตาติ. 即使十万个究竟之声的聚合，亦不能成为一个字母。因此，我们于此未作诸多思择。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 如是，名为《胜义灯》之《阿毗达摩摄义》的 จตุตฺถวณฺณนาย อฏฺฐมสฺส ปจฺจยสงฺคหสฺส 第四释义，第八缘摄之 ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 กมฺมฏฺฐาน สงฺคห ปรมตฺถทีปนี 业处摄之胜义灯 ๑๗๐. เอวํ [Pg.415] อฏฺฐหิ ปริจฺเฉเทหิ สปจฺจยปเภทํ นามรูป วิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิทิตนามรูป วิภาคสฺส กมฺมฏฺฐานวิธานํ ทสฺเสนฺโต สมถวิปสฺสนานนฺติอาทิ มาห. อิโต ปจฺจย สงฺคหโต ปรํ สมถวิปสฺสนานํ ภาวนานํ ทุวิธํปิ กมฺมฏฺฐานํ ยถากฺกมํ ปวกฺขามีติ โยชนา. ตตฺถ กิเลเส อญฺเญปิวา วิตกฺกาทโย โอฬาริกธมฺเม สเมตีติ สมโถ. ตถา ปวตฺโต เอกคฺคตาสงฺขาโต สมาธิ. วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา ภาวนาปญฺญา. ตาย หิ โยคิโน ขนฺเธสุ โลกิยมหาชเนน ปสฺสิตํ อิตฺถิปุริสาทิกํ นิจฺจสุขาทิกญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน อนิจฺจาทิกเมว ปสฺสนฺตีติ. ภาเวตพฺพาติ ภาวนา. ภาเวนฺติวา จิตฺตสนฺตานํ เอตาหีติ ภาวนา. กิริยา กมฺมํ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ. กมฺมสฺส ฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. วีริยารพฺภสงฺขาตสฺส โยคกมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. กสิณมณฺฑลาทิกํ กสิณภาวนาทิกญฺจ. อาทิมชฺฌ ปริโยสานานญฺหิ สมุทายภูกํ เอกเมตํ ปถวีกสิณ ภาวนาทิกํ ภาวนากมฺมํปิ อตฺตโน อวยวภูตสฺส โยค กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ สมฺภวตีติ. 170. 如是以八章(pariccheda)及缘之差别开示名色分别后，如今为已知名色分别者开示业处(kammaṭṭhāna)之方法，而说“止观(samathavipassanā)”等。其文句连结为：“从此缘摄之后，我将次第宣说止(samatha)与观(vipassanā)二种修习的业处。”其中，能平息烦恼或其他如寻等粗显法，是为止。如是生起，名为一境性的，是为定。凭借它而特别地观看，是为观(vipassanā)。即无常随观等修习智慧。因为行者凭借它，能超越世俗大众所见的男女等相及常、乐等，而特别地只观见无常等。应修习故为修习(bhāvanā)；或以此修习心相续故为修习。作为是业(kamma)；于此中安住是处(ṭhāna)；业之处为业处。义为发起精进之瑜伽行的生起之处。遍处(kasiṇa)之轮相等及遍处修习等。诚然，此一地遍修习等修习之业，作为初、中、后之集合，亦能成为其自身组成部分之瑜伽行的生起之处。 วิภาวนิยํ ปน 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中[说]： อุตฺตรุตฺตร โยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตํ ภาวนาวิธิญฺจาติปิ วุตฺตํ. ตมฺปิ ยุชฺชติเยว. “因其为更高上瑜伽行之近因(padaṭṭhāna)，故是业处与修习之法”，如是所说亦是合理的。 โยคกมฺมเมววา สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐนฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ทุวิเธปิ กมฺมฏฺฐาเน. สมถสงฺคเหติ สมถ กมฺมฏฺฐานสงฺคเห. ทสกสิณานีติ ทสกสิณมณฺฑลานิ กสิณชฺฌานานิจ. ตทุภยานิปิ หิ โยคานุโยคสงฺขาตสฺส สมถ กมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตฺตา สมถกมฺมฏฺฐานานินาม โหนฺตีติ. ทสอสุภาติ ทสอสุภวตฺถูนิ อสุภชฺฌานานิจ. ทสอนุสฺสติ โยติ [Pg.416] พุทฺธคุณาทีนิ ทสอนุสฺสติฏฺฐานานิ อนุสฺสรณสติ โยจ. เสสานิปิ ยถานุรูปํ วตฺตพฺพานีติ. จรณํ จริยา. สมุทาจรณนฺติ อตฺโถ. ปวตฺติพหุลตาติ วุตฺตํ โหติ. ราคสฺส จริยา ราคจริยา. ราคจริตาติ ปาโฐ, โส อฏฺฐกถายํ นตฺถิ, ปุคฺคลฏฺฐาเนเอว โส ยุตฺโตติ. เอสนโย เสเสสุปิ. 或者，瑜伽行(yogakamma)本身，因其为种种殊胜快乐之所依(adhiṭṭhāna)义，故为处(ṭhāna)，是为业处。“于其中”(Tattha)意为“于那二种业处中”。“于止之概要中”(Samathasaṅgahe)意为“于止业处之概要中”。“十遍处”(Dasakasiṇāni)指十遍处轮与遍处禅。此二者，因其为名为“瑜伽相应”的止业之生起处，故名为止业处。“十不净”(Dasaasubhā)指十不净物与不净禅。“十随念”(Dasaanussatiyo)指佛德等十随念处与随念之念。其余亦应准此而说。行(Caraṇaṃ)即行(cariyā)，义为“行持”(samudācaraṇa)，即是说“多次现行”。贪之行为贪行(rāgacariyā)。“贪行者”(rāgacarita)一词，在义注(aṭṭhakathā)中没有，此词仅适用于个人(puggala)之处。此理于其余亦然。 [๒๔๓] โย ปน วิภาวนิยํ [243] 然而，在《广释》(Vibhāvanī)中则说： จริยานํ สํสคฺคเภโท วุตฺโต. โส อิธ นาธิปฺเปโต. 诸行之混合与区分已述，然此处不取此义。 นหิ กมฺมฏฺฐานานํนาม สํสคฺคจริตสฺสปิ เอกสฺส ทฺเว ตีณิ ทาตพฺพานิ โหตีติ. เตเนว หิ โส เภโท อฏฺฐกถายํ นครุกโตติ. สพฺพาปิ อปฺปนาย ปุพฺพภาคปวตฺตา กามาวจร ภาวนา ปริกมฺมภาวนานาม. สา ปน อปฺปนาย อาสนฺเน ทูเรติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ยา อาสนฺเน, สา อปฺปนํ อุเปจฺจ สมีเป ฐตฺวา ปวตฺตตฺตา อุปจารภาวนาติ วุจฺจติ. อิตรา ปน ปริกมฺม ภาวนาเอวนาม. อิติ ปริกมฺมภาวนาปิ สมานา ปุพฺพาปรวิเสส ปากฏภาวตฺถํ อฏฺฐกถาสุ ทฺวีหิ นาเมหิ คหิตาติ วุตฺตํ ปริกมฺมภาวนา.ล. ติสฺโสภาวนาติ ตาสํ ปน วิเสโส ปรโต อาคมิสฺสติ. ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ ปริกมฺมภาวนาย อารมฺมณภูตํ กสิณมณฺฑลาทินิมิตฺตํ. ตญฺจ ตสฺสา อารมฺมณ ภาเวน เอกํปิ สมานํ ปุพฺพาปรวิเสสปากฏภาวตฺถํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตํ. เตสํปิ วิเสโส อาคมิสฺสติ. วิทตฺถิจตุรงฺคุลสงฺขาเตน ปริตฺตปมาเณนวา ขล มณฺฑลาทิสงฺขาเตน มหนฺตปมาเณนวา กตํ อกตํวา ปถวี มณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณํ. สกลสทฺทปริยาโย หิ กสิณสทฺโท. ยถา กสิเณน ชมฺพุทีปสฺสาติ. ตสฺมา ยตฺตเก ปถวีตเล นิมิตฺตํ คณฺหาติ, ตตฺตกํ จิตฺเตน อเสสํ ผริตฺวา เอว คเหตพฺพํ โหติ. น ปน ตสฺส เอกเทเส ฐตฺวาติ, เตน วุตฺตํ ปถวีมณฺฑลตลเมว อเสสผริตพฺพฏฺเฐน กสิณนฺติ ปถวีกสิณนฺติ. เอสนโย เสสกสิเณสุปีติ. เอตฺถจ, อวิภูตวณฺณาย ปถวิยา เอก ตลภาเวนสนฺนิวิฏฺฐาสณฺฐานปญฺญตฺติอิธปถวีกสิณํนาม[Pg.417]. ตถา อาโปกสิณํ เตโชกสิณญฺจ. ผุฏฺฐฏฺฐาเน จิตฺเตน สณฺฐานํ กตฺวา คหิตา วายุวฏฺฏิ วาโยกสิณํนาม. นีลวณฺณวิสิฏฺฐาเอกา สณฺฐานปญฺญตฺติ นีลกสิณํนาม. ตถา ปีตโลหิโต ทาตกสิณานิปิ. จนฺทสูริยอคฺโคภาสวิสิฏฺฐา กตฺถจิ ทิสฺสมานา สณฺฐานปญฺญตฺติ อาโลกกสิณํนาม. ติตฺติฉิทฺทวาต ปานฉิทฺทาทีสุ ทิสฺสมานา อากาสวิสิฏฺฐา สณฺฐานปญฺญตฺติ อากาสกสิณํนามาติ. อติวิย ธุมาตํ สุนภาวํ คตนฺติ อุทฺธุมาตํ. ตเทว กุจฺฉิตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. ตถาภูตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ นามํ. ตเทว ปูติภาวํ คตกาเล ปุริมวณฺณํ วิชหิตฺวา ปุน นีลภาวํ ปตฺตํ วินีลกํ. ตเทว ปุน ปจฺจิตฺวา ตโต ตโต วิสนฺทมานปุพฺพยุตฺตํ วิปุพฺพกํ. ยุทฺธภูมิยาทีสุ สตฺเถน มชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ถปิตํ วิรูปฉินฺนสรีรํ วิจฺฉินฺนกํนาม. โสณ สิงฺคาลาทีหิ วิวิธากาเรน ขายิตปเทสยุตฺตํ สรีรํ วิกฺขายิตกํนาม. โสณสิงฺคาลาทีหิ เอว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา อปกฑฺฒิตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ วิตฺตกฺขิกํ นาม. องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา ตโต ตโต ขิตฺตองฺคปจฺจงฺคยุตฺตํ สรีรํ หตวิกฺขิตฺตกํนาม. ปคฺฆริต โลหิตสรีรํ โลหิตกํ นาม. ปุฬุวปริปูรํ สรีรํ ปุฬุวกํ. สกโล อฏฺฐิสงฺฆาโฏวา เอกเมกํวา อฏฺฐิ อฏฺฐิกํ นาม. ปุนปฺปุนํ นิรนฺตรํ สรณํ อนุสฺสติ. พุทฺธคุณสฺส อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ. เอส นโย เสสาสุปีติ. ตตฺถ อรหตาทิคุโณ พุทฺธคุโณนาม. สฺวกฺขาตตาทิคุโณ ธมฺมคุโณนาม. สุปฺปฏิปนฺนตาทิคุโณ สงฺฆคุโณ นาม. อตฺตโน สีลสฺส อขณฺฑตาทิ คุโณ สีลคุโณนาม. อตฺตโน ทานสฺส วิคตมลมจฺเฉรตาทิ คุโณ จาคคุโณนาม. อตฺตานํ เทวตฺตํวา สกฺกตฺตํวา พฺรหฺมตฺตํวา วหิตุํ สมตฺถา อตฺตโน สทฺธาทิคุณา เทวตาคุณานาม. วตฺต ปฏิปตฺติวเสนวา ธุตงฺคสมาทานวเสนวา ฌานสมาปตฺติวเสนวา วิปสฺสนาวเสนวา อตฺตโน สนฺตาเน จิรํวิกาลํ วิกฺขมฺภิตานํ กามราคาทีนํ วูปสโม อตฺตนาอธิคตนิพฺพานญฺจ อุปสโมนาม. เอกภวปริยาปนฺนสฺส [Pg.418] อตฺตโน ขนฺธสนฺตานสฺส เภโท มรณํ นาม. เกสกายาทีนํ นานากายานํ สมูหภูโต อยํ กาโย กาโยนาม. อตฺตนิ นิรนฺตรํ ปวตฺตมานา อสฺสาส ปสฺสาสา อานาปาณํนาม. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา. ยํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส หิตสุขํ อวิปฺปกิณฺณํ กตฺวา สงฺคณฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺตสฺสวา เอสา มิตฺเตสุวา ภวาติ เมตฺตา. อตฺถโต ปน ปรสตฺตานํ หิตูปสํหารวเสน ปวตฺโต อโทโสเอว. ปรสตฺตานํ หิตูปสํหาร หิตโมทน อหิตาปนยนสงฺขาตํ พฺยาปารตฺตยํ ปหาย เตสํ กมฺมสกตานุพฺรูหนวเสน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต เปกฺขตีติ อุเปกฺขา. ตถา ปวตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาเอว. อปฺปมาเณสุสตฺเตสุ ภวาติ อปฺปมญฺญา. น หิ เอตฺตเกสุ เอว สตฺเตสุ เอตา ปวตฺเตตพฺพา. น ตโต อญฺเญสูติ เอวํ เอตาสํ วิสยปริจฺเฉโทนาม อตฺถีติ. เอวํสนฺเตปิ อาทิกมฺมิ เกน อาทิโต เอกสฺมึ ปุคฺคเล อตฺตโน ภาวนาจิตฺตํ ลทฺธาเสวนํ ลทฺธวิเสสญฺจ กตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ ตีสูติอาทินา วฑฺฒิตฺวา สีมสมฺเภโทจ โอธิโสผรณ อโนธิโสผรณ ทิสาผรณานิว กตฺตพฺพานีติ. ยํ ปน วิภงฺเค เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺเคจ สพฺเพสตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา เมตฺตาวิธานํ นาม วุตฺตํ. ตํ เมตฺตาฌาเน วสีภาวปฺปตฺตานํ วเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตา ปน วิเสเสน โทสปกฺขิกานํ กิเลสานํ อุชุปฏิปกฺขภูตา โหนฺตีติ ตํสมงฺคิโนจ นิจฺจํ โสมฺมหทยภาเวน พฺรหฺมสทิ สตฺตา พฺรหฺมาโนนาม. เตสํ วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโร. เสฏฺฐานํวา เสฏฺฐภูโตวา วิหาโรติ พฺรหฺมวิหาโรติ. อาหาเรติ อสิต ปีต ขายิต สายิต วเสน จตุปฺปเภเท อชฺโฌหฏาหาเร. ปฏิกูลสญฺญาติ อาหารเหตุ อนุภวิตพฺพานํ ทุกฺขธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนวเสน สรสปฏิกูลตา ปจฺจเวกฺขนวเสน อาสยนิธาน ปกฺกาปกฺกผลนิสฺสนฺทปจฺจเวกฺขน วเสน จ ตตฺถ นิกนฺติ ปหานสญฺญา. จตุธาตุววตฺถานนฺติ สรีรคตานํ ปถวิอาทีนํ จตุนฺนํ มหาธาตูนํ สลกฺขณา ทิวเสน [Pg.419] วิสุํ วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สมนุปสฺสนํ. ตญฺหิ จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถปิยนฺติ วินิจฺฉิยนฺติ สลฺลกฺขิยนฺติ เอเตนาติ จตุธาตุววตฺถานนฺติ วุจฺจตีติ. อสุภสญฺญา ภาเวตพฺพา ราคสฺสปหานายาติ วจนโต ทสอสุภา.ล. ราคจริตสฺส สปฺปายาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ราเคน จรตีติ ราคจริโต. โส หิ กามํ กทาจิ โทเสน จรติ. กทาจิ โมเหน. กทาจิ สทฺธาทีสุปิ อญฺญตเรน. ราโค ปนสฺส อุสฺสนฺโน. ตสฺมา อุสฺสนฺเนน ราเคน โส ราคจริโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ. เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วจนโต เมตฺตาทีนํ ติณฺณํ พฺรหฺมวิหารานํ ยถากฺกมํ พฺยาปาทวิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณตาวจนโต สุปริสุทฺธานญฺจ วณฺณกสิณานํ โทสวตฺถุตฺตาภาวโต จตสฺโสอปฺปมญฺญาโย.ล. โทสจริตสฺสาติ วุตฺตํ. เอตฺถจ อาทิกมฺมิกสฺเสวายํ จริยวิภาโค. อุเปกฺขาจ อาทิกมฺมิกสฺส นสมฺภวติ. วกฺขติหิ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. ตสฺมา ยสฺส ปุริมา ติสฺโส สปฺปายา. ตสฺส ตทนุคติกา อุเปกฺขาปิ สปฺปายานาม โหตีติ กตฺวา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโยติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา นิสฺสรณญฺเหตํ ราคสฺส. ยทิทํ อุเปกฺขา เจโต วิมุตฺตีติ วจนโต อุเปกฺขา ราคจริตสฺสาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. นีลาทีนิจ จตฺตาริ กสิณานีติ อิทญฺจ มนาปิยรูปานิ นีลาทีนิ สนฺธาย วุตฺตํ. อมนาปิยานิ ปน ตานิ ราคจริตสฺเสว สปฺปายานีติ. อานาปาณสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วจนโต อานาปาณํวิตกฺกจริตสฺสาติ วุตฺตํ. โมหจริโต ปน ปกติยา ปมาทพหุโล โหติ วิกฺขิตฺตจิตฺโตจ. อานาปาณญฺจนาม นิรนฺตรํ ปวตฺตมานํ ตสฺส สตึ อุปฺปาเทนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ ตํ โมหจริตสฺสสปฺปายนฺติ วุตฺตํ สิยา. 对于杂行者，不应给予两三种业处。因此，义注中不作此分别。一切在安止前分所行的欲界修习，都称为遍作修习。它又分为两种：临近安止的，因其靠近安止而生起，故称为近行修习；其余的则称为遍作修习。虽然遍作修习本质相同，但为了显示前后阶段的差异，义注中用两个名称来区分。这三种修习的具体差异将在后文说明。遍作相是指遍作修习的所缘，例如遍处圆盘等。虽然本质相同，但为了区分前后阶段，又分为取相与遍作相两类，它们的差异将在后文详细叙述。地遍是指以一张手四指或如谷场等大小的已作或未作的土面，因其能被完全遍满而称为遍。“遍”字意为全体，例如“以遍覆瞻部洲”。因此，无论在多大的土面上取相，都必须以心完全遍满它来取，而不是只取其一部分。所以说“地遍是指以土面能被完全遍满而称为遍”。其他遍处也是如此。在此，地遍是指未显现颜色的土面，以一体相安立的形状概念。水遍、火遍也是如此。风遍是指在触及之处以心作形而取的风团。青遍是指以青色为特征的统一的形状概念。黄遍、赤遍、白遍也是如此。光遍是指在某处可见的、以日月或火光为特征的形状概念。虚空遍是指在孔洞、窗户等处可见的、以虚空为特征的形状概念。膨胀相是指极度肿胀的尸体，因其丑恶而称为膨胀相。这是指那样的尸体。青瘀相是指当尸体腐烂时，舍弃了原有的颜色，再次变为青色。脓烂相是指当尸体再次腐烂，脓液从各处流出。断坏相是指在战场等地，被武器从中间斩断而放置的、形状被破坏的尸体。食残相是指被狗、豺等以各种方式啃食过部位的尸体。散乱相是指被狗、豺等撕成碎片，并被拖到各处，肢体散落的尸体。斩斫离散相是指肢体被武器砍成碎片，并被抛到各处的尸体。血涂相是指流血的尸体。虫聚相是指充满蛆虫的尸体。骨相是指整个骨架或单独的骨头。随念是指反复不断地忆念。忆念佛陀功德即佛随念。其他随念也是如此。其中，佛陀功德是指阿罗汉等功德。法功德是指善说等功德。僧伽功德是指善行道等功德。戒功德是指自身戒行的无毁等功德。施功德是指自身布施的离垢、离悭吝等功德。天随念是指自身能导向天、帝释、梵天之境的信心等功德。寂止是指通过行持、受持头陀支、禅那入定或观(vipassanā)而长期镇伏自身相续中的欲贪等烦恼，以及自身所证得的涅槃。死是指自身在同一生中蕴相续的坏灭。身是指毛发等各种身体部分的聚合体。入出息是指自身持续不断的入息和出息。慈意为润泽、柔和。其义为：它不散乱地摄持所缘众生的利益与安乐。或者说，它是友善的，或对朋友生起。其本质是对他人的利益而生起的无嗔。舍是指舍弃了对他人施予利益、随喜他人利益、去除他人不利益这三种行为，以“他们是自己业的主人”的方式，如理如实地看待他们。它就是如此生起的平等心。无量是指对无量众生生起。因为这些（慈悲喜舍）不应只对某些众生生起，而不对其他众生生起，所以它们没有范围的限制。即便如此，初学者也应首先对一个人修习，待其修习心得到熟练和证得殊胜后，再逐渐扩展到两三人等，并应突破界限，作有界遍满、无界遍满和方所遍满。然而，《分别论》(Vibhaṅga)中说“以慈俱心遍满一方而住”等，以及《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说“愿一切众生无怨”等慈心修法，应理解为是针对已获得慈心禅自在者而言的。这些（无量心）特别能直接对治嗔恚一类的烦恼。具足这些者，因其心恒常柔和，如同梵天，故称为梵。他们的住处即梵住。或者说，它是最胜者的住处，或最胜的住处，故称梵住。食是指以食、饮、嚼、尝四种方式摄入的食物。食厌想是指通过省察因食物而将体验的苦法，省察其本质的厌恶性，省察其储存、消化、排泄的果报与结果，从而断除对食物的贪著之想。四界差别是指分别观察身体中的地等四大种的自相，将它们一一区分并如实观察。因为通过它，四大种被确定、被辨别、被识别，所以称为四界差别。经中说“应修不净想以断除贪欲”，因此十不净……适合贪行者。贪行者是指以贪欲行事者。他有时也可能以嗔、痴或信心等其他（心所）行事，但他的贪欲是主要的。因此，他因主要的贪欲而被称为贪行者。其他（性格）也是如此。经中说“应修慈以断除嗔恚”，并且由于慈、悲、喜这三种梵住能依次作为嗔恚、恼害与不乐的出离，以及由于极清净的色遍并非嗔恚的所依，故说四无量……适合嗔行者。在此，这种性格分类仅对初学者有效。初学者无法修习舍。因为经中将舍说为第五禅那，所以如果前三种适合，那么随顺的舍也适合，因此总说四无量。否则，经中说“舍是贪的出离，即舍心解脱”，那么舍也应该说适合贪行者。（说）青等四遍（适合嗔行者），是指悦意的青等色。而不悦意的（青等色），则适合贪行者。经中说“应修入出息念以断除寻”，因此入出息念适合寻行者。而痴行者本性放逸散乱，持续运行的入出息能够唤起他的正念，因此也说它适合痴行者。 [๒๔๔] วิภาวนิยํ ปน [244] 然而，应当辨明。 พุทฺธิวิสยภาเวน โมหปฏิปกฺขตฺตาติ การณํ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ. 所说的理由是：“因其是智慧的所缘境，且对治愚痴。”但这理由似乎并不妥当。 เอวญฺหิ [Pg.420] สติ โส พุทฺธิจริเตน สห วตฺตพฺโพ สิยาติ. กามญฺจ พุทฺธคุณาทโยปิ เอกนฺเตน พุทฺธิวิสยาเอว โหนฺติ. เต ปน วิเสสโต สทฺธํ อุปพฺรูหยนฺตีติ วุตฺตํ พุทฺธานุสฺสติ อาทโย.ล. สทฺธาจริตสฺสาติ. ปรมตฺถโต สุขุมตรานิ มรณาทีนิ วิปุลพุทฺธีนํ เอว วิสยานาม โหนฺตีติ วุตฺตํ มรณ. ล. พุทฺธิจริตสฺสาติ. เสสานิปนสพฺพานิปีติ จตฺตาริ ภูต กสิณานิ ทฺเว อาโลกากาสกสิณานิ จตฺตาโร อารุปฺปาจาติ ทสวิธานิ กมฺมฏฺฐานานิ. ตตฺถาปีติ เตสุ ทสสุ เสส กมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปุถุลํ ขลมณฺฑลาทิปมาณํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ. สมฺพาธสฺมิญฺหิ โอกาเส จิตฺตํ ภิยฺโย สํโมหํ อาปชฺชตีติ. ขุทฺทกํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลปมาณํ วิตกฺกจริตสฺเสว สปฺปายํ. มหนฺตญฺหิ วิตกฺกสนฺธาวนสฺส ปจฺจโย โหตีติ. ตตฺถจ วิตกฺกจริตสฺเสวาติ เอตฺถ เอวสทฺโท ขุทฺทกนฺติปเท ยุชฺชติ. วิตกฺกจริตสฺส ขุทฺทกเมว สปฺปายํ. น ปุถุลนฺติ. สพฺพญฺเจตํ อุชุวิปจฺจนิกวเสนเจว อติสปฺปายตายจ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา สทฺธาทีนญฺจ อนุปการิกา กุสลภาวนานาม นตฺถีติปิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปริกมฺมภาวนา ลพฺภเตว ปริกมฺเมน วินา เอกสฺสปิ กมฺมฏฺฐานสฺส อสมฺปชฺชนโต. ทสสุกมฺมฏฺฐาเนสุอุปจารภาวนาว สมฺปชฺชติ นตฺถิ อปฺปนา. กสฺมา อิติ เจ. พุทฺธ ธมฺม สงฺฆ สีล จาค เทวตา อุปสม คุณานํ ตาว คมฺภีรตาย นานาปฺปการคุณา นุสฺสรณาธิมุตฺตตายคาติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ คมฺภีร ตายาติ เอเตน เอเกกสฺสปิ คุณปทสฺส คมฺภีรตฺตา ตพฺพิสโย สมาธิ มหาสมุทฺเท สสโก วิย ตตฺถ อปฺปนํ ปตฺวา นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาตุํ นสกฺโกตีติ ทสฺเสติ. นานาปฺปการ คุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตายวาติ เอเตน เตสํ คุณานํ อตปฺป นิยสภาวตฺตา เอตฺตเกเอว คุณปเท ฐตฺวา อปฺปนํ ปาเปสฺสามีติ อตฺตโน จิตฺตํ สนฺธาเรตุํปิ นสกฺโกตีติ ทสฺเสตีติ. เสเสสุ ปน มรณสญฺญาววตฺถาเนสุ มรณํ ตาว สภาว ธมฺมตฺตา สํเวชนียธมฺมตฺตาจ อิตรานิจ ทฺเว สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา [Pg.421] อปฺปนาย ปติฏฺฐา นโหนฺตีติ. ยทิเอวํ กสฺมา โลกุตฺตรชฺฌานานิ อติคมฺภีเร นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. ทุตียจตุตฺถารุปฺปชฺฌานานิจ ปถมตตียารุปฺป สงฺขาเต สภาวธมฺเมติ. วุจฺจเต, โลกุตฺตรชฺฌานานิ ตาว วิสุทฺธิโต สมฺมสนญาณโตจ ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อุปรุปริปวตฺตานํ วิสุทฺธิภาวนานํ พเลน อติคมฺภีเรปิ นิพฺพานสงฺขาเต สภาวธมฺเม อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺติ. อารุปฺปชฺฌานานิจ อปฺปนาปตฺตสฺเสว ปญฺจมชฺฌานสมาธิสฺส อุทยมตฺตานิ โหนฺตีติ อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตกรเณน สภาวธมฺเมปิ อารมฺมเณ อปฺปนาภาเวน ปติฏฺฐาตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตตฺถาปีติ เตสุ สมตึสอปฺปนากมฺมฏฺฐาเนสุปิ. ปญฺจกชฺฌาเน นิยุตฺตานิ ปญฺจกชฺฌานิ กานิ. ฌานปญฺจกสฺส อารมฺมณภาวโยคฺยานีติ วุตฺตํโหติ. ปฏิกูลารมฺมณานินาม อติอนิฏฺฐานิ ลูขานิ จิตฺตรภิชนเน ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ น ตานิ อตฺตนิ จิตฺตํ โรเจตฺวา ถเปตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา วิตกฺเกน วินา จิตฺตํ ตตฺถ เอกคฺคํ หุตฺวา น ติฏฺฐติ. วิตกฺกพเลเนว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ทสอสุภา.ล. ปถมชฺฌานิกาติ. ยทิเอวํ กถํ เตสุ โสมนสฺสชฺฌานํ โหตีติ นีวรณสนฺตาปํ ปหานพเลนเจว ตํ ตํ อานิสํสทสฺสน ญาณพเลนจ. พฺยาธิทุกฺขปีฬิตสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปวตฺติยํ วิย พหุํ ทานิ เวตฺตนํ ลภิสฺสามีติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผจฺฉฏฺฏกสฺส คูถราสิทสฺสเน วิย จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เมตฺตาทโย ตโย พฺรหฺมวิหารา โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทวิหึ สาอรตีนํ นิสฺสรณภูตา โหนฺตีติ น เต กทาจิ โสมนสฺเสน วินา อปฺปนํ ปาปุณนฺตีติ วุตฺตํ เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกาติ. อุเปกฺขา ปน สตฺเตสุ สพฺพโส อุทาสินปกฺเข ฐตฺวา ภาวิตพฺพตฺตา กทาจิปิ อุเปกฺขาเวทนาย วินา อปฺปนํ นปาปุณาตีติ วุตฺตํ อุเปกฺขาปญฺจมชฺฌานิกาติ. จตฺตาโรปนอารุปฺปาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีนิ จตฺตาริ อารุปฺปารมฺมณานิ. สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํอารมฺมณานุรูปํ. อารมฺมเณน วินา ปริกมฺมํนาม น สิชฺฌติ. อารมฺมณสฺส สุฏฺฐุ [Pg.422] ทฬฺหวิภูตคหณสงฺขาเตน อุคฺคเหน วินา อารมฺมณสมฺปตฺติ นาม นตฺถิ. อสติจ อารมฺมณสมฺปตฺติยา อุปจารชฺฌานํปิ ตาว น สมฺปชฺชติ. ปเคว อปฺปนาฌานนฺติ วุตฺตํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ.ล. ลพฺภนฺเตวาติ. ตตฺถ สพฺพตฺถาปีติ สพฺเพสุปิ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุ. ยถารหนฺติ ตํตํกมฺมฏฺฐานานุรูปํ. ปริยาเยนาติ อิทํ ปน กสฺสจิ อารมฺมณสฺส จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว อวิภูตตรตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน ปถมํ สภาวธมฺมํ คณฺหิตฺวา ปจฺฉา ตาทิเส ตทากาเร ตํสณฺฐาเน ปญฺญตฺตารมฺมเณ อุปจาโรวา อปฺปนาวา ปวตฺตติ. ตตฺเถว ปฏิภาคนิมิตฺตํนาม ลพฺภตีติ วุตฺตํ ปฏิภาค นิมิตฺตํปนาติอาทิ. วุตฺตเมวตฺถํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ตตฺถหีติอาทิมาห. เอวํ สมถกมฺเม ปถมํ อุคฺคหโกสลฺลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย ภาวนาวิธานํ ทสฺเสนฺโต กถนฺติอาทิ มาห. นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาติ อารมฺมณสฺส ยถา สณฺฐิตํ อาการํ จิตฺเต อุปรุปริ วิภูตํ กตฺวา คณฺหนฺตสฺส สมนุปสฺสนฺตสฺส. สาจภาวนาติ อุคฺคหณากาเรน ปวตฺต ชวนวีถิปรํปรสงฺขาตา สา จิตฺตภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม. ปุนปฺปุนํ กรณวเสน วฑฺฒนาการสณฺฐิตตฺตา. สมุคฺคหิตํ โหตีติ วตฺวา ยถา สุฏฺฐุ อุคฺคหิตํ สมุคฺคหิตํนาม โหติ ตํ ทสฺเสตุํ จกฺขุนาปสฺสนฺตสฺเสวมโนทฺวารสฺส อาปาตมาคตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ มโนทฺวารสฺสอาปาตมาคตนฺติ จกฺขูนิ นิมฺมิลิตฺวาวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐตฺวาวา อาวชฺชนฺตสฺส จกฺขุนา ทิฏฺฐสทิสํ มโนทฺวาเร ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ. อุคฺคหนิมิตฺตํนาม. สุฏฺฐุ อวินสฺสมานํ กตฺวา คหิตตฺตา. สาจ ภาวนา สมาธิยติ. น ตาว ภาวนนฺตรภาวํ ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. ตถา สมาหิตสฺสาติ เตน มตฺถกปตฺเตน ปริกมฺมสมาธินา สมาหิตสฺส เอตสฺส โยคิโน. ตโตปรนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตุปฺปตฺติ โต ปรํ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส จิตฺเต สนฺนิสินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อนุยุญฺชนฺถสฺสาติ นิรนฺตรํ ปทหนฺตสฺส. ตปฺปฏิภาคนฺติ สภาว ธมฺมภูเตน เตน อุคฺคหนิมิตฺเตน สทิสํ. วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตนฺติ เมฆวลาหกนฺตรโตวา ราหุมุขโตวา นิกฺขนฺตจนฺทมณฺฑลํ วิย [Pg.423] สภาวธมฺมภูตา อุคฺคหนิมิตฺตโต วิมุจฺจิตฺวา วิสุํ อุปฏฺฐิตํ. ตโตเยว ปญฺญตฺติสงฺขาตํ นิมิตฺตปญฺญตฺติอิติ กถิตํ. ภาวนา มยนฺติ เกวลํ ภาวนาจิตฺตพเลน ปสิทฺธํ. อาลมฺพณนฺติ ตเทว สมุคฺคหิตํ นิมิตฺตาลมฺพณํ จิตฺเตสนฺนิสนฺนํสมปฺปิตํโหตีติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺตาเน สนฺนิสินฺนํ นิจฺจลภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา สุฏฺฐุ อปฺปิตํ ปเวสิตํ โหติ. ตนฺติ นิมิตฺตาลมฺพณํ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา จนฺทมณฺฑลาทิกสฺส วิย ตสฺส นิมิตฺตาลมฺพณสฺส ปริสุทฺธปริโยทาตภาเวน อุปฏฺฐิตตานาม กิเลสมลวิกฺขมฺภเนน ปริสุทฺธปริโยทาตภาวํ ปตฺวา โอภาสชาตสฺส จิตฺตสฺส วเสเนว โหติ. น ตสฺส อาลมฺพณสฺส วเสน. นหิ ปญฺญตฺติ ธมฺเม ตาทิโส คุโณนาม อุปลพฺภตีติ. ตสฺมา ปฏิภาค นิมิตฺเต สมุปฺปนฺเน นีวรณสงฺขาตานํ ปฏิพนฺธกธมฺมานํ วิกฺขมฺภิตตา สิทฺธา โหตีติ วุตฺตํ ตโตปฏฺฐายาติอาทิ. ปฏิพนฺธนฺติ นีวาเรนฺติ นิสฺสรณปกฺขิกํ จิตฺตํ ปาเตนฺตีติ ปฏิพนฺธา. นีวรณ ธมฺมา. วิเสเสน ปหีนา ปฏิพนฺธา เอตายาติ ปฏิพนฺธวิปฺปหีนา. สมาเสวนฺตสฺสาติ สุฏฺฐุ อาเสวนฺตสฺส. สตฺตวิธํ นิมิตฺต รกฺขณวิธานํ สมฺปาเทตฺวา จกฺกวตฺติคพฺภํ วิย สุฏฺฐุ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ ภาวนาวเสน เสวนฺตสฺสาติ อตฺโถ. 这样，它就应该与慧行者的一起说。诚然，诸佛功德等也唯是佛陀的境界。但彼等特别能增长信，故说佛随念等，此乃为信行者而说。从究竟义上说，更微细的死等业处，唯是具广大智慧者的境界，故说死随念，此乃为慧行者而说。其余一切也是如此，即四界遍、二光明与虚空遍、四无色，此为十种业处。即使在这十种业处中，广大的，如打谷场等量，适合痴行者，因为在狭窄处，心更容易生起迷乱。微小的，如一张手(vidatthi)或四指的量，则唯适合寻行者，因为广大的所缘会成为寻思奔驰的助缘。此处“唯”字是与“微小”一词连用，意指微小量唯适合寻行者，而非广大量。此皆是从直接对治与最为适宜两方面而说。义注中也说：没有不镇伏贪等烦恼、不助益信等善法的善修习。于一切处，即于所有四十种业处中，遍作修习必定可得，因为若无遍作，任何一种业处都无法成就。在十种业处中，仅能成就近行修习，而无安止。若问为何？义注中说：因为佛、法、僧、戒、施、天、寂止等功德甚为深奥，且心倾向于随念种种功德。此处“深奥”是说，每一功德之词都甚为深奥，以此为所缘的定，犹如大海中的兔子，无法于中证得安止而稳固住立。“倾向于随念种种功德”是说，由于那些功德无有满足之性，行者无法安住于少许功德之词而令自心确定“我将证得安止”。在其余的死随念、食厌想与四界分别中，死亡是自性法与能引生悚惧之法，其余二者也因是自性法而甚为深奥，故不能作为安止的依处。若如此，为何出世间禅那能于极深奥的、名为涅槃的自性法中证得安止？第二与第四无色禅那亦能于名为第一与第三无色禅那的自性法中证得安止？答曰：出世间禅那从清净与思惟智开始，通过次第向上发展的清净修习之力，即使于极深奥的、名为涅槃的自性法中，也能以安止的方式住立。而无色禅那仅是已得安止的第五禅那定升起而已，仅通过超越所缘，即使于自性法所缘中，也能以安止的方式住立。即使在那些，即三十种安止业处中，与五种禅相应的业处是哪些五种禅？是说适合作为五种禅的所缘。不净所缘极为可厌、粗劣，于生起心之喜乐方面甚为无力，故不能令心欢喜安住于彼。因此，无寻时，心不能于彼处专一安住，唯依寻力而住立，故说十不净等为初禅的业处。若如此，如何于彼等生起喜俱禅那？是依断除诸盖热恼之力，及见其利益的智慧之力。当知，此犹如为病苦所逼的病人进行吐泻；又如清除花秽者见到粪堆时，因看到‘我现在将获得许多报酬’的利益而心生欢喜。慈等三梵住是出离嗔、害与不乐的法门，而此三者是由忧而生起的，故彼等绝不会在无喜俱的情况下证得安止，故说慈等三为四种禅的业处。舍则须于诸有情完全住于中立之位而修习，故绝不会在无舍受的情况下证得安止，故说舍为第五禅的业处。四无色者，即由揭开遍相而显现的虚空等四种无色所缘。于一切处，即于所有四十种业处中。如其所应，即随顺各各所缘。无所缘则遍作不成。若无以善、坚固、明显地把握所缘而被称为的“取”，则无所谓所缘成就。若无所缘成就，近行禅尚不得成就，何况安止禅！故说遍作相……必定可得。其中，于一切处，即于所有四十种业处中。如其所应，即随顺各各业处。以“次第”说，是因对某些人而言，即使眼见所缘，仍不甚明显。若先把握自性法，后于如是相、如是状、如是形的施设所缘中，生起近行或安止，于彼处即可得名为似相，故说“似相”等。为坚固已说之义，而说“于此”等。如是，于止业中先开示取相善巧，今为从头开示修习方法，而说“云何”等。所谓“取相”，即于心中将所缘如其所住之相，一次又一次地令其显现而把握、随观。此修习，即以取的方式而转起的速行心路相续，名为遍作修习，因以反复造作而有增长之相。说完“已善取”，为开示如何为善取、极善取，而说“如眼见者，入意门之境”。此处“入意门之境”是说，闭上眼睛或住于他处而作意时，如眼所见之相呈现于意门。此即名为取相，因已善取而不失。此修习令心入定，其意为尚未达到另一修习阶段。如是入定者，即指以此达到顶点的遍作定而入定的瑜伽行者。此后，即取相生起之后。此句与‘当持续修习时，（似相）安坐于心中’相连接。此处，“持续修习”意为“不间断地精进”。所谓“彼之似相”，即与自性法之取相相似。所谓“脱离事物法”，即如月轮从云隙或罗睺(Rāhu)口中而出，从自性法之取相中解脱，单独显现。因此被称为施设，即“相施设”。所谓“由修习所成”，即纯由修习心力所成就。所谓“所缘”，即彼善取之相所缘安坐、善置于心中。亦即于意门心相续中安坐，以不动之相而住，善置、进入。此句与‘那被称为相所缘’相连接。因为彼相所缘如月轮等，以清净皎洁之相而显现，是依于镇伏了烦恼之垢而生起光明的心的力量，而非依于彼所缘的力量。于施设法中，实不可得如是功德。因此，当似相生起时，镇伏名为‘障碍’的诸盖法之事即已成就，故说“从是”等等。障碍、阻碍、令倾向出离之心堕落，故为障碍，即诸盖法。于此，障碍被特别断除，故为“障碍已除”。所谓“善修习者”，即善于修习者。意思是说，成就七种守护相之法，如守护转轮王之胎藏般善加守护，以反复修习而修习。 อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ; อิริยาปโถติ สตฺเต เต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย. 住所、行处、言语、人、食物、时节、威仪，于此七种不适宜者，应远离之。 สปฺปาเย สตฺต เสเวถ, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต; นจิเรเนว กาเลน, โหติ กสฺสจิ อปฺปนาติ หิ วุตฺตํ. 应亲近七种适宜者，如是行持，不久之后，某人便能获得安止，诚如所言。 รูปาวจรปถมชฺฌานํอปฺเปตีติ กามตณฺหาย วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา สาติสยํ สณฺหสุขุมภาวปฺปตฺตํ อุปจารชฺฌานโต สตคุเณนวา สหสฺสคุเณนวา ถิรตรชฺฌานงฺคยุตฺตํ รูปาวจร สงฺขาตํ ปถมชฺฌานํ ตสฺมึ นิมิตฺเต อนุปวิสิตฺวา วิย วตฺตตีติ อตฺโถ. ตเมว ปถมชฺฌานํ วสีภูตํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจสุ วสีตาสุ ปน ปถมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปถมํ วิตกฺกํ อาวชฺชติ. ตโต วิจารํ. ตโต ปีตึ. ตโต สุขํ. ตโต สมาธึ. ตโต [Pg.424] ปุน วิตกฺกํ. ตโต วิจารนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ ฌานงฺคานิ อาวชฺชนฺตสฺส ยทา ตํตํฌานงฺคาลมฺพณา จิตฺตวารา อนฺตรนฺตรา กติปยภวงฺเคหิ อนฺตริตา หุตฺวา นิรนฺตรภูตา วิย ปวตฺตนฺติ. ตทา อาวชฺชน ปจฺจเวกฺขน วสิตาโย วสีภูตานาม โหนฺติ. เอตา ปน สพฺพญฺญุพุทฺธานํ มตฺถกปฺปตฺตา โหนฺติ. เตสญฺหิ ยมกปาฏิ หาริยาทิกาเลสุ ลหุกปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ตํตํฌานงฺคา รมฺมณาจิตฺตวาราปิ จตุปญฺจชวนิกาเอว ปวตฺตนฺติ. อนฺตรภวงฺคานิปิ ปจฺฉิมวารสฺส อุปจาร ภูตานิ ภวงฺค จลน สงฺขาตานิ ทฺเวเอว ปวตฺตนฺติ. ยตฺถ อปรํ ฌานงฺคํ อาปาต มาคจฺฉติ. นหิ อารมฺมเณ อาปาตํ อนาคเต ภวงฺคํ จลติ. นจ วินา ภวงฺคจลเนน อาวชฺชนุปฺปตฺตินาม อตฺถีติ. ถเปตฺวา สพฺพญฺญุพุทฺเธ อญฺเญสํ วสิภาวปตฺตานํปิ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคจาเร คณนานาม นตฺถีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน อยํ ปน มตฺถกปฺปตฺตาวสี ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาเล ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ วุตฺตํ. ฌานสฺส สีฆตรํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสีนาม. เตเนว หิ ปาฬิยํ สมาปชฺชเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ วุตฺตํ. เอสนโย เสสาสุปีติ. ตถา สมาปชฺชิตํ ฌานํ อจฺฉรามตฺตาทิวเสน อติปริตฺตกํปิ ขณํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสีนาม. สมาปชฺชิตชฺฌานโต สีฆตรํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสีนาม. ปจฺจเวกฺขนวสี ปน อาวชฺชนวสิยา สิทฺธาย สิทฺธาเอว โหตีติ. 所谓“令色界初禅生起”，其义为：超越欲贪之境，达至极为善妙微细之境，与比近行定稳固百倍乃至千倍的禅支相应，此名为色界初禅，犹如进入彼相(nimitta)而住。此与“已善巧驾驭彼初禅”相关。于五自在中，从初禅出定后，先转向寻，其次伺，其次喜，其次乐，其次定，复次转向寻，其次伺，如是数数转向禅支。当以各禅支为所缘的心路过程，虽为若干有分(bhavaṅga)所间断，却如无间断般生起时，此即名为转向与省察自在。此等自在，于一切智佛陀达到顶峰。彼等于示现双神变(yamakapāṭihāriya)等时，欲令心行迅速，以各禅支为所缘的心路过程仅经四、五个速行心即生起。中间的有分亦仅作为最后心路过程之近行，以有分动摇(bhavaṅgacalana)之相生起二次。于此，另一禅支现起。所缘未现起时，有分不动摇；无有分动摇，亦无转向心生起。如《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā)所言：“除一切智佛外，其余已得自在者，其中间有分之流转，无有定数。”而《清净道论》(Visuddhimagga)则言：“此达顶峰之自在，世尊于示现双神变时得之，或余人于类似之时得之。”能疾速入禅，名为入定自在。是故圣典中言：“于入定无有迟缓。”此理亦通于其余自在。能将已入之定，随意安住弹指等至短之时分，名为决意自在。能从已入之定疾速出定，名为出定自在。至于省察自在，则于转向自在成就时，自然成就。 วิภาวนิยํ ปน 然而，于《阐明疏》(Vibhāvanī)中， ยตฺตกํ กาลํ อิจฺฉติ. ตตฺตกํ จิรตรํ ฌานํ ถเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสิตานามาติปิ วุตฺตํ. ตถา ปริจฺฉินฺน กาลโต อนฺโต อวุฏฺฐหิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสเนว วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตานามาติ. ตํปิ ยุชฺชติเยว. 又言：“欲安住多久，即能安住禅定多久之能力，名为决意自在。”同样，“于限定时间内不出定，并能依所限定之时而出定之能力，名为出定自在。”此说亦为合理。 ปาฬิยญฺหิ ปถมชฺฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติอาทินา สีฆตรํวา โหตุ. [Pg.425] จิรตรํวา. ยตฺตกํ กาลํ ฌานํ ถเปตุํวา ยตฺตเก กาเล ตโต อุฏฺฐาตุํวา อิจฺฉติ. ตตฺตกํ กาลํ อนูนํวา อนธิกํวา กตฺวา อธิฏฺฐาตุํวา วุฏฺฐาตุํวา สมตฺถตาปิ ทสฺสิตาเยว โหตีติ. เอวญฺจสติ วุฏฺฐานวสิตาปิ อธิฏฺฐานวสิตาย สิทฺธาย สิทฺธาเอวาติ ตาสํ ทฺวินฺนํ วิเสสกปฺปนาปิ นิปฺปโยชนา โหตีติ ทฏฺฐพฺพา. วสนํ วสี. สมตฺถตาติ อตฺโถ. อิสฺสร ภาโวติ วุตฺตํ โหติ. วสีเอว วสิตา. ยถา เทโวเอว เทวตาติ. กตฺวา ปทหโตติ สมฺพนฺโธ. วิตกฺกาทิกํ โอฬาริกงฺคํ ปหานายาติ เอตฺถ ปถมชฺฌานํ ตาว วสีภูตํ กตฺวา ฐิตสฺส วิตกฺโก โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ. ตทา อโหวตเม อวิตกฺกํ ฌานํ อสฺสาติ เอวมสฺส อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา อวิตกฺกํ ฌานํ สมาปชฺชิสฺสามีติ ปุน ตสฺมึ ปฏิภาคนิมิตฺเต ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส สา ภาวนา วิตกฺกวิราคภาวนานาม โหติ. สาปิ ยาว วิตกฺเก นิกนฺติ น ปริยาทิยติ, ตาว ปริกมฺมภาวนานาม. ปริยาทินฺนาย ปน วิตกฺกนิกนฺติยา อุปจาร ภาวนานาม โหติ. เอสนโย เสสชฺฌานุปจาเรสุปิ. เอวํ ตํตํฌานงฺควิราคภาวนาพเลน วิตกฺกาทิกสฺส โอฬาริกสฺส ตสฺส ตสฺส ฌานงฺคสฺส ปชหนตฺถาย. วิจาราทิสุขุมงฺคุปฺปตฺติยาติ วิจาราทีนํ สุขุมานํ จตุนฺนํ ติณฺณํ ทฺวินฺนํ ปุน ทฺวินฺนํวา ฌานงฺคานํ เตน เตน วิตกฺกาทินา โอฬาริเกน องฺเคน วินา ปุน อุปฺปตฺติยา. ปาหโตติ ปทหนฺตสฺส. ปธานนามกํ อาตาปวีริยํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ทุตียชฺฌานาทโยติ ทุตียชฺฌานาทีนิ เสสรูปาวจรชฺฌานานิ. ยถารหนฺติ อิทํ ทฺวาวีสกมฺมฏฺฐาเนสุ ทุตียชฺฌานาทีนํ อนุรูปานิ กสิณอานาปาณานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อวเสเสสุ ปน อฏฺฐารสกมฺมฏฺฐาเนสุ ยสฺมา อรูปชฺฌานานิ นาม อารมฺมณาติกฺกมนวเสเนว ปวตฺตนฺติ. ตทติกฺกมนตฺถญฺจ กสิณุคฺฆาฏนํนาม โหติ. ตสฺมา เยสุ ตทุคฺฆาฏนํ สมฺภวติ. ตานิเยว กสิณานิ ทสฺเสตุํ อากาสวชฺชิตกสิเณสูติ วุตฺตํ. อากาสกสิณญฺหิ อุคฺฆาฏียมานํปิ อากาส เมว โหตีติ นตฺถิ ตตฺถ ตทติกฺกมนสมฺภโวติ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ ยถาทิฏฺเฐ [Pg.426] กสิณนิมิตฺเต กสิณนิมิตฺตสญฺญํ อกตฺวา ตตฺถ อากาสํ อนนฺตํ อากาสํ อนนฺตนฺติ อากาสสญฺญํ ปวตฺเตนฺตสฺส จิตฺเต ตํกสิณนิมิตฺตํ อนฺตรธายติ. ตปฺปมาณํ อากาสเมว อุปฏฺฐาติ. เอวํ กสิณสญฺญาวิธมเนน อากาสสญฺญาปวตฺตเนนจ ยํกิญฺจิ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา วิโยเชตฺวาติ อตฺโถ. ลทฺธํ อากาสํ อารพฺภาติ ปาฏฺฐเสเสน สมฺพนฺโธ. เอสนโย ปถมา รุปฺปวิญฺญาณนฺติอาทีสุปิ. อนนฺตวเสนาติ อนนฺตํ อากาสนฺติ เอวํ ปวตฺตมนสิการวเสน. สนฺตเมตํ ปณีตเมตนฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ตถา สมฺภาเวตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสปิ อารมฺมณสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา อุปริ ฌานํ โหติเยวาติ วุตฺตํ จตุตฺถารุปฺปมปฺเปตีติ. ปริกมฺมํกตฺวาติ โส ภควา อิติปิ อรหนฺติอาทินา สมนุสฺสรณปริกมฺมํ กตฺวา. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ พุทฺธคุณาทิเก อาลมฺพเณ. ภูมตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. นิมิตฺเตติ ตสฺส อารมฺมณสฺส อาการสงฺขาเต นิมิตฺเต. ภาวลกฺขเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. สาธุกมุคฺคหิเตติ อารมฺมณสฺส วิภูตตร วเสนวา จิตฺตสฺส ตสฺมึ นินฺนโปณปพฺภารวเสนวา สุฏฺฐุ อุคฺคหิเต. อุปจาโรจ สมฺปชฺชติ อริยสาวกานํ ทิฏฺฐสจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. อิตเรสํปิ วา มรณสญฺญาววตฺถาเนสูติ. เอตฺถจ นีวรณวิกฺขมฺภเนน ฌานงฺคปาตุภาเวนจอุปจารสมฺปทา เวทิตพฺพา. เอวํ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุยถารหํสมถชฺฌานานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวาอิทานิเตสุสมถชฺฌาเนสุกสิณชฺฌานานํ นิสนฺทภูตํอภิญฺญา ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ อภิญฺญาวเสนปวตฺตมานนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย กตาธิกาโร โหติ. อาสนฺนภเว สมถชฺฌาเนสุ กตาภิโยโควา โหติ, ปูริตโพธิสมฺภาโร มหาปุริส ชาติโกวา. ตสฺส อฏฺฐวิเธสุ นววิเธสุวา สมถชฺฌาเนสุสิชฺฌ มาเนสุ อภิญฺญาปิ สิชฺฌติเยว. รูปชฺฌานมตฺเตสุปิ สิชฺฌนฺเตสุ สิชฺฌติ เยวาติปิ วทนฺติ. เตเนว หิ อฏฺฐสาลินิยํ วิสุทฺธิมคฺเคจ อารุปฺปชฺฌานานํปจฺจยภาวํอนุปคตสฺสปิอากาสกสิณชฺฌานสฺส อภิญฺญาปาทกตาสมฺภโว วุตฺโตติ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน นหิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาวํ วินา อุปริ [Pg.427] อภิญฺญาธิคโม โหตีติ วุตฺตํ. ตํ ปน ถเปตฺวา ปุริส วิเสเส อวเสสานํ พหูนํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ สาธารณวเสน วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. เตเนว หิ วิสุทฺธิมคฺเค อิเมหิ ปน จุทฺทสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ อปริทเมตฺวา ปุพฺเพ อภาวิตภาวโน อาทิกมฺมิโก โยคาวจโร อิทฺธิวิกุพฺพนํ สมฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตาทิสานํ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาวานํ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานํ กสิณา นุโลมโต กสิณปฏิโลมโตติอาทินา นเยน วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ อากาเรหิ อตฺตโน รูปปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ ปริทเมตฺวา ติกฺขํ สูรํ อภินีหารกฺขมํ กตฺวา อิทานิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กริสฺสา มีติ อารภนฺตานํ อภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานํ ปน รูปาวจรปญฺจ มชฺฌานํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารหํ อปฺเปตีติ โยชนา เวทิตพฺพา. อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ อภิญฺญาย ปาทกตฺถาย ยํอภิญฺญาชาติกํ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ สพฺพปถมํ สมาปชฺชิยติ. ตโต ภวงฺคปวตฺติวเสน วุฏฺฐหิตฺวา. อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. สวตฺถุกํ สตรูปสหสฺสรูปาทิกํ นิมฺมิตรูปํ. ตํ อธิฏฺเฐยฺยํ อาทิ ยสฺส อวตฺถุกสฺส อาวิภาวติโรภาวาทิกสฺส กมฺมสฺสาติ อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ. อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํกโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ อิทฺธิวิเธ ตาว ยํยํสตาทิกํ นิมฺมิตรูปํวา อาวิภาวาทิกํ นิมฺมิตกมฺมํวา นิปฺผาเทตุํ อิจฺฉติ. ตํ ตํ อวชฺชิตฺวา สลฺลกฺเขตฺวา สตํ โหมิ สหสฺสํ โหมีติวา สตํ โหตุ สหสฺสํ โหตูติวา อิทญฺจิทญฺจ โหตุ เอวญฺเจวญฺจ โหตูติวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ทิพฺพโสตาทีสุ ปน ยํ ยํ อารมฺมณํ โสตุํวา ปสฺสิตุํวา ชานิตุํวา อนุสฺสริตุํวา อิจฺฉติ. ตํ ตํ สลฺลกฺเขตฺวา อสุกสฺส อสุกานํวา สทฺทํ สุโณมีติอาทินา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. อฏฺฐกถายํ ปน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ อาคตเมว. ยถาห อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ. สตํ โหมีติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาติ. อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว สตํ โหตีติ. [Pg.428] ตตฺถจ อาทิโต ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ ปริกมฺม จิตฺตสฺส สมาทานตฺถาย โหติ. ปจฺฉิมํ ปน อภิญฺญาย อนุ พลปฺปทานตฺถายาติ. ตถา หิ ปาทกชฺฌานพเลน สุฏฺฐุ สมาหิตํ ปริกมฺมจิตฺตํนาม อตฺตโน วิสเย อภิญฺญาจิตฺตคติกํ โหติ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสรณกาเล เตเนว จิตฺเตน ตสฺมึ ภเว อตีตํ ธมฺมชาตํ ยาว ปฏิสนฺธิยา ชานาติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํ ปริกมฺมสมาธิญาณนฺติ วุตฺตํ. อตีตํสญาณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เสสาภิญฺญาสุปิ ตสฺส ญาณสฺส วิสยวิเสโส ยถารหํ วตฺตพฺโพติ. เถเรน ปน ปจฺฉิมํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํนาม น สพฺเพสํ โหติ. น หิ อภิญฺญาสุ วสีภาวปตฺตานํ ปุน ปาทกชฺฌาเนน กิจฺจํ อตฺถีติ กตฺวา ตํ อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปาทีสุอาลมฺพเณสุยถารหมปฺเปตีติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาณํ ตาว เตกาลิกภูเตสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ. ตญฺหิ รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมณธมฺเมสุ ยํ ยํ นิปฺผาเทติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปน กายคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา ทิสฺสมาเนนกาเยน อากาเสคมนกาเล อตีตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อารพฺภ ปวตฺตติ. กายํ จิตฺตคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา อทิสฺสมาเนน กาเยน คมนกาเล ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปกายํ อารพฺภ ปวตฺตติ. ตถาปวตฺตมานสฺส ปน ตสฺส ญาณสฺส กิญฺจิรูปํ อารมฺมณ มตฺตํ โหติ. กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ. กิญฺจิ วตฺถารมฺมณ ปุเรชาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อนาคเต อิทํนาม โหตูติ อธิฏฺฐาน กาเล อนาคตํ ตํตํรูปธมฺมํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ. ปจฺจุปฺปนฺโน สทฺโท ทิพฺพโสตสฺส อารมฺมณํ โหติ. อตีเต สตฺตทิวสานิ อนาคเต สตฺตทิวสานีติ เอตฺถนฺตเร กาเล อตีตา นาคตปจฺจุปฺปนฺนภูตํ ปรสฺสจิตฺตํ จตฺตาโรวา ขนฺธา เจโตปริย ญาณสฺส. จิตฺตญฺหิ ชานนฺโต ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมํปิ อิจฺฉนฺโต ชานิสฺสติเยว. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน กุสลา ขนฺธา เจโต ปริยญาณสฺส ยถากมฺมุปคญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยติ ญาณทฺวยํ เอกโต กตฺวา วุตฺตํ. เอตฺถจ อฏฺฐกถายํ ตาว ปรจิตฺตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนาลมฺพณตานาม สนฺตติวเสนวา อทฺธา วเสนวา [Pg.429] โยชิตา. ยทิ หิ ขณิกวเสน โยเชยฺย. อาวชฺชเน ปจฺจุปฺปนฺนํ ยํกิญฺจิ เอกํ จิตฺตํ อาวชฺเชตฺวา นิรุทฺเธ ชวนานิปิ ตเทว อาวชฺชเนน สทฺธึ นิรุทฺธํ อตีตํ คณฺหนฺตีติ ตานิ กาลโต อาวชฺชเนน สห ภินฺนาลมฺพณานิ นาม โหนฺติ. นจ อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน กาลมตฺเตนาปิ เตสํ เตน สห ภินฺนาลมฺพณตา อฏฺฐกถาจริเยหิ อนุ มตาติ. ตสฺมา อีทิเสสุ ฐาเนสุ ปจฺจุปฺปนฺนํนาม สนฺตติวเสน อทฺธาวเสนจ คเหตุํ ยุตฺตนฺติ. มูลฏีกายํ ปน ขณิกปจฺจุปฺปนฺน วเสเนว โยชิตํ. นหิ อภิธมฺเม อตีตารมฺมณตฺติกํ สนฺตติ อทฺธานวเสเนว วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. อิตรถา ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ วตฺตพฺโพ สิยา. น ตุ วุตฺโต. อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติจฺเจว ปน วุตฺโต, ตสฺมา อาวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ จิตฺตานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา ขณวเสน สหุปฺปนฺนานิ ปรสฺส จิตฺตานิคณฺหนฺตีติ ยุตฺตํ, นจ ตานิ ธมฺมโต ภินฺนา ลมฺพณานินาม โหนฺติ. คหณา การสฺส อภินฺนตฺตา. อาวชฺชนํปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชติ. ชวนานิจ จิตฺตํ จิตฺตนฺเตว ชวนฺติ. ตานิจ สพฺพานิ จิตฺตานิเอว โหนฺตีติ. อตีตานนฺตร จุติโต ปน ปฏฺฐาย อตีตา ขนฺธา ขนฺธุปนิ พนฺธา นาม โคตฺตกสิณ นิมิตฺตาทิกา ปญฺญตฺติโย นิพฺพานญฺจ ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ ทิพฺพจกฺขุสฺสาติ เอวํ รูปาทีสุ ฉสุ อาลมฺพเณสุ ยถารห มปฺเปตีติ. อิทานิ อภิญฺญาวเสน ปวกฺขสฺส ตสฺส ปญฺจมชฺฌานสฺส กิจฺจเภเทน ปเภทํ ทสฺเสตุํ อิทฺธิวิธนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ยํ ยํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ยถาจ อธิฏฺฐาติ. ตสฺส ตสฺส ตถา ตถาวา อิชฺฌน สงฺขาโต วิโธ โกฏฺฐาโส ปกาโรวา เอตสฺสาติ อิทฺธิวิธํ. ตํ ปน ติวิธํ อธิฏฺฐา นิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธิ มโนมยิทฺธิ วเสน. ตตฺถ อตฺตโน ปกติวณฺณํ อวิชหิตฺวา ตสฺเสว สต สหสฺสาทิ พหุภาว กรณ วเสนวา อากาสคมนาทิวเสน วา พหิทฺธา นานาวณฺณ ปาฏิหาริย [Pg.430] ทสฺสน วเสนวา ปวตฺติตา อิทฺธิ อธิฏฺฐานิทฺธินาม. ปกติวณฺณํ ปน วิชหิตฺวา อตฺตานเมว กุมารวณฺณนาควณฺณาทิกํ กตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธินาม. อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร อญฺญํ สพฺพโส อตฺตนา สทิสํ สรีรํ นิมฺมินิตฺวา นีหริตฺวา ทสฺสนวเสน ปวตฺติตา อิทฺธิ มโนมยิทฺธินาม. ทิเว ภวํ ทิพฺพํ. เทวโลเก ชาตนฺติ อตฺโถ. ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. เทวานํ อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตา ทูเรปิ ปฏิจฺฉนฺเนปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ปสาทโสตํ. ทิพฺพโสตสทิสตฺตา ปน อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพโสตนฺติ วุจฺจติ. กสิณชฺฌาน สงฺขาเตนวา ทิพฺพวิหาเรน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ตสฺมึ ทิพฺพวิหาเร ปริยาปนฺนตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. ปรสฺส จิตฺตํ วิชานนฺติ เอเตนาติ ปรจิตฺตวิชานนํ. ตเทว เจโตปริยายนฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺติ เอเตนาติ กตฺวา เจโตปริยญาณนฺติปิ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิวาโส วุจฺจติ อตีตภเวสุ อตฺตโน ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคตา สุฏฺฐุ วิทิตา ธมฺมา. ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ โคจร นิวาสวเสน นิวสึสุ อตฺตโน ฉทฺวาริกานิ จิตฺตานิ เอตฺถาติ กตฺวา. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน ปเรสํ ฉทฺวารคหิตาปิ ธมฺมา ปุพฺเพ นิวาโส โหติเยว, ปุพฺเพ นิวาสสฺส อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ. อิธ ปน ตํ สมฺปยุตฺตญาณํ อธิปฺเปตํ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ตํ สทิสตฺตา อิทํ อภิญฺญาญาณํปิ ทิพฺพจกฺขูติ วุจฺจติ. ทิพฺพวิหาร วเสน ปฏิลทฺธตฺตา สยญฺจ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตา ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุจาติ ทิพฺพจกฺขุ. ยถากมฺมุปคญาณํ อนาคตํสญาณนฺติ อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อิมสฺเสว ปริภณฺฑญาณานินาม. นหิ เตสํ ปฏิลาภตฺถาย วิสุํ จิตฺตปริทมนปริกมฺมํนาม อตฺถิ. ทิพฺพจกฺขุญาเณ ปฏิลทฺเธ เตสํปิ ปฏิลทฺธตฺตาติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา นิรเยสุ ทุกฺขํ เทเวสุวา สุขํ อนุภวนฺเต สตฺเต ทิสฺวา เตสํ อตีตํ กมฺมํ ชานิสฺสามีติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตํ กมฺมารมฺมณํ ยถากมฺมุปคญาณํ ปวตฺตติ. ตโต จวิตฺวา กตฺถ ภวิสฺสนฺตีติ เตสํ อนาคเต ปวตฺตึ ปสฺสิสฺสามีติ ปริกมฺมํ [Pg.431] กโรนฺตสฺส เตสํ อนาคตขนฺธารมฺมณํ อนาคตํสญาณํ ปวตฺตติ. ปุพฺเพ นิวาสานุสฺสติ ญาณํ วิยจ สพฺพํปิ อนาคตธมฺมชาตํ เอตสฺส อารมฺมณํ โหติเยว. เอตญฺหิ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุตญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. 在圣典中，初禅者能随心所欲地决意(adhiṭṭhāti)，想住多久就住多久。决意时不会迟缓，反而能更快达成，或能住得更久。无论想安住禅定多久，或何时出定，都能不多不少地决意安住或出定，其能力也已显示出来。如此，出定自在(vuṭṭhānavasitā)也因安住自在(adhiṭṭhānavasitā)的成就而成就，故对二者作特别分别亦无意义，应知。自在(vasī)即自在者，此谓能力，亦即主宰(issara bhāva)之义。自在(vasī)即是自在(vasitā)，犹如天(deva)即是天神(devatā)。此与“精进”(padahati)相关。此处，为断除寻(vitakka)等粗重禅支，对于已令初禅成就自在者，寻便粗显现起。此时，其意乐便安住为“愿我得无寻(avitakka)禅”。此时，若再于彼似相(paṭibhāganimitta)上作预备业(parikamma)，以期“我将入无寻禅”，则此修习名为离寻修习(vitakkavirāgabhāvanā)。此修习，只要对寻的欲乐(nikanti)未穷尽，即名为预备修习(parikammabhāvanā)；若对寻的欲乐已穷尽，则名为近行修习(upacāra bhāvanā)。此理亦适用于其余禅的近行修习。如是，依彼彼禅支离欲修习之力，为舍弃寻等粗重的彼彼禅支，而令伺(vicāra)等细微禅支生起，即为令伺等细微的四、三、二或再二禅支，在无彼彼寻等粗重禅支的情况下再次生起。“精进者”(padahato)即精进者(padahantassa)，此谓作名为精进(padhāna)的勤奋精进者。“第二禅等”(dutīyajjhānādayo)即其余色界禅。“如理”(yathārahaṃ)者，此是就二十二业处(kammaṭṭhāna)中，与第二禅等相应的遍处(kasiṇa)和入出息念(ānāpāṇa)而言。然而在其余十八业处中，无色禅(arūpajjhāna)唯以超越所缘的方式而转起。为超越彼所缘，则名为遍处破除(kasiṇugghāṭana)。因此，为显示那些能破除所缘的遍处，故说“除虚空遍(ākāsakasiṇa)之外的遍处”。因为虚空遍即使被破除，也唯是虚空，故彼处无超越所缘的可能。“破除”(ugghāṭetvā)者，谓于所见的遍处相(kasiṇanimitta)，不作遍处相想(kasiṇanimittasaññā)，而作“虚空无边、虚空无边”的虚空想(ākāsasaññā)时，彼遍处相便从心中消失，唯有等量的虚空显现。如是，以破除遍处想、转起虚空想的方式，即是破除并分离任何遍处之义。“缘已得之虚空”(laddhaṃ ākāsaṃ ārabbha)，此与后文相连。此理亦适用于“初无色识”(paṭhamāruppaviññāṇa)等。“以无边方式”(anantavasena)者，即以“虚空无边”如是转起的作意方式。此处，对于作“此寂静、此微妙”(santaṃ etaṃ paṇītaṃ etaṃ)之预备业者，即使如是思惟而作预备业，由于所缘已被超越，故上分禅必然生起，乃至证入第四无色定(catutthāruppa)。“作预备业”者，世尊以“彼世尊亦是阿罗汉”等随念作预备业。“于彼”(tasmiṃ)者，即于彼佛功德等所缘中。此“地格”(bhūmatthe)是境界义。“于相”(nimitte)者，即于彼所缘之行相所摄的相中。此“地格”(bhāvalakkhaṇe)是状态相义。“善把握”(sādhukamuggahite)者，谓所缘极明显故，或心倾向彼所缘故，能善把握。近行(upacāra)成就，此是圣弟子(ariyasāvaka)现见真理之意。或于其余死想的确定(maraṇasaññāvavatthāna)等处亦然。此处当知由镇伏五盖(nīvaraṇa)及禅支(jhānaṅga)显现而成就近行。如是，在四十业处中如理示现奢摩他禅(samathajjhāna)的转起后，现在为示现彼奢摩他禅中，作为遍处禅果报的神通(abhiññā)之转起，故说“依神通方式而转起”(abhiññāvasena pavattamāna)等。其中，若人曾作过善业(katādhikāro)，或在近有(āsannabhava)中曾勤修奢摩他禅，或为圆满菩提资粮(bodhisambhāra)的大士种姓者。当其八种或九种奢摩他禅成就时，神通亦必成就。亦有说，即使仅色界禅(rūpajjhāna)成就，神通亦能成就。故《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)及《清净道论》(Visuddhimagga)说：即使无色禅不成为其因缘，虚空遍禅亦能引发神通。然而在《长部义注》(Dīghanikāyaṭṭhakathā)中，则说，若未以十四行相(cuddasahākārehi)于八等至(samāpatti)中修习自在(ciṇṇavasībhāvaṃ)，则不能证得上位神通。然而，除了特殊的人(purisa visese)之外，此是就其余多数初业(ādikammika)良家子而言，是恰当的。故在《清净道论》中，则说：“若初业禅修者(yogāvacara)未以这十四行相调练其心，且先前未曾修习，则其欲成就神变(iddhivikubbanaṃ)，此是不可能的。”因此，对于那些已于八等至中修习自在者，以及在神通业中初业的良家子，以遍处顺行(kasiṇānuloma)、遍处逆行(kasiṇapaṭiloma)等方式所说的十四行相，调练自己的色界第五禅心(rūpapañcamajjhānacitta)，使其锐利(tikkhaṃ)、勇猛(sūraṃ)、堪能于发起(abhinīhārakkhamaṃ)神通，当他们开始作意“我今将成就神变”时，则应知，依神通方式而转起的色界第五禅(rūpāvacarapañcamajjhāna)，如理地趣向于色等六所缘。“从神通基础第五禅出定”(abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā)者，谓为神通之基础，首先入与神通相应的色界第五禅，然后以有分心(bhavaṅga)的方式出定。“应决意者”(adhiṭṭhātabbaṃ)即所应决意之境。有依处(savatthukaṃ)的，如百形(satarūpa)、千形(sahassarūpa)等化作之色(nimmitarūpa)。此“应决意等”(adhiṭṭheyyādikaṃ)，即以彼应决意为首的无依处(avatthuka)的显现(āvibhāva)、隐没(tirobhāva)等业。此处，对于作意(āvajjitvā)并作预备业(parikammaṃ karontassa)者，在神变(iddhividha)中，若欲成就任何百等化作之色，或显现、隐没等化作之业，则作意并思惟彼彼所欲，作“我当成百、成千”，或“令此成百、成千”，或“令此此如是如是”等预备业。然而在天耳(dibbasota)等中，若欲听闻、看见、了知、随念任何所缘，则思惟彼彼所欲，作“我当闻某某之声”等预备业。然而在义注中，则说作预备业后，再次入基础禅(pādakajjhāna)。如其所说：“入神通基础禅，出定后，若欲成百，作‘我当成百’之预备业后，再次入神通基础禅，出定后决意，则与决意心(adhiṭṭhānacitta)同时成百。”此处，最初入基础禅是为了摄持预备心(parikammacitta)，而最后入禅则是为了给予神通力量。因为，以基础禅之力，善定的预备心，在其所缘中，能趣向神通心(abhiññācitta)。在宿住随念(pubbenivāsānussaraṇa)时，即以此心，了知彼有中直至结生(paṭisandhi)之间的过去法。故在义注中，则说彼相应智为“预备定智”(parikammasamādhiñāṇa)，亦名为“过去智”(atītaṃsañāṇa)。在其余神通中，彼智的所缘差别亦应如理而说。然而长老(Thera)说，最后入基础禅并非对所有人而言。因为已得神通自在者无需再入基础禅，故此处不取此说，应知。此处，“于色等所缘如理趣向”(rūpādīsu ālambaṇesu yathārahaṃ appetīti)者，神变智(iddhividhañāṇa)则于三世(tekālikabhūtesu)的六所缘中转起。因为彼神变智，在色等六所缘法中，无论成就何者，皆以彼为所缘而转起。然而基础禅心(pādakajjhānacitta)，在决意心随身(kāyagatikaṃ)而以可见身(dissamānenakāyena)在空中行走时，则缘过去的此基础禅心而转起。在决意身随心(cittagatikaṃ)而以不可见身(adissamānena kāyena)行走时，则缘现在的色身(rūpakāya)而转起。然而，对于如是转起的彼智，应知，有些色仅是所缘(ārammaṇa mattaṃ)，有些是所缘前生(ārammaṇapurejātaṃ)，有些是依处所缘前生(vatthārammaṇa purejātaṃ)。在决意“未来令此成就”(anāgate idaṃnāma hotūti adhiṭṭhāna)时，则缘未来的彼彼色法而转起。现在声(paccuppanno saddo)是天耳的所缘。在过去七日、未来七日之间的时间里，过去、未来、现在的他心(parassacittaṃ)，或四蕴(khandhā)，是他心智(cetopariyañāṇa)的所缘。因为了知心者，若欲，亦能了知彼相应法。如是，在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，则说善蕴(kusalā khandhā)是他心智和业趣智(yathākammupagañāṇa)的所缘缘(ārammaṇapaccayena)，此是合说二智。此处在义注中，则说他心(paracitta)的现在所缘性(paccuppannālambaṇatā)，是以相续(santati)或时分(addhā)的方式来解释的。若以剎那(khaṇika)方式来解释，则在作意(āvajjana)时，作意任何一个现在心后，当它灭去时，速行心(javana)亦缘彼与作意同时灭去的过去心。如此，它们在时间上与作意是异所缘的。然而，除了圣道果心路(maggaphalavīthi)之外，在其他不希望的地方，义注师(aṭṭhakathācariya)不许它们在时间上与彼作意异所缘。因此，在此类地方，则应以相续或时分的方式来取现在，是恰当的。然而在《根本疏》(Mūlaṭīkā)中，则以剎那现在的方式来解释。因为在阿毗达摩中，不能说过去所缘三法(atītārammaṇattikaṃ)唯以相续或时分的方式来说明。否则，则应说“现在法是现在法的无间缘(anantarapaccaya)、重复缘(āsevanapaccaya)”，但并未如此说。然而，却说“过去法是现在法的无间缘(anantarapaccaya)、重复缘(āsevanapaccaya)”。因此，作意等一切心，各自以剎那方式与他心同时生起而取他心，是恰当的。而且它们在法上并非异所缘，因为取相无别。因为作意亦是缘心而作意，速行亦是缘心而速行，而且它们一切皆是心。然而，从过去无间死(anantaracuti)开始，过去的诸蕴、蕴的相续(khandhupanibandhā)、名(nāma)、姓(gotta)、遍处相等概念(paññatti)，以及涅槃，都是宿住智(pubbenivāsañāṇa)的所缘。现在色所缘(rūpārammaṇa)是天眼(dibbacakkhu)的所缘。如是，神通如理地趣向于色等六所缘。现在，为示现依神通方式而转起的彼第五禅的功用差别，故说“神变等”(iddhividhaṃ)偈颂。其中，“神变”(iddhividha)者，谓其能随所决意、随所决意之方式，而令彼彼如是如是成就，此即其种类(vidha)、部分(koṭṭhāso)或方式(pakāro)。然而彼有三种：即决意神变(adhiṭṭhāniddhi)、变化神变(vikubbaniddhi)、意成神变(manomayiddhi)。其中，不舍弃自己的本色(pakativaṇṇaṃ)，而以令其自身成百成千等多种方式，或以空中行走等方式，或以在外显现种种奇迹(nānāvaṇṇa pāṭihāriya)的方式而转起的神通，名为决意神变。然而，舍弃本色，而以令自己现童子色(kumāravaṇṇa)、龙色(nāgavaṇṇa)等方式而转起的神通，名为变化神变。在自己的身体内部，化作另一个完全与自己相似的身体，并将其取出而显现的方式而转起的神通，名为意成神变。“天”(dibba)者，是存在于天界者，此谓生于天界之义。既是天的(dibba)，又是耳(sota)，故名天耳(dibbasota)。此是诸天由殊胜业所生，能感知遥远或隐蔽所缘的净耳(pasādasota)。然而，由于此神通智与天耳相似，故亦名为天耳。或因由遍处禅所摄的天住(dibba vihāra)而获得，且自身亦包含于彼天住中，故既是天的，又是耳，名为天耳。“以此了知他心”(parassa cittaṃ vijānanti etena)，故名他心智(paracittavijānanaṃ)。彼亦名为“心遍知”(cetopariyāya)，因“以此能遍知他心”，故亦名为他心遍知智(cetopariyañāṇa)。“宿住”(pubbe nivāso)者，谓在过去诸有中，通过自己的六门(dvāra)而显现、善知的诸法。因在过去的诸生中，自己的六门心(chadvārikāni cittāni)以所缘住处(gocara nivāsa)的方式安住于此。然而对于一切知佛陀(sabbaññubuddha)，即使是他人六门所取的法，亦是宿住。宿住的随念(pubbenivāsassa anussaraṇaṃ)即宿住随念(pubbenivāsānussati)。然而此处，是指彼相应智。如前所述，既是天的(dibba)，又是眼(cakkhu)，故名天眼(dibbacakkhu)。由于此神通智与彼相似，故亦名为天眼。或因由天住而获得，且自身亦依止于天住，故既是天的，又是眼，名为天眼。业趣智(yathākammupagañāṇa)和未来智(anāgataṃsañāṇa)，此二智是此天眼智的附属智(paribhaṇḍañāṇa)。因为为了获得它们，并没有单独的调心预备业。当天眼智获得时，它们亦获得。其中，以天眼见到在地狱(niraya)中受苦或在天界(deva)中享乐的众生后，当他作“我将了知他们的过去业”之预备业时，则缘彼业而转起业趣智。当他作“他们从此死后将生于何处？我将看见他们未来的转起”之预备业时，则缘他们的未来蕴(anāgatakhandha)而转起未来智。犹如宿住随念智，一切未来法亦是此未来智的所缘。因为此智，在义注中说，在其所缘中，能趣向一切知智(sabbaññutañāṇa)。 วิภาวนิยํ ปน 然而，应当阐明。 อนาคเต สตฺตทิวสโต ปฏฺฐาย จิตฺตเจตสิกธมฺมา ทุตียทิวสโต ปฏฺฐาย ยํกิญฺจิ อารมฺมณํ เอตสฺส วิสโยติ อธิปฺเปตํ. ตมฺปิ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ. 此中意指，于未来，从此后第七天起的心与心所法，以及从此后第二天起的任何所缘，是此[智]的境界。这似乎也合理。 นหิ ภวนฺตเรปิ อนาวตธมฺเม ชานิตุํ สมตฺถํ เอตํ อิมสฺมึ ภเว อนาคตธมฺเม นชานาตีติ สกฺกา ภวิตุํ. ยถา เจตํ, ตถา ปุพฺเพนิวาสญาณํปิ อิมสฺมึ ภเว ปรสนฺตานคเต อตีตธมฺเมติ. ปาฬิยํ ปน อฏฺฐกถาสุจ ภวนฺตรคตธมฺเมหิ เอว ญาณทฺวยํ โยชิตํ. ตํ ปน อสาธารณกาลวเสน อานุภาววิเสสปากฏตฺถํ โยชิตนฺติ ยุตฺตํ สิยาติ. โคจรเภโทติ ทสกสิณาทีสุ โคจเรสุ สมถชฺฌานานํ ปวตฺติเภโท. 如果此[智]在他世尚且能了知未显现之法，那么它在此生中不可能不了知未来之法。就像这样，宿住随念智在此生中也能了知他人相续中的过去之法。然而，在巴利(Pāḷi)和义注(aṭṭhakathā)中，这两种智都只与他世之法相联系。但这应是为了彰显其于非凡时节中威神力的差别而作的联系，如是方为妥当。所缘差别，即于十遍等所缘中，止禅的行相差别。 สมถกมฺมฏฺฐานนโย. 止业处之理。 ๑๗๑. สพฺพโลกิยมหาชเนหิ ยถาทิฏฺฐํ ปุคฺคลสตฺตอิตฺถิ ปุริสาทิกํ นิจฺจ ธุว สุข อตฺต นิมิตฺตญฺจ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน ปสฺสนฺติ เอตายาติ วิปสฺสนา. กิริยา กมฺมํ. ภาวนาปโยโค. วิปสฺสนาย กมฺมํ วิปสฺสนากมฺมํ. วิปสฺสนา เอว วา กมฺมนฺติ วิปสฺสนา กมฺมํ. วิปสฺสนากมฺมสฺส ฐานํ อธิฏฺฐานํ ภุมีติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ขนฺธาทิธมฺมชาตํ. วิปสฺสนา กมฺมเมว วา อุตฺตรุตฺตรสฺส ภาวนา วิเสสสฺส อานิสํสวิเสสสฺสวา ฐานํ อาสนฺนการณนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตสฺมึ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน สตฺตวิเธน วิสุทฺธิ สงฺคโห ตีณิ ลกฺขณานีติอาทินา สมฺพนฺโธ. นิจฺจสีลเมว สยญฺจ ทุสฺสิลฺยมลโต วิสุทฺธตฺตา กายํ วาจญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ สีลวิสุทฺธิ. สุภาวิต จิตฺตสนฺตานเมว สยญฺจ [Pg.432] นีวรณมลโต วิสุทฺธตฺตา ตํสมงฺคิปุคฺคลญฺจ ตโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ จิตฺตวิสุทฺธิ. จิตฺตสีเสน เจตฺถ สมาธิ อธิปฺเปโต. ธมฺมววตฺถานญาณสงฺขาตา ทิฏฺฐิเอว ตํ สมงฺคิปุคฺคลํ สกฺกายทิฏฺฐิมลโต วิโสธนโต วิสุทฺธีติ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. โสฬสวิธํ อฏฺฐวิธํ กงฺขํ วิตรนฺติ อติกฺกมนฺติ เอตายาติ กงฺขาวิตรณา. ปจฺจยปริคฺคหญาณํ. สา เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ อเหตุ ทิฏฺฐิ วิสมเหตุทิฏฺฐีหิ สทฺธึ ยถาวุตฺตาหิ ทุวิธาหิ กงฺขาหิ วิโสธนโต วิสุทฺธีติ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ. มคฺโคจ อมคฺโคจ มคฺคามคฺคา. ตตฺถ ญาณทสฺสนวิสุทฺธาธิคมนสฺส อุปายภูโต มนสิการวิธิวา อริยมคฺโควา มคฺโคนาม. ตสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโรวา อธิมานวตฺถูนิวา อมคฺโคนาม. มคฺคสฺส มคฺคโต อมคฺคสฺสจ อมคฺคโต ชานนํ ทสฺสนญฺจ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนํ. ตเมว ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อมคฺเค มคฺคสญฺญาย วิโสธนโต วิสุทฺธีติ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม. อุปริ วิเสสํ ปฏิปชฺชนฺติ เอตายาติ ปฏิปทา. วิปสฺสนาปรํปรสงฺขาโต ปุพฺพภาคมคฺโค. ปฏิปทาภูตํ ญาณทสฺสนนฺติ ปฏิปทาญาณทสฺสนํ. ตเมว นิจฺจสญฺญาทิโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม, อริยมคฺคญาณสงฺขาต ญาณทสฺสนเมว สมฺโมหมลโต วิสุทฺธตฺตา วิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ สุตมยาทิวเสน สิทฺธํ อนุมาน ญาณํปิ ญาณเมวาติ ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺถปจฺจกฺขญาณเมว คเหตุํ สพฺพตฺถ ทสฺสนคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขียนฺติ สลฺลกฺขียนฺติ อิเม อนิจฺจาเอวาติ เอกนฺเตน วินิจฺฉียนฺติ ธมฺมา เอเตนาติ ลกฺขณํ อนิจฺจตา เอว ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณํ. ปุพฺพปเท ภาวปจฺจยโลโป. อญฺโญหิ อนิจฺโจ, อญฺญา อนิจฺจตาติ. ตตฺถ ยถาคมนกฺริยาโยเคน ปุริโส คโตติ วุจฺจติ. น ปน คมน กฺริยา ปุริโส. นจ ปุริโส คมนกฺริยา. อญฺญา หิ กฺริยา, อญฺโญ ปุริโส. ตถา อนิจฺจตาโยเคน สพฺโพ สงฺขตธมฺโม อนิจฺโจติ วุจฺจติ. น ปน อนิจฺจตา โส ธมฺโม, นจ โส ธมฺโม อนิจฺจตา. อญฺญา หิ อนิจฺจตา, อญฺโญ โส ธมฺโมติ. กตมา ปน สา อนิจฺจตาติ. วิปริณามา กาโร. ชีรณากาโร [Pg.433] ภิชฺชนากาโรติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน อาการํ ทิสฺวา ตทาการวนฺเต ธมฺเม ญาณํ ปวตฺตติ อยํ ธมฺโม อนิจฺโจติ. ตสฺมา สา อนิจฺจตาเยว อิธ ลกฺขณนฺติปิ วุจฺจตีติ. เอสนโย เสเสสุปิ ทฺวีสุ. ตตฺถ ปน อภิณฺหสํปฏิปีฬนากาโร ทุกฺขตานาม. อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตานามาติ. ยถาวุตฺตาย ปน อนิจฺจตาย สห อนิจฺจสฺส ธมฺมสฺส อนิจฺเจน วา ธมฺเมน สห อนิจฺจตาย อนุอนุปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา. เอส นโย เสสาสุปิ ทฺวีสุ. ยาว สรีเร ธมฺมานํ ติวิธลกฺขณยุตฺตตา อตฺตโน ญาเณน ปญฺญายติ. ตาว เตสุ ติวิธลกฺขณวิภาวนวเสน ปุนปฺปุนํ มสนํ อามสนํ สมฺมสนํ. สมฺมสนากาเรน ปวตฺตํ ญาณํ สมฺมสนญาณํ. อุทโย วุจฺจติ ตํตํ ขณานุรูปํ ตํตํ ปจฺจยานุรูปญฺจ นวนวานํ ธมฺมานํ ปาตุ ภาโว เจว อุปรุปริ วฑฺฒนญฺจ. วโย วุจฺจติ ยตฺถ ยตฺถ ลทฺธปจฺจยา นวนวา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ เจว วฑฺฒนฺติจ. ตตฺถ ตตฺถ อลทฺธปจฺจยานํ ปุราณธมฺมานํ อนฺตรธานํ. สมูห สนฺตติวเสน ปน อุทยปกฺขสฺสวา วยปกฺขสฺสวา สมนุปสฺสนญาณํ อุทยพฺพยญาณํ. เตสุ ปน ทฺวีสุ ปกฺเขสุ อุทยโกฏฺฐาโสนาม อุปรุปริ ปากโฏ หุตฺวา อาคจฺฉติ. วยโกฏฺฐาโส ปน อปากโฏ. โส เอว จ อนิจฺจตาย ปรมา โกฏีติ ตสฺเสว สุฏฺฐุตรํ สมนุปสฺสนญาณํ ภงฺคญาณํ. ภงฺเค ทิฏฺเฐ เอวํ ภิชฺชนสภาวานํ ธมฺมานํ อเนกสหสฺสโสก ทุกฺขวตฺถุภาเวน ตถา ตถา ภายิตพฺพปการสมนุปสฺสนญาณํ ภยญาณํ นาม. โลเก ปน กิญฺจิ ภยวตฺถุํ ปสฺสนฺตาปิ อาสนฺเน อญฺญสฺมึ ปฏิสรเณ สติ น ภายนฺติ. อสติ เอว ภายนฺติ. เอวํ ภายิตพฺพานํ เตสํ สพฺพโส อญฺญปฏิสรณาภาวทสฺสนํ อาทีนวญาณํ นาม. กุโตจิ ปฏิสรณาภาเวน เตหิ อุกฺกณฺฐตาการ สหิตํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทาญาณํนาม. นิพฺพินฺทียมาเนหิ เตหิ อตฺตานํ วิมุจฺจิตุํ อชฺฌาสยสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ นาม. สุฏฺฐุ มุจฺจิตุํ อิจฺฉนฺตสฺส สีฆํ มุจฺจนตฺถํ เตสํ ธมฺมานํ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ อเนกาทีนวราสิ ภาว [Pg.434] ปฏิสงฺขานวเสน สุฏฺฐุวิปฺผารตรํ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนา ญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ นาม. เตสํ ปน อเนกาทีนวราสิภาเว สุฏฺฐุ ทิฏฺเฐ สงฺขาเรสุ นิกนฺติยา ปริยาทินฺนาย อิทานิ มุจฺจนุปาโย ลทฺโธติ อธิมตฺตพฺยาปารํ อกตฺวา สเมน วายาเมน สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สงฺขารปริคฺคเห มชฺฌตฺตาการสหิตํ สงฺขาเรสุวา ภยญฺจ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสินภาวสหิตํ วิปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํนาม. อุปริ มคฺคปฺปวตฺตึ วหิตุํ สมตฺถภาเวน มคฺคุปฺปตฺติยา อนุโลเมหิ ถามพเลหิ สมฺปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ อนุโลมญาณํ นาม. เหฏฺฐิมานํวา ญาณานํตํ อนุโลมํ โหติ ลกฺขณตฺตยสฺส สุฏฺฐุตรํ วิภาวนโต. อุปริมคฺคสฺสวา อนุโลมํ โหติ ตสฺส ปริกมฺมภาวโต, ปทฏฺฐานตฺตาจาติปิ อนุโลมญาณํ นามาติ. อตฺต ชีวสุญฺญตาทสฺสน พเลน ขนฺเธสุ กิเลสพนฺธนโต วิมุจฺจมาโน มคฺโค สุญฺญตาวิโมกฺโข นาม. สงฺขารานํ ยานิ นิมิตฺตานิ กิเลสานํ อวสฺสโย โหติ. ตานิ วิธมิตฺวา สพฺพโส ธมฺมานํ อนาถ ภาว ทสฺสน พเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อนิมิตฺโตวิโมกฺโข นาม. สงฺขาเรสุ สพฺพโส อสฺสาสาภาว ทสฺสนพเลน วิมุจฺจมาโน มคฺโค อปฺปณิหิโตวิโมกฺโขนาม. สุญฺญตานุปสฺสนาติ อนตฺตานุปสฺสนา. สา หิ ธมฺมานํ สมูหฆน สนฺตติฆน กิจฺจฆน อารมฺมณฆเนสุ ตํตํฆน วินิพฺภุชฺชน วเสน ปวตฺตตฺตา อตฺตา อิติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ สารสฺส อภาวานุปสฺสนโต สุญฺญตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อนิมิตฺตา นุปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนา. สาปิ หิ สนฺตติ วิจฺเฉทน วเสน ปวตฺตตฺตา อหนฺติ คหิตสฺส นิมิตฺตสฺส วิธมนโต อนิมิตฺตานุปสฺสนาติ วุจฺจติ. อปณิหิตานุปสฺสนาติ ทุกฺขา นุปสฺสนา. สาปิ หิ มหาอาทีนวราสิ ภาว วิภาวนวเสน ปวตฺตตฺตา อิทํ มม เอตํ มมาติ คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ ปณิหิต คุณสฺส อภาวานุปสฺสนโต อปฺปณิหิตานุปสฺสนาติ วุจฺจตีติ. ปาติโมกฺขสํวรสีลนฺติ วินยปญฺญตฺติสีลํ. ตญฺหิ สพฺพโล กิยสีลานํ เชฏฺฐกตฺตา ปติจ โหติ. จตุภูมกกุสลานํ อาทิปภวภูตตฺตา [Pg.435] มุขญฺจ. อิติ ปติมุขฏฺเฐน ปาติโมกฺขนฺติ วุจฺจติ. ตเมวจ ทุสฺสิลฺยมคฺคสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโรติ วุจฺจตีติ. เยสํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วิผนฺทิตานิ โหนฺติ. โลลานิ โหนฺติ. ตทนุพนฺธาจ อกุสลธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํ อุปฺปตฺติ มคฺคสฺส สํวรณวเสน ปวตฺตมานา สติ อินฺทฺริย สํวโรนาม. โส เอว สีลนฺติ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. อาชีวนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ เอเตนาติ อาชีโว. ปจฺจยปริเยสนวายาโม. โสเยว พุทฺธปฏิกุฏฺเฐหิ ปุปฺผทานาทีหิ มิจฺฉาปโยเคหิ ติวิธกุหนวตฺถุหิจ ปริสุทฺธตฺตา อาชีวปาริสุทฺธินาม. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. ตถารูเปน ปริสุทฺเธน ภิกฺขาจาราทินา ปโยเคน ปฏิลทฺธานํ ปจฺจยานํ ปฏิคฺคหณ ปริภุญฺชนกาเลสุ สมฺโมหสฺส เคธสฺส มทสฺส ปมาทสฺสจ ปหานตฺถํ ตํตํปโยชนมริยาทํวา ปฏิกูลลกฺขณํวา ธาตุมตฺตลกฺขณํวา ปริคฺคหณ ปจฺจเวกฺขนวเสน ปวตฺตํ ปจฺจยเสวเน ปฏิสงฺขาญาณํ ปจฺจย สนฺนิสฺสิตสีลํนาม. ปริสุชฺฌตีติ ปริสุทฺธิ. ปริสุทฺธิเอว ปาริสุทฺธิ. สา เอว สีลนฺติ สมาโส. จตฺตาริ ปาริสุทฺธิสีลานีติ จตุปาริ สุทฺธิสีลํ. จิตฺตวิสุทฺธีติ เอตฺถ จิตฺตสทฺเทน สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐติ วุตฺตํ ทุวิโธปิสมาธิ จิตฺตวิสุทฺธินามาติ. ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐาน วเสนาติ เอตฺถ ธมฺมานํ ปจฺจตฺตสภาโว ลกฺขณํนาม. อคฺคิสฺส อุณฺหตฺตํ วิย. เตน สภาเวน สาเธตพฺพํ กิจฺจํวา สาธนปจฺจยา ปฏิลทฺธคุณสงฺขาตา สมฺปตฺติวา รโสนาม. อคฺคิสฺส ปริวาจน โชตนานิ วิย. สา เอว สมฺปตฺติวา การิยสงฺขาตํ ผลํวา ปจฺจุปฏฺฐานํนาม. อคฺคิสฺส ธูโม วิย. อตฺตโน อุปฺปตฺติยา อสาธารณปจฺจยสงฺขาตํ อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํนาม. เตสํ วเสน นามสฺสจ รูปสฺสจ ปริคฺคโห ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ นามรูปววตฺถานํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธินาม. เอตฺถจ ปริคฺคโห ทุวิโธ สงฺเขป ปริคฺคโห วิตฺถารปริคฺคโหติ. ตตฺถ อชฺฌตฺตธมฺเม ทฺวิธา กตฺวา อิทํ นามเมว, น รูปํ. อิทํ รูปเมว, น นามํ. อญฺญํ นามํ อญฺญํ รูปํ. ตทุภยโตจ อญฺโญ อตฺตาวา ชีโววา สตฺโตวา ปุคฺคโลวา มนุสฺโสวา เทโววา พฺรหฺมาวา นตฺถีติ เอวํ ปจฺจกฺขโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา [Pg.436] ปริคฺคณฺหนํ สงฺเขปปริคฺคโหนาม. ญาณุตฺตริโกหิ ปุคฺคโล เอตฺตกมตฺเตนปิ สกฺกายทิฏฺฐึ วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ สทฺธึ สญฺญา จิตฺตวิปลฺลาเสหีติ. ตโย หิ วิปลฺลาสา. ยถาห-อนตฺตนิ อตฺตาติ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ. ตตฺถ สตฺถุสาสนธมฺเม สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิเตน สทฺธามตฺเตนปิ ทิฏฺฐิ วิปลฺลาโส วิกฺขมฺภิโต โหติ. อิตเร ปน นามรูปปริคฺคเห กเตเยว วิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ยาวจ เอเต ทฺเว อวิกฺขมฺภิตา โหนฺติ. ตาว นามรูปปริคฺคโหจ อปริสุทฺโธเยว โหติ. ตํมูลิกาจ กิเลสธมฺมา อวิกฺขมฺภิตา เอว โหนฺตีติ อปิจ. จตุนฺนํ อาหารานํ วเสน จตุธา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน ปญฺจธา, ฉนฺนํ ธาตูนํ วเสน ฉธาติอาทินา นเยน นามรูปํ ปริคฺคเห ตพฺพเมว. ตตฺถ ฉ ธาตุโยนาม ปถวิธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญฺญาณธาตุโย. ปกฺกุสาติ กุลปุตฺโต หิ อิมา ฉ ธาตุโย ปริคฺคณฺหิตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺวา จปิตฺวา สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺโตติ. ยตฺตเก วา ปน ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต อตฺตา เมติ ปวตฺตมาเน สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิ วิปลฺลาเส วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. ตตฺตกาปิ ปริคฺคเหตพฺพา เยวาติ. อิมสฺมึ ปน สงฺคหปกรเณ โย โย จิตฺตเจตสิก วิภาโค รูปวิภาโคจ เหฏฺฐา วุตฺโต. ตสฺส สพฺพสฺส วเสน นามรูปสฺส ปริคฺคณฺหนํ วิตฺถารปริคฺคโหนาม. อยํปน อาทิกมฺมิกานํ อวิสโย. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปน อาภิธมฺมิกตฺเถรานํ เอว วิสโยติ เวทิตพฺโพ. นามรูปํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส ปน นามรูป มตฺตโต อุทฺธํ อญฺญสฺส กสฺสจิ อภาวทสฺสนโตจ สรีรพฺภนฺตเร ชีวสญฺญิโต อตฺตา อตฺถิ. โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทติ, สํสรติ, สนฺธาวตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. สุทฺเธ นาเม เอววารูเป เอววา ปุคฺคลสตฺตกฺริยสญฺญิตานํ อีหาพฺยาปารานํ สพฺพโส อภาวทสฺสนโต ตทุภยสํโยเคเอว เตสํ ลพฺภมานตา ทสฺสนโตจ ตทุภยํวา เอกเมกํวา อุทฺทิสฺส อตฺตาติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตา ชีโว สตฺโต ปุคฺคโล มนุสฺโส เทโว พฺรหฺมาติ เอวมาทีสุ โวหาเรสุจ โวหาร มตฺเต [Pg.437] อฏฺฐตฺวา อตฺตานาม เอกนฺตโต อตฺถิ ชีโวนาม เอกนฺตโต อตฺถีติอาทินา ตทตฺถาภินิเวสวเสน อติธาวนญฺจ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตทตฺถาภินิเวโสติจ อตฺตานาม อตฺถิ ชีโวนาม อตฺถีติอาทินา ทฬฺหตรํ อภินิเวโส. อติธาวนนฺติ นามรูปํ อตฺตาติอาทินา คหณํ. ปจฺจยปริคฺคโหติ เอตฺถปิ ทุวิโธ ปจฺจยปริคฺคโห สงฺเขปโต วิตฺถารโต จาติ. ตตฺถ วตฺถารมฺมณวเสน นามสฺส จิตฺโตตุกาหารวเสน รูปสฺส อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมวเสน ตทุภยสฺสจ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺโต สงฺเขปโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เหฏฺฐา ปจฺจยสงฺคเห วิภตฺเตหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนย ปฏฺฐานนเยหิ ปริคฺคณฺหนฺโต วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหาตินาม. เอตฺถปิ ปฏฺฐานนเยน ปริคฺคโห อาทิกมฺมิกานํ อวิสโยเอว. ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺสปน ยถาววตฺถิตสฺส สพฺพสฺส นามรูปสฺส สพฺพโส ปจฺจยายตฺตวุตฺติกตาทสฺสนโต อเหตุกทิฏฺฐิ ปหียติ. อตฺตโน อนุรูปปจฺจยสามคฺคิยา วินา อญฺญถา ปวตฺติยา อทสฺสนโต อิสฺสรนิมฺมาน กาลนิมฺมานาทิกา วิสมเหตุทิฏฺฐิจ ปหียติ. เหตุสมฺภารปจฺจเยหิ กมฺมปฺปวตฺติยา วิปากปฺปวตฺติยาจ อญฺญสฺส กมฺมการกสฺสวา วิปาก เวทกสฺสวา กตฺตุโน อภาวทสฺสนโต การก เวทก ทิฏฺฐิ ปหียติ. อนมตคฺเคจ สํสาเร ตีสุ อทฺธาสุ เหตุผล ปรํปราวเสน เกวลสฺส นามรูปมตฺตสฺเสว ปวตฺติทสฺสนโต อโหสึ นุโข อหมตีตมทฺธานนฺติ เอวมาทิกาย ปุคฺคลสตฺต วิสยาย โสฬสวิธาย กงฺขายจ อติกฺกโม โหติ. สภาวธมฺมปวตฺติยาจ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐาย เทสนาธมฺมสฺส สุธมฺมตา ทสฺสนโต พุทฺธสุพุทฺธตญฺจ ทิสฺวา สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติอาทินยปวตฺตา อฏฺฐวิธาปิ กงฺขา ปหียตีติ. โลกุตฺตรธมฺมานํ สงฺขตานํปิ สตํ อสมฺมสนุปคตฺตา เตภูมกสงฺขาเรสูติ วุตฺตํ. อนุสยสมูหนตฺถญฺจ สมฺมสนนฺติ กตฺวา ยตฺถ กามราคาทโย อนุสยา อนุเสนฺติ. เตเยว ธมฺมา สมฺมสนารหา โหนฺตีติ วุตฺตํ เตภูมกสงฺขาเรสูติ. อิมสฺส จ ปทสฺส ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺสาติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อตีตาทิเภทภินฺเนสูติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชฺฌตฺตพหิทฺธาทีหิ [Pg.438] เอกาทสหิ เภเทหิ ภินฺเนสุ. ขนฺธาทินยํอารพฺภาติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วิภตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ ทฺวารฉกฺกํ อารมฺมณฉกฺกํ วิญฺญาณฉกฺกํ ผสฺสฉกฺกํ เวทนาฉกฺกํ สญฺญาฉกฺกนฺติ เอวมาทิกํ สมฺมสนภูมิวิภาคนยํ อารพฺภ อนุคนฺตฺวา ตํนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปน เตวีสติยา ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ ยสฺส โย โกฏฺฐาโส ปากโฏ โหติ. เตน ตํ คเหตฺวา สมฺมสนํ อารภิตพฺพํ. สกฺโกนฺเตน ปน สพฺพมฺปิ คเหตฺวา อารภิตพฺพเมว. กลาปวเสนสํขิปิตฺวาติ ขนฺธปญฺจเกน เย รูปํ ตาว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทิเภทภินฺนํปิ สมานํ สพฺพํ เอกรูปปิณฺฑภาเวน สํขิปิตฺวา เอส นโย เวทนา ทีสุปีติ. ตตฺรายํ นโย. ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธาวา โอฬาริตํวา สุขุมํวา หีนํวา ปณีตํวา ยํ ทูเร สนฺติเกวา. สพฺพํ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐน. ยากาจิ เวทนา.ล. ยากาจิ สญฺญา.ล. เยเกจิ สงฺขารา.ล. ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ. เอตฺถจ สพฺพํ รูปํ.ล. สพฺพํ วิญฺญาณนฺติ คหณเมว กลาปวเสน สงฺขิปนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อนิจฺจํขยฏฺเฐนาติ เอตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน. เวทนา อนิจฺจา. สญฺญา อนิจฺจา. สงฺขารา อนิจฺจา. วิญฺญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา นเยน สมฺมสิตพฺพธมฺมปริคฺคเหน สเหว สมฺมสนํ กาตพฺพํ. อิตรถา สมฺมสนํ น รุหติ. ตทตฺถสฺส ปน ปากฏตฺตา อิธ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนปทเมว เถเรน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ ตํตํรูปํ ญาเณน ทฬฺหํ คเหตฺวา อยํ ปถวิธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐน. อยํ อาโปธาตุ อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสนํ กาตพฺพํ. ตตฺถ อิมสฺมึ กาเย สพฺพํ ถทฺธกฺริยามตฺตํ ปถวีนาม. สาจ กฺริยา สีตุณฺหปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาหารปริวตฺติยา วา นานาจิตฺตปริวตฺติยาวา นานิริยาปถปริวตฺติยาวา นานา กายิกกฺริยา ปริวตฺติยาวา ปริวตฺตติ. นานาสนฺตติ สงฺกนฺติ โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ นวนวาสุ กฺริยาสนฺตตีสุ ปาตุโภนฺตีสุ [Pg.439] ปุพฺพปุพฺพกฺริยาสนฺตติโย นสฺสนฺติ. ยสฺมาจ สนฺตติ นาม ธมฺมโต วิสุํ นตฺถิ, ตสฺมา นวนวสนฺตตีนํ ปาตุภาโวนาม นวนวกฺริยานํ อุปฺปตฺติเอว. ปุพฺพปุพฺพสนฺตตีนํ นสฺสนํนาม ปุพฺพปุพฺพ กฺริยานํ ภิชฺชนเมวาติ. เอวํ อตฺตโน กาเย นานาถทฺธกฺริยานํ ปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต ปถวิธาตุยา ขยวยํ ปสฺสติ. ตญฺจ ปสฺสนฺโต ตํสหชาตานํ รูปานํ ขยวยํ ปสฺสติเยว. อาโป นาม อาพนฺธนกฺริยามตฺตํ. เตโชนาม สีตกฺริยามตฺตํ อุณฺห กฺริยามตฺตญฺจ. วาโยนาม วิตฺถมฺภนกฺริยามตฺตํ. อิมาจ กฺริยา ขเณ ขเณ ปริวตฺตนฺติเยว. อิมาสญฺจ, วิสุํ วิสุํ สนฺตติปริวตฺตึ ปสฺสนฺโต อาปาทีนํ ตํสหชาตรูปานญฺจ ขยวยํ ปสฺสติ. สนฺตติปริวตฺตึ ปน พหิทฺธา จกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ, สรีรพฺภนฺตเร ปน กายสํผสฺเสน ชานาติ. สนฺตติสรีรภูตานํ ปน ธาตูนํ ขยวยํ ญาเณนเอว ปสฺสติ. ตสฺมา อตฺตโน สรีรพฺภนฺตเร ตํตํสนฺตติ ปริวตฺตึ ญตฺวาวา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา วา รูปธาตูนํ อนิจฺจตฺตํ ญาเณน สุทิฏฺฐํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ สมฺมสิตพฺพํ. เสสขนฺเธสุปิ ตํตํสนฺตตินานาตฺตํ ญตฺวา เวทนาทีนํ ขยวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมฺมสนํ กาตพฺพนฺติ. ภยฏฺเฐนาติ ภายิตพฺพฏฺเฐน. ยญฺหิ อนิจฺจํ โหติ. ขณมตฺเตปิ วิปริณามธมฺมํ. ตํ เอกนฺเตน ภายิตพฺพเมว. กสฺมา, ตญฺหิ โย อภายิตฺวา วิสฺสาสํ กโรติ. เอตํ เมติ อตฺตโน องฺคํ กตฺวา ปริหรติ. ตํ อปริยนฺเตหิ อเนกสหสฺเสหิ อภิสงฺขรณทุกฺเขหิวา วิปริณามทุกฺเขหิวา อภิณฺหํ ปีเฬติ. พาธติ. อิติ นานาทุกฺขธมฺเมหิ อภิณฺหํ สมฺปฏิปีฬนสภาวตฺตา เอกนฺเตน ภายิตพฺพฏฺเฐน ทุกฺขํนามาติ. อตฺตปฏิปกฺขตฺตา อนตฺตา. โย หิ อิโต อุทฺธํ มยฺหํ อพฺภนฺตริมตโรนาม นตฺถีติ เอวํ ปรมชฺฌตฺตภาเวน ปริคฺคหิโต โหติ. โส อตฺตาติ วุจฺจติ. กตโม ปน ตถาปริคฺคหิ ตพฺโพติ. โย อตฺตโน วเส สพฺพโส วตฺตติ. ยถา วุตฺเตหิ อภิสงฺขรณกิจฺเจหิ วินา เกวลํ อตฺตโน ฉนฺเทนวา วเสนวา อชฺฌาสเยนวา อาณาวิธาเนนวา นิจฺจํ อวิรชฺฌมาโน ปวตฺตติ. โส ตถา ปริคฺคเหตพฺโพติ. ตถารูโป เอว หิ ธมฺโม [Pg.440] นิจฺจํ สุขกามานํ ทุกฺขปฏิกูลานํ สตฺตานํ อตฺตกิจฺจํ กโรติ นามาติ. โย ปน นิจฺจํ สุขกามานํ เตสํ ยถาปวตฺตํ สุขํ วิทฺธํเสติ วิกิเรติ. ทุกฺขปฏิกูลานํ เตสํ อภิสงฺขรณาทิ มูลกํ นานาทุกฺขํ ชเนติ วฑฺเฒติ. โส อตฺตปฏิปกฺโขเอว โหติ. อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมว โหติ. อิติ อตฺตกิจฺจสฺส อกรณโต อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจสฺส กรณโตจ รูปํ อนตฺตานามาติ. กสฺมา ปเนตํ อตฺตโน วเส นวตฺตติ อตฺตกิจฺจํ น กโรติ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรตีติ อาห อสารกฏฺเฐนาติ. ตตฺถ สาโรนาม ปจฺจยสามคฺคิยา วินา เกวลํ อชฺฌาสยมตฺเตน อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาจ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ยทิจฺฉกํ ปติฏฺฐาตุํ วา สมตฺถภาวสงฺขาโต ถามพลวิเสโส วุจฺจติ. รูปํ ปน สยํปิ เอวรูโป สาโรนาม น โหติ. นจ เอวรูเปน สาเรน ยุตฺตนฺติ. นหิ ตสฺส ปจฺจยสามคฺคิยา วินา อุปฺปชฺชิตุํวา อุปฺปชฺชิตฺวาปิ ปจฺจยุปตฺถมฺเภน วินา ขณมตฺตํปิ ปติฏฺฐาตุํวา ถาโมวา พลํวา อตฺถิ. ยญฺจ อตฺตโน ถาเมน พเลน วินา เกวลํ ปจฺจยสามคฺคิ พเลเนว อุปฺปชฺชติ. ปจฺจยุปตฺถมฺเภเนว ปติฏฺฐาติ. ตํ อเนก สหสฺสานิ ปจฺจยาภิสงฺขรณทุกฺขานิ ชเนตฺวา เอกนฺเตน นิจฺจํ อตฺตปฏิปกฺขกิจฺจํ กโรติ, ปีเฬติ, พาธติเยวาติ. เอสนโย เวทนา อนิจฺจา ขยฏฺเฐนาติอาทีสุ. อิติ ลกฺขณตฺตยํ สมฺม สนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อทฺธานวเสนาติ เอเกกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปวตฺตกาลสฺส วเสน. นหิ ภวนฺตเร อุปฺปนฺนํ ขนฺธปญฺจกํ อญฺญํ ภวนฺตรํ คจฺฉติ. ตสฺมึ ตสฺมึ ภเวเอว อเสสํ นิรุชฺฌตีติ. อปิจ, เอกสฺมึ ภเวปิ ติณฺณํ วยานํ มนฺทาทีนํ ทสนฺนํ ทสกานํ สํวจฺฉรอุตุ มาส ปกฺขติถิ อโหรตฺติ ยาม ปหาราทีนญฺจ วเสน อทฺธานเภโท โยเชตพฺโพ. สนฺตติวเสนาติ สภาเคกสนฺตานวเสน ปวตฺตมานาย รูปสนฺตติยาวา อรูป สนฺตติยาวา วเสน. ขณวเสนาติ รูปารูปธมฺมานํ อายุ ปริมาณสงฺขาตสฺส ขณสฺส วเสน. เอตฺถจ ขณวเสน สมฺมสนํนาม สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว วิสโย สิยา, น สาวกานํ. นหิ เต เอวํ ปริตฺตเก ขเณ อุปฺปาทํวา นิโรธํวา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. [Pg.441] ตสฺมา อทฺธาสนฺตติวเสน สมฺมสนเมว อิธา ธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ลกฺขณตฺตยํสมฺมสนฺตสฺสาติ เตสุ เตภูมก สงฺขาเรสุ ธมฺเมสุ ติลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา เต ธมฺเม ปุนปฺปุนํ อามสนฺตสฺส ปริมชฺชนฺตสฺส. เตสํ ธมฺมานํ อนิจฺจ ชาติกตํวา ทุกฺขชาติกตํวา อนตฺตชาติกตํวา ญาเณ สุฏฺฐุ ปากฏํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. วิเสสโต ปน อิมสฺมึ ญาเณ อนิจฺจลกฺขณทสฺสนเมว ปธานํ. ตสฺมึ ทิฏฺเฐเยว อิตรานิ กเมน ทิฏฺฐานิ โหนฺติ. อทิฏฺเฐจ อทิฏฺฐานีติ. ตสฺมา อาทิโต อนิจฺจลกฺขณสฺเสว สุฏฺฐุ ปากฏภาโว อธิปฺเปโตติ. เตสฺเววาติ เตภูมกสงฺขาเรสุ เอว. ปจฺจยวเสนาติ รูปกฺขนฺเธ ตาว อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมาหารสงฺขาตานํ ปจฺจยานํ วเสน. เวทนาสญฺญาสงฺขาเรสุ ปน อาหารฏฺฐาเน ผสฺโส วตฺตพฺโพ. วิญฺญาเณจ นามรูปํ. ตตฺรายํ นโย. อตีตานนฺตรภเว อวิชฺชาตณฺหุปาทาน กมฺเมสุ อปฺปหีนวเสน สมุทิเตสุ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย รูปสนฺตติโย เวทนาสญฺญาสงฺขาร วิญฺญาณสนฺตติโยจ สมุเทนฺติ. ยาว มรณกาลา ขเณ ขเณ นานากลาปวเสน อุเทนฺติ ปสวนฺติ. เตสุ ปน ตสฺมึ ภเว เอว ปหีนวเสน นิรุทฺเธสุ ตา รูปารูปสนฺตติโย นิรุชฺฌนฺติ. ภวนฺตเร ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ นิโรธํ ปาปุณนฺติ. เอตฺถ ปน ยถา อุทเก สติ มจฺฉานาม โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. เอวํ กมฺมเชสุ นามรูเปสุ สติ อิตรานิ นามรูปานิ โหนฺติ. อสติ น โหนฺตีติ อิตรานิ สพฺพานิ กมฺมเชสุ สงฺคเหตฺวา กมฺมวเสน อุทยพฺพยวิธานํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อวิชฺชาตณฺหุปาทานกมฺมปจฺจยานํ วเสน ปญฺจกฺขนฺธสฺส อุทยพฺพยปวตฺติ โหตีติ. กมฺมวเสน ปน อิมสฺมึ ภเว สมุเทนฺตานิปิ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ กพฬีการาหารูปตฺถมฺภนํ ลทฺธา เอว ยถา ปวตฺตรูปสนฺตติโย อนุพนฺธ มานา นวนวา รูปสนฺตติโย สมุเทนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. ตํ สนฺตติยํ ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ เอกภวนิโรธํ ปาปุณนฺติ, ยถา ปวตฺตสนฺตติโย วา ฉิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺติ อนฺตรธายนฺตีติ. 171. 超越世间大众所见的个人、有情、女人、男人等常、恒、乐、我之相，而以殊胜方式观见，是为观(vipassanā)。此是作业，是修习的方便。观之业，即观业。或观即是业，故名观业。观业之处、所依、基础，是为观业处。即蕴等法聚。或观业本身是上上修习殊胜与功德殊胜之处或近因，故名观业处。于此观业处中，以七种清净、三相等为关联。恒守之戒，因其自身远离破戒之垢而清净，亦因此而清净身语，故名戒清净。善修的心相续，因其自身远离诸盖之垢而清净，亦因此而清净具足此心之人，故名心清净。此处以心为首，意指禅定。由法辨别智所称之见，因此而清净具足此见之人远离有身见之垢，故名见清净。超越、度脱十六种或八种疑惑，是为度疑。即缘摄受智。此智令具足者远离无因见、不等因见，以及如前所述的两种疑惑，故名度疑清净。道与非道，即道非道。其中，作为成就智见清净之方便的作意方式或圣道，名为道。非其方便的作意或增上慢的所依，名为非道。了知道为道、非道为非道之智见，即道非道智见。此令具足者远离于非道作道想之染，故名道非道智见清净。依此而行至上殊胜境，是为行道。即观禅次第所称的前分道。作为行道的智见，即行道智见。此因远离常想等而清净，故名行道智见清净。圣道智所称之智见，因远离痴垢而清净，故名智见清净。此处应知，依闻所成等而成就的推论智也是智，为排除此智，而唯取义之现见智，故在一切处都作“见”取。诸法被观察、被审察为“此等确为无常”，由此而究竟决择，是为相。无常性即是相，故名无常相。前词省略了表状态的后缀。无常是一回事，无常性是另一回事。譬如，依去之作用，说“人已去”，然去之作用非人，人亦非去之作用，作用是一回事，人是另一回事。如是，依无常性，说“一切有为法是无常”，然无常性非彼法，彼法亦非无常性，无常性是一回事，彼法是另一回事。然则何为无常性？即变易相、老朽相、破坏相。见此相已，于具此相之法，智得生起：“此法无常”。是故，此无常性于此亦称为相。其余二相，理亦同然。其中，恒时逼迫之相，名为苦性；不得自在之相，名为无我性。随观与前述无常性相应的无常法，或与无常法相应的无常性，即无常随观。其余二相，理亦同然。直至以自身之智，了知诸法于身中具足三相。于此，以分别三相的方式，再三触知、审察、遍知。以遍知之相而转起的智，即遍知智。生，谓随顺各各刹那、各各缘而有新新诸法显现与展转增长。灭，谓于任何处，新新诸法得缘而显现增长，于彼处，旧法失缘即隐没。以聚合与相续的方式，随观生之一分或灭之一分的智，即生灭智。于此二分中，生之一分展转显现而明了，灭之一分则不甚明了。此灭之一分即是无常性的究竟边际，对其善加随观的智，即坏灭智。见坏灭已，于此等具破坏自性之法，以其为万千愁苦事之基础，如是如是观察其可怖之相的智，名为怖畏智。世人虽见可怖之事，若近处有其他依怙，则不怖畏；无依怙时，方生怖畏。如是，见彼等应怖畏法全无其他依怙，即过患智。因无任何依怙，于彼等法伴随厌患之相的观智，名为厌离智。于所厌离的彼等法，欲令自身解脱，与此意向相应的观智，名为欲解脱智。为善解脱、速疾解脱，以四十种行相，依审察彼等法为众多过患聚，而极有力地生起的观智，名为审察智。于彼等众多过患聚善见已，于诸行之欲求已尽，思惟“今已得解脱方便”，不作过度功用，以平等精进把握诸行者，于把握诸行时，伴随中舍之相，或于诸行舍弃怖畏与欢喜，伴随舍置之心的观智，名为行舍智。因能引至上道生起，具足与道生起相随顺的强力，此观智名为随顺智。或因其于三相善加分别，而随顺于下位诸智；或因其为上位道之加行与足处，而随顺于上位道，故亦名随顺智。以见我与命之空性力，于诸蕴中解脱烦恼系缚之道，名空解脱。诸行之相，为烦恼所依，摧破彼等，以见一切法无依怙之力而解脱之道，名无相解脱。以见于诸行全无慰藉之力而解脱之道，名无愿解脱。空随观，即无我随观。此因其以分析诸法之聚、相续、作用、所缘等密集的方式而转起，随观无任何可执为“我”之实义，故名空随观。无相随观，即无常随观。此亦因其以截断相续的方式而转起，破除所执为“我”之相，故称无相随观。无愿随观，即苦随观。此亦因其以分别诸法为大过患聚的方式而转起，随观无任何可执为“此是我所，此即是我”所希求之功德，故称无愿随观。波罗提木叉(pātimokkha)律仪戒，即律制戒。此于一切世间戒中为最上，故为“主”(pati)；为四地善法之根本源，故为“口”(mukha)。是故，以“主”与“口”之义，称为“波罗提木叉”。又，此戒因防护、遮止破戒之道，故称“律仪”(saṃvara)。于某些法生起时，眼等诸根颤动、躁动，随之不善法生起，以防护彼等生起之道而转起的念，名为根律仪。此即是戒，故名根律仪戒。依此而活、维持生命，是为活命。即谋求资具的努力。此因远离佛所呵责的施花等邪谬行为及三种欺诈事而清净，故名活命遍净。此即是戒，故为复合词。以此等清净的乞食等方式所得资具，于领受、受用之时，为断除痴、贪、慢、逸，以把握、省察各各用途限度、或不净相、或唯界相的方式而转起的资具受用省察智，名为资具依止戒。“被清净”，故为“清净”(parisuddhi)。“清净”即是“遍净”(pārisuddhi)。此即是戒，故为复合词。四种遍净戒，即四遍净戒。心清净中，以“心”一词指示定，故说二种定皆名心清净。以相、味、现起、足处而言：法之各自体性，名为相，如火之热性。由此体性所应成办之事，或由成办之缘所得功德之成就，名为味，如火之熟物、照明。此成就或所作之果，名为现起，如火之烟。自身生起的不共之缘，即近因，名为足处。依此把握名色，以智辨别而取，名为名色辨别，即见清净。此处把握有二种：略把握与广把握。于内法作二分：“此唯是名，非色；此唯是色，非名。名异色异。除此二者外，无任何我、命、有情、个人、人、天、梵。”如是现前善见而把握，名略把握。利根之人仅此即能伏有身见及想、心颠倒。颠倒有三，如言：“于无我作我想，是想颠倒、心颠倒、见颠倒。”其中，于导师教法善安住者，仅以信即能伏见颠倒；其余二者，须于名色把握后方能伏。乃至此二者未伏，名色把握亦不清净，根源于此的烦恼法亦未被伏。复次，依四食为四分，五蕴为五分，六界为六分等理，把握名色亦然。其中六界者，即地界、水界、火界、风界、空界、识界。如良家子(kulaputta)婆哭沙提(Pakkusāti)即把握此六界，证得阿那含果，命终后生于净居天。或于把握任何法时，能伏“是我所有”而转起的想、心、见颠倒，即应把握尔许法。于此《摄论》中，凡前文所述心、心所分别与色分别，依此一切而把握名色，名为广把握。此非初修业者之境，当知唯是已通达四谛之阿毗达摩长老之境。把握名色者，因见名色之外更无他物，故于身中“有命者我，彼作、彼受、轮回、流转”如是转起之见被断除。于纯名或纯色中，全不见所谓个人、有情、作业之图谋造作，见彼二者和合方有，故于彼二者或其一而起“是我”之见被断除。于“我、命、有情、个人、人、天、梵”等言说中，安住于唯是言说，而断除“我实有、命实有”等义之执取与过度推求。“于其义执取”者，即“我实有、命实有”等坚固执取。“过度推求”者，即执名色为我等。缘把握，于此亦有二种：略说与广说。以所依、所缘把握名之缘，以心、时节、食把握色之缘，以无明、爱、取、业把握名色二者之缘，名为略说把握。依前文《缘摄》中所分别的缘起之理与发趣之理而把握，名为广说把握。于此，以发趣理把握，亦非初修业者之境。把握缘者，因见一切既定名色皆依缘而转，故断无因见。因见离相应缘则无别转，故断自在天造、时造等不等因见。因见由因缘和合而有业转、报转，无其他作业者或受报者，故断作者、受者见。于无始轮回中，于三世唯见因果相续、名色流转，故“我于过去世存在否”等关于个人、有情的十六种疑惑被超越。因善见诸法自性之流转，及善见教法之善法性，见佛陀之善觉，故于导师有疑、于法有疑等八种疑惑亦被断除。出世间法虽是有为，然非遍知所摄，故说“于三界诸行”。为断随眠而作遍知，故说随眠所依之法，方为应遍知者，是故说“于三界诸行”。此句与“遍知三相者”相关。“于过去等分别中”，即于过去、未来、现在、内、外等十一类分别中。“依蕴等理”者，谓依《无碍解道》中所分别的五蕴、六门、六所缘、六识、六触、六受、六想等遍知地分别之理，随顺彼理而行，此其义。其中，于二十三法聚中，行者于何聚明了，即应取彼聚而始修遍知。若能，则应总取一切而修。“以聚总摄”者，如五蕴中之色，虽有过去、未来、现在等分别，然总摄为一色聚，受等亦然。其理如下：任何色，或过去、未来、现在，或内、或外，或粗、或细，或劣、或胜，或远、或近，一切色，以灭尽义故无常，以怖畏义故苦，以无实义故无我。任何受……任何想……任何行……任何识……一切识，以灭尽义故无常，以怖畏义故苦，以无实义故无我。此处，取“一切色”……“一切识”，当知即是以聚总摄。“无常，以灭尽义故”者，此处应以“色无常，以灭尽义故；受无常……想无常……行无常……识无常，以灭尽义故”等理，与所应遍知之法一同把握而作遍知。否则遍知不成。然为此义明显，故长老于此仅取“无常，以灭尽义故”等遍知之句。其中，“色无常，以灭尽义故”者，谓以智坚固把握各各色，“此地界无常，以灭尽义故；此水界无常，以灭尽义故”等，如是而作遍知。于此身中，一切坚实作用，名为地。此作用或因冷热转换而变，或因食物转换而变，或因心念转换而变，或因威仪转换而变，或因身体动作转换而变。义谓种种相续迁流。其中，于新新作用相续显现时，旧旧作用相续即坏灭。又因相续离法无别体，故新新相续之显现，即新新作用之生起；旧旧相续之坏灭，即旧旧作用之破坏。如是见自身中种种坚实作用之转换，即见地界之灭尽。见此，亦即见彼俱生色之灭尽。水，名粘结作用。火，名冷作用与热作用。风，名支持作用。此等作用，刹那刹那转换。见此等各别相续之转换，即见水等及其俱生色之灭尽。外在相续之转换，以眼见而知；身体内部，则以身触而知。然相续身中诸界之灭尽，唯以智见。是故，或知自身内各各相续之转换，或如是构想，以智善见色界之无常性，而数数遍知。于其余诸蕴，亦应知各各相续之种种，善见受等之灭尽，而作遍知。“以怖畏义故”者，以应怖畏义故。凡无常者，刹那变易法，彼实为应怖畏。何以故？若不畏而信赖之，执为“我所有”而护持，彼将恒为无边无数造作之苦或变易之苦所逼恼。是故，因其恒为种种苦法所逼迫之自性，以实应怖畏义，名为苦。与我相违，故为无我。若执“除此更无内在者”，如是作最极内在而取，彼即称为我。然何者可如是取？谓完全随己意而转，离前述造作之事，唯依己欲、自在、意向、命令，恒时无违而转者，彼方可如是取。唯如是法，方能为恒求乐、厌苦之有情，作成办自我之事。然若有法，恒时破坏、散失彼等求乐者之乐，为彼等厌苦者生起、增长以造作为本之种种苦，彼即与我相违。此色亦复如是。是故，因不作成办自我之事，而作成办与我相违之事，故色名为无我。然何以此不随己意转，不作成办自我之事，反作成办与我相违之事？答曰：“以无实义故”。其中，实义者，谓离缘和合，唯依意向即能生起，或生已离缘支持亦能随意安住，如是堪能之性所称的强力。然色自身非如是实义，亦不与如是实义相应。彼实无离缘和合而生起，或生已离缘支持而暂住片刻之强力。凡离自身强力，唯依缘和合力而生，唯依缘支持而住者，彼即生起无数造作之苦，必定恒时作成办与我相违之事，逼迫、恼害。“受无常，以灭尽义故”等，理亦同然。“如是遍知三相者”，此为关联。“以时分”者，谓以一一有情所限之流转时间。一生所起之五蕴，不至他生，即于彼生彻底灭尽。又，于一生中，亦应依三期年龄、十个十年、年、季、月、半月、日、夜、时、刻等，分别时分。“以相续”者，谓以同类相续流转之色相续或无色相续。“以刹那”者，谓以色、无色法寿量所称之刹那。此处，以刹那遍知，或唯是一切知佛之境，非诸声闻。彼等实不能于如是短之时中，成就生或灭。是故当知，此处意指依时分与相续而遍知。“遍知三相者”，谓于彼三界诸行法中，安立三相，于彼等法数数触知、擦拭。令彼等法之无常性、或苦性、或无我性，于智中善得显了，此其义。于此智中，特以见无常相为主。见此，余相次第得见；不见此，余相亦不见。是故，此处意指最初善显无常相。“即于彼等”，即于三界诸行。“以缘”者，色蕴以无明、爱、取、业、食为缘。于受、想、行，则以触代食。于识，则以名色为缘。其理如下：于过去邻近生中，无明、爱、取、业未断而集起时，于此生从结生起，色相续及受、想、行、识相续即集起。乃至死时，刹那刹那以种种聚而生起、产生。若彼等于彼生中断尽而灭，则彼色、无色相续即灭。于他生中，达不复生之灭。此处，譬如，有水则有鱼，无水则无鱼。如是，有业生名色，则有其余名色；无则亦无。当知，其余一切名色皆摄于业生名色中，依业而论生灭。如是，依无明、爱、取、业为缘，五蕴生灭流转。又，依业而于此生集起者，亦从结生起，刹那刹那得段食支持，随顺已转起之色相续，而有新新色相续集起。若不得支持，则灭。彼相续即达不复生之灭，即一生之灭，或已转起之相续被切断、破坏、消失。 เวทนาสญฺญาสงฺขารา [Pg.442] ปน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ อาปาตาคเตสุ อารมฺมณสมฺผสฺสํ ลทฺธาเอว ฉทฺวาริกา กุสลากุสลวิปาก กฺริยภูตา สมุเทนฺติ. นวนวา สนฺตติโย ปาตุภวนฺติ. อลทฺธา ปน นิรุชฺฌนฺติ. สนฺตตึ น ฆเฏนฺติ. วิญฺญาณํจ สหชาต นาเมจ วตฺถุรูเปจ ปวตฺตมาเนเอว ปวตฺตติ. นิวตฺตมาเน นิวตฺตตีติ. ขณวเสนาติ วุตฺตปฺปกาเร ปจฺจเย อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ นามรูปานํ ปวตฺติกฺขณวเสน. ขณสทฺเทน เจตฺถ สมฺมสนญาเณ วุตฺตรูปสนฺตติ นามสนฺตติโยปิ คเหตพฺพา. นหิ สาวกานํ ญาณํ ขณวเสน นามรูปานํ อุทยํวา วยํ วา สมฺปาปุณิตุํ สกฺโกตีติ. ยถา ปน รตฺตนฺธกาเร อนฺโต เลเณ มหนฺโต ตโมขนฺโธ ชายติ. ทีปํ ชาเลนฺตสฺส ปน ทีโปภาโส เอกกฺขเณ เอว สกลํ อนฺโตเลณํ ผรมาโน อุเทติ. ตโมขนฺโธ เวติ. อาโลกสฺส อุทโย โหติ. ตโมขนฺธสฺส วโย. ปุน ทีเป นิพฺพาปียมาเน ตโมขนฺธสฺส อุทโย โหติ. อาโลกสฺส วโย. เอว เมวํ สรีเร นานาอุตุวเสนวา นานาหารวเสนวา นานาจิตฺต วเสนวา นานิริยาปถวเสนวา นานาปโยควเสนวา อุทยปกฺขานํ วยปกฺขานญฺจ นานาสนฺตตีนํ อุทยญฺจ อุทยโต วยญฺจ วยโต สุทิฏฺฐํ กตฺวา สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอวํ สมนุปสฺสนฺตสฺส ปน อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ปตฺตสฺส อุทยพฺพย ญาเณ ติกฺเข สูเร วหนฺเต ทสวิธา วิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาตา ปาริปนฺถกธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เต ทสฺเสตุํ โอภาโสติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ โอภาโสติ วิปสฺสนา จิตฺตสมุฏฺฐิโต สรีโรภาโส. ปีตีติ วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปญฺจวิธา ปีติ. ปสฺสทฺธีติ ทุวิธาปสฺสทฺธิ. อธิโมกฺโขติ สทฺธาธิโมกฺโข. ปคฺคโหติ วีริยํ. สุขนฺติ โสมนสฺสํ. ญาณนฺติ วิปสฺสนา ญาณํ. อุปฏฺฐานนฺติ สติ. อุเปกฺขาติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา เจว อาวชฺชนุเปกฺขา จ. นิกนฺตีติ โอภาสาทีหิ สห วิปสฺสนาย อาลยํ กุรุมานา สุขุมา ตณฺหา. อยเมว ปน เอกนฺตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลโส โหติ. โอภาสาทโย ปน ตสฺสา วตฺถุภูตตฺตา [Pg.443] อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. เตสุ หิ อุปฺปชฺชมาเนสุ น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ. เอวรูปา ปีติ.ล. อุเปกฺขา อุปฺปนฺนปุพฺพา อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตสฺมิ. ผลํ ปตฺโตสฺมีติ เอวํ อสฺสาทสหิตา อมคฺเค มคฺคสญฺญา อผเล ผลสญฺญา อุปฺปชฺชติ. ตทา โกจิ อพฺยตฺโต โยคาวจโร กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อธิมานวเสน วิกฺขิปนฺโต วิจรตีติ. พฺยตฺโต ปน ตาวเทว สภึ ปฏิลภิตฺวา อิทานิ มม เอเตสุ โอภาสาทีสุ เอตํ มม เอโส ห มสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ จิตฺตสฺส นิกามนากาโร ปญฺญายติ. นจ โลกุตฺตรธมฺโมนาม อีทิสสฺส นิกามนสฺส วตฺถุ. อทฺธา มม สํกิเลสธมฺโม อุปฺปนฺโน. โส วฑฺฒมาโน มํ นิยฺยานมุขโต ปาเตตฺวา วฏฺฏมุเข โยเชสฺสติ. หนฺท เตสฺเวว ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา นิกนฺตึ โสเธตฺวา ยถาปวตฺตํ วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปาเทสฺสามีติ เต โอภาสาทโย เอว ตาว ปริคฺคณฺหาติ. อยํ เม โอภาโส อนิจฺโจ ขยฏฺเฐน ทุกฺโข ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติอาทินา สมฺมสตีติ อตฺโถ. เอวํ เต โอภาสาทิเก วิปสฺสนาย อุปกฺกิเลสภูเต ปริปนฺถ ธมฺเม ปริคฺคณฺหิตฺวา ตปฺปริคฺคหวเสน เตสุ นิกนฺตึ ปริยาทิ ยิตฺวา ฐิตสฺส อุปฺปนฺนํ มคฺคามคฺคลกฺขณววตฺถานญาณํ มคฺคามคฺคญาณ ทสฺสนวิสุทฺธินาม. อมคฺเคสุ โอภาสาทีสุ มคฺคสญฺญามลโต ยถา วุตฺตนิกนฺติมลโตจ วิสุทฺธตฺตา. ตญฺหิ ญาณํ เตสุ นิกนฺติยาปิ วิกฺขมฺภิตาย เอว โอภาสาทิปฏิพนฺธโต สุฏฺฐุ ปริสุทฺธํนาม โหตีติ. 然而，受、想、行，于外境现前时，获得所缘触后，即于六门生起善、不善、异熟、唯作之心。新的相续不断生起。若未得所缘，则会息灭，不构成相续。识与俱生名法，于所依色转起时而转起，于其止息时亦随之止息。所谓“依刹那”，即不观待上述诸缘，仅依名色之转起刹那。此中“刹那”一词，亦应理解为思惟智中所说的色相续与名相续。因为声闻之智，不能依刹那而了达名色之生或灭。譬如于黑夜洞窟中，有巨大黑暗聚集。一旦点燃灯火，灯光一刹那间即遍照整个洞窟，黑暗随之消失。光明生起，黑暗即灭。再熄灭灯火，则黑暗复生，光明隐没。如是，于此身中，因种种时节、食物、心、威仪、加行，而善见种种相续之生分与灭分，于生时见其生，于灭时见其灭，而随观之，此即其义。如是随观者，已达初修观(vipassanā)者之位，当生灭智变得敏锐、勇健、有力时，十种名为观随烦恼(vipassanupakkilesa)的障碍法即会生起。为显示彼等，故说“光明”等偈。其中，“光明”(obhāsa)指由观心所生起的身光。“喜”(pīti)指与观心相应的五种喜。“轻安”(passaddhi)指两种轻安。“胜解”(adhimokkha)指信胜解。“策励”(paggaha)指精进。“乐”(sukha)指喜受。“智”(ñāṇa)指观智。“现起”(upaṭṭhāna)指念。“舍”(upekkhā)指行舍与转向舍。“欲染”(nikanti)指与光明等一起，对观产生执著的微细之爱。此（欲染）实为唯一的观随烦恼。而光明等，因是其所依，故亦被称为随烦恼。当彼等生起时，若思：“我以前从未生起过如此光明、如此喜……如此舍，我确实已证得道，已证得果。”如此，伴随着喜爱，便会于非道生起道想，于非果生起果想。那时，某位不善巧的瑜伽行者(yogāvacaro)，会舍弃业处，因增上慢而心散乱地游荡。而善巧者则立即获得省察，了知：“如今我的心对这些光明等，显现出‘此是我的，此是我，此是我的我’这样的欲求之相。”而出世间法，并非此类欲求的对象。“我确实已生起染污法。此法若增长，将令我从出离之门堕落，并把我系缚于轮回之门。来！我当即于彼等法上安立三相，净除欲染，并依其本然继续修习观道。”他如此思惟后，便立即把握那些光明等。其义是：他如此思惟：“此光明是无常，以坏灭故；是苦，以可畏故；是无我，以无实故。”等等。如是，当他把握住这些作为观之随烦恼的障碍法，并依此把握而断尽对彼等的欲染时，所生起的辨别道与非道之相的智慧，即名为“道非道智见清净”(maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)。因为它已从于非道的光明等中生起道想之垢，以及从上述欲染之垢中清净故。此智实因镇伏了对彼等的欲染，而从光明等障碍中完全清净，故名为“极清净”。 [๒๔๕] วิภาวนิยํ ปน [245] 然而，应加以阐明。 อนิจฺจาทิวเสน โอภาสาทิ ปฏิพนฺธปริคฺคหํ วิสุํ อวตฺวา มคฺคามคฺคชานนมตฺเตเนว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุตฺตา. สา อฏฺฐกถาย น สเมติ. 虽然没有分别说明以无常等方式把握光明等障碍，但仅仅凭借辨别道与非道的智慧，就被称为“道非道智见清净”。这与义注的说法不一致。 ตถา ปริปนฺถวิมุตฺตสฺสาติ ตถา ปริคฺคเหตฺวา ตโต วิปสฺสนุปกฺกิเลสปริปนฺถโต วิมุตฺตสฺส ยาวานุโลมาติ ยาวอนุโลมญาณา. [Pg.444] ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาปริปากํอาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธ วิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจย ภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจ. อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ วตฺตพฺพกฺขเณติ สมฺพนฺโธ. อปฺปนา ติจ โสตาปตฺติมคฺคอปฺปนา. ทฺเวตีณิวิปสฺสนาจิตฺตานีติ ติกฺขปญฺญสฺส ทฺเว วิปสฺสนาจิตฺตานิ. มนฺทปญฺญสฺส ตีณิ วิปสฺสนาจิตฺตานิ. ยํกิญฺจีติ ตีสุ ลกฺขเณสุ อญฺญตรํ ยํกิญฺจิ. ยาสิขาปตฺตาสานุโลมาสงฺขารุเปกฺขาติ มตฺถกปตฺตา อนุโลมญาณสหิตา ยา สงฺขารุเปกฺขา อตฺถิ. สา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติจ วุจฺจตีติ โยชนา. สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณนฺติ อิมานิ ทฺเว ญาณานิ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนานามาติ วุจฺจนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ปน ปริปากคตวิปสฺสนา ทสฺสนวจนํ. เอตฺถจ วุฏฺฐานนฺติ มคฺโค วุจฺจติ. โส หิ วิปสฺสนาญาณสฺส อารมฺมณภูต สงฺขารนิมิตฺตโตวา สยํ สํโยชนวตฺถุภาวโตวา วุฏฺฐาติ. ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา ปุถุชฺชนภาวโต สมุทยปหานวเสน วฏฺฏ ปวตฺตโตจ วุฏฺฐาเปติ. ตสฺมา วุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วุฏฺฐานคามินีติ เอวํ ทฺวินฺนํ ญาณานํ วุฏฺฐาน คามินิภาโว เวทิตพฺโพ. ตโตปรนฺติ ทฺวินฺนํวา ติณฺณํวา วิปสฺสนา จิตฺตานํ ปวตฺติยา ปรํ นิพฺพานํ อาลมฺพิตฺวาติ มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยํ หุตฺวา ตสฺส ปุเรจรภาเวน นิพฺพานเมว อารมฺมณํ กตฺวา. ตโต เยวจ ตํ วิปสฺสนานามํ นลภตีติ. ปุถุชฺชน โคตฺตมภิภวนฺตนฺติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ อภิภวตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติ เจตฺถ ปริปุณฺณกิเลส สมาโยเคน อนริยภาวสงฺขาตา ปุถุชฺชนชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อริยโคตฺตมภิสมฺโภนฺตญฺจาติ เอเตน โคตฺตํ ภวติ ปาปุณาตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตนฺติจ ตํตํ กิเลส วิสุทฺธภาว สงฺขาตา อริยชาติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. มคฺโค อปฺปนา วีถึ โอตรตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขสจฺจํปริชานนฺโตติ เตภูมก ธมฺมานํ เอกนฺตทุกฺขภาวํ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺโต. ปริชานนญฺเจตฺถ เตสํ ทุกฺขภาว [Pg.445] ปฏิจฺฉาทกสฺส สมฺโมหสฺส ปหานเมว ทฏฺฐพฺพํ. สมุทย สจฺจํปชหนฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน อนุสยภาเวน ปวตฺตมานํ ตณฺหาสงฺขาตํ สมุทยสจฺจํ เอกเทเสนวา อนวเสเสนวา อปจฺฉาวตฺติกํ กตฺวา ปชหนฺโต. นิโรธสจฺจํสจฺฉิกโรนฺโตติ จกฺขุมา วิย นภมชฺเฌ วิโรจมานํ จนฺทมณฺฑลํ อตฺตโน สนฺตาเน เอกเทสสฺสวา สกลสฺสวา กิเลส วฏฺฏสฺสวา อายตึ ภาวิโน วิปากวฏฺฏสฺสํวา อตฺตโน สนฺตาเน ปุน อนุปฺปาทธมฺมภาปตฺติวเสน นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต. มคฺคสจฺจํภาวนาวเสนาติ อิโต ปุพฺเพ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนปุพฺพสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาทนสงฺขาตาย ภาวนาย วเสน. มคฺคเจตนาย ปน อานนฺตริกผลตฺตา ตงฺขเณ อปนีตคฺคิเก ปเทเส ปุน อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา นิพฺพาเปนฺโต วิย มคฺคานุกูลปวตฺติวเสน ทุกฺขปริชานนาทีนิ จตฺตาริ กิจฺจานิ อนุกุพฺพนฺตานิ ตโตปรํ ทฺเววา ตีณิวา ผลจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโตปรํ ภวงฺคปาโต โหตีติ ทสฺเสตุํ ตโตปรนฺติอาทิมาห. ยถา ปน ปสาทจกฺขุนาวา ทิพฺพจกฺขุนาวา กิญฺจิรูปํ ปสฺสนฺตสฺส ตานิ จกฺขูนิ ตํ รูปํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปจฺฉา ตสฺส ปุคฺคลสฺสปิ ปจฺจกฺขโต ปาตุภูตํ กตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. น ตาว เตสํ อุปฺปตฺติกฺขเณ ตํ รูปํ ตสฺส อหํ อิทํนาม ปสฺสามีติ ปากฏํ โหติ. ปจฺฉา ปน ปจฺจเวกฺขน วาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว ตํรูปํ ตทนุพนฺธาจ นานาการา ตสฺส ปาตุภูตา โหนฺติ. เอวเมวํ อิธปิ ปจฺจเวกฺขนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุเอว นิพฺพานญฺจ ตทนุพนฺธานิ มคฺคผลาทีนิจ ปาตุภวนฺตีติ วุตฺตํ ปุนภวงฺคํ.ล. ปวตฺตนฺตีติ. อิทานิ ปจฺจเวกฺขนญาณสฺส ภูมึ ทสฺเสตุํ มคฺคํผลญฺจนิพฺพานนฺติอาทิคาถ มาห. ตตฺถ ปณฺฑิโตติ อริยาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ผลฏฺโฐ. หีเนติ ปหีเน. เสเสติ อปหีเน อุปริมคฺควชฺเฌ. อิมานิ ปน ทฺเว ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนานิ เกสญฺจิ ชีวิตสมสีสิปุคฺคลานํ กิเลส วิภาเคสุ อโกวิทานญฺจ นลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ ปจฺจเวกฺขติวานวาติ. เอตฺถจ วิสุทฺธิมคฺเค ตาว สพฺพปถมํ มคฺคปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ตโต ผลปจฺจเวกฺขนํ. [Pg.446] ตโต ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. ตโต อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขนํ. อวสาเน นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ วุตฺตํ. ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ ปน สพฺพปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ อธิปฺเปตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ปจฺจเวกฺขเนสุ ปถมํ กิเลสปจฺจเวกฺขนํ โหติ. ตโต มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขนานีติ. ตํ ปน ปาฬิยํ ปจฺจเวกฺขน ญาณสฺส นิทฺเทสโต ปุพฺเพ ปถมํ ฉินฺนมนุปสฺสเน ปญฺญาวิมุตฺติ ญาณนฺติ เอวํ วิสุํ วิมุตฺติญาณสฺส อาคตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺถ ฉินฺนนฺติ เตน เตน มคฺเคน สมุจฺฉินฺนํ กิเลสชาตนฺติ อตฺโถ. ปาฬิ อนุ สาเรน วุจฺจมาเน ปน ปถมํ ปหีนํ กิเลสานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ปจฺเจกํ มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคาทีนํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต ผลธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขนํ. ตโต เตสํ อารมฺมณภูตสฺส นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขนนฺติ วตฺตพฺพํ โหติ. ปาฬิยญฺหิ ปจฺจเวกฺขนญาณนิทฺเทเส นิพฺพานํ มคฺควาเรปิ ผลวาเรปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ อาคตนฺติ. อิติ นิพฺพานปจฺจเวกฺขนํ นาม อิตเรสํ ปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา มชฺเฌ อนฺตรนฺตราวา อวสาเนวา ยตฺถกตฺถจิ ปวตฺตตีติ สิทฺธํ โหติ. ตถา กิเลสปจฺจเวกฺขนํปิ มคฺคผลปจฺจเวกฺขนานํ อาทิมฺหิวา ปจฺฉาวาติ. เอวญฺหิ สติ มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานนฺติ อยํ คาถาปิ อวิรุทฺธา โหตีติ. เอวญฺจ กตฺวา อธิมานนิทฺเทสฏฺฐกถาสุ โส หิ มคฺคผลนิพฺพาน ปหีน กิเลสา วสิฏฺฐกิเลส ปจฺจเวกฺขเนน สญฺชาตโสมนสฺโส อริยคุณปฏิเวเธ นิกฺกงฺโขติ วุตฺตํ. เอตฺถจ โสตาปนฺนสฺส ปญฺจ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺติ. ตถา สกทาคามิสฺส ปญฺจ. อนาคามิสฺส ปญฺจ. อรหโต ปน อวสิฏฺฐกิเลโสนาม นตฺถีติ จตฺตารีติ เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขนานิ โหนฺตีติ. อิทญฺจ ปริปุณฺณ วเสน ลพฺภมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อปริปุณฺณํปิ ปน โหติเยว. ตถา หิ จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตอฏฺฐกถายํ สา ปน น สพฺเพสํ ปริปุณฺณา โหติ. เอโก หิ ปหีนกิเลสเมว ปจฺจเวกฺขติ. เอโก อวสิฏฺฐกิเลสเมว. เอโก มคฺคเมว. เอโก ผลเมว. เอโกนิพฺพานเมว. อิมาสุ ปน ปญฺจสุปจฺจเวกฺขนาสุ เอกํวาทฺเววา โน ลทฺธุํ นวฏฺฏตีติ วุตฺตํ. เอวํ ฉพฺพิสุทฺธิกเมน ภาเวตพฺโพ จตุพฺพิโธ มคฺโค [Pg.447] ญาณทสฺสนวิสุทฺธินาม วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. มคฺคสทฺเทน เจตฺถ จตุพฺพิธํ มคฺคญาณํ ตทนุกูลปวตฺติวเสน ผลญาณญฺจ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน. ตตฺถาติ เตสุ อนุปสฺสนา มคฺคผเลสุ. อภินิวิสนํ อภินิเวโส. เหฏฺฐา สิลาปถวิยํ นิขาตสิเนรุปาทสฺส วิย อชฺฌตฺตขนฺเธสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปวตฺตีติ อตฺโถ. อตฺตา อิติ อภินิเวโส อตฺตาภินิเวโส. ตํ อตฺตาภินิเวสํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาย ขณภงฺคสฺสจ อทิฏฺฐตฺตา โส อภินิเวโส ปวตฺตติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนตฺตา เวทนา อนตฺตาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํ อภินิเวสํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. วิโมกฺขมุขํ โหติ, สุญฺญตวิโมกฺข สงฺขาตสฺส มคฺคสฺส ผลสฺสจ ปเวสนทฺวารภูตตฺตา, วิปลฺลาส นิมิตฺตนฺติ วิปรีตวเสน อาสนํ อุปคมนํ ปวตฺตนํวา วิปลฺลาโส. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ อุปคมนํ ปวตฺตนํวาติ อตฺโถ. โส เอว กิเล สุปฺปตฺติยา อาสนฺนการณตฺตา นิมิตฺตนฺติ วิปลฺลาสนิมิตฺตํ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ ขณภงฺคสฺส อทิฏฺฐตฺตา ตํนิมิตฺตํ โหตีติ เตสํ ขณภงฺคํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํ อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํนิมิตฺตํ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตณฺหาปณิธินฺติ ตณฺหาเอว อภิสงฺควเสน อารมฺมเณ จิตฺตสฺส ปณิทหนโต ทฬฺหํ ถปนโต ปณิธีติ ตณฺหาปณิธิ. ตํตณฺหา ปณิธึ. มุญฺจนฺตีติ อชฺฌตฺตธมฺมานํ มหาอาทีนวราสิภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา โสปณิธิ โหตีติ เตสํ มหาอาทีนวราสิภาวํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา รูปํทุกฺขํ เวทนาทุกฺขาติอาทินา ปุนปฺปุนํ สมนุปสฺสนาวเสน ตํปณิธึ วิโมจยมานาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตา วิโมกฺขมุขภูตา ติสฺโส อนุปสฺสนา เอวํ วิเสส นามิกา โหนฺติ. ตสฺมา. ยสฺมา สงฺขาเรสุ สุญฺญตทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม เกวลํ อตฺตากินิเวสภูตสฺส ทิฏฺฐิคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตสฺส ญาณสฺเสว อานุภาโว โหติ, ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุญฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตญาณ กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิวุฏฺฐาน.ล. สุญฺญโตวิโมกฺโข นามโหติมคฺโคติ. [Pg.448] อนิจฺจทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม นิมิตฺตาติ นิเวสภูตสฺส มานคาหสฺส ปฏิปกฺขภูตาย สทฺธายปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสทฺธา กิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ ยทิอนิจฺจโต.ล. อนิมิตฺโต วิโมกฺโขนามาติ. ทุกฺขทสฺสนวเสน อตฺถสิทฺธินาม ปณิธิสงฺขาต ตณฺหาคาหปฏิปกฺขภูตสฺส สมาธิสฺสปิ อานุภาโว. ตสฺมา ตถา สมนุปสฺสิตฺวา วิมุจฺจนฺตสฺส วิปสฺสนาปิ มคฺโคปิ สหชาตสมาธิกิจฺเจน นามํ ลภตีติ วุตฺตํ. ยทิ ทุกฺขโต. ล. อปฺปณิหิโต วิโมกฺโขนามาติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อนิจฺจโต มนสิกโรโต สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. อนตฺตโต มนสิกโรโต ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ. มคฺเค ปน ติณฺณํ ธมฺมานํ กิจฺจวิเสโสนาม วิปสฺสนาคมนวเสเนว สิทฺโธติ วุตฺตํ มคฺโค. ล. นามานิ ลภตีติ. ตตฺถ สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต อริยสาวโก โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารีนาม โหติ. มชฺเฌ ฉสุ มคฺคผลกฺขเณสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม. อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโตนาม. อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารีนาม. อุปริ สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโตนาม. อปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุตฺโต ปน อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ กายสกฺขินาม. โสเยว อรูปชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิมุตฺโต อรหตฺตผเล ฐิโต อุภโตภาควิมุตฺโต นามาติ เอตฺตาวตา ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ วิปสฺสนาปริปากมาคมฺมาติ สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺวา ติวิธวิโมกฺขมุขภาวปฺปตฺติยาเจว สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจยภาวปฺปตฺติยาจ วิปสฺสนาญาณสฺส ปริปากํ อาคมฺม ปฏิจฺจาติ. ตํ สรูปโต นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ. มคฺควีถิยํ ผลญฺจ มคฺคาคมน วเสน ตถา ตีณิ นามานิ ลภตีติ โยชนา. ยถาวุตฺตนเยน วิปสฺสนฺตานนฺติ ยทิ อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วุตฺตปฺปการนเยน วิปสฺสนฺตานํ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํ ปุคฺคลานํ. ยถาสกํผลนฺติ โสตาปนฺนสฺส โสตาปตฺติผลํ. สกทาคามิสฺส สกทาคามิผลนฺติอาทินา นเยน [Pg.449] อตฺตโน อตฺตโน สนฺตกภูตํ ยํ ยํ ผลํ วิปสฺสนาคมน วเสเนว สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติจ วุจฺจติ. นมคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถจ วิปสฺสนาคมน วเสน มคฺคสฺส อนิมิตฺต นามลาโภนาม สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺโต. อภิธมฺเม ปน อนิมิตฺโต นามมคฺโค นอาคโต. นหิ โส นิปฺปริยายโต อนิมิตฺโตนาม โหติ. หีนปณีตาทิวเสน วิภาคารหสฺส สงฺขารนิมิตฺตสฺส สพฺภาวโต. เตเนว หิสฺส ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธา ภิญฺญาทิวเสนวา ปารมิธมฺมานํ ปริตฺตมหนฺตาทิวเสนวา หีน ปณีต ปณีตตร ปณีตตม วิภาโค สนฺทิสฺสตีติ. อฏฺฐกถายํ ปน อนิจฺจานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ นิจฺจนิมิตฺตํ วิธมนวเสน ปวตฺตตฺตา อนิมิตฺตานุปสฺสนานาม สมานาปิ สยํ สงฺขารนิมิตฺเต ปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน อตฺตโนนามํ มคฺคสฺส ทาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา มคฺโค อภิธมฺม ปริยาเยน อนิมิตฺตนามํ นลภตีติ วุตฺตํ. สุตฺตนฺติกปริยาเยน ปน ยถา ปถวิกสิณารมฺมณํ ฌานํ ปถวิกสิณนฺติ วุจฺจติ. เอวํ สุญฺญตาทินามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตานิ มคฺคผลานิปิ อารมฺมณวเสนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺติ. อารมฺมณกรณวเสน ปน สมฺปโยควเสนวา ปลิโพธกราจ นิมิตฺตกราจ ปณิธิกราจ ราคาทโย กิเลสธมฺมา เตสุ นตฺถิ. ตสฺมา ตานิ อญฺญํ อาคมนํวา อารมฺมณํวา อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน สภาเวนปิ สุญฺญตาทินามํ ลภนฺตีติ ทสฺเสตุํ อารมฺมณวเสนาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สรสวเสนาติ อตฺตโน สภาเวน. นามตฺตยนฺติ สุญฺญตาทิ นามตฺติกํ. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ มคฺควีถิ ผลสมาปตฺติวีถีสุ. สพฺเพสํปีติ สพฺเพสํปิ มคฺคผลานํ. สมเมวาติ สมานเมว. สทิสเมว. เอตฺถปนาติ เอเตสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ มคฺคผเลสุ. ยสฺมา สพฺพาทิฏฺฐิโยจ โสฬสวิธา วิจิกิจฺฉาจ อตฺตทิฏฺฐิมูลิกา เอว โหนฺติ. อตฺตทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย นิรุชฺฌนฺติ สพฺพานิจ อปายคามิ กมฺมานินาม อตฺตทิฏฺฐิยา สติยาเอว วิปจฺจนฺติ. อสติยา น วิปจฺจนฺติ. ทิฏฺฐสจฺจานญฺจ สา ทิฏฺฐิ สพฺพโส ปหีนา โหติ. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคํ.ล. ปหีนาปาย คมโนติ วุตฺตํ. อปายํ คจฺฉนฺติ [Pg.450] เอเตหีติ อปายคมนานิ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาวิปฺปยุตฺตา อกุสลธมฺมาเจว ปุพฺเพกตทุจฺจริตกมฺมานิจ. ปหีนานิ อปายคมนานิ เอตสฺสาติ ปหีนาปายคมโน. ปฏิวิทฺธจตุสจฺจานํ ปหีนอตฺตทิฏฺฐีนํ โพธิปกฺขิยธมฺมา เอกนฺเตน อุปรูปริ วฑฺฒนปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. กิเลสธมฺมา ปน หายนปกฺเข. ตสฺมา เต อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา คจฺฉนฺตา อุปริม โกฏิยา สตฺตหิ ภเวหิ สพฺพโส ปริกฺขยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ สตฺตกฺขตฺตุปรโมโสตาปนฺโนนาม โหตีติ, ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุสทฺเทน สตฺตปฏิสนฺธิคหณวารา วุจฺจนฺติ. ปรโมติ อุกฺกํสปริจฺเฉโท. อิติ สตฺตกฺขตฺตุํ ปรโม เอตสฺสาติ. สตฺตกฺขตฺตุปรโม. โส ปน เทเวสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, มนุสฺเสสุ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม, อุภยตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ ติวิโธ โหติ. ยถาห – 如是，“已从障碍中解脱者”是指：如是把握之后，从观的染污障碍中解脱出来，“直至随顺”即是直至随顺智。“令置于三相上”，此为关联。“达到观的成熟”是指：达到行舍的状态，成就三解脱门的状态，以及成就作为七圣人分类之因的状态，凭借、依靠观智的成熟。于“现在安止将生起”此应说之时，是为关联。而此安止，即是须陀洹道安止。“二或三观心”是指：利慧者为二观心，钝慧者为三观心。“任何一个”是指：三相中的任何一个。“已达顶峰、随顺的行舍”是指：已达顶峰、与随顺智相应的行舍存在。那也被称为出起之观，此为结合。行舍智与随顺智，此二智被称为出起之观，即是此意。而此，是显示观已达成熟之语。于此，“出起”者，道被称为。因为他从作为观智所缘的行相，或从其自身的结缚事而出起。他也令具足此道的人从凡夫的状态，以及通过断除集而从轮回的流转中出起。因此被称为“出起”。必定藉此而至于出起，故为“出起之行道”。如是，二智的出起行道之性应被了知。此后，在两个或三个观心生起之后，以涅槃为所缘，作为道的转向处，以其前行之相，缘涅槃为所缘。此后它不再获得观的名字。“克服凡夫种姓”是指：以此，种姓被克服，故为种姓（gotrabhu）。于此，“种姓”者，被称为由具足烦恼相应而名为非圣者状态的凡夫生，此显示其义。“且趋向圣者种姓”是指：以此，种姓被达到，故为种姓。而“种姓”者，被称为彼彼烦恼清净状态的圣者生，此显示其义。道进入安止心路，此为关联。“遍知苦谛”者，即是辨知、了知三地诸法纯粹是苦的状态。于此，遍知应被视为是对覆盖彼等苦性的痴的断除。“断除集谛”者，即是对于在自身心相续中以随眠方式存在的、名为爱的集谛，部分或全部地、使之不再返回而断除。“现证灭谛”者，即是如同有眼之人看见天空中明亮的月轮一般，在自身相续中，部分或全部的烦恼轮回，或者未来将有的异熟轮回，以达到不再生起的法性之方式，亲证名为灭的涅槃。“以修习的方式修习道谛”是指：对于在此之前无始轮回中未曾生起的八支道谛，以名为生起的修习方式。因为道思具有无间果的性质，如同在火已移开之处再洒水熄灭余烬一般，随顺道的运作而行苦的遍知等四种作用，此后生起两个或三个果心。为了显示此后是入有分，所以说“此后”等。譬如，用肉眼或者天眼看见某种色法时，那些眼识亲证那个色法之后，随后也为那个人亲证显现并且灭去，不是在那些眼识生起时就对他显现为“我看见这个名为此的色法”。而是在之后的省察心路中现行时，那个色法以及随之而来的种种行相才对他显现。同样，在此，在省察心路中现行时，涅槃以及随之而来的道果等也得以显现，然后又回到有分……如此现行。现在，为了显示省察智的境地，所以说“道与果及涅槃”等偈颂。其中，“智者”，指的是具足圣慧的住果者。“已断的”是指已断除的。“剩余的”是指未断除、有待于上道断除的。而这两个已断和剩余的烦恼省察，对于某些生命垂危的人以及不熟悉烦恼分类的人来说是不可得的，因此说“省察或不省察”。于此，《清净道论》(Visuddhimagga)中，首先说的是道省察，其次是果省察，其次是已断烦恼省察，其次是剩余烦恼省察，最后是涅槃省察。然而在《无碍解道义注》(Paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)中，首先意指的是烦恼省察。如彼处所说，在诸省察之中，首先是烦恼省察，其次是道、果、涅槃省察。然而，此说是因为在圣典中，省察智的解释之前，首先说了“于已断[烦恼]随观中的慧解脱智”，如此单独地提出了解脱智的缘故。这里所说的“已断”，指的是被各个道所根除的烦恼种类，此为意义。然而，如果按照圣典的次第来说，那么首先是已断烦恼的省察，其次是逐一省察道支、觉支等，其次是省察作为那些所缘的涅槃，其次是省察果法，其次是省察作为那些所缘的涅槃，应当如是说。因为在圣典的省察智解释中，涅槃在道时和果时各出现两次。所以，涅槃省察可以在其他省察的开始、中间、其间或最后阶段生起，这已成立。同样，烦恼省察也可以在道果省察的开始或之后。如此，“道与果以及涅槃”这个偈颂也就没有冲突了。如是，《增上慢解释义注》(Adhimānaniddesaṭṭhakathā)中说：“他以道、果、涅槃、已断烦恼、剩余烦恼的省察而生起喜悦，对于圣德的证悟没有疑惑。”于此，须陀洹有五种省察，斯陀含也有五种，阿那含也有五种，阿罗汉因为没有剩余烦恼的缘故有四种，总共有十九种省察。这是就圆满获得的情况而言的，不圆满的也有。如《小苦蕴经义注》(Cūḷadukkhakkhandhasuttaṭṭhakathā)说：“然而，那对所有人并非都是圆满的。有人只省察已断烦恼，有人只省察剩余烦恼，有人只省察道，有人只省察果，有人只省察涅槃。然而在这五种省察中，不可能连一种或两种都未证得。”如此，以六清净的次第所应修习的四种道，被称为智见清净，此为关联。于此，道这个词总摄了四种道智以及随顺其运作的果智，应如是理解。“于此”是指：于观业处中。“于彼”是指：于那些随观、道、果中。执取即是执著。如同须弥山(Sineru)之基坚固地凿入地下石地中一样，对于内在的诸蕴坚固地执取而运转，此为意义。“我”的执著即是我执。对于那个我执。“解脱”是指：因为未见内在诸法仅仅是依缘而转起，以及其刹那坏灭性，所以那个执著转起。因此，善见此二者之后，以“色非我，受非我”等方式反复随观，而解脱那个执著，此为意义。它成为解脱门，因为是名为“空解脱”的道与果的入门的缘故。“颠倒相”是指：颠倒地接近、趋向或运转，即是颠倒。于无常中“常”地接近或运转，此为意义。它因为是烦恼生起的近因，所以名为相，即颠倒相。“解脱”是指：因为未见内在诸法的刹那坏灭性，所以那个相生起。善见彼等刹那坏灭性之后，以“色是无常的，受是无常的”等方式反复随观，而解脱那个相，此为意义。“爱之愿求”是指：爱以系缚的方式，于所缘处坚固地确立心，故为愿求，即爱之愿求。对于那个爱之愿求。“解脱”是指：因为未见内在诸法是巨大的祸患之聚，所以那个愿求生起。善见彼等巨大的祸患之聚后，以“色是苦的，受是苦的”等方式反复随观，而解脱那个愿求，此为意义。“因此”是指：因为这三种作为解脱门的随观具有如此特殊的名称。因此。因为于诸行中以空见的方式成就其义，仅仅是作为与我执所成的见取相对的智慧的威力，因此像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生智的作用而获得名称，如说“若出起……空解脱名为道”。以无常见的方式成就其义，也是作为与执著于相的慢取相对的信的威力。因此，像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生信的作用而获得名称，如说“若从无常……名为无相解脱”。以苦见的方式成就其义，也是作为与名为愿求的爱取相对的定的威力。因此，像这样随观而解脱的人，其观与道也因其俱生定的作用而获得名称，如说“若从苦……名为无愿解脱”。如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“于无常作意者，信根增上；于苦作意者，定根增上；于无我作意者，慧根增上。”然而，在道中，三种法的作用差别，仅仅依靠观的行道而成就，所以说“道……获得诸名”。其中，以空解脱而解脱的圣弟子，在须陀洹道刹那名为法随行者，在中间六道果刹那名为见至者，在阿罗汉果刹那名为慧解脱者。以无相解脱而解脱者，在须陀洹道刹那名为信随行者，在上面七个位置名为信解脱者。而以无愿解脱而解脱者，在八个位置都名为身证者。他若以无色禅为基础而解脱，住立于阿罗汉果位，则名为俱分解脱者。至此，前面所说“达到观的成熟，即是达到行舍，成就三解脱门的状态，以及成就作为七圣人分类之因的状态，凭借、依靠观智的成熟”，其体相已被指示。道心路中，果也依道的行道而同样获得三种名字，此为结合。“以如说之理而观者”是指：以“若于无我而观”等所说方式而观的四果位人。“各自的果”是指：须陀洹的须陀洹果，斯陀含的斯陀含果等，以各自所属的方式，其各自的果也仅仅因为观的行道而被称为空等解脱，其意并非依道的行道。于此，依观的行道而道获得无相之名，是依经教之说而说。然而在阿毗达摩(Abhidhamma)中，名为无相的道并未出现。它并非无条件地名为无相，因为存在着可依劣、胜等方式分别的行相。正因此，其苦行道迟缓通达等，或者波罗蜜法有少、多等，劣、胜、更胜、最胜的差别得以显现。然而在义注中说：无常随观，因为其于诸行中以破坏常相的方式而转起，虽名为无相随观，但其自身也包含于行相中，不能完全地将自己的名字赋予道。因此，道依阿毗达摩之说不能获得无相之名。然而依经教之说，如以地遍为所缘的禅被称为地遍，同样，以名为“空”等的涅槃为所缘而转起的道果，也依所缘而获得“空”等名称。然而，在道与果中，无论是依所缘的方式，还是依相应的方式，都不存在会造成障碍、造成相、造成愿求的贪等烦恼法。因此，为了显示它们不依赖其他行道或所缘，而是依其自身自性而获得‘空’等名称，所以说了‘依所缘’等。其中，“依自味”是指：依其自身自性。“三名”是指：空等三名。“于一切处”是指：于一切道心路、果等至心路中。“于一切”是指：于一切道果。“平等”是指：相同、相似。“然而于此”是指：然而于那些如上所说的道果中。因为一切邪见以及十六种疑都唯以我见为根本。我见被断除时，彼等也断除。一切趣恶趣之业，唯有我见存在时才异熟，不存在时则不异熟。而现见谛者，彼我见已完全断除。因此说须陀洹道……“已断恶趣之行”。依此等而趣向恶趣，故为“恶趣之行”，即与邪见、疑不相应的诸不善法，以及过去所做的恶行。此人已断恶趣之行，故为“已断恶趣行者”。已通达四谛、已断我见者，菩提分法完全处于向上增长的一方，然而烦恼法处于衰减的一方。因此，彼等烦恼逐渐衰减，至最高位经由七有而完全灭尽，所以说“名为七返至极须陀洹”。这里“七返”一词，指的是七次受结生。“至极”是指：最高的限定。因此，此人至极为七返，故为“七返至极”。他则有三种：在天中七返至极，在人中七返至极，在两者中七返至极。如说： กตโมจ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ, อวินิปาตธมฺโม นิยโต, สมฺโพธิปรายโน, โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจ มนุสฺเสจ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมติ. 何谓七返至多者？于此，某人因三结永尽，成为入流者，不堕恶趣法，决定趣向正等觉，彼于天界与人界流转七次后，即能作苦之边际。此人称为七返至多者。 เอตฺถ หิ จ สทฺโท อนิยมตฺโถ. เอเตน โยจ เทเวเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ มนุสฺเสเอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. โยจ เทเวจ มนุสฺเสจ มิสฺสกภว วเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สํสรติ. ติวิโธ เปโส สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมนามาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐกถายํ ปน มิสฺสกภว วเสนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. เอตฺถจ ยสฺมา มหคฺคตชฺฌานสฺสจ อุปริมคฺค วิปสฺสนา ยจ อานุภาวํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ อิมสฺส มคฺคสฺส อานุภาวคติยา เอว สตฺตกฺขตฺตุปรโมนาม วุตฺโต. โสจ ปาฬิยํ กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลํ โกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โยจ ทิฏฺเฐวธมฺเม อรหาติ วุตฺตตฺตา กามภเวเอว ฌานรหิโต สุกฺขวิปสฺสโกวา [Pg.451] ปริหีนชฺฌาโนวา ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวจ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐ กถายํ ตโยปิ อิเม โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา. รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺตีติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ อฏฺฐมํ ภวนฺติ กามภเว อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธินฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เย กามภเวเยว สตฺตวารโต โอรํวา ทิฏฺฐธมฺเม เยววา อุปริมคฺคํ คณฺหนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติวิเสโส อุปริ มคฺควิปสฺสนาพเลน สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยาเมตีติ วุตฺตํ. เย ปน ทิฏฺฐธมฺเมวา สกฺกอนาถปิณฺฑิกวิสาขาทโย วิย สตฺตสุ ภเวสุ ยตฺถกตฺถจิ ภเววา ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา พฺรหฺมโลกํ คจฺฉนฺติ. เยจ พฺรหฺมโลเกเยว โสตาปตฺติมคฺคํ ลภิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เตสํ ตถารูโป ปวตฺติ วิเสโส มหคฺคตชฺฌานพเลน สิทฺโธติ. ยสฺมาจ ปาฬิยํ สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวจาติ เอเตน กามภเว สตฺต โอปปาติก ปฏิสนฺธิโย ทสฺเสติ. สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺเสจาติ เอเตน สตฺต คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิโย ทสฺเสตีติ อุภเยน จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย ทสฺสิตา โหนฺติ. ตสฺมา เตน ปริยาเยน ลพฺภมาเน จุทฺทสภเว สนฺธาย สกฺกปญฺหสุตฺเต – 此处的“ca”字为不定之义。由此显示：或仅于天界流转七次，或仅于人界流转七次，或于天界与人界以混合生存的方式流转七次。此三种皆名为七返至多者。然而，在义注中，其意义是依混合生存而说。此处，由于不顾及广大禅那与上道观(vipassanā)的威力，仅依此道的威力而说为七返至多者。又，由于在巴利圣典中说‘此五种人于此究竟：七返至多者、家家者、一种子者、一来者、以及现法阿罗汉’，故应理解为欲界中无禅那的纯观行者，或禅那退失者。因此，《无碍解道义注》中也说：此三者皆是就欲界而言的。然而，在色界与无色界中，则可受多次结生。在《增支部义注》中也说：‘于欲界有第八有，第八结生。’因此，那些仅在欲界中少于七次，或在现法中证得上道者，应知其如是之流转特相，是以上道观力所成就。诚然，在义注中说：上三道的观是决定性的。又，那些如帝释、给孤独(Anāthapiṇḍika)、毘舍佉(Visākhā)等人，或于现法，或于七有中的任何一有生起禅那而趣向梵天；或在梵天界获得入流道，并于彼处般涅槃。彼等如是之流转特相，是依广大禅那之力所成就。又，由于在巴利圣典中说‘七次在天界’，以此显示欲界七次化生结生；说‘七次在人间’，以此显示七次胎生结生。两者合计，显示了十四种结生。因此，依此理所获得的十四有，在《帝释所问经》(Sakkapañhasutta)中是针对此而言的—— อิโต สตฺต ตโต สตฺต, สํสรานิ จตุทฺทสาติ วุตฺตํ. ตถา องฺคุตฺตเรจ ติกนิปาเต สเจ อุทายิ อานนฺโท อวิตราโค กาลํ กเรยฺย, เตน จิตฺตปสาเทน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ เทวรชฺชํ กเรยฺย. สตฺตกฺขตฺตุํ อิมสฺมึเยว ชมฺพุทีเป มหารชฺชํ กเรยฺย. อปิจ อุทายิ อานนฺโท ทิฏฺเฐวธมฺเม ปรินิพฺพา ยิสฺสตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิเมหิ สุตฺตปเทหิ สตฺตกฺขตฺตุ ปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส กามภเว จุทฺทส ปฏิสนฺธิโย อิจฺฉนฺติ. มหาวคฺคสํยุตฺตฏีกายญฺจ เกจิ ปน กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเอว อุปฺปชฺชติ, น ตโต อุทฺธนฺติ วทนฺติ. ตํ วีมํสิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. วิภงฺเค ปน ตตฺถ ตตฺถ อฏฺฐานสุตฺเตสุจ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติจ, องฺคุตฺตเร ฉกฺกนิปาเต อภพฺโพ ทิฏฺฐสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุนฺติ [Pg.452] จ, มหานิทฺเทเส อชิตปญฺเห โสหาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส, นิโรเธน สตฺตภเว ถเปตฺวา อนม ตคฺเคสํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ. วูปสมนฺติ. อตฺถํ คจฺฉนฺติ. ปฏิปสฺสมฺภนฺตีติจ, เอวํ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺตนเยเนว เตสํ สุตฺตปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. ราคโทสโมหานนฺติ กามราคสฺส โทสสฺส ตเทกฏฺฐโมหสฺสจ. ตนุกรตฺตาติ ยถา โสตาปนฺนสนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺตา ธมฺมิเกสุ กามวตฺถูสุ พลวนฺตา หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. ยโต เตสํ เมถุนวตฺถุสมาโยโคปิ ปวตฺตติ, ตถา อุปฺปชฺชิตุํ อสมตฺเถ กตฺวา สํลิขนวเสน ตนุกรณโต. อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนจ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาวเสนจ ตนุกภาวํ สาธนโตติ อตฺโถ. ตตฺถ อธิจฺจุปฺปตฺติวเสนาติ กทาจิ จิเรน อุปฺปตฺติวเสน. ปริยุฏฺฐานมนฺทตายาติ จิเรน อุปฺปชฺชนฺตานํปิ มนฺทตรํ ปริยุฏฺฐานวเสน. มหาสิวตฺเถเรน ปน เตสํปิ เมถุนวตฺถุ สมาโยโค อิจฺฉิโต. โส มหาฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโต. ยญฺจ ฉกฺกนิปาเต มิคาสาลวตฺถุมฺหิ อพฺรหฺมจาริโนปิ อิสิทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส สกทาคามิตฺตํ ภควตา พฺยากตํ, ตํปิ ตสฺส อาสนฺนมรณกาเล อธิคมวเสน พฺยากตนฺติ เวทิตพฺพํ. สกึเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา อาคมนโต สกทาคามีนาม โหตีติ โยชนา. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ปถมปริจฺเฉเท วุตฺตเมว. อรหตฺตํภาเวตฺวาติ อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวาขีณา จตฺตาโร อาสวา ยสฺสาติ ขีณาสโว. ทกฺขิณา วุจฺจติ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา อายตึ ผลปฏิลาภตฺถาย ทินฺนทานํ. ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอตายาติ กตฺวา. ตาย ปน ทกฺขิณาย วิปตฺติกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส อภาวโต สมฺปตฺติกรานญฺจ สีลกฺขนฺธาทิคุณานํ สพฺพโส ปริปุณฺณตฺตา ทกฺขิเณยฺเยสุ อคฺโค เชฏฺฐโก หุตฺวา ตํทกฺขิณํ ปฏิคฺคหิตุํ อรหตีติ อคฺคทกฺขิเณยฺโย. ปุคฺคลเภโทติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐปุคฺคลานํ สงฺเขปเภโท. วิตฺถารเภโท ปน เอวํ เวทิตพฺโพ, อฏฺฐกถาสุ ตาว จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส [Pg.453] อรหนฺโตติ ผลฏฺฐานํ ฉนฺนวุติเภโท วุตฺโต. ตตฺถ สทฺธาธิมุตฺโต ปญฺญาธิมุตฺโตติ ทฺเว โสตาปนฺนา โหนฺติ. เต เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโมจาติ ตีหิ คุณิตา ฉ. ปุน จตูหิ ปฏิปทาหิ คุณิตา จตุวีสติ โหนฺติ. ติวิธ วิโมกฺขจตุปฏิปทานํ ปน เภเทน ทฺวาทส สกทาคามิโน ทฺวาทส อรหนฺโตจ โหนฺติ. อนาคามิโน ปน อวิเหสุ ตาว ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจ ปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํ โสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ. เตเยว สสงฺขารปรินิพฺพายี อสงฺขารปรินิพฺพายีจาติ ทฺวีหิ คุณิตา ทส. ตถา อตปฺปสุ ทสฺสสุทสฺสีสุ ติจตฺตาลีส โหนฺติ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีนาม นตฺถีติ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายิโน จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายิโนติ อฏฺฐาติ. สพฺเพ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺตีติ. สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ทฺวาทส โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, จตุวีสติ อนาคามิโน, ทฺเว อรหนฺโต, จตฺตาโร มคฺคฏฺฐาติ จตุปญฺญาส โหนฺติ. เตเยว สทฺธาธุร ปญฺญาธุร วเสน ทฺวีหิ คุณิตา อฏฺฐสตํ ปุคฺคลา โหนฺตีติ อาคโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคลเภเท. สพฺเพสํปีติ จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ สาธารณาว. น นิโรธสมาปตฺติ วิย เอกจฺจานํเอว สาธารณาติ อธิปฺปาโย. อติวิย มมายิตสฺส อภินินฺทิ ตสฺส อชฺโฌสิตสฺส อตฺตโน จิตฺตสนฺตานสฺส อปวตฺติกรณํ นาม พหลราควิมุตฺตานํเอว สิชฺฌตีติ วุตฺตํ, อนาคามีนญฺเจว อรหนฺตานญฺจลพฺภตีติ. เตสํปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ กามรูปภวคตานญฺเญว อิธ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. กสฺมา, อาทิโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพนิโรธพเลเนว คนฺตพฺพตฺตา. เตนาห ตตฺถาติอาทิ. ตตฺรายํ วิธิ, ปถมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สงฺขาเร อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. ตโต ทุตียชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. ตโต ตตียํ ฌานํ. ตโต จตุตฺถํ ฌานํ. ตโต ปญฺจมํ ฌานํ. ตโต อากาสานญฺจายตนํ. ตโต วิญฺญาณญฺจา ยตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถคเต สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสติ. [Pg.454] ตโต อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย นานาพทฺธอวิโกปนํ สงฺฆปติมานนํ สตฺถุปกฺโกสนํ อทฺธาน ปริจฺเฉโทติ อิมํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกิจฺจํ กโรติ. ตโต เนวสญฺญา นาสญฺญายตนํ สมาปชฺชติ. เอกํวา ทฺเววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหติ นิโรธํ ผุสตีติ. ตตฺถตตฺเถวาติ ตโต ตโต ฌานโต ตสฺมึ ตสฺมึ วุฏฺฐิตกาเลเอว. วิปสฺสนฺโตติ นิโรธสฺส สมถ วิปสฺสนา ยุคนนฺธพเลเนว ปตฺตพฺพตฺตา วิปสฺสนาพเลนปิ จิตฺตสนฺตานสฺส สณฺหสุขุมภาวา ปาทนตฺถํ อิทํ ปถมชฺฌานํ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปสฺสนฺโต. ยาวอากิญฺจญฺญายตนํคนฺตฺวาติ ยาว อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ, ตาว สมาปชฺชนวุฏฺฐานวิปสฺสนาวเสน คนฺตฺวา. อาวชฺชนาธิฏฺฐาน ปจฺจเวกฺขนานิเปตฺถ อิจฺฉิตพฺพานิเยว. เตเนว หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปญฺจวิธา วสิโย นิโรธปริกมฺเมสุ วุตฺตาติ. ตโตปรนฺติ อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานคเต สงฺขาเรวิปสฺสนานนฺตรํ, อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ อธิฏฺเฐยฺยํ. อตฺตโน สรีราพนฺเธ ปริกฺขาเร ถเปตฺวา นานาพนฺธานิ จิวราทีนิ ปริกฺขารานิ อคฺคิอาทินา ปริสฺสเยน มาวินสฺสนฺตูติวา, เอกสีมายํ สงฺฆกมฺเม กรียมาเน สงฺโฆ มํ ปภิมาเนสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา, สตฺถา มํ เกนจิการเณน ปกฺโกสา เปสฺสติ, ตทา วุฏฺฐหามีติวา อธิฏฺฐานกิจฺจํ. อาทิสทฺเทน นิโรธพฺภนฺตเรเอว มรณํ นุโข เม ภวิสฺสตีติ เอวํ ปวตฺโต อทฺธาน ปริจฺเฉโท คหิโต. ทฺวินฺนํ.ล. โวจฺฉิชฺชติจิตฺตสนฺตติ ตทตฺถาย อาทิโต ปฏฺฐาย ตถารูปสฺส ปโยควิเสสสฺส สุฏฺฐุ กตตฺตา. ตโตติ ตสฺมึ กาเล. อนาคามิโน อนาคามิ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนํปิ นิปฺปริกมฺมํปีติ อธิปฺปาโย. ตถาหิ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ ปวตฺติตํ วิปสฺสนาปริกมฺมเมว ตสฺส ปริกมฺมฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. น วิสุํ อาสนฺนปริกมฺมํ นาม อตฺถีติ. ปจฺจเวกฺขนนฺติ ผลปจฺจเวกฺขนํ. เอวํ ทุวิธํ กมฺมฏฺฐานนยํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ยทตฺถํ โส นิทฺทิสียติ, ตทตฺเถ โสตุชเน นิโยเชนฺโต ภาเว ตพฺพนฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปฏิปชฺชิตพฺพาติ ปฏิปตฺติ. ปฏิปชฺชนฺติวา เอตาย อุปรุปริ วิเสสนฺติ ปฏิปตฺติ. สีลาทิธมฺโม. รสียติ [Pg.455] นิรามิสสุขานุภวนวเสน อนุภวียตีติ รโส. ฌานมคฺค ผลภูโต อธิคมธมฺโม. อรหตฺต ผลเมววา. ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนปีติโสมนสฺสเมววา. ปฏิปตฺติยา รโส ปฏิปตฺติ รโส. โสเอว อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐน อสฺสาโท จาติ ปฏิปตฺติ รสสฺสาโท. สาสเน ปฏิปตฺติรสสฺสาทํ ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา อิจฺเจวํ มยา นิทฺทิฏฺฐํ อุตฺตมํ ภาวนาทฺวยํ ภาเวตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. 经中说：“此七有，彼七有，轮回共十四。”同样，在《增支部》(Aṅguttara Nikāya)三集中说：“优陀夷(Udāyī)，如果阿难(Ānanda)未离贪欲而命终，以其心之净信，他将于天界七次为天王，于此瞻部洲(Jambudīpa)七次为大王。再者，优陀夷，阿难将于现法中般涅槃。”有些人根据这些经文，认为七返须陀洹在欲界有十四次结生。但在《大品相应》的疏钞(Mahāvaggasaṃyutta-ṭīkā)中说，有些人主张在欲界最多生七次，不会超过此数，此事当审察。《分别论》(Vibhaṅga)中处处，以及在诸《处经》(Aṭṭhānasutta)中说：“具见者生起第八有，此事无有是处，无有可能。”《增支部》六集中也说：“具见者不堪生起第八有。”《大义释》(Mahāniddesa)的《阿耆多所问》(Ajitapañha)中说：“以入流道智，通过行识之灭，除了七有之外，于无始轮回中可能生起的名色，于此而灭、止、息、寂。”因有如是坚实之说，故应依上述之理趣理解彼等经文的含义。“贪、嗔、痴的减弱”是指：不像在须陀洹的心相续中，（贪欲）对于如法的欲所缘会强力地生起——因为他们甚至还会有性交——而是通过削弱，使之无法如此（强力地）生起。另外，由于（烦恼）偶尔才生起以及现行时势用微弱，也成就了其微薄的状态。其中，“偶尔生起”是指有时隔很久才生起；“现行微弱”是指即使隔很久才生起，其现行也更为微弱。大西瓦长老(Mahāsivatthera)认为他们（斯陀含）仍然会有性交，但这在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中已被驳斥。在《增支部》六集《弥伽萨罗的故事》(Migāsālavatthu)中，婆罗门伊西达多(Isidatta)虽非梵行者，却被世尊(Bhagavā)授记为斯陀含，这应当理解为他是在临命终时证得此果位的。“一来”(sakadāgāmī)之名，是因仅来此世间一次而得。于此当说之事，已于下文第一章中说过。“修习阿罗汉果后”(Arahattaṃ bhāvetvā)是指修习阿罗汉道后。“漏尽者”(khīṇāsava)是指彼之四漏已尽者。“供养”(dakkhiṇā)是指相信业与业果，为求未来果报而作的布施。因众生能藉此而增长，故得其名。由于（此阿罗汉）完全没有能导致不幸的烦恼，并完全圆满了能带来成就的戒蕴等功德，因此在应受供养者(dakkhiṇeyya)中，他是最上、最殊胜的，堪于接受那份供养，故称“最上应供者”(aggadakkhiṇeyyo)。“人的分别”(puggalabheda)是指四种果位之人的简要分别。详细的分别当如是知：在诸义注中，说到果位者有九十六种分别，即二十四种须陀洹，十二种斯陀含，四十八种阿那含，十二种阿罗汉。其中，信解脱(saddhādhimutta)和慧解脱(paññādhimutta)是两种须陀洹。此二者各乘以三种类型：一种子(ekabījī)、家家(kolaṃkolo)和七返(sattakkhattuparamo)，得六种。再乘以四种行道，得二十四种。以三解脱与四行道之分别，则有十二种斯陀含和十二种阿罗汉。阿那含中，首先在无烦天(Avihā)有五种：三种是中般涅槃(antarāparinibbāyī)，一种是生般涅槃(upahacca parinibbāyī)，一种是上流至色究竟天(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)。此五种再乘以有行般涅槃(sasaṅkhāraparinibbāyī)和无行般涅槃(asaṅkhāraparinibbāyī)，共有十种。同样，在无热天(Atappā)、善见天(Sudassā)和善现天(Sudassī)中也各有十种，（四天共计四十种）。在色究竟天(Akaniṭṭhā)中，没有“上流至色究竟天”者，故有四种有行般涅槃和四种无行般涅槃，共八种。全部总计为四十八种。在《经集义注》(Suttanipāta-aṭṭhakathā)中则说有十二种须陀洹，十二种斯陀含，二十四种阿那含，两种阿罗汉和四种向道者，共五十四种。此五十四种再依信随行与法随行二者作划分，则成一百零八种人。“在此”是指在此人的分别中。“一切”是指四种果位者所共有，其意为：不像灭尽定那样只为其中一部分圣者所共有。经中说，使那被极度执着、喜爱、沉溺的自心相续不复生起，此事仅对已解脱于粗重贪欲者——即阿那含与阿罗汉——才能成功，为他们所证得。应知此处仅指他们当中已得八等至(aṭṭhasamāpatti)、且住于欲有或色有者。为什么呢？因为必须从一开始就凭借次第灭(anupubbanirodha)之力才能达到。因此说“在那里”等。其方法如下：入初禅后出定，观察其中之行法为无常、苦、无我。然后入第二禅后出定，同样观察其中之行法。然后是第三禅、第四禅、第五禅、空无边处、识无边处，入定出定后，皆同样观察其中之行法。然后入无所有处定后出定，作四种前行：保护所有物不损、期待僧团、等候导师召唤、审察寿限。然后入非想非非想处定，经过一或二个心识刹那后，成为无心状态，触证于灭。“于彼彼处”即从彼彼禅定，于彼彼出定之时。“观察”是指：因灭尽定必须通过止观双运之力才能证得，并且为了通过观力使心相续达到微细柔软的状态，而以“此初禅是无常”等方式进行观察。“行至无所有处”即以入定、出定、观察的方式，行至无所有处禅。于此，作意、决意、省察亦是应有之义。是故，《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说灭尽定的加行有五种自在。其后，是指观察无所有处禅中诸行之后，应当作决意。例如决意：“除了我身体所系的资具外，愿我其他的衣物等资具不被火等灾害所毁坏”；或“若在同一界内举行僧事时，僧团会等我，届时我当出定”；或“若导师因某事派人唤我，届时我当出定”。这些是决意之事。而“等”字(ādisaddena)则包含了“我于灭尽定中是否会死亡呢？”像这样进行的寿限审察(addhānaparicchedo)。（非想非非想处）两个心识刹那之后，心相续中断，这是因为从一开始就为了此目的而善巧地作了此种特殊的努力。“那时”指那个时刻。意思是，阿那含的阿那含果心是无转向、无加行的。因为从一开始就反复修习的观业，本身就立于加行的位置，并无另外的临近加行。“省察”是指果省察。如是开示了两种业处之理趣后，今为开示之目的，而引导听众修行，故说偈言“当修习”。其中，“当行道”即行道；或因此而行道，辗转增胜，故为行道，即戒等之法。“味”(rasa)是指以体验无染之乐的方式而被体验，即禅那、道、果所成之胜法，或单指阿罗汉果，或缘于此二者所生之喜悦。行道之味为“行道味”(paṭipattiraso)，此味以当尝之义亦为“尝”(assādo)，故为“行道味之尝”(paṭipattirasassādo)。其前后关联为：于教法中，希求行道味之尝的比丘，当修习我如是开示的此双运殊胜修习。 อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส 名为《胜义灯》的《阿毗达摩概要》释义 จตุตฺถวณฺณนาย กมฺมฏฺฐานสงฺคหสฺส 第四释义：业处摄 ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา. 《胜义灯》终。 นิคม ปรมตฺถทีปนี 《胜义灯》结语 ๑๗๒. จาริตฺเตน กุลาจาเรน โสภิเต ญาติ มิตฺต ธน โภคสมฺปตฺติยา วิสาเล กุเล อุทโย วฑฺฒิ ยสฺส โสติ จาริตฺตโสภิตวิสาลกุโลทโย. เตน. สทฺธาย อภิวุฑฺฒานํ ปริสุทฺธานญฺจ อตฺตโน สีลสุตจาคาทิคุณานํ อุทโย วฑฺฒิ เอตสฺมินฺติ สทฺธาติวุฑฺฒปริสุทฺธคุโณทโย. เตน. นมฺปวฺหเยนาติ นมฺปนามเกน อุปาสเกน. ปณิธายาติ ภุสํ นิธาย หทเย ถเปตฺวา อุปาทาย ปฏิจฺจ. ปรานุกมฺปนฺติ ปเรสํ อตฺตโน มนฺทพุทฺธีนํ ปจฺฉิมชนานํ อนุกมฺปํ อนุทยํ การุญฺญํ ปณิธายาติ สมฺพนฺโธ. ปตฺถิตนฺติ อภิยาจิตํ. ปุญฺเญน เตน วิปุเลนาติ เตน วิปุเลน อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรณสฺส กรณปุญฺเญน. ตุมูลโสมนฺติ เอวํ นามกํ วิหารํ. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทสิกฺขาฏีกายํสีหฬทีเป ตุมูลโสมวิหาเร สงฺฆสฺส ปากวตฺตํปิ ตาล ปณฺณํ วิกฺกิณิตฺวา กรียติ. น หิ ตตฺถ ปณฺเณน อตฺโถ อตฺถิ. สพฺเพปิ อิฏฺฐกจฺฉนฺนา ปาสาทาทโยติ. เอโส กิร วิหาโร อาทิโต อภยคิริรญฺโญ อคฺคมเหสิภูตาย โสมเทวิยา การาปิตตฺตา ยาวชฺชตนาปิ โสมวิหาโรตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตุมูลสทฺโท ปน วิปุลสทฺทปริยาโย. 172. “具足德行庄严显赫家族兴盛者”，指其人品行与家风庄严，亲友、财富、受用丰足，生于显赫家族且日益兴盛。“信仰增长清净美德成就者”，指其人因信仰而增进，因持戒、多闻、布施等自身清净之德而成就。由名为南潘(Nampana)的优婆塞。“至心发愿”，即深植于心，执持不舍。“悲悯他人”，即对智慧迟钝的后世之人怀有怜悯、慈悲之心，此与“发愿”相连。“所祈求者”，即恳请。“以此广大功德”，即造作《阿毗达摩概要》论典的广大福业。“都牟罗索摩”，即名为都牟罗索摩(Tumūlasoma)的精舍。《小戒学》之注疏中说：在狮子岛(Sīhaḷadīpa)的都牟罗索摩精舍，僧众为炊事之需，甚至变卖多罗叶。彼处实不需用叶，所有殿堂楼阁皆以瓦覆盖。据说此精舍最初由无畏山(Abhayagiri)王之第一王后索摩黛维(Somadevī)所造，故至今仍被称为“索摩精舍”。而“都牟罗”一词，实为“广大”之同义语。 อเถตฺถ [Pg.456] วตฺตติ สทฺโท, ตุมูโล เภรโว มหา; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ. 此中有声起，喧腾而可怖；犹如施舍为希毗(Sivī)国增盛之象王时。 อาทีสุ 等等。 วิย. โสจ วิหาโร สฏฺฐิมตฺเตหิ มหาปริเวเณหิ สณฺฐิโต โหตีติ อติวิย วิปุโล มหนฺโต วิตฺถิณฺโณ โหติ. ตสฺมา โส วิปุลตฺตา มหนฺตตฺตา วิตฺถิณฺณตฺตา ตุมูล โสโมติ วุจฺจติ. ตํ ตุมูลโสมํ. อตฺถโต มหาโสม วิหารนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน เถโร อตฺตโน อาจริยวํสสฺส วสน วิหารํ กิตฺเตติ. อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปน นามรูปปริจฺเฉเท กิตฺติตํ. ธญฺญาธิวาสนฺติ ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูต มหินฺทตฺเถราทีนํ ปุญฺญวนฺตตฺเถรานํ อชฺฌาวุฏฺฐภูตํ. ทีปปสาทก มหามหินฺทตฺเถรสฺส หิ วํเส ชาตตฺตา ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูโต มหาเถโรปิ มหินฺทตฺเถโรนามาติ ธาตุวํเส วุตฺโต. อุทิโตทิตนฺติ อติวิย อุทิตํ. นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย สกลสีหฬทีเป อติวิย อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. อริยมคฺคปญฺญาวเสน ปริยตฺติเวสารชฺชาทิ ปญฺญาวเสนวา อวทาเตหิ ปริโยทาเตหิ คุเณหิ โสติตาติ ปญฺญาวทาตคุณโสติตา. เต เอว ลชฺชีปาปครหิโน. มญฺญนฺตูติ อนุสฺสรนฺตุ. ปุญฺญวิภาโวทย มงฺคลายาติ วิปุลานํ ปุญฺญานํ วฑฺฒิสงฺขาต มงฺคลตฺถาย. ตตฺรายํ โยชนา, ปุญฺเญน เตน วิปุเลน ธญฺญาธิวาสํ อุทิโตทิตํ ตุมูลโสม วิหารญฺจ ตตฺถ นิปาสิโน มหินฺทตฺเถราทิเก ปญฺญาวทาต คุณโสภิเต ลชฺชิภูเต ภิกฺขูจ ปุญฺญวิภโวทยมงฺคลาย อายุกนฺตํ มญฺญนฺตุ ปจฺฉิมา ชนาติ. อถวา, ตํวิหารํ อญฺเญ ปญฺญาวทาต คุณโสภิต ลชฺชี ภิกฺขู มญฺญนฺตูติ โยชนา. เอเตน เถโร ปจฺฉิมชนานํ ฉสุ อนุตฺตริยธมฺเมสุ อนุสฺสตานุตฺตริยสงฺขาตํ ปุญฺญวิเสสญฺจ มยํปิ ตาทิสคุณภาคิโน ภวิสฺสามาติ อุสฺสาหนุปายญฺจ ปฏิปาเทสีติ. 譬如。此索摩精舍由约六十座大院组成，故极其广大、宏伟、辽阔。因其广大、宏伟、辽阔，故被称为“都牟罗索摩”。此即都牟罗索摩精舍，义为大索摩精舍。长老以此称颂其师承所居之精舍，而其自住之处，则已于《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中称颂。“福德者之住处”，指此精舍乃最初入住的摩哂陀(Mahinda)长老等具福德长老所居之地。因生于令此岛光大之大摩哂陀长老的法脉中，故《史》(Dhātuvamsa)中说，此精舍最初入住的大长老亦名摩哂陀长老。“光明显耀”，意为极其显赫，犹如中天之满月，于整个狮子岛(Sīhaḷadīpa)中极为崇高。“以智慧清净之德庄严”，指因圣道慧或因教理通达等智慧而令诸德清净，故得庄严。彼等即是有惭、呵责恶之比丘。“愿彼等忆念”，意即愿后人忆念。“为福德兴盛之吉祥”，即为广大福德增长之吉祥。此中句构如下：愿后人为福德兴盛之吉祥，凭彼广大福德，恒常忆念福德者之住处、光明显耀的都牟罗索摩精舍，以及住于彼处、以智慧清净之德庄严、具惭愧心的摩哂陀长老等比丘。或可释为：愿其他以智慧清净之德庄严、具惭愧心的比丘，亦忆念彼精舍。长老以此为后世之人开示了六无上法中名为“念无上”的特殊功德，并以“我等亦当具足如是功德”之语策励众人。 ปรมตฺถทีปนี นิคมกถา 《胜义灯》结语 เอตฺตาวตาจ – 至此—— นคเร ทีปรงฺคมฺหิ, คาเม ติ นามเก; อฏฺฐสุญฺญทฺวเยกมฺหิ, สาเก ชาเตน ยา มยา. 我生于娑迦(Sāka)纪元一二〇八年，于灯饰城(Dīparaṅga)中，名为提(Ti)之村庄。 มุํรฺวาคาเม อรญฺญมฺหิ, ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเย; วสตา มหโต ภิกฺขุ, คณสฺส หิตการินา. 我住于穆尔瓦(Muṃrvā)村的林住处，一个以“能越者”(Laṅghati)闻名的住所，为广大的比丘僧团带来了利益。 ปรมตฺถทีปนีนาม, สงฺขตา สารทสฺสินา; สาเรสีนํ หิตตฺถาย, สาราสารวิเวกินํ. 此名为《胜义灯》的论著，由见精髓者所著，旨在利益寻求精髓、能辨别精髓与非精髓之人。 สุนิฏฺฐิตา อยํ ฏีกา, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา; นวปญฺจทฺวเยกมฺหิ, สาเก โกมุทสารเท. 此疏钞已圆满完成，无畏无灾；于娑迦(Sāka)纪元一二五九年，白睡莲盛开的秋季。 ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สาธูนํ อมตปฺผลา; นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ สพฺเพปิ, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา. 同样地，愿贤者们的善愿带来不死之果；愿所有这些善愿都能无畏无灾地得以究竟。 ยถา โลกมฺหิ โชตนฺติ, อุโภ จนฺทิมสูริยา; ตเถว ปรมตฺเถสุ, อยํ ปรมตฺถทีปนี. 犹如日月辉耀世间，此《胜义灯》亦如是照亮诸胜义。 ปาฬิยตฺเตสุ สา สุภา, สทฺทนิรุตฺติทีปนี; อุโภ โลกมฺหิ โชตนฺตุ, สทฺธมฺโม ยาว ติฏฺฐตีติ. 此论在巴利文中是善美的，能阐明词语和词源；愿此二者在世间放光，直至正法住世。 ตตฺถ นคเร ทีปรงฺคมฺหีติ ทีปวาสิมหาชนํ รญฺเชตีติ ทีปรงฺคนฺติ ลทฺธนาเม นคเร. คาเม นามเกติ โรหิตมิคานํ นิวาสภูมิตเล ปติฏฺฐิตตฺตา เอวํนามเก มหาคาเม. สาเกติ กลิยุเค. ยา มยาติ ปรมตฺถทีปนีนาม ยาฏีกา มยา สงฺขตาติ สมฺพนฺโธ. ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเยติ เอวํวิสฺสุเต อรญฺญวิหาเร. สาเรสีนนฺติ สารคเวสีนํ. สาราสารวิเวกินนฺติ อยํ สาโร อยํ อสาโรติ เอวํ สารญฺจ อสารญฺจวิเว เจตฺวา ชานิตุํ สมตฺถานํ. สาเกติ กลิยุเค. โกมุทสาร เทติ กุมุทปุปฺผยุตฺเต สรทอุตุ ปริยาปนฺเนปจฺฉิ มกตฺติกมาเส. อมตปฺผลาติ นิพฺพานปโยชนา. สุภาติ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปตฺติยา โสภณา. สทฺธมฺโมติ ติวิธํ สตฺถุสาสนํ วุจฺจตีติ. 此中，“于灯饰城(Dīparaṅga)中”，指于一座因能取悦岛民而得名“灯饰”的城市中。“于名为提(Ti)之村庄”，指于一座因建于赤鹿栖息地而得此名的大村庄。“于娑迦(Sāke)”，指于伽利时代(Kaliyuga)。“我所作之”，其关联为：名为《胜义灯》之疏钞，乃我所作。“于名为‘能越者’(Laṅghati)之著名住处”，指于如是闻名的林居寺院。“为求精华者”，指为寻求核心义理之人。“能辨精华与非精华者”，指能辨别“此为精华，此为非精华”而善知者。“于娑迦(Sāke)”，指于伽利时代。“于白莲之秋”，指遍布白莲花、属于秋季时节之后迦底迦月(pacchimakattikamāsa)。“不死果”，指以涅槃为旨归。“善美”，指因义理与文句圆满而庄严。“正法”，指世尊之三种教法。 อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรณสฺส จตุตฺถสํวณฺณนา 如是，《阿毗达摩概要》第四释义。 ภูตา ปรมตฺถทีปนีนามา ยํฏีกา 此名为《胜义灯》的疏钞， สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา. 已全然终。
English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Subcommentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi