Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Subodhālaṅkāraṭīkā

สุโพธาลังการฎีกา

Ganthārambhakathā

คำปรารภคัมภีร์

Yo pādanīrajavarodararādhitena ,

Lokattayena’vikalena nirākulena;

Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ,

Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระจอมมุนีผู้ควรแก่การกราบไหว้ ผู้ที่โลกทั้งสามอันสมบูรณ์และไม่วุ่นวายบูชาแล้วด้วยละอองธุลีพระบาทอันประเสริฐยิ่ง ผู้ทรงทำให้ตนเองเป็นที่รู้แจ้งว่าไม่มีสิ่งใดเปรียบได้

Patto sapattavijayo jayabodhimūle,

Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena;

Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa,

Saddhammasāraratanassa namatthu tassa.

ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระสัทธรรมสารรัตนะนั้น ผู้ทรงบรรลุชัยชนะเหนือหมู่ศัตรู ณ โคนต้นมหาโพธิ์อันมีชัย ทรงบรรลุตำแหน่งพระสัทธรรมราชาด้วยการอุดหนุนแห่งพระสัทธรรมนั้น ผู้มีคุณอันบริสุทธิ์กว้างขวางอันสัตว์ทั้งหลายอาศัยแล้ว

Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa,

Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa;

Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi,

Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมหมู่คณะอันสูงสุดนั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้ได้บรรลุความเป็นภาชนะแห่งคุณอันดีงาม แม้แห่งพระธรรมรัตนะอันมีค่ามากของพระองค์นั้น อันท่านผู้ก้มกราบด้วยเศียรเกล้าทั้งหลายยกย่องแล้ว

Ye’nantatantaratanākaramanthanena,

Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā;

Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe,

Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

ครูบาอาจารย์ทั้งหลายของข้าพเจ้าเหล่านั้น ผู้หนักแน่นด้วยคุณความดี จงมีความรุ่งเรือง ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ที่ผู้อื่นเข้าถึงได้ด้วยการกวนมหาสมุทรคือคัมภีร์อันไม่มีที่สิ้นสุด ด้วยยอดแห่งญาณอันรุ่งเรืองดุจภูเขามันทร เป็นผู้มีความสุขเพราะถือเอาสาระได้แล้ว และยังผู้อื่นให้มีความสุขด้วย

1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda

1. ปริจเฉทที่ ๑ ว่าด้วยการรู้แจ้งโทษ

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

พรรณนาการนอบน้อมพระรัตนตรัย

Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

ขอพระวาจาอันงดงามที่บังเกิดจากอุทรแห่งพระโอษฐ์อันเป็นดุจดอกบัวของพระจอมมุนี ซึ่งเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย จงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่มเถิด

1. Athāyaṃ ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati.

1. บัดนี้ พระคันถรจนาจารย์ เมื่อจะเริ่มต้นคัมภีร์ เพื่อแสดงการระลึกถึงพระสัทธรรมเทวดาที่ตนได้บรรลุแล้ว เพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนา สำหรับเหล่ากวีผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติอันสำเร็จด้วยความพยายามเบื้องต้นอันต่อเนื่องกัน ผู้เว้นจากอุบายอื่นและประสบกับความพินาศร้อยประการที่เกิดจากความพยายามที่ถูกขัดขวาง จึงมีใจประกอบด้วยรสคือความกรุณา ประสงค์จะรจนาลักษณะแห่งการประพันธ์อันเป็นอุบายแห่งความสำเร็จนั้น จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า “มุนินฺเท” เป็นต้น ถามว่า “ประสงค์จะรจนาลักษณะแห่งการประพันธ์” ดังนี้ การทำลักษณะในที่นี้มีประโยชน์อะไร เพราะแม้ผู้ที่ไม่เห็นลักษณะก็ยังประพันธ์ได้มิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอยู่ ถึงกระนั้น การประพันธ์ของคนเหล่านั้นอาจเป็นเหมือนตัวมอดกัดไม้ (โดยบังเอิญ) หรือเป็นไปตามการประกอบของนักปราชญ์ หรือเป็นผู้ที่เคยศึกษาศาสตร์มาก่อน พึงทราบอย่างนี้ ความสัมพันธ์คือ “วาณี มยฺหํ มนํ ปีณยตํ” (ขอพระวาจาจงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่ม) คำว่า วาณี นี้ เป็นชื่ออื่นของเทวดาบางองค์คือพระสรัสวดี โลกกล่าวกันว่าพระนางนั้นบริสุทธิ์ไปทั้งสรรพางค์กาย ประทับอยู่ในอุทรแห่งดอกบัวอันให้สำเร็จประโยชน์ตามที่ปรารถนา แต่คำว่า วาณี นี้ หมายถึงพระสัทธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความสำเร็จที่ปรารถนาเพียงอย่างเดียวเพราะปราศจากอุปสรรค ด้วยเหตุนั้น เทวดานี้จึงถูกสมมติขึ้น ในเรื่องนั้น โลกย่อมเอิบอิ่มใจเพราะพระสรัสวดีที่บังเกิดแล้วฉันใด การเอิบอิ่มใจด้วยพระสัทธรรมเทวดาก็ฉันนั้น การเอิบอิ่มใจนั้นเกิดจากการดำเนินไปแห่งเนื้อความที่หลากหลายอย่างต่อเนื่องของพระสัทธรรมนั้น ซึ่งปราศจากโทษทั้งปวงและบริสุทธิ์อย่างยิ่ง และด้วยความเอิบอิ่มนั้นย่อมเกิดความสงบ ด้วยความสงบนั้นย่อมเกิดความสุข ด้วยความสุขนั้นย่อมเกิดสมาธิ เมื่อสมาธิเกิดขึ้น ความรู้แจ้งตามความเป็นจริงย่อมเกิดขึ้น เนื้อความแห่งถ้อยคำที่วิจิตรและหลากหลายย่อมปรากฏขึ้นโดยไม่ยาก และจากนั้นความสำเร็จตามที่ปรารถนาย่อมสำเร็จผล ท่านจึงปรารถนาความเลื่อมใสในพระสัทธรรมนั้นด้วยโวหารที่คดเคี้ยว (สิเลส)

Kiṃvisiṭṭhoccāha ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato.

คำว่า “มุนินฺเท” เป็นต้น มีความพิเศษอย่างไร? ผู้ใดรู้แจ้งโลกทั้งสอง ชื่อว่า มุนี, ผู้ใดยังความเป็นใหญ่ยิ่งให้เป็นไปในที่ทั้งปวง ชื่อว่า อินทะ, พระองค์เป็นทั้งมุนีและอินทะ หรือเป็นจอมแห่งมุนี ชื่อว่า มุนินทะ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำนี้เป็นชื่อที่ตั้งขึ้นตามคุณลักษณะของพระองค์ แม้จะมีคำไวพจน์อื่น ๆ อยู่ แต่คำว่า มุนินทะ นี้ก็มีความเหมาะสมเพราะเป็นคำที่แสดงความหมายที่กวีต้องการได้อย่างเด็ดขาดและส่งเสริมความเหมาะสมของบทอื่น ๆ ด้วย เพราะพระวาจาอันงดงามที่บังเกิดจากภายในพระโอษฐ์ดุจดอกบัวของพระจอมมุนีเช่นนั้น จึงเป็นที่พึ่ง และเพราะเหตุนั้นจึงยังใจให้เอิบอิ่ม พระโอษฐ์ของพระองค์นั้นเปรียบเหมือนดอกบัว ชื่อว่า มุนินทวทนัมโภชะ หรือพระโอษฐ์นั้นเองเป็นดอกบัว (ปทุมะ) ด้วยคุณธรรมมีลักษณะที่ประกอบด้วยสิริเป็นต้น อุทรของดอกบัวนั้น เทวดาผู้บริสุทธิ์งดงามย่อมบังเกิดหรือดำเนินไปในที่นั้น แต่พระวาจานั้นบริสุทธิ์เพราะไม่ถูกแตะต้องด้วยส่วนแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “ประกอบด้วยคุณและเครื่องประดับ” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เทวดานี้จึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพียงเพราะนำมาซึ่งคุณวิเศษมีปฏิภาณเป็นต้น แต่พระวาจานั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่งเพราะป้องกันอุปัทวะทั้งปวงและยังประโยชน์สุขทั้งปวงให้สำเร็จ ในที่นี้ไม่มีการเปลี่ยนลิงค์เพราะเป็นภาวะนปุงสกลิงค์ คำว่า “มยฺหํ” (ของข้าพเจ้า) เป็นเอกพจน์ แสดงถึงความไม่มีมานะของตนอันเป็นมารยาทของสัตบุรุษ และนี่คือ อภินนปทสิเลส (สิเลสที่ไม่แยกบท) เพราะไม่มีการใช้ศัพท์ที่แสดงความหมายต่างกันในที่ทั้งปวง และสิเลสนี้ย่อมส่งเสริมความงามในโวหารที่คดเคี้ยวทั้งปวง ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “สิเลสย่อมส่งเสริมความงามอย่างยิ่งในโวหารที่คดเคี้ยว” นี่คือการอธิบายความหมายโดยย่อในที่นี้ แต่โดยวิธีพิสดารสามารถอธิบายได้หลายนัย หากทำเช่นนั้นคัมภีร์จะหนาเกินไป จึงยอมรับเพียงนัยนี้เท่านั้น

1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ , visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva.

1. ท่านพระอาจารย์สังฆรักขิตมหาสามี ผู้แต่งคัมภีร์อันวิจิตรยิ่งซึ่งเป็นโคจรแห่งพระปัญญาอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ผู้ได้เสวยปีติสุขอันมิใช่น้อยที่เกิดขึ้นจากการข้ามฝั่งแห่งศาสตร์ทั้งปวงพร้อมทั้งพระไตรปิฎก เพราะความที่ปริยัติเป็นรากฐานของพระศาสนาสองอย่างคือปฏิปัตติและปฏิเวธ ด้วยการรู้แจ้งอรรถแห่งปริยัตินั้นด้วยปริยายใดปริยายหนึ่ง โดยดำริว่า 'บางทีอาจจะยังสาธุชนให้ยินดีได้' เมื่อจะเริ่มแต่งปกรณ์นี้ซึ่งเป็นอุบายแห่งการบรรลุอรรถนั้น เพื่อรักษาธรรมเนียมของสัตบุรุษในการทำความนอบน้อมต่อเทวดาที่พึงปรารถนาในเบื้องต้นแห่งคัมภีร์ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพื่อให้คัมภีร์ที่ปรารถนาถึงความสำเร็จโดยไม่มีอุปสรรคเป็นเหตุ จึงได้กล่าวคาถาสามบทว่า 'มุนินทะวะทะนัมโภชะ...เป...ปะริสสะโม' เพื่อแสดงการระลึกถึงเทวดาที่พึงปรารถนา และเพื่อแสดงชื่อ สิ่งที่พึงกล่าวถึง วิธีการแต่ง และประโยชน์ โดยมีการห้ามปรามบุคคลผู้คัดค้านการเริ่มแต่งคัมภีร์อื่นเป็นบุพภาค ในที่นี้ คาถาบทแรกแสดงการนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยอันนับว่าเป็นเทวดาที่พึงปรารถนา คาถาบทที่สองห้ามปรามบุคคลผู้คัดค้านการเริ่มต้น คาถาบทที่สามแสดงชื่อเป็นต้น ด้วยว่า ท่านได้ประกาศความเลื่อมใสในพระธรรมรัตนะทั้งสิ้นของตน ด้วยการอ้างถึงการปรารถนาความเอิบอิ่มแห่งใจด้วยพระสัพพัญญูพุทธพจน์อันเป็นปริยัติที่อาศัยโลกุตรธรรม ก็ความเลื่อมใสในพระธรรมนั้น ย่อมสำเร็จแม้ในพระพุทธและพระสงฆ์ เพราะความที่พระธรรมนั้นไม่แยกจากพระพุทธและพระสงฆ์ ดังนั้น ท่านจึงแสดงการนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยด้วยโวหารอ้อม (วังกวุตติ) การนอบน้อมนั้น โดยอรรถก็คือ กุศลเจตนาที่ยังกิริยาคือการนอบน้อมให้สำเร็จ ผลในที่นี้ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti.

อนึ่ง พวกวาทะที่ขัดแย้งกันกล่าวว่า 'เมื่อมีตำราอลังการะทั้งหลายมีรามสัมมะเป็นต้นอยู่แล้ว การแต่งตำราอลังการะนี้ย่อมเป็นเหมือนการบดแป้ง (ที่บดแล้ว)' ท่านจึงปฏิเสธพวกเหล่านั้นด้วยคำนี้ว่า 'เมื่อยกความเป็นอยู่ของตำรามีรามสัมมะเป็นต้นขึ้นแสดงแล้ว (จะเห็นว่า) ท่านผู้ใช้ภาษามาคธีบริสุทธิ์ย่อมไม่ใช้ตำราเหล่านั้น' เพราะผลของการขจัดข้อโต้แย้งก็คือความไม่มีโทษของคัมภีร์นั่นเอง อนึ่ง ด้วยคำว่า 'อลังการะ' ซึ่งเป็นเครื่องส่องให้เห็นสัททาลังการะและอัตถาลังการะ ท่านกล่าวถึงชื่อคืออภิธานที่เรียกว่าอลังการะอันเป็นตัวคัมภีร์ และกล่าวถึงอรรถที่พึงกล่าวถึงมีสัททาลังการะเป็นต้นของคำว่าอลังการะ และความเป็นภาษามาคธีบริสุทธิ์ และเมื่อทราบว่าการใช้พระพุทธพจน์ย่อมมีได้ด้วยโวหารภาษามาคธี ด้วยการถือเอาถ้อยคำที่เหมาะสมซึ่งเป็นวิเสสนะของคำว่าอลังการะ จึงแสดงวิธีแต่ง และเพราะการดำเนินไปของคัมภีร์อลังการะอาศัยอัตถาลังการะเป็นต้น จึงแสดงประโยชน์ที่เรียกว่าการปรุงแต่งอลังการะด้วยคำว่าอลังการะนี้เอง

Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi–

ส่วนความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะของคัมภีร์และประโยชน์นั้น ย่อมเป็นอันกล่าวถึงด้วยตนเอง เพราะอาศัยการแสดงคัมภีร์และประโยชน์ซึ่งเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์นั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

"คัมภีร์และประโยชน์ ทั้งสองเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์ เมื่อกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นแล้ว ความสัมพันธ์ที่อาศัยสิ่งเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงด้วย"

Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti.

อรรถของคาถานั้นคือ คัมภีร์และประโยชน์ทั้งสองซึ่งเป็นที่รองรับของความสัมพันธ์ ย่อมถูกกล่าวถึง ด้วยการกล่าวถึงสิ่งทั้งสองนั้นเอง ความสัมพันธ์นั้นที่อาศัยสิ่งเหล่านั้นและดำเนินไป ก็ย่อมเป็นอันถูกกล่าวถึงด้วย

Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi –

ในที่นี้ การกล่าวถึงชื่อ (อภิธาน) ก็เพื่อความสะดวกในการใช้สอย ส่วนการกล่าวถึงอรรถที่พึงกล่าวถึงเป็นต้น พึงทราบว่าเพื่อต้องการประกาศความเป็นสิ่งที่ควรนำไปใช้ของคัมภีร์ที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น มีคัมภีร์ที่เกิดจากปัญญาอันดีเป็นต้น และความเป็นสิ่งที่ไม่ควรนำไปใช้ของคัมภีร์ที่ตรงกันข้ามกับสิ่งเหล่านั้น ประดุจคำพูดของคนบ้าเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ , purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

"อุบายที่เหมาะสมกับความสัมพันธ์, เป็นเครื่องแสดงประโยชน์ของบุรุษ, วาจาที่เข้าถึงได้ด้วยการพิจารณา, สิ่งอื่นจากนี้ย่อมไม่เป็นที่ประสงค์"

Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ.

อรรถของคาถานั้นคือ อุบายที่เหมาะสมกับความสัมพันธ์ ซึ่งเป็นเหตุในการกำหนดรู้คุณสมบัติที่เหมาะสมกันและกันของสิ่งที่พึงกล่าว (วาจยะ) และสิ่งที่กล่าว (วาจกะ) ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกันอันเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะ, วาจาที่เป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์ของบุรุษ คือเป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์ของบุรุษ ๔ ประการที่นับว่า ธรรม อรรถ กาม และโมกขะ, คัมภีร์ที่มีลักษณะเป็นประโยคใหญ่ (มหาวากยะ) ซึ่งประกอบด้วยหมู่ประโยคที่เข้าลักษณะที่กล่าวไว้ว่า 'หมู่แห่งบทที่มีกริยาบทเดียว มีการก ย่อมเป็นประโยค' เป็นที่ประสงค์ที่เข้าถึงได้ด้วยการพิจารณา คือการสอบสวนที่มีลักษณะเป็นการดำเนินไปของญาณ, สิ่งอื่นจากคัมภีร์ที่มีลักษณะดังกล่าวนี้ ไม่เป็นที่ประสงค์ที่เข้าถึงได้ นี้เป็นประโยชน์ของการวางคาถาไว้ในที่นี้

Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti.

ในโลก คำว่า 'วาณี' เป็นชื่อเรียกเทวดาชื่อว่าสรัสวดี ผู้สถิตอยู่ในภายในดอกบัว มีอวัยวะทุกส่วนขาวบริสุทธิ์ ผู้ยังประโยชน์ที่ปรารถนาให้สำเร็จ พึงทราบอรรถของบทที่ประกอบเข้าด้วยอรรถนี้ และกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอภินนปทสิเลสอลังการะ ดังนี้ วาณีนั้นงาม ไม่มีโทษ หรือว่างาม เพราะเกิดขึ้นหรือดำเนินไปในภายในดอกบัวคือพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ ผู้มีพระโอษฐ์เปรียบเหมือนดอกบัว เพราะประกอบด้วยคุณมีรัศมีและกลิ่นหอมเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเกิดขึ้นหรือดำเนินไปในภายในดอกบัวคือพระโอษฐ์ วาณีนั้นเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นเอง จึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวงด้วยการกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และนำมาซึ่งประโยชน์ หรือวาณีนั้นคือเทวดาสรัสวดีผู้ประกอบด้วยคุณตามที่กล่าวแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือพระสัทธรรมรัตนะที่เรียกว่าพระสัพพัญญูพุทธพจน์ (สัพพัญญูภารตี) ขอจงยังใจของข้าพเจ้า คือจิตของข้าพเจ้าผู้ขวนขวายในการแต่งคัมภีร์ ให้เอิบอิ่มด้วยการยังประโยชน์ที่ปรารถนาให้สำเร็จเถิด

Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi –

พระมุนินทร์ คือ พระมุนีผู้รู้โลกทั้งสอง และเป็นพระอินทร์เพราะทรงยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไป ด้วยสมาสแบบกรรมธารยะ หรือ พระมุนินทร์ คือ เป็นพระอินทร์ (ผู้เป็นใหญ่) ลำดับที่ ๕ แห่งมุนี ๔ จำพวก คือ อคาริยมุนี อนคาริยมุนี เสขมุนี และอเสขมุนี ด้วยสมาสแบบฉัฏฐีตัปปุริสะ ในฝ่ายเทวดา (พระวาณี) คำว่า "วทนะ" (ปาก) เป็น "อัมโภชะ" (ดอกบัว) เพราะปากเปรียบเหมือนดอกบัว ในฝ่ายสัทธรรม คำว่า "อัมโภชะ" (ดอกบัว) เป็น "วทนะ" (ปาก) เพราะดอกบัวเปรียบเหมือนปาก เมื่อถือเอาโดยอุปจาระ ย่อมเป็นกรรมธารยะ ประโยคว่า "วทนัมโภชะของพระมุนินทร์" และ "ภายในดอกบัวนั้น" และ "การเกิดขึ้นในภายในดอกบัวนั้น" และ "งามด้วยภายในดอกบัวนั้น" แม้คำว่า "สรณะ" จะเป็นวิเสสนะของ "วาณี" แต่เพราะเป็นนปุงสกลิงค์โดยส่วนเดียว จึงไม่มีการเปลี่ยนลิงค์ คำว่า "ปาณินัง" เป็นรัสสะ เพราะความคลาดเคลื่อนจากทีฆะ (ตามปกติ) ด้วยคำว่า "มัยหัง" ซึ่งเป็นเอกวจนะ ย่อมแสดงความเป็นผู้ไม่มีความถือตัว ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลคุณของตน แม้จะมีคำเรียกพระชินเจ้าอื่น ๆ อยู่ แต่คำว่า "มุนินทะ" ก็ถูกใช้เพื่อส่งเสริมความเหมาะสมของอรรถอื่น ๆ ที่เรียกว่า "ความเป็นผู้ยังใจที่ปรารถนาให้ยินดี" "ความเป็นผู้เปรียบเหมือนดอกบัว" "ความเป็นผู้สวยงาม" และ "ความเป็นที่พึ่ง" เพราะว่าปากของพระองค์ผู้เช่นนั้นเปรียบเหมือนดอกบัว วาณีที่เกิดขึ้นในช่องปากนั้นย่อมงาม และเพราะเหตุนั้นเองจึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นเอง ความเหมาะสมจึงปรากฏชัดในการยังใจให้ยินดี ความเหมาะสมนี้ที่แพร่หลายในโลก ย่อมเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เพราะในความเหมาะสมนั้น กวีผู้ประเสริฐเท่านั้นที่เป็นผู้แนะนำ ดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti.

"พึงทราบว่า 'โอจิตยะ' (ความเหมาะสม) เป็นสิ่งที่เลื่องลือในโลกด้วยความเคารพ ในโอจิตยะนั้น สุชนและกวีผู้ประเสริฐย่อมเป็นต้นกำเนิดแห่งคำแนะนำ"

Nimittavaṇṇanā

การพรรณนานิมิต

Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

"อลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้น มีอยู่ เป็นของดีงาม เป็นของเก่าแก่ ถึงกระนั้น พวกผู้ใช้ภาษามาคธีบริสุทธิ์ก็ไม่ใช้สิ่งเหล่านั้น"

2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti.

2. ครั้นแสดงการบูชาเทวดาที่ตนปรารถนา ด้วยการแสดงความนอบน้อมอันเป็นเครื่องยังความสำเร็จอันหาประมาณมิได้ให้ถึงพร้อม ซึ่งมีพระสัทธรรมรัตนะอันถูกกำหนดให้เป็นรูปภาวะแห่งเทวดาผู้เป็นที่ปรารถนาอันยังความสำเร็จหลายประการมีสี่ประการเป็นต้นให้ถึงพร้อมแล้ว เพื่อแสดงความสัมพันธ์แห่งประโยชน์ของเนื้อความอันมีเบื้องต้นคือการขับไล่ชนผู้คัดค้านการเริ่มต้นลักษณะอื่น โดยกล่าวว่า “ก็ลักษณะแห่งการประพันธ์มีอยู่แล้วแต่ก่อนมิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น จะประโยชน์อะไรด้วยการบดแป้งที่บดแล้ว (การทำซ้ำ) เล่า” จึงกล่าวว่า “รามาสัมเม” เป็นต้น คำว่า “รามาสัมมาทีนัง” คือ ของพระรามาสัมมะเป็นต้น ผู้เป็นบุรพาจารย์ หรือว่าชื่อว่า “รามาสัมมะ” เป็นต้น เพราะความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น ก็การเรียกชื่อนั้นย่อมมีโดยความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น เหมือนอย่างคัมภีร์แพทย์บางคัมภีร์ที่เรียกว่า “พิมพิสาร” ฉะนั้น อลังการทั้งหลาย คือเครื่องประดับพิเศษ หรือคัมภีร์พิเศษที่ชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นเครื่องแสดงอลังการแห่งการประพันธ์ อันดีงาม ทั้งสองอย่างนั้นเป็นของเก่าแก่ คือมีมาในกาลก่อน เป็นของโบราณ มีอยู่ทั้งสองอย่าง แม้ว่าจะมีอยู่ แต่คำว่า “ตถาปิ ตุ” นี้เป็นหมู่ของนิบาตในเบื้องต้นแห่งการกล่าวข้อพิเศษ มีอรรถว่า “แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น” คำว่า “สุทธมาคธิกา” คือเสียงที่เกิดในแคว้นมคธ หรือเป็นที่รู้จักในแคว้นมคธ เสียงเหล่านั้นมีอยู่แก่ชนเหล่านั้น หรือชนเหล่านั้นถูกกำหนดไว้ในเสียงเหล่านั้น จึงชื่อว่ามาคธิกา และที่ชื่อว่า “สุทธะ” (บริสุทธิ์) เพราะไม่มีความมัวหมองแห่งภาษาสันสกฤตเป็นต้น หรือไม่ปะปนเพราะไม่คุ้นเคย และชนเหล่านั้นเป็นมาคธิกา จึงชื่อว่าสุทธมาคธิกา คือเหล่าภิกษุ ชนเหล่านั้นย่อมไม่ใช้เครื่องประดับพิเศษ คืออลังการที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่เสวยเครื่องประดับพิเศษ ส่วนในคัมภีร์พิเศษ ย่อมไม่ใช้โดยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น เพราะความเป็นสุทธมาคธิกาของตน และเพราะความเป็นภาษาสันสกฤตเป็นต้นของพระรามาสัมมะเป็นต้น นี้เป็นอรรถแห่งศัพท์ในที่นี้ แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะก็สมบูรณ์ในที่นี้ เพราะประกอบด้วยความเข้าใจเช่นนั้น สุทธมาคธิกาด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการเหล่านั้นที่เคยดีงามในกาลก่อน แต่บัดนี้ถึงซึ่งความเป็นของมีมลทินแล้ว โดยกล่าวว่า “ประโยชน์อะไรด้วยของมีมลทินเหล่านั้นแก่สัตว์ผู้บริสุทธิ์เช่นพวกเรา” ฉะนั้น

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,

Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-

Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

“ก็เนื้อความบางอย่างที่พึงประจักษ์แจ้ง ย่อมมีอยู่ในถ้อยคำของมหากวีทั้งหลายนั่นแล ซึ่งเนื้อความนั้นย่อมปรากฏล่วงพ้นส่วนประกอบที่ปรากฏชัด เหมือนความเปล่งปลั่งในสตรีทั้งหลาย ฉะนั้น”

Hi vuttaṃ.

ดังที่กล่าวไว้แล้ว

2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi–

2. อลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้น อันดีงามเพราะเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน เป็นของเก่าแก่ เกิดขึ้นในกาลก่อน เพราะถูกอาจารย์มีพระรามาสัมมะเป็นต้นรจนาไว้ หรืออลังการชื่อว่าพระรามาสัมมะเป็นต้น เพราะมีชื่อคล้ายกับการเรียกชื่อนั้นโดยความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น เหมือนอย่างการเรียกคัมภีร์แพทย์บางคัมภีร์ว่า “พิมพิสาร” ฉะนั้น อลังการทั้งหลาย คือเครื่องประดับพิเศษ หรือคัมภีร์พิเศษที่ชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นเครื่องแสดงความเป็นอลังการ แม้ว่าจะมีอยู่ แต่ถึงแม้เป็นอย่างนั้น สุทธมาคธิกาผู้เป็นมาคธิกาล้วนๆ เพราะไม่มีความคุ้นเคยในภาษาอื่นมีสันสกฤตและปรากฤตเป็นต้น ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้นเหล่านั้น โดยเป็นเครื่องประดับ ย่อมไม่เสพโดยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น เสียงที่เกิดในแคว้นมคธ หรือเป็นที่รู้จักในแคว้นมคธ เสียงเหล่านั้นมีอยู่แก่ชนเหล่านั้น หรือชนเหล่านั้นถูกกำหนดไว้ในเสียงเหล่านั้น จึงชื่อว่ามาคธิกา คำว่า “สุทธะ” เป็นวิเสสนะของมคธะ หรือเป็นวิเสสนะของมาคธิกา แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะก็ปรากฏในที่นี้ เพราะประกอบด้วยความเข้าใจพิเศษเช่นนั้นของศัพท์ทั้งหลาย จริงอยู่ สุทธมาคธิกาด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการเหล่านั้น โดยดูหมิ่นว่า “แม้เมื่อมีความดีงามด้วยการจัดวางของเครื่องอลังการเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นภาษาเก่าแก่ จึงไม่บริสุทธิ์” ฉะนั้น แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะอันเป็นเครื่องอุปถัมภ์แห่งเนื้อความที่ประสงค์จะกล่าว ก็พึงเห็นว่าย่อมได้ในถ้อยคำของมหากวีทั้งหลายนั่นแล ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า

‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu,

Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ;

Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta-

Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti.

Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti.

อรรถแห่งบทนั้นคือ วัตถุบางอย่าง หรือส่วนแห่งอรรถบางอย่างที่พึงเข้าใจ ที่พึงรู้แจ้ง ซึ่งมีอยู่ในถ้อยคำพิเศษของมหากวีทั้งหลาย คือกวีผู้เป็นที่บูชา ย่อมมีอยู่แล้วนั่นแล วัตถุนั้นย่อมปรากฏ ย่อมรุ่งเรือง โดยเป็นสิ่งที่เกินกว่าส่วนประกอบที่ปรากฏ คือเกินกว่าส่วนประกอบแห่งร่างกายที่ปรากฏมีมือและเท้าเป็นต้น เหมือนความงาม คือความสวยงามอันเป็นอารมณ์ของใจในสตรีทั้งหลาย คือหญิงสาวทั้งหลาย ฉะนั้น โดยเป็นสิ่งที่เกินกว่าส่วนประกอบแห่งศัพท์ที่ปรากฏ

Abhidhānādivaṇṇanā

คำอธิบายอภิธานเป็นต้น

Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo.

ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังชนเหล่านั้นผู้ปราศจากอลังการเหล่านี้ให้ยินดี ด้วยอลังการที่เหมาะสม ความพยายามนี้ (คือคัมภีร์) นี้ของเรา

3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo.

3. บทว่า เตนะ เป็นต้น ความว่า ด้วยเหตุที่ชนเหล่านั้นไม่ใช้สอยอลังการเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังเหล่านักบวชเหล่านั้นผู้ปราศจากอลังการ คือเว้นจากเครื่องประดับหรือคัมภีร์พิเศษ หรือผู้ที่อลังการตามที่กล่าวแล้วปราศจากไปแล้ว ให้ยินดีด้วยอลังการที่เหมาะสมแก่นักบวชเหล่านั้น เพราะความเป็นของใหม่ที่กำลังรจนาอยู่ในบัดนี้ และเพราะความเป็นสิ่งที่รจนาด้วยภาษาที่อบรมอยู่ในท่ามกลางดอกบัวคือพระโอษฐ์ของพระทศพล ด้วยอลังการที่สมควร คือเครื่องประดับ หรือคัมภีร์อลังการ พึงทำให้สันโดษด้วยการใช้สอยโดยเป็นเครื่องประดับตามที่ปรารถนา หรือโดยการฟังและการทรงจำ เป็นต้น คำว่า อปินามะ คือ ไฉนหนอ ความพยายามนี้ คือการประกอบคัมภีร์อลังการอันเป็นเหตุให้เกิดความสันโดษเช่นนั้นของเรานี้

Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca.

ชื่อว่าอลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับอัตภาพด้วยสิ่งนี้ คือเครื่องประดับมีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ส่วนด้วยศัพท์ว่า อลังการ นี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมประดับร่างกายคือคำประพันธ์ด้วยสิ่งนี้ อลังการแห่งศัพท์มีปสาทะเป็นต้น และอลังการแห่งอรรถมีสภาววุตติเป็นต้น อันมีประการต่างๆ ย่อมถูกสงเคราะห์ไว้ ซึ่งร่างกายคือคำประพันธ์อันนับว่าเป็นศัพท์และอรรถ ย่อมงดงามด้วยอลังการเหล่านั้น จริงอยู่ เครื่องอลังการมีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ย่อมถูกวางไว้ในร่างกายของบุรุษ ซึ่งร่างกายนั้นย่อมงดงามด้วยเครื่องอลังการนั้นฉันใด อลังการแห่งศัพท์และอลังการแห่งอรรถก็ย่อมถูกวางไว้ในร่างกายคือคำประพันธ์ ซึ่งร่างกายนั้นย่อมงดงามด้วยอลังการเหล่านั้นฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า อลังการเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นรัตนะที่พึงประสบยิ่ง และ ประกอบด้วยอลังการแห่งอรรถ เป็นต้น

Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate –

ส่วนแม้ร่างกายคือคำประพันธ์ก็เป็นอลังการ เพราะมีความเป็นอลังการนั้น โดยความเป็นเครื่องจัดวางอลังการ อนึ่ง คัมภีร์ชื่อว่าสุโพธาลังการะอันแสดงอลังการนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอลังการ เพราะความเป็นเครื่องแสดงสิ่งที่ประดับแล้ว เหมือนคำว่า มงคลสูตร ฉะนั้น จริงอยู่ ท่านจะกล่าวว่า แม้คัมภีร์ก็เป็นเครื่องประกาศอลังการแห่งถ้อยคำของกวี เป็นต้น ในที่นี้กล่าวไว้ว่า

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

ศัพท์ว่า อลังการ นี้เป็นโดยมุขยนัย อาศัยอลังการแห่งศัพท์และอรรถ ส่วนโดยสามัตถิยนัย ย่อมมีในที่ตั้ง (ร่างกายคือคำประพันธ์) และในคัมภีร์ที่มีอลังการนั้นด้วย ฉะนั้น

Anenassābhidheyyādīni vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha –

ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอภิเธยยะเป็นต้น สิ่งที่ถูกกล่าวเรียกว่า อภิเธยยะ คือเนื้อความที่พึงกล่าวด้วยคัมภีร์ที่ประมวลมาแล้ว และอภิเธยยะนั้นคือการแสดงอลังการเหล่านั้นเพื่อการกำหนดส่วนแห่งอลังการของร่างกาย (คือคำประพันธ์) เพราะอลังการเหล่านั้นถูกแสดงด้วยคัมภีร์สุโพธาลังการะ และคัมภีร์ใดแสดงอลังการใด อลังการนั้นย่อมเป็นเนื้อความของคัมภีร์นั้น ฉะนั้นจึงเป็นคัมภีร์ที่มีอภิเธยยะ แต่การรวบรวมอลังการของร่างกายนั้นแลเป็นประโยชน์ที่แสดงไว้แล้ว เพราะคัมภีร์สุโพธาลังการะย่อมเป็นไปโดยอาศัยประโยชน์นั้น เพราะว่าสิ่งใดเป็นไปโดยมีสิ่งใดเป็นจุดประสงค์ สิ่งนั้นย่อมเป็นประโยชน์ของสิ่งนั้น และประโยชน์นั้นมีลักษณะคือความเป็นกวีและความมีชื่อเสียงเป็นต้น โดยลำดับแล้วก็เพื่อประโยชน์นั้นคือการรวบรวมคัมภีร์สุโพธาลังการะ ส่วนความสัมพันธ์ของคัมภีร์และประโยชน์ ซึ่งมีลักษณะเป็นสิ่งที่พึงให้สำเร็จและสิ่งที่ทำให้สำเร็จนั้น ผู้แสดงบทนิสสยะได้แสดงไว้แล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า

‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti.

คัมภีร์และประโยชน์ ทั้งสองคือความสัมพันธ์และที่อาศัย ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยความเป็นไปของคัมภีร์และประโยชน์นั้นนั่นเอง และแม้ความสัมพันธ์ที่อาศัยคัมภีร์และประโยชน์นั้น ก็ถูกกล่าวไว้แล้วเช่นกัน

Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ –

และการกล่าวถึงอภิเธยยะเป็นต้นนั้น เป็นเพราะผู้ประกอบด้วยความพิจารณาอันวิเศษย่อมรับเอาสิ่งนั้นไว้ ส่วนสิ่งอื่น เช่น คำพูดของคนบ้าเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงละทิ้ง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti.

วาจาที่แสดงประโยชน์ของบุรุษ ซึ่งมีอุบายอันเหมาะสมกับความสัมพันธ์ เป็นวาจาที่ผู้พิจารณาพึงรับเอา ส่วนวาจาอื่นจากนี้ไม่พึงรับเอา

Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ.

ในที่นี้ คำว่า วากยะ ประสงค์เอาคัมภีร์อันมีรูปเป็นมหาวากยะ ซึ่งเป็นการประมวลมาแห่งวาจาในระหว่างที่ประกอบด้วยลักษณะแห่งวาจา

3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno.

3. ด้วยเหตุที่ชนเหล่านั้นไม่ใช้สอยอลังการเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังเหล่านักบวชผู้บริสุทธิ์ในภาษามคธเหล่านี้ ผู้ปราศจากอลังการ คือเว้นจากเครื่องประดับพิเศษหรือคัมภีร์พิเศษ หรือผู้ที่อลังการเหล่านั้นปราศจากไปแล้ว ให้ยินดีด้วยอลังการที่เหมาะสมแก่นักบวชผู้บริสุทธิ์ในภาษามคธเหล่านี้ เพราะความเป็นของใหม่โดยดำเนินไปตามรูปแห่งภาษามคธ หรือเพราะความเป็นสิ่งที่เหมาะสมเพราะรจนาด้วยพระดำรัสของพระทศพล ด้วยอลังการคือเครื่องประดับพิเศษหรือคัมภีร์พิเศษ พึงทำให้สันโดษด้วยการให้ใช้สอยอลังการ หรือด้วยการให้กระทำการเรียนและการทรงจำคัมภีร์พิเศษเป็นต้น พึงทำให้พอใจว่า ไฉนหนอ (จึงจะดี) ความพยายามนี้ คือการประกอบคัมภีร์อลังการนี้ของข้าพเจ้า ในบทว่า อปินามะ นี้ มี อิติ ศัพท์ ที่พึงเข้าใจได้

Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva –

บทว่า อลังการวัชชิเต ความว่า ผู้ที่อลังการทั้งหลายเว้นแล้ว หรือผู้ที่อลังการทั้งหลายถูกเว้นไปแล้ว บทว่า อนุรูปะ ความว่า ตามสมควรแก่รูป หรือดำเนินไปตามรูป ชื่อว่า อนุรูปะ ด้วยบทว่า อนุรูปะนั้น ในฝ่ายเครื่องประดับ ชื่อว่า อลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับอัตภาพด้วยสิ่งนี้ มีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ส่วนในฝ่ายคัมภีร์ ชื่อว่า อลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับร่างกายคือคำประพันธ์ด้วยสิ่งนี้ ด้วยมุขยภาวะนี้ ท่านกล่าวถึงสัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น แต่โดยอมุขยภาวะ แม้ร่างกายคือคำประพันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอลังการทั้งสองนี้ และแม้คัมภีร์อันมีนามอันประเสริฐว่า สุโพธาลังการะ ซึ่งได้นามตามอรรถนี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมรู้แจ้งอลังการสองประการด้วยคัมภีร์นี้ อันเป็นเครื่องประกาศอลังการ เหมือนโวหารว่า มงคลสูตร รัตนสูตร เป็นต้น ก็เรียกว่า อลังการ เช่นกัน คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า

‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti.

คำว่า มุขยาลังการ นี้ อาศัยอลังการแห่งเนื้อความและถ้อยคำ แต่ในการตั้งอยู่ในความสามารถ (สามัตถิยะ) ย่อมเป็นไปในคัมภีร์เช่นนั้นเหมือนกัน

Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti.

ในที่นี้ ที่ชื่อว่า สามัตถิยะ คือลักษณะแห่งความไม่เป็นโดยประการอื่นนั่นเอง ด้วยคิดว่า หากสิ่งนั้นไม่เป็นสิ่งที่พึงให้ถึงพร้อมซึ่งความเป็นสิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น (ตทาเธยยะ) เพราะโวหารคือความเป็นผู้ให้ถึงพร้อมซึ่งที่อาศัยสิ่งนั้น (ตทาธาระ) แล้ว จะเป็นอะไรอื่นไปได้

Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā;

Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

ปัญญาที่คุ้นเคยในคัมภีร์ต่างๆ มากมาย อันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้, ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำแล้ว ย่อมไม่รู้อะไรเลย

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino.

การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชนเหล่านั้น ผู้ไม่มีครูในโลกนี้, ส่วนชนเหล่าใดที่เกลือกกลั้วด้วยละอองเท้าของครูเหล่านั้น ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษผู้มีปัญญาพิจารณา

4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati –

4-5. เมื่อแสดงอภิเธยยะเป็นต้น โดยมีการห้ามชนผู้คัดค้านการเริ่มต้นลักษณะเป็นเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ การจำแนกคุณและโทษในที่ทั้งปวง (ย่อมมี) จากคัมภีร์นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า -

‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

การจำแนกคุณและโทษในที่ทั้งปวง ย่อมมาจากคัมภีร์เท่านั้น, บุคคลใดกระทำ (การจำแนก) โดยปราศจากคัมภีร์ ความวู่วามอะไรจะยิ่งไปกว่าความวู่วามนั้น

Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha –

เพราะฉะนั้น การพิจารณาแบ่งแยกคุณและโทษ ย่อมเป็นของท่านผู้รู้สิ่งนั้นเท่านั้น ไม่ใช่ของเหล่ามนุษย์ผู้เป็นดั่งสัตว์ผู้ไม่รู้คัมภีร์ และท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า -

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

ชนผู้ไม่รู้คัมภีร์จะจำแนกคุณและโทษได้อย่างไร, คนตาบอดจะมีสิทธิ์อะไรในการรับรู้ความต่างแห่งรูป

Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā –

เพราะเหตุที่เป็นเช่นนี้ ในที่นี้ เฉพาะผู้ที่ได้ดวงตาคือคัมภีร์ต่างๆ อันผ่องใสในการเห็นคุณและโทษเท่านั้นจึงจะเข้าถึงได้ ไม่ใช่ผู้อื่นที่ตรงกันข้ามกัน เพื่อจะแสดงโดยนัยอนุวายะและพยติเรกะ (นัยคล้อยตามและนัยกลับกัน) จึงกล่าวคาถาสองบทมีคำว่า 'เยสัง' เป็นต้น ในคาถานั้น คำว่า 'เยสัง' เป็นการระบุโดยไม่เจาะจง ความหมายคือ 'เยหิ' (โดยชนเหล่าใด) คำว่า 'ไม่ได้สั่งสม' คือไม่ได้ทำให้เป็นกองไว้ อธิบายว่า แม้จะเป็นไปในสันดานต่างๆ กัน แต่ก็ไม่ได้อบรม ไม่ได้ทำให้คุ้นเคยในสันดานเดียวกันโดยนัยแห่งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ปัญญานั้นคืออะไร? คือปัญญาที่มีรูปเป็นการจำแนกสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรยึดถือ ปัญญานั้นเป็นเช่นไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'คุ้นเคยในคัมภีร์อื่นมากมาย' คือปัญญาที่คุ้นเคยด้วยอำนาจการฟังและการทรงจำ เป็นต้น ในคัมภีร์อื่นมากมาย มีพระไตรปิฎก ตรรกศาสตร์ ไวยากรณ์ และอลังการศาสตร์ เป็นต้น ปัญญานั้นอันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้ นี้คือเนื้อความ คำว่า 'เอเต' เป็นคำกำหนดถึงชนตามที่ระบุไว้ คำว่า 'ถูกความหลงครอบงำ' คือถูกโมหะที่มีกำลังกระทบกระทั่ง คือประหารอย่างวิเศษ เพราะความไม่มีแห่งปัญญาอันยอดเยี่ยมตามที่กล่าวมาแล้ว อธิบายว่า เป็นผู้ถูกโมหะครอบงำนั่นเอง เพราะเหตุที่เป็นเช่นนั้น แม้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีรูปเป็นสิ่งที่ควรละและควรยึดถือ ชนเหล่านั้นก็ย่อมไม่รู้แจ้ง คือไม่รู้ เพราะไม่ได้บรรลุความยอดเยี่ยมแห่งปัญญาเครื่องจำแนกที่ได้อาศัยการปรนนิบัติเท้าของครู มีการไม่ประกอบในฐานะอันไม่ควรเป็นต้น เพราะว่าแม้ผู้ที่ถูกความเกียจคร้านเป็นต้นครอบงำเพียงเล็กน้อย หากเป็นผู้มุ่งตรงต่อดอกบัวคือเท้าของครูผู้หนักแน่นด้วยการปรนนิบัติอาจารย์อยู่เสมอ มีการมีศีรษะเกลือกกลั้ว (ด้วยธุลีเท้า) เป็นต้น ย่อมบรรลุความแตกฉานแห่งปัญญาเช่นนั้นได้ในเวลาต่อมา ด้วยกำลังแห่งความคุ้นเคยที่ทำไว้ในคัมภีร์ต่างๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า -

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,

Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,

Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

บุรุษผู้คบคนเลว ย่อมเสื่อมลง, ผู้คบคนเสมอกัน ย่อมไม่เสื่อมในกาลไหนๆ, ผู้เข้าไปหาคนประเสริฐ ย่อมรุ่งเรืองโดยเร็ว, เพราะฉะนั้น พึงคบผู้ที่ยิ่งกว่าตน

Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti.

เพราะเหตุนั้น ในการจำแนกคุณและโทษนี้ เฉพาะผู้มีปัญญาเช่นนี้เท่านั้นที่เป็นผู้มีสิทธิ์ (คุณสมบัติ) ไม่ใช่ผู้อื่นที่ตรงกันข้ามซึ่งเป็นดั่งสัตว์ในร่างมนุษย์ นี้เป็นอธิบายในเรื่องนี้ เนื้อความพิเศษเป็นสิ่งที่รู้กันอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชนเหล่าใด ผู้ไม่มีครูในโลกนี้' คำว่า 'ในโลกนี้' คือ ในโลกนี้ ชนเหล่าใดไม่มีการปรนนิบัติเท้า คือการรับใช้ที่พึงทำแก่ครูทั้งหลาย ประโยชน์อะไรจะมีด้วยชนเหล่านั้นผู้ไม่รู้รสแห่งความแตกฉานในปัญญาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ประโยชน์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มี อธิบายว่า สิ่งนี้ (การจำแนกคุณโทษ) ชนเหล่านั้นเข้าไม่ถึงเลย บัดนี้ ท่านกล่าวโดยนัยปฏิเสธ (พยติเรกะ) ว่า 'เย' เป็นต้น ชนเหล่าใดผู้ถึงพร้อมด้วยสมบัติมีการทำบุญไว้ในปางก่อนเป็นต้น ถูกละอองเท้า คือธุลีเท้าของครูเหล่านั้นโปรยปรง ครอบคลุม และเกลือกกลั้วแล้ว ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษ คือเป็นคนดีที่ปรากฏชัดด้วยความแตกฉานในปัญญาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เป็นผู้มีวิเวก คือเป็นผู้ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญาเครื่องกำหนดจำแนกคุณและโทษที่ควรละและควรยึดถือ อธิบายว่า ชนเหล่านั้นนั่นแหละเข้าถึงการจำแนกคุณและโทษในเรื่องนี้ และการปรนนิบัติเท้าครูนี้ อันบุคคลพึงทำด้วยความเอื้อเฟื้ออย่างวิเศษ ท่านจึงชักชวนสัตบุรุษในการหมั่นทำสิ่งนั้นด้วยโวหารอ้อม (วังกวุตติ)

4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ–

4-5. ชนเหล่าใดผู้มีความแตกฉานในญาณอันคุ้นเคยในศาสตร์ทั้งปวง หากชนเหล่านั้นยกโทษขึ้น ท่านเมื่อจะแสดงการไม่ทำความเคารพต่อถ้อยคำของคนผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตด้วยการรู้เพียงบางส่วน โดยปราศจากการกำจัดโทษนั้นของชนเหล่านั้น ด้วยโวหารอ้อม และเพื่อจะแสดงว่าสัตบุรุษพึงทำความเคารพครูอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นของตนให้ถึงพร้อมด้วยความเอื้อเฟื้ออย่างยิ่งโดยทางนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคาถาสองบทว่า 'เยสัง...เป...วิเวกิโน' ปัญญาคือสุตมยปัญญาที่คุ้นเคยด้วยอำนาจการฟัง การเรียน และการทรงจำ เป็นต้น ในท่ามกลาง คือในภายในที่เรียกว่าความหมายตามความเป็นจริงแห่งคัมภีร์มากมาย มีพระไตรปิฎก ตรรกศาสตร์ และไวยากรณ์ เป็นต้น อันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้ แม้ปัญญา ๒ อย่างจะไม่มีการเป็นไปในขณะเดียวกัน แต่เพราะความเป็นกลุ่มก้อนที่พอกพูนไว้ หรือเพราะการเป็นไปในสถานะที่มากจากการได้ปัจจัยมีการเสพติดต่อกันเป็นต้นของปัญญาในกาลก่อนและปัญญาในกาลหลัง ปัญญาที่พึงสั่งสมไว้ก็ไม่ได้ทำให้เป็นกองไว้ ชนเหล่านี้ผู้ปราศจากความแตกฉานในปัญญาเช่นนี้ ชื่อว่าถูกความหลงครอบงำ เพราะความไม่มีแห่งความแตกฉานในปัญญา จึงถูกโมหะที่มีกำลังกระทบกระทั่งอย่างวิเศษนั่นเอง ย่อมไม่รู้แจ้งสิ่งที่ควรละและควรยึดถือแม้สักน้อย ส่วนการวิเคราะห์ (วิคคหะ) มีดังนี้: ไม่ใช่หนึ่ง ชื่อว่า อเนกะ, ศาสตร์เหล่านั้นด้วย ศาสตร์เหล่านั้นด้วย ชื่อว่า อเนกสัตถะ, ระหว่างแห่งศาสตร์เหล่านั้น ชื่อว่า อเนกสัตถันตระ, คุ้นเคยในระหว่างแห่งศาสตร์เหล่านั้น ชื่อว่า อเนกสัตถันตรุจิตะ, และถูกประหารด้วยความหลง ชื่อว่า สัมโมหัพภาหตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า -

‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ;

Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti.

Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate–

อรรถแห่งคาถานั้นคือ ชนผู้ไม่รู้ศาสตร์ จะจำแนกคุณและโทษได้อย่างไร ก็แหละ ในการเห็นความแตกต่างของรูป ในการรู้ความแตกต่างของรูปมีสีเขียว สีเหลือง เป็นต้น อำนาจหรือการเผชิญหน้าของคนตาบอดมีอะไรเล่า ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ด้วยดวงตาคือปัญญาที่ผ่องใสซึ่งเข้าถึงภายในศาสตร์ต่างๆ มากมายนั่นเอง การจำแนกคุณและโทษย่อมมี เมื่อไม่มีสิ่งนั้น ย่อมไม่มีเลย สิ่งนี้แหละที่กล่าวไว้ว่า

‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti.

"ในที่ทั้งปวง การจำแนกคุณและโทษย่อมมีจากศาสตร์เท่านั้น การกระทำใดที่ทำโดยปราศจากศาสตร์ ความหุนหันพลันแล่นอะไรจะยิ่งกว่านั้น"

Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva.

อรรถแห่งคาถานั้นคือ ในที่ทั้งปวง การจำแนกคุณและโทษย่อมมีจากศาสตร์เท่านั้น โดยปราศจากศาสตร์ โดยปราศจากปัญญาเช่นที่เหมาะสมกับศาสตร์ การกระทำใดที่ทำ การจำแนกคุณและไม่ใช่คุณ (โทษ) การกระทำใดมีอยู่ ความหุนหันพลันแล่นอะไรจะยิ่งกว่านั้น การกระทำที่รีบร้อน การกระทำที่ไม่พิจารณา ย่อมไม่มีเลย

Iha imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ

ในโลกนี้ ชนเหล่าใดผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แก่ครูบาอาจารย์

‘‘Piyo garu bhāvanīyo,

Vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā,

No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti.

"เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่เจริญใจ เป็นผู้กล่าวและอดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้ง และไม่ชักชวนในสิ่งที่ไม่สมควร"

Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā –

แก่อาจารย์ผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้ว การปรนนิบัติเท้าที่พึงทำไม่มี มีประโยชน์อะไรแก่ชนเหล่านั้น ชนเหล่าใดผู้ทำบุญไว้แล้ว ถูกธุลีพระบาทของครูบาอาจารย์เหล่านั้นคลุกเคล้าและประพรมแล้ว ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษ เป็นผู้มีวิเวก (ผู้จำแนกแยกแยะ) ย่อมเป็นผู้มีปัญญาอันวิเวกพิเศษที่ได้มาด้วยการคบหากัลยาณมิตรและครูบาอาจารย์ นี้เป็นความหมายว่า ชนเหล่านั้นนั่นแหละย่อมรู้ซึ่งวิเวก ความปรารถนาจะฟัง ชื่อว่า สุสสูสา แม้การปรนนิบัติเท้าที่พึงทำอาศัยสิ่งนั้น ก็ชื่อว่า สุสสูสา เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น และบทว่า "สุสสูสาในเท้า" และบทว่า "เท้าของชนเหล่านั้น" และบทว่า "ธุลีในเท้าเหล่านั้น" และบทว่า "ถูกธุลีเหล่านั้นคลุกเคล้า" เป็นวิเคราะห์ เพราะความตรัสรู้ทั้งหมดของศิษย์ขึ้นอยู่กับครูบาอาจารย์ พึงคบหาผู้ที่ยิ่งกว่าคุณของตนเองเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,

Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,

Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

"บุรุษผู้คบหาคนเลว ย่อมเสื่อมลง ผู้คบหาคนเสมอกัน ย่อมไม่เสื่อมลงเลย ผู้เข้าใกล้คนประเสริฐ ย่อมเจริญขึ้นโดยเร็ว เพราะเหตุนั้น พึงคบหาผู้ที่ยิ่งกว่าตนเอง"

Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

เหล่านักกวีผู้มีตาและใจจดจ่ออยู่กับกวีนิพนธ์และนาฏกรรม การที่พวกเขารจนาสิ่งใดๆ นั้น ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก

Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā.

การประพันธ์นั้นนั่นแหละที่ทำให้เกิดความอัศจรรย์ เมื่อพิจารณาถึงสิ่งเหล่านั้น ซึ่งทำให้วิญญูชนพึงพอใจ แม้ในสิ่งนั้นก็ยังไม่ใส่ใจ

6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā?

(คาถา) 6-7. ครั้นแสดงสิ่งที่สำเร็จแล้วโดยนัยอรรถและปฏิเสธในเรื่องนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อกระตุ้นชนผู้ฟังที่มีถ้อยคำท้อถอยว่า "ความเพียรที่เกิดจากการประกอบความพยายามพิเศษในการรจนา เพราะไม่มีความคุ้นเคยในกวีนิพนธ์และนาฏกรรมของเรามีประโยชน์อะไร" จึงกล่าวด้วยบทว่า "กวีนิพนธ์และนาฏกรรม" เป็นต้น การประพันธ์ที่นับว่าเป็นการใช้ของกวี สิ่งนี้ของกวี ชื่อว่า กวีนิพนธ์ มีลักษณะเป็นองค์ประกอบของประโยคอิสระเป็นต้น ประกอบด้วยกลุ่มประโยคภายใน แตกต่างกันด้วยประเภทที่กล่าวไว้ เป็นร้อยกรอง ร้อยแก้ว ร้อยกรองและร้อยแก้วที่เรียกว่า จัมปู และเป็นมหากาพย์ที่มีลักษณะเป็นประโยคใหญ่ มหากาพย์นั้นแล ย่อมถูกประพันธ์หรือกระทำด้วยบทพิเศษที่เรียกว่า สรรค จึงเรียกว่า สรรคพันธะ ส่วนลักษณะของสิ่งนั้น ย่อมพรรณนาไว้หลายนัยด้วยบทว่า "เบื้องต้นของสรรคพันธะ พึงเป็นการอวยพรที่พึงปรารถนา หรือการนอบน้อม หรือการกล่าวถึงอรรถะบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการประพันธ์" เป็นต้น สิ่งนั้นเป็นอย่างไร?

‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

"สรรคพันธะ เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น การนอบน้อม การกล่าวถึงเรื่องราว และการอวยพร ก็เป็นเบื้องต้นของมหากาพย์นั้น"

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

"เกิดจากเรื่องราวในประวัติศาสตร์ หรืออาศัยสัตบุรุษ มุ่งผลสี่ประการ มีพระเอกผู้ประเสริฐสี่คน"

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

"พรรณนาถึงเมือง ฤดู พระจันทร์ ภูเขา พระอาทิตย์ขึ้น การเล่นน้ำในสวน การดื่มน้ำผึ้ง และงานรื่นเริง"

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

"ด้วยการพลัดพราก การแต่งงาน การเกิดและการเจริญวัยของกุมาร ด้วยการปรึกษา การส่งทูต การเดินทาง การรบ และความเจริญของพระเอก"

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

"ประดับประดาด้วยรสและอารมณ์ที่ไม่ขาดสาย ไม่ย่อ ด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยถ้อยคำที่น่ารักและสัมพันธะที่ดี"

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

"ประกอบด้วยตอนจบของบทที่แตกต่างกันในทุกที่ เป็นที่รื่นรมย์ของโลก กวีนิพนธ์นั้นย่อมดำรงอยู่ตลอดกัป เป็นเครื่องประดับที่ดี"

Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า “อิติหาสกถุพภูตะ” หมายถึง อาศัยเรื่องราวที่กล่าวมาแล้วในอดีต. คำว่า “สันตสันนิสสยะ” หมายถึง อาศัยคุณธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความดีงามอื่น ๆ หรือเรื่องราวของพระราชาเป็นต้น. คำว่า “จตุวัคคผลาวัตตะ” หมายถึง ขึ้นอยู่กับผล ๔ ประการ มีธรรมเป็นต้น. ธรรมะ คือ เหตุแห่งความเจริญและความหลุดพ้น (นิพพาน). อัตถะ คือ การแสวงหาความรู้ ที่ดินเป็นต้น โดยชอบธรรม และการรักษาสิ่งที่แสวงหามาได้แล้ว. กามะ คือ นรก วิสัย และการใช้สอย. โมกขะ คือ การดับทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง. คำว่า “จตุโรทัตตนายก” หมายถึง ที่ซึ่งมีนายกผู้ประเสริฐ ผู้มีใจกว้างขวาง ผู้ฉลาด ๔ ท่าน ด้วยการประกอบด้วยความเพียร ความสามารถ ความมีกำลัง และความมีอานุภาพ ด้วยการประกอบด้วยการบริจาคอันยิ่งเป็นต้น และมีฝ่ายตรงข้ามและฝ่ายปฏิปักษ์อยู่ด้วย. มธุ คือ สุรา. วิปปะลัมภะ คือ การพลัดพราก. มันตะ คือ การตัดสินใจกระทำร่วมกับผู้รู้หลักนิติ. ทูตะ คือ บุรุษผู้ดำเนินงานประนีประนอม. ปยานะ คือ การเดินทางไปเพื่อเหตุแห่งสงครามเป็นต้น. อาชิ คือ การวิวาทเมื่อไม่มีการประนีประนอม. คำว่า “อสังขัตตรสภาวนิรันตระ” หมายถึง แผ่ซ่านไปอย่างต่อเนื่องด้วยรสชาติอันไม่จำกัดและมีมากมาย เช่น รสแห่งความรัก ความกล้าหาญเป็นต้น และด้วยอารมณ์ เช่น ความยินดี ความเพียรเป็นต้น. คำว่า “ปิยวุตตสุสันธิภี” หมายถึง ด้วยบทประพันธ์ที่ไพเราะน่าฟัง เช่น อินทรวิเชียรเป็นต้น ซึ่งมีการเชื่อมโยงกันอย่างดีงามด้วยความสัมพันธ์กันและมีการรวบรวมกันของบทประพันธ์เหล่านั้น.

Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha–

อีกทั้ง เพื่อแสดงว่าในองค์ประกอบที่กล่าวมาแล้ว เช่น การพรรณนาเมืองเป็นต้น แม้จะปราศจากการดื่มสุราเป็นต้นตามสมควร ก็ยังย่อมยังใจของบัณฑิตผู้รู้แจ้งให้ยินดี และย่อมเป็นที่ยอมรับของสัตบุรุษทั้งหลาย จึงกล่าวว่า–

‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

“บทกวีไม่เสียไปเพราะองค์ประกอบบางอย่างที่บกพร่องในบทกวีนี้ หากผู้รู้แจ้งความถึงพร้อมแห่งองค์ประกอบของบทประพันธ์ยังความปรารถนาให้สำเร็จได้” ดังนี้.

Punapi –

อีกอย่างหนึ่ง–

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

“การกล่าวถึงคุณของพระศาสดา (นายก) ก่อน แล้วจึงปฏิเสธศัตรูด้วยคุณนั้น นี้เป็นทางที่งดงามโดยปกติ.

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu.

แม้พรรณนาถึงวงศ์ ตระกูล และบุตรผู้กล้าเป็นต้นของศัตรูแล้ว การกล่าวถึงความยอดเยี่ยมของนายก (วีรบุรุษ) เพราะการชนะศัตรูนั้น ย่อมทำให้เรายินดี” ดังนี้.

Sabbampetaṃ saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti.

ทั้งหมดนี้ สำหรับสัตบุรุษผู้มีหทัยชุ่มชื่นด้วยการดื่มรสคืออมตธรรมแห่งพระสัทธรรม ผู้มีหน้าเบือนหนีจากบทกวีและนาฏกรรมที่ถูกเบียดเบียนด้วยการย่างกรายเข้ามาของคำเพ้อเจ้อที่แพร่กระจายไปกว้างขวาง ผู้เป็นดุจภาชนะรัตนะที่เที่ยวไปในความประพฤติที่สม่ำเสมอ จะมีประโยชน์อะไรด้วยความเหนื่อยยากอันเกิดจากความลำบากใจ จึงได้แสดงไว้ตามสมควรแก่สัตบุรุษเหล่านั้นเท่านั้น.

Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi –

ชื่อว่า นาฏกะ ได้แก่ รูปแบบที่กำหนดไว้หลากหลายในตำรานาฏยศาสตร์มีของภรตมุนีเป็นต้น, รูปกะ ๙ อย่าง มีปกรณ์เป็นต้น ซึ่งมีลักษณะเป็นส่วนหนึ่งของลักษณะนาฏกะนั้น. และนาฏิกาก็รวมอยู่ในนาฏกะนี้ด้วย. บทวิเคราะห์ว่า บทกวีและนาฏกรรม, ตาและใจอันชนเหล่าใดวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น (ชื่อว่า กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา). ชนเหล่านั้นคือใคร? คือกวีทั้งหลาย. ในคำว่า 'วางตาและใจ' นั้น แสดงถึงการพิจารณาสิ่งที่ได้สดับมา การกำหนดตามที่รับมาด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาหาเหตุผล การวินิจฉัยเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อน การอบรมสิ่งที่วินิจฉัยแล้ว และความประกอบเนืองๆ. ด้วยคำว่า 'บทกวีและนาฏกรรม' แสดงถึงสิ่งที่ได้สดับ สิ่งที่ได้คิด และสิ่งที่ได้อบรมแล้ว. เมื่อแสดงสิ่งที่ได้สดับแล้ว แม้สุตมยปัญญาที่อาศัยสิ่งที่สดับนั้นก็เป็นอันแสดงไว้ด้วย. ด้วยคำว่า 'กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา' นี้ แสดงถึงความสามารถในการรจนาบทกวีของท่านผู้มีความฉลาดในปัญญาที่สร้างสมมาตามลำดับแห่งการสดับ การคิด และการอบรม. เพราะการสดับเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งการประพันธ์ของบุคคลเช่นนั้น. สมดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,

Sutañca bahu nimmalaṃ;

Amando cābhiyogoyaṃ,

Hetu hotiha bandhane’’ti.

“ปฏิภาณอันเป็นเองตามธรรมชาติ ๑ การได้สดับมามากอันบริสุทธิ์ ๑ และความประกอบเนืองๆ ที่ไม่ย่อหย่อนนี้ ๑ ย่อมเป็นเหตุในการประพันธ์ในโลกนี้” ดังนี้.

Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi –

คำว่า ยงฺกิญฺจิ ได้แก่ ประเภทแห่งการประพันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ขึ้นสู่ใจของตน. แต่ด้วยคำที่ไม่เจาะจงนี้ ย่อมแสดงถึงความไม่มีความเอื้อเฟื้อของตนในบทประพันธ์นั้น. คำว่า รจยนฺติ แปลว่า ย่อมกระทำ. อธิบายว่า ประเภทแห่งการประพันธ์ที่กวีเหล่านั้นรจนาขึ้นนี้ ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์อย่างยิ่งเลย เพราะความถึงพร้อมแห่งสิ่งที่พึงบรรลุย่อมมีแก่ผู้ที่ถึงพร้อมด้วยความถึงพร้อมแห่งอุบายเช่นนั้น จึงไม่น่าอัศจรรย์เลย. ในบรรดาบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น สัตบุรุษผู้มีปัญญาเหล่าใด แม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อในบทกวีและนาฏกรรมอันเป็นอุบายส่วนเดียวในการรจนาเป็นพิเศษ คือแม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อด้วยอำนาจแห่งการสดับเป็นต้น แต่ก็ยังบัณฑิตผู้รู้แจ้ง ผู้รู้คุณและโทษ ผู้รู้คัมภีร์ ให้ยินดี ให้พอใจ ด้วยประเภทแห่งการประพันธ์พิเศษใด. เพราะสัตบุรุษเหล่านั้น แม้จะปราศจากปฏิภาณอันเป็นเองตามธรรมชาติเช่นนั้น แต่เมื่อพยายามในเนื้อความเห็นปานนี้ด้วยอำนาจแห่งการสดับ การคิด และการอบรม ย่อมยังบัณฑิตให้ยินดีได้แน่นอน. สมดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-

Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,

Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

“แม้ปฏิภาณอันน่าอัศจรรย์ที่สืบเนื่องด้วยคุณคือวาสนาในปางก่อนจะไม่มีอยู่ แต่การสดับและวาจาที่เข้าไปเสพด้วยความอุตสาหะ ย่อมกระทำการสงเคราะห์ (ความฉลาด) บางอย่างให้สำเร็จได้อย่างแน่นอน” ดังนี้.

Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti.

ชื่อว่า ผู้มีปฏิภาณ คือผู้มีปัญญาด้วยปัญญาที่มีลักษณะกำหนดสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรรับ สัตบุรุษเหล่านั้นนั่นแหละ (ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณ). คำว่า สวิมฺหโย คือ แม้จะเป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ว่า 'การประพันธ์เห็นปานนี้จะมีได้อย่างไร แม้แก่ผู้ที่ปราศจากอุบายอื่นเห็นปานนั้น'. การประพันธ์นั้นนั่นแหละ คือการประพันธ์นั้น เพราะความมีอยู่แห่งความถึงพร้อมของสิ่งที่พึงบรรลุ แม้จะปราศจากความถึงพร้อมแห่งอุบายเช่นนั้น มิใช่สิ่งอื่น.

6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi –

6-7. บัดนี้ เมื่อพวกเราผู้ไม่คุ้นเคยในบทกวีและนาฏกรรมพากันถอยหลังกลับด้วยคิดว่า 'ความเข้าใจในสภาวะแห่งการรจนาคัมภีร์จะมีมาจากไหน' พระอาจารย์จึงให้กำลังใจด้วยหมวดคาถา ๒ คาถา มีคำว่า กพฺพนาฏก เป็นต้น. กวีทั้งหลายผู้รจนาบทกวี ผู้มีตาและใจอันวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมด้วยอำนาจแห่งการสดับ การพิจารณา และการอบรมในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น ย่อมรจนาคือย่อมกระทำซึ่งบทประพันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ตนปรารถนา, บทประพันธ์นี้ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก คือไม่น่าอัศจรรย์เลย เพราะการรวบรวมคัมภีร์อันเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ ย่อมมีได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันเป็นมูลเหตุแห่งอุบายที่สำเร็จแล้วจากการประกอบเนืองๆ นี่คือความหมาย. บทกวีนี้เป็นของกวี และนาฏกรรมนี้เป็นของนักแสดง มีการร่ายรำและการขับร้องเป็นต้น. แต่ในที่นี้ คัมภีร์ที่ประกาศเรื่องราวที่แสดงถึงนาฏกรรมนั้น ชื่อว่า นาฏกะ. บทวิเคราะห์ว่า บทกวีและนาฏกรรมด้วย, และตาและใจอันชนเหล่าใดวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้นด้วย (ชื่อว่า กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา). ชนเหล่าใดเป็นผู้รู้แจ้ง แม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น คือมิได้มีความขวนขวายด้วยอำนาจแห่งการฟังและการทรงจำเป็นต้นเลย แต่ก็ยังบัณฑิตให้ยินดี ให้พอใจ ด้วยความพิเศษแห่งการรจนาคัมภีร์ใด ชนเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณ คือเป็นผู้มีปัญญาอันนับว่าปฏิภาณ. การประพันธ์นั้นนั่นแหละชื่อว่า สวิมหย เพราะเป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ที่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่าอื่น. บทวิเคราะห์ว่า ปฏิภาณมีแก่ชนเหล่านี้ (ชื่อว่า ปฏิภาวันโต), และ เป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ (ชื่อว่า สวิมหย), และ ความเอื้อเฟื้ออันชนเหล่าใดมิได้กระทำแล้ว (ชื่อว่า อวิหิตาทร). อธิบายว่า แม้จะไม่มีความประกอบเนืองๆ ในศาสตร์ภายนอก และแม้จะไม่มีบุพวาสนา แต่เมื่อกระทำการประกอบเนืองๆ ในที่นี้ (ในพระศาสนา) ย่อมยังความสามารถเห็นปานนั้นให้สำเร็จได้. สมดังที่กล่าวไว้ว่า–

‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-

Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ;

Sutena vācu’ssahanenupāsitā,

Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti.

Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti.

เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า หากว่าปฏิภาณอันอัศจรรย์เห็นปานนั้น คือปฏิภาณที่มีความสืบเนื่องด้วยคุณคือวาสนาในปางก่อน อันเป็นการสืบเนื่องด้วยอำนาจแห่งการให้กำลังแก่คุณคือวาสนาที่เคยชินในอดีตชาติ จะไม่มีอยู่ก็ตาม ถึงกระนั้น วาจาที่เข้าไปเสพด้วยการสดับ หรือด้วยความอุตสาหะทางวาจามีการทำให้คล่องแคล่วเป็นต้น หรือวาจาที่ได้กระทำการเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้ว ย่อมกระทำการสงเคราะห์บางอย่าง คือความฉลาดในปัญญาบางอย่างให้สำเร็จได้อย่างแน่นอนทีเดียว.

Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ–

ในที่นี้ กวีนิพนธ์ (กัพพะ) ตั้งอยู่โดยความเป็นประโยคใหญ่ (มหาวากยะ) ซึ่งสมบูรณ์ด้วยกลุ่มของประโยคย่อยและส่วนประกอบของประโยคเหล่านั้นเอง เช่น มุตตกะ และกุลลกะ เป็นต้น มีความแตกต่างกันด้วยลักษณะของฉันทลักษณ์ที่กล่าวไว้ เป็นร้อยกรองล้วน (ปัชชะ) หรือร้อยแก้วล้วน (คัชชะ) หรือเป็นร้อยกรองผสมร้อยแก้วที่เรียกว่า จัมปู ส่วนนาฏกรรม (นาฏกะ) คือลักษณะที่แสดงออกหลากหลายรูปแบบตามตำรานาฏศาสตร์ของภรตมุนีเป็นต้น และกวีนิพนธ์นั้น ตามลักษณะที่แสดงไว้ในที่นี้ ย่อมรวมถึงรูปกะ ๙ ชนิด มีปกรณะเป็นต้นที่ประกอบด้วยส่วนหนึ่ง และนาฏิกาด้วย ส่วนลักษณะของกวีนิพนธ์ พึงทราบดังนี้ —

‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ;

Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ.

กวีนิพนธ์ที่ผูกพันด้วยสัคคะ (บท) เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น การนอบน้อม การกล่าวถึงเนื้อเรื่อง และการอวยพร เป็นเบื้องต้นของมหากาพย์นั้น

Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā;

Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ.

มีเรื่องราวเกิดจากประวัติศาสตร์ หรืออาศัยเรื่องราวของสาธุชน มีผลเป็นจตุรวรรคเป็นที่พึ่ง มีพระเอกผู้ฉลาดและสูงส่ง

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ;

Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ.

มีการพรรณนาเมือง มหาสมุทร ฤดูกาล ภูเขา การขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ มีการเล่นในสวน การเล่นน้ำ การดื่มสุรา และการรื่นเริงในเทศกาลแห่งความรัก

Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi.

ด้วยการพลัดพรากและการแต่งงาน ด้วยการเกิดและการเจริญเติบโตของโอรส ด้วยการปรึกษาหารือ การส่งทูต การยกทัพ การรบ และความรุ่งเรืองของพระเอก

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ;

Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi.

ประดับประดาด้วยรสและภาวะที่แผ่ขยายต่อเนื่องไม่ย่อหย่อน ด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยฉันท์ที่ไพเราะและมีการเชื่อมโยงบทที่งดงาม

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti.

ประกอบด้วยตอนจบของบทที่เปลี่ยนฉันท์ต่างออกไปในทุกแห่ง เป็นที่รื่นรมย์ของชาวโลก กวีนิพนธ์ที่ประดับด้วยอลังการอันงดงาม ย่อมดำรงอยู่ชั่วกัลปาวสาน

Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso –

อธิบายว่า การผูกพันด้วยส่วนแบ่งพิเศษที่เรียกว่า สัคคะ (บท) เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น พึงกล่าวถึง (โดยใช้หลัก กากักขิโคฬกะ เชื่อมโยงคำว่า ลักขะณะ เข้ากับคำว่า วุจจะเต) เบื้องต้นของกวีนิพนธ์นั้น คือการนอบน้อม (ปณาม) ต่อเทพเจ้า หรือการกล่าวถึงเนื้อเรื่อง (วัตถุนิทเทส) —

‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma,

Himālayo nāma nagādhirāja?;

Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya,

Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’.

มีขุนเขาหิมาลัยผู้เป็นราชาแห่งภูเขา มีสภาวะเป็นเทพเจ้า สถิตอยู่ทางทิศอุดร หยั่งลงสู่มหาสมุทรทั้งทิศบูรพาและทิศประจิม ตั้งอยู่ดุจไม้บรรทัดวัดแผ่นดิน

Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati.

คือการแสดงเนื้อเรื่องบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการผูกพันบทประพันธ์เป็นต้น หรือเป็นการอวยพร (อาสิสะ) ที่พึงปรารถนา เช่น 'ขอจงยังใจของข้าพเจ้าให้ยินดี' เป็นต้น

Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi –

อธิบายว่า กวีนิพนธ์นั้นเกิดจากเรื่องราวในประวัติศาสตร์ หรืออาศัยเรื่องราวในอดีต หรืออาศัยเรื่องราวของคนดี หรืออาศัยจริยาของพระราชาเป็นต้น มีผลเป็นจตุรวรรคเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมะ (เหตุแห่งความสุขโลกิยะและโลกุตตระ), อรรถะ (การสะสมความรู้และทรัพย์สิน และการรักษาทรัพย์นั้น), กามะ (กามคุณ ๕ ที่นำไปสู่อบาย), และโมกษะ (เหตุแห่งการพ้นทุกข์) มีพระเอกผู้ฉลาดและสูงส่ง คือประกอบด้วยกำลังความเพียร กำลังปัญญา และกำลังอานุภาพ เป็นผู้เชี่ยวชาญและสูงส่งด้วยการบริจาคเป็นต้น มีพระเอกฝ่ายตนหรือฝ่ายศัตรู มีการพรรณนาเมือง มหาสมุทร ฤดู (เช่น เหมันต์ วสันต์) ภูเขา การขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ตามที่กล่าวมาแล้ว (คำว่า สาวิตา ในที่นี้ลง ตุ ปัจจัย) มีการเล่นในสวน การเล่นน้ำ การดื่มสุรา และการรื่นเริงในกาม มีการพลัดพรากและการแต่งงาน มีการเกิดและการเจริญเติบโตของโอรส มีการปรึกษาหารือ (มนต์ คือปัญญาทางนิติศาสตร์) การส่งทูต (ผู้ประสานไมตรี) การยกทัพ การรบ และความรุ่งเรืองของพระเอกฝ่ายตน ประดับด้วยรส ๘ มีศฤงคารรสเป็นต้น และภาวะมีความยินดีเป็นต้นอย่างต่อเนื่องไม่ย่อหย่อน มีบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยฉันท์ที่ไพเราะมีอินทรวิเชียรฉันท์เป็นต้น มีการเชื่อมโยงบทที่งดงาม ในทุกบทมีตอนจบที่เปลี่ยนฉันท์ต่างออกไป ประกอบด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป กวีนิพนธ์ที่ประดับด้วยอลังการอันงดงาม เป็นที่รื่นรมย์ของชาวโลก ย่อมดำรงอยู่ชั่วกัลปาวสาน แม้การพรรณนาเมืองที่ไม่มีการดื่มสุราเป็นต้น หากยังใจของผู้รู้ให้ยินดีได้ ก็ไม่เป็นโทษ ดังคำกล่าวว่า —

‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici;

Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti.

กวีนิพนธ์ไม่เสีย (ไม่บกพร่อง) เพราะองค์ประกอบบางอย่าง แม้จะขาดบางส่วนในที่นี้ หากความสมบูรณ์ขององค์ประกอบแห่งการประพันธ์ยังสามารถยังใจของผู้รู้กวีนิพนธ์ให้ยินดีได้ตามปรารถนา

Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi –

อธิบายว่า ในบรรดาองค์ประกอบของกวีนิพนธ์เหล่านี้ แม้จะขาดบางส่วน (คำว่า นิ ในที่นี้หมายถึงความไม่มี) กวีนิพนธ์ก็ไม่เสีย แต่การไม่เสียนั้นจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อความสมบูรณ์ขององค์ประกอบแห่งการประพันธ์ เช่น การพรรณนาเมือง ยังสามารถยังใจของผู้รู้กวีนิพนธ์ให้ยินดีได้ตามปรารถนา อีกประการหนึ่ง ในการพรรณนาพระเอก พึงพรรณนาพระเอกฝ่ายตนแล้วพรรณนาถึงการกำจัดศัตรูด้วยพระเอกนั้น หรือหากไม่เช่นนั้น จะพรรณนาฝ่ายศัตรูแล้วพรรณนาถึงการที่พระเอกของตนเอาชนะศัตรูนั้นเพื่อยกย่องพระเอกก็ได้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า —

‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno;

Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro.

การกล่าวถึงคุณของพระเอกก่อน แล้วจึงกล่าวถึงการกำจัดศัตรูด้วยพระเอกนั้น นี้คือแนวทางที่งดงามตามปกติ

Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti.

แม้พรรณนาถึงวงศ์ตระกูล ความกล้าหาญ และบุตรเป็นต้นของศัตรู แล้วกล่าวถึงชัยชนะเหนือศัตรูนั้นเพื่อยกย่องพระเอก ก็ย่อมทำให้เรายินดีได้

Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā;

Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

การประพันธ์ (พันธะ) คือคำและอรรถที่รวมเข้าด้วยกันและปราศจากโทษ การประพันธ์นี้มี ๓ ชนิด โดยแบ่งเป็นร้อยกรอง ร้อยแก้ว และแบบผสม

8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho.

8. เมื่อแสดงการกระตุ้นใจแก่ผู้ฟังด้วยสิ่งเหล่านี้แล้ว บัดนี้ จึงเริ่มกล่าวลักษณะของการประพันธ์ที่เรียกว่า "การประพันธ์ที่พึงกระทำ" ด้วยคำว่า "การประพันธ์นั้น" เป็นต้น คำว่า "ปราศจากโทษ" คือละเว้นจากโทษที่อาศัยเสียงและอาศัยความหมาย และจากความขัดแย้ง หรือที่โทษเหล่านั้นถูกละเว้น คำว่า "คำและอรรถที่ประกอบกัน" คือรวมเป็นหนึ่งเดียวกัน ที่มีลักษณะดังกล่าวมานั้น นักปราชญ์แต่ก่อนเรียกว่า "ประกอบกัน" ภาวะแห่งการประกอบกันนั้น คือ "สาหิตยะ" ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้เกิดความยินดีแก่ผู้มีใจร่วมกัน ดังนั้น เมื่อกล่าวถึงคำและอรรถที่ประกอบกันและปราศจากโทษโดยเป็นที่รู้จักกันดีแล้ว การประพันธ์นั้น ย่อมมี 3 ชนิด คือโดยการกล่าวตามสภาพ โดยการกล่าวแบบคดเคี้ยว และโดยการกล่าวแบบประดับประดา ดังนี้ จึงกำหนดโครงสร้างของการประพันธ์ เหมือนกับ "ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต" คำว่า "จะ" (และ) เป็นการรวมเอาสิ่งที่พึงกล่าวอื่นอีก หมายถึง "บางสิ่งบางอย่าง"

Tattha jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi –

ในที่นั้น อรรถหลักของศัพท์มี ๔ ชนิด คือ มีลักษณะเป็นชาติ คุณ กิริยา และสสาร เพราะอรรถหลักมี ๔ ชนิด ศัพท์ที่บอกอรรถนั้นในบรรดาศัพท์ ๓ ชนิด จึงมี ๔ ชนิด คือ ศัพท์ชาติ ศัพท์คุณ ศัพท์กิริยา และศัพท์สสาร อนึ่ง ศัพท์มี ๓ ชนิด คือ วาจก ลักขณิก และพยัญชก โดยความต่างแห่งการกระทำ และการกระทำนั้นคือการทำให้ความหมายของศัพท์ปรากฏนั่นเอง การกระทำนั้นมี ๓ ชนิด คือ มุขยะ ลักขณะ และพยัญชนะ ในที่นั้น การกระทำของศัพท์ที่มีอรรถต่อเนื่องกันเป็นต้นว่าชาติ เป็นมุขยะ การกระทำนั้นแลเรียกว่า อภิธา ศัพท์ใดกล่าวอรรถนั้นโดยความเป็นมุขยะด้วยชาติเป็นต้นที่ไม่มีอะไรคั่น เช่น โค เป็นต้น ศัพท์นั้นชื่อว่าวาจก การกระทำของศัพท์ที่มุ่งหมายอรรถอื่นของศัพท์ ชื่อว่า ลักขณะ การกระทำนั้นมี ๒ อย่าง คือ สุทธะ (บริสุทธิ์) และ อุปจารมิสสะ (ปนด้วยอุปจาระ) ในที่นั้น สุทธะ เช่น "โคจงหลุด" "เตียงส่งเสียง" "เสียงในแม่น้ำคงคา" ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่าโค ย่อมกล่าวถึงความเป็นโคโดยทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่ตัวโค เพราะท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

"อภิธา (การกล่าวตรง) ย่อมไม่ถึงวิเสสยะ (ตัวที่ถูกขยาย) เพราะกำลัง (ความสามารถ) ในวิเสสนะ (ตัวขยาย) สิ้นไปแล้ว" ดังนี้

Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi.

เพราะความเป็นของทั่วไปและไม่มีรูปร่าง ในที่นั้น การผูกและการปล่อยย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น ตัวโคซึ่งเป็นที่อาศัยของตนย่อมถูกดึงมา เช่นเดียวกัน การส่งเสียงของเตียงย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น เพื่อความสำเร็จแห่งการกระทำคือการส่งเสียงของตน บุรุษผู้ประกอบด้วยเตียงย่อมถูกดึงมา เช่นเดียวกัน การที่กระแสน้ำซึ่งเป็นอรรถที่ศัพท์ว่าคงคาบอกตรง เป็นที่ตั้งแห่งเสียงย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น ศัพท์ว่าคงคาจึงบอกนัยถึงฝั่งที่ใกล้กับกระแสน้ำซึ่งเป็นอภิเธยยะ (อรรถที่พึงกล่าว) ของตน เพราะอุปจาระมีหลายชนิด ลักขณะที่ปนด้วยอุปจาระจึงมีได้หลายอย่าง เช่น ในบางกรณี ผลย่อมถูกอุปจาระ (กล่าวโดยอ้อม) ในเหตุ เช่น "อายุคือเนยใส" ในบางกรณี ความไม่ต่างกันของเหตุและผล เช่น "อายุนี้แล" ในบางกรณี อุปเมยยะ (สิ่งที่ถูกเปรียบ) ย่อมถูกอุปจาระในอุปมานะ (สิ่งที่นำมาเปรียบ) เช่น "โคคือคนบ้านนอก" ในบางกรณี ความไม่ต่างกันของสิ่งเหล่านั้น เช่น "นี้แลคือโค" ในบางกรณี การเรียกชื่อนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของสิ่งนั้น เช่น "กระเบื้องที่ตั้งประทีปคือประทีป" ในบางกรณี การเรียกชื่อนั้นโดยความเกี่ยวข้องกับการกระทำนั้น เช่น "แม้คนที่ไม่ใช่ช่างไม้ก็คือช่างไม้นี้" ในบางกรณี โดยความเกี่ยวข้องกับเจ้าของ เช่น "บุรุษผู้เกี่ยวข้องกับพระราชาคือพระราชา" ในบางกรณี การเรียกชื่อรวมในส่วนย่อย เช่น "ในส่วนหนึ่งของผ้าก็คือศัพท์ว่าผ้า" เป็นต้น

Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti.

ศัพท์ที่เป็นที่อาศัยของลักขณะ ชื่อว่า ลักขณิก ส่วนการแสดงนัยซึ่งเป็นนัยอื่น เป็นการกระทำที่สามของศัพท์ ศัพท์ที่เป็นที่อาศัยของการแสดงนัยนั้น ชื่อว่า พยัญชก ด้วยประการฉะนี้ อรรถก็มี ๓ ชนิด โดยอาศัยศัพท์ ๓ ชนิด คือ วาจยัตถะ (อรรถที่พึงกล่าวตรง), ลักขณียัตถะ (อรรถที่พึงบอกนัย), พยัญคยัตถะ (อรรถที่พึงแสดงนัย) ในที่นั้น พยัญคยัตถะนั้นแล เรียกว่า ศาสตร์แห่งการประพันธ์ ด้วยเหตุนั้น การประพันธ์ที่มีพยัญคยัตถะเป็นประธาน เป็นอุตตมะ (สูงสุด), การประพันธ์ที่มีพยัญคยัตถะไม่เป็นประธาน เป็นมัชฌิมะ (ปานกลาง), การประพันธ์ที่ไม่มีพยัญคยัตถะ เป็นอธมะ (ต่ำสุด) การประพันธ์ที่ปราศจากพยัญคยัตถะ ย่อมเป็นสิ่งที่ไม่มีชีวิต ดังนี้ เป็นคำกล่าวของอาจารย์แต่ก่อน แต่การประพันธ์ที่มีการกล่าวตามสภาพก็ไม่พึงสงสัยว่าไม่มีชีวิต เพราะความฉลาดในการใช้ภาษาโลกของกวี ย่อมนำไปสู่การกล่าวตามสภาพนั่นเอง ผู้ใดไม่รู้ความเป็นไปของโลกทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไม่เป็นกวีเลย

Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo.

อนึ่ง ในที่นี้ เราจักยกตัวอย่างอรรถทั้ง ๓ ชนิด เพื่อให้ชนเช่นนั้นเข้าใจ ดังคำว่า "ในพระพักตร์ของพระมุนินทร์ดุจดอกบัว" เป็นต้น ในที่นี้ อรรถที่นับว่าเป็นพระสัทธรรมของศัพท์ว่าวาณี เป็นวาจยัตถะ (อรรถที่พึงกล่าวตรง) วาณีคือเจตนา ตราบใดที่ยังไม่ได้อุปโลกน์อรรถแห่งเทวดาลงไป ตราบนั้นการอวยพรเพื่อความยินดีแห่งใจของตนย่อมไม่สมควร ด้วยความสามารถของประโยคนั่นเอง อรรถที่อุปโลกน์ว่าเป็นเทวดาในวาณี โดยความต่างแห่งความเหมาะสมนั้นๆ เป็นลักขณียัตถะ (อรรถที่พึงบอกนัย) เช่นเดียวกัน แม้ของศัพท์ว่าวทนะ (หน้า) ก็มีปากเป็นวาจยัตถะ อรรถที่อุปโลกน์ของศัพท์ว่าอัมโภชะ (ดอกบัว) เป็นลักขณียัตถะ ส่วนการทำให้ใจยินดีนั้น เพราะความไม่สมควรอย่างอื่น และเพราะความรู้ตามความเป็นจริงย่อมเป็นไปได้ด้วยลำดับแห่งความสงบเป็นต้น ด้วยการปรากฏแห่งอรรถของศัพท์อันวิจิตรและมากมายโดยไม่ยากลำบาก ความสำเร็จแห่งอรรถที่ปรารถนาซึ่งนับว่าเป็นการจบสิ้นแห่งคัมภีร์ย่อมมีได้ นี้คือพยัญคยัตถะ (อรรถที่พึงแสดงนัย) ศัพท์ที่บอกอรรถนั้นย่อมเป็นวาจก ลักขณิก และพยัญชก ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาอรรถของศัพท์พึงดำเนินไปในทุกที่

Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca.

ท่านกล่าวว่า 'โครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่กล่าวมาแล้วมีกี่ชนิด' ดังคำว่า 'ปัชชะ' เป็นต้น. โครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่กล่าวมานี้ พึงมี ๓ ชนิด ไม่มากไปกว่านี้และไม่น้อยไปกว่านี้. อย่างไร? โดยความต่างแห่งปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ โดยความพิเศษแห่งสภาวะของปัชชะเป็นต้น ย่อมมี ๓ ชนิด ดังนี้ เป็นที่ปรากฏ. ในที่นั้น ปัชชะคือเนื้อความที่มี ๔ บาท ซึ่งมีประเภทแห่งวุตตะที่แสดงไว้ในตำราฉันท์ชื่อวุตโตทัยที่เราแต่งขึ้น และมุตตกะเป็นต้นก็เป็นประเภทแห่งวุตตะที่แสดงไว้เช่นกัน. ด้วยเหตุนั้น จึงไม่แสดงประเภทเหล่านั้นในที่นี้. ในบรรดาปัชชะเหล่านั้น คาถาเดียวที่มีเนื้อความจบสมบูรณ์ มีความเป็นประธาน ไม่ต้องอาศัยคาถาอื่น ชื่อว่า มุตตกะ. คาถาที่อาศัยกันและกันด้วยการใช้กิริยาเดียวกัน มีเนื้อความจบสมบูรณ์ แต่ละคาถาเนื้อความยังไม่จบสมบูรณ์ ชื่อว่า กุลกะ. คาถาที่มีเนื้อหาต่างกัน มีกิริยาต่างกัน มีความเป็นประธาน ตั้งไว้เหมือนคลัง ชื่อว่า โกสะ. คาถาที่มีกิริยาต่างกัน ดำเนินไปโดยรวมเพื่อพรรณนาเนื้อหาเดียว เช่น ยามเย็น เป็นต้น ชื่อว่า สังฆาตะ. แม้สังฆาตะนั้นก็เป็นประเภทของปัชชะ ๔ อย่าง พึงทราบว่าคือสัคคพันธะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คัชชะคือการประพันธ์ที่ไม่มีการกำหนดบาท มีบทลงท้ายด้วยสิปัจจัยและติปัจจัยเป็นต้น. คัชชะนั้นมี ๒ ชนิด คือ อาขยายิกา และ กถา. วิมิสสะคือการประพันธ์ที่ประกอบด้วยปัชชะและคัชชะ เช่น นาฏกะ ปกรณะ เป็นต้น และจัมปู เช่น ชาดกมาลา เป็นต้น.

8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi–

8. บัดนี้ เพื่อผู้ปรารถนาจะรู้ถึงโครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่อาศัยอลังการ โครงสร้างนั้นนั่นแหละคือ 'พันธะ' ซึ่งเป็นเรื่องที่กำลังกล่าวถึง โดยแสดงการกำหนดความเป็นเทวทัตแก่ผู้ที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก ด้วยการกล่าวอ้างถึงความเป็นผู้มีตุ้มหูซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี เหมือนคำว่า 'ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต' ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า 'พันธะ' เป็นต้น. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'พันธะ' คือการประพันธ์. ปราศจากโทษ คือละทิ้งโทษที่อาศัยสัททะ (เสียง) และอัตถะ (ความหมาย) หรือปราศจากโทษเหล่านั้น. ประกอบด้วย คือถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยเนื้อความที่เหมาะสมซึ่งกันและกัน. สัททะและอัตถะ คือเสียงและความหมาย. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความหมายว่า เป็นภาวะที่ประกอบด้วยคุณอันเหมาะสมซึ่งกันและกันอันยังความยินดีให้เกิดแก่บัณฑิตของสัททะและอัตถะเช่นนี้ ท่านจึงเรียกว่า 'สาหิจจะ'. ในคำว่า 'สัททะและอัตถะ' นี้ อะไรคือความแตกต่างของสัททะและอัตถะ? ส่วนสัททะนั้น ในการให้รู้เนื้อความ มีหน้าที่ (พยาปาระ) ๓ อย่าง คือ หน้าที่หลัก (มุขยพยาปาระ), หน้าที่โดยนัย (ลักขณพยาปาระ), และหน้าที่โดยสภาวะแห่งการแสดงออก (พยัญชนสภาวพยาปาระ) ด้วยความต่างแห่งหน้าที่ ๓ อย่าง. หรือโดยลำดับ เป็น ๓ อย่าง คือ วาจกะ (ตัวบอก), ลักขณิกะ (ตัวบ่งนัย), และพยัญชนกะ (ตัวบ่งชี้). เช่นเดียวกัน อัตถะก็เป็น ๓ อย่าง คือ วาจยะ (ความหมายที่ถูกบอก), ลักขณียะ (ความหมายที่ถูกบ่งนัย), และพยงคยะ (ความหมายที่ถูกบ่งชี้). ในที่นี้ สัททะที่เป็นวาจกะ เพราะเนื้อความหลักที่ตนพึงแสดงมีความต่างกัน ๔ อย่าง โดยแบ่งเป็น ชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ตัวสัททะเองก็เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นสัททะที่บอกชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ. หน้าที่หลักของวาจกสัททะ เรียกว่า 'อภิธา'. หน้าที่หลักนั้น ย่อมเป็นไปในเนื้อความที่ไม่ได้แยกจากชาติเป็นต้นเท่านั้น. จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'โค, สีน้ำเงิน, ผู้หุง, มีเขา' เป็นต้น หน้าที่หลักของสัททะมีคำว่า 'โค' เป็นต้น ย่อมเป็นไปในชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ซึ่งเป็นส่วนขยายของทัพพะ มีตัวโค ผ้าสีน้ำเงิน ผู้ทำหน้าที่หุง และสัตว์มีเขาเป็นต้นเท่านั้น แต่หาได้เป็นไปในตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของชาติเป็นต้นไม่. ดังที่กล่าวไว้ว่า

‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti.

"อภิธา (หน้าที่หลัก) ย่อมไม่ถึงวิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) เพราะมีกำลังสิ้นไปในวิเสสนะ (ส่วนขยาย)"

Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti.

อรรถของคำนั้นคือ อภิธา หรือหน้าที่หลักที่มีกำลังสิ้นไป คือมีหน้าที่สิ้นสุดลงในวิเสสนะ ได้แก่ ชาติเป็นต้นซึ่งเป็นส่วนขยาย ย่อมไม่ถึง คือย่อมไม่บรรลุถึงทัพพะอันเป็นวิเสสยะ

Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati.

หากอภิธาไม่กล่าวถึงตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของชาติเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ในคำว่า 'โคไป, นุ่งห่มผ้าสีน้ำเงิน, ผู้หุงมา, สัตว์มีเขาวิ่ง' เป็นต้น ความเป็นวาจกะของสัททะมีคำว่า 'โค' เป็นต้น ที่มีต่อตัวโคเป็นต้นซึ่งประกอบด้วยชาติเป็นต้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะความเป็นวาจกะโดยอ้อมของทัพพะที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น เมื่อกล่าวถึงชาติและคุณเป็นต้นที่อาศัยทัพพะ. ส่วนโดยตรง (ไม่ใช่อ้อม) เป็นขอบเขตของลักขณพยาปาระที่บริสุทธิ์เท่านั้น. ลักขณพยาปาระแม้หนึ่งก็มี ๒ อย่าง คือ แบบบริสุทธิ์ และแบบปะปนด้วยอุปจาระ. ใน ๒ อย่างนั้น ลักขณพยาปาระที่บริสุทธิ์ มีเนื้อความที่ยกเว้นชาติเป็นต้นเป็นขอบเขต. จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'โคไป, นุ่งห่มผ้าสีน้ำเงิน, ผู้หุงมา, สัตว์มีเขาวิ่ง, เตียงประกาศ, หมู่บ้านโฆสะที่แม่น้ำคงคา' เป็นต้น เพราะความไม่ประกอบกันของชาติ คุณ กิริยา ทัพพะที่มีเขา เตียง และแม่น้ำคงคา เป็นต้น กับการไปเป็นต้น จึงก้าวล่วงชาติ คุณ เป็นต้น แล้วย่อมหมายถึงตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของการไป การนุ่งห่ม การมา การวิ่ง การประกาศ และหมู่บ้านโฆสะ เป็นต้น ตามลำดับ

Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo.

ส่วนมิสสะ (อุปจาระผสม) มีหลายชนิดด้วยความแตกต่างของอุปจาระ ดังเช่น บางครั้งผลก็ถูกอุปจาระในเหตุ เช่น "เนยใสคืออายุ" ในที่นี้ การเรียกอายุซึ่งเป็นผล ก็ถูกนำมาใช้ในเนยใสซึ่งเป็นเหตุแห่งการเพิ่มอายุ อุปจาระในที่อื่น ๆ ก็พึงประกอบให้เหมาะสม เพราะการนำสภาวะของสิ่งหนึ่งมาสวมทับในสิ่งที่ไม่มีสภาวะนั้น คืออุปจาระ บางครั้งเหตุและผลก็ไม่มีความต่างกัน เช่น "เนยใสนี้แหละคืออายุ" บางครั้งอุปเมยยะก็ถูกอุปจาระเป็นอุปมาน เช่น "ชาวพาหิกะคือโค" บางครั้งอุปมานและอุปเมยยะก็ไม่มีความต่างกัน เช่น "ชาวพาหิกะนี้แหละคือโค" บางครั้งก็อุปจาระสิ่งนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของสิ่งนั้น เช่น "กะลาที่ตั้งประทีปคือประทีป" บางครั้งก็เรียกสิ่งนั้นด้วยความเกี่ยวข้องกับกิริยา เช่น "คนนี้แม้ไม่ใช่ช่างไม้ ก็เรียกว่าช่างไม้" บางครั้งก็เรียกสิ่งนั้นด้วยความเกี่ยวข้องกับความเป็นเจ้าของ เช่น "คนนี้แม้เป็นที่รักของพระราชา ก็เรียกว่าพระราชา" บางครั้งก็เรียกส่วนย่อยด้วยชื่อของส่วนรวม เช่น "ผ้าถูกเผา" ด้วยแนวทางนี้ พึงทราบความแตกต่างของอุปจาระ การทำหน้าที่โดยสภาวะแห่งการแสดงออกนั่นแหละ เรียกว่า "ธนะ" (ธวนิ) พึงทราบว่าวิสัยของการทำหน้าที่ที่สามนั้น เป็นประโยคเช่นนั้นเท่านั้น

Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha –

ในที่นี้ อรรถพยงคยะ (อรรถที่บอกโดยอ้อม) เป็นชีวิตของพันธะ พันธะที่มีอรรถพยงคยะเป็นประธาน เรียกว่า "อุตตมะ" (ชั้นสูง) พันธะที่ปราศจากอรรถพยงคยะเป็นประธาน เรียกว่า "มัชฌิมะ" (ชั้นกลาง) และพันธะที่ไม่มีอรรถพยงคยะ เรียกว่า "อธมะ" (ชั้นต่ำ) และในที่นี้มีคาถาดังนี้

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

ในการรู้ความหมาย การทำหน้าที่ของคำพึงมี ๓ อย่าง คือมีสภาวะเป็นมุขยะ (หลัก) ลักขณะ (นัย) และพยัญชนะ (เครื่องแสดงออก) ในที่นี้

Abhidhāparapariyāyo, byāpāro paṭhamo bhave;

Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna.

การทำหน้าที่ที่หนึ่งพึงมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า "อภิธา" ส่วนการทำหน้าที่ที่สามพึงมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า "ธนะ"

Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite;

Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

มุขยพยัพพาร (การทำหน้าที่หลัก) ย่อมเป็นไปในอรรถที่ไม่ห่างกัน ส่วนลักขณา (การทำหน้าที่โดยนัย) ย่อมเป็นไปในอรรถที่ถูกปิดบังไว้ ส่วนการทำหน้าที่อื่น (พยัญชนะ) ย่อมเป็นไปในอรรถของประโยคเท่านั้น

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

ด้วยความแตกต่างของการทำหน้าที่ แม้คำก็เป็น ๓ อย่าง คือ วาจกะ ลักขณิกะ และพยัญชนกะ แม้อรรถของคำนั้นก็ถือว่ามี ๓ อย่าง

Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako;

Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho.

คือ วาจยะ ลักขณียะ และพยงคยะ ในบรรดาคำเหล่านั้น คำวาจกะมี ๔ อย่างด้วยความแตกต่างของชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ (มวลสาร)

Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito;

Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato.

เพราะอรรถวาจยะแตกต่างกัน ๔ อย่าง โดยมีชาติเป็นต้น ลักขณิกะก็ถือว่ามีเช่นนั้นด้วยความแตกต่างของชาติเป็นต้น

Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu;

Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti.

แม้จะมีความแตกต่างกันมากมายด้วยอุปจาระ แต่พยัญชนกะก็ไม่ถูกกล่าวแยกจากสิ่งเหล่านั้น เพราะไม่มีความต่างกัน

Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo.

พึงทราบโดยลักษณะดังนี้ว่า ในคาถาที่ขึ้นต้นว่า "มุนินฺทวทนัมฺโภเช" เป็นต้น อรรถหลักของคำว่า "วทนะ" (หน้า) คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกสวมทับว่า "ดอกบัว" คืออรรถลักขณียะ อรรถคือดอกบัวของคำว่า "อัมโภชะ" คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกอุปจาระว่า "หน้า" คืออรรถลักขณียะ อรรถของคำว่า "วาณี" (เสียง) ที่หมายถึงพระสัทธรรม คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกสวมทับว่า "เทวดา" คืออรรถลักขณียะ ในที่นี้ คำว่า "อาสีสนะ" (การอวยพร) คือความเป็นบุญอันยิ่งใหญ่ตามที่กล่าวมาแล้ว จากนั้นในที่นี้ คือการป้องกันอกุศลอันเป็นอุปสรรคต่ออรรถที่ปรารถนา และการให้กำลังแก่กุศล จากนั้นคือการพ้นจากความทุกข์ทางกายและใจ จากนั้นคือการได้รับความสุข จากนั้นคือการตั้งมั่นแห่งจิต จากนั้นคือการรู้ความหมายหลายประการ จากนั้นคือความสำเร็จแห่งคัมภีร์ที่ปรารถนา อรรถที่ได้มาด้วยอำนาจของประโยคนี้เป็นอรรถพยงคยะ คำที่แสดงอรรถนั้น ๆ เรียกว่า วาจกะ ลักขณิกะ และพยัญชนกะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการพิจารณาคำและอรรถของคำ

Idāni pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca.

บัดนี้จะกล่าวถึงประเภทของพันธะที่แสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า "ปัชชะ" เป็นต้น พันธะที่มีลักษณะดังกล่าวนี้ ย่อมมี ๓ ประเภท โดยความต่างกันแห่งปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ คือโดยความเป็นคาถา ร้อยแก้ว และทั้งสองผสมกัน บทวิเคราะห์คือ "สัททะและอัตถะ" และ "ถึงซึ่งความเป็นผู้มีอยู่ร่วมกัน" และ "เว้นจากโทษ" หรือ "ที่เว้นจากโทษทั้งหลาย" และ "ปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ" ในที่นี้ คำว่า "ปัชชะ" คือ พันธะที่เป็นคาถา ๔ บาท ที่แต่งด้วยลักษณะพิเศษที่กำหนดไว้ในตำราฉันท์ มี ๔ ประเภท โดยความเป็นมุตตกะ กุลกะ โกสกะ และสังฆาตะ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น มุตตกะ คือ คาถาบทเดียวที่มีเนื้อความสมบูรณ์และเป็นประธาน กุลกะ คือ คาถาหลายบทที่มีเนื้อความไม่สมบูรณ์ในแต่ละบท อาศัยซึ่งกันและกัน มีกิริยาบทเดียวเป็นตัวเชื่อม โกสกะ คือ กลุ่มคาถาที่มีประธาน ดำเนินไปโดยมีกิริยาบทต่างกันเป็นตัวเชื่อม มีภูมิแห่งการพรรณนาหลายชนิด สังฆาตะ คือ คาถาที่ดำเนินไปโดยมีกิริยาบทต่างกันรวมกัน อาศัยภูมิแห่งการพรรณนาอย่างเดียว เช่น การสะสมหรือกาลเวลา คัชชะ คือ ร้อยแก้วที่มีบทไม่แน่นอน มี ๒ ประเภท โดยความเป็นอาขยานิกา (เรื่องเล่า) และกถา (เรื่องราว) เป็นร้อยแก้วที่มีคำลงท้ายด้วยวิภัตติสิเป็นต้นและวิภัตติติเป็นต้น ส่วนมิสสะ คือ พันธะที่ผสมกันด้วยสองอย่างนี้ เช่น นาฏกะและปกรณ์เป็นต้น และจัมปู เช่น ชาดกมาลาเป็นต้น

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

นิพันธะและอนิพันธะ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภทอีก ส่วนอลังการทั้งหลาย ย่อมยังพันธะนั้นให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง

9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ.

9. ครั้นกล่าวถึงตัวฉันทลักษณ์ ๓ ประเภทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยนัยอื่นอีก จึงกล่าวว่า “นิพันธะและอนิพันธะ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภทอีก” ดังนี้ อนึ่ง ฉันทลักษณ์ที่เป็นปัชชะที่กล่าวมาแล้ว ย่อมถูกกำหนด (วินิจฉัย) เป็นสองประเภทอีก อย่างไร? คือ นิพันธะ (ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกัน) โดยความเป็นฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกัน เช่น สัคคพันธะ เป็นต้น ด้วยมุตตกะทั้ง ๔ มีมุตตกะเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของฉันทลักษณ์นั้น และอนิพันธะ (ฉันทลักษณ์ที่ไม่ผูกพันกัน) โดยความเป็นมุตตกะเท่านั้น ดังนี้ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภท ดังนี้ เป็นที่รู้กัน ก็มิใช่หรือว่า เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๕ ประเภทของฉันทลักษณ์ที่เป็นวาจามัยที่กล่าวมาแล้วนั้น คือ สกกาตะ ปากตะ อปภรัมสะ เปสาจิกะ และมิสสะ โดยกล่าวลักษณะของสกกาตะเป็นต้นว่า “สกกาตะ คือ ภาษาของเทวดา. ปากตะมี ๔ ประเภท เพราะเกิดขึ้นโดยความต่างกันแห่งอักษรจากสกกาตะเท่านั้น คือ ตัพภวะ เช่น มหินทะ สินธวะ เป็นต้น, ตัสสมะ เช่น หิริ หระ กัมมะละ เป็นต้น, เทสิยะ ที่เป็นที่รู้จักกันในประเทศ เช่น มหาราษฏระ เป็นต้น, มิสสะ ที่ปนกันด้วยตัพภวะเป็นต้น. อปภรัมสะ คือ วาจาของพวกอาภีระเป็นต้น, และอปภรัมสะนั้นมี ๔ ประเภทเหมือนปากตะ, และมี ๓ ประเภทโดยความต่างกันแห่งนาคระ อุปนาคระ และวฤทธะ. เปสาจิกะ คือ วาจาของพวกปิศาจ. มิสสะ คือ ที่ปนกันโดยความเป็นของทั้งหมด” ดังนี้ อีกอย่างหนึ่ง ได้กล่าวถึงความเป็น ๒ ประเภทว่า “ลาศยะเป็นต้น ซึ่งนับว่าเป็นนาฏกรรมที่เน้นศฤงคารรส ย่อมเป็นสิ่งที่ควรดู เพราะเป็นสิ่งที่เน้นการแสดง, ส่วนกวีนิพนธ์อื่นเป็นสิ่งที่ควรฟัง” ดังนี้ ความเป็น ๕ ประเภทที่กล่าวโดยความต่างกันแห่งภาษา และความเป็น ๒ ประเภทที่กล่าวโดยความต่างกันแห่งการใช้สอย โดยอาจารย์ในกาลก่อนอย่างนี้ เหตุไฉนจึงไม่กล่าวไว้ในที่นี้? จริงอยู่ แต่ก็พึงทราบว่า ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่เป็นประโยชน์ในที่นี้อย่างนั้น

Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo.

ครั้นแสดงตัวฉันทลักษณ์โดยความเป็นที่ตั้งแห่งเครื่องประดับก่อนแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า ตัวฉันทลักษณ์ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่งด้วยสัททาลังการและอัตถาลังการ เหมือนร่างกายของบุรุษด้วยสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น จึงกล่าวว่า “ส่วนฉันทลักษณ์นั้น” เป็นต้น คำว่า “ตุ” (ส่วน) นี้ มีความประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษ ส่วนเครื่องประดับทั้งหลาย คือ สัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น (ที่เรียกว่าเครื่องประดับเพราะ) ย่อมประดับตัวฉันทลักษณ์นั้นด้วยสิ่งเหล่านี้ ย่อมยังตัวฉันทลักษณ์นั้นให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง คือ ความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง ความเป็นสิ่งที่น่าลิ้มรสอย่างยิ่ง ความหมายคือ แม้เสียงและอรรถที่ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง ประกอบด้วยความเป็นผู้มีอยู่ร่วมกันโดยความเหมาะสมซึ่งกันและกัน และด้วยความงามอันสูงสุด ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอยู่แล้ว เหมือนร่างกายของบุรุษเช่นนั้น แต่เมื่อประดับด้วยเครื่องประดับแล้ว ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง

9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho.

9. เพื่อจะกล่าวถึงประเภทของฉันทลักษณ์นั้นอีก จึงกล่าวคำว่า “นิพันธะ” เป็นต้น อนึ่ง นิพันธะ คือ ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างต่อเนื่อง โดยความเป็นมหากาพย์เป็นต้น เพราะไม่แยกจากมุตตกะทั้ง ๔ มีมุตตกะเป็นต้น และอนิพันธะ คือ ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างไม่ต่อเนื่อง โดยความเป็นมุตตกะเท่านั้น โดยความเป็นมหากาพย์เป็นต้น ฉันทลักษณ์นั้นนั่นแหละ ย่อมถูกกำหนด (วินิจฉัย) เป็นสองประเภท อนึ่ง ฉันทลักษณ์นั้นมี ๕ ประเภท โดยความต่างกันแห่งภาษา คือ สกกาตะ ปากตะ อปภรัมสะ เปสาจิกะ และมิสสะ และมี ๒ ประเภท โดยความต่างกันแห่งการใช้สอย คือ นาฏกรรมเช่นลาศยะเป็นต้น ที่เน้นศฤงคารรส ย่อมเป็นสิ่งที่ควรดู เพราะเน้นการแสดง, ส่วนกวีนิพนธ์อื่นเป็นสิ่งที่ควรฟัง ฉันทลักษณ์ทั้งหมดนั้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่มีประโยชน์ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น สกกาตะ คือ ภาษาของเทวดา ปากตะ คือ ภาษาที่ต่างจากสกกาตะด้วยอักษรบางตัว ส่วนปากตะนั้นมี ๔ ประเภท โดยความเป็นตัพภวะ ตัสสมะ เทสิยะ และมิสสะ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น ตัพภวะ คือ ภาษาที่เกิดขึ้นโดยความต่างกันแห่งอักษรจากสกกาตะเท่านั้น, ตัพภวะนั้นคือ มหินทะ สินธวะ เป็นต้น ตัสสมะ คือ หิริ หระ กัมมะละ เป็นต้น เทสิยะ คือ ภาษาที่เป็นที่รู้จักกันในประเทศ มิสสะ คือ ภาษาที่ปนกันด้วยตัพภวะเป็นต้น อปภรัมสะ คือ วาจาของพวกคนเลี้ยงโคเป็นต้น, และอปภรัมสะนั้นมี ๔ ประเภทด้วยตัพภวะเป็นต้น, และมี ๓ ประเภทโดยความต่างกันแห่งนาคระ อุปนาคระ และวฤทธะ เปสาจิกะ คือ วาจาของพวกปิศาจ มิสสะ คือ ภาษาที่ปนกันด้วยสกกาตะเป็นต้นเหล่านั้น บัดนี้ เพื่อจะกล่าวถึงความงามของฉันทลักษณ์ที่มีประเภทเช่นนี้ด้วยเครื่องประดับ จึงกล่าวคำว่า “ส่วนฉันทลักษณ์นั้น” เป็นต้น ส่วนเครื่องประดับทั้งหลาย คือ สัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น ย่อมยังตัวฉันทลักษณ์ที่มีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั้น ให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง คือ ความเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง บทวิเคราะห์ (ของคำว่า “นิพันธะ” เป็นต้น) คือ “ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างต่อเนื่อง คือ นิพันธะ” และ “ฉันทลักษณ์ที่ไม่ผูกพันกัน คือ อนิพันธะ” และ “สิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง คือ วินทนียตระ, ความเป็นของวินทนียตระ คือ วินทนียตรัตตะ”

10.

Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā?

ใบหน้าอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัว และวาจาอันบริสุทธิ์ ย่อมงดงามเมื่อประดับแล้วเท่านั้น, สิ่งเหล่านั้นจะงดงามเมื่อปราศจากเครื่องประดับหรือ?

10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke.

10. ย่อมสนับสนุนความนั้นนั่นแหละด้วยคำว่า “อนวัชชะ” เป็นต้น คำว่า “อนวัชชะ” คือ ใบหน้าอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัว คือ ใบหน้าอันงดงาม ที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะความงามด้วยอวัยวะมีตาและหูเป็นต้นที่เหมาะสมซึ่งกันและกัน และไม่ถูกกระทบด้วยสิว ฝ้า จุดด่างดำเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “อนวัชชา” คือ วาจาอันบริสุทธิ์ คือ วาจาที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะความงามที่ไม่ถูกครอบงำด้วยโทษมีบทเป็นต้น และโดยอุปจาระ คือ อรรถที่พึงแสดงด้วยวาจานั้น สิ่งเหล่านี้ คือ ใบหน้า (ที่ประดับ) ด้วยเครื่องประดับมีจุดบนหน้าผากและตุ้มหูเป็นต้น, และเสียงและอรรถ (ที่ประดับ) ด้วยสัททาลังการและอัตถาลังการ ย่อมงดงามเมื่อประดับแล้วเท่านั้น, สิ่งเหล่านั้นจะงดงามเมื่อปราศจากเครื่องประดับหรือ? (คือไม่ประดับอย่างนั้น ไม่จัดเตรียมอย่างนั้น) ดังนี้ ข้าพเจ้าพิจารณาว่าสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่งดงามเลย ดังนี้ เป็นความหมาย คำว่า “นุ” (ในที่นี้) ใช้ในความหมายว่า วิตก (การพิจารณา)

10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi.

10. ย่อมสนับสนุนสิ่งนั้นด้วยคำว่า "อนวัชชะ" เป็นต้น. ทั้งด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะมีวรรณะและสัณฐานเป็นต้น และด้วยความที่ปราศจากโทษมีไฝ ฝ้า และจุดด่างดำเป็นต้น ใบหน้าคือดอกบัวที่ไม่ถูกตำหนิ และวาจาคือภารตีที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะไม่ระคนด้วยโทษแห่งบท โทษแห่งประโยค และโทษแห่งอรรถ และอรรถที่พึงแสดงด้วยวาจานั้น โดยอุปจาระที่ไม่ต่างกัน สิ่งเหล่านี้ล้วนประดับประดาแล้วด้วยเครื่องประดับมีตุ้มหูและเครื่องประดับหน้าผากเป็นต้น และด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการ หากปราศจากเครื่องประดับ ไม่ได้รับการประดับประดาด้วยสิ่งเหล่านั้น จะงดงามหรือหนอ? ข้าพเจ้าคิดว่าคงไม่งดงาม. บทวิเคราะห์คือ "ไม่มีตำหนิแก่สิ่งนั้น" (อนวัชชะ) และ "ใบหน้าคือดอกบัวนั่นเอง" (มุขัมโภชะ). คำว่า "กิง" ใช้ในความปฏิเสธ, คำว่า "นุ" ใช้ในความรำพึง.

11.

Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

คนโง่ย่อมปรารถนาจะประดับประดาสิ่งนั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครู เขาจะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะโดยผู้รู้ได้อย่างไรหนอ?

11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke.

11. เพื่อแสดงว่า การประดับประดาสิ่งเหล่านั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครู ย่อมไม่บรรลุถึงความพิเศษอื่นใดนอกจากความน่าหัวเราะ จึงกล่าวสิเลสาลังการว่า "วินา" เป็นต้น. บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้โง่เขลา ไม่รู้การประดับประดาใบหน้าและบทประพันธ์ ย่อมปรารถนาที่จะประดับประดาใบหน้าหรือบทประพันธ์นั้นให้เหมาะสม โดยละทิ้งคำแนะนำของครูผู้สอนอุบายในการประดับประดา หรือผู้สอนอุบายในการทำเครื่องประดับ ซึ่งเป็นการแนะนำว่า "ถ้าทำอย่างนี้จะงดงาม". บุคคลผู้โง่เขลาเช่นนั้น จะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะ (อวหาสะ) โดยผู้รู้ ผู้เชี่ยวชาญ และบัณฑิตได้อย่างไร? ความหมายคือ "คนโง่เขลาทำอะไรเช่นนี้" พวกเขาย่อมหัวเราะนั่นเอง. คำว่า "นุ" ใช้ในความรำพึง.

11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo.

11. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า การประดับประดากายแห่งบทประพันธ์ที่ปราศจากโทษมีบทเป็นต้นด้วยอลังการ ย่อมเป็นเลิศด้วยคำแนะนำของครูเท่านั้น จึงกล่าวสิเลสาลังการว่า "วินา คุรูปเทสะ" เป็นต้น. บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้ไม่สามารถในการประดับประดากายมีใบหน้าเป็นต้น หรือในการประดับประดาบทประพันธ์ หากปรารถนาจะประดับประดากายหรือบทประพันธ์นั้นด้วยเครื่องประดับหน้าผากและตุ้มหูเป็นต้น หรือด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการ โดยปราศจากคำแนะนำที่เหมาะสมในการทำเครื่องประดับกาย หรือในการทำเครื่องประดับบทประพันธ์ เขาจะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะ (อวหสิตัพพตา) โดยผู้รู้ทั้งสองอย่างนั้นได้อย่างไร? ย่อมบรรลุถึงแน่นอน. เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ควรทำโดยเรียนรู้จากครูด้วยความเคารพ.

12.

Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato.

แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการแห่งถ้อยคำของกวี ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น.

12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo.

12. มีผู้ถามว่า "อลังการย่อมรู้ได้ด้วยเสียงและรู้ได้ด้วยอรรถ แล้วคัมภีร์เป็นอลังการได้อย่างไร?" จึงกล่าวว่า "คัมภีร์ก็เช่นกัน" เป็นต้น. แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอลังการที่กล่าวมาแล้ว ของถ้อยคำของกวี ซึ่งเป็นกลุ่มของบทประพันธ์ของกวี และของอรรถที่พึงแสดงด้วยถ้อยคำนั้น ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น คือความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "อลังการ" ซึ่งเป็นศาสตร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ". ถามว่า "เพราะเหตุใด?" จึงกล่าวว่า "โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น". อุปจาระคือการกำหนดโดยไม่ต่างกันว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ซึ่งเป็นการเรียกขานด้วยคำว่า "อลังการ" ที่ใช้แล้ว หรือการเรียกขานว่า "อลังการ" ที่ใช้ในเครื่องประดับพิเศษนั้น. เพราะเหตุใด? ความหมายคือ เพราะอุปจาระสิ่งที่ถูกกระทำในเหตุ โดยความไม่ต่างกันระหว่างสิ่งที่พึงแสดงและสิ่งที่แสดง.

12. Idāni saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti.

12. บัดนี้ มีผู้ถามว่า "คัมภีร์สัททาลังการและอรรถาลังการเป็นอลังการได้อย่างไร?" จึงกล่าวว่า "คัมภีร์" เป็นต้น. แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงสัททาลังการและอรรถาลังการ ของถ้อยคำของกวี ซึ่งเป็นประโยคที่กวีกล่าวไว้ และของอรรถที่พึงแสดงโดยอุปจาระ ซึ่งเป็นบทประพันธ์ของกวี ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น คือความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "อลังการ" ซึ่งเป็นศาสตร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น คือโดยอุปจาระแห่งสิ่งที่ถูกกระทำในเหตุของคำว่า "อลังการ" ที่ใช้แล้ว. คำว่า "อปี" (แม้) ย่อมหมายถึงอลังการ. บทวิเคราะห์คือ "ย่อมแสดงซึ่งอลังการ" หรือ "ย่อมแสดงซึ่งอลังการทั้งหลาย" และ "สิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น" และ "ความเป็นแห่งอรรถนั้น". ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" (ความเป็น) คือความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งที่ถูกกล่าวและสิ่งที่กล่าว. และประโยคคือ "การเรียกขานของสัททาลังการเป็นต้นนั้น" และ "อุปจาระของคำว่าอลังการที่เรียกขานด้วยคำนั้น".

13.

Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato;

Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali.

อลังการมีสองประเภท ในที่นั้นโดยความต่างแห่งเสียงและอรรถ เสียงและอรรถนั้นแลมีชื่อว่า "พันธะ" ซึ่งเป็นแถวที่ประดับประดาด้วยสิ่งนั้น.

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante.

13. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทของอลังการที่กล่าวมาแล้ว และการสงเคราะห์อลังการนั้น และกายแห่งบทประพันธ์นั้นที่กล่าวไว้ข้างต้น โดยเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน จึงเริ่มกล่าวว่า "ทวิปปการา" เป็นต้น. ในคัมภีร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" นั้น หรือในอธิการแห่งพันธาลังการนั้น อลังการที่กล่าวมาแล้วมีสองประเภท. อย่างไร? โดยความต่างแห่งเสียงและโดยความต่างแห่งอรรถ ความหมายคือ อลังการมีสองประเภทคือ สัททาลังการและอรรถาลังการ. สิ่งที่ทำให้เกิดความต่างสองประเภทนั้นคือ เสียงและอรรถ. แถวใดมีชื่อว่า "พันธะ" แถวนั้นแลมีชื่อว่า "พันธนามะ". "ตังสัชชิตะตะทาวลี" คือ แถวที่ประดับประดาด้วยอลังการเหล่านั้น ซึ่งเป็นแถวที่แสดงออกด้วยอลังการเหล่านั้น เป็นกลุ่มของเสียงและอรรถเหล่านั้น เป็นมหาประโยค หรือเป็นอนุประโยค. บทประพันธ์ที่สมบูรณ์คือมหาประโยค, ส่วนประกอบมีมุตตกะเป็นต้นคืออนุประโยค, เสียงและอรรถที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก ย่อมถูกบัญญัติโดยการกล่าวซ้ำ "ตังสัชชิตะตะทาวลิกะ" โดยความเป็นที่รู้จัก.

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso.

13. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าวของอลังการที่กล่าวมาแล้ว และกายแห่งบทประพันธ์ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งมีอลังการนั้นเป็นที่ตั้ง โดยรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ทวิปปกาเร" เป็นต้น. ในคัมภีร์อลังการที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" นั้น หรือในอธิการแห่งอลังการนั้น อลังการที่จะกล่าวต่อไปมีสองประเภท โดยความต่างแห่งเสียงและอรรถ คือโดยความต่างแห่งสัททาลังการและอรรถาลังการ. สิ่งที่ทำให้อลังการต่างกันเป็นสองประเภทนั้น คือเสียงและอรรถ ซึ่งมีชื่อว่า "พันธะ" (บทประพันธ์) นั่นเอง. "ตังสัชชิตะตะทาวลี" คือ แถวที่ประดับประดาด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการเหล่านั้น ซึ่งเป็นกลุ่มของเสียงและอรรถเหล่านั้น มีลักษณะเป็นมหากาพย์เป็นต้น ซึ่งเรียกว่า "ปฏิปาฏิพันธะ" (บทประพันธ์ที่เป็นลำดับ). และบทสมาสคือ "สิ่งใดมีชื่อว่า 'พันธะ'" และ "ประดับประดาด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการเหล่านั้น" และ "แถวของเสียงและอรรถเหล่านั้น".

14.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

(บทประพันธ์) ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ แม้มีโทษเพียงเล็กน้อยปะปนอยู่ ย่อมไม่เป็นที่สรรเสริญโดยผู้รู้ หญิงสาวเช่นนั้นก็เช่นกัน.

14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti.

14. เพื่อแสดงว่า สัททัตถาวลีนั้น แม้ประดับตกแต่งด้วยคุณและอลังการอย่างนี้ ก็ยังไม่ควรที่วิญญูชนจะพึงสัมผัส หากประกอบด้วยโทษเพียงเล็กน้อย จึงกล่าวคำว่า “คุณ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ประกอบด้วยคุณอันมีชื่อว่าสัททาลังการและอรรถาลังการ และแม้ตกแต่งเป็นพิเศษแล้ว หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย หรือถูกประทับด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรที่วิญญูชน คือบัณฑิตผู้รู้การจำแนกคุณและโทษ จะพึงสรรเสริญเลย. ท่านกล่าวว่า “หญิงสาวผู้เช่นนั้น” โดยอุปมา. เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบ ผู้มีคุณสมบัติยั่วยวนใจของมหาชนด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าสู่ความงามแห่งวัยที่กำลังจะเบ่งบาน และประดับด้วยเครื่องประดับพิเศษ หากถูกแต้มด้วยโทษเรื้อนเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรที่วิญญูชนจะพึงสัมผัสเลย จะกล่าวไปไยถึงหญิงอื่นเล่า. สัททัตถาวลีนั้นก็เช่นกัน หากมีโทษเพียงเล็กน้อยในรูปศัพท์และลักษณะของอรรถ ก็เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงเว้น เหมือนโรคเรื้อน จะกล่าวไปไยถึงโทษมากเล่า.

14. Evaṃ saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho.

14. เพื่อแสดงว่า สัททัตถาวลีที่ตกแต่งด้วยอลังการอันเป็นคุณของสัททัตถะอย่างนี้ หากถูกประทับด้วยโทษมีบทเป็นต้นเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ประเสริฐ จึงกล่าวคำว่า “คุณาลังการ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ประกอบด้วยคุณและอลังการ คือแม้ประกอบเป็นพิเศษด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการและอรรถาลังการ หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย คือถูกประทับด้วยโทษเพียงเล็กน้อยเท่าธุลี มีโทษแห่งบทเป็นต้น ก็ไม่ควรที่วิญญูชนผู้พิจารณาคุณและโทษจะพึงสรรเสริญ เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบผู้ถึงวัยหนุ่มสาวที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ แต่ถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย. เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบผู้มีอัธยาศัยน่ารัก ประกอบด้วยคุณอันน่ารื่นรมย์ และเครื่องประดับพิเศษมีสร้อยคออันงดงามเหมาะสมเป็นต้น หากประกอบด้วยโรคเรื้อนขาวเพียงเล็กน้อยที่ปรากฏให้เห็น ก็ไม่เป็นที่น่าดูสำหรับผู้พิจารณาคุณและโทษฉันใด แบบแผนการประพันธ์ที่กล่าวมาแล้วนั้น หากประกอบด้วยโทษมีบทเป็นต้นบางอย่างที่เปรียบเหมือนโรคเรื้อน ก็ไม่เป็นที่พึงพอใจของวิญญูชนฉันนั้น นี้คือความหมาย. บทวิเคราะห์คือ “โทษเพียงเล็กน้อย” และ “ถูกแต้มด้วยโทษนั้น” และ “ปรากฏเหมือนหญิงสาวนั้น” จึงเป็น “เช่นนั้น”.

15.

Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ.

เพราะเหตุนั้น การกำจัดโทษนั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง. สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง จะไม่พึงมีคุณได้อย่างไร.

15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo.

15. เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น การกำจัดโทษทั้งหลายมีโทษแห่งบทเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นประโยชน์นั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่ ด้วยทัศนะแห่งศาสตร์ ด้วยอานุภาพแห่งศาสตร์ คือการสละนั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จ. (คำว่า “โดยวิญญูชน” เป็นบทที่เหลือ). หากถามว่า “เมื่อกำจัดโทษอย่างนี้ จะได้คุณอะไร?” สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือพ้นจากโทษ จะไม่พึงมีคุณ คือประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการได้อย่างไร? ย่อมมีคุณนั่นเอง. ความหมายคือ สิ่งที่ประดับแล้วแต่ปราศจากคุณ ย่อมไม่ควรนำไปใช้.

15. Tena yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho.

15. เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุที่สิ่งที่ประกอบด้วยโทษไม่ควรที่วิญญูชนจะนำไปใช้ เพราะฉะนั้น การกำจัดโทษนั่นแหละ คือการกำจัดโทษมีบทเป็นต้น พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ด้วยความพยายามอันยิ่ง ด้วยปัญญาอันเป็นวิสัยแห่งศาสตร์หลายอย่าง โดยวิญญูชน. เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือปราศจากโทษ และประกอบด้วยคุณ คือประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการ จะไม่พึงมีได้อย่างไร? ความหมายคือ ย่อมประกอบด้วยคุณ. บทวิเคราะห์คือ “การกำจัดโทษ” และ “โทษไม่มีแก่สัททัตถาวลีนี้” หรือ “พ้นจากโทษ” และ “เป็นไปพร้อมด้วยคุณ”.

16.

Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

สัททัตถาวลีนั้น แม้ปราศจากเครื่องประดับ แต่ประกอบด้วยคุณ ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษและประกอบด้วยคุณ.

16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho.

16. เพราะเหตุไรจึงประพันธ์ด้วยการสละโทษและรับเอาคุณอย่างนี้? ท่านกล่าวคำว่า “สาลังการ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ปราศจากเครื่องประดับ แต่ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือพ้นจากโทษ และประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการ ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เพราะเป็นเหตุเดียวที่ยังความสุขให้หลั่งไหลแก่ชนทั้งหลาย คือย่อมดึงดูดใจมาสู่ตน. ในที่นั้น ท่านกล่าวอุทาหรณ์ว่า “เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษและประกอบด้วยคุณ”. เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษใดๆ และประกอบด้วยคุณพิเศษมีมารยาทน่ารักเป็นต้น แม้ไม่ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับใดๆ ก็ย่อมไพเราะน่าฟัง เป็นเครื่องประดับของกวี และเป็นที่น่าพอใจฉันใด สัททัตถาวลีนี้ก็ย่อมเป็นที่น่าพอใจฉันนั้น นี้คือความหมาย.

16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti.

16. บัดนี้ ท่านแสดงประโยชน์ในการสละโทษและรับเอาคุณด้วยคำว่า 'สาลงฺการวิยุตฺเต' เป็นต้น. สัททัตถาวลี (ระเบียบแห่งเสียงและเนื้อความ) นั้น แม้จะปราศจากเครื่องประดับ แต่หากไม่มีโทษ คือปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง และประกอบด้วยคุณ คือเป็นผู้มีคุณเพราะเหตุนั้นเอง ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษ คือสละโทษมีผิวพรรณไม่ดีและรูปร่างไม่งามเป็นต้น และประกอบด้วยคุณ คือประกอบด้วยคุณอันเป็นที่จับใจ ย่อมยังสาธุชนให้ยินดี.

17.

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

โทษทั้งหลายมีหลายชนิดที่บัณฑิตถือว่ามีอยู่ในบท ในประโยค และในอรรถของบทและประโยคนั้น ข้าพเจ้าจะกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยอุทาหรณ์.

17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ.

17. เพราะเหตุที่แม้ (บทประพันธ์) ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่เป็นที่นับถือของวิญญูชน และแม้จะปราศจากเครื่องประดับ หากไม่มีโทษและประกอบด้วยคุณ ก็เป็นที่น่าพอใจ และเพราะเหตุที่โทษอันนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์นั้น พึงละเว้นตามทัศนะของตำรา เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงโทษเหล่านั้น ท่านจึงปฏิญาณ (ว่าจะกล่าว) ด้วยคำว่า 'ปเท' เป็นต้น. อรรถของบทและประโยคเหล่านั้น ชื่อว่า 'ตทัตถะ' (อรรถนั้น), ในตทัตถะนั้น. สิ่งที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นลักขยะ (สิ่งที่พึงกำหนด) ชื่อว่า 'อุทาหรณ์'. พร้อมด้วยอุทาหรณ์ ชื่อว่า 'โสทาหรณ์'. สิ่งที่เป็นเครื่องกำหนดลักขยะ ชื่อว่า 'ลักษณะ'.

17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca–

17. เพราะเหตุที่การประพันธ์ที่ประกอบด้วยอลังการ แม้ประกอบด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรนำมาใช้ และเพราะเหตุที่ (การประพันธ์) ที่ปราศจากโทษ แม้จะไม่มีการประดับด้วยอลังการ ก็เป็นสิ่งที่วิญญูชนควรรับเอา และเพราะเหตุที่การละเว้นโทษอันเป็นส่วนสำคัญเป็นสิ่งที่จำเป็นต้องทำ บัดนี้ เพื่อจะแสดงโทษที่ได้ทราบมา ท่านจึงปฏิญาณ (ว่าจะกล่าว) ด้วยคำว่า 'ปเท วากฺเย' เป็นต้น. ในบท คือในบท ๔ ชนิดมีนามเป็นต้น และในประโยค คือในประโยคที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ว่า 'กลุ่มของบทที่มีสยาทิปัจจัยและตยาทิปัจจัยเป็นที่สุด เป็นประโยคที่มีกริยาพร้อมด้วยการก' และในอรรถของบทและประโยคเหล่านั้น โทษทั้งหลายหลายชนิดหลายประการที่วิญญูชนถือว่าเป็นโทษและพึงทราบ ข้าพเจ้าจะกล่าวลักษณะของโทษมีบทเป็นต้นเหล่านั้นพร้อมด้วยอุทาหรณ์. และในที่นี้ —

‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ;

Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti.

“บทกล่าวไว้ ๔ ชนิด คือ นาม อาขยาต อุปสัค และนิบาต โดยผู้รู้สิ่งนั้น (เช่น) ม้าวิ่งไปโดยแท้.”

Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho.

พึงทราบ 'บท' โดยนัยที่กล่าวแล้วก่อน. ส่วนวิเคราะห์ (วิคคหะ) คือ 'สิ่งที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นลักขยะ ชื่อว่า อุทาหรณ์ทั้งหลาย', 'พร้อมด้วยอุทาหรณ์ ชื่อว่า โสทาหรณ์' และ 'สิ่งที่เป็นเครื่องกำหนดลักขยะ ชื่อว่า ลักษณะ'.

Padadosauddesa

การแสดงโทษแห่งบทโดยสังเขป

18.

Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca;

Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ.

วิรุทธัตถันตระ (มีอรรถอื่นขัดแย้ง), อัธยัตถะ (มีอรรถเกิน), กิลิฏฐะ (เศร้าหมอง/เข้าใจยาก), วิโรธี (ขัดแย้ง), เนยยะ (พึงนำมาซึ่งเหตุ), วิเสสนะเปกขะ (รอคอยวิเสสนะ), หีนัตถกะ (มีอรรถเลวทราม) และอนัตถกะ (ไม่มีอรรถ).

Vākyadosauddesa

การแสดงโทษแห่งประโยคโดยสังเขป

19.

Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā

โทษของบทและประโยค คือ เอกัตถะ (ซ้ำความ), ภัคครีติกะ (เสียระเบียบ), พยากีรณะ (สับสน), คามมะ (ภาษาชาวบ้าน), ยติหีนะ (ขาดสัมผัส), กัมมัจจุตะ (ลำดับผิด), อติวุตตะ (เกินความ), อเปตัตถะ (ไร้ความหมาย) และสพันธผรุสะ (หยาบคาย).

Vākyatthadosauddesa

การแสดงโทษของอรรถแห่งประโยค

20.

Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

อปักกมะ (ลำดับผิด), โอจิยหีนะ (ขาดความเหมาะสม), ภัคครีติ (เสียระเบียบ), สสังสยะ (กำกวม), คามมะ (ภาษาชาวบ้าน), ทุฏฐาลังกติ (อลังการเสีย) เหล่านี้เป็นโทษที่อาศัยอรรถของประโยค.

Padadosādiuddesavaṇṇanā

คำอธิบายการแสดงโทษของบทเป็นต้น

18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso.

18-19-20. บัดนี้ ท่านแสดงโทษตามที่ได้ปฏิญญาไว้ โดยเริ่มจากคำว่า 'วิรุทธัตถันตระ' เป็นต้น. บทใดมีอรรถอื่นที่ขัดแย้ง บทนั้นชื่อว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. อะไรคือบทนั้น? คือ บท. แม้ในข้อต่อๆ ไปก็พึงประกอบตามสมควร. อรรถของบทวิเสสยะเกินไปเพราะบทใด บทนั้นชื่อว่า 'อัธยัตถะ'. เหตุที่ไม่ได้กล่าวไว้ถูกนำมาในบทนี้ บทนั้นชื่อว่า 'เนยยะ'. คำว่า 'โทษของบท' หมายความว่า โทษทั้งหลายมีวิรุทธัตถันตระเป็นต้น เป็นโทษของบทที่ทำให้บทเหล่านั้นเสียไป. แม้ในข้อต่อๆ ไปก็พึงประกอบตามสมควร. มีความเชื่อมโยงว่า 'เป็นโทษของประโยค'. ประโยคใดมีระเบียบคือลำดับเสียไป ประโยคนั้นชื่อว่า 'ภัคครีติกะ'. อปักกมะเป็นต้น เป็นโทษของอรรถแห่งประโยค เพราะเป็นโทษของอรรถแห่งประโยคทั้งหลาย. คำว่า 'ประโยคพึงเป็นสิ่งที่เสียไป' ประโยคนั่นเองเป็นวิเสสยะ. เพราะฉะนั้น ในที่ทั้งปวงจึงแสดงด้วยนปุงสกลิงค์.

18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma.

18-19-20. บัดนี้ ท่านแสดงโทษที่ปฏิญญาไว้ว่าจะกล่าว โดยเริ่มจากคำว่า 'วิรุทธะ...เป...นิสสิตา'. บทใดมีอรรถอื่นที่ขัดแย้งกับอรรถที่กวีประสงค์ บทนั้นชื่อว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. บทใดทำให้บทวิเสสยะมีอรรถเกินไป บทนั้นชื่อว่า 'อัธยัตถะ'. บทใดไม่ชัดเจนเพราะไม่แสดงอรรถที่กวีประสงค์ บทนั้นชื่อว่า 'กิลิฏฐะ'. บทใดขัดกับประเทศ กาล และศิลปะเป็นต้น บทนั้นชื่อว่า 'วิโรธี'. บทใดต้องนำ (เหตุ) อื่นมาจึงจะกล่าวได้ บทนั้นชื่อว่า 'เนยยะ'. บทใดเข้าถึงความเป็นบทที่มีอรรถสมบูรณ์ได้ก็ต่อเมื่อได้รับวิเสสนะ บทนั้นชื่อว่า 'วิเสสนะเปกขะ'. บทใดทำให้บทวิเสสยะด้อยลง บทนั้นชื่อว่า 'หีนัตถกะ'. บทใดไม่มีอรรถ บทนั้นชื่อว่า 'อนัตถกะ'. โทษ 8 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'ปทโทสะ' (โทษของบท) เพราะอาศัยบท.

Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati.

การกล่าวซ้ำอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่า 'เอกัตถะ'. การมีลำดับแตกไป ชื่อว่า 'ภัคครีติกะ'. และการเป็นเหตุให้สับสน ชื่อว่า 'พยากีรณะ'. การปราศจากถ้อยคำที่วิเศษ ชื่อว่า 'คามมะ'. การปราศจากความสมบูรณ์แห่งยติ (การหยุดจังหวะ) ชื่อว่า 'ยติหีนะ'. การเคลื่อนไปจากลำดับแห่งอรรถของบท ชื่อว่า 'กัมมัจจุตะ'. การกล่าวล่วงพ้นโวหารทางโลก ชื่อว่า 'อติวุตตะ'. การปราศจากอรรถรวม ชื่อว่า 'อเปตัตถะ'. การประกอบด้วยความหยาบแห่งการประพันธ์ ชื่อว่า 'พันธผรุสะ', และประโยคที่ประกอบด้วยความหยาบนั้น ชื่อว่า 'สพันธผรุสะ'. โทษ 9 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'โทษของประโยค' เช่นเดียวกัน. ในที่นี้ คำว่า 'ตถา' ย่อมรวบรวมบทว่า 'โทสะ' เข้ามา.

Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma.

การมีลำดับปราศไป ชื่อว่า 'อปักกมะ'. การเสื่อมจากความเหมาะสม ชื่อว่า 'โอจิยหีนะ'. การมีลำดับแห่งวิภัตติแตกไป ชื่อว่า 'ภัคครีติ'. การทำให้เกิดความสงสัย ชื่อว่า 'สสังสยะ'. การทำให้เข้าใจได้ยาก ชื่อว่า 'คามมะ'. การมีอลังการที่ถูกประทุษร้าย ชื่อว่า 'ทุฏฐาลังกติ'. โทษ 6 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'วากยัตถโทสะ' (โทษแห่งอรรถของประโยค) เพราะอาศัยอรรถของประโยค.

Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho.

ความหมายอื่น ชื่อว่า อัตถันตระ. บทใดมีความหมายอื่นที่ขัดแย้ง (กับความหมายที่ประสงค์) บทนั้นชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ (นี่คือรูปวิเคราะห์). แม้บทที่แสดงโทษ ก็ชื่อว่า โทษ เพราะไม่ต่างจากตัวโทษเอง. แม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะถือเอาบทด้วยรูปสมาส จึงเป็นนปุงสกลิงค์. แม้ในบทอื่นๆ ต่อจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทใดมีความหมายเกินกว่าบทวิเสสยะ (ชื่อว่า อัชฌัตถะ). บทที่เศร้าหมอง (ไม่ชัดเจน) ชื่อว่า กิลิฏฐะ เหมือนสิ่งที่เศร้าหมอง. ด้วยว่า กระจกที่เปื้อนธุลี ย่อมไม่ชัดเจนในการแสดงเงาหน้าเป็นต้น เพราะความเศร้าหมองของตนฉันใด บทที่ไม่สามารถแสดงความหมายที่ประสงค์ได้ ก็ชื่อว่า กิลิฏฐะ ฉันนั้น. บทใดมีความขัดแย้ง บทนั้นชื่อว่า วิโรธี. บทใดที่ต้องนำเหตุที่ไม่ได้กล่าวไว้มาแสดงในบทนั้น บทนั้นชื่อว่า เนยยะ. บทใดมีความต้องการในบทวิเสสนะ (ชื่อว่า อเปกขิตะ). บทใดทำให้ความหมายของบทวิเสสยะด้อยลง (ชื่อว่า หีนัตถะ). บทใดไม่มีความหมาย (ชื่อว่า อนัตถกะ) นี่คือรูปวิเคราะห์.

Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ.

แม้โทษของบททั้งหลายจะไม่มีความต่างกัน (โดยสภาวะ) แต่ท่านก็กล่าวว่า 'โทษของบททั้งหลาย' เพราะความต่างกันโดยการจำแนก เช่น 'ร่างกายของลูกหินบด'. แม้ในคำว่า 'โทษของประโยคทั้งหลาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทใดมีความหมายเดียว (ซ้ำกัน) บทนั้น (ชื่อว่า เอกัตถะ). บทใดมีระเบียบ (รีติ) เสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ภัคครีติ). บทที่กระจัดกระจายไปต่าง ๆ ชื่อว่า พยากีรณะ. สิ่งที่เกิดในหมู่บ้าน ชื่อว่า คามมะ คือถ้อยคำของคนไม่ฉลาด. แม้บทที่แสดงถ้อยคำนั้น ก็ชื่อว่า คามมะ โดยอุปจาระ. บทใดขาดจังหวะ (ยติ) บทนั้นชื่อว่า ยติหีนะ. บทใดเคลื่อนจากลำดับ บทนั้นชื่อว่า กัมมัจจุตะ. บทใดกล่าวเกินความจริง บทนั้นชื่อว่า อติวุตตะ. บทใดปราศจากความหมาย บทนั้นชื่อว่า อเปตัตถะ. บทใดมีความหยาบคายในการประพันธ์ บทนั้น (ชื่อว่า ผรุสะ). บทใดมีลำดับปราศไปแล้ว บทนั้น (ชื่อว่า อปักกมะ). บทใดมีความเหมาะสมบกพร่อง บทนั้น (ชื่อว่า หีโนจิตยะ). บทใดมีระเบียบเสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ภัคครีติ). บทใดเป็นไปพร้อมกับความสงสัย บทนั้น (ชื่อว่า สสังสยะ). บทว่า คามมะ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. บทใดมีเครื่องประดับ (อลังการ) เสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ทุฏฐาลังการ). ความหมายของประโยค ชื่อว่า วาจกัตถะ, โทษที่อาศัยความหมายนั้น ชื่อว่า วากยัตถนิสสิตะ (นี่คือรูปวิเคราะห์). ในที่นี้ โทษ 2 ประการคือ อนัตถกะและอเปตัตถะ มีความต่างกันโดยความเป็นบทและประโยค, ส่วนโทษคู่อื่นๆ คือ ภัคครีติ 2 อย่าง, คามมะ 2 อย่าง, และกัมมัจจุตะกับอปักกมะ 2 อย่าง มีความต่างกันโดยความเป็นประโยคและเนื้อความของประโยค.

Padadosaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายการระบุโทษของบท

21.

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ บทนั้นชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ เช่น (ประโยคว่า) 'เมฆผู้ให้พิษ (วิสท) พึงยังชนให้มีความสุข'.

21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā.

21. ลำดับต่อไป ท่านยกตัวอย่างโทษของบทเป็นต้นตามลำดับที่ตั้งไว้ ด้วยคำว่า 'วิรุทธิ' เป็นต้น. คำว่า หิ หมายถึง เพราะเหตุใด หรือใช้ในความหมายว่า เป็นที่รู้กัน. ท่านกล่าวตามว่า 'บทใดมีความหมายอื่น คือความหมายอื่นจากที่ประสงค์ ขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ คือความหมายที่ปรารถนาจะกล่าว' แล้วจึงบัญญัติบทนั้นว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ยถา'. คำว่า ยถา มีความหมายว่า พึงเห็นบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ว่าเป็นวิรุทธัตถันตระเหมือนกัน ไม่ใช่เพียงแค่ตัวอย่างนี้เท่านั้น. (ตัวอย่างว่า) 'เมฆผู้ให้พิษ (วิสท) พึงยังชนให้มีความสุข'. คำว่า วิส หมายถึง น้ำ, บทว่า วิสท หมายถึง เมฆผู้ให้น้ำนั้น ย่อมยังชนคือชาวโลกให้มีความสุข นี่คือความหมายที่กวีประสงค์. แต่คำว่า วิส อาจเป็นคำเรียกยาพิษ (ครฬ) ได้ด้วย ดังนั้น เมฆผู้ให้ยาพิษย่อมฆ่า (คน) หาใช่ยังให้มีความสุขไม่ นี่คือความขัดแย้งของบทวิเสสนะว่า 'วิสท'.

21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti.

21. บัดนี้ เมื่อจะแสดงลักษณะและตัวอย่างของโทษมีวิรุทธัตถันตระเป็นต้น ตามลำดับที่ตั้งไว้ จึงกล่าวคำว่า 'วิรุทธิ' เป็นต้น. เพราะบทใดมีความหมายอื่น คือความหมายอื่นจากความหมายที่กวีประสงค์ ขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ คือความหมายที่ต้องการ บทนั้นจึงชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ. หรือคำว่า หิ ใช้ในความหมายว่า เป็นที่รู้กัน. จริงอย่างนั้น บทวิรุทธัตถันตระนี้ เมื่อแสดงว่า 'บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์' ย่อมเป็นไปในขอบเขตแห่งเนื้อความที่แสดงนั้น. เพราะมีการประกอบคำว่า 'ตํ หิ' จึงเป็นการกล่าวตามลักษณะที่เป็นที่รู้กันว่า 'บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์' แล้วจึงบัญญัติบทวิรุทธัตถันตระที่ไม่เป็นที่รู้กันซึ่งควรจะถูกกล่าวตามนั้น เหมือนประโยคว่า 'ผู้ใดมีต่างหู ผู้นั้นคือเทวทัต'. ในบทต่อๆ ไป ก็พึงทราบการบัญญัติสิ่งที่ไม่เป็นที่รู้กันด้วยการกล่าวตามสิ่งที่เป็นที่รู้กันเช่นนี้เอง. ท่านแสดงตัวอย่างที่เป็นลักขิยะด้วยคำว่า 'ยถา...เป...ชนํ'. คำว่า ยถา หมายความว่า 'เมโฆ วิสโท' เป็นต้น เป็นตัวอย่างของวิรุทธัตถันตระ แม้บทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็เป็นตัวอย่างของบทนี้ได้ ไม่ใช่มีเพียง 'เมโฆ' เป็นต้นเท่านั้น. และคำว่า ยถา ในที่นี้ พึงเห็นว่าใช้ในความหมายเป็นตัวอย่าง แม้จะเป็นไวพจน์ของคำว่า อิวะ ก็ตาม ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน. ความหมายที่กวีประสงค์คือ เมฆผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ ผู้ให้ซึ่งน้ำที่เรียกว่า วิสะ ย่อมยังชนให้มีความสุข. ในที่นี้ เพราะคำว่า วิสะ เป็นคำเรียกยาพิษที่เรียกว่า ครฬ, และในคำว่า 'วิสํ ททาตีติ วิสโท' นี้ คำว่า วิสะ เป็นคำกลางๆ ที่ใช้ได้ทั้งน้ำและยาพิษ, เมฆผู้ให้ยาพิษย่อมทำลายอย่างเดียว ไม่ทำให้มีความสุขเลย, ดังนั้น จึงมีความหมายอื่นที่ขัดแย้งกับบทวิเสสนะของเมฆคือคำว่า วิสท ซึ่งเป็นเหตุแห่งความสุขที่กวีประสงค์, บทว่า วิสะ จึงเสียด้วยโทษคือวิรุทธัตถันตระ.

22.

Visesyamadhikaṃ yenā’-

Dhyatthametaṃ bhave yathā;

Obhāsitāsesadiso,

Khajjoto’yaṃ virājate.

บทวิเสสยะเกินไป (กว่าความเป็นจริง) ด้วยบทใด บทนั้นพึงเป็นอัชฌัตถะ เช่น 'หิ่งห้อยนี้ย่อมรุ่งเรือง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ'.

22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ.

22. ท่านกล่าวตามว่า 'บทวิเสสยะคือบทอื่นที่พึงถูกวิเสสนะ ย่อมเกินไปโดยเนื้อความด้วยบทใด' แล้วจึงบัญญัติว่า 'บทนั้นพึงเป็นอัชฌัตถะ'. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ยถา' คือ 'โอภาสิเต' เป็นต้น. แม้ในบทต่อๆ ไปก็พึงทราบได้ง่ายเช่นนี้. หิ่งห้อยนี้ย่อมรุ่งเรือง คือส่องสว่าง โดยทิศทั้งปวงไม่มีส่วนเหลืออันหิ่งห้อยนั้นส่องสว่างแล้ว. ในที่นี้ การส่องสว่างไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อย เป็นการกล่าวเกินจริง จึงเป็นอรรถที่เกินไป.

22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho.

22. บทวิเสสยะที่พึงวิเสสนะ ย่อมเกินไปโดยอรรถด้วยบทวิเสสนะใด บทที่ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวแล้วนั้น ชื่อว่าอัชฌัตถะ อันเป็นโทษของบท. เหมือนอย่างตัวอย่างของบทนั้น. หิ่งห้อยนี้ ผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมส่องแสง. ในที่นี้ เพราะความเป็นอัชฌัตถะแห่งการส่องแสงไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อยซึ่งเป็นบทวิเสสยะ บทวิเสสนะว่า "โอภาสิตาเสสทิโส" จึงชื่อว่าอัชฌัตถะอันเป็นโทษของบท. บทวิเคราะห์คือ "โอภาสิตา อเสสทิสา เยน" (ทิศทั้งปวงที่ไม่มีส่วนเหลืออันหิ่งห้อยนั้นส่องแสงให้สว่างแล้ว).

23.

Yassa’tthāvagamo dukkho,

Pakatyādivibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya,

So’yamāliṅgyate piyā.

บทใดมีความเข้าใจอรรถได้ยาก เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐะ เหมือนอย่างว่า ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว.

23. Pakatyādivibhāgatoti paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ.

23. คำว่า "ปรกตฺยาทิวิภาคโต" (เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น) นั้น ปรกติคือบทที่ทำไว้ก่อนปัจจัย. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมรวบรวมปัจจัยเป็นต้น. เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น คือเพราะการแยกแยะว่า "นี่คือปรกติ, นี่คือปัจจัย, นี่คืออาเทศ" เป็นต้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่าเป็นการกำหนดแยกแยะปรกติและปัจจัย. ผู้ยังให้เอิบอิ่มชื่อว่าปี. ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว. ในที่นี้ "ปิยา" เป็นกิลิฏฐะ.

23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pīsaddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ.

23. บทใดมีความเข้าใจอรรถ คือความรู้ความหมายได้ยาก เพราะการรู้การแยกแยะปรกติเป็นต้นว่า "นี่คือปรกติ, นี่คือปัจจัย, นี่คืออาเทศ" เป็นต้น หรือเพราะการแสวงหาว่า "ปรกติเป็นต้นคืออะไร" บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐะ. เหมือนอย่างตัวอย่างของบทนั้น. ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว. ปรกติคือบทที่ทำไว้ก่อนปัจจัย. ประโยคว่า การแยกแยะของปัจจัยทั้งหลายที่มีปรกตินั้นเป็นต้น. ผู้ยังให้เอิบอิ่มชื่อว่าปี คือหญิง. ในที่นี้ ในการกล่าวถึงหญิงอันเป็นที่รักที่ชื่อว่าปิยา เพราะปิสัทท์ไม่ชัดเจน บทว่า "ปิยา" จึงเป็นกิลิฏฐะ.

24.

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati.

บทกิลิฏฐะใด มีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย เป็นยมกเป็นต้น แม้บทนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ในโทษของบทกิลิฏฐะนั่นเอง.

24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo.

24. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าแม้ยมกเป็นต้นที่ไม่ประสงค์ก็รวมอยู่ในกิลิฏฐะนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า "ยํ" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ยํ" เป็นคำที่ไม่กำหนด, คำที่กำหนดของคำนั้นคือ "ยมกาทิกํ" (ยมกเป็นต้น). ยมกเป็นต้นคือประเภทปริศนาที่มียมกเป็นต้น. ถามว่า เป็นอย่างไร? จึงกล่าวคำว่า "กิลิฏฐปทํ" เป็นต้น. บทใดมีบททั้งหลายที่มัวหมองไม่ชัดเจน เพราะตั้งอยู่ในสภาพแห่งโทษที่ไม่เป็นที่รู้จัก บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐบท. บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย บทนั้นชื่อว่ามันทาภิเธยยะ. แม้ยมกเป็นต้นเช่นนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ภายในที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถูกบัญญัติ ถูกใส่ไว้ในที่นั้นนั่นเองในโทษของบทกิลิฏฐะนั่นเอง, ความหมายคือไม่แตกต่างจากโทษของบทกิลิฏฐะ.

24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho.

24. บัดนี้ เพื่อทำให้ปรากฏโดยอ้างการรวมแม้ยมกเป็นต้นที่ไม่ประสงค์เข้าไว้ในโทษของกิลิฏฐะนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า "ยํ กิลิฏเฐ" เป็นต้น. บทกิลิฏฐะคือบทที่ไม่ชัดเจนเพราะปะปนกับโทษที่ไม่เป็นที่รู้จัก. บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย คือมีอรรถที่พึงกล่าวได้เพียงเล็กน้อย. ยมกเป็นต้นใด คือประเภทปริศนาที่เป็นยมกใดมีอยู่ แม้บทนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ภายในในโทษของบทกิลิฏฐะที่กล่าวแล้วนั่นเอง, ความหมายคือไม่แตกต่างจากโทษของบทกิลิฏฐะ. บทวิเคราะห์คือ "กิลิฏฺฐานิ ปทานิ ยสฺส" (บทใดมีบททั้งหลายที่มัวหมอง), "มนฺโท อภิเธยฺโย ยสฺส" (บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย), "ยมกํ อาทิ ยสฺส ปเหฬิกาชาตสฺส" (ประเภทปริศนาใดมียมกเป็นต้น), "กิลิฏฺฐปทานํ โทโส" (โทษของบทกิลิฏฐะ).

25.

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ.

ยมกเช่นนี้ เป็นที่ประสงค์ คือประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จัก มีการสนธิของบทที่กลมกลืนกัน ประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส.

25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho.

25. แม้ยมกเป็นต้นเช่นนี้ไม่เป็นที่ประสงค์ก็ช่างเถิด, อะไรเล่าเป็นที่ประสงค์? จึงกล่าวคำว่า "ปตีติ" เป็นต้น. เพราะความเป็นที่รู้จักของอรรถที่ควรกล่าวของตน แม้ศัพท์ที่เป็นเครื่องกล่าวก็ชื่อว่าเป็นที่รู้จักนั่นเอง, ดังนี้ บทว่า "ปตีตสทฺทรจิตํ" คือประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จัก คือศัพท์ที่มีชื่อเสียง เป็นปาฏิปทิกะ. บทว่า "สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ" คือมีการสนธิของบทที่กลมกลืนกัน คือมีการสนธิของบททั้งหลายมีสยาปัจจัยเป็นต้นที่เรียบร้อยเพราะการเกี่ยวเนื่องกัน. บทว่า "ปสาทคุณสํยุตฺตํ" คือประกอบด้วยคุณที่ชื่อว่าปสาทะ คือด้วยสัททาลังการะที่ประกอบดีแล้ว เพราะความเป็นบทที่ประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จักนั่นเอง. ยมกที่น่ารื่นรมย์ซึ่งมีคุณสมบัติที่กล่าวแล้วเช่นนี้ เป็นที่ประสงค์ ดังนี้เป็นความหมาย.

25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho.

25. บัดนี้ เมื่อยมกทั้งหลายอันได้บรรลุแล้ว อาจารย์จึงกล่าวสอนศิษย์ทั้งหลายว่า ยมกเช่นนี้เป็นที่ปรารถนา ดังนี้เป็นต้น. ยมกที่บัณฑิตทั้งหลายเห็นว่าเป็นที่ปรารถนา คือยมกที่ประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส (ปสาทคุณ) ซึ่งรจนาด้วยศัพท์ที่เข้าใจง่าย (ปตีตะ) คือรจนาด้วยศัพท์ที่รู้จักกันดีว่า 'ศัพท์นี้เป็นเครื่องกล่าวอรรถนี้' อันกระทำด้วยปาฏิปทิกะ (ศัพท์เดิม) มีบทสนธิที่เชื่อมต่อกันดี คือมีสนธิของบททั้งหลายมีสยาทิเป็นที่สุดที่เชื่อมต่อกันดี และประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส เพราะเหตุที่รจนาด้วยศัพท์ที่เข้าใจง่ายนั่นเอง จึงประกอบด้วยคุณคือสัททาลังการะชื่อว่าปสาทะ ยมกเช่นนี้คือยมกที่มีคุณยิ่งกว่าและน่ารื่นรมย์ เหมือนยมกที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า. บทวิเคราะห์คือ: ศัพท์ทั้งหลายเหล่านั้นเป็นที่เข้าใจง่าย (ปตีตะ) และรจนาด้วยศัพท์เหล่านั้น, มีสนธิของบททั้งหลายที่เชื่อมต่อกันดี, ปสาทะคือคุณคือสัททาลังการะ, ประกอบด้วยคุณนั้น.

26.

Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ.

ยมกนั้นเกิดจากวรรณะหลายอย่างที่กล่าวซ้ำ เป็นอัพยเปตะ (ไม่แยกกัน) พยเปตะ (แยกกัน) และอัญญะ (ผสมกัน); และยมกนั้นมีต้น กลาง และปลายของบาทเป็นขอบเขต.

26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti , tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā.

26. บัดนี้ ท่านเริ่มแสดงยมกที่ประสงค์ตามที่กล่าวแล้วนั้นด้วยบทว่า 'อพฺยเปเต' เป็นต้น. ยมกนั้นพึงทราบว่าเกิดจากวรรณะทั้งหลายที่กล่าวซ้ำ คือกล่าวทับ ประกอบด้วยการออกเสียงซ้ำๆ เพราะมีรูปเหมือนกันหลายอย่าง มีวรรณะมาก มีรูปเป็นสระและพยัญชนะ ไม่ใช่วรรณะเดียวเพราะวรรณะเดียวนั้นเป็นอนุประาส และท่านจะกล่าวต่อไปว่า 'การซ้ำวรรณะเหมือนอย่างอื่น'. ยมกนั้นจำแนกได้กี่อย่าง? ท่านจึงกล่าวว่า 'อพฺยเปตํ พฺยเปตญฺญํ'. ในบรรดายมกเหล่านั้น ยมกใดที่กล่าวด้วยหมู่แห่งวรรณะโดยไม่ถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น ยมกนั้นชื่อว่าอัพยเปตะ. ส่วนยมกใดที่ถูกคั่น ยมกนั้นชื่อว่าพยเปตะ. ส่วนยมกใดที่ผสมกันทั้งสองอย่าง ยมกนั้นชื่อว่าอัญญะ คืออัพยเปตพยเปตะอีกอย่างหนึ่ง ยมกจึงจำแนกเป็น ๓ อย่างก่อน. ยมก ๓ อย่างนั้น พึงทราบว่ามีต้น กลาง และปลายเป็นที่เที่ยวไป คือเป็นอารมณ์ ในการกำหนดจำแนกขอบเขต. ของบาทอะไร? ของส่วนแห่งคาถาทั้ง ๔ แต่ละส่วน. แม้มีความหวัง (อิงอาศัยกัน) ก็เป็นสมาสได้เพราะสื่อความหมายได้.

Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ.

ในบรรดายมกเหล่านั้น ประเภทของยมกที่มีอยู่ในส่วนต้น กลาง และปลายของบาททั้ง ๔ เท่าที่จะเป็นไปได้ มี ๗ อย่างเป็นมูล. อย่างไร? ในบาทหนึ่งนั่นเอง บางแห่งเป็นยมกต้น, บางแห่งเป็นยมกกลาง, บางแห่งเป็นยมกท้าย, บางแห่งเป็นยมกกลางท้าย, บางแห่งเป็นยมกกลางต้น, บางแห่งเป็นยมกต้นท้าย, บางแห่งเป็นยมกทั้งหมด. อย่างนี้ แต่ละบาทมี ๗ อย่างที่เป็นมูล จึงมี ๒๘ อย่างใน ๔ บาท. และท่านย่อมกล่าวถึงโดยประการต่างๆ เป็นต้นว่า ยมกต้นของบาท และยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๒ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๓ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๔ ที่เป็นอัพยเปตะ. และเมื่อใดเป็นยมกโดยประการทั้งปวง เมื่อนั้นพึงทราบว่าการจำแนกประเภทมีมหายมกเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น.

26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho.

26. บัดนี้ ท่านแสดงยมกที่ประสงค์ด้วยบทว่า 'อพฺยเปเต' เป็นต้น. ยมกที่เกิดจากวรรณะทั้งหลายที่กล่าวซ้ำ คือกล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก เพราะมีรูปเป็นหมู่แห่งวรรณะหลายอย่าง คือวรรณะที่มีสรีระเป็นสระและพยัญชนะหลายอย่างนั้น เพราะไม่ถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น จึงเป็นอัพยเปตะ, เพราะถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น จึงเป็นพยเปตะ, และเพราะผสมกันทั้งสองอย่าง จึงเป็นอัญญะ คืออัพยเปตพยเปตะ ย่อมมี ๓ อย่าง. และยมกนั้นย่อมมี ๓ อย่าง คือมีต้นเป็นที่เที่ยวไป มีกลางเป็นที่เที่ยวไป มีท้ายเป็นที่เที่ยวไป โดยกฎแห่งการจำแนกขอบเขตของบาทคาถา. ในที่นี้ จะ-ศัพท์ ย่อมเป็นไปในความหมายอื่น, สิ่งที่ควรกล่าวอื่นนั้น คือลำดับแห่งต้น กลาง และที่สุดของบาททั้งหลายที่ปรากฏขึ้นเพื่อจะกล่าว นอกเหนือจากการจำแนกประเภทอัพยเปตะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า อุปนยาสะ และ วากยารัมภะ ก็เป็นชื่อของสิ่งนี้เช่นกัน. ยมกที่ห่าง (คั่น) ด้วยวรรณะที่ไม่เหมือนกัน ชื่อว่าพยเปตะ. ตรงกันข้ามกับนั้น ชื่อว่าอัพยเปตะ. บทว่า อพฺยเปตญฺจ พฺยเปตญฺจ อญฺญญฺจ เป็นสมาหารทวันทสมาส. วรรณะเหล่านั้นมีหลายอย่าง และวรรณะเหล่านั้นที่กล่าวซ้ำนั่นเอง ชื่อว่า อเนกวณฺณา, เกิดจากวรรณะเหล่านั้น, ต้นด้วย กลางด้วย ที่สุดด้วย, สิ่งเหล่านั้นเป็นที่เที่ยวไปของยมกใด นี้เป็นรูปวิเคราะห์.

Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti.

ในบรรดายมกเหล่านั้น ประเภทของยมกที่พึงได้ในส่วนต้น กลาง และที่สุดของบาททั้ง ๔ ในแต่ละบาทมีอย่างละ ๗. อย่างไร? คือ ยมกต้นของบาท, ยมกกลางของบาท, ยมกท้ายของบาท, ยมกกลางท้าย, ยมกกลางต้น, ยมกต้นท้าย, ยมกโดยประการทั้งปวง. เมื่อทำแต่ละบาทให้มีอย่างละ ๗ อย่างนี้ ยมกที่เป็นมูลในบาททั้ง ๔ จึงมี ๒๘ อย่าง. ในที่นี้ แม้ยมกต้นของบาทเป็นต้น ก็คือ ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๒ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๓, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๒ และที่ ๓ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๓ และที่ ๔. ยมกต้นของบาทที่เป็นอัพยเปตะจึงมี ๑๐ อย่างด้วยอาการอย่างนี้. แม้ยมกที่เป็นพยเปตะก็มี ๑๐ อย่างเช่นกัน รวมเป็น ๒๐. แม้ยมกกลางก็มี ๒๐ อย่าง คือ ยมกกลางของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ เช่นเดียวกับยมกกลางของบาทที่ ๒ เป็นต้น. แม้ยมกท้ายก็มี ๒๐ อย่าง คือ ยมกท้ายของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ เช่นเดียวกับยมกท้ายของบาทที่ ๒ เป็นต้น. แต่โดยการจำแนกแบบผสมกัน ย่อมมีหลายอย่าง.

Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā

คำอธิบายอัพยเปตปฐมปาทาทิยมก (ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ)

27.

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

สุชนและอสุชนทั้งหมด แม้เป็นผู้มีวิเวกด้วยคุณ ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก (ความต่างกัน) ในสำนักของคนผู้ไม่มีวิเวก.

27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ.

27. บทว่า 'สุชนา' เป็นต้น. สุชน คือสัตบุรุษ, อสุชน คืออสัตบุรุษ. ชนผู้พิเศษเหล่านี้ทั้งหมดซึ่งจัดอยู่ในทั้งสองฝ่าย แม้จะเป็นผู้มีวิเวกด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ เพราะคุณนั้นมีอยู่ในคนดีแต่ไม่มีในคนไม่ดี แม้จะเป็นผู้แยกกันอยู่แล้ว ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก คือการจำแนก ในที่ใกล้ คือในสำนัก ในที่ใกล้ชิดของคนผู้ไม่มีวิเวกเหล่านั้น. และเพราะความบกพร่องแห่งปัญญาที่รู้การจำแนก คนผู้ไม่มีวิเวกเหล่านั้นจึงมองเห็นแม้ชนผู้มีวิเวกโดยรวมเป็นอันเดียวกัน. นี้คืออัพยเปตปฐมปาทาทิยมก (ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ).

27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ.

27. บัดนี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงเพียงเบื้องต้นของอพยเปตปฐมปาทาทิยมกะ ด้วยบทว่า 'สุชน' เป็นต้น. สุชนคือสัตบุรุษ อสุชนคืออสัตบุรุษ. ชนเหล่านี้ทั้งหมดผู้เข้าข้างทั้งสองฝ่าย แม้เป็นผู้แยกกันด้วยคุณคือศีลเป็นต้น หรือปาณาติบาตเป็นต้นอันเป็นเหตุ เพราะปาณาติบาตเป็นต้นไม่เป็นไปในสัตบุรุษ และศีลเป็นต้นไม่เป็นไปในอสัตบุรุษ แม้จะเป็นผู้แยกกันด้วยคุณนั้น ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก คือการแยกแยะ ในที่ใกล้แห่งคนผู้ปราศจากวิเวกญาณ. ผู้มีวิเวก คือผู้มีการแยกกันแห่งสิ่งเหล่านี้. ในที่นี้ โดยอุปจาระแห่งอารมณ์ วิเวกคือปัญญา, ผู้ไม่มีวิเวกคือผู้ปราศจากวิเวก, คนเหล่านั้นนั่นเอง และบทวิเคราะห์คือ ในที่ใกล้ของคนเหล่านั้น. นี้คืออพยเปตปฐมปาทาทิยมกะ.

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā

คำอธิบายอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ

28.

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ.

กุศลและอกุศลทั้งหมด หรือที่มีกำลังและไม่มีกำลัง ตราบที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม ก็พึงเป็นผู้ให้สุขและทุกข์.

28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

28. เริ่มด้วยคำว่า 'กุสลา' เป็นต้น. คำว่า ปพลา (มีกำลัง) คือมีกำลังเพราะได้อาเสวนะ. คำว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่าลำดับต่อมา. คำว่า อปพลา (ไม่มีกำลัง) คืออ่อนกำลังเพราะไม่มีอาเสวนะนั้น. ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศลทั้งหมด ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม เพราะการให้ผลเป็นไปไม่ได้เพียงแค่เกิดขึ้น ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรมเพียงเพราะเป็นกรรมที่ควรกล่าวว่า 'อโหสิ' (ได้มีแล้ว) เท่านั้น ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์ คือให้สุขและทุกข์นั้น ตราบใดที่สังสารวัฏยังดำเนินไป ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ.

28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti.

28. คำว่า ปพลา (มีกำลัง) คือมีกำลังเพราะได้ปัจจัยมีอาเสวนะเป็นต้น หรือคำว่า อถ อปพลา (ไม่มีกำลัง) คืออ่อนกำลังเพราะไม่มีปัจจัยนั้น กุศลและอกุศลทั้งหมด ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม คือเพียงแค่ดำรงอยู่เพราะไม่มีการให้ผล ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์ตามลำดับ. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ. อกุศลเป็นปฏิปักษ์ของกุศล. ความเป็นแห่งสิ่งที่ควรกล่าวว่า 'อโหสิ' (ได้มีแล้ว) คือ อโหสิตตะ. เหมือนในคำว่า 'เอหิปัสสิโก' เป็นต้น ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมมีแม้จากกิริยาบท.

Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā

คำอธิบายอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ

29.

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye.

การไหว้ที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ ในรัตนตรัยอันเป็นที่รองรับการไหว้และการบูชา การไหว้นั้นจงทำลายความเร่าร้อน.

29. ‘‘Sādara’’miccādi. Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ.

29. เริ่มด้วยคำว่า 'สาทรํ' เป็นต้น. การไหว้ที่แสดงออกด้วยทวารทั้งสาม และมานะ (ความนับถือ) คือบูชา ในภาชนะคือที่รองรับของสิ่งเหล่านั้น ในรัตนตรัยอันเป็นหมู่สามแห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้น ที่ชื่อว่ารัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้นเป็นต้น การไหว้ที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ (สาทรํ) คำว่า วิหิตา (กระทำแล้วอย่างดี) คือเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะกำจัดความทุกข์ในสังสารวัฏที่แผ่ซ่านไปได้ การไหว้หรือการนอบน้อมนั้น จงทำลายความเร่าร้อน คือความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทางกายและใจ เพราะกล่าวว่า มยา (อันข้าพเจ้า) จึงพึงทราบโดยอรรถว่า เม (ของข้าพเจ้า). นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ.

29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti.

29. การไหว้ใดที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ ในรัตนตรัยอันเป็นที่รองรับแห่งการนอบน้อมและการบูชาที่กระทำด้วยทวารทั้งสาม อันเป็นหมู่สามแห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้น ที่ชื่อว่ารัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า วิหิตา (กระทำแล้วอย่างดี) คือเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะยังโลกิยสมบัติและโลกุตรสมบัติให้สำเร็จ การไหว้นั้น จงทำลายความเร่าร้อนทางกายและใจของข้าพเจ้า. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ. คำว่า สาทรํ คือเป็นไปพร้อมด้วยความเคารพ เป็นกิริยาวิเสสนะ. ในที่นี้ กิริยาคือการกระทำที่ระบุด้วยคำว่า วิหิตา เพราะการกระทำนั้น แม้จะกล่าวในกรรมวาจกด้วยคำว่า วิหิตา ก็ยังคงมีอยู่โดยความสามารถที่มีลักษณะว่าไม่เป็นไปโดยประการอื่น และเมื่อแยกออกแล้วก็เป็นกรรมที่เข้าถึงความสัมพันธ์กับกิริยาว่า อกาสิ (ได้กระทำแล้ว) และเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะคำว่า วิหิตะ ที่ลงปัจจัยในภาวรูป (คือ กรณะ) ซึ่งลงยุปัจจัยเป็นนปุงสกลิงค์ และเป็นเอกวจนะเพราะมีสัตตะ (ภาวะ) เป็นเอกะ และเพราะเป็นวิเสสนะของคำนั้น คำว่า สาทร จึงเป็นนปุงสกลิงค์ ทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ.

‘‘Visesye dissamānā yā,

Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo,

Kātabbā tā visesane’’ti.

ลิงค์ จำนวน และวิภัตติใดที่ปรากฏในวิเสสยะ พึงกระทำสิ่งเหล่านั้นในวิเสสนะให้มีวิภัตติเสมอกันโดยมาก.

Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho.

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้. เมื่อถือเอาเป็นกิริยาวิเสสนะอย่างนี้ โดยความสามารถแล้ว คำที่เป็นตติยาวิภัตติ (มยา) ย่อมเป็นปฐมาวิภัตติ และคำที่เป็นปฐมาวิภัตติ (วันทนา) ย่อมเป็นฉัฏฐีวิภัตติ. วันทนาและมานะ ภาชนะของสิ่งเหล่านั้น. หมู่แห่งสามคือ ตยํ และ รัตนานํ ตยํ เป็นวิคคหะ.

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

คำอธิบายอพยเปตจตุกกปาทาทิยมกะ.

30.

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ.

ดอกบัวทำให้น้ำงาม เมฆทำท้องฟ้าให้งาม พระสุคตทำโลกให้งาม ทรงทำประโยชน์เกื้อกูล.

30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ.

30. เริ่มด้วยคำว่า “กมลํ” เป็นต้น คำว่า “กมลํ” (ดอกบัว) คือดอกบัว ย่อมเป็นไปเพื่อประดับน้ำ เพื่อประโยชน์แก่การจัดแจง เพราะน้ำในสระเป็นต้นที่มีหมู่ดอกบัวบานสะพรั่ง ย่อมมีความงามเช่นนั้น คำว่า “อวนโท” (ผู้ให้การรักษา) คือผู้ให้การรักษา เพราะเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ของพืชผลเป็นต้น คำว่า “วนโท” (เมฆ) คือเมฆ ย่อมให้น้ำ ไม่ใช่ให้เปล่า ย่อมประดับท้องฟ้า เพราะท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยภาระแห่งสายฝน ย่อมมีคุณสมบัติที่น่าดู คำว่า “สุคโต” (พระสุคต) คือผู้กล่าวดี มีวาจาไพเราะ เพราะทำประโยชน์เกื้อกูลให้สมบูรณ์ หรือพระมหามุนีนั้นชื่อว่า “สุคโต” เพราะละกามฉันทะเป็นต้นด้วยเนกขัมมะเป็นต้น เหมือนพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ แล้วไปสู่พระนิพพานอันงดงาม โดยการถอนกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนาด้วยอรหัตตมรรค ย่อมประดับโลก คือโลกทั้งสาม หรือพึงประกอบว่า “สหิตํ โลกํ” (โลกที่เกื้อกูล) ด้วยความเป็นเครื่องประดับที่เกิดจากบารมีอันประมาณมิได้ของพระองค์ นี้เป็นอพยาเปตปาทจตุกกาทิยมกะ

30. Kamalaṃ padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ.

30. คำว่า “กมลํ” (ดอกบัว) คือดอกบัว ย่อมประดับน้ำ เพราะน้ำที่ปกคลุมด้วยดอกบัวห้าชนิดมีความน่ารื่นรมย์ เพื่อประโยชน์แก่การจัดแจง คำว่า “อวนโท” (ผู้ให้การรักษา) คือเมฆ ย่อมประดับท้องฟ้า เพราะเมฆให้การรักษาโดยเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ของพืชผลเป็นต้น ด้วยความสมบูรณ์ของฝนตามกาล และเพราะท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยภาระแห่งสายฝนมีความน่าดู คำว่า “สุคโต” (พระสุคต) คือพระสุคต พระตถาคตนั้น ย่อมประดับโลก คือโลกทั้งสาม หรือโลกที่เกื้อกูล เพราะไม่มีความน่ารื่นรมย์ของโลกอื่นเช่นนั้น ด้วยเหตุแห่งการกล่าวถ้อยคำอันวิจิตรเป็นต้น หรือเพราะไปสู่พระนิพพานอันงดงาม พึงทราบว่า “โหติ” (ย่อมมี) เป็นกริยาที่ถูกละไว้ เพราะสภาวะของบททั้งหมดไม่คลาดเคลื่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บททั้งหมดประกอบเข้ากับกริยา “โหติ” ที่มีวิภัตติหมวดปฐมบุรุษ นี้เป็นอพยาเปตจตุกกปาทาทิยมกะ

31.

Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi.

อุบายแห่งอพยาเปตาทิยมกะนี้ได้แสดงไว้แล้ว ยมกะอื่นๆ ก็พึงรู้ด้วยทิศทางนี้เท่านั้น

31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca –

31. ครั้นแสดงทิศทางแห่งอพยาเปตปาทาทิยมกะในยมกะที่พึงปรารถนาอย่างนี้แล้ว ก็สรุปด้วยคำว่า “อพยาเปเต” เป็นต้น อุบายที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นเพียงบางส่วนของยมกะที่พยางค์ต้นของบาททั้งสี่ที่ไม่มีการคั่น หรือยมกะที่เป็นพยางค์ต้น เมื่อมีคำถามว่า “ยมกะอื่นๆ จะไม่ถูกจำแนกหรือ?” จึงกล่าวว่า “เญยฺยานิ” เป็นต้น ยมกะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากที่กล่าวมาแล้ว เช่น ทุติยปาทาทิยมกะ ตติยปาทาทิยมกะ จตุตถปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นอพยาเปตะ (ไม่มีการคั่น) และปฐมทุติยปาทาทิยมกะ ปฐมตติยปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นพยาเปตะ (มีการคั่น) และปฐมจตุตถทุติยตติยปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นอพยาเปตพยาเปตะ (ทั้งไม่มีและมีการคั่น) รวมถึงมัชฌันตปาทายมกะ (ยมกะที่กลางและท้ายบาท) ก็พึงรู้ พึงทราบ ด้วยทิศทางนี้ ด้วยอุบายนี้ ด้วยหนทางนี้เท่านั้น เพราะได้แสดงไว้ด้วยทิศทางเช่นนั้นแก่ผู้รู้ และในที่นั้น –

‘‘Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’.

ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนเหล่านั้น ทั้งคนดีและคนไม่ดี ย่อมหยั่งลงในพระทัยของพระองค์พร้อมกันด้วยคุณและโทษได้อย่างไรหนอ

Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

ด้วยคำว่า “อิจจาทินา” เป็นต้น ทุติยปาทาทิยมกะเป็นต้น ย่อมเป็นอพยาเปตะ (ไม่มีการคั่น)

‘‘Piyena vacasā sabbe,

Piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi,

So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’.

พระชินเจ้าทรงกระทำชนทั้งปวงผู้กล่าวคำไม่เป็นที่รัก ให้เป็นผู้หมอบลงที่พระบาทด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักนั้น ขอธรรมนั้นจงกำจัดสิ่งไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายเถิด

Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni,

ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑ และ ๒ เป็นต้น ที่ไม่มีการคั่น

‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’.

ผู้ใดบรรลุพระนิพพานอันเป็นเครื่องประดับที่ปราศจากมลทินนั้น ขอผู้นั้นจงยังตนให้ยินดีในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์และสะอาดตลอดกาลนาน เพื่อกระทำตนที่ยังมีมลทินให้เป็นผู้มีความสามารถ

Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni,

ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑, ๔, ๒ และ ๓ เป็นต้น ที่ไม่มีการคั่นและมีการคั่น

‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’.

ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสอันเกิดจากใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถทิพย์อันอบรมแล้วด้วยแก่นแห่งบารมี

Iccādinā majjhapādayamakāni,

ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์กลางบาท

‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใดทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันไพเราะ หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด

Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni.

ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ท้ายบาท พึงทราบ

31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo.

31. เมื่อจะสรุปอุบายเป็นต้นของอพยาเปตยมกด้วยยมกที่พึงประสงค์อย่างนี้ จึงกล่าวคำว่า “อพยาเปเต” เป็นต้น อุบายคือแนวทางการยกตัวอย่างเพียงเล็กน้อยมีคำว่า “สุชนิ” เป็นต้นนี้ อันข้าพเจ้าแสดงไว้แล้ว สำหรับอพยาเปตาทิยมกะ คือยมกะที่ไม่มีการคั่นด้วยอักษรที่ต่างกัน หรืออพยาเปตปาทาทิยมกะ ยมกะอื่นๆ แม้เหล่านั้น พึงทราบด้วยทิศทางนี้ ด้วยนัยนี้แหละอันผู้รู้พึงทราบ คำว่า “อาโท ยมกํ” คือ ยมกะที่อยู่ตอนต้น หรือยมกะที่เป็นส่วนเริ่มต้น และคำว่า “อพยาเปตญฺจ ตํ อาทิยมกญฺจ” เป็นรูปวิเคราะห์ อธิบายว่า อพยาเปตทุติยปาทาทิยมกะเป็นต้น พึงทราบตามลำดับที่แสดงไว้แล้วอย่างนี้

Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –

ในยมกนั้น ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๒ ที่ไม่มีการคั่น พึงทราบอย่างนี้ว่า –

Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā;

Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te.

ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษและอสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเข้าถึงพร้อมด้วยคุณและอคุณในพระทัยของพระองค์พร้อมกันได้อย่างไรหนอ

Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo.

ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษและอสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเข้าถึงพร้อมด้วยคุณและอคุณของตน ๆ ในพระทัยของพระองค์พร้อมกันได้อย่างไรหนอ พระทัยของพระองค์น่าอัศจรรย์นัก ความมีเมตตาเสมอกันในคนดีและคนชั่วนั้นน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก เป็นความหมาย

Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑ และ ๒ ที่ไม่มีการคั่น พึงเห็นอย่างนี้ว่า –

Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino;

Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ.

Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi.

พระชินเจ้าทรงกระทำชนทั้งปวงแม้ผู้กล่าวคำไม่เป็นที่รัก ให้เป็นผู้หมอบลงที่พระบาทด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักใด ขอธรรมนั้นจงกำจัดสิ่งไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายเถิด ในที่นี้ไม่มีการเสียการหยุดจังหวะ (ยติภังคะ) เพราะมีการใช้ “ปิ” ศัพท์ซึ่งเป็นไวพจน์ของ “อปิ” ศัพท์

Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ยมกที่ต้นบาทที่ ๑, ๔, ๒ และ ๓ ทั้งชนิดอพยเปตะ (ไม่แยก) และพยเปตะ (แยก) พึงทราบอย่างนี้ว่า -

Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye;

Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti.

บุคคลพึงยังตนให้ยินดีในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบด้วยรัศมีอันงาม ผู้บรรลุพระนิพพานอันสงบนั้น ตลอดกาลนาน เพื่อกระทำตนซึ่งมีมลทินให้เป็นผู้ไม่มีมลทิน

Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya.

ในบทนี้ คำว่า 'สมลํ สมลํ' และ 'สุจิรํ สุจิรํ' เป็นอพยเปตยมก เพราะไม่ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกัน. และเป็นพยเปตยมก เพราะคู่หน้าและคู่หลังคือ 'สมลํ สมลํ' ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกันคือ 'กตฺตุํ' และคู่หน้าและคู่หลังคือ 'สุจิรํ สุจิรํ' ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกันคือ 'ชเย'. (อธิบายความหมาย:) พระชินเจ้าพระองค์ใดผู้ประกอบด้วยรัศมีอันงาม (สุจิรํสุจิ) ได้บรรลุ (สมลํภิ) ซึ่งพระนิพพานอันสงบ (สํ), บุคคลพึงยังตน (สํ) ผู้มีมลทิน (สมลํ) คือธุลีหรือกิเลสมีราคะเป็นต้น ให้ยินดี (รญฺชเย) ในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์ยิ่ง (สุจิรํคํ) พระองค์นั้น ตลอดกาลนาน (สุจิรํ) เพื่อกระทำตนให้เป็นผู้ไม่มีมลทิน (อลํกตฺตุํ).

Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ยมกที่กลางบาท พึงทราบอย่างนี้ว่า -

Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama;

Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti.

ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสอันเกิดในใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถอันอบรมแล้วด้วยอมตธรรมคือแก่นแห่งบารมี

Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu.

ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสคือความเร่าร้อนอันเกิดในใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถทิพย์อันอบรมแล้วด้วยอมตธรรมคือแก่นแห่งบารมี

Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

ยมกที่ท้ายบาท พึงทราบอย่างนี้ว่า -

Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ;

Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใด ทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันดีงาม, หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์พระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด

Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใด ทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันดีงาม คือเสียงแห่งชัยชนะของเวไนยสัตว์, ดูก่อนสัตบุรุษ หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์พระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด. พึงทราบยมกที่เหลือมีต้นบาทที่ ๓ เป็นต้น ด้วยยมกทั้งหลายที่แสดงไว้แล้วนี้

32.

Accantabahavo tesaṃ,

Bhedā sambhedayoniyo;

Tatthāpi keci sukarā,

Keci accantadukkarā.

ประเภทแห่งยมกเหล่านั้นมีมากมายยิ่งนัก มีการผสมผสานกันเป็นบ่อเกิด, ถึงกระนั้น ในยมกเหล่านั้น บางอย่างก็ทำได้ง่าย บางอย่างก็ทำได้ยากยิ่ง

32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ.

32. ถามว่า ก็ยมกเหล่านั้นไม่ได้ถูกจำแนกโดยสิ้นเชิงหรือ? จึงกล่าวคำว่า 'อจฺจนฺต' เป็นต้น. บทว่า 'สมฺเภทยอนิโย' คือ ยมกที่มีการประสมกัน (สัมเภทะ) คือการปะปนกันหรือวิธีการออกเสียงที่ระคนกัน เป็นบ่อเกิด (โยนิ) แห่งการจำแนกเหล่านั้น. ประเภท (เภทะ) ทั้งหลายมีมากมายยิ่ง คือมีจำนวนมากอย่างยิ่ง ย่อมมีได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว. ถึงกระนั้น ในบรรดาประเภทเหล่านั้น บางประเภททำได้ง่าย คือประกอบได้โดยง่าย จึงชื่อว่า 'สุกระ'. และในทางตรงกันข้าม บางประเภททำได้ยากยิ่ง. ยมกเหล่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้าเป็น ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้. ในบรรดายมกเหล่านั้น ได้แสดงเพียงตัวอย่างของยมกที่ทำได้ง่ายบางอย่างที่ต้องการแล้ว. บัดนี้ พึงทราบเพียงตัวอย่างของยมกที่ทำได้ยากบางอย่าง ไม่ใช่ทั้งหมด

Samunnatena te satā,

Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato natenatepi’to,

Siyuṃ na te nate subhā.

ด้วยสัตบุรุษผู้สูงส่งของท่าน ไฉนสิ่งเหล่านั้นของท่านจะไม่เป็นไปเล่า เพราะเหตุที่สิ่งเหล่านั้นแม้ต่ำต้อยและไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นที่ต่ำต้อยจะไม่ดีงามได้อย่างไร

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ.

นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ ซึ่งทำได้ยาก

Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,

Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,

Yathā surājanti surāvinissaṭā.

แม้เทพเจ้าเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้ว ก็ไม่รุ่งเรือง (เท่าเทียมกับอสูรผู้พ่ายแพ้แก่เทพเจ้ามากมาย). แม้พระราชาในสภา ก็ไม่เป็นผู้รุ่งเรืองดี (เท่าเทียมกับผู้ที่หลุดพ้นจากสุราแล้วย่อมรุ่งเรืองดี)

Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ.

นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ชนิดพยเปตะ

32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho.

32. เมื่อเกิดความสงสัยว่า การสรุปด้วยการอ้างถึงลักษณะโดยไม่ระบุทั้งหมดนี้มีประโยชน์อะไร จึงกล่าวคำว่า 'อจฺจนฺต' เป็นต้น. ประเภทต่างๆ ที่เป็นเหตุให้เกิดความหลากหลายแห่งยมกเหล่านั้น มีมากมายยิ่ง. ถึงกระนั้น ในบรรดายมกเหล่านั้น บางอย่างทำได้ง่าย คือสำเร็จได้ง่าย บางอย่างทำได้ยากยิ่ง คือสำเร็จได้ยากยิ่ง. วิเคราะห์ว่า 'สมฺเภโท โยนิ เยสํ' (การประสมกันเป็นบ่อเกิดแห่งยมกเหล่านั้น)

Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –

ในที่นี้ เพราะได้แสดงยมกที่ทำได้ง่ายไว้แล้ว จึงแสดงเพียงอุบายเป็นเครื่องเข้าถึงยมกที่ทำได้ยาก

‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo,

Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu;

Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na,

Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti.

“หากบุคคลใดพึงถวายจิตของตนแด่พระศาสดา, จิตของพระศาสดาย่อมยังจิตของบุคคลนั้นให้ยินดี, หากบุคคลนั้นไม่ถวายจิตนั้น, จิตของเขาก็ไม่เป็นที่ควรบูชาของสัตบุรุษแม้เพียงชั่วขณะ”

Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ.

นี้เป็นยมกต้นบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ

Yo puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati.

หากบุคคลใดพึงถวายจิตของตนแด่พระศาสดาผู้ชินเจ้า แม้เพียงชั่วขณะ, จิตของพระศาสดาผู้จอมมุนีย่อมยังจิตของบุคคลนั้นให้ยินดี คือให้เอิบอิ่ม, เพราะเหตุนั้น หากไม่ถวายจิตนั้น, จิตของบุคคลนั้นแม้เพียงชั่วครู่ ก็ไม่เป็นสิ่งที่สัตบุรุษทั้งหลายควรบูชา

‘‘Samunnatena te satā,

Kathaṃ na te na te siyuṃ;

Yato nate’natepi’to,

Siyuṃ na te nate subhā’’ti.

“ด้วยสัตบุรุษผู้สูงส่งของท่าน ไฉนสิ่งเหล่านั้นของท่านจะไม่เป็นไปเล่า เพราะเหตุที่สิ่งเหล่านั้นแม้ต่ำต้อยและไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นที่ต่ำต้อยจะไม่ดีงามได้อย่างไร”

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ.

นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ

Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva.

เพราะเหตุใด ด้วยเหตุที่สัตบุรุษผู้ดีงาม ผู้สูงส่งยิ่งของท่านเหล่านั้น แม้ผู้ต่ำต้อย แม้ผู้ไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นๆ ที่ดีงาม ย่อมไม่เป็นไปหามิได้ คือย่อมเป็นไปนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ดีงามเหล่านั้นๆ ที่ต่ำต้อย ไฉนจะไม่เป็นไปเล่า ย่อมเป็นไปนั่นเอง

‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ,

Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ;

Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ,

Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti.

“ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้า ผู้มีสัตบุรุษผู้น้อมไหว้, ผู้ยังชนผู้ไม่ประมาทให้ตั้งอยู่ในคุณ, ผู้เป็นดุจยาหยอดตาแก่ดวงตาคือเวไนยชน, ผู้เป็นภาชนะแห่งคุณ, ผู้เป็นที่รักยิ่งของสัตบุรุษนั้น”

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ.

นี้เป็นยมกท้ายบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ ซึ่งทำได้ยาก

Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีสัตบุรุษผู้ปรารถนาจะนอบน้อม, ผู้ไม่ประมาท (อสชฺช) ยังเวไนยชนให้ตั้งอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น, ผู้เป็นดุจยาหยอดตา (อญฺชน) ในดวงตาคือเวไนยชน, ผู้เป็นภาชนะแห่งคุณคือเป็นที่รองรับคุณทั้งหลาย, ผู้เป็นดุจยาหยอดตาแก่สัตบุรุษด้วยเหตุนี้ คือเป็นสัตบุรุษผู้เป็นที่รักอย่างยิ่ง

‘‘Sābhāsu sābhā bhuvane jinassa,

Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu;

Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na,

Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti.

“ในบรรดาแสงสว่างทั้งหลาย แสงสว่างอันงดงามของพระชินเจ้าในโลก ย่อมส่องสว่างด้วยแสงสว่างอันงดงามนั้นอย่างแน่นอน หากแสงสว่างนั้นไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างอันงดงามนั้น ไฉนจะไม่ส่องสว่างเล่า แสงสว่างอันงดงามนั้นย่อมส่องสว่างก้าวล่วงแสงสว่างของเหล่าผู้มีแสงสว่างทั้งหลาย”

Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ.

นี้เป็นอาทิยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว

Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva.

ในโลกคือสัตวโลก ในบรรดาแสงสว่างที่มีอยู่ แสงสว่างอันงดงามของพระชินเจ้า ย่อมส่องสว่าง คือรุ่งเรืองด้วยแสงสว่างที่มีอยู่ หรือด้วยแสงสว่างอันงดงามอย่างแน่นอน หากแสงสว่างของพระชินเจ้านั้นไม่ส่องสว่างโดยยิ่งกว่าแสงสว่างที่มีอยู่ ไฉนจะไม่ส่องสว่างก้าวล่วงแสงสว่างอันงดงามของเหล่าพรหมเป็นต้นผู้มีแสงสว่างอันงดงามที่มีอยู่เล่า ย่อมส่องสว่างอย่างแน่นอน

‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā,

Tathāsurā bhūri surāparājitā;

Sabhāsu rājāpi tathā surājito,

Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti.

“แม้เทพเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้วก็ไม่รุ่งเรือง เหล่าอสูรจำนวนมากที่พ่ายแพ้เพราะสุราก็เช่นกัน แม้พระราชาผู้ประดับประดาดีแล้วในสภาก็เช่นกัน เหมือนเหล่าชนผู้ปราศจากสุราย่อมรุ่งเรือง”

Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ.

นี้เป็นมัชฌยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว

Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro.

เหล่าชนผู้ปราศจากสุรา คือผู้เว้นจากการดื่มสุรา ย่อมรุ่งเรืองฉันใด แม้เทพเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้ว คือตกแต่งเป็นพิเศษแล้ว ก็ไม่รุ่งเรือง คือไม่สวยงามฉันนั้น แม้อสูรจำนวนมาก คืออสูรมีเวปจิตติเป็นต้น ที่พ่ายแพ้เพราะสุรา คือถึงความเป็นผู้พ่ายแพ้เพราะเหตุแห่งการดื่มสุรา ก็ไม่รุ่งเรือง คือไม่สวยงามฉันนั้น แม้พระราชาผู้ประดับประดาดีแล้ว คือตกแต่งอย่างดีแล้วในสภา ก็ไม่รุ่งเรืองฉันนั้น

‘‘Jināṇattiyaṃ yo’hitāsā sitāsā,

Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā;

Ato sabbapāpe satāsā vatāsā,

Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti.

“เหล่าสัตบุรุษผู้ตั้งความหวังอันบริสุทธิ์ไว้ในพระบัญญัติของพระชินเจ้า สัตบุรุษเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ปราศจากภัยและมีตัณหาอันถูกทำลายแล้วอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น สัตบุรุษผู้มีความเกรงกลัวในบาปทั้งปวง มีความปรารถนาในวัตร ย่อมกระทำความหวังในความเป็นใหญ่ที่อาศัยความสงบ”

Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ.

นี้เป็นอันตยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว

Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva.

สัตบุรุษเหล่าใดเป็นผู้ตั้งความหวังไว้โดยไม่ล่วงละเมิด คือเป็นผู้มีความหวังอันบริสุทธิ์ในพระบัญญัติของพระชินเจ้า อันได้แก่พระบัญญัติคือพระวินัยของพระพุทธเจ้า สัตบุรุษเหล่านั้นเป็นผู้มีตัณหาอันถูกทำลายแล้วโดยลำดับ เพราะเหตุที่เป็นผู้ปราศจากภัยอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น ในบาปทั้งปวงคืออกุศลทั้งปวง สัตบุรุษผู้มีความเกรงกลัว มีความปรารถนาในวัตรอันไม่มีโทษ ย่อมกระทำความหวังในความเป็นใหญ่ที่อาศัยความสงบ คือความหวังในความเป็นเจ้าแห่งความสงบ

33.

Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

“ยมกและปริศนานั้น ไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว ข้าพเจ้าจึงละเลยทั้งหมดนั้นเสีย เพราะกลัวความเหน็ดเหนื่อยของศิษย์”

33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –

33. ยมกชื่อว่าเป็นเครื่องแสดงความสามารถพิเศษของกวีมิใช่หรือ ยมกนั้นจึงมีประโยชน์ในที่นั้น และปริศนาก็มีประโยชน์ในการเล่นสนุก การปรึกษาในที่คับขัน และการทำให้ผู้อื่นหลงใหล เพราะเหตุนั้น การละเลยในเรื่องนั้นจะพึงมีได้อย่างไร (พระอาจารย์) จึงกล่าวคำว่า 'ยมก' เป็นต้น ยมกนั้นตามที่กล่าวมาแล้ว มีประเภทที่ทำได้ง่ายและทำได้ยาก ส่วนปริศนา พระอาจารย์ในกาลก่อนได้แสดงไว้ ๑๖ อย่าง มีสมาคตาและวัญจิตาเป็นต้น ในปริศนาเหล่านั้น มีลักษณะดังนี้

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

“ปริศนาที่ชื่อว่าสมาคตา พึงมีความหมายซ่อนเร้นด้วยการสนธิบท ปริศนาที่ชื่อว่าวัญจิตา พึงมีในความหมายอื่นด้วยคำที่เป็นรูฬหศัพท์ (คำที่ใช้กันทั่วไป) ซึ่งมีการหลอกลวงด้วยเสียง”

Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

“ปริศนาที่ชื่อว่าอุกกันตา มีการใช้คำที่ห่างไกลกันมาก ทำให้เกิดความหลง ปริศนาที่ชื่อว่าปมุสสิตา พึงมีในปริศนาที่มีระเบียบแห่งบทอันมีความหมายที่เข้าใจได้ยาก”

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

“ปริศนาที่ชื่อว่าสมานรูปา พึงมีบทที่วางไว้โดยการยกความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลักขึ้นแสดง ปริศนาที่ชื่อว่าผรุสา พึงมีเสียงที่เกิดจากปัจจัยเป็นต้นโดยยาก”

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

“ปริศนาที่ชื่อว่าสังขยาตา พึงมีในที่ที่มีการนับเป็นเหตุให้หลง ปริศนาที่ชื่อว่าปกัปปิตา พึงมีในที่ที่ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น”

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

“ปริศนาที่ชื่อว่านามันตริกา พึงมีในปริศนาที่มีการกำหนดความหมายต่างกันในชื่อ ปริศนาที่ชื่อว่านิภูตา พึงมีในปริศนาที่ความหมายตั้งอยู่ในที่อื่น เพราะเหตุแห่งการได้ยินเสียงที่มีความหมายเหมือนกัน”

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

“ปริศนาที่ชื่อว่าสมานสัททา พึงมีในปริศนาที่สำเร็จด้วยคำไวพจน์ที่ต้องการ ปริศนาที่ชื่อว่าสัมมุฬหา พึงมีในปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้ดีแล้ว แต่ก็ยังมีความหลงอยู่นั่นเอง”

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

“ปริศนาที่ชื่อว่าปาริหาริกี พึงมีในปริศนาที่มีการเชื่อมโยงกันมาก ปริศนาที่ชื่อว่าเอกัจฉันนา พึงมีการปกปิดเนื้อความหรือการปกปิดที่อาศัย”

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

“ปริศนาที่ชื่อว่าอุภยัจฉันนา พึงมีการปกปิดทั้งสองอย่าง ปริศนาที่ชื่อว่าสังกิณณา พึงมีในปริศนาที่มีการปะปนกันของลักษณะต่างๆ”

Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā.

แม้ปริศนาเหล่านั้นจะมีลักษณะเป็นโทษ แต่ก็ไม่ควรยกโทษในอุกกันตะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านั้น เพราะปริศนานี้ไม่ได้กล่าวไว้โดยชื่อว่า 'วากยสังกิณณะ' (ประโยคที่ปะปนกัน) เช่นคำว่า 'bahuguṇe paṇamati' เป็นต้น และปริศนาประเภทปกัปปิตาก็แสดงไว้โดยการละเว้นโทษคือความสงสัย เช่นคำว่า 'yāte dutiyaṃ nilayaṃ' เป็นต้น

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti.

“ข้าแต่พระนาถะ พระอาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปจากแหล่งกำเนิดอย่างไม่มีที่สิ้นสุด เป็นเครื่องสำเร็จผลอันไพบูลย์ ขอจงมีชัยชนะตลอดกาลนานเถิด”

Ayaṃ samāgatā.

นี้คือปริศนาชื่อสมาคตา

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti.

“บุคคลพึงคบหาแต่สิ่งที่ดีงามอันปราศจากมทะและกิเลส บุคคลผู้ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำผู้ซ่องเสพตนไปสู่เมืองอันเกษม”

Ayaṃ vañcitā.

นี้คือปริศนาชื่อวัญจิตา

Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā.

ส่วนปริศนาชื่อปมุสสิตาเป็นต้น พึงทราบตามลักษณะและตามตัวอย่างในคัมภีร์นั้นๆ

Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ.

ปริศนาที่พระอาจารย์ในกาลก่อนกำหนดไว้ทั้งหมดเหล่านี้ ไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว คือโดยแน่นอน เพราะไม่มีอรรถรสหรือสัททรสใดๆ ที่ควรลิ้มรสได้ ด้วยเหตุนี้ ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นแก่ศิษย์นั่นแหละคือภัย และเพราะความเหน็ดเหนื่อยหรือภัยที่เกิดขึ้นจากความเหน็ดเหนื่อยของศิษย์เหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงละเลยเสีย (พึงเชื่อมความ)

33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho.

33. เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๒ อย่างโดยประเภทแห่งสุกรและทุกกร (ง่ายและยาก) อย่างนี้แล้ว (ผู้รจนา) จึงแสดงเหตุในการไม่กล่าวถึงยมกทั้งหลายที่มีประโยชน์ในการแสดงความสามารถของกวี และปริศนาทั้งหลายที่มีประโยชน์ในการเล่นสนุกสนาน การปรึกษาในที่คับขัน และการลวงผู้อื่น ด้วยคำเป็นต้นว่า "ยมกํ" เป็นต้น. ยมกนั้นมีประเภทเป็นสุกรและทุกกรตามที่กล่าวมาแล้ว และยมกชาติ และปริศนาที่อาจารย์ในปางก่อนแสดงไว้ มีสมาคตาเป็นต้น สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีอรรถรสหรือสัททรสที่ควรลิ้มรสโดยแน่นอน จึงไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว และด้วยเหตุนี้ เพราะความกลัวความลำบากของศิษย์ หรือเพราะความกลัวที่เกิดจากความทนไม่ได้ของศิษย์ ข้าพเจ้าจึงเพิกเฉยเสีย. ความลำบากของศิษย์นั่นแหละคือภัย หรือภัยที่เกิดจากความลำบากของศิษย์ ชื่อว่า "สิสสเขทภยา" นี้คือรูปวิเคราะห์.

Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –

ในที่นี้ พึงทราบปริศนาทั้งหลายดังนี้ -

Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca;

Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā.

(๑) สมาคตา (๒) วัณจิตา (๓) อุคกันตา และ (๔) ปมุสสิตา; (๕) สมานรูปา (๖) ผรุสา (๗) สังขยาตา และ (๘) ปะกัปปิตา.

Athopi nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā;

Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī;

Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti.

อนึ่ง (๙) นามันตริกา และ (๑๐) นิภูตาปริศนา; อนึ่ง (๑๑) สมานสัททา (๑๒) สัมมุฬหา (๑๓) ปาริหาริกี (๑๔) เอกัจฉันนา (๑๕) อุภยัจฉันนา และ (๑๖) สังกิณณา รวมเป็น ๑๖ ประการ.

Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –

ในปริศนาเหล่านั้น มีลักษณะดังนี้ -

Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā;

Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā.

ปริศนาที่มีอรรถซ่อนเร้นด้วยการสนธิบท ชื่อว่า "สมาคตา". ปริศนาที่มีการลวงด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาในความหมายอื่น ชื่อว่า "วัญจิตา".

Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī;

Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali.

ปริศนาที่มีการใช้บทห่างกันมากและทำให้เกิดความหลงผิด ชื่อว่า "อุคกันตา". ปริศนาที่ลำดับบทมีอรรถที่เข้าใจยาก พึงชื่อว่า "ปมุสสิตา".

Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā;

Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi.

ปริศนาที่มีบทอันตั้งขึ้นด้วยการยกความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลักมาใช้ พึงชื่อว่า "สมานรูปา". ปริศนาที่มีศัพท์เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเป็นต้นโดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า "ผรุสา".

Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ;

Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā.

ปริศนาที่การนับเป็นเหตุแห่งความหลงผิด ชื่อว่า "สังขยาตา". ปริศนาที่ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น ชื่อว่า "ปะกัปปิตา".

Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā;

Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto.

ปริศนาที่มีการกำหนดความหมายต่างกันในชื่อ ชื่อว่า "นามันตริกา". ปริศนาที่ความหมายอื่นตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุแห่งการได้ยินศัพท์ที่มีความหมายเหมือนกัน ชื่อว่า "นิภูตา".

Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā;

Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ.

ปริศนาที่สำเร็จด้วยคำไวพจน์ของศัพท์ที่ต้องการ ชื่อว่า "สมานสัททา". ปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้อย่างดีแล้ว ก็ยังเป็นความหลงผิดอยู่นั่นเอง ชื่อว่า "สัมมุฬหา".

Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī;

Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā.

ปริศนาที่ชื่อมีส่วนเกี่ยวข้องมาก ชื่อว่า "ปาริหาริกี". ปริศนาที่ปกปิดที่อาศัยโดยการแสดงสิ่งที่อาศัยให้ปรากฏ พึงเป็น "เอกัจฉันนา".

Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā;

Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti.

ปริศนาที่มีการปกปิดทั้งสองอย่าง พึงเป็น "อุภยัจฉันนา". ปริศนาที่มีการปะปนกันของลักษณะต่างๆ ชื่อว่า "สังกิณณา".

Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā.

อธิบายอรรถในที่นี้คือ - ปริศนาที่มีอรรถซ่อนเร้น คือมีอรรถไม่ปรากฏชัด เพราะการเชื่อมต่อบทเข้าด้วยกัน ชื่อว่า "สมาคตา". คำว่า "คุฬหัตถา" (มีอรรถซ่อนเร้น) เป็นการกล่าวถึงสิ่งที่รู้กันดีอยู่แล้ว (อนุวาท) เพื่อกำหนดปริศนาสมาคตาที่ไม่เป็นที่รู้จัก (วิเธยะ). แม้ในคำต่อจากนี้ไป พึงทราบความเป็นอนุวาทและอนุวาทยะอย่างนี้. ปริศนาใดมีการลวงด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาในความหมายอื่น คือด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาจนเป็นที่รู้จักในความหมายอื่น ปริศนานั้นชื่อว่า "วัญจิตา".

Atibyavahitappayogā atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma.

ปริศนาที่ประกอบด้วยบทที่ใช้โดยมีสิ่งอื่นคั่นอยู่มากเกินไป และเพราะเหตุนั้นเองจึงทำให้เกิดความหลงผิด ชื่อว่า "อุคกันตา". ปริศนาใดมีลำดับบทมีอรรถที่เข้าใจยาก คือมีเนื้อหาที่ยากจะเข้าใจ ปริศนานั้นชื่อว่า "ปมุสสิตา".

Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma.

ปริศนาที่ประกอบด้วยบทที่ปรากฏขึ้นจากการยกศัพท์ที่แสดงความหมายหลักมาใช้ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลัก โดยอาศัยคุณสมบัติบางอย่างที่เหมือนกัน พึงชื่อว่า "สมานรูปา". ปริศนาที่มีศัพท์เกิดขึ้น คือสำเร็จขึ้นด้วยปัจจัยหรืออาเทศเป็นต้น โดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า "ผรุสา".

Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma.

ในปริศนาใด การนับแม้จะกล่าวไว้แล้วก็ยังเป็นเหตุแห่งความหลงผิด ปริศนานั้นพึงชื่อว่า "สังขยาตา". ในปริศนาใด ความหมายของประโยค คือความหมายรวม ปรากฏหรือเป็นที่เข้าใจโดยประการอื่น ปริศนานั้นชื่อว่า "ปะกัปปิตา".

Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, sā paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma.

ปริศนาใดมีการกำหนดความหมายต่างกัน คือการกำหนดเนื้อหาที่หลากหลายในชื่อที่ใช้เรียก ปริศนานั้นชื่อว่า "นามันตริกา". ปริศนาที่มีความหมายอื่นตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุแห่งการใช้ศัพท์ที่มีความหมายเสมอกัน ปริศนานั้นชื่อว่า "นิภูตา".

Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma.

ปริศนาใดสำเร็จด้วยคำไวพจน์ของศัพท์ที่ต้องการ ปริศนานั้นชื่อว่า "สมานสัททา". ปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้อย่างดีแล้ว ก็ยังเป็นไปเพื่อความหลงผิดเท่านั้น ปริศนานั้นชื่อว่า "สัมมุฬหา".

Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma.

ปริศนาใดในการรจนา ชื่อที่แสดงไว้มีส่วนเกี่ยวข้องมาก ปริศนานั้นชื่อว่า "ปาริหาริกี". ปริศนาใดมีการปกปิดที่อาศัย คือการรักษาที่รองรับ (อาธาระ) โดยการแสดงสิ่งที่อาศัย (อาเธยยะ) ให้ปรากฏชัด ปริศนานั้นชื่อว่า "เอกัจฉันนา".

Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā.

ปริศนาใดในการใช้มีการปกปิดทั้งสองอย่าง คือการปกปิดทั้งอาธาระและอาเธยยะ ปริศนานั้นชื่อว่า "อุภยัจฉันนา". ปริศนาใดมีการปะปนกันของลักษณะหลายชนิดมีสมาคตาเป็นต้น ปริศนานั้นพึงชื่อว่า "สังกิณณา".

Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –

บัดนี้ พึงทราบตัวอย่าง (ลักขิยะ) ของปริศนามีสมาคตาเป็นต้น ตามลำดับดังนี้ -

‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī;

Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti.

"ข้าแต่พระนาถะ อาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปสู่ผู้ที่น้อมลงนับแต่แหล่งกำเนิด เป็นเครื่องยังผลอันไพบูลย์ให้สำเร็จ จงมีชัยชนะตลอดกาลนานเถิด".

Ayaṃ samāgatā.

นี้คือปริศนาสมาคตา.

Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho.

ข้าแต่พระนาถะ (อาชญาของพระองค์) แผ่ขยายไปสู่ผู้น้อมลง คือแผ่ไปโดยอาการน้อมลง นับแต่แหล่งกำเนิดของพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏเหมือนแม่น้ำ. คำว่า "ปภว" (แหล่งกำเนิด) หมายถึง ความเป็นผู้ประเสริฐและความงดงาม. ข้าแต่พระนาถะ อาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปสู่หมู่ชนที่น้อมลงต่อพระองค์ เป็นเครื่องยังผลอันไพบูลย์ให้สำเร็จ คือยังประโยชน์มากมายให้เกิดขึ้น จงมีชัยชนะ คือดำเนินไปด้วยความเป็นเลิศตลอดกาลนาน. ในที่นี้ อรรถซ่อนเร้นอยู่ด้วยการสนธิว่า "ปภวานต" (ปภว + อานต).

‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ;

Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti.

พึงคบหาแต่ผู้ประเสริฐ ผู้ปราศจากมลทินคือมานะและกิเลส ผู้ที่ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำผู้ที่คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษมได้

Ayaṃ vañcitā.

นี้คือการหลอกลวง (วัญจิตา)

Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma.

คำว่า 'วิธูตมทกิพพิสํ' หมายถึง ผู้ที่ทำลายโทษคือมานะและกิเลสให้หมดสิ้นไป พึงคบหาแต่ผู้ประเสริฐเท่านั้น เหมือนที่กล่าวว่า พึงคบหาแต่ช้างตระกูลดีในบรรดาช้างตระกูลดีทั้งหลาย ฉะนั้น ความหมายคือ พึงคบหาแต่บุรุษผู้ประเสริฐเท่านั้น หากถามว่า การคบหานั้นเพื่ออะไร? ในฝ่ายช้าง ช้างที่ฝึกแล้วนั้น ย่อมนำชนผู้คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษม ปราศจากภัยได้ ส่วนในฝ่ายบุรุษ อริยบุคคลผู้ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำชนผู้คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษม ปราศจากทุกข์ คือเมืองนิพพานได้ ในที่นี้ การหลอกลวงเกิดขึ้นด้วยคำที่ใช้ในความหมายของช้าง ซึ่งแตกต่างจากความหมายอันประเสริฐที่กวีประสงค์จะสื่อ

‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti.

ชนนี้ย่อมนอบน้อมต่อผู้มีคุณมาก แม้ต่อคนพาล เขาย่อมระลึกถึงพระสุคตผู้ทรงประโยชน์ด้วยความยินดีเสมอ

Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati.

นี้คือการข้ามไป (อุกกันตา) ความหมายของบทนี้จะมาในภายหลัง

Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti.

แม้จะมีโทษคือความสับสน แต่เพราะเป็นปริศนา จึงเป็นที่พึงปรารถนา ดังที่กล่าวไว้ว่า 'เมื่อเป็นปริศนาแล้ว ความมัวหมองก็ไม่เป็นโทษ' ในที่นี้ การวางคำที่เกี่ยวข้องกันในตำแหน่งที่ไม่เหมาะสม ทำให้เกิดความสับสน

‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ;

Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti.

บุรุษผู้สวมเสื้อผ้าเก่า ย่อมประเสริฐกว่าหญิงขี้ขลาดที่สวมเครื่องประดับหน้า (มุขผุลละ) เครื่องประดับชื่อคิงคมกะ กำไล (นิยรุ) ผ้าคลุมหน้าอก (อุคคัตถนะ) และเครื่องประดับที่ยกสูง (อุนนตะ)

Ayaṃ pamussitā.

นี้คือการลืมเลือน (ปมุสสิตา)

Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā.

คำว่า 'มุขผุลละ' หมายถึงเครื่องประดับหน้า เช่น ติลกะ เป็นต้น 'คิงคมกะ' เป็นเครื่องประดับชื่อหนึ่ง 'นิยรุคคัตถนุนนตะ' หมายถึง 'นิยรุ' คือกำไล, 'อุคคัตถนะ' คือผ้าคลุมหน้าอก, 'อุนนตะ' คือผ้าคลุมหน้าผาก เป็นต้น และเครื่องประดับที่ยกสูงจากใบหน้า บุรุษผู้สวมเสื้อผ้าเก่า (ปฏัจจรี) ย่อมประเสริฐกว่า (วรํ อุตตโม) หญิงขี้ขลาด (ภีรุยา อิตถิยา) ผู้สวมใส่เครื่องประดับเหล่านั้น ในที่นี้ ความหมายเข้าใจยากเพราะประกอบด้วยคำที่ไม่ได้ใช้บ่อยนัก

‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare;

Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti.

ในมหาสมุทรแห่งรัตนะนี้ ย่อมปรากฏรัตนะอันประเสริฐเก้าอย่าง ในบรรดารัตนะเหล่านี้ แปดอย่างเป็นของเฉพาะบุคคลแปดคน ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นของทั่วไป

Ayaṃ samānarūpā.

นี้คือมีรูปเสมอกัน (สมานรูปา)

Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho ‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti.

ในมหาสมุทรแห่งรัตนะนี้ ย่อมปรากฏรัตนะอันประเสริฐเก้าอย่าง ในบรรดารัตนะเหล่านี้ แปดอย่างเป็นของเฉพาะบุคคลแปดคน ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นของทั่วไป รัตนะทั้งเก้าเหล่านี้คือโลกุตตรธรรม ซึ่งถูกสมมติว่าเป็น 'รัตนะ' ด้วยความหมายว่าน่าอัศจรรย์ เป็นต้น และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นแหล่งกำเนิดของรัตนะเหล่านั้น ถูกสมมติว่าเป็น 'มหาสมุทร' ฉะนั้น จึงเป็นการนำคำว่ารัตนะเป็นต้นไปใช้ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลัก

‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale;

Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti.

เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ย่อมพบสระน้ำเจ็ดแห่งที่มีรสชาติ (น้ำ) บนยอดเขาหิมพานต์ แม้พญานาคก็ไม่พบในวันอุโบสถ

Ayaṃ pharusā.

นี้คือหยาบคาย (ผรุสา)

Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā.

บนยอดเขาหิมพานต์ (หิมวันตมหาสถล) เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ย่อมพบ (เสพ) สระน้ำเจ็ดแห่งที่มีน้ำรสดี เช่น สระอโนดาต เป็นต้น แม้พญานาคในวันอุโบสถก็ไม่พบ นี่คือความหมายอีกอย่างหนึ่ง บนพื้นปราสาทใหญ่ที่เต็มไปด้วยแสงจันทร์บนยอดเขาหิมพานต์ เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ผู้กำลังเล่นสนุก ย่อมพบเสียงเจ็ดเสียงที่มีคุณสมบัติไพเราะ เช่น เสียงฉัชชะ เป็นต้น ในพิณ แม้พญานาค (ผู้เป็นอริยะ) ผู้รักษาอุโบสถก็ไม่พบ (ไม่ประสบ) ในที่นี้ คำว่า 'เทวดา' มาจาก 'ทิพพันติ' (ย่อมเล่น) และคำว่า 'อุโบสถ' มาจาก 'อุโปสโถ เอเตสมัตถีติ' (ผู้มีอุโบสถ) การใช้คำที่เกิดจากปัจจัยเป็นต้น ด้วยเหตุผลใดเหตุผลหนึ่ง เพื่อความหมายอื่น นอกเหนือจากความหมายที่นิยมใช้และเป็นที่รู้จักตามลำดับลักษณะ

‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā;

Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti.

ในเสียงเพลง มีสระสองตัว สองตัว (คือ) เสียงฉัชชะ และเสียงอื่นอีกหกเสียง เหมือนตาที่มีห้าสี จมูกก็มีหกสีเช่นนั้น

Ayaṃ saṅkhyātā.

นี้คือการนับ (สังขยาตา)

Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti.

ในเสียงเพลง มีสระสองตัว (คือ อี และ อา) นอกจากเสียงฉัชชะแล้ว ยังมีเสียงอุสภะ คันธาระ มัชฌิมะ ปัญจมะ เธวตะ และนิสาทะ ในที่นี้ มีเสียงหกเสียงเป็นคู่ๆ เหมือนตาที่มีห้าสี จมูกก็มีหกสีเช่นนั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า ในเสียงเพลงมีสระสองตัวคือ อี และ อา และเสียงอุสภะเป็นต้นมีสามชนิด (เมื่อเว้นฉัชชะ) และคำว่า 'จักขุ' มีห้าพยางค์ (สระและพยัญชนะ) และคำว่า 'นาสิกา' มีหกพยางค์ ในที่นี้ การกำหนดคำว่าเพลงเป็นต้นด้วยจำนวนที่กล่าวมา ทำให้เกิดความสับสน

‘‘Pātu vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo;

Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti.

ขอพระราชาผู้ทรงสง่างาม มีแว่นแคว้นที่รักใคร่ มีหมู่ขัตติยะที่แน่นหนาด้วยความรัก และมีลักษณะดี ผู้ทรงรุ่งเรืองแล้ว จงคุ้มครองท่านทั้งหลาย

Ayaṃ pakappitā.

นี้คือการสมมติ (ปกัปปิตา)

Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti.

คำว่า 'สิริมา' หมายถึงผู้มีสิริ 'รัตตมัณฑโล' หมายถึงมีแว่นแคว้นที่ประชาชนรักใคร่ หรือมีหมู่ข้าราชบริพารที่รักใคร่ 'สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต' หมายถึงผู้ประกอบด้วยหมู่ขัตติยะที่แน่นหนา ไม่ห่างเหิน อยู่ใกล้ตน 'สุลักขโณ' หมายถึงผู้มีลักษณะบุรุษอันประเสริฐ 'อุติโต' หมายถึงผู้มีชื่อเสียง 'ราชา' หมายถึงพระราชา ขอพระราชาจงคุ้มครองท่านทั้งหลาย นี่คือความหมายที่ไม่พึงประสงค์ แต่คำว่า 'สิริมา' หมายถึงผู้มีสิริ เพราะเป็นที่อยู่ของความงาม ดังที่กล่าวไว้ 'รัตตมัณฑโล' หมายถึงมีวงกลมสีแดงเมื่อขึ้น 'สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต' หมายถึงผู้ประกอบด้วยหมู่ดาวนักษัตรที่หนาแน่นพร้อมด้วยแสงสว่าง 'สุลักขโณ' หมายถึงผู้มีลักษณะดีเยี่ยม 'อุติโต' หมายถึงผู้ขึ้นแล้ว 'ราชา' หมายถึงพระจันทร์ ขอพระจันทร์จงคุ้มครองท่านทั้งหลาย ในที่นี้ ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น ด้วยการใช้คำคุณศัพท์และคำนามที่มีคุณสมบัติร่วมกันทั้งสองฝ่าย

‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā;

Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti.

ในเบื้องต้น มีผู้หนึ่งถูกเรียกว่า 'อิสิ' ผู้มีอุปการะอันยิ่งใหญ่ และเป็นอมตะ แต่เขาไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน และไม่ใช่อมตะ

Ayaṃ nāmantarikā.

นี้คือการเปลี่ยนชื่อ (นามันตริกา)

Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti.

ในเบื้องต้น หนึ่ง (อักษรตัวแรก) ถูกเรียกว่า 'อิสิ' (อิ) เป็นผู้มีอุปการะอันยิ่งใหญ่ ประกอบด้วยอุปการะอันยิ่งใหญ่ เป็นของเก่าแก่และยั่งยืน ถึงกระนั้น ก็ไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน และไม่ใช่ของเก่าแก่ที่ยั่งยืน นี่คือความหมายที่พึงเข้าใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สุมาหา' (ยิ่งใหญ่มาก) 'เอโก' (หนึ่ง) 'อาโท' (เบื้องต้น) ในเบื้องต้นของชื่อเรียกว่า 'อิสิ' (อิ), ในท่ามกลางมี 'ปการะ' (ป) ประกอบด้วยอักษร 'ป', และเป็นของเก่าแก่ยั่งยืน (ตนะ), แต่ก็ไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน, และคำว่า 'นาตโน' นั้น ไม่ใช่ว่าปราศจากอักษรสองตัวคือ 'ตนะ'. เมื่อกล่าวถึงส่วนต้นและส่วนกลางแล้ว ส่วนที่สุด (วิหาร) ก็พึงทราบได้ พึงถือเอาว่า 'อิสิปตนวิหาร'. ในคำว่า 'อิสิปตนะ' นั้น มีการตั้งความหมายต่างๆ เพราะความหมายที่พึงเข้าใจของคำว่า 'อิสิ' เป็นต้น.

‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati;

Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti.

สิ่งที่วิ่งจากความเกิดขึ้นไปสู่ความดับไป ไม่หวนกลับแม้ชั่วขณะหนึ่ง สิ่งนี้ไม่ใช่วงพระจันทร์ และไม่ใช่วงพระอาทิตย์.

Ayaṃ nibhūtā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) นิภูตะ (ปกปิดความหมาย).

Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo.

ตั้งแต่ความเกิดขึ้นเป็นต้นไป ย่อมวิ่งไป คือแล่นไป จนถึงความดับไป ไม่หวนกลับ คือไม่กลับมาอีกแม้ชั่วขณะหนึ่ง. สิ่งนี้ไม่ใช่แม้แต่วงพระจันทร์ ไม่ใช่แม้แต่วงพระอาทิตย์. คำว่า 'ตั้งแต่ความเกิดขึ้นจนถึงความดับ' หมายถึงตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ. คำว่า 'วิ่งไป' หมายถึงกิจแห่งอายุ และเพราะความเท่ากันของคำที่แสดงความหมายของอายุกับดวงจันทร์เป็นต้น ในที่นี้จึงมีความหมายอื่นของดวงจันทร์เป็นต้นที่ตั้งอยู่ได้.

‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ;

Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti.

พระธีรชนนั้นละพระเทวีชื่อกิตติมหี และเมืองชื่อกฬารัตถะแล้ว ไม่หวนระลึกถึง แม้กำลังทำความเพียรชื่ออุยมะ.

Ayaṃ samānasaddā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) สมานสัททะ (ใช้คำที่มีความหมายเหมือนกัน).

Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā.

พระธีรชนนั้นละพระเทวีผู้เป็นอัครมเหสีผู้ประกอบด้วยชื่อสองอย่างคือ 'กิตติ' และ 'มหี' และละเมืองที่ประกอบด้วยชื่อสองอย่างคือ 'กฬาระ' และ 'อัตถะ' แม้กำลังทำความเพียรที่ชื่อว่า 'อุยมะ' ก็ไม่ระลึกถึง คือไม่ตามระลึกถึงสมบัติ. พระมหาบุรุษละพระนางยโสธราเทวีและเมืองกบิลพัสดุ์แล้ว เมื่อกำลังทำความเพียรที่เรียกว่าปธาน ก็ไม่ระลึกถึงสมบัติ. ในที่นี้ คำว่ายโสธราเป็นต้นที่ประสงค์ไว้ ถูกแต่งขึ้นด้วยคำไวพจน์ (ปริยาย) มีคำว่ากิตติมหีเป็นต้น.

‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ;

Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti.

ม้าสินธพสี่ตัวถูกผูกไว้หันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่ ย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่วางไว้ตรงกลางตามสบายด้วยตนเอง.

Ayaṃ sammuḷhā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) สัมมุฬหะ (ทำให้หลงผิด).

Sindhavā cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti.

ม้าสินธพสี่ตัวหันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่ คือหันหน้าเข้าหากันในทิศทั้งสี่ ถูกผูกไว้เช่นนั้น ย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่วางไว้ตรงกลางตามสบายด้วยตนเอง. ดูเหมือนว่าถูกผูกไว้โดยหันหลังให้กันและกัน แต่แท้จริงแล้วพวกมันถูกผูกไว้โดยหันหน้าเข้าหากัน. ในที่นี้ เพราะระบุว่า 'ถูกผูกไว้หันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่' จึงเกิดความหลงผิด (สัมมุฬหะ) ว่าถูกผูกไว้โดยหันหลังให้กัน.

‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ;

Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti.

ชนเมื่อสักการะพระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ผู้ทำความยินดีแก่ดอกบัวที่เกิดจากน้ำ ย่อมบรรลุถึงวิสัยแห่งความสิ้นไปของอกุศลอันเป็นข้าศึกแห่งบุญ.

Ayaṃ pārihārikī.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) ปาริหาริกี (ใช้คำอ้อมค้อม).

Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo.

ชนผู้สักการะบูชาพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ผู้ทำความยินดีแก่ดอกบัวที่เกิดจากน้ำ (คือเกิดจากชีวิต) ย่อมบรรลุถึงมรรคผลที่เกิดขึ้นโดยมีพระนิพพานอันเป็นนิมิตแห่งความสิ้นไปแห่งอกุศลทั้งหลายที่ชื่อว่า 'ปุณญาริ' (ข้าศึกแห่งบุญ) เป็นอารมณ์. ในที่นี้ พระพุทธเจ้าและมรรคผลถูกกล่าวถึงด้วยความสัมพันธ์โดยลำดับว่า 'ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งผู้ทำความยินดีแก่สิ่งที่เกิดจากน้ำ' และ 'กระทำความสิ้นไปแห่งข้าศึกของบุญให้เป็นอารมณ์แล้วดำเนินไป' จึงมีความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนมาก.

‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ;

Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti.

หูของสัตว์สี่เท้าบางชนิดนี้ ไม่รับแม้เสียงที่ยิ่งใหญ่ และไม่รับเครื่องประดับ แต่ก็ไม่ไร้ผล (คือไม่ใช่ไม่มีผล) เลย.

Ayaṃ ekacchannā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) เอกัจฉันนะ (ปกปิดไว้ส่วนหนึ่ง).

Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti.

หูของสัตว์สี่เท้าบางชนิด ไม่รับแม้เสียงที่ยิ่งใหญ่ คือไม่ทำเป็นอารมณ์ และไม่รับเครื่องประดับ. ถึงกระนั้น หูนี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีผล (คือมีผล) ไม่ใช่ว่าไร้ประโยชน์. (หมายถึง) ต้นอัสสกัณณะ. ในที่นี้ การกล่าวว่า 'หู' (กัณณะ) โดยระบุถึงสิ่งที่อาศัย (อาเธยยะ) แต่ไม่กล่าวถึงที่อาศัย (อาธาระ คือ ม้า-อัสสะ) จึงเป็นการปกปิดที่อาศัย (นิสสยคุตติ).

‘‘Alaṅkaronto bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ;

Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti.

ผู้ประดับโลกพร้อมทั้งเทวดา มีความสง่างาม เกิดและเจริญในอะไร อะไรไม่แปดเปื้อนด้วยอะไร.

Ayaṃ ubhayacchannā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) อุภยัจฉันนะ (ปกปิดไว้ทั้งสองส่วน).

Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma.

คำว่า 'ผู้ประดับโลกพร้อมทั้งเทวดา มีความสง่างาม' ดูเหมือนหมายถึงพระพุทธเจ้า. (แต่ความจริงหมายถึง) ผู้ประดับน้ำ (กัง) ที่เรียกว่าภูวนะอยู่เสมอ มีความสง่างามประกอบด้วยลักษณะ เกิดและเจริญในน้ำอะไร อะไร (คือดอกบัว) ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำอะไร. คำเฉลยคือ 'ปทุมะ' (ดอกบัว). เพราะคำว่าปทุมะเป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์. ในที่นี้ เพราะปกปิดทั้งน้ำและดอกบัว จึงชื่อว่าอุภยัจฉันนะ.

‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo;

Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti.

อักษรตัวใดอยู่ที่ที่สุด อักษรตัวนั้นนั่นแหละอยู่ที่ต้น, อักษรตัวกลางก็คืออักษรตัวต้นของส่วนกลาง, จงกล่าวถึงบทอันไม่ถูกปรุงแต่งที่ดำเนินไปในหลักการ (สิทธันตะ) เป็นต้น.

Ayaṃ saṃkiṇṇā.

นี้คือ (ปริศนาแบบ) สังกิณณะ (ระคนกัน).

Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā.

ความหมายอีกนัยหนึ่งคือ 'ตัวอักษรใด (ย) อยู่ในที่สุด ตัวอักษรนั้น (ส) ก็มีอยู่ในตอนต้น ตัวอักษรที่เป็นต้นของคำกลางก็คือตัวอักษรกลาง (ม) นั่นเอง ท่านจงกล่าว (บอก) บทที่มิได้ถูกปรุงแต่ง (อสังขตบท) อันเป็นไปในพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น (ตาทิ) ซึ่งสำเร็จแล้ว' ในคำว่า 'สมยะ' นั้น อักษร 'ส' อยู่ในเบื้องต้น อักษร 'ย' อยู่ในที่สุด อักษร 'ม' ซึ่งเป็นอักษรต้นของคำกลาง (มชฺฌิม) เป็นอักษรกลาง ท่านจงกล่าวคือจงบอกบัญญัติอันไม่ถูกปรุงแต่ง (อสังขตบัญญัติ) ซึ่งเป็นอย่างอื่นจากสังขตะ ดำเนินไปโดยความเป็นคำกล่าวในหลักการ (สิทธันตะ) ลัทธิ และกาลเวลาเป็นต้น เพราะคำว่า 'สมยะ' เป็นนามบัญญัติ ในที่นี้ เพราะคำว่า 'สิทธันตะ' รวมเอาคำว่า 'อาทิ' ไว้ด้วย จึงได้ความหมายว่า 'เป็นต้น' (ตาทิ) ด้วยลักษณะแห่งความลึกซึ้งของเนื้อหา และเพราะถูกลวงด้วยคำที่ใช้ในความหมายอื่น เช่น 'โส' 'โย' และ 'อสังขตบท' ด้วยลักษณะแห่งการลวง (วัญจิตลักขณะ) และเพราะการกำหนดความหมายต่างๆ ในคำว่า 'สมยะ' ด้วยลักษณะแห่งนามันตริกา (การเปลี่ยนชื่อ) จึงชื่อว่าระคนกันด้วยลักษณะทั้ง ๓ ประการนี้ แม้ในส่วนที่เหลือก็พึงทราบความปะปนกันอย่างนี้เช่นกัน พึงทราบความเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรของคำว่า สมคตะ เป็นต้น ตามนัยแห่งลักษณะที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ

34.

Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ.

สิ่งใดขัดแย้งกับประเทศ กาล ศิลปะ โลก ญายะ (ตรรกะ) และอาคม สิ่งนั้นคือบทที่ขัดแย้ง (วิโรธิบท) และบทนี้ปรากฏชัดได้จากตัวอย่าง

34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo.

34. คำว่า 'เทสิ' เป็นต้น ประเทศ คือประเทศบนบกและในน้ำเป็นต้น กาล คือกลางคืนและกลางวัน ศิลปะ คือการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น โลก คือความเป็นไปของสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต ญายะ คือความสมเหตุสมผล (ยุตติ) อาคม ในที่นี้หมายถึงพระพุทธพจน์ ส่วนในที่อื่นหมายถึงคัมภีร์พระเวทและธรรมศาสตร์ บทใดมีความขัดแย้งกับสิ่งเหล่านั้น บทนั้นชื่อว่า 'เทส...เป...วิโรธี' (ขัดแย้งกับประเทศเป็นต้น) คำว่า 'ยํ' (สิ่งใด) เป็นการกล่าวอ้างถึง ส่วนคำว่า 'ตํ วิโรธิปทํ' (สิ่งนั้นคือวิโรธิบท) เป็นการบัญญัติ และบทนี้ปรากฏชัด (คือเข้าใจได้ง่าย) จากตัวอย่างที่พึงกำหนด เพราะการปรากฏของดอกบัวเป็นต้นบนบก และการบานของดอกไม้เป็นต้นที่ควรบานในเวลากลางคืนแต่กลับบานในเวลากลางวัน และความขัดแย้งที่ล่วงละเมิดลักษณะที่กล่าวไว้ในตำราศิลปะ เช่น 'ในศิลปะ ๖๔ มีการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น เสียงที่ชื่อว่าภินนฉัชชะเป็นเสียงที่ ๗' และการล่วงละเมิดขอบเขตของโลก เช่น 'ไฟเย็น, ไม้ขี้เหล็กไม่มีแก่น' และความขัดแย้งกับหลักเหตุผล (ญายวิโรธ) เช่น การกล่าวว่าความง่วงเหงา (มิทธะ) มีรูป ทั้งที่ความง่วงเหนานั้นมีการเกิดขึ้นที่ไม่เกิดซ้ำอีกตามที่กล่าวไว้ (เป็นอรูป) และความขัดแย้งกับอาคมของตนๆ ทั้งหมดนี้สามารถรู้ได้โดยง่ายเพราะความที่มันชัดเจนอยู่แล้ว ดังนั้นจึงมิได้ยกตัวอย่างมาแสดงไว้ทั้งหมด

34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā.

34. เมื่อกล่าวเหตุที่ไม่แสดงยมกะและปเหฬิกาแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงโทษคือความขัดแย้ง (วิโรธโทษ) ตามลำดับที่ตั้งไว้ด้วยคำว่า 'เทสกาลิ' เป็นต้น บทใดขัดแย้งกับประเทศ มีที่ดอน ที่ลุ่ม และภูเขาเป็นต้น กาล มี ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งเหมันตฤดูเป็นต้น หรือมี ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งวสันตฤดูเป็นต้น ศิลปะ ๖๔ มีการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น โลก คือความเป็นไปของสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต ญายะ คือความสมเหตุสมผล อาคม ในที่นี้คือพระพุทธพจน์ ในที่อื่นคือคัมภีร์พระเวทและธรรมศาสตร์ บทที่มีความขัดแย้งกับสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่าวิโรธิบท วิโรธิบทนี้ปรากฏชัดแจ้งจากตัวอย่าง เช่น การที่ดอกมะลิป่าและดอกมะลิลาเป็นต้นเป็นพืชน้ำ การที่ดอกบัวและดอกสัตตบรรณเป็นต้นเป็นพืชบก การบานของดอกสัตตบรรณเป็นต้นที่ควรมีในเวลากลางคืนแต่กลับมีในเวลากลางวัน ความขัดแย้งกับตำราศิลปะ ๖๔ เช่น การเรียกเสียงฉัชชะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเสียงทั้ง ๗ คือ ฉัชชะ อุสภะ คันธาระ มัชฌิมะ ปัญจมะ เธวตะ นิสาทะ ว่าเป็นเสียงภินนสัตตสรฉัชชะโดยเรียกตามส่วนรวม และการล่วงละเมิดลักษณะ การล่วงละเมิดขอบเขตของโลก เช่น 'ไฟเย็น, แก่นจันทน์ร้อน, ต้นขี้เหล็กไม่มีแก่น, ต้นละหุ่งมีแก่น' และการกล่าวขัดแย้งกับหลักเหตุผล เช่น การพิสูจน์ว่าความง่วง (มิทธะ) มีรูป ทั้งที่ความง่วงนั้นเป็นอรูป และการกล่าวล่วงละเมิดอาคมของตนๆ เพราะสภาวะที่ขัดแย้งกันทั้งหมดนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ข้าพเจ้าจึงไม่แสดงตัวอย่างไว้ นี้คืออธิบาย ความไม่ขัดแย้งกันของประเทศวิโรธีเป็นต้นเหล่านี้ ปรากฏอยู่ในตอนแก้โทษวิโรธิบทนี้เองว่า 'ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์' เป็นต้น ความขัดแย้งกับประเทศเป็นต้น ชื่อว่าประเทศวิโรธี บทที่มีความขัดแย้งนั้น (วิโรธะ) อยู่ในบทนี้ ท่านประสงค์จะตำหนิ จึงใช้คำแสดงความเป็นเจ้าของ (อัสสัตถิ)

35.

Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

บทใดที่ยังไม่เป็นที่เข้าใจกันทั่วไป (ไม่ปรากฏชัด) แต่นำมาใช้กล่าว ท่านเรียกบทนั้นว่า เนยยะ (บทที่ต้องตีความ) ดังเช่นประโยคว่า 'ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสวขาวโพลนในเวลากลางคืน'

35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ.

35. คำว่า 'ยํ' เป็นต้น คำว่า 'อัปปตีตะ' คือยังไม่เข้าใจโดยพยัญชนะหรือโดยเนื้อความ เพราะไม่มีทางเข้าใจเป็นอย่างอื่นได้เนื่องจากไม่มีคัมภีร์อื่น (อธิบายไว้) ดังที่ท่านจะกล่าวว่า 'ความเข้าใจที่ทำได้ยาก เพราะล่วงละเมิดกำลังของคำ' บทใดก็ตามที่นำมากล่าว ท่านเรียกบทนั้นว่า เนยยะ ตัวอย่างเช่น 'ทิศทั้งปวง' คือทิศทั้ง ๑๐ มีทิศตะวันออกเป็นต้น 'ในเวลากลางคืน' ย่อม 'ขาวโพลน' คือสว่างไสว 'รุ่งโรจน์' คือโชติช่วง เมื่อระบุไว้เพียงเท่านี้ ความเป็นเนยยะ (สิ่งที่ต้องตีความ) ในที่นี้ก็คือ 'แสงจันทร์'

35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe.

35. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างโทษแห่งเนยยะด้วยคำว่า "ยํ" เป็นต้น บทใดที่ยังไม่ปรากฏชัดด้วยบทอื่น หรือด้วยเนื้อความที่บทนั้นกล่าวไว้ คือยังไม่ทราบว่า "นี้คือเนื้อความของบทนี้" ต้องนำบทอื่นมากล่าวจึงจะทราบได้ บทนั้นท่านเรียกว่า "เนยยะ" คนโบราณเรียกว่า "เนยยโทษ" ตัวอย่างในเรื่องนั้นเป็นเช่นนี้คือ "ทิศทั้งปวงแม้ที่ขาวผ่อง ย่อมรุ่งเรืองในราตรี" ทิศทั้งปวงคือทิศทั้ง ๑๐ มีทิศตะวันออกและทิศใต้เป็นต้น ที่ขาวผ่องคือขาวสะอาด ย่อมรุ่งเรืองคือสว่างไสวในราตรีคือในกลางคืน ในที่นี้ คุณลักษณะคือความขาวซึ่งเป็นวิเสสนะของทิศ ไม่เป็นที่ทราบแน่ชัดว่าเกิดมาจากอะไร เช่น จากยอดเขาไกรลาส จากผนังปูนขาว หรือจากแสงจันทร์ เป็นต้น เพื่อจะกันสิ่งอื่นออกไป จึงต้องนำบทที่บอกถึงแสงจันทร์เป็นต้นมากล่าวว่า "ความขาวนี้ (เกิดจากสิ่งนี้)" ดังนั้น บทว่า "ธวลา" (ขาวผ่อง) จึงเสียด้วยเนยยโทษ คำว่า "ปตีตํ" แปลว่า ทราบแล้ว, "น ปตีตํ" เป็น "อปฺปตีตํ" (ยังไม่ปรากฏชัด) ในที่นี้ อักษร "อ" (ในคำว่า อปฺปตีตํ) ใช้ในความหมายว่า ปสัชชปฏิเสธ

36.

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī.

ผู้รู้ทั้งปวงในที่ทั้งปวง ย่อมไม่ยกย่องสิ่งเช่นนี้มาก ความเข้าใจเนื้อความที่ล่วงพ้นกำลังแห่งบท ย่อมหาได้ยาก

36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ.

36. ท่านกล่าวคำว่า "เน" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าผู้รู้ไม่ประสงค์บทที่ยังไม่ปรากฏชัด ผู้รู้คือผู้รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งปวง ย่อมไม่ยกย่อง คือไม่สรรเสริญ ไม่นำมาใช้ ซึ่งเนยยะมีประการตามที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ ในที่ทั้งปวงมีร้อยแก้วเป็นต้น หากถามว่า ทำไมจึงไม่ยกย่อง? จึงกล่าวคำว่า "ทุลฺลภา" เป็นต้น ความจริง ความเข้าใจคือการหยั่งรู้เนื้อความที่ล่วงพ้น คือละทิ้ง ไม่แสดงตามกำลังแห่งบทคือบทที่กล่าว และตามนัยคือเหตุผล ย่อมหาไม่ได้ คือหาได้ยาก เนื้อความใดที่ไม่เป็นไปตามนัยหรือตามบท เนื้อความนั้นย่อมไม่ปรากฏชัด เพียงแค่ตั้งอยู่ในใจเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บทที่ไม่ใช่เนยยะคือบทที่ปรากฏชัดโดยบทหรือโดยเนื้อความ ส่วนบทที่ตรงกันข้ามนั้นเป็นเนยยะ

36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī.

36. ท่านกล่าวคำว่า "เนทิสํ" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าบทที่ยังไม่ปรากฏชัดนี้ ไม่เป็นที่ประสงค์ของผู้รู้ ผู้รู้ทั้งปวงย่อมไม่ยกย่อง คือไม่สรรเสริญ ไม่นำมาใช้ ซึ่งเนยยะมีประการตามที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ ในที่ทั้งปวงมีร้อยแก้วและร้อยกรองเป็นต้น ความเข้าใจคือการตรัสรู้เนื้อความที่ดำเนินไปก้าวล่วงกำลังคือเหตุผล และบทที่กล่าว ย่อมหาได้ยาก เพราะไม่มีการใช้เช่นนั้น อธิบายว่า เนื้อความใดที่ไม่ได้มาตามบท หรือไม่ได้มาตามเหตุผล เนื้อความนั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเพียงเพราะตั้งอยู่ในใจของผู้แต่งเท่านั้น กวีทั้งปวงย่อมเว้นบทนั้นซึ่งเป็นเนยยโทษ ในประโยคว่า "พหุมานํ กโรนฺติ" (ย่อมทำความนับถือมาก) มีนามธาตุว่า "พหุมญฺญนฺติ" บทว่า "สทฺทสามตฺถิยวิลงฺฆินี" วิเคราะห์ว่า ย่อมล่วงพ้นกำลังแห่งบทเป็นปกติ

37.

Siyā visesanāpekkhaṃ,

Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so,

Bhiyyo passati cakkhunā.

บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วจึงมีเนื้อความ บทนั้นพึงเป็นวิเสสนาเปกขะ เหมือนอย่างประโยคว่า "เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยตาอีก"

37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva.

37. คำว่า "สิยา" เป็นต้น บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วเป็นไปพร้อมกับเนื้อความ บทนั้นชื่อว่า "สัตถกะ" (มีเนื้อความ) ส่วนบทที่ไม่มีวิเสสนะ ย่อมมีเพียงเนื้อความที่กล่าวไปแล้วเท่านั้น บทนั้นพึงเป็นวิเสสนาเปกขะ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ตํ ยถา" เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า "ย่อมเห็น" ก็ย่อมได้ความว่า "ด้วยตา" อยู่แล้ว

37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso.

37. คำว่า "สิยา" เป็นต้น บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วมีเนื้อความ คือประกอบด้วยเนื้อความ หากไม่มีวิเสสนะนั้นก็กลายเป็นบทที่ไม่มีประโยชน์ บทนั้นชื่อว่า "วิเสสนาเปกขะ" ตัวอย่างของบทนั้นเป็นดังนี้คือ "เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยตาอีก" บุรุษนั้นย่อมเห็นบุรุษนั้นด้วยตาโดยส่วนมาก ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า "ย่อมเห็น" เท่านั้น ก็ย่อมทราบได้ว่า "ด้วยตา" บทวิเสสยะคือ "จกฺขุนา" (ด้วยตา) เมื่อได้วิเสสนะแล้วจึงจะมีประโยชน์ (สัตถกะ) บทวิเคราะห์ว่า "วิเสสนาเปกขะ" คือ บทที่มีความหวังในวิเสสนะ และ "สัตถกะ" คือ บทที่เป็นไปพร้อมกับเนื้อความ

38.

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro.

บทใดทำให้วิเสสยะต่ำทราม บทนั้นพึงเป็นหีนัตถะ เหมือนอย่างประโยคว่า "พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดแสง ย่อมขึ้นมา"

38. ‘‘Hīna’’miccādi. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti.

38. คำว่า "หีนํ" เป็นต้น บทวิเสสนะใดพึงทำให้วิเสสยะคือสิ่งที่ถูกขยายให้ต่ำทราม คือเลวทราม บทวิเสสนะนั้นชื่อว่า "หีนัตถะ" คือบทที่มีเนื้อความต่ำทราม ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ยถา" เป็นต้น พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดแสง ย่อมขึ้นมา ในที่นี้ การกำจัดแสงของหิ่งห้อย ไม่ใช่การสรรเสริญพระอาทิตย์

38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho.

38. “หีนํ กเร” เป็นต้น บทใดทำให้วิเสสยะต่ำทราม บทนั้นพึงเป็นหีนัตถะ ตัวอย่างในเรื่องนั้นเป็นดังนี้คือ “พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดรัศมี ย่อมขึ้นมา” พระอาทิตย์คือดวงอาทิตย์ที่ทำให้หิ่งห้อยปราศจากรัศมี ย่อมขึ้นมา ด้วยวิเสสนะว่า “นิปฺปภีกตขชฺโชโต” นี้ การแสดงการครอบงำหิ่งห้อยซึ่งมีแสงสว่างอันเลวทราม เป็นการนินทาพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีตั้งพันนั่นเอง ไม่ใช่การสรรเสริญ ดังนั้น วิเสสยะจึงกลายเป็นของต่ำทราม (หีนัตถะ) บทวิเคราะห์ว่า “หีนัตถะ” คือ บทที่มีเนื้อความต่ำทราม, “นิปฺปภา” คือ รัศมีไม่มีแก่หิ่งห้อยเหล่านี้, “นิปฺปภา กตา” คือ ทำให้ไม่มีรัศมี, “นิปฺปภีกตขชฺโชโต” คือ พระอาทิตย์ใดทำให้หิ่งห้อยไม่มีรัศมี

39.

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica.

บทใดเป็นเพียงคำเติมให้เต็มบาท (ปาทปูรณะ) บทนั้นท่านถือว่าเป็น "อนัตถะ" (ไม่มีประโยชน์) เหมือนอย่างประโยคว่า "หิ วนฺเท พุทฺธสฺส ปาทปงฺเกรุหมฺปิ จ" (ข้าพเจ้าขอไหว้ดอกบัวคือพระบาทของพระพุทธเจ้า)

39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso.

39. เพราะคำว่า "หิ" "อปิ" และ "จ" เป็นเพียงคำเติมให้เต็มบาท จึงไม่มีประโยชน์ เป็นโทษของบทวิเสสนะและวิเสสยะ

39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso.

39. “ปาทปูรณิ” เป็นต้น บทใดเป็นเพียงปาทปูรณะ คือเป็นเพียงการเติมบาทที่นับว่าเป็นส่วนที่สี่ บทนั้นถือว่าเป็นอนัตถะ (ไม่มีประโยชน์) คำว่า “ยถา” มีอรรถที่กล่าวแล้ว ไหว้ดอกบัวคือพระบาทของพระพุทธเจ้า ในที่นี้ คำว่า “หิ” และ “อปิ” เหล่านี้ ไม่ได้เป็นไปในอรรถว่า “สมัตตะ” เป็นต้น แต่เป็นเพียงปาทปูรณะ จึงไม่มีประโยชน์ คำว่า “มัตตะ” เป็นบทกำหนด เป็นโทษของบทวิเสสนะและวิเสสยะ

Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการแสดงโทษของบท จบแล้ว

Vākyadosaniddesavaṇṇanā

การพรรณนาการแสดงโทษของประโยค

40.

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ.

บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์และโดยอรรถ บทนั้นเป็นเอกัตถะ เหมือนอย่างว่า “เมฆนี้ เมฆนี้ ส่องแสง”

40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ.

40. “สัททโต” เป็นต้น บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์ คือการใช้ศัพท์เดิมซ้ำในอรรถเดิม และโดยอรรถ คือการกล่าวซ้ำเนื้อความเดิมโดยไม่มีความพิเศษใดๆ ในประโยคใด บทนั้นเรียกว่า “เอกัตถะ” ดังที่กล่าวไว้ในตัวอย่างว่า “ยถา” เป็นต้น “วาริโท” คือ ผู้ให้น้ำ เมฆนี้ เมฆนี้ ส่องแสง คือรุ่งเรือง เมื่อพิจารณาเพียงการให้น้ำ นี้เป็นเอกัตถะโดยศัพท์

40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti.

40. บัดนี้ จะแสดงโทษของประโยคตามลำดับที่กล่าวไว้แล้ว ด้วยคำว่า “สัททโต” เป็นต้น บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์ คือคำพูด และโดยอรรถ คือเนื้อความ ในประโยคใด บทนั้นเรียกว่า “เอกัตถะ” ซึ่งเป็นโทษ ตัวอย่างคือ “ยถา” เป็นต้น เมฆผู้ให้น้ำนี้ เมฆนี้ ส่องแสง คือรุ่งเรือง เพราะกล่าวถึงเพียงการให้น้ำ โดยไม่มีวิเสสนะที่ทำให้สมบูรณ์ เช่น “ผู้ให้น้ำ” จึงเป็นเอกัตถะโดยศัพท์

Yathā ca

และเหมือนอย่างว่า

41.

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane.

ละทิฏฐิทั้งหลายอันเป็นเชื้อแห่งหน่อเดียรถีย์ในโลกนี้ พระมหามุนีนั้นยังมหาชนผู้เลื่อมใสให้เลื่อมใส

41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ.

41. พระมหามุนีสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงละ คือทรงขจัดทิฏฐิ ๖๒ อันเป็นเหตุเกิดแห่งหน่อคือเดียรถีย์ทั้งหลายในโลกนี้ ยังมหาชนผู้เลื่อมใสมากในพระองค์ให้เลื่อมใส นี้เป็นตัวอย่างอื่น เพราะอรรถคือความเลื่อมใสถูกกล่าวซ้ำด้วยคำว่า “ปสนฺเน ปสาเทติ” นี้จึงเป็นเอกัตถะโดยอรรถ

41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho.

41. “ติตฺถิยิ” เป็นต้น พระมหามุนีนั้น ทรงละ คือทรงขจัดทิฏฐิ ๖๒ ที่จำแนกเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันเป็นเหตุเกิดแห่งหน่อคือเดียรถีย์ทั้งหลายในโลกนี้ ยังมหาชนผู้เลื่อมใสในพระองค์ให้เลื่อมใส เพราะอรรถคือความเลื่อมใสที่กล่าวด้วยคำว่า “ปสนฺนะ” ถูกกล่าวซ้ำด้วยกริยาว่า “ปสาเทติ” แม้ศัพท์จะต่างกัน แต่อรรถเป็นอันเดียวกัน จึงเป็นตัวอย่างของเอกัตถะโดยอรรถ บทวิเคราะห์ว่า “ติตฺถิยา เอว อังคุรานิ” เดียรถีย์นั่นแหละคือหน่อ, “เตสํ พีชานิ” คือ เชื้อของหน่อเหล่านั้น, “ทิฏฺฐีสุ คตานิ” คือ ไปในทิฏฐิทั้งหลาย, หรือ “ทิฏฺฐิโย เอว คตานิ” คือ ทิฏฐิทั้งหลายนั่นเอง

42.

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava.

เพราะการขาดตอนของลำดับที่เริ่มไว้ จึงเป็นภัคครีติ เหมือนอย่างว่า “ปัญญาบางอย่าง คุณบางอย่าง ธรรมชาติของท่านก็อัศจรรย์”

42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti.

42. “อารัทธะ” คือ เริ่มต้นที่จะกล่าว, “กมะ” คือ ลำดับแห่งคำพูด การขาดตอนของลำดับนั้น คือการแตกหัก เพราะเหตุนั้น ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ยถา” เป็นต้น แม้คำที่ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงเติมเข้ามาตามความเหมาะสม ข้าแต่พระมหามุนี ปัญญาของท่านบางอย่าง คือมีความพิเศษที่ไม่อาจกำหนดลักษณะเฉพาะได้, อัศจรรย์ คือไม่อาจกำหนดลักษณะที่ปรากฏอยู่ได้ ในที่นี้ เพราะลำดับของคำสรรพนามว่า “กาปิ” “โกปิ” ขาดตอนไปที่คำว่า “ปกติ” จึงเป็นภัคครีติ

42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho.

42. “อารัทธักกมิ” เป็นต้น เพราะการขาดตอนของลำดับที่เริ่มไว้ คือเป็นเหตุให้ลำดับของบทที่เริ่มเรื่องขาดตอนไป จึงเป็นภัคครีติ คือเป็นโทษของประโยคที่เรียกว่าภัคครีติ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ยถา” เป็นต้น ข้าแต่พระมหามุนี ปัญญาของท่าน คือปัญญาที่พิเศษยิ่ง บางอย่าง คือเกินกว่าขอบเขตแห่งคำพูด จึงเป็นบางอย่างเท่านั้น คุณ คือหมู่แห่งคุณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เช่น ศีล สมาธิ เป็นต้น บางอย่าง คือไม่อาจกำหนดประมาณได้ด้วยวิธีใดๆ จึงเป็นบางอย่างเท่านั้น ธรรมชาติที่ไม่อาจคิดได้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน อัศจรรย์ คือความยากในการรู้ลักษณะของปัญญาเป็นต้นที่มีอยู่ เพราะลำดับของบทว่า “กาปิ” “โกปิ” ว่างไปที่คำว่า “ปกติ” จึงเป็นการทำลายรีติ บทวิเคราะห์ว่า “อารัทธะ” คือ ลำดับที่เริ่มไว้, “ตสฺส วิจฺเฉโท” คือ การขาดตอนของลำดับนั้น, “ภคฺคา รีติ อสฺส” คือ รีติของประโยคนี้แตกหัก, หรือ “เอตฺถ วา” คือ ในที่นี้

43.

Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

เพราะการวางบทผิดที่ ทำให้เกิดความสับสนในประโยคใด ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นพยากีรณะ ตัวอย่างของประโยคนั้นเหมือนอย่างว่า

43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho.

43. “ปทานิ” เป็นต้น ในประโยคใด การวางบทผิดที่ คือการวางบทนามและบทกริยาที่ลงปัจจัย สิ เป็นต้น และ ติ เป็นต้น ผิดที่ ทำให้เกิดความสับสน คือความงงงวย ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นพยากีรณะ แสดงตัวอย่างของพยากีรณะนั้นด้วยคำว่า “ยถา” อรรถว่า เหมือนอย่างนี้ และเหมือนอย่างอื่นด้วย

43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena.

43. “ปทานิ” เป็นต้น ในประโยคใด การวางบทนามและบทกริยาที่ลงปัจจัย สิ เป็นต้น และ ติ เป็นต้น ผิดที่ ทำให้เกิดความสับสน คือความงงงวย ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นโทษพยากีรณะ ตัวอย่างของโทษพยากีรณะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวต่อไปนี้

44.

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

ชนนี้ผู้ร่าเริงอยู่เสมอ ระลึกถึงพระสุคตผู้มีคุณมาก ย่อมไหว้พระสุคตผู้เป็นประโยชน์แก่คนพาล

44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ.

44. ชนนี้ คือโลกทั้งหมด ผู้ร่าเริงยินดี เพราะเหตุที่ระลึกถึงคุณมีศีลเป็นต้นอันมีมากและไม่มีที่สิ้นสุด คือตั้งสติในอารมณ์คือคุณนั้นอยู่เสมอ ย่อมไหว้ คือนอบน้อมพระสุคตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นประโยชน์แก่คนพาลและคนอื่นที่ไม่ใช่คนดี เช่น พระเทวทัตเป็นต้น ตลอดกาลเป็นนิตย์ อรรถนี้ถูกกวีหลอกลวง ในที่นั้น เพราะการใช้บทที่เว้นระยะห่างกัน เช่น “พหุคุเณ ปณมติ” เป็นต้น จึงเกิดความสับสน นี้เป็นพยากิณณะ

44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate.

44. "พหุคุเณ" เป็นต้น. หมู่สัตว์นี้ระลึกถึงคุณทั้งหลายมีศีล สมาธิ เป็นต้น อันมีมาก ไม่มีที่สิ้นสุด ผู้มีคุณมาก ระลึกถึงโดยเฉพาะ ย่อมร่าเริงยินดี เบิกบานใจจากสิ่งนั้นนั่นเอง ย่อมนอบน้อม ไหว้พระสุคต ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง ผู้เป็นประโยชน์เสมอไป เป็นดุจมิตร แม้ของคนพาล แม้ของอสัตบุรุษ. ในที่นี้ การใช้บทไม่ถูกที่ทำให้เกิดความสับสน ย่อมเข้าใจได้ตามความหมายของบทเท่านั้น.

45.

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ.

คำที่ปราศจากถ้อยคำอันวิเศษ เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้าน เช่น "ดูก่อนแม่สาวน้อย เธอไม่รักฉันผู้รักเธออยู่ ทำไมกันหนอ?"

45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ.

45. เป็นคำที่ละทิ้งการกล่าวถึงความหมายอันวิเศษบางอย่าง. "กัญเญ" เป็นคำเรียกขาน. เพราะเป็นคำพูดของชาวบ้านว่า "ฉันปรารถนาเธอ เธอไม่ปรารถนาฉันผู้เป็นเช่นนั้นเพราะเหตุใด นี่อะไรกันหนอ" คำว่า "กัญญิ" เป็นต้น จึงเป็นคำชาวบ้าน.

45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ–

45. "วิสิฏเฐ" เป็นต้น. ประโยคที่บกพร่องจากการกล่าวถึงสิ่งที่ควรจะถูกทำให้วิเศษด้วยถ้อยคำพิเศษอันเป็นที่รัก ซึ่งปราศจากถ้อยคำอันวิเศษนั้น กวีทั้งหลายยอมรับว่าเป็น "โทษของคำชาวบ้าน". ยกตัวอย่างว่า "ยถิ" เป็นต้น. "ดูก่อนแม่สาวน้อย ดูก่อนแม่สาวน้อย เธอไม่รักฉันผู้รักเธออยู่ เธอไม่ปรารถนาฉันผู้ปรารถนาเธออยู่ นี่อะไรกันหนอ" เมื่อกล่าวถึงความขัดข้องในความปรารถนาเช่นนี้ว่าดังนี้ –

‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ,

Dine dine nipphalataṃ upeti;

Dakkho sadā māninimānabhaṅge,

Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya.

"คำวิงวอนของฉันเพื่อเธอ ย่อมไร้ผลไปทุกวัน กามเทพผู้ฉลาดในการทำลายมานะของหญิงผู้ถือตัวเสมอ กามเทพนั้นไปที่อื่นแล้วหรือตายไปแล้วหนอ" ดังนี้.

Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ.

เพราะไม่มีการกล่าวถึงความหมายอันเป็นที่รัก คำว่า "กัญเญ" เป็นต้น จึงเป็นคำชาวบ้านเพราะเป็นคำพูดของคนป่าเถื่อน. ในที่นี้ ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าคำว่า "กัญญา" หมายถึงหญิงสาวอายุสิบขวบ. ประโยคที่ปราศจากการกล่าวถึงความหมายอันวิเศษ.

46.

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

คำบางคำที่เกิดจากการเชื่อมบท อาจทำให้เกิดความเข้าใจผิด สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้าน เช่น "ยาภวโต ปิยา".

46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati.

46. "ปเท" เป็นต้น. เพราะการเชื่อมบทหน้าและบทหลัง ประโยคบางประโยคอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิดที่ไม่น่าฟัง สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้านตามที่กล่าวมาแล้ว. ยกตัวอย่างว่า "ยถา". ความหมายหนึ่งคือ "หญิงใดๆ ที่เป็นที่รักของท่าน". "ยภ" ในความหมายว่า "เมถุน". การร่วมเพศคือ "ยาภะ". ผู้ใดมีสิ่งนั้น ผู้นั้นคือ "ยาภวา". "เป็นที่รักของยาภวา" ก็เป็นไปได้.

46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho.

46. "ปทสันธานิ" เป็นต้น. ประโยคบางประโยคที่เกิดจากการเชื่อมบทหน้าและบทหลัง อาจทำให้เกิดความเข้าใจผิด เป็นการเปิดเผยความหมายที่ไม่ดีไม่งาม สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับและรู้กันในหมู่กวีทั้งหลายว่าเป็นคำชาวบ้านที่เสียด้วยโทษของคำชาวบ้านตามที่กล่าวมาแล้ว. ยกตัวอย่างว่า "ยถา". ความหมายที่กวีประสงค์คือ "หญิงใดๆ ที่เป็นที่รักของท่านผู้เจริญ". อีกความหมายหนึ่งคือ "เป็นที่รักของคนมีเมถุน". เพราะธาตุ "ยภ" ในความหมายว่า "เมถุน". การร่วมเพศคือ "ยาภะ", ผู้ใดมีสิ่งนั้น ผู้นั้นคือ "ยาภวา", เมื่อรับเอาความหมายว่า "ของยาภวา" (ของคนมีเมถุน) ย่อมไม่น่าฟัง ทำให้เกิดความเข้าใจผิด. การเข้าใจผิดคือความเข้าใจที่ไม่ดี สิ่งที่ทำให้เกิดสิ่งนั้นคือ "วิคคหะ".

47.

Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ในที่ที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ การตัดบทพึงเป็นยติ. สิ่งใดบกพร่องจากยตินั้น สิ่งนั้นเรียกว่า "ยติหีน".

47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, sā yati panāti sambandho.

47. "วุตเตสวิ" เป็นต้น. ในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้นที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ ในที่ที่ระบุไว้ว่า "ยติอยู่ตรงนี้" ซึ่งเปิดเผยโดยฉันทวิจิติ การตัดบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด การแยก การแบ่ง การแปลความหมายใดที่พึงเป็นยติ ย่อมถูกกำหนดไว้. ประโยคใดที่บกพร่อง ขาดหาย หรือขัดแย้งกับยตินั้น ประโยคนั้นเรียกว่า "ยติหีน" โดยถือว่า "การหยุดคือยติ, ยตินั้นบกพร่องในที่นี้". "ปนะ" ในความหมายพิเศษ, "ยตินั้นแล" เป็นการเชื่อมโยง.

47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ.

47. "วุตเตสวะ" เป็นต้น. ในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้นที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ ในที่ที่ระบุไว้ว่า "ยติอยู่ตรงนี้" ซึ่งเปิดเผยในที่นั้น การตัดบท การแยกบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด ตยาธิเป็นที่สุด เป็นต้น พึงเป็นชื่อว่ายติ. ประโยคใดที่บกพร่องจากยตินั้น ขาดหายไปจากการตัดวรรณะในที่ที่ประสงค์ ประโยคนั้นผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่าเป็น "ยติหีน" คือเสียด้วยโทษยติหีน.

48.

Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci.

ยติมีอยู่ทุกที่ที่ท้ายบาท และโดยเฉพาะที่ครึ่งบาทที่กล่าวไว้ และบางครั้งก็มีอยู่กลางบทที่มีหลายวรรณะทั้งหน้าและหลัง.

48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi.

48. "ยติ" เป็นต้น. ยติมีอยู่ทุกที่ที่ท้ายบาทของคาถาที่นับเป็นส่วนที่สี่ และที่ส่วนท้าย และโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่ครึ่งบาทที่กล่าวไว้ ซึ่งนับเป็นสองบาท และที่ส่วนท้ายของครึ่งบาทนั้นด้วย เป็นความหมาย. "พึงมี" เป็นบทที่เหลือ. ถ้าอย่างนั้น เพราะกล่าวว่า "การตัดบท" ยติจึงไม่มีอยู่กลางบทใช่หรือไม่? จึงกล่าวว่า "ปุพพะ" เป็นต้น. บางที่ ไม่ใช่ทุกที่. ยติมีอยู่กลางบทที่มีหลายวรรณะทั้งหน้าและหลังด้วย เป็นการเชื่อมโยง. ข้างหน้าและข้างหลังคือ "ปุพพาปเร". วรรณะหลายอย่างคือ "อเนกวรรณา". สิ่งใดมีวรรณะหลายอย่างทั้งหน้าและหลัง สิ่งนั้นเป็นเช่นนั้น. และบทนั้นด้วย และกลางบทนั้นด้วย.

48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti.

48. บัดนี้ ทรงแสดงขอบเขตทั้งหมดที่พึงมีในยติด้วยคำว่า "ยติ" เป็นต้น. ก็ยตินั้นมีอยู่ทุกแห่ง คือที่ท้ายบาทของคาถาที่นับว่าเป็นส่วนที่สี่ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้ซึ่งนับเป็นสองบาท และที่ส่วนท้ายของกึ่งคาถานั้นด้วย นี้คืออธิบาย. ในบางที่บางแห่ง แม้ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง ยติก็พึงมี. เพื่อแก้ความสงสัยว่า "เพราะกล่าวว่า ยติ คือการตัดบท ยติจึงไม่มีในระหว่างบท" จึงกล่าวว่า "ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง". ในที่นี้ ท้ายบาท, กึ่งคาถาที่กล่าวไว้, และระหว่างบท เป็นที่ตั้งของยติ. ยติที่พึงมีในระหว่างบทนั่นเอง ย่อมมีในบางแห่ง แต่ย่อมไม่มีในระหว่างบทที่มีสองอักษรหรือสามอักษร.

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –

ในที่นั้น อุทาหรณ์และปัจจุทาหรณ์มีดังนี้ –

49.

Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจทองคำพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า; พระองค์ผู้ประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ.

49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ.

49. สิ่งที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่าง ชื่อว่า "อุทาหรณ์". ตัวอย่างที่เป็นฝ่ายตรงข้าม ชื่อว่า "ปัจจุทาหรณ์". ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจวรรณะแห่งทองคำนั่นเองด้วยเศียรเกล้า. พระตถาคตเป็นเช่นไร? พระตถาคตใดประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวง คือทิศทั้งสิบทั้งหมดด้วยน้ำทองคำ เพราะความที่ทรงมีวรรณะดุจทองคำ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าทรงรดด้วยน้ำทองคำ, (ข้าพเจ้าขอนอบน้อม) พระตถาคตนั้น. ในที่นี้ ยติถูกกำหนดไว้ที่ท้ายบาทหน้าและที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้. และคำว่า "จามีกร" ในที่นี้มี ๔ อักษร. ในคำนั้น "จามี" เป็นส่วนหน้า "กร" เป็นส่วนหลัง. ในที่นี้ ยติมีอยู่ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง. ส่วนในคำว่า "สิญจติ" นี้ เพราะไม่มีความเป็นระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง ยติในคำว่า "สิญจ" นี้จึงเสีย. นี้คือปัจจุทาหรณ์.

49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho.

49. ในที่นั้น เพราะความที่ยติปรากฏชัดในท้ายบาทและกึ่งคาถาที่กล่าวไว้ อุทาหรณ์และปัจจุทาหรณ์ คืออุทาหรณ์ที่พึงประสงค์และอุทาหรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ในยติระหว่างบทนั้น มีดังนี้ เช่น "ตํ นเม" เป็นต้น. พระตถาคตใดประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ คือด้วยสายธารแห่งน้ำทองคำ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าทรงรดอยู่, คำว่า "อิว" ใช้ในความหมายว่าความนึกคิด (วิตรรกะ). ข้าพเจ้าพึงนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจทองคำ คือมีพระฉวีวรรณเช่นเดียวกับสีแห่งทองคำนั้นด้วยเศียรเกล้า. ในที่นี้ คำว่า "จามีกรวณฺณํ" เป็นอุทาหรณ์ที่พึงประสงค์ เพราะยติประดิษฐานอยู่โดยข้ามอักษร ๒ ตัวคือ "จามี" ไปแล้ว และแม้ในส่วนหลังก็ไม่น้อยไปกว่าอักษร ๒ ตัวคือ "กร" การตัดบทจึงมีอักษรหลายตัวทั้งหน้าและหลัง. ส่วนในบทว่า "สิญฺจติ" แม้จะเห็นยติโดยข้ามอักษร ๒ ตัวคือ "สิญฺจ" ไปแล้ว แต่เพราะในส่วนหลังคือ "ติ" มีอักษรเดียว จึงไม่มีอักษรหลายตัว จึงเป็นปัจจุทาหรณ์. ในที่นี้ ความเป็นอักษรหลายตัว พึงทราบโดยอำนาจแห่งบทนั่นเอง. วิเคราะห์ว่า วรรณะของบุคคลใด ดุจวรรณะแห่งทองคำ บุคคลนั้น ชื่อว่า จามีกรวรรณ.

50.

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va.

สระในสนธิ เมื่อมีการลบวิภัตติ ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า; หากเป็นอย่างอื่น (คือไม่ลบวิภัตติ) สระนั้นก็เป็นอย่างอื่น (คือเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง) และในที่นั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง.

50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katayādesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo.

50. คำว่า "สโร" เป็นต้น. เมื่อมีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว สระที่เป็นต้นบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นเหมือนสระที่เป็นส่วนท้ายของบทหน้า, อธิบายว่า แม้จะไม่มีอักษรหลายตัว ยติที่กำหนดไว้จากสระนั้นก็ไม่เสียไป. แต่ถ้าเป็นอย่างอื่น คือเมื่อไม่มีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว หากสระเป็นส่วนท้ายของบทหน้า ย่อมเป็นอย่างอื่น คือเป็นโดยประการอื่น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. อธิบายว่า ยติที่ทำโดยยกเว้นวิภัตตินั้น ย่อมไม่เสียไป. ในยตินั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่พึงทำแก่ อิ อักษร เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. อธิบายว่า ยติที่ทำโดยยกเว้นพยัญชนะที่รวมกับการอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่ทำแล้ว ย่อมไม่เสียไป.

50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ.

50. บัดนี้ เพื่อแสดงความที่ยติไม่เสียไป แม้ในความขัดแย้งกับสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนหน้า จึงกล่าวคำว่า "สโร" เป็นต้น. เมื่อมีการลบวิภัตติในสนธิ สระสนธิย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า, แต่ถ้าเป็นอย่างอื่น คือเมื่อไม่มีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว ย่อมเป็นอย่างอื่น คือสระที่เป็นส่วนท้ายของบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. ในยตินั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่พึงทำแก่ อิ อักษร เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง, อธิบายว่า เมื่อมีการใช้ยติ แม้จะข้ามสระที่เหมือนส่วนท้ายของบทหน้าไปก็ดี แม้อาศัยอักษรที่เหมือนสระต้นของบทหลังแล้วไม่ข้ามอักษรนั้นไปก็ดี แม้ข้ามการอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่เหมือนสระต้นของบทหลังไปก็ดี แม้จะไม่มีอักษรหลายตัว การเสียยติก็ย่อมไม่มี. ประโยควิเคราะห์ว่า "ส่วนท้ายของบทหน้า" (ปุพฺพสฺส อนฺโต), และ "อาเทศใด อาเทศนั้นเป็นต้น (ของกลุ่มอักษรที่มี ม เป็นต้น)" (โย จ โส อาเทโส จ, โส อาทิ ยสฺส มการาทิโน), และ "ส่วนต้นของบทหลัง" (ปรสฺส อาทิ).

51.

Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

นิบาตมี "จะ" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้าเสมอ เพราะอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ ส่วนคำมี "ป" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง เพราะมีความสัมพันธ์กับบทหลังเป็นนิตย์.

51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo.

51. นิบาตมี "จะ" เป็นต้น ที่อาศัยคืออิงอยู่กับบทหน้าเป็นนิตย์ คือไม่ขาดสาย ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้าย คือเป็นส่วนประกอบของบทหน้า, อธิบายว่า พึงทำยติโดยรวมนิบาตเหล่านั้นเข้าเป็นส่วนท้าย. ส่วนคำมี "ป" เป็นต้น ที่มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์ คือประกอบกันอยู่เสมอด้วยบทหลัง, คำว่า "ตุ" ใช้ในความหมายว่าแบ่งส่วน, คำมี "ป" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้น คือเป็นส่วนประกอบของบทหลัง, อธิบายว่า พึงทำยติที่ท้ายบทหน้าโดยยกเว้นคำนั้น.

51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. Cādayo āgamma te bahi katvāpi pādayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho.

51. คำว่า “จะ” เป็นต้น (อธิบายคาถา) คำนิบาตมี “จะ” เป็นต้น ซึ่งอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ คือเป็นไปโดยอาศัยบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นส่วนประกอบส่วนท้ายของบทหน้า ส่วนคำอุปสรรคมี “ป” เป็นต้น ซึ่งมีความสัมพันธ์กับบทหลังเป็นนิตย์ คือประกอบกันอยู่ไม่ขาดสาย ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง คือเป็นส่วนประกอบส่วนต้นของบทหลัง การหยุดที่เกิดขึ้นโดยละคำมี “จะ” เป็นต้น ออกไปภายนอก หรือโดยรวมคำมี “ป” เป็นต้น ไว้ภายใน ย่อมเป็นการเสียยะติ นี้คืออธิบาย บทวิเคราะห์คือ “จะ เป็นต้นของคำเหล่าใด” และ “อาศัยบทหน้า” และ “ป เป็นต้นของคำเหล่าใด” และ “มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์” ในที่นี้ การรับเอาอักษร “จะ” และ “ป” เป็นต้น ก็เพราะมีการรับรู้คุณสมบัติของคำเหล่านั้น

Sabbatthodāharaṇāni yathā

ตัวอย่างในทุกกรณีมีดังนี้

52.

Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตพระองค์นั้น ผู้ล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง ด้วยเศียรเกล้า ผู้ใดบรรลุความเป็นเลิศในโลก อุปมาของผู้นั้นย่อมไม่สมควรเลย

53.

Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์พระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด ผู้สูงสุดเสมอไป ผู้ใดมีพระปัญญาและพระเมตตาอันไม่มีขอบเขต ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง

52-53. Sabbatthāti pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ cādīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā pādayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati.

52-53. คำว่า “ในทุกกรณี” หมายถึง ในกรณีที่เหมือนสระท้ายบทหน้าเป็นต้น ในคาถาสองบทมีคำว่า “นเมตัง” เป็นต้น ความหมายของบทนั้นชัดเจนอยู่แล้ว แต่อธิบายว่า เพราะพระองค์บรรลุความเป็นเลิศในโลก จึงล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง เพราะพระปัญญาและพระเมตตาเป็นไปอยู่ไม่ขาดสายในโลก จึงมีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด และเป็นผู้สูงสุด ในที่นี้ เมื่อทำสมาสว่า “สัพพา อุปมา” และมีการลบวิภัตติและทำสนธิแล้ว สระ อุ ที่อยู่ต้นบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนสระ อะ ที่ตั้งอยู่ในพยัญชนะ พ ที่อยู่ท้ายบทหน้า ดังนั้น ในคำว่า “สัพโพ” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท ในคำว่า “ปัตตัสโสปมา” การลงอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นเหมือนสระที่อยู่ต้นบทหลัง เมื่อไม่มีการลบวิภัตติและทำสนธิแล้ว สระ อะ ที่มีวิภัตติ ย่อมเป็นเหมือนสระ อุ ที่อยู่ต้นบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “ปัตตะ” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท โดยละวิภัตติที่ปรากฏนั้น เช่นเดียวกัน ในคำว่า “วันทามยานันตะ” การลงอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นเหมือนสระที่อยู่ต้นบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “วันทา” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท โดยเว้นคำว่า “มย” เสีย การที่คำมี “จะ” เป็นต้น ซึ่งอาศัยบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนั้น ในคำว่า “เมตตา จะ” จึงมีการหยุดที่คำว่า “จะ” ส่วนคำมี “ป” เป็นต้น ซึ่งมีความสัมพันธ์กับบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “นิสสีมา” จึงมีการหยุดที่ต้นบท โดยละคำว่า “นิ” เสีย

52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ.

52-53. ตัวอย่างทั้งห้าในกรณีที่เหมือนสระท้ายบทหน้าเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น มีดังนี้ คำว่า “นเมตัง” เป็นต้น อุปมาของพระพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้บรรลุความเป็นเลิศในโลก ย่อมไม่สมควรเลย เพราะทรงล่วงพ้นความหมายของบททั้งปวง จึงไม่สมควรเลย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตพระองค์นั้น ผู้ล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง ด้วยเศียรเกล้า ในคำว่า “สัพโพ” นี้ เป็นตัวอย่างของการหยุดที่ตามมา เพราะสระ โอ มีความเหมือนกับสระท้ายบทหน้า และเป็นตัวอย่างของการหยุดที่ตั้งอยู่โดยไม่ข้ามพยัญชนะที่เหมือนสระต้นบทหลัง คือ “สโสปมา”

‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, yādesassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha cādīnaṃ pubbapadantasadisattāca pādīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati.

คำว่า “มุนินเท” เป็นต้น (อธิบายคาถา) พระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด มีพระปัญญาและพระเมตตาอันไม่มีขอบเขต คือปราศจากขอบเขต เพราะทรงกระทำสัตว์ทั้งหลายอันไม่มีที่สิ้นสุดและอารมณ์อันไม่มีที่สิ้นสุดให้เป็นอารมณ์ ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์พระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด คือประกอบด้วยพระปัญญาอันไม่มีที่สิ้นสุด โดยการเรียกผู้มีอารมณ์ว่าอารมณ์ เพราะอารมณ์ไม่มีที่สิ้นสุด แม้จะมีการเกิดขึ้นและดับไป ผู้สูงสุด คือประเสริฐกว่าผู้อื่น เพราะเหตุนั้นเสมอไป การหยุด (ยะติ) ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่เข้าถึงคำนั้น เพราะการลงอาเทศเป็น ย มีความเหมือนกับสระที่อยู่ต้นบทหลัง ในคำว่า “เมตตาจะนิสสีมา” นี้ การหยุด (ยะติ) ย่อมเกิดขึ้นที่ “จะ” และ “นิ” ด้วย เพราะคำมี “จะ” เป็นต้น มีความเหมือนกับส่วนท้ายของบทหน้า และคำมี “ป” เป็นต้น มีความเหมือนกับส่วนต้นของบทหลัง

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

ตัวอย่างแย้งในกรณีของคำมี “จะ” เป็นต้น และคำมี “ป” เป็นต้น มีดังนี้

54.

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ.

เมตตาใหญ่ ปัญญาใหญ่ และในพระองค์นั้น มีความเจริญอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประเสริฐยิ่ง เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ

54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ.

54. บทว่า "มหา" เป็นต้น บทว่า "ยัตถะ" คือในพระชินเจ้าองค์ใด บทว่า "ปรโมทัย" คือความเจริญอย่างยิ่งของเมตตาใหญ่เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ และเพราะเหตุนั้น จึงเป็นพระชินเจ้าผู้ประเสริฐสูงสุด ความสัมพันธ์เป็นดังนี้ ในที่นี้ การทำอักษร "จะ" ซึ่งอาศัยบทหน้า ให้เป็นบทเริ่มต้นของบทหลัง แล้วเว้นวรรคก่อนหน้านั้น และการทำอักษร "ปะ" ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทหลัง ให้เป็นบทสุดท้ายของบทหน้า แล้วเว้นวรรคหลังอักษร "ปะ" นั้น ย่อมขัดแย้งกัน จึงเป็นตัวอย่างค้านในทั้งสองกรณี

54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ.

54. ตัวอย่างค้านในกรณีที่อักษร "จะ" เป็นต้น เป็นบทเริ่มต้นของบท ดังนี้ บทว่า "มหาเมตติ" เป็นต้น ในพระชินเจ้าองค์ใด เมตตาใหญ่และปัญญาใหญ่เหล่านี้ เป็นความเจริญอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ เป็นบ่อเกิดแห่งคุณอันสูงสุด ผู้ประเสริฐ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นผู้สูงสุด ในที่นี้ เพราะมีการเว้นวรรคโดยทำอักษร "จะ" ให้เป็นบทเริ่มต้นของบทหลัง และทำอักษร "ปะ" ให้เป็นบทสุดท้ายของบทหน้า ดังนั้น "จะ ยัตถะ" และ "ตัง ปา" ทั้งสองนี้จึงเป็นตัวอย่างค้าน

55.

Padatthakkamato muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบท นี้ชื่อว่า "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ดังนี้ จงให้ไร่นา หรือหมู่บ้าน หรือชนบทอันดีงามแก่ข้าพเจ้า

55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti.

55. บทว่า "ปะทะ" เป็นต้น บทที่หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบท ย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ด้วยบทว่า "เขตตัง วา" เป็นต้น ลำดับการขอที่ไม่น่าพอใจนี้ ย่อมแสดงถึงความไม่รู้ของผู้พูด ผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้แม้แต่ไร่นา ผู้นั้นจะให้หมู่บ้านเป็นต้นได้อย่างไร

55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni.

55. บทว่า "ปะทัตถิ" เป็นต้น ประโยคนี้ที่หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบททั้งหลาย ย่อมชื่อว่า "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ยกตัวอย่างว่า "ยัตถิ" เป็นต้น จงให้ไร่นาอันดีงาม หรือหมู่บ้าน หรือชนบท หรือแว่นแคว้นแก่ข้าพเจ้า ในที่นี้ ลำดับการขอว่า "เขตตัง" เป็นต้น ย่อมไม่แสดงลำดับความหมายของบทที่เหมาะสม หากปราศจากความไม่รู้ของผู้พูด เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่ปรารถนาจะให้แม้แต่ไร่นา จะให้หมู่บ้าน นิคม แว่นแคว้นเป็นต้นได้อย่างไร นี่คือความบกพร่องของลำดับ

56.

Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane.

ล่วงเลยความหมายทางโลก ชื่อว่า "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ดังนี้ อากาศคับแคบยิ่งนักในการขยายตัวของทรวงอกของนางนี้

56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ.

56. บทว่า "โลกิ" เป็นต้น สิ่งที่รู้กันในโลกชื่อว่า "โลกิยะ" สิ่งใดที่ล่วงเลยความหมายทางโลกอันเป็นเนื้อหาที่พึงกล่าว ไม่เป็นไปตามนั้น สิ่งนั้นย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยถา" เป็นต้น ในการขยายตัวของทรวงอกของสตรีผู้นี้ อากาศ (ท้องฟ้า) ย่อมคับแคบยิ่งนัก (เล็กน้อยอย่างยิ่ง)

56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ.

56. บทว่า "โลกิยัตถิ" เป็นต้น ประโยคที่ล่วงเลยความหมายทางโลกอันเป็นเนื้อหาที่รู้กันในโลก โดยการกล่าวเกินจริง ย่อมชื่อว่า "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ยกตัวอย่างว่า "ยัตถิ" เป็นต้น ในการขยายตัวของทรวงอกของนางนี้ อากาศย่อมคับแคบ ไม่มีที่ว่าง ในที่นี้ เพราะการกล่าวถึงความใหญ่โตของทรวงอกว่าใหญ่โตจนล่วงเลยแม้ท้องฟ้าที่รู้กันว่าใหญ่โตในโลก ประโยคนี้จึงถูกตำหนิด้วยโทษแห่งการกล่าวเกินจริง

57.

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

ปราศจากความหมายรวม นั้นชื่อว่า "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) ดังนี้ ลูกโคผู้เป็นโคอุสภะ กินหญ้า ดื่มน้ำ

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati.

57. บทว่า "สมุทายิ" เป็นต้น ความหมายของประโยคอันเป็นเนื้อหาที่พึงกล่าว ซึ่งประกอบด้วยความสัมพันธ์ของบทต่างๆ และลักษณะพิเศษที่เกี่ยวข้องกับการกระทำและผู้กระทำ อันเป็นที่ใช้กันในโลก สิ่งที่ปราศจาก หายไป ว่างเปล่าจากสิ่งนั้น เพราะไม่มีความผิดเพี้ยนของความหมายของบทนั้นในที่ใดๆ หากปราศจากความหมายของบทเพียงอย่างเดียว สิ่งเช่นนี้ย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) เพราะความหมายรวมย่อมไม่เกิดขึ้นในบทว่า "คาวีปุตโต" เป็นต้น

57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti.

57. บทว่า "สมุทายิ" เป็นต้น สิ่งที่ปราศจาก หายไปจากความหมายที่เหมาะสมกับการใช้ในโลก ซึ่งเป็นความหมายรวมของกลุ่มบทที่เรียกว่าประโยค อันประกอบด้วยความสัมพันธ์ของการกระทำและผู้กระทำที่เป็นบทขยายและบทถูกขยาย หรือเพราะความหมายของบทแต่ละส่วนย่อมปรากฏอยู่ทุกที่ จึงว่างเปล่าจากความหมายรวม ประโยคนั้นชื่อว่า "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) ยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยัตถิ" เป็นต้นว่า "ลูกโคผู้เป็นโคอุสภะ กินหญ้า ดื่มน้ำ" ในที่นี้ เพราะไม่มีความหมายพิเศษใดๆ ที่พึงเข้าใจได้ด้วยความหมายรวม หากปราศจากความหมายของบทแต่ละส่วน จึงชื่อว่าปราศจากความหมายรวม

58.

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

ในการผูกประโยคมีความหยาบกระด้าง นั้นชื่อว่า "พันธะผรุสสะ" (ผูกประโยคหยาบกระด้าง) ดังนี้ เพราะหนามและตอไม้ที่แข็งกระด้างหมดสิ้นไปแล้ว พืชที่หว่านในนาจึงให้ผลอย่างอุดม

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso.

58. บทว่า "พันเธ" เป็นต้น บทว่า "ขะรา" เป็นต้น เป็น "พันธะผรุสสะ" เพราะไม่มีความไพเราะน่าฟัง เพราะหนามที่แข็งกระด้าง ตอไม้เป็นต้น หมดสิ้นไปแล้ว ถึงความสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พืชที่หว่านในนาจึงให้ผลอย่างอุดมยิ่งนัก เป็นโทษของประโยค

58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati.

58. บทว่า "พันเธ" เป็นต้น ในการผูกประโยค คือในโครงสร้างของประโยค ความหยาบกระด้าง คือความไม่ไพเราะน่าฟัง ย่อมมีอยู่ในประโยคใด ประโยคนั้นชื่อว่า "พันธะผรุสสะ" (ผูกประโยคหยาบกระด้าง) ยกตัวอย่างว่า "ยถา" เพราะหนามที่แข็งกระด้าง ตอไม้เป็นต้น หมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พืชที่หว่านในนา คือเมล็ดพืช จึงให้ผลอย่างอุดมยิ่งนัก

Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาแสดงโทษของประโยค จบลงแล้ว

Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā

การพรรณนาแสดงโทษของความหมายในประโยค

59.

Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

พึงรู้ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของสิ่งเหล่านั้น

59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi.

59. บทว่า "เญยยะ" เป็นต้น ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น ที่ได้กล่าวไว้แล้ว ย่อมถูกกำหนดด้วยตัวอย่างนี้ โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง พึงรู้และเข้าใจโดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้องกับบทว่า "ที่ใดลำดับหายไป" เป็นต้น ซึ่งหมายถึงสิ่งที่ลำดับหายไป บัดนี้ เมื่อได้กล่าวถึงโทษของประโยคแล้ว ในโอกาสอันควรนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงและเปิดเผยตัวอย่างของ "อปกัมมะ" เป็นต้น เหล่านี้

59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho.

59. บัดนี้ จะแสดงโทษของความหมายอันมี "อปกัมมะ" เป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวไว้ ด้วยบทว่า "เญยยะ" เป็นต้น ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น คือ "อปกัมมะ" (ลำดับผิด) "โอจิตยะหีน" (ไม่เหมาะสม) เป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความเข้าใจที่ไม่ผิดเพี้ยนในเรื่อง "อปกัมมะ" เป็นต้น โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง พึงรู้และเข้าใจโดยนัยแห่งความรู้ที่สอดคล้องกับความหมายของบทว่า "ที่ใดลำดับหายไป" เป็นต้น กล่าวคือ ไม่ได้กล่าวลักษณะแยกต่างหาก บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของ "อปกัมมะ" เป็นต้น เหล่านี้ บทว่า "อรรถานุคต" (สอดคล้องกับความหมาย) คือ "อันวัตถะ" (ตามความหมาย) เป็นการแยกบทว่า "โดยนัยแห่งความรู้ที่สอดคล้องกับความหมาย"

Tatthāpakkamaṃ yathā

ในบรรดาโทษเหล่านั้น "อปกัมมะ" (ลำดับผิด) ดังนี้

60.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo.

ภาวนา ทาน ศีล ที่ได้บำเพ็ญโดยชอบในโลกนี้ เป็นเครื่องยังโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น ให้สำเร็จ ไม่มีข้อสงสัย

60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni.

60. บทว่า "ภาวนา" เป็นต้น ได้บำเพ็ญและทำให้สำเร็จโดยชอบ ด้วยความสมบูรณ์แห่งเหตุคืออโลภะเป็นต้น ด้วยความเคารพ ในที่นี้ เหตุแห่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น ตามลำดับคือ ทาน ศีล ภาวนา ไม่ใช่ ภาวนา ทาน ศีล

60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti.

60. ในบรรดาอปกฺกมเป็นต้นเหล่านั้น อปกฺกมก็เหมือนตัวอย่างของอปกฺกมนั้นแล. แม้ในโอจิตยหีนเป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความอย่างนี้. บทว่า "ภาวนี" เป็นต้น. ในอัตภาพนี้ ภาวนาทานศีลที่บุคคลบำเพ็ญโดยชอบแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุมีอโลภะเป็นต้น บำเพ็ญโดยเคารพแล้ว สั่งสมไว้แล้ว เป็นเครื่องสำเร็จซึ่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น เป็นเครื่องอุปโภคบริโภค เป็นเครื่องให้เกิดสวรรค์ อายุ และความไม่มีโรคเป็นต้น และเป็นเครื่องสำเร็จซึ่งนิพพาน. ความสงสัยในการให้ผลวิบากที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน ย่อมไม่มี. ในที่นี้ ทาน ศีล ภาวนา เป็นเหตุแห่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานตามลำดับ เพราะฉะนั้น ลำดับแห่งเหตุจึงขัดแย้งกับลำดับแห่งผล จึงชื่อว่า กมาเปต.

Ocityahīnaṃ yathā

เหมือนอย่างโอจิตยหีน.

61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ.

Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

61. ในโลกนี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไป เพราะคุณทั้งปวงมารวมกันอยู่ในเราผู้เดียว.

61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa.

61. บทว่า "ปูชนียิ" เป็นต้น. เพราะเหตุใด คุณทั้งปวงมีศีลเป็นต้น มารวมกันเป็นกองอยู่ในเราผู้เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ในโลกแห่งสัตว์นี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไปอย่างยิ่ง. การสรรเสริญตนเองเช่นนี้ ไม่เป็นที่พึงใจของสัปบุรุษ.

61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma.

61. บทว่า "ปูชนียตเร" เป็นต้น. เพราะเหตุใด คุณทั้งปวงมีศีลเป็นต้น มารวมกันเป็นกองอยู่ในเราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีสอง เพราะเหตุนั้น ในโลกแห่งสัตว์นี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไปอย่างยิ่ง. การสรรเสริญตนเองเช่นนี้ ย่อมเสื่อมจากความเหมาะสม จึงชื่อว่า โอจิตยหีน.

Yathā ca

และเหมือนอย่าง.

62.

Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

เราถูกขอแล้ว ไฉนจะไม่ให้แม้ชีวิตเล่า? ถึงกระนั้น ด้วยการให้บุตร ใจของเราก็ยังหวั่นไใหว.

62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca.

62. บทว่า "ยาจิโต" เป็นต้น. ในที่นี้ การกล่าวถึงความหวั่นไหวของใจในการให้บุตร ไม่เหมาะสมกับความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ที่แสดงไว้ว่า "ถ้าพวกยาจกขอ เราจะให้แม้ชีวิต" ซึ่งพระเวสสันดรได้ตรัสไว้เช่นนั้น.

62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ.

62. และเหมือนอย่างนี้ พึงเห็นตัวอย่างของโอจิตยหีนว่า "ยาจิโต" เป็นต้น. เราถูกยาจกขอแล้ว ไฉนจะไม่ให้แม้ชีวิตเล่า? ถึงกระนั้น แม้มีความตั้งใจจะให้ทานอย่างนี้ ด้วยการให้บุตร ใจของเราก็ยังหวั่นไหว สั่นสะเทือน. ในที่นี้ การกล่าวถึงความหวั่นไหวของใจในการให้บุตร ไม่เหมาะสมกับคุณธรรมอันประเสริฐที่เรียกว่า จาคาติสยโยคะ (ความยิ่งในการสละ) ซึ่งพระเวสสันดรได้ปฏิญาณไว้ว่า "ถ้าพวกยาจกขอ เราจะให้แม้ชีวิต" จึงชื่อว่า โอจิตยหีน.

Bhaggarīti yathā

เหมือนอย่างภคฺครีติ.

63.

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca.

ความไว้วางใจในหญิงและคนชั่ว ย่อมไม่สมควร. ในยาพิษ ในสัตว์มีพิษ ในแม่น้ำ ในโรค และในราชตระกูล ก็เช่นกัน.

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ.

63. บทว่า "อิตฺถีนํ" เป็นต้น. ย่อมไม่สมควร ไม่คู่ควร. ในที่นี้ การละฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ แล้วใช้สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์ด้วยบทว่า "วิเส" เป็นต้น เป็นการทำลายอรรถรีติ. การละจักการะ (คำว่า "และ") ในตอนต้นและตอนกลาง เป็นการทำลายสัททรีติ เพราะรีติมีไม่สิ้นสุด การทำลายก็มีไม่สิ้นสุด. ตัวอย่างนี้เป็นเพียงการแสดงทิศทางเท่านั้น.

63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ.

63. บทว่า "อิตฺถีนํ" เป็นต้น. ความไว้วางใจในหญิงและคนชั่ว ด้วยการอยู่ร่วมเป็นต้น ย่อมไม่สมควร เพราะเป็นเหตุให้ความสงสัยในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ไม่หมดไป. ความไว้วางใจในยาพิษ ในสัตว์มีพิษ ในแม่น้ำ ในโรคที่กำเริบ และในราชตระกูลที่กระทำการฆ่าและจองจำ เป็นต้น ย่อมไม่สมควร. ในที่นี้ การเริ่มต้นด้วยฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ แล้วละทิ้งไปกล่าวด้วยสัตตมีวิภัตติ จึงเป็นการทำลายอรรถรีติ และการละคำว่า "จะ" ในตอนต้นและตอนกลาง จึงเป็นการทำลายสัททรีติ. ผู้ใช้คำว่า "จะ" พึงประกอบไว้ในตอนต้น หรือตอนท้าย หรือแต่ละบท. การใช้เช่นนี้ชื่อว่า รีติภังคะ (การทำลายรีติ). เพราะรีติมีมาก โทษของการทำลายรีติก็มีหลายชนิด. แต่นี่เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเบื้องต้นเท่านั้น.

Sasaṃsayaṃ yathā

เหมือนอย่างสสํสย.

64.

Munindacandimāloka-rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

ผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลด้วยความยินดีในแสงจันทร์คือพระมุนินทร์ ชนนั้นเหมือนผู้ก้าวลงสู่หนทาง ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโค.

64. ‘‘Munindi’’ccādi. Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho.

64. บทว่า "มุนินฺทิ" เป็นต้น. จันทร์เหมือนจันทร์ พระมุนินทร์นั่นแหละคือจันทร์ การเห็นจันทร์นั้น หรือแสงสว่างของจันทร์นั้น ความยินดีในจันทร์นั้น นัยน์ตาที่เหลียวแล กระสับกระส่ายของชนใด ชนนั้นชื่อว่า อวกฺกนฺตปนฺถะ คือผู้ก้าวลงสู่หนทางที่เข้าไปแล้ว ด้วยการเห็นรอยเท้าโค หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคซึ่งเป็นเครื่องหมายบอกความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่พึงปรารถนา หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคซึ่งเป็นแสงรัศมีของโค ยินดีแล้ว เบิกบานแล้ว. ในที่นี้ ย่อมเข้าใจได้ว่า "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" จึงเกิดความสงสัย.

64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho.

64. บทว่า "มุนินฺทิ" เป็นต้น. ชนผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลด้วยความยินดีในแสงสว่าง การเห็น หรือการปรากฏของจันทร์คือพระมุนินทร์ ชื่อว่า มุนินฺทจนฺทิมาโลกรสโลลวิโลจโน มีความหมายว่า ชนนั้นเหมือนผู้ก้าวลงสู่หนทาง คือผู้ลงสู่หนทางเพื่อเห็นพระพุทธเจ้า. ชื่อว่า โคปทสฺสนปีณิโต คือผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโคอันเป็นแสงรัศมี หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคที่ถือว่าเป็นมงคลยิ่ง. ในที่นี้ เพราะเนื้อความว่า "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" ก็เป็นที่เข้าใจได้ จึงเกิดความสงสัยในการทำความเข้าใจ จึงชื่อว่า สสํสย. บทว่า "อวกฺกนฺโต ปนฺโถ เยน" และ "ด้วยการเห็นแสงรัศมีของโค" หรือ "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" และ "ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโค" เป็นวิเคราะห์.

65.

Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami.

เหมือนอย่างที่ถือว่าคำที่ทำให้เข้าใจยากจากความหมายของประโยคเป็นคำหยาบ. บุรุษผู้มีความเพียรนี้ ฆ่าผู้อื่นแล้วจึงพักผ่อน.

65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho.

65. บทว่า "วากฺย" เป็นต้น. บุรุษผู้มีความเพียร กล้าหาญนี้ ฆ่าศัตรูแล้ว ตีแล้ว จึงพักผ่อน วางใจแล้ว. เนื้อความนี้ยังไม่เป็นที่เข้าใจยาก. แต่เนื้อความว่า บุรุษผู้มีความเพียร มีกำเนิดอันสมควรนี้ ฆ่าผู้อื่นอย่างยิ่งแล้วจึงพักผ่อน เป็นเนื้อความที่เข้าใจยาก.

65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho.

65. เพราะลักษณะไม่ปรากฏโดยอรรถานุรูป จึงยกตัวอย่างลักษณะที่มีลักษณะว่า "วากฺยตฺถโต" เป็นต้น. คำที่ทำให้เข้าใจยากจากความหมายของประโยค ซึ่งแสดงความขัดแย้ง ถือว่าเป็นคำหยาบ. ยกตัวอย่างว่า "เหมือนอย่าง". บุรุษผู้มีความเพียร กล้าหาญนี้ ฆ่าศัตรูแล้ว ทำให้ตายแล้ว จึงพักผ่อน หายเหนื่อยแล้ว เนื้อความนี้เป็นที่พึงปรารถนา. แต่เนื้อความว่า บุรุษผู้มีความเพียร มีกำเนิดอันสมควร มีน้ำอสุจิที่สั่งสมแล้วนี้ ฆ่าผู้อื่นอย่างยิ่งแล้ว ทำการล่วงละเมิดแล้ว จึงพักผ่อนด้วยความพยายาม หายความพยายามแล้ว. เพราะเนื้อความนี้ไม่เป็นที่ยอมรับ จึงเป็นคำหยาบ. บทว่า "วิริยะ" คือความเพียร หรือ "สัมภวะ" คือการเกิด มีอยู่ในบุรุษนั้น เป็นวิเคราะห์.

66.

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati.

นั่นคือทุฏฐาลังกรณะ ในที่ที่มีการทำลายอลังการ รูปแบบของทุฏฐาลังการนั้นจะปรากฏชัดในอลังการนิทเทส

66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo.

66. บทว่า "ทุฏฐา" เป็นต้น ในประโยคใดมีการทำลายอลังการ คือความวิปริตแห่งอลังการ สิ่งนี้ชื่อว่าทุฏฐาลังกรณะ รูปแบบคือสรูปของทุฏฐาลังการนั้น จะปรากฏชัดคือจะประกาศในปริจเฉทชื่อว่าอลังการนิทเทส มีอธิบายว่า เราจะแสดงทุฏฐาลังการนั้นในที่นั้นนั่นเอง

66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati.

66. บทว่า “ทุฏฐาลังการิ” เป็นต้น ในประโยคใดมีการทำลายอลังการ คือความขัดแย้งแห่งอลังการ ประโยคที่อาศัยอรรถแห่งประโยคนั้นชื่อว่าทุฏฐาลังกรณะ หรือทุฏฐาลังการ รูปแบบคือสรูปที่เป็นตัวอย่างของประโยคที่กำหนดด้วยโทษคือทุฏฐาลังกรณะนั้น จะปรากฏชัดในอลังการนิทเทสอันเป็นปริจเฉทที่เป็นที่แสดงอลังการทั้งหลาย มีอธิบายว่า แม้จะกล่าวไว้ในที่นี้แล้ว แต่ก็จะต้องกล่าวในที่นั้นอีก ดังนั้นจึงยังไม่กล่าวในที่นี้ ในบทอุทเทสกล่าวว่า “ทุฏฐาลังกติ” แต่ในที่นี้กล่าวว่า “ทุฏฐาลังกรณะ” ย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะคำว่า อลังกติ อลังกรณะ และอลังการ มีความหมายเหมือนกัน

67.

Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,

Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,

Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

การจำแนกโทษเหล่านี้อันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้กระทำแล้วโดยนัยสังเขปในที่นี้ การจำแนกนี้เท่านั้นก็เพียงพอที่จะให้กวีทั้งหลายเข้าใจได้ หากจะมีโทษอื่นที่ทำให้ลำบากใจอยู่อีกก็ตาม

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre

ด้วยประการฉะนี้ ในคัมภีร์สุโพธาลังการที่รจนาโดยพระมหาเถระสังฆรักขิตะ

Dosāvabodho nāma

ชื่อว่า โทสาวโพธ (การกำหนดรู้โทษ)

Paṭhamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi–

67. เมื่อปฏิบัติตามคำปฏิญญาที่ได้ทำไว้ว่า “ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยตัวอย่าง” บัดนี้ ท่านจึงสรุปวิธีการจบด้วยคำว่า “กโตตฺร” เป็นต้น ในอธิการนี้ หรือในปริจเฉทนี้ การจำแนกคือการแบ่งโทษที่กล่าวมาแล้วมีปทโทษเป็นต้นอันประเสริฐคือยอดเยี่ยมนี้ ข้าพเจ้าได้กระทำคือทำให้สำเร็จแล้วโดยนัยสังเขปคือโดยลำดับที่ย่อ ไม่ใช่โดยพิสดาร เพราะโทษทั้งหลายที่นับไม่ถ้วนนั้นไม่มีที่สิ้นสุด มิใช่หรือว่า เมื่อกล่าวว่า “โดยนัยสังเขป” โทษจำนวนมากที่นักปราชญ์โบราณแสดงไว้จะถูกละทิ้งไป? ในเรื่องนี้ขอชี้แจงว่า ที่กล่าวว่า “โดยนัยสังเขป” นั้น เพราะไม่ประสงค์ลำดับการขยายความ แต่ไม่ใช่เป็นการละทิ้งไปเสียทั้งหมด ข้อนั้นเป็นอย่างไร คือ

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ

(ตัวอย่าง) เช่น “ขอแมลงเม่า (ปตงฺโค) นี้จงกำจัดไฟคือศัตรูที่ลุกโชนนั้นเถิด” เป็นต้น

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca.

และโทษมีอักขมะและอัตถันตระเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในวิรุทธัตถันตระ ด้วยว่าในที่นี้ ด้วยคำว่า ปตงฺคะ (แมลง) หมายถึงอรรถอื่นคือหิ่งห้อย (โชติริงคณ) ซึ่งไม่สมควรในความหมายที่ต้องการ และคำที่ไม่เป็นมงคลและไม่ควรใช้มีคำว่า “วคฺคนฺติ คณฺฑา” (ฝีทั้งหลายแตก) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในกิลิฏฐะ

Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca.

คำว่า คชเหสา (ช้างร้องเหมือนม้า) เป็นต้น เป็นสัมพันธทูสิตะ คือขัดต่อโลก (โลกวิโรธี) คำว่า รูปขันธ์ เป็นต้น ที่ปรากฏชัดในพระพุทธศาสนา (โสคตาคม) แต่ถูกนำไปกล่าวในที่อื่น ชื่อว่า อัปปตีตะ นี้คืออาคมวิโรธี และสัมพันธทูสิตะและอัปปตีตะเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในวิโรธี และเหตุเปกขะไม่ต่างจากเนยยะ เพราะเป็นเหตุที่ต้องนำมาประกอบ

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

“ขอพระอาทิตย์ผู้ถูกราหูเบียดเบียน จงกำจัดกิเลส”

Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca.

คำมีอสามาตถิยาภิเธยยะเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในโอจิตยหีน และคำว่า คามมะ (คำหยาบ) ที่แสดงอรรถอื่นที่น่ารังเกียจและไม่เป็นมงคล สงเคราะห์เข้าในทุปปตีติกร และสงเคราะห์สพันธผรุสด้วย

Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca.

ในที่นี้ แม้ว่าโอจิตยหีนและทุปปตีติกรจะเป็นโทษแห่งอรรถของประโยค และสพันธผรุสจะเป็นโทษแห่งประโยค แต่ประโยคนั่นเองย่อมเสียไปเพราะโทษของบทและอรรถของบท และประโยคย่อมประกอบขึ้นด้วยบททั้งหลาย เมื่อบทเสีย อรรถของประโยคก็เสียไปด้วย เพื่อแสดงความที่ประโยคและอรรถของประโยคไม่มีความต่างกันเพราะโทษของบท บทมีอสามาตถิยาภิเธยยะเป็นต้น จึงถูกกล่าวไว้ภายในโทษแห่งอรรถของประโยคมีโอจิตยหีนเป็นต้น ข้อนั้นเป็นอย่างไร คือ นักปราชญ์โบราณได้แสดงประโยคที่เสียไว้มากมาย เช่น ประโยคที่แต่งด้วยบทที่มีอรรถขัดแย้งกันเป็นต้นว่าเป็นวิรุทธะ ในคำว่า “หริสมานยี” นี้ คำว่า “ริส” ที่มี “ห” อยู่ข้างหน้า (หริส) ย่อมเคลื่อนไปจากอรรถที่ต้องการ ชื่อว่า ภฏฐะ คำที่ประกอบด้วยอรรถหลายอย่างที่ไม่ปรากฏชัด ชื่อว่า คุฬหะ เช่น “สกฺโก สหสฺสคู” ด้วยประการฉะนี้ โทษมีภฏฐะและคุฬหัตถะเป็นต้น ย่อมขัดกับปสาทาลังการ

Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca.

และในส่วนของประโยค โทษคือวิสันธิกะในที่นี้ไม่เป็นประโยชน์ ประโยคที่แทรกอยู่ในประโยคอื่นชื่อว่า วากยคัพภะ และประโยคที่ปะปนด้วยบทของประโยคอื่น เช่น “อปาถยเมโส ทิสฺสติ, เวชฺชํ ขาทตฺยนาคตํ” เป็นต้น ชื่อว่า วากยสังกีรณะ ย่อมสงเคราะห์เข้าในพยาเกียรณะ

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

“ในสวนแห่งหนึ่ง ข้าพเจ้าเห็นเถาวัลย์มีใบอ่อน ๕ ใบ ช่อดอกไม้ของเถาวัลย์นั้นมีอยู่ที่ใบอ่อนทุกๆ ใบอย่างไร้ประโยชน์”

Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti.

และคำนี้เป็นอวาจกะที่อาศัยปริศนาที่ถูกลืม ในที่นั้น กวีประสงค์จะกล่าวถึงบ้านด้วยคำว่าอุทยาน, กล่าวถึงสตรีด้วยคำว่าวัลลรีซึ่งเป็นคำที่หมายถึงเถาวัลย์, กล่าวถึงมือ เท้า และริมฝีปากด้วยคำว่าปัลลวะ, และกล่าวถึงความงามของเล็บและความงามของฟันด้วยคำว่ามัญจรี. แม้ในอรรถของประโยค การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืนเป็นต้นซึ่งเป็นวิรุทธะ (ขัดแย้ง) ก็สงเคราะห์เข้าในวิโรธินิลีน (ซ่อนความขัดแย้ง) ไม่ใช่การละทิ้งโดยประการทั้งปวง. นัยโดยย่อนี้ที่สำเร็จลงตามนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เท่านั้น ย่อมเพียงพอเพื่อยังกวีทั้งหลายคือบัณฑิตชนให้รู้แจ้ง แม้โทษอื่นที่ทำให้ลำบากใจ เช่น 'ทำไมหนอ เมื่อมี (โทษ) เช่นนี้อยู่ จึงยังมีการแต่ง (บทกวี) กันอยู่อีก' อันเป็นการก่อให้เกิดความสงสัย และโทษอื่น ๆ เช่น อสาธุ, สันทิทธะ, ปริยายเญยยะ, อัปปตีตัตถะ, อัปปโยชกะ, ทุพโพธะ, เทสิยะ เป็นต้น ในปทโทษ, อธิกะ, อูนะ, ภคคฉันท์ เป็นต้น ในวากยโทษ และอุปักกโมปสังหารวิสมะ เป็นต้น ในวากยัตถโทษ หากพึงมีอยู่ โทษนั้นก็สามารถทำให้เข้าใจได้ โดยที่ผู้มีปัญญาสามารถอนุมานได้ตามโทษที่กล่าวมาแล้ว.

Evaṃ vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti.

และความประสงค์ของท่านผู้รจนาคัมภีร์ผู้กล่าวอย่างนี้ คือ โทษทั้งหลายใดที่ไม่ได้กล่าวโดยการจำแนก โทษเหล่านั้นข้าพเจ้าได้ย่อไว้แล้วเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยาวเกินไป แต่ได้สงเคราะห์ไว้โดยลักษณะ เพราะว่าใครเล่าจะพึงให้ถึงที่สุดแห่งโทษเหล่านั้นได้.

Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ.

ในบรรดาโทษเหล่านั้น คำที่ขัดต่อตำราไวยากรณ์ ชื่อว่า อสาธุ. คำใดอาศัยเหตุมีกิริยาเป็นต้นแล้วย่อมเป็นไปในอรรถอื่นด้วย คำนั้นที่ใช้เพียงในฐานะเป็นชื่อเรียก (แต่มีความหมายกำกวม) ชื่อว่า สันทิทธะ เช่น 'รวิมหิหิมหา' (ในหิมะที่ดวงอาทิตย์...) แต่คำนี้ย่อมใช้ได้ในอรรถที่เป็นวิเสสนะ. บทที่แต่งขึ้นด้วยคำไวพจน์อื่นของคำที่เป็นชื่อที่รู้จักกันดี ชื่อว่า ปริยายเญยยะ เช่น 'วฬวามุเขน' (ด้วยปากม้าตัวเมีย) ในที่นี้หมายถึง 'อัสสวณิตานเนน' (ด้วยใบหน้าของนางม้า). คำใดกล่าวถึงคุณของวิเสสยะ (นามหลัก) โดยความเป็นสิ่งที่ไม่คลาดเคลื่อนอย่างยิ่ง (แต่คนทั่วไปไม่เข้าใจ) ชื่อว่า อัปปตีตัตถะ เช่น 'กัณหมสี' (เขม่าดำ). คำที่ไม่มีประโยชน์ต่ออรรถที่เข้าใจแล้ว ชื่อว่า อัปปโยชกะ เช่น 'อติเผนิลํ สาครลํฆี' (เขาข้ามมหาสมุทรที่มีฟองมาก). คำว่า 'มนุญญัทธนโย ปาเท, ขาทโย กนิ ภันติ เต' เป็นต้น ชื่อว่า ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), คำว่า กนิ หมายถึง กัญเญ (หญิงสาว), ขาทโย หมายถึง คัคฆริกา (กระพรวน). คำว่า 'อิเม ลาวัญญตัลลา เต, คัลลา โลลวิโลจเน' เป็นต้น ชื่อว่า เทสิยะ (คำถิ่น), ตัลโล หมายถึง สระน้ำชนิดหนึ่ง, คัลโล หมายถึง แก้ม. คำว่า 'สัคคเสวีนำ ริปูนมิตถีนมกังกโณ ปาณิ. เนตตมนัญชนํ' เป็นต้น ชื่อว่า อธิกะ (เกิน). เพราะความเป็นหญิงหม้ายเป็นสิ่งที่ทราบได้ด้วยคำว่า 'มือไม่มีกำไล' เป็นต้น ดังนั้นคำว่า 'สัคคเสวีนำ' (ของเหล่าสตรีของศัตรูผู้ไปสู่สวรรค์) จึงเป็นคำเกิน. ในที่ใดมีความบกพร่องของสิ่งที่ควรกล่าว ที่นั้นชื่อว่า อูนะ เช่น 'ติโลกติลกํ มุนิ' เป็นต้น ในที่นี้คำว่า 'วันทามิ' (ข้าพเจ้าไหว้) บกพร่องไป. วาจาที่ประกอบด้วยความแตกแห่งฉันท์ ชื่อว่า ภคคฉันท์ (ฉันท์เสีย) ซึ่งปรากฏชัด. ความไม่สม่ำเสมอด้วยการเริ่มต้นและการจบ ชื่อว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ, โทษนั้นพึงทราบว่าเป็นการละทิ้งลำดับที่เริ่มต้นไว้แล้วไปวางลำดับอื่นแทน.

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ

จบความในฎีกาชื่อมหาสามี ในสุโพธาลังการะ

Dosāvabodhaparicchedo.

ปริจเฉทว่าด้วยการกำหนดรู้โทษ.

67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho.

67. ครั้นได้กระทำตามปฏิญญาที่กล่าวไว้ว่า 'ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยตัวอย่าง' ดังนี้ให้สำเร็จแล้ว บัดนี้ (ผู้แต่ง) เมื่อจะสรุป จึงย่อโทษทั้งหลายด้วยคำว่า 'กโตตฺเร' (กโต อตฺร) เป็นต้น. ในอธิการนี้ หรือในปริจเฉทนี้ การจำแนกอันประเสริฐของโทษเหล่านั้น มีปทโทษเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว เป็นการจำแนกอันยอดเยี่ยมเพราะกำหนดตามลักษณะที่ไม่ขัดแย้งกัน คือการจำแนกโดยไม่ปะปนกัน อันข้าพเจ้าได้กระทำและกล่าวไว้แล้วด้วยนัยแห่งการย่อ คือด้วยลำดับแห่งการย่อที่พึงขยายความได้. ลำดับแห่งการย่อที่กล่าวมาแล้วนี้แล ย่อมสามารถเพื่อยังโทษอื่น ๆ มีอสาธุและสันทิทธะเป็นต้นที่มีอยู่ ให้รู้แจ้งได้ทั้งหมด เพื่อขจัดความลำบากของกวีผู้แต่งที่เกิดขึ้นว่า 'เราจะกระทำคำที่ใช้เช่นนี้ในโครงสร้างบทประพันธ์ได้อย่างไรหนอ'. อนึ่ง มีวิเคราะห์ว่า 'อรรถที่แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ย่อมถูกนำมาด้วยนัยนี้' (นิยติ อวุตฺโตปิ อตฺโถ เอเตนาติ) และวิเคราะห์ว่า 'นัยนั้นด้วย เป็นการย่อด้วย' (สงฺเขโป จ โส นโย จาติ) ชื่อว่า สังเขปนัย.

Ihāniddiṭṭhaṃ

สิ่งที่ไม่ได้ระบุไว้ในที่นี้

‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ

เช่นคำว่า 'นิหนฺตุ โสยํ ชลิตํ, ปตงฺโค อริปาวกํ' เป็นต้น

Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti.

โทษมีอักขมัตถันตระเป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะสงเคราะห์เข้าในวิรุทธัตถันตระ (อรรถอื่นที่ขัดแย้งกัน). ในที่นี้ คำว่า ปตังคะ ซึ่งหมายถึงพระอาทิตย์ ย่อมหมายถึงหิ่งห้อยได้ด้วย, เมื่อเป็นเช่นนั้น อรรถอื่น (คือหิ่งห้อย) จึงไม่สามารถทำลายไฟคือศัตรูตามที่ประสงค์จะกล่าวได้.

‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto.

คำว่า 'วจนฺติ คณฺฑิ' เป็นต้น เป็นคำที่ไม่พบในคัมภีร์ แต่พึงสำเร็จได้ด้วยลักษณะเท่านั้น. โทษมีอัปปยุตตบท (บทที่ไม่ได้ใช้) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในกิลิฏฐปทโทษ (บทที่เศร้าหมอง/เข้าใจยาก) จึงไม่ได้กล่าวไว้.

Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ.

และคำที่เสียเพราะความเกี่ยวข้อง (ที่ผิดธรรมชาติ) เช่น เสียงม้าร้องในช้าง และเสียงช้างร้องในม้าและนกกระเรียนเป็นต้น. และคำที่มีชื่อว่าอัปปตีตะ คือคำที่มีความหมายไม่เป็นที่รู้จัก เช่น รูปขันธ์เป็นต้นที่รู้จักกันดีในพระอาคมของพระชินเจ้า แต่นำไปใช้ในที่อื่น. สองอย่างนี้ย่อมเป็นโลกวิโรธะ (ขัดต่อโลก) และอาคมวิโรธะ (ขัดต่อคัมภีร์) ตามลำดับ จึงสงเคราะห์เข้าในวิโรธิบท. ส่วนคำที่ต้องอาศัยเหตุ (ที่ต้องนำมาเติมเอง) เพราะเป็นเหตุที่พึงนำมา จึงสงเคราะห์เข้าในเนยยะ จึงไม่ได้กล่าวไว้.

‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’

'ขอพระอาทิตย์ผู้ถูกราหูเบียดเบียน จงกำจัดกิเลสเถิด'

Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati.

คำว่า อสมัตถาภิธายี (การกล่าวคำที่ไม่สามารถ) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในโอจิตตยหีนะ (ขาดความเหมาะสม) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ พระอาทิตย์เองถูกราหูจับแล้ว ย่อมไม่สามารถกำจัดกิเลสของผู้อื่นได้, ความไม่สามารถนั้นย่อมทราบได้ด้วยบทวิเสสนะว่า 'ราหุขินโน' (ผู้ถูกราหูเบียดเบียน).

Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti.

คำที่แสดงหรือกล่าวถึงสิ่งอื่นของความน่ารังเกียจ ความอัปมงคล และความไม่เป็นสัตบุรุษทั้งสามอย่าง หรืออรรถอื่นที่เป็นคำหยาบ ย่อมรวมอยู่ในโทษของคำหยาบในอรรถของประโยคเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้ไม่เป็นที่พอใจ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ลักษณะของคำที่ออกเสียงยาก (คือ) คำที่แข็งกระด้าง ย่อมไม่ต่างจากคำที่หยาบคายในการผูกประโยค จึงไม่ได้กล่าวไว้. เมื่อควรจะกล่าวว่า 'หริสมานยี' (Harisamānayī) แต่กลับกล่าวแยกส่วนเป็น 'ห' นำหน้าแล้วตามด้วย 'ริสมานยิ' (hapubbaṃ risa’mānayi) เป็นต้น ย่อมเป็นคำที่ผิดพลาดเพราะหลุดจากอรรถที่ต้องการ และคำว่า 'สักโก สหัสสคู' (สักกะผู้มีโคพันตัว) เป็นต้น ย่อมเป็นคำที่ซ่อนเร้นอยู่ในเรื่องที่ไม่เป็นที่รู้จัก, โทษมีอรรถที่ซ่อนเร้นเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถูกละทิ้งด้วยการรับเอาคุณแห่งความเลื่อมใสเท่านั้น เพราะขัดต่อปสาทาลังการะ (เครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ ชื่อของท้าวสักกะว่า 'สหัสสคู' (ผู้มีโคพันตัว) ย่อมเป็นคำที่ซ่อนเร้น เพราะมีวิเคราะห์ว่า 'มีโคพันตัวเป็นตา' (มีตาพันดวง).

Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ.

แม้ในโทษของประโยค ประโยคที่ไม่มีสนธิก็ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่เป็นประโยชน์. และประโยคที่ประกอบด้วยประโยคที่ตกอยู่กลางประโยค (คือ) ประโยคซ้อนประโยค, และคำที่ปะปนกับบทของประโยคอื่น.

‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’

"ผู้นี้ปรากฏว่า (กล่าว) สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, กิน (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) เสมอ, (โกรธ) หมอ"

Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma.

คำว่า 'วากยสังกีรณะ' เป็นต้น ย่อมรวมอยู่ใน 'พยากีรณะ' (คำที่กระจัดกระจาย) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ หมอผู้นี้ปรากฏว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อโรคเสมอ. ผู้ป่วยผู้นี้กินสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ. (ผู้ป่วย) ปรากฏว่าโกรธหมอ. ประโยคที่มีสนธิแม้ในหลายประโยคเช่นนี้ ย่อมชื่อว่า 'สังกีรณะ' (ปะปนกัน).

‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā;

Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti.

"ข้าพเจ้าเห็นเถาวัลย์มีห้าใบ ในสวนของกาจู, ช่อดอกไม้ของเถาวัลย์นั้นไร้ประโยชน์ในทุก ๆ ใบ"

Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā.

คำนี้เป็นคำที่สื่อความหมายไม่ได้ (อวาจกะ) ในปริศนาทั้งหลาย เพราะเป็นคำที่ถูกละทิ้งและไม่เกี่ยวข้อง จึงไม่ได้กล่าวไว้. อนึ่ง การที่คำที่สื่อความหมายไม่ได้รวมอยู่ในคำที่ถูกละทิ้ง เพราะตนเองไม่ได้แสดงปริศนาไว้ในที่นี้ ย่อมเป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่ไม่สำเร็จมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น, เพราะคำว่า 'อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา' (ข้าพเจ้าละทิ้งทั้งหมด เพราะกลัวความลำบากของศิษย์) และในบทว่าด้วยการละเว้นโทษของบทที่กำกวมข้างบนว่า 'ปเหฬิกายมารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา' (ความกำกวมที่ปรากฏในปริศนา ไม่ใช่โทษ) ดังนี้ ปริศนา ๑๖ อย่างที่นักปราชญ์โบราณแสดงไว้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย จึงเป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่สำเร็จ. ในที่นั้น กวีประสงค์จะกล่าวถึงบ้านด้วยคำว่า 'อุทยาน' (สวน), และหญิงสาวด้วยคำว่า 'วัลลรี' (เถาวัลย์) ซึ่งเป็นไวพจน์ของเถาวัลย์, และมือ เท้า ริมฝีปาก เป็นต้น ด้วยคำว่า 'ปัลลวะ' (ใบไม้), และความงามของเล็บและฟันด้วยคำว่า 'มัญจรี' (ช่อดอกไม้).

Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ.

เพื่อแสดงว่าความขัดแย้ง เช่น การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืน ซึ่งเป็นความขัดแย้งในความหมายของประโยค ไม่ได้กล่าวไว้ (ในที่นี้) เพราะรวมอยู่ในบทที่มีความขัดแย้งกันแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้โดยนัยแห่งการย่อ' ไม่ใช่ว่าละทิ้งสิ่งเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง. ในที่นี้ เมื่อความบกพร่องในความเหมาะสมและความเข้าใจยากสองอย่างเป็นโทษของความหมายประโยค, เมื่อความหยาบคายในการผูกประโยคเป็นโทษของประโยค, เมื่อความขัดแย้งเป็นโทษของบท, คำว่า 'asamatthābhidhāyi' (กล่าวไม่สมควร) เป็นต้น, คำว่า 'jigucchādittayapakāsakā' (แสดงความน่ารังเกียจสามอย่าง) เป็นต้น, คำที่แข็งกระด้าง, และความหมายของประโยค เช่น การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืน, โทษสี่อย่างเหล่านี้รวมอยู่ในความไม่เหมาะสมเป็นต้น ซึ่งเป็นคนละประเภทกันได้อย่างไร? จริงอยู่ ถึงกระนั้น เมื่อบทเสียแล้ว ชื่อว่าประโยคและความหมายของประโยคไม่เสียนั้นไม่มี ดังนั้น เพื่อให้นักเรียนรู้ว่าโทษของบท โทษของสนธิ โทษของประโยค และโทษของความหมายของประโยคไม่ต่างกัน จึงควรรู้ว่าโทษของบทเป็นต้นรวมอยู่ในโทษของความหมายของประโยคเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้เอง ประโยคที่ประกอบด้วยบทที่มีความหมายขัดแย้งกันเป็นต้น ซึ่งนักปราชญ์โบราณได้แสดงไว้ว่าเป็นประโยคที่เสียมากมาย โดยกล่าวว่า 'มีความขัดแย้ง' เป็นต้น ก็พึงเห็นได้.

Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā–

ด้วยคาถานี้เอง ในคำว่า 'หากมีสิ่งอื่นที่ทำให้ลำบาก' คำว่า 'อื่น' (ปร) ย่อมครอบคลุมถึงโทษของบท เช่น อสาธุ (ผิดไวยากรณ์), สันทิธะ (กำกวม), ปริยายเญยยะ (ต้องรู้โดยอ้อม), อัปปตีตัตถะ (ความหมายไม่ปรากฏชัด), อัปปโยชกะ (ไม่มีประโยชน์), ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), เทสิยะ (ภาษาถิ่น) เป็นต้น และโทษของประโยค เช่น อธิกะ (เกิน), อูนะ (ขาด), ภคคฉันทะ (ฉันทลักษณ์เสีย) เป็นต้น และโทษของความหมายประโยคที่เรียกว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ (ความไม่สม่ำเสมอของการเริ่มต้นและการสรุป). ในที่นี้ สิ่งที่ขัดต่อตำราไวยากรณ์เรียกว่า อสาธุ. การใช้ชื่อที่ใช้ในความหมายอื่นโดยอาศัยเหตุแห่งการสำเร็จกิริยา โดยไม่มีคำวิเศษณ์ประกอบในส่วนของชื่อ เรียกว่า สันทิธะ (กำกวม), เช่น 'ดวงจันทร์ในดวงอาทิตย์' (ravimhi himahā). ในที่นี้ เมื่อทำวิเสสนะว่า 'ดวงจันทร์คือดวงอาทิตย์' โทษย่อมไม่มี. คำที่แต่งขึ้นด้วยชื่อที่เป็นไวพจน์ของคำนามที่รู้จักกันดี เรียกว่า ปริยายเญยยะ (ต้องรู้โดยอ้อม), เช่น 'ปากม้าของม้าตัวเมีย' (vaḷavāmukhassa assavanitānana). คำที่แสดงคุณลักษณะของวิเสสยะโดยไม่มีความหมายที่ยิ่งใหญ่ เรียกว่า อัปปตีตัตถะ (ความหมายไม่ปรากฏชัด), เช่น 'เขม่าดำ' (kaṇhamasī). คำที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อเนื้อความที่ได้รับแล้ว เรียกว่า อัปปโยชกะ (ไม่มีประโยชน์), เช่น 'ข้ามมหาสมุทรที่มีฟองมากเกินไป' (atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī). คำที่ไม่เป็นที่รู้จักกันดี เรียกว่า ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), เช่น–

‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti.

"เท้าของเธอมีเสียงไพเราะ, กำไลข้อเท้าของเธอเปล่งประกาย" ดังนี้.

Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā–

ข้าแต่กัญญา (กนิ), เท้าของเธอมีเสียงไพเราะ (คือประกอบด้วยเสียงที่น่ารื่นรมย์), กำไลข้อเท้า (ขาทโย คือ กัคฆริกา) เปล่งประกาย (ภันติ คือ ทิพพันติ). คำที่รู้จักกันดีในบางท้องถิ่นเท่านั้น เรียกว่า เทสิยะ (ภาษาถิ่น), เช่น–

‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti.

"แก้มของเธอผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลไปมา, งดงามดุจสระน้ำ" ดังนี้.

He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā–

ข้าแต่ผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลไปมา, แก้ม (กัลลา คือ กโปล) ของเธอเหล่านี้งดงามดุจสระน้ำ (ลาวัณยตัลลา คือ ชลาศัยพิเศษที่น่ารื่นรมย์). คำที่ใช้โดยอาศัยความหมายที่แสดงไว้แล้วด้วยเล่ห์บางอย่าง เรียกว่า อธิกะ (เกิน), เช่น–

‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ;

Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti.

"ข้าแต่พระราชาผู้เป็นจอมนรชน, เมื่อพระองค์ทรงรุ่งเรือง, มือของสตรีของเหล่าศัตรูผู้ไปสู่สวรรค์ (ตายแล้ว) ย่อมไม่มีกำไล, นัยน์ตาของพวกนางย่อมไม่มีอัญชัน" ดังนี้.

Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ.

ในที่นี้ ด้วยคำว่า 'มือไม่มีกำไล นัยน์ตาไม่มีอัญชัน' นี้เอง ความเป็นม่ายของสตรีทั้งหลายย่อมเป็นอันทราบได้อยู่แล้ว ดังนั้น คำว่า 'ผู้เสพสวรรค์' (ผู้ไปสู่สวรรค์) ที่นำมาใช้เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงชื่อว่า อธิกะ (เกิน). ประโยคที่บกพร่องจากสิ่งที่ควรกล่าว ชื่อว่า อูนะ (ขาด). ในคำว่า 'พระมุนีผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งสามโลก' นี้ เพราะไม่ได้กล่าวคำที่ควรกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขอนมัสการ' จึงชื่อว่า อูนะ. สิ่งที่ประกอบด้วยความบกพร่องแห่งฉันท์ ชื่อว่า ภคคฉันทะ (ฉันท์เสีย). สิ่งนี้ย่อมปรากฏชัดโดยความขาดและเกินแห่งอักษรและคณะของฉันท์นั้นๆ. สิ่งที่ไม่สม่ำเสมอตั้งแต่ต้นจนจบ ชื่อว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ (ความไม่สม่ำเสมอแห่งการเริ่มต้นและการลงท้าย). พึงทราบว่าสิ่งนี้คือการละทิ้งลำดับที่เริ่มไว้แล้วดำเนินไปด้วยลำดับอื่น.

Iti subodhālaṅkāranissaye

ในนิสสัยสุโพธาลังการะ ดังนี้

Paṭhamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ 1

2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā

2. พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งการละเว้นโทษ

68.

Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ;

Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

บางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ ก้าวล่วงพ้นนับว่าเป็นโทษแล้ว ย่อมเข้าสู่หนทางแห่งคุณ.

69.

Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate.

เพราะเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้งแห่งความขัดแย้งทั้งหลายที่กล่าวแล้วพึงมีได้โดยประการใด การรู้แจ้งการละเว้นโทษจะถูกนำมากล่าวโดยประการนั้นในบัดนี้.

68-69. Iccevaṃ dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho.

68-69. ครั้นกำหนดการจำแนกโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงลำดับการละเว้นโทษตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'บางครั้ง' เป็นต้น. ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ อันเกิดจากความหมายที่ขัดกันเป็นต้น ไม่ใช่เพียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโทษทั้งหลาย หรือก้าวล่วงพ้นการนับว่าเป็นโทษ คือความเป็นโทษ แล้วเข้าถึง คือยอมรับหนทางแห่งคุณ คือความเป็นคุณ ในบางครั้ง ไม่ใช่ทุกเมื่อ. ทั้งนี้ด้วยความเชี่ยวชาญของกวีผู้รจนา อันมีเหตุคือความฉลาดที่มีลักษณะเป็นการกำหนดถือเอาเนื้อหาเช่นนั้น ไม่ใช่ว่าจะเป็นไปอย่างไรก็ได้. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' เป็นต้น มีความว่า เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ไม่มีโทษ แห่งความขัดแย้งทั้งหลายมีความหมายที่ขัดกันเป็นต้นที่กล่าวแล้ว พึงมีได้โดยประการใด การละเว้นโทษ คือการทำให้ห่างไกล ย่อมถูกรู้แจ้ง คือถูกทราบด้วยบทนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวโพธะ (การรู้แจ้ง) ปริจเฉทที่มีชื่อเช่นนั้น บัดนี้ย่อมถูกนำมา คือถูกนำมากล่าว อธิบายว่า ถูกกล่าว.

68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo.

68-69. ครั้นกำหนดการจำแนกโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มเพื่อการละเว้นโทษตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'บางครั้ง' เป็นต้น. ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ มีโทษของบทเป็นต้น ก้าวล่วงพ้นการนับว่าเป็นโทษ คือความเป็นโทษ ในบรรดาโทษทั้งหลาย ในบางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี คือด้วยความฉลาดแห่งปัญญาที่มีลักษณะเป็นการคุ้นเคยในไวยากรณ์ อภิธาน ฉันท์ และอลังการเป็นต้น เพราะเหตุที่ย่อมเข้าถึง คือยอมรับหนทางแห่งคุณ คือความเป็นคุณโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ไม่ขัดแย้ง แห่งความขัดแย้งทั้งหลายมีโทษของบทเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว พึงมีได้โดยประการใด ปริจเฉทที่มีชื่อว่า 'การรู้แจ้งการละเว้นโทษ' เพราะเป็นเหตุให้รู้แจ้งลำดับการละเว้นที่เกี่ยวข้องกับโทษของบทเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วนั้น บัดนี้ย่อมถูกนำมากล่าวในโอกาสที่ได้รับแล้ว. มีอธิบายว่า โทษตามที่กล่าวแล้วย่อมถึงความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความสามารถของกวี เราจักแสดงคำแนะนำถึงความสามารถนั้น.

Padadosaparihāravaṇṇanā

พรรณนาการละเว้นโทษของบท

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –

ในการละเว้นความหมายที่ขัดกันนั้น มีตัวอย่างดังนี้

70.

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ.

เมฆที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนผู้ได้รับความสุขจากการเห็นข้าวสาลีที่สุกงอม ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ.

70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā.

70. คำว่า 'วินฺทนฺตํ' เป็นต้น. เมฆคือผู้ให้น้ำที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนนั้นผู้ได้รับความสุขคือความโสมนัสทางใจจากการเห็นข้าวสาลีที่ประกอบด้วยความสุกงอม หรือข้าวสาลีที่น่ารื่นรมย์มีข้าวสาลีแดงเป็นต้น ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ. ในที่นี้ การให้ความทุกข์แก่ชนเช่นนั้น ย่อมสมควรแก่เมฆที่มีพิษ (หรือเมฆที่ขาวสะอาดซึ่งไม่มีฝน) ดังนั้น ความเป็นผู้มีความหมายขัดกันจึงถูกละเว้นแล้ว.

70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu.

70. ในการละเว้นความหมายที่ขัดกันนั้น มีตัวอย่างดังนี้. คำว่า 'วินฺทนฺติ' เป็นต้น. เมฆผู้ให้น้ำที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนนั้นคือชาวนาผู้เสวย คือได้รับความสุขคือความโสมนัสทางใจอันมีเหตุมาจากการเห็นข้าวสาลีที่ประกอบด้วยความสุก หรือข้าวสาลีที่น่ารื่นรมย์มีข้าวสาลีแดงเป็นต้น ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ คือย่อมไม่ให้มีความสุขเลย. การให้ความทุกข์แก่ชนเช่นนั้น ย่อมสมควรแม้แก่เมฆผู้ให้ยาพิษ (หรือเมฆที่ขาวสะอาด) ด้วยเหตุนี้ ความหมายอื่นที่ขัดกันจึงเป็นอันถูกกำจัดไป. 'ปาเกน สาลี' เป็นรูปวิเคราะห์. บทว่า 'สุขเยติ' เป็นนามธาตุ ในความหมายว่า 'ย่อมทำความสุข'.

Yathā vā –

หรืออีกอย่างหนึ่ง เช่น

71.

Vināyakopi nāgosi,

Gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasāpeto,

Cittā me sāmi te gati.

ข้าแต่ท่านผู้เป็นนาย แม้ทรงเป็นพระวินายก (ผู้นำ/พระพุทธเจ้า) ก็ทรงเป็นนาค (ผู้ประเสริฐ/งู) แม้ทรงเป็นพระโคดม (พระพุทธเจ้า/โค) ก็ทรงเป็นผู้มีปัญญามาก แม้ทรงเป็นผู้ประณีต (พระสุคต/รสประณีต) ก็ทรงปราศจากรส (ปราศจากกิเลสรส/ปราศจากรสชาติ) ความเป็นไปของท่านน่าอัศจรรย์แก่ข้าพระองค์.

71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ.

71. คำว่า 'วินายโกปิ' เป็นต้น. วินายก คือผู้นำของเหล่านก (วี) ได้แก่ ครุฑ, และวินายก คือผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า และพระผู้มีพระภาค. ในคำนั้น เมื่อวินายกหมายถึงครุฑ เมื่อนั้นบทว่า 'นาโค' ที่หมายถึงงู ย่อมขัดกัน แต่ในอีกฝ่ายหนึ่ง (เมื่อหมายถึงพระพุทธเจ้า) ย่อมไม่ขัดกัน เพราะพระผู้มีพระภาคไม่มีอาคะ (โทษ) มีราคะเป็นต้น. โคดม คือโคที่ประเสริฐกว่าโคเหล่านี้ ได้แก่ สัตว์ชั้นต่ำ, และโคดม คือพระผู้มีพระภาค เพราะทรงอุบัติในโคตมวงศ์. บทว่า 'ท่านเป็นสัตว์ชั้นต่ำและเป็นผู้มีปัญญามาก' ย่อมขัดกัน เพราะสัตว์ที่ต่ำอย่างยิ่งย่อมไม่มีปัญญามาก. แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งย่อมไม่ขัดแย้งกัน. ประณีต คือรสหวาน, และประณีต คือพระสุคตผู้สูงสุด. ในคำนั้น บทว่า 'ท่านปราศจากรสหวาน' ย่อมขัดกัน แต่สำหรับพระผู้มีพระภาค บทว่า 'ปราศจากรสมีสิงคารรสเป็นต้น' ย่อมสมควร. บทว่า 'เม' แปลว่า ของข้าพเจ้า. บทว่า 'สามิ' เป็นคำเรียก. บทว่า 'เต คติ จิตฺตา' คือความประพฤติ (ความเป็นไป) ของท่านน่าอัศจรรย์. ในที่นี้ ความหมายอื่นที่ขัดกันเป็นวิโรธาลังการที่น่าสรรเสริญ ดังนั้น โทษนั้นจึงถูกละเว้นด้วยอลังการนั้น.

71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho.

71. หรืออีกอย่างหนึ่ง การแก้ไขโทษที่กล่าวมาแล้วเป็นเช่นนี้ บทว่า วินายโก เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เป็นนาย ท่านแม้เป็นวินายก (คือครุฑ) ก็เป็นนาค (คือพญานาค) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นวินายก (คือผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย) ก็เป็นนาค (คือผู้ไม่มีกิเลส) ท่านแม้เป็นโคดม (คือสัตว์ผู้ประเสริฐ) ก็เป็นผู้มีปัญญามาก (มหามาติ) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นโคดม (โดยโคตร) ก็เป็นผู้มีปัญญามาก ท่านแม้เป็นประณีต (คือรสหวาน) ก็ปราศจากรส (รสาเปโต) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นประณีต (คือผู้สูงสุด) ก็ปราศจากรส (คือสิงคารรสเป็นต้น) ความเป็นไปของท่านนั้นน่าอัศจรรย์แก่ใจของข้าพเจ้า ในที่นี้ ความเป็นนาคของครุฑ ความเป็นผู้มีปัญญาของสัตว์ และความเป็นผู้ไม่มีรสของสิ่งที่ประณีต ย่อมขัดกัน ถึงกระนั้น เพราะในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดกัน โทษแห่งความหมายที่ขัดกันจึงถูกขจัดไป ด้วยอลังการแห่งความขัดแย้งที่น่าสรรเสริญ วิเคราะห์ว่า ผู้นำของนกทั้งหลาย ชื่อว่า วินายก ได้แก่ ครุฑ, ผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า วินายก ได้แก่ พระพุทธเจ้า, ผู้ไม่มีโทษ ชื่อว่า นาค ได้แก่ พระพุทธเจ้า, ชื่อว่า โคดม เพราะประเสริฐกว่าโคทั้งหลาย ได้แก่ สัตว์, ผู้มีปัญญามาก ชื่อว่า มหามาติ ได้แก่ พระพุทธเจ้า, สิ่งที่ถูกนำไปสู่ความเป็นประธาน ชื่อว่า ประณีต ได้แก่ รสหวาน, ผู้ปราศจากรส ชื่อว่า รสาเปโต ได้แก่ พระพุทธเจ้า ดังนี้เป็นวิเคราะห์

Ajhatthassa yathā –

ตัวอย่างการแก้ไขอธิกัตถะ (เนื้อความเกิน) เช่น

72.

Kathaṃ tādiguṇābhāve,

Lokaṃ toseti dujjano;

Obhāsitāsesadiso,

Khajjoto nāma kiṃ bhave.

เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น คนชั่วจะยังโลกให้ยินดีได้อย่างไร หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร

72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo.

72. บทว่า กถํ เป็นต้น คนชั่วจะยังโลกคือหมู่สัตว์ให้ยินดีได้อย่างไร เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้นในตน ย่อมไม่ยังโลกให้ยินดี ดังนี้เป็นอรรถ ย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยเนื้อความอื่นว่า หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะไม่มีคุณเช่นนั้น ในที่นี้ โทษคือความเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศซึ่งอาศัยความเป็นอธิกัตถะ (มีเนื้อความเกิน) ของหิ่งห้อย ถูกแก้ไขด้วยสำนวนว่า เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น เป็นต้น

72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho.

72. ในคำว่า เช่นเดียวกับอัชฌัตถะ นี้ การแก้ไขคืออัชฌาหาร (การเติมคำ) แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน บทว่า กถิ เป็นต้น คนชั่วคือคนผู้ไม่มีคุณ เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้นคือคุณมีศีลเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีไม่มีอยู่ในตน จะยังโลกคือหมู่สัตว์ให้ยินดีได้อย่างไร ย่อมไม่ยังโลกให้ยินดีเลย เพราะเหตุนั้น หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร ย่อมไม่เป็นไปได้เลย ในที่นี้ โทษคือการมีเนื้อความเกินที่ชื่อว่าการส่องแสงไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อย ถูกขจัดไปด้วยลีลาแห่งประโยคว่า เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น เป็นต้น วิเคราะห์ว่า คุณเหล่านั้นด้วย เป็นเช่นนั้นด้วย ชื่อว่า ตาทิคุณา

73.

Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti.

ความมัวหมอง (โทษแห่งบทที่มัวหมอง) เมื่อนำมาใช้ในปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ ความสุขย่อมไม่สวมกอดบุคคลผู้ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ

73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ.

73. บทว่า ปเหฬิกายํ เป็นต้น ความมัวหมองคือโทษแห่งบทที่มัวหมอง เมื่อเข้าไปอยู่ในวิสัยของปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ ถามว่า เป็นอย่างไร? จึงกล่าวคำว่า ปิเย เป็นต้น บทว่า อิติ เป็นคำแสดงตัวอย่าง ความสุขทางกายและทางใจ ย่อมไม่สวมกอด (ไม่ประกอบ) ซึ่งบุคคลใดที่ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ? บทว่า นุ เป็นนิบาตในความรำพึง ในที่นี้ บทว่า ปิยา ซึ่งเป็นบทที่มัวหมอง ถูกแก้ไขด้วยการยกขึ้นตั้งไว้ในปริศนา

73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti.

73. บทว่า ปเหฬิเก เป็นต้น ถ้าความมัวหมองที่ชื่อว่าโทษแห่งบทที่มัวหมอง เข้าไปอยู่ในวิสัยของปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ อะไรเป็นตัวอย่าง? คือบทว่า ปิยา สุขาลิงฺคิตํ กมฺมาลิงฺคติ นุ โน อิติ พึงทราบว่าคำนี้เป็นเครื่องหมาย (ตัวแทน) ของตัวอย่างที่เหลือ เพราะบทว่า อิติ มีความหมายว่าแสดงตัวอย่าง ถ้าไม่เช่นนั้น เพราะตัวอย่างประเภทนี้ไม่พึงถือเอา บทว่า อิติ จึงมีความหมายว่าประเภท ความสุขทางกายและทางใจ ย่อมไม่สวมกอดซึ่งบุคคลใดที่ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ? ย่อมสวมกอดนั่นเอง ในที่นี้ บทว่า ปิยา ซึ่งเป็นบทที่มัวหมอง ถูกขจัดไปด้วยการยกขึ้นตั้งไว้ในปริศนา

74.

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite;

Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya.

ไม่พึงใช้บทที่มัวหมองในยมกที่ประสงค์ แต่ยมกอื่นจากนั้นทั้งหมด ย่อมเป็นราวกับว่าสำเร็จด้วยบทที่มัวหมองนั้น

74. ‘‘Yamake’’ccādi. Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya.

74. บทว่า ยมเก เป็นต้น บทว่า ตโต อญฺญํ คือ อื่นจากยมกที่ประสงค์ บทว่า ตุ เป็นศัพท์แสดงความพิเศษ บทว่า เอตํมยํ วิย คือ ราวกับว่าสำเร็จด้วยบทที่มัวหมองนี้

74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho.

74. บทว่า ยมเก เป็นต้น ไม่พึงใช้บทที่มัวหมองในยมกที่ประสงค์ (ยมกที่น่าปรารถนา) แต่ยมกอื่นจากยมกที่น่าปรารถนานั้นทั้งหมด ย่อมเป็นราวกับว่าถูกทำด้วยโทษแห่งบทที่มัวหมองนี้ ในที่นี้ ยมกที่น่าปรารถนา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว วิเคราะห์ว่า ชื่อว่า เอตํมยะ เพราะสำเร็จด้วยสิ่งนั้น

Desavirodhino yathā –

ตัวอย่างการแก้ไขความขัดแย้งกับสถานที่ เช่น

75.

Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวทั้งหลายก็ได้มีขึ้นแม้บนบก ราวกับว่าขับไล่ความลำบากจากการอยู่อาศัยในน้ำนั้นมาเป็นเวลานาน

75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho.

75. บทว่า โพธิสตฺเต เป็นต้น ด้วยอานุภาพคือบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์ผู้เป็นโอรสของพระนางมายาเทวี ผู้เป็นวิเศษลักษณะที่จะกล่าวต่อไป ซึ่งอุบัติขึ้นในวันประสูตินั้น ดอกบัวทั้งหลาย (อัมพุชะ) ก็ได้มีขึ้นแม้บนบก เพราะบุญญานุภาพเป็นสิ่งที่อจินไตย อนึ่ง ดอกบัวเหล่านั้นทำอะไรในสระน้ำเป็นต้น? เหมือนกับขับไล่คือละทิ้งความลำบากที่เกิดจากการอยู่อาศัยในน้ำนั้นมานานแสนนานให้ห่างไกลไป เพราะบุญญานุภาพเป็นสิ่งที่อจินไตย แม้สิ่งอัศจรรย์เช่นนี้ก็มีขึ้นได้ จึงไม่เป็นความขัดแย้งกับสถานที่

75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ.

75. ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ด้วยอานุภาพอันประมาณมิได้ของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวและดอกโกมุทเป็นต้น ซึ่งมีชื่อว่า ‘เกิดในน้ำ’ เพราะมีสภาพเหมือนเกิดในน้ำ ได้เกิดขึ้นบนบก ประหนึ่งว่าขับไล่ความลำบากที่เกิดจากการอยู่อาศัยในน้ำอันเป็นที่อยู่ของพวกมันมาเป็นเวลานานแสนนาน จะกล่าวไปไยถึงในสระน้ำเป็นต้นเล่า ในที่นี้ ท่านแก้ความขัดแย้งทางสถานที่ที่กล่าวว่าดอกบัวเกิดบนบก ด้วยคำว่า ‘ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์’ เพราะการปรากฏขึ้นของสิ่งอัศจรรย์เช่นนี้ย่อมมีได้ด้วยอานุภาพบุญอันประมาณมิได้ของพระโพธิสัตว์ คำว่า ‘สัตตะ’ หมายถึงผู้ข้องอยู่ในโพธิ คือปัญญาในมรรค ๔, คำว่า ‘ปภาวะ’ หมายถึงอานุภาพของท่าน, คำว่า ‘สุจิรัง อาวาสะ’ หมายถึงการอยู่อาศัยมานาน, และคำว่า ‘กิเลสะ’ หมายถึงความลำบากที่เกิดขึ้นเพราะการอยู่นั้น

Kālavirodhino yathā –

ตัวอย่างความขัดแย้งทางกาลเวลา –

76.

Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

ลมรำเพยพัดมาอ่อนโยน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี พัดดอกไม้ทุกฤดูให้ร่วงพร้อมกัน

76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo.

76. คำว่า ‘มหา’ เป็นต้น ลมรำเพยที่อ่อนโยนนี้ พัดดอกไม้ที่บานในทุกฤดูให้ร่วงหล่นพร้อมกัน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี คือพระโพธิสัตว์ผู้มีสภาพเหมือนพระมุนีและผู้จะเป็นพระมุนีในอนาคต หรือเป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนีผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในขณะที่ตรัสรู้ ในที่นี้ แม้ว่าดอกไม้ทุกฤดูจะไม่อาจบานพร้อมกันได้ เพราะดอกไม้แต่ละชนิดบานในฤดูต่างกัน แต่สิ่งเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ในขณะเดียว เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนี้ ความขัดแย้งทางกาลเวลาจึงถูกแก้ไขได้ด้วยคำนี้

76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ.

76. คำว่า ‘มหานุภาเว’ เป็นต้น ลมรำเพยที่อ่อนโยนนี้ คือลมที่ไม่รุนแรง พัดดอกไม้นานาชนิดที่บานในทุกฤดู เช่น ฤดูวสันต์ เป็นต้น ให้ร่วงหล่นพร้อมกัน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี คือพระโพธิสัตว์ผู้มีสภาพเป็นพระมุนีอย่างแน่นอน หรือของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้เป็นพระมุนีในขณะที่ตรัสรู้ พัดไปโดยประกาศอานุภาพบุญอันยิ่งใหญ่ ในที่นี้ แม้การที่ดอกไม้ซึ่งบานในกาลเวลาต่างกันจะมาบานพร้อมกันในกาลเดียวเป็นความขัดแย้งทางกาลเวลา แต่อานุภาพบุญของพระผู้มีพระภาคย่อมสามารถบันดาลสิ่งอัศจรรย์เช่นนั้นให้เกิดขึ้นได้ในขณะเดียว ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแก้ความขัดแย้งทางกาลเวลาด้วยคำว่า ‘มหานุภาวปิสุโน’ คำว่า ‘ปิสุโน’ หมายถึงผู้แสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ หรือผู้แสดงซึ่งอานุภาพอันยิ่งใหญ่

Kalāvirodhino yathā –

ตัวอย่างความขัดแย้งทางศิลปะ –

77.

Nimuggamanaso buddha-guṇe pañcasikhassapi;

Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

แม้เสียงพิณของปัญจสิขะ ผู้มีใจจมดิ่งในพุทธคุณ ความขัดแย้งทางเสียงนั้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo.

77. คำว่า ‘นิมุคคิ’ เป็นต้น เสียงพิณของปัญจสิขะเทพบุตรคนธรรพ์ ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณอันประมาณมิได้ มีศีลเป็นต้น ความขัดแย้งทางเสียงนั้น คือความไม่สอดคล้องกันตามที่กำหนดไว้ในตำราศิลปะ ซึ่งเสียงพิณนั้นมีลักษณะของการกระทำ กาลเวลา และมาตรา แบ่งเป็นช้า เร็ว ปานกลาง และมีเสียงฉัชชะเป็นต้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง แม้การที่จิตฟุ้งซ่านไปตามพระพุทธคุณอันเป็นโลกิยะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ยังให้ยินดีได้เช่นนั้น ด้วยเหตุนี้ ความขัดแย้งทางศิลปะจึงถูกแก้ไขได้ด้วยคำว่า ‘ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณ’

77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ.

77. คำว่า ‘นิมุคคิ’ เป็นต้น แม้เสียงพิณของปัญจสิขะเทพบุตรคนธรรพ์ ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณอันน่าอัศจรรย์ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า มีศีลเป็นต้น ความขัดแย้งทางเสียงพิณนั้น คือการทำลายลำดับตามตำราศิลปะของเสียง ๗ เสียง มีเสียงฉัชชะเป็นต้น ซึ่งแบ่งตามประมาณช้า เร็ว ปานกลาง และประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประประการ คือ การดีดพิณ กาลเวลาที่มีครึ่งมาตราเป็นต้น และมาตราที่มีลักษณะการวางมือเป็นต้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง ในที่นี้ การทำลายลำดับตามตำราศิลปะซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่น่าพอใจนั้น เกิดขึ้นด้วยปัญญาที่ดำเนินไปตามพระพุทธคุณอันเป็นโลกุตตระ ดังนั้น การทำลายนั้นจึงเป็นเหตุแห่งความปิติยินดีนั่นเอง จึงไม่เป็นความขัดแย้ง คำว่า ‘นิมุคโค มโน อัสสาติ’ หมายถึงผู้มีใจจมดิ่ง, คำว่า ‘ตันติยา สโร’ หมายถึงเสียงของพิณ, และคำว่า ‘เตสัง วิโรโธ’ หมายถึงความขัดแย้งของเสียงเหล่านั้น

Lokavirodhino yathā –

ตัวอย่างความขัดแย้งทางโลก –

78.

Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ.

พระโพธิสัตว์ผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ ย่อมทรงนับจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชนว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho.

78. คำว่า ‘คณเย’ เป็นต้น ทรงนับ ทรงดำริว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์ สิ่งนั้นคืออะไร? คือจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชน ท่านผู้นั้นคือใคร? คือผู้มีหทัยคือจิตข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ คือสัพพัญญุตญาณ เพราะผู้มีปัญญาที่ดำเนินไปตามสัพพัญญุตญาณย่อมมีจิตผูกพันเช่นนั้น จึงไม่เป็นความขัดแย้งทางโลก

78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho.

78. คำว่า ‘คณเย’ เป็นต้น พระโพธิสัตว์ผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ คือผู้มีจิตผูกพันในสัพพัญญุตญาณ ย่อมทรงนับจักรวาล คือภายในจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชนว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์ คือเย็นยิ่งกว่าจันทน์มากนัก แล้วทรงดำริว่าเย็นยิ่งนัก การที่จิตของผู้ปรารถนาสิ่งอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้าดำเนินไปเช่นนี้ การสมมติว่าไฟเย็นยิ่งกว่าจันทน์จึงไม่ขัดแย้งกับขอบเขตของโลกที่ว่า ‘จันทน์เย็น ไฟร้อน’ คำว่า ‘สัมโพธิยัง สัตตะหะทะยัง ยัสเสติ’ หมายถึงผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ, คำว่า ‘ปทิตตานิ อังคารานีติ’ หมายถึงถ่านเพลิงที่ลุกโชน, และคำว่า ‘เตหิ ปูริตันติ’ หมายถึงเต็มไปด้วยถ่านเพลิงเหล่านั้น

Ñāyavirodhino yathā –

ตัวอย่างความขัดแย้งทางตรรกะ –

79.

Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ แม้พระองค์ทรงสละภพแล้ว ก็ยังทรงนำภพมาให้ ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa.

79. คำว่า ‘ปริจจัตเต’ เป็นต้น ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ คือผู้สูงสุดในบรรดาพระมุนี แม้พระองค์ทรงสละภพ คือภพอันนับว่าสุคติและทุคติแล้ว ก็ยังทรงนำภพ คือความเจริญมาให้ ด้วยเหตุนั้น ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้ ดังนี้เป็นส่วนที่เหลือ สิ่งเช่นนี้ไม่ขัดกับเหตุผล เพราะพระมุนีผู้ประเสริฐมีสภาพเช่นนี้

79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho.

79. คำว่า ‘ปริจจัตเต’ เป็นต้น ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ คือพระมุนีผู้สูงสุด แม้พระองค์ทรงสละภพแล้ว คือทรงขจัดภพอันเป็นสุคติและทุคติแล้ว ก็ยังทรงนำภพมาให้ คือทรงนำความเจริญมาสู่โลก ด้วยเหตุนั้น ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้ คือมีคุณสาระที่เกินวิสัยแห่งความคิด เพราะการสละภพโดยประการทั้งปวง การที่ทรงประทานสุคติภพที่ไม่มีอยู่ในพระองค์แก่โลกนั้น ปรากฏว่าไม่เป็นไปตามเหตุผล แต่ถึงกระนั้น ความเป็นไปของพระสัพพัญญูทั้งหลายก็เป็นเช่นนี้เอง ด้วยเหตุนี้ ความขัดกับเหตุผลจึงถูกขจัดไป วิเคราะห์ว่า ‘อะจินตยา คุณะสารา ยัสมินติ’

Āgamavirodhino yathā –

ตัวอย่างความขัดแย้งกับอาคม เช่น

80.

Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ.

พระภิกษุผู้สำรวมแล้ว ไม่พึงพูดกับใครด้วยวจีวิญญัติ เพราะจะพึงต้องอาบัติทุกกฏจากการพูดเท็จโดยรู้ตัว

80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti.

80. คำว่า ‘เนเว’ เป็นต้น ยติคือภิกษุไม่พูด ไม่กล่าวเลยกับใครๆ ถึงอย่างนั้น เพราะวจีวิญญัติที่เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งวจีวิญญัติอันนับว่าวาจาที่ไหว เพราะเหตุแห่งการพูดเท็จโดยรู้ตัว พึงต้องอาบัติทุกกฏที่กล่าวไว้ว่า ‘ย่อมมีแก่ผู้พูดเท็จโดยรู้ตัว’ ในที่นี้ การไม่พูดแล้ววจีวิญญัติจะเป็นมุสาวาทได้อย่างไร? ความขัดแย้งกับอภิธรรมไม่มี แต่ในความหมายของคำอื่น ย่อมขัดแย้งกันอย่างนี้

80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ.

80. คำว่า ‘เนวิ’ เป็นต้น ยติคือสมณะไม่พูด ไม่กล่าวเลยกับใครๆ ถึงอย่างนั้น เพราะวจีวิญญัติที่เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งวิญญัติอันนับว่าวาจาที่ไหว เพราะการพูดเท็จโดยรู้ตัวของบุคคลผู้รู้ตัว พึงต้องอาบัติทุกกฏ ในที่นี้ การไม่พูดแล้ววจีวิญญัติจะเป็นมุสาวาทได้อย่างไร? ความขัดแย้งกับอภิธรรมและความขัดแย้งกับอาคมถูกขจัดไปแล้วว่า ‘ไม่พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ ย่อมมีแก่ผู้พูดเท็จโดยรู้ตัว’ ดังนี้ อาบัติทุกกฏที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำทางวจีทวารที่ระบุไว้ในนิทานุทเทสย่อมมี ไม่มีคำพูดเท็จแล้วอาบัติจะเกิดขึ้นได้อย่างไร? เหมือนอย่างความอดอยากที่เกิดขึ้นเพราะเมฆไม่ตกในเวลาที่ควรตก ย่อมกล่าวได้ว่า ‘ทุพภิกขภัยอันเมฆทำแล้ว’ ฉันใด อาบัติทุกกฏที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำทางวจีทวารที่เกิดขึ้นจากการไม่พูดในเวลาที่ควรพูด ก็พึงกล่าวได้ว่าเกิดขึ้นจากสิ่งนั้น ฉันนั้น และคำว่า ‘มุสาวาทของผู้รู้ตัว’ และ ‘อาบัติทุกกฏเท่านั้น’ เป็นประโยค

Neyyassa yathā –

ตัวอย่างแห่งเนยยะ เช่น

81.

Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

เพราะได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง

81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu.

81. คำว่า ‘มรีจี’ เป็นต้น แสงจันทร์คือรัศมีของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็นนั่นแหละคือจันทน์ การฉาบทาของสิ่งนั้นคือการทา เพราะการได้ซึ่งสิ่งนั้น ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง ในที่นี้ไม่มีความเป็นเนยยะ (โทษที่ต้องตีความ) แต่เพราะความหมายถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า มรีจิ

81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho.

81. คำว่า ‘มรีจิ’ เป็นต้น เพราะการได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น คือเพราะการได้การฉาบทาด้วยจันทน์อันนับว่าแสงจันทร์ ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง เพราะเหตุแห่งความขาวของทิศทั้งหลายถูกกล่าวไว้ว่า ‘เพราะได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น’ ฉะนั้น โทษคือเนยยะจึงไม่ตั้งอยู่ และวิเคราะห์ว่า ‘จันทน์เหมือนจันทน์’ และ ‘แสงจันทร์นั่นแหละคือจันทน์’ และ ‘การฉาบทาของสิ่งนั้น’ และ ‘การได้ซึ่งสิ่งนั้น’

Yathā vā –

หรืออย่างเช่น

81.

Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo.

ความเยื้องกรายอันเกิดจากกามราคะของนางมาร เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาต เป็นไฟในใจของมาร

82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa.

82. คำว่า ‘มโน’ เป็นต้น สิ่งที่ยังจิตของชนผู้เห็นและผู้ระลึกถึงให้รื่นรมย์ ย่อมเป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ ความเยื้องกรายที่เกิดจากกามราคะของนางมาร อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาต ไม่ทรงยอมรับ เป็นไฟในใจของมาร คือไฟแห่งใจที่เกิดขึ้น ในที่นี้ โสกะถูกกำหนดไว้ในความหมายว่าไฟ เพราะความที่โสกะนั้นไม่ล่วงเลยความหมายเช่นนั้น โดยอุปจาระคือเหตุ ในที่นี้ ถึงแม้ความพ่ายแพ้ของนางมารจะไม่ใช่ความหมายที่กล่าวถึงด้วยคำโดยตรง ถึงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘ความเยื้องกรายอันเกิดจากกามราคะเป็นไฟในใจของมาร’ ความพ่ายแพ้ของนางมารย่อมถูกเข้าใจได้โดยนัยแห่งความหมายที่สืบเนื่องกัน เพราะความเศร้าโศกของมารเช่นนั้นย่อมไม่พ้นไปจากความพ่ายแพ้ของนางมาร ความเป็นเนยยะของสิ่งเช่นนี้ไม่มี ความเป็นโวหารคดเคี้ยวเช่นนี้เป็นคุณของบทประพันธ์เท่านั้น

82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ.

82. เพื่อขจัดเนยยโทษ (โทษที่ต้องตีความ) เพราะความที่สิ่งที่ควรกล่าวถูกนำมาโดยนัย จึงยกตัวอย่างว่า “มโน” เป็นต้น สิ่งที่ยังจิตของชนผู้กระทำการเห็น การฟัง และการระลึกถึงให้รื่นรมย์ในตน ความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะของนางมาร คือลีลาที่กระทำด้วยกามราคะอันนับว่าความปรารถนาในกามอันเป็นเหตุแห่งการเล่นกามของเหล่านางมาร อันพระชินเจ้าคือพระศาสดาผู้ทรงชนะมารทั้งห้า ไม่ทรงอนุญาต ไม่ทรงยอมรับ ไม่ทรงยินดี เป็นไฟในใจของมารผู้เป็นใหญ่ในใจ คือไฟแห่งใจได้เกิดขึ้นแล้ว โสกะ (ความเศร้าโศก) อันเป็นผลที่ถูกสมมติว่าเป็นไฟ ย่อมถูกกล่าวโดยภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกันกับการสมมติที่ไม่ต่างกันกับเหตุอันนับว่าความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะของนางมาร เหมือนในประโยคว่า “น้ำอ้อยคือเสมหะ, แตงกวาคือไข้” เป็นต้น ในที่นี้ ถึงแม้จะไม่มีคำที่กล่าวถึงความพ่ายแพ้ของนางมาร ถึงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า “ความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะเป็นไฟในใจของมาร” เพราะเหตุแห่งการเกิดขึ้นของความเศร้าโศกเช่นนั้นไม่ปรากฏหากปราศจากความพ่ายแพ้ของนางมาร ฉะนั้น ความพ่ายแพ้ของนางมารเหล่านั้นจึงถูกแสดงออกโดยนัยแห่งความสามารถที่มีลักษณะคือความไม่เป็นไปโดยประการอื่น เพราะความเป็นคุณของบทประพันธ์ด้วยโวหารคดเคี้ยวเช่นนี้ เนยยโทษจึงถูกขจัดไปแล้ว และประโยคว่า “จิตย่อมรื่นรมย์” และ “กามราคะของนางมาร” และ “ความกรีดกรายที่กระทำด้วยกามราคะนั้น”

Visesanāpekkhassa yathā –

เช่นเดียวกับวิเสสนะเปกขะ –

83.

Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นแม้ซึ่งชนผู้มีโทษไปปราศแล้ว ยิ่งขึ้นด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ

83. ‘‘Apayāte’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo.

83. “อปยาเต” เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ “ชนผู้เป็นศัตรูนี้ แม้ซึ่งชนผู้มีโทษไปปราศแล้ว” โทษอันไปปราศแล้ว คือโทษที่หายไปแล้วของบุคคลนั้น ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ คือด้วยตาที่แดงขาว ด้วยเหตุนี้ โทษแห่งวิเสสนะเปกขะ (สิ่งที่ต้องการวิเสสนะ) จึงถูกขจัดไปแล้ว

83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho.

83. “อปยาติ” เป็นต้น ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นแม้ซึ่งชนผู้มีโทษอันล่วงไปแล้ว คือผู้มีโทษอันหายไปแล้ว ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ คือด้วยตาที่มีสีขาวแดงที่เกิดจากความโกรธ ย่อมมองเห็นยิ่งขึ้นโดยส่วนมาก ถึงแม้คำว่า “ย่อมมองเห็น” จะมีอยู่ แต่คำวิเสสยะว่า “ด้วยตา” ย่อมมีประโยชน์ เพราะวิเสสนะว่า “ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ” ย่อมได้ ฉะนั้น โทษแห่งวิเสสนะเปกขะ (สิ่งที่ต้องการวิเสสนะ) จึงถูกขจัดไปแล้ว และวิเคราะห์ว่า “โทษอันไปปราศแล้ว คือโทษหายไปจากชนนี้” และ “แดงก่ำด้วยความโกรธ”

Hīnatthassa yathā –

เช่นเดียวกับหีนัตถะ –

84.

Appakānampi pāpānaṃ,

Pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhatānīta-

Khajjoto hoti bhāṇumā.

บัณฑิตพึงทำลายอานุภาพแม้ซึ่งบาปอันเล็กน้อย แม้พระอาทิตย์ก็ย่อมเป็นหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดรัศมี

84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo.

84. “อัปปกานัง” เป็นต้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำลายอานุภาพของบาปแม้เล็กน้อย จะกล่าวไปไยถึงบาปที่ยิ่งใหญ่ พึงทำให้ไม่เกิดขึ้น บัณฑิตนั้นย่อมสำเร็จด้วยอรรถันตรนยาส (การอ้างอิงความหมายอื่น) พระอาทิตย์คือดวงอาทิตย์ ย่อมเป็นหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดรัศมีด้วยสิ่งใด ก็เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่มองข้ามแม้ซึ่งหิ่งห้อยที่กล่าวว่า “สิ่งนี้มีรัศมีน้อย” แม้ผู้มีอานุภาพมากที่เที่ยวไปในโพรงจักรวาล ในที่นี้ หีนัตถโทษ (โทษแห่งความหมายที่ต่ำทราม) ถูกขจัดไปแล้วด้วยโวหารที่แตกหักด้วยคำว่า “แม้” เป็นต้น

84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho.

84. เริ่มด้วยคำว่า “อัปปกานิ” เป็นต้น ผู้รู้ผู้มีปัญญา พึงทำลายอานุภาพคือความสามารถในการให้ผลของบาปอกุศลอันน้อยนิดและอ่อนกำลังอย่างยิ่ง ด้วยการทำให้เป็นอโหสิกรรม ส่วนบาปจำนวนมากนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย ท่านอธิบายความหมายนั้นด้วยอรรถันตรนยาสาลังการว่า “อปิ” เป็นต้น พระอาทิตย์ผู้มีรัศมี แม้จะเป็นผู้ประกอบด้วยหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดแสงไปแล้วก็ตาม ความหมายคือ (พระอาทิตย์) มิใช่ว่าจะเป็นผู้มีแสงสว่างน้อย และมิใช่ว่าจะเป็นผู้ทิ้งหิ่งห้อยแล้วทำแสงสว่างให้แก่ตน ในที่นี้ แม้จะถือเอาฝ่ายที่ด้อยกว่าโดยอาศัยสำนวนคำว่า “อปิ นิปปภต” เป็นต้น แต่เพราะความยิ่งใหญ่ของพระอาทิตย์นั่นเองที่ได้รับการสนับสนุน บทวิเสสนะว่า “นิปปภตานีตขัชโชโต” จึงไม่พึ่งหีนัตถโทษ บทวิเคราะห์คือ “แสงสว่างไม่มีแก่สัตว์เหล่าใด” และ “ความเป็นแห่งสัตว์เหล่านั้น” และ “หิ่งห้อยทั้งหลายถูกนำมาแล้วโดยสิ่งใด”

Anatthassa yathā –

เช่นในกรณีของอนัตถะ (ความไม่มีประโยชน์) –

85.

Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci;

Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

ไม่พึงประกอบบท เพื่อประโยชน์ในการเติมบาทในที่ใดๆ เช่น “ข้าพเจ้าขอนมัสการ บัวบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี”

85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo.

85. เริ่มด้วยคำว่า “นะ ปาเท” เป็นต้น ในที่นี้ เช่นในคำว่า “วันเท” เป็นต้นข้างล่างนี้ อนัตถโทษย่อมไม่มี เพราะไม่มีการเติมบาทใดๆ

85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro.

85. เริ่มด้วยคำว่า “นะ ปาทิ” เป็นต้น ผู้รู้ไม่พึงประกอบบท เช่น นาม เป็นต้น ในที่ใดๆ เพื่อประโยชน์คือการเติมบาทแห่งคาถา เช่น ตัวอย่างในการไม่ประกอบบทที่ไร้ประโยชน์ว่า “ข้าพเจ้าขอนมัสการบัวบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี” เหมือนในตัวอย่างที่เสียข้างล่างนี้ เพราะไม่มีการประกอบบทใดๆ เพื่อประโยชน์ในการเติมบาท อนัตถโทษจึงถูกขจัดด้วยบทที่มีประโยชน์ ชื่อว่า “ปังเกรุหะ” (บัว) โดยอุปจาระ เพราะประกอบด้วยคุณสมบัติทั่วไป เช่น ความอ่อนนุ่ม ความบริสุทธิ์ และความงดงามเป็นต้น จึงเหมือนดอกบัว บทวิเคราะห์คือ “เท้าเท่านั้นคือดอกบัว” เป็นการขจัดโทษแห่งบทวิเสสนะและวิเสสยะ

86.

Bhayakodhapasaṃsādi-

Viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso,

Na tatthe’katthatākato.

ความพิเศษเช่น ความกลัว ความโกรธ การสรรเสริญ เป็นต้น หากพึงประสงค์จะกล่าว โทษย่อมไม่มีในที่นั้น เพราะความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน)

86. ‘‘Bhaye’’ccādi. Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi.

86. เริ่มด้วยคำว่า “ภเย” เป็นต้น ความกลัวคือความหวาดหวั่นในใจ ความโกรธคือโทสะ การสรรเสริญคือการยกย่อง ความพิเศษเช่นนั้น ซึ่งมีความกลัวเป็นต้น เช่น ความรีบร้อนเป็นต้น หากพึงประสงค์จะกล่าว โทษที่เกิดจากความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน) ย่อมไม่มีในเรื่องแห่งความพิเศษมีความกลัวเป็นต้นนั้น

86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho.

86. บัดนี้ ท่านเริ่มเพื่อแก้ไขโทษแห่งประโยคด้วยคำว่า “ภยโกเธ” เป็นต้น ความพิเศษเช่นนั้น ซึ่งประกอบด้วยความกลัว ความโกรธ การสรรเสริญ เป็นต้น คือความหวาดหวั่นในใจ ความขัดเคือง การยกย่อง เป็นต้น หากผู้รู้พึงประสงค์จะกล่าว โทษแห่งประโยคที่เกิดจากความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน) ย่อมไม่มีในความพิเศษเช่นความกลัวและความโกรธเป็นต้นนั้น อัธยาศัย (ความหมาย) คือ เมื่อประสงค์จะกล่าวความพิเศษเช่นความกลัวเป็นต้น การกล่าวซ้ำบทที่กล่าวไปแล้ว ย่อมไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ บทวิเคราะห์คือ “ความกลัวด้วย ความโกรธด้วย การสรรเสริญด้วย” และ “ความพิเศษแห่งอรรถซึ่งมีความรีบร้อน ความอยากรู้ ความประหลาดใจ ความหัวเราะ ความเศร้าโศก ความเลื่อมใส เป็นต้น” เพราะเป็นสมาสที่มีอัญญบทเป็นประธานที่รู้ถึงคุณสมบัติเหล่านั้น การกล่าวซ้ำๆ โดยถือเอาสิ่งที่กล่าวไปแล้วในความกลัวเป็นต้น จึงไม่ขัดแย้งกัน บทวิเคราะห์คือ “บทเป็นต้นเหล่าใดมีอรรถเดียวกัน บทเหล่านั้นชื่อว่าเอกัตถะ ความเป็นแห่งบทเหล่านั้นคือเอกัตถตา โทษที่เกิดจากเอกัตถตานั้น”

Yathā –

เช่น –

87.

Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato;

Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi.

งู งู นี่แน่ะ ท่าน จงถอยกลับจากที่นั่น หากท่านปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไฉนท่านจึงเข้าไปใกล้มันเล่า

87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato.

87. ท่านยกตัวอย่างว่า “ยถา” ด้วยคำว่า “สัปโป” เป็นต้น คำว่า “นี่งู งู” เป็นคำซ้ำด้วยความกลัว คำว่า “หันทะ” เป็นคำแสดงความเสียใจ “ท่าน” จงถอยกลับจากที่นั้น หรือจากงูนั้น จงหันกลับไปทางที่มา ที่นั้น หรือ งูนั้น ในที่นี้ไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ เพราะเป็นการใช้คำซ้ำด้วยความกลัว

87. ‘‘Sappo’’ccādi. Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo.

87. เริ่มด้วยคำว่า “สัปโป” เป็นต้น “นี่แน่ะ ท่านพินาศแล้วหนอ นี่งู งู ท่านจงถอยกลับจากที่นั้น หรือจากงูนั้น หากท่านปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไฉนท่านจึงเข้าไปใกล้ที่นั้น หรือเข้าไปใกล้งูนั้นเล่า” เพราะเป็นคำซ้ำด้วยความกลัว จึงไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ ในคำว่า “ชีวิตุกาโมสิ” มีการลบพินทุ (จุด)

Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการแก้ไขโทษแห่งบท จบลงแล้ว

Vākyadosaparihāravaṇṇanā

การพรรณนาการแก้ไขโทษแห่งประโยค

Bhaggarītino yathā –

เช่นในกรณีของรสนิยมที่แตกหัก –

88.

Yo koci rūpātisayo,

Kanti kāpi manoharā;

Vilāsātisayo kopi,

Aho buddhamahodayo.

ความพิเศษแห่งรูปกายใดๆ ความงามใดๆ ที่น่าพึงใจ ความพิเศษแห่งกิริยาอาการใดๆ โอ้ ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า

88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā.

88. เริ่มด้วยคำว่า “โย” เป็นต้น ความพิเศษแห่งรูปกายที่ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการอันวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะทั้งหลาย และรุ่งเรืองด้วยรัศมีซ่านไปหนึ่งวาและพุทธรังสีนั้น เป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ที่ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะเกินวิสัยแห่งวาจา ความงามที่น่าพึงใจ คือความงามที่ดึงดูดใจของโลกมากมาย เป็นความงามใดๆ ที่ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะเกินวิสัยแห่งวาจา ความพิเศษแห่งกิริยาอาการ เช่น การก้าวเดิน เป็นต้น ก็เป็นความพิเศษใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา เพราะฉะนั้น ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้าจึงเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก ในที่นี้ รสนิยมที่เริ่มต้นด้วยคำว่า “กิง” (ใด) ไม่ได้แตกหักในที่ใดๆ

88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti.

88. เริ่มด้วยคำว่า “โย โกจิ” เป็นต้น ความพิเศษแห่งรูปกายที่รุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ เช่น มีฝ่าเท้าตั้งมั่นดี เป็นต้น และประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ เช่น มีนิ้วมือกลมกลึง เป็นต้น และสว่างไสวด้วยรัศมีซ่านไปหนึ่งวาและพุทธรังสีนั้น เป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา โดยปราศจากวิสัยแห่งใจ จึงเป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ความงามที่น่าพึงใจ คือความงามที่ดึงดูดใจของโลก ก็เป็นความงามใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา จึงเป็นความงามใดๆ ความพิเศษแห่งกิริยาอาการ เช่น การก้าวเดิน เป็นต้น ซึ่งเป็นความน่ารักที่อยู่ในวิสัย ก็เป็นความพิเศษใดๆ ด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง เพราะฉะนั้น ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า คือความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า จึงเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก ในที่นี้ ลำดับการกล่าวที่เริ่มต้นด้วยสรรพนาม “กิง” (ใด) ไม่ได้แตกหักในที่ใดๆ จึงไม่มีโทษแห่งรสนิยมที่แตกหัก

89.

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

บทประพันธ์ที่ไม่ทำให้สับสน ไม่ปะปนกัน น่าพึงใจ มีการจัดวางบทไม่ห่างกัน เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ย่อมสรรเสริญ

89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena.

89. เริ่มด้วยคำว่า “อัพยาโมหะ” เป็นต้น บททั้งหลายที่ไม่ห่างกัน คือบทเหล่านั้นเอง การจัดวางบทเหล่านั้นคือการจัดวางอย่างถูกต้อง ซึ่งบทประพันธ์นั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ปะปนกัน ไม่ผสมกัน บทประพันธ์นั้นย่อมเป็นที่น่าพึงใจเพราะความไม่ปะปนกันนั่นเอง จึงชื่อว่า “อัพยากิณณะ มโนหระ” (ไม่ปะปนกัน น่าพึงใจ) ด้วยเหตุนั้น บทประพันธ์นั้นจึงไม่ทำให้สับสนว่า “อรรถในที่นี้คืออย่างนี้ หรืออย่างนี้” จึงชื่อว่า “อัพยาโมหกโร” (ไม่ทำให้สับสน) บทประพันธ์ที่ประดับด้วยปสาทาลังการ เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ คือผู้เป็นประธาน ผู้ที่นับนิ้วก้อยเป็นที่สุด (คือเป็นยอดกวี) ย่อมสรรเสริญ ย่อมยกย่อง เพราะคุณสมบัติแห่งบทประพันธ์เช่นนั้นสมควรแก่การสรรเสริญอย่างยิ่ง

89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho.

89. คำว่า “อพฺยาโมหะ” เป็นต้น การเรียงลำดับบทที่ไม่ห่างกัน คือการประกอบด้วยการวางบทตามลำดับ เพื่อให้บทนามเป็นต้น มีความสัมพันธ์กันอย่างไม่ห่างกันในเวลาที่ใช้คำนั้น ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ปะปนกับบทที่สัมพันธ์กับบทอื่น งดงามน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงยังจิตของวิญญูชนให้เลื่อมใส ไม่ทำให้เกิดความหลงผิด ไม่ทำให้เกิดความสงสัยว่า “ความหมายของบทนี้คืออะไร ความหมายของบทนี้คืออะไร หรือว่าอย่างนั้นอย่างนี้” เป็นการผูกพันที่ประกอบด้วยเครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส กวีผู้เป็นใหญ่ คือกวีผู้เป็นประธาน เป็นที่นับถือของบัณฑิต เป็นยอดกวีที่นับได้ด้วยนิ้วก้อย ดังนี้เป็นอธิบาย ย่อมสรรเสริญ ย่อมชมเชย ชื่อว่า “อพฺยาโมหกร” เพราะไม่ทำให้เกิดความหลงผิด “วิ” กับ “อากิณฺณ” เป็น “พฺยากิณฺณ” (ปะปน) “ไม่พฺยากิณฺณ” เป็น “อพฺยากิณฺณ” (ไม่ปะปน) บททั้งหลายที่ไม่มีความห่างไกล การวางบทเหล่านั้นเป็นของฉันใด การผูกพันนั้นก็เป็นของฉันนั้น ดังนี้เป็นวิเคราะห์

Yathā –

เช่นดังนี้ –

90.

Nīluppalābhaṃ nayanaṃ,

Bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hemaṅkuso tena,

Jinoyaṃ piyadassano.

นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว ริมฝีปากล่างงามดุจดอกบานเที่ยง จมูกเป็นดังขอทอง พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงน่ารักน่าชม

90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti.

90. คำว่า “ยถา” (เช่นดังนี้) ย่อมยกตัวอย่างว่า “นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว” เป็นต้น นัยน์ตาของพระชินเจ้าพระองค์ใด เปรียบดังดอกอุบลเขียว คือเหมือนดอกบัวเขียวสองดอก ริมฝีปากล่าง งดงามน่ารักดุจดอกหงอนไก่ จมูกเป็นดังขอทองคำ เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงมีทัศนะที่น่ารักน่าชม คือน่าดูน่าชม บทประพันธ์เช่นนี้ไม่มีโทษคือความปะปน เป็นความเลื่อมใสที่ไม่ปะปนกันนั่นเอง

90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti.

90. บัดนี้ ย่อมแก้โทษคือความปะปนด้วยคำว่า “นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว” เป็นต้น นัยน์ตาคู่ใดของพระชินเจ้า เปรียบดังดอกอุบลเขียว คือเหมือนกลีบดอกอุบลเขียว ริมฝีปากล่าง งดงามน่ารักดุจดอกหงอนไก่ จมูกเป็นดังขอทองคำ เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงเป็นผู้มีทัศนะที่น่ารักน่าชม คือน่าดูน่าชม ในที่นี้ ไม่มีโทษคือความปะปน เพราะประกอบด้วยเครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส คำว่า “อาภา” มีความหมายว่า “เหมือน” เช่นเดียวกับคำว่า “นิภา” ถ้าไม่เช่นนั้น ก็เป็นคำไวพจน์ของ “รัศมี” และวิเคราะห์ว่า “งามดุจดอกหงอนไก่” และ “ทัศนะเป็นที่รักของพระองค์” ในที่นี้ แม้ว่าทัศนะจะมีความสัมพันธ์กับสาธุชนผู้เป็นกัตตา (ผู้ดู) แต่ก็มีความสัมพันธ์กับพระชินเจ้าโดยความเป็นอารมณ์ ดังนั้น พระตถาคตจึงถูกถือเอาด้วยอัญญบท

91.

Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน ย่อมก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน เพราะเป็นเหตุแห่งรส

91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati.

91. คำว่า “สมติกฺกนฺติ” เป็นต้น ก้าวล่วงไปโดยชอบ คือพ้นไปแล้ว ความเป็นของชาวบ้าน ชื่อว่า “คามฺมตฺต” บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะและอ่อนหวานใด ย่อมก้าวล่วง คือล่วงเลยความเป็นภาษาชาวบ้านที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งรส คือเป็นเหตุแห่งความไพเราะ

91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho.

91. คำว่า “สมติ” เป็นต้น บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้านโดยเฉพาะ คือบทประพันธ์ที่แต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน เป็นบทประพันธ์ประเภทมุตตกะเป็นต้น ย่อมก้าวล่วง คือล่วงเลยโทษคือความเป็นภาษาชาวบ้านที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งรส คือเป็นเหตุแห่งปีติรสของบัณฑิต และวิเคราะห์ว่า “บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะเหล่านั้น ซึ่งความเป็นภาษาชาวบ้านถูกก้าวล่วงไปโดยชอบ” และ “เหตุแห่งรส ความเป็นแห่งเหตุนั้น”

Yathā –

เช่นดังนี้ –

92.

Dunoti kāmacaṇḍālo,

So maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanāpannaṃ,

Sukhīpi kimupekkhase.

กามอันเป็นดุจคนจัณฑาล ย่อมเบียดเบียน, กามนั้นไร้ความเมตตา; ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา, ท่านผู้มีความสุข ไฉนจึงละเลยข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้เล่า

92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ.

92. คำว่า “ยถา” (เช่นดังนี้) ย่อมยกตัวอย่าง หญิงสาวผู้ถูกกามครอบงำคนหนึ่ง ย่อมคร่ำครวญถึงสามีอันเป็นที่รักของตนด้วยคำว่า “ย่อมเบียดเบียน” เป็นต้น คำว่า “สทาย” (ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา) คือผู้ดำเนินไปพร้อมด้วยความเมตตา เป็นการเรียกสามีด้วยความอ้อนวอน เพราะการเรียกด้วยความอ้อนวอนนั้น เหมาะสมอย่างยิ่งในการปรารถนาความอนุเคราะห์ กามนั้น คือกามเทพนั่นเอง เป็นดุจคนจัณฑาล หรือเป็นผู้ดุร้ายเพราะนำมาซึ่งความเดือดร้อนที่ไม่อาจทนได้ การเปรียบกามว่าเป็นคนจัณฑาลนั้นก็เหมาะสม เพราะหญิงนั้นไม่อาจทนความเดือดร้อนที่กามกระทำได้ จึงคร่ำครวญดูหมิ่นกามนั้น “นิทย” (ไร้ความเมตตา) คือไร้ความกรุณา ข้อนี้ก็เหมาะสม เพราะผู้ไร้ความกรุณาย่อมมีสภาพเช่นนั้นใน...ความเดือดร้อน กามนั้นย่อมเบียดเบียนข้าพเจ้า คือย่อมทำให้เดือดร้อนอย่างยิ่ง เพราะความไร้ความเมตตา ไม่ได้เบียดเบียนท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้ติดข้องในผู้อื่นของท่าน ถ้าท่านไม่ติดข้องในผู้อื่น ข้าพเจ้าก็จะไม่เป็นผู้โดดเดี่ยว เพราะศัตรูย่อมมีแก่ผู้ไม่มีผู้ช่วย เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยว ข้าพเจ้าจึงไม่มีที่พึ่ง จึงถูกกามนี้เบียดเบียน ท่านจงมีความสุขตามปรารถนาเถิด ผู้มีที่พึ่งย่อมมีสภาพเช่นนั้น ดังนั้น ท่านผู้มีความสุข ไฉนจึงละเลยข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้เล่า การกล่าวเช่นนี้ ย่อมแสดงความรักของตนต่อสามี และความเป็นผู้ไม่เกี่ยวข้องของสามีผู้เสวยอารมณ์นั้น ด้วยถ้อยคำที่คดเคี้ยว การกล่าวเช่นนี้ไม่เป็นภาษาชาวบ้าน

92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame.

92. ในการแก้โทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน ย่อมแสดงตัวอย่างด้วยคำว่า “ย่อมเบียดเบียน” เป็นต้น หญิงสาวผู้ถูกกามตัณหาครอบงำ อาศัยสามีอันเป็นที่รักของตน คร่ำครวญดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา ข้าแต่ท่านผู้มีความกรุณา กามอันเป็นดุจคนจัณฑาลนั้น คือกามเทพผู้ต่ำทรามนั้น ไร้ความเมตตา ไร้ความกรุณา ย่อมเบียดเบียน คือย่อมบีบคั้นข้าพเจ้า ท่านผู้มีความสุข แม้มีความสุขเพราะไม่มีสภาพเป็นผู้ไร้ที่พึ่งเหมือนข้าพเจ้า ไฉนจึงละเลย คือไฉนจึงเป็นผู้ไม่แยแสข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้ คือผู้ถึงซึ่งความทุกข์อันเกิดจากความเดือดร้อนที่ไม่อาจทนได้ ซึ่งกามอันเป็นดุจคนจัณฑาลผู้ไร้ความกรุณากระทำแล้ว” เพราะตนเองเป็นผู้ถูกทุกข์ครอบงำ การขจัดทุกข์เป็นวิสัยของผู้มีความกรุณาเท่านั้น ดังนั้น การเรียกด้วยความอ้อนวอนว่า “สทาย” จึงเหมาะสม และการเปรียบกามผู้เป็นเหตุแห่งความบีบคั้นว่าเป็นคนจัณฑาล และการกล่าวว่าไร้ความเมตตาก็เหมาะสม เพราะตนเองเป็นผู้ละเลย ด้วยคำว่า “สุขีปิ” (แม้มีความสุข) นี้ ย่อมยอมรับความประพฤติล่วงของสามีในการติดข้องในอารมณ์อื่น การกล่าวเช่นนี้ ย่อมแสดงความรักของตนต่อสามี และการที่สามีไม่มีความรักเช่นนั้นต่อตน ด้วยถ้อยคำที่คดเคี้ยว ในที่นี้ไม่มีโทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน เหมือนในคำว่า “ข้าแต่หญิงสาว ไฉนท่านจึงไม่รักข้าพเจ้าผู้รักท่านเล่า” ดังนั้น นี่คือการแก้โทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน และวิเคราะห์ว่า “กามนั่นเองเป็นคนจัณฑาล ชื่อว่า ‘กามจัณฑาล’” และ “ผู้ใดดำเนินไปพร้อมด้วยความเมตตา” และ “ความเมตตาไม่มีแก่ผู้ใด” และ “ความสุขมีแก่ผู้ใด” คำว่า “อปี” (แม้) ในที่นี้มีความหมายว่า “ไม่สามารถ”

93.

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ.

การแก้โทษคือความบกพร่องของยติ (การหยุดพัก) บัดนี้จะไม่นำมากล่าวอีก เพราะสิ่งนั้นไม่ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในการฟัง และได้พิจารณาไปแล้วข้างล่าง

93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho.

93. คำว่า “ยติ” เป็นต้น คำว่า “วิจาริต” (พิจารณาแล้ว) หมายถึง ได้แสดงไว้ข้างล่างด้วยคำว่า “ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำด้วยเศียรเกล้า” เป็นต้น

93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho.

93. บทว่า ยติหีนิ เป็นต้น. เพราะเหตุใด? เพราะเหตุว่า ความระคายหู (ความอึดอัดในการฟัง) ที่เกิดขึ้นแก่ผู้รู้ทั้งหลายว่า "ลำดับแห่งการแก้โทษไม่ได้กล่าวไว้ตามลำดับแห่งการแสดงโทษ" ย่อมไม่มีแก่คัมภีร์นี้, เพราะฉะนั้น การแก้โทษยติหีน อันเป็นอุทาหรณ์ที่ดำเนินไปโดยการแก้โทษยติหีน บัดนี้จึงไม่นำมากล่าวซ้ำอีก. ด้วยคำนี้ ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. คำว่า Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti ความว่า การแก้โทษยติหีนนั้น ได้พิจารณาไว้ในปริจเฉทก่อนในเบื้องล่างแล้ว คือประกาศไว้ด้วยบทว่า "Taṃ name sirasā cāmīkaravaṇṇaṃ tathāgataṃ" เป็นต้น. มีอธิบายว่า เพราะในเบื้องต้น เมื่อโทษยติหีนปรากฏขึ้น ก็ได้แสดงลำดับแห่งการแก้โทษไว้แล้ว แม้ไม่แสดงในที่นี้ ความบกพร่องของคัมภีร์ก็ไม่มี. บทวิเคราะห์ว่า ยติหีน (ยติบกพร่อง) ในที่นี้ ชื่อว่า ยติหีน, การแก้โทษนั้น ชื่อว่า ยติหีนปาริหาร, ความอึดอัดในการฟัง ชื่อว่า สวนุพเพคะ.

Kamaccutassa yathā –

ตัวอย่างของกมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด) คือ –

94.

Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ เพราะเหตุนั้น การอ้อนวอนจึงมีในท่าน ขอท่านจงให้ชนบท หรือหมู่บ้าน หรือนาอันดีแก่ข้าพเจ้าเถิด.

94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ.

94. บทว่า "อุฬาร" เป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า "อุฬารจริต" คือ ผู้มีจริยาอันประเสริฐ คือ มีความประพฤติอันมีคุณยิ่ง เพราะเกี่ยวข้องกับความยิ่งในการบริจาค. ในที่นี้ การแก้กมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด) ของลำดับการขอชนบทเป็นต้นนี้ ย่อมเหมาะสม.

94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho.

94. บทว่า "อุฬาร" เป็นต้น. ดูก่อนท่านผู้มีบุญ ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ คือประกอบด้วยความประพฤติอันองอาจ เพราะประกอบด้วยความยิ่งในการบริจาค เพราะเหตุนั้น การอ้อนวอน คือการขอของข้าพเจ้าจึงมีในท่าน. การขอสิ่งของที่ต่ำลงไปโดยลำดับว่า "ขอท่านจงให้ชนบท หรือถ้าไม่ให้ ก็ให้หมู่บ้าน หรือถ้าไม่ให้ ก็ให้นาอันดีแก่ข้าพเจ้าเถิด" ย่อมเหมาะสมกับการให้ของทายก และการได้สิ่งที่ปรารถนาของยาจก จึงย่อมขจัดกมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด). บทวิเคราะห์ว่า "อุฬารจริต" คือ ผู้มีจริยาอันประเสริฐ.

Ativuttassa yathā –

ตัวอย่างของอติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป) คือ –

95.

Munindacandasambhūta-

Yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’yamākāso,

Nā’vakāso vijambhane.

รัศมีแห่งกองยศที่เกิดจากพระจันทร์คือพระมุนินทร์นี้ แม้อากาศทั้งหมดก็ไม่มีช่องว่างในการแผ่ไป.

95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ.

95. บทว่า "มุนินท" เป็นต้น. พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์ รัศมีทั้งหลายคือกลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์นั้น. อากาศทั้งหมดนี้คือท้องฟ้า ไม่ใช่ส่วนใดส่วนหนึ่งของท้องฟ้า. ในการแผ่ไป รัศมีเหล่านั้นไม่มีช่องว่าง เพราะมีสภาพเช่นนั้น จึงไม่เป็นอติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป).

95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho.

95. บทว่า "มุนินท" เป็นต้น. ในการแผ่ไปของรัศมีคือกลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์คือพระมุนินทร์นี้ แม้อากาศทั้งหมดก็ไม่มีช่องว่าง คือไม่มีโอกาส. การกล่าวว่าไม่มีช่องว่างเหมือนอากาศอันเป็นสภาพทั่วไปที่ประมาณไม่ได้ ย่อมเหมาะสมกับการดำเนินไปแห่งคุณของพระสัพพัญญูเจ้าที่ประมาณไม่ได้ แม้ด้วยเหตุผลแต่ละอย่าง เพราะเหตุนั้น อติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป) จึงไม่เกิดขึ้นในที่นี้. บทวิเคราะห์ว่า "มุนินทจันทสัมภูตยโสรสีมรีจิ" คือ พระจันทร์เหมือนพระจันทร์, พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์, กลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์นั้น และรัศมีเหล่านั้น.

96.

Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส ที่ไม่มีความหมาย ย่อมไม่ถูกตำหนิ เพราะเหตุนั้น คำพูดนั้นย่อมเสียไปในที่อื่น นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น.

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti.

96. บทว่า "วากยะ" เป็นต้น. คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส คือผู้มีจิตเสียไป ไม่เป็นไปตามปกติ. คำพูดนั้นประกอบด้วยลักษณะแห่งคำพูด. คำพูดที่ไม่มีความหมาย คือไม่มีอรรถที่พึงกล่าวถึง ไม่มีอรรถที่ใช้ในการสื่อสาร ย่อมไม่ถูกตำหนิ. ด้วยเหตุผลที่กล่าวมานั้น คำพูดนั้นย่อมเสียไป คือเป็นโทษในที่อื่น คือในเรื่องของผู้มีจิตไม่วิปลาส นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น คือคนบ้าผู้มีจิตฟุ้งซ่านด้วยความกำเริบแห่งธาตุเป็นต้น และคนโง่เป็นต้น เพราะคำพูดเช่นนั้นย่อมเหมาะสมกับคนบ้าเป็นต้นเท่านั้น.

96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho.

96. บทว่า "วากยะ" เป็นต้น. คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส คือผู้มีจิตถึงสภาพที่ขัดแย้งกัน อันเป็นรูปแห่งกลุ่มบทที่มี "สยา" เป็นที่สุด และมี "ตยา" เป็นที่สุด ย่อมไม่มีความหมาย คือไม่มีความหมายรวมกัน ย่อมไม่ถูกตำหนิโดยผู้รู้ เพราะเหตุนั้น คำพูดที่ไม่มีความสัมพันธ์กับความหมายรวมกันนั้น ย่อมเสียไป คือเป็นโทษในคำพูดของคนไม่บ้าเป็นต้น นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น คือคนบ้า คนเจ็บปวดเป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า "ผู้มีจิตวิปลาส" คือ ผู้มีจิตวิปลาส, "ไม่มีความหมาย" คือ ไม่มีอรรถ, "คนบ้าเป็นต้น" คือ คนบ้าเป็นต้น.

Yathā –

ตัวอย่างคือ –

97.

Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

มหาสมุทรนี้ถูกดื่มกิน ข้าพเจ้าวันนี้ถูกชราครอบงำ เมฆเหล่านี้คำราม ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์.

97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ.

97. ท่านยกตัวอย่างว่า "สมุทโท" เป็นต้น. ในที่นี้ กลุ่มบทว่า "สมุทโท ปียเต" เป็นต้น ย่อมไม่ถือเอาความหมายใดความหมายหนึ่ง ซึ่งเป็นความหมายที่ผูกพันกัน แต่สภาพขององค์ประกอบแต่ละส่วนเท่านั้น ย่อมปรากฏเหมือนเหล็กเสียบหู เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำพูดที่ไม่มีความหมายเช่นนี้ ย่อมไม่ถูกตำหนิสำหรับผู้มีจิตวิปลาส.

97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ.

97. บทว่า "สมุทโท" เป็นต้น. มหาสมุทรนี้ถูกใครบางคนดื่มกิน ข้าพเจ้าวันนี้ถูกชราครอบงำ คือถูกโรคชราครอบงำ เมฆเหล่านี้คำราม คือส่งเสียงดัง ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์. นี่เป็นตัวอย่างของคำพูดที่ถูกตำหนิและไม่ถูกตำหนิสองอย่าง. คำพูดนี้ชื่อว่า "อเปตัตถะ" (ไม่มีความหมาย) เพราะไม่มีความหมายที่พึงรู้ได้จากกลุ่มคำโดยปราศจากความหมายขององค์ประกอบแต่ละส่วน. คำพูดเช่นนี้ที่คนบ้าเป็นต้นกล่าว ย่อมไม่เป็นที่น่ารังเกียจ แต่ถ้าผู้อื่นกล่าว ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจเหมือนเหล็กเสียบหู. บทวิเคราะห์ว่า "ชราตุโร" คือ ถูกชราครอบงำ.

98.

Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

การผูกพันที่ถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยความรุ่งเรืองแห่งความไม่ขัดแย้งกันของความละเอียดอ่อนนั้น ย่อมทำลายโทษคือความหยาบคายในการผูกพันนั้น.

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho.

98. บทว่า สุขุมาลิ เป็นต้น. ชื่อว่า อวิโรธี เพราะไม่ขัดแย้งกับลักษณะ (ศีล), ภาวะแห่งอวิโรธีนั้น ชื่อว่า อวิโรธิตตะ. สภาพที่รุ่งเรือง (ทิตตภาวะ) ใด มีความไม่ขัดแย้งกับความละเอียดอ่อน (สุขุมาลคุณ), การประพันธ์ (พันธนะ) นั้นที่ถูกทำให้รุ่งเรือง คือทำให้เจริญ หรือประกอบด้วยสภาพที่รุ่งเรืองนั้น ย่อมกำจัด คือทำให้พินาศซึ่งโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ (พันธผรุสโทษ) นี้คือความหมาย.

98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ.

98. บทว่า สุขุมาลิ เป็นต้น. การประพันธ์ที่ถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยสภาพที่รุ่งเรืองแห่งความไม่ขัดแย้งกับความละเอียดอ่อนนั้น คือการประพันธ์ที่ถูกส่งเสริมด้วยสภาพที่รุ่งเรืองอันเป็นสภาพที่น่ารัก ซึ่งประกอบด้วยภาวะที่ไม่ขัดแย้งกับสุขุมคุณที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า อนิฏฐุรักขรปปาเย เป็นต้น และมีลักษณะคือการเข้ากันได้ของพยัญชนะทั้งหลาย ย่อมกำจัด คือทำให้พินาศซึ่งโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ หรือที่เรียกว่าพันธผรุสโทษ, หรือมีความสัมพันธ์ว่า ตํ พนฺธผรุสโทสํ. ส่วนประโยคว่า น วิรุชฺฌติ สีเลนาติ อวิโรธี, ตสฺส ภาโวติ จ, สุขุมาลสฺส อวิโรธิตฺตํ ยสฺสาติ จ, โสเยว ทิตฺตสฺส ภาโวติ จ, เตน ปภาวิตนฺติ จ (เป็นบทวิเคราะห์).

Yathā –

ตัวอย่างเช่น -

99.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

สาธุชนทั้งหลายในสมัยพระสัมพุทธเจ้า เมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป และฟังเสียงอันไพเราะ ย่อมประพฤติ (ตน) เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น (ความสนุกสนาน).

99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho.

99. ท่านยกตัวอย่างว่า ยเถติ ด้วยบทว่า ปสฺสนฺตา เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า (สาธุชนทั้งหลาย) เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น คือปราศจากความพอใจในการเล่น ย่อมประพฤติ.

99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro.

99. บทว่า ปสฺสนฺเต เป็นต้น. สัตบุรุษทั้งหลายในสมัยที่พระสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ เมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป คือความสมบูรณ์แห่งพระรูปของพระองค์ มองดูให้ดวงตาอิ่มเอม ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะ คือพระดำรัสอันไพเราะประกอบด้วยองค์ ๘ ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น คือเบือนหน้าหนีจากการเล่น ปราศจากความยินดีในการเล่น ย่อมประพฤติ ย่อมไป ย่อมเป็นไป. เพราะประกอบด้วยคุณคือความสละสลวย (สุขุมาลคุณ) ที่เกิดขึ้นด้วยอักษรที่ออกเสียงง่าย ปราศจากอักษรที่หยาบและหย่อน และไม่ขัดแย้งกัน มีอักษรที่เข้ากันได้ดีและเป็นไปอย่างชัดเจน ในที่นี้จึงไม่มีโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ (พันธผรุสโทษ). วิเคราะห์ว่า เกฬิยา ปรานิ ปริวตฺติตานิ มุขานิ เอเตสํ (หน้าทั้งหลายของคนเหล่านั้นเบือนไปจากการเล่น). ในที่นี้ คำว่า กาโล เป็นกิริยา และโดยอรรถแล้ว ก็คือความสัมพันธ์ที่ดำเนินไปในลักษณะนั้นนั่นเอง แต่ชาวโลกย่อมเรียกโดยแยกกันว่าเป็นความหมายของบทหนึ่งต่างหาก. (จบ) การแก้ไขโทษในประโยค.

Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถาธิบายการแก้ไขโทษในประโยคจบแล้ว

Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā

อรรถาธิบายการแก้ไขโทษในอรรถแห่งประโยค

Apakkamassa yathā –

ดังตัวอย่างของอปกัมมโทษว่า

100.

Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo.

ภาวนา ทาน และศีลทั้งหลาย ที่บำเพ็ญโดยชอบในโลกนี้ เป็นเครื่องยังนิพพาน โภคะ และสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จ ไม่มีความสงสัย.

100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo.

100. บทว่า ภาวนา เป็นต้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงภาวนาเป็นต้นแล้ว ด้วยการแสดงนิพพานเป็นต้นตามลำดับ อปกัมมโทษก็ถูกแก้ไขแล้ว.

100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti.

100. บทว่า ภาวเน เป็นต้น. ในมนุษยโลกนี้ ภาวนา ทาน และศีลทั้งหลายที่บำเพ็ญโดยชอบ คือที่บำเพ็ญตามวิธีโดยเชื่อในผลกรรม ที่ให้ดำเนินไปในสันดานของตน เป็นเครื่องยังนิพพาน โภคะ และสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จ คือเป็นเครื่องยังนิพพาน ความสมบูรณ์แห่งการบริโภคและใช้สอย และการเกิดในสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จโดยลำดับ ด้วยความเป็นเหตุในการยังสิ่งเหล่านี้ให้สำเร็จ ในที่นี้ย่อมไม่มีความสงสัย. ในที่นี้ เมื่อแสดงภาวนาเป็นต้นแล้ว เพราะการแสดงนิพพานเป็นต้นตามลำดับ โดยไม่ล่วงลำดับแห่งการแสดง จึงไม่มีโอกาสแห่งอปกัมมวากยัตถโทษ.

101.

Uddiṭṭhavisayo koci , viseso tādiso yadi;

Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

หากมีลักษณะพิเศษเช่นนั้น ซึ่งมีอรรถที่แสดงไว้ก่อนเป็นขอบเขต, โทษในการล่วงลำดับในบทที่แสดงตามหลัง ย่อมไม่มีเลย.

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi.

101. บทว่า อุทฺทิฏฺเฐ เป็นต้น. หากมีลักษณะพิเศษบางอย่างเช่นนั้น คือลักษณะพิเศษที่มีลักษณะเป็นการรู้ความสัมพันธ์ระหว่างบทที่แสดงก่อน (อุทเทส) และบทที่แสดงตามหลัง (อนุเทส) ซึ่งมีอรรถที่ประกอบไว้ในตอนต้นเป็นขอบเขต ในบทที่แสดงตามหลังทั้งหลายที่ถูกกล่าวถึงอีกครั้งโดยอาศัยอรรถอื่น ด้วยการล่วงลำดับแห่งการแสดงตามลำดับ, โทษในการล่วงลำดับ คือการละเมิดลำดับตามที่แสดงไว้ก่อน ย่อมไม่มี.

101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ.

101. บทว่า อุทฺทิฏฺเฐ เป็นต้น. หากมีลักษณะพิเศษบางอย่างเช่นนั้น ซึ่งมีอรรถที่ใช้ในตอนต้นเป็นขอบเขต คือลักษณะพิเศษที่มีลักษณะเป็นการรู้ความสัมพันธ์ที่มีลักษณะอิงอาศัยกันและกันว่า 'นี้เป็นการกล่าวถึงก่อนของสิ่งนี้, นี้เป็นการกล่าวถึงหลังของสิ่งนี้' ของบทอุทเทสและอนุเทส ในบทที่แสดงตามหลังทั้งหลายที่ถูกกล่าวซ้ำโดยอาศัยอรรถอื่น (พึงเติมคำว่า 'พึงมี'). ในการล่วงลำดับ คือการละเมิดลำดับของบทอุทเทสและอนุเทส โทษอันเป็นเหตุให้ผู้รู้คัมภีร์ทนไม่ได้ในเวลาที่ได้ฟัง ย่อมไม่มีเลย. และประโยคว่า อุทฺทิฏฺฐา ปฐมุจฺจาริตา อตฺถา วิสโย โคจโร อสฺเสติ และ กมสฺส วิลงฺฆนนฺติ.

Yathā –

ตัวอย่างเช่น -

102.

Kusalākusalaṃ abyā-kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

ในบรรดากุศล อกุศล และอัพยากตะทั้งหลายนี้ อัพยากตะเป็นอันดับสุดท้าย อัพยากตะไม่ให้ผล สองอย่างแรกให้ผล.

102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo.

102. ท่านยกตัวอย่างว่า ยเถติ ด้วยบทว่า กุสเล เป็นต้น. กุศลมี ๒๑ อย่าง มีกามวจรกุศลเป็นต้น อกุศลมี ๑๒ อย่าง อัพยากตะนับสงเคราะห์เข้าในวิบากและกิริยา ในสามอย่างนี้ อัพยากตะเป็นอันดับสุดท้าย. คำว่า ปากทํ คือให้ผลวิบาก. น เป็นนิบาตบท. สองอย่างแรกคือกุศลและอกุศลให้ผล ชื่อว่า ปากทํ. ในที่นี้ พึงเห็นความพิเศษว่า ความไม่ให้ผลเป็นของอัพยากตะเท่านั้น ความให้ผลเป็นของสองอย่างนั้นเท่านั้น.

102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti.

102. เป็นต้นว่า ‘กุสเล’ กุศล ๒๑ อย่าง มีกามวจรกุศลเป็นต้น อกุศล ๑๒ อย่าง และอัพยากตะ ๔ อย่าง โดยเป็นวิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ในสามอย่างนี้ อัพยากตะอันเป็นอันดับสุดท้ายตามลำดับการแสดง ไม่ให้ผล คือไม่เป็นเครื่องให้วิบาก สองอย่างแรกคือกุศลและอกุศลให้ผล คือเป็นเครื่องให้วิบากตามสมควร เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘การแสดงตามลำดับย่อมเสมอกัน’ เพราะสิ่งที่ไม่ได้แสดงไว้ ย่อมได้เท่ากับสิ่งที่แสดงไว้ด้วยจำนวนที่เท่ากัน จึงไม่มีการล่วงจำนวน แต่ในที่นี้ แม้จะมีสามอย่างโดยสภาพของกุศลเป็นต้น แต่เพราะความประสงค์ที่จะให้ลักษณะพิเศษที่มีขอบเขตคือกุศลและอกุศลเป็นต้น ซึ่งมีสองอย่างโดยการให้ผลและไม่ให้ผลดำเนินไป จึงไม่มีการอิงอาศัยกันตามลำดับโดยปราศจากการกล่าวถึงก่อน จึงไม่มีอปกัมมโทษ

103.

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino.

เมื่อมีเหตุเช่นนั้น ในการเปิดเผยคุณของตน การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มีแก่ผู้กล่าวอรรถที่เป็นจริง

103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi.

103. เป็นต้นว่า ‘สคุณานัง’ เมื่อมีเหตุคือการยังประโยชน์ตนของชนผู้ฟังเป็นต้นให้สำเร็จเช่นนั้นมีอยู่ แก่ผู้กล่าวอรรถที่เป็นจริงตามที่ดำเนินไป คือลักษณะความประพฤติของตน ในการเปิดเผยคุณของตน หรือของคุณของตนทั้งหลาย ในการกล่าวว่า ‘เป็นผู้ควรบูชายิ่งในโลก’ เป็นต้น โดยอำนาจแห่งเรื่องที่กล่าว การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มีทางเป็นไปได้

103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho.

103. เป็นต้นว่า ‘สคุณิ’ เมื่อมีเหตุเช่นนั้น คือเมื่อมีเหตุที่ยังประโยชน์ตนของชนผู้ฟังเป็นต้นให้สำเร็จมีอยู่ แก่ผู้กล่าวอรรถอันนับว่าคุณที่มีลักษณะคือความสำรวมกายเป็นต้นที่มีอยู่ในตน ในโอกาสเช่นนั้นว่า ‘เราผู้เดียวเป็นผู้ควรบูชายิ่งในโลก’ เป็นต้น ในการเปิดเผยคุณของตน หรือคุณของตนทั้งหลาย การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม คือการถึงซึ่งโทษอันนับว่าความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มี เพราะ ‘สะ’ ศัพท์เป็นเครื่องกล่าวถึงตนและของตน วิเคราะห์ว่า ‘สะ’ คือคุณของตน หรือ ‘เส จ เต คุณา จ’ (คุณเหล่านั้นด้วย คุณเหล่านั้นด้วย) วิเคราะห์ว่า ‘ภูโตเยวะ อัตโถ ตัง สังสติ วทติ สีเลนาติ’ (ผู้มีปกติกล่าวอรรถที่เป็นจริงนั่นเอง)

104.

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

ชื่อว่าโอจิยยะ พึงรู้ว่าเป็นที่รู้จักกันดีในโลกด้วยความเคารพ ในโอจิยยะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายผู้เป็นยอดกวี เป็นผู้เกิดจากการสั่งสอน

104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti.

104. เป็นต้นว่า ‘โอจิยยะ’ ชื่อว่าโอจิยยะ คือความเป็นสิ่งที่เหมาะสม เป็นที่รู้จักกันดีในโลก คือในหมู่สัตว์ เป็นที่รู้จักกันดีตั้งแต่เด็กจนถึงผู้ใหญ่ตามสมควร พึงรู้ (พึงเติมคำว่า ‘ของชนผู้ฟัง’) ด้วยความเคารพ คือด้วยความพยายาม เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรเคารพยิ่งกว่านั้น เพราะสิ่งที่ไม่เหมาะสมอะไรก็ตาม ย่อมไม่เป็นที่เคารพของใครๆ เลย เพราะไม่เป็นที่น่าชื่นชมโดยประการทั้งปวง ในโอจิยยะนั้น สัตบุรุษทั้งหลาย คือคนดี ยอดกวี คือกวีผู้ประเสริฐ เป็นผู้เกิดจากคำสั่งสอนที่ดำเนินไปโดยการให้เรียนรู้การกล่าวครั้งแรก ซึ่งเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น

104. ‘‘Ocitye’’ccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ.

104. เป็นต้นว่า ‘โอจิยยะ’ ชื่อว่าโอจิยยะ เป็นที่รู้จักกันดีในโลก คือในหมู่สัตว์ เป็นที่เลื่องลือแม้ในหมู่เด็ก อันบัณฑิตพึงรู้ด้วยความเคารพ ในเรื่องโอจิยยะนั้น กวีผู้ประเสริฐ ผู้เป็นยอดกวี ผู้เป็นสัตบุรุษ เป็นผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคำแนะนำ คือเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าวครั้งแรก เพราะประกอบด้วยบทว่า ‘โอจิยยะ’ ที่เป็นที่รู้จักกันดี ในที่นี้ คำว่า ‘นาม’ จึงหมายถึงความมีชื่อเสียง และประโยคว่า ‘บ่อเกิดแห่งคำแนะนำ’ และ ‘ชายทั้งหลายและโคทั้งหลายเหล่านั้น’ และ ‘ยอดแห่งกวี’

105.

Viññātocityavibhavo-

Cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,

Rasaposo siyā kate.

ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ พึงละเว้นซึ่งความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะเมื่อมีการบำรุงโอจิยยะนั้น ความสมบูรณ์แห่งรสย่อมมีได้

105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya.

105. เป็นต้นว่า ‘วิญญาตะ’ ผู้ใดรู้แจ้ง เข้าใจดีแล้วว่าโอจิยยะนั่นแหละเป็นความรุ่งเรือง เป็นความสมบูรณ์ อันเกิดจากความเลื่อมใสในกวีที่กล่าวมาแล้ว ผู้นั้นพึงละเว้น พึงหลีกเลี่ยงซึ่งโทษที่ชื่อว่าความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะเหตุแห่งการละเว้นนั้น เมื่อมีการบำรุงโอจิยยะให้เจริญงอกงามดีแล้ว ความสมบูรณ์แห่งรส คือความหวานชื่นอันพึงลิ้มรส ย่อมมีได้

105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ.

105. เป็นต้นว่า ‘วิญญาเต’ กวีผู้ประกอบด้วยความสมบูรณ์อันชื่อว่าโอจิยยะที่รู้แจ้งแล้ว ด้วยการอนุเคราะห์ของกวีเช่นนั้น ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ พึงละเว้น พึงขจัดซึ่งโทษที่ชื่อว่าความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะการละเว้นโทษนั้น เมื่อมีการบำรุงโอจิยยะให้เจริญขึ้นแล้ว ความสมบูรณ์แห่งรส คือความเต็มเปี่ยมแห่งความหวานชื่นอันพึงลิ้มรส ย่อมมีได้ และประโยคว่า ‘โอจิยยะนั่นแหละเป็นความรุ่งเรือง’ และ ‘ผู้ใดรู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ’ และ ‘ความสมบูรณ์แห่งรส คือภาวะที่สมบูรณ์ ภาวะที่พึงบำรุง’

Yathā –

เช่นดังนี้ –

106.

Yo mārasenamāsanna-māsannavijayussavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

พระชินเจ้าพระองค์ใด ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า ทรงมีชัยชนะอันใกล้เข้ามาเป็นความรื่นเริง พระชินเจ้าพระองค์นั้นจงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด

106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti.

106. ยกตัวอย่างว่า ‘โย’ เป็นต้น ชัยชนะ คือการเอาชนะ ผู้ใดมีชัยชนะอันใกล้เข้ามานั่นแหละเป็นความรื่นเริง เป็นความเจริญ เป็นความดำเนินไปโดยไม่มีข้าศึก ผู้ใดไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ตน แม้เพียงหญ้า คือไม่ได้นับถือแม้เพียงหญ้า ถือว่าต่ำกว่าหญ้า พระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารพระองค์นั้น จงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด ในที่นี้ การอวยพรชัยชนะด้วยคำว่า ‘พระชินเจ้า’ นั้นเหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะพระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารทั้งห้า มีรสเดียวคือการเอาชนะ ย่อมมีภาวะที่ประกอบด้วยความสามารถในการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น บทว่า ‘ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า’ ในที่นี้เหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะพระองค์ทรงถือว่าหมู่มารเช่นนั้นที่เข้ามาใกล้ ต่ำกว่าหญ้า ด้วยเหตุนั้น ภาวะที่พระองค์มีรสเดียวคือการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น จึงเหมาะสมเป็นพิเศษ

106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho.

106. ในคัมภีร์นี้ แม้อาจารย์จะประสงค์ลำดับที่ย่อในทุกที่ แต่ก็ได้สั่งสอนศิษย์โดยพิสดารว่า “ชื่อว่าโอจิตยะ (ความเหมาะสม) พึงเรียนรู้และนำไปใช้ด้วยความเคารพ ด้วยความยำเกรง” บัดนี้ เพื่อจะละเว้นความบกพร่องแห่งโอจิตยะ จึงยกตัวอย่างที่พึงกำหนดด้วยบทว่า “โย มารเสนะมาสันเน” เป็นต้น. บทว่า อาสันนวิชยอุสสโว หมายถึง ผู้มีชัยชนะเหนือข้าศึกที่อยู่ไม่ไกลเป็นความรื่นเริง หรืออีกนัยหนึ่ง พระชินเจ้าผู้ประกอบด้วยความเจริญอันชื่อว่าความดำเนินไปโดยไม่มีข้าศึกใกล้เข้ามาอย่างยิ่ง ผู้ใดไม่ได้นับถือ คือไม่ได้ใส่ใจหมู่มาร คือกำลังแห่งมารที่เข้ามาใกล้ตนในรูปที่น่าสะพรึงกลัวหลายประการ แม้เพียงเศษหญ้า พระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารทั้งห้าพระองค์นั้น จงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด. ในที่นี้ พระองค์ใดทรงชนะมารทั้งห้า จึงชื่อว่าพระชินเจ้า พระองค์นั้นย่อมประกอบด้วยความสามารถในการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น เพราะทรงกระทำกิจในการเอาชนะโดยไม่มีผู้ช่วย ด้วยเหตุนั้น การอวยพรชัยชนะว่า “จงประทานชัยชนะเถิด” จึงเหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะเป็นเครื่องบำรุงความสามารถในการประทานชัยชนะนั่นเอง. ส่วนบทว่า “ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า” นี้ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย (ว่าเหมาะสมเพียงใด). ด้วยการใช้ถ้อยคำที่เหมาะสมอย่างยิ่งเช่นนี้ โทษแห่งความบกพร่องแห่งโอจิตยะจึงถูกขจัดไป. วิเคราะห์ว่า ชัยชนะนั่นแหละเป็นความรื่นเริง, ผู้ใดมีชัยชนะอันใกล้เข้ามาเป็นความรื่นเริง ชื่อว่า อาสันนวิชยอุสสโว.

107.

Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati.

ในการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มกล่าวไว้แล้ว ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) นี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่นในที่ใดเลย.

107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate.

107. บทว่า “อารัทธะ” เป็นต้น. กัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มตั้งไว้เพื่อจะกล่าว ชื่อว่ากัตตุกัมมาทิ เมื่อมีการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกเหล่านั้น ความหมายคือ ในการไม่ก้าวล่วงลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มจะกล่าว. ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) ตามที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่น คือไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เลย.

107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho.

107. บทว่า “อารัทธิ” เป็นต้น. ในการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มจะกล่าว ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) ตามที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่น คือไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เลย. วิเคราะห์ว่า กัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มกล่าวแล้ว ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิ, การก้าวล่วงลำดับแห่งกัตตุการกเหล่านั้น ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิกมาติกกมะ, การละทิ้งลำดับนั้น ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิกมาติกกมลังฆนะ.

Yathā –

ตัวอย่างเช่น -

108.

Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca.

ความไว้วางใจในสัตบุรุษและคนเหล่าอื่น (คนพาล) ในสตรี ในยาพิษ ในสัตว์มีเขา ในโรค ในแม่น้ำ และในราชตระกูล ย่อมไม่เกิดขึ้น.

109.

Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye;

Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

พึงทำความเลื่อมใสเป็นนิตย์ในยาที่จัดเตรียมไว้ ในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์เป็นต้น และในสัตบุรุษผู้มีคุณธรรม.

108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā.

108-109. ในคาถาทั้งสองบท คือบทว่า “สุชน” เป็นต้น และบทว่า “เภสัชเช” เป็นต้น ในที่นี้ ไม่มีการเสียระเบียบแห่งเนื้อความ (อรรถรีติภังคะ) เพราะไม่ละทิ้งฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ และไม่มีการเสียระเบียบแห่งถ้อยคำ (สัททรีติภังคะ) เพราะมีการใช้ “จะ” ศัพท์เพียงตัวเดียว. เพราะในการรวบรวมเนื้อความหลายอย่างในประโยค พึงใช้ “จะ” ศัพท์เพียงตัวเดียว หรือใช้ในทุกๆ บทก็ได้.

108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati.

108. บทว่า “สุชเน” เป็นต้น. ความไว้วางใจ คือการคลุกคลี ในสัตบุรุษและคนเหล่าอื่นจากสัตบุรุษ คือคนพาล และในสตรี และในยาพิษที่สามารถพรากชีวิตได้ และในสัตว์มีเขา และในโรค แม่น้ำ และราชตระกูล ย่อมไม่เกิดขึ้น คือไม่ควร เพราะขัดแย้งกันในบางเวลา. ในที่นี้ ไม่มีการเสียระเบียบแห่งเนื้อความ เพราะไม่ละทิ้งลำดับของฉัฏฐีวิภัตติที่เริ่มไว้ในที่ทั้งปวง และไม่มีการเสียระเบียบแห่งถ้อยคำ เพราะใช้ “จะ” อักษรเพียงตัวเดียวในที่ที่เหมาะสม. เพราะ “จะ” ศัพท์ มีอรรถเป็นการรวบรวมเนื้อความหลายอย่าง จึงควรประกอบในบทว่า “สุชนัญญานัญจะ” เป็นต้น หรือในตอนท้ายตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ หรือในทุกๆ บท.

109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti.

109. ในคาถาว่า “เภสัชเช” เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน ต่างกันเพียงเป็นสัตตมีวิภัตติเท่านั้น. สัตบุรุษพึงทำ คือพึงเสพความเลื่อมใส คือความเลื่อมใสแห่งจิตของตนเป็นนิตย์ คือสม่ำเสมอ ในยาที่จัดเตรียมไว้ คือยาที่เกื้อกูล และในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์เป็นต้น และในสัตบุรุษ คือคนดี และในผู้มีคุณธรรม คือผู้ที่มีคุณธรรมปรากฏอยู่.

Sasaṃsayassa yathā –

ตัวอย่าง (โทษ) ที่ประกอบด้วยความสงสัย -

110.

Munindacandimāloka-

Rasalolavilocano;

Jano’vakkantapantho’va,

Raṃsidassanapīṇito.

ชนผู้มีนัยน์ตากระหายในรสคือแสงจันทร์แห่งพระมุนินทร์ เป็นผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรัศมี ประดุจคนผู้ตกจากทาง (ในเวลากลางคืน).

110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati.

110. บทว่า “มุนินเท” เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “รํสิ” (รัศมี) ย่อมขจัดความสงสัย.

110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti.

110. คาถาว่า “มุนินทะ” เป็นต้น อันเป็นตัวอย่างในการขจัดความสงสัย มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในปริจเฉทที่ผ่านมานั่นเอง. คำว่า “รํสิ” เท่านั้นที่เป็นข้อพิเศษ, ในที่นี้ ด้วยคำว่า “รํสิ” ย่อมขจัดโทษแห่งการประพันธ์ที่ประกอบด้วยความสงสัย อันเป็นความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง.

111.

Saṃsayāyeva yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

หากสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ประกอบด้วยความสงสัย ถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น ก็ไม่เป็นโทษเลย.

111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho.

111. บทว่า “สํสเย” เป็นต้น. ด้วย “อาทิ” ศัพท์ ในคำว่า “กีฬาทิ” ย่อมสงเคราะห์เอาการปรึกษาหารือที่สับสนเป็นต้น. ใจความที่สัมพันธ์กันคือ หากสิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น.

111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho.

111. บทว่า “สํสยายเยว” เป็นต้น. หากบทใดบทหนึ่งที่สามารถทำให้เกิดความสงสัยได้ ถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง คือเพื่อให้เกิดความสงสัยแก่ผู้ฟัง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น คือด้วยเหตุมีการเล่นและการปรึกษาหารือที่สับสนเป็นต้น หากผู้กล่าวใช้ในการประพันธ์นั้น การประพันธ์ที่ประกอบด้วยความสงสัย คือการประพันธ์ที่มีโทษคือความสงสัยร่วมอยู่ด้วย ก็ไม่เป็นโทษ คือไม่บกพร่อง. วิเคราะห์ว่า สสํสเยน สมาปฺปิโต (ประกอบด้วยความสงสัย).

Yathā –

ตัวอย่างเช่น -

112.

Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā.

เมื่ออาจารย์ไปสู่เรือนหลังที่สองจากเรือนของตน เราพึงถึงความสุขด้วยการศึกษาเป็นต้นอย่างแน่นอน.

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho.

112. คำว่า “ยาเต” เป็นต้น. เมื่อครูผู้สอนไปสู่เรือนที่สอง คือเรือนที่สองจากที่พำนักเดิมของตน (แล้วคิดว่า) เราพึงถึงความสุขอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น นี้เป็นความหมายที่ไม่ประสงค์. เมื่อพระพฤหัสบดีผู้เป็นครูของเทวดาไปสู่ราศีที่สอง คือราศีที่สองจากราศีที่ตนเกิด (แล้วคิดว่า) เราพึงถึงความสุขอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น นี้เป็นความหมายที่ประสงค์ในที่นี้.

112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti.

112. คำว่า “ยาเต” เป็นต้น. เมื่ออาจารย์ผู้เป็นครูไปสู่เรือนที่สอง คือเรือนที่สองจากห้องที่อยู่ของตน นี้เป็นความหมายที่ไม่ประสงค์. เมื่อพระพฤหัสบดีผู้เป็นครูของเทวดาไปสู่ราศีที่สอง คือราศีที่สองจากราศีที่ตนเกิด เมื่อไปแล้ว เพราะความเกื้อกูลกัน เราพึงถึงความสุข คือความสุขทางใจอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น คือด้วยการเรียนรู้เป็นต้น มิใช่ถึงความสำเร็จแห่งคัมภีร์อันเป็นเหตุแห่งความสุข. แม้ในความหมายหลัง เนื้อความก็เป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองฝ่าย. ในที่นี้ แม้คำว่า คุรุ ที่ใช้ในที่ใกล้กับคำว่า อัชฌายนะ จะมีความหมายว่าอาจารย์ แต่เพราะใช้เพื่อปกปิดความหมายที่ประสงค์ จึงไม่เสีย.

113.

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

"น้องสาวคนนี้ของชายผู้นี้เป็นผู้มีโชคดี" ดังนี้เป็นต้น กวีทั้งหลายทั้งหมดไม่ได้ระบุว่าเป็น "คามะ" (ถ้อยคำชาวบ้าน) เลย.

113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ.

113. คำว่า “สุภคา” เป็นต้น ความว่า ประโยคมีคำว่า “ภคินี” เป็นต้น ดังนี้.

113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ.

113. คำว่า “สุภเค” เป็นต้น. ประโยคว่า “น้องสาวคนนี้ของชายผู้นี้เป็นผู้มีโชคดี คือสวยงาม” ดังนี้เป็นต้น กวีทั้งหลายแม้ทั้งหมดก็ไม่ได้ระบุว่าเป็น “คามะ” คือไม่เสียด้วยโทษคือคามะ. อธิบายว่า แม้เมื่อไม่ถือเอาว่า “สุภคา” คือผู้ถึงซึ่งความงามแล้ว แต่เมื่อทำเป็นพหุพพิหิสมาส (ผู้มีอวัยวะเพศงาม) แม้เนื้อความที่ได้มาจะมีความไม่สุภาพ แต่ก็ไม่ทำให้เกิดความขุ่นเคืองใจแก่กวีทั้งหลาย. ประโยคที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นต้น ชื่อว่า วากยะ.

114.

Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

เมื่อเครื่องประดับ (อลังการ) ที่บกพร่องหมดไป การดำเนินไปของเครื่องประดับที่งดงาม จะปรากฏชัดในปริจเฉทว่าด้วยเครื่องประดับ.

114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati.

114. คำว่า “ทุฏฐะ” เป็นต้น. ความว่า เมื่อเครื่องประดับที่บกพร่อง คือเครื่องประดับที่ถูกโทษประทุษร้ายปราศไปแล้ว.

114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho.

114. คำว่า “ทุฏฐิ” เป็นต้น. ความว่า เมื่อเครื่องประดับที่บกพร่อง คือเครื่องประดับที่เสียด้วยโทษปราศไปแล้ว การดำเนินไปของเครื่องประดับที่งดงาม คืออาการเป็นไปของเครื่องประดับที่น่าสรรเสริญ จะถึงซึ่งความปรากฏชัดในปริจเฉทชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นที่แสดงอลังการ. สิ่งที่ถูกกำหนด ชื่อว่า ปริจเฉท. วิเคราะห์ว่า ปริจเฉทนั้นด้วย เป็นอลังการด้วย เพราะเป็นที่แสดงอลังการ โดยความหมายนั้น.

115.

Dose parīharitumesa varo’padeso,

Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā,

Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

คำแนะนำอันประเสริฐนี้ เพื่อละเว้นโทษทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ทำไว้เช่นนี้โดยอาศัยคัมภีร์อื่น ๆ ผู้ปรารถนายศพึงทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ แล้วพึงละเว้นโทษทั้งหลายอย่างยิ่ง.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ดังนี้ ใน (คัมภีร์) ที่พระสังฆรักขิตมหาสามีผู้เป็นเจ้าได้รจนาไว้

Subodhālaṅkāre

ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ

Dosaparihārāvabodho nāma

ชื่อว่า การรู้แจ้งการละเว้นโทษ

Dutiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่สอง.

115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya.

115. คำว่า “โทเส” เป็นต้น. ความว่า เพื่อละเว้น คือเพื่อสละโทษทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว มีโทษแห่งบทเป็นต้น คำแนะนำอันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้ทำไว้ คือให้สำเร็จแล้วเช่นนี้โดยการดำเนินตามคัมภีร์อื่น ๆ จำนวนมาก. ผู้ปรารถนายศ คือผู้ปรารถนายศอันเป็นการประพันธ์ที่บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งเกียรติยศโดยส่วนเดียวโดยลักษณะแห่งกิริยา หรือเกียรติยศที่มีอยู่นั้นเป็นปกติ โดยทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ คือด้วยความเลื่อมใสมาก มิใช่เล็กน้อย เพราะประโยชน์ใหญ่อย่างนั้นย่อมไม่สำเร็จด้วยความเลื่อมใสเช่นนั้น (เล็กน้อย) แล้วพึงกระทำด้วยความเอื้อเฟื้อ พึงละเว้นโทษที่กล่าวมาแล้วอย่างยิ่ง คือพึงทำให้ห่างไกล.

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ดังนี้ ในฎีกาชื่อมหาสามี ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ

Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo.

ปริจเฉทที่สอง ว่าด้วยการรู้แจ้งการละเว้นโทษ.

115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ.

115. คำว่า “โทเส” เป็นต้น. ความว่า เพื่อละเว้น คือเพื่อขจัดโทษทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว มีโทษแห่งบทเป็นต้น คำแนะนำอันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้ทำไว้ คือรจนาไว้เช่นนี้ตามลำดับที่ระบุไว้ก่อนหน้า โดยการระลึกถึงคัมภีร์ภายนอกจำนวนมาก. ผู้ปรารถนายศ คือผู้มีปัญญาที่ปรารถนาการประพันธ์ที่บริสุทธิ์ด้วยการปราศจากโทษ หรือเกียรติยศที่เกิดขึ้นอันเป็นเหตุแห่งการประพันธ์เช่นนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ยศ (โดยการอุปจารเอาเหตุเป็นผล) โดยทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ โดยรู้ตามสภาวะ พึงละเว้นโทษที่กล่าวมาแล้วอย่างยิ่ง คือพึงทำให้ห่างไกล. ในที่นี้ ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงความน่าสรรเสริญของปริจเฉทว่าด้วยการละเว้นโทษ ด้วยกึ่งบาทหลัง เป็นการแสดงคำสอนแก่เหล่าศิษย์. อนึ่ง ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงกิจแห่งปัญญาที่มีกรุณาเป็นประธาน ด้วยกึ่งบาทหลัง ได้แสดงกิจแห่งกรุณาที่มีปัญญาเป็นประธาน. อนึ่ง ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน ด้วยกึ่งบาทหลัง ได้แสดงความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ผู้อื่น. ท่านย่อมจบปริจเฉทด้วยคาถานี้ซึ่งแสดงนัยหลายประการอย่างนี้. คัมภีร์อื่น ชื่อว่า สัตถันตระ เพราะคำว่า อันตระ เป็นไวพจน์ของคำว่า อัญญะ (อื่น) เหมือนในประโยคว่า “ไม่พึงไปสู่หมู่บ้านอื่น”. วิเคราะห์ว่า ยสํ อภิลสติ สีเลน (ปรารถนายศเป็นปกติ).

Iti subodhālaṅkāranissaye

ดังนี้ ในนิสสัยสุโพธาลังการะ

Dutiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่สอง.

3. Guṇāvabodhapariccheda

3. ปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งคุณ.

Anusandhivaṇṇanā

คำอธิบายความเชื่อมโยง.

116.

Sambhavanti guṇā yasmā,

Dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni,

Sadde sambhūsayanti ye.

เพราะคุณทั้งหลายย่อมมีขึ้น เมื่อก้าวล่วงโทษทั้งหลายเท่านั้น ดังนั้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงคุณเหล่านั้น ซึ่งประดับประดาถ้อยคำ.

116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi.

116. เมื่อแสดงคำแนะนำในการละเว้นโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจัดทำบทที่จะแสดงคุณที่เกิดขึ้นจากการละเว้นโทษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "sambhavanti" (ย่อมเกิดขึ้น). เมื่อมีการก้าวล่วงโทษทั้งหลายมีปทโทษเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว โดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ คุณธรรมทั้งหลายมีปสาทะเป็นต้น อันมีสภาวะเป็นสัททาลังการ ย่อมเกิดขึ้น คือย่อมสำเร็จ เพราะเหตุใด และความสำเร็จนั้นพึงทราบตามสมควรโดยนัยเป็นต้นว่า "ปสาทะย่อมเกิดขึ้นเพราะการเว้นโทษมีกิลิฏฐะเป็นต้น" เพราะเหตุนั้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดง คือจะชี้แจงคุณทั้งหลายที่ประดับตกแต่งเสียง ซึ่งเรียกว่าสัททาลังการเหล่านั้น.

116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā.

116. เมื่อแสดงอุบายเป็นเครื่องเข้าไปถึงการละเว้นโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า "คุณเหล่านี้อาศัยการประพันธ์" เมื่อจะเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของปริเฉทก่อนและหลัง จึงกล่าวคาถาเป็นต้นว่า "sambhavanti". เมื่อมีการก้าวล่วงโทษทั้งหลายมีปทโทษเป็นต้นที่ระบุไว้ ตามลำดับที่ระบุไว้ในปริเฉทที่ผ่านมาอย่างนี้ สัททธรรมทั้งหลายมีปสาทะเป็นต้น ที่เรียกว่าสัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจะแสดง คือจะประกาศสัททธรรมเหล่านั้นที่ประดับตกแต่งเสียง. ในที่นี้ ปสาทาลังการย่อมสำเร็จได้ด้วยการละเว้นกิลิฏฐโทษและพยากิณณโทษ แม้คุณที่เหลือก็พึงทราบตามที่ได้.

Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā

คำพรรณนาบทตั้งแห่งสัททาลังการ

117.

Pasādo’jo madhuratā,

Samatā sukhumālatā;

Sileso’dāratā kanti,

Atthabyattisamādhayo.

ปสาทะ โอชะ มาธุรตา สมตา สุขุมมาลตา สิเลสะ อุทารตา กันติ อัตถัพยัตติ และสมาธิ

117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva.

117. บัดนี้ ท่านจำแนกคุณเหล่านั้นด้วยบทเป็นต้นว่า "pasādo" (ปสาทะ). ปสาทะ คือความยกย่อง ความมีความหมายปรากฏชัด, โอชะ คือความมากด้วยสมาสวุตติและความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ, มาธุรตา คือความมีรสแห่งเสียงทั้งหลาย, สมตา คือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบาททั้ง ๔ เมื่อพิจารณาในร้อยกรอง แต่เมื่อพิจารณาในร้อยแก้ว คือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบททั้งหลาย, สุขุมาลตา คือความมากด้วยอักษรที่ไม่หยาบคาย, สิเลสะ คือความแน่นแฟ้นแห่งการประพันธ์, อุทารตา คือความสูงส่ง ความมีเนื้อความบางอย่างเป็นที่พึ่ง และความประกอบด้วยวิเศษณบทอันวิเศษ, กันติ คือความเป็นที่เจริญใจของชาวโลกทั้งปวง, อัตถัพยัตติ คือการเข้าใจเนื้อความที่พึงกล่าวด้วยนัยที่สำเร็จแล้วหรือด้วยเหตุผล, สมาธิ คือความมีความหมายไม่เป็นประธานตามความนิยมของโลก. ในบรรดาคุณเหล่านั้น โอชะและอุทารตาเป็นสัททัตถคุณ, สมาธิเป็นอัตถคุณ เพราะในที่นี้เสียงคล้อยตามเนื้อความ, ส่วนคุณที่เหลือเป็นสัททคุณเท่านั้น.

117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma.

117. บัดนี้ ท่านตั้งบทเพื่อจำแนกสัททาลังการเหล่านั้นโดยลำดับด้วยบทเป็นต้นว่า "pasādojo". ปสาทะ คือปสาทาลังการที่เรียกว่าการทำเนื้อความของเสียงให้แจ่มแจ้ง เหมือนสายสร้อยผลึกที่ใสสะอาดมีด้ายกัมพลสีแดงร้อยไว้ในตัว, โอชะ คือคุณของเสียงและเนื้อความที่เรียกว่าความมากด้วยสมาสวุตติและความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ, มาธุรตา คือความไพเราะทางหูที่เรียกว่าความมีรสแห่งเสียงทั้งหลาย, สมตา คือความเป็นผู้มีคุณเสมอกันของบาทและบทอย่างนี้ คือความเหมือนกันโดยเสียงของบาทในร้อยกรอง และความเหมือนกันของบทในร้อยแก้ว, สุขุมาลตา คือคุณที่อ่อนนุ่มพอประมาณโดยปราศจากภาวะที่หยาบเกินไปหรือหย่อนเกินไปของตัวอักษร, สิเลสะ คือคุณที่หนักแน่นไม่มีช่องว่างด้วยเสียงอักษรที่คล้ายคลึงกันซึ่งเกิดจากฐานและกรณ์เป็นต้น, อุทารตา คือความที่บทประพันธ์ถูกตกแต่งด้วยเนื้อความที่สูงส่งบางอย่าง และความประกอบด้วยวิเศษณบทอันวิเศษ, กันติ คือความเป็นที่รักของทุกคน, อัตถัพยัตติ คือความปรากฏชัดแห่งเนื้อความที่ต้องการด้วยนัยที่สำเร็จแล้วหรือด้วยเหตุผล, สมาธิ คือความมีความหมายไม่เป็นประธานด้วยการยกธรรมอื่นขึ้นแสดงโดยไม่ล่วงความนิยมของโลก คุณของเสียงและเนื้อความเหล่านี้มี ๑๐ ประการ. บทว่า "samādhayo" แสดงถึงความมากของสมาธินั้นเอง. ในคุณ ๑๐ ประการนี้ โอชะและอุทารตาเป็นสัททัตถคุณ ๒ ประการ, สมาธิเป็นอัตถคุณ และโดยอ้อมก็เป็นสัททคุณที่แสดงเนื้อความนั้นด้วย, ส่วนที่เหลือ ๗ ประการเป็นสัททคุณแท้ๆ. คุณทั้งหมดนี้ชื่อว่าอลังการ เพราะวิเคราะห์ว่า "ย่อมประดับบทประพันธ์ด้วยสิ่งนี้".

Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā

คำพรรณนาประโยชน์แห่งสัททาลังการ

118.

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ.

บทประพันธ์อันประกอบด้วยคุณเหล่านี้ เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี ย่อมยังกวีผู้แต่งให้สำเร็จซึ่งเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่ง.

118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti.

118. บทว่า "guṇehi" เป็นต้น. บทประพันธ์ที่ประกอบ คือประกอบพร้อม หรือสมบูรณ์ด้วยคุณธรรม ๑๐ ประการที่กล่าวแล้วนั่นเอง อันมีสภาวะเป็นสัททาลังการ ชื่อว่าเป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี เพราะย่อมรวบรวมใจของกวีทั้งหลายไว้ในอำนาจ คือทำหัวใจของกวีให้แช่มชื่น ย่อมยังกวีผู้แต่ง คือผู้ประพันธ์ทั้งหลาย ให้สำเร็จ คือให้เกิดเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่ง คือสะอาดอย่างยิ่ง เพราะไม่ถูกแปดเปื้อนด้วยส่วนแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย.

118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho.

118. บทว่า "guṇe" เป็นต้น. บทประพันธ์ มีบทประพันธ์ร้อยกรองเป็นต้น ที่ประกอบ คือประกอบพร้อม หรือสมบูรณ์ด้วยคุณเหล่านี้ คือสัททธรรม ๑๐ ประการที่เรียกว่าสัททาลังการ เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี เพราะทำจิตของกวีให้เอิบอิ่มด้วยความไม่มีโทษของตน ย่อมยังกวีผู้แต่ง คือผู้รจนาทั้งหลาย ให้สำเร็จ คือให้เกิดเกียรติอันเป็นวิสัยของการประพันธ์ อันบริสุทธิ์ยิ่ง คือสะอาดอย่างยิ่ง เพราะไม่ระคนด้วยโทษแม้เพียงเล็กน้อย. อธิบายว่า ด้วยเหตุนี้ กวีพึงใช้ความพยายามในการกำหนดถือเอาคุณ ๑๐ ประการตามที่กล่าวแล้วของบทประพันธ์. วิเคราะห์ว่า "ย่อมรวบรวมใจ ชื่อว่า มโนหระ, เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี ชื่อว่า กวิมโนหระ".

Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā

คำพรรณนาบทแสดงแห่งสัททาลังการ

119.

Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali;

Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

บทประพันธ์ใด อันมีความสัมพันธ์ที่วางไว้ไม่ห่างกัน งดงาม อันมีเนื้อความที่ปรากฏชัดเจนยิ่ง ย่อมยังปสาทะให้เกิดขึ้นอย่างไร.

119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi –

119. บัดนี้ เมื่อจะทำการอธิบายบทตั้งเหล่านั้นตามลำดับพร้อมด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า 'อทูระ' เป็นต้น. (บทประพันธ์ใด) มีความสัมพันธ์หรือการสืบต่ออันวางไว้แล้ว กระทำไว้แล้ว ด้วยอำนาจแห่งบทมีกิริยา กัตตา และกรรมเป็นต้นที่วางไว้ไม่ไกล คือในที่ใกล้ หรือด้วยบทที่วางไว้ไม่ไกล, ด้วยความสัมพันธ์นั้น (บทประพันธ์นั้น) จึงงามน่ารัก, และมีอรรถที่พึงกล่าวอันปรากฏชัดเจนยิ่ง คือประกาศไว้ดีแล้ว เข้าถึงได้ง่าย, (บทประพันธ์นั้น) ชื่อว่าเป็นเช่นนั้น (คือมีปสาทคุณ), แต่ไม่ใช่หมายถึงอรรถที่เป็นสภาวะ (ภาวอรรถ) เพราะสภาวอรรถนั้นมีความลึกซึ้งโดยปกติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า -

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,

Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,

Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

อัธยาศัยของกวีอันมิใช่วิสัยแห่งศัพท์ ย่อมปรากฏในบทที่อ่อนโยนเท่านั้น; บัณฑิตผู้รู้แจ้งสภาวะ ผู้มีความคุ้นเคย (ในอรรถแห่งศัพท์) ย่อมเข้าถึง, ส่วนรูปลักษณะเช่นนั้น ย่อมประกาศ (อัธยาศัยนั้น).

Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati.

ระเบียบแห่งบท คือแถวแห่งบทใดมีลักษณะเช่นนั้น ระเบียบแห่งบทนี้ย่อมยังคุณชื่อว่าปสาทะให้เกิดขึ้น. คำว่า 'ยถา' เป็นต้น เพื่อแสดงตัวอย่างนั้น.

119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi –

119. บัดนี้ เมื่อจะแสดงการอธิบายเครื่องประดับแห่งเสียงเป็นต้นเหล่านี้พร้อมด้วยตัวอย่างตามลำดับการยกขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า 'อทูราหิเต' เป็นต้น. (ความสัมพันธ์) ที่วางไว้ในที่ใกล้ คือในประเทศที่ใกล้ หรือที่ใกล้โดยอุปจาระ, หรือความสัมพันธ์ที่กระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งบทมีกัตตาและกรรมเป็นต้นที่ประกอบด้วยกิริยาที่ได้รับแล้ว, หรือความสัมพันธ์ที่วางไว้ด้วยอำนาจแห่งการจัดวาง (คำ) อันมีการประกอบกิริยาและกากะ (การก) ที่มีลักษณะอิงอาศัยกันและกันโดยไม่ล่วงเลยความเข้าใจในอรรถที่ต้องการ, ด้วยความสัมพันธ์นั้น (บทประพันธ์นั้น) จึงงามน่ารัก. (บทประพันธ์ใด) มีอรรถที่พึงกล่าวคืออรรถแห่งศัพท์อันปรากฏชัดเจนยิ่ง คือปรากฏชัดยิ่งเพราะการใช้ศัพท์ในอรรถที่รู้จักกันดี, ระเบียบแห่งบทนี้ย่อมยังคุณชื่อว่าปสาทะให้เกิดขึ้น. คำว่า 'ยถา' เพื่อแสดงลักษณะที่พึงกำหนด. ประโยคว่า 'อทูเร อาหิโต' ก็ดี, หรือเพราะความเป็นอุปจาระจึงเป็น 'อทูโร จ โส อาหิโต จ' ก็ดี, และเป็น 'โส จ โส สัมพันโธ จ' ก็ดี, 'เตน สุภคา' ก็ดี, 'สุ อติสเยน ปสิทโธ' ก็ดี, และ 'โส อภิเธยโย อัสสา' ก็ดี (เป็นวิเคราะห์). ในที่นี้ อรรถแห่งศัพท์ชื่อว่า 'สุปสิทธะ' ส่วนอรรถแห่งอัธยาศัยนั้นลึกซึ้งโดยปกติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า -

‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ,

Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ;

Visanti bhāvāvagamā katassamā,

Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti.

Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti.

อธิบายแห่งคาถานั้นว่า - บัณฑิตทั้งหลายผู้มีความคุ้นเคยในวิสัยแห่งอรรถของศัพท์ ผู้รู้แจ้งสภาวะ ย่อมเข้าถึง คือย่อมหยั่งถึงอัธยาศัยของกวี ด้วยการรู้แจ้งอรรถแห่งบท ซึ่งอัธยาศัยของกวีนั้นเป็นอวิสัยแห่งศัพท์ ย่อมปรากฏเด่นชัดเฉพาะในบทที่อ่อนโยนเท่านั้น, ส่วนรูปลักษณะทั้งหลาย คืออาการของศัพท์และอรรถของศัพท์เช่นนั้น ย่อมประกาศ คือย่อมส่องอรรถแห่งอัธยาศัยให้สว่าง.

120.

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare.

รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่างของพระมุนี เมื่อประดับพระพักตร์ ย่อมงดงามดุจรัศมีแห่งอรุณที่ตกลงในภายในดอกบัว.

120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti.

120. คำว่า 'อลังกโรนตา' เป็นต้น. รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่าง คือแสงสว่างแห่งพระฉวีจำนวนมากที่เปล่งออกจากคู่พระโอษฐ์อันเปรียบได้กับผลตำลึงสุก เมื่อประดับ คือตกแต่งทำให้พระพักตร์อันหวานซึ้งและงามโดยปกติของพระมุนีคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้งดงาม (คำว่า 'ของพระมุนี' ทราบได้เพราะมีการฟังมา), รัศมีเหล่านั้น เมื่อตกลง คือเป็นไปในภายในดอกบัว คือในภายในดอกปทุมอันน่ารื่นรมย์ในสระดอกไม้ที่บานตามกาล ย่อมงดงาม คือรุ่งเรือง ดุจรัศมีแห่งอรุณ คือดุจรัศมีแห่งพระอาทิตย์แรกขึ้น.

120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā , kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ.

120. คำว่า 'อลังกโรนเต' เป็นต้น. รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่าง คือหมู่แห่งแสงที่ซ่านออกจากคู่พระโอษฐ์ของพระมุนีนั้นเอง เมื่อประดับ คือตกแต่งพระพักตร์อันงามโดยปกติของพระมุนี, เมื่อตกลง คือเป็นไปในภายในดอกบัว คือในภายในดอกปทุมที่หันหน้าไปสู่กาลอันควรแก่การบาน (คำว่า 'ในภายในดอกบัว' นี้ หมายถึงในดอกบัวที่บานครึ่งหนึ่ง), ย่อมงดงาม คือรุ่งโรจน์ ดุจรัศมีแห่งอรุณ คือดุจรัศมีแห่งพระอาทิตย์แรกขึ้น. ในที่นี้ ปสาทคุณย่อมปรากฏชัดเพราะอาศัยความสัมพันธ์ที่ไม่ห่างไกลและอรรถที่รู้จักกันดี. ความสัมพันธ์ของรัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่างกับพระมุนี ย่อมได้มาด้วยอำนาจความสัมพันธ์ที่ได้ยินมา (สุตสัมพันธ์) ซึ่งมีกำลังกว่าในบรรดาสัมพันธ์ที่ได้ยินมาและสัมพันธ์ที่อนุมานเอา หรือได้มาโดยนัยแห่งลูกตาของกา. ประโยคว่า 'อธเร รังสี' ก็ดี, 'อัมพุชัสสะ อุทะรัง' ก็ดี (เป็นวิเคราะห์).

121.

Ojo samāsabāhulya-

Meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nākulo so’yaṃ,

Kanto kāmīyate yathā.

โอชะ คือความมากแห่งสมาส, โอชะนี้เป็นชีวิตของร้อยแก้ว; แม้ในร้อยกรอง โอชะนั้นที่ไม่ยุ่งเหยิงและน่ารัก ย่อมเป็นที่ปรารถนา (นิยมใช้) เหมือนกัน.

121. ‘‘Ojo’’iccādi. Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati.

121. คำว่า 'โอโช' เป็นต้น. ความมาก คือความมีมากแห่งสมาสโดยความเป็นไปในอรรถเดียวกัน (เอกัตถวุตติ) ท่านกล่าวตาม (อนุวาท) แล้วจึงบัญญัติโอชะอีกครั้งหนึ่ง, โอชะนี้มีลักษณะคือความมากแห่งสมาส เป็นชีวิต เป็นหัวใจ เป็นสาระของร้อยแก้วที่มีรูปเป็นคำพูด เพราะร้อยแก้วมีโอชะนั้นเป็นประธาน ไม่ใช่ร้อยกรอง, โอชะนั้นไม่ยุ่งเหยิง คือไม่ลึกซึ้งเกินไป เพราะเหตุนั้นเองจึงน่ารัก คือจับใจ, ย่อมเป็นที่ปรารถนา คือถูกนำมาใช้แม้ในร้อยกรอง ไม่ใช่เฉพาะในร้อยแก้วเท่านั้น. คำว่า 'ยถา' เพื่อแสดงตัวอย่าง.

121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā.

121. บัดนี้ จะแสดงโอชคุณด้วยคำว่า 'โอโช' เป็นต้น. โอชะ ชื่อว่าความมากแห่งสมาส คือความมากแห่งสมาสที่มีลักษณะเป็นการเป็นไปในอรรถเดียวกันของศัพท์ทั้งหลายที่เป็นไปในอรรถต่างกัน, โอชะนี้เป็นชีวิต เป็นหัวใจของร้อยแก้ว คือของร้อยแก้วประพันธ์, พึงทราบว่าท่านกล่าวถึงจิตที่นับว่าเป็นหัวใจด้วยหัวข้อว่าชีวิต. โอชะนี้ไม่ยุ่งเหยิง คือไม่สับสน เพราะเหตุนั้นเองจึงน่ารัก เป็นที่รักของวิญญูชน ย่อมเป็นที่ปรารถนา คือกวีทั้งหลายนำมาใช้แม้ในร้อยกรอง คือในร้อยกรองประพันธ์. วิเคราะห์ว่า 'พหุลัสสะ ภาโว พาหุลยํ' (ความเป็นแห่งมาก ชื่อว่าพาหุลยะ), 'สมาสัสสะ พาหุลยํ' (ความมากแห่งสมาส). เพราะไม่มีเรื่องของร้อยแก้วประพันธ์เป็นประธาน (ในที่นี้) ท่านจึงแสดงลักษณะของโอชคุณที่เป็นวิสัยของร้อยกรองด้วยคำว่า 'ยถา' เป็นต้น.

122.

Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā;

Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo.

ใบไม้ทั้งหลายที่ถูกไล้ทาด้วยจันทน์คือพระสรวลที่เกิดขึ้นน้อยๆ ของพระมุนินทร์ ย่อมขาวสะอาด, แต่พระโอษฐ์อันเป็นใบไม้ของพระองค์นั้นเพียงอย่างเดียวที่ไม่ขาว.

122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti.

122. "มุนินทะ" เป็นต้น. พระสรวล (การยิ้ม) ที่เกิดขึ้นเพียงเล็กน้อยของพระมุนินทร์ เพราะความเป็นเช่นนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระสรวลนั้นเป็นดุจจันทน์ เพราะมีรูปเป็นสีขาว, ใบอ่อนคือหน่ออ่อนทั้งหลายอันถูกฉาบทาด้วยพระสรวลนั้น เพราะไม่มีการกำหนดว่า "สิ่งนี้เท่านั้น" จึงเป็นสีขาว คือเป็นสีขาวโดยการสละสีตามธรรมชาติ เพราะได้รับคุณอันวิเศษเช่นนั้นมา, แม้เป็นเช่นนั้น พระโอษฐ์อันเป็นดุจใบอ่อนของพระมุนินทร์นั้นเองเพียงหนึ่งเดียว เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่เหมือนกัน จึงไม่ขาว คือไม่เป็นสีขาว. แม้จะเป็นสิ่งที่อยู่ในที่ใกล้ชิดมาก ก็พึงถือว่าเป็นอานุภาพของพระองค์.

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,

Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-

Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’.

"ในพระชินเจ้าผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรัก ผู้ทรงมีความกรุณา; พวกท่านผู้มีปัญญาทราม ไฉนจึงไม่เลื่อมใสในพระองค์นั้นเล่า? ประโยชน์อันใดที่พระองค์มิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน อันเป็นที่สุดแห่งการข้ามพ้นสังสารสาครอันร้ายกาจและยากยิ่ง?"

Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā –

นี้เป็นตัวอย่างอื่น. โอชะอันไม่ยุ่งเหยิง น่ารักเช่นนี้ พึงทราบดังนี้. มิใช่หรือว่า ความสัมพันธ์ของศัพท์ "ยะ" และ "ตะ" เป็นนิตย์, เพราะเหตุนั้น ไฉนในบทว่า "ตัสเสเวโก นาธรปัลลโว" นี้ จึงไม่มีศัพท์ "ยะ" เล่า? จริงอยู่, แต่ศัพท์ "ตะ" ที่เป็นไปในวิสัยที่กล่าวถึงแล้ว, และวิสัยที่รู้จักกันดี, และวิสัยที่เคยประสบมา ย่อมไม่ต้องการศัพท์ "ยะ". ดังนี้ –

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’.

"พระองค์นั้น ทรงกำจัดกิเลสพร้อมทั้งวาสนาทั้งหมดเพียงผู้เดียว; ได้เป็นผู้มีพระสันดานบริสุทธิ์ยิ่ง และเป็นผู้ควรแก่การบูชาเสมอ."

Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto.

เป็นต้น. ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเป็นผู้ถูกกล่าวถึงแล้ว (ประธานที่ดำเนินเรื่องมา) ด้วยบทว่า "พุทธานุสสติมาทิโต".

Pasiddhavisayo yathā –

วิสัยที่รู้จักกันดี ดังนี้ –

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’.

"จงกระโดดเข้ากองไฟ หรือจงตกลงจากยอดเขา ดังนี้ก็ดี; หากพระชินเจ้าจะตรัสว่าพึงกระทำ, พระชินเจ้าพระองค์นั้น อันชนทั้งหลายผู้รู้ (สิ่งที่ควรทำ) ย่อมกระทำตาม."

Iccādi.

เป็นต้น.

Anubhūtavisayo yathā –

วิสัยที่เคยประสบมา ดังนี้ –

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’.

"เราไม่เศร้าโศกถึงอดีต ไม่ปรารถนาถึงอนาคต; เราย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้น ผิวพรรณจึงผ่องใส."

Iccādi.

เป็นต้น.

Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā –

ศัพท์ "ยะ" ที่ตั้งอยู่ในประโยคหลัง ย่อมทำให้เข้าใจถึงศัพท์ "ตะ" ในประโยคหน้า. ดังนี้ –

‘‘Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,

Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,

Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’.

"ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระโพธิญาณ อันเป็นภาชนะแห่งการนอบน้อมอันสูงส่งยิ่ง เป็นบ่อเกิดแห่งบุญ เป็นความสวัสดีแห่งโลกทั้งปวง; (พระโพธิญาณ) ใดที่ถึงความเป็นอารมณ์แห่งจักษุ โสต และสติ เป็นรสเดียวในการย่ำยีความถือตัวอันเป็นข้าศึกคือโทษของเหล่าบัณฑิต."

Iccādi.

เป็นต้น.

Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo.

ส่วนศัพท์ "ยะ" ที่ระบุไว้ในประโยคหน้า หากปราศจากการระบุศัพท์ "ตะ" ในประโยคหลัง ย่อมทำให้ประโยคบกพร่องเพราะยังมีความต้องการ (ความหมาย) อยู่. ในที่นี้ ศัพท์ "ตะ" เป็นวิสัยที่กล่าวถึงแล้ว.

122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti.

122. รอยยิ้มที่เกิดขึ้นและเป็นไปเพียงเล็กน้อยของพระมุนินทร์นั่นเอง เป็นดุจผงจันทน์, ใบอ่อนคือหน่ออ่อนทั้งหลายของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นที่มีสีแดงโดยปกติ อันรอยยิ้มนั้นฉาบทาแล้ว ได้เป็นสีขาวคือสีเงินด้วยการสละสีเดิมของตน, ถึงกระนั้น ใบอ่อนคือริมฝีปากที่เรียกว่าเครื่องปิดฟันเพียงหนึ่งเดียวอันหาที่เปรียบมิได้ของพระตถาคตพระองค์นั้นนั่นเอง แม้จะระคนด้วยรัศมีหรืออยู่ในที่ใกล้ ก็ไม่ขาวคือไม่เป็นสีเงิน. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ท่านแสดงความมากแห่งสมาสที่เข้าใจได้ง่าย.

‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ,

Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā;

Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga-

Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti.

ในพระชินเจ้าผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรัก ผู้ทรงมีความกรุณา; พวกคนมีปัญญาทรามทั้งหลาย เหตุไฉนพวกท่านจึงไม่เลื่อมใสในพระองค์นั้นเล่า? ประโยชน์อันใดที่พระองค์มิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน อันเป็นที่สุดแห่งการข้ามพ้นสังสารสาครอันร้ายกาจและยากยิ่ง?

Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti.

อีกตัวอย่างหนึ่ง. เนื้อความของบทนั้นคือ ดูก่อนคนมีปัญญาทรามคือผู้เขลาทั้งหลาย! เหตุไฉนพวกท่านจึงไม่เลื่อมใสในพระชินเจ้าผู้เป็นวิสัยนั้น ผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรักอันมั่นคงซึ่งเป็นไปในพวกท่านทั้งปวงเป็นนิตย์ และผู้มีความกรุณาคือประกอบด้วยความเอ็นดูเพราะเหตุนั้นนั่นเองเล่า? เพราะว่า ประโยชน์คือความเจริญอันใดที่พระชินเจ้าพระองค์นั้นมิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน ซึ่งมีการข้ามพ้นสังสารสาครนั่นเองอันร้ายกาจคือทารุณ และยากยิ่งคือไม่สามารถจะไปได้ เป็นที่สุดคือเป็นการถึงที่สุด? ประโยชน์นั้นย่อมไม่มีเลย. แม้ในที่นี้ เพราะความที่สมาสปรากฏชัด โอชะคุณจึงเป็นที่น่ารัก.

Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi –

มิใช่หรือว่า ความสัมพันธ์ของศัพท์ ยะ และ ตะ เป็นนิตย์, เหตุไฉนในบทว่า "ตัสเสเวโก" และ "ตัสมิง นุ กิง กุมตโย" เป็นต้นนี้ จึงไม่มีศัพท์ ยะ ที่กล่าวไว้ข้างต้นเล่า? จริงอยู่ ถึงกระนั้น ศัพท์ ตะ ที่มีเนื้อความอันกล่าวถึงแล้ว หรือมีเนื้อความอันรู้จักกันดี หรือมีเนื้อความอันเคยประสบมา ย่อมไม่ต้องการศัพท์ ยะ. ดังจะแสดงต่อไปนี้ -

‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya;

Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti.

"พระองค์นั้น ทรงกำจัดกิเลสพร้อมทั้งวาสนาทั้งหมดเพียงผู้เดียว ได้เป็นผู้มีพระสันดานบริสุทธิ์ยิ่ง และเป็นผู้ควรแก่การบูชาเสมอ."

Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti.

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ ที่ระบุว่า "โส" เป็นวิสัยที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า พุทธะ ที่ล่วงมาแล้วในบทว่า "พุทธานุสสติมาทิโต" นี้.

‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā;

Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti.

Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo.

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ เป็นวิสัยแห่งเนื้อความของบทว่า พุทธะ อันรู้จักกันดี เพราะความเป็นสิ่งที่ชนทั้งหลายผู้รู้พึงกระทำ.

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti.

Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi –

ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ เป็นวิสัยแห่งเนื้อความที่เคยประสบมาแล้ว ด้วยอำนาจแห่งความรู้ที่เรียกว่าการไม่เศร้าโศก การไม่ปรารถนา และการยังชีพอยู่ เพราะฉะนั้น ในที่ทั้งสามแห่ง ศัพท์ ตะ ย่อมไม่ต้องการศัพท์ ยะ. แต่ในที่นี้ ศัพท์ ตะ ที่เป็นวิสัยอันกล่าวถึงแล้ว เป็นที่ประสงค์. อนึ่ง ศัพท์ ยะ ที่ตั้งอยู่ในประโยคหลัง แม้เมื่อไม่มีศัพท์ ตะ ในประโยคหน้า ก็ย่อมแสดงถึงศัพท์ ตะ นั้นนั่นเอง. ดังจะแสดงต่อไปนี้ -

Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ,

Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ;

Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto,

Dosāridappamathane’karaso budhānanti.

Yo budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ.

ความเชื่อมโยงว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระโพธิญาณนั้น ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ถึงพร้อมแล้วซึ่งความเป็นวิสัยอันเป็นโคจรแห่งพระจักษุ พระโสต และพระสติ ผู้มีรสเดียวคือมีกิจเป็นประธาน หรือมีความสำเร็จในการย่ำยีความเย่อหยิ่งของเหล่าศัตรูคือโทสะและปัจจัตถิกะคือกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง. อนึ่ง ยศัพท์ที่ใช้ในประโยคหน้า เมื่อไม่มีการถือเอาตศัพท์ในประโยคหลัง ย่อมทำให้เกิดความสงสัยและทำให้ประโยคบกพร่อง. ส่วนตัวอย่างนั้นปรากฏชัดแล้ว.

123.

Padābhidheyyavisayaṃ,

Samāsabyāsasambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha,

Sopi ojova taṃ yathā.

ความสุกงอมใดในที่นี้ มีเนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบทเป็นวิสัย มีความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะ แม้ความสุกงอมนั้นก็เป็นโอชะเหมือนกัน ดังตัวอย่างว่า...

123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati.

123. บทว่า ปทิ เป็นต้น. เนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบท เป็นวิสัยของความสุกงอมนั้น. ในที่ใด เนื้อความอันพึงกล่าวด้วยศัพท์เป็นอันมาก ถูกกล่าวด้วยบทที่ย่อลง ที่นั้นชื่อว่า สมาส. ในที่ใด เนื้อความอันพึงกล่าวด้วยบทเพียงเล็กน้อย ถูกกล่าวด้วยบทเป็นอันมาก ที่นั้นชื่อว่า พยาสะ. ความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะนั้น มีแก่ความสุกงอมใด. พระอาจารย์กล่าวตามถึงความสุกงอมนั้นอันมีประการอย่างนั้นว่า เป็นสภาวะที่สุกงอม (สมบูรณ์) แล้วกำหนดว่า แม้ความสุกงอมนั้นก็เป็นโอชะในคัมภีร์ของตนนี้. คำว่า ตํ ยถา นี้ พระอาจารย์แสดงตัวอย่างทั้งสองประการ.

123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ.

123. บทว่า ปเท เป็นต้น. ความสุกงอมใด มีเนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบททั้งหลายมากหรือน้อยเป็นวิสัย คือมีวิสัยแห่งเนื้อความที่พิสดารและย่อ มีความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะ คือสำเร็จหรือมีความสำเร็จด้วยความเป็นย่อและพิสดารสองประการตามลำดับ สัททธรรมหรืออัตถธรรมใดที่เป็นเครื่องประกาศความสุกงอมในวิสัยแห่งคัมภีร์ของผู้แต่งทั้งหลาย ซึ่งเรียกว่าสัททคุณหรืออัตถคุณ แม้สัททธรรมหรืออัตถธรรมนั้น ก็ชื่อว่าโอชะอันเป็นสัททคุณและอัตถคุณในคัมภีร์สุโพธาลังการนี้. คำว่า ตํ ยถา นี้ พระอาจารย์แสดงในลักษณะทั้งสอง. บทวิเคราะห์ว่า 'เนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบททั้งหลายเป็นวิสัยของความสุกงอมนั้น' (ปทาภิเธยยวิสยํ), 'สมาสด้วย พยาสะด้วย' (สมาสพฺยาสา), 'เกิดจากสมาสและพยาสะนั้น' (ตโต สมฺภวนฺติ), 'ความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะนั้นมีแก่ความสุกงอมนั้น' (ตโต สมฺภโว อสฺสา), 'ความเป็นแห่งคัมภีร์หรือของผู้แต่งที่สุกงอมแล้ว' (ปาริณตฺยํ). ในฝ่ายแห่งความสุกงอมของผู้แต่ง ความสุกงอมแห่งคัมภีร์ผู้ประกาศความสุกงอมนั้น ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งเนื้อความนั้น.

124.

Jotayitvāna saddhammaṃ,

Santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va,

Nibbuto so sasāvako.

ทรงยังพระสัทธรรมให้โชติช่วงแล้ว ทรงยังหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้นแล้ว ทรงรุ่งโรจน์ดุจกองไฟ พระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสาวกดับ (ปรินิพพาน) แล้ว

124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto.

124. บทว่า โชตยิตฺวาน เป็นต้น. ด้วยคาถานี้ พระพุทธวงศ์ที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นอันมากในเบื้องล่าง พระอาจารย์กล่าวแล้วโดยรูปที่ย่อ.

124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho.

124. บทว่า โชตยิ เป็นต้น. พระตถาคตเจ้านั้น ทรงยังพระสัทธรรมคือโลกุตตรสัทธรรม ๙ พร้อมทั้งพระปริยัติให้โชติช่วง คือให้สว่างไสวด้วยแสงแห่งพระญาณ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายพร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้น คือให้ถึงที่สุดแห่งมหาสมุทรคือสังสารวัฏ ทรงรุ่งโรจน์ดุจกองไฟ คือรุ่งโรจน์ด้วยพระมหาเตชะดุจกองไฟ ทรงสว่างไสวด้วยความถึงพร้อมแห่งรูปกายอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ในที่สุด ทรงดับพร้อมด้วยพระสาวก คือปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุพร้อมกับเหล่าพระสาวก. ด้วยคาถานี้ เนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นอันมากในพุทธวงศ์ทั้งสิ้น พระอาจารย์กล่าวแล้วโดยลำดับที่ย่อ. บทวิเคราะห์ว่า 'ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย' หรือ 'ธรรมที่มีอยู่จริง' (สทฺธมฺโม), 'เป็นไปพร้อมกับเทวดาทั้งหลาย' (สเทวเก), 'เป็นไปพร้อมกับพระสาวกทั้งหลาย' (สสาวโก).

125.

Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te senti , jenapādambujadvaye.

แม้เมื่อข้าพเจ้าตายแล้ว กระดูกบนศีรษะของข้าพเจ้า จงถึงความเป็นธุลีเถิด เพราะด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่ที่คู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวของพระชินเจ้า.

125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto.

125. บทว่า มตฺถกิฏฺฐี เป็นต้น. กระดูกบนศีรษะคือบนกระหม่อมของข้าพเจ้า แม้ผู้ตายแล้วคือผู้ถึงความตายแล้ว จงถึงคือจงบรรลุซึ่งความเป็นธุลีคือความเป็นฝุ่น. หากถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเหตุใด คือเพราะเหตุคือกุศลกรรมด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่คือย่อมเป็นไปในคู่แห่งพระบาทเหล่านั้นของพระชินเจ้า (เชนา) ซึ่งเป็นประดุจดอกบัว. จะเป็นอย่างนั้นหรือไม่ก็ตาม (ผู้แต่ง) ย่อมกล่าวด้วยความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการนอบน้อมนั่นเอง. ในที่นี้ อธิบายว่า 'ข้าพเจ้าจะนอบน้อมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าเป็นนิตย์ได้อย่างไร' พระอาจารย์กล่าวไว้โดยพิสดาร.

125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho.

125. บทว่า มตฺถกิ เป็นต้น. กระดูกบนศีรษะคือบนกระหม่อมของข้าพเจ้า แม้ผู้ตายแล้ว จงถึงคือจงบรรลุซึ่งความเป็นธุลีคือความเป็นธุลีที่ละเอียดอ่อนยิ่ง. หากถามว่า เพราะเหตุไรจึงทำการปรารถนา? ตอบว่า เพราะเหตุใด คือเพราะเหตุคือกุศลกรรมเช่นนั้นของข้าพเจ้าด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่คือย่อมเป็นไปในคู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวของพระชินเจ้า คือในคู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวที่เนื่องด้วยพระชินเจ้า. แม้ว่าที่พระบาทอันมีสิริของพระพุทธเจ้าจะไม่มีธุลีหรือมลทินใดๆ แปดเปื้อนเลยก็ตาม ถึงกระนั้น (ผู้แต่ง) ก็กล่าวอย่างนี้ด้วยความปรารถนาในการไหว้. ในที่นี้ ความปรารถนาว่า 'ข้าพเจ้าจะนอบน้อมพระบาทอันมีสิริของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าเป็นนิตย์ได้อย่างไร' พระอาจารย์กล่าวไว้โดยพิสดาร. บทวิเคราะห์ว่า 'กระดูกในศีรษะ' (มตฺถเก อฏฺฐี), 'สภาวะแห่งธุลี' (รชโส ภาโว), 'ของพระชินเจ้าเหล่านี้' (ชินสฺส อิเม), 'พระบาทเหล่านั้นด้วย เป็นของพระชินเจ้าด้วย' (เชนา จ เต ปาทา จ), 'พระบาทเหล่านั้นนั่นเองเป็นเพียงดังดอกบัว' (เตเยว อมฺพุชานิ), 'คู่แห่งสิ่งเหล่านั้น' (เตสํ ทฺวยํ).

126.

Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato.

ในคาถานี้ ความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการนอบน้อมเป็นนิตย์ ย่อมปรากฏอย่างดีงาม. คุณธรรมนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เพราะการหมั่นประกอบความเพียร.

126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati.

126. พระอาจารย์ย่อมไขความเป็นพยาสะ (ความพิสดาร) ของโอชะคุณนั้นนั่นเอง ด้วยคำว่า อิจฺจตฺร เป็นต้น. ความปรารถนาอย่างแรงกล้า คือความพอใจอย่างยิ่งในการนอบน้อม คือการกราบไหว้ในคาถานี้อย่างนี้ ย่อมปรากฏ คือย่อมเป็นที่ทราบกันอย่างดีงาม คืออย่างสวยงาม. คุณธรรมคือโอชะที่กล่าวมาแล้วนี้ อันกล่าวคือสภาวะที่สุกงอม (สมบูรณ์) ย่อมเกิดขึ้น คือย่อมบังเกิดแก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม คือผู้มีปัญญาอันยิ่ง แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น (ก็ย่อมเกิดขึ้น) เพราะการหมั่นประกอบความเพียร คือด้วยกำลังแห่งความคุ้นเคยที่ให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า.

126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho.

126. บัดนี้ (พระอาจารย์) ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่เนื้อความโดยย่อถูกประกาศโดยพิสดารด้วยคำว่า 'อิจฺจตฺร' เป็นต้น. ในคาถานี้ ความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการกราบไหว้เป็นนิตย์ คือความพอใจในกุศลที่มีความใคร่จะทำอย่างยิ่งในการกราบไหว้ไม่ขาดสาย ย่อมปรากฏชัด หรือย่อมปรากฏอย่างชัดเจน ตามลำดับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนี้. คุณแห่งเนื้อความและอรรถนี้ ชื่อว่า 'โอชะ' อันกล่าวคือความเป็นสภาพที่สุกงอมตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมสำเร็จ แก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม มีปัญญาละเอียดอ่อน ด้วยการหมั่นประกอบ คือด้วยการฝึกฝนอย่างต่อเนื่องอันเป็นวิสัยของคัมภีร์, เพราะความเป็นสภาพที่เกิดจากความสุกงอมของผู้นิพนธ์ (ผู้กล่าว) จึงไม่สำเร็จแก่ใครๆ ด้วยประการใดๆ. บทวิเคราะห์ว่า 'การกราบไหว้ที่ดำเนินไปเป็นนิตย์', 'ความปรารถนาในสิ่งนั้น', 'ปัญญาของคนทั้งหลายเฉียบแหลม', 'การประกอบเนืองๆ ชื่อว่า อภิโยค'.

127.

Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā.

ความไพเราะ (มาธุรยะ) มี ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการประชิดกันของบทและการซ้ำอักษร; อย่างแรก (การประชิดกันของบท) พึงมีการฟังที่เสมอกัน, อย่างหลัง (การซ้ำอักษร) คือการซ้ำตัวอักษร ดังตัวอย่างว่า...

127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca.

127. เมื่อจะกำหนดความไพเราะ จึงกล่าวว่า 'มาธุรยภาพ' เป็นต้น. ความไพเราะ คือความเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจโดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง. การประชิดกันของบท (ปทาสัตติ) คือความใกล้ชิดกันของบททั้งหลายอันเป็นเครื่องประดับประโยคที่เสมอกันกับบทต่อๆ ไป โดยความเป็นผู้มีการฟังเสมอกันด้วยประการใดประการหนึ่งมีตำแหน่งเป็นต้น. การซ้ำอักษร (อนุปฺปาสะ) คือการวางอักษรที่ใช้ไปแล้วในตอนแรกไว้ในภายหลัง. ความไพเราะนั้นมี ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการประชิดกันของบทและการซ้ำอักษรนั้น. ถามว่า 'ความไพเราะเหล่านั้นเป็นอย่างไร?' จึงกล่าวว่า 'พึงมี' เป็นต้น. การประชิดกันของบทที่กล่าวไว้ก่อน พึงเป็นสภาพที่มีการฟังคืออักษรเสมอกันกับบทอื่นด้วยเหตุเพียงตำแหน่งและการเชื่อมโยงเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนการซ้ำอักษรที่อยู่หลัง พึงเป็นการซ้ำ คือการกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอักษรที่มีลักษณะเป็นสระและพยัญชนะ. ด้วยเหตุนี้ ในบางการประพันธ์มีการประชิดกันของบทที่เสมอกัน ในบางแห่งมีการซ้ำอักษร ในบางแห่งมีทั้งสองอย่าง. การประพันธ์ที่ปราศจากทั้งสองอย่าง เป็นการประพันธ์ที่ไร้รส กวีทั้งหลายย่อมไม่ถือเอา. ความไพเราะ ๒ อย่างนั้นพึงทราบเถิด. (พระอาจารย์) แสดงลักษณะว่า 'ความไพเราะที่ประกอบด้วยสิเลสะและสมตาเท่านั้นจึงจะน่ารื่นรมย์' แล้วยกตัวอย่างในทั้งสองอย่างด้วยคำว่า 'ยทา' เป็นต้น และ 'มุนินฺท' เป็นต้น.

127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho.

127. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงคุณคือความไพเราะด้วยคำว่า 'มาธุริ' เป็นต้น. ความไพเราะ คือคุณคือความไพเราะอันเป็นความน่ารื่นรมย์ใจโดยความเป็นสภาพที่น่าฟัง. การประชิดกันของบท คือความใกล้ชิดกันและกันของบททั้งหลายอันนับว่าเป็นส่วนประกอบของประโยค มีบทที่มีวิภัตติมี สิ และ ติ เป็นต้น ที่เสมอกันกับบทต่อๆ ไป ด้วยประการใดประการหนึ่งมีตำแหน่งและฐานกรณ์เป็นต้น. การซ้ำอักษร คือการวางอักษรที่ออกเสียงไปแล้วก่อนหน้านั้นซ้ำอีก. ความไพเราะนั้นมี ๒ อย่างโดยการแบ่งด้วยอำนาจแห่งอาการทั้งสองนั้น. ในบรรดาสองอย่างนั้น การประชิดกันของบทอย่างแรก พึงเป็นการฟังที่เสมอกัน คือมีการซ้ำอักษรที่นับว่ามีการฟังใกล้เคียงกันด้วยตำแหน่งและฐานกรณ์เป็นต้นของอักษรหน้าและหลัง. ส่วนการซ้ำอักษรอย่างหลัง พึงเป็นการซ้ำอักษร คือการกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอักษรที่ออกเสียงไปแล้วก่อนหน้านั้นอันมีสภาวะเป็นสระและพยัญชนะ. (พระอาจารย์) ย่อมชี้ตัวอย่างในสองอย่างนั้นด้วยคำว่า 'ยถา'. ด้วยเหตุนี้ ในบางการประพันธ์มีการประชิดกันของบท ในบางแห่งมีการซ้ำอักษร ในบางแห่งมีทั้งสองอย่าง. ส่วนการประพันธ์ที่ปราศจากทั้งสองอย่างนั้น ผู้รู้ย่อมไม่ลิ้มรส. ส่วนความไพเราะที่ประกอบด้วยสิเลสะและสมตาที่จะกล่าวต่อไป ย่อมเป็นสิ่งที่น่าลิ้มรสเป็นพิเศษ. บทวิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งการประพันธ์ที่ไพเราะ ชื่อว่า มาธุรยะ', 'ความใกล้ชิดแห่งบททั้งหลาย ชื่อว่า ปทาสัตติ', 'การวางไว้ในภายหลัง ชื่อว่า อนุปฺปาสะ', 'การประชิดกันของบทและการซ้ำอักษร ชื่อว่า ปทาสัตตินุปฺปาสะ', 'ความต่างด้วยอำนาจแห่งอาการเหล่านั้น ชื่อว่า ตทุภยวส', 'การฟังคืออักษรเสมอกันในบทใด บทนั้นชื่อว่า สมสุติ', 'การซ้ำอักษร ชื่อว่า วณฺณาวุตฺติ'.

128.

Yadā eso’bhisambodhiṃ,

Sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa,

Loke jāto mahussavo.

เมื่อใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณแล้ว; ตั้งแต่นั้นมา ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่แห่งธรรม ก็เกิดขึ้นในโลก.

128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti.

128. เมื่อใด คือตั้งแต่กาลใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุคือได้บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณคือพระสัพพัญญุตญาณ, ตั้งแต่นั้นมา คือเริ่มต้นแต่กาลนั้น ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่ คือความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ อันเป็นการดำเนินไปที่ไม่มีข้าศึกแห่งธรรมอันมีประเภทมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น อันนับว่าเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วในโลก ๓ ประเภท. ในที่นี้ บางแห่งมีความเหมือนกันด้วยอำนาจเสียงยาว บางแห่งด้วยอำนาจตำแหน่ง บางแห่งด้วยอำนาจการเชื่อมโยง บางแห่งด้วยประการอื่น เพราะฉะนั้น (พระอาจารย์) จึงกล่าวว่า 'อย่างแรกพึงมีการฟังที่เสมอกัน'.

128. ‘‘Yadi’’ccādi. Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho.

128. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'ยทิ' เป็นต้น. เมื่อใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุคือถึงพระสัพพัญญุตญาณด้วยอำนาจการทำให้เกิดขึ้นในสันดานของตน, ตั้งแต่นั้นมา คือเริ่มต้นแต่กาลนั้น ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่ คือความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่แห่งธรรมอันมีประเภทมีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นต้น อันเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วในโลก ๓ มีกามโลกเป็นต้น. ในที่นี้ พึงเห็นการประชิดกันของบท ด้วยคำว่า 'ยทา เอโส' โดยอำนาจเสียงยาว, 'ย เอ' โดยอำนาจตำแหน่ง, 'อภิสมฺโพธึ สมฺปตฺโต' โดยอำนาจการเชื่อมโยง, 'ภิ ธึ' โดยอำนาจเสียงธนิต เป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า 'ย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า อภิสัมโพธิ', 'บุรุษนั้นด้วยเป็นผู้ประเสริฐ (ดุจโคจ่าฝูง) ด้วย ชื่อว่า ปุงควะ', 'ผู้ประเสริฐในหมู่พระมุนี ชื่อว่า มุนิปุงควะ', 'ความรื่นเริงยินดีนั้นด้วยยิ่งใหญ่ด้วย ชื่อว่า มหุสสวะ'.

129.

Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā;

Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

รอยยิ้มอันอ่อนโยนของพระมุนินทร์เหล่านั้น มีความงดงามดุจกลุ่มดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทาง เยาะเย้ยความงามของดวงจันทร์.

129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ.

129. กลุ่มดอกมะลิ คือหมู่ดอกไม้, ความงดงามมีแก่รอยยิ้มใด รอยยิ้มเหล่านั้นชื่อว่ามีรอยยิ้มดุจกลุ่มดอกมะลิ, รอยยิ้มอันอ่อนโยนคือการหัวเราะที่น่ารักของพระมุนินทร์ ย่อมแผ่ไปตามทิศทาง คือซ่านไปตามทิศทาง เยาะเย้ยคือเลียนแบบความงามทั้งหลายของดวงจันทร์. ในที่นี้ มีการซ้ำอักษร ท ที่ประกอบด้วย น และการซ้ำอักษร ต.

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’.

ดวงตาคู่ของพระมุนินทร์ อันงดงามดุจกลีบดอกอินทนิลคู่ เป็นที่สถิตแห่งสิริ ย่อมถึงซึ่งความรุ่งเรืองแห่งดอกอุบลเขียว

Iccaparamudāharaṇaṃ.

นี้เป็นตัวอย่างอื่นอีก

129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho.

129. บทว่า Munindi เป็นต้น. การแย้มพระโอษฐ์น้อยๆ ของพระมุนินทร์เหล่านั้น มีลีลาประดุจกองดอกมะลิที่บานสะพรั่ง เป็นการหัวเราะที่น่ารื่นรมย์ของพระพุทธเจ้า เยาะเย้ยซึ่งแสงจันทร์ คือข่มขี่ซึ่งรัศมีจันทร์อันปราศจากมลทิน ย่อมวิ่งไป ย่อมแล่นไปสู่ทิศนั้นๆ หรือจนสุดขอบทิศ. ในที่นี้ พึงเห็นการซ้ำอักษร ท ที่ประกอบด้วย น และอักษร ต ที่ประกอบด้วย น. วิเคราะห์ว่า การแย้มเหล่านั้นด้วย เป็นของอ่อนโยนด้วย ชื่อว่า มัณฑะหาสะ, มัณฑะหาสะของพระมุนินทร์ ชื่อว่า มุนินทะมัณฑะหาสะ. กองแห่งดอกมะลิ ชื่อว่า กุนทะสันโทหะ, ความเยื้องกรายแห่งกองดอกมะลิเหล่านั้น มีแก่การแย้มพระโอษฐ์ใด การแย้มพระโอษฐ์นั้น ชื่อว่า กุนทะสันโทหะวิพภะมะ. ทิศนั่นเอง ชื่อว่า ทิสันตะ หรือที่สุดแห่งทิศทั้งหลาย ชื่อว่า ทิสันตะ.

‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ;

Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti.

บทว่า Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ ดังนี้.

Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ.

แม้นี้ก็เป็นตัวอย่างอื่นอีกของการซ้ำอักษร ท ที่มี น ประกอบ

Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo.

ในบทนั้น บทว่า indanīladaladvandasundaraṃ มีความหมายว่า น่ารื่นรมย์ใจดุจคู่แห่งชิ้นมณีอินทนิล. บทว่า sirimandiraṃ คือเป็นที่อยู่อาศัยแห่งความสง่างามเพราะความงดงามนั้นนั่นเอง. บทว่า munindanayanadvandaṃ vindati indīvarajjutiṃ ความว่า (ดวงตาคู่ของพระมุนินทร์) ย่อมเสวย (คือมี) ซึ่งความรุ่งเรืองแห่งดอกอุบลเขียว อธิบายว่า มีความรุ่งเรืองเสมอกับดอกอุบลเขียว.

130.

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī.

การซ้ำอักษรด้วยอักษรอ่อนโยนทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ เช่น พวงมาลัยดอกมะลินี้ อันมีหมู่ภมรผู้เกาะติดและหวั่นไหว.

130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī.

130. หากมีคำถามว่า การซ้ำอักษร (อนุสาสะ) เกิดจากการซ้ำของอักษรใดๆ ก็ตามมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ จึงกล่าวคำว่า sabba เป็นต้น. การซ้ำอักษรด้วยอักษรที่อ่อนโยน (โกมละ) ทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ คือไม่น่ายกย่อง เพราะขัดกับสิเลสอลังการ. ท่านจึงยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. พวงมาลัยดอกมะลินี้ คือระเบียบดอกมะลิป่า ชื่อว่า linalolālimālinī เพราะมีแถวแห่งภมรทั้งหลายผู้เกาะติด คือผู้พัวพันอยู่ และผู้หวั่นไหว คือผู้โลภในรสแห่งดอกไม้.

130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho.

130. เพื่อแสดงว่าแม้การซ้ำอักษรที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งประกอบด้วยอักษรอ่อนโยนทั้งหมด ก็ไม่เป็นที่สรรเสริญ จึงกล่าวคำว่า sabbakomalavaṇṇehi เป็นต้น. การซ้ำอักษรที่มีลักษณะเป็นการซ้ำตัวอักษร ซึ่งทำด้วยอักษรที่อ่อนโยนทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ คือไม่ประเสริฐ เพราะขัดกับสิเลสอลังการ. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. พวงมาลัยดอกมะลินี้ คือระเบียบดอกมะลิป่า ประกอบด้วยแถวแห่งภมรทั้งหลายผู้เกาะติด คือผู้พัวพันอยู่ และผู้หวั่นไหว คือผู้โลภในกลิ่น. ในที่นี้ มีการซ้ำอักษรที่อ่อนโยนด้วยการใช้ตัว ล (ลการ) ซ้ำแล้วซ้ำเล่า. วิเคราะห์ว่า พวงมาลัยแห่งดอกมะลิ ชื่อว่า มาลตีมาลา. ภมรทั้งหลายผู้หวั่นไหว ชื่อว่า โลลาลี. ภมรทั้งหลายผู้เกาะติดและหวั่นไหว ชื่อว่า ลีนะโลลาลี. แถวแห่งภมรเหล่านั้น ชื่อว่า ลีนะโลลาลีมาลา. แถวแห่งภมรนั้นมีอยู่แก่พวงมาลัยนั้น เหตุนั้น พวงมาลัยนั้นชื่อว่า ลีนะโลลาลีมาลินี.

131.

Mudūhi vā kevalehi,

Kevalehi phuṭehi vā;

Missehi vā tidhā hoti,

Vaṇṇehi samatā yathā.

ความสม่ำเสมอด้วยอักษร ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ หรือด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ หรือด้วยอักษรผสมกัน ดังตัวอย่างว่า.

131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati.

131. ท่านแสดงความสม่ำเสมอด้วยคำว่า mudūhi เป็นต้น. ความสม่ำเสมอในร้อยแก้วหรือร้อยกรอง ย่อมมี ๓ อย่าง ด้วยอักษรทั้งหลาย คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ ที่ไม่เป็นสิถิลโกมละ (อ่อนโยนหลวมๆ) อันเป็นประเภทเดียวกันในบาททั้ง ๔ เช่น กการะ เป็นต้น เพราะสิถิลโกมละเป็นปฏิปักษ์ต่อสิเลสอลังการ หรือด้วยอักษรหนักแน่น (ผุฏะ) ล้วนๆ ที่มีเสียงดังมาก เช่น ภการะ เป็นต้น หรือด้วยอักษรที่ผสมกัน คือมีเสียงปานกลาง หรือผสมด้วยอักษรอ่อนโยน. ท่านยกตัวอย่างทั้ง ๓ อย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น.

131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati.

131. บัดนี้ เพื่อจำแนกความสม่ำเสมอ จึงกล่าวคำว่า mudūhi เป็นต้น. ความสม่ำเสมอในร้อยแก้วหรือร้อยกรอง ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ ที่เป็นสิถิลโกมละ เช่น กการะ เป็นต้น ซึ่งต่างจากอักษรหนักแน่นและอักษรผสม หรือด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ ที่ไม่มีอักษรอ่อนโยนปน ออกเสียงไม่ยาก มีเสียงดังมาก เช่น ภการะ เป็นต้น หรือด้วยอักษรที่ผสมกัน คือผสมกันระหว่างอักษรอ่อนโยนและอักษรหนักแน่นตามที่กล่าวมา. หากร้อยกรองประกอบด้วยอักษรอ่อนโยนหลวมๆ ย่อมขัดกับสิเลสอลังการ หากทำด้วยอักษรหนักแน่นที่ออกเสียงยาก ย่อมขัดกับสุขุมลอลังการ. ท่านยกตัวอย่างทั้ง ๓ อย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น.

Kevalamudusamatā

ความสม่ำเสมอด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ

132.

Kokilālāpasaṃvādī,

Munindālāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti,

Sataṃ deti ca nibbutiṃ.

ความสง่างามแห่งพระสุรเสียงของพระมุนินทร์ อันคล้ายกับเสียงร้องของนกกาเหว่า ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ และย่อมประทานความสงบแก่สัตบุรุษทั้งหลาย.

132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti.

132. บทว่า Kokile เป็นต้น. เสียงร้องของนกกาเหว่าหรือนกการเวก ชื่อว่า อาลาปะ. ผู้ประกาศซึ่งเสียงร้องนั้นโดยปกติ ชื่อว่า โกกิลาลาปะสังวาที อธิบายว่า มีเสียงคล้ายนกนั้น. พระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ มีความแจ่มใสเป็นต้น ของพระมุนินทร์ ความเยื้องกรายแห่งพระสุรเสียงนั้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ คือความเป็นที่ไพเราะไปตามใจของสัตบุรุษทั้งหลาย และย่อมประทานความสงบ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษเหล่านั้น.

132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā.

132. บทว่า Kokili เป็นต้น. ผู้ประกาศซึ่งลีลาแห่งเสียงร้องของนกกาเหว่าหรือนกการเวก ชื่อว่า โกกิลาลาปะสังวาที อธิบายว่า มีเสียงคล้ายนกนั้น. ความเยื้องกรายแห่งพระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ มีความแจ่มใสเป็นต้น ของพระมุนินทร์ผู้สัพพัญญู ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ คือความเป็นที่ยินดีแห่งจิตของสัตบุรุษทั้งหลาย และย่อมประทานความสงบ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษเหล่านั้นด้วยการฟังที่เกี่ยวเนื่องกัน. ในที่นี้ ด้วยคำว่า โกกิลาลาปะ ท่านถือเอาลีลาด้วยวิธีนิสสิตนิสสยโวหาร.

Kevalaphuṭasamatā

ความสม่ำเสมอด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ

133.

Sambhāvanīyasambhāvaṃ,

Bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanākaṅkhī,

Ko na sambhāvaye vibhuṃ.

ใครเล่าผู้ปรารถนาความสำเร็จแห่งที่สุดแห่งภพ จะไม่เคารพพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอานุภาพ ผู้มีพระสภาวะอันควรแก่การเคารพ ผู้ทรงถึงที่สุดแห่งภพ.

133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho.

133. บทว่า Sambhāvanīye เป็นต้น. บทว่า Sambhāvanīyo คือ ควรแก่ความเอื้อเฟื้อ. พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด มีพระอัธยาศัยอันดีงามสว่างไสวในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, ชื่อว่า Bhavantagu เพราะเสด็จถึงฝั่งแห่งภพคือพระนิพพาน, ทรงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (vibhuṃ). ทรงเป็นพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า Bhavantasādhanākaṅkhī เพราะมีปกติหวังการบรรลุพระนิพพานอันเป็นที่สุดจบแห่งภพคือสังสารวัฏด้วยศีล, ใครเล่าคือชาวโลกผู้หมุนไปในสังสารวัฏ. บทว่า Na sambhāvaye ความว่า ไม่พึงทำความเอื้อเฟื้อ, อธิบายว่า ย่อมทำทีเดียว.

133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho.

133. บทว่า Sambhāvanīyi เป็นต้น. ใครเล่า คือชาวโลกผู้หมุนไปในสังสารวัฏคนไหน จะไม่พึงทำความเอื้อเฟื้อ (คือย่อมทำแน่นอน) ต่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงเป็นใหญ่ ทรงบรรลุพระนิพพานอันนับว่าเป็นที่สุดแห่งภพ ทรงมีพระอัธยาศัยอันดีงามอันโลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเอื้อเฟื้อ ผู้มีความประสงค์จะบรรลุพระนิพพาน. วิเคราะห์ว่า Santo ca so bhāvo cāti (สภาวะนั้นด้วย ดีงามด้วย), sambhāvanīyo sambhāvo yasseti (ผู้มีสภาวะอันพึงเอื้อเฟื้อ), bhavassa antanti (ที่สุดแห่งภพ), bhavantaṃ gatoti (ผู้ถึงที่สุดแห่งภพ), tassa sādhananti (การบรรลุซึ่งที่สุดแห่งภพนั้น), taṃ ākaṅkhati sīlenāti (ผู้หวังการบรรลุนั้นด้วยศีล).

Missakasamatā

ความสม่ำเสมอด้วยอักษรผสม

134.

Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo;

Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā.

ลมมลายูที่หอมหวนเพราะได้สัมผัสไม้จันทน์ ย่อมพัดมาอย่างอ่อนโยนราวกับเกรงกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ.

134. บทว่า Laddhi เป็นต้น. ลมมลายูคือลมที่พัดมาจากทิศใต้ มีกลิ่นหอมฟุ้งเพราะได้สัมผัสคือคุ้นเคยกับต้นจันทน์ ราวกับเกรงกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ เพราะความที่ตนห่างไกลจากความสมบูรณ์แห่งกลิ่นหอม ความอ่อนโยน และความเย็นเช่นนั้น จึงพัดมา (คือพัดตามมา). บทว่า Mandaṃ เป็นกิริยาวิเสสนะของการมา.

134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti.

134. บทว่า Laddhi เป็นต้น. ลมมลายูที่มีกลิ่นหอมเพราะได้รับการคลุกเคล้ากับจันทน์หอม คือลมที่พัดมาจากประเทศมลายู ประกอบด้วยกลิ่นหอมดีเพราะได้สัมผัสกับแก่นไม้จันทน์ ราวกับกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ คือลมที่อบอวลด้วยกลิ่นหอมจากพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า ราวกับกลัวเพราะความที่ตนไม่มีความอ่อนโยน ความหอม และความเย็นเช่นนั้น จึงพัดมาอย่างช้าๆ ค่อยๆ มาสู่เบื้องหน้า. วิเคราะห์ว่า Candanānaṃ saṃsaggo (การคลุกเคล้าของจันทน์), laddho ca so candanasaṃsaggo ca (การคลุกเคล้ากับจันทน์นั้นได้แล้ว), sobhano gandho yassa (ผู้มีกลิ่นหอมดี), laddhacandanasaṃsaggena sugandhī (มีกลิ่นหอมเพราะการคลุกเคล้ากับจันทน์ที่ได้แล้ว), malayato āgato anilo (ลมที่มาจากมลายู), munindamukhato nikkhanto māruto (ลมที่ออกจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์). บทว่า Mandaṃ เป็นกิริยาวิเสสนะ. ในความเสมอภาค ๓ อย่างนี้ แม้ของลักษณะ ๓ อย่างที่แสดงไว้ด้วยบทว่า Kokilālāpasaṃvādi เป็นต้น ก็มีความเท่าเทียมกันกับลักษณะที่แสดงไว้ด้วยบทว่า Mudūhi vā kevalehi เป็นต้น ปรากฏชัดเจนดี.

135.

Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā;

Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā.

ความละเอียดอ่อนคือ มีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก ออกมาจากอักษรอ่อนโยนทั้งหมด มีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากถูกละทิ้งไป

135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate.

135. ความละเอียดอ่อนถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่า Aniṭṭhurakkhare เป็นต้น. คือมีอักษร (วรรณะ) ที่ไม่หยาบคาย ไม่กระด้างเป็นส่วนมาก การรับเอาคำว่า Pāyā (มาก) แสดงว่า 'อักษรหยาบคายมีน้อย' และเพราะเหตุนั้น จึงออกมาจากอักษรที่อ่อนโยนทั้งหมด อ่อนนุ่ม เบา และมีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากลำบากถูกละทิ้งไปจากนั้น จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน.

135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo.

135. บัดนี้แสดงความละเอียดอ่อนด้วยบทว่า Aniṭṭhure เป็นต้น. คือมีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก คือมีวรรณะที่ไม่กระด้างเป็นส่วนมาก ออกมาจากอักษรอ่อนโยนทั้งหมด คือปราศจากวรรณะที่อ่อนนุ่มทั้งหมดเพราะการรับเอาอักษรที่ไม่หยาบคายเป็นส่วนมาก มีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากถูกละทิ้งไป คือประกอบด้วยอักษรที่ปราศจากวรรณะที่เปล่งเสียงยาก ชื่อว่าความละเอียดอ่อน. วิเคราะห์ว่า Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassa (อักษรที่ไม่หยาบคายมีมากแก่ผู้ใด), sabbe ca te komalā ca (อักษรเหล่านั้นทั้งหมดอ่อนโยน), tehi nissaṭā (ออกมาจากอักษรเหล่านั้น), kicchena uccāraṇā (การเปล่งเสียงด้วยความยากลำบาก), tehi apetāni (อักษรเหล่านั้นถูกละทิ้งไปจากนั้น), tāni byañjanāni yassa (พยัญชนะเหล่านั้นมีแก่ผู้ใด). มีนิคคหิตอาคม.

136.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā.

สาธุชนทั้งหลายผู้หันหลังให้การเล่น ย่อมประพฤติในสมัยของพระสัมพุทธเจ้า โดยเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป และได้ยินเสียงอันไพเราะ

136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti.

136. ยกตัวอย่างด้วยบทว่า Passantā เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ สาธุชนทั้งหลายผู้หันหลังให้การเล่น คือไม่ปรารถนาการเล่น ย่อมประพฤติ โดยเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป คือความสมบูรณ์แห่งรูป และได้ยินเสียงอันไพเราะ คือคำพูด. ถามว่า 'ที่ไหน' ตอบว่า 'ในสมัยของพระสัมพุทธเจ้า'.

136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva.

136. ยกตัวอย่างลักษณะด้วยบทว่า Passantā เป็นต้น ความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว

137.

Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā.

แม้ปราศจากเครื่องประดับ ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ของสัตบุรุษ ย่อมขึ้นสู่ความพิเศษ งดงามยิ่งด้วยสิ่งนั้น

137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti.

137. แม้ไม่มีธรรมอื่นที่วิเศษ ก็ยังเป็นเครื่องผูกที่น่ารับไว้ จึงกล่าวด้วยบทว่า Alaṅkāre เป็นต้น. แม้ปราศจากเครื่องประดับ ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ ย่อมขึ้นสู่ความเฉพาะหน้า คือความที่อยู่ในวิสัยแห่งคำพูดของบัณฑิตชน จะกล่าวไปไยถึงคำที่ประดับด้วยอรรถาลังการด้วยศัพท์ว่า Api. แต่ที่รุ่งเรือง สว่างไสวด้วยเครื่องประดับ เช่น สภาววุตติ เป็นต้น ย่อมงดงาม น่าพึงใจเป็นพิเศษอย่างยิ่ง.

137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho.

137. บทว่า Alaṅkāre เป็นต้น. ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ แม้ปราศจากเครื่องประดับ คือปราศจากอรรถาลังการ ย่อมขึ้นสู่ความเฉพาะหน้าของบัณฑิตผู้มีปัญญา คือความที่อยู่ในวิสัยแห่งคำพูดของท่านเหล่านั้น ดังนี้คือความหมาย. ที่รุ่งเรืองด้วยสิ่งนั้น คือสว่างไสวด้วยอรรถาลังการที่เกิดจากสภาววุตติและวังควัตติ ย่อมงดงาม น่าพึงใจเป็นพิเศษอย่างยิ่ง. วิเคราะห์ว่า Alaṅkārehi vihīnā (ปราศจากเครื่องประดับ) และ tena ujjalā (รุ่งเรืองด้วยสิ่งนั้น).

138.

Romañcapiñcharacanā, sādhuvādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā.

นกยูงผู้ดีงามเหล่านี้ ผู้มีขนลุกชันเป็นเครื่องประดับหาง มีเสียงสาธุการเป็นเสียงร้อง ผู้เมามันด้วยเมฆคือพระมุนี ย่อมร่าเริง.

138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho.

138. ยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า 'romañce' เป็นต้น ขนลุกชัน (romañcā) คือเหมือนขนลุกชัน หรือขนลุกชันนั่นเอง ขนหาง (piñchāni) คือขนหาง (barihāni) นกยูงเหล่านั้นมีการจัดเรียง (racanā) คือการจัดทำเป็นรูปฉัตรมีแก่พวกมัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีลักษณะเช่นนั้น เสียงว่า 'สาธุ' (sādhūti vādo) คือคำพูด หรือสิ่งที่คล้ายกับคำพูดนั้นนั่นเอง มีเสียงร้อง (dhani) ที่เรียกว่า 'เกกา' ที่เปล่งออกมา (āhito) มีแก่พวกมัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีลักษณะเช่นนั้น นกยูง (sikhāvalā) ทั้งหลายผู้เมามัน (ummadā) คือมัวเมาด้วยเมฆคือพระมุนี (munimeghena) คือเมฆที่เหมือนพระมุนี หรือเมฆที่ชื่อว่าพระมุนี ผู้คล้ายกับสาธุชน หรือเป็นสาธุชน (sādhu) นั่นเอง ย่อมร่าเริง (laḷanti) คือเที่ยวไปอย่างมีลีลา ย่อมยินดีซึ่งกันและกัน ดังนี้คือความหมาย

138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ.

138. ยกตัวอย่างความละเอียดอ่อน (sukhumālatā) ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะด้วยบทว่า 'rome' เป็นต้น การจัดเรียงขนหางที่เหมือนขนลุกชัน (romañcapiñcharacanā) คือขนที่เหมือนขนลุกชัน หรือขนลุกชันนั่นเอง มีการจัดเรียงขนหาง (piñchānaṃ barihānaṃ racanā) ที่แผ่กว้าง (vitthāravantā) เป็นรูปฉัตร มีเสียงร้องที่เปล่งออกมาเป็นเสียงสาธุการ (sādhuvādāhitaddhanī) คือประกอบด้วยเสียงร้องเกกาที่ดำเนินไปเหมือนคำว่า 'สาธุ' หรือด้วยเสียงสาธุการ นกยูงผู้ดีงาม (sādhusikhāvalā) เหล่านี้ คือนกยูงที่เหมือนสัตบุรุษ หรือนกยูงที่เป็นสาธุชนนั่นเอง ผู้เมามันด้วยเมฆคือพระมุนี (munimeghummadā) คือเกิดความมัวเมาด้วยเมฆที่เหมือนพระมุนี หรือเมฆที่ชื่อว่าพระมุนี ย่อมร่าเริง (laḷanti) คือเป็นผู้มีลีลา นี้เป็นสมาสรูปกะที่มีวัตถุทั้งปวงเป็นวิสัย (asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ) ในฝ่ายที่ไม่ใช่ประธาน (amukhyapakkhe) พึงอุปจารว่า 'เหมือนขนลุกชัน เหมือนสาธุการ เหมือนพระมุนี เหมือนสาธุชน' และในฝ่ายประธาน (mukhyapakkhe) พึงอุปจารว่า 'เหมือนการจัดเรียงขนหาง เหมือนเสียงร้องที่เปล่งออกมา เหมือนเมฆ เหมือนนกยูง' บทวิเคราะห์คือ 'ขนลุกชันนั่นแหละคือขนหาง' และ 'การจัดเรียงขนหางเหล่านั้นมีแก่ผู้ใด' และ 'เสียงว่า สาธุ' และ 'เสียงร้องนั้นถูกเปล่งออกมา' และ 'เสียงสาธุการเป็นเสียงร้องที่เปล่งออกมามีแก่ผู้ใด' และ 'พระมุนีนั่นแหละคือเมฆ' และ 'เมามันด้วยเมฆนั้น' และ 'สาธุชนนั่นแหละคือนกยูง' ในบทว่า 'munīmegho' นี้ การทำเสียงยาว (ที่ตัว i) ก็เพื่อรักษาฉันท์

139.

Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

ความละเอียดอ่อน (sukhumālatta) มีอยู่ในอรรถนั่นเอง และในวิสัยแห่งเนื้อความของบท (padatthavisaya) ด้วย เช่นเดียวกับการกล่าวถึง 'กิตติเสส' (เหลือไว้แต่เกียรติ) เป็นต้น ในคำว่า 'มตะ' (ตาย) เป็นต้น

139. Na kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ.

139. เพื่อแสดงว่าความละเอียดอ่อนไม่ได้มีอยู่แต่ในเสียงเท่านั้น แต่มีอยู่ในอรรถด้วย จึงกล่าวบทว่า 'sukhumālatta' เป็นต้น คำว่า 'attheva' คือมีอยู่จริง แต่ความละเอียดอ่อนนั้นย่อมมีได้เพราะการเว้นจากความไม่เหมาะสม (anocityา) และความเป็นภาษาชาวบ้าน (gāmmā) เป็นต้น ยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า 'yathā' คือการกล่าวถึงคำว่า 'กิตติเสส' เป็นต้น ในเมื่อควรกล่าวคำว่า 'มตะ' เป็นต้น

139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho.

139. ความละเอียดอ่อนนี้ไม่เพียงแต่ในเสียงเท่านั้น แต่ยังอยู่ในอรรถด้วย เพื่อแสดงสิ่งนี้จึงกล่าวว่า 'sukhumālatta' เป็นต้น ความละเอียดอ่อนมีอยู่ในอรรถ และในวิสัยแห่งเนื้อความของบท คือในขอบเขตแห่งสิ่งที่บทพึงกล่าว (padābhidheyyagocara) ก็มีความละเอียดอ่อนอยู่ และความละเอียดอ่อนนั้นสำเร็จได้ด้วยการเว้นจากโทษคือความไม่เหมาะสมและความเป็นภาษาชาวบ้าน เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'yathā' การกล่าวถึงคำว่า 'กิตติเสส' เป็นต้น ในเมื่อควรกล่าวคำว่า 'มตะ' เป็นต้น บทวิเคราะห์คือ 'มตะ' เป็นต้น หมายถึง 'ผู้ถึงความสิ้นไปแห่งชีวิต' เป็นต้น และ 'กิตติเสส' เป็นต้น หมายถึง 'ผู้ไปสู่ความเป็นเทพ, ผู้ประดับกายในสวรรค์' เป็นต้น

140.

Siliṭṭhapadasaṃsagga-

Ramaṇīyaguṇālayo;

Sabandhagāravo so’yaṃ,

Sileso nāma taṃ yathā.

เป็นที่ตั้งแห่งคุณอันน่ารื่นรมย์ด้วยการประกอบบทที่กลมกลืนกัน (siliṭṭhapadasaṃsagga) มีความหนักแน่นในการเรียบเรียง (sabandhagāravo) นี้ชื่อว่า สิเลสะ (silesa) เช่นตัวอย่างนั้น

140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho.

140. แสดงสิเลสะด้วยคำว่า 'siliṭṭhe' เป็นต้น คุณอันน่ารื่นรมย์และน่าพอใจซึ่งเกิดจากการประกอบบทที่กลมกลืนกันซึ่งกันและกัน โดยไม่มีความเบา (หย่อนยาน) ในการผูกพัน (bandhalāghavābhāva) เป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของสิเลสะนั้น ความหนักแน่น (gāravo) คือความไม่หย่อนยาน (asithilatā) ในการเรียบเรียง (racanā) แห่งการผูกพัน (bandha) เมื่อกล่าวตามว่า 'sabandhagāravo' คือมีอยู่พร้อมกับความหนักแน่นในการผูกพันนั้น จึงบัญญัติว่า นี้ชื่อว่า สิเลสะ ยกตัวอย่างว่า 'taṃ yathā' ความหมายของคำว่า 'taṃ yathā' คือ สิเลสะนี้เป็นเช่นไร สิเลสะอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้นก็พึงเห็นได้เช่นกัน ไม่ใช่เพียงแค่นี้เท่านั้น

140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi.

140. บัดนี้แสดงสิเลสะด้วยคำว่า 'siliṭṭhe' เป็นต้น การผูกพัน (bandha) นี้ชื่อว่า สิเลสะ คือเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของคุณอันน่าพอใจ ด้วยการรวมกัน (samavāya) ของบทที่อาศัยซึ่งกันและกัน อันเป็นเหตุแห่งการจัดวางอักษรที่ใกล้เคียงกันด้วยฐานและกรณ์เป็นต้น และดำเนินไปพร้อมกับความไม่หย่อนยานในการเรียบเรียงที่เรียกว่าความหนักแน่นในการผูกพัน สิเลสะคือความหนักแน่นในการผูกพัน และแม้การผูกพันที่แสดงสิ่งนั้นก็เรียกว่าสิเลสะในที่นี้ด้วย บทวิเคราะห์คือ 'บทเหล่านั้นกลมกลืนกัน' และ 'การประกอบกันของบทเหล่านั้น' และ 'น่ารื่นรมย์ด้วยการประกอบกันนั้น' และ 'คุณนั้นเอง' และ 'ที่ตั้งแห่งคุณนั้น' และ 'ความเป็นของหนักแห่งการผูกพัน' และ 'ดำเนินไปพร้อมกับความหนักแน่นนั้น' เช่น 'bālindu' เป็นต้น

141.

Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi;

Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ.

ด้วยรัศมีแห่งแถวเล็บที่ตัดความงามของพระจันทร์อ่อน ขอรัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้นที่ประกอบอยู่ (valitā) จงคุ้มครอง (avataṃ) ท่านทั้งหลาย

141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu.

141. บทว่า 'bālindu' เป็นต้น 'bālindu' คือความงาม (vibbhamo) อันน่ารื่นรมย์ใจของพระจันทร์ในวันที่ 5 หรือมีส่วน 15 รัศมีแห่งแถวเล็บที่ตัดความงามนั้นโดยปกติ จึงชื่อว่า 'bālinduvibbhamacchediyo' คือแถวเล็บ (nakharāvaliyo) ที่คล้ายกับเสี้ยวพระจันทร์ในวันที่ 5 รัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้นประกอบอยู่ (valitā) คือรวมอยู่ด้วยรัศมีคือความงามของแถวเล็บเหล่านั้น คำว่า 'vo' หมายถึงท่านทั้งหลายโดยทั่วไป คำว่า 'avataṃ' คือจงรักษา

141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho.

141. บทว่า 'bālindu...pe... kantibhi' คือรัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้น คือความงามแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระสัมพุทธเจ้า ที่ประกอบอยู่พร้อมกับความงามของแถวเล็บที่มีสภาวะทำลายความงามของพระจันทร์อ่อน จงคุ้มครอง (avataṃ) คือรักษาท่านทั้งหลาย บทวิเคราะห์คือ 'พระจันทร์นั้นอ่อน' และ 'ความงามของพระจันทร์นั้น' และ 'ตัดความงามนั้นโดยปกติ' และ 'แถวแห่งเล็บ' และ 'รัศมีของแถวเล็บเหล่านั้น' และ 'แถวเล็บที่มีรัศมีตัดความงามของพระจันทร์อ่อน' และ 'พระบาทของพระมุนินทร์' และ 'พระบาทเหล่านั้นเป็นดอกบัว' และ 'รัศมีของดอกบัวเหล่านั้น'

142.

Ukkaṃsavanto yo koci,

Guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena,

Sanāthā bandhapaddhati.

คุณใดๆ ที่มีความเลิศ หากปรากฏอยู่ (ในบทประพันธ์) บทประพันธ์นั้นพึงเป็นคุณอุฬาร ด้วยคุณนั้น ระเบียบแห่งการประพันธ์ย่อมมีที่พึ่ง (สมบูรณ์)

142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti.

142. เพื่อกำหนดลักษณะของอุฬารคุณ จึงกล่าวว่า "อุกกังสวันโต" เป็นต้น คุณใดๆ ที่มีความเลิศยิ่ง เช่น ความเสียสละอันยิ่งใหญ่เป็นต้น โดยไม่มีข้อกำหนดว่า "ต้องเป็นสิ่งนี้เท่านั้น" หากปรากฏขึ้น คือเป็นที่รู้แจ้งในบทประพันธ์ (เพราะจะกล่าวคำว่า "พันธปัทธติ" ต่อไป) ข้อความนี้ว่า "พึงเป็นคุณอุฬาร" เป็นเกณฑ์วิธี (วิธิ) หากถามว่า "เมื่อเป็นคุณอุฬารแล้ว จะมีประโยชน์อะไรจากคุณนั้น?" จึงกล่าวว่า "เตนะ" เป็นต้น ด้วยคุณที่มีความเลิศนั้น ระเบียบแห่งการประพันธ์คือลำดับการแต่ง ชื่อว่า "สนาถา" (มีที่พึ่ง) เพราะเป็นไปพร้อมกับอุฬารคุณที่เป็นดั่งที่พึ่ง อธิบายว่า มีความถึงพร้อม (สัมปทา)

142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho.

142. บัดนี้ ทรงแสดงลักษณะของอุฬารคุณด้วยคำว่า "อุกกังเส" เป็นต้น คุณใดๆ ที่มีความเลิศยิ่ง เช่น ความเสียสละอันยิ่งใหญ่เป็นต้น อันเป็นอานุภาพที่พึงแสดงด้วยระเบียบแห่งเสียง หากปรากฏขึ้น คือหากเป็นที่รู้แจ้งในบทประพันธ์ใดๆ คุณตามที่กล่าวมานี้พึงชื่อว่าอุฬารคุณ หากถามว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคุณนั้น?" ตอบว่า แถวแห่งบทคือการร้อยกรองบทประพันธ์ ย่อมชื่อว่า "สนาถา" คือมีที่ตั้งมั่นด้วยคุณที่มีความเลิศนั้น ส่วนบทวิเคราะห์คือ "ความเลิศมีอยู่ในคุณนั้น" (อุกกังสวันโต), "เป็นไปพร้อมกับที่พึ่ง" (สนาถา) และ "ลำดับแห่งการประพันธ์" (พันธปัทธติ)

143.

Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama;

Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

ข้าแต่พระโคตมะ สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายแปดเปื้อนด้วยธุลีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระองค์ อัศจรรย์จริง สัตว์เหล่านั้นย่อมถึงความเป็นผู้ปราศจากธุลี (กิเลส) โดยประการทั้งปวง

143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho.

143. ทรงยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า "ปาเท" เป็นต้น คำว่า "โคตมะ" เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคด้วยโคตร บทวิเคราะห์คือ "ธุลีคือละอองแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระผู้มีพระภาคของพระองค์" และ "สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายอันธุลีเหล่านั้นไล้ทาแล้ว" ชนเหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมถึง "นิรชัตตะ" คือภาวะที่ปราศจากกิเลส เพราะความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนแม้ด้วยละอองธุลีโดยประการทั้งปวง คือเป็นผู้ปราศจากธุลีกล่าวคือกิเลส คำว่า "อโห" คือน่าอัศจรรย์จริง เพราะโดยปกติผู้ที่เปื้อนด้วยธุลีย่อมเศร้าหมอง แต่พระองค์กลับทำให้ชนที่เปื้อนด้วยธุลีพระบาทกลายเป็นผู้ปราศจากธุลี ความหมายคือ สิ่งนี้เป็นความอัศจรรย์ของพระองค์

143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

143. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปาทัมโพเช" เป็นต้น ข้าแต่พระโคตมะ สัตว์เหล่าใดมีกายอันธุลีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระองค์ไล้ทาแล้ว คือมีอวัยวะร่างกายมีศีรษะและหน้าผากเป็นต้นอันละอองดอกบัวคือพระบาทไล้ทาแล้ว สัตว์เหล่านั้นย่อมถึง "นิรชัตตะ" คือภาวะที่มีธุลีคือกิเลสไปปราศแล้ว เพราะไม่แปดเปื้อนด้วยธุลีและไคลกล่าวคือกิเลสโดยประการทั้งปวง อัศจรรย์จริง ความหมายคือ ปกติผู้ที่เปื้อนด้วยธุลีย่อมเศร้าหมอง แต่พระองค์กลับทำให้สัตว์ที่เปื้อนด้วยธุลีพระบาทเป็นผู้ปราศจากธุลี ในที่นี้เป็นการแสดงคุณอันเลิศ (อุกกังสคุณ) ของพระผู้มีพระภาค ส่วนรูปวิเคราะห์คือ "พระบาทนั่นเองเป็นดอกบัว", "ธุลีของดอกบัวเหล่านั้น", "สัตว์เหล่าใดมีกายอันธุลีเหล่านั้นไล้ทาแล้ว", "ผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส" และ "ภาวะแห่งผู้ปราศจากธุลีเหล่านั้น"

144.

Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ ความเลิศยิ่งแห่งอานุภาพของพระชินเจ้า ย่อมปรากฏใน (บทประพันธ์) นี้ ผู้มีปัญญาพึงพิจารณา (ประพันธ์) สิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้

144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya.

144. หากถามว่า "ในบทประพันธ์นี้มีคุณอันเลิศยิ่งอะไร ที่ทำให้บทประพันธ์นั้นชื่อว่ามีที่พึ่ง (สนาถะ)?" จึงกล่าวว่า "เอวัง" เป็นต้น คำว่า "เอวัง" หมายถึง ความเลิศยิ่งคืออานุภาพของพระชินเจ้า ได้แก่เดชานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมปรากฏในบทประพันธ์นี้ เพราะฉะนั้น บทประพันธ์ย่อมชื่อว่ามีที่พึ่งด้วยคุณอันเลิศยิ่งคืออานุภาพของพระชินเจ้า เมื่อจะนำวิธีนี้ไปใช้ในที่อื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ปัญญวา" เป็นต้น "ปัญญวา" คือผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงพิจารณาคือตรึกตรองสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้คือด้วยประการนี้

144. Idāni yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya.

144. บัดนี้ ทรงแสดงการสาธิตคุณตามที่กล่าวมาและการสั่งสอนศิษย์ด้วยคำว่า "เอวัง" เป็นต้น ในคาถาที่ถัดไปนี้ ความเลิศยิ่งคืออานุภาพ of พระชินเจ้า ได้แก่เดชานุภาพของพระตถาคต ย่อมปรากฏตามลำดับที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ เพราะฉะนั้น บทประพันธ์พึงชื่อว่ามีที่พึ่งด้วยคุณอันเลิศยิ่งที่เรียกว่าอานุภาพของพระชินเจ้า ผู้มีปัญญาคือผู้มีญาณอันน่าสรรเสริญ พึงพิจารณาคือพึงแต่งสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้คือด้วยลำดับนี้

145.

Udāro sopi viññeyyo,

Yaṃ pasatthavisesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā-

Hāsa hemaṅgadādayo.

คุณอุฬารแม้นั้นก็พึงทราบ ในบทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญใด เช่น สระสำหรับเล่น, การหัวเราะอย่างมีลีลา, กำไลทอง เป็นต้น

145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati.

145. เพื่อแสดงประเภทของอุฬารคุณอีกอย่างหนึ่ง จึงกล่าวว่า "อุฬาโร" เป็นต้น บทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญคือควรแก่การยกย่องใดที่ถูกนำมาใช้ แม้บทวิเศษณ์นั้นก็พึงทราบว่าเป็นคุณอุฬาร ไม่ใช่เพียงประเภทที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ทรงยกตัวอย่างว่า "ยถา" (เช่น) สระเพื่อการเล่น (กีฬาสโร), การหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา (ลีลาหาโส), บทว่า "เหมางคทัง" เป็นสมาสว่า กำไลที่ทำด้วยทอง คำว่า "อาทิ" ใน "เหมางคทาทโย" มีความหมายภายนอกว่า สิ่งเหล่านั้นเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" นั้น ย่อมรวมถึงพวงดอกไม้และสายรัดเอวประดับมณีเป็นต้น ส่วนคุณอุฬารนี้ย่อมเกิดขึ้นจากการละทิ้งความหยาบคายและความเป็นภาษาชาวบ้านในบทประพันธ์

145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati.

145. ทรงแสดงคุณอุฬารอย่างอื่นอีกด้วยคำว่า "อุฬาโร" เป็นต้น บทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญคือควรแก่การยกย่องใด แม้บทวิเศษณ์นั้นก็พึงทราบว่าเป็นคุณอุฬาร ทรงยกตัวอย่างนั้นว่า "ยถา" (เช่น) กีฬาสระ คือสระที่สร้างขึ้นเพื่อการเล่น ลีลาหาสะ คือการหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา เหมางคทาเป็นต้น คือกำไลทองเป็นต้น ส่วนรูปวิเคราะห์คือ "สระเพื่อประโยชน์แก่การเล่น", "การหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา", "กำไลที่ทำด้วยทอง", "ลีลาหาสะและเหมางคทะ", และรูปวิเคราะห์ว่า "สิ่งเหล่านั้นมีพวงดอกไม้และสายรัดเอวประดับมณีเป็นต้นเป็นอาทิ" คุณอุฬารนี้ย่อมสำเร็จได้ด้วยการละทิ้งโทษมีความหยาบคายและความเป็นภาษาชาวบ้านในบทประพันธ์เป็นต้น

146.

Lokiyatthānatikkantā,

Kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa,

Vuttā sā parihārato.

(บทประพันธ์ใด) ไม่ล่วงพ้นเนื้อความที่เป็นปกติของโลก และเป็นที่รักของชนทั้งปวงด้วย บทประพันธ์นั้นชื่อว่า "กานติ" (ความงาม) ท่านกล่าวว่า (กานติคุณนั้น) มีได้เพราะการเว้นเสียซึ่งคำที่กล่าวเกินจริง

Yathā ‘‘muninda’’iccādi.

เช่น คำว่า "มุนินทะ" เป็นต้น

146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva.

146. กล่าวถึงกานติด้วยบทว่า "โลกิยะ" เป็นต้น. สิ่งที่รู้กันในโลก ชื่อว่าโลกิยะ, ไม่ล่วงเลย ไม่ผ่านพ้นอรรถที่เป็นโลกิยะนั้น อันเป็นอภิเธยยะ, เป็นที่รัก เป็นที่จับใจของกวีทั้งปวงหรือชนเหล่าอื่นนั่นแล, ชื่อว่ากานติ. ส่วนคุณแห่งเสียงนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยการละทิ้งโทษแห่งประโยคที่กล่าวเกินไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวบทว่า "แห่งบทที่กล่าวเกินไป" เป็นต้น. อรรถแห่งตัวอย่างกล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นแล.

146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva.

146. บัดนี้ แสดงกานติด้วยบทว่า "โลกิยะ" เป็นต้น. กานติชื่อว่าไม่ล่วงเลยอรรถที่เป็นโลกิยะ, ไม่ล่วงเลยอรรถแห่งศัพท์ที่รู้จักกันในโลก, เป็นที่รัก เป็นที่จับใจของชนทั้งปวง ของกวีทั้งมวล. กานตินั้นกล่าวแล้วด้วยการละทิ้งโทษที่กล่าวเกินไป, กล่าวไว้ในปริจเฉทว่าด้วยการละทิ้งโทษ. เพราะกานติสำเร็จได้ด้วยการละทิ้งโทษที่กล่าวเกินไปนั่นเอง จึงมีความหมายว่า โทษนั้นเป็นลักษณะของกานตินี้. และบทว่า "สิ่งที่รู้กันในโลก", และเป็นวิคคหะว่า "อรรถนั้นด้วย อรรถนั้นด้วย". แสดงตัวอย่างของกานติว่า "เช่น" บทว่า "มุนินทะ" เป็นต้น. นั้นกล่าวแล้วนั่นแล.

147.

Atthabyattā’bhidheyyassā-

Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya-

Parihāre padassitā.

อัตถัพยัตติ (ความชัดเจนแห่งอรรถ) คือความไม่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะ โดยศัพท์และโดยอรรถ. อัตถัพยัตตินั้นเกิดจากทั้งสองนั้น แสดงไว้แล้วในการละทิ้งโทษที่พึงนำมา.

Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca.

เช่น บทว่า "มารีจิ" เป็นต้น และบทว่า "มะโนนุรัญชะโน" เป็นต้น.

147. Atthabyattiṃ byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto.

147. แสดงอัตถัพยัตติด้วยบทว่า "อัตถัพยัตติอภิเธยยะ" เป็นต้น. ความไม่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะ อันเป็นอรรถที่เกี่ยวข้อง โดยศัพท์ โดยอรรถ หรือโดยความสามารถ, ความเข้าใจอย่างอื่น หรือทางไปอย่างอื่นย่อมไม่มี เพราะไม่มีทางไปอื่น, เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ความเข้าใจที่ล่วงเลยความสามารถแห่งศัพท์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก". อัตถัพยัตติย่อมถูกบัญญัติโดยการกล่าวตามนั้น. ส่วนอัตถัพยัตตินั้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อละเว้นโทษมีความกระจัดกระจายและความพึงนำมาเป็นต้น. ความไม่พึงนำมานั้นที่เกิดจากทั้งสองนั้น แสดงไว้แล้ว เปิดเผยไว้แล้วในการละทิ้งโทษที่พึงนำมา. อรรถแห่งตัวอย่างที่หนึ่งและที่สองกล่าวไว้แล้ว.

147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva.

147. บัดนี้ แสดงอัตถัพยัตติด้วยบทว่า "อัตถัพยัตติ" เป็นต้น. อัตถัพยัตติชื่อว่าความไม่พึงนำมาซึ่งอรรถแห่งอภิเธยยะ โดยศัพท์ โดยอรรถ และโดยความสามารถแห่งอรรถ, เพราะมีอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง, การไม่มีสิ่งที่พึงกล่าวโดยนำศัพท์หรืออรรถมา. อัตถัพยัตตินั้นที่เกิดจากทั้งสองนั้น คือความไม่พึงนำมาอันถูกกล่าวว่าอัตถัพยัตตินี้ แสดงไว้แล้ว เปิดเผยไว้แล้วในส่วนว่าด้วยการละทิ้งโทษที่พึงนำมา. เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ความเข้าใจที่ล่วงเลยความสามารถแห่งศัพท์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก", ส่วนความเข้าใจอรรถย่อมไม่ปรากฏเป็นอย่างอื่นนอกจากศัพท์และความสามารถ, เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวว่า "โดยศัพท์ โดยอรรถ". และบทว่า "ความชัดเจน ความเข้าใจแห่งอรรถ", และบทว่า "ไม่มีสิ่งที่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะนี้", และบทว่า "ความเป็นของสิ่งนั้น", และบทว่า "ศัพท์และอรรถทั้งสองนั้น", และบทว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นองค์ประกอบของสิ่งนี้", และเป็นประโยคว่า "การละทิ้งสิ่งที่พึงนำมา". บัดนี้ ย่อมระลึกถึงตัวอย่างของอัตถัพยัตติสองชนิดโดยลำดับด้วยบทว่า "เช่น" เป็นต้น ด้วยคาถาสองบทมีบทว่า "มารี" เป็นต้น. นั้นกล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นแล.

Puna atthena yathā –

อีก โดยอรรถ เช่น –

148.

Sabhāvāmalatā dhīra,

Mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatānanta-

Moḷicchāyā jahanti no.

ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์. เพราะเหตุใด เงาแห่งมงกุฎของพญานาคผู้ก้มลงย่อมไม่ละทิ้ง.

148. Puna dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate.

148. ส่วนในบทที่สองอีก บทว่า "ธีรา" เป็นคำเรียกขาน. ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ ความบริสุทธิ์โดยปกติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์ เป็นของว่างเปล่า. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะเหตุใด พระนขาเหล่านั้นแห่งมงกุฎ คือพระเกี้ยวของพญานาคชื่ออนันตะผู้ก้มลง ผู้โน้มลง หรือเงา คือรัศมีแห่งมงกุฎของเทวดาและมนุษย์ผู้ก้มลง ผู้ไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมไม่ละทิ้ง ย่อมไม่สละ, แต่ย่อมละทิ้งรัศมีของตน. ในที่นี้ เพราะมีรัศมีในพระนขา แห่งพระนขา แห่งมงกุฎ แห่งการกราบไหว้ไม่ขาดสายของผู้ไม่ผิดพลาดมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น, การไหว้พระบาทดุจดอกบัวของพระผู้มีพระภาคย่อมปรากฏชัดโดยความสามารถ.

148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ.

148. บทว่า "อีก โดยอรรถ เช่น สภาวะ" เป็นต้น. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ ความบริสุทธิ์โดยปกติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์ เป็นของว่างเปล่า. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะเหตุใด พระนขาแห่งพระบาทเหล่านั้นของท่านย่อมเกี่ยวข้องกับเงาแห่งมงกุฎของพญานาคชื่ออนันตะผู้ก้มลง, หรือเงา คือรัศมีแห่งมงกุฎของเทวดาและมนุษย์ผู้ก้มลง ผู้ไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมไม่ละทิ้ง ย่อมไม่สละ, พระนขาเหล่านั้นย่อมละทิ้งสีตามธรรมชาติแล้วเป็นเช่นกับรัศมีแห่งมงกุฎ. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ การที่มงกุฎทั้งหลายย่อมถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยรัศมีของตนที่ไม่ถูกบดบังด้วยรัศมีแห่งพระนขาใกล้รัศมีแห่งพระนขาที่เปรียบด้วยแสงจันทร์, เพราะความไม่มีแห่งความไม่มีการกราบไหว้ไม่ขาดสายของบุคคลเช่นนั้น, การกราบไหว้ไม่ขาดสายของกษัตริย์เป็นต้นที่พระบาทดุจดอกบัวของพระมุนินทะย่อมปรากฏชัดโดยความสามารถ. และบทว่า "ความเป็นของสิ่งนั้น", และบทว่า "บริสุทธิ์ด้วยสิ่งนั้น", และบทว่า "ความเป็นของสิ่งเหล่านั้น", และในฝ่ายแรก บทว่า "อนันตะผู้ก้มลง", และบทว่า "มงกุฎของสิ่งนั้น", และบทว่า "เงาของสิ่งนั้น", และในฝ่ายที่สอง บทว่า "มงกุฎเหล่านั้นไม่มีที่สิ้นสุด", และบทว่า "มงกุฎที่ไม่มีที่สิ้นสุดของผู้ก้มลง", และเป็นประโยคว่า "เงาของสิ่งเหล่านั้น".

149.

‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

วิญญูชนทั้งปวงย่อมสำคัญว่า "เป็นแก่นสารแห่งบทประพันธ์" ซึ่งคุณนี้ชื่อว่าสมาธิที่ถึงโอกาสแห่งการเห็น.

149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti.

149. กล่าวถึงหน้าที่และผลของสมาธิด้วยบทว่า "พันเธ" เป็นต้น. วิญญูชนทั้งหลายคือกวีแม้ทั้งปวง ย่อมสำคัญ คือคิดหรือรู้ ซึ่งสมาธิใดว่าเป็นแก่นสาร คือเป็นชีวิตของบทประพันธ์ทั้งหมด เพราะบทประพันธ์ที่มีลักษณะเป็นร้อยแก้ว ร้อยกรอง และร้อยแก้วผสมร้อยกรองนั้นต้องอาศัยสมาธินั้น, คุณนี้ชื่อว่าสมาธิ คือคุณที่ชื่อว่าสมาธิ ถึงแล้วซึ่งโอกาส คือช่องทางในการแสดงออก คือการทำให้ปรากฏ ตามลำดับที่ระบุไว้ เพราะความที่ไม่มีคุณอื่นยิ่งไปกว่า.

149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho.

149. บัดนี้ ท่านแสดงสมาธิทั้งหลายด้วยคำว่า "bandhi" เป็นต้น. นักปราชญ์ผู้รู้แจ้งทั้งหลายแม้ทั้งหมดพร้อมเพรียงกัน ย่อมสำคัญสมาธิใดว่าเป็น "สาระแห่งการประพันธ์" (bandhasāro) คือเป็นชีวิตของการประพันธ์ที่เรียกว่าร้อยแก้วและร้อยกรองผสมกัน, คุณวิเศษชื่อว่าสมาธินี้ ถึงโอกาสที่จะแสดงแล้ว คือถึงโอกาสที่จะแสดงตามลำดับที่ระบุไว้. วิเคราะห์ว่า Bandhassa sāro (สาระแห่งการประพันธ์), และ dassane avasaraṃ (โอกาสในการแสดง), และ taṃ patto (ถึงโอกาสนั้น).

150.

Aññadhammo tato’ññattha,

Lokasīmānurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so,

Samādhīti niruccati.

ธรรมของสิ่งอื่น ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในที่อื่นจากสิ่งนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลกอย่างถูกต้อง เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงเรียกว่า "สมาธิ".

150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho.

150. ท่านกล่าวคำว่า "aññe" เป็นต้น เพื่อตอบคำถามว่า "โวหารทางเสียงนี้ว่า 'สมาธิ' ท่านกล่าวในการประพันธ์ได้อย่างไร?". มีอธิบายว่า คุณธรรมอันเป็นที่รู้จักกันดีของสิ่งอื่น เมื่อเทียบกับสิ่งที่เป็นปกติ (มุขยัตถะ) ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในที่อื่น คือในอารมณ์ที่ไม่ใช่โดยตรง (อมุขยัตถะ) จากอารมณ์โดยตรงนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก คือโดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลกอย่างถูกต้อง คืออย่างดี (ความดีในที่นี้คือการอนุวัตตามขอบเขตของโลกนั่นเอง), ด้วยเหตุนี้ ธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้ จึงเรียกว่า "สมาธิ" คือท่านกล่าวโดยถอดความออกมาว่า "ถูกนำไปตั้งไว้โดยชอบ" ดังนี้.

150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho.

150. เมื่อมีข้อสงสัยว่า โวหารว่า "สมาธิ" นี้ เป็นไปในเรื่องของการประพันธ์ได้อย่างไร เพื่อจะแสดงรูปวิเคราะห์แรก ท่านจึงกล่าวคำว่า "aññi" เป็นต้น. มีความว่า เพราะเหตุที่ธรรมของสิ่งอื่น คือคุณธรรมที่ปรากฏชัดของวัตถุที่เป็นมุขยัตถะอื่นจากอมุขยัตถะที่เป็นอารมณ์ของสมาธิ ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกวางไว้ในที่อื่น คือในอารมณ์ที่เป็นอมุขยัตถะ จากอารมณ์ที่เป็นมุขยัตถะนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก คือโดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลกนั่นเอง ด้วยความเป็นผู้ไม่ขัดต่อระเบียบแห่งโลกโวหารอย่างถูกต้อง, ด้วยเหตุนี้ คุณธรรมตามที่กล่าวมานี้ จึงเรียกว่า "สมาธิ". วิเคราะห์ว่า Aññassa dhammo (ธรรมของสิ่งอื่น), และ lokassa sīmā (ขอบเขตของโลก), และ tassā anurodho (การคล้อยตามขอบเขตนั้น).

Samādhiuddesa

การแสดงสมาธิ

151.

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca.

ธรรมของสิ่งมีชีวิต ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีชีวิต อย่างถูกต้องในบางแห่ง ธรรมของสิ่งมีรูป ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีรูป และธรรมของสิ่งมีรส ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีรส.

152.

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā;

Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

ธรรมของสิ่งมีสภาพเป็นของเหลว ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีสภาพเป็นของเหลว แม้ในสิ่งที่ไม่มีผู้กระทำ ก็มีภาวะเป็นผู้กระทำ แม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย ก็มีภาวะเป็นของแข็ง ตัวอย่างของสมาธิเหล่านั้น ย่อมมีตามลำดับ.

151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena.

(คาถาที่) 151-152 ท่านกล่าวถึงอารมณ์ของสมาธิด้วยคำว่า "apāṇe" เป็นต้น. ในบางแห่ง คุณธรรมของสิ่งที่มีชีวิตทั้งหลาย ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในสิ่งที่ไม่มีชีวิตอย่างถูกต้อง โดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลก, แม้ในข้อต่อๆ ไปก็นัยเดียวกันตามสมควร. คำว่า Nirūpe หมายถึง ในวัตถุที่ไม่มีรูป, คำว่า kvaci (ในบางแห่ง) ย่อมตามไปในทุกที่. ในวัตถุที่ไม่มีร่างกาย คือไม่หนาแน่น ไม่เกาะกลุ่มกัน (คุณธรรม) ของสิ่งที่แข็ง คือที่มั่นคง (ย่อมถูกนำไปตั้งไว้), ตัวอย่างของสมาธิเหล่านั้นตามที่กล่าวมา ย่อมมีตามลำดับที่ระบุไว้.

151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho.

(คาถาที่) 151-152 ในการแสดง ท่านแสดงอารมณ์ของสมาธิที่ระบุไว้ด้วยพหูพจน์ว่า "samādhayo" ด้วยคำว่า "apāṇe" เป็นต้น. ในบางแห่ง คือในที่บางแห่ง คุณธรรมของสิ่งที่มีชีวิต คือคุณธรรมของสิ่งที่มีอินทรีย์ผูกพัน ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในวัตถุที่ไม่มีชีวิตอย่างถูกต้อง ตามการอนุวัตความปรากฏในโลก, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีรูป ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีรูป, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีรส ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีรส, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีสภาพเป็นของเหลว ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีสภาพเป็นของเหลว, ในบางแห่ง ความเป็นผู้กระทำ คือคุณธรรมของผู้กระทำ ย่อมถูกนำไปตั้งไว้แม้ในสิ่งที่ไม่มีผู้กระทำ, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่แข็ง คือที่กระด้าง ย่อมถูกนำไปตั้งไว้แม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย คือที่ไม่มีสรีระอย่างถูกต้อง. ตัวอย่างของสมาธิทั้ง 6 เหล่านั้น ย่อมมีตามลำดับที่ระบุไว้ว่า "apāṇe pāṇinaṃ" เป็นต้น. วิเคราะห์ว่า Na santi pāṇā assa (ไม่มีชีวิตในสิ่งนั้น), และ rūpā niggato (รูปออกไปแล้ว), และ rūpena yutto (ประกอบด้วยรูป), และ rasā niggato (รสออกไปแล้ว), และ rasena saha vattamāno (เป็นไปพร้อมกับรส), และ dravā añño (อื่นจากของเหลว), และ dravena dravabhāvena yutto (ประกอบด้วยสภาวะที่เป็นของเหลว), และ kattuto añño (อื่นจากผู้กระทำ), และ kattuno bhāvo (ภาวะแห่งผู้กระทำ), และ natthi sarīraṃ assa (ไม่มีร่างกายในสิ่งนั้น).

Samādhiniddesa

การแสดงสมาธิ

Apāṇe pāṇinaṃ dhammo

ธรรมของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต

153.

Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

ข้าแต่พระนาถะ ข้าพเจ้าสำคัญว่า ดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่ง แม้ในเวลากลางวัน เพราะการอยู่ร่วมกันกับพระอุณณาโลมอันเป็นพระจันทร์เต็มดวง.

153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ.

153. คำว่า "uṇṇā" เป็นต้น. คำว่า "nātha" เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงเป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม. ข้าพเจ้าสำคัญว่า คือคาดหมายว่า ดอกบัวสายทั้งหลาย คือกลุ่มดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่ง คือปราศจากการหลับใหล แม้ในเวลากลางวัน เพราะการอยู่ร่วมกัน คือการประกอบกันกับพระจันทร์เต็มดวงที่เรียกว่าพระอุณณาโลมธาตุของพระองค์. ในที่นี้ เพราะมีการนำธรรมของสิ่งมีชีวิต คือการอยู่ร่วมกันในรูปของความรื่นรมย์ และความอิ่มเอิบใจด้วยความเบิกบาน ไปตั้งไว้ในพระอุณณาโลมอันเป็นพระจันทร์เต็มดวงที่ถูกสมมติให้เป็นบุรุษซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่มีชีวิต และในดอกบัวสายทั้งหลายที่ถูกสมมติให้เป็นสตรีเช่นนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก ธรรมที่เป็นที่รู้จักกันดีนั้นจึงเรียกว่า "สมาธิ". และคำที่กล่าวถึงสมาธินั้น ย่อมแสดงถึงโวหารทางเสียงโดยอ้อม เพราะคล้อยตามเนื้อความ แม้ในข้อต่อๆ ไปก็นัยเดียวกันตามสมควร.

153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho.

153. ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น ท่านแสดงตัวอย่างของสมาธิที่เป็นธรรมของสิ่งมีชีวิตด้วยคำว่า 'อุณณา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า เพราะการสมาคมกับพระอุณณาของพระองค์อันกล่าวคือพระจันทร์เต็มดวง ด้วยเหตุแห่งการมาประจวบกันและกัน เหล่ากุมุทินีอันกล่าวคือกลุ่มดอกกุมุท แม้ในเวลากลางวันก็ปราศจากนิทรา (บาน) เบ่งบานบันเทิงยิ่งนัก คือเป็นผู้ยินดีอย่างยิ่ง ดังนี้ ความบันเทิงแห่งพระจันทร์ย่อมทราบได้ด้วยศัพท์ว่า 'สห'. ในที่นี้ การสมาคมอันเป็นกามสุข (สุรตสังคมะ) การปราศจากนิทรา และความบันเทิง ทั้ง ๓ ประการนี้ เป็นอรรถที่ปรากฏชัดจากธรรมของสิ่งมีชีวิต โดยการยกขึ้นด้วยปัญญาโดยไม่ล่วงเลยโวหารโลกในสิ่งไม่มีชีวิตทั้งหลายอันกล่าวคือพระอุณณา พระจันทร์เต็มดวง และดอกกุมุท ชื่อว่าสมาธิในที่นี้ แม้คัมภีร์ที่แสดงสมาธินั้น ก็พึงเห็นว่าชื่อว่าสมาธิโดยอ้อม เพราะดำเนินตามอรรถ. วิเคราะห์ว่า พระจันทร์นั้นเต็มดวงด้วย ชื่อว่าปุณณินทุ, พระอุณณานั่นแหละเป็นพระจันทร์เต็มดวง ชื่อว่าอุณณาปุณณินทุ, นิทราไปปราศจากสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าวิคตนิคทา.

Nirūpe rūpayuttassa

ธรรมของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป

154.

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā.

ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้พระบาทดุจดอกบัว ย่อมจมอยู่ในรสแห่งความกรุณา ดุจดังจมอยู่ในรสแห่งอมตะ ชนเหล่านั้นมีความสุข มีโทษอันกำจัดแล้ว.

154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho.

154. คำว่า 'ทยา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายคือสัตว์ผู้เป็นไปในโพรงแห่งไตรโลก ผู้กราบไหว้ด้วยอำนาจการนมัสการที่พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ย่อมจมลง คือดำลงในรสแห่งความกรุณา คือในคุณคือรสแห่งกรุณา ดุจในรสแห่งอมตะ คือดุจในรสแห่งน้ำทิพย์. จริงอยู่ คัมภีร์นิฆัณฑุกล่าวว่า 'รสศัพท์ ย่อมใช้ในความหมายว่า ความรัก (สิงคาระ) เป็นต้น, พิษ, ความเพียร, คุณ, ราคะ และของเหลว'. วิเคราะห์ว่า โทษทั้งหลายมีลมเป็นต้นในฝ่ายอมตะพินาศไปแล้ว หรือในอีกนัยหนึ่ง โทษทั้งหลายมีราคะเป็นต้นของชนเหล่าใดพินาศไปแล้ว ชื่อว่าหตโทสะ, เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ชนเหล่านั้นชื่อว่าสุขิตะ คือผู้ถึงแล้ว ได้แล้วซึ่งความสุข คือความสุขทางกายและทางใจ ดังนี้.

154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho.

154. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งรูปธรรมสมาธิด้วยบทว่า 'ทยา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายคือเทวดาและมนุษย์ผู้กราบไหว้ที่พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ผู้จมลง คือดำลงในรสแห่งความกรุณา คือในคุณคือความกรุณาอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เหมือนในรสแห่งอมตะคือในน้ำทิพย์ เป็นผู้มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีโทษมีลมและดีเป็นต้นพินาศแล้ว หรือมีโทษมีราคะเป็นต้นพินาศแล้ว เป็นผู้มีความสุข คือถึงแล้วซึ่งความสุขอันกล่าวคือความไม่แก่และความไม่ตายจากเหตุนั้นนั่นเอง. ในที่นี้ การจมลงที่พึงได้ในน้ำอันประกอบด้วยรูป ย่อมถูกยกขึ้นในคุณคือความกรุณาอันไม่มีรูป. วิเคราะห์ว่า ความกรุณานั่นแหละเป็นรสคือคุณ ชื่อว่าทยารสะ, อมตะนั่นแหละเป็นรส ชื่อว่าอมตรสะ, โทษทั้งหลายมีลมเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น ของชนเหล่าใดพินาศแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าหตโทสะ, พระบาททั้งหลายนั่นแหละเป็นดอกบัว ชื่อว่าปาทัมพุชะ, ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้ในพระบาทดุจดอกบัวเหล่านั้น ชื่อว่าปาทัมพุชานตะ.

‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati.

บทว่า 'รส' ในคำว่า 'รสในสิงคาระเป็นต้น, ในพิษ, ในความเพียร, ในคุณ, ในราคะ, ในของเหลว' ในที่นี้ คำว่า 'รส' ย่อมเป็นไปในน้ำคือคุณ.

Nirase sarasassa

ของสิ่งที่มีรสในสิ่งที่ไม่มีรส.

155.

Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava;

Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho.

ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใสในคุณอันไพเราะของพระองค์ ความเป็นไปแห่งใจของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็มเป็นเช่นไรหนอ.

155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti.

155. บทว่า 'ในคุณอันไพเราะ' เป็นต้น. ผู้ใดเป็นไปด้วยปัญญา ผู้นั้นชื่อว่า 'ธีระ' (ผู้มีปัญญา). ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใส ไม่กระทำความเลื่อมใสในคุณอันไพเราะ อันน่ารื่นรมย์ของพระองค์ มีกรุณาเป็นต้น ความเป็นไปแห่งใจ คือความประพฤติแห่งจิตของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็ม คือมีคุณอันไม่ไพเราะ เป็นเช่นไรหนอ ปรากฏเป็นเช่นไรหนอ ไม่พึงรู้ได้ว่า 'เป็นเช่นนี้'. เพราะชนเหล่านั้นหันหลังให้จากการตรัสรู้คุณเช่นนั้น เกี่ยวข้องกับความมืดคือโมหะ.

155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ.

155. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งสรสธรรมสมาธิด้วยบทว่า 'มธุเร' เป็นต้น. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดผู้มีอธิมุตติเลว ไม่เลื่อมใสแม้ในคุณอันไพเราะ คือในคุณคือกรุณาและปัญญาอันงดงามโดยธรรมชาติของพระองค์ ความเป็นไปแห่งใจ คือความประพฤติแห่งจิตของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็ม คือมีคุณอันไม่ไพเราะ เป็นเช่นไรหนอ คือย่อมเป็นไปได้อย่างไร. วิเคราะห์ว่า ผู้ใดอันปัญญาให้เป็นไปอยู่ คือประพฤติอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าธีระ, ความเป็นไปนั้นปรากฏเป็นเช่นไร, คุณทั้งหลายอันเค็มมีแก่ชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่าขารคุณะ. ในที่นี้ สมาธิชื่อว่าคุณสองอย่างคือความไพเราะและความเค็ม อันเป็นธรรมประกอบด้วยรสที่ถูกยกขึ้นในสิ่งที่ไม่มีรส.

Adrave dravayuttassa

ของสิ่งที่มีของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว.

156.

Sabbatthasiddha cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā.

ข้าแต่พระสัพพัตถสิทธะ คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายอันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทั้งปวง.

156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti.

156. บทว่า 'สัพพัตถสิทธิ' เป็นต้น. คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายของพระมหามุนีผู้สัพพัตถสิทธิ อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ คือมีรัศมีอันรุ่งเรืองแผ่ซ่านไปดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทั้งปวง.

156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho.

156. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งทรวยยุตตสมาธิด้วยบทว่า 'สัพพัตถะ' เป็นต้น. ข้าแต่พระตถาคตผู้สัพพัตถสิทธิ คือผู้มีกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว หรือผู้ประกอบด้วยประโยชน์ทั้งปวงอันสำเร็จแล้ว คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายของพระองค์ อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ คือมีลักษณะเสมอกับความรุ่งเรืองของดอกมะลิ หรือคล้ายกับความรุ่งเรืองของดอกมะลิ คือคุณทั้งหลายมีอรหัตตคุณเป็นต้น อันยิ่งใหญ่เพราะความยิ่งใหญ่แห่งจำนวน หรือเพราะความยิ่งใหญ่แห่งอานุภาพ ย่อมแผ่ไปในทิศทั้งหลาย คือในทิศทั้งสิบโดยรอบ. ในที่นี้ ความเป็นของอันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ อันเป็นคุณประกอบด้วยของเหลว ถูกยกขึ้นในคุณอันปราศจากของเหลว ชื่อว่าสมาธิ. วิเคราะห์ว่า ประโยชน์เหล่านั้นทั้งหมด ชื่อว่าสัพพัตถะ, ประโยชน์เหล่านั้นสำเร็จแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าสัพพัตถสิทธะ, จุฬกะนั่นแหละเป็นปุฏะ ชื่อว่าจุฬกปุฏะ, อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะนั้น ชื่อว่าจุฬกปุฏเปยยะ, คุณทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่ามหากุณะ, ความรุ่งเรืองของดอกมะลิทั้งหลาย ชื่อว่ากุนทโสภา, ลักษณะอันเสมอกับความรุ่งเรืองเหล่านั้นมีแก่คุณเหล่าใด คุณเหล่านั้นชื่อว่ากุนทโสภาสลักขณะ.

Akattari kattutā

ความเป็นผู้กระทำในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ.

157.

Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava.

ข้าแต่พระชินะ อาวุธนานาชนิดอันถูกปล่อยไปโดยกำลังของมารผู้เป็นศัตรู ย่อมทื่อ และละอายด้วยเพศอื่น ย่อมกราบไหว้พระบาทของพระองค์.

157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā.

157. บทว่า มารารี เป็นต้น. มารนั่นแหละคือศัตรู ชื่อว่า มารารี, อาวุธนานาชนิดมีภินทิปาลเป็นต้น อันมารารีนั้นปล่อยไปข้างหน้า ด้วยกำลังคือความสามารถของตน หรือด้วยกำลังคือเสนาของมารารีนั้น ย่อมทื่อ คือละทิ้งความคมเสีย และละอายเพราะถึงความเป็นของทื่อนั้นเอง โดยคิดว่า 'แม้พวกเราผู้มีอานุภาพปรากฏในโลก ก็ยังเป็นเช่นนี้' และละอายด้วยเพศอื่น (ปลอมตัว) โดยคิดว่า 'ทำอย่างไรคนอื่นจึงจะไม่รู้จักพวกเรา' จึงเปลี่ยนเพศแห่งอาวุธของตนเป็นเพศแห่งดอกไม้, คำว่า ชินะ เป็นคำเรียก, คำว่า ปาทานตา คือผู้น้อมลงที่พระบาทของพระองค์.

157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho.

157. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งกัตตุธรรมสมาธิด้วยบทว่า มาราริ เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า อาวุธนานาชนิดมีภินทิปาล ลูกศร หอก และโตมรเป็นต้น อันมารผู้เป็นศัตรูปล่อยไปข้างหน้าด้วยกำลังคือความสามารถของตน หรืออันเสนาของมารผู้เป็นศัตรูปล่อยไป ย่อมทื่อ คือไม่คม และละอาย โดยคิดว่า 'เพราะเหตุไร ความวิปริตเช่นนี้จึงได้มีแก่พวกเราผู้มีอานุภาพปรากฏในโลก' และละอายด้วยเพศอื่น โดยคิดว่า 'ทำอย่างไรคนอื่นจึงจะไม่รู้จักพวกเรา' จึงละทิ้งเพศแห่งอาวุธแล้วเป็นเพศแห่งดอกไม้ซึ่งเป็นอย่างอื่นจากนั้น ย่อมนอบน้อมลงใกล้พระบาทของพระองค์. ในที่นี้ ความละอาย การเปลี่ยนด้วยเพศอื่น และการน้อมลง อันเป็นกัตตุธรรม (สภาวะของผู้กระทำ) เหล่านี้ ชื่อว่าสมาธิ เพราะเป็นการยกเอาอาการมีความละอายเป็นต้นไปไว้ในสิ่งที่ไม่ใช่ผู้กระทำ. วิเคราะห์ว่า มารนั่นแหละคือศัตรู ชื่อว่า มาราริ, อันถูกปล่อยไปด้วยกำลัง ชื่อว่า พลวิสสัฏฐะ, อันมารารีปล่อยไปด้วยกำลัง ชื่อว่า มาราริพลวิสสัฏฐะ, กำลังของมารารีคือเสนา ชื่อว่า มาราริโน พลัง, อันเสนานั้นปล่อยไป ชื่อว่า เตน วิสสัฏฐะ, อาวุธที่มีชนิดต่างๆ มากมาย ชื่อว่า นานาวิธา, เพศของสิ่งอื่น ชื่อว่า อัญญเวสะ, เพศนั้นด้วยเป็นของอื่นด้วย ชื่อว่า อัญโญ จ โส เวโส จ, น้อมลงที่พระบาททั้งหลาย ชื่อว่า ปาเทสุ อานตา.

Kaṭhinassa asarīre

การยกธรรมที่แข็งกระด้างไว้ในสิ่งไม่มีร่างกาย

158.

Munindabhāṇumā kālo-

Dito bodhodayācale;

Saddhammaraṃsinā bhāti,

Indamandhatamaṃ paraṃ.

พระมุนินทร์ผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ เสด็จขึ้นแล้วบนภูเขาอุทัยคือการตรัสรู้ในกาล (คือเวลาเช้า) ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีคือพระสัทธรรม ทำลายความมืดมิดอย่างยิ่ง

158. ‘‘Muninda’’iccādi. Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti.

158. บทว่า มุนินทะ เป็นต้น. พระโพธิญาณอันดุจสัพพัญญุตญาณ หรือพระโพธิญาณนั่นแหละคือภูเขาอุทัย (ภูเขาที่พระอาทิตย์ขึ้น), พระมุนินทร์ผู้ดุจพระอาทิตย์ หรือพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ผู้ปรากฏขึ้นแล้วในกาลนั้นคือในเวลาสิ้นสุดแห่งราตรีอันเป็นสมัยที่เสด็จออก (เพื่อตรัสรู้), ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสว ทำลายความมืดมิดคือความมืดหรือโมหะอย่างยิ่ง ด้วยรัศมีอันดุจพระสัทธรรม หรือรัศมีอันกล่าวคือพระสัทธรรม

158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho.

158. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งกฐินธรรมสมาธิด้วยบทว่า มุนินทิ เป็นต้น. พระมุนินทร์ผู้ดุจพระอาทิตย์ หรือพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ผู้ปรากฏขึ้นแล้วในกาลคือเวลาสิ้นราตรี หรือในสมัยที่ทรงชนะมาร บนภูเขาอุทัยอันดุจสัพพัญญุตญาณ หรืออันกล่าวคือสัพพัญญุตญาณ, ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสว ทำลายความมืดมิดคือความมืดทึบตามปกติ หรือความมืดคือโมหะอันหนาแน่นอย่างยิ่ง ด้วยรัศมีอันดุจพระสัทธรรม หรือรัศมีอันเป็นพระสัทธรรม. ในที่นี้ การทำลายอันเป็นถัทธธรรม (ธรรมที่แข็งกระด้าง) ถูกยกขึ้นไว้ในความมืดอันไม่มีร่างกายด้วยปัญญา ชื่อว่าสมาธิ. วิเคราะห์ว่า จอมแห่งมุนี ชื่อว่า มุนินทะ, พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ชื่อว่า มุนินทะภานุมา, โพธิญาณนั่นแหละคือภูเขาอุทัย ชื่อว่า โพโธทยะอจละ, พระสัทธรรมนั่นแหละคือรัศมี ชื่อว่า สัทธรรมรังสี

159.

Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ;

Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

คำมีการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นนี้ หากไม่ปราศจากคุณวุติ (การใช้โดยนัยอุปมา) ย่อมงดงามยิ่ง, ส่วนคำอื่น (ที่ใช้โดยนัยตรง) ย่อมถึงซึ่งความเป็นคำตลาด (ความไม่สุภาพ) โดยแท้

159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho.

159. ท่านแสดงว่า ธรรมบางอย่างย่อมงดงามในบทประพันธ์ที่เป็นอามุขยวิสัย (นัยรอง) ไม่ใช่มุขยวิสัย (นัยตรง) จึงกล่าวว่า วมนัง เป็นต้น. การสำรอกและการอาเจียน, ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ทรงรวมถึงการถ่ายท้องเป็นต้นไว้ด้วย. การใช้คำ (วุตติ) ที่มีลักษณะนำเอาวิสัยอื่นมาใช้ในวิสัยที่รู้จักกันดี ซึ่งเป็นคุณศัพท์ส่วนขยาย (ไม่ใช่ประธาน) ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เมื่อไม่คลาดเคลื่อนไปจากนัยนั้น ย่อมเป็นอามุขยภูตะ (นัยรอง) ที่งดงามยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่งเพราะเป็นรูปแห่งอลังการ, ส่วนคำอื่น คือคำที่เป็นมุขยะ (นัยตรง) ย่อมถึง คือได้รับ หรือก่อให้เกิดความเป็นคำตลาด (ความไม่สุภาพ) ในบทประพันธ์โดยแท้ เพราะความไม่เหมาะสมของคำนั้น นี่คืออรรถ

159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho.

159. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า ในบรรดาปาณิธรรมเป็นต้นเหล่านี้ ธรรมบางอย่างที่ใช้ในอามุขยวิสัย (นัยรอง) ย่อมเป็นที่สรรเสริญ ที่ใช้ในมุขยวิสัย (นัยตรง) ย่อมไม่เป็นที่สรรเสริญ จึงกล่าวคำว่า วมนุคคิ เป็นต้น. คำมีการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นนี้ คือการสำรอก การอาเจียน และการถ่ายท้องเป็นต้น ที่ไม่คลาดเคลื่อนจากคุณวุติ คือไม่หลุดไปจากการใช้ในนัยรอง ย่อมเป็นอามุขยภูตะที่งดงามยิ่ง เป็นที่รักยิ่งของคนทั้งปวง, ส่วนคำอื่นที่ตรงกันข้าม คือการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นที่ใช้ในมุขยวิสัย (นัยตรง) ย่อมถึง คือเสพซึ่งความเป็นคำตลาดโดยแท้ ซึ่งเป็นโทษคือความเป็นคำตลาดที่ไม่เป็นที่รักโดยสภาวะ. วิเคราะห์ว่า การสำรอกและการอาเจียน ชื่อว่า วมนุคคิรณะ, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของคำใด คำนั้นชื่อว่า วมนุคคิรณาทิ, การใช้คำที่เป็นส่วนขยาย (ไม่เป็นประธาน) ชื่อว่า คุณวุตติ, ไม่คลาดเคลื่อนจากคุณวุตตินั้น ชื่อว่า คุณวุตตยา อปริจจุตะ

160.

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī;

Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

แถวแห่งพระนขาของพระมุนี ทำพระจันทร์นั้นให้ปราศจากรัศมี ราวกับดื่มรัศมีของพระจันทร์ ด้วยอุบายแห่งการสำรอกรัศมีออกมา

160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ.

160. ยกตัวอย่างว่า 'กนฺตีนํ' เป็นต้น. ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า แถวแห่งพระนขาของพระมุนีผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า ราวกับดื่มกินซึ่งรัศมีของพระจันทร์ เพราะความที่รัศมีเหล่านั้นแผ่ไปในที่ทั้งปวง ด้วยอุบายคือการอาเจียนและด้วยเลศคือการสำรอกซึ่งรัศมีทั้งหลายอันเป็นความงามพิเศษที่ซ่านออกไปจากตนอย่างไม่ขาดสาย. ท่านกล่าวเหตุแห่งการจินตนาการว่า 'เป็นเช่นไร' เป็นต้นว่า 'นิปฺปภํ'. (แถวพระนขาเหล่านั้น) เมื่อกระทำพระจันทร์นั้นให้ปราศจากแสงสว่าง คือไม่มีรัศมี. เพราะว่า นี้เป็นเหตุแห่งการจินตนาการ เพราะเมื่อเห็นความที่พระจันทร์เป็นธรรมชาติปราศจากรัศมีด้วยการถูกความงามแห่งพระนขาครอบงำ และเห็นความยิ่งใหญ่แห่งแถวพระนขานั้น จึงจินตนาการว่าแถวพระนขาเหล่านั้นดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ และจินตนาการอุบายคือการอาเจียนซึ่งรัศมีทั้งหลาย.

160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho.

160. ท่านแสดงตัวอย่างแห่งคำมีการอาเจียนและการสำรอกเป็นต้นที่ใช้ในวิสัยที่น่าปรารถนาด้วยคำว่า 'กนฺตีนํ' เป็นต้น. แถวแห่งพระนขาของพระมุนี คือแถวแห่งพระนขาของพระมุนี เมื่อกระทำพระจันทร์ที่บริสุทธิ์นั้นให้ปราศจากรัศมี ด้วยอุบายคือการอาเจียนและด้วยเลศคือการสำรอกซึ่งรัศมีทั้งหลายอันเป็นความงามดุจรัศมีพระจันทร์ของตน ข้าพเจ้าสำคัญว่าย่อมดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ทั้งหลาย คือแสงจันทร์ทั้งหลาย เพราะความที่รัศมีของตนแผ่ไปในที่ทั้งปวง. เพราะเห็นความที่พระจันทร์แม้มีรัศมีก็ปราศจากรัศมี และความที่รัศมีแห่งพระนขามีความยิ่งใหญ่ เพราะความที่รัศมีแห่งพระนขาแผ่ไปในที่ทั้งปวง กวีจึงจินตนาการว่า แถวพระนขาเหล่านั้นราวกับดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ การดื่มกินรัศมีพระจันทร์และการอาเจียนรัศมีของตนของแถวพระนขาเหล่านั้น มิใช่สภาวะปกติ แต่เป็นอุบายที่กวีจินตนาการขึ้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า คำว่า 'อาเจียน' (วมน) ที่ใช้ในอวิสัย (ความหมายรอง) คือรัศมีอื่นจากวิสัยที่เป็นประธาน (ความหมายหลัก) มีคำข้าวเป็นต้น เป็นคุณวุตติ (การใช้คำโดยนัย). บทวิเคราะห์ว่า 'วมนเมว พฺยาชํ' (การอาเจียนนั่นแหละเป็นอุบาย), 'มุนิโน ปาทา' (เท้าของพระมุนี), 'เตสุ นขา' (เล็บในเท้าเหล่านั้น), 'เตสํ อาพลิโย' (แถวแห่งเล็บเหล่านั้น), 'จนฺทสฺส กนฺติโย' (รัศมีของพระจันทร์), 'นิคฺคโต ปภา หิ' (รัศมีออกไปแล้ว).

161.

Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

กิริยา (มีการอาเจียนเป็นต้น) นั้น ที่มีผู้กระทำไม่มีเจตนา (และ) มีคุณศัพท์เป็นกรรม ย่อมเป็นที่รื่นรมย์อย่างนี้; แม้กิริยาที่มีผู้กระทำมีเจตนานั้น หากมีคุณศัพท์เป็นกรรม ก็จัดว่ายอดเยี่ยม.

161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā.

161. ท่านสรุปตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'อจิตฺต' เป็นต้น. กิริยาใดมีผู้กระทำไม่มีเจตนา กิริยานั้นชื่อว่า 'อจิตฺตกตฺตุกะ'. กิริยาใดมีคุณศัพท์เป็นกรรม กิริยานั้นชื่อว่า 'คุณกมฺมะ'. และกิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นที่รื่นรมย์ คือน่าพอใจยิ่ง เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์. ด้วยว่า แถวพระนขาทั้งหลายเป็นผู้กระทำที่ไม่มีเจตนา รัศมีทั้งหลายเป็นกรรมที่เป็นคุณศัพท์ ดังนั้น การอาเจียนในที่นี้จึงงดงามยิ่ง. ท่านกล่าวคำว่า 'สจิตฺต' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มิใช่เพียงกิริยานี้เท่านั้นที่รื่นรมย์. กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนี้ แม้มีผู้กระทำที่มีเจตนา หากมีคุณศัพท์เป็นกรรม ก็จัดว่ายอดเยี่ยม คือประเสริฐ เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์.

161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo.

161. ท่านแสดงความที่ตัวอย่างในลำดับก่อนเป็นที่สรรเสริญ และแสดงว่าการอาเจียนเป็นต้นที่มีผู้กระทำมีเจตนา ก็เป็นที่ปรารถนาเมื่อมีคุณศัพท์เป็นกรรม จึงกล่าวคำว่า 'อจิตฺตกตฺตุกํ' เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ โดยอาการนี้ กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นที่มีผู้กระทำไม่มีเจตนา คือมีผู้กระทำที่ไม่มีวิญญาณอันได้แก่แถวพระนขา และมีคุณศัพท์เป็นกรรม คือมีกรรมรองอันได้แก่รัศมีแห่งพระนขา ย่อมเป็นที่รื่นรมย์ คือก่อให้เกิดความชอบใจ เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์, กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนี้ แม้มีผู้กระทำที่มีเจตนา คือมีผู้กระทำที่มีวิญญาณ หากเป็นคุณศัพท์เป็นกรรม คือเป็นกรรมที่ไม่ใช่ส่วนหลัก ก็จัดว่ายอดเยี่ยม คือวิเศษทีเดียว, แม้จะมีฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แห่งภาวะในคำว่า 'กนฺตีนํ' ก็ไม่พ้นความเป็นกรรมในกิริยาคือการอาเจียน. รูปวิเคราะห์ว่า 'นตฺถิ จิตฺตํ เยสํ' (จิตไม่มีแก่สิ่งใด), 'อจิตฺตา กตฺตาโร ยสฺส' (กิริยาใดมีผู้กระทำไม่มีจิต), 'คุโณ กมฺมํ ยสฺส' (กิริยาใดมีคุณเป็นกรรม), 'สห จิตฺเตน วตฺตมาโน' (เป็นไปพร้อมด้วยจิต). คำว่า 'อิติ' ในตัวอย่างนี้ เป็นนิบาตในอรรถว่า 'โดยประการนี้' หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นกลุ่มนิบาตในการเริ่มต้นสรุปคำพูดและสิ่งที่ควรพูด.

162.

Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ.

พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะ ราวกับทรงสำรอกซึ่งรสแห่งความรักในหมู่ชน จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า.

162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ.

162. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า 'อุคฺคิรนฺโตว' เป็นต้น. พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะและประณีตยิ่ง ราวกับทรงสำรอก คือราวกับทรงอาเจียนซึ่งรสแห่งความรัก คือความเสน่หาที่เรียกว่าความรักของพระองค์ในหมู่ชน คือในหมู่สัตว์ทั้งปวง จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า, (ย่อมยังชน) ทั้งปวงนั่นแหละให้ยินดี. ในที่นี้ พระชินวรเจ้าเป็นผู้กระทำที่มีเจตนา รสแห่งความรักเป็นกรรมที่เป็นคุณศัพท์.

162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho.

162. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างในฝ่ายที่มีผู้กระทำมีเจตนาด้วยคำว่า 'อุคฺคิรนฺโต' เป็นต้น. พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดง คือทรงเทศนา ทรงกล่าวตามอัธยาศัยซึ่งพระสัทธรรมอันไพเราะและประณีตด้วยความเป็นธรรมมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น ราวกับทรงสำรอก คือราวกับทรงอาเจียนซึ่งรสแห่งความรัก คือความเสน่หาที่เรียกว่าความรักของพระองค์ในหมู่ชน คือในหมู่สัตว์ทั้งปวง จะไม่ยังชนเหล่าไหน คือบุคคลเช่นไรให้ยินดีเล่า, ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง. ในที่นี้ การสำรอก แม้จะมีผู้กระทำที่มีเจตนาอันได้แก่พระชินวรเจ้า ก็เป็นที่สรรเสริญ เพราะประกอบด้วยกรรมรองอันได้แก่รสแห่งความรัก. รูปวิเคราะห์ว่า 'สฺเนโห เอว รโส' (ความรักนั่นแหละเป็นรส คือความเสน่หา).

163.

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-

Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-

Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ.

ผู้ใดฉลาดในสัททศาสตร์ (ไวยากรณ์) ฉลาดในคัมภีร์นิฆัณฑุ ฉันท์ และอลังการะ และมีความเพียรที่กระทำอยู่เป็นนิตย์; ผู้นั้น แม้จะบกพร่องในความเป็นกวี ก็ย่อมเข้าถึงการนับว่าเป็นกวี และย่อมได้ประสบซึ่งเกียรติอันไม่น้อยทีเดียว.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ในคัมภีร์ที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้

Subodhālaṅkāre

ชื่อสุโพธาลังการะ

Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๓ ชื่อว่า คุณาวโพธะ.

163. Ganthantarāhitavāsanāya, tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti.

163. พระอาจารย์ย่อมพร่ำสอนด้วยคำเป็นต้นว่า 'โย' ดังนี้ว่า แม้เมื่อวาสนาที่สั่งสมไว้ในคัมภีร์อื่นและปฏิภาณอันสืบเนื่องมาจากวาสนานั้นไม่มีอยู่ก็ตาม แต่ด้วยกำลังแห่งการศึกษาและความพากเพียร ความเป็นกวีและเกียรติยศที่ตามมานั้นย่อมได้รับ. ผู้ฉลาดในสัททสัตถะคือไวยากรณ์ เพราะไม่มีข้อกำหนดว่า 'ต้องเป็นอย่างนี้เท่านั้น' ในที่บางแห่ง และเป็นผู้ฉลาดในนิฆัณฑุคืออภิธานสัตถะ ในฉันทสัตถะคือคัมภีร์ฉันโทวิจิติที่แสดงความพิสดารของวุตติและชาติ และในอลังการสัตถะ มิใช่เพียงในสัททสัตถะเท่านั้น อีกทั้งยังมีความพากเพียรพยายามในการรจนาที่ทำอยู่เสมอทั้งกลางวันและกลางคืน ผู้นั้นแม้จะขาดความเป็นกวี คือปราศจากคุณแห่งกวีที่เรียกว่าการรจนาบทประพันธ์ แต่เมื่อเข้าสู่การนับในหมู่กวีผู้ประกอบด้วยคุณแห่งกวีแล้ว ย่อมได้รับเกียรติอันมิใช่น้อย คือความปรากฏชัดอันเกิดจากการรจนาบทประพันธ์ที่บริสุทธิ์.

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ

ดังนี้ ในสุโพธาลังการะ อันมีนามว่ามหาสามี

Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

ในสุโพธาลังการะฎีกา

Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo.

ปริจเฉทที่ ๓ ว่าด้วยการรู้แจ้งคุณะ.

163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi–

163. บัดนี้ เมื่อแสดงสัททาลังการะตามลำดับที่ระบุไว้แล้ว พระอาจารย์เมื่อจะพร่ำสอนศิษย์ว่า ความพากเพียรอย่างต่อเนื่องในคัมภีร์นี้ซึ่งแวดล้อมด้วยไวยากรณ์ นิฆัณฑุ และฉันทลักษณ์ เป็นเหตุแห่งยศอันยิ่งใหญ่มีในโลกนี้เป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โย สทฺทสตฺถกุสโล' ดังนี้. ผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาพระเถระ พระนวมะ หรือพระมัชฌิมะ เป็นผู้ฉลาดในสัททสัตถะ คือเป็นผู้เชี่ยวชาญในการกำหนดแบ่งปกติและปัจจัยเป็นต้นในวิสัยแห่งไวยากรณ์ที่สอนเรื่องรูปศัพท์ และเป็นผู้ฉลาดแม้ในคัมภีร์อภิธาน ฉันท์ และอลังการ คือเป็นผู้เชี่ยวชาญในการแสดงปัญญาจำแนกเรื่องนั้นๆ มีความพากเพียรที่ทำอยู่เสมอ คือมีความอุตสาหะที่ทำอยู่เป็นนิตย์ด้วยอำนาจแห่งการทรงจำและการทำในใจ. ผู้นั้นเป็นผู้ไม่ประมาท แม้จะขาดความเป็นกวี คือปราศจากคุณแห่งการรจนาบทกวีที่สำเร็จโดยปกติ แต่เมื่อเข้าสู่การนับในหมู่กวี คือผู้รจนาบทกวี โดยการหยั่งลงด้วยวิธีการมีการแต่งคัมภีร์กวีและคัมภีร์ฎีกาเป็นต้น และบรรลุถึงการนับนั้นแล้ว ย่อมได้รับเกียรติอันมิใช่น้อย คือความปรากฏชัดอันเกิดจากลักษณะการรจนาคัมภีร์ที่ไม่มีโทษ หรือความสั่งสมแห่งบุญ.

‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā,

Sutañca bahunimmalaṃ;

Amando cābhiyogo’yaṃ,

Hetu hoti’ha bandhane’’ti.

ปฏิภาณที่เกิดเองตามธรรมชาติ, การศึกษาอันบริสุทธิ์มาก, และความพากเพียรที่ไม่น้อย, ทั้งหมดนี้เป็นเหตุในการประพันธ์บทกวีในโลกนี้.

Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ.

ในบทนั้น คำว่า สภาวิกี คือปฏิภาณและปัญญาที่สำเร็จโดยสภาวะ, คำว่า พหุ นิมฺมลํ คือการศึกษาที่มากและไม่มีความยุ่งเหยิง, และคำว่า อมนฺโท อภิโยโค คือความพากเพียรที่มากและการฝึกฝนที่มิใช่น้อย, ทั้งหมดนี้เป็นเหตุ คือเป็นปัจจัยในการประพันธ์นี้ คือในการรจนาบทกวีนี้. พึงทราบว่า สทฺทสตฺถํ (คัมภีร์ไวยากรณ์) ในความหมายว่า 'ย่อมสอนเนื้อความด้วยสิ่งนี้' โดยลงปัจจัยและแปลงเป็น ถะ, และมีรูปวิเคราะห์ว่า สทฺทสตฺเถ กุสโล (ผู้ฉลาดในคัมภีร์ไวยากรณ์), และวิเคราะห์ว่า นิฆณฺฑุ จ ฉนฺโท จ อลงฺกติ อลงฺกาโร จ, ในที่นี้คำว่า อลงฺกติ เป็นนปุงสกลิงค์เพราะมุ่งหมายถึงคัมภีร์ (สัตถะ), และวิเคราะห์ว่า นิจฺจํ กโต อภิโยโก อสฺส (ความพากเพียรที่เขาทำแล้วเป็นนิตย์), และวิเคราะห์ว่า กวิโน ภาโว (ความเป็นแห่งกวี), และวิเคราะห์ว่า เตน วิคโล (ผู้ปราศจากความเป็นกวีนั้น), และประโยคว่า อมนฺทํ รูปํ สภาโว ยสฺส (ผู้มีสภาวะไม่น้อย).

Iti subodhālaṅkāranissaye

ดังนี้ ในสุโพธาลังการะนิสสัย

Tatiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๓.

4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda

4. ปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งอรรถาลังการะ

164.

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantāva , vuccantete tato’dhunā.

วิธีการประพันธ์บทกวีที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะและมีคุณสมบัติ ย่อมงดงามอย่างยิ่งดุจสตรีผู้เป็นที่รัก. เพราะเหตุนั้น อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้.

164. Evaṃ saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti.

164. เมื่อจำแนกสัททาลังการะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะให้รู้แจ้งอรรถาลังการะ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อตฺถาลงฺการ' ดังนี้. คำว่า สคุณา คือประกอบด้วยสัททคุณมีปสาทคุณเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า พนฺธปทฺธติ คือการรจนาบทกวี. ชื่อว่า อลังการ เพราะอรรถว่าอันบุคคลย่อมประดับ คือนำไปสู่ความงดงาม เหมือนร่างกายที่ประดับด้วยสร้อยคอเป็นต้น, บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะมีลักษณะมีชาติเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนหญิงสาวผู้ประกอบด้วยคุณมีภักดีต่อสามีเป็นต้น และประกอบด้วยทรัพย์คืออรรถและเครื่องประดับคืออลังการ. เพราะเหตุที่บทประพันธ์นั้นย่อมงดงามอย่างยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อรรถาลังการะเหล่าใดที่ถึงโอกาสแล้ว อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้.

164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho.

164. เมื่อแสดงการจำแนกสัททาลังการะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มการประพันธ์อรรถาลังการะอันเป็นที่อาศัยของสัททาลังการะนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อตฺถาลงฺการิ' ดังนี้. คำว่า สคุณา คือประกอบด้วยสัททคุณมีปสาทคุณเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า พนฺธปทฺธติ คือลำดับแห่งการรจนาที่มีประเภทเป็นต้นว่าปัชชะและคัชชะ ประกอบด้วยอรรถาลังการะ คือประกอบด้วยอรรถาลังการะที่เรียกว่าสภาววุตติและวังกวุตติ, บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะและมีคุณสมบัติ ย่อมเป็นเหมือนหญิงสาวผู้ประกอบด้วยคุณมีภักดีต่อสามีเป็นต้น และประกอบด้วยทรัพย์มีทอง เงิน แก้วมณี และแก้วมุกดาเป็นต้น และเครื่องประดับมีสร้อยคอ กำไล และกำไลเท้าเป็นต้น. เพราะเหตุที่บทประพันธ์นั้นย่อมงดงามอย่างยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้. มีรูปวิเคราะห์ว่า อลงฺกโรนฺติ พนฺธํ สรีรํ วา เอเตหิ (สิ่งที่เป็นเครื่องประดับบทประพันธ์หรือร่างกายด้วยสิ่งเหล่านี้), และ อตฺถสฺส อลงฺการา (เครื่องประดับแห่งเนื้อความ), และ เตหิ สหิตา (ประกอบด้วยเครื่องประดับเหล่านั้น), และ คุณหิ สห วตฺตติ (เป็นไปพร้อมกับคุณทั้งหลาย), และ พนฺธสฺส ปทฺธติ (ลำดับแห่งบทประพันธ์), และ อจฺจนฺตํ อติสเยน กนฺตา (งดงามอย่างยิ่ง).

165.

Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī.

การประดับ (อลังการะ) มีสองประเภท คือ สภาววุตติและวังกวุตติ. ในสองประเภทนั้น ประเภทแรก (สภาววุตติ) เป็นสิ่งที่แสดงสภาพต่างๆ ของวัตถุ.

165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati.

165. อลังการเหล่านั้นมีกี่ประเภท? (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า 'สภาวะ' เป็นต้น อรรถอลังการทั้งหลายมีความต่างกันเป็น ๒ อย่าง ๒ ประเภท โดยประเภทแห่งสภาววุตติและวังกวุตติเหล่านี้ ในบรรดาอลังการเหล่านั้น สภาววุตติเป็นเช่นไร? (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า 'ปฐมา' เป็นต้น ในบรรดาอลังการเหล่านั้น สภาววุตติอย่างแรก พึงทราบว่าเป็นเครื่องแสดง (ประกาศ) สภาวะต่างๆ อันวิจิตร ไม่ใช่เพียงอย่างเดียวหรือสองอย่าง ของวัตถุและบททั้งหลายที่มีสภาวะเป็นชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ อธิบายว่า ชื่อว่าสภาววุตติ เพราะกล่าวถึงสภาวะอันวิจิตรของบททั้งหลาย โดยเปิดเผยสภาวะหลายประการของบทมีชาติเป็นต้นตามความเป็นจริงโดยชอบนั่นเอง สภาววุตตินั้นนั่นแล ย่อมถูกเรียกว่า 'ชาติ' ด้วย เพราะเป็นการกล่าวที่แสดงรูปลักษณะของบทด้วยความเป็นชาติอย่างนั้นๆ

165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ.

165. เมื่อจะแสดงว่าอลังการที่น่าสรรเสริญมีประมาณเท่านี้โดยประเภท จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'สภาวิ' อรรถอลังการทั้งหลายมีความต่างกันเป็น ๒ อย่าง ๒ ประเภท โดยประเภทแห่งสภาววุตติและวังกวุตติ ในบรรดาอลังการ ๒ อย่างนั้น สภาววุตติอย่างแรก ย่อมเป็นเครื่องแสดงสภาวะต่างๆ เป็นเครื่องประกาศสภาพหลายประการของบททั้งหลายที่มีลักษณะเป็นชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ในที่นี้ สภาววุตติชื่อว่าเครื่องแสดงสภาพหลายประการของบททั้งหลายมีชาติเป็นต้น สภาววุตตินี้แล ชื่อว่าชาติโดยอุปจาระ เพราะเป็นการแสดงบททั้ง ๔ มีชาติและคุณเป็นต้น ด้วยอาการเหล่านั้น อันนับว่าเป็นชาติคือรูปลักษณะของตน วังกวุตติชื่อว่าเครื่องแสดงสภาพที่คดเคี้ยว อันนับว่าเป็นรูปลักษณะมีอติสยะ อุปมา และรูปกะ เป็นต้น ที่กวีสมมติขึ้น โดยละทิ้งสภาพตามความเป็นจริงของบททั้งหลายมีชาติเป็นต้นนั่นเอง และประโยควิเคราะห์ว่า 'ยภาโว จ วงฺโก จาติ จ, เตสํ วุตฺตีติ จ, อลงฺกโรนฺติ เอตาหีติ จ, นานา อเนกา จ สา อวตฺถา จาติ จ วากฺยํ' (คือบทว่า ยภาโว และ วงฺโก และ วุตฺติ ของบทเหล่านั้น และ อลงฺกโรนฺติ ด้วยบทเหล่านี้ และ นานา และ อเนกา และ อวตฺถา นั้น) เป็นประโยควิเคราะห์

Yathā –

ดังตัวอย่าง –

166.

Līlāvikantisubhago,

Disāthiravilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ,

Viroci vācamāsabhiṃ.

หน่อพระโพธิสัตว์ผู้ทรงงามด้วยการย่างพระบาทอย่างมีลีลา มีการทอดพระเนตรทิศทั้งหลายอย่างมั่นคง ทรงเปล่งพระวาจาอันองอาจ ทรงรุ่งเรืองแล้ว

166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā.

166. ท่านยกตัวอย่างนั้นว่า 'ยถา' หน่อพระโพธิสัตว์คือพระมหาโพธิสัตว์ผู้ประสูติในวันนั้น ผู้ทรงงามคือสวยงามด้วยการย่างพระบาทอันกระทำด้วยลีลาคือวิลาศ อันนับว่าการย่างพระบาท ๗ ก้าว ผู้มีการทอดพระเนตรทิศทั้ง ๑๐ อย่างมั่นคงไม่หวั่นไหว ทรงกล่าวคือเปล่งพระวาจาอันองอาจ คือพระดำรัสอันสูงสุดและไม่หวาดหวั่น มีอาทิว่า 'เราเป็นผู้เลิศ' ทรงรุ่งเรืองคือถึงความเป็นที่น่ารื่นรมย์เป็นพิเศษ นี้คือสภาววุตติ สภาววุตติมีชาติเป็นต้น แม้อื่นๆ ก็พึงพิจารณาอย่างนี้

166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti.

166. บัดนี้ ท่านกล่าวตัวอย่างของสภาววุตติว่า 'ยถา – ลีลาวิกันติ' เป็นต้น หน่อพระโพธิสัตว์คือพระมหาโพธิสัตว์ผู้ทรงงามด้วยการย่างพระบาทอย่างมีลีลา อันนับว่าการย่างพระบาท ๗ ก้าว ผู้มีการทอดพระเนตรทิศทั้ง ๑๐ อย่างมั่นคงไม่หวั่นไหว ทรงกล่าวคือเปล่งพระวาจาอันไม่หวาดหวั่น มีอาทิว่า 'เราเป็นผู้เลิศ' ทรงรุ่งเรืองคือสง่างามแล้ว ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นทัพพสภาววุตติ เพราะมีการแสดงสภาวะต่างๆ อันนับว่าเป็นการย่างพระบาทอย่างมีลีลา การทอดพระเนตรทิศอย่างมั่นคง และการเปล่งพระวาจา ของทัพพะอันนับว่าพระโพธิสัตว์ สภาววุตตินี้แล ชื่อว่าอลังการ เพราะประดับรูปลักษณะอันวิจิตรมีการย่างพระบาทเป็นต้นที่อยู่ในทัพพะ ส่วนการย่างพระบาทเป็นต้นที่อยู่ในทัพพะ ชื่อว่าอลังกิริยา เพราะถูกประดับ สภาววุตติที่เป็นชาติ คุณ และกิริยา ก็พึงเห็นอย่างนี้เหมือนกัน และประโยควิเคราะห์ว่า 'ลีลายุตฺตา วิกนฺตีติ จ, ตาย สุภโคติ จ, ทิสาสุ ถิรํ วิโลกนํ ยสฺเสติ จ, โพธิยา ปญฺญาย สตฺโตติ จ, โสเยว องฺกุโรติ จ, อุสภสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ' (คือบทว่า วิกันติที่ประกอบด้วยลีลา และ สุภคะด้วยวิกันตินั้น และ วิโลกนะที่มั่นคงในทิศทั้งหลายของบุคคลใด และ สัตตะด้วยปัญญาคือโพธิ และ อังกุระนั้นเอง และ ภาวะของโคอุสภะ) ความตั้งมั่นที่ไม่หวั่นไหว อันนับว่าเป็นภาวะของโคอุสภะ ชื่อว่าอาสภะ วาจาก็ชื่อว่าอาสภีโดยอุปจาระ เพราะมีความเสมอกับภาวะของโคอุสภะนั้นโดยความไม่หวั่นไหว

167.

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ.

การกล่าวถึงสภาพของวัตถุใดที่เป็นอย่างอื่น (จากความเป็นจริง) การกล่าวนั้นพึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่น เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด จึงมีการแสดงเพียงหลักการ (เมล็ดพันธุ์) เท่านั้น

167. Dutiyamāha ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā.

167. ท่านกล่าวถึงอย่างที่สองด้วยบทมีอาทิว่า 'วุตติ' การกล่าวคือถ้อยคำที่แสดงรูปนั้นให้ผิดไปจากเดิม ด้วยความเป็นอย่างอื่นจากสภาพนั้นของสภาพของบทที่มีรูปเป็นชาติเป็นต้นของวัตถุ ซึ่งมีรูปอย่างใดในสภาพใด พึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่น ท่านกล่าวว่า 'ตัสสา' เป็นต้น เพื่อตอบคำถามว่า 'วังกวุตตินั้นสามารถกล่าวได้ทั้งหมดหรือไม่' เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด คือมีประเภทไม่จำกัด และเพราะเป็นการแสดงคือการกล่าวเพียงหลักการ (เมล็ดพันธุ์) อันเป็นเหตุ เป็นรูปสามัญที่แผ่ไปทั่วทุกบุคคล ซึ่งอลังการอันวิจิตรอื่นๆ ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ เพราะไม่มีใครสามารถกล่าวได้ทั้งหมดโดยไม่เหลือ

167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho.

167. บัดนี้ ท่านแสดงวังกวุตติด้วยบทมีอาทิว่า 'วุตติ' การกล่าวใดที่มีอยู่ คือการกล่าวด้วยวิธีอื่นที่กวีสมมติขึ้น เช่น อติสยะ อุปมา และรูปกะ เป็นต้น โดยละทิ้งอาการที่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นจากสภาพนั้น ของสภาพของวัตถุที่เกี่ยวข้องกับบทมีชาติเป็นต้น ซึ่งมีอยู่ในสภาพนั้นๆ การกล่าวนั้นพึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่นจากสภาววุตติ เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด คือมีฝ่ายที่ไม่มีประมาณ และเพราะไม่สามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ด้วยการกล่าว เพื่อจะรวบรวมฝ่ายอันไม่สิ้นสุดนั้นโดยนัย จึงเป็นการแสดงเมล็ดพันธุ์ คือการแสดงเพียงเหตุ ความหมายคือ แม้เพียงอย่างเดียวจากประเภทที่จะกล่าวต่อไป ก็สามารถเพื่อให้รู้การรวบรวมประเภทอันไม่สิ้นสุดที่คล้ายกับตนได้ และประโยควิเคราะห์ว่า 'วตฺถูนํ สภาโวติ จ, อนนฺตา วิกปฺปา ยสฺส สภาวสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, พีชสฺส อุปทสฺสนนฺติ จ วิคฺคโห' (คือบทว่า สภาพของวัตถุทั้งหลาย และ วิกัปอันไม่สิ้นสุดของสภาพใด และ ภาวะของสภาพนั้น และ การแสดงเมล็ดพันธุ์)

Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā

การพรรณนาการแสดงวังกวุตติอรรถอลังการ

168.

Tatthā’tisayaupamā-

Rūpakāvuttidīpakaṃ;

Akkhepo’tthantaranyāso,

Byatireko vibhāvanā.

ในวังกวุตตินั้น มีอติสยะ อุปมา รูปกะ อาวุตติ ทีปกะ อักเขปะ อัตถันตรนยาสะ พยติเรกะ วิภาวนา

169.

Hetukkamo piyataraṃ, samāsaparikappanā;

Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ.

เหตุกกมะ ปิยตระ สมาสปริกัปปนา สมาหิตะ ปริยายวุตติ พยาโชปวรรณนา

170.

Visesa ruḷhāhaṅkārā,

Sileso tulyayogitā;

Nidassanaṃ mahantattaṃ,

Vañcanā’ppakatatthuti.

วิเสสะ รุฬหาหังการะ สิเลสะ ตุลยโยคิตา นิทัสสนะ มหันตัตตะ วัญจนา อัปปกตัตถุติ

171.

Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā;

Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti.

เอกาวลี อัญญมัญญะ สหวุตติ วิโรธิตา ปริวุตติ ภรมะ ภาวะ มิสสะ อาสี และ รสี

172.

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate;

Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ.

ประเภทเหล่านี้ได้ถูกแสดงโดยย่อแล้ว ภาวะถูกเรียกว่าเป็นชีวิต ส่วนสิเลสะย่อมบำรุงความงามอันยิ่งในบรรดาวังกวุตติทั้งหลาย

168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti.

๑๖๘-๑๗๒. เมื่อประสงค์จะแสดงตามที่ยกขึ้นแสดงไว้ จึงยกขึ้นแสดงด้วยบทมีอาทิว่า “ตตฺถ” บทว่า “ตตฺถ” นี้มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า “เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา” ในวังกวุตตินั้น บทว่า “สมุทฺทิฏฺฐา” คือกล่าวโดยย่อ อติสยะ อุปมา รูปกะ อาวุตติ และทีปกะ สมาส สมาสวุตติ และปริกัปปนา วิเสสะ และรุฬหาหังการะ และกล่าวว่า “ชีวิตมุจฺจเต” เพราะเมื่อไม่มีสิ่งนั้น การผูกประพันธ์ย่อมเป็นสิ่งที่ควรละทิ้งเหมือนซากศพ ส่วนสิเลสะย่อมบำรุงความงามคือความรุ่งเรืองอันสูงสุดในวุตติทั้งหลายมีอติสยะเป็นต้น ซึ่งมีรูปเป็นการสมมติอย่างนั้นอย่างนี้ที่แตกต่างจากสภาพของวัตถุ โดยละทิ้งสภาววุตติ คือย่อมทำให้เต็มเปี่ยม ย่อมนำมาซึ่งความงาม

168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti.

๑๖๘-๑๗๒. การกล่าวถึงสภาวะของเนื้อความแห่งบทที่มีประเภท ย่อมปรากฏชัดตามลำดับแห่งการยกขึ้นแสดงดังนี้ ท่านจึงกล่าวคาถา ๔ บทด้วยอลังการที่มีอยู่ว่า “ตตฺถาติสยะ…เป…รสี” ในคำนั้น บทว่า “ตตฺถ ตตฺถ” คือในวังกวุตตินั้น ประเภท ๓๕ เหล่านี้ได้ถูกแสดงโดยย่อแล้ว คือกล่าวโดยย่อ ส่วนความหมายของบทเหล่านี้จะปรากฏในการแสดงโดยละเอียด ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าภาวะและสิเลสะเป็นสิ่งที่พึงสรรเสริญยิ่ง ภาวะคือภาวอลังการถูกเรียกว่าเป็นชีวิตของการผูกประพันธ์ เพราะการผูกประพันธ์ที่ปราศจากภาวะ ย่อมไม่ควรนำมาใช้ เหมือนซากศพ ส่วนสิเลสะคือสิเลสอลังการ ย่อมบำรุงความงามอันเป็นเลิศสูงสุดให้เต็มเปี่ยมในวังกวุตติทั้งหลายมีอติสยะ อุปมาเป็นต้น

Niddesavaṇṇanā

การพรรณนาการแสดงโดยละเอียด

173.

Pakāsikā visesassa,

Siyā’tisayavutti yā;

Lokātikkantavisayā,

Lokiyāti ca sā dvidhā.

วุตติใดพึงเป็นอติสยวุตติ เป็นเครื่องประกาศความพิเศษ วุตตินั้นมี ๒ อย่าง คือมีวิสัยก้าวล่วงโลก และเป็นโลกิยะ

173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati.

173. ในบรรดาอติสยวุตติเหล่านั้น ก่อนอื่นเมื่อจะแสดง ท่านกล่าวว่า "ปกาลิกา" เป็นต้น. ครั้นกล่าวตามว่า "เป็นเครื่องประกาศซึ่งความพิเศษอันเกินประมาณที่อยู่ในวัตถุ" แล้ว ก็บัญญัติว่า "นั่นพึงเป็นอติสยวุตติ" วุตติที่เป็นเครื่องแสดงความเลิศของวัตถุอันเกินประมาณ ชื่อว่า อติสยวุตติ. และท่านกล่าวว่า "อติสยวุตตินั้นมี ๒ อย่าง" ดังนี้ว่า "โลก" เป็นต้น. อติสยวุตติใดมีอารมณ์อันล่วงโลก คือความรับรู้ของโลก อติสยวุตตินั้นชื่อว่า โลกาติกกันตวิสยา และอติสยวุตติใดมีอยู่ในโลก คือไม่ล่วงความตั้งอยู่ของโลก อติสยวุตตินั้นชื่อว่า โลกิยา อติสยวุตติมี ๒ อย่าง คือมี ๒ ประเภท.

173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo.

173. บัดนี้ ท่านแสดงอติสยวุตติโดยลำดับแห่งการยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า "ปกาลิ" เป็นต้น. วุตติใดเป็นเครื่องประกาศซึ่งความพิเศษอันยิ่งที่อยู่ในเนื้อความแห่งบทมีชาติเป็นต้น วุตตินั้นพึงชื่อว่า อติสยวุตติ. อติสยวุตตินั้นมีอารมณ์อันล่วงโลก เพราะมีอารมณ์อันล่วงความตั้งอยู่ของโลกที่ปรุงแต่งตามสภาพของเนื้อความแห่งบทมีชาติเป็นต้น จึงชื่อว่า โลกาติกกันตวิสยา และเพราะเป็นไปโดยไม่ล่วงโลกที่กล่าวแล้ว จึงชื่อว่า โลกิยา อติสยวุตติจึงมี ๒ อย่าง คือมี ๒ ประเภท. บทว่า "วุตติ" มาจาก "ย่อมกล่าว" บทว่า "อติสยัสสะ วุตติ" มาจาก "วุตติของอติสยะ" บทว่า "โลกัง อติกกันโต วิสโย เอติสสา" มาจาก "มีอารมณ์อันล่วงโลก" บทว่า "โลเก ภวา" มาจาก "มีอยู่ในโลก" เป็นวิคคหะ. บทว่า "วิเสสัสสะ ปกาลิกา" เป็นการบัญญัติอติสยวุตติที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก โดยการกล่าวตามคุณที่รู้จักกันดีว่า "นั่นพึงเป็นอติสยวุตติ" เหมือนอย่างว่า "ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต" ฉะนั้น. ความแตกต่างระหว่างบทที่กล่าวตามและบทที่ถูกกล่าวตาม พึงเห็นในทำนองเดียวกันนี้ในเบื้องบน.

174.

Lokiyātisayasse’te,

Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja,

Lokātikkantagocarā.

บรรดาความแตกต่างเหล่านี้ คือชาติเป็นต้น ที่เป็นของโลกิยาติสยะ. ส่วนในบัดนี้ โลกาติกกันตโคจร (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ย่อมถูกแสดง.

174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho.

174. ถ้าหากว่า อติสยวุตติมี ๒ ประเภทนี้ แตกต่างจากสภาววุตติเป็นต้นหรือ? ท่านกล่าวว่า "โลก" เป็นต้น. เพราะชาติเป็นต้น ย่อมกล่าวซึ่งรูปอันวิจิตรของเนื้อความแห่งบท ฉะนั้น สภาววุตติที่เป็นเครื่องแสดงรูปอันวิจิตรก็เป็นอลังการ, ส่วนอลังการิยะเป็นเพียงวัตถุเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น บรรดาความแตกต่างและความพิเศษทั้งหลาย คือสภาววุตติเป็นต้นเหล่านี้ จึงเป็นความแตกต่างของโลกิยาติสยะ. เหมือนอย่างว่า ความงามตามธรรมชาติที่มีอยู่ในร่างกาย เครื่องประดับมีสร้อยมุกดาเป็นต้นที่บำรุงความงามนั้น ก็เรียกว่า อลังการ. ฉันใด ในการประพันธ์ก็ฉันนั้น ธรรมดาที่เป็นเหตุแห่งวัตถุอันเป็นอลังการิยะที่ถูกยกย่องด้วยวุตติใด วุตตินั้นก็เรียกว่า อุกกังสะ. และวุตตินั้นก็ถูกเรียกว่า อลังการะ. แต่วุตตินั้นก็คืออติสยวุตตินั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรดาความแตกต่างเหล่านี้ คือชาติเป็นต้น ที่เป็นของโลกิยาติสยะ" ดังนี้. เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏี" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า โลกาติกกันตวิสยา (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ก็พึงแสดงต่างหาก. บทว่า "ตุ" เป็นบทแสดงความแตกต่าง. ความสัมพันธ์คือ "แต่ในบัดนี้ โลกาติกกันตโคจร (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ย่อมถูกแสดง."

174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ.

174. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า อติสยวุตติแม้ทั้ง ๒ ประเภทนี้ ไม่ต่างจากสภาววุตติเป็นต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "โลกิเย" เป็นต้น. ความแตกต่างและความพิเศษทั้งหลาย คือชาติสภาววุตติและคุณสภาววุตติเป็นต้น ที่ถูกระบุว่า "ชาติเป็นต้น" โดยโวหารที่อาศัย เพราะเป็นเครื่องประกาศซึ่งรูปอันวิจิตรที่อยู่ในอรรถแห่งบทมีชาติและคุณเป็นต้นเหล่านี้ เป็นความแตกต่าง เป็นส่วนประกอบของโลกิยาติสยะ คือโลกิยาติสยวุตตินั่นเอง. ในบรรดาเหล่านั้น โลกิยาติสยวุตติ คือชาติสภาววุตติและคุณสภาววุตติเป็นต้นนั่นเอง. วุตตินี้เองที่เป็นเครื่องแสดงรูปอันวิจิตร ก็เรียกว่า อุกกังสะ. เมื่อตัวอย่างว่า "ลีลาวิกันติสุภโค" เป็นที่เข้าใจได้ด้วยโลกิยาติสยวุตติอย่างนี้ ท่านจึงรับรองสิ่งที่จักกล่าวต่อไปด้วยบทว่า "ปฏปาทียเต" เป็นต้น. แต่ในบัดนี้ อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก ย่อมถูกแสดง คือย่อมให้สำเร็จด้วยตัวอย่าง. และประโยคว่า "Loke bhavo" และ "tassa atisayo ādhikkami" เป็นรูปวิเคราะห์.

175.

Pivanti dehakantī ye,

Nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ,

Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ.

ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา, ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ผู้ทรงกำจัดตัณหา ไฉนจึงไม่สามารถกำจัดตัณหาของชนเหล่านั้นได้เล่า?

175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto.

175. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า "ปิวันติ" เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกาย คือความงามแห่งพระวรกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ซึ่งเป็นกระพุ้งมืออันนับว่าเป็นดวงตาทั้งสองของตน, (รัศมีนั้น) ย่อมกำจัด คือติดตามกำจัดตัณหา คือความกระหาย หรือโลภะของชนเหล่านั้น. แม้พระองค์จะเป็นผู้กำจัดตัณหา ไฉนจึงไม่สามารถ คือไม่สามารถเพื่อจะห้ามได้เล่า? เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถ? ชื่อว่าผู้กำจัดตัณหา ย่อมขจัดตัณหาเท่านั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสภาวะความมากแห่งรัศมีกาย โดยล่วงภาวะปกติของโลก แม้เมื่อกำจัดอยู่ ก็ยังขจัดได้.

175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho.

175. บัดนี้ ท่านแสดงตามที่รับรองไว้ด้วยบทว่า "ปิวันติ" เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกาย คือความงามแห่งพระวรกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ซึ่งเป็นกระพุ้งมืออันนับว่าเป็นดวงตา, แม้พระองค์จะเป็นผู้กำจัดตัณหา คือเป็นผู้ทำลายตัณหาของสัตว์ทั้งปวง ไฉนจึงไม่สามารถกำจัด คือห้ามตัณหา คือความกระหาย หรือโลภะของสาธุชนเหล่านั้นได้เล่า? เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถ? ในที่นี้ การดื่มชื่อว่าย่อมบรรเทาความกระหาย เป็นสภาพของโลก. ส่วนอรรถว่า "ไม่สามารถกำจัดตัณหาได้" เป็นอรรถที่ล่วงสภาพของโลก. ความเป็นที่รักยิ่งของรัศมีทั้งหลาย เป็นอติสยธรรม, ส่วนวุตติของธรรมนั้น ย่อมเป็นไปโดยกระทำอรรถอันล่วงโลกว่า "ไม่สามารถกำจัดตัณหาได้" ให้เป็นอารมณ์. แต่วุตตินั้น ชื่อว่า วังกวุตติ เพราะกล่าวว่า ความเป็นที่รักยิ่งของรัศมีทั้งหลายที่ประสงค์จะกล่าว ไม่สามารถในการกำจัดตัณหาได้ แล้วจึงแสดง. แม้อุปมาและรูปกะเป็นต้นที่กำลังกล่าวอยู่ ก็เป็นวังกวุตติ เพราะเป็นการประกาศอรรถที่ประสงค์ด้วยวิธีอื่นนั่นเอง. เหมือนอย่างว่า เครื่องประดับมีกำไล มงกุฎ และสร้อยคอเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอาการกระตุ้นความงามตามธรรมชาติของร่างกายมีความอ้วนเป็นต้น ก็ชื่อว่า อลังการ. ฉันใด ในวัตถุอันควรประดับที่นับว่าเป็นร่างกายแห่งการประพันธ์ วาจาที่หักเหว่า "พระองค์เป็นผู้กำจัดตัณหา แต่ไม่สามารถกำจัดตัณหาของชนผู้ดื่มรัศมีเหล่านี้ได้" ย่อมประดับโดยกระตุ้นความน่ารักยิ่งเป็นต้นที่มีอยู่ ก็ชื่อว่า อลังการ ฉันนั้น. ชื่อว่าอลังการิยะ คือความมากแห่งความเป็นที่รักของรัศมีที่ควรประดับ. แม้ในเบื้องบน ความแตกต่างระหว่างอลังการและอลังการิยะ และลำดับการประกอบตามความเหมาะสม ก็พึงเห็นในทำนองเดียวกันนี้. และบทว่า "Dehe kanti", บทว่า "Añjalīyeva puṭo", บทว่า "Nettāniyeva añjalipuṭo" และบทว่า "Taṇhaṃ harati" เป็นรูปวิเคราะห์.

176.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā.

ความมีธรรมเสมอกันของอุปมานะและอุปเมยยะ พึงเป็นอุปมา. และอุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ พึงรู้ได้ด้วยศัพท์, พึงรู้ได้ด้วยอรรถ และมีอรรถแห่งประโยคเป็นวิสัย.

176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti.

176. ท่านอธิบายอุปมาด้วยบทว่า "อุปมาเน" เป็นต้น. สิ่งที่เขาเปรียบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อุปมานะ คือวัตถุมีดอกบัวเป็นต้น ส่วนศัพท์มีปทุมะเป็นต้น เป็นศัพท์บอกอุปมานะ. สิ่งที่เขาเปรียบ ชื่อว่า อุปเมยยะ คือวัตถุมีหน้าเป็นต้น ส่วนศัพท์มีมุขะเป็นต้น เป็นศัพท์บอกอุปเมยยะ. ของอุปมานะและอุปเมยยะเหล่านั้น คือวัตถุมีดอกบัวและวัตถุมีหน้าเป็นต้น. บทว่า "สธัมมัตตะ" คือ ธรรมที่เสมอกัน คือความมีรัศมี เป็นธรรมเสมอกันของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า สธัมมะ, ภาวะของสธัมมะนั้น คือความเกี่ยวข้องกับธรรมที่เสมอด้วยเครื่องหมายแห่งการเป็นไปของศัพท์ว่า สธัมมะ ชื่อว่า สธัมมัตตะ. อุปมาพึงมีได้โดยตั้งอยู่บนอุปมานะและอุปเมยยะ โดยกระทำว่าความเกี่ยวข้องที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นสิ่งที่ถูกเปรียบ. อุปมานั้นเป็นวิธีแสดงความยิ่งยวดของธรรมที่เป็นอลังการิยะ. อุปมามีกี่อย่าง? จึงกล่าวว่า "สัททะ" เป็นต้น. อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์และอรรถเหล่านั้น ชื่อว่า สัททัตถคัมมา. วากยะ คือหมู่แห่งบท อรรถของประโยคนั้นเป็นวิสัย คือเป็นโคจรของอุปมาใด อุปมานั้นชื่อว่า วากยัตถวิสยา. อุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ สัททคัมมา อัตถคัมมา และวากยัตถวิสยา.

176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ.

176. บัดนี้ จะอธิบายอุปมาลังการด้วยบทว่า 'อุปมานะ' เป็นต้น ความเป็นผู้มีธรรมร่วมกันของบททั้งหลายที่เป็นอุปมานะและอุปเมยยะ คือพระจันทร์และกลีบอุบลเขียวเป็นต้น และหน้าและดวงตาเป็นต้น คือความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกัน มีความงามและความอวบอิ่มเป็นต้น พึงชื่อว่า อุปมา อุปมานั้นเป็นวิธีแสดงความยิ่งของวัตถุที่พึงประดับ อุปมานั้นพึงรู้ได้ด้วยศัพท์และอรรถ คือเป็นสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์) อัตถคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยอรรถ) และวากยัตถวิสยา (มีอรรถแห่งประโยคเป็นวิสัย) ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๓ อย่าง ๓ ประเภท ในอุปมานี้ การประกอบด้วยธรรมอันนับว่าเป็นสธัมมะ คือความมีความงามและความอวบอิ่มเป็นต้นที่เสมอกันและกัน ของบททั้งหลายมีพระจันทร์และหน้าเป็นต้น ซึ่งเป็นอุปมานะและอุปเมยยะ ชื่อว่า อุปมา เพราะอรรถแห่งอุปมาตั้งอยู่และปรากฏอยู่ในบทเหล่านั้น ส่วนพระจันทร์เป็นต้นที่อาศัยอุปมานั้น ชื่อว่า อุปมา โดยโวหารที่อาศัย แม้ศัพท์มีจันทิมาเป็นต้น ที่แสดงอรรถมีพระจันทร์เป็นต้น ซึ่งเป็นอุปมานะ ก็ชื่อว่า อุปมา โดยอรรถนั้น แม้ภาวะแห่งอุปเมยยะของศัพท์ที่แสดงอุปเมยยะและสิ่งที่อาศัยอุปเมยยะ ก็พึงเห็นได้ด้วยประการฉะนี้ โดยวิเคราะห์ว่า 'สิ่งที่เขาเปรียบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อุปมานะ' คือพระจันทร์เป็นต้น 'สิ่งที่เขาเปรียบ ชื่อว่า อุปเมยยะ' คือหน้าเป็นต้น และบทว่า 'อุปมานะและอุปเมยยะ' และบทว่า 'ธรรมนั้นเสมอกัน' และบทว่า 'ภาวะของสิ่งนั้น' และบทว่า 'ศัพท์และอรรถ' และบทว่า 'พึงรู้ได้ด้วยสิ่งเหล่านั้น' และบทว่า 'อรรถของประโยค' และบทว่า 'อรรถนั้นเป็นวิสัยของอุปมาใด' เป็นรูปวิเคราะห์

177.

Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimānano.

ศัพท์ทั้งหลายมีสมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของศัพท์เหล่านั้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์โดยสมาส คือ 'มุนินโท จันทิมานโน' (พระมุนีผู้เป็นจอม มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์)

177. Tattha saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ.

177. ในอุปมานั้น เพื่อแสดงว่าอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ก็มี ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า 'สมาส' เป็นต้น สมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น ศัพท์เหล่านั้นชื่อว่า สัททะ (ศัพท์) อธิบายว่า มีความประสงค์จะกล่าวสมาสเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า สัททะ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้นเหล่านั้น คือ สมาสสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส) ปัจจัยสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นปัจจัย) และอิวาทิสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มีอิวะเป็นต้น) คำที่เหลือคือ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส ยกตัวอย่างว่า 'มุนินโท จันทิมานโน' ผู้ใดมีหน้าอันงามดุจพระจันทร์ ผู้นั้นชื่อว่า จันทิมานโน (มีหน้าดุจพระจันทร์) ในอุปมานี้ พระจันทร์เป็นอุปมานะ หน้าเป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นธรรม ศัพท์ว่า 'วิยะ' เป็นเครื่องแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของพระจันทร์และหน้า ในอุปมาเหล่านั้น ไม่มีการใช้ศัพท์บอกธรรมที่เสมอกัน (คือรุจิระ) และศัพท์เครื่องแสดงอุปมา (คือวิยะ) เพราะกล่าวด้วยสมาสแล้ว แต่ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ที่ประกอบกับศัพท์ว่า 'จันทิมา' ซึ่งเป็นศัพท์บอกอุปมานะ ย่อมกล่าวถึงความคล้ายคลึงที่อยู่ในพระจันทร์เท่านั้น ส่วนความคล้ายคลึงที่อยู่ในหน้า ย่อมปรากฏโดยความสามารถ พึงเห็นเช่นนี้

177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti.

177. ในอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น เพื่อแสดงความเป็น ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า 'สมาส' เป็นต้น สมาส ปัจจัยมีอายะเป็นต้น และอิวะเป็นต้น ชื่อว่า ศัพท์ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่าง โดยความแตกต่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้นเหล่านั้น คือ สมาสสัททคัมมา ปัจจัยสัททคัมมา และอิวาทิสัททคัมมา จึงมี ๓ อย่าง อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส เรียกว่า 'มุนินโท จันทิมานโน' พระมุนีผู้เป็นจอม คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงประกอบด้วยพระพักตร์อันงามน่ารื่นรมย์ดุจพระจันทร์ ชื่อว่า จันทิมานโน และบทว่า 'สมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น' และบทว่า 'พึงรู้ได้ด้วยศัพท์' และบทว่า 'จอมแห่งมุนี' และบทว่า 'ผู้ใดมีหน้าอันงามดุจพระจันทร์' เป็นวิคคหะ ในอุปมานี้ 'จันทิมา' เป็นอุปมานะ 'อานนะ' เป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นธรรมที่เสมอกันของอุปมานะและอุปเมยยะ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ย่อมแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันว่า ความงามที่อยู่ในหน้ามีอยู่ในพระจันทร์ และความงามที่อยู่ในพระจันทร์มีอยู่ในหน้าของทั้งสอง คือพระจันทร์และหน้า ในที่นี้ ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'รุจิระ' ซึ่งเป็นศัพท์บอกธรรมที่เสมอกัน และศัพท์ว่า 'วิยะ' ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอุปมาอันนับว่าเป็นธรรมที่เสมอกัน เพราะอรรถเหล่านั้นกล่าวด้วยสมาสแล้ว ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ที่ประกอบกับศัพท์ว่า 'จันทิมา' ซึ่งเป็นศัพท์บอกอุปมานะ ย่อมแสดงความคล้ายคลึงที่อยู่ในพระจันทร์ ส่วนความคล้ายคลึงที่อยู่ในหน้า ย่อมปรากฏโดยความสามารถ เพราะเหตุนั้น หน้าที่มาถึงความเสมอกับพระจันทร์ ย่อมไม่มีได้หากปราศจากความคล้ายคลึงของพระจันทร์กับหน้า ดังนั้น ความไม่เป็นไปโดยประการอื่น ชื่อว่า ความสามารถ

178.

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati.

ปัจจัยมีอายะเป็นต้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยปัจจัยเหล่านั้น คือ 'วทนัง ปังกชายเต' (หน้าย่อมประพฤติดุจดอกบัว) 'มุนินทะนยนทวันทัง นีลุปปาลทลียติ' (ดวงตาคู่ของพระมุนีผู้เป็นจอม ย่อมประพฤติดุจกลีบอุบลเขียว)

178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi.

178. บัดนี้จะแสดงอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นปัจจัยด้วยบทว่า 'อายะ' เป็นต้น บทว่า 'อายะ' เป็นต้น คือปัจจัยมีอายะและอียะเป็นต้น ชื่อว่า ปัจจัยสัททะ (ศัพท์ที่เป็นปัจจัย) อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยปัจจัยสัททะเหล่านั้น เรียกว่า อุปมา ยกตัวอย่างว่า 'วทนะ' เป็นต้น 'ย่อมประพฤติงามดุจดอกบัว' ชื่อว่า ปังกชายเต (ย่อมประพฤติดุจดอกบัว) ในอุปมานี้ ดอกบัวเป็นอุปมานะ หน้าซึ่งเป็นประธานของกิริยาประพฤติเป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นสธัมมะ ศัพท์ว่า 'อิวะ' เป็นเครื่องแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของดอกบัวและหน้า ในอุปมานั้น ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'รุจิระ' และศัพท์ว่า 'อิวะ' เหมือนที่กล่าวมาแล้ว เพราะกล่าวด้วยปัจจัยแล้ว พึงทราบในที่ทั้งปวงด้วยประการฉะนี้ แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน

178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo.

178. บัดนี้ ท่านแสดงอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัย ด้วยบทว่า "อายาทิ" เป็นต้น. ศัพท์ปัจจัยทั้งหลายมี "อายะ อียะ กะ" เป็นต้น ชื่อว่าศัพท์ปัจจัย, อุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัยเหล่านั้น ท่านเรียกว่า (อุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัย) ในประโยคว่า "วทนํ...เป... ทลียติ" เป็นต้น.

179.

Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā;

Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā.

ศัพท์มี อิวะ, วา, ตุลยะ, สมานะ, นิภะ, สันนิภะ, ยถา, สังกาสะ, ตุลิตะ, ปกาสะ, ปฏิรูปกะ.

180.

Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya;

Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā.

สรีสริกขะ, สังวาที, วิโรธี, สทิสา, วิยะ, ปฏิปักขะ, ปัจจนีกะ, สปักขะ, อุปมิตะ, อุปมา.

181.

Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā;

Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā.

ปฏิพิมพะ, ปฏิฉันนะ, สรูปะ, สมะ, สัมมิตะ, สวัณณะ, อาภา, ปฏินิธิ, สธัมมาทิ, สลักขณะ.

182.

Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati;

Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati.

ชยติ, อักโกสติ, หสติ, ปฏิคัชชติ, ทูภติ, อุสูยติ, อวชานาติ, นินทติ, อิสสติ, รุนธติ.

183.

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati.

ย่อมขโมยความงามของเขา, ย่อมปล้นความงามของเขา, ย่อมวิวาทกับเขา, ย่อมขึ้นเทียบเท่าเขา.

184.

Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me.

ย่อมหยั่งลงสู่รักแร้ (ชิงชัย) ของเขา, ย่อมไปตามและติดตามเขา, มีปกติเช่นนั้น, ย่อมห้ามเขา, และย่อมทำตามเขาเหล่านี้.

179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ.

179-184. มีความเชื่อมโยงว่า ศัพท์มีอิวะเป็นต้น ชื่อว่า "อิวาทิ" เหล่านี้. ในสมาสทวันทวะว่า อิวะ และ วา และ ตุลยะ และ สมานะ และ นิภะ และ สันนิภะ เป็น "อิวะ...เป... สันนิภา". ความเป็นปุลลิงค์ (ในคำว่า สันนิภา) เพราะเพ่งถึงศัพท์ (คือ อุปมาสัททะ). แม้ในบทต่อๆ ไป ก็พึงทราบตามสมควร. ด้วย "อาทิ" ศัพท์ในบทว่า "สธัมมาทิ" เป็นการสงเคราะห์เอาศัพท์ว่า สาธารณะ และ สัจฉายะ เป็นต้น. ในบทมี "ชยติ" เป็นต้น มีกรรม (ที่ต้องประกอบ).

179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva.

179-184. ในอธิการว่าด้วยอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้น ก่อนอื่น ท่านแสดงว่า "ศัพท์เหล่านี้ชื่อว่า อิวาทิ" ด้วยบทว่า "อิวาทิ" เป็นต้น. บทว่า "อิวาทิ" นี้ มีความเชื่อมโยงกับบทว่า "อิเม" ในคาถาที่ 6, และพึงประกอบบทว่า "สันนิภา" เป็นต้น โดยประกอบ "จะ" ศัพท์ในที่ที่ควรประกอบ. ด้วย "อาทิ" ศัพท์ในบทว่า "สธัมมาทิ" ท่านรับเอาศัพท์ว่า "สาธารณะ" และ "สัจฉายะ" เป็นต้น. การตัดบทว่า "นินฺทติ อิสฺสติ", ศัพท์ 52 เหล่านี้ ชื่อว่า "อิวาทิ". บทมี "ชยติ อกฺโกสติ หสติ" เป็นต้น เป็นการเลียนแบบ (อนุกรณะ) สิ่งที่ถูกเลียนแบบ (อนุกริยะ) อันได้แก่กริยาบทนั้นๆ จึงเป็นสมาสทวันทวะนั่นเอง, เพราะคำว่า "สนฺธิสมาสา อทฺธสฺสา" กล่าวไว้ว่า เมื่อไม่พบสนธิและสมาสในระหว่างกึ่งคาถา จึงควรทำสมาสก่อนบทว่า "ทูภติ" เท่านั้น, หากไม่ทำ พึงทราบว่าเป็นอสมส. แม้ในบทว่า "ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ" เป็นต้น ก็เป็นสมาสเพราะเป็นการเลียนแบบประโยค หรือพึงทราบว่าเป็นบทเดี่ยวๆ ในประโยค. เพราะศัพท์ทั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของ "อิวะ" ศัพท์ จึงมีอรรถว่า "เหมือน" ในที่ทุกแห่ง, ส่วนอรรถของส่วนประกอบนั้นปรากฏชัดอยู่แล้ว.

185.

Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

บัดนี้ ชนิดแห่งอุปมาบางอย่าง ย่อมถูกแสดง ด้วยศัพท์เหล่านี้ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงความเป็นสาธารณธรรมของอุปมาและอุปเมยยะ.

185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti.

185. เมื่อแสดงขอบเขตแห่งการใช้ศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้นแล้ว ท่านจึงรับรองเพื่อแสดงชนิดแห่งอุปมาด้วยบทว่า "อุปมานะ" เป็นต้น. ด้วยบทว่า "เกจิ" ท่านแสดงความไม่สิ้นสุดของอุปมาเหล่านั้น. และท่านจะกล่าวต่อไปว่า "ปริยนฺโต วิกปฺปานํ" เป็นต้น. บทว่า "นียันติ" หมายถึง ถูกยกมาเป็นตัวอย่าง.

185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti.

185. บัดนี้ ท่านย่อมรับรองเพื่อแสดงอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้น ด้วยบทว่า "อุปมาโน" เป็นต้น. บทว่า "อุปมาโนปเมยฺยานํ สธมฺมตฺตํ" หมายถึง ความเกี่ยวข้องด้วยธรรมที่เสมอกัน. บทว่า "วิภาวิหิ" หมายถึง ด้วยศัพท์ที่เป็นเครื่องประกาศ. ชนิดแห่งอุปมาบางอย่างที่พึงทราบด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้นเหล่านี้ เพราะความที่อุปมามีไม่สิ้นสุด ในบัดนี้ เมื่อได้โอกาสแล้ว จึงถูกนำมาแสดงเพียงเพื่อเป็นตัวอย่าง.

186.

Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

พระพักตร์ของพระสุคต งดงามดุจดอกบัวที่กำลังบาน. นี้ชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะแสดงธรรมที่เสมอกัน.

186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato.

186. บทว่า "วิกาสิ" เป็นต้น. บทว่า "สุคตานนํ" หมายถึง พระพักตร์ของพระจอมมุนี "อติสุนฺทรํ" คือ งดงามยิ่งนัก. งดงามเหมือนอะไร? "วิกาสิปทุมํว" เหมือนดอกบัวที่กำลังบาน. อุปมาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า "ธัมโมปมา". เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการแสดงธรรม คือ คุณลักษณะที่งดงามอันเสมอกันของพระพักตร์และดอกบัว โดยการชี้แจงถึงความงดงาม.

186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo.

186. ท่านกล่าวตัวอย่างด้วยบทว่า "วิกาสิ" เป็นต้น. พระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า งดงามยิ่งนัก ดุจดอกบัวที่กำลังบาน. อุปมาเช่นนี้ ชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะเป็นการแสดงธรรมที่เสมอกัน คือการแสดงคุณที่เสมอกันว่า "งดงามยิ่งนัก". บทว่า "อติสุนฺทรํ" ชื่อว่า "ตุลยธรรม" เพราะเป็นการประกาศคุณที่เป็นสาธารณะของดอกบัวและพระพักตร์. ในที่นี้ มีอธิบายว่า แม้ความเกี่ยวข้องกับธรรมที่เสมอกันอันมีอยู่ในดอกบัว ซึ่งเรียกว่าอุปมา จะถูกส่องให้เห็นด้วย "อิวะ" ศัพท์ก็ตาม แต่เพราะท่านกล่าวว่า "งดงามยิ่งนัก" อุปมาตามที่กล่าวมานั้นจึงชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะประกอบด้วยธรรม.

187.

Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti;

Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava.

พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว (ไม่มีการระบุคุณลักษณะ) นี้ชื่อว่า "ธัมมหีนะ". ส่วนอุปมาว่า "ดอกบัวเสมอด้วยพระพักตร์ของพระองค์" นี้ชื่อว่า "วิปรีโตปมา".

187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi.

187. บทว่า Dhamma เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนีผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า เสมอคือเท่ากันกับดอกบัวคือปทุม. อุปมานี้ชื่อว่าธัมมหีโนปมา เพราะไม่ได้ระบุคุณคือความงามไว้ แต่คุณนั้นย่อมทราบได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ. มิฉะนั้นจะประกอบกันได้อย่างไร? อนึ่ง ในอุปมานี้ บทว่า sadisa (เหมือน) เป็นวิเสสนะของพระพักตร์ซึ่งเป็นอุปเมยยะ จึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์เท่านั้น ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัวย่อมทราบได้ด้วยกำลัง (แห่งคำ). พึงทราบอย่างนี้. บทว่า Viparīte เป็นต้น. บทว่า Munī ทราบได้เพราะได้ยินมาแล้ว (จากบทก่อน), ดูก่อนพระมุนี ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์ของท่าน อุปมานี้เป็นวิปรีโตปมา. แม้จะเป็นธัมมหีนะ (ขาดคุณบท) แต่เพราะกล่าวโดยกลับกันกับความนิยม จึงเรียกด้วยชื่อนั้น (วิปรีโตปมา). แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน.

187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

187. เป็นต้นว่า Dhammahīne. อุปมาว่า 'พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว' นี้ ชื่อว่าธัมมหีนะ เพราะไม่มีบทแสดงธรรมที่เสมอกัน เช่นบทว่า สุนทระ เป็นต้น. หากถามว่า เมื่อไม่มีบทบอก (ธรรมที่เสมอกัน) จะรู้ธรรมที่เสมอกันได้อย่างไร? (ตอบว่า) พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว. ในอุปมานี้ เมื่อไม่มีสาธารณธรรมของพระพักตร์และดอกบัว ความที่พระพักตร์เหมือนดอกบัวจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยกำลังแห่งลักษณะที่ไม่อาจเป็นไปโดยประการอื่นได้ เพราะบทว่า sadisa ซึ่งเป็นไวพจน์ของ iva เป็นวิเสสนะของพระพักตร์ ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์ ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัวย่อมทราบได้ด้วยกำลังนั่นเอง. ดูก่อนพระมุนี ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์ของท่าน อุปมานี้เป็นวิปรีโตปมา. เพราะกล่าวว่า 'ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์' โดยกลับกันกับความนิยมในโลกที่ว่า 'พระพักตร์เสมอกับดอกบัว' แม้จะเป็นธัมมหีนะ (ขาดคุณบท) ก็ชื่อว่าเป็นวิปรีโตปมา. เพราะคำว่า 'ในบรรดาสิ่งที่ได้ยินและสิ่งที่อนุมานได้ สิ่งที่ได้ยินมีความสัมพันธ์ที่แข็งแรงกว่า' ในอุปมานี้ แม้ไม่มีบทว่า Munī ในครึ่งบทหน้า แต่เพราะได้ยินบทว่า Munino (ในคาถาก่อน) จึงได้บทว่า Munī และทราบว่าเป็นอามันตนัตถะ (คำเรียก) เพราะอยู่ใกล้กับตุมหศัพท์ (tava). ในอุปมานี้ บทว่า tulya ซึ่งเป็นไวพจน์ของ iva เป็นวิเสสนะของดอกบัว จึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัว ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์และสาธารณธรรมของดอกบัวและพระพักตร์ พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วด้วยกำลังเป็นต้น. แม้ในบทต่อๆ ไป พึงประกอบในที่ที่ปรากฏชัดตามสมควร.

188.

Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน, พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว; อุปมานี้เป็นอัญญมัญโญปมา เพราะเป็นการเปรียบเทียบซึ่งกันและกัน.

188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato.

188. บทว่า Tava เป็นต้น. บทว่า Aññamaññopamānato คือ เพราะเป็นการเปรียบเทียบพระพักตร์และดอกบัวซึ่งกันและกัน ด้วยสิ่งทั้งสองนั้นแก่กันและกัน.

188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma.

188. บทว่า Tavānana เป็นต้น. อุปมาว่า 'ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน, พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว' นี้ ชื่อว่าอัญญมัญโญปมา เพราะเป็นการเปรียบเทียบซึ่งกันและกัน. วิเคราะห์ว่า Aññamaññassa upamā (อุปมาแก่กันและกัน) และ Aññamaññassa upamānaṃ (เป็นอุปมานะแก่กันและกัน). ในบทวิเคราะห์ทั้งสองมีการลบวิภัตติหน้า. มีการลบวิภัตติหลังด้วยลักษณะการสลับกันของบทมี สัพพะ เป็นต้น. ด้วยลักษณะแห่งสมาส เพราะความต้องการบทอื่นสำเร็จแล้ว ดอกบัวซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับพระพักตร์ และพระพักตร์ซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับดอกบัว จึงชื่อว่าเป็นอุปเมยยะตามลำดับ. และพระพักตร์ซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับดอกบัว และดอกบัวซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับพระพักตร์ ชื่อว่าเป็นอุปมานะ.

189.

Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ,

Locanabbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ,

Tave’ti abbhutopamā.

หากมีดอกบัวใดๆ ที่มีความไหววนแห่งดวงตาและคิ้ว เพื่อจะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์นั้นของท่าน; อุปมานี้เป็นอัพภูโตปมา.

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti.

189. บทว่า Yadi เป็นต้น. หากมีดอกบัวบางชนิดที่มีความไหววนแห่งดวงตาและคิ้วอยู่ในดอกบัวนั้น. ดอกบัวเช่นนั้นย่อมเหมาะสมที่จะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์คือความเปล่งปลั่งแห่งพระโอษฐ์ของท่าน. อุปมานี้พึงทราบว่าเป็นอัพภูโตปมา เพราะเปรียบพระพักตร์กับดอกบัวด้วยการแสดงเนื้อความอันน่าอัศจรรย์ว่า 'สิ่งนี้ช่างน่าอัศจรรย์จริงหนอ'.

189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati.

189. บทว่า Yadi เป็นต้น. หากมีดอกบัวที่น่าอัศจรรย์บางอย่างที่มีลีลาแห่งดวงตาและคิ้ว ดอกบัวนั้นย่อมสามารถทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์คือความเปล่งปลั่งแห่งพระโอษฐ์ของท่านได้. อุปมาเช่นนี้ชื่อว่าอัพภูโตปมา เพราะแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์. ในอุปมานี้ ความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้วที่มีอยู่ในดอกบัว ซึ่งไม่มีอยู่จริงแต่ถูกสมมติว่ามีอยู่จริง ถูกแสดงด้วยวิเสสนะของดอกบัวว่า Locanabbhamuvibbhamaṃ. เพราะฉะนั้น ดอกบัวจึงเป็นอุปมาโดยนัยแห่งนิสสิตโวหาร เพราะเป็นตัวแสดงอุปมาที่นับเนื่องด้วยความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้ว, ส่วนพระพักตร์เป็นอุปเมยยะ และความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้วที่มีอยู่ในพระพักตร์นั้น หากไม่มีอยู่ในพระพักตร์ จะสามารถทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์เช่นนั้นได้อย่างไร ย่อมทราบได้ด้วยกำลัง. ส่วนสาธารณธรรมที่เรียกว่าลีลาแห่งดวงตาและคิ้วนั้น ย่อมทราบได้เพราะถูกถือเอาแม้ในฐานะที่เป็นคุณีภูตะ (ส่วนขยาย) ด้วยภินนาธิกรณอัญญบทสมาสที่สำเร็จในบทวิเคราะห์ว่า 'ดวงตาและคิ้วทั้งหลาย และลีลาของดวงตาและคิ้วเหล่านั้นมีอยู่ในสิ่งใด'.

190.

Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā.

มีกลิ่นหอม มีความงาม และเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์; พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัวแท้ๆ อุปมานั้นท่านเรียกว่าสิเลโสปมา.

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā.

190. บทว่า Sugandhi เป็นต้น. พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว เป็นปฏิปักษ์คือเป็นศัตรูต่อพระจันทร์ เพราะพระพักตร์มีความงามเสมอด้วยพระจันทร์นั้น ส่วนดอกบัวเป็นปฏิปักษ์เพราะมีการหุบลงเมื่อพระจันทร์ขึ้น. ทั้งพระพักตร์และดอกบัวต่างก็มีความงามคือประกอบด้วยความเปล่งปลั่ง. และทั้งสองอย่างนั้นต่างก็มีกลิ่นหอม. อุปมาของพระพักตร์และดอกบัวด้วยการยึดถือคำพ้องความ (สิเลสะ) อย่างนี้ เพราะประกอบเข้ากับอุปมา อุปมานั้นจึงชื่อว่าสิเลโสปมาตามที่กล่าวแล้ว.

190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate.

190. เป็นต้นว่า “สุคนธิ” พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว เป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ (ผู้มีรัศมีเย็น) เพราะมีความเท่าเทียมกัน ส่วนดอกบัวเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ เพราะหุบเมื่อพระจันทร์ขึ้น และมีความงาม คือประกอบด้วยความงามที่อยู่ในพระพักตร์ซึ่งไม่เหมือนใคร ส่วนดอกบัวประกอบด้วยความงามที่อยู่ในดอกบัว และมีกลิ่นหอม เพราะนำมาซึ่งกลิ่นหอมสี่ชนิด ส่วนดอกบัวประกอบด้วยกลิ่นหอมของดอกบัวเท่านั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่าสิเลโสปมา เพราะกล่าวด้วยการเล่นคำด้วยลักษณะที่กระทบถึงสองที่ด้วยบทเดียว บทวิเคราะห์ว่า “มีรัศมีอันเย็น” และ “เป็นปฏิปักษ์ด้วยปกติ” และเพราะได้ความหมายสองอย่างด้วยสามารถแห่งปัจจัย จึงมีการเล่นคำ และความหมายอื่นก็เป็นอลังการในที่นี้ และอุปมาที่กล่าวด้วยการเล่นคำ ในอุปมานี้ กลิ่นหอม ความเกี่ยวข้องกับกระแส (ความงาม) และความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ เหล่านี้เป็นธรรมที่เสมอกันของดอกบัวและพระพักตร์ซึ่งเป็นอุปมานะและอุปเมยยะ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันที่อยู่ในดอกบัวชื่อว่าอุปมา เพราะเป็นสธรรมะ ซึ่งถูกแสดงด้วยบทว่า “อิวะ” ที่สัมพันธ์กับดอกบัว ส่วนธรรมที่เสมอกันที่อยู่ในพระพักตร์ แม้มีปัจจัยที่ทำในความมีอยู่และความเป็นปกติ ก็พึงทราบด้วยสามารถเท่านั้น

191.

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī.

เพราะถูกกล่าวด้วยบทที่มีรูปเหมือนกัน อุปมานั้นชื่อว่าสันตานูปมา เช่น พวงมาลัยในอุทยานนี้เหมือนหญิงสาวผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผม

191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane.

191. เป็นต้นว่า “สรูปะ” พวงมาลัยในอุทยานนี้เหมือนหญิงสาว อย่างไร? หญิงสาวผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผมนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยเรือนผมอันเป็นระเบียบพิเศษ พระพักตร์ที่มีเรือนผมย่อมงดงามด้วยเรือนผมนั้น พวงมาลัยในอุทยานผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผม ย่อมงดงามด้วยป่าไม้ที่หนาแน่นของต้นสาละ ซึ่งเป็นต้นไม้ชนิดหนึ่ง อุปมาเช่นนั้นชื่อว่าสันตานูปมาเช่นนั้น เพราะเหตุใด? แม้มีลักษณะเป็นสิเลโสปมา แต่เพราะถูกกล่าวด้วยบทที่มีรูปเหมือนกัน คือบทว่า “สาละกานนโสภินี” ซึ่งเป็นบทที่แสดงความพิเศษของพวงมาลัยในอุทยานนั้น จึงพึงทราบว่าอุปมานั้นเป็นสันตานูปมา บทว่า “ยถา” เป็นตัวอย่าง

191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ.

191. เป็นต้นว่า "สรุเป" อุปมานั้นชื่อว่า สันตานุปมา เพราะความเป็นคำที่กล่าวด้วยเสียงที่เหมือนกัน และเพราะเป็นคำที่กล่าวด้วยพวงแห่งคำที่มีเสียงเสมอกัน มีความสัมพันธ์ไม่ขาดตอน แม้จะมีการเล่นคำ (สิเลสะ) อยู่ แต่เพราะเป็นคำที่กล่าวด้วยพวงแห่งบทที่ทำสมาสแล้ว จึงชื่อว่า สันตานุปมา นี้เป็นอธิบาย ยกตัวอย่างว่า "ยะถา" พวงมาลัยในอุทยานนี้ แถวอุทยานนี้ งามด้วยป่าไม้สาละ งามด้วยใบหน้าที่มีการจัดแต่งผมที่เรียกว่า อลักกะ เหมือนหญิงสาวที่ยังเยาว์วัย งามด้วยป่าไม้สาละ คือ งามด้วยป่าสาละ และคำว่า "รูปเสมอกันแห่งอุปมาและอุปเมยยะทั้งหลาย" และคำว่า "คำเหล่านั้นมีรูปเสมอกัน" และคำว่า "อุปมาอันคำเหล่านั้นพึงกล่าว" และคำว่า "ความเป็นแห่งอุปมานั้น" และคำว่า "อุปมาที่ประกอบด้วยความสืบเนื่อง" และคำว่า "พวงมาลัยแห่งอุทยานทั้งหลาย" และคำว่า "ที่ดำรงอยู่พร้อมด้วยอลักกะ" และคำว่า "และใบหน้านั้น" และคำว่า "ย่อมงามด้วยปกติ (หรือศีล) นั้น" และคำว่า "และป่าแห่งต้นสาละทั้งหลาย" และคำว่า "ย่อมงามด้วยปกติ (หรือศีล) นั้น" เป็นประโยค

192.

Khayī cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā.

พระจันทร์มีแต่ความเสื่อม ดอกบัวมีละอองมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกัน ก็ยังเหนือกว่า อุปมานี้ชื่อว่า นินโทปมา

192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā.

192. เป็นต้นว่า "ขยิ" พระจันทร์ชื่อว่า "ขยิ" คือมีความเสื่อมสิ้นไป ดอกบัวชื่อว่า "พหุรชัง" คือมีละอองเกสรมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกับพระจันทร์และดอกบัวที่มีลักษณะเช่นนั้นในเรื่องความงามเป็นต้น ก็ยังเหนือกว่าอย่างยิ่ง เพราะคำว่า "ขยะ" และ "รชะ" ย่อมเป็นไปในความหมายของโทษด้วย และเพราะความเสื่อมที่เป็นโทษและภาวะที่มีละอองมากนั้นไม่มีอยู่ในใบหน้าของท่าน ด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า นินโทปมา เพราะเปรียบเทียบใบหน้ากับพระจันทร์และดอกบัวที่ถูกตำหนิ (ว่ามีความเสื่อมและละออง)

192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro.

192. เป็นต้นว่า "ขยิ" พระจันทร์ชื่อว่า "ขยิ" คือมีสภาพเสื่อมไปทีละส่วนๆ ทุกวัน ตั้งแต่วันปาฏิบทเป็นต้นไป เพราะเข้าใกล้พระอาทิตย์ ดอกบัวชื่อว่า "พหุรชัง" คือประกอบด้วยละอองเกสรมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกับพระจันทร์และดอกบัวเหล่านั้นในเรื่องความงามและกลิ่นหอมเป็นต้น ก็ยังเหนือกว่า เพราะคำว่า "ขยะ" และ "รชะ" ย่อมเป็นไปในความหมายของโทษด้วย และเพราะโทษเช่นนั้นที่พึงรู้ได้ด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) ไม่มีอยู่ในใบหน้า จึงมีคุณสมบัติที่เหนือกว่าอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า นินโทปมา เพราะเปรียบเทียบใบหน้ากับพระจันทร์และดอกบัวที่ถูกตำหนิ ด้วยวิเสสนะของใบหน้า และด้วยคำว่า "สมะ" ซึ่งเป็นไวพจน์ของคำว่า "อิวะ" (เหมือน) ธรรมที่อยู่ในใบหน้าจึงถูกแสดงให้ปรากฏ และธรรมที่อยู่ในพระจันทร์และดอกบัวซึ่งเป็นอุปมา และธรรมที่เสมอกันในทั้งสองนั้น ก็พึงรู้ได้ด้วยความสามารถ (ของคำ) อปิศัพท์ในที่นี้ใช้ในการรวมเอาสิ่งอื่นที่พึงกล่าวถึง คำว่า "สมุกกังโส" เป็นสิ่งอื่นที่พึงกล่าวถึง

193.

Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์ไม่สามารถจะโต้ตอบกับใบหน้าของท่านได้ เพราะพระจันทร์นั้นโง่เขลา (และเย็น) และมีมลทิน อุปมานี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา

193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā.

193. เป็นต้นว่า "อสมาตโถ" ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์นั้นโง่เขลา เย็น และมีมลทิน คือมีโทษที่มีลักษณะเป็นรอยด่างดำเหมือนรอยกวาง การกล่าวโทษด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) พระจันทร์เช่นนั้นไม่สามารถจะโต้ตอบหรือโต้แย้งได้ ส่วนใบหน้าของท่านนั้นบริสุทธิ์และประดับประดาแล้ว เหตุไฉนเล่าพระจันทร์จึงจะเหมือนกับใบหน้านี้ได้ ธรรมที่เสมอกันจึงพึงรู้ได้ด้วยการปฏิเสธ อุปมานี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา

193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti.

193. เป็นต้นว่า "อสมาตโถ" ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์นั้นเย็น ไม่ผ่องใส มีมลทิน หรือมีรอยกระต่าย หรือมีโทษ ไม่สามารถจะคำรามตอบหรือโต้แย้งกับใบหน้าของท่านได้ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปฏิเสโธปมา เป็นประโยคว่า "มีมลทิน" ในที่นี้ เพราะความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของอุปมาและอุปเมยยะที่ชื่อว่า พระจันทร์และใบหน้า ได้ถูกแสดงให้ปรากฏด้วยการปฏิเสธว่า พระจันทร์ที่เย็น ไม่ผ่องใส มีโทษ ไม่สามารถจะเหมือนกับใบหน้าที่บริสุทธิ์ปราศจากมลทินได้ แม้จะมีภาวะเป็นนินโทปมาอยู่ด้วย ก็ชื่อว่า ปฏิเสโธปมา นี้เป็นอธิบาย คำว่า "ปฏิคัชชิตุง" นี้ เพราะเป็นวิเสสนะของพระจันทร์ จึงแสดงธรรมที่อยู่ในพระจันทร์ให้ปรากฏ

194.

Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā.

ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงระดับของพระจันทร์และดอกบัว ได้เป็นสิ่งเสมอด้วยตนเองเท่านั้น อุปมานี้ชื่อว่า อสาธารณูปมา

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato , tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate.

194. เป็นต้นว่า "กัจฉัง" ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงและครอบงำระดับของพระจันทร์และดอกบัว เพราะความด้อยกว่าของสิ่งเหล่านั้น ใบหน้าของท่านนั้นได้เป็นสิ่งเสมอด้วยรูปของตนเองเท่านั้น อุปมาเช่นนี้จึงถูกเรียกว่า อสาธารณูปมา ด้วยการกล่าวถึงความเป็นสิ่งไม่ทั่วไป และด้วยการปรากฏของความเป็นสิ่งเสมอ

194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

194. เป็นต้นว่า "กัจฉัง" ข้าแต่พระมุนี ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงระดับหรือสถานะของพระจันทร์และดอกบัวที่โลกบูชา เพราะความเป็นสิ่งไม่มีอะไรเปรียบเทียบได้ของตนเอง และเพราะไม่มีสิ่งอื่นที่จะเสมอเหมือน จึงได้เป็นสิ่งเสมอด้วยตนเองเท่านั้น เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า อสาธารณูปมา เพราะแสดงถึงภาวะแห่งธรรมที่ไม่มีอะไรเปรียบเทียบได้ ในที่นี้ เพราะการแสดงให้เห็นว่าใบหน้าเสมอกับพระจันทร์และดอกบัว ด้วยการแสดงถึงความด้อยกว่าของพระจันทร์และดอกบัวซึ่งเป็นอุปมา พระจันทร์และดอกบัวจึงชื่อว่า อสาธารณูปมา คำว่า "สมะ" แสดงธรรมทั่วไปที่อยู่ในใบหน้าให้ปรากฏ ส่วนที่เหลือพึงรู้ได้โดยง่าย

195.

Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างนั้น อุปมานี้ชื่อว่า อภูตูปมา

195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti.

195. เป็นต้นว่า "สัพพะ" แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างนั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า อภูตูปมา

195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito.

195. เป็นต้นว่า "สัพพะ" แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง เหมือนกองแห่งความงามอันยอดเยี่ยมของดอกบัวทั้งมวล ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างยิ่ง ย่อมส่องแสงเป็นพิเศษ เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า อภูตูปมา เพราะเปรียบเทียบกับสิ่งที่ไม่ปรากฏมีอยู่ เป็นวิเคราะห์ว่า "อราสิ ราสิภูโต" (ไม่ใช่กอง แต่เป็นกอง) ในที่นี้ การประกอบความหมายว่า "วิภูโต" (ปรากฏ) นั้น ถูกสมมติขึ้นด้วยความหมายว่า "ไม่มีอยู่" เพราะไม่มีแสงสว่างอันเป็นสาระเช่นนั้น

196.

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api.

ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ย่อมปรากฏในบางแห่งด้วยความสามารถของคำ แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส ปัจจัย หรือ อิวะ เป็นต้น

196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate.

196. แสดงอัตถคัมมูปมาว่า "ปะตียะเต" เป็นต้น ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส เป็นต้น ก็ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำ ซึ่งมีลักษณะคือความไม่สามารถสำเร็จได้โดยประการอื่นที่แน่นแฟ้นด้วยการใช้คำพิเศษเป็นต้น

196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho.

196. หลังจากแสดงสัททคัมมูปมา ๓ อย่างแล้ว บัดนี้จะแสดงอัตถคัมมูปมาด้วยคำว่า "ปะตียะเต" เป็นต้น ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส ปัจจัย หรือ อิวะ เป็นต้น แม้ละทิ้งความสัมพันธ์ของคำเหล่านั้นไป ก็ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำ ด้วยอำนาจแห่งอรรถของคำที่เหลือที่ใช้ในการสัมพันธ์ เป็นวิเคราะห์ว่า "ความสามารถของคำทั้งหลาย"

197.

Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

ดวงตาเหล่านี้คือภมร (แมลงภู่) ใบหน้านี้ไม่ใช่ดอกบัว ด้วยความเป็นสิ่งเหมือนที่ปรากฏชัด อุปมานั้นชื่อว่า สรูปูปมา

197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

197. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภิงคะ" (ภมร) เป็นต้นว่า "สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ภมร แต่เป็นดวงตา สิ่งนี้ไม่ใช่อุบล แต่เป็นใบหน้า" อุปมาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า สรูปูปมา เพราะแสดงรูปที่ไม่ผิดเพี้ยนของภมรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สุพยัตตะ" (ชัดเจนดี) เป็นต้น ด้วยความเหมือนกันอย่างชัดเจนของดวงตาที่เหมือนภมรและใบหน้าที่เหมือนอุบล ด้วยลักษณะความกระสับกระส่ายและความงามเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ความสงสัยในความไม่ต่างกันจึงถูกแยกแยะไว้ก่อนแล้ว เพราะปฏิเสธความรู้ที่เกิดขึ้นว่าภมรเป็นต้นในดวงตาเป็นต้น แม้ไม่มีคำที่แสดงอุปมา เช่น "อิวะ" (ราวกับ) เป็นต้น ความเหมือนกันของดวงตาที่เหมือนภมรเป็นต้น ก็ปรากฏได้ด้วยความสามารถ (ของคำ) แม้ในเบื้องบนก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามความเหมาะสม

197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ.

197. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภิงคานิ" (ภมรทั้งหลาย) เป็นต้นว่า "สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ภมร แต่เป็นดวงตา สิ่งนี้ไม่ใช่อุบล แต่เป็นใบหน้า" อุปมาเช่นนี้ ชื่อว่า สรูปูปมา เพราะมีความเหมือนกันอย่างชัดเจน ด้วยความเหมือนกันอย่างชัดเจนของดวงตาที่เหมือนภมรและใบหน้าที่เหมือนอุบล ในที่นี้ แม้ไม่มีการใช้คำว่า "อิวะ" (ราวกับ) เป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยของสมาส แต่ด้วยการปฏิเสธความเข้าใจที่ผิดว่าดวงตาและใบหน้าเป็นภมรและอุบล ด้วยคำว่า "ดวงตาเหล่านี้คือภมร" เป็นต้น และด้วยการกำหนดดวงตาและใบหน้า หากไม่มีความเหมือนกันอย่างชัดเจนในเรื่องความกระสับกระส่ายและความงามเป็นต้น ความเข้าใจว่าดวงตาและใบหน้าเป็นภมรและอุบลจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ด้วยความสามารถที่มีลักษณะว่า "หากไม่มีสิ่งนี้ สิ่งนั้นก็ไม่เกิดขึ้น" จึงรู้ได้ว่าภมรและอุบลซึ่งเป็นอุปมาน และดวงตาและใบหน้าซึ่งเป็นอุปเมยยะ มีความเหมือนกัน และคำว่า "สุฏฐุ พยัตตัง ปากะฏัง" (ชัดเจนดี ปรากฏดี) และ "ตัญจะ ตัง สทิสัตตัญจะ" (ความเหมือนกันนั้น) และ "สะมานัง รูปัง สะภาโว ยัสสา อุปะมายาติ" (อุปมาใดมีรูปและสภาพเสมอกัน) และ "สา จะ สา อุปะมา จาติ" (อุปมานั้น) เป็นประโยค

198.

Mayeva mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā;

Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ.

“ความงามแห่งใบหน้านี้มีอยู่ในเราเท่านั้น” ดูกรพระจันทร์ การโอ้อวดนั้นไร้ประโยชน์ เพราะความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย อุปมานี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา

198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā.

198. คำว่า “มีแต่เราเท่านั้น” เป็นต้น ดูกรพระจันทร์ ความงามแห่งใบหน้าของพระมุนีนี้มีแต่ในเราเท่านั้น ไม่ใช่ที่อื่น การโอ้อวดเช่นนี้ เป็นการห้ามด้วยคำว่า “พอทีกับการสรรเสริญสิ่งที่มีอยู่” เพราะเหตุไร? เพราะเหตุว่าความงามแห่งใบหน้านั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย ไม่ใช่มีแต่ในพระจันทร์เท่านั้น (และ) เพราะการสมมติการโอ้อวดเช่นนั้นแม้ในสิ่งที่ไม่มีอยู่ ใบหน้าจึงถูกเปรียบกับพระจันทร์ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา

198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate.

198. คำว่า “มีแต่เราเท่านั้น” เป็นต้น ดูกรพระจันทร์ ความงามแห่งใบหน้าของพระโลกสามีนี้มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้น การโอ้อวดเช่นนี้ด้วยการยกย่องตนเองนั้นไร้ประโยชน์ ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะความงามแห่งใบหน้านั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา คำว่า “ยโต” (เพราะเหตุที่) เป็นเหตุที่ไม่ได้กำหนดไว้ แต่การแสดงว่าความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย ก็คือการมีอยู่ของความงามนั้นในดอกบัวนั่นเอง วิเคราะห์ว่า “อุปมาที่กล่าวด้วยการสมมติ” ในที่นี้ เพราะการสมมติการโอ้อวดที่ไม่มีอยู่ในพระจันทร์ให้มีอยู่ แม้ไม่มีคำอื่นที่แสดงธรรมที่เหมือนกัน ความเหมือนกันของพระจันทร์ซึ่งเป็นอุปมาน และใบหน้าซึ่งเป็นอุปเมยยะ ก็ปรากฏได้ด้วยความสามารถของอรรถนี้ว่า “หากไม่มีความเหมือนกันของทั้งสองนี้ การสมมติเช่นนั้นจะเกิดขึ้นได้อย่างไร”

199.

Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli,

Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta-

Micca’yaṃ saṃsayopamā.

หรือว่าเป็นดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าที่มีดวงตากระสับกระส่าย จิตของฉันหวั่นไหว ดังนี้ อุปมานี้ชื่อว่า สังสยูปมา

199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā.

199. คำว่า “หรือว่า” เป็นต้น หรือว่าเป็นดอกบัวเช่นนี้ ที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าเช่นนั้น ที่มีดวงตากระสับกระส่าย ข้าแต่พระชินเจ้า ใบหน้าของพระองค์นี้เป็นอะไรหนอ จิตของข้าพระองค์หวั่นไหว เหมือนแกว่งไกว ความหมายคือ สงสัยด้วยการยึดถือสองฝ่ายเช่นนี้ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า สังสยูปมา เพราะความเข้าใจอุปมาของดอกบัวและใบหน้าด้วยอาการแห่งความสงสัย

199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate.

199. คำว่า “หรือว่าเป็นดอกบัว” เป็นต้น หรือว่าเป็นดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าของท่านที่มีดวงตากระสับกระส่าย จิตของฉันหวั่นไหว เหมือนแกว่งไกว เพราะทำให้เกิดความสับสนทั้งสองอย่าง อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า สังสยูปมา เพราะความเหมือนกันของทั้งสองถูกแสดงด้วยความสงสัย และวิเคราะห์ว่า “อันโต ภันตา อะลี ยัสสมิง” (ภมรบินวนอยู่ภายใน) และ “โลลานิ นะยะนานิ ยัสสมิง” (มีดวงตากระสับกระส่าย) และ “โดลา วิยะ อาจะระติ” (ประพฤติเหมือนแกว่งไกว) และ “สังสเยนะ วุตตา อุปะมา” (อุปมาที่กล่าวด้วยความสงสัย) ในที่นี้ แม้ไม่มีคำอื่นที่แสดงธรรมที่เหมือนกัน หากไม่มีความเหมือนกันในเหตุแห่งความสงสัยของดอกบัวและใบหน้าทั้งสองที่ประกอบด้วยวิเสสนะ (บทขยาย) ที่กล่าวมาแล้ว ความสงสัยจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ด้วยความสามารถนี้เอง ความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เหมือนกันจึงปรากฏ

200.

Kiñci vatthuṃ padassetvā,

Sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā,

Pativatthūpamā yathā.

แสดงวัตถุบางอย่างแล้ว เพราะการกล่าวถึงธรรมที่เหมือนกัน เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกัน อุปมานี้ชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา เช่นไร

200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati.

200. คำว่า “บางอย่าง” เป็นต้น แสดงวัตถุที่ต้องการบางอย่าง เช่น พระสัมพุทธเจ้าเป็นต้นแล้ว เพราะการกล่าวถึงวัตถุอื่นที่มีธรรมเหมือนกันกับวัตถุนั้นด้วยอาการบางอย่าง เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกันของทั้งสองนั้น และมีการกำหนดรู้ความเหมือนกัน จึงเรียกว่า ปฏิวัตถูปมา ความเท่าเทียมกันของวัตถุที่ถูกเข้าใจด้วยปฏิวัตถุเช่นนั้น ได้ถูกแสดงแล้ว ท่านยกตัวอย่างว่า “เช่นไร”

200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati.

200. คำว่า “บางอย่าง” เป็นต้น แสดงวัตถุที่ต้องการบางอย่าง เช่น พระชินเจ้าเป็นต้น หรือสิ่งของบางอย่างก่อนแล้ว เพราะการกล่าวถึงวัตถุใดวัตถุหนึ่งที่มีสภาพเหมือนกันด้วยอาการบางอย่าง พร้อมด้วยอรรถที่พึงแสดงซึ่งเป็นธรรมที่เหมือนกัน เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกัน และมีการกำหนดรู้ความสัมพันธ์แห่งความเหมือนกัน จึงชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา เพราะการแสดงอรรถที่เท่าเทียมกันของวัตถุที่ปรากฏ เช่น พระชินเจ้าเป็นต้น จึงชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา และวิเคราะห์ว่า “ธรรมเสมอกันแก่สิ่งใด หรือแก่ปาริชาตเป็นต้น” และ “ความเป็นแห่งอุปมานและอุปเมยยะที่เสมอกัน” และ “ความปรากฏแห่งความเหมือนกัน” และ “การมีอยู่แห่งความปรากฏแห่งความเหมือนกัน” และ “อุปมาที่กล่าวด้วยปฏิวัตถุ” เป็นประโยค ท่านยกตัวอย่างว่า “เช่นไร”

201.

Janesu jāyamānesu,

Ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu nattheva,

Pārijātassa pādapo.

ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่เหมือนพระชินเจ้า ต้นปาริชาตต้นที่สองไม่มีเลยมิใช่หรือ

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti.

201. คำว่า “ในหมู่ชน” เป็นต้น ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่มีคุณธรรมเหมือนพระชินเจ้า เหมือนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดังนี้ วัตถุหนึ่งได้ถูกแสดงแล้ว คำว่า “ต้นที่สอง” เป็นต้น เป็นการแสดงปฏิวัตถูปมา คำว่า “นนุ” (มิใช่หรือ) เป็นการอนุญาต ต้นไม้ที่เหมือนกันต้นที่สองของปาริชาต ซึ่งเป็นต้นไม้ทิพย์ชนิดหนึ่ง ไม่มีเลย ต้นปาริชาตเท่านั้นเป็นเลิศในบรรดาพรรณไม้ทั้งหลาย ฉันใด พระชินเจ้าก็เป็นเลิศในหมู่ชน ฉันนั้น

201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti.

201. คำว่า “ในหมู่ชน” เป็นต้น ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่เหมือนพระชินเจ้า คือเหมือนพระสัมพุทธเจ้า ต้นไม้ต้นที่สองที่เสมอด้วยต้นปาริชาตไม่มีเลยมิใช่หรือ คำว่า “นนุ” (มิใช่หรือ) ใช้ในความหมายว่าอนุญาต ด้วยคำนั้น ท่านย่อมยอมรับความที่พระสัพพัญญูเป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่เสมอเหมือน ในที่นี้ ความเป็นเลิศของต้นปาริชาตกว่าต้นไม้อื่นๆ และความเป็นเลิศของพระพุทธเจ้ากว่าสัตว์เหล่าอื่น ทั้งสองประการนี้ ชื่อว่าความเหมือนกันของวัตถุสองอย่างที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะ ความเหมือนกันนี้ ย่อมปรากฏชัดด้วยการกล่าวถึงความไม่เสมอเหมือนกับต้นไม้ทั้งหลายของต้นปาริชาตซึ่งเป็นปฏิวัตถุ โดยอาศัยการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว

202.

Vākyattheneva vākyattho,

Yadi kocyu’pamīyate;

Ivayuttaviyuttattā,

Sā vākyatthopamā dvidhā.

หากเนื้อความแห่งประโยคใดประโยคหนึ่ง ถูกเปรียบเทียบด้วยเนื้อความแห่งประโยคเท่านั้น อุปมานั้นชื่อว่า วากยัตถูปมา มี ๒ อย่าง เพราะความที่ประกอบด้วยคำว่า อิวะ (เป็นต้น) และไม่ประกอบด้วยคำว่า อิวะ (เป็นต้น)

202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ.

202. แสดงวากยัตถวิสยอุปมา (อุปมาที่มีเนื้อความแห่งประโยคเป็นอารมณ์) ด้วยคำว่า 'วากยัตเถเนว' เป็นต้น. วากยัตถะ คือความเกี่ยวข้องระหว่างกริยาและกาลกะเป็นพิเศษ, ด้วยวากยัตถะนั้นนั่นเอง ไม่ใช่เพียงอรรถของบท, หากวากยัตถะที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่งที่ประสงค์จะกล่าว ถูกนำมาเปรียบเทียบ คือกล่าวว่าคล้ายกัน, อุปมานั้นชื่อว่าวากยัตถอุปมา ย่อมแบ่งเป็น ๒ อย่าง. อย่างไร? คือ ยุตตะ (ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ) และ วิยุตตะ (ปราศจากศัพท์ว่า อิวะ) รวมเรียกว่า ยุตตวิยุตตะ, นี้เป็นการแสดงอรรถด้วยศัพท์ว่า อิวะ, เพราะความเป็นอย่างนั้น (เพราะเหตุนั้น) จึงแบ่งเป็น ๒ อย่าง ตามที่กล่าวไว้.

202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, sā upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante.

202. บัดนี้ แสดงวากยัตถวิสยอุปมาด้วยคำว่า 'วากยัตเถ' เป็นต้น. หากวากยัตถะที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่งที่ประสงค์จะกล่าว ถูกนำมาเปรียบเทียบ คือกล่าวโดยความเป็นของคล้ายกัน ด้วยวากยัตถะนั่นเอง อันเป็นส่วนรวมที่ปรุงแต่งขึ้นด้วยความเกี่ยวข้องระหว่างกริยาและกาลกะเป็นพิเศษ, อุปมานั้นชื่อว่าวากยัตถอุปมา. ย่อมมี ๒ อย่าง คือโดยประเภทที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ และปราศจากศัพท์ว่า อิวะ เพราะความเป็นผู้ประกอบและไม่ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ. ในที่นี้ เพราะถือเอาอรรถของศัพท์มี อิวะ เป็นต้น ท่านจึงถือเอาทั้ง อิวะ ศัพท์ และศัพท์ที่เป็นไวพจน์ของ อิวะ ศัพท์นั้นด้วย.

Ivayutta

ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ

203.

Jino saṃklesatattānaṃ,

Āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ,

Ghammakāle’mbudo viya.

พระชินเจ้าพระองค์นี้ ปรากฏแล้วแก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยกิเลส เหมือนเมฆในฤดูร้อน (ปรากฏแล้ว) แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด

203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi.

203. แสดงตัวอย่างว่า 'ชิโน' เป็นต้น. พระชินเจ้าคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นี้ ทรงทำกิจเสร็จแล้ว จึงปรากฏขึ้นในโลกด้วยการบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อน คือถึงความแผดเผาด้วยกิเลส ๑๐ ประการ. ประโยคหนึ่งเป็นอุปเมยยะก่อน. เพื่อจะตอบว่า เหมือนอะไร? จึงกล่าวคำว่า 'ฆัมเม' เป็นต้น. เหมือนเมฆในกาลแห่งความร้อน คือในฤดูร้อน แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด ดังนี้ ประโยคที่สองเป็นอุปมานะ นี้คือ อิวะยุตตะวากยัตถอุปมา. ในที่นี้ พึงทราบความเป็นวิเศษยะและวิเศษณะแห่งเนื้อความของประโยคหน้าและประโยคหลัง โดยความเป็นเนื้อความของประโยคเดียวกันนั่นเอง. แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน.

203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ.

203. แสดงตัวอย่างด้วยคำว่า 'ชิโน' เป็นต้น. พระชินเจ้าคือพระศาสดาผู้ชนะมารทั้ง ๕ นี้ ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ปรากฏขึ้นในโลกด้วยการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยกิเลส คือผู้ถูกแผดเผาด้วยความร้อนคือกิเลสหลายประการ. หากถามว่า เหมือนอะไรแก่ใครผู้เร่าร้อนด้วยอะไร? (ตอบว่า) เหมือนเมฆในกาลแห่งความร้อน คือในฤดูร้อน แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด. ในที่นี้ เนื้อความของประโยคหลังเป็นวิเศษณะเพราะเป็นตัวจำแนก (เภทกะ), ส่วนเนื้อความของประโยคหน้าเป็นวิเศษยะเพราะเป็นตัวถูกจำแนก (เภทยะ). พึงเห็นว่า แม้จะมีการแยกประโยค แต่เนื้อความของประโยคก็เป็นหนึ่งเดียวกัน. แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน. อิวะศัพท์ในประโยคหลัง แสดงความคล้ายกันแห่งอรรถของบทที่เป็นคุณและคุณีในประโยคนั้นนั่นเอง, ส่วนความคล้ายกันของบทที่เป็นคุณและคุณีในประโยคหน้า ย่อมทราบได้ด้วยภาวะที่ไม่อาจเป็นอย่างอื่นได้ หากไม่มีความเสมอกันของเนื้อความประโยคหลังกับประโยคหน้า. ประโยคว่า 'เร่าร้อนด้วยกิเลสทั้งหลาย', 'ความร้อนนั่นเองคือความแผดเผา', 'เร่าร้อนด้วยความแผดเผานั้น', และ 'ความร้อนนั่นเองคือกาล'.

Ivaviyutta

ปราศจากศัพท์ว่า อิวะ

204.

Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā.

พระพักตร์ของพระมุนินทร์ย่อมรุ่งเรือง งดงามน่ารื่นรมย์ด้วยวิลาสเพียงอย่างเดียว (หาที่เปรียบมิได้), ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสูงแล้ว การเยื้องกรายของท่านจะมีประโยชน์อะไร

204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā.

204. กล่าวอย่างที่สองด้วยคำว่า 'มุนินทะ' เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนินทร์ย่อมรุ่งเรือง คือสวยงามอย่างยิ่ง เพราะเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสอันหาที่เปรียบมิได้ เนื่องจากไม่มีสิ่งอื่นที่เหมือนกันเป็นที่สอง ดังนี้ ประโยคหนึ่งเป็นอุปเมยยะก่อน. ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสู่เบื้องบนคือท้องฟ้าแล้ว การเยื้องกรายคือการเที่ยวไปพร้อมด้วยความถือตัวของท่านจะมีประโยชน์อะไร? ไม่มีประโยชน์เลย เพราะไม่มีความถึงพร้อมแห่งความงามที่เสมอกันนั้น. ความที่พระพักตร์ของพระมุนินทร์ไม่มีสิ่งเสมอ และความที่ผล (ความงาม) ย่อมมีได้เพียงวิลาสเท่านั้นสำหรับพระพักตร์ที่เหนือกว่าพระจันทร์นั้น ดังนี้ ประโยคที่สองเป็นอุปมานะ นี้คือ อิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมา. เพราะว่าในที่นี้ เมื่อมีการปฏิเสธการขึ้นและการเยื้องกรายที่ทำขึ้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจว่าเหมือนกันโดยประการทั้งปวง ความเข้าใจในธรรมที่เหมือนกันแห่งพระพักตร์และพระจันทร์ย่อมมีได้โดยประการใดประการหนึ่ง (โดยนัยแห่งอุปมา) นี้คือ อิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมา.

204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho.

204. บัดนี้ แสดงตัวอย่างอิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมานั่นเอง ด้วยคำว่า 'มุนินทานะนัง' เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนินทร์คือพระพักตร์ของพระสัพพัญญู ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสวอย่างยิ่ง เพราะเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสอันหาที่เปรียบมิได้ คือหาที่เปรียบไม่ได้ด้วยลีลา, เพราะเหตุนั้น ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสู่เบื้องบนคือท้องฟ้าอันสูงแล้ว การเยื้องกรายคือการเที่ยวไปพร้อมด้วยความถือตัวของท่านจะมีประโยชน์อะไร. ในที่นี้ เนื้อความของประโยคหลังเป็นอิวะวิยุตตอุปมาของเนื้อความประโยคหน้า. ด้วยว่า เมื่อมีการปฏิเสธทั้งการขึ้นสู่ท้องฟ้าและการเยื้องกรายของพระจันทร์ผู้ทำมานะว่า 'เราจักเป็นผู้เหมือนกับพระพักตร์โดยประการทั้งปวง' ความเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสเพียงอย่างเดียว อันได้แก่ความเหมือนกันคือความมีแสงสว่างแห่งพระพักตร์และพระจันทร์ ย่อมทราบได้แม้จะไม่มีศัพท์มี อิวะ เป็นต้น, ดังนั้น เนื้อความของประโยคหลังจึงเป็นทั้งอุปมาและวิเศษณะของเนื้อความประโยคหน้า. วิเคราะห์ว่า 'เปรียบได้เพียงอย่างเดียวด้วยวิลาส' (วิลาเสน เอกะมะตุลยัง) และ 'สิ่งนั้นด้วย เป็นที่รื่นรมย์ใจด้วย' (ตัญจะ ตัง มะโนหะรัญจะ). อปิ ศัพท์ มีอรรถว่า สัมภาวนะ (แม้).

205.

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā.

ส่วนสิ่งใดที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น ย่อมทำให้ผู้มีปัญญาเอือมระอา (ไม่ยินดี), สิ่งนั้นย่อมเพียงพอเพื่อความเป็นโทษของอุปมาในบางแห่ง ดังตัวอย่างนั้น

205. Dosaparicchede duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati.

205. ในตอนจำแนกโทษ เพื่อแสดงความเสียแห่งอุปมาลังการว่า 'ทุฏฐาลังการ' (เครื่องประดับที่เสีย) จึงกล่าวว่า 'สมุพเพเชติ' เป็นต้น. บทว่า 'ยำ ภินนะลิงคาทิกัง ตุ' (ส่วนสิ่งใดที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น), ด้วย อาทิ ศัพท์ ท่านรวมเอาความมีพจน์ต่างกัน ความเลว (หีนตา) และความเกิน (อธิกตา) เป็นต้น เข้าด้วย. ตุ ศัพท์ เป็นตัวส่องอรรถ มีความหมายว่า 'ถึงอย่างนั้น'. ย่อมทำให้ผู้มีปัญญาคือผู้มีเมธาเอือมระอา คือไม่ยินดี, สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นนี้ ย่อมเพียงพอคือสามารถเพื่อความเป็นโทษของอุปมา คือเพื่อความขัดแย้งในบางแห่ง ไม่ใช่ในที่ทั้งปวง. แสดงตัวอย่างว่า 'ตัง ยะถา'.

205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –

205. ในการจำแนกโทษ ในตอนท้ายแห่งการแสดงโทษโดยย่อ ในตัวอย่างที่พึงแสดงซึ่งทุฏฐาลังการที่ระบุไว้แล้ว –

‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ;

Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti.

สิ่งนั้นเป็นทุฏฐาลังการ (การประดับที่เสีย) อันเป็นความมัวหมองแห่งอลังการ ในการแสดงอลังการนั้น รูป (ลักษณะ) จักปรากฏชัด

Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงตามคำปฏิญาณที่ทำไว้ จึงกล่าวว่า "สมุพเพเชติ" (ย่อมยังให้กระวนกระวาย) เป็นต้น. อนึ่ง สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป คือสิ่งที่มีลิงค์และวจนะต่างกันเป็นต้น ย่อมยังกวีผู้มีปัญญาผู้ฉลาดให้กระวนกระวาย คือให้เกิดความสังเวชว่า "พึงกล่าวอย่างนี้หนอ" สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นนี้ ย่อมสามารถเพื่อความมัวหมองแห่งอุปมา คือเพื่อทำลายอุปมาที่กล่าวไว้แล้ว ในที่อื่นนอกจากวิสัยที่พึงกล่าวว่า "อิตถีวายัง ชโน ยาติ" (ชนนี้ไปเหมือนผู้หญิง) เป็นต้น. ย่อมยกตัวอย่างว่า "ตัง ยถา" (ตัวอย่างเช่น). และประโยคว่า "ลิงค์นั้นต่างกันและไม่เหมือนกัน" และ "สิ่งนั้นมีวจนะไม่เหมือนกันเป็นต้น" และ "ความมัวหมองแห่งอุปมา".

206.

Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna-

Liṅgā’kāsaṃ sarāniva;

Vijātivacanā hīnā,

Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

พระจันทร์นี้เหมือนนางหงส์ (เป็นภินนลิงคูปมา), ท้องฟ้าเหมือนสระทั้งหลาย (เป็นวิชาติวจนูปมา), คนรับใช้ผู้ภักดีในเจ้านายเหมือนสุนัข (เป็นหีนูปมา).

206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā.

206. คำว่า "หังสิวายัง" ความว่า พระจันทร์นี้เหมือนนางหงส์ คือคล้ายนางหงส์. (ชื่อว่า) ภินนลิงคูปมา. คำว่า "อากาสัง สรานิวา" (ชื่อว่า) วิชาติวจนูปมา คืออุปมาที่มีวจนะไม่เหมือนกัน. คำว่า "ภะโต อธิเป สามินิ สาวะ ภัตโต" (ชื่อว่า) หีนูปมา เพราะเปรียบเทียบผู้ที่สูงกว่าด้วยสุนัขซึ่งด้อยกว่าโดยชาติเป็นต้น.

206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho.

206. คำว่า "หังสิ" เป็นต้น. พระจันทร์นี้เป็นเหมือนนางหงส์ คือเหมือนแม่หงส์. อุปมาเป็นต้นนี้ชื่อว่า ภินนลิงคูปมา เพราะมีลิงค์ต่างจากอุปเมยยะ. คำว่า "อากาสัง นภัง สรานิวา" นี้ชื่อว่า วิชาติวจนูปมา เพราะมีวจนะไม่เหมือนกับอุปเมยยะ. คำว่า "อธิเป สามินิ ภะโต เสวโก สาวะ สุนักโข อิวะ ภัตโต" นี้ชื่อว่า หีนูปมา เพราะเปรียบเทียบบุรุษผู้สูงสุดด้วยสุนัขซึ่งด้อยโดยชาติ. และมีวิเคราะห์ว่า "ลิงค์ของอุปมานี้ต่างกัน" (ภินนลิงคา), "อุปมานี้มีชาติคือสภาวะต่าง ๆ" (วิชาติ), และ "อุปมานี้มีวจนะต่างชนิดกัน" (วิชาติวจนา).

207.

Khajjoto bhānumālīva,

Vibhātītyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā balambhodhi,

Sāgaro viya saṃkhubhi.

หิ่งห้อยส่องแสงเหมือนพระอาทิตย์ (เป็นอธิกูปมา), กองทัพอันเป็นดังมหาสมุทรปั่นป่วนเหมือนมหาสมุทร (เป็นอผุฏฐัตถูปมา).

207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā.

207. คำว่า "ขัชโชโต" เป็นต้น. คำว่า "ขัชโชโต ภานุมาลีวะ วิภาติ" ชื่อว่า อธิกูปมา เพราะเปรียบเทียบสิ่งที่ด้อยกว่าด้วยสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่า. คำว่า "พะลัมโพธิ เสนาสาคะโร สาคะโร วิยะ สังขุภิ" ชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา เพราะเมื่อทราบความยิ่งใหญ่ของกองทัพด้วยรูปกะว่า "พะลัมโพธิ" แล้ว การใช้อุปมาว่า "สาคะโร วิยะ" ซ้ำอีก จึงไม่ทำให้เนื้อความพิเศษใด ๆ ปรากฏชัดขึ้น.

207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ.

207. คำว่า "ขัชโชโต" เป็นต้น. คำว่า "ขัชโชโต ภานุมาลีวะ วิภาติ" นี้ชื่อว่า อธิกูปมา เพราะเปรียบเทียบด้วยอุปมาที่ยิ่งใหญ่กว่า. คำว่า "พะลัมโพธิ เสนาสมุทโท สาคะโร วิยะ สังขุภิ" นี้ชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา เพราะความยิ่งใหญ่ของกองทัพทราบได้ด้วยอุปมาที่ซ่อนเร้น (รูปกะ) ว่า "พะลัมโพธิ" อยู่แล้ว ดังนั้น การใช้อุปมาว่า "สาคะโร วิยะ" ซ้ำอีก จึงไม่มีเนื้อความที่พึงให้ปรากฏชัดเหลืออยู่ จึงชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา. และมีวิเคราะห์ว่า "อุปมานี้มีเนื้อความไม่ปรากฏชัด" (อผุฏฐัตถา) และประโยคว่า "กองพลนั่นแหละคือมหาสมุทร" (พะลัมโพธิ).

208.

Cande kalaṅko bhiṅgove-

Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravākāro,

Sakalaṅko nisākaro.

รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร อุปมานี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี (อุปมาที่รอคอยอุปมาอื่น), พระจันทร์ที่มีรอยด่างมีรูปเหมือนดอกบัว (เป็นขัณฑิตูปมา).

208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā.

208. คำว่า "จันเท" เป็นต้น. อุปมาว่า "รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร" นี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี เพราะรอคอยอุปมาอื่นว่า "ในพระจันทร์ที่เหมือนกอไม้ดอก" เพราะภมรย่อมไม่มีในพระจันทร์ แต่มีได้ในกอไม้ดอก. อุปมาว่า "พระจันทร์ผู้ทำราตรีที่มีรอยด่าง (รูปกระต่าย) มีรูปเหมือนดอกบัว" ชื่อว่า ขัณฑิตูปมา เพราะเพื่อจะแสดงความดำภายในของดอกบัว พึงกล่าวว่า "มีรูปเหมือนดอกบัวที่มีภมร" (สภิงคเกรวากาโร).

208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ.

208. คำว่า "จันเท" เป็นต้น. คำว่า "รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร" นี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี เพราะรอคอยกอไม้ดอกเป็นต้นซึ่งเป็นอุปมาของพระจันทร์. อธิบายว่า เป็นโทษ เพราะภมรไม่มีในพระจันทร์ และไม่ได้กล่าวถึงกอไม้ดอกเป็นต้นอันเป็นที่อยู่ของภมรนั้นโดยยกขึ้นเป็นอุปมาของพระจันทร์. คำว่า "พระจันทร์ผู้ทำราตรีที่มีรอยด่าง มีรูปเหมือนดอกบัว" นี้ชื่อว่า ขัณฑิตูปมา เพราะเมื่อพึงกล่าวว่า "มีรูปเหมือนดอกบัวที่มีภมร" เพื่อแสดงความดำที่มีอยู่ในพระจันทร์ แต่กลับขาดอุปมาคือภมรไป. และมีวิเคราะห์ว่า "ย่อมรอคอยอุปมา" (อุปมาเปกขินี), "ไปสู่ความบกพร่อง" (ขัณฑิตา) หรือ "ประกอบด้วยความบกพร่อง", "อุปมาที่มีรูปเหมือนดอกบัว" (เกรวากาโร), และประโยคว่า "เป็นไปพร้อมด้วยรอยด่าง" (สะกะลังโก).

209.

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu.

ในรูปแบบมีอาทิอย่างนี้ (เหล่านักปราชญ์) ย่อมไม่มีความเอื้อเฟื้อ (ไม่นิยมใช้) แต่ในบางการใช้ ปราชญ์ทั้งหลายย่อมทำความเอื้อเฟื้อ (นิยมใช้) บ้าง.

209. Vuttaṃ nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti.

209. ย่อมสรุปความที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า "อิจเจวะ" เป็นต้น. คำว่า "รูเปสุ" คือ ในการใช้ทั้งหลาย. คำว่า "วิคตาทรา" คือ เป็นผู้มีความเอื้อเฟื้อคือความนับถือปราศไปแล้ว. ถามว่า สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น เป็นสิ่งที่ไม่ควรเอื้อเฟื้อโดยส่วนเดียวหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่โดยส่วนเดียว เพราะมีส่วนที่ยอมรับได้อยู่ด้วย จึงกล่าวว่า "กโรนติ" เป็นต้น. ความว่า ปราชญ์คือกวีทั้งหลาย ย่อมทำความเอื้อเฟื้อในการใช้บางแห่งเท่านั้น. จะ-ศัพท์ รวบรวมเนื้อความอื่นที่พึงกล่าวไว้ด้วย.

209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati.

209. คำว่า "อิจเจ" เป็นต้น ในการใช้รูป (ศัพท์) เป็นต้นอย่างนี้ที่ระบุไว้ในลำดับถัดมา นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ (ไม่ถือสา) แต่นักปราชญ์เหล่านี้แหละ ย่อมทำความเอื้อเฟื้อในการใช้บางแห่งเท่านั้นที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น และมีวิเคราะห์ว่า "นี้เป็นต้นแห่งประเภทอย่างนี้" และ "รูปเหล่านั้น" และ "ความเอื้อเฟื้อของบุคคลเหล่านั้นปราศไปแล้ว" ศัพท์ว่า "จะ" ใช้ในการรวบรวมประโยคอื่น เพราะฉะนั้น ด้วยความหมายว่าปราศจากความเอื้อเฟื้อ การทำความเอื้อเฟื้ออื่น ย่อมเชื่อมโยงกระแสแห่งถ้อยคำที่กำลังกล่าวอยู่

210.

Itthīvā’yaṃ jano yāti,

Vadatyesā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me,

Vijjā dhanamiva’ccitā.

ชนนี้ไปเหมือนหญิง, หญิงนี้พูดเหมือนชาย, (คน) นี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต, วิชาเป็นที่บูชาเหมือนทรัพย์

210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo.

210. ย่อมยกตัวอย่างว่า "อิตถิ" เป็นต้น ชนนี้ไปเหมือนหญิง เพราะคล้อยตามกิริยา หญิงนี้พูดเหมือนชายดุจบุรุษ เพราะประกอบด้วยความคะนองเช่นนั้น ในที่นี้ อุปมาและอุปเมยยะมีลิงค์ต่างกัน (คน) ที่น่าปรารถนาคนนี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต, วิชาคือไวยากรณ์เป็นต้น เป็นที่บูชาเหมือนทรัพย์ เพราะความเป็นของที่สะสมไว้ นี้คือความต่างกันแห่งวจนะ

210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva.

210. บัดนี้ ย่อมแสดงวิสัยที่พึงรับเอาแห่งบทที่มีลิงค์ต่างกันด้วยคำว่า "อิตถิวายัง" เป็นต้น ชนนี้ไปเหมือนหญิง คือไปเหมือนสตรีด้วยการเดินที่ไม่องอาจ หญิงนี้พูดเหมือนชายดุจบุรุษ เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยความคะนองเช่นนั้น ในที่นี้ แม้เมื่ออุปมาและอุปเมยยะทั้งสองมีลิงค์ต่างกัน กวีทั้งหลายก็ยังทำความเอื้อเฟื้อ (ยอมรับได้) บุรุษนี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต วิชาคือไวยากรณ์และนิฆัณฑุเป็นต้นที่สะสมไว้ ย่อมเป็นเหมือนทรัพย์ ในที่นี้ แม้เมื่ออุปมาและอุปเมยยะมีความต่างกันโดยวจนะ ก็ยังเป็นที่ต้องการ (ใช้ได้)

211.

Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

ข้าแต่พระราชา ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์; พระราชาองค์นี้สามารถขึ้นสู่ฐานะของพระอาทิตย์ได้ด้วยเดช

211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti.

211. ย่อมกล่าวตัวอย่างที่เป็นหีนอุปมาและอธิกอุปมาด้วยคำว่า "ภวัง วิยะ" เป็นต้น คำว่า "มหีปาละ" เป็นคำร้องเรียก, ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์ ดังนี้ แม้ด้วยสิ่งที่ด้อยกว่า (หีนะ) ก็มีได้ ในวิสัยที่เหมาะสมเช่นนี้ ความต่างกันแห่งลิงค์และวจนะเป็นต้น ย่อมไม่ทำให้อุปมามัวหมอง

211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti.

211. คำว่า "ภวัง" เป็นต้น มหีปาละ คือ ข้าแต่พระราชา, ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์ ในที่นี้ แม้อาศัยท้าวสักกะแล้ว (เปรียบ) ว่า "เหมือนพระองค์" แม้ในความเป็นของต่ำ (หีนะ) ก็เป็นที่ต้องการแท้ พระราชาองค์นี้ทรงสามารถ คือสมควรเพื่อจะขึ้นไป คือเพื่อจะถึงซึ่งฐานะของพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีด้วยเดช ในที่นี้ แม้พระอาทิตย์ผู้ยิ่งกว่าด้วยเดชมาเป็นอุปมา ก็เป็นที่ต้องการแท้, คำว่า "ขึ้นสู่ฐานะ" เป็นไวพจน์ของ อิวะ ศัพท์ อุปมาที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นเช่นนี้ ย่อมไม่ทำความมัวหมองแก่อุปมา

212.

Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate.

การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ อุปมานั่นแหละที่มีความต่างถูกปกปิดไว้ เรียกว่า รูปกะ

212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo.

212. ย่อมแสดงรูปกะด้วยคำว่า "อุปมาเน" เป็นต้น การแสดงความไม่ต่างกัน คือความไม่มีภาวะที่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะตามที่กล่าวแล้ว ย่อมแสดง คือทำให้เห็นความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะด้วยการยกขึ้นแสดง (อาโรปนะ) เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า รูปกะ อุปมาที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ที่มีความต่างคือความแผกกันอันไม่ปรากฏถูกปกปิดไว้ด้วยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ เรียกว่า รูปกะ ในคำว่า "ปทัมพุชะ" นี้ เท้านั่นเองเพราะความที่เหมือนดอกบัว จึงถูกแสดงว่าเป็นดอกบัว ด้วยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันของเท้าและดอกบัวที่เป็นอุปเมยยะและอุปมานอย่างนี้ ความต่างแห่งอุปมาแม้ที่เรียกว่าสาธรรมที่มีอยู่ในอุปมานและอุปเมยยะ แม้มีอยู่ก็ถูกปกปิดไว้ แต่ไม่ปรากฏออกมาว่า "เท้าดุจดอกบัว" อุปมานั้นมีประการเช่นนั้น ย่อมถึงซึ่งความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ จึงเรียกว่า รูปกะ นี้คือความหมาย

212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ.

212. บัดนี้ ย่อมแสดงรูปกะอลังการตามลำดับที่ตั้งไว้ด้วยคำว่า "อุปมาโน" เป็นต้น การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะที่ระบุไว้ในลำดับถัดมา ซึ่งแม้โดยสภาวะจะมีความต่างกันอยู่ แต่อาศัยความเหมือนกันที่ปรากฏชัด แล้วอาศัยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันที่ผู้กล่าวทั้งหลายสมมติขึ้นว่า "นั่นคือสิ่งนี้, สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ด้วยการอาศัยการยกขึ้นแสดงด้วยปัญญาในอรรถแห่งบทอุปมานและอุปเมยยะ อุปมานั่นแหละที่มีความต่างถูกปกปิดไว้ คือปราศจากความต่างที่ปรากฏชัดว่า "เท้าดุจดอกบัว" แต่มีความต่างถูกปกปิดไว้ว่า "ปทัมพุชะ" อุปมานั่นเองที่เรียกว่าสาธรรมแห่งอรรถของบททั้งหลาย เรียกว่า รูปกะ วัตถุที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะย่อมถูกถือเอาโดยความไม่ต่างกันเพราะอาศัยความเหมือนกันที่ปรากฏชัด ด้วยการถือเอาความไม่ต่างกันของวัตถุเหล่านั้นนั่นเอง ความต่างแม้แห่งอุปมาที่เรียกว่าสาธรรมที่ต่างกันซึ่งเป็นไปอาศัยวัตถุเหล่านั้น ก็ถูกปกปิดไว้ อุปมาที่เรียกว่าสาธรรมที่มีความต่างถูกปกปิดไว้อย่างนี้ ย่อมแสดงความไม่ต่างกันของวัตถุทั้งหลาย จึงชื่อว่า รูปกะ นี้คือความหมาย และวิเคราะห์ว่า "ความต่างถูกปกปิดไว้แก่รูปกะใด" และ "ย่อมแสดง คือประกาศความไม่ต่างกัน"

213.

Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

รูปกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ อเสสวัตถุวิสัย และเอกเทสวิวัตติ และแต่ละอย่างนั้นแบ่งออกเป็น ๓ อย่างอีก ตามอำนาจแห่งสมาสเป็นต้น

213. Tassa bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā.

213. ย่อมแสดงประเภทของรูปกะนั้นด้วยคำว่า "อเสสะ" เป็นต้น รูปกะใดมีวัตถุทั้งหมดเป็นวิสัย (อารมณ์) รูปกะนั้นชื่อว่าอเสสวัตถุวิสัย, และรูปกะที่ปรากฏในส่วนหนึ่งคือในอวัยวะหนึ่ง ชื่อว่าเอกเทสวิวัตติ รูปกะนั้นจึงมี ๒ อย่าง อีกประการหนึ่ง แต่ละอย่างนั้นแยกกันเป็น ๓ อย่าง ตามอำนาจแห่งสมาสเป็นต้น คือเป็นสมาสรูปกะ อสมาสรูปกะ และสมาสาสมาสรูปกะ เพราะความที่อุปมานและอุปเมยยะมีการทำสมาสกันเป็นต้น

213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho.

213. คำว่า “อเสสิ” เป็นต้น รูปกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ อเสสวัตถุวิสัย และ เอกเทสวิวัตติ อีกทั้งแต่ละอย่างทั้งสองนั้น ก็มี ๓ อย่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้น คือ สมาสรูปกะ อสมาสรูปกะ และสมาสาสมาสรูปกะ ด้วยความแตกต่างเหล่านี้ และมีวิเคราะห์ว่า “วัตถุทั้งหมดเป็นอารมณ์ของสิ่งใด” และ “ย่อมปรากฏในส่วนเดียว” และ “ย่อมถึงทีละอย่าง” และ “สมาสรูปกะเป็นต้นของสิ่งใด” และ “ความแตกต่างเป็นไปตามอำนาจของสิ่งเหล่านั้น” และ “ด้วย ๓ ประการ”

Asesavatthuvisayasamāsa

อเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ

214.

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ;

Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ.

งามด้วยกลีบดอกคือองคุลี มีเกสรคือรัศมีเล็บ ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้า

214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ.

214. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “องคุลี” เป็นต้น งามยิ่งด้วยกลีบดอกคือองคุลีที่อ่อนนุ่มและแดง เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยอุปมานคือองคุลี มีรัศมีเล็บเป็นเกสรในที่ใด (พระบาท) นั้น ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้าในฐานะเครื่องประดับ นี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ เพราะมีการทำให้เป็นรูปกะของอวัยวะทั้งหมดมีองคุลีเป็นต้นของเท้าซึ่งเป็นอวัยวะหลัก ในเบื้องบนก็เช่นกันตามความเหมาะสม

214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ.

214. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “องคุลี” เป็นต้น งามด้วยกลีบดอกคือองคุลี มีเกสรคือรัศมีเล็บ ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้า เพราะมีการกล่าวถึงโดยสมาสเท่านั้น โดยถือเอาความเป็นอันเดียวกันด้วยการสมมติความไม่ต่างกันของเท้าซึ่งเป็นวิเสสยะ และองคุลีกับรัศมีเล็บซึ่งเป็นวิเสสนะ กับกลีบดอกบัวและเกสรซึ่งเป็นอุปมาน รูปกะนี้จึงชื่อว่า อเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ และประโยควิเคราะห์ว่า “องคุลีทั้งหลายนั่นแหละเป็นกลีบดอก” และ “งามด้วยสิ่งเหล่านั้น” และ “รัศมีทั้งหลายในเล็บ” และ “สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเกสรของสิ่งใด”

Asesavatthuvisayaasamāsa

อเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ

215.

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

คุณอันมากหลายเป็นดุจรัตนะ พระกรุณาเป็นดุจน้ำอันเย็น ความลึกซึ้งเป็นดุจความหยั่งไม่ถึง พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด

215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ.

215. คำว่า “รัตนะ” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นี้คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด ไม่ใช่ที่ลับตาของเรา อย่างไร? คุณทั้งหลายอันมากของพระองค์มีเมตตาเป็นต้นเหล่านั้น เป็นดุจรัตนะด้วยสาธารณธรรมคือความหาเปรียบมิได้และความเห็นได้ยากเป็นต้น พระกรุณาของพระองค์นั้น เป็นดุจน้ำอันเย็นด้วยสาธารณธรรมคือการบรรเทาความเร่าร้อนของชนทั้งปวง ความลึกซึ้งของพระองค์คือความไม่ตื้นเขินในลาภเป็นต้นนั้น เป็นดุจความหยั่งไม่ถึงคือความยากที่จะเข้าถึงด้วยสาธารณธรรมคือความเป็นมหาสมุทร รูปกะนี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ

215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ.

215. คำว่า “รัตนะ” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัดของเรา เพราะว่าคุณอันมากของพระองค์มีศีลและสมาธิเป็นต้น เป็นดุจรัตนะด้วยสาธารณธรรมคือความน่าอัศจรรย์เป็นต้น จึงเป็นรัตนะนั่นเอง พระกรุณาคือพระกรุณาที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นดุจน้ำอันเย็นด้วยสาธารณธรรมคือการบรรเทาความเร่าร้อน จึงเป็นน้ำอันเย็นนั่นเอง ความลึกซึ้งคือความเป็นอย่างเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น เป็นดุจความหยั่งไม่ถึงคือความลึกซึ้งนั่นเอง รูปกะนี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ คำว่า “ภูรี” เป็นอัพยยศัพท์

Asesavatthuvisayamissaka

อเสสวัตถุวิสัยมิสสกรูปกะ

216.

Candikā mandahāsā te, muninda vadaninduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ.

พระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์ แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ ของพระองค์นี้ ย่อมทำให้ป่าดอกบัวคือใจของสาธุชนเบิกบาน

216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ.

216. คำว่า “จันทิกา” เป็นต้น คำว่า “มุนินทะ” เป็นคำเรียกขาน พระพักตร์ของพระองค์นั่นแหละเป็นพระจันทร์ จึงเป็น “วทนินทุ” นี้เป็นสมาสรูปกะ พระสรวลน้อยๆ นี้เป็นแสงจันทร์ นี้เป็นอสมาสรูปกะ ใจของสาธุชนนั่นแหละเป็นดอกบัว นี้เป็นสมาสรูปกะ ป่าของสิ่งเหล่านั้น ย่อมทำให้เบิกบาน นี้เป็นสมาสาสมาสรูปกะ

216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho.

216. เริ่มด้วยคำว่า “จันที” เป็นต้น ข้าแต่พระมุนินทร์ แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ แห่งพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์, คำว่า “อยํ” (นี้) ท่านระบุถึงแสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ ด้วยเอกพจน์โดยชาติ. อีกนัยหนึ่ง (ระบุถึง) พระพักตร์ดุจพระจันทร์นี้. ย่อมทำให้ป่าดอกบัวคือใจของสาธุชน คือป่าดอกบัวคือใจของสัตบุรุษทั้งหลาย เบิกบาน คือให้ผลิบาน. คำว่า “จนฺทิกา มนฺทหาสา” เป็นอสมาสรูปกะ. และคำว่า “วทนินฺทุโน” และ “มโนกุมุทกานนํ” เป็นสมาสรูปกะ. เพราะฉะนั้น รูปกะนี้จึงชื่อว่า อเสสวัตถุวิสัยสมาสาสมาสรูปกะ. วิเคราะห์ว่า พระสรวลทั้งหลายที่น้อยด้วย ของพระองค์ด้วย, พระพักตร์นั่นแหละเป็นพระจันทร์, ใจของสาธุชนทั้งหลาย, ใจเหล่านั้นนั่นแหละเป็นดอกบัว, ป่าแห่งดอกบัวคือใจเหล่านั้น

217.

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati.

ในรูปกะที่มีวัตถุวิสัยทั้งหมดนี้ มีประเภทดังนี้ บัดนี้ จะกล่าวถึงความแตกต่างในเอกเทศวิวัตติ

217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā.

217. สรุปด้วยคำว่า “อเสสิ” เป็นต้น เริ่มกล่าวถึงประเภทที่สองด้วยคำว่า “เอกิ” เป็นต้น

217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati.

217. เริ่มด้วยคำว่า “อเสเส” เป็นต้น ในรูปกะที่มีวัตถุวิสัยทั้งหมดนี้ ตัวอย่างสามอย่างเช่น “อังคุลีทลสังโสภิง” เป็นต้น เป็นประเภทหนึ่ง บัดนี้ จะกล่าวถึงความแตกต่างพิเศษในรูปกะที่เป็นเอกเทศวิวัตติ

Ekadesavivattisamāsa

เอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ

218.

Vilāsahāsakusumaṃ, rucirādharapallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

มีรอยยิ้มอันงามดุจดอกไม้ มีริมฝีปากอันงดงามดุจยอดอ่อน ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข เมื่อได้เห็นพระพักตร์ของพระมุนีนั้น

218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ.

218. เริ่มด้วยคำว่า “วิลาสะ” เป็นต้น พระพักตร์ใดมีรอยยิ้มที่ประกอบด้วยความงามนั่นแหละเป็นดอกไม้, มีริมฝีปากที่งดงามน่ารักนั่นแหละเป็นยอดอ่อน, เมื่อเห็นพระพักตร์ของพระมุนีเช่นนั้น ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข? ทุกคนย่อมประสบสุข นี้เป็นเอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ เพราะทำให้เป็นรูปกะเฉพาะอวัยวะทั้งหลายมีรอยยิ้มเป็นต้น แต่ไม่ได้ทำให้พระพักตร์ซึ่งเป็นอวัยวะหลักเป็นรูปกะ ในทำนองเดียวกันนี้ ในส่วนบนก็พึงทราบตามสมควร

218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ.

218. เริ่มด้วยคำว่า “วิลาสี” เป็นต้น เมื่อเห็นพระพักตร์ของพระมุนี ซึ่งมีรอยยิ้มอันงามดุจดอกไม้ (ดอกไม้คือรอยยิ้มที่ประกอบด้วยลีลา) และมีริมฝีปากอันงดงามดุจยอดอ่อน (ยอดอ่อนคือริมฝีปากที่น่ารัก) ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข ไม่เสวยปีติสุข? ย่อมเสวยสุขนั่นเอง เพราะแสดงความไม่ต่างกันของรอยยิ้มและริมฝีปากซึ่งเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) กับดอกไม้และยอดอ่อนซึ่งเป็นอุปมา แต่ไม่ได้กล่าวความไม่ต่างกันของพระพักตร์ซึ่งเป็นวิเสสยะ (บทประธาน) กับวัตถุอุปมาอื่นใด การอุปมาจึงปรากฏเพียงบางส่วนเท่านั้น รูปกะนี้จึงเป็นเอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ บทวิเคราะห์คือ “วิลาเสน ยุตโต หาสะ” (รอยยิ้มที่ประกอบด้วยความงาม) และ “โสเยวะ กุสุมัง อัสสะ” (สิ่งนั้นนั่นแหละคือดอกไม้ของเขา) และ “รุจิโร จ โส อธโร จ” (ริมฝีปากนั้นงดงามด้วย) และ “โสเยวะ ปัลลโว อัสสะ” (สิ่งนั้นนั่นแหละคือยอดอ่อนของเขา)

Ekadesavivattiasamāsa

เอกเทศวิวัตติอสมส

219.

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์ จงประทานชัยชนะแก่ท่าน ซึ่งมีแสงเล็บอันงดงามยิ่ง เป็นธงชัยแห่งการพิชิตบาป

219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ.

219. เริ่มด้วยคำว่า “ปาทะ” เป็นต้น ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์ผู้ทรงชัย จงประทานชัยชนะคือความพ่ายแพ้ของฝ่ายตรงข้ามแก่ท่าน เป็นเช่นไร? ซึ่งมีแสงเล็บอันงดงามยิ่งนัก เป็นธงชัยที่ยกขึ้นในการพิชิตบาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น นี้เป็นเอกเทศวิวัตติอสมสรูปกะ

219. ‘‘Pāde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho.

219. เริ่มด้วยคำว่า “ปาเท” เป็นต้น แสงเล็บพระบาทของพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด งดงามน่ารักยิ่งนัก เป็นธงชัยที่ยกขึ้นในการพิชิตบาปทั้งหลาย ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์พระองค์นั้น จงประทานชัยชนะคือความพ่ายแพ้ของฝ่ายตรงข้ามแก่ท่าน เพราะอุปมาแสงเล็บให้ไม่ต่างกับธงชัย แต่ไม่ได้อุปมา “พระบาทคู่” รูปกะนี้จึงชื่อว่าเอกเทศวิวัตติอสมสรูปกะ บทวิเคราะห์คือ “ปาปานัง ชโย” (ชัยชนะแห่งบาปทั้งหลาย) และ “ตัสสมิง ธชา” (ธงในชัยชนะนั้น)

Ekadesavivattimissaka

เอกเทศวิวัตติมิสสกะ

220.

Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno;

Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ.

มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่อง พระพักตร์ของพระมุนินทร์ดุจพระจันทร์ ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้ว ได้กลายเป็นป่ากอบัว

220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ.

220. เริ่มด้วยคำว่า “สุนิมมละ” เป็นต้น พระพักตร์ของพระมุนินทร์ผู้มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่องดุจพระจันทร์นั้น ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้วคือใจที่ผลิบานด้วยการตรัสรู้ธรรม ได้กลายเป็นป่ากอบัว รูปกะนี้เป็นเอกเทศวิวัตติสมาสอสมสรูปกะ

220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ.

220. เริ่มด้วยคำว่า “สุนิมมลี” เป็นต้น พระพักตร์ของพระมุนินทร์ผู้มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่องดุจพระจันทร์นั้น ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้วคือใจที่ผ่องใสด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔ ได้กลายเป็นป่ากอบัว เพราะอุปมาพระพักตร์และใจให้ไม่ต่างกับพระจันทร์และกอบัว แต่ไม่ได้อุปมาพระแก้มด้วยอุปมาพิเศษเช่นวงกลมเป็นต้น รูปกะนี้จึงเป็นเอกเทศวิวัตติสมาสอสมสรูปกะ ในที่นี้ สมาสคือ “วทนินทู” (พระพักตร์คือพระจันทร์) นั่นเอง อสมสคือ “หทยเกรวา” (ใจคือกอบัว) นั่นเอง เพราะในเรื่องรูปกะ ความเป็นสมาสและอสมสย่อมมีแก่บทอุปมาและอุปเมยยะทั้งสองเท่านั้น บทวิเคราะห์คือ “สุฏฐุ นิมมโล” (บริสุทธิ์ดีแล้ว) และ “โส กโปโล อัสสะ” (แก้มนั้นของเขา) และ “มุนินทวทนเมว อินทู” (พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์) และ “ปพุทธัญจ ตัง หทยัญจ” (ใจนั้นเบิกบานแล้วด้วย) และ “สาธูนัง ปพุทธหทยัง” (ใจที่เบิกบานของสัตบุรุษ) และ “เกรวานัง กานนัง” (ป่าของกอบัว)

221.

Rūpakāni bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

รูปกะทั้งหลายมีมากมายหลายประเภท เช่น ยุตตะ (เหมาะสม) และอยุตตะ (ไม่เหมาะสม) เป็นต้น รูปกะเหล่านั้นไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก แต่รวมอยู่ในที่นี้แล้ว

221.

Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha

‘‘Rūpakāni’’ccādi; Subodhaṃ; Tattha –

ถามว่า รูปกะมีเพียงเท่านี้หรือ? จึงกล่าวว่า “รูปกานิ” เป็นต้น เข้าใจง่าย ในที่นั้น –

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

พระพักตร์ของท่านที่สว่างไสวด้วยดอกไม้คือรอยยิ้ม และมีภมรคือดวงตาที่เคลื่อนไหว ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา พระพักตร์อันน่ารักนั้น จะไม่ดึงดูดใจของใครเล่า?

Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti.

เป็นยุตตะรูปกะ เพราะดอกไม้และภมรมีความเหมาะสมกัน รูปกะประเภทอยุตตะเป็นต้น ก็พึงทราบตามนัยนั้น

221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho.

221. เพื่อแสดงว่ายังมีรูปกะอีก จึงกล่าวว่า “รูปกานิ” เป็นต้น รูปกะทั้งหลายมีมากมายหลายประเภท เช่น ยุตตะรูปกะ อยุตตะรูปกะ เป็นต้น รูปกะเหล่านั้นรวมอยู่ในรูปกะนี้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก บทวิเคราะห์คือ “อันโต มัชเฌ คธานิ ปวัตตานิ” (ปรากฏอยู่ภายในท่ามกลาง)

‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ;

Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti.

Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma.

ในที่นี้ ชื่อว่ายุตตะรูปกะ เพราะดอกไม้และภมรมีความเหมาะสมกัน

He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา พระพักตร์อันน่ารักของท่านที่สว่างไสวด้วยดอกไม้คือรอยยิ้มอันอ่อนโยน และมีภมรคือดวงตาที่เคลื่อนไหว จะไม่ดึงดูดใจของใครเล่า? อยุตตะรูปกะพึงทราบโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนี้

222.

Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ.

“พระจันทร์คือดอกบัวในอากาศ” นี้เป็นขัณฑรูปกะ “ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา” เป็นต้น งดงาม

222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ.

222. เพื่อแสดงว่าความขัดแย้งหรือไม่ขัดแย้งของรูปกะสามารถมีได้เหมือนในอุปมา จึงกล่าวว่า “จันทิมา” เป็นต้น ในที่นี้ เมื่ออุปมาอากาศเป็นสระน้ำ การอุปมาพระจันทร์เป็นดอกบัวนั้นเหมาะสม รูปกะนี้เป็นขัณฑรูปกะที่ไม่ดี ส่วน “อัมโภรุหวนัง เนตตานิ” (ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา) เป็นต้น แม้จะมีความแตกต่างกันในพจน์ ก็ยังงดงาม

222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva.

222. ในการอุปมาแบบรูปกะนั้น ท่านแสดงไว้ว่า ‘จันทิมา’ เป็นต้น โดยแนะนำว่าพึงกำหนดและถือเอาทั้งข้อดีและข้อเสียเหมือนในการอุปมา คำว่า ‘จันทิมา จันโท อากาสปทุมะ’ นี้เป็นขัณฑรูปกะ (รูปกะที่บกพร่อง) เพราะท้องฟ้าไม่ได้ถูกกำหนดว่าเป็นสระน้ำ ที่เสียนั้นชื่อว่า โทษทุฏฐะ (เสียเพราะมีโทษ) เหมือนขัณฑิตอุปมา คำว่า ‘อัมโภรุหวนัง นีลุปปัลละวนัง เนตตานี’ เป็นต้น แม้จะมีความแตกต่างกันของพจน์ระหว่างอุปมาและอุปเมยยะ ก็ยังคงงดงาม

223.

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato.

ขอบเขตแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ด้วยการอนุมาน

223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho.

223. การจำแนกอุปมารูปกะมีเพียงเท่านี้หรือ? ไม่ใช่ ท่านแสดงสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยอ้างถึงคำว่า ‘ปริยันโต’ เป็นต้น เพราะเหตุที่ขอบเขตหรือที่สุดแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น การจำแนกประเภทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงรู้ตามการจำแนกรูปกะที่ประกอบด้วยลักษณะทั่วไปที่ครอบคลุมการจำแนกทั้งหมด เพราะเหตุใด? เพราะการอนุมาน คือด้วยญาณอันเป็นอนุมานที่นับว่าเป็นการหยั่งรู้รูปกะที่เหลือที่ไม่ได้กล่าวไว้ จากเหตุที่นับว่าเป็นการจำแนกที่กล่าวไว้แล้ว

223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti.

223. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าการจำแนกอุปมารูปกะเหล่านี้ที่ไม่ได้กล่าวไว้และมีมากมายนั้น พึงรู้ตามที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปริยันโต’ เป็นต้น เพราะเหตุที่ขอบเขตหรือที่สุดแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะคือรูปกาลังการะ และของอุปมาคืออุปมาลังการะ ซึ่งเป็นฝ่ายที่กำหนดไว้ด้วยอาการต่างๆ นั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น ฝ่ายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในสุโพธาลังการะนี้ พึงรู้ด้วยญาณอันเป็นอนุมาน ความหมายคือ การหยั่งรู้สิ่งที่พึงอนุมานที่นับว่ารูปกะที่ไม่ได้กล่าวไว้ ซึ่งรวมอยู่ในลักษณะทั่วไปนั้น เป็นไปได้ด้วยญาณอันเป็นอนุมานที่สำเร็จแล้วด้วยเหตุที่นับว่าฝ่ายเหล่านั้นๆ ที่กล่าวไว้ โดยไม่ล่วงเลยลักษณะทั่วไปที่ตั้งอยู่โดยครอบคลุมฝ่ายที่ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมดของอุปมารูปกะ ส่วนข้อเสียและข้อดีที่แสดงไว้ในอุปมานั้น ย่อมเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองฝ่ายคือฝ่ายที่กล่าวไว้และไม่ได้กล่าวไว้ เพราะรูปกะรวมอยู่ในอุปมา

224.

Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถและบท หรือทั้งสองอย่างนั้น พึงรู้ว่าชื่อว่าอาวุตติ

224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti.

224. ท่านกล่าวถึงอาวุตติโดยอ้างถึงคำว่า ‘ปุนะ’ เป็นต้น การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถคือสิ่งที่พึงกล่าว และบทคือเสียง หรือทั้งสองอย่างคืออรรถและบทนั้น พึงรู้ว่าอาวุตตินี้มีสามประเภทโดยชื่อ การเป็นไปซ้ำๆ โดยอำนาจแห่งการกล่าว ชื่อว่าอาวุตติ

224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti.

224. บัดนี้ ท่านแสดงอาวุตติโดยอ้างถึงคำว่า ‘ปุนัปปุเน’ เป็นต้น การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถคืออรรถที่ถูกกล่าวด้วยเสียง และบท หรือทั้งสองอย่างคืออรรถและบทนั้น พึงรู้ว่าอาวุตตินี้มีสามประเภทโดยชื่อ คำว่า ‘ปุนัปปุเน’ นี้เป็นอัพพยศัพท์ที่ใช้ในความหมายของการกระทำที่มาก การเป็นไปซ้ำๆ โดยอำนาจแห่งการกล่าว ชื่อว่าอาวุตติ

Atthāvutti

อรรถาวุตติ

225.

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของสัตว์ทั้งปวง ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์

225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti.

225. ท่านยกตัวอย่างว่า ‘มะโน’ เป็นต้น รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของชนทั้งปวง ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ เพราะเป็นอารมณ์ของทิศทั้งสิบเสมอ ย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ ในที่นี้ การที่อรรถที่มีลักษณะแห่งการถือเอา ถูกกล่าวซ้ำด้วยคำพ้องความหมายหลายคำ จึงเป็นอรรถาวุตติ

225. Udāharati ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho.

225. ท่านยกตัวอย่างว่า ‘มะโน หะระติ’ เป็นต้น รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของสัตว์ทั้งปวง (ย่อมถือเอา) ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ (ย่อมถือเอา) เพราะไม่มีสถานที่ที่ไม่อยู่ในขอบเขต และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ (ย่อมถือเอา) เพราะสำเร็จด้วยคุณอันบริสุทธิ์แท้จริง ในที่นี้ การที่อรรถเดียวคือ ‘คัณหาติ’ ถูกกล่าวซ้ำด้วยคำพ้องความหมายอื่นคือ ‘หะระติ, อาทะทาติ, คัณหาติ’ จึงชื่อว่าอรรถาวุตติ และวิคคหะ คือ ‘นิคคะโต มะเลหีติ’ (ปราศจากมลทิน), ‘ตัสสะ ภาโวติ’ (ความเป็นของสิ่งนั้น), ‘ยะสะโส ราสีติ’ (กองแห่งยศ)

Padāvutti

ปทาวุตติ

226.

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว และรัศมีทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่เหมือนถูกทำลายไป

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti.

226. ท่านกล่าวว่า ‘วิภาเสนติ’ เป็นต้น รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว คือย่อมส่องสว่างเป็นพิเศษ เพราะเหตุที่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น รัศมีคือความงามทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่และเป็นไปเหมือนถูกทำลายไป ดังนี้จึงเป็นปทาวุตติ

226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ.

226. ท่านกล่าวว่า ‘วิภาเสนติ’ เป็นต้น รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว เพราะย่อมส่องสว่างเป็นพิเศษ เพราะเหตุนั้น รัศมีคือความงามทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่และเป็นไปเหมือนถูกทำลายไป เพราะมีการกล่าวซ้ำของบทว่า ‘วิภาเสนติ’ นี้จึงชื่อว่าปทาวุตติ ประโยคคือ ‘เทเห กันติโย’ (รัศมีในกาย)

Ubhayāvutti

อุภยาวุตติ

227.

Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane.

พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก หมู่ข้าศึกนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti.

227. ท่านกล่าวว่า ‘ชิตวา’ เป็นต้น พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก คือย่อมเป็นไป หมู่ข้าศึกคือหมู่สัตว์ที่พระองค์ทรงชนะแล้วนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว เพราะไม่ได้ตั้งมั่นในที่นั้น เพราะมีการกล่าวซ้ำของอรรถและบทว่า ‘วิหะระติ’ จึงเป็นอุภยาวุตติ

227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ.

227. ท่านกล่าวว่า ‘ชิตวา’ เป็นต้น พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก หมู่ข้าศึกคือกองกิเลสนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว เพราะมีการกล่าวซ้ำของอรรถที่นับว่าการอยู่ และของบทว่า ‘วิหะระติ’ นี้จึงชื่อว่าอุภยาวุตติ และประโยคคือ ‘กิเลโส เอวะ ริปูติ’ (กิเลสเท่านั้นเป็นข้าศึก), ‘อารีนัง วัคโคติ’ (หมู่แห่งข้าศึก), ‘อะราสิ ราสิ อะภะวีติ’ (ไม่เป็นกอง เป็นกองแล้ว), ‘กุจฉิโต ชะโนติ’ (คนชั่ว)

228.

Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā.

แม้ตั้งอยู่ในที่เดียว ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมด ชื่อว่าทีปกะ และทีปกะนั้นมีสามประเภท คือมีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นขอบเขต

228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti.

228. ท่านแสดงทีปกะโดยกล่าวว่า ‘เอกัตเถ’ เป็นต้น แม้กิริยาหรือชาติเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในที่เดียว คือในเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของประโยค ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคใดประโยคหนึ่งที่พึงประสงค์ทั้งหมด ซึ่งเป็นกลุ่มบทที่แสดงความสัมพันธ์ของกิริยาและการกะ ชื่อว่าทีปกะ โดยการประกอบเข้ากับความหมายของประโยค เหมือนประทีป แม้ตั้งอยู่ในที่เดียว ก็ย่อมส่องสว่างประโยคทั้งหมดโดยความหมายของบททั้งหมด และทีปกะนั้นมีสามประเภท คือมีอาทิ มัชฌะ และอันตะเป็นอารมณ์ คือเป็นอาทิทีปกะ มัชฌทีปกะ และอันตทีปกะ ความหมายคือ ทีปกะนั้นก็มีสามประเภทแยกกันไปตามกิริยาเป็นต้น

228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ.

228. บัดนี้จะแสดงทีปกะอลังการด้วยคำว่า "เอกัตถะ" เป็นต้น บทกริยา ชาติ และคุณทั้งสามอย่าง แม้มีอยู่ในที่เดียว คือในตอนต้น ตอนกลาง หรือตอนท้ายของประโยคใดประโยคหนึ่ง ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมด เป็นประโยชน์ในการเข้าใจความหมายของประโยค ซึ่งเป็นกลุ่มคำที่แสดงความสัมพันธ์ของกริยาและการกะที่ต้องการจะกล่าว เรียกว่า ทีปกะ เพราะตั้งอยู่ในที่เดียวแล้วส่องสว่างวัตถุที่อยู่ในที่ทุกแห่งที่ตนเป็นอารมณ์ เหมือนประทีปที่ส่องสว่างวัตถุที่อยู่ในที่ทุกแห่ง จึงเรียกว่า ทีปกะ ทีปกะนั้นมี ๓ อย่าง คือ มีอารมณ์ในตอนต้น มีอารมณ์ในตอนกลาง และมีอารมณ์ในตอนท้ายของประโยค พึงทราบว่า แต่ละอย่างในบรรดาทีปกะเหล่านี้ ก็ยังเป็น ๓ อย่างอีกโดยจำแนกเป็น กริยา ชาติ และคุณ สิ่งที่ส่องสว่าง เรียกว่า ทีปะ, ประทีป ในความหมายว่าเหมือนกัน ด้วยปัจจัย กะ จึงเป็น ทีปกะ เหมือนประทีป บทวิเคราะห์คือ "อาทิของประโยคด้วย มัชฌะด้วย อันตะด้วย" และ "สิ่งนั้นเป็นอารมณ์ของสิ่งใด"

Ādidīpaka

อาทิทีปกะ

229.

Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ.

พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ และทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวง

229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ.

229. ยกตัวอย่างว่า "อากาสิ" เป็นต้น พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ ซึ่งเป็นญาติที่ควรแนะนำ ไม่เพียงเท่านั้น แต่ยังทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวงด้วย ในที่นี้ คำกริยาว่า "อากาสิ" ซึ่งอยู่ในตอนต้น ย่อมส่องสว่างประโยคทั้งหมด ฉะนั้นจึงเป็น กริยาอาทิทีปกะ

229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho.

229. "อากาสิ" เป็นต้น พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ ไม่เพียงเท่านั้น แต่ยังทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวงในขณะเดียวกันด้วย เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนต้นของประโยค จึงเรียกว่า กริยาอาทิทีปกะ บทวิเคราะห์คือ "ความเจริญนั้นหาประมาณมิได้ด้วย" และ "พวกเดียรถีย์เหล่านั้นมีเป็นอันมากด้วย" และ "การบดขยี้ของพวกเหล่านั้น"

Majjhedīpaka

มัชฌทีปกะ

230.

Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ.

การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ แต่สำหรับสัตว์เหล่าอื่น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์

230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ.

230. "ทัสสนัง" เป็นต้น การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษ เพราะเป็นเครื่องยังอมตะให้สำเร็จ สำหรับสัตว์เหล่าอื่นจากสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์ เพราะความประทุษร้ายทางใจในพระมุนีนั้นเหมือนยาพิษ และเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในนรกเป็นต้น นี้เป็น กริยามัชฌทีปกะ

230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ.

230. "ทัสสนัง" เป็นต้น การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ เพราะเป็นเหตุแห่งพระนิพพานอันเป็นอมตะโดยส่วนเดียว จึงเป็นอมตะโดยอุปจารแห่งผล แต่สำหรับสัตว์เหล่าอื่นจากสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์ เพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนตลอดเวลา จึงเป็นยาพิษโดยอุปจารแห่งผล เพราะเป็นเหตุแห่งความขัดเคืองเหมือนยาพิษ นี้เป็น กริยามัชฌทีปกะ เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนกลาง บทวิเคราะห์คือ "ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษด้วย" และ "สัตว์เหล่าอื่นจากชนเหล่านั้น"

Antadīpaka

อันตทีปกะ

231.

Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo;

Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

พระพักตร์ของพระชินเจ้าผู้ทรงมีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ และพระจันทร์ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า

231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ.

231. "อัจจันตะ" เป็นต้น ความน่ารักยิ่งนัก ความงามอันน่าพึงพอใจ ความเป็นที่รัก นั่นแหละ หรือเหมือนแสงจันทร์ คือแสงจันทร์ พระพักตร์ของพระชินเจ้าผู้ทรงมีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ และพระจันทร์ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า นี้เป็น กริยาอันตทีปกะ

231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni.

231. "อัจจันติ" เป็นต้น ผู้มีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ ด้วยแสงจันทร์อันเป็นวิลาสนาม คือความน่ารักน่าพึงพอใจอย่างยิ่ง หรือถ้าไม่เช่นนั้น ก็ด้วยแสงจันทร์ที่เหมือนวิลาสนาม คือความน่ารักน่าพึงพอใจอย่างยิ่ง พระพักตร์ของพระชินเจ้า คือพระพักตร์ของพระสัมพุทธเจ้า และพระจันทร์ คือพระจันทร์ตามปกติ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า นี้เรียกว่า กริยาอันตทีปกะ เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนท้าย บทวิเคราะห์คือ "ล่วงพ้นที่สุดไป" และ "สิ่งนั้นน่ารักด้วย" และ "ภาวะของเกลือ คือภาวะที่หวาน" และ "เพราะเหมือนสิ่งนั้น จึงน่ารักยิ่งนักด้วย และความงามด้วย" และ "แสงของพระจันทร์ คือรัศมี" และ "ความงามอันน่ารักยิ่งนักนั่นแหละคือแสงจันทร์" และ "ในฝ่ายพระจันทร์ แสงจันทร์นั้นเหมือนความงามอันน่ารักยิ่งนักด้วย" และ "จับใจด้วยสิ่งนั้น" และ "พระพักตร์ของพระชินเจ้าเท่านั้นคือพระจันทร์" พึงทราบว่า ชาติทีปกะและคุณทีปกะที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ก็พึงทราบด้วยกริยาทีปกะทั้งสามนี้

Mālādīpaka

มาลาทีปกะ

232.

Hotā’vippaṭisārāya,

Sīlaṃ pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ,

Passaddhādipasiddhiyā.

ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ ปราโมทย์นั้นย่อมเป็นเหตุแห่งปีติ และปีตินั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น

232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ.

232. แม้ในอาทิทีปะกะเป็นต้นเหล่านั้น ก็มีประเภทอื่นอีกโดยลำดับแห่งการใช้ จึงกล่าวว่า "โหติ" เป็นต้น ศีลมีปัญจศีลเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ คือเพื่อความไม่มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง ความไม่เดือดร้อนใจนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ คือปีติที่เกิดขึ้นใหม่ ปราโมทย์นั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปีติที่เข้มแข็ง และปีตินั้น ย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จ คือความบริบูรณ์แห่งปัสสัทธิเป็นต้น คือปัสสัทธิสุขเป็นต้น พึงประกอบความดังนี้

232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho.

232. บัดนี้จะแสดงประเภทอื่นที่พึงสำเร็จด้วยการใช้เป็นพิเศษในทีปะกะ ๙ อย่าง ด้วยคำว่า "โหติ" เป็นต้น ศีลที่รักษาดีแล้ว มีปัญจศีลและทสศีลเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ คือเป็นเหตุแห่งปีติอ่อนที่เกิดขึ้นใหม่ ปราโมทย์นั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปีติ คือเป็นเหตุแห่งปีติที่เข้มแข็ง และปีตินั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น คือความสำเร็จแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิเป็นต้น "ความไม่เดือดร้อนใจ" คือ "ความไม่มีความเดือดร้อนใจ" คำว่า "นะ" ใช้ในความหมายปฏิเสธแบบประเสชชะ บทวิเคราะห์คือ "ภาวะของผู้ยินดี" และ "เหตุของสิ่งนั้น" และ "ปัสสัทธิเป็นต้นแห่งสุขเป็นต้นเหล่าใด" และ "ความสำเร็จของสิ่งเหล่านั้น"

233.

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

แม้จะเป็นอาทิทีปะกะ แต่เพราะสายแห่งประโยคดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ

233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti.

233. "นี่เป็นประเภทอื่นของท่านหรือ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อิจจาทิ" เป็นต้น ทีปะกะนี้ที่กล่าวมานี้ จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ "นี่ไม่ใช่กริยาอาทิทีปะกะหรือ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาทิทีปะกัตเตปิ" แม้ว่านี้จะเป็นอาทิทีปะกะ แต่สายแห่งประโยคที่กล่าวมาแล้ว ย่อมดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ เช่น "ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ" เป็นต้น ทีปะกะที่กล่าวมานั้น จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ ไม่ใช่อาทิทีปะกะ

233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ.

233. "อิจจาทิ" เป็นต้น แม้จะเป็นอาทิทีปะกะ คือแม้จะมีภาวะเป็นกริยาอาทิทีปะกะ แต่สายแห่งประโยคที่ประกอบด้วยหลายประโยค ย่อมดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ เช่น "โหตา วิปปะฏิสารายะ" เป็นต้น ฉะนั้น ทีปะกะประเภทที่กล่าวมานี้ จึงถือว่าเป็น "มาลาทีปะกะ" บทวิเคราะห์คือ "ทีปะกะในตอนต้น" และ "โดยอุปจารแห่งอารมณ์ สิ่งนั้นเป็นอาทิด้วย และเป็นทีปะกะด้วย" และ "มาลานั่นแหละคือทีปะกะ"

234.

Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi.

ด้วยประเภทนี้แหละ พึงกำหนดการดำเนินไปของทีปะกะประเภทอื่นๆ ที่เหลือด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์

234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti.

234. เมื่อกล่าวถึงทีปะกะวิกัปที่ไม่ได้กล่าวไว้ ท่านก็สรุปโดยอ้างถึงด้วยคำว่า “อนเน” เป็นต้น ด้วยวิธีอันเป็นประเภทที่กล่าวไว้โดยไม่ขาดตอนนั้นแล ในทีปะกะคือในเรื่องของทีปะกะ การเข้าใจตามซึ่งวิกัปที่ไม่ได้กล่าวไว้ที่เหลือ อันมีประเภทมีชาติทีปะกะเป็นต้นนั้น พึงกระทำโดยกวีผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาอันหมดจด.

234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ.

234. บัดนี้ ท่านอ้างถึงทีปะกะที่ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยคำว่า “อนเนว” เป็นต้น ด้วยประเภทนั้นแล คือด้วยประเภทแห่งทีปะกะที่กล่าวไว้แล้ว ในทีปะกะคือในเรื่องของทีปะกะ การเข้าใจตามซึ่งวิกัปที่เหลือแม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ อันนับว่าเป็นชาติทีปะกะและคุณทีปะกะ อันเป็นฝ่ายมีชาติทีปะกะและคุณทีปะกะเป็นต้น และมาลาทีปะกะ ๖ อย่างนั้น พึงกระทำโดยกวีผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ โดยเป็นไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง อนึ่ง พึงประกอบความว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพราะไม่ปะปนกัน” และ “ปัญญาบริสุทธิ์ของชนเหล่าใด”.

235.

Visesavacanicchāyaṃ,

Nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma so’yañca,

Tidhā kālappabhedato.

เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใด แต่กลับเป็นคำปฏิเสธใด คำนั้นชื่อว่า อักเขปะ และอักเขปะนี้มี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกาล.

235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro.

235. ท่านอธิบายอักเขปะด้วยคำว่า “วิเสสิ” เป็นต้น เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใดๆ แต่กลับเป็นคำปฏิเสธ คำนั้นชื่อว่า อักเขปะ โดยถือว่าเป็นการปฏิเสธ อักเขปะนี้มี ๓ ประเภท โดยจำแนกตามกาลมีอดีตกาลเป็นต้น.

235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ.

235. บัดนี้ ท่านแสดงอักเขปะด้วยคำว่า “วิเสเส” เป็นต้น เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใดๆ คือเมื่อมีความประสงค์จะกล่าวบทพิเศษใดๆ นั่นเอง แต่กลับมีคำปฏิเสธ คำปฏิเสธนั้นชื่อว่า อักเขปะ คือชื่อว่าอักเขปาลังการะ อักเขปะนี้มี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกาลมีอดีตกาลเป็นต้น อนึ่ง พึงประกอบความว่า “คำพิเศษใดๆ” “ความประสงค์ในคำนั้น” “คำปฏิเสธ” “การปฏิเสธ” “การจำแนกตามกาลหรือการกระทำ”.

236.

Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino;

Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ.

พระชินเจ้าพระองค์นั้นผู้เดียว ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่ากำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้.

Atītakkhepo.

อตีตักเขปะ (อักเขปะในอดีตกาล).

236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ.

236. คำว่า “เอกากี” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นั้นผู้เดียว ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่าเหตุไฉนจึงไม่เป็นเช่นนั้น เพราะบารมี ๓๐ ทัศของพระชินเจ้าพระองค์นั้นนั่นแหละเป็นกำลังเช่นนั้น อันเป็นเหตุแห่งชัยชนะของพระองค์ ในที่นี้ ความคิดที่ไม่สมควรในการชนะมารด้วยกำลังแห่งความเป็นผู้เดียวว่า “พระองค์ทรงชนะมารพร้อมด้วยกองทัพได้อย่างไร” ดังนี้ เป็นอดีตที่ถูกปฏิเสธแล้ว ฉะนั้นจึงเป็นอตีตักเขปะ.

236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma.

236. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “เอกากี” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นั้นคือพระสัพพัญญูผู้เดียว ไม่มีผู้ช่วย ไม่มีสอง ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่าย่อมเป็นเช่นนั้นเอง กำลังบารมีของพระชินเจ้าพระองค์นั้น คือกำลังบารมี ๓๐ ทัศ อันเป็นกองทัพที่นับเนื่องด้วยบารมี ๓๐ ทัศ เป็นเช่นนี้ อาศัยความเป็นผู้ไม่มีสองของพระพุทธเจ้า และความเป็นผู้มีบริวารของมาร ความคิดที่ผิดของบางคนว่า “มารผู้มีกองทัพมากถูกผู้เดียวชนะได้อย่างไร” ดังนี้ เป็นอดีต เพราะเป็นเรื่องของการชนะมารในอดีต และถูกปฏิเสธด้วยคำปฏิเสธที่ระบุว่า “อถ วา” (หรือว่า) ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษว่า “กำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้” ฉะนั้นจึงชื่อว่า อตีตักเขปะ เพราะเป็นการปฏิเสธในอดีต

237.

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ,

Appatto’smiti khijjase;

Paṇāmo nanu soyeva,

Sakimpi sugate kato.

ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา” การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตนั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ

Vattamānakkhepo.

วัตตมานักเขปะ (อักเขปะในปัจจุบันกาล)

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā.

237. คำว่า “กึ จิตเต” เป็นต้น ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา คือการไม่เป็นไปโดยประการทั้งปวง” ความเศร้าหมองของเจ้าไร้ประโยชน์ การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตนั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ เพราะเป็นเหตุอันแน่นอนของสิ่งนั้น ฉะนั้นจึงเป็นวัตตมานักเขปะ เพราะเป็นการปฏิเสธความเศร้าหมองในปัจจุบัน

237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ.

237. คำว่า “กึ จิตเต” เป็นต้น ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา อันนับเนื่องด้วยตัณหา คือการละโดยสิ้นเชิง” ความเศร้าหมองของเจ้าไร้ประโยชน์ แท้จริง การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตคือในพระพุทธเจ้านั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นเหตุอันแน่นอนแห่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ ด้วยความเข้าใจว่าเหตุและผลไม่ต่างกัน การนอบน้อมนั้นนั่นแหละมิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ ย่อมเป็นเช่นนั้นเอง ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษมีคำว่า “ปณามะ” เป็นต้น และเพราะความเศร้าหมองในปัจจุบันของจิตถูกปฏิเสธด้วยคำว่า “กึ ขิชฌเส” ฉะนั้นจึงชื่อว่า วัตตมานักเขปะ พึงประกอบความว่า “การถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา”

238.

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā.

พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษอย่างแน่นอน ชนเหล่าใดเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำ

Anāgatakkhepo.

อนาคตักเขปะ (อักเขปะในอนาคตกาล)

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā.

238. คำว่า “สัจจัง” เป็นต้น พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษอย่างแน่นอน พึงประกอบความว่า “ชนเหล่าใดมีใจถูกมิจฉาทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นครอบงำ คือถูกข่มเหง ชนเหล่านั้นเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก” นี้เป็นอนาคตักเขปะ เพราะการไปในอนาคตถูกปฏิเสธแล้ว

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti.

“ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ดูก่อนที่รัก ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันได้บอกแล้ว”

Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā.

อนาทรกเขปะนี้และอักเขปะมีอย่างนี้เป็นต้น เป็นประเภทเดียวกันกับอักเขปะเหล่านั้น จึงถูกละไว้

238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ.

238. คำว่า “สัจจัง” เป็นต้น พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษ คือเป็นไปในวิสัยของสาธุชนอย่างแน่นอน ใครเล่า? ชนเหล่าใดเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำ ชนเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษมีคำว่า “มิจฉาทิฏฐิ” เป็นต้น และเพราะการไปสู่นิพพานในอนาคตของพวกเดียรถีย์ถูกปฏิเสธด้วยความเข้าใจว่า “พวกเขาจักไม่ไปถึง” ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนาคตักเขปะ อนึ่ง พึงประกอบความว่า “มิจฉาคือผิด และทิฏฐินั้นด้วย” และ “ใจถูกทิฏฐินั้นครอบงำของชนเหล่าใด”

‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama;

Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ –

“ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ดูก่อนที่รัก ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันได้บอกแล้ว” –

Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti.

อนาทรกเขปะมีอย่างนี้เป็นต้น ก็ไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก เพราะไม่ต่างจากอตีตักเขปะเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว อธิบายในที่นี้ว่า – ดูก่อนที่รักผู้เป็นที่รัก ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันคือธรรมชาติของฉันได้บอกแล้ว คือได้แจ้งแล้ว ในที่นี้ ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษว่า “สภาพของฉันได้บอกแล้ว” และเพราะการไปในปัจจุบันหรืออนาคตของที่รักของตนถูกปฏิเสธด้วยคำพูดที่ไม่ใส่ใจว่า “ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้” ฉะนั้นจึงเป็นวัตตมานักเขปะหรืออนาคตักเขปะ

239.

Ñeyyo sotthantaranyāso,

Yo’ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho,

Hivisiṭṭha’ssa bhedato.

พึงทราบอรรถันตรนยาสะนั้น ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความหมายของประโยคอื่น มีประเภทคือ ที่แผ่ไปทั่ว ที่มีความหมายพิเศษ และที่จำแนกด้วยศัพท์ว่า หิ

239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti.

239. ท่านวางอรรถันตรนยาสะด้วยบทว่า “ญเยฺย” เป็นต้น. พึงทราบว่า การวางความอื่น คือ การวางความของสิ่งอื่นใดที่ประสงค์จะกล่าวถึง ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความแห่งประโยคอื่น เป็นเครื่องสามารถแห่งความของสิ่งอื่นใดนั้น โดยถือว่าเป็นการวางความของวัตถุอื่นใด. ท่านกล่าวถึงประเภทของอรรถันตรนยาสะนั้นด้วยบทว่า “สพฺพ” เป็นต้น. ประเภทและทางเลือกของอรรถันตรนยาสะนี้ คือ ที่จำแนกด้วยศัพท์ว่า หิ (คือระบุด้วยศัพท์ว่า หิ), ที่แผ่ไปทั่ว และที่มีความหมายพิเศษ. ถามว่า: อรรถันตรนยาสะนี้กับปฏิวัตถูปมามีความแตกต่างกันอย่างไร? ตอบว่า: จริงอยู่ แม้ทั้งสองอย่างจะคล้ายกันโดยความเป็นอรรถันตรนยาสะเหมือนกัน แต่ที่ใดมีความปรากฏแห่งความคล้ายคลึงเป็นสำคัญ ที่นั่นคือปฏิวัตถูปมา. ส่วนที่ใดเป็นการวางความอื่นในลักษณะของการเป็นเครื่องสำเร็จ ที่นั่นคืออรรถันตรนยาสะ ความแตกต่างของทั้งสองย่อมปรากฏชัดเจนดังนี้

239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ.

239. บัดนี้ ท่านแสดงอรรถันตรนยาสะด้วยบทว่า “ñeyya” (พึงทราบ) เป็นต้น. อรรถันตรนยาสะใด เป็นเครื่องสำเร็จเนื้อความแห่งประโยคอื่น คือยังเนื้อความแห่งประโยคอื่นให้สำเร็จ อรรถันตรนยาสะนั้น คือการวางหรือการกล่าวถึงเนื้อความอื่นจากเนื้อความแห่งประโยคที่พึงสำเร็จ พึงทราบว่าเป็น “อรรถันตรนยาสะ”. โดยประเภทและประเภทย่อย อรรถันตรนยาสะนี้มี ๔ อย่าง คือ สัพพพยาปี (ที่แผ่ไปทั่ว), วิเสสัฏฐะ (ที่มีเนื้อความพิเศษ), และ ๒ อย่างนั้นเองที่วิเศษด้วยบทว่า “หิ” รวมเป็น ๔ อย่าง. ส่วนรูปวิเคราะห์ว่า “เนื้อความนั้นด้วย เป็นอย่างอื่น (ต่างกัน) ด้วย” (อรรถันตระ), และ “การวางเนื้อความนั้น” (นยาสะ), และ “ย่อมแผ่ไปทั่วทั้งหมดโดยปกติ” (สัพพพยาปี), และ “ย่อมตั้งอยู่ในส่วนที่พิเศษ” (วิเสสัฏฐะ), และ “วิเศษด้วยศัพท์ว่า หิ” (หิวิสิฏฐะ) ดังนี้.

Hi-rahitasabbabyāpī

อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” (หิรหิตสัพพพยาปี)

240.

Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์เหล่านั้น ผู้ขวนขวายในประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก ก็จักถึงซึ่งความอัสดง (ความพินาศ) จงดูเถิด, กฎเกณฑ์นั้นใครเล่าจะล่วงละเมิดได้.

240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā.

240. ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า “tepi” เป็นต้น. แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์ ผู้ขวนขวาย คือยินดีแล้วในความเจริญอันเป็นประโยชน์แก่โลก แม้ผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้น ก็จักถึงซึ่งความอัสดง คือความไม่มีอันตรงกันข้ามกับการอุทัย (การขึ้น) ไม่ได้ตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นเอง, ท่านให้รู้แจ้งเนื้อความนั้นด้วยบทว่า “passe” (จงดูเถิด). จริงอย่างนั้น กฎเกณฑ์ที่ว่า “สภาวะชื่อว่าย่อมไม่ยั่งยืน, สังขารทั้งปวงมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา” นี้คือความแน่นอน. ใครเล่าจะสามารถล่วงละเมิด คือก้าวล่วงด้วยวัตถุชื่ออะไรได้. อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” นี้ (เป็นสัพพพยาปี) เพราะกฎเกณฑ์เช่นนั้นแผ่ไปในที่ทั้งปวง.

240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye.

240. บทว่า “tepi” เป็นต้น. แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์ ผู้ขวนขวายในประโยชน์แก่โลก คือติดอยู่ในความเจริญแห่งโลก แม้ผู้มีอานุภาพมากเหล่านั้น ก็จักถึงซึ่งความพินาศ (ความอัสดง), จงดู คือจงมองดูความพินาศที่ปรากฏชัดของสิ่งเหล่านั้น. จริงอย่างนั้น กฎเกณฑ์ที่ว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง” อันเป็นกฎเกณฑ์ที่ดำเนินไปโดยไม่ก้าวล่วงเนื้อความแห่งบททั้งปวง ใครเล่าจะล่วงละเมิดได้ คือจะก้าวล่วงได้ด้วยเนื้อความแห่งบทที่เกิดจากปัจจัยอะไร. กฎเกณฑ์ที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความอัสดงนี้ ไปในที่ทั้งปวง ดังนั้น จึงเป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่ไม่มีศัพท์ว่า “หิ”. แม้ปฏิวัตถูปมาและอรรถันตรนยาสะจะเสมอกันโดยความเป็นอรรถันตรนยาสะ (การวางเนื้อความอื่น) ก็ตาม แต่ในปฏิวัตถูปมานั้นมีสภาวะเป็นการประกาศธรรมที่เหมือนกัน ส่วนในอรรถันตรนยาสะนี้มีสภาวะเป็นการสำเร็จเนื้อความที่กล่าวไว้ ความต่างกันของอุปมาและนยาสะเหล่านี้จึงปรากฏชัดเจนด้วยประการฉะนี้. บทว่า “api” (ในคำว่า tepi) ใช้ในอรรถสัมภาวนา (ยกย่อง), ส่วนศัพท์ “api” ตัวที่สอง (ในคำว่า candimā api) ใช้ในอรรถสมุจจยะ (รวบรวม).

Hi-sahitasabbabyāpī

อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยมีศัพท์ว่า “หิ” (หิสหิตสัพพพยาปี)

241.

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

แม้พระศาสดาผู้เป็นจอมมุนี ผู้ทรงเป็นใหญ่ ทรงเป็นครูของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น ก็เสด็จถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) แล้วแล, เพราะสังขารทั้งปวงไม่เที่ยงแท้.

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti.

241. บทว่า “satthā” เป็นต้น. ชื่อว่าพระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์อย่างยิ่งตามสมควร โดยกำหนดเอาส่วนที่ประเสริฐที่สุด. แม้พระจอมมุนีผู้ทรงเป็นใหญ่ ผู้ถึงซึ่งวสีด้วยวสี ๕ ประการอันยิ่งยวดนั้น ก็เสด็จถึง คือบรรลุแล้วซึ่งความดับอันนับว่าเป็นขันธปรินิพพานนั่นเอง, ศัพท์ว่า “หิ” ใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ (สมัตถนะ). สังขารทั้งปวงที่เกิดจากปัจจัยปรุงแต่ง ไม่เที่ยงแท้ คือไม่ยั่งยืน ชื่อว่าไม่เที่ยงเพราะมีสภาวะเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา. แม้นี้ก็เป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความไม่เที่ยงแผ่ไปในที่ทั้งปวง.

241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ.

241. บทว่า “satthā” เป็นต้น. พระศาสดาผู้ทรงสั่งสอนด้วยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าตามสมควร โดยส่วนที่ประเสริฐแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, พระจอมมุนีนั้นผู้ทรงเป็นใหญ่ คือผู้มีอำนาจอันยิ่งยวดในวสีภาวะ ๕ ประการ มีวุฏฐานวสีและอธิษฐานวสีเป็นต้น ก็เสด็จถึงซึ่งความดับคือขันธนิพพานแล้วนั่นเอง. ศัพท์ว่า “หิ” ก็มีนัยเช่นเดียวกัน (คือใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ), สังขารทั้งปวงย่อมไม่เที่ยงแท้. นี้เป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความไม่เที่ยงแผ่ไปในที่ทั้งปวง. รูปวิเคราะห์ว่า “อำนาจ (วโส) ของพระองค์มีอยู่” (จึงชื่อว่า วสี).

Hi-rahitavisesaṭṭha

อรรถันตรนยาสะที่เป็นความพิเศษโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” (หิรหิตวิเสสัฏฐะ)

242.

Jino saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ.

พระชินเจ้าทรงยังหมู่สัตว์ให้ถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) จากกันดารคือสังสารวัฏ. การดำเนินไปนั้น ย่อมสมควรแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรม มิใช่หรือ.

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī.

242. บทว่า “jino” เป็นต้น. พระชินเจ้าทรงยังหมู่สัตว์แม้ทั้งปวงให้ถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) จากสังสารวัฏนั่นเองที่เป็นดุจกันดารเพราะไปได้ยาก. ศัพท์ว่า “nanu” ใช้ในอรรถปรากฏชัด (ปสิทธิ) หรือในอรรถยอมรับ (อนุมติ). การดำเนินไปนั้น คือความเป็นไปอันนับว่าเป็นการยังให้ถึงซึ่งความดับ. ชื่อว่า “วิสารทะ” เพราะความสะดุ้งกลัว (สารทะ) ของผู้นั้นไปปราศแล้ว, ภาวะแห่งวิสารทะนั้น คือความไม่มีภัย ชื่อว่า “เวสารัชชะ”, ย่อมสมควรแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมนั้น. บทว่า “yuttā” คือเหมาะสม. นี้เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่ปราศจากศัพท์ว่า “หิ” เพราะความเป็นอย่างนั้นมีได้เฉพาะแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมเท่านั้น จึงไม่เป็นสัพพพยาปี (ไม่แผ่ไปทั่ว).

242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo.

242. บทว่า “jino” เป็นต้น. พระชินเจ้าทรงยังชนคือสัตวโลกให้ถึงซึ่งความดับจากกันดารคือสังสารวัฏ, การดำเนินไป คือความเป็นไปนี้ ย่อมสมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรม คือผู้ประกอบด้วยเวสารัชชคุณ ๔ ประการ มิใช่หรือ. การยังหมู่สัตว์ให้ถึงนิพพานนี้ เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่ไม่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะเป็นคุณสมบัติเฉพาะ (อาเวณิกะ) ของผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมเท่านั้น. ส่วนรูปวิเคราะห์ว่า “ความกลัว (สารทะ) ของผู้นั้นไปปราศแล้ว” (วิสารทะ), และ “ภาวะของใคร” (เวสารัชชะ), และ “ผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น” (สมาคี) ดังนี้. ศัพท์ว่า “nanu” ใช้ในอรรถปรากฏชัด หรือในอรรถยอมรับ. เนื้อความแห่งบททั้งสองพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Hi-sahitavisesaṭṭha

อรรถันตรนยาสะที่เป็นความพิเศษโดยมีศัพท์ว่า “หิ” (หิสหิตวิเสสัฏฐะ)

243.

Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีพระโอษฐ์ของพระองค์ที่แดงงามยิ่ง ย่อมยังใจให้ยินดี. เพราะผู้ที่ถูกราคะครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นที่เกี่ยวข้องให้ยินดี.

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato.

243. บทว่า “surattaṃ” เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีพระโอษฐ์ของพระองค์ที่แดงงามยิ่ง เพราะมีสีเสมอด้วยผลตำลึง ย่อมยังใจของผู้ที่มองเห็นบางคนให้ยินดี คือให้เอิบอิ่ม. ศัพท์ว่า “หิ” ใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ (สมัตถนะ) มีความหมายว่า “จริงอย่างนั้น”. ผู้ที่ถูกราคะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือสีแดง หรือความกำหนัดครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นที่เกี่ยวข้อง คือที่ระคนกับตน ให้ยินดี คือทำให้มีสีแดง หรือทำให้มีความกำหนัด, นี้เป็นเครื่องสำเร็จความที่มีความหมายสองนัย (สสิเลส). และนี้เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความเป็นอย่างนั้นย่อมมีได้เฉพาะแก่ผู้มีลักษณะเช่นนั้นเท่านั้น.

243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho.

243. คำว่า 'สุรตฺต' เป็นต้น ข้าแต่พระชินเจ้า พระโอษฐ์เบื้องล่างที่แดงงามของพระองค์ ย่อมทำจิตของผู้ที่มองดูให้รื่นรมย์ คือให้เอิบอิ่ม จริงอย่างนั้น (ริมฝีปากเหล่านั้น) ซึ่งถูกความแดงแผ่ซ่านไปเอง หรือประกอบด้วยความรัก ย่อมทำผู้อื่นที่มาประสบพบเจอให้ยินดี หรือทำให้มีสีแดงหรือมีความรัก นี่เป็นสภาวะของริมฝีปากเหล่านั้นนั่นเอง นี้เป็นอรรถันตรนยาสะที่มีเนื้อความพิเศษเพราะความเป็นคุณลักษณะเฉพาะของสิ่งเช่นนี้ ซึ่งประกอบด้วย 'หิ' ศัพท์ วิเคราะห์ว่า 'ริมฝีปากนั่นเองเป็นดุจภาชนะ เพราะความคล้ายกับภาชนะ' และ 'แผ่ซ่านไปหรือประกอบด้วยความแดง'

244.

Vācce gamme’tha vatthūnaṃ,

Sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko-

Bhayabhedā catubbidho.

เมื่อความเหมือนกันของสิ่งทั้งหลายถูกกล่าวถึง (ด้วยคำ) หรือถูกทราบ (ด้วยความหมาย) การแสดงความต่างกัน (ของสิ่งเหล่านั้น) ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้มี ๔ ชนิด โดยแบ่งเป็นเอกะและอุภยะ

244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho.

244. ท่านกล่าวถึงประเภทของพยติเรกะด้วยคำว่า 'วาจฺเจ' เป็นต้น เมื่อความเหมือนกัน คือความเป็นผู้เท่าเทียมกันโดยประการใดประการหนึ่ง ของสิ่งบางอย่างที่ประสงค์จะกล่าว ถูกแสดงด้วยศัพท์ที่เป็นตัวกล่าว (วาจกะ) หรือเมื่อความเหมือนกันนั้นถูกทราบด้วยกำลังของเนื้อความ ด้วยบริบทเป็นต้น โดยไม่ได้แสดงด้วยศัพท์ ไม่ใช่เพียงแต่แสดงด้วยศัพท์เท่านั้น การแสดงความพิเศษ คือการกล่าวถึงความต่างกัน การทำให้แยกจากกัน ของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้มี ๔ ชนิดเป็นพิเศษ โดยแบ่งเป็นเอกพยติเรกะและอุภยพยติเรกะ ในแต่ละส่วนของวาจจะและกัมมะ

244. Idāni byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho.

244. บัดนี้ ท่านแสดงพยติเรกะด้วยคำว่า 'วาจฺเจ' เป็นต้น เมื่อความเหมือนกัน คือความเป็นผู้เสมอกันโดยอาการใดอาการหนึ่ง ของอรรถของบทบางอย่างที่ประสงค์จะกล่าว ถูกแสดงด้วยวาจกศัพท์ หรือเมื่อความเหมือนกันนั้นนั่นเองถูกทราบด้วยความสามารถที่เรียกว่ากำลังของเนื้อความ การกล่าวถึงความต่างกันของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้ แม้จะไม่ต่างกันโดยสามัญลักษณะคือการทำให้แยกจากกันที่เรียกว่าการจำแนก แต่ก็มี ๔ ชนิดเป็นพิเศษ คือเป็นเอกพยติเรกะและอุภยพยติเรกะ ในแต่ละส่วนของวาจจะและกัมมะทั้งสอง วิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งที่เหมือนกัน' (สทิสัตตะ), 'การกล่าวจำแนกโดยประการต่างๆ' (ปเภทนะ), 'การทำให้แยกจากกัน' (พยติเรกะ), 'หนึ่งและทั้งสอง' (เอกะและอุภยะ), 'ความต่างหรือความพิเศษของสิ่งเหล่านั้น' (เตสัง เภโท)

Vāccaekabyatireka

วาจจะเอกพยติเรกะ

245.

Gambhīrattamahattādi-

Guṇā jaladhinā jina;

Tulyo tva’masi bhedo tu,

Sarīrene’disena te.

ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ทรงเป็นผู้เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณมีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่เป็นต้น แต่ความต่างกัน (ของพระองค์กับมหาสมุทร) มีอยู่ด้วยพระสรีระเช่นนี้ของพระองค์

245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā.

245. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'คมฺภีร' เป็นต้น พระองค์ทรงเสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณที่มีความลึกซึ้ง คือความหยั่งไม่ถึงและความมีอัธยาศัยอันวิเศษ และความยิ่งใหญ่ คือความไพบูลย์และความเป็นใหญ่แห่งพระคุณ เป็นต้น มีความเป็นผู้อุปการะเป็นต้น ความเหมือนกันที่แสดงด้วยศัพท์ว่า 'อสิ' (ทรงเป็น) ท่านกล่าวไว้แล้ว ท่านแสดงความต่างด้วยคำว่า 'เภโท ตุ' เป็นต้น ความต่าง คือความพิเศษจากมหาสมุทร มีได้ด้วยเหตุคือพระสรีระอันงดงามที่มีมือและเท้าเป็นต้นที่ปรากฏเห็นได้เช่นนี้ของพระองค์เท่านั้น ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะมหาสมุทรนั้นไม่มีสรีระเช่นนี้ เมื่อความเหมือนกันถูกแสดงแล้ว นี้เป็นเอกพยติเรกะ เพราะความต่างนั้นปรากฏชัดแก่พระชินเจ้าและมหาสมุทรที่เป็นอุปไมยและอุปมา ด้วยธรรมที่มีอยู่ในพระชินเจ้าเพียงฝ่ายเดียว

245. Idāni tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ.

245. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า 'คมฺภีรตฺติ' เป็นต้น ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ทรงเป็นผู้เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณมีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่เป็นต้น ด้วยประโยคนี้ ท่านกล่าวถึงความเหมือนกันที่ควรกล่าวด้วยศัพท์ของพระชินเจ้าและมหาสมุทรทั้งสอง ส่วนความต่าง คือความพิเศษของพระองค์จากมหาสมุทร ย่อมมีได้ด้วยเหตุคือพระสรีระที่ประกอบด้วยอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นที่ปรากฏเห็นได้มีรูปอย่างนี้ของพระองค์ เมื่อท่านกล่าวถึงความเหมือนกันที่ควรกล่าวของสิ่งทั้งสองแล้ว ด้วยประโยคนี้ว่า 'อีทิเสน สรีเรน' (ด้วยพระสรีระเช่นนี้) เพราะมีการทำอรรถของบทว่าพระชินเจ้าให้แยกจากอรรถของบทว่ามหาสมุทร ด้วยการกล่าวความพิเศษในอรรถของบทว่าพระชินเจ้าเพียงอย่างเดียว เมื่อความเหมือนกันถูกกล่าวถึงด้วยศัพท์ พยติเรกะนี้จึงชื่อว่าเอกพยติเรกะ ประโยควิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งมหาสมุทรผู้ประกอบด้วยคุณคือความลึกซึ้ง หรือความเป็นแห่งพระชินเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยอัธยาศัยอันลึกซึ้ง' (คมฺภีรตฺต), 'ความเป็นแห่งมหาสมุทรผู้ยิ่งใหญ่โดยปกติ หรือความเป็นแห่งพระชินเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ด้วยพระคุณ' (มหตฺต), 'ความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่' (คมฺภีรตฺตญฺจ มหตฺตญฺจ), 'สิ่งที่มีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่นั้นเป็นต้น มีความเป็นผู้อุปการะเป็นต้น' (คมฺภีรตฺตมหตฺตาทิ), 'คุณนั้นด้วยและเป็นคุณนั้นด้วย' (โส จ โส คุณอ จ)

Vāccaubhayabyatireka

วาจจะอุภยพยติเรกะ

246.

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

มหาสมุทรและพระสุคตทั้งสองเป็นผู้มีสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ (หรือมหาบุรุษ) และลึกซึ้งยิ่งนัก มหาสมุทรมีสีคล้ายยาหยอดตา (สีดำ) ส่วนพระชินเจ้ามีรัศมีดุจทองคำ

246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃ vā sattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā.

246. คำว่า 'มหา' เป็นต้น คำว่า 'มหาสมุทรและพระสุคตทั้งสอง' หมายถึง ทั้งสองนั้น คือ มหาสมุทรมีสัตว์ใหญ่มีมังกรเป็นต้นอยู่ภายใน หรือพระสุคตมีสัตว์ใหญ่คือสัมมัปปธาน และทั้งสองนั้นลึกซึ้งยิ่งนัก คือหยั่งไม่ถึงอย่างยิ่ง ท่านกล่าวถึงความต่างจากความเหมือนกันด้วยคำว่า 'สาคโร' เป็นต้น มหาสมุทรมีสีคล้ายยาหยอดตา คือเท่ากับยาหยอดตา อธิบายว่ามีสีดำ ส่วนพระชินเจ้ามีความรุ่งเรืองคือความงดงามดุจทองคำ ชื่อว่า 'จามีกรัชชุติ' เมื่อความเหมือนกันถูกกล่าวถึง พยติเรกะนี้เป็นอุภยพยติเรกะ เพราะความต่างของทั้งอุปมาและอุปไมยปรากฏชัดด้วยคุณที่มีอยู่ในทั้งสองฝ่าย

246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ.

246. คำว่า 'มหา' เป็นต้น. มหาสัตว์ทั้งสองเหล่านี้ คือ สาครและพระสุคต เป็นผู้ประกอบด้วยความเหมือนกันที่เรียกว่าความเป็นผู้ยิ่งใหญ่เป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีสัตว์ใหญ่มีปลาติมิติมิงคละเป็นต้นตามลำดับ และเพราะความเป็นผู้ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นในลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น และทั้งสองเป็นผู้ลึกซึ้งยิ่งนัก เพราะความที่ใครๆ ไม่สามารถจะหยั่งลงได้ และเพราะความที่พระหฤทัยลึกซึ้ง. ในบรรดาสองอย่างนั้น สาครมีส่วนเปรียบด้วยอัญชัน ส่วนพระชินเจ้ามีพระรัศมีดุจทองคำ คือประกอบด้วยพระสิริอันเสมอด้วยทองคำ. ในที่นี้ เมื่อกล่าวความเหมือนกันของวัตถุทั้งสองด้วยกึ่งบาทแรก และเมื่อความเหมือนกันพึงกล่าวด้วยบท (สัททะ) เพราะความที่วัตถุทั้งสองนั้นวิเศษจากกันและกันด้วยความวิเศษที่มีอยู่ในวัตถุทั้งสองนั้นด้วยกึ่งบาทหลัง นี้ชื่อว่า อุภยพยติเรกะ. ประโยคว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่มีปลาและเต่าเป็นต้นมีอยู่ในสาครใด หรือพระสุคตใดมีความเป็นผู้เสมอด้วยสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ และลึกซึ้งยิ่งนัก และมีส่วนเปรียบคือเหมือนด้วยอัญชัน และมีพระรัศมีดุจทองคำ ดังนี้

Gammaekabyatireka

คัมมยเอกัพยติเรกะ

247.

Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ.

ดวงตาของเนื้อ ไม่บรรเทาความเร่าร้อน ทั้งไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับด้วยคุณเหล่านั้น

247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena.

247. คำว่า 'นิ' เป็นต้น. ดวงตาของเนื้อไม่เป็นธรรมชาติบรรเทาความเร่าร้อน คือไม่กำจัดความเร่าร้อนคือกิเลส. ไม่ให้แม้ซึ่งสมบัติคือสวรรค์และมรรคผลที่ปรารถนา ชื่อว่าไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา. ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่คือคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับคือตกแต่งด้วยคุณคือความเป็นธรรมชาติบรรเทาความเร่าร้อนและความเป็นธรรมชาติให้สิ่งที่ปรารถนาตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้น. ก็ในที่นี้ ความเหมือนกันแห่งดวงตาของเนื้อและพระเนตร ย่อมปรากฏโดยความยาวเป็นต้น. เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้เป็นเอกัพยติเรกะ โดยนัยที่กล่าวแล้ว

247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ.

247. คำว่า 'น สนฺตา' เป็นต้น. ดวงตาของเนื้อ คือคู่แห่งดวงตาของลูกเนื้อ ไม่บรรเทาความเร่าร้อน คือไม่บรรเทาความเร่าร้อนแห่งกิเลส. ไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา คือไม่เป็นผู้ให้ซึ่งประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ชาวโลกปรารถนา. ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับด้วยคุณเหล่านั้น คือย่อมงดงามด้วยคุณตามที่กล่าวแล้วมีการบรรเทาความเร่าร้อนของหมู่ชนเป็นต้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงธรรมที่เหมือนกันมีความยาวและความกว้างเป็นต้นของวัตถุทั้งสองที่เรียกว่าดวงตาทั้งคู่ซึ่งเป็นอุปมาและอุปไมย ด้วยอำนาจการปฏิเสธการบรรเทาความเร่าร้อนเป็นต้น และโดยการทำพระเนตรของพระชินเจ้าให้ต่างออกไปโดยเหตุคือคุณมีการบรรเทาความเร่าร้อนเป็นต้นในกึ่งบาทหลัง เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้ชื่อว่า เอกัพยติเรกะ. ประโยคว่า ย่อมบรรเทา คือกำจัดความเร่าร้อน และย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา และคุณเหล่านั้นด้วย คุณเหล่านั้นด้วย และประดับด้วยคุณเหล่านั้น ดังนี้

Gammaubhayabyatireka

คัมมยอุภยัพยติเรกะ

248.

Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ;

Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

พระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว ความต่างกันของสิ่งเหล่านี้เป็นเช่นนี้ พระพักตร์เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่กล่าวดีแล้ว ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti.

248. คำว่า 'มุนินฺท' เป็นต้น. วัตถุทั้งหลายคือพระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว ซึ่งมีความหมายว่าเหมือนกันเพราะปรากฏโดยความงามเป็นต้น ความต่างกันคือความแยกกันของสิ่งเหล่านี้เป็นเช่นนี้. อย่างไร? พระพักตร์เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่กล่าวดีแล้ว ชื่อว่า สุวุตตามตสันทายี ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะความไม่เหมือนกันของสิ่งเหล่านี้ด้วยความต่างกันนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เอสํ' เป็นต้น. เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ เพราะความเหมือนกันที่ปรากฏ นี้เป็นอุภยัพยติเรกะ โดยนัยที่กล่าวแล้ว

248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ.

248. คำว่า 'มุนินฺท' เป็นต้น. ความต่างกันของสองสิ่งนี้ คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว เป็นเช่นนี้. หากถามว่าอย่างไร? พระพักตร์ของสองสิ่งนี้ เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่ชื่อว่าสุวุตตะ เพราะความเป็นสิ่งที่กล่าวดีแล้ว ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น คือไม่เป็นอย่างนี้ อธิบายว่า ย่อมไม่ให้ซึ่งอมตะคือพระธรรมเช่นนั้น. ด้วยคำว่า 'เอสํ นานตฺตมีทิสํ' เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่เพราะความที่ความต่างกันแม้ของทั้งสองไม่มีด้วยคุณมีกลิ่นหอมและความงามเป็นต้น เมื่อแสดงความเหมือนกันนั้นแล้ว และโดยการทำดอกบัวให้ต่างจากพระพักตร์ และทำพระพักตร์ให้ต่างจากดอกบัวในกึ่งบาทหลัง เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้ชื่อว่า อุภยัพยติเรกะ. ประโยคว่า ความเป็นแห่งสภาวะต่างๆ หลายประการ และกล่าวดีแล้ว และสิ่งนั้นนั่นแหละคืออมตะ และย่อมให้สิ่งนั้นโดยชอบเป็นปกติ ดังนี้

249.

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ;

Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

ในอลังการใด เหตุที่ปรากฏชัดถูกปฏิเสธแล้ว เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติพึงแสดงให้ปรากฏ อลังการนั้นคือ วิภาวนา

249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, sā tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā.

249. ท่านแสดงวิภาวนาอลังการด้วยคำว่า 'ปสิทฺธํ' เป็นต้น. ในอลังการใด เหตุบางอย่างที่ปรากฏชัดคือที่รู้กันในโลก ถูกปฏิเสธคือถูกขจัดออกไปแล้ว และเหตุอื่นคือเหตุอื่นจากเหตุที่ปรากฏชัดพึงแสดงให้ปรากฏคือพึงทราบ. ในที่ใดไม่มีเหตุอื่น ในที่นั้นจะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'สาภาวิกตฺตํ' เป็นต้น. หรือว่า ในอีกนัยหนึ่ง ความเป็นไปตามธรรมชาติที่สำเร็จโดยธรรมดา ภาวะของธรรมชาตินั้นชื่อว่าความเป็นไปตามธรรมชาติ พึงแสดงให้ปรากฏ วิภาวนาเช่นนั้นพึงทราบ (เพราะ) เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติถูกแสดงให้ปรากฏด้วยอลังการนี้ หรือเหตุเหล่านั้นย่อมปรากฏในอลังการนี้ (จึงชื่อว่าวิภาวนา)

249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho.

249. บัดนี้ ทรงแสดงวิภาวนาด้วยคำว่า 'ปสิทธัง' เป็นต้น. ในอลังการใด เมื่อปฏิเสธคือห้ามเหตุที่ปรากฏชัดซึ่งเป็นที่รู้กันในโลกอันเป็นเหตุให้สำเร็จคุณนั้นๆ แล้ว (แสดง) เหตุอื่น คือเหตุที่ต่างไปจากเหตุที่ปรากฏชัดในโลก หรือหากว่าเมื่อไม่ได้เหตุอื่นจากเหตุที่ปรากฏชัด ความเป็นไปตามธรรมชาติอันเป็นคุณที่สำเร็จโดยธรรมดาเป็นสิ่งที่พึงแสดงให้ปรากฏ, อลังการนั้นชื่อว่าวิภาวนา. อธิบายว่า วิภาวนานั้นมี ๒ ชนิด คือ การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา) และการแสดงความเป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา). วิเคราะห์ว่า 'เหตุนั้นด้วย เป็นเหตุอื่นด้วย' (อัญญัญจะ ตัง การณัญจะ), 'ความมีแห่งตน' (สัสสะ อัตตโน ภาโว), 'เกิดแล้วด้วยสิ่งนั้น' (เตนะ สัมภูตัง), 'ความมีแห่งสิ่งนั้น' (ตัสสะ ภาโว), อีกอย่างหนึ่ง เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติ ย่อมถูกแสดงให้ปรากฏด้วยวิภาวนานี้ หรือในวิภาวนานี้ (จึงชื่อว่าวิภาวนา).

Kāraṇantaravibhāvanā

การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา)

250.

Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava.

ดวงตาของพระองค์ดำสนิทโดยไม่ได้ทา, ริมฝีปากแดงระเรื่อโดยไม่ได้ย้อม, และคิ้วนี้ของพระองค์ ข้าแต่พระชินเจ้า แม้ไม่ได้ถูกดัด ก็โค้งงออย่างดี.

250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ.

250. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'อนัญชิตา' เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์แม้ไม่ได้ทา คือไม่ได้ถูกสัมผัสด้วยไม้ทาตาเลย ก็ดำสนิท, และริมฝีปากแม้ไม่ได้ทา (ไม่ได้ย้อม) ด้วยน้ำครั่งเป็นต้น ก็แดงระเรื่อ, และคิ้วนี้แม้ไม่ได้ถูกดัด คือไม่ได้ถูกทำให้โค้งด้วยความพยายามอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็โค้งงออย่างดี, เพราะเหตุนั้น (ความงาม) ทั้งหมดของพระองค์จึงเหนือกว่าชาวโลก. ในที่นี้ เหตุที่ปรากฏชัดคือการทาตาเป็นต้น แม้เมื่อปฏิเสธเหตุนั้นแล้ว ก็ยังทราบเหตุอื่นได้โดยอรรถเป็นต้น และเหตุนั้นคือกรรม เพราะผลจะปราศจากเหตุนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ นี้คือการแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา).

250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho.

250. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'อนัญชิ' เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์ คือคู่ดวงตาที่งดงามโดยธรรมชาติ แม้ไม่ได้ทา คือไม่ได้ทาด้วยเครื่องทาตาที่ปรากฏชัดในโลกเพื่อต้องการให้ดวงตาดำ ก็ดำสนิท คือเขียวขลับด้วยกุศลกรรมที่สำเร็จมาแต่ภพอื่น, และริมฝีปากแม้ไม่ได้ย้อม คือไม่ได้ย้อมด้วยสีใดๆ ก็แดงระเรื่อ, และคิ้วนี้แม้ไม่ได้ถูกดัด คือไม่ได้ถูกทำให้โค้งด้วยความพยายามใดๆ ก็โค้งงออย่างดี. ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธเหตุที่ปรากฏชัดในโลกมีการทาตาเป็นต้น ในการทำให้เกิดคุณสมบัติคือความดำ ความแดง และความโค้งแห่งดวงตา ริมฝีปาก และคิ้ว และเพราะผลที่ปราศจากเหตุย่อมไม่มีในโลก เพียงแต่กล่าวถึงภาวะมีความดำเป็นต้นของดวงตาเป็นต้น ก็ทราบได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความและบริบทเป็นต้นว่า เหตุแห่งภาวะมีความดำเป็นต้นนั้น คือกุศลกรรมที่สำเร็จมาแต่ชาติก่อนนั่นเอง อลังการนี้จึงชื่อว่า การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา). ประโยคว่า 'นะ อัญชิตัง', 'นะ รัญชิโต' และ 'นะ อาวัญฉิโต'. นะ-ศัพท์ ใช้ในอรรถปฏิเสธกริยา (ประเสธปฏิเสธ). วิเคราะห์ว่า 'โค้งงออย่างดี' (สัง สัมมา อานตา).

Sābhāvikavibhāvanā

การแสดงความเป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา)

251.

Na hoti khalu dujjanya-

Mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare,

Sādhujantūna cetasi.

ความเป็นคนชั่วร้ายย่อมไม่มีเลย แม้ในการคบหาสมาคมกับคนชั่ว ในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของเหล่าสัตว์ผู้เป็นสัตบุรุษ.

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā.

251. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'นะ โหติ' เป็นต้น. แม้เมื่อมีการคบหาสมาคมกับคนชั่ว ความเป็นคนชั่วร้าย คือภาวะที่ไม่ใช่คนดี ย่อมไม่มีในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่ง คือบริสุทธิ์อย่างยิ่งโดยธรรมชาติของเหล่าสัตว์ผู้เป็นสัตบุรุษ โดยไม่ต้องอาศัยความพยายามเช่นนั้น เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตบุรุษที่ยิ่งยวดเช่นนั้น. ในที่นี้ แม้ว่าด้วยคำว่า 'สภาวะ' (ธรรมชาติ) จะเป็นการปฏิเสธเหตุโดยสิ้นเชิง ถึงกระนั้น ก็ยังมีความหมายถึงนิมิตเช่นนั้น เช่น โยนิโสมนสิการเป็นต้น. ถึงกระนั้น ชาวโลกก็ไม่คำนึงถึงสิ่งนั้น และไม่เห็นเหตุที่ปรากฏชัดเช่นนั้น จึงเรียกผลนั้นว่า 'เป็นไปตามธรรมชาติ' และผลที่เป็นไปตามธรรมชาติก็ถูกแสดงให้ปรากฏตามนั้น นี้คือ การแสดงผลที่เป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา).

251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ.

251. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'นะ โหติ' เป็นต้น. แม้ในการคบหากับคนพาล แม้ในการอยู่ร่วมกับคนพาล ความเป็นคนพาล คือคุณของคนพาล ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียวแท้จริงในจิตที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของสัตบุรุษ โดยไม่มีการปรุงแต่งใดๆ คือบริสุทธิ์ยิ่งโดยปกติทีเดียว. ในที่นี้ แม้เหตุที่ทำให้จิตบริสุทธิ์ เช่น โยนิโสมนสิการ เป็นต้น จะมีอยู่ แต่โลกไม่คำนึงถึงเหตุนั้น และไม่เห็นเหตุอื่นที่ทำให้จิตบริสุทธิ์ซึ่งเป็นที่ปรากฏชัด เพราะเหตุที่เรียกกันว่าบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ จึงเรียกตามโลกโวหารว่า 'บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติ' โดยปฏิเสธเหตุทั้งหมดแล้ว แสดงผลที่ชื่อว่าความบริสุทธิ์ที่สำเร็จโดยธรรมชาติ นี้ชื่อว่าการแสดงผลโดยธรรมชาติ (สภาววิภาวนา). วิเคราะห์ว่า 'ภาวะของคนพาล' (ทุชชนานัง ภาโว), 'ภาวะของตน' (สัสสะ อัตตโน ภาโว), และประโยคว่า 'บริสุทธิ์ยิ่งด้วยเหตุนั้น' (เตนะ นิมมลตรัง).

252.

Janako ñāpako ceti,

Duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ,

Alaṅkāratayo’ditaṃ.

เหตุพึงมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุและญาปกเหตุ การปรุงแต่งเหตุเหล่านั้น ท่านกล่าวว่าเป็นอลังการ.

252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ , kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti.

252. ทรงแสดงเหตุด้วยคำว่า 'ชนโก' เป็นต้น. ชนกเหตุ คือเหตุผู้ทำผลมีการยังสภาวะที่มีอยู่และไม่มีอยู่ให้เกิดขึ้นเป็นต้น, ญาปกเหตุ คือเหตุผู้ทำให้รู้สิ่งที่มีอยู่แล้วนั่นเอง โดยความเกี่ยวข้องกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือจากที่ใดที่หนึ่ง, เหตุทั้งหลายพึงมี ๒ ประการ. ถามว่า ก็ในที่นี้มีสาระอะไร? เป็นเพียงการกล่าวถึงรูปลักษณะว่า 'สิ่งนี้ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้' เท่านั้น, แต่ไม่มีความพิเศษที่เป็นอลังการทางคำพูดเลย. (ตอบ) จึงเชื่อมโยงความพิเศษด้วยคำว่า 'ปฏิ' เป็นต้น. การปรุงแต่ง คือการขยายเหตุเหล่านั้นที่ควรแก่การยังผลให้เกิดขึ้น โดยทำให้ชัดเจนด้วยภาวะที่พิเศษแล้วกล่าวตามความเป็นจริง ท่านกล่าวว่าเป็นอลังการ เพราะอยู่ในรูปของการประดับประดาการประพันธ์ เนื่องจากมีลักษณะที่พิเศษ ไม่ใช่เพียงแต่กล่าวว่าสิ่งนี้ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้.

252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni.

252. บัดนี้ ทรงแสดงเหตุอลังการด้วยคำว่า "ชนกเหตุ" เป็นต้น เหตุพึงมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุ ได้แก่ เหตุที่ทำให้เกิดผลที่เรียกว่าความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่กล่าวว่า "มีอยู่หรือไม่มีอยู่" และญาปกเหตุ ได้แก่ เหตุที่ทำให้รู้ความมีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยความเกี่ยวข้องกับสิ่งอื่น ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงเหตุที่แสดงผล หากปราศจากการกล่าวถึงลักษณะว่า "ผลนี้เกิดขึ้นด้วยเหตุนี้" เท่านั้น ก็อาจสงสัยว่าไม่มีอลังการที่มีลักษณะพิเศษในที่นี้ จึงได้กล่าวคำที่เหลือเพื่อแสดงว่า นี้คือลักษณะพิเศษของอลังการ การปรุงแต่งเหตุเหล่านั้นที่สามารถแสดงผลได้ คือการกล่าวตามความเป็นจริงโดยทำให้ปรากฏด้วยลักษณะที่พิเศษ ย่อมเป็นที่รู้จักกันว่ากล่าวโดยความเป็นอลังการ หรือเป็นที่กวีปรารถนา ชนกเหตุ คือ เหตุที่เกื้อกูลอย่างยิ่งแก่สิ่งที่ถูกทำให้เกิด เช่น เมล็ดข้าวเป็นต้น แก่ต้นข้าวเป็นต้น ญาปกเหตุ คือ เหตุที่ทำให้รู้ความมีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ควันเป็นต้น แก่ไฟที่มีอยู่เป็นต้น ความเป็นอลังการ คือ อลังการตา คำว่า "อลังการตายะ" มีการลดมาตรา (พยางค์) เพราะอาศัยฉันท์

253.

Bhāvābhāvakiccavasā,

Cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ,

Mukhamattanidassanaṃ.

ความแตกต่างของเหตุเหล่านั้นมีไม่สิ้นสุด โดยอาศัยกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร นี้เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น

253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo , yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti.

253. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภาวะ" เป็นต้น ภาวะ คือ ความมีอยู่ และอภาวะ คือ ความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยกิจเหล่านั้น และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร คือเหตุที่น่าอัศจรรย์ซึ่งตรงข้ามกับเหตุที่รู้จักกันดี ความแตกต่างของเหตุคือประเภทของเหตุมีไม่สิ้นสุด หาที่สุดมิได้ เพราะเหตุที่เป็นเช่นนี้ ดังนั้น นี้จึงเป็นการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงสามารถเข้าถึงเหตุพิเศษได้ด้วยเบื้องต้นนั้น

253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate.

253. คำว่า "ภาวะ" เป็นต้น ความว่า โดยอาศัยกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ ซึ่งเป็นกิริยาที่เรียกว่าความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร คือโดยประเภทของเหตุที่น่าอัศจรรย์ซึ่งตรงข้ามกับเหตุที่รู้จักกันดี เพราะเหตุที่ความแตกต่างของเหตุพิเศษมีไม่สิ้นสุด คือหาที่สุดมิได้ ดังนั้น สิ่งที่จะกล่าวต่อไปนี้จึงเป็นการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น คือเป็นการแสดงเพียงประตูสำหรับหยั่งลงสู่เหตุที่เหลือ ประโยคว่า "ภาวะและอภาวะ" และ "กิจเหล่านั้น" และ "ความแตกต่างโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น" และ "เหตุเหล่านั้นเป็นเหตุที่วิจิตร" และ "โดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น" และ "เบื้องต้นเท่านั้น" และ "เบื้องต้นนั้น หรือเป็นเพียงความทั่วไป" และ "การแสดงของสิ่งนั้น" คำว่า "มัตตะ" ใช้ในความหมายว่า "เท่านั้น" หรือ "ทั่วไป"

254.

Paramatthapakāseka-

Rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me,

Kāmaṃ toseti mānasaṃ.

พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถ์ เป็นที่จับใจของคนทั้งปวง ย่อมยังใจของเราให้ยินดีตามความปรารถนา (อย่างยิ่ง)

Bhāvakicco kārakahetu.

ภาวกิจจการกเหตุ (การกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่)

254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato.

254. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปรมัตถะ" เป็นต้น พระธรรมเทศนาใดมีการประกาศสภาวะปรมัตถ์มีนามรูปเป็นต้นนั่นแหละเป็นรสเดียว คือมีกิจที่ไม่มีสิ่งอื่นร่วมด้วย พระธรรมเทศนานั้นเป็นเช่นนั้น ชื่อว่า "สัพพมโนหรา" เพราะย่อมจับใจของคนทั้งปวง พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี ย่อมยังใจคือจิตของเราให้ยินดีโดยส่วนเดียวตามความปรารถนา นี้เป็นภาวกิจจการกเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งความมีอยู่ของความยินดี

254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu.

254. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปรมัตถะ" เป็นต้น คำว่า "ปรมัตถปกาเสกรสา" ความว่า มีกิจที่ไม่มีสิ่งอื่นร่วมด้วยอันชื่อว่าการประกาศอรรถอันสูงสุด มีนามรูป ขันธ์ และอายตนะเป็นต้น คำว่า "สัพพมโนหรา" ความว่า เป็นที่จับใจของคนทั้งปวงโดยการเข้าถึงความเป็นอารมณ์ตามสมควรแก่โวหาร พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี ย่อมยังใจคือจิตของข้าพเจ้าให้ยินดีโดยส่วนเดียวตามความปรารถนา พระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้า ย่อมทำให้เกิดความยินดีที่ไม่มีอยู่ก่อนซึ่งเรียกว่าความมีอยู่ จึงชื่อว่าการกเหตุ และพระธรรมเทศนานั้น มิได้แสดงเพียงว่า "ยังใจให้ยินดี" เท่านั้น แต่กล่าวโดยมีวิเสสนะว่า "มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถ์" จึงถือว่าเป็นอลังการ และมีวิเคราะห์ว่า "รสนั้นด้วย เป็นรสเดียวด้วย" และ "การประกาศปรมัตถ์นั่นแหละเป็นรสเดียว มีกิจเดียวของพระธรรมเทศนานั้น" ภาวกิจจการกเหตุ คือ การกเหตุที่ดำเนินไปโดยทำกิจที่เรียกว่าความมีอยู่ คือชนกเหตุ

255.

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

ความสงบแห่งทุกข์พึงมี เพราะการอยู่ร่วมกับเหล่าปราชญ์ เพราะการประกอบเนืองๆ ในพระสัทธรรม และเพราะการข่มอินทรีย์ทั้งหลาย

Abhāvakicco kārakahetu.

อภาวกิจจการกเหตุ (การกเหตุที่มีกิจคือความไม่มีอยู่)

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato.

255. คำว่า "ธีเรหิ" เป็นต้น ความว่า เพราะการอยู่ร่วมคือการคบหากับเหล่าปราชญ์ผู้มีปัญญา และเพราะการประกอบคือการฝึกฝนในพระสัทธรรมที่พระสัมพุทธเจ้าทรงแสดง และด้วยเหตุคือการข่มอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น ด้วยการชนะอันมีลักษณะเป็นการยับยั้งการเป็นไปในอารมณ์ ความสงบแห่งทุกข์ที่เรียกว่าการไม่เกิดขึ้นและการดับไปของทุกข์อันสงเคราะห์ด้วยเบญจขันธ์ พึงมี คือพึงเป็นไป นี้เป็นอภาวกิจจการกเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีอยู่ซึ่งเรียกว่าการไม่เกิดขึ้นและการดับไป

255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati.

255. คำว่า "ธีเรหิ" เป็นต้น ความว่า ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ ด้วยการอยู่ร่วมกับเหล่าปราชญ์คือการอยู่ร่วมกันอย่างพร้อมเพรียง และด้วยการประกอบเนืองๆ คือการฝึกฝนไม่ขาดสายในพระสัทธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง และด้วยการข่มอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น ด้วยการห้ามการยึดถือว่าสวยงามเป็นต้นในอารมณ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ความสงบแห่งทุกข์มีขันธ์และอายตนะเป็นต้น คือความดับไม่เกิดขึ้น หรือขันธปรินิพพาน พึงมีได้ วิเคราะห์ว่า "การประกอบเนืองๆ ชื่อว่าอภิโยคะ" อภาวกิจจการกเหตุ คือการกเหตุที่ดำเนินไปโดยทำกิจคือความไม่มีอยู่ที่เรียกว่าความสงบแห่งทุกข์ ชื่อว่าชนกเหตุ เพราะทำให้เกิดความไม่มีอยู่ที่เรียกว่าความไม่มีอยู่ ประโยคว่า "อภาโว กิจจมัสสะ" และ "การโก จะ โส เหตุ จะ" ภาวกิจจการกเหตุก็พึงทราบได้โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว

256.

Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā;

Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ.

ข้าแต่พระจอมมุนี พระทัยของพระองค์ที่ออกไปจากบาปโดยส่วนเดียว เป็นที่รู้ได้โดยง่ายด้วยพระพักตร์นั่นเองที่งดงามด้วยความงามอันสอดคล้องกับดวงจันทร์

Bhāvakicco ñāpakahetu.

ภาวกิจจญาปกเหตุ (ญาปกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่)

256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato.

256. บทว่า ‘มุนินทิ’ เป็นต้น. บทว่า มุนินทะ เป็นคำเรียก. พระทัยของพระองค์ผู้ปราศจากบาปทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่าย ย่อมเป็นที่รู้ได้ดี ด้วยพระพักตร์อันงามดุจดวงจันทร์. นี้เป็นภาวกิจจะที่เป็นเหตุที่ทำให้รู้ เพราะทำให้รู้ถึงภาวะแห่งความรู้.

256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ.

256. บทว่า ‘มุนินทะ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี พระทัยของพระองค์ผู้ปราศจากบาป คือออกจากกิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่าย ย่อมเป็นที่รู้ได้ดี ด้วยพระพักตร์อันงามที่รุ่งเรืองด้วยความงามอันเสมอด้วยความงามแห่งพระจันทร์. ในที่นี้ พระพักตร์ที่ประกอบด้วยความสัมพันธ์แห่งความงามของพระทัย ย่อมทำให้รู้ถึงภาวะแห่งความรู้ในการปราศจากกิเลสด้วยตัวของมันเองที่มีอยู่แล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภาวกิจจะที่เป็นเหตุที่ทำให้รู้. บทว่า จันเทนะ อเภโทปจารโต จันทะลาวัญเญนะ สังวาที สทิโสติ จ, โส จ โส กันตะภาโว เจติ จ, เตนะ อุปโสภิโตติ จ, ปาเปหิ อภินิสสัฏฐันติ จ เป็นประโยค.

257.

Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ;

Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ.

ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชนแล้ว ไฉนจึงทำให้หุบลงได้เล่า.

Ayuttakārī cittahetu.

อยุตตการีจิตตเหตุ (เหตุแห่งจิตที่กระทำไม่สมควร).

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti.

257. บทว่า ‘สาธุ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ ซึ่งเป็นกลุ่มรัศมีอ่อนๆ มีสีแดงเป็นต้น เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชนด้วยความงามเป็นต้น ด้วยการแผ่ไปทั่ว ไฉนจึงทำให้หุบลงได้เล่า? การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรกับการประนมมือไหว้. เพราะแสงอาทิตย์อ่อนย่อมเป็นเหตุให้ดอกบัวบาน แต่แสงอาทิตย์อ่อนนี้เป็นแสงอาทิตย์อ่อนที่ไม่เคยมีมาก่อนที่ทำให้ดอกบัวหุบลง. ด้วยเหตุแห่งการกระทำที่ไม่สมควรนี้ จึงเป็นอยุตตการีจิตตเหตุ พึงทราบว่ามีลักษณะเช่นนี้ แม้ในภาวกิจจะ.

257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ.

257. บทว่า ‘สาธุ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ ซึ่งเป็นแสงอาทิตย์แรกขึ้นมีสีแดง เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชน คือดอกบัวมือของคนดี ด้วยการแผ่ไปทั่วของตน ไฉนจึงทำให้หุบลง คือทำให้เป็นรูปประนมมือได้เล่า? ชื่อว่าแสงอาทิตย์อ่อนย่อมไม่ทำให้หุบลงโดยปราศจากการทำให้ดอกบัวบาน. เพราะเป็นที่เข้าใจว่าแสงอาทิตย์นี้เป็นแสงอาทิตย์ที่น่าอัศจรรย์และแปลกประหลาด ด้วยเหตุที่ทำให้เกิดการหุบลงที่ไม่สมควรนี้ จึงชื่อว่า อยุตตการีจิตตเหตุ. บทว่า อยุตตัง กะโรตีติ จ, จิตตัญจะ ตัง เหตุ จาติ จ เป็นประโยค.

258.

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo.

รัศมีแห่งพระนขาอันดุจพระจันทร์แห่งพระบาทคู่ของพระจอมมุนี ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง.

Yuttakārī cittahetu.

ยุตตการีจิตตเหตุ (เหตุแห่งจิตที่กระทำสมควร).

258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti.

258. บทว่า ‘สังโกจยันติ’ เป็นต้น. พระนขาที่พระบาทคู่ของพระจอมมุนีเป็นดุจพระจันทร์ รัศมีของพระนขาเหล่านั้นด้วยความงามเป็นต้น ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง คือเหี่ยวเฉาในรูปของการประนมมือไหว้ ด้วยความงามเป็นต้น. นี้เป็นยุตตการีจิตตเหตุ เพราะการหุบลงของดอกบัวโดยพระจันทร์เป็นสิ่งที่สมควร. แม้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ.

258. บทว่า ‘สังโก’ เป็นต้น. รัศมีแห่งพระนขาอันดุจพระจันทร์ ซึ่งเป็นแถวพระนขาที่พระบาทคู่ของพระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระจอมมุนี ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง คือทำให้เป็นรูปประนมมือ ทำให้เป็นดอกตูม. เพราะได้กระทำภาวะแห่งการหุบลงของดอกบัวซึ่งเป็นสิ่งที่พึงกระทำโดยแสงจันทร์ และเพราะกิจที่พึงกระทำโดยแสงจันทร์ตามปกติ ได้ถูกกระทำโดยรัศมีอันแปลกประหลาดที่ไม่เคยเห็นมาก่อนซึ่งเสมอด้วยแสงจันทร์นี้ จึงชื่อว่า ยุตตการีจิตตเหตุ. บทว่า ปาณโย จ เต ปังเกรูหานิ เจติ จ, มุนินทัสสะ จะระณะทวันทัมมิ ติ จ, ตัสสมิง นะขานีติ จ, เตวะ จันทาติ จ เป็นประโยค.

259.

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

การกล่าวซ้ำตามลำดับแห่งบทและอรรถที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา และ กมะ.

259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo.

259. ท่านเริ่มอธิบายกมาลังการด้วยบทว่า ‘อุททิฏฐานัง’ เป็นต้น. การกล่าวซ้ำ (อนุเทศ) ซึ่งบทและอรรถบางอย่างที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว โดยลำดับ ไม่ล่วงลำดับแห่งการกล่าว โดยนัยแห่งการแสดงอรรถอื่นอีก ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา. เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติและเป็นประธาน จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์โดยอ้างถึงสิ่งเหล่านั้น. เพราะอนุเทศเป็นสิ่งที่พึงกล่าวซ้ำและเป็นอประธาน จึงไม่ใช้เป็นปุงสกลิงค์. บทว่า ‘กโม’ ก็ถูกกล่าวไว้ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนลิงค์.

259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ.

259. บัดนี้ ท่านแสดงกมาลังการด้วยบทว่า ‘อุททิฏฐานัง’ เป็นต้น. การกล่าวซ้ำ (อนุเทศ) ซึ่งบทและอรรถที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว โดยลำดับ ไม่ล่วงลำดับที่กล่าวไว้ โดยอาศัยอรรถอื่นอีก ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา และ กมะ ก็ถูกกล่าวไว้. ในที่นี้ ท่านกล่าวซ้ำอนุเทศที่รู้จักกันดีด้วยบทครึ่งแรก และบัญญัติกมะที่ไม่เป็นที่รู้จัก ซึ่งเป็นคำพ้องของกมะ และสังขยานะกับยถาสังขยาด้วยบทครึ่งหลัง. ในที่นี้ เพื่อแสดงสิ่งที่พึงบัญญัติ การกล่าวซ้ำเป็นอประธาน เพราะถูกนำมากล่าว และสิ่งที่พึงบัญญัติเป็นประธาน. เพราะสิ่งใดพึงบัญญัติ สิ่งนั้นเป็นประธาน สิ่งอื่นเป็นอประธาน จึงกล่าวด้วยเหตุนี้. เพราะฉะนั้น บทว่า ‘นิททิฏฐัง’ จึงเป็นนปุงสกลิงค์โดยอ้างถึงสังขยานะและยถาสังขยา (เพราะเป็นอประธาน). บทว่า ‘กโม’ จึงเป็นปุงสกลิงค์โดยอ้างถึง ‘นิททิฏโฐ’. อนุเทศที่เป็นอประธานจึงไม่ถูกอ้างถึง. บทว่า กะมะมะนะติกกัมมาติ จ, สังขายะ อะนะภิกกะโมติ จ เป็นประโยค.

260.

Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;

Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ.

ข้าแต่พระมุนินท์ ชัยชนะทั้งหลายของพระองค์ ด้วยลีลาแห่งการเจรจาและพระสรวล นกกาเหว่าและดอกบัวทั้งหลายย่อมอาศัยป่าและน้ำ.

260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ.

260. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า “อาลาปะ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินท์ การเจรจาและพระสรวลของพระองค์ กับลีลาของสิ่งเหล่านั้น นี้คือบทตั้ง (อุทเทส). ชัยชนะ (ของพระองค์) เหนือนกกาเหว่าและดอกบัว (คือทำให้นกกาเหว่าและดอกบัวพ่ายแพ้) คือนกกาเหว่าและดอกบัว นี้คือบทตาม (อนุเทส) ตามบทตั้ง โดยอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว. แต่โดยอ้างถึงสิ่งที่จักกล่าวต่อไป นี้ก็เป็นบทตั้งนั่นเอง คือ “นกกาเหว่า (อาศัย) ป่า, ดอกบัว (อาศัย) น้ำ” นี้คือบทตามตามบทตั้ง. ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เหมือนกับว่าอาศัยอยู่. ดังนั้น ความเป็นไปได้จากเนื้อแท้จึงถูกสมมติว่า “เหมือนกับ”. หากมีการสมมติเช่นนี้ จะเป็นไปตามลำดับ (ยถาสังขยะ) ได้อย่างไร? ในเรื่องนี้กล่าวว่า - ในที่ใดที่ปรากฏอลังการอื่นด้วย. ในที่นั้น เมื่อมีการสมบูรณ์ของบทตั้งและบทตามที่สอดคล้องกัน ท่านเรียกว่าสังขยาอลังการ (กมลังการ) เพราะประสงค์จะกล่าวถึงสิ่งนั้นเป็นสำคัญ. ในที่ใดที่ไม่เห็นอลังการอื่น ในที่นั้นพึงทราบว่าเป็นการเรียงลำดับ (กมะ) โดยส่วนเดียว.

260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho.

260. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “อาลาปะ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินท์ ชัยชนะทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยลีลาแห่งการเจรจาอันไพเราะและลีลาแห่งการแย้มพระสรวลของพระองค์ เป็นเหตุแห่งชัยชนะ (ทำให้ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า นกกาเหว่าและดอกบัวทั้งหลาย ย่อมอาศัยป่าและน้ำตามลำดับ. ในที่นี้ คำว่า “อาลาปะหาสะลีลาหิ” เป็นบทตั้ง, คำว่า “โกกิลา กุมุทานิ” เป็นบทตามโดยอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า “วนัง ชลัง” เป็นบทตั้งนั่นเองโดยอ้างถึงสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, โดยแท้จริงแล้ว เพราะไม่มีเหตุที่นกกาเหว่าและดอกบัวเป็นต้นจะอาศัยป่าเป็นต้นด้วยชัยชนะเช่นนี้ จึงแสดงไว้ด้วยการใช้คำว่า “อิวะ” (เหมือนกับ). เมื่อเป็นเช่นนี้ การสมมตินี้จึงไม่เป็น (อุตเปกขาอลังการ). เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อมีการรวมกันของอลังการหลายอย่าง อลังการใดที่ผู้กล่าวประสงค์ อลังการนั้นย่อมถูกกล่าวถึงเป็นประธาน. แม้เมื่อมีการปะปนกับอุตเปกขาอลังการเช่นนี้ แต่เพราะบทตามที่แสดงตามลำดับของบทตั้งเป็นประธาน อลังการนี้จึงชื่อว่ากมลังการ. แม้สิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็พึงเห็นเช่นเดียวกัน. บทวิเคราะห์ว่า อาลาโป จะ หาสิ จะ (การเจรจาด้วย การสรวลด้วย), เตสัง ลีลา (ลีลาของสิ่งเหล่านั้น).

261.

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

ชื่อว่าปิยตระ (อลังการ) พึงมี (ในกรณีที่) มีการแสดงถึงสิ่งหนึ่งโดยความยิ่งยวดแห่งสิ่งที่น่ารัก ของสภาวะแห่งอรรถบางอย่างที่น่ารัก.

261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā.

261. ท่านยกตัวอย่างปิยตระด้วยคำว่า “สิยา” เป็นต้น. การแสดงคือการบอกเล่าถึงสภาวะแห่งอรรถอันเป็นสภาวะที่พึงกล่าวถึงบางอย่างที่น่ารักอย่างยิ่ง สิ่งนี้พึงชื่อว่าปิยตระ.

261. Idāni piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ.

261. บัดนี้ ท่านแสดงปิยตราลังการด้วยคำว่า “สิยา” เป็นต้น. การแสดงคือการกล่าวถึงสภาวะแห่งอรรถอันเป็นสภาวะที่พึงกล่าวถึงบางอย่างที่น่ารักอย่างยิ่ง การแสดงนั้นชื่อว่าปิยตระ หรือชื่อว่าปิยตราลังการ. และประโยคว่า อติสเยนะ ปิยัง (น่ารักอย่างยิ่ง) และ อัตโถ เอวะ รูปัง สภาโว (อรรถนั่นแหละคือรูปคือสภาวะ).

262.

Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā.

ข้าแต่พระผู้สงบ ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าเพราะการเห็นพระองค์ ปีตินี้พึงมีในกาล (อนาคต) เพราะการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง.

262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti.

262. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปีติ” เป็นต้น. ข้าแต่พระสัตบุรุษผู้สงบ พระมหามุนี ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เพราะการเห็นพระองค์เพียงแค่ผ่านคลองจักษุและการได้ฟังพระดำรัสอันไพเราะ ปีตินี้พึงมีในกาลด้วยความสุขเช่นนี้ เพราะการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง ไม่ใช่ของผู้อื่นเลย เพราะใครเล่าชื่อว่าจะเป็นเหมือนพระองค์ได้.

262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ , pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako , tāniyeva osadhānī’’ti.

262. คำว่า “ปีติ” เป็นต้น. ข้าแต่พระสัตบุรุษผู้สงบ พระตถาคต ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เพราะการเห็นพระองค์จากการมาสู่คลองแห่งจักษุของข้าพเจ้า ปีตินี้พึงมีในกาลด้วยขณะเช่นนี้ เพราะความไม่มีผู้อื่นที่เสมอเหมือนพระองค์ จึงเป็นการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง. ในที่นี้ ความหมายของคำว่า อติปีติ (ปีติอย่างยิ่ง) ท่านแสดงไว้ด้วยการประกาศถึงอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งเป็นเหตุแห่งความยิ่งยวดของปีติ และความทะยานอยากอย่างยิ่งในการเห็น. ในคำว่า “ปีตินี้พึงมี” เพราะปีติที่เกิดขึ้นในกาลก่อนไม่สามารถเกิดขึ้นซ้ำได้อีก จึงถือเอาปีติที่คล้ายคลึงกันนั่นเอง เหมือนคำว่า “นกกระทาตัวนั้นนั่นแหละ, ยาเหล่านั้นนั่นแหละ”.

263.

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato.

ด้วยการกล่าวถึงสิ่งที่ประสงค์ ด้วยอุปมาที่พรรณนาไว้ นี้ชื่อว่าสมาสวุตติ เพราะมีลักษณะเป็นการย่อความ.

263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā.

263. ท่านกล่าวคำว่า “วัณณิเตนะ” เป็นต้น เพื่อจะกล่าวถึงสมาสวุตติ. ด้วยการกล่าวคือการบอกเล่าถึงอรรถของวัตถุที่ประสงค์ซึ่งตั้งไว้ในใจ ด้วยอุปมาที่พรรณนาคือสรรเสริญไว้ นี้ชื่อว่าสมาสวุตติที่มีลักษณะดังที่กล่าวมา. เพราะเหตุไร? เพราะการย่อคือการกล่าวโดยย่อซึ่งอรรถที่ต้องการจะกล่าวเป็นรูปคือเป็นสภาวะ ดังนั้น ชื่อนี้จึงเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรว่า สังเขปวุตติ หรือ สมาสวุตติ. เพราะเหตุไร? เพราะสมาสวุตตินี้มีอรรถของตนเป็นส่วนรอง (คุณีภูตะ) แล้วทำใหอรรถอื่นปรากฏขึ้น แต่มิได้มีอรรถของตนเป็นประธาน.

263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho.

263. บัดนี้ ท่านแสดงสมาสวุตติด้วยคำว่า “วัณณิเต” เป็นต้น. ด้วยการกล่าวคือการบอกเล่าถึงอรรถที่ประสงค์ด้วยอุปมาที่พรรณนาคือสรรเสริญไว้ อันเป็นวัตถุอุปมาที่เป็นเครื่องมือ เพราะมีลักษณะเป็นการย่อความคือมีลักษณะเป็นการรวบรวมอรรถที่ต้องการจะกล่าว สมาสวุตติที่มีลักษณะดังที่กล่าวมานี้จึงชื่อว่าสมาสวุตติ. ในที่นี้ สมาสวุตตินี้ชื่อว่าสมาสวุตติ เพราะรวบรวมอรรถที่ต้องการจะกล่าวไว้ในใจ แล้วประกาศสิ่งที่ตั้งไว้ในใจด้วยการพรรณนาอรรถที่เป็นอุปมานั้น. อรรถของตนที่ถูกกล่าวด้วยบทของสมาสวุตตินี้ไม่เป็นประธาน แต่อรรถที่เข้าใจได้ (กัมมมานัตถะ) ย่อมเป็นประธาน. บทวิเคราะห์ว่า อธิปเปตัญจะ ตัง วัตถุ จะ (สิ่งที่ประสงค์ด้วย เป็นวัตถุด้วย), สมาเสนะ สังเขเปนะ วุตติ กถนัง (การกล่าวโดยย่อ), สังเขโป เอวะ รูปัง สรูปัง (การย่อนั่นแหละเป็นรูป), อัตถัสสะ สังเขปะรูปัง (มีรูปคือการย่อแห่งอรรถ).

264.

Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā.

สมาสวุตตินั้น มีวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน ด้วยวิเสสยะเท่านั้น และยังมีสมาสวุตติอื่นอีกที่มีวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน (ทั้งวิเสสยะและวิเสสนะ).

264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti.

264. แสดงประเภทของสมาสวุตตินั้นด้วยคำว่า 'สมาสวุตตินี้' (สยา) เป็นต้น. สมาสวุตตินี้ วัตถุใดที่ปรากฏโดยลักษณะทั่วไปว่า 'สิ่งนี้เป็นเช่นนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น' ถูกแยกออกจากสิ่งอื่นด้วยคุณเป็นต้น วัตถุนั้นคือวิเสสยะ, และ (สมาสวุตตินั้น) ชื่อว่า 'ภินนะ' (ต่างกัน) เพราะเป็นไปในส่วนรวมแห่งธรรมที่เป็นส่วนประกอบ ด้วยการแยกแยะความแตกต่างของวิเสสนะจากวิเสสยะนั้นเท่านั้น. (สมาสวุตติ) ที่มีวิเสสนะไม่ต่างกัน คือมีลักษณะเหมือนกัน ก็มีอยู่. มีอีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่เพียงแค่นั้น. เป็นอย่างไร? คือ (สมาสวุตติ) ที่มีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน ชื่อว่า 'ภินนาภินนวิเสสนะ'. ส่วนวิเสสยะนั้นต่างกัน.

264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho.

264. บัดนี้ แสดงความแตกต่างของสมาสวุตตินั้นด้วยคำว่า 'สมาสวุตตินี้' (สยา) เป็นต้น. สมาสวุตตินี้ ชื่อว่า 'ภินนะ' (ต่างกัน) เพราะมีวิเสสยะที่ถูกทำให้ต่างกันแยกออกจากสภาวะทั่วไป ด้วยวัตถุอุปมาบางอย่างที่กำหนดไว้ในใจว่า 'วัตถุอุปเมยยะนี้เป็นเช่นนี้' ซึ่งเป็นเครื่องมือคือธรรมที่คล้ายคลึงกับคุณเป็นต้น ด้วยวิเสสยะเท่านั้น หรือชื่อว่า 'ภินนะ' เพราะไม่เหมือนกันด้วยเหตุเพียงเท่านั้น, (สมาสวุตติ) ที่ชื่อว่า 'อภินนวิเสสนะ' เพราะประกอบด้วยวิเสสนะที่เหมือนกัน ก็มีอยู่, (สมาสวุตติ) ที่ชื่อว่า 'ภินนาภินนวิเสสนะ' เพราะประกอบด้วยวิเสสนะที่ไม่เหมือนกันและเหมือนกัน และประกอบด้วยวิเสสยะที่ต่างกัน ก็มีอีกอย่างหนึ่ง. สมาสวุตติจึงมี ๒ อย่าง. และที่เรียกว่า 'ภินนะ' เพราะเป็นไปในส่วนรวมแห่งสภาวะที่มีความแตกต่างกันที่เกิดขึ้นโดยส่วนประกอบ ด้วยคำว่า 'วิเสสยะเท่านั้น' (วิเสสยมตฺตํ). และบทวิเคราะห์ว่า 'วิเสสนะทั้งหลายที่ไม่ต่างกัน มีอยู่ในสมาสวุตติใด' (อภินฺนานิ วิเสสนานิ ยสฺสํ) และ 'วิเสสนะทั้งหลายที่ต่างกันด้วย ไม่ต่างกันด้วย มีอยู่ในสมาสวุตติใด' (ภินฺนานิ จ อภินฺนานิ จ... ตานิ วิเสสนานิ ยสฺสํ).

Abhinnavisesana

อภินนวิเสสนะ

265.

Visuddhāmatasandāyī,

Pasattharatanālayo;

Gambhīro cā’ya’mambhodhi,

Puññenā’pādito mayā.

มหาสมุทรนี้ เป็นผู้ให้ซึ่งอมตะอันบริสุทธิ์ เป็นที่อยู่แห่งรัตนะอันประเสริฐ และลึกซึ้ง อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วด้วยบุญ.

265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti.

265. ท่านแสดงตัวอย่างทั้งสองด้วยบทว่า 'วิสุทธะ' เป็นต้น. มหาสมุทรนี้ คือสาคร อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว คือถึงแล้ว ด้วยบุญ คือด้วยเหตุคือกุศลมูลที่สั่งสมมานาน, เป็นเช่นไร? มหาสมุทร ชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะให้ซึ่งอมตะคือน้ำอัมฤตอันบริสุทธิ์ เพราะไม่ปะปนด้วยยาพิษในการกวน (มหาสมุทร) ของเทวดาและอสูรตามโลกโวหาร. พระสัทธรรม ชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะให้ซึ่งอมตะคือนิพพานธาตุอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย และชื่อว่าอมตะเพราะไม่มีความตาย โดยความเป็นผู้แสดงธรรม. มหาสมุทร เป็นที่อยู่ คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายมีมุกดาและมณีเป็นต้น อันประเสริฐเพราะไม่มีโทษ. พระสัทธรรม เป็นที่อยู่แห่งรัตนะทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพรรณนาไว้หลายอย่างว่าประเสริฐ. มหาสมุทรและพระสัทธรรมนี้ลึกซึ้งเพราะหยั่งไม่ถึง อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว ดังนี้เป็นเนื้อความ. สมาสวุตตินี้มีวิเสสนะไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน เพราะมหาสมุทรซึ่งเป็นวิเสสยะต่างจากพระสัทธรรมที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะมีบทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เป็นต้น ไม่ต่างกันโดยประการที่กล่าวมาแล้ว.

265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti.

265. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า 'วิสุทธา' เป็นต้น. บทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' คือผู้ให้ซึ่งน้ำอัมฤตอันบริสุทธิ์ เพราะไม่ปะปนด้วยยาพิษในการกวนมหาสมุทรของเทวดาและอสูรตามโลกโวหาร, และชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะเป็นผู้ให้ซึ่งนิพพานอันปราศจากความแก่และความตาย อันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะไม่ปะปนด้วยมลทินแห่งโทษมีกามารมณ์เป็นต้น แก่เวไนยสัตว์ด้วยการให้โอวาท โดยการประกาศพระสัทธรรมที่ปรากฏอยู่ในปัญญาด้วยการพรรณนามหาสมุทรที่เป็นอุปมา. ในฝ่ายมหาสมุทร บทว่า 'ปสัตถรัตนาลัย' คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายมีมุกดาและมณีเป็นต้น อันประเสริฐเพราะไม่มีโทษ. ส่วนในฝ่ายพระสัทธรรม บทว่า 'ปสัตถรัตนาลัย' คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพรรณนาว่าประเสริฐ. บทว่า 'คัมภีโร' คือลึกซึ้งโดยธรรมชาติเอง และลึกซึ้งด้วยนัย ๔ อย่างมีเอกัตตนัยเป็นต้น. มหาสมุทรนี้คือสาครนั้น และพระสัทธรรมที่กำหนดไว้ด้วยใจ อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว คือถึงแล้ว ด้วยบุญคือกุศลกรรมที่สั่งสมมาในภพอื่น. เพราะวิเสสยะคือมหาสมุทรต่างจากพระสัทธรรมที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะมีบทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เป็นต้น ไม่ต่างกันในวิเสสยะทั้งสองด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว สมาสวุตตินี้จึงมีวิเสสนะไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน.

Bhinnābhinnavisesana

ภินนาภินนวิเสสนะ

266.

Icchitatthapado sāro,

Phalapupphopasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova,

Kapparukkho samuṭṭhito.

ต้นกัลปพฤกษ์นี้ เป็นผู้ให้ซึ่งประโยชน์อันพึงปรารถนา เป็นแก่นสาร ประดับด้วยผลและดอก มีเงาพร้อม และไม่เคยมีมาก่อน ได้เกิดขึ้นแล้ว.

266. ‘‘Icchite’’ccādi. Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti.

266. บทว่า 'อิจฉิตะ' เป็นต้น. ต้นกัลปพฤกษ์นี้ไม่เคยมีมาก่อน ได้เกิดขึ้นแล้วเพราะประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้ว จึงมีรูปร่างน่าอัศจรรย์, เป็นเช่นไร? ต้นกัลปพฤกษ์ ชื่อว่า 'อิจฉิตัตถปโท' เพราะให้ซึ่งประโยชน์ทางโลกอันพึงปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง. พระชินเจ้า ชื่อว่า 'อิจฉิตัตถปโท' เพราะให้ซึ่งประโยชน์ทั้งทางโลกและทางโลกุตตระอันพึงปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง. ต้นกัลปพฤกษ์และพระชินเจ้า ชื่อว่า 'สาโร' เพราะประเสริฐ. ต้นกัลปพฤกษ์ ประดับด้วยผลและดอกทั้งหลาย. ต้นกัลปพฤกษ์ ชื่อว่า 'สัจฉายะ' เพราะเป็นไปพร้อมด้วยเงาที่มีลักษณะตรงกันข้ามกับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์. ส่วนพระชินเจ้า ชื่อว่า 'สัจฉายะ' เพราะประกอบด้วยพระรัศมีมีพระวรกายอันงามเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. สมาสวุตตินี้มีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน เพราะต้นกัลปพฤกษ์ซึ่งเป็นวิเสสยะต่างจากพระชินเจ้า และเพราะความหมายของบทว่า 'ประดับด้วยผลและดอก' มีได้เฉพาะในต้นกัลปพฤกษ์เท่านั้น และเพราะความหมายของบทว่า 'อิจฉิตัตถปโท' ความเป็นแก่นสาร และความเป็นผู้มีเงาพร้อม มีอยู่ในวิเสสยะทั้งสองด้วยวิธีที่กล่าวมาแล้ว.

266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ.

266. บทว่า อิจฉิตัตถิ เป็นต้น. บทว่า อิจฉิตัตถปโท คือผู้ให้ซึ่งวัตถุและเครื่องประดับเป็นต้นอันไม่มีวิญญาณฝ่ายโลกิยะที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนา, ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงอรรถแห่งบทว่าชินะที่ตั้งอยู่ในใจด้วยการพรรณนาต้นกัลปพฤกษ์, บทว่า อิจฉิตัตถปโท คือผู้ให้ซึ่งประโยชน์ทั้งปวงทั้งฝ่ายโลกิยะและโลกุตตระที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนา ตามสมควรแก่สัตว์เหล่านั้นๆ. บทว่า สาร เป็นยอดเยี่ยม เพราะไม่มีต้นไม้เช่นนี้ในบรรดาต้นไม้ทั้งหลาย, บทว่า สาร เป็นยอดเยี่ยม เพราะไม่มีสัตว์พิเศษเช่นนั้นในโลกของสัตว์มีเทวดาเป็นต้น. บทว่า ผลปุปผูปโสภิโต คือประดับด้วยผลและดอกที่เหมาะสมกับต้นกัลปพฤกษ์. บทว่า สัจฉาโย คือประกอบด้วยเงาของต้นไม้ที่บังแสงจันทร์และแสงอาทิตย์, บทว่า สัจฉาโย คือประกอบด้วยข่ายแห่งรัศมี ๖ ประการมีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น. บทว่า อปุพโพ คือไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน, ต้นกัลปพฤกษ์นี้คือต้นกัลปพฤกษ์ที่ปรากฏอยู่นี้ ได้เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏขึ้นในโลกด้วยอานุภาพแห่งบุญของสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้. เพราะวิเสสยะคือต้นกัลปพฤกษ์ต่างจากอรรถแห่งบทว่าชินะที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะทั้งหลายคือการให้ประโยชน์ที่ปรารถนา ความเป็นสาระ และการมีเงาพร้อม เป็นคุณสมบัติร่วมกันของทั้งสอง และเพราะการประดับด้วยผลและดอกเป็นวิเสสนะของต้นไม้เท่านั้น การกล่าวรวม (สมาสวุตติ) นี้จึงมีวิเสสยะต่างกัน และมีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน. ประโยคว่า อิจฉิโต จ โส อัตโถ จ (ประโยชน์นั้นด้วย อันสัตว์ปรารถนาแล้วด้วย), และว่า ตัง ปททาตีติ จ (ย่อมให้ซึ่งประโยชน์นั้นด้วย), และว่า ผลปุปฺผูปโสภิโตติ จ (ประดับด้วยผลและดอกด้วย), และว่า สห ฉายาย วัตตมาโนติ จ (เป็นไปพร้อมด้วยเงาด้วย).

267.

Sāgarattena saddhammo,

Rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā,

Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

พระสัทธรรมถูกกล่าวโดยความเป็นมหาสมุทร, พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้; ในอุทาหรณ์ก่อน คุณสมบัติทั้งปวงเป็นคุณสมบัติร่วมกัน, แต่ในอุทาหรณ์อื่นมี ๓ อย่าง (ที่เป็นคุณสมบัติร่วมกัน).

267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ , asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti.

267. ท่านอธิบายทั้งสองอย่างนั้นด้วยบทว่า สาครัตเตนะ เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า พระสัทธรรมที่พระสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ ถูกกล่าวคือถูกประกาศแล้ว โดยความเป็นมหาสมุทร คือโดยความเป็นผู้เช่นเดียวกับคุณของมหาสมุทร โดยมีรูปเป็นมหาสมุทร. พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว, การบรรลุถึงอรรถนั้น (ของศัพท์ว่ามหาสมุทรและต้นไม้) มีได้โดยไม่คำนึงถึงกระแสความหมายที่หยาบ (ความหมายเดิม) ของศัพท์มี อัมโภธิ เป็นต้น. แต่ความปรากฏแห่งอรรถเช่นนั้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งปกรณ์เป็นต้น, มิฉะนั้นแล้ว ศัพท์มี อัมโภธิ เป็นต้น จะมีความเป็นผู้มีเงาพร้อม (มีความหมายแฝง) ถึงธรรมเป็นต้นได้อย่างไร. ส่วนความต่างกันนี้คือ ในอุทาหรณ์ก่อนในบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น วิเสสนธรรมทั้งปวงที่ระบุไว้ในที่นั้นมีบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น เป็นคุณสมบัติร่วมกันที่เสมอกัน เพราะมีได้ในวิเสสยะทั้งสอง, ส่วนในอุทาหรณ์อื่นในบทว่า อิจฉิตัตถปโท เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในลำดับถัดมานั้น มีวิเสสนะที่เป็นคุณสมบัติร่วมกัน ๓ อย่าง และมีวิเสสนะที่ไม่ใช่คุณสมบัติร่วมกันด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ.

267. บัดนี้ ท่านแสดงอรรถสองอย่างที่กล่าวไว้ด้วยสมาสวุตติทั้งสองนั้นด้วยบทว่า สาคร เป็นต้น. พระสัทธรรมคือปริยัติสัทธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ถูกกล่าวคือถูกบอกแล้วโดยความเป็นมหาสมุทร คือโดยรูปแห่งมหาสมุทร, พระชินเจ้าถูกกล่าวแล้วโดยความเป็นต้นไม้. อธิบายว่า ศัพท์ว่า มหาสมุทร และ กัปปพฤกษ์ เป็นต้น เมื่อไม่เป็นไปโดยความเป็นมุขยนัย (ความหมายหลัก) ในอรรถคือมหาสมุทรและต้นไม้เป็นต้นอันเป็นอภิเธยยะของตน แต่เมื่อเป็นที่ทราบได้ด้วยการถือเอาวิเสสนะที่เป็นสาธารณะแม้แก่อรรถที่ปรากฏในพุทธิ (ความรู้) ย่อมเป็นไปโดยความเป็นมุขยนัยในอรรถแห่งบทว่าสัทธรรมและชินะที่ประสงค์จะกล่าวนั่นเอง เพราะความที่ความปรากฏแห่งอรรถเช่นนั้นสามารถมีได้จากปกรณ์เป็นต้น. จริงอย่างนั้น หากศัพท์เหล่านี้ไม่เป็นไปโดยอรรถหลักแล้ว ศัพท์ว่า อัมโภธิ และ กัปปพฤกษ์ จะแสดงอรรถในบทว่าสัทธรรมและชินะได้อย่างไร? ในอุทาหรณ์สองอย่างนั้น ในอุทาหรณ์ก่อนคือบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น วิเสสนธรรมทั้งปวงว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น เป็นคุณสมบัติร่วมกัน คือเสมอกันทั้งแก่มหาสมุทรและพระสัทธรรม. ส่วนในอุทาหรณ์อื่นคือบทว่า อิจฉิตัตถปโท เป็นต้น วิเสสนะ ๓ อย่างคือ อิจฉิตัตถปโท, สาโร, สัจฉาโย เป็นคุณสมบัติร่วมกัน. ส่วนความเป็นผู้ประดับด้วยผลและดอกเป็นคุณสมบัติเฉพาะของต้นไม้, บทว่า อปุพโพ เป็นต้น เป็นเพียงวิเสสนะเท่านั้น. จริงอย่างนั้น ด้วยบทนี้ มิได้แสดงคุณสมบัติพิเศษใดๆ ที่เป็นธรรมของต้นไม้เลย, ท่านจึงกล่าวความเป็นวิเสสนะไว้ในบทอื่นๆ เท่านั้น.

268.

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

ความเป็นไปของวัตถุตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างอื่น, (แต่) ถูกกำหนดด้วยอาการอย่างอื่นไปจากนั้นในความเป็นไปใด, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา.

268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā.

268. ท่านกำหนดปริกัปปนาด้วยบทว่า วัตถุ เป็นต้น. ความเป็นไปหรือสภาวะของวัตถุที่มีชีวิตหรือไม่มีชีวิต ตั้งอยู่ด้วยรูปอย่างอื่นเมื่อเทียบกับอาการที่ประสงค์จะกล่าว, ความเป็นไปใด ย่อมถูกกำหนดด้วยอาการอย่างอื่น คือด้วยอาการอื่นไปจากอาการที่ตั้งอยู่ตามความเป็นจริงนั้น, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา, โดยวิเคราะห์ว่า ความเป็นไปของวัตถุนี้ ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่น.

268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho.

268. บัดนี้ ท่านแสดงปริกัปปนาด้วยบทว่า วัตถุ เป็นต้น. ความเป็นไปคือการดำเนินไปของวัตถุคืออรรถแห่งบทที่มีวิญญาณหรือไม่มีวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่คือดำเนินไปด้วยอาการที่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นไปจากอาการที่ควรจะกำหนด, ความเป็นไปใด ย่อมถูกกำหนดด้วยอาการที่ไม่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นไปจากอาการที่มีอยู่จริงนั้น, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา. บทวิเคราะห์ว่า ความเป็นไปของวัตถุนี้ ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่น.

269.

Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

เราจักยกตัวอย่างปริกัปปนาอันมีหลายอย่าง โดยลำดับ ด้วยความเป็นอุปมาภายใน และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น.

269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi.

269. ท่านแสดงความต่างของปริกัปปนานั้นด้วยบทว่า อุปมา เป็นต้น. เราจักยกตัวอย่างปริกัปปนาอันมีหลายอย่างคือมีประการต่างๆ โดยลำดับในบัดนี้ ด้วยความเป็นปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น.

269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho.

269. บัดนี้ ท่านแสดงความแตกต่างของปริกัปปนานั้นด้วยบทว่า "อุปมาภายใน" เป็นต้น. ด้วยความเป็นอุปมาภายใน คือด้วยการมีอยู่ภายในของอุปมา และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น, ปริกัปปนาอันมีหลายอย่าง เราจักยกตัวอย่างโดยลำดับ. บทวิเคราะห์ว่า "อุปมามีอยู่ภายในปริกัปปนานี้" และ "ความเป็นไปของปริกัปปนานั้น" และ "ปริกัปปนาเหล่าใดมีประเภทต่างๆ มากมาย".

Upamābbhantaraparikappanā

ปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน

270.

Icchābhaṅgāturā’sīnā,

Tā’tiniccala’maccharā;

Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ,

Tadā yogābhiyogato.

นางอัปสรเหล่านั้น ผู้มีจิตเร่าร้อนเพราะความปรารถนาพังทลาย, นั่งนิ่งสนิท, ราวกับว่ากำลังนำพระผู้มีปัญญามากนั้นให้อยู่ในอำนาจ, ด้วยการประกอบโยคะในกาลนั้น.

270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca–

270. ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า "อิจฉา" เป็นต้น. นางอัปสรเหล่านั้น ผู้เร่าร้อน คือเป็นทุกข์ เพราะความปรารถนาที่ทำไว้ที่โคนต้นโพธิ์ว่า "เราจักยังพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าให้อยู่ในอำนาจ" พังทลายลง, ถึงซึ่งสภาพที่นิ่งสนิท คือนั่งนิ่งสนิทอย่างยิ่งโดยอาการที่ทำสายตาให้จดจ่อที่ปลายจมูก, นางอัปสรเหล่านั้นผู้คล้ายโยคี คือนางมาร ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่นจากความเป็นไปของสิ่งที่มีใจครองคือลักษณะของนางมารที่ตั้งอยู่ตามสภาวะจริง. "ธีรัง" (ผู้มีปัญญามาก) คือไม่หวั่นไหวแม้ด้วยลีลาอันเกินเลยที่ประดับด้วยความรักของนางเทพอัปสร. "ตัง" (นั้น) คือพระผู้มีพระภาค. "โยคะ" คือการบำเพ็ญมนต์, "อภิโยคะ" คือการประกอบในโยคะนั้น, "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) คือราวกับนำไปซึ่งความเป็นของตน คือความเป็นผู้อยู่ในอำนาจของตนในกาลนั้น. ในที่นี้ ไม่ควรสงสัยว่าคำว่า "อิวะ" (ราวกับ) ที่ได้ยินนั้นเป็นอุปมา, เพราะนางมารผู้ไม่สามารถนำให้อยู่ในอำนาจ ย่อมถูกกำหนดว่า "ราวกับนำให้อยู่ในอำนาจ". และมีอยู่ว่า-

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

บทว่า "ราวกับนำพระผู้มีปัญญามากให้อยู่ในอำนาจ" นั้น ในกิริยาคือการนำไป ไม่มีความเป็นอุปมา เพราะในกิริยาของประธาน ไม่มีการเปรียบเทียบกันระหว่างอุปมาและอุปเมยยะ.

Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti.

แม้จะเป็นปริกัปปนากิริยา, ปริกัปปนานี้ก็เป็นปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน, ไม่ใช่ปริกัปปนากิริยาล้วนๆ, เพราะมีการเปรียบเทียบความคล้ายคลึงกันระหว่างการนั่งนิ่งของนางมารกับการประกอบโยคะ, และเพราะการนั่งเช่นนั้นย่อมไม่สามารถนำพระผู้มีปัญญามากเช่นพระผู้มีพระภาคให้อยู่ในอำนาจได้, ดังนี้จึงเป็นปริกัปปนา.

270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ.

270. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า "อิจฉา" เป็นต้น. นางมารผู้เร่าร้อนเพราะความปรารถนาที่ตนเองทำไว้ไม่สำเร็จว่า "เราจักล่อลวงพระผู้มีพระภาคผู้นั่งอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ" ย่อมถูกบีบคั้น, นางอัปสรเหล่านั้นผู้คล้ายโยคี คือนางมารอันได้แก่ตัณหา อรติ และราคะ ผู้นั่งนิ่งสนิท คือนั่งสงบด้วยอาการอื่นที่ปราศจากกิริยาอื่น เพราะมีสายตาจดจ่ออยู่ที่ปลายจมูก, ย่อมคิดว่า "ราวกับนำพระผู้มีพระภาคผู้ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยลีลาวิลาศอันมากมายที่ทำด้วยความตั้งใจในความรักนั้น ให้อยู่ในอำนาจของตนในกาลที่ตนพ่ายแพ้ ด้วยการประกอบโยคะ คือการประกอบในโยคะอันได้แก่การภาวนามนต์". ในที่นี้ ด้วยบทครึ่งแรก ได้แสดงอาการที่มีอยู่จริงของวัตถุที่มีชีวิตคือนางมาร. ส่วนด้วยบทครึ่งหลัง ได้กำหนดการทำให้อยู่ในอำนาจด้วยการประกอบโยคะที่ไม่มีอยู่จริงของนางมารเหล่านั้น. เพราะการนั่งนิ่งของนางมารคล้ายกับการภาวนามนต์ของโยคี, การเปรียบเทียบกันระหว่างนางมารกับโยคีจึงเป็นที่รู้ได้โดยนัยนี้, ปริกัปปนานี้ชื่อว่าปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน. แม้จะใช้คำว่า "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) ก็ไม่เป็นปริกัปปนากิริยาเท่านั้น. บทวิเคราะห์ว่า "ความปรารถนาพังทลาย" และ "เร่าร้อนด้วยความปรารถนานั้น" และ "ความหวั่นไหวได้ออกไปจากอาสนะนี้" และ "นิ่งสนิทอย่างยิ่ง" เป็นวิเสสนะของกิริยา, และ "การประกอบในโยคะ" เป็นประโยค.

‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi–

ในบทว่า "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) นี้ ไม่ควรสงสัยว่าคำว่า "อิวะ" ที่ได้ยินนั้นมีไว้เพื่อแสดงอุปมา, เพราะเมื่อไม่มีความสัมพันธ์ของลักษณะพิเศษอันเป็นสาธารณธรรม, กิริยาเพียงอย่างเดียวจึงไม่เป็นอุปมา. แท้จริง มีกล่าวไว้ว่า-

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā;

Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti.

‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho.

ในบทว่า “วสํ เนนฺตีว ธีร” นี้ เมื่อการนำไปอันหมายถึงการให้ถึงถูกเข้าใจ ความเป็นอุปมาหรือภาวะแห่งอุปมาไม่มี เพราะว่าในกิริยาที่เกี่ยวเนื่องกับผู้กระทำ คือกิริยาที่สัมพันธ์กับผู้กระทำนั้นเอง ความเป็นอุปมาและอุปเมยยะ หรือภาวะแห่งอุปมาและภาวะแห่งอุปเมยยะไม่มี นี้เป็นอรรถในที่นี้.

Kriyāparikappanā

กริยาปริกัปปนา (การสมมติกริยา)

271.

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ.

มารผู้กลัวพระชินเจ้า ขึ้นสู่ช้างซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักเพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางเพื่อจะหนีไปเป็นแน่.

271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā.

271. บทว่า “คชํ” เป็นต้น มารผู้เป็นวสวัตตีขึ้นสู่ช้างซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักอย่างที่สุดเพื่อการรบ ผู้กลัวพระชินเจ้าด้วยอรรถว่า “พระองค์ย่อมชนะมารนั้น” ย่อมแสวงหาหนทางคือที่ซ่อนเร้นบางอย่างเพื่อจะหนีไปเป็นแน่ เราสำคัญว่า. นี้เป็นกริยาปริกัปปนา เพราะการขึ้นสู่ช้างถูกสมมติว่าเพื่อการแสวงหาหนทาง.

271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati.

271. บทว่า “คชํ” เป็นต้น มารผู้กลัวพระชินเจ้า ขึ้นสู่ช้างชื่อคิริเมขละซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักอย่างที่สุด ประกอบด้วยคุณคือความสูงที่เหมาะสมกับความยาวร้อยห้าสิบโยชน์ เพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางที่ปราศจากภัยเพื่อจะหนีไปเป็นแน่ เราสำคัญว่า. เพราะกวีสมมติว่าการขึ้นสู่ช้างที่กระทำเพื่อการรบนั้นเพื่อการแสวงหาหนทาง นี้ชื่อว่ากริยาปริกัปปนา. บทว่า “อจฺจนฺตํ” แม้ในภาวะที่นับไม่ได้และนับได้ ก็ย่อมเป็นไปในความยิ่งใหญ่เท่านั้นโดยปกรณ์.

Guṇaparikappanā

คุณปริกัปปนา (การสมมติคุณ)

272.

Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare;

Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā.

ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ เราสำคัญว่า ความแดงนั้นเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป.

272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā.

272. ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ ความเป็นสีแดงคือคุณแห่งความเป็นสีแดง ดังนี้ การกล่าวถึงภาวะของวัตถุอันเป็นอเจตนะซึ่งมีลักษณะเป็นสีแดงตามที่เป็นจริงได้ถูกกล่าวแล้ว แต่สิ่งนั้นถูกสมมติไปเป็นอย่างอื่น เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้กิเลสอันเป็นข้าศึกคือบาปอย่างยิ่ง. นี้เป็นคุณปริกัปปนา เพราะคุณแห่งความเป็นสีแดงที่ปรากฏอยู่ ณ พระบาททั้งสองถูกสมมติว่า “เกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป” เป็นต้น.

272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho.

272. บทว่า “มุนินฺท” เป็นต้น ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ ความเป็นสีแดงคือสีแดง เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาปที่อยู่ในสันดานของตนและผู้อื่น. เพราะสีแดงที่เกิดขึ้นที่พระบาทของพระสัพพัญญูด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมที่สำเร็จแล้วในภพอื่น ถูกสมมติว่า “เกิดจากการบดขยี้บาป” นี้ชื่อว่าคุณปริกัปปนา. บทว่า “จารุ จ ตํ ราชิวญฺจ” (ดอกบัวนั้นงามด้วย), บทว่า “ปาปานํ อภิสมฺมทฺโท” (การบดขยี้บาป), บทว่า “เตน ชาตญฺจ” (เกิดจากสิ่งนั้นด้วย), บทว่า “ตญฺจ ตํ โสณญฺจ” (โลหิตนั้นด้วย), และบทว่า “โสณสฺส ภาโว” (ภาวะแห่งโลหิต) เป็นวิคคหะ.

273.

Maññesaṅke dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate.

ด้วยบทว่า “มญฺเญ” (เราสำคัญ), “สงฺเก” (เราสงสัย), “ธุวํ” (แน่นอน), “นูน” (เป็นแน่), “อิว” (ราวกับ) เป็นต้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออก บางครั้งก็ถูกเข้าใจด้วยประโยค.

273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti.

273. เพื่อประโยชน์แก่การใช้สอย จึงแสดงศัพท์ที่บ่งบอกปริกัปปนาแล้วกล่าวว่า “มญฺเญ” เป็นต้น. กองศัพท์มีรูปอย่างนี้มีบทว่า “ตกฺเกมิ” (เราตรึก), “ปริกปฺเปมิ” (เราสมมติ), “จินฺตยามิ” (เราคิด), “ยถา” (ฉันใด) เป็นต้น เป็นต้น ด้วยศัพท์เหล่านั้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออกหรือถูกเปิดเผยในที่ที่กล่าวมาแล้ว แต่บางครั้งในบางที่ก็ถูกเข้าใจด้วยประโยค แม้ในกรณีที่ไม่มีบทว่า “มญฺเญ” เป็นต้น.

273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho.

273. เพื่อความสะดวกในการใช้สอย จึงแสดงศัพท์ที่เปิดเผยปริกัปปนาด้วยบทว่า “มญฺเญ” เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า “มญฺเญ”, “สงฺเก”, “ธุวํ”, “นูน”, “อิว” เป็นต้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออกหรือถูกเปิดเผยในบางที่เช่นในที่นี้ บางครั้งในบางที่ก็ถูกเข้าใจด้วยประโยคคือหมู่บทที่ประกอบด้วยความสัมพันธ์ของกริยาและกาลกะ แม้ไม่มีการประกอบด้วยศัพท์ว่า “อิว” เป็นต้น ก็ถูกรู้ได้ด้วยความสามารถของประโยคเท่านั้น. บทห้าบทมี “มญฺเญ” เป็นต้น ถูกแสดงด้วยทวันทวสมาส. นี้เป็นวิคคหะว่า “หมู่ศัพท์มีประเภทอย่างนี้มีบทว่า ‘ตกฺเกมิ’, ‘ปริกปฺเปมิ’, ‘จินฺตยามิ’, ‘ยถา’ เป็นต้น เป็นต้น”.

Gammaparikappanā

คัมมปริกัปปนา (การสมมติที่ถูกเข้าใจ)

274.

Dayāsañcārasarasā , dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ซึ่งมีรสด้วยการแผ่เมตตา ย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก).

274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate.

274. ยกตัวอย่างว่า “ทยฺยา” เป็นต้น. รสคือความรัก, ผู้เป็นไปพร้อมด้วยสิ่งนั้นชื่อว่า “สรส”. กาย. การแผ่เมตตาคือการแผ่กรุณาไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์อย่างต่อเนื่อง, มีรสด้วยสิ่งนั้น, จากนั้น. ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ ย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก). รัศมีที่ออกจากพระกายเช่นนั้นย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ. ในคัมมปริกัปปนานี้ เพราะรัศมีทั้งหลายได้สัมผัสกับพระกายที่มีรส จึงถูกเข้าใจว่ารัศมีเหล่านั้นเองก็มีรสราวกับว่าย่อมนำสาธุชนผู้บำเพ็ญตนไปสู่ความเป็นผู้มีรส.

274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ.

274. ยกตัวอย่างวาจาคัมมปริกัปปนาด้วยบทว่า “ทยฺเย” เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ซึ่งมีรสด้วยการแผ่เมตตา ด้วยความรักที่เกิดขึ้นจากการแผ่กรุณาไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์อย่างต่อเนื่องในอารมณ์ของตน รัศมีหกสีมีสีเขียวเป็นต้นที่แผ่ออกไปในสิบทิศ ย่อมยังสาธุชนคือผู้ทำบุญคือชนผู้ประเสริฐให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก). ในบทว่า “สรสตํ นยุํ” นี้ บทว่า “สาธุชนํ” ถูกรู้ด้วยความสัมพันธ์ที่ได้ยิน. เพราะรัศมีทั้งหลายได้สัมผัสกับพระกายอันอ่อนโยนซึ่งมีรสแห่งกรุณา รัศมีเหล่านั้นเองก็เป็นผู้อ่อนโยนด้วยคุณแห่งที่อาศัย ย่อมยังชนผู้เป็นไปโดยมีตนเป็นอารมณ์ให้อ่อนโยนด้วย ดังนี้ แม้ไม่มีบทว่า “อิว” เป็นต้น ก็เป็นวาจาคัมมปริกัปปนา. ในที่นี้ การตั้งอยู่ของวัตถุคือความเลื่อมใสของชนในวัตถุคือรัศมีอันเป็นอเจตนะ ถูกสมมติไปเป็นอย่างอื่นด้วยบทว่า “ทยฺยาสญฺจารสรสา อิว” เป็นต้น. บทว่า “ทยฺยาย สญฺจาโร” คือการเป็นไปซ้ำๆ, บทว่า “สห รเสน สฺเนเหน วตฺตมาโน” คือเป็นไปพร้อมด้วยรสคือความรัก, บทว่า “ทยฺยาสญฺจารสรสฺส” คือมีรสด้วยการแผ่เมตตา, บทว่า “นิกฺขนฺตา จ ตา กนฺติโย จ” คือรัศมีเหล่านั้นที่ออกจากกายด้วย, บทว่า “สาธุ จ โส ชโน จ” คือชนนั้นเป็นสาธุชนด้วย, และบทว่า “สรสสฺส ภาโว” คือภาวะแห่งผู้มีรส เป็นประโยค.

275.

Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการได้ซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นใด แก่ผู้เริ่มกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อจะกระทำอีกด้วยอำนาจบุญ ว่า “สมาหิตะ”.

275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ.

275. รวบรวมบทว่า “สมาหิตํ” ด้วยบทว่า “อารภนฺตสฺส” เป็นต้น. แก่บุรุษผู้ใดผู้หนึ่งผู้เตรียมพร้อมแล้วผู้เริ่มกระทำกิจใดกิจหนึ่งมีกิจคือการบดข้าวสัตตูเป็นต้น อีกด้วยอำนาจบุญ ด้วยกำลังบุญ ด้วยเหตุ ด้วยความสามารถในบุญ สิ่งที่ถูกทำให้สำเร็จ หรือสิ่งที่ถูกทำให้สำเร็จด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า “สาธนะ” (เครื่องสำเร็จ), จากนั้นสิ่งนั้นเอง หรือสิ่งอื่น, การได้สิ่งนั้น, อรรถว่า “การได้เหตุอื่น”. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวสิ่งนั้นว่า “สมาหิตะ”, การรวมเข้าด้วยกันคือ “สมาหิตะ”.

275. Idāni samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ.

275. บัดนี้แสดงอลังการชื่อสมาหิตะด้วยคำว่า "อารภะ" เป็นต้น. สำหรับผู้ที่เริ่มจะกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งมีชัยชนะข้าศึกเป็นต้น การได้มาซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นที่เป็นประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งกิจนั้นเอง ด้วยอำนาจบุญและกำลังกุศลของผู้นั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวการได้มาซึ่งเหตุนั้นว่า "สมาหิตะ" เพราะกิจนั้นเองตั้งมั่นอยู่แล้ว. (คำว่า สมาหิตะ) หมายถึงสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยสิ่งนี้ และสิ่งนั้นก็เป็นสิ่งอื่นที่อยู่ระหว่างกลาง และการได้มาซึ่งสิ่งนั้น และคำว่า "สมาธานะ" (การตั้งมั่น).

276.

Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

แผ่นดินใหญ่ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ขึ้นเป็นผู้ช่วยเหลือพระศาสดาพระองค์นั้น ผู้มีใจมุ่งตรงต่อการทำลายมารผู้เป็นข้าศึก.

276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

276. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "มาร" เป็นต้น. แผ่นดินใหญ่นี้ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ ซึ่งเป็นเสียงอันมารผู้เป็นข้าศึกทนไม่ได้ เป็นผู้ช่วยเหลือและสนับสนุนการกระทำที่เริ่มแล้วซึ่งการทำลายมาร ของพระศาสดาผู้มีใจมุ่งตรง ไม่หันหลังให้ต่อการทำลาย การเอาชนะมารผู้เป็นข้าศึก. ในที่นี้ การทำลายมารผู้เป็นข้าศึกเป็นกิจที่เริ่มแล้ว พึงประกอบลักษณะว่า เสียงบันลือของแผ่นดินเป็นเครื่องสำเร็จอย่างอื่นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจบุญของพระศาสดาเท่านั้น.

276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho.

276. (อธิบายคำว่า) "มาราริ" เป็นต้น. แผ่นดินใหญ่นี้เป็นผู้ช่วยเหลือและสนับสนุนชัยชนะเหนือมารที่เริ่มแล้ว ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ ซึ่งเป็นเสียงที่มารทนไม่ได้ ราวกับกำลังบดขยี้หัวใจของมาร ของพระศาสดาผู้มีพระทัยมุ่งตรงต่อการบดขยี้มารผู้เป็นข้าศึก คือสัตว์ที่ชื่อว่ามาร. ในที่นี้ การทำลายมารเป็นกิจที่พระศาสดาเริ่มแล้ว เหตุอื่นที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จของกิจนั้นเอง คือเสียงบันลือของแผ่นดิน. และ (คำว่า มาราริ) หมายถึงมารนั่นแหละเป็นข้าศึก และการทำลายมารนั้น และผู้มีใจมุ่งตรงต่อสิ่งนั้น และ (คำว่า มหามหี) หมายถึงแผ่นดินนั้นใหญ่.

277.

Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo.

นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ" คือการไม่กล่าวถึงสิ่งที่พึงประสงค์ของผู้นั้น แต่แสดงด้วยวิธีอื่นเพื่อความสำเร็จ.

277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti.

277. แสดงปริยายวุตติด้วยคำว่า "ไม่กล่าว" เป็นต้น. การไม่กล่าวถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงประสงค์ มีการให้ทรัพย์เป็นต้น ด้วยการแสดงออกทางวาจาโดยตรง แต่กล่าวแสดงด้วยวิธีอื่นที่เหมาะสมกับการทำให้สิ่งนั้นสำเร็จ เพื่อความสำเร็จแห่งสิ่งอันเป็นที่พึงประสงค์นั้น นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ". การกล่าวโดยอ้อมเรียกว่า "ปริยายวุตติ".

277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ.

277. บัดนี้แสดงปริยายวุตติด้วยคำว่า "ไม่กล่าว" เป็นต้น. การไม่กล่าวถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงประสงค์ อันเป็นที่ปรารถนา มีการให้ทรัพย์เป็นต้น โดยตรง แต่มีการแสดงหรือการกล่าวด้วยวิธีอื่นที่เหมาะสมกับความหมายที่ต้องการจะกล่าว เพื่อความสำเร็จแห่งสิ่งอันเป็นที่พึงประสงค์นั้น นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ". และ (คำว่า ปริยายวุตติ) หมายถึงการกล่าวโดยอ้อม และ (คำว่า สุจิพุทธิโย) หมายถึงผู้มีปัญญาบริสุทธิ์.

278.

Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ;

Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi.

ดูก่อนผู้ปรารถนาทรัพย์ ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่ง ปราศจากการคุ้มครอง ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการ (จงนำไป) ตามความปรารถนา.

278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti.

278. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ในลานโล่ง" เป็นต้น. ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่ง คือในที่แจ้งที่ไม่มีใครปิดบัง และปราศจากการคุ้มครอง. (คำว่า) "ธนกามะ" เป็นคำเรียกผู้ปรารถนาทรัพย์. (คำว่า) "ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการทรัพย์ หรือจงไปตามความปรารถนา" เป็นการกล่าวโดยอ้อมเพื่อความสำเร็จของการนำทรัพย์ไป ซึ่งเป็นสิ่งที่ปรารถนา โดยไม่กล่าวตรงๆ. (นี่คือ) ปริยายวุตติ.

278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ.

278. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "โล่ง" เป็นต้น. ทรัพย์มีแก้วมุกดาและมณีเป็นต้น ที่วางไว้ในลานโล่ง คือในที่ที่ไม่มีเครื่องกั้น เช่น กำแพง เป็นต้น ซึ่งใครๆ วางไว้ในที่เปิดเผย และปราศจากการคุ้มครอง. (คำว่า) "ดูก่อนผู้ปรารถนาทรัพย์ ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการทรัพย์ หรือการไป จงไปตามความปรารถนา" การกล่าวเช่นนี้โดยอ้อม โดยไม่กล่าวตรงๆ ว่า "จงนำทรัพย์ไป" ซึ่งเป็นการกำหนดการนำทรัพย์ไปตามที่ใจปรารถนา จึงชื่อว่าปริยายวุตติ. และ (คำว่า วิวฏังคณนิกขิตตัง) หมายถึงลานนั้นโล่ง และวางไว้ในลานนั้น และปราศจากการคุ้มครอง และ (คำว่า ธนกามะ) หมายถึงผู้ปรารถนาทรัพย์ และ (คำว่า ยถากามัง) หมายถึงไม่ล่วงเลยความปรารถนา หรือจิตที่ประกอบด้วยความปรารถนานั้น.

279.

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi.

การทำการสรรเสริญราวกับกำลังติเตียน สิ่งนั้นเรียกว่า "พยาชวัณณนา". คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ ย่อมถึงความตั้งมั่นในที่นี้.

279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti.

279. อธิบายพยาชวัณณนาด้วยคำว่า "สรรเสริญ" เป็นต้น. การทำการสรรเสริญ กล่าวพรรณนา ราวกับกำลังติเตียน ราวกับกำลังแสดงโทษ สิ่งนั้นมีลักษณะเป็นการสรรเสริญโดยอ้อม ชื่อว่า "พยาชวัณณนา". ถามว่า "คุณธรรมปรากฏในที่นี้ได้อย่างไร?" จึงกล่าวด้วยคำว่า "โทษ" เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษนี้ สิ่งที่ปรากฏเหมือนโทษย่อมปรากฏขึ้น. ด้วยบทเช่นนั้นเป็นต้น คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ มีความเป็นผู้มีฤทธิ์เป็นต้น ย่อมถึงความตั้งมั่น ไม่ใช่โทษใดๆ เลย. คำว่า "หิ" เป็นนิบาตบอกความแน่นอนว่า ในที่นี้เป็นพยาชวัณณนาเท่านั้น ไม่ใช่การติเตียน.

279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ.

279. บัดนี้แสดงพยาชวัณณนาด้วยคำว่า "สรรเสริญ" เป็นต้น. การทำการสรรเสริญ ทำการพรรณนา ราวกับกำลังติเตียน ราวกับกำลังแสดงโทษ การพรรณนานั้นชื่อว่า "พยาชวัณณนา". ถ้าถามว่า "เพราะเป็นการสรรเสริญที่ดำเนินไปในลักษณะของการติเตียน จึงเป็นการติเตียนเท่านั้นใช่หรือไม่?" ในลักษณะการกล่าวพิเศษนี้ คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ มีความเป็นผู้มีฤทธิ์เป็นต้น ย่อมถึงความตั้งมั่นในสภาพแห่งคุณธรรม ด้วยการใช้บทเช่นนั้น. และ (คำว่า พยาชวัณณนา) หมายถึงการพรรณนาโดยอ้อม และ (คำว่า โทสาภาสา) หมายถึงสิ่งที่ปรากฏเหมือนโทษ.

280.

Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ.

ข้าแต่พระนาถะ พระองค์ทรงสามารถทำให้ดอกอุบลทั้งหมด (หรือแผ่นดินทั้งหมด) หวั่นไหวได้อย่างยิ่ง ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราจะกล่าวถึงความพิเศษแห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร.

280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati.

280. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "สาญจาเลตุ" เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ แม้พระองค์จะทรงสามารถทำให้ดอกอุบลทั้งหมด (และแผ่นดินทั้งหมด) หวั่นไหว หมุนไปมาได้อย่างยิ่งยวด ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราจะกล่าวถึงความพิเศษ คือลักษณะอันยิ่งแห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร ด้วยเหตุผลใด. ในที่นี้ เป็นการนินทาด้วยอำนาจการแสดงความสามารถในการทำให้ดอกอุบลเคลื่อนไหว แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ทรงถูกประกอบเข้ากับการสรรเสริญอย่างยิ่งว่า ทรงมีอานุภาพมาก ทรงเป็นยอดแห่งโลก เพราะทรงแสดงการทำให้แผ่นดินทั้งมวลหวั่นไหว. พยาชวัณณนาเช่นนี้เป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง และสิ่งนี้อาศัยสิเลส (การเล่นคำ) โดยประการทั้งปวง.

280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso.

280. บัดนี้ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สาญจาเลตุ” เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ พระองค์ทรงสามารถอย่างยิ่งที่จะยังโลกทั้งปวง คือป่าอุบลเขียวทั้งหมด หรือแผ่นดินให้หวั่นไหวได้โดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เราจะกล่าวถึงความพิเศษอันยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร. เพราะคำว่า “กุวลยะ” เป็นคำที่กล่าวถึงดอกอุบลชนิดหนึ่ง ในเบื้องต้นจึงเป็นการนินทา แต่เพราะคำนั้นเองเป็นคำที่กล่าวถึงแผ่นดิน จึงเป็นการพรรณนาคุณอันสูงสุดว่า “นี้เป็นความพิเศษอะไรของพระองค์ผู้มีฤทธิ์”. การพรรณนาโดยอ้อมเช่นนี้เป็นที่สรรเสริญ และการพรรณนานั้นย่อมเป็นไปโดยอาศัยสิเลส (การเล่นคำ) โดยประการทั้งปวง. บทว่า “กุวลยะ” เป็นสมาสว่า วลยะ (วง) แห่งกุ (แผ่นดิน) คือ มณฑล.

281.

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave.

ในความปรารถนาความพิเศษแห่งวัตถุ และแห่งกิริยา ชาติ คุณ; การแสดงความบกพร่องในที่ใด, นี้ชื่อว่าวิเสส (ความพิเศษ) พึงมี.

281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave.

281. ท่านกล่าววิเสสวุตติด้วยคำว่า “วิเสสิจฉายัง” เป็นต้น. เมื่อมีความปรารถนาในความพิเศษ คือความยิ่งใหญ่ในกิจการพิเศษใดๆ การแสดงความบกพร่อง คือการกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของวัตถุเป็นต้น ในที่ใด, นี้ชื่อว่าวิเสส คือชื่อว่าวิเสสวุตติ พึงมี.

281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ.

281. บัดนี้ท่านแสดงวิเสสอลังการด้วยคำว่า “วิเสสิ” เป็นต้น. เมื่อมีความปรารถนาความพิเศษ คือความยิ่งใหญ่ในกิจการพิเศษใดๆ การแสดงความบกพร่อง คือการกล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งวัตถุ และแห่งกิริยา ชาติ คุณ ในวุตติพิเศษใด, นี้ชื่อว่าวิเสส คือชื่อว่าวิเสสวุตติ พึงมี. บทว่า “เวกัลละ” คือภาวะที่บกพร่อง, และบทว่า “ทัสสนะ” คือการแสดงซึ่งภาวะนั้น เป็นคำอธิบาย.

282.

Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

ไม่มีรถ ไม่มีช้าง ไม่มีม้า ไม่มีพลเดินเท้า; พระมุนีทรงชนะมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระ (บารมี) นั่นเอง.

Dabbavisesavutti.

ทัพพวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งวัตถุ).

282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto.

282. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “น รถา” เป็นต้น. เข้าใจง่าย. ในที่นี้ ความพิเศษคือการชนะมารผู้เป็นศัตรู ได้ถูกกล่าวไว้ด้วยการไม่มีวัตถุอันเป็นเครื่องมือแห่งชัยชนะ คือกองทัพสี่เหล่า แต่ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระอันได้แก่บารมี ๓๐ ทัศเท่านั้น.

282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ.

282. บทว่า “น รถา” เป็นต้น. รถสามคัน คือรถสามคันพร้อมบริวาร ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในนามกองทัพรถ ก็ไม่มี. ช้างสามเชือก คือช้างสามเชือกที่นับว่าเป็นกองทัพตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่มี. ม้าสามตัว คือม้าสามตัวที่นับว่าเป็นกองทัพเช่นนั้น ก็ไม่มี. พลเดินเท้า คือบุรุษสี่คนพร้อมอาวุธ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในนามกองทัพพลเดินเท้า ก็ไม่มี. ถึงกระนั้น พระมุนีก็ทรงชนะ คือทรงครอบงำมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระ คือด้วยการกระทำบารมี ๓๐ ทัศให้เป็นอารมณ์เท่านั้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงความบกพร่องแห่งวัตถุทั้งหลายมีกองทัพรถเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นเครื่องมือแห่งชัยชนะแล้ว ได้กล่าวถึงความพิเศษแห่งการน้อมนำซึ่งสัมภาระอันมีสภาพเป็นเครื่องชนะศัตรู เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าทัพพวิเสสวุตติ. รถชื่อว่ามีบุรุษสี่คนเป็นบริวาร, รถสามคันเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพรถ. ส่วนช้างมีบุรุษสิบสองคนเป็นบริวาร, ช้างสามเชือกเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพช้าง. ม้ามีบุรุษสามคนเป็นบริวาร, ม้าสามตัวเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพม้า. บุรุษสี่คนพร้อมอาวุธชื่อว่ากองทัพพลเดินเท้า. ในที่นี้ บุรุษทั้งหลายที่ต่อสู้โดยการไปอย่างรวดเร็วด้วยกำลังเท้า เหมือนกับผู้ที่อยู่ในรถเป็นต้น ถูกเรียกว่า “ปาทะ” โดยอุปจาระแห่งเท้า. แม้จะแสดงจำนวนของรถเป็นต้นว่าสามในฐานะกองทัพ และไม่ได้กล่าวถึงจำนวนของบุรุษ แต่ก็เป็นที่รู้กันจากบริบทว่าอย่างน้อยบุรุษสี่คนชื่อว่ากองทัพ. ถ้าไม่เช่นนั้น? ก็เป็นความสัมพันธ์ว่า “รถไม่มี, ช้างไม่มี, ม้าไม่มี, พลเดินเท้าไม่มี” เพราะรูปพหูพจน์ของคำว่า “ปทาติ” ซึ่งเป็นคำที่กล่าวถึงบุรุษพร้อมอาวุธ คือ “ปทาตโย” ย่อมสำเร็จได้. ทัพพวิเสสวุตติ คือการกล่าวถึงความพิเศษโดยการปฏิเสธวัตถุด้วยวัตถุ, และบทว่า ทัพพวิเสสวุตติ คือความพิเศษโดยการปฏิเสธวัตถุด้วยวัตถุ. แม้กิริยาวิเสสวุตติเป็นต้นสามอย่างก็พึงเห็นอย่างนี้เหมือนกัน.

283.

Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ.

ไม่ทรงผูกคิ้ว ไม่ทรงขยับริมฝีปาก; พระมุนีผู้กล้าหาญผู้ประเสริฐนั้น ทรงกระทำซึ่งการทำลายมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง.

Kriyāvisesavutti.

กิริยาวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งกิริยา).

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito.

283. บทว่า “น พัทธา” เป็นต้น. การขมวดคิ้วอันเกิดจากความโกรธ ไม่ได้ถูกผูก ไม่ได้ถูกกระทำ, และริมฝีปากก็ไม่ได้ขยับ ไม่ได้สั่นด้วยความโกรธ. ถึงกระนั้น พระมุนีผู้กล้าหาญผู้ประเสริฐนั้น ก็ทรงกระทำซึ่งการทำลาย คือการเอาชนะมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง. ความพิเศษคือชัยชนะอันปราศจากความแปรปรวน ได้ถูกแสดงไว้ด้วยการไม่มีกิริยาต่างๆ มีการขมวดคิ้วเป็นต้น.

283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ.

283. บทว่า “น พัทธา” เป็นต้น. การขมวดคิ้วอันเป็นความแปรปรวนแห่งความโกรธ ก็ไม่ได้ถูกผูก ไม่ได้ถูกกระทำ, ริมฝีปากอันเป็นเครื่องปกปิดฟัน ก็ไม่ได้ขยับ ไม่ได้สั่น. ถึงกระนั้น พระตถาคตผู้ประเสริฐ ผู้เป็นมุนีผู้กล้าหาญ ผู้ประกอบด้วยคุณแห่งมุนีและคุณแห่งวีระ ก็ทรงกระทำซึ่งการทำลายมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง. ในที่นี้ เพราะได้กล่าวถึงความพิเศษแห่งสภาพการทำลายมารอันปราศจากความแปรปรวน โดยไม่ได้กระทำกิริยาต่างๆ มีการขมวดคิ้วเป็นต้น เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่ากิริยาวิเสสวุตติ. บทว่า “ภูคุฏิ” คือการคดงอแห่งคิ้ว, และบทว่า “มาราริ” คือมารนั่นแหละเป็นศัตรู, และบทว่า “ภังคะ” คือการทำลายซึ่งมารนั้น.

284.

Na disāsu byattā raṃsi,

Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ,

Paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

รัศมีไม่แผ่ไปในทิศทั้งหลาย, แสงสว่างไม่แผ่ไปทั่วโลก; ถึงกระนั้น พระสุภาษิตของสัตบุรุษอันประเสริฐ ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ได้.

Jātivisesavutti.

ชาติวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งชาติ).

284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito.

284. บทว่า “นิ” เป็นต้น. รัศมีที่แผ่ไปในทิศทั้งสิบ ไม่ได้มี. แสงสว่างที่แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวง ไม่ได้มี. ถึงกระนั้น (คือในความปรารถนาความพิเศษ, แม้จะไม่มีความเป็นเช่นนั้น) พระสุภาษิตของสัตบุรุษ อันได้แก่พระสัทธรรม ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ คือความมืดบอดแห่งปัญญาจักษุ อันเกิดจากการไม่รู้แจ้งในสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ คือความมืดบอดแห่งโมหะ ได้อย่างยิ่งยวด. ความพิเศษของพระสุภาษิต ได้ถูกแสดงไว้ด้วยการไม่มีรัศมีที่สามารถกำจัดความมืดได้.

284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ.

284. บทว่า “น ทิสาสุ” เป็นต้น. รัศมีที่แผ่ไปในทิศทั้งหลายก็ไม่มี, แสงสว่างที่แผ่ไปทั่วโลกก็ไม่มี. ถึงกระนั้น พระสุภาษิตของสัตบุรุษ คือพระสัทธรรม ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ คือความมืดบอดแห่งโมหะ อันเป็นความมืดบอดแห่งปัญญาจักษุที่สามารถวินิจฉัยประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ได้. ในที่นี้ เพราะได้ปฏิเสธรัศมีเป็นต้นอันมีชาติที่สามารถทำลายความมืดได้ แล้วกล่าวถึงความพิเศษของพระสุภาษิตอันได้แก่การกำจัดความมืด เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าชาติวิเสสวุตติ. บทว่า “โลกปัตถฏะ” คือแผ่ไปทั่วโลก, และบทว่า “อันธะ” คือโมหะที่ทำให้มืดบอด, และบทว่า “ตะมะ” คือความมืดนั่นเองเพราะมีสภาพเหมือนความมืด, และบทว่า “หระ” คือกำจัดซึ่งความมืดนั้น, และบทว่า “สาธุสุภาสิตะ” คือพระสุภาษิตของสัตบุรุษ.

285.

Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่แข็งกระด้าง; ถึงกระนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคนความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างมั่นคง.

Guṇavisesavutti.

คุณวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งคุณ).

285. ‘‘Na khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato.

285. บทว่า “น ขระ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่กระด้าง, ไม่แข็งกระด้าง ไม่แข็งทื่อ. ถึงกระนั้น แม้จะไม่มีคุณสมบัติที่หยาบกระด้างเป็นต้นเช่นนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคนความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างมั่นคง. ความพิเศษแห่งพระดำรัสของพระมุนินทะ ได้ถูกเปิดเผยด้วยการปฏิเสธคุณสมบัติที่หยาบกระด้างเป็นต้น ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในเรื่องของเหล็กแหลม.

285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā.

285. บทว่า “น ขระ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง คือไม่ขรุขระ, หรือไม่แข็งกระด้าง. ถึงกระนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคน คือขุดโดยไม่เหลือราก ซึ่งความมัวเมาของหมู่ชน คือความเย่อหยิ่งที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชาติเป็นต้นของหมู่ชน ให้มั่นคง คือให้แน่นหนา. ในที่นี้ เพราะได้ปฏิเสธคุณสมบัติมีความหยาบกระด้างเป็นต้นที่พบในเหล็กแหลมเป็นต้นที่สามารถขุดได้ แล้วกล่าวถึงความพิเศษของพระพุทธพจน์อันได้แก่สภาพการขุดความมัวเมา เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าคุณวิเสสวุตติ. วิเคราะห์ว่า การขุดนั้นไม่มีราก (นิมฺมูลํ), หมู่แห่งชน (ชนตา), ความมัวเมาด้วยหมู่ชนนั้น (ชนตามโท). บทว่า “คาฬฺหํ นิมฺมูลํ” เป็นวิเศษณ์ของกิริยาการขุด มีการประกอบความว่า ย่อมกระทำการขุดอย่างมั่นคงและถอนรากถอนโคน.

286.

Dassīyate’tidittaṃ tu,

Sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññū vacanaṃ,

Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ.

ในที่ใด ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจปรากฏอย่างยิ่ง บัณฑิตทั้งหลายย่อมเรียกคำเช่นนั้นว่า รูฬหาหังการ.

286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti.

286. (บัณฑิตทั้งหลาย) ย่อมกล่าวว่า รูฬหาหังการ.

286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ.

286. บัดนี้ ท่านแสดงรูฬหาหังการด้วยคำว่า “ทสฺสียเต” เป็นต้น. ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจ คือสภาพแห่งผู้กล้าและสภาพแห่งผู้มีความเพียร ปรากฏอย่างยิ่ง คือปรากฏโดยส่วนยิ่ง ในประโยคใด, บัณฑิตทั้งหลายคือเหล่านักปราชญ์ ย่อมเรียกคำเช่นนั้นว่า รูฬหาหังการ. วิเคราะห์ว่า ผู้กล้าด้วย ผู้มีความเพียรด้วย (สูรวีรา), ภาวะแห่งบุคคลเหล่านั้น (สูรวีรตฺตนํ), อหังการที่ตั้งขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแล้ว เป็นความพิเศษแห่งโวหารในที่นี้ (รูฬฺหาหงฺกาโร).

287.

Dame nandopanandassa,

Kiṃ me byāpāradassanā;

Puttā me pādasambhattā,

Sajjā santeva tādise.

ในการทรมานนันโทปนันทะ การแสดงความพยายามของข้าพเจ้าจะมีประโยชน์อะไร บุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า ย่อมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้น

287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ.

287. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ทเม” เป็นต้น. ในการทรมาน คือการปราบพญานาคนันโทปนันทะผู้มีอานุภาพหาประมาณมิได้, การแสดงความพยายาม คือการแสดงความเพียรของข้าพเจ้า ผู้มีเกียรติอันแผ่ไปตามพระอานุภาพที่หาประมาณมิได้และหาที่สุดมิได้ จะมีประโยชน์อะไร, ไม่มีประโยชน์เลย, เพราะว่าบุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า คือผู้น้อมลงที่เท้า ย่อมพร้อม คือเตรียมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้นนั่นเอง คือมีอยู่จริง, พึงประกอบความดังนี้.

287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ.

287. บทว่า “ทเม” เป็นต้น. ในการทรมาน คือการกระทำการปราบพญานาคนันโทปนันทะ, การแสดงความพยายาม คือการแสดงความเพียรเช่นนั้นของข้าพเจ้า ผู้ประกอบด้วยหมู่แห่งเกียรติที่แผ่ไปพร้อมกับอานุภาพอันเป็นไปในภพทั้งสาม จะมีประโยชน์อะไร. เพราะเหตุที่บุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า คือผู้น้อมลงที่เท้าของข้าพเจ้า เป็นผู้พร้อม คือเตรียมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้น มีอยู่มากมายทีเดียว, เพราะฉะนั้น (จึงไม่มีประโยชน์ในการแสดงความพยายาม). ในที่นี้ ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจด้วยความมีอำนาจเหนือจิต ปรากฏอย่างยิ่ง. วิเคราะห์ว่า การแสดงซึ่งความพยายาม (พฺยาปารทสฺสนํ), ผู้อ่อนน้อมในเท้าทั้งหลาย (ปาทสมฺภตฺตา).

288.

Sileso vacanā’nekā-

Bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi-

Vasā tedhā’ya’mīrito.

สเลสะคือคำที่ประกอบด้วยบทเดียว มีอรรถหลายอย่าง สเลสะนี้ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง โดยอาศัยบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น

288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho.

288. ท่านแสดงสเลสะด้วยคำว่า "สิเลโส" เป็นต้น. คำใดมีเนื้อความที่พึงกล่าว (อรรถ) ต่างกันหลายอย่าง ชื่อว่า อเนกาภิเธยยะ. คำพูดใดที่ประกอบด้วยบทเดียวที่เหมือนกันโดยรูป ท่านกล่าวตาม (อนุวาท) ว่า "วุตติ" แล้วบัญญัติว่า คำพูดนั้นชื่อว่า "สเลสะ" เพราะความที่อรรถอันมีลักษณะเป็นอุปมานและอุปเมยยะเชื่อมโยงกันด้วยรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง. และสเลสะที่มีลักษณะเช่นนี้ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง. อย่างไร? คือ ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น บทเดียวที่ไม่ต่างกัน มีรูปเป็นต้นว่าลงท้ายด้วยสิวิภัตติและติวิภัตติในที่ใด ประโยคนั้นนั่นเอง (ชื่อว่าอภินนบท) เพราะประกอบด้วยลักษณะของประโยค. คำว่า "อภินนบท" นั้นเป็นต้นของบทและประโยคเหล่านั้น ความหมายคือ ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคเหล่านั้น.

288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ.

288. บัดนี้ ท่านแสดงสเลสอลังการด้วยคำว่า "สิเลโส" เป็นต้น. คำพูดใดที่มีเนื้อความที่พึงกล่าวหลายอย่าง ประกอบด้วยบทเดียว คือประกอบด้วยรูปเสียงที่เสมอกันเพราะความเป็นของทั่วไปในอรรถทั้งสอง คำพูดนั้นชื่อว่า สเลสะ. ก็สเลสะนั้น ชื่อว่า สเลสะ เพราะความที่อรรถทั้งหลายที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะเชื่อมโยงกัน คือสัมผัสกันและกันอยู่ด้วยรูปแห่งธรรมที่เหมือนกันอย่างใดอย่างหนึ่ง. สเลสะที่มีลักษณะตามที่กล่าวมานี้ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง โดยประเภทแห่งประโยคที่ประกอบด้วยลักษณะของประโยค ซึ่งประกอบด้วยบทที่ลงท้ายด้วยสิวิภัตติและติวิภัตติเป็นต้นที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลง ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น. อธิบายว่า คำว่า อเนกมภิเธยยํ คือคำที่มีเนื้อความที่พึงกล่าวหลายอย่าง, คำว่า เอกญฺจ ตํ ปทญฺเจติ คือบทนั้นด้วยเป็นบทเดียวด้วย, คำว่า เตน อายุตํ คือประกอบด้วยบทเดียวนั้น, คำว่า อภินฺนานิ ปทานิ ยสฺมึ คือบททั้งหลายที่ไม่ต่างกันในที่ใด, คำว่า ตญฺจ ตํ วากฺยญฺจ คือประโยคนั้นด้วยเป็นประโยคนั้นด้วย, คำว่า ตํ อาทิ เยสํ อภินฺนปทวากฺยานํ คือบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเหล่านั้นเป็นต้น, คำว่า เตสํ วโส คือความต่างกันแห่งบทและประโยคเหล่านั้น.

289.

Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

พระผู้มีพระภาค (หรือพระอาทิตย์) นี้ ผู้กำจัดความมืดมิดอันหนาทึบ ผู้น่ารื่นรมย์ ผู้ขึ้นสู่ภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้นแห่งพระอาทิตย์ (หรือผู้บรรลุความเจริญอันยิ่งใหญ่คือพระสัมมาสัมโพธิญาณ) ผู้มีรัศมีเป็นพวง ย่อมรุ่งเรือง ยังหมู่ชนให้ตื่น (จากนิทราหรือกิเลสนิทรา).

Abhinnapadavākyasileso.

อภินนปทวากยสเลสะ (สเลสะที่มีบทและประโยคไม่ต่างกัน).

289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato.

289. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "อนฺธนฺตมฺ" เป็นต้น. คำว่า "ภควา" นี้ หมายถึงพระอาทิตย์และพระมหามุนี. ในสองอย่างนั้น พระอาทิตย์ชื่อว่า "อันธันตมหระ" เพราะกำจัดความมืดตามปกติ, ส่วนพระมหามุนีชื่อว่า "อันธันตมหระ" เพราะกำจัดความมืดคือโมหะ. คำว่า "หารี" หมายถึงผู้น่ารื่นรมย์ คือพระอาทิตย์และพระมหามุนี. พระอาทิตย์ขึ้นสู่ "มโหทัย" คือภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้น, ส่วนพระมหามุนีบรรลุ "มโหทัย" คือความเจริญอันยิ่งใหญ่ อันได้แก่การบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ. คำว่า "รังสีมาลี" หมายถึงผู้มีพวงแห่งรัศมี คือพระอาทิตย์และพระมหามุนี. คำว่า "ราชเต" หมายถึงย่อมรุ่งเรือง คือยังหมู่ชนให้ตื่นด้วยการปราศจากความหลับ หรือด้วยการปราศจากกิเลสนิทรา. ชื่อว่า อภินนปทวากยสเลสะ เพราะมีการประกอบบทในอรรถทั้งสองตามที่ตั้งอยู่โดยไม่มีการแยกบท.

289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ.

289. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "อนฺธ" เป็นต้น. คำว่า "มโหทัย" หมายถึงภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้น หรือความเจริญอันยิ่งใหญ่ที่เรียกว่าตำแหน่งพระสัพพัญญู. คำว่า "สมารุฬหะ" หมายถึงขึ้นแล้ว หรือบรรลุแล้ว. คำว่า "อันธันตมหระ" หมายถึงผู้ทำลายความมืดอันหนาทึบตามปกติที่แผ่ไปในภายในจักรวาล หรือผู้ทำลายโมหะที่เรียกว่าความมืดเพราะทำให้จักษุคือญาณมืดบอด. คำว่า "หารี" หมายถึงผู้น่ารื่นรมย์เพราะเหตุนั้นนั่นเอง. คำว่า "รังสีมาลี" หมายถึงผู้ประกอบด้วยพวงแห่งรัศมีของตน. คำว่า "ราชเต" หมายถึงย่อมรุ่งเรือง คือยังหมู่ชนผู้ประกอบด้วยความหลับตามปกติหรือกิเลสนิทราให้ตื่นอยู่. คำว่า "ภควา" นี้ หมายถึงพระอาทิตย์ หรือพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมคือภคะ ๖ ประการ. เพราะความที่บททั้งหลายตั้งอยู่โดยความเป็นสภาพที่เสมอกันในทั้งสองฝ่าย สเลสะนี้จึงชื่อว่า อภินนปทวากยสเลสะ. วิเคราะห์ว่า ความมืดนั้นด้วยเป็นของบอดด้วย ชื่อว่า อันธตมะ, ผู้กำจัดความมืดนั้น ชื่อว่า อันธตมหระ. อีกอย่างหนึ่ง การขึ้นนั้นด้วยเป็นของใหญ่ด้วยและเป็นภูเขาด้วย ชื่อว่า มโหทัย, อีกอย่างหนึ่ง การขึ้นนั้นด้วยเป็นของใหญ่ด้วยและเป็นความเจริญด้วย ชื่อว่า มโหทัย. พวงแห่งรัศมี ชื่อว่า รังสีมาลา, พวงแห่งรัศมีนั้นมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า รังสีมาลี. สิริคือภคะมีแก่พระอาทิตย์นั้น ชื่อว่า ภควา, อีกอย่างหนึ่ง ภคะมีสิริ ความใคร่ และความพยายามเป็นต้น มีแก่พระศาสดานั้น ชื่อว่า ภควา. นี้คือสเลสะที่เรียกว่า อภินนปทวากยสเลสะ. ชื่อว่า สเลสะ เพราะอรรถแม้อื่นก็เชื่อมโยงกันในที่นี้. แม้คำว่า "ภินนปทวากยสเลสะ" เป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยนี้.

290.

Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo;

Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

ผู้มีรัศมีอันปราศจากมลทินในฤดูสารท (หรือผู้ให้สาระคือนิพพานและมีพระญาณดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ) ผู้ยังความสิ้นไป (แห่งข้างแรมหรือกิเลส) ให้ถึงพร้อม ผู้ยังความบานแห่งหมู่ดอกบัว (หรือความตรัสรู้แห่งหมู่สัตว์ผู้ยินดีในโลก) ให้เกิดขึ้น บัณฑิต (หรือพระจันทร์) ย่อมยังหมู่ชนให้อิ่มเอิบ.

Bhinnapadavākyasileso.

ภินนปทวากยสเลสะ (สเลสะที่มีบทและประโยคต่างกัน).

290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā.

290. คำว่า "สารเท" เป็นต้น. ชื่อว่า "สุธี" เพราะมีน้ำอมฤต (สุธา) คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สุธี" เพราะมีปัญญา (พุทธิ) อันงามคือพระสัพพัญญุตญาณ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "สารทามลกาภาสะ" เพราะมีความรุ่งเรือง (อาภาสะ) อันปราศจากมลทิน (อมละ) ที่เกิดขึ้นในฤดูสารท คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สารทะ" เพราะให้สาระคือนิพพานแก่ผู้อื่น, ชื่อว่า "อมลกาภาสะ" เพราะมีความรุ่งเรืองอันปราศจากมลทิน หรือมีความรู้แจ้งในสิ่งที่ควรแก่การรู้ทั้งปวงดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "สมานีตปริกขยะ" เพราะนำมาซึ่งความสิ้นไปแห่งข้างแรมโดยลำดับอย่างดี คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สมานีตปริกขยะ" เพราะนำมาซึ่งความสงบระงับ คือความสิ้นไปหรือความเสื่อมแห่งข้าศึกคือกิเลส เพราะเป็นผู้บรรลุความสิ้นไปแล้ว คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "กุมุทากรสัมโพธะ" เพราะมีการบาน (สัมโพธิ) แห่งดอกบัว (กุมุทะ) ด้วยรัศมี คือพระจันทร์. ชื่อว่า "กุมุทากระ" เพราะทำความยินดี (มุทา) ให้เกิดแก่แผ่นดิน (กุ), ชื่อว่า "สัมโพธะ" เพราะมีการตรัสรู้อริยสัจ ๔ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ย่อมยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม. นี้เป็นภินนปทวากยสเลสะ เพราะความที่บททั้งหลายต่างกันโดยวิธีที่กล่าวแล้ว.

290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho.

290. คำว่า สาระ เป็นต้น. สารทะ คือ ผู้เกิดในฤดูสารท (ฤดูใบไม้ร่วง), หรือผู้ให้สาระคือนิพพานแก่เวไนยสัตว์, ผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ปราศจากมลทิน, หรือผู้มีความงามที่ส่วนบนเช่นนั้นเพราะประกอบด้วยพวงธงอันปราศจากมลทิน, อีกนัยหนึ่ง สารทอมลกาภาส คือ ผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ที่เกิดในฤดูสารท, หรือผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ที่ให้สาระคือนิพพานแก่เวไนยสัตว์, อีกนัยหนึ่ง สารทอมลกาภาส คือ ผู้มีญาณหยั่งรู้สิ่งที่ควรแก่การรู้ดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามืออันให้สาระคือนิพพาน. สมานีตปริกขยะ คือ พระจันทร์ที่เต็มดวงหรือความสิ้นไป (แห่งส่วนเสี้ยว) ถูกนำมาอย่างดีตามลำดับในข้างแรม, หรือผู้มีความสิ้นไปแห่งกิเลสอันกล่าวคือความสงบระงับที่เสมอกันถูกนำมาแล้ว. กุมุทากรสัมโพธ คือ ผู้ประกอบด้วยการบานแห่งดอกโกมุท, หรือผู้ประกอบด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔ อันยังความยินดีให้เกิดแก่หมู่ชนผู้อาศัยแผ่นดินที่เรียกว่า กุ. สุธี คือ พระจันทร์ที่มีชื่อนั้นเพราะมีน้ำอมฤต (สุธา), หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีชื่อนั้นเพราะมีปัญญาอันงาม. ยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม. นี้เป็นภินนบทวากยสเลสะ เพราะมีการแยกบทและประกอบความหมายในทั้งสองฝ่าย. เกิดในฤดูสารท ชื่อว่า สารทะ คือ พระจันทร์. ให้สาระ ชื่อว่า สารทะ คือ พระผู้มีพระภาค. คำว่า สารโท นี้เป็นวิเสสนะของบทว่า อาภาโส. และมีการวิเคราะห์ว่า รัศมีอันปราศจากมลทินของพระจันทร์นั้น ชื่อว่า อมลโก นิมฺมโล อาภาโส, และ รัศมีที่ศีรษะ ชื่อว่า กมฺหิ มตฺถเก อาภาโส, และ รัศมีอันปราศจากมลทินของพระศาสดานั้น ชื่อว่า อมโล กาภาโส, และ รัศมีอันปราศจากมลทินในฤดูสารทมีแก่พระจันทร์หรือพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สารโท อมลโก อาภาโส, และ ญาณหยั่งรู้สิ่งที่ควรแก่การรู้ดุจผลมะขามป้อมในฤดูสารทมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สารโท อามลกสฺส วิย อาภาโส เญยฺยาวโพโธ, และ ความสิ้นไปแห่งส่วนเสี้ยวถูกนำมาโดยดีโดยพระจันทร์นั้น ชื่อว่า สํ สมฺมา อานีโต ปริกฺขโย กลฺลาหานิ อเนเนติ, และ ความสิ้นไปคือความเสื่อมจากศัตรูคือกิเลสถูกนำมาสู่ความสงบโดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่า สมํ วูปสมํ อานีโต ปริกฺขโย หานิ กิเลสสตฺตุโต เยเนติ, และ บ่อเกิดแห่งดอกโกมุท ชื่อว่า กุมุทานํ อากโร, และ การบานแห่งดอกโกมุทเหล่านั้นมีแก่พระจันทร์นั้น ชื่อว่า เตสํ สมฺโพโธ วิกาโส ยสฺส, และ ผู้ทำความยินดี ชื่อว่า มุทํ ปีติํ กโรตีติ มุทากโร. และ ผู้ทำความยินดีบนแผ่นดิน ชื่อว่า กุยา ปฐวิยา มุทากโร, และ การตรัสรู้สัจจะ ๔ มีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่า โส สมฺโพโธ จตุสจฺจาวโพโธ ยสฺส, และ น้ำอมฤตมีแก่พระจันทร์นั้น ชื่อว่า สุธา อมตํ อสฺส จนฺทสฺส อตฺถีติ, และ ปัญญาอันงามมีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่า สุ โสภนา ธี พุทฺธิ อสฺส สมฺพุทฺธสฺสาติ.

291.

Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

พระสุคตผู้มีวินัยในตนอันตั้งมั่นดีแล้ว ผู้ย่ำยีความมัวเมาแห่งนาค (หรือผู้ย่ำยีความมัวเมาของผู้ประเสริฐ) พระองค์นั้นเป็นผู้นำ ขอจงคุ้มครองหมู่สัตว์ให้ผ่องใส (หรือจงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษ).

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

ภินนาภินนบทวากยสเลสะ.

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā.

291. คำว่า สมาหิตะ เป็นต้น. สมาหิตัตตวินัย คือ พญาครุฑผู้ประกอบด้วยวินัยคือการนำไปซึ่งตนอันตั้งมั่นดีแล้ว ด้วยอำนาจการเที่ยวไปไม่ติดขัดในอารมณ์ของตนในที่ทั้งปวง. สมาหิตัตตวินัย คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีการฝึกฝนด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งกายและจิตอันสงัด. นี้เป็นอภินนบท (บทที่ไม่แยก). อหีน มทมัททโน คือ พญาครุฑผู้ย่ำยีความมัวเมาของเหล่านาคผู้เป็นใหญ่ในงูทั้งหลาย. อหีนมทมัททโน คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ย่ำยีความมัวเมาแม้ของเหล่าบุรุษผู้ไม่ต่ำทราม (ผู้ประเสริฐ) มีมหาพรหมเป็นต้น. สุคโต คือ พญาครุฑผู้มีการไปอันงาม เพราะประกอบด้วยความสามารถในการบินขึ้นได้ก่อนที่น้ำในทะเลจะกลับมารวมกันหลังจากแหวกออก. สุคโต คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีการไปอันงาม เพราะมีการเยื้องกรายอย่างองอาจดุจพญาช้าง. เป็นอภินนบท. พระองค์นั้นเป็นผู้นำแห่งนกทั้งหลาย คือ พญาครุฑ. วิสทํ ปาตุ คือ จงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษด้วยการไม่เบียดเบียน, วินายโก คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ฝึกเวไนยสัตว์. จงคุ้มครองสัตวโลกทั้งปวงให้ผ่องใสไม่หดหู่. นี้เป็นภินนาภินนบทวากยสเลสะ เพราะบททั้งหลายผสมกันทั้งสองอย่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ.

291. คำว่า สมาหิตะ เป็นต้น. สมาหิตัตตวินัย คือ ผู้ประกอบด้วยการไปของร่างกายอันตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ของตน, หรือผู้ประกอบด้วยการฝึกจิตอันตั้งมั่นดีแล้ว. อหีนมทมัททโน คือ ผู้ย่ำยีความมัวเมาแห่งพญานาคทั้งหลาย, หรือผู้ย่ำยีความมัวเมาแม้แห่งท่านผู้ประเสริฐมีพกพรหมเป็นต้น. สุคโต คือ ผู้มีการไปอันงามเพราะสามารถไปสู่ภพนาคโดยแหวกน้ำในทะเลออกเป็นสองส่วนด้วยกำลังลมปีก แล้วจับนาคไป, หรือผู้มีการไปอันงามหลายประการอันเป็นมงคลโดยรอบ. วินายโก คือ พญาครุฑผู้เป็นผู้นำแห่งนกนั้น จงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษอันร้ายกาจด้วยการไม่เบียดเบียน. มิเช่นนั้น, วินายโก คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงฝึกเวไนยสัตว์นั้น จงคุ้มครองสัตวโลกทั้งปวงให้ผ่องใสแกล้วกล้า ด้วยการกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และนำมาซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์. นี้เป็นภินนาภินนบทวากยสเลสะ เพราะประกอบด้วยบทที่แยกกันเช่น อหีนมทมัททโน เป็นต้น และบทที่ไม่แยกกันเช่น สมาหิตัตตวินัย เป็นต้น ในทั้งสองฝ่าย. และมีการวิเคราะห์ว่า วินัยของตน ชื่อว่า อัตตสฺส วินโย, และ วินัยในตนอันตั้งมั่นมีแก่พญาครุฑหรือพระตถาคตนั้น ชื่อว่า สมาหิโต อัตตวินโย ยสฺส ครุฬสฺส ตถาคตสฺส วา, และ ผู้เป็นใหญ่ในงูทั้งหลาย ชื่อว่า อหีนํ อินา นายกา, และ ความมัวเมาแห่งพญานาคทั้งหลาย ชื่อว่า อหีนานํ นาคราชูนํ มโท, และ ท่านผู้ประเสริฐอื่นจากผู้ต่ำทราม ชื่อว่า หีเนหิ อญฺเญ อหีนา อุตฺตมา, และ ความมัวเมาของท่านเหล่านั้น ชื่อว่า ตาสํ มโท, และ ย่ำยีความมัวเมานั้น ชื่อว่า ตํ มทฺทตีติ, และ ผู้นำแห่งนกทั้งหลาย ชื่อว่า วีณํ ปักขีนํ นายโก, และ ฝึกฝนเวไนยชน ชื่อว่า เวเนยฺยชเน วิเนตีติ. ในฝ่ายที่สอง คำว่า วิสทํ เป็นกริยาวิเสสนะ.

292.

Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro;

Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi.

สเลสะชื่อวิรุทธาภินนกรรมะ และอวิรุทธาภินนกรรมะ, นิยามะ และอื่น ๆ; นิยามักเขปะ, อวิโรธี และวิโรธี ก็มี.

293.

Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ;

Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati.

สเลสะชื่อโอจิตยสัมโปสกะ เป็นต้น และปทชาตะ เป็นต้น; ลักษณะของสเลสะเหล่านั้นจะปรากฏชัดในตัวอย่างนั่นเอง.

292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti.

292-3. เพื่อแสดงประเภทของสเลสะอย่างอื่นอีก จึงกล่าวว่า "วิรุทธะ" เป็นต้น. สเลสะ 3 อย่าง คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ, สเลสะที่มีกรรมเป็นอวิรุทธะ และสเลสะที่มีกรรมเป็นอภินนะ ซึ่งมีกรรมและกิริยาเหล่านั้นนั่นเอง. สเลสะอื่นอีก คือ สเลสะที่มีการกำหนด (นิยม) อยู่ในนี้ จึงชื่อว่า นิยมวา (มีนิยม). สเลสะเช่นนั้นอีก คือ สเลสะที่มีการปฏิเสธ (อักเขปะ) การห้าม (นิเสธนะ) ของนิยม และมีคำพูด (วจนะ) เป็นการกล่าวถึง (อภิธานะ) นั้น. สเลสะนั้นอีก คือ อวิโรธี (ไม่มีความขัดแย้ง) เพราะไม่มีความขัดแย้งในสเลสะนั้น. สเลสะนั้นอีก คือ วิโรธี (มีความขัดแย้ง) เพราะมีความขัดแย้ง (วิโรธะ) ความไม่เข้ากัน (อสังคติ) อยู่ในนี้. สเลสะนั้นอีก คือ โอจิตยสัมโปสกะ (บำรุงความเหมาะสม) ซึ่งเป็นต้นของสเลสะที่อยู่ในขอบเขตของอลังการอื่น และสเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น. ประเภทของสเลสะอื่น ๆ เหล่านี้ก็มีอยู่. รูปลักษณะ สภาวะ และลักษณะของสเลสะที่กล่าวมาเหล่านี้ จะปรากฏชัดเจนในตัวอย่างและการใช้ของมันเอง.

292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho.

292-3. เพื่อแสดงสเลสะพิเศษที่ยังไม่ได้กล่าว จึงกล่าวอุทเทสว่า "วิรุทธะ" เป็นต้น. สเลสะ 3 อย่าง คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ อวิรุทธะ และอภินนะ ซึ่งประกอบด้วยกรรมที่เป็นวิรุทธะ อวิรุทธะ และอภินนะ ของอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะอื่นอีก คือ สเลสะที่ประกอบด้วยการกำหนด (นิยม). สเลสะที่มีคำพูดเป็นการปฏิเสธนิยม คือ สเลสะที่มีการกล่าวถึงที่แสดงการปฏิเสธการกำหนด. สเลสะอวิโรธี คือ สเลสะที่ไม่มีความขัดแย้งในอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะวิโรธี คือ สเลสะที่มีความขัดแย้งในอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น คือ สเลสะที่เกิดจากบท หรือเกิดจากประโยค และสเลสะโอจิตยสัมโปสกะเป็นต้น. รูปลักษณะ หรือลักษณะของสเลสะเหล่านี้ จะปรากฏชัดเจนในตัวอย่างที่เรียกว่า นิฑัสสนะ (การแสดง) เท่านั้น. ความหมายคือ จะไม่กล่าวแยกต่างหาก เพราะลักษณะนั้นเป็นที่รู้ได้ด้วยตัวอย่างที่แสดงอยู่แล้ว. วิคคหะ (การแยกบท) คือ "วิรุทธะด้วย อวิรุทธะด้วย อภินนะด้วย" และ "กรรมและกิริยาเหล่านั้นนั่นเองเป็นของสเลสะเหล่าใด". "นิยมคือการกำหนดมีอยู่ในนี้" ด้วย. "การปฏิเสธนิยมมีอยู่ในสเลสะนี้" ด้วย. "คำพูดนั้นเป็นการกล่าวถึงของสเลสะใด" ด้วย. "ความขัดแย้งไม่มีในสเลสะนี้" ด้วย. "บำรุงความเหมาะสม" ด้วย. "สเลสะนั้นเป็นต้นของอุปมาสเลสะเป็นต้น" ด้วย. "เกิดจากบท" ด้วย และ "สเลสะนั้นเป็นต้นของประโยคใด" ด้วย.

Viruddhakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ

294.

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

มารผู้เป็นศัตรู ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน มีการต่อสู้ที่น่ารื่นรมย์ ย่อมพ่ายแพ้. พระธรรมราชา ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน มีพระวรกายที่งดงาม ย่อมรุ่งเรือง.

294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato.

294. จากนั้น จึงแสดงตามลำดับว่า "สะวะเส" เป็นต้น. มารผู้เป็นศัตรูและพระธรรมราชา ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน. มารผู้เป็นศัตรูนั้น มีการต่อสู้คือการทะเลาะที่น่ารื่นรมย์. พระธรรมราชานั้น มีความสมบูรณ์แห่งพระวรกาย. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มารผู้เป็นศัตรูย่อมพ่ายแพ้ คือ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้ โดยนัยแห่งความพ่ายแพ้ที่ได้รับ ณ โพธิบัลลังก์. ส่วนพระธรรมราชาผู้ทรงงามพร้อมทุกประการ ย่อมรุ่งเรือง คือ ย่อมเป็นไปอย่างเสมอด้วยการประกาศชัยชนะที่แผ่ไปทั่วสามโลก. นี้คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ เพราะความขัดแย้งกันระหว่างการพ่ายแพ้และการรุ่งเรือง.

294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ.

294. บัดนี้ จึงยกตัวอย่างตามลำดับของอุทเทสว่า "สะวะเส" เป็นต้น. ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน คือ ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่เป็นประโยชน์. กัลละวิคคหะ คือ การทะเลาะที่น่ารื่นรมย์, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ผู้ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งร่างกายที่น่ารื่นรมย์. มารผู้เป็นศัตรูย่อมพ่ายแพ้ คือ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้ โดยนัยแห่งความพ่ายแพ้ที่ได้รับ ณ โคนต้นโพธิ์. ส่วนพระธรรมราชาคือพระตถาคต ย่อมรุ่งเรือง คือ ย่อมรุ่งเรืองโดยนัยแห่งเสียงประกาศชัยชนะที่แผ่ไปทั่วสามโลก. เพราะกิริยาคือการพ่ายแพ้และการรุ่งเรืองมีความขัดแย้งกัน นี้จึงชื่อว่า วิรุทธกรรมสเลสะ. วิคคหะคือ "อำนาจของตนเอง" ด้วย และประโยคว่า "การวิวาทหรือร่างกายที่น่ารื่นรมย์เป็นของบุคคลใด" ด้วย.

Aviruddhakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมเป็นอวิรุทธะ

295.

Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

ชนทั้งหลายย่อมฟังวาจาของพระมุนี ซึ่งมีความไพเราะโดยธรรมชาติ และเกิดจากการอุบัติขึ้นของบุญพิเศษ และย่อมเห็นอมตะ (นิพพาน).

295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti.

295. "สภาวะ" เป็นต้น. วาจาที่ไพเราะและเป็นที่รักโดยธรรมชาติ, อมตะที่ไพเราะ, การอุบัติขึ้นคือความเจริญของบุญพิเศษ, หรือสิ่งใดที่เกิดจากบุญพิเศษนั้น. ชนทั้งหลายย่อมฟังวาจาของพระมุนี อันได้แก่พระสัทธรรม และย่อมเห็นอมตะนั้น. นี้คือ อวิรุทธกรรมสเลสะ เพราะการฟังและการเห็นไม่ขัดแย้งกัน.

295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho.

295. "สภาวะ" เป็นต้น. สภาวะที่ไพเราะโดยธรรมชาติ คือ ไพเราะโดยธรรมชาติ เพราะมีความไพเราะแม้ไม่มีการกระทำที่พึงกระทำว่า "เราจะทำให้วาจาไพเราะ", หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ประณีตโดยธรรมชาติ แม้ไม่มีสังขารพิเศษ เพราะไม่ได้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยใด ๆ. เกิดจากการอุบัติขึ้นของบุญพิเศษ คือ เกิดขึ้นด้วยความเจริญของกุศลพิเศษบางอย่างของพระมุนีผู้แสดงบุญพิเศษ, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ได้รับเป็นอารมณ์ด้วยความเจริญของกุศลพิเศษที่ชนผู้ควรแนะนำได้กระทำด้วยความมุ่งหมายนิพพาน. ชนทั้งหลายคือชนผู้ควรแนะนำ ย่อมฟังวาจาของพระมุนี อันได้แก่พระสัทธรรม และย่อมเห็นอมตะคือนิพพาน. เพราะกิริยาคือการฟังและการเห็นไม่ขัดแย้งกัน นี้คือ อวิรุทธกรรมสเลสะ. วิคคหะคือ "สภาวะของตนเอง" ด้วย, "ไพเราะด้วยสิ่งนั้น" ด้วย, "ไพเราะ" ด้วย, "บุญนั่นแหละเป็นพิเศษ" ด้วย, "การอุบัติขึ้นของบุญนั้น" ด้วย, และ "สิ่งใดเกิดจากบุญนั้น" ด้วย.

Abhinnakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมเป็นอภินนะ

296.

Andhakārāpahārāya,

Sabhāvamadhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ,

Jino vācāya bhāya ca.

พระชินเจ้าทรงยังจิตของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาและด้วยพระรัศมี เพื่อกำจัดความมืด และเพราะมีความไพเราะโดยธรรมชาติ.

296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti.

296. "อันธกาเร" เป็นต้น. บทว่า อันธการาปหารา หมายถึง พระวาจาและพระรัศมีที่กำจัดความมืด อันได้แก่โมหะ หรือความมืดตามธรรมชาติ. พระชินเจ้าทรงยังจิตใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาที่มีสภาวะเป็นแสงสว่างนั้น และด้วยความงามนั้น. นี้คือ อภินนกรรมสเลสะ เพราะประกอบด้วยพระวาจาและพระรัศมี ซึ่งมีกิริยาเดียวคือการยังให้เอิบอิ่ม.

296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ.

296. "อันธการา" เป็นต้น. เพื่อกำจัดความมืด คือ เพื่อกำจัดโมหันธการ หรือความมืดตามธรรมชาติ. และด้วยพระวาจาที่ไพเราะโดยธรรมชาติ คือ ไพเราะแก่หูโดยธรรมชาติ และด้วยพระรัศมีคือความงามแห่งพระวรกายที่น่ารื่นรมย์แก่ตาโดยธรรมชาติ. พระชินเจ้าทรงยังจิตใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม. นี้คือ อภินนกรรมสเลสะ เพราะมีการประกอบพระวาจาและพระรัศมีทั้งสองซึ่งเป็นเครื่องมือ เข้ากับกิริยาเดียวที่มีสภาวะเป็นการยังให้เอิบอิ่ม. บทวิเคราะห์ว่า "กำจัดความมืด" และประโยคว่า "ไพเราะโดยธรรมชาติ".

Niyamavantasilesa

นิยมวันตสิเลส

297.

Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā.

ความดำมีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น, ความคดมีอยู่ในพระขนงเท่านั้น, ความแดงยิ่งมีอยู่ในพระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์เท่านั้น.

297. ‘‘Kesi’’ccādi. Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti.

297. "เกสี" เป็นต้น. ความดำมีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น ไม่ใช่ในพระหฤทัย, คุณสมบัติของความดำและความเป็นบาปเกี่ยวเนื่องกัน. ความคดมีอยู่ในพระขนงเท่านั้น ไม่ใช่ในพระอัธยาศัย, ความคด ความไม่ตรง และความเจ้าเล่ห์เกี่ยวเนื่องกัน. ความแดงยิ่งมีอยู่ในพระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในพระจิต, คุณสมบัติของความแดงยิ่งและความกำหนัดเกี่ยวเนื่องกัน. คำว่า "ของพระมุนินทร์" พึงเชื่อมโยงกับทุกบทมี "ความดำ" เป็นต้น. สเลสะที่มีนิยม คือการใช้คำกำหนดว่า "มีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น" เป็นต้น.

297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho.

297. "เกสิกขีณัง" เป็นต้น. ความดำของพระมุนินทร์มีอยู่ที่พระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น ความดำคืออกุศลไม่มีในพระหฤทัย. ความคดมีอยู่ที่พระขนงเท่านั้น ไม่ใช่ในพระอัธยาศัย. ความแดงยิ่งมีอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในวัตถุอื่นใด. ในบทว่า "เกสิกขีณัง" เป็นต้น เพราะมีบทกำหนดแน่นอนปรากฏอยู่ และเพราะความดำเกี่ยวเนื่องกับบาป, ความคดเกี่ยวเนื่องกับความเจ้าเล่ห์, และความแดงเกี่ยวเนื่องกับราคะ ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า นิยมวันตสิเลส. บทวิเคราะห์ว่า "พระเกศาและดวงพระเนตร", "ภาวะแห่งความดำ", "ภาวะแห่งความคด", "พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์", และ "ภาวะแห่งความแดงยิ่ง".

Niyamakkhepasilesa

นิยามักเขปสิเลส

298.

Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น หรือว่า ความรักอันดีงามนั้นปรากฏอยู่ในคุณธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายด้วย.

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ.

298. "ปาณิ" เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในพระหฤทัย, คำว่า สารากะ (สีแดง/ความรัก) นี้เกี่ยวเนื่องกันทั้งสีแดงและฉันทราคะ. การกำหนดนี้ถูกปฏิเสธ. หรือว่า จะกำหนดได้อย่างไร ในเมื่อความรักอันดีงามนั้นปรากฏอยู่ในคุณธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ซึ่งมีลักษณะแห่งความปราศจากราคะ. เพราะฉะนั้น สิเลสนี้จึงชื่อว่า นิยามักเขปวจนสิเลส เพราะคำว่า "จะกำหนดได้อย่างไร".

298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho.

298. "ปาณิ" เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น แต่โลภะในพระหฤทัยไม่ปรากฏ. หรือว่า ความรักอันดีงามนั้นเป็นกุศลฉันทะคือความปรารถนาจะทำ ก็ปรากฏอยู่ในคุณธรรมมีศีลเป็นต้นของสัตบุรุษทั้งหลายด้วย. เพราะประกอบด้วยคำว่า "หรือว่า" ซึ่งเป็นบทปฏิเสธการกำหนดที่แสดงด้วยคำว่า "เท่านั้น" และเพราะสีแดงเกี่ยวเนื่องกับราคะคือโลภะ ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า นิยามักเขปวจนสิเลส. บทวิเคราะห์ว่า "ความรักอันดีงาม" (สํ = ดีงาม, ราคะ = ความรัก/สีแดง).

Avirodhisilesa

อวิโรธิสิเลส

299.

Salakkhaṇo’tisubhago,

Tejassī niyatodayo;

Lokeso jitasaṃkleso,

Vibhāti samaṇissaro.

พระสมณิศร ผู้มีลักษณะดี งดงามยิ่ง มีเดช มีการอุบัติขึ้นอย่างแน่นอน เป็นเจ้าแห่งโลก ผู้ชนะกิเลส ย่อมรุ่งเรือง.

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi , samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā.

299. "สลักขโณ" เป็นต้น. บทว่า สลักขโณ หมายถึง ผู้มีลักษณะพร้อมด้วยลักษณะของตน หรือมีมหาบุรุษลักษณะ 32 ประการ ได้แก่ พระจันทร์และพระมุนินทร์. บทว่า อติสุภโค หมายถึง ผู้มีโฉมงามยิ่ง ได้แก่ พระจันทร์และพระมุนินทร์. บทว่า เตชัสสี หมายถึง ผู้มีเดช ได้แก่ พระอาทิตย์และพระมุนินทร์ผู้ประกอบด้วยรัศมีพิเศษ. บทว่า นิยโตทโย หมายถึง ผู้มีการขึ้นอย่างแน่นอนทุกวันอันเป็นลักษณะแห่งรัศมี ได้แก่ พระอาทิตย์; อีกนัยหนึ่ง หมายถึง พระมุนินทร์ผู้มีการอุบัติขึ้นอย่างแน่นอนและมั่นคงคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีสภาวะแห่งสัมโพธิญาณ. บทว่า โลเกโส หมายถึง พระพรหมและพระมุนินทร์. บทว่า ชิตสังเกลโส หมายถึง พระพรหมผู้ชนะความป่วยไข้ทางกายและจิตด้วยอำนาจความยินดีในฌาน; อีกนัยหนึ่ง หมายถึง พระมุนินทร์ผู้ชนะกิเลส 10 ประการด้วยการบรรลุอริยมรรคญาณ. พึงเชื่อมโยงว่า พระมุนินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งสมณะ (และอุปมณีผู้เป็นใหญ่แห่งมณี) ย่อมรุ่งเรือง. นี้ชื่อว่า อวิโรธิสิเลส เพราะบทว่า สลักขโณ และ อติสุภโค เป็นต้น ไม่ขัดแย้งกันในความหมายทั้งสองฝ่าย.

299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ.

299. เป็นต้นว่า “มีลักษณะดี” “สลักขโณ” คือ ผู้ประกอบด้วยลักษณะ, “อติสุภโค” คือ ผู้ประกอบด้วยลักษณะอันงดงามยิ่ง หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และประกอบด้วยความงามยิ่งเป็นต้น “เตชัสสี” คือ ผู้ประกอบด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ อันเป็นเหตุขจัดความมืด “นิยโตทโย” คือ ผู้มีการขึ้นสู่ท้องฟ้าอย่างแน่นอนในเวลาเช้าทุกวัน หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยพุทธรัศมีที่แผ่ไปอย่างต่อเนื่อง และประกอบด้วยความเจริญอันเป็นตำแหน่งแห่งสัพพัญญูที่มั่นคง “โลเกโส” คือ ผู้เป็นพรหม, “ชิตสังเกลโส” คือ ผู้ที่ความกระวนกระวายทางกายและจิตถูกชนะด้วยปีติในฌาน หรือมิฉะนั้น ผู้เป็นใหญ่แห่งโลกทั้งสาม ผู้ที่กิเลส ๑๐ อย่างถูกทำลายด้วยจตุตถอริยมรรคญาณ “สมณิศร” คือ มณีอันสูงสุดนั้นย่อมรุ่งเรืองงดงาม หรือมิฉะนั้น พระมุนินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งสมณะย่อมรุ่งเรืองส่องแสง เพราะบทสองบทมี “สลักขโณ สุภโค” เป็นต้น ไม่ขัดแย้งกัน และเพราะความหมายของสัพพัญญูนั้นเกี่ยวเนื่องกับพระจันทร์ในบาทแรก, พระอาทิตย์ในบาทที่สอง, พระพรหมในบาทที่สาม, และมณีในบาทที่สี่ ฉะนั้นนี้จึงชื่อว่า อวิโรธิสิเลส ประโยควิเคราะห์คือ “ผู้เป็นไปพร้อมด้วยลักษณะ”, “ผู้มีโชคอันงดงามยิ่ง หรือมีสิริ หรือมีสิริอันเกิดจากความเพียรพยายามเป็นต้น”, “ผู้มีเดช”, “ผู้มีการขึ้นอย่างแน่นอน”, “ผู้เป็นใหญ่แห่งโลก”, “ผู้ที่กิเลสถูกชนะแล้ว”, และ “ผู้เป็นใหญ่แห่งมณีหรือสมณะ”

Virodhisilesa

วิโรธิสิเลส

300.

Asamopi samo loke,

Lokesopi naruttamo;

Sadayopya’dayo pāpe,

Cittā’yaṃ munino gati.

แม้ไม่เสมอ ก็เสมอในโลก แม้เป็นเจ้าแห่งโลก ก็เป็นนรุตตมะ (ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์) แม้มีใจกรุณา ก็ไม่มีใจกรุณาในบาป ความเป็นไปของพระมุนีนี้เป็นอัศจรรย์

300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo.

300. เป็นต้นว่า “แม้ไม่เสมอ” “อสมะ” คือ ผู้ไม่มีใครเสมอด้วยคุณสมบัติของพระราชาเป็นต้น ได้แก่ พระราชาบางพระองค์เป็นต้น, “อสมะ” คือ พระมุนีผู้เป็นยอดแห่งโลก ในที่นั้น เมื่อพระราชาเป็นต้นไม่เสมอ การที่ท่านเสมอในโลกนั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะท่านไม่เสมอ คำว่า “แม้” ย่อมแสดงความขัดแย้ง แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดแย้งกัน เพราะท่านเสมอในโลกกับสัตว์ผู้เป็นปฏิปักษ์เช่นพระเทวทัตเป็นต้น และสัตว์ผู้ไม่เป็นปฏิปักษ์เช่นพระราหุลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นเพียงวิโรธาภาส (ความขัดแย้งเทียม) และหาใช่ความขัดแย้งจริงไม่ “โลเกโส” คือ พระพรหมและพระมุนี ในที่นั้น การที่ “พระพรหมเป็นนรุตตมะ” นั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะท่านเป็นทิพยโยนี แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดแย้งกัน เพราะท่านเป็นนรุตตมะ “ทโย” คือ การให้, “สทโย” คือ ผู้มีการให้พร้อม ได้แก่ บุรุษบางคน “สทโย” คือ ผู้ประกอบด้วยความกรุณา ได้แก่ พระมุนี ในที่นั้น บุรุษผู้ให้ทานนั้นจะไม่มีความกรุณาในคนบาปได้อย่างไร ย่อมขัดแย้งกัน พระมุนีจะไม่มีความกรุณาในบาปมีราคะเป็นต้นได้อย่างไร ย่อมขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น ความเป็นไปของพระมุนีที่กล่าวมานี้เป็นอัศจรรย์ นี้จึงเป็นวิโรธิสิเลสที่ยกมาแสดงตามนัยที่กล่าวมา

300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho.

300. เป็นต้นว่า “แม้ไม่เสมอ” “อสมะ” คือ แม้ไม่เสมอ แม้ไม่มีใครเทียบได้ พระราชาเป็นต้นบางพระองค์ก็เสมอในโลก หรือมิฉะนั้น พระมุนีผู้ไม่มีบุคคลเสมอเท่านั้น ย่อมเสมอในโลกทั้งปวง เช่น พระราหุล พระภัททะ พระเทวทัตเป็นต้น ด้วยการไม่มีความยินดีและความยินร้าย “โลเกโส” คือ แม้เป็นพรหม ก็เป็นนรุตตมะ (ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์) หรือมิฉะนั้น เป็นนรุตตมะด้วยการเป็นผู้เป็นใหญ่แห่งโลกทั้งปวงเท่านั้น “สทโย” คือ แม้ประกอบด้วยการให้ทานอันเป็นความกรุณาแก่ยาจก ก็ไม่มีความกรุณา คือไม่มีการให้ทานในคนบาปผู้ชั่วร้าย หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยความกรุณาเท่านั้น ย่อมไม่มีความกรุณาในอกุศล ความเป็นไปของพระมุนีนี้เป็นอัศจรรย์และวิจิตร เพราะความเสมอที่ไม่เสมอของพระราชาเป็นต้น, การเป็นนรุตตมะด้วยการเป็นพรหม, และการไม่มีการให้ทานของบุรุษบางคนผู้มีการให้ทานนั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น สิเลสนี้จึงชื่อว่า วิโรธิสิเลส เพราะพระมุนีเกี่ยวเนื่องกับพระราชา พระพรหม และบุรุษ ความขัดแย้งในฝ่ายแรกๆ ย่อมถูกขจัดด้วยฝ่ายหลังๆ ในฝ่ายแรก คำว่า “แม้” ย่อมแสดงความขัดแย้ง ในฝ่ายหลัง ย่อมแสดงการกำหนดแน่นอน บทวิเคราะห์คือ “ผู้ไม่มีใครเสมอ”, “ผู้เป็นนรุตตมะ”, “ผู้ประกอบด้วยการให้ทานหรือความกรุณา”, และ “ผู้ไม่มีการให้ทานหรือความกรุณา”

Ocityasamposakapadasilesa

โอจิตยสัมโปสกปทสิเลส

301.

Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi;

Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati.

หมู่ชนผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏเบียดเบียนและน้อมลงแล้วในพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตะ ย่อมได้ความสุขที่ปรารถนาอย่างยิ่ง

301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti.

301. ยกตัวอย่างว่า “ในสังสารวัฏ” เป็นต้น สังสารวัฏคือขันธ์ที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย เป็นทุกข์โดยความเป็นทุกข์ เป็นต้น หมู่สัตว์ผู้ถูกสังสารวัฏนั้นบีบคั้น ถูกกระทบ “ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตะ” คือผู้ให้ซึ่งสุขอันเป็นอมตะ หรือนิพพานอันเป็นอมตะ เป็นคำเรียกขาน หมู่สัตว์ผู้โน้มน้อมในท่านด้วยการกราบไหว้ ย่อมได้ ย่อมถึงซึ่งสุขทางกายและทางใจอันเกิดจากการพ้นทุกข์ที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ในที่นี้ อมตะคือสุธา (น้ำทิพย์) และนิพพาน ผู้ให้อมตะย่อมทำให้ผู้ถูกทุกข์บีบคั้นมีความสุข ย่อมเหมาะสม บทว่า “ผู้ให้อมตะ” นี้ ย่อมส่งเสริมความเหมาะสมในเรื่องที่กล่าวถึง จึงเป็นปทสิเลสที่ส่งเสริมความเหมาะสม ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์อุปมาสิเลสเป็นต้น เช่น “ผู้ประกอบด้วยกลิ่นหอมและความงาม” เป็นต้น

301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ.

301. “สังสารวัฏ” เป็นต้น หมู่สัตว์ผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏบีบคั้น คือถูกทุกข์ที่ชื่อว่าการดำเนินไปไม่ขาดสายแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บีบคั้น ข้าแต่ผู้ประทานอมตะ ดูก่อนผู้ให้น้ำทิพย์ หรือมิฉะนั้น ข้าแต่พระตถาคตผู้ให้นิพพาน หมู่สัตว์ผู้โน้มน้อมในท่านด้วยการกราบไหว้ ย่อมได้ ย่อมเสวยซึ่งสุขทางกายและทางใจอันเป็นที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ผู้ให้อมตะย่อมทำให้ผู้เป็นทุกข์มีความสุข ข้อนี้เหมาะสมอย่างยิ่ง บทว่า “ผู้ให้อมตะ” ซึ่งเป็นเครื่องกล่าวถึงเนื้อความทั้งสอง ย่อมส่งเสริมความเหมาะสมในการให้สุขแก่บุคคลเช่นนั้น นี้คือปทสิเลสที่ส่งเสริมความเหมาะสม และประโยคว่า สังสารวัฏนั่นแหละคือทุกข์, และถูกสังสารวัฏนั้นบีบคั้น, และให้ซึ่งอมตะคือน้ำทิพย์หรือนิพพาน

302.

Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

การกล่าวถึงใดที่มีอยู่ ด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณ โดยทำให้เท่าเทียมกันแก่ใครบางคน การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตา (การประกอบที่เท่าเทียมกัน)

302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, sā tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati.

302. ท่านประกอบตุลยโยคิตาด้วยคำว่า 'ด้วยคุณ' เป็นต้น คุณคือธรรมที่ดีหรือชั่ว การกล่าวบอกคือการพรรณนาใด เพื่อประโยชน์แก่การสรรเสริญหรือการนินทาบุคคลเป็นต้น โดยทำให้เท่าเทียมกันกับวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณนั้น แม้โดยตัววัตถุจะไม่เท่าเทียมกัน ก็ยกเอาความเป็นเช่นนั้นขึ้นมา การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตาที่มีลักษณะเท่าเทียมกัน เพราะเป็นการแสดงความประกอบที่เท่าเทียมกันของสิ่งเหล่านั้นด้วยคุณที่ประสงค์จะกล่าว ตุลยโยคิตานั้นจึงเป็นไป ๒ อย่าง โดยความหมายนั้น

302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā.

302. บัดนี้ ท่านแสดงตุลยโยคิตาลังการด้วยคำว่า 'ด้วยวัตถุที่ประกอบด้วยคุณ' เป็นต้น การกล่าวถึงคือการบอกเล่าคุณและโทษใด ที่เป็นไปเพื่ออาศัยการสรรเสริญหรือการนินทาบุคคลเป็นต้น โดยทำให้เท่าเทียมกันด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณอย่างใดอย่างหนึ่งที่ดีหรือไมดี โดยการยกเอาความเข้าใจว่าเท่าเทียมกันขึ้นมา แม้ในสิ่งที่ไม่เท่าเทียมกันโดยสภาวะจริง การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตา และมีการวิเคราะห์ว่า 'ประกอบด้วยคุณ' บ้าง, 'การประกอบร่วมกับคุณที่เท่าเทียมกัน' บ้าง, 'การประกอบนั้นมีอยู่แก่พระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคเป็นต้นเหล่านี้' บ้าง, 'ความเป็นแห่งสิ่งเหล่านั้นคือความเกี่ยวข้องกับคุณที่เท่าเทียมกัน' บ้าง ในที่นี้ พึงทราบว่า ถ้อยคำพิเศษที่แสดงถึงความเกี่ยวข้องกับคุณนั้น ของเนื้อความแห่งบทที่ประกอบด้วยคุณที่เท่าเทียมกัน เพราะความเป็นตุลยโยคิตา ชื่อว่าตุลยโยคิตาโดยความหมายนั้น

303.

Sampattasammado loko,

Sampattālokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca,

Bhagavā ca tamonudo.

โลกถึงแล้วซึ่งความบันเทิง ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืด

303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ.

303. ท่านยกตัวอย่างว่า 'ถึงแล้ว' เป็นต้น ชื่อว่า ตโมนุทะ เพราะอรรถว่า กำจัดความมืด โลกคือหมู่สัตว์ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความบันเทิงคือความปีติ และเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ ในที่นี้ พึงประกอบลักษณะว่า เป็นการกล่าวถึงโดยอาการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค โดยทำให้เท่าเทียมกับพระอาทิตย์ผู้ประกอบด้วยคุณมีการให้ความปีติเป็นต้น

303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā.

303. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ถึงแล้ว' เป็นต้น โลกคือหมู่สัตว์ ย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความบันเทิงคือได้รับความปีติ และเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืดคือขจัดความมืด ซึ่งเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ ในที่นี้ เป็นการกล่าวคุณโดยอาการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค โดยทำให้เท่าเทียมกับพระอาทิตย์ผู้ประกอบด้วยคุณที่ชื่อว่าการให้ความปีติและการทำให้เกิดแสงสว่าง และมีรูปประโยคว่า 'ความบันเทิงคือความปีติอันโลกถึงแล้ว', 'ความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง', 'ความสมบูรณ์แห่งแสงสว่างอันโลกถึงแล้ว' และ 'ผู้กำจัดความมืด' แม้ในตัวอย่างที่ไม่ได้แสดงไว้ การนินทาที่พึงกระทำแก่ใครบางคนโดยทำให้เท่าเทียมกับวัตถุบางอย่างที่ประกอบด้วยคุณที่ไม่ดี ก็พึงเห็นได้โดยนัยเดียวกันนี้

304.

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

เมื่อจะให้สำเร็จซึ่งเนื้อความอื่น ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงกับเนื้อความนั้น อันไม่ดี (ไม่น่าปรารถนา) หรืออันดี (น่าปรารถนา) ย่อมถูกแสดงให้เห็น นั่นคือ นิฑัสสนะ (การแสดงตัวอย่าง)

304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā.

304. ท่านแสดงนิฑัสสนะด้วยคำว่า 'เนื้อความอื่น' เป็นต้น โดยวัตถุบางอย่างที่เป็นเหตุ ซึ่งทำให้สำเร็จกิจอันเหมาะสมอย่างอื่นที่มุ่งหมายจะแสดงเนื้อความอื่น ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงหรือเท่าเทียมกับเนื้อความอื่นนั้น ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่ดีคือไม่น่าปรารถนา หรือสิ่งที่ดีคือน่าปรารถนา ย่อมถูกแสดงให้เห็นคือถูกทำให้ปรากฏ นิฑัสสนะที่มีลักษณะเช่นนี้พึงมี

304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho.

304. บัดนี้ ท่านแสดงนิฑัสสนะลังการด้วยคำว่า 'เนื้อความอื่น' เป็นต้น โดยวัตถุบางอย่างที่ทำให้สำเร็จเพียงกิจอันเหมาะสมอย่างอื่นจากเนื้อความที่พึงแสดง ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงหรือเท่าเทียมกับเนื้อความอื่นนั้น ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่ดีคือไม่น่าปรารถนา หรือสิ่งที่ดีคือน่าปรารถนา ย่อมถูกแสดงให้เห็นคือถูกทำให้ปรากฏด้วยวัตถุทั้งหลาย ผลเช่นนั้นชื่อว่านิฑัสสนะ และมีการวิเคราะห์ว่า 'เนื้อความนั้นด้วย เป็นอย่างอื่นด้วย' บ้าง, 'คล้ายคลึงกับเนื้อความอื่นนั้น' บ้าง, 'ย่อมถูกแสดงให้เห็น' บ้าง

Asantaphalanidassana

นิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนา

305.

Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ.

เพราะการอุบัติขึ้นของพระสมณินทร์ บาปทั้งหลายย่อมถึงความพินาศ (บาปทั้งหลาย) เมื่อจะแสดงถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้าย ของเหล่าบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชา

305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā.

305. 'เพราะการอุบัติขึ้น' เป็นต้น เพราะการอุบัติขึ้นคือการปรากฏขึ้นของพระสมณินทร์ผู้เป็นพระมหามุนี บาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น ย่อมถึงความพินาศคือความย่อยยับ อธิบายว่า ย่อมพินาศ ท่านแสดงผลที่คล้ายคลึงกับเนื้อความอื่นคือความพินาศของบาปที่มีการอุบัติขึ้นเป็นเบื้องหน้า เมื่อจะแสดงถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้าย คำว่า พระธรรมราชา คือพระราชาผู้ไม่ปราศจากธรรม และพระมุนินทร์ เป็นคำที่สอดคล้องกัน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีที่สุดคือบั้นปลายอันชั่วร้ายและขัดแย้ง ของบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชานั้น เมื่อจะแสดงถึงสิ่งนั้น นี่คือนิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาอันมีเหตุจากการขัดแย้งกับพระธรรมราชา เพราะความพินาศเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา

305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ.

305. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'เพราะการอุบัติขึ้น' เป็นต้น เพราะการอุบัติขึ้นคือการปรากฏขึ้นของพระสมณินทร์ผู้เป็นพระมุนินทร์ในโลก บาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น ย่อมถึงคือบรรลุถึงความพินาศคือความเสื่อม ของเหล่าบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชา คือพระราชาผู้ประกอบด้วยราชธรรมทั้งหลาย หรือผู้ขัดแย้งกับพระมุนินทร์ผู้เป็นอธิบดีแห่งธรรม โดยแสดงคือประกาศถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้ายคือมีบั้นปลายที่ไม่น่าปรารถนา ในที่นี้ ด้วยกึ่งคาถาแรก ท่านแสดงเนื้อความอื่นที่ชื่อว่าความพินาศของบาปซึ่งมีการอุบัติขึ้นเป็นเบื้องหน้า ด้วยกึ่งคาถาหลัง ท่านแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาที่ชื่อว่าความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้ายซึ่งมีเหตุจากการขัดแย้งที่คล้ายคลึงกันนั้น นี่คือนิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาอันมีเหตุจากการขัดแย้งกับพระธรรมราชา เพราะความพินาศเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา และมีรูปประโยคว่า 'จอมแห่งสมณะทั้งหลาย' บ้าง, 'พระราชาผู้ประกอบด้วยธรรม' หรือ 'พระราชาในธรรมทั้งหลาย' บ้าง, 'ผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชานั้น' บ้าง, 'ผู้มีที่สุดคือบั้นปลายอันชั่วร้ายและวิปริต' บ้าง, 'ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น' บ้าง

Santaphalanidassana

นิฑัสสนะแสดงผลที่น่าปรารถนา

306.

Sironikkhittacaraṇo-

Cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Paramabbhutataṃ loke,

Viññāpeta’ttano jino.

พระชินเจ้าพระองค์นี้ ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรแห่งดอกบัวอันอัศจรรย์ ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เองในโลก.

306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti.

306. คำว่า “เศียร” เป็นต้น. พระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรของดอกบัวทั้งหลายอันอัศจรรย์ ซึ่งประกอบด้วยคุณอันน่าอัศจรรย์ ที่ผุดขึ้นมาโดยการแหวกแผ่นดิน เพื่อรองรับพระบาทคู่ดุจดอกบัวของพระผู้มีพระภาคเจ้า. ด้วยลักษณะแห่งการประดิษฐานพระบาทบนดอกบัว ท่านแสดงผลที่คล้ายคลึงกันด้วยอรรถอื่น. ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เอง. การแสดงนี้เป็นผลอันดี เพราะเป็นที่ปรารถนาในการแสดงอรรถอันอัศจรรย์ของพระชินเจ้า.

306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho.

306. คำว่า “เศียร” เป็นต้น. พระชินเจ้าพระองค์นี้ ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรของดอกบัวทั้งหลายอันอัศจรรย์ ซึ่งสมควรแก่การที่เหล่าเทวดาจะพึงดีดนิ้ว (แสดงความอัศจรรย์) เพราะผุดขึ้นมาโดยการแหวกแผ่นดินเพื่อรองรับพระบาทของพระองค์เอง ทรงประกาศให้สัตว์โลกในโลกได้รู้ถึงความเป็นผู้มีคุณอันอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เอง. ในที่นี้ การที่ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งด้วยอรรถอื่นที่ชื่อว่าการประดิษฐานพระบาทบนเศียรของดอกบัวอันอัศจรรย์นี้ เป็นผลอันดีที่คล้ายคลึงกัน เพราะเป็นที่ปรารถนาในการแสดงอรรถอันอัศจรรย์ของพระชินเจ้า. และคำว่า “ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียร” และคำว่า “สมควรแก่การดีดนิ้ว” และคำว่า “ผู้มีคุณอันอัศจรรย์ยิ่งและสูงสุด” และคำว่า “ความเป็นแห่งบุคคลนั้น” เป็นวิเคราะห์.

307.

Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ.

ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง หรือแห่งอัธยาศัย ที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่งนั้น เรียกว่าความยิ่งใหญ่.

307. Mahantattamupadasseti ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ.

307. ท่านแสดงความยิ่งใหญ่ด้วยคำว่า “ด้วยความรุ่งเรือง” เป็นต้น. ความยิ่งใหญ่ที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่ง ความเป็นผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งยวด ด้วยความรุ่งเรือง ด้วยสมบัติ หรือด้วยอัธยาศัย หรือด้วยเจตนา นั้นเรียกว่าความยิ่งใหญ่.

307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

307. บัดนี้ ท่านแสดงอลังการชื่อว่า “มหันตัตตะ” (ความยิ่งใหญ่) ด้วยคำว่า “วิภูติ” (ความรุ่งเรือง) เป็นต้น. ความยิ่งใหญ่ใดที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่ง ความเป็นผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งยวด ด้วยความรุ่งเรือง ด้วยสมบัติ หรือด้วยอัธยาศัย หรือด้วยเจตนา ความยิ่งใหญ่นั้นเรียกว่า “มหันตัตตะ”. และคำว่า “ความเป็นแห่งผู้ยิ่งใหญ่” และคำว่า “ผู้มีคุณอันเลิศยิ่งและสูงสุด” และคำว่า “ความเป็นแห่งบุคคลนั้น” เป็นประโยค.

Vibhūtimahantatta

ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง

308.

Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā.

พระโพธิสัตว์ ก่อนการออกบวช ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด ผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ.

308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti.

308. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “มงกุฎ” เป็นต้น. ก่อนการออกบวช พระโพธิสัตว์ผู้เป็นโอรสของพระนางมายาเทวี ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด ซึ่งไม่เหมือนใคร. เป็นเช่นไร? คือผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ (มงกุฎที่ประดับด้วยรัตนะ) ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรืองนั้นกล่าวไว้ว่า “เศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนะ”.

308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ.

308. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “มงกุฎ” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์ผู้เป็นมหาโพธิสัตว์ในชาติสุดท้าย ก่อนการออกบวช ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด คือผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ (เศวตฉัตรที่ย้อมด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ). ในที่นี้ การกล่าวถึงความเป็นเศวตฉัตรที่ประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ ย่อมเป็นความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง. และคำว่า “รัตนะในมงกุฎ” และคำว่า “ด้วยรัศมีของรัตนะเหล่านั้น” และคำว่า “ผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีเหล่านั้น” เป็นประโยค.

Adhippāyamahantatta

ความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัย

309.

Satto sambodhiyaṃ bodhi-

Satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābaddha-

Mapi rāhulamātaraṃ.

พระโพธิสัตว์พระองค์นั้น ผู้ข้องอยู่ในพระสัมโพธิญาณ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย ทรงละทิ้งแม้พระมารดาของพระราหุล ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรัก.

309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti.

309. คำว่า “ข้องอยู่” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์สิทธัตถะ ทรงละทิ้ง ไม่ทรงอาลัย ไม่ทรงข้องอยู่ แม้ในพระมารดาของพระราหุล คือพระนางพิมพาเทวี ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรักที่เกิดจากความเสน่หา (แล้วจะกล่าวถึงหญิงสาวอื่นทำไมเล่า) เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อความเจริญทั้งทางโลกและทางธรรม ทรงข้องอยู่ ทรงติดอยู่แต่ในพระสัมโพธิญาณ คือพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น นี้คือความหมาย. ความยิ่งใหญ่สูงสุดย่อมปรากฏด้วยลักษณะแห่งการไม่ข้องอยู่ในสตรีรัตนะเช่นนั้น.

309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho.

309. คำว่า “ข้องอยู่” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์พระองค์นั้น ทรงละทิ้งแม้พระมารดาของพระราหุล คือพระนางพิมพาเทวี ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรักที่ชื่อว่าความเสน่หา ทรงข้องอยู่ ทรงติดอยู่แต่ในพระสัมโพธิญาณ คือพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อประโยชน์ทั้งทางโลกและทางธรรมของสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยการกล่าวถึงการไม่ข้องอยู่ในสตรีรัตนะเช่นนั้น ย่อมชื่อว่ากล่าวถึงความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัยอันสูงสุดของพระโพธิสัตว์. และคำว่า “ย่อมตรัสรู้ชอบด้วยญาณนี้” และคำว่า “ผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ในโพธิญาณ” และคำว่า “ประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย” และคำว่า “รสคือราคะที่เกิดจากความเสน่หา” และคำว่า “ผู้ผูกพันด้วยราคะนั้น” เป็นวิเคราะห์.

310.

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ,

Kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa,

Yadi sā vañcanā matā.

ปกปิดสิ่งใดที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นใดที่ไม่เท่าเทียมกันหรือเท่าเทียมกันกับสิ่งนั้น หากเป็นเช่นนั้น ท่านถือว่านั่นคือการหลอกลวง.

310. Vañcanaṃ vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate.

310. ท่านกล่าวถึงการหลอกลวงด้วยคำว่า “ปกปิดไว้” เป็นต้น. ปกปิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรพรรณนาไว้ ไม่กล่าวถึง แล้วกวีแสดงสิ่งอื่นใดที่ไม่เท่าเทียมกัน ไม่เสมอกัน ไม่คล้ายคลึงกันกับสิ่งนั้น ท่านกล่าวว่านั่นคือการหลอกลวง.

310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ.

310. บัดนี้ ท่านแสดงอลังการชื่อว่า “วัญจนา” (การหลอกลวง) ด้วยคำว่า “ปกปิดไว้” เป็นต้น. หากกวีปกปิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นใดที่เท่าเทียมกัน คล้ายคลึงกัน หรือไม่เท่าเทียมกัน ไม่คล้ายคลึงกันกับสิ่งนั้น ท่านถือว่านั่นคือการหลอกลวง. คำว่า “ย่อมหลอกลวงสิ่งที่ควรพรรณนาด้วยคำกล่าวนี้” เป็นประโยค.

Asamavañcanā

การหลอกลวงที่ไม่เท่าเทียมกัน

311.

Purato na sahassesu,

Na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ,

Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

ในเบื้องหน้า (ของพระตถาคต) มารมิใช่มีเพียงพัน หรือห้าร้อย แต่ในหมู่มารเหล่านั้น มีจำนวนพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า (คือหมื่นหนึ่ง).

311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ.

311. ยกตัวอย่างว่า “เบื้องหน้า” เป็นต้น มารคือกาม แม้มีลูกศรพันหนึ่ง ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรพันหนึ่งเบื้องหน้าพระมุนีผู้คงที่ เพราะความเป็นผู้เช่นนั้นในโลภะเป็นต้น แม้มีลูกศรห้าดอก ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรห้าดอก ดังนี้ มารผู้ควรพรรณนาในที่นี้ถูกปกปิดไว้ มารนั้นผู้ชนะไตรภพ ในสัตว์เหล่าอื่นผู้ยังมีราคะ ลูกศรเหล่านี้มีพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า คือคูณด้วยสิบ (เป็นหมื่น) มิฉะนั้นจะชนะไตรภพได้อย่างไร ดังนี้ เพราะมีการแสดงวัตถุอื่นที่หมายถึงหมื่น โดยปกปิดมารไว้ จึงเป็นอสมวัญจนา

311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ.

311. บัดนี้ ยกตัวอย่างว่า “เบื้องหน้า” เป็นต้น มารแม้มีลูกศรพันหนึ่ง ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรพันหนึ่งเบื้องหน้าพระตถาคตผู้คงที่ ไม่หวั่นไหวในลาภและอลาภเป็นต้น และแม้มีลูกศรห้าดอก ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรห้าดอก โดยยกเว้นผู้คงที่เช่นนั้นไว้ ในกิเลสเครื่องเศร้าหมองอื่น ๆ แม้เช่นนั้นเบื้องหน้าพระสุคต ลูกศรเหล่านั้นของมารผู้ชนะไตรโลก มีพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า คือเพิ่มขึ้นด้วยการนับสิบ เป็นหมื่น เพราะมีการแสดงวัตถุอื่นที่เรียกว่าลูกศร ซึ่งนับด้วยจำนวนหมื่น โดยปกปิดมารผู้ควรพรรณนาไว้ อลังการนี้จึงชื่อว่า อสมวัญจนา และประโยคว่า “มีลูกศรพันหนึ่ง” และ “มีลูกศรห้าดอก” และ “เพิ่มขึ้นด้วยสิบ”

Samavañcanā

สมวัญจนา

312.

Vivāda’manuyuñjanto,

Munindavadanindunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ;

Chatta’metaṃ manobhuno.

เมื่อประกอบการโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์ พระจันทร์เต็มดวงนี้ไม่ใช่ (พระจันทร์) นี่คือฉัตรของกามเทพ

312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā.

312. คำว่า “วิวาท” เป็นต้น คำว่า “มโนภู” หมายถึงกามเทพ ในสมวัญจนา เพราะมีการแสดงฉัตร โดยปฏิเสธพระจันทร์เต็มดวง

312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho.

312. คำว่า “วิวาท” เป็นต้น เมื่อประกอบการโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระสัพพัญญู พระจันทร์ที่ปรากฏแก่ตาเต็มดวงนี้ไม่ใช่ ถ้าเช่นนั้น วงพระจันทร์นี้คืออะไร? คือฉัตรสีขาวที่ยกขึ้นเพื่อความรุ่งเรืองของมโนภูผู้ไม่มีสรีระ (กามเทพ) เพราะมีการแสดงฉัตรอื่นที่คล้ายพระจันทร์ โดยยกเว้นวงพระจันทร์ที่ควรพรรณนาไว้ วาทะนี้จึงชื่อว่า สมวัญจนา และมีวิเคราะห์ว่า “จอมแห่งมุนีทั้งหลาย” (มุนินทะ) และ “พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั้น” (มุนินทะวทนะ) และ “พระจันทร์ที่เหมือนพระจันทร์” (อินทุนินทุ) และ “พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์” (มุนินทะวทนินทุ) และ “เต็มโดยรอบ” (สัมปุณณะ) และ “เกิดในใจ” (มโนภู)

313.

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

การสรรเสริญในสิ่งที่ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง (อัปปะกะตะ) ใด ที่ทำขึ้นในที่นี้ ด้วยความเบื่อหน่ายจากการคล้อยตามผู้อื่นเป็นต้น การสรรเสริญนั้นพึงเป็นอัปปกตัตถุติ

313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā.

313. แสดงอัปปกตัตถุติด้วยคำว่า “ปร” เป็นต้น การคล้อยตามผู้อื่นบางคนคือการรับใช้ ความเบื่อหน่ายคือความคลายกำหนัดเพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นต้น การสรรเสริญคือการทำให้ยินดีใดที่ทำไว้ในวัตถุบางอย่างในที่นี้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง คือไม่อยู่ใกล้ ในวิสัยของผู้รู้ (พุทธะ) นั่นเอง การสรรเสริญนั้นพึงเป็นอัปปกตัตถุติ

313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ.

313. บัดนี้ แสดงอัปปกตัตถุติด้วยคำว่า “ปรานุ” เป็นต้น ความสรรเสริญที่เรียกว่าสัมราธนะใด ที่ทำไว้ในวัตถุบางอย่างในที่นี้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง คือยังไม่ถึง ในวิสัยของผู้รู้นั่นเอง โดยผู้ที่ถึงความสลดใจด้วยความเบื่อหน่ายจากการคล้อยตามผู้อื่นบางคนเป็นต้น ความสรรเสริญนั้นพึงชื่อว่า อัปปกตัตถุติ และมีวิเคราะห์ว่า “การคล้อยตามผู้อื่น” (ปะรานุวัตตะนะ) และ “สิ่งเหล่านั้นมีการเบียดเบียนผู้อื่นเป็นต้น” (ปะรานุวัตตะนาทิ) และ “ไม่ปรากฏ/ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง” (อัปปะกะตะ) ร อักษร เกิดจากสนธิ และประโยคว่า “การสรรเสริญที่ทำไว้ในสิ่งที่ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง”

314.

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi.

หมู่เนื้อผู้ไม่รับใช้ผู้อื่น ย่อมเป็นอยู่เป็นสุขในป่าทั้งหลาย ด้วยสิ่งที่ได้มาโดยไม่ต้องพยายาม มีน้ำและหน่อหญ้าเป็นต้น

314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti.

314. ยกตัวอย่างว่า “สุข” เป็นต้น ด้วยน้ำ ด้วยหน่อหญ้า คือด้วยการงอกของหญ้าแพรก ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึงใบไม้อ่อนเป็นต้น ด้วยสิ่งเช่นไร? ด้วยสิ่งที่พึงได้รับโดยไม่ต้องพยายาม คือปราศจากความลำบากในการรับใช้เป็นต้น ชื่อว่า “อปราเสวี” เพราะไม่รับใช้ผู้อื่นเป็นปกติ หมู่เนื้อผู้มีหน้าเบือนหนีจากความพินาศคือการเอาใจผู้อื่น ย่อมเป็นอยู่เป็นสุข ปราศจากความวุ่นวายในป่าทั้งหลาย ในที่นี้ วิถีชีวิตของเนื้อที่ปรากฏอยู่ ได้รับการสรรเสริญด้วยความเบื่อหน่ายในความลำบากจากการคล้อยตามพระราชา

314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho.

314. บัดนี้ ยกตัวอย่างว่า “สุข” เป็นต้น หมู่เนื้อคือมฤคทั้งหลาย อาศัยวิถีชีวิตที่ไม่รับใช้ผู้อื่น ไม่รับใช้ผู้อื่นอยู่ ย่อมเป็นอยู่เป็นสุข คือดำเนินชีวิตเป็นสุขในป่าที่ปรารถนาแล้วปรารถนาเล่า ด้วยน้ำ หน่อหญ้า และใบไม้อ่อนของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น ที่พึงได้รับโดยไม่ต้องพยายาม คือปราศจากความเหน็ดเหนื่อยจากการรับใช้ผู้อื่น เพราะไม่มีการครอบครองของผู้อื่น ในที่นี้ แม้วิถีชีวิตของเนื้อที่ยังไม่ถึง โดยผู้ที่ถึงความพินาศจากการรับใช้พระราชาบางคน ก็ได้รับการสรรเสริญ และมีวิเคราะห์ว่า “ไม่รับใช้ผู้อื่นเป็นปกติ” (อะปะระเสวี) และ “ความไม่มีความพยายาม” (อะนายาสะ) และ “พึงได้รับด้วยความไม่มีความพยายามนั้น” (อะนายาโสปะลาภะ) และ “หน่อของหญ้าแพรก” (ทัพพังกุระ) และ “น้ำและหน่อหญ้าแพรก” (ชะละทัพพังกุระ) และ “สิ่งเหล่านั้นมีใบไม้อ่อนเป็นต้น” (ชะละทัพพังกุราทิ)

315.

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato.

ในที่ใด บทหลัง ๆ เป็นบทวิเสสนะของบทหน้า ๆ อลังการนั้นพึงเป็นเอกาวลี เอกาวลีนั้นมี 2 อย่าง คือ โดยวิธีและโดยปฏิเสธ

315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā.

315. กล่าวถึงเอกาวลีด้วยคำว่า “อุตตร” เป็นต้น ในที่ใดในวาทะ บทหลัง ๆ คือตำแหน่งที่อยู่ถัดไปถัดไป เป็นบทวิเสสนะของบทหน้า ๆ โดยอำนาจแห่งวิธีและปฏิเสธ อลังการนั้นพึงชื่อว่า เอกาวลี เอกาวลีนี้มี 2 อย่าง คือ โดยวิธีและโดยปฏิเสธ ด้วยอำนาจแห่งวิธีและด้วยอำนาจแห่งปฏิเสธ

315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva.

315. บัดนี้ ทรงแสดงเอกาวลีด้วยคำว่า 'อุตตร' เป็นต้น. ในที่ใด (ในวุตติ) บทหลังๆ ที่อยู่ถัดๆ ไป เป็นบทวิเสสนะของบทหน้าๆ โดยอำนาจแห่งการกำหนดและการปฏิเสธ, อลังการนั้นพึงชื่อว่า เอกาวลี. เอกาวลีนี้มี ๒ อย่าง คือ โดยการกำหนดและโดยการปฏิเสธ. คำว่า 'อุตตร' และ 'ปุพพ' หมายถึงบทที่เป็นเจ้าของที่ตั้งโดยอุปจารแห่งที่ตั้ง. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'เป็นบทวิเสสนะของบทหน้าๆ' และ 'บททั้งหลายย่อมเรียงร้อยรวมกันเป็นหนึ่งด้วยอลังการนี้' และ 'วิธิ คือการกำหนด และนิเสธ คือการห้าม'. ในที่นี้ คำว่า 'อุตตรัง อุตตรัง' และ 'ปุพพัสสะ ปุพพัสสะ' เป็นรูปวิเคราะห์โดยความประสงค์จะให้แผ่ไปด้วยคุณของบทวิเสสนะและวิเสสยะตามลำดับ โดยที่คุณของวิเสสยะเป็นที่เข้าใจได้เอง.

Vidhiekāvali

วิธิเอกาวลี

316.

Pādā nakhālirucirā,

Nakhālī raṃsibhāsurā;

Raṃsī tamopahāneka -

Rasā sobhanti satthuno.

พระบาททั้งหลาย (ของพระศาสดา) งามด้วยแถวแห่งพระนขา, แถวแห่งพระนขาเจิดจ้าด้วยรัศมี, รัศมีทั้งหลายมีกิจเดียวคือการกำจัดความมืด ของพระศาสดา ย่อมรุ่งเรือง.

316. Udāharati ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali.

316. ทรงยกตัวอย่างว่า 'ปาทา' เป็นต้น. เข้าใจง่าย. ในที่นี้ เพราะความเป็นบทที่ต้องถูกขยายของบทวิเสสยะมีพระบาทเป็นต้น ด้วยบทวิเสสนะมีการกำหนดความงามด้วยแถวแห่งพระนขาเป็นต้น, อลังการนี้จึงเป็นวิธิเอกาวลี.

316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho.

316. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างว่า 'ปาทา' เป็นต้น. พระบาททั้งหลายของพระศาสดา งามด้วยแถวแห่งพระนขา คือน่ารื่นรมย์ด้วยแถวแห่งพระนขา, แถวแห่งพระนขา คือแถวแห่งพระนขาทั้งหลาย เจิดจ้าด้วยรัศมี คือสว่างไสวด้วยรัศมีทั้งหลาย, รัศมีทั้งหลาย คือความรุ่งเรืองทั้งหลาย มีกิจเดียวคือการกำจัดความมืด คือเป็นผู้มีกิจที่ไม่มีผู้ช่วยในการกำจัดความมืด ย่อมรุ่งเรือง. ในที่นี้ เพราะบทหน้าๆ มีพระบาทเป็นต้น ถูกขยายด้วยบทวิเสสนะหลังๆ ที่เป็นตัวกำหนดความงามด้วยแถวแห่งพระนขาเป็นต้น, อลังการนี้จึงชื่อว่า วิธิเอกาวลี. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'แถวแห่งเล็บ ชื่อว่า นขาลิ', 'งามด้วยแถวแห่งเล็บ ชื่อว่า นขาลีรุจิรา', 'เจิดจ้าด้วยรัศมี ชื่อว่า รังสิภาสุรา', 'การกำจัดความมืด ชื่อว่า ตโมปหาระ', 'กิจนั้นอย่างเดียวเป็นกิจของรัศมีเหล่านั้น ชื่อว่า ตโมปหาเนกรสา'.

Nisedhaekāvali

นิเสธเอกาวลี

317.

Asantuṭṭho yatī neva,

Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sajantūnaṃ,

Nā’nantabyasanāvaho.

ผู้ไม่สันโดษ ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย, ความสันโดษที่ถูกอาลัยกระทบแล้ว ย่อมไม่ใช่ความสันโดษ, อาลัยใดที่ไม่นำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย (อาลัยนั้น) ย่อมไม่ใช่อาลัย.

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ.

317. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. ผู้ไม่สันโดษด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย. และความสันโดษใดที่ถูกอาลัยคือตัณหากระทบแล้ว ความสันโดษนั้นย่อมไม่ใช่ความสันโดษ. อาลัยใดที่ไม่เป็นตัวนำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย อาลัยนั้นย่อมไม่ใช่อาลัย. อลังการนี้เป็นนิเสธเอกาวลี เพราะความเป็นไปของบทวิเสสนะทั้งหลายโดยอำนาจการปฏิเสธความเป็นภิกษุเป็นต้นของบทมี 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น.

317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ.

317. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. ผู้ไม่สันโดษด้วยความสันโดษ ๑๒ ประการที่แสดงไว้ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย. ความสันโดษที่ถูกอาลัยคือตัณหากระทบแล้ว ย่อมไม่ใช่ความสันโดษ. อาลัยใดที่ไม่เป็นตัวนำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย คือที่ไม่เป็นตัวนำความเดือดร้อนอันไม่มีที่สิ้นสุดมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย อาลัยนั้นย่อมไม่ใช่อาลัย. อลังการนี้ชื่อว่า นิเสธเอกาวลี เพราะความเป็นไปของบทวิเสสนะทั้งหลายโดยอำนาจการปฏิเสธความเป็นภิกษุเป็นต้นของบทมี 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' ตั้งอยู่โดยความเป็นสาธารณะแก่หมู่สัตว์ทั้งหมดพร้อมด้วยภิกษุ, เพราะการตั้งไว้ในส่วนอื่นที่นับว่าเป็นสัตว์ทั้งหมดนอกเหนือจากภิกษุว่า 'ย่อมไม่ใช่ภิกษุ', ฉะนั้น บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' จึงเป็นวิเสสยะ, บทว่า 'ยติ เน' นี้เป็นวิเสสนะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็พึงประกอบความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะตามนัยที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'ผู้ไม่ยินดี ชื่อว่า อสันตุฏโฐ', 'ผู้ถูกอาลัยกระทบแล้ว ชื่อว่า อาลยาหโต', 'ที่สุดแห่งความพินาศเหล่านั้นไม่มี ชื่อว่า อนันตะ', 'ความพินาศเหล่านั้นด้วย เป็นความพินาศด้วย ชื่อว่า อนันตพยสนะ', 'ผู้นำความพินาศเหล่านั้นมา ชื่อว่า อนันตพยสนาวโห'.

318.

Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญวิภูสนะ.

318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti.

318. ทรงกล่าวถึงอัญญมัญญะด้วยบทว่า 'ยหิ' เป็นต้น. ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย คือของอรรถแห่งบททั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญะ คือเป็นวิภูสนะอลังการ.

318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti.

318. บัดนี้ ทรงแสดงอัญญมัญญอลังการด้วยบทว่า 'ยหิ' เป็นต้น. ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับ คือความเป็นสิ่งที่ควรประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญวิภูสนะ. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'สิ่งที่ถูกประดับด้วย เครื่องประดับด้วย ชื่อว่า ภูสิยภูสะ', 'ความเป็นแห่งสิ่งที่ถูกประดับและเครื่องประดับเหล่านั้น ชื่อว่า ภูสิยภูสัตตะ', 'สิ่งอื่นด้วย สิ่งอื่นด้วย ชื่อว่า อัญญมัญญะ'. ในบทว่า 'อัญญมัญญัง' นี้ เป็นอัพยยะที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดและไม่มีพจน์, พึงกล่าวโดยทำบทว่า 'อัญญมัญญัง' นี้ให้เป็นวิเสสนะของบทว่า 'ภูสิยภูสัตตัง' ซึ่งมีพจน์. วัตถุที่เป็นเครื่องประดับเมื่อเทียบกับสิ่งที่ถูกประดับ และวัตถุที่ถูกประดับเมื่อเทียบกับเครื่องประดับนั้น ชื่อว่า อัญญมัญญะ. แม้ทีปกอลังการะนั้น ก็มีชื่อนั้น (อัญญมัญญะ) เพราะมีอรรถนั้น.

319.

Byāmaṃsumaṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวา ย่อมได้รับความงามอันยิ่งใหญ่ด้วยพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกพระองค์นั้น, แม้พระมุนีพระองค์นั้น ก็ย่อมได้รับความงามเช่นนั้นด้วยวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวานั้นนั่นเอง.

319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ.

319. ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า 'พฺยามํสุ' เป็นต้น. เข้าใจง่าย.

319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho.

319. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า 'พฺยามํสุ' เป็นต้น. วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวา คือวงแห่งประภาประมาณหนึ่งวา ย่อมได้รับ คือเสพซึ่งความงามอันยิ่งใหญ่ หรืออันควรบูชา ด้วยพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกพระองค์นั้นผู้เป็นเครื่องกระทำ, แม้พระมุนีพระองค์นั้น ก็ย่อมได้รับความงามเช่นนั้นด้วยวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวานั้นนั่นเอง. ในอัญญมัญญอลังการนี้ วัตถุสองอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือที่นับว่าวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวาและพระมุนี, ในประโยคแรก วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวาเป็นสิ่งที่ถูกประดับ, อรรถแห่งบทว่ามุนีเป็นเครื่องประดับ. ในประโยคหลัง วัตถุสองอย่างนี้กลับกันเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเครื่องประดับ. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'วงแห่งรัศมีทั้งหลาย ชื่อว่า อังสุมณฑละ', 'วงแห่งรัศมีประมาณหนึ่งวานั่นเอง ชื่อว่า พยามังสุมณฑละ', 'โลกเป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์ ชื่อว่า โลกพันธุ', 'ปรากฏเหมือนความงามนั้น ชื่อว่า ตาทิสี'.

320.

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca;

Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาและคุณ พึงทราบว่าเป็นสหาวุตติ, ตัวอย่างของสหาวุตตินั้นเป็นดังนี้.

320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ.

320. ท่านกล่าวถึงสหาวุตติด้วยบทว่า ‘‘kathanaṃ’’ เป็นต้น. เข้าใจง่าย.

320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ.

320. บัดนี้ ท่านแสดงสหาวุตติด้วยบทว่า ‘‘kathanaṃ’’ เป็นต้น. การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกัน คือความมีอยู่ร่วมกันของสองสิ่ง คือกิริยาและคุณ พึงทราบว่าเป็นสหาวุตติ. ตัวอย่างของสหาวุตตินั้น พึงเห็นตามนัยที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทวิเคราะห์ (วิคคหะ) ว่า ‘‘saha saddhiṃ bhavanam’’ (การเป็นไปพร้อมกัน), และ ‘‘sahabhāvassa vutti kathanam’’ (การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกัน), และ ‘‘tassa udāharaṇam’’ (ตัวอย่างของสิ่งนั้น). ความเป็นไปพร้อมกันแห่งเนื้อความของบททั้งหลาย มีรัศมีพระจันทร์และรัศมีพระนขาเป็นต้น. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นไปพร้อมกันของสิ่งเหล่านั้น ย่อมมีในกิริยาหรือในคุณใด, เพราะเหตุที่ความเป็นไปพร้อมกันย่อมมีแก่กิริยาและคุณทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa ca’’.

Kriyāsahavutti

กิริยาสหาวุตติ

321.

Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

รัศมีพระนขาของพระศาสดา ย่อมสว่างไสวพร้อมกับรัศมีพระจันทร์, และพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์ ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์.

321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti.

321. บทว่า ‘‘jalanti’’ เป็นต้น. บทว่า ‘‘samaṃ’’ หมายถึง ‘‘saha’’ (พร้อมกัน), พระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระศาสดาพระองค์นั้น. ที่เหลือเข้าใจง่าย. ในที่นี้ ท่านแสดงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาทั้งสองที่ทั่วไปแก่ทั้งสอง คือการสว่างไสวและการผลิบาน, ฉะนั้น นี้จึงเป็นกิริยาสหาวุตติ.

321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto.

321. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างตามที่รับรองไว้ด้วยบทว่า ‘‘jalanti’’ เป็นต้น. รัศมีพระนขาของพระศาสดา ย่อมสว่างไสวพร้อมกับรัศมีพระจันทร์, และพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์ ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์. ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาคือการสว่างไสวและการผลิบาน ซึ่งเป็นสาธารณะแก่เนื้อความของบททั้งสอง, ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่ากิริยาสหาวุตติ. ประโยคว่า ‘‘candassa raṃsiyo’’ (รัศมีของพระจันทร์), และ ‘‘nakhānaṃ aṃsavo’’ (รัศมีของพระนขา), และ ‘‘tassa satthuno mukhaṃ’’ (พระพักตร์ของพระศาสดาพระองค์นั้น), และ ‘‘tameva candimasadisattā candimā’’ (พระพักตร์นั้นนั่นเอง เพราะเหมือนพระจันทร์จึงชื่อว่าพระจันทร์). บทว่า ‘‘samaṃ’’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่า ‘‘saha’’.

Guṇasahavutti

คุณสหาวุตติ

322.

Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā.

ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า, บาปย่อมเศร้าหมองพร้อมกับจิตของคนพาล, ทิศทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่องพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ.

322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti.

322. บทว่า ‘‘jinodayena’’ เป็นต้น. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า ซึ่งเป็นเครื่องกระทำ หรือเป็นเหตุ, บาปย่อมเศร้าหมอง คือมัวหมองพร้อมกับจิตของคนพาล, ทิศทั้ง ๑๐ ย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่อง คือสะอาดหมดจดอย่างยิ่งพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ เพราะจิตของสัตบุรุษถูกประดับด้วยพวงแห่งยศอันบริสุทธิ์ผุดผ่อง และเพราะบาปปราศไป. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ผุดผ่อง ซึ่งมีความสัมพันธ์กันโดยนัย, ฉะนั้น นี้จึงเป็นคุณสหาวุตติ.

322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ.

322. บทว่า ‘‘jino’’ เป็นต้น. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า คือการปรากฏขึ้นของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะมาร ซึ่งเป็นเครื่องกระทำ หรือเป็นเหตุ, บาปคือธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมเศร้าหมอง คือมัวหมองพร้อมกับจิตของคนพาล. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้านี้เอง ทิศทั้ง ๑๐ ย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่องพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ คือสะอาดหมดจดอย่างยิ่ง เพราะบาปปราศไปจากกระแสจิตของสัตบุรุษ และเพราะพวงแห่งเกียรติคุณแผ่ไปในภพทั้งสาม. ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของคุณที่นับว่าเป็นความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ผุดผ่อง ซึ่งเป็นสาธารณะแก่เนื้อความของบททั้งสอง, ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่าคุณสหาวุตติ. ประโยคว่า ‘‘jinassa udayo’’ (การอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า), และ ‘‘dujjanānaṃ ceto’’ (จิตของคนพาล), และ ‘‘vigataṃ malaṃ etāhi’’ (มลทินปราศไปจากทิศเหล่านี้), และ ‘‘su atisayena vimalā’’ (บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างยิ่ง), และ ‘‘santo ca te janā ca’’ (ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษ), และ ‘‘tesaṃ ceto’’ (จิตของชนเหล่านั้น).

323.

Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

การแสดงความสัมพันธ์กันของเนื้อความของบทที่ขัดแย้งกัน เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ นั่นชื่อว่าวิโรธิตา.

323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā.

323. ท่านอธิบายวิโรธะด้วยคำว่า ‘‘virodhīnaṃ’’ เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด มีการแสดงความสัมพันธ์กัน คือความใกล้ชิดกันของกิริยาเป็นต้นที่ขัดแย้งกันและกัน, เพื่ออะไร? เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ คือเพื่อบอกถึงความพิเศษ, การกล่าวนั้นชื่อว่าวิโรธิตา หรือวิโรธี.

323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti.

323. บัดนี้ ท่านแสดงวิโรธาลังการด้วยคำว่า ‘‘virodhīnaṃ’’ เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ คือเพื่อกล่าวถึงความพิเศษที่มีอยู่ในวัตถุที่พึงพรรณนา มีการแสดงความสัมพันธ์กัน คือการเห็นความใกล้ชิด การเห็นความเกี่ยวข้อง ของเนื้อความของบทที่ขัดแย้งกันและกัน คือกิริยาและคุณเป็นต้น, การกล่าวนั้นชื่อว่าวิโรธิตา. ประโยคว่า ‘‘virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthi’’ (ความขัดแย้งมีอยู่ในคุณเป็นต้นเหล่านี้), และ ‘‘saṃsaggassa sambandhassa dassanaṃ’’ (การแสดงความสัมพันธ์กัน), และ ‘‘samukkaṃsassa adhikassa abhidhānaṃ’’ (การกล่าวถึงความยิ่งใหญ่), และ ‘‘virodhīnaṃ bhāvo’’ (ภาวะแห่งสิ่งที่ขัดแย้งกัน). คำกล่าวที่แสดงวิโรธิตา ย่อมมีชื่อตามอรรถนั้น.

324.

Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno;

Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

คุณทั้งหลายมีสภาพอันอ่อนหวาน แม้ของพระโลกนาถผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนเหล่านั้นเศร้าหมอง.

324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ.

324. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า ‘‘guṇā’’ เป็นต้น. คุณทั้งหลายมีอรหัตตผลเป็นต้น แม้มีสภาพอันอ่อนหวาน คือมีความฉลาดหลายประการในการทำให้สาธุชนยินดี ของพระโลกนาถผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนผู้ประพฤติชั่วเหล่านั้นเศร้าหมอง คือทำให้ขุ่นมัวด้วยอำนาจแห่งการทำให้เกิดความประทุษร้ายคือโทษว่า ‘‘คุณพิเศษเช่นนั้นมีแก่ผู้นั้น’’. ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีความขัดแย้งกันระหว่างความเศร้าหมองกับเหล่าคุณที่มีสภาพอันอ่อนหวาน ซึ่งควรแก่การยังปีติพิเศษให้เกิดขึ้น.

324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ.

324. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “คุณา” เป็นต้น คุณทั้งหลายมีอรหัตตคุณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก แม้มีสภาพอันอ่อนหวาน คือ แม้มีปกติอันอ่อนหวาน เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนผู้ประพฤติชั่วเหล่านั้นเศร้าหมอง คือ ทำให้โกรธอย่างยิ่ง คุณพิเศษของพระองค์ย่อมเป็นไปอย่างที่คนมีอัธยาศัยต่ำไม่สามารถจะทนอยู่ได้ ก็คุณที่มีสภาพอันอ่อนหวานจะไม่ทำให้เศร้าหมองได้หากปราศจากปีติ และการทำให้เศร้าหมองก็จะไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากคุณที่มีสภาพอันอ่อนหวานเช่นนั้น ดังนั้น พึงประกอบด้วยลักษณะว่า “เพื่อแสดงความพิเศษแห่งคุณที่สัมพันธ์กันของกิริยาคือคุณอันอ่อนหวานและการทำให้เศร้าหมองเหล่านี้ที่ขัดแย้งกันและกัน” อปิศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งความขัดแย้ง และประโยคว่า “อ่อนหวานโดยสภาพ” และ “เป็นญาติผู้เดียว” และ “เป็นญาติผู้เดียวของโลก” และ “ประพฤติบาปโดยปกติ”.

325.

Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā.

ด้วยการให้วัตถุใดวัตถุหนึ่งแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง การรับเอาซึ่งสิ่งที่ประเสริฐใด นั่นชื่อว่าปริวุตติ.

325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ.

325. แสดงปริวุตติด้วยคำว่า “ยัสสะ” เป็นต้น คำว่า “ยัสสะ กัสสจิ” แสดงถึงผู้รับ ความสัมพันธ์คือ “การรับเอาซึ่งสิ่งที่ประเสริฐใด” ที่เหลือเข้าใจง่าย.

325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma.

325. บัดนี้ แสดงปริวุตติด้วยคำว่า “ยัสสะ กัสสจิ” เป็นต้น การรับเอา คือ การถือเอาซึ่งวัตถุอันประเสริฐ คือ วัตถุอันสูงสุดใด มีอยู่ ด้วยการให้วัตถุใดวัตถุหนึ่ง คือ วัตถุเล็กน้อยแก่ผู้รับผู้ใดผู้หนึ่งเป็นเหตุ นั่นชื่อว่าปริวุตติ ชื่อว่าปริวุตติเพราะมีการแลกเปลี่ยนการให้และการรับ.

326.

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

ในกาลก่อน พระมุนีได้ประทานดวงตาเป็นต้นอันน่าพึงใจแก่ผู้อื่นแล้ว บัดนี้พระมุนีได้บรรลุซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณ.

326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ.

326. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปุรา” เป็นต้น เข้าใจง่าย ในที่นี้ การรับเอาซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณด้วยการให้ดวงตาเป็นต้นนี้ คือ ปริวุตติ.

326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ–

326. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปุรา” เป็นต้น พระมุนีได้ประทานดวงตาเป็นต้นอันน่าพึงใจแก่ผู้อื่นในกาลก่อนแล้ว บัดนี้ได้บรรลุซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณ คือ สิริอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นที่ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ ในที่นี้ เพราะปริวุตติศัพท์เป็นที่รู้จักกันในการรับเอาจากผู้ที่ให้สิ่งนั้นเอง และเพราะการรับเอาซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณด้วยการให้ดวงตาเป็นต้น และเพราะเมื่อไม่มีการให้ก็ไม่มีการรับ และแม้สัพพัญญุตญาณจะไม่มีอยู่ในผู้รับ ก็ยังถูกสมมติว่ามีอยู่ ปริวุตติจึงเกิดขึ้น ด้วยเหตุนั้น ดัณฑิยะจึงกล่าวว่า–

‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ;

Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti.

“พระองค์ได้ประทานการประหารด้วยศาสตราแก่พระราชาเหล่านั้นด้วยพระพาหาของพระองค์ แล้วได้นำมาซึ่งยศอันขาวดุจดอกบัวที่สะสมมานานของพระราชาเหล่านั้น”.

Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

ในตัวอย่างนี้ ได้ประทานการประหารด้วยอาวุธแก่ศัตรูด้วยพระพาหาของพระองค์ แล้วได้นำมาซึ่งยศอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัวที่สะสมมานานของพระราชาเหล่านั้น การแสดงการรับเอาจากผู้ให้โดยตรง ทำให้ปริวุตติชัดเจน และประโยคว่า “ดวงตาเป็นต้นซึ่งมีอวัยวะสูงสุดเป็นต้น” และ “รู้ทุกสิ่ง” และ “ภาวะของสิ่งนั้น”.

327.

Kiñci disvāna viññātā,

Paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ,

Yattha so’yaṃ bhamo mato.

ผู้รู้เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้ว ย่อมเข้าใจสิ่งนั้นว่าเหมือนกัน ซึ่งวัตถุที่ปราศจากความสงสัย ในที่ใด นั่นชื่อว่าภมะ.

327. Bhamaṃ sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato.

327. อธิบายภมะด้วยคำว่า “กิญจิ” เป็นต้น บุรุษผู้รู้เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือ เห็นการส่องแสงเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าใจ คือ รู้ซึ่งวัตถุอื่นที่เหมือนกับบทและอรรถที่ปรากฏอยู่ก่อนหน้านั้น โดยทำให้วัตถุนั้นปราศจากความสงสัย คือ ทำให้ความสงสัยไม่ปรากฏ ในลักษณะพิเศษใด นั่นชื่อว่าภมะ.

327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ.

327. บัดนี้ แสดงภมาลังการด้วยคำว่า “กิญจิ” เป็นต้น ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด ผู้รู้ คือ ผู้กระทำให้รู้ เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือ การมองดูทิศเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าใจ คือ รู้ซึ่งวัตถุอื่นที่เหมือนกับวัตถุที่ปรากฏนั้น โดยทำให้วัตถุนั้นปราศจากความสงสัย คือ ไม่มีข้อสงสัย อลังการนี้ชื่อว่าภมะ และวิเคราะห์ว่า “เหมือนกับสิ่งนั้น” และ “ความสงสัยหมดไปจากสิ่งนี้” และ “การหลงผิด คือ ความไม่ตั้งมั่นของวัตถุทั้งหลาย” คำว่า “สังสยาปคตัง” เป็นกิริยาวิเสสนะ.

328.

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā;

Passantā abhinandanti, candātapamanā janā.

เมื่อทิศทั้งหลายสว่างไสวพร้อมกัน ด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้า ชนทั้งหลายผู้เห็นแล้วย่อมยินดี ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์.

328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti.

328. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สมัง” เป็นต้น ชนทั้งหลายผู้เห็นทิศที่สว่างไสวเหล่านั้น เมื่อทิศทั้งหลายสว่างไสวพร้อมกัน คือ สว่างไสวเป็นอันเดียวกันในทิศทั้งปวงด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้า ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์ คือ ผู้มีใจเป็นเช่นนั้น ย่อมยินดี คือ ย่อมพอใจ.

328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ.

328. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สมัง” เป็นต้น ชนทั้งหลายผู้เห็นทิศที่สว่างไสวเหล่านั้น เมื่อทิศทั้งสิบสว่างไสวพร้อมกันในขณะเดียวกันด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้าซึ่งเป็นเหตุ ย่อมยินดี ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์ คือ ผู้มีจิตดำเนินไปว่าแสงจันทร์ ชื่อว่าภมะ เพราะไม่ทำความสำคัญในแสงเล็บที่ปรากฏอยู่ แต่กลับดำเนินจิตไปในแสงจันทร์ คำว่า “สมัง” คือ จำนวนนับไม่ได้ ประโยคว่า “ใจของชนเหล่าใดสำคัญว่าแสงจันทร์”.

329.

Pavuccate yaṃ nāmādi,

Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena,

Bhāvonāmā’ya’mīrito.

นามเป็นต้นใดที่ถูกกล่าว เป็นเครื่องให้รู้ถึงความหมายของกวี ด้วยลักษณะใดลักษณะหนึ่ง นั่นชื่อว่าภาวะที่ถูกกล่าวแล้ว.

329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti.

329. อธิบายภาวะด้วยคำว่า “ปวุจจเต” เป็นต้น นามเป็นต้นใดเป็นเครื่องให้รู้ถึงความหมาย คือ ความประสงค์ของกวี ด้วยอทิศัพท์ ย่อมมีการถือเอาวิเสสนวากยะทั้งหลาย นามเป็นต้นนั้นถูกกล่าวด้วยลักษณะใดลักษณะหนึ่งที่เป็นรูปปฏิเสธ ภาวะนี้ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว.

329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ.

329. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงภาวาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "pavuccate" เป็นต้น. คำใดมีนามศัพท์เป็นต้น คือนามบทและวิเสสนบทเป็นต้น อันแสดงความประสงค์คือการให้รู้สภาวะของสิ่งที่จะกล่าวของกวีทั้งหลาย อันท่านกล่าวไว้ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยปฏิเสธเนื้อความอื่นมีมหาสมุทรเป็นต้นก็ตาม หรือไม่ปฏิเสธก็ตาม นี้ท่านเรียกว่า ภาวะ. บทว่า "nāmādi" คือประโยควิเสสนะ ๒ ประโยคที่มีนามเป็นต้น และบทว่า "bhāvaṃ bodheti" (ให้รู้สภาวะ). คำพูดพิเศษที่แสดงสภาวะอันกล่าวคือความประสงค์ของกวีทั้งหลาย ชื่อว่า ภาวะ โดยอรรถนั้น, ส่วนกลุ่มแห่งบทมีนามเป็นต้นอันเป็นที่อาศัยของภาวะนั้น ท่านเรียกว่า ภาวะ ในที่นี้ โดยนัยแห่งนิสสิตูปจาร.

330.

Nanu teye’va santā no,

Sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye,

Saṃvaṭṭepi jahanti no.

ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละ (คือมหาสมุทรและภูเขาที่แท้จริง) มิใช่หรือ? มหาสมุทร (ทั่วไป) ไม่ใช่, ภูเขาประธาน (ทั่วไป) ก็ไม่ใช่; เพราะท่านผู้สงบเหล่าใด แม้ในกาลพินาศ (แห่งโลก) ก็ไม่ละทิ้งขอบเขตแม้เพียงเล็กน้อย.

330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti.

330. (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "nanu" เป็นต้น. บทว่า "manampi" คือ แม้เพียงเล็กน้อย. บทว่า "mariyādaṃ" คือ ขอบเขตแห่งอาจาระของตน. บทว่า "saṃvaṭṭepi" คือ แม้ในกาลพินาศ. เนื้อความที่เหลือเข้าใจง่าย. ในที่นี้ มหาสมุทรเป็นต้นตามปกติเหล่านี้ ไม่ชื่อว่าเป็นมหาสมุทรเป็นต้น เพราะมหาสมุทรเป็นต้นเหล่านั้นย่อมละทิ้งขอบเขตอันกล่าวคือการไม่ล่วงฝั่งและขอบเขตอันกล่าวคือความไม่หวั่นไหวในกาลพินาศ. แต่ว่า ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละเป็นมหาสมุทรเป็นต้น เพราะหากว่าแม้กาลพินาศจะมาถึง ท่านเหล่านั้นก็ไม่ละทิ้งขอบเขตของตน. ชื่อ (นาม) ที่กล่าวด้วยการปฏิเสธสิ่งอื่นว่า 'ใครคนหนึ่งเมื่อประสบวิบัติ ย่อมแสดงความกล้าหาญอันยอดเยี่ยมของตน' ย่อมให้รู้สภาวะของกวีตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น นี้จึงเป็นภาวาลังการ.

330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane.

330. บัดนี้ (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "nanu" เป็นต้น. มหาสมุทรตามปกติที่ล่วงขอบเขตคือฝั่งในกาลพินาศ ไม่ชื่อว่าเป็นมหาสมุทร (ที่แท้จริง). ภูเขาประธานทั้ง ๗ ที่ล่วงขอบเขตอันกล่าวคือความไม่หวั่นไหวในกาลเช่นนั้น ไม่ชื่อว่าเป็นภูเขาประธาน (ที่แท้จริง). ก็มหาสมุทรเป็นต้น (ที่แท้จริง) คือใครเล่า? คือเหล่าสัตบุรุษผู้ไม่ละทิ้งขอบเขตคืออาจารมริยาทของตนแม้เพียงเล็กน้อย แม้ในกาลพินาศอันเป็นกาลทำลายกัปที่ทำลายสรรพสิ่ง. ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นมหาสมุทรเป็นต้น มิใช่หรือ? ในที่นี้ (กวี) แสดงความประสงค์คือความไม่หวั่นไหวของสิ่งที่กล่าว ด้วยมหาสมุทรเป็นต้นที่แสดงโดยรูปของการปฏิเสธเนื้อความอื่นมีมหาสมุทรเป็นต้นว่า 'ใครคนหนึ่งเมื่อประสบความพินาศ ย่อมประกาศความกล้าหาญอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นของตน' เพราะฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า ภาวาลังการ. บทว่า "manaṃ" เป็นอสังขยาบอกกาลเพียงเล็กน้อย. บทว่า "api" ใช้ในอรรถสัมภาวนะ.

331.

Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati.

ความระคนกันแห่งอลังการทั้งหลายใด ในการประพันธ์ (บทกวี) เพราะภาวะที่เป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก (อังคอังคีภาวะ) และเพราะภาวะที่มีกำลังเสมอกัน ความระคนกันนั้น ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ.

331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati.

331. (พระอาจารย์) แสดงมิสสาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "aṅga" เป็นต้น. บทว่า "aṅga" คือ สิ่งที่ช่วยอุปการะ (ส่วนประกอบ), บทว่า "aṅgī" คือ สิ่งที่รับอุปการะ (ส่วนหลัก), ภาวะของสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่า อังคอังคีภาวะ คือความเป็นเหตุและผล (สาธยสาธนภาวะ), และเพราะเหตุนั้น. อลังการเหล่าใดมีกำลังเสมอกัน ภาวะของอลังการเหล่านั้น (ชื่อว่า สทิสพลภาวะ) คือการตั้งอยู่โดยความเป็นส่วนไม่สำคัญ (เท่ากัน) โดยปราศจากอังคอังคีภาวะ และเพราะเหตุนั้น. ความระคนกัน คือการมาอยู่รวมกันในที่เดียวกันแห่งอลังการทั้งหลาย ในวิสัยแห่งการประพันธ์ ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ.

331. Idāni missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ.

331. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงมิสสาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "aṅgaṅgī" เป็นต้น. ความระคนกัน คือการมาอยู่รวมกันแห่งอลังการทั้งหลาย ในวิสัยแห่งการประพันธ์มีฉันท์เป็นต้น เพราะภาวะที่เป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก อันกล่าวคือสภาวะที่เป็นผู้แสดงและผู้ถูกแสดงซึ่งนับว่าเป็นเหตุ และเพราะภาวะที่มีกำลังเสมอกัน คือภาวะที่มีกำลังเท่ากันโดยปราศจากความเป็นเหตุและผล (สาธยสาธนภาวะ) ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ. ประโยคว่า "aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthi" (ส่วนประกอบคือเหตุมีอยู่แก่ส่วนหลักคือผล), และ "aṅgañca aṅgī ca" (ส่วนประกอบและส่วนหลัก), ภาวะของสิ่งเหล่านั้นคือความสัมพันธ์ที่เรียกว่าความเป็นเหตุและผล, และ "sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānaṃ" (อลังการเหล่าใดมีกำลังเสมอกัน), ภาวะของอลังการเหล่านั้นคือความไม่เพิกเฉยต่อกันและกัน, และ "missanaṃ" คือการระคนกัน.

Aṅgaṅgibhāvamissa

อังคอังคีภาวมิสสะ (มิสสาลังการที่มีภาวะเป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก)

332.

Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī;

Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

มหานทีคือรัศมีแห่งพระนขาที่พระบาทของพระมุนี อันเป็นที่สรรเสริญ, อัศจรรย์จริง! แม้ชนเหล่านั้นจะจมลงอย่างลึกซึ้ง (ในมหานทีนั้น) ก็ยังได้รับความสุขอยู่นั่นเอง.

332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī, sā pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ.

332. (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "pasatthā muni" เป็นต้น. เล็บทั้งหลายที่พระบาทของพระมุนี รัศมีของเล็บเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่ามหานที เพราะความที่คล้ายกับมหานที, มหานทีนั้นอันเป็นที่สรรเสริญเพราะมีความเป็นไปที่น่าอัศจรรย์ ย่อมยังชนเหล่านั้นให้มีความสุขนั่นเอง แม้จะจมลงอย่างยิ่ง, คำว่า "aho" คือ น่าอัศจรรย์ เพราะต่างจากแม่น้ำที่เหลือ. ในคำว่า "ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayati" นี้ สมาธิอลังการว่า "nimuggepi" ตั้งอยู่ในฐานะเป็นส่วนหลัก (อังคี) โดยความเป็นผล (สาธยะ), ส่วนรูปกอลังการว่า "pādanakharaṃsimahānadī" ตั้งอยู่ในฐานะเป็นส่วนประกอบ (อังคะ) โดยความเป็นเหตุ (สาธนะ), อลังการนี้จึงเป็นมิสสาลังการ.

332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ.

332. บัดนี้ (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "pasatthā" เป็นต้น. มหานทีคือรัศมีแห่งพระนขาที่พระบาทของพระมุนี อันเป็นที่สรรเสริญคือควรชมเชยเพราะความน่าอัศจรรย์ คือแม่น้ำใหญ่ที่กล่าวคือรัศมีแห่งเล็บพระบาท ย่อมยังชนเหล่านั้นคือเหล่าสัตบุรุษให้มีความสุขนั่นเอง คือทำให้เป็นผู้มีความสุข แม้จะจมลงอย่างยิ่ง. คำว่า "aho" คือ น่าอัศจรรย์ เพราะความเป็นไปนี้ขัดกับแม่น้ำที่เหลือ. ในที่นี้ สมาธิอลังการว่า "nimugge" เป็นส่วนหลัก (อังคี) โดยความเป็นสิ่งที่ควรบรรลุ (สาธนียะ), ส่วนรูปกอลังการว่า "pādanakharaṃsimahānadī" เป็นส่วนประกอบ (อังคะ) โดยความเป็นเหตุ (สาธนะ), อลังการเหล่านี้จึงระคนกันโดยอังคอังคีภาวะ. ประโยคว่า "pādesu nakhā" (เล็บที่พระบาท), และ "tesaṃ raṃsi" (รัศมีของเล็บเหล่านั้น), และ "mahatī ca sā nadī ca" (แม่น้ำนั้นใหญ่ด้วย), และ "mahānadī viya mahānadī" (เหมือนแม่น้ำใหญ่), รัศมีแห่งเล็บพระบาทนั่นแหละเป็นมหานที. บทว่า "gāḷhaṃ" เป็นกริยาวิเสสนะ. การประกอบความว่า "tepi" คือ ชนเหล่าใดได้ทำการจมลงอย่างลึกซึ้ง. ประโยคว่า "sukhasamaṅgino janā" คือ ชนผู้ประกอบด้วยความสุข ย่อมทำให้เป็นผู้มีความสุขในความสุข.

Sadisabalabhāvamissa

สทิสพลภาวมิสสะ (มิสสาลังการที่มีภาวะแห่งกำลังเสมอกัน)

333.

Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ;

Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

พระวรกายมีสภาวะอันงดงาม, พระรูปเป็นยาบำรุงนัยน์ตา, พระวาจาของพระมุนีเหมือนน้ำผึ้ง, ย่อมไม่ยังชนคนไหนให้เอิบอิ่มยินดีเล่า? (ย่อมยังชนทุกคนให้เอิบอิ่มยินดี).

333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti.

333. บทว่า "เวโส" เป็นต้น เข้าใจได้ง่าย. ส่วนข้อนี้เป็นกำลังที่เสมอกันของสมาธิรูปกะและอุปมาที่ผสมกัน.

333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ.

333. บทว่า "เวโส" เป็นต้น. เพศ (พระวรกาย) ที่หวานโดยสภาวะ คือหวานโดยปกติ และพุทธเพศที่เป็นอสาธารณะของพระชินเจ้า และรูปที่เป็นยาบำรุงนัยน์ตา คือรูปที่ถึงพร้อมด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ และพระดำรัสคือวาจาที่เหมือนน้ำผึ้งโดยความหวาน ย่อมไม่ยังบุคคลใดให้เอิบอิ่มเล่า. บทว่า "สภาวมธุโร" เป็นสมาธิอลังการ, บทว่า "เนตตรสายน์" เป็นรูปกอลังการ และบทว่า "มธูว" เป็นอุปมาอลังการ อลังการทั้ง ๓ นี้ มีกำลังเสมอกันในการทำให้เอิบอิ่ม เพราะไม่ต้องอาศัยกันและกัน จึงมีการผสมกันของอลังการเหล่านี้. วิเคราะห์ว่า หวานโดยสภาวะ ชื่อว่า สภาวมธุระ. อีกอย่างหนึ่ง รสที่บุคคลย่อมยินดี คือย่อมเสวย ชื่อว่า รส, การไปคือความเป็นไปแห่งรสนั้น มีอยู่ในสิ่งนั้น เหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รสายนะ (ยาบำรุง), หมายถึง วัตถุที่เป็นรส. รูปเปรียบเหมือนยาบำรุง ชื่อว่า รสายนะ, ยาบำรุงแห่งนัยน์ตาทั้งหลาย ชื่อว่า เนตตรสายนะ.

334.

Āsī nāma siyā’tthassa,

Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tilokekagatī nātho,

Pātu loka’mapāyato.

ชื่อว่า อาสี (การให้พร) พึงมีเพื่อประโยชน์ที่ปรารถนา ดังตัวอย่างว่า "พระนาถะผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม โปรดรักษาโลกให้พ้นจากอบายเถิด"

334. Āsiṃ dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti.

334. ทรงแสดงอาสีอลังการด้วยบทว่า "อาสี" เป็นต้น. ทรงกล่าวแก้ว่า การอธิษฐานคือการปรารถนาวัตถุที่น่าปรารถนาที่ยินดีแล้ว ชื่อว่า อาสี. ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยถา". พระนาถะผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวคือเป็นที่พึ่งที่ไม่มีเพื่อนเปรียบของหมู่ชนผู้อยู่ในโลกทั้งสาม โปรดรักษาคือคุ้มครองโลกคือสัตวโลกให้พ้นจากอบายเถิด. ในตัวอย่างนี้ การรักษาที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ชื่อว่า อาสีสิตะ.

334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ.

334. บัดนี้ ทรงแสดงอาสีอลังการด้วยบทว่า "อาสี" เป็นต้น. การอธิษฐานคือการปรารถนาประโยชน์ที่น่าปรารถนาคือวัตถุที่ต้องการ ชื่อว่า อาสี. อุทาหรณ์ในอลังการนั้นเป็นดังนี้. พระนาถะผู้เป็นเจ้าแห่งโลก ผู้เป็นที่พึ่งที่ไม่มีเพื่อนเปรียบของภพทั้งสาม โปรดรักษาคือคุ้มครองโลกคือสัตวโลกให้พ้นจากอบายเถิด. อาสี ชื่อว่า การปรารถนา แม้คำที่แสดงการปรารถนานั้นก็มีชื่ออย่างนั้นเหมือนกัน. ในอุทาหรณ์ว่า "ติโลกเอกคติ" นี้ การรักษาเป็นสิ่งที่ปรารถนา. วิเคราะห์ว่า การรวมกันแห่งโลก ๓ ชื่อว่า ติโลกะ, เป็นที่พึ่งอันเดียวเท่านั้น ชื่อว่า เอกคติ, เป็นที่พึ่งอันเดียวของโลก ๓ ชื่อว่า ติโลกเอกคติ.

335.

Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato.

เครื่องประดับใดที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งรสให้เกิด เครื่องประดับนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" เพราะมีการจัดแจงรส.

335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti.

335. ทรงแสดงรสวันตะด้วยบทว่า "รส" เป็นต้น. เครื่องประดับคืออลังการใดที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งคือยังความเข้าใจในรสและรสภาวะเป็นต้นให้สำเร็จ เครื่องประดับนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" เพราะมีการจัดแจงคือมีการทำให้สำเร็จซึ่งรส เหมือนคำที่ยังความรู้แจ้งเนื้อความให้เกิด ชื่อว่า "อรรถวา" ฉะนั้น.

335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ.

335. ในบทตั้งว่า "รสี" ทรงแสดงรสอลังการที่ระบุไว้ด้วยบทว่า "รส" เป็นต้น. อลังการใดๆ ในบรรดาอลังการที่กล่าวมาแล้วที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งรสให้เกิด คือยังความเข้าใจในรสอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารส ๙ อย่างมีสิงคารรสเป็นต้น หรือในรสภาวะของรสนั้นให้สำเร็จ อลังการนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" หรือ "รสี" เพราะมีการจัดแจงรสคือเพราะการประกาศความเป็นผู้มีรสของตน. เหมือนคำที่ยังความรู้แจ้งเนื้อความให้เกิด เรียกว่า "อรรถวา" ฉันใด อลังการที่ยังความรู้แจ้งรสให้เกิด ก็เรียกว่า "รสวันตะ" และ "รสี" ฉันนั้น. วิเคราะห์ว่า ความรู้แจ้งแห่งรส ชื่อว่า รสปตีติ, ยังรสปตีตินั้นให้เกิด ชื่อว่า รสปตีติชนกะ, รสมีอยู่ในอลังการนั้น ชื่อว่า รสวันตะ, ความเป็นแห่งอลังการที่มีรสนั้น ชื่อว่า รสวันตภาวะ, การจัดแจงคือการทำให้สำเร็จแห่งรสวันตภาวะนั้น ชื่อว่า รสวันตวิธานะ.

336.

Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya,

Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,

Sañcumbayanti satatāhitasambhamena.

ใบหน้าคือดอกบัวที่น่าอัศจรรย์ของแผ่นดินน้อมลงด้วยความรัก, พระบาทของพระศาสดาผู้เป็นครูของโลกทั้งสามมีความรักผูกพันยิ่งนัก, (แผ่นดิน) ประคองพระบาทเหล่านั้นไว้มั่นด้วยมือคือยอดอ่อนที่ชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์ แล้วจุมพิตอยู่เสมอด้วยความตื่นเต้นที่ตั้งไว้ตลอดเวลา.

336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti.

336. ทรงแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า 'ราคะ' เป็นต้น. ใบหน้าของนางปฐพีอันน้อมลงด้วยความรัก. ดอกบัวอันน้อมลงด้วยสีแดง. ในบทแรก ใบหน้า (ของนางปฐพี) เพราะความที่เหมือนกับดอกบัวประหลาด จึงเป็นสมาสที่มีบทว่า 'ราคานตะ' เป็นสมานาธิกรณ์. ส่วนในบทที่สอง ดอกบัวประหลาดนั้นอันน้อมลงด้วยความรัก และดอกบัวประหลาดที่ผุดขึ้นมาเพื่อรับพระสิริบาทโดยการแหวกแผ่นดิน และสิ่งนั้นนั่นเองเป็นใบหน้าเพราะความที่เหมือนกับใบหน้าของนางปฐพี จึงเป็น 'ราคานตัพภูตสโรชมุขะ'. พระบาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นครูของโลกสาม. เป็นเช่นไร? คือมีความรัก ความเสน่หา หรือมีสีแดงอันผูกพันยิ่งนัก เป็นเช่นนั้น. ทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นมีรสอยู่เป็นนิตย์ไม่ขาดสาย หรือด้วยรัศมีอย่างมั่นคง ทรงจุมพิต หรือทรงวางลงด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา หรือด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้น. ในที่นี้ รสภาวะแห่งสัมโภคสิงคารรสย่อมเกิดขึ้นด้วยสิเลสและรูปกะ. สิงคารรสมีสองอย่าง คือ วิปปาลัมภะและสัมโภคะ. ในบรรดาสองอย่างนั้น วิปปาลัมภะเท่านั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการพรรณนาที่สมบูรณ์ สัมโภคะไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนในสัมโภครสภาวะนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย. ถึงกระนั้น เราจักพิจารณาตัวอย่างสัมโภครสภาวะที่ได้มาในที่นี้เล็กน้อยเพื่อความเข้าใจของคนเขลา. ในที่นั้น ความเป็นผู้ใคร่ของพระบาท และความเป็นหญิงผู้ใคร่ของแผ่นดิน ย่อมทราบได้ด้วยความสามารถของประโยค. สิ่งที่กล่าวด้วยคำอาจเป็นการกล่าวซ้ำ. ในที่นี้ พึงทราบสิ่งนั้นของพระบาท หากรสภาวะแห่งความยินดีอันยิ่งยวดไม่พึงถูกกวีแสดงไว้ เมื่อนั้นการแต่งคาถาจะไม่สมควร ด้วยคำกล่าวเช่นนี้เองจึงทราบได้ว่าพระบาทเป็นผู้มีรสภาวะแห่งความยินดี. ภาวะแห่งอาลัมพนวิภาวะของความยินดีคือหญิงปฐพี, ในภาวะที่ไม่มีสถานที่รื่นรมย์เป็นต้น เพราะไม่มีการผุดขึ้นของดอกบัวประหลาด สถานที่รื่นรมย์เป็นต้นที่ทราบได้ด้วยการได้ยินคำว่าดอกบัวประหลาด เป็นภาวะแห่งอุททีปนวิภาวะ, คำกล่าวของกวีที่แสดงภาวะแห่งพยภิจารีภาวะ เป็นภาวะแห่งอนุภาวะ. แท้จริงแล้ว ด้วยการกล่าวถึงความชุ่มชื่นและการจับอย่างมั่นคงของพระหัตถ์ในบทว่า 'ทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์อย่างมั่นคง' ความยินดีเป็นต้นย่อมทราบได้. ด้วยบทว่า 'ด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา' ความกระวนกระวายใจเป็นต้นย่อมถูกละทิ้ง ด้วยคำกล่าวที่ผูกพันเช่นนี้ ภาวะแห่งความสุขที่เกิดขึ้นในใจจากรสภาวะแห่งอรรถที่ผูกพันด้วยวิภาวะเป็นต้นนั้น เรียกว่ารสภาวะแห่งสัมโภครส.

336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti.

336. บัดนี้ เมื่อจะแสดงตัวอย่าง ย่อมแสดงเฉพาะที่ประกอบด้วยสิงคารรสเท่านั้น เพื่อให้เหมาะสมกับบทตั้งแห่งรสมีสิงคาระ หัสสะ และกรุณาเป็นต้น ที่พึงแสดงต่อไปด้วยบทว่า 'ราคะ' เป็นต้น. พระบาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นครูของโลกสาม ผู้ทรงสั่งสอนโลกทั้งสาม ซึ่งมีความรักผูกพันยิ่งนัก หรือมีความเสน่หาผูกพันยิ่งนัก หรือมีสีแดงอันยิ่งยวดที่กรรมเก่ากระทำไว้ ทรงจุมพิต หรือทรงจูบ หรือทรงสัมผัสด้วยความเป็นเครื่องสำเร็จแห่งกิริยาการตั้งอยู่ ซึ่งใบหน้าของนางปฐพีอันเป็นดอกบัวประหลาดที่น้อมลงด้วยความรัก ความเสน่หา โดยทำให้อภิมุข (หันหน้าเข้าหา) มีใบหน้าเหมือนดอกบัวที่ประกอบด้วยคุณอันน่าอัศจรรย์ หรือใบหน้าอันเป็นดอกบัวประหลาดที่น้อมลงด้วยสีแดง โดยทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์ หรือด้วยพระหัตถ์ที่ประกอบด้วยความเสน่หาตลอดเวลา หรือด้วยรัศมีที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์อยู่เป็นนิตย์เพราะไม่บกพร่อง อย่างมั่นคง หรือทรงถือไว้ด้วยความมั่นคง หรือทรงสัมผัส ด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา หรือด้วยความเคารพที่กระทำไว้เป็นนิตย์ หรือด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้นอย่างไม่ขาดสาย.

Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho.

รูปวิเคราะห์ว่า บทว่า 'อันน้อมลงด้วยความรัก ด้วยความเสน่หา อันทำให้อภิมุข' และบทว่า 'ดอกบัวนั้นเป็นของประหลาด' และบทว่า 'ใบหน้านั้นเป็นดอกบัวประหลาดเพราะความที่เหมือนกับสิ่งนั้น' และบทว่า 'ใบหน้าอันเป็นดอกบัวประหลาดนั้นอันน้อมลงด้วยความรัก' และบทว่า 'อันน้อมลงซึ่งความรัก ซึ่งสีแดง' และบทว่า 'ดอกบัวประหลาดนั้น' และบทว่า 'สิ่งนั้นนั่นเองเป็นใบหน้าเพราะเหมือนใบหน้าเช่นนั้น' และบทว่า 'ครูของโลกสาม' และบทว่า 'ความรัก ความเสน่หา หรือสีแดง อันผูกพันโดยทำให้ยิ่ง หรืออันกรรมเก่าของตนกระทำไว้ มีแก่สิ่งใด' และบทว่า 'อันเป็นไปพร้อมด้วยรส ด้วยความเสน่หา หรือด้วยความสมบูรณ์' และบทว่า 'ความเคารพ ความเอื้อเฟื้อ หรือความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้น อันตั้งไว้ หรืออันจัดแจงไว้' ดังนี้.

Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate.

ในที่นี้ ด้วยสิเลสอลังการมีคำว่า 'ราคานตา' เป็นต้น และด้วยรูปกอลังการว่า 'อัพภูตสโรชมุขะ' ย่อมยังสัมโภคสิงคารรสภาวะให้เกิดขึ้น. พึงทราบว่าชื่อว่ารสภาวะ เพราะเป็นการสมมติด้วยอาการนั้นและด้วยความคล้ายคลึงกับสัมโภคะของหญิงชายเช่นนั้น. แม้สิงคารรสจะมี ๓ อย่าง คือโดยอำนาจแห่งอายอกะ (ความไม่ประกอบ) วิปปโยคะ (ความพลัดพราก) และสัมโภคะ (ความอยู่ร่วมกัน) ก็ตาม แต่หมวดสองคืออายอกะและวิปปโยคะก็เป็นวิปปาลัมภะนั่นเอง ฉะนั้นจึงมี ๒ อย่างคือ วิปปาลัมภะและสัมโภคะ. ในบรรดาสองอย่างนั้น วิปปาลัมภะเท่านั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการพรรณนาที่สมบูรณ์ ส่วนสัมโภคะไม่เป็นเช่นนั้น. แม้สัมโภครสภาวะก็เป็นของต่ำ. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบรสภาวะในตัวอย่างแห่งรสิภูตอลังการที่ได้มาในที่นี้ ด้วยสัมโภคสิงคารรสภาวะ โดยความเป็นสิ่งที่เหมาะสมกับการพรรณนาที่กระทำขึ้น. แม้เมื่อความเป็นผู้ใคร่ของพระบาทและความเป็นหญิงผู้ใคร่ของแผ่นดินจะมิได้กล่าวไว้ด้วยบทที่เป็นตัวบอก (วาจกบท) แต่ก็นอกจากคำว่า 'พระบาทของพระครูแห่งไตรโลกของแผ่นดิน' นี้แล้ว ก็ทราบได้ด้วยบทที่เหลือที่แสดงถึงสภาวะของสิ่งมีชีวิต.

Dvinnaṃ aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti.

รติอาภาส (ความรักเทียม) ของคนทั้งสองซึ่งกันและกัน ถูกกล่าวด้วยคำว่า 'ราคานตะ' (ผู้น้อมไปในราคะ) อันมีความกำหนัดผูกพันยิ่ง รติอาภาสนี้เป็นฐายีภาวะในที่นี้ เพราะรติของบุรุษมีสตรีเป็นอารมณ์ และรติของสตรีมีบุรุษเป็นอารมณ์ ฉะนั้น เท้าผู้ใคร่และแผ่นดินผู้ใคร่ทั้งสองจึงเป็นอาลัมพณวิภาวอาภาสซึ่งกันและกัน ชื่อว่าอุททีปนวิภาวอาภาส เพราะภูมิประเทศที่รื่นรมย์เป็นต้นที่พึงรู้ได้ด้วยการเปล่งเสียงของคำว่า 'อัพภูตสโรชะ' ย่อมกระตุ้นรติให้เกิดขึ้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของดอกบัวอันน่าอัศจรรย์โดยปราศจากลักษณะพิเศษของภูมิประเทศที่รื่นรมย์เป็นต้น ด้วยคำว่า 'นิจะสะระเสนะ กะเรนะ คาฬหะมาทายา' นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นผู้มีรสของมือ และการจับอย่างแน่นหนา จึงพึงทราบหริสะ (ความร่าเริง) เป็นต้น ด้วยคำว่า 'สะตะตาหิตะสัมภะเมนา' นี้ พึงทราบอุสสาหะเป็นต้น ในที่นั้น หริสะและอุสสาหะเป็นต้น ชื่อว่าพยภิจารีภาวอาภาส คำวิวจนะที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นที่แสดงพยภิจารีภาวอาภาส ชื่อว่าอนุภาวอาภาส ฉะนั้น รสอาภาสที่ชื่อว่าสันโตสอาภาสที่เกิดขึ้นแก่บัณฑิตผู้กระทำให้เกิดความรู้ความเข้าใจด้วยฐายีภาวะ พยภิจารีภาวะ วิภาวะ และอนุภาวะที่ปรากฏในบทประพันธ์เช่นนี้ รสอาภาสนั้นในที่นี้ถูกเรียกว่าสัมโภครสอาภาส ฐายีภาวะเป็นต้นจักปรากฏในเบื้องหน้า

337.

Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ,

Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,

Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ.

โดยการปฏิบัติตามอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อน ความแตกต่างของอลังการเหล่านี้ถูกกล่าวโดยย่อ ซึ่งกวีทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ใครเล่าจะสามารถเห็นที่สุดของอลังการเหล่านั้นได้โดยแท้จริง

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ดังนี้ ในคัมภีร์ที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะผู้เป็นเจ้าได้รจนาไว้

Subodhālaṅkāre

ในสุโพธาลังการะ

Atthālaṅkārāvabodho nāma

ชื่อว่า อัตถาลังการาวโพธะ

Catuttho paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๔

337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho.

337. ครั้นจบสิ่งที่ปฏิญญาไว้ตามลำดับแห่งการระบุชื่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความมากแห่งอลังการเหล่านี้ อันมีนิคมนะเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวคำว่า 'อิจจิ' เป็นต้น ความแตกต่างของอลังการนี้ ถูกกล่าวโดยย่อ โดยการปฏิบัติตามลักษณะแห่งการประพันธ์อันเป็นอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อนมีทัณฑีเป็นต้น ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้วนี้ ที่กล่าวว่า 'โดยย่อ' นั้น เพราะเหตุไร? จึงกล่าวคำว่า 'อุปรูปริ' เป็นต้น ใครเล่าหนอจะสามารถเห็นที่สุดและขอบเขตของอลังการเหล่านั้นที่กวีทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่กาลนานมาจนถึงปัจจุบันนี้ โดยแท้จริงได้

Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ

ดังนี้ ในสุโพธาลังการะฎีกาที่ชื่อว่ามหาสามี

Catuttho paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๔

337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ.

337. ครั้นจบอรรถาลังการที่ปฏิญญาไว้ตามลำดับแห่งการระบุชื่อแล้ว บัดนี้ จึงแสดงความมากของอรรถาลังการเหล่านี้ด้วยนิคมนะเป็นเบื้องหน้า ด้วยคำว่า 'อิจจานุคัมมะ' เป็นต้น ความแตกต่างของอลังการนี้ ถูกกล่าวโดยย่อ ถูกรวบรวมโดยข้าพเจ้า โดยการปฏิบัติตามอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อนมีทัณฑีและภัทรปาณะเป็นต้น อันเป็นอานุภาพที่นับว่าเป็นคัมภีร์อลังการ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? ก็เพราะว่า ใครเล่าหนอจะสามารถเห็นที่สุดและขอบเขตของอลังการเหล่านั้นที่กวีผู้สร้างสรรค์บทประพันธ์ทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่กาลนานมาจนถึงปัจจุบันนี้ โดยแท้จริงได้ เพราะเป็นสิ่งที่ถูกสร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างหลากหลายและถูกแยกแยะออกไป ความหมายคือ ไม่มีใครสามารถเข้าถึงที่สุดได้โดยไม่เริ่มต้นด้วยการรวบรวม และคำว่า 'ปุเร ภวาติ' และ 'ปุริมา จะ เต อาจริยา เจติ' และ 'เตสมานุภาโวติ' และ 'วิเสสโต อะสังกระโต กัปปิยันติ'

Iti subodhālaṅkāranissaye

ดังนี้ ในสุโพธาลังการะนิสสัย

Catuttho paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๔

5. Bhāvāvabodhapariccheda

5. ภาวาวโพธปริจเฉท

338.

Paṭibhānavatā loka-vohāra’manusārinā;

Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ.

ด้วยกวีผู้มีปฏิภาณ ผู้ปฏิบัติตามโลกโวหาร และผู้รู้แจ้งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง

338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā.

338. ครั้นให้รู้แจ้งซึ่งอลังการวิภาคที่ปฏิญญาไว้แล้วนั้น บัดนี้ เพื่อจะแนะนำรสที่ได้มาด้วยการพาดพิงถึงรสวันตาลังการเพียงเล็กน้อย ไม่ใช่ทั้งหมด เพื่อการถือเอาเพียงความชำนาญในโลกโวหารด้วยลักษณะเท่านั้น แม้ในเมื่อยังไม่เข้าถึงสำหรับผู้มีศรัทธาอย่างยิ่ง ผู้มีปัญญาโน้มไปในความยินดีด้วยการพิจารณาพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์ ซึ่งมีรสแห่งวิมุตติเป็นรสเดียว อันเป็นนิมิตเดียวแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในสังสารวัฏทั้งหมด จึงกล่าวคำว่า 'ปฏิภาณวตา' เป็นต้น ปฏิภาณ คือ ปัญญาที่ดำเนินไปตามความเหมาะสมในที่นั้นๆ ปัญญานั้นแลมีอุปการะอย่างยิ่งในการรจนาอันมีรส ฉะนั้น บทกวีจึงถูกเรียกว่า 'ปฏิภาณ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปฏิภาณวตา' กวีพึงปฏิบัติตามโลกโวหาร ผู้ใดไม่ปฏิบัติตามโลกโวหารทั้งหมด ผู้นั้นไม่เป็นกวีเลย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โลกโวหารมนุสารินา' เพราะโอจิตย์ชื่อว่าเป็นความลับสูงสุดของกวีทั้งหลาย แม้ในโลกโวหาร ผู้รู้สิ่งที่เหมาะสมเท่านั้นย่อมได้รับการสรรเสริญ และการรจนาที่ถูกรจนาตามลำดับที่จะกล่าวต่อไป โดยการปฏิบัติตามโลกโวหารที่เหมาะสม ย่อมสำเร็จเพื่อการลิ้มรสของเหล่าผู้มีใจ (สเจตนะ) ฉะนั้น จึงควรทำบทประพันธ์ให้รุ่งเรืองและชัดเจนในโอจิตย์ เพราะเหตุนั้น กวีพึงเป็นผู้รู้แจ้งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปรัง โอจิตย์สมุลลาสะเวทินา' ทั้งหมดนี้เป็นวิเศษณะในคำว่า 'กวินา' และคำว่า 'กวินา' นี้เป็นกัตตาที่ไม่ได้กล่าวไว้ในคำว่า 'นิพันธา'

338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho.

338. ในโอกาสแห่งการแสดงเครื่องประดับตามที่ได้ปฏิญญาไว้แล้วอย่างนั้น ด้วยการกล่าวถึงเครื่องประดับอันมีรส จึงได้บรรลุรส ๙ อย่างมีสิงคาระเป็นต้น ซึ่งเป็นรสเดียวกับวิมุตติรสอันเป็นเหตุเพียงอย่างเดียวในการออกจากทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้น อันเป็นรสแห่งพระสัทธรรมอมตะที่ประณีตยิ่ง บัดนี้ (พระอาจารย์) ใคร่จะแสดงโดยย่อเพื่อความไม่หลงในโวหารของโลกด้วยความรู้เพียงลักษณะ แม้แก่บุคคลผู้หันหลังให้แก่ความศรัทธาอันมาก ความบริสุทธิ์ และความสำรวม แต่เป็นผู้ติดอยู่ในรสแห่งพระสัทธรรมอมตะนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ปฏิภาณวตา" บทว่า "ปฏิภาณวตา" คือ ผู้มีปัญญาพิเศษอันสมควรแก่ฐานะที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการรจนาอันมีรส ผู้ดำเนินไปตามโวหารของโลก ผู้ดำเนินไปตามความเหมาะสมแห่งโวหารในโลกทั้งปวง เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ชื่อว่าโอจิตย์ (ความเหมาะสม) ไม่ควรกระทำให้ออกไปจากใจ ไม่ควรแยกออกจากบทประพันธ์เหมือนความลับ เพราะเหตุนั้น กวีผู้รจนาผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งอรรถที่พึงประสงค์ด้วยอาการอันสมควรแก่การกระตุ้นอรรถที่พึงกล่าวด้วยอาการอันเหมาะสม พึงรจนา นี้คือความเชื่อมโยง คำว่า "ปฏิภา" และ "ปฏิภาณ" เป็นชื่อของปัญญา เพราะแม้กวีที่เกิดจากปัญญานั้น ก็เรียกว่าปฏิภาณ ดังนั้น ปัญญาพิเศษนี้จึงพึงทราบว่าเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการรจนา รูปวิเคราะห์คือ "ปฏิภาณมีแก่เขา" และ "โวหารของโลก" และ "เขาย่อมดำเนินไปตามโวหารนั้นโดยปกติ" และ "ความรุ่งเรืองด้วยโอจิตย์" และ "เขาย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้นโดยปกติ"

339.

Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā;

Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ.

นิพนธ์เหล่านั้น (ซึ่งประกอบด้วย) ภาวะและวิภาวะอันสัมพันธ์กับฐายีภาวะ พร้อมทั้งอนุภาวะ ย่อมเป็นไปเพื่อการดื่มรสของสัตบุรุษทั้งหลาย

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho.

339. บทว่า "ฐายี" เป็นต้น (อธิบายว่า) ฐายีมีรติเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป เพราะรติเป็นต้นถูกนำมาสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสด้วยการประกอบกับวิภาวะเป็นต้น สัมพันธภาพกับสิ่งเหล่านั้นจึงมีแก่สิ่งเหล่านี้ (จึงชื่อว่า) "ฐายีสัมพันธี" และเพราะมีอนุภาวะมีลักษณะที่จะกล่าวต่อไปด้วย (จึงชื่อว่า) "สานuภาวกะ" ภาวะและวิภาวะ แม้ภาวาภาส (ความปรากฏแห่งภาวะ) ที่จะกล่าวต่อไปด้วยคำว่าภาวะ ก็สงเคราะห์ด้วยบทนี้ ความสัมพันธ์แห่งบทคือ (นิพนธ์เหล่านั้น) ย่อมสำเร็จเพื่อการลิ้มรส

339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ.

339. บทว่า "ฐายี" เป็นต้น (อธิบายว่า) นิพนธ์ที่กวีผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วรจนาแล้ว นำมารวมไว้ในที่เดียวกันแล้วแสดง ซึ่งเข้าถึงความสัมพันธ์ด้วยบทว่า "ฐายี" หรือด้วยอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นอันพึงกล่าวด้วยบทนั้น มีภาวะและวิภาวะที่จะกล่าวต่อไป ดำเนินไปพร้อมกับอนุภาวะที่จะกล่าวต่อไป ย่อมสำเร็จ คือย่อมเป็นไป เพื่อการลิ้มรสมีสิงคาระเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษผู้ปราศจากโทษคือความริษยา ด้วยคาถานี้ ฐายีภาวะ พยภิจารีภาวะ เกวลภาวะ วิภาวะ อนุภาวะ และรสเหล่านี้ ย่อมถูกแสดง ถ้าถามว่า "อย่างไร?" บทว่า "ฐายีสัมพันธี" ย่อมเป็นวิเสสนะของภาวะและวิภาวะ เพราะมีความสัมพันธ์ด้วยบทว่า "ฐายี" ว่า "เป็นทั้งฐายีและเป็นทั้งภาวะ" จึงเป็นฐายีภาวะ อนึ่ง เมื่อมีพยภิจารีภาวะอยู่ เพราะความเป็นเครื่องสำเร็จของบทว่า "ฐายีภาวะ" นี้ พยภิจารีภาวะจึงเป็นอันพึงทราบได้ด้วยความสามารถในการใช้บทว่า "ฐายีภาวะ" นี้เอง อนึ่ง เมื่อไม่ทำสมาสด้วยบทว่า "ฐายี" และด้วยการได้ยินเสียงคำว่า "ภาวะ" ที่แสดงแยกต่างหาก จึงมีภาวะอื่นจากฐายีภาวะและพยภิจารีภาวะ เช่นเดียวกัน เพราะการตั้งอยู่โดยทำให้การเกิดขึ้นและการกระตุ้นซึ่งอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นอันพึงกล่าวด้วยบทว่า "ฐายี" ปรากฏชัดเจนและจัดเตรียมไว้ จึงมีวิภาวะต่างๆ อันประกอบด้วยอาลัมพนะและอุททีปนะที่สัมพันธ์กับอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นเหล่านั้น เช่นเดียวกัน อนุภาวะที่แสดงด้วยการประกอบกับบทว่า "สานุภาวกะ" และรสที่ระบุด้วยบทว่า "เพื่อการลิ้มรส" ด้วยบทนี้ ฐายีภาวะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถูกแสดงอย่างนี้ รูปวิเคราะห์คือ "ความสัมพันธ์กับฐายี" และ "สิ่งนั้นมีแก่สิ่งเหล่านี้" และ "ภาวะและวิภาวะ" และ "ย่อมเป็นไปพร้อมกับอนุภาวะ" และ "การลิ้มรสแห่งรส"

Bhāvaadhippāya

ความหมายของภาวะ

340.

Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā.

ส่วนความแปรปรวนแห่งจิตเป็นพิเศษ เพราะย่อมยังรสให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น รติเป็นต้น จึงถูกกล่าวด้วยคำว่า "ภาวะ"

340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo.

340. บัดนี้ เพื่อแสดงภาวะเป็นอันดับแรกในบรรดาภาวะ วิภาวะ อนุภาวะ และรส มีฐายีเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว จึงอธิบายคำว่า "ภาวะ" โดยอรรถว่า "จิตตะ" เป็นต้น ความแปรปรวนของจิต คือการเป็นไปโดยอาการมีความยินดีและความหัวเราะเป็นต้น สิ่งเหล่านั้นเป็นวิเสส คือมีสภาวะพิเศษ จึงชื่อว่า "จิตตวุติวิเสส" รติเป็นต้น คือ ฐายี พยภิจารี และสัตตวิกะ บทว่า "ตุ" (ส่วน) ใช้ในอรรถวิเศษ เพราะย่อมยังรสมีสิงคาระเป็นต้นให้เกิดขึ้น คือให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "ภาวะ" ตามที่ท่านภรตะเป็นต้นกล่าวไว้ ในที่นี้ ภูธาตุที่ลง ณย ปัจจัย ย่อมเป็นไปในอรรถว่าการกระทำ อนึ่ง เพราะธาตุนี้ไม่เป็นไปในอรรถว่าการกระทำเท่านั้น แต่ยังเป็นไปในอรรถว่าการแผ่ไป และการทำให้สำเร็จด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าภาวะ เพราะยังปฏิภาณและจิตให้แผ่ไป อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าภาวะ เพราะยังอธิปรายะอันมีลักษณะคือความรู้ในโลกฐิติของกวีให้สำเร็จ พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้

340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ.

340. บัดนี้ เมื่อจะแสดงว่าชื่อว่าภาวะนี้เป็นภาวะสามัญของภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้น ในบรรดาภาวะมีฐายีภาวะเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว จึงแสดงโดยอรรถว่า "จิตตะ" เป็นต้น. ส่วนจิตตวุตติวิเสส คือความพิเศษอันนับว่าเป็นการเป็นไปโดยอาการมีการเสวยอารมณ์ การหัวเราะ และความเศร้าโศกเป็นต้น นิพเพทะเป็นต้น และความหยุดนิ่งเป็นต้น ที่จะกล่าวต่อไปของจิต ซึ่งนับว่ามีอาการไม่ปะปนกันและกัน คือฐายี พยภิจารี และสาตติกะ. เพราะเหตุใด (สิ่งเหล่านี้) ย่อมยังรสมีสิงคารรสเป็นต้นให้เกิดขึ้น ให้สำเร็จ ให้กระทำ. มิเช่นนั้น ย่อมยังจิตของเหล่าบัณฑิตให้แผ่ไปในรสวิสัยมีสิงคารรสเป็นต้น. มิเช่นนั้น ย่อมยังอธิปรายอันมีลักษณะคือญาณที่ดำเนินไปโดยมีโลกสภาวะเป็นอารมณ์ของกวีให้ถึงพร้อมในรสวิสัยนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น รติเป็นต้น มีรติและหาสะเป็นต้น ที่สำเร็จด้วยคำว่า "ภาวะ" อันเกิดจากเหตุกรรตุรูป จึงถูกกล่าวไว้โดยพระภรตมุนีเป็นต้น. พึงทราบว่า ในบทว่า "รติเป็นต้น" นี้ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ฐายีภาวะมีหาสะเป็นต้น พยภิจารีภาวะมีนิพเพทะเป็นต้น และสาตติกภาวะมีความหยุดนิ่งและความสลบเป็นต้น. ประโยคว่า "การเป็นไปของจิต" (จิตตัสสะ วุตติโย) และ "สิ่งเหล่านั้นนั่นแลเป็นความพิเศษ" (ตา เอว วิเสสา) และ "คำว่า ภาวะ" (ภาโว อิติ สัทโท).

Ṭhāyībhāvaadhippāya

ความหมายของฐายีภาวะ

341.

Virodhinā’ññabhāvena,

Yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cce’so,

Ṭhāyībhāvoti saddito.

ภาวะใดไม่ถูกปกปิดด้วยภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์ ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่โดยปกติ จึงถูกเรียกว่า "ฐายีภาวะ"

341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi.

341. เมื่อจะกล่าวถึงภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้นโดยลำดับ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "วิโรธินา". ภาวะใดมีรติเป็นต้น ไม่ถูกปกปิด ไม่ถูกบดบังด้วยภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์มีชิคุจฉาเป็นต้น ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่โดยปกติ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ขาดสาย จึงถูกเรียกว่า "ฐายีภาวะ". ภาวะใดถูกนำมาสู่การลิ้มรสที่ปรากฏด้วยวิภาวะเป็นต้น ภาวะนั้นถูกลิ้มรสโดยผู้ชมทั้งหลาย จึงเรียกว่า "รส". เพราะจะกล่าวคำมีอาทิว่า "สวิภาวะ".

341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho.

341. บัดนี้ จะแสดงถึงภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้นโดยลำดับ ด้วยคำว่า "วิโรธี" เป็นต้น. ภาวะใดมีรติและหาสะเป็นต้น อันภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์คือชิคุจฉาเป็นต้น ไม่ได้ปกปิดไว้ ไม่ได้ขัดขวางไว้ ภาวะนั้นอันภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ไม่ขัดขวาง ย่อมตั้งอยู่โดยปกติ ด้วยอรรถนี้จึงชื่อว่าฐายี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ฐายีภาวะ". ภาวะใดถึงความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสได้ด้วยวิภาวะและอนุภาวะเป็นต้น และเป็นสิ่งที่ชนทั้งปวงพึงลิ้มรสได้ จึงเรียกว่ารส ฐายีภาวะนั้นเรียกว่ารส. บทวิเคราะห์คือ "อัญโญ จ โส ภาโว จ" (ภาวะนั้นเป็นอย่างอื่นด้วย) "ติโร กยิริตฺถาติ จ" (อันภาวะอื่นพึงกระทำให้อันตรธานไป) "ฐายี จ โส ภาโว จ" (ภาวะนั้นเป็นฐายีด้วย)

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

การจำแนกประเภทของฐายีภาวะโดยย่อ

342.

Ratihāsā ca soko ca,

Kodhussāhabhaya’mpi ca;

Jigucchāvimhayā ceva,

Samo ca nava ṭhāyino.

รติและหาสะ โสกะ โกธะ อุสสาหะ และภยะด้วย ชิคุจฉาและวิมหยะด้วย และสมะ ฐายีมี ๙ อย่าง

342. Ratyādīnaṃ navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya.

342. กล่าวว่าความเป็นฐายีมีได้เฉพาะแก่รติเป็นต้น ๙ อย่างเท่านั้น ด้วยคำว่า "รติ" เป็นต้น. บทเชื่อมคือ "และสมะ" ฐายีมี ๙ อย่างดังนี้. ฐายี ๙ อย่างเหล่านี้ อันกวีพึงประพันธ์แยกกันไป โดยที่ฐายีแต่ละอย่างนั้นถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยวิภาวะและอนุภาวะของตนๆ และอันนักแสดงพึงแสดงออกไป แม้ภาวะที่เหลือก็เช่นกัน. ในบรรดาฐายีเหล่านั้น ถ้ารติ (ความยินดี) นี้ อันหญิงชายผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติของหญิงชายโดยไม่เหลือ ก่อให้เกิดขึ้นแก่กันและกัน ถูกกระตุ้นด้วยวิภาวะที่กระตุ้นเร้ามีพระจันทร์เป็นต้น ถูกบำรุงด้วยอนุภาวะที่เป็นเครื่องแสดงออกมีอุสสุกกะเป็นต้น และถูกทำให้วิจิตรด้วยพยภิจารีภาวะหลายชนิดที่ปรากฏด้วยความสามารถของอนุภาวะของตนๆ เมื่อนั้น รติที่เป็นฐายีนั้น อันชนทั้งปวงลิ้มรสได้ด้วยการแสดงของนักแสดง หรือด้วยการฟังบทประพันธ์ที่ไพเราะ ย่อมถึงความเป็นสิงคารรส. พึงพิจารณาเหตุผลในการถึงความเป็นหัสสรสเป็นต้น ของฐายีภาวะมีหาสะเป็นต้น โดยสมควรแก่กรณีอย่างนี้.

342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti.

342. เพื่อแสดงว่าฐายีภาวะมีรติเป็นต้น ๙ อย่างเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "รติหาสา" เป็นต้น. รติและหาสะ โสกะ โกธะ อุสสาหะ ภยะ ชิคุจฉา วิมหยะ และสมะอันเป็นคุณแห่งความสงบ ฐายีมี ๙ อย่างดังนี้. การกล่าวถึงลักษณะของรติเป็นต้น ๙ อย่างเหล่านี้ ย่อมปรากฏชัดในนิเทศที่อยู่ถัดจากคาถาอุทเทสมี "สิงคารหัสสกรุณา" เป็นต้น. บทว่า "รติและหาสะ" และ "โกธะ อุสสาหะ และภยะ" และ "ชิคุจฉาและวิมหยะ". ฐายี ๙ อย่างเหล่านี้ และพยภิจารีภาวะและสาตติกภาวะเหล่านี้ อันกวีพึงประพันธ์แยกกันไป โดยทำให้รุ่งเรืองด้วยวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมของตนๆ และอันนักแสดงพึงรับไปแสดงออกไป. ในบรรดาภาวะ ๓ อย่างเหล่านี้ รติ (ความยินดี) นี้ อันหญิงชายผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติของหญิงชายโดยไม่เหลือ ก่อให้เกิดขึ้นแก่กันและกัน ถูกกระตุ้นด้วยวิภาวะที่กระตุ้นเร้ามีพระจันทร์เป็นต้น ถูกบำรุงด้วยอนุภาวะอันนับเนื่องด้วยการแสดงออกทางกายและวาจาที่เปิดเผยอุสสาหะเป็นต้น และถูกทำให้วิจิตรด้วยพยภิจารีภาวะหลายชนิดที่ปรากฏด้วยความสามารถของอนุภาวะของตนๆ. พึงทราบว่า รติเช่นนี้ อันชนทั้งปวงลิ้มรสได้ด้วยการแสดงของนักแสดง และด้วยการฟังบทประพันธ์ที่น่าสรรเสริญ ย่อมถึงความเป็นสิงคารรสเป็นต้น. พึงทราบเหตุผลในการถึงความเป็นหัสสรสเป็นต้น ของฐายีภาวะที่เหลือมีหาสะเป็นต้น โดยสมควรแก่กรณีอย่างนี้.

Byabhicārībhāvaadhippāya

ความหมายของพยภิจารีภาวะ

343.

Tirobhāvāvibhāvādi-

Visesenā’bhimukhyato;

Yete caranti sīlena,

Te honti byabhicārino.

ด้วยความพิเศษคือการอันตรธานและการปรากฏเป็นต้น และด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้า ภาวะเหล่าใด ย่อมเป็นไปโดยปกติ ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี

343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti.

343. กล่าวถึงพยภิจารีภาวะด้วยคำว่า “ติโรภาวะ” เป็นต้น ติโรภาวะคือความตั้งอยู่ไม่นานของภาวะมีนิพเพทเป็นต้นแม้เพียงภาวะเดียวของเหล่าฐายีภาวะ และอาวิภาวะคือความปรากฏชัด เพราะอาศัยรสต่างๆ ภาวะมีติโรภาวะและอาวิภาวะเหล่านั้นเป็นต้นมีแก่รสใด ด้วยอาทิศัพท์ พึงถือเอาฐายีธรรมที่มีรูปเป็นสุขและทุกข์เป็นต้น นั่นแหละคือความพิเศษ ด้วยความพิเศษนั้น การถือเอาฐายีธรรมที่มีรูปเป็นสุขและทุกข์ และการนำสุขและทุกข์อันเป็นธรรมของตนไปใส่ไว้ในฐายีธรรม และความเป็นไปเฉพาะหน้า (อภิมุขยะ) จริงอย่างนั้น ในรติ ปริสมะย่อมถูกสุขติดตาม ในโสกะย่อมถูกทุกข์ติดตาม แม้พยภิจารีภาวะมีคิลานะเป็นต้นซึ่งมีสภาพเป็นสุขในรติ ก็ย่อมนำทุกข์อันเป็นกิจของตนนี้ไปใส่ไว้แน่นอน เพราะเหตุนั้น ภาวะเหล่าใด ย่อมประพฤติคือเป็นไปโดยปกติด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้านั้น ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี

343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati.

343. บัดนี้ จะแสดงลักษณะของพยภิจารีภาวะโดยลำดับแห่งอุทเทส ด้วยคำว่า “ติโรภาวะ” เป็นต้น ด้วยความพิเศษคือติโรภาวะและอาวิภาวะเป็นต้น เพราะพยภิจารีภาวะย่อมเป็นไปอาศัยรสหลายอย่างของตน และเพราะโลกมีความชอบต่างกัน ในฐายีภาวะบางอย่าง คุณของพยภิจารีภาวะย่อมแฝงอยู่ และในฐายีภาวะบางอย่าง คุณนั้นย่อมปรากฏชัด ด้วยความพิเศษมีประการดังกล่าว ด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้า คือด้วยภาวะที่เผชิญหน้าอันนับเนื่องด้วยการนำสุขและทุกข์อันเป็นลักษณะของฐายีภาวะมาใส่ไว้ในตน และนำสุขและทุกข์อันเป็นลักษณะของตนไปใส่ไว้ในฐายีภาวะ ภาวะเหล่าใด ย่อมเป็นไปโดยปกติ ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี พยภิจารีภาวะอันนับเนื่องด้วยปริสมะเพียงอย่างเดียวซึ่งมีลักษณะเป็นความบีบคั้น ย่อมเป็นไปในรติโดยแฝงอยู่ด้วยคุณของตนและถูกสุขติดตาม และในโสกะโดยปรากฏชัดด้วยคุณของตนและถูกทุกข์ติดตาม แม้พยภิจารีภาวะมีคิลานะเป็นต้น ซึ่งมีสภาพเป็นสุขในรติ ย่อมนำทุกข์อันเป็นลักษณะของตนไปใส่ไว้ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นไปเฉพาะหน้าด้วยความพิเศษคือติโรภาวะและอาวิภาวะเป็นต้น บทวิเคราะห์คือ ติโรภวนัง (การอันตรธาน), อาวิภวนัง (การปรากฏ), ติโรภาโว จ อาวิภาโว จ (ติโรภาวะและอาวิภาวะ), เต อาทโย ยัสสะ (สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของสิ่งใด), ฐายีภาเวสุ วิชชมานานัง สุขทุกขสภาวานัง อัตตนิ อาโรปนัสสะ (คือการนำสุขและทุกข์อันเป็นสภาพที่มีอยู่ในฐายีภาวะมาใส่ไว้ในตน), โสเยว วิเสโสติ (นั่นแหละคือความพิเศษ), และ อภิมุขานัง ภาโวติ (ภาวะแห่งธรรมที่เผชิญหน้า) ในบทว่า พยภิจารี นี้ วิ อักษร ใช้ในอรรถว่าพิเศษ, อภิ อักษร ใช้ในอรรถว่าความเป็นไปเฉพาะหน้า (อภิมุขภาวะ)

Byabhicārībhāvappabheda

การจำแนกประเภทของพยภิจารีภาวะ

344.

Nibbedo takkasaṅkā sama-

Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ,

Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa-

Satissāvisādābahitthā.

นิพเพท ตักกะ สังกา สมะ ธิติ ชฬตา ทีนตา อุคคตา อาลสัตตะ สุตตะ ตาสะ คิลานะ อุสสุกกะ หริสะ สติ อิสสา วิสาทะ และอวหิตถา

Cintā gabbā’pamāro’marisamada-

Matummādamohā vibodho,

Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-

Sacapalābyādhi tettiṃsame’te.

จินตา คัพพะ อปสมาระ อมริสะ มทะ มติ อุมมาทะ โมหะ วิโพธะ นิททา เวคะ สวรีฬะ มรณะ จปละ และพยาธิ เหล่านี้มี ๓๓ อย่าง

344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo.

344. ท่านแสดง (ธรรมเหล่านั้น) ด้วยบทว่า “นิพเพท” เป็นต้น บทว่า “ทีนตุคคาฬสัตต” คือ ทีนตา (ความหดหู่) ด้วย, อุคคตา (ความดุร้าย) ด้วย, อาลสัตตะ (ความเกียจคร้าน) ด้วย บทว่า “คิลานิ อุสสุก” คือ อุสสุกกะ (ความกระตือรือร้น) ในความเจ็บป่วย บทว่า “จปล” คือ จาปัลละ (ความกระสับกระส่าย) บทว่า “สจปล” คือ พร้อมด้วยความกระสับกระส่าย บทว่า “สจปลพยาธิ” คือ พยาธิ (ความเจ็บป่วย) ด้วย, มรณะ (ความตาย) ด้วย, พร้อมด้วยความกระสับกระส่าย (เป็นสมาหาระ) บทว่า “สพิฬ” คือ ดำเนินไปพร้อมด้วยความอับอาย (สวรีฬะ) พยภิจารีภาวะที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้มี ๓๓ อย่าง วีรรสย่อมถูกลิ้มรสโดยผู้มีความเพียรพยายามด้วยอำนาจของความเพียรพยายามนั้นเอง แต่สำหรับคนขี้ขลาด รสนั้นย่อมถูกลิ้มรสโดยอำนาจของภยานกรส เพราะโลกมีสภาพหลากหลาย ด้วยเหตุนั้น พยภิจารีภาวะเหล่านี้จำนวนมากจึงควรพรรณนาสำหรับรสแต่ละรส เพราะว่าชนทั้งปวงย่อมลิ้มรสบางอย่างในรสเหล่านั้นโดยทางแห่งการพรรณนาภาวะนั้น ในบรรดาภาวะเหล่านั้น เพราะการเห็นศัตรูที่เข้ามาเพื่อฆ่าเพียงอย่างเดียว ในขณะนั้นเอง ย่อมเป็นเหตุแห่งความกลัวสำหรับคนขี้ขลาดโดยปกติ แต่สำหรับผู้ที่ชอบการรบ ย่อมเป็นเหตุแห่งความเพียรพยายาม เช่นเดียวกัน เครื่องประดับหรือกิริยาที่ผิดแปลกที่นักแสดงทำ ย่อมเป็นเหตุแห่งหาสะที่เป็นฐายีภาวะสำหรับคนที่มีนิสัยต่ำทราม แต่เป็นหาสะที่เป็นพยภิจารีภาวะสำหรับคนที่มีนิสัยลึกซึ้ง เพราะฉะนั้น กวีผู้พรรณนาภาวะทั้งหลาย พึงพรรณนาภาวะเหล่านั้นให้เหมาะสม เพื่อให้เกิดความสมบูรณ์ตามความเหมาะสม ส่วนความวิบัติแห่งความเหมาะสมนั้น พึงหลีกเลี่ยงด้วยความพยายามอย่างยิ่ง

Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā.

ในบรรดาภาวะเหล่านั้น นิพเพท คือ การดูหมิ่นตนเอง ความยากจนของสตรีและคนต่ำทราม เป็นวิภาวะ (เหตุ) ของนิพเพทนั้น แต่สำหรับโยคี การหยั่งรู้สัจธรรม เป็นวิภาวะ การหลั่งน้ำตาและความคิดเป็นต้น เป็นอนุภาวะ (ผล) ในที่นี้

Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo.

ตักกะ คือ การตรึกตรอง ความสงสัยเป็นวิภาวะของตักกะนั้น การสั่นศีรษะเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo.

สังกา (ความสงสัย) มีการประพฤติที่ขัดแย้งเป็นวิภาวะ การสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo.

สมะ คือ ความเหน็ดเหนื่อย ในสมะนั้น การเดินเป็นต้นเป็นวิภาวะ เหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi.

ธิติ คือ ความยินดี ญาณเป็นต้นเป็นวิภาวะ การไม่ติดในโภคะเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Jaḷatā appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo.

ชฬตา คือ การไม่ตอบสนอง การเห็นสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้นเป็นวิภาวะของชฬตานั้น การจ้องมองด้วยตาไม่กะพริบเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi.

ทีนตา คือ ความไม่ร่าเริงของจิต ความเป็นผู้ตกทุกข์ได้ยากเป็นต้นเป็นวิภาวะของทีนตานั้น การนุ่งห่มผ้าสกปรกเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi.

อุคคตา คือ ความดุร้าย การกระทำผิดอย่างร้ายแรงเป็นต้นเป็นวิภาวะของอุคคตานั้น การข่มขู่เป็นต้นเป็นอนุภาวะของอุคคตานั้น

Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo.

อาลสัตตะ (ความเกียจคร้าน) มีความเหน็ดเหนื่อยเป็นต้นเป็นวิภาวะ ความเฉื่อยชาเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo.

สุตตะ (ความหลับ) มีการนอนหลับเป็นวิภาวะ การหาวเป็นต้นเป็นอนุภาวะของสุตตะนั้น

Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo.

ตาสะ คือ ความหวั่นไหวของจิต เสียงคำรามเป็นต้นเป็นวิภาวะของตาสะนั้น การสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo.

คิลานิ (ความเจ็บป่วย) มีความเหน็ดเหนื่อยและความกระหายเป็นต้นเป็นวิภาวะ ความซีดเซียวเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi.

อุสสุกกะ คือ ความอดทนต่อเวลา ความปรารถนาที่จะเห็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์เป็นต้นเป็นวิภาวะของอุสสุกกะนั้น ความรีบร้อนเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo.

หริสะ คือ ความผ่องใสแห่งจิต ในหริสะนั้น การเฉลิมฉลองเป็นต้นเป็นวิภาวะ น้ำตาและเหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi.

สติ มีการเห็นสิ่งที่คล้ายกันเป็นต้นเป็นวิภาวะ การเลิกคิ้วเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo.

อิสสา คือ การทนไม่ได้ต่อความเหนือกว่าของผู้อื่น ความเป็นคนพาลและความถือตัวเป็นต้นเป็นวิภาวะของอิสสานั้น การกล่าวโทษและการดูหมิ่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ

Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo.

วิสาทะ คือ ความท้อแท้. การที่กิจที่เริ่มไว้ไม่สำเร็จเป็นต้นเป็นวิภาวะของวิสาทะนั้น, การบีบคั้นและความเร่าร้อนเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā.

อพหิตถา คือ การปกปิดอาการ (ด้วยการสำรวมกาย). ความละอายเป็นต้นเป็นวิภาวะของอพหิตถานั้น, การแสดงอาการอื่นเป็นอนุภาวะ.

Cintā iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi.

จินตา (ความคิด) เกิดจากการไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาเป็นต้น, การหลับตาเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi.

คัพภะ คือ ความถือตัว. ความเป็นใหญ่เป็นต้นเป็นวิภาวะของคัพภะนั้น, การดูหมิ่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Apamāro gāharukkhādīhi , bhūpātādayo ettha anubhāvo.

อปมาระ (โรคลมบ้าหมู) เกิดจากภูตผีและต้นไม้เป็นต้น, การล้มลงกับพื้นเป็นต้นเป็นอนุภาวะในที่นี้.

Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo.

อมริสะ คือ ความไม่อดทน. การดูหมิ่นเป็นต้นเป็นวิภาวะของอมริสะนั้น, การสั่นศีรษะและการข่มขู่เป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo.

มทะ คือ ความมัวเมาอย่างยิ่ง. การดื่มสุราเป็นวิภาวะของมทะนั้น, การเคลื่อนไหวอวัยวะ, คำพูด, ท่าทาง, และการหัวเราะที่ผิดปกติเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo.

มติ คือ การตัดสินใจ (การตัดความสงสัย). คำแนะนำเป็นต้นเป็นวิภาวะ, การยิ้มแย้มเป็นต้นเป็นอนุภาวะในที่นี้.

Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo.

อุมมาทะ คือ ความบ้า (การกระทำโดยไม่พิจารณา). การถูกผีเข้าสิงเป็นต้นเป็นวิภาวะของอุมมาทะนั้น, การร้องไห้, การร้องเพลง, การหัวเราะในที่ไม่สมควรเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi.

โมหะ (ความหลง) เกิดจากความกลัวเป็นต้น, การแข็งทื่อและการสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo.

พิฬะ (ความละอาย) เกิดจากการประพฤติชั่วเป็นต้น, การก้มหน้าเป็นต้นเป็นอนุภาวะ.

Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ.

มรณะ (ความตาย) เป็นที่รู้จักกันดีด้วยวิภาวะและอนุภาวะ.

Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo.

จปัลลตา (ความคะนอง) เกิดจากราคะและโทสะเป็นต้น, การประพฤติตามอำเภอใจเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. พยาธิ (ความเจ็บป่วย) เป็นที่ประจักษ์.

Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ.

หรือว่าแม้จิตตวุฒิพิเศษอื่นๆ ที่ละเอียดอ่อนซึ่งระบุไว้ในที่นี้ก็มีอยู่ บางอย่างในบรรดาจิตตวุฒิเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในที่กล่าวแล้ว เหมือนอย่างกามทั้งปวงที่มีความอยากเป็นสภาพ สงเคราะห์เข้าในความยินดี ฉันใด โทสะทั้งหลายที่มีความโกรธเป็นประเภท ก็สงเคราะห์เข้าในความไม่อดทน ความริษยา เป็นต้น ฉันนั้น ทุกข์ทั้งหลายที่มีความเศร้าโศก ความเหนื่อยล้า ความเจ็บไข้ และความป่วยไข้เป็นสภาพ ก็สงเคราะห์เข้าในความท้อแท้ เป็นต้น ฉันนั้น พึงเห็นว่าปีติเป็นต้นที่มีความสุขเป็นสภาพ สงเคราะห์เข้าในความร่าเริง ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความสะดุ้งต่างจากความกลัว ความสงสัยต่างจากความไม่อดทน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าความริษยา ความเหนื่อยล้าต่างจากความป่วยไข้ การนอนหลับต่างจากความง่วง ความกระสับกระส่ายต่างจากความคะนอง และความสลบที่จะกล่าวต่อไปต่างจากความหลง

344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti.

344. บัดนี้ ท่านแสดงพยับแดดเหล่านั้นโดยลักษณะของตนด้วยคำว่า “นิพเพทะ” เป็นต้น นิพเพทะ (ความหน่าย) คือความตำหนิตน, ตักกะ (ความตรึก) และสังกา (ความสงสัย), สมะ (ความเหนื่อยล้า) ธิติ (ความมั่นคง) ที่มีความยินดีเป็นลักษณะ และชฬตา (ความเฉื่อยชา), ทีนะ (ความขัดสน) อุคคะ (ความดุร้าย) และอลสัตตะ (ความเกียจคร้าน), สุตตะ (การนอนหลับ), ตาสะ (ความสะดุ้ง) คือความหวั่นไหวแห่งจิต, คิลานิ (ความเจ็บไข้), อุสสุกะ (ความกระสับกระส่าย) หริสะ (ความร่าเริง) สติ (สติ) อิสสา (ความริษยา) วิสาทะ (ความท้อแท้) และอพหิตถา (การปกปิดอาการ), จินตา (ความคิด), คัพภะ (ความถือตัว) คือความเย่อหยิ่ง, อปมาระ (โรคลมบ้าหมู), อมริสะ (ความไม่อดทน) มทะ (ความมัวเมา) มติ (ความรู้) อุมมาทะ (ความบ้า) และโมหะ (ความหลง), วิโพธะ (ความตื่น), นิททา (ความง่วง), อาเวคะ (ความเร่งรีบ) คือความตื่นตระหนก, สวิฬะ (ความละอาย), มรณะ (ความตาย) และสจปละ (ความคะนอง) พร้อมด้วยพยาธิ (ความเจ็บไข้) ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าพยับแดด ๓๓ อย่าง คำว่า ตรึกและสงสัย, คำว่า เหนื่อยล้าและมั่นคงและเฉื่อยชา, คำว่า ขัดสนและดุร้ายและเกียจคร้าน, คำว่า กระสับกระส่ายและร่าเริงและสติและริษยาและท้อแท้และการปกปิดอาการ, คำว่า ไม่อดทนและมัวเมาและรู้และบ้าและหลง, คำว่า ง่วงและเร่งรีบ, คำว่า เป็นไปพร้อมด้วยความละอาย, คำว่า เป็นไปพร้อมด้วยความคะนอง, คำว่า ความเจ็บไข้นั้นพร้อมด้วยความคะนอง, คำว่า ความตายและความคะนองและความเจ็บไข้ คำว่า มรณสจปลัพยาธิ เป็นสมาหารทวันทวสมาส เพราะฉะนั้น คำว่า “สวิฬะ” จึงเป็นบทวิเสสนะของคำนี้

Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā.

เพราะโลกมีสภาพหลายอย่าง วีรรสอย่างเดียวเท่านั้น ผู้มีความเพียรพึงลิ้มรสด้วยอาการแห่งวีรรส และวีรรสอย่างนั้นนั่นเอง ผู้ขลาดพึงลิ้มรสด้วยอาการแห่งความกลัว เพราะฉะนั้น พยับแดดจำนวนมากเหล่านี้พึงพรรณนาแก่รสแต่ละรส เมื่อเป็นเช่นนี้ โลกที่มีความมุ่งหมายหลายอย่างย่อมลิ้มรสบางอย่างในบรรดาพยับแดดเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ บทประพันธ์ย่อมเป็นที่รักของชนทั้งปวง ในการพรรณนาภาวะนั้น เพราะการเห็นศัตรูที่มาเพื่อฆ่าอย่างเดียวเท่านั้น ย่อมแตกแยกไปจากความมุ่งหมายของชนในขณะนั้น และย่อมเป็นเหตุแห่งความกลัวของบุรุษผู้ขลาดโดยปกติ และเป็นเหตุแห่งความเพียรของผู้ชอบการรบ อนึ่ง เครื่องประดับที่นักแสดงทำวิปริตไปเพื่อหัวเราะ และกิริยาเช่นนั้น พึงเป็นเหตุแห่งหาสะที่ตั้งมั่นของบุรุษผู้มีปกติตื้น และเป็นเหตุแห่งหาสะที่เป็นพยับแดดของผู้มีปกติลึกซึ้ง เพราะฉะนั้น กวีผู้พรรณนาภาวะ ไม่พึงทำลายความเหมาะสม พึงจัดความเหมาะสมโดยเคารพ และพึงพรรณนาคำพูดของกวีที่แสดงภาวะพร้อมด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ในที่นี้ เพราะวิภาวะเป็นต้นที่ทำให้รู้ภาวะพึงรู้ เพราะฉะนั้น พึงทราบพร้อมด้วยภาวะเหล่านั้นอย่างนี้

Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma.

ในบรรดาภาวะเหล่านั้น ความหน่ายมีลักษณะคือการดูหมิ่นตน ถ้าเกิดขึ้นแก่สตรีหรือคนต่ำทราม ความยากจนชื่อว่าอาลัมพณวิภาวะ ถ้าเกิดขึ้นแก่โยคี การรู้แจ้งความจริงชื่อว่าอาลัมพณวิภาวะ ในที่นี้ การหลั่งน้ำตาและการคิดเป็นต้น ชื่อว่าอนุภาวะ

Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma.

ความสงสัยชื่อว่าอุททีปนวิภาวะของวิตก การสั่นศีรษะเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ

Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

ความประพฤติที่ขัดแย้งชื่อว่าอุททีปนวิภาวะของความสงสัย การสั่นเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ เมื่อกล่าวว่า “วิภาวะ” ในเบื้องบน พึงถือเอาวิภาวะที่เหมาะสมในบรรดาอาลัมพณะและอุททีปนะทั้งสอง

Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo.

การเดินเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความเหนื่อยล้าที่มีความอ่อนเพลียเป็นลักษณะ เหงื่อเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ

Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo.

ญาณเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความมั่นคงที่มีความยินดีเป็นลักษณะ ความไม่โลภในโภคะเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ

Ayoggatālakkhaṇāya jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo.

การไม่รู้สิ่งที่เป็นที่พอใจและไม่เป็นที่พอใจเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความเฉื่อยชาที่มีความไม่เหมาะสมเป็นลักษณะ การมองตรงด้วยนัยน์ตาที่เปิดกว้างเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ

Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo.

ความเป็นคนขัดสนเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความขัดสนที่มีความไม่รุ่งเรืองแห่งจิตเป็นลักษณะ การนุ่งห่มผ้าสกปรกเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ

Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo.

ความผิดอย่างยิ่งเป็นต้น เป็นวิภาวะของความดุร้ายที่มีความหยาบคายความเป็นลักษณะ การขู่เป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo.

ความเหนื่อยหน่ายในที่ไม่ควรเป็นต้น เป็นวิภาวะของความเกียจคร้าน ความคดงอ (ของร่างกาย) เป็นอนุภาวะ

Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ.

ความง่วงเป็นต้น เป็นวิภาวะของการหลับที่เรียกว่าการนอน การเสวยรส (ความสุข) เป็นต้น เป็นอนุภาวะ ในที่นี้ การเสวยรส หมายถึง ความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกายเป็นต้น

Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo.

เสียงคำรามเป็นต้น เป็นวิภาวะของความสะดุ้งที่เรียกว่าความหวั่นไหวแห่งจิต เสียงคำราม หมายถึง คำพูดที่ทำให้เกิดความกลัว การสั่นเทาด้วยความโกรธเป็นอนุภาวะ

Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo.

ความเหน็ดเหนื่อยและความกระหายเป็นต้น เป็นวิภาวะของความป่วยไข้ที่เรียกว่าความเบียดเบียน ความมีผิวพรรณหม่นหมองเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo.

ความปรารถนาจะเห็นสิ่งที่รื่นรมย์เป็นต้น เป็นวิภาวะของความกระวนกระวายที่ไม่คำนึงถึงกาลเวลาที่เหมาะสม ความรีบร้อนเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo.

การเล่นรื่นเริงในงานมงคลเป็นต้น เป็นวิภาวะของความร่าเริงที่มีความผ่องใสแห่งจิตเป็นลักษณะ คำพูดที่แสดงความยินดีเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo.

การเห็นเครื่องหมายเป็นต้น เป็นวิภาวะของสติที่มีการระลึกเป็นลักษณะ การยักคิ้วเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo.

ความเป็นคนพาลและความถือตัวเป็นต้น เป็นวิภาวะของความริษยาที่มีการทนไม่ได้ต่อสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ การกล่าวโทษและการดูหมิ่นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo.

ความไม่สำเร็จของกิจที่เริ่มทำและความวิบัติของกิจเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหดหู่ใจที่มีความเหนื่อยหน่ายเป็นลักษณะ ความเดือดร้อนใจเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo.

ความละอายเป็นต้น เป็นวิภาวะของการปกปิดอาการที่มีการสำรวมอาการ หรือมีการปกปิดสภาวะแห่งรสเป็นลักษณะ การทำกิริยาอื่น การก้มหน้า การขีดเขียนพื้นด้วยเท้าเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo.

การไม่ได้ผลที่ปรารถนาเป็นต้น เป็นวิภาวะของความคิด การหลับตาเป็นต้น หรือการทอดสายตาลงต่ำเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo.

ความเป็นใหญ่เป็นต้น เป็นวิภาวะของความถือตัว การดูหมิ่นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo.

การถูกยักษ์เบียดเบียนเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหลงลืมสติ (โรคลมบ้าหมู) การล้มลงบนพื้นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo.

การดูหมิ่นเป็นต้น เป็นวิภาวะของความไม่พอใจที่มีความไม่อดทนเป็นลักษณะ การสั่นศีรษะและการขู่เป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo.

การดื่มของมึนเมาที่ทำให้ยินดี เป็นวิภาวะของความมัวเมาที่มีความประมาทอย่างยิ่งเป็นลักษณะ การสั่นแห่งมือและเท้า คำพูด การเดิน และการหัวเราะเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo.

การสั่งสอนเป็นต้น เป็นวิภาวะของปัญญาที่มีการตัดความสงสัยเป็นลักษณะ ความผ่องใสทางใบหน้าเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo.

ไข้สันนิบาตและยักษ์เป็นต้น เป็นวิภาวะของความบ้าที่มีการกระทำโดยไม่พิจารณาเป็นลักษณะ การร้องไห้และการหัวเราะโดยไม่มีเหตุผลเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo.

ความกลัวอย่างยิ่งเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหลงที่มีความงมงายความเป็นลักษณะ การไม่รู้แจ้งสภาวะเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo.

การล่วงเลยแห่งเวลาเป็นต้น หรือการระลึกถึงแสงสว่างเป็นต้น เป็นวิภาวะของความตื่นที่เรียกว่าการสิ้นไปแห่งความหลับ การขยี้ตาเป็นต้น เป็นอนุภาวะ

Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo.

ความหลับมีลักษณะคือการบีบคั้นจิต มีวิภาวะคือการไม่คิดไม่ทำอะไรของใครบางคนเป็นต้น มีอนุภาวะคือการหลับตาเป็นต้น

Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo.

ความตื่นเต้นมีลักษณะคือความกลัวปรากฏขึ้น มีวิภาวะคือการเห็นศัตรูเป็นต้น มีอนุภาวะคือการหวาดกลัวตัวสั่นเป็นต้น

Lajjālakkhaṇāya biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo.

ความละอายใจมีลักษณะคือความละอาย มีวิภาวะคือการประพฤติชั่วเป็นต้น มีอนุภาวะคือการก้มหน้าเป็นต้น

Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo.

ความตายมีวิภาวะคือการถูกศัสตราทำร้ายและโรคภัยเป็นต้น มีอนุภาวะคือความแปรปรวนแห่งใบหน้าเป็นต้น

Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo.

ความคะนองมีวิภาวะคือราคะและโทสะเป็นต้น มีอนุภาวะคือการประพฤติตามใจตนเองเป็นต้น

Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo.

ความเจ็บป่วยมีวิภาวะคือความกำเริบของลมและดีเป็นต้น มีอนุภาวะคือการครางเป็นต้น

Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.

ในสุโพธาลังการนี้ ยังมีจิตตวุติพิเศษอื่นๆ อีกที่ไม่ได้แสดงความแตกต่างอย่างละเอียดไว้ ในบรรดาจิตตวุติเหล่านั้น พึงทราบว่า ความแตกต่างทั้งหมดที่มีสภาวะเป็นความปรารถนา รวมอยู่ในกามระติ, ประเภทของโทสะ รวมอยู่ในความโกรธ ความไม่พอใจ และความริษยาเป็นต้น, สภาวะที่เป็นทุกข์ รวมอยู่ในความโศก ความเหนื่อยหน่าย ความเจ็บป่วย ความป่วยไข้ และความหดหู่เป็นต้น, ปีติเป็นต้น รวมอยู่ในความร่าเริง แม้จะมีการสงเคราะห์สิ่งที่คล้ายกันไว้เช่นนี้ แต่พึงเห็นว่า ท่านได้แสดงไว้ต่างหากเป็นอย่างๆ ไป ด้วยความแตกต่างที่ปรากฏชัด คือ ความกลัวต่างจากความสะดุ้ง, ความไม่พอใจต่างจากความระแวง, ความริษยาต่างจากความไม่พอใจ, ความเหนื่อยหน่ายต่างจากความป่วยไข้, การนอนหลับต่างจากความง่วง, ความคะนองต่างจากความกระวนกระวาย, และความสลบที่จะกล่าวต่อไปต่างจากความหลง

Sāttikabhāvaadhippāya

อธิบายสาตวิกภาวะ

345.

Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te.

สัตตะเกิดจากจิตที่ตั้งมั่น สาตวิกภาวะทั้งหลายอันสัตตะนั้นให้เกิดแล้ว แม้จะเป็นอนุภาวะ แต่ภาวะเหล่านั้นก็เป็นภาวะต่างหาก

345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti.

345. ท่านกล่าวถึงสาตวิกภาวะด้วยคำว่า 'สมำหิเต' เป็นต้น จิตที่ชื่อว่าตั้งมั่น เพราะมีการทำสมาธิด้วยการยังภาวะแห่งความเป็นเอกัคคตาให้เกิดขึ้น สิ่งใดที่เกิดจากจิตนั้น สิ่งนั้นชื่อว่าสัตตะ สาตวิกภาวะทั้งหลายมีอาการตัวแข็งเป็นต้นที่สัตตะนั้นให้เกิดแล้ว เรียกว่าสาตวิกภาวะ และสาตวิกภาวะเหล่านั้นก็เป็นอนุภาวะด้วย เพราะมีรูปที่แปรปรวนไปตามสภาวะที่แสดงถึงภาวะมีอาการตัวแข็งเป็นต้น และท่านจะกล่าวถึงเรื่องนั้นด้วยคำว่า 'เพราะเป็นจิตตวุติพิเศษ' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ในความเป็นอนุภาวะ' แม้จะเป็นเช่นนั้น สาตวิกภาวะเหล่านั้นก็เป็นภาวะที่แยกต่างหากจากกัน เพราะภาวะเหล่านั้นมีรูปต่างจากภาวะที่เกิดจากจิตตามนัยที่กล่าวมา

345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto.

345. บัดนี้ จะแสดงสาตวิกภาวะที่ถึงพร้อมด้วยภาวะอันบริสุทธิ์ตามลำดับแห่งการกล่าวถึง ด้วยคำว่า "จิตที่ตั้งมั่น" เป็นต้น สัตตะชื่อว่าเกิดจากจิตที่ตั้งมั่น คือเกิดจากจิตที่กระทำสมาธิด้วยการยังภาวะแห่งความเป็นเอกัคคตาให้ถึงพร้อม สาตวิกภาวะทั้งหลายมีอาการตัวแข็งเป็นต้น อันสัตตะนั้นยังให้เกิดด้วยภาวะที่มั่นคง ด้วยเหตุแห่งความเป็นอย่างเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น ย่อมชื่อว่าสาตวิกภาวะ สาตวิกภาวะเหล่านั้น แม้เป็นอนุภาวะ เพราะมีรูปเป็นความแปรปรวนแห่งธรรมชาติที่แสดงอาการตัวแข็งเป็นต้น อันเป็นอาการของจิต แม้ในความเป็นอนุภาวะของตน ก็เป็นภาวะต่างหาก ตามที่กล่าวไว้ว่า "จิตตวุติพิเศษทั้งหลาย ย่อมยังรสให้เกิด" เป็นต้น ย่อมชื่อว่าภาวะ สาตวิกภาวะเหล่านี้มีสองประเภทโดยเป็นภาวะและอนุภาวะ ประโยคว่า "จิตนั้นตั้งมั่น" และ "เกิดจากจิตนั้น" และ "จิตนั้นสงบระงับ" และ "เกิดจากสัตตะ" และ "อันสัตตะยังให้เกิด" และ "ภาวะของอนุภาวะ" คำว่า อปิ เป็นนิบาตในอรรถว่ารวบรวม

Sāttikabhāvappabheda

ประเภทของสาตวิกภาวะ

346.

Thambho palayaromañcā,

Tathā sedassuvepathu;

Vevaṇṇiyaṃ vissaratā,

Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā.

อาการตัวแข็ง อาการสลบ ขนลุก อีกทั้งเหงื่อ น้ำตา ตัวสั่น สีหน้าเปลี่ยน และเสียงเปลี่ยน ภาวะทั้งแปดเหล่านี้แลคือสาตวิกภาวะ

346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā.

346. แสดงสิ่งเหล่านั้นด้วยคำว่า "อาการตัวแข็ง" เป็นต้น ในที่นี้ อาการตัวแข็งคือภาวะที่กายและจิตไม่เคลื่อนไหว อาการสลบคือภาวะที่เหลือเพียงลมหายใจเข้าออกเท่านั้น มีลักษณะเป็นภาวะหลับ เกิดจากความหลับ ที่เหลือมีลักษณะชัดเจนดีแล้ว

346. Idāni sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ.

346. บัดนี้ จะแสดงสาตวิกภาวะด้วยคำว่า "อาการตัวแข็ง" เป็นต้น อาการตัวแข็งคือภาวะที่กายและจิตไม่เคลื่อนไหว อาการสลบและขนลุก คือภาวะหลับที่เหลือเพียงลมหายใจเข้าออกซึ่งเกิดขึ้นจากความหลับ และขนลุกที่เกิดจากความเลื่อมใสเป็นต้น อีกทั้งเหงื่อ น้ำตา และตัวสั่น และความร้อนที่เกิดขึ้นจากความกลัวเป็นต้น และน้ำตาที่เกิดขึ้นจากความยินดีเป็นต้น และการสั่น และสีหน้าเปลี่ยนคือความผิดปกติของสีหน้า และเสียงเปลี่ยนคือความผิดปกติของเสียง ภาวะทั้งแปดเหล่านี้ชื่อว่าสาตวิกภาวะ และคำว่า "อัญจะ" คือการตั้งขึ้นของขน และคำว่า "สลบและขนลุก" และคำว่า "การสั่น" คือการไหว และคำว่า "เหงื่อ น้ำตา และตัวสั่น" และคำว่า "สีหน้าเปลี่ยน" คือมีสีหน้าผิดปกติ และภาวะของสิ่งนั้น และคำว่า "เสียงเปลี่ยน" คือมีเสียงผิดปกติ และภาวะของสิ่งนั้น เป็นประโยค

347.

Yadā ratyādayo bhāvā,

Ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā,

Bhavanti byabhicārino.

เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ไม่เป็นไปตามปกติ (ไม่ตั้งมั่น) เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นพยับภิจารี (ภาวะจร)

347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ.

347. ไม่ใช่เพียงแต่ที่กล่าวมาเท่านั้นที่เป็นพยับภิจารี แต่ราคะเป็นต้นก็เป็นด้วย จึงกล่าวว่า "เมื่อใด" เป็นต้น คำว่า "ย่อมเป็นพยับภิจารี" หมายความว่า ย่อมเป็นพยับภิจารีตามความเหมาะสม ตามความสัมพันธ์ ที่เหลือเข้าใจง่าย

347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho.

347. บัดนี้ จะแสดงว่าราคะและหาสะเป็นต้น ก็เป็นพยับภิจารีได้ในบางคราว เหมือนนิพเพทะเป็นต้น ด้วยคำว่า "เมื่อใด" เป็นต้น เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีราคะและหาสะเป็นต้น อันเป็นฐายีภาวะเก้าอย่าง ไม่เป็นไปตามปกติ (ไม่ตั้งมั่น) คือถ้าโดยธรรมชาติแล้วไม่เป็นภาวะที่ตั้งมั่น เพราะถูกภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์เหล่านั้นคั่นไว้ เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมดมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นพยับภิจารี ย่อมเป็นพยับภิจารีภาวะตามความเหมาะสมแห่งการประกอบวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกับความเป็นพยับภิจารีของตน และคำว่า "ราคะเป็นต้น" คือของหาสะเป็นต้น และคำว่า "ปกติที่ตั้งมั่น" คือของราคะเป็นต้น เป็นวิเคราะห์

348.

Vibhāvo kāraṇaṃ tesu’-

Ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesa-

Manubhāvo’ya’mīrito.

วิภาวะคือเหตุในการเกิดขึ้นและการกระตุ้นภาวะเหล่านั้น สิ่งใดเป็นเครื่องให้รู้ภาวะเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito.

348. บัดนี้ จะแสดงวิภาวะและอนุภาวะด้วยคำว่า "วิภาวะ" เป็นต้น วิภาวะคือเหตุในการเกิดขึ้นและการกระตุ้นภาวะเหล่านั้นมีราคะเป็นต้น มีสองประเภทโดยเป็นอาลัมพณวิภาวะและอุททีปณวิภาวะ ในบรรดาวิภาวะเหล่านั้น อาลัมพณวิภาวะคือคนรักเป็นต้น อุททีปณวิภาวะคือพระจันทร์เป็นต้น สิ่งใดเป็นเครื่องให้รู้ (ญาปกะ) เป็นการกระทำทางกายและทางวาจาของภาวะเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ

348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro.

348. บัดนี้ จะแสดงวิภาวะและอนุภาวะด้วยคำว่า "วิภาวะ" เป็นต้น วิภาวะคือเหตุมีสองประเภทโดยเป็นอาลัมพณวิภาวะและอุททีปณวิภาวะ เป็นเหตุในการเกิดขึ้นของฐายีภาวะเป็นต้นทั้งสาม และในการกระตุ้น และในการแสดงภาวะที่เกิดขึ้นแล้ว สิ่งใดเป็นการกระทำทางกายและทางวาจาของนักแสดงและกวี ที่เป็นเครื่องให้รู้ฐายีภาวะเป็นต้นเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ สิ่งที่ยังให้เกิด (ภาเวติ) หรือยังให้เจริญ (วัฑเฒติ) โดยพิเศษ ชื่อว่าวิภาวะ สิ่งที่ยังให้รู้ (อนุภาเวติ) หรือยังให้เข้าใจ (โพเธติ) ชื่อว่าอนุภาวะ ในที่นี้ วิภาวะในเรื่องราคะมีสองประเภท คืออาลัมพณวิภาวะคือชายหญิงซึ่งกันและกัน และอุททีปณวิภาวะคือพระจันทร์และสถานที่น่ารื่นรมย์เป็นต้น วิภาวะสองประเภทของหาสะเป็นต้นก็พึงประกอบให้เหมาะสม อนุภาวะคือการกระทำสองประเภท คือการใช้คำพูดของกวีที่แสดงภาวะเหล่านั้นของฐายีภาวะเป็นต้น และการแสดงของนักแสดงที่เป็นการใช้กายที่แสดงลักษณะของภาวะนั้นๆ

349.

Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

เพื่อแสดงภาวะที่มีเหตุหลายอย่างและจิตตวุติพิเศษ วิภาวะและอนุภาวะพึงพรรณนาให้ชัดเจนในการประพันธ์

349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate.

349. การพรรณนาวิภาวะเป็นต้นนั่นแหละ พึงมีการรู้แจ้งซึ่งภาวะพิเศษ มิฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "ดวงตาทั้งคู่ของเทวทัตมีน้ำตา" ใครหนอจะสามารถวินิจฉัยเหตุได้ว่า เป็นเพราะความโศก ความยินดี หรือโรค และเพื่อแสดงว่า ใครหนอจะสามารถพรรณนาวิภาวะและอนุภาวะได้โดยปราศจากภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิต หรือนักแสดงจะแสดงได้ หรือผู้ชมจะรู้แจ้งได้ จึงกล่าวคำว่า "เนกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิตอันมีเหตุมาก คือมีเหตุหลายอย่าง วิภาวะและอนุภาวะอันมีลักษณะที่กล่าวแล้ว พึงพรรณนาให้ชัดเจนในบทประพันธ์อันเป็นบทแสดงลักษณะแห่งภาวะ แม้สิ่งใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ ก็ย่อมปรากฏได้ด้วยการแสดงวิภาวะเป็นต้นนั่นเอง

349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ.

349. เมื่อกล่าวว่า "ดวงตาของเทวทัตเต็มไปด้วยน้ำตา" ย่อมไม่รู้ว่าเพราะความโศก เพราะความยินดี หรือเพราะโรค ฉันใด โดยปราศจากการบอกเหตุแห่งน้ำตา ภาวะเหล่านั้นมีรติและหาสะเป็นต้น อันนับว่าเป็นความประพฤติของจิต ย่อมไม่มีที่กวีจะพรรณนาได้ นักแสดงจะแสดงได้ และชนทั้งปวงจะพึงลิ้มรสได้ โดยปราศจากการบอกวิภาวะและอนุภาวะอันสมควรแก่ความปรากฏของตน ฉันนั้น เพราะฉะนั้น การพรรณนาภาวะถาวรเป็นต้นเท่านั้นพึงกระทำได้ บัดนี้ เมื่อจะแนะนำ จึงกล่าวคำว่า "เนกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิตอันมีเหตุมาก คือมีเหตุหลายอย่างอันเป็นเครื่องอิงอาศัยวิภาวะเป็นต้น ในการเกิดขึ้นของภาวะเหล่านั้น และเพื่อแสดงภาวะอันนับว่าเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต วิภาวะและอนุภาวะที่กล่าวถึงในลำดับก่อน พึงพรรณนาโดยกวีให้ชัดเจนในบทประพันธ์อันเป็นเครื่องแสดงรสและภาวะ และคำว่า "มิใช่หนึ่ง" และ "เหตุนั้นมีอยู่" และ "ความประพฤติของใจ" และ "ความพิเศษด้วยความประพฤตินั้น" และ "วิภาวะและอนุภาวะ" เป็นรูปวิเคราะห์

350.

Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā.

ภาวะเหล่านั้นๆ พึงพรรณนาตามสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ พึงพรรณนาตามความเหมาะสม โดยผู้ดำเนินตามลักษณะของโลก

350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā.

350. บัดนี้ ท่านกล่าวว่า ภาวะเหล่านั้นพึงพรรณนาด้วยวิภาวะเป็นต้น โดยไม่ล่วงเลยลักษณะของโลก จึงกล่าวคำว่า "สะวิภาเว" เป็นต้น "สะวิภาวะ" คือพร้อมด้วยวิภาวะ และอนุภาวะเหล่านั้นๆ ด้วยวิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น "ยะถาระหัง" คือพึงพรรณนาตามสมควร โดยเป็นไปตามความเกี่ยวข้องของตน

350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho.

350. บัดนี้ เมื่อจะแนะนำว่า ภาวะเหล่านั้นพึงพรรณนาโดยอาศัยวิภาวะและอนุภาวะ และพึงกระทำโดยไม่ล่วงเลยลักษณะของโลก จึงกล่าวคำว่า "สะวิภาวา" เป็นต้น โดยผู้ดำเนินตามลักษณะของโลก คือผู้ประพฤติตามโลกวัตร ภาวะเหล่านั้นๆ มีภาวะถาวรเป็นต้น ๓ อย่าง พึงพรรณนาตามความเหมาะสม คือตามความสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะอันเป็นเครื่องกระทำ คืออนุภาวะที่พร้อมด้วยวิภาวะ ตามสมควร คือโดยเป็นไปตามวิภาวะเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับภาวะเหล่านั้นๆ โดยเหมาะสม และบทวิเคราะห์ว่า "สิ่งใดที่ดำเนินไปพร้อมด้วยวิภาวะ" และ "อนุภาวะเหล่านั้นๆ" และ "ไม่ล่วงเลยสิ่งที่ควร" และ "ไม่ล่วงเลยความเหมาะสม" และ "ลักษณะของโลก" และ "ย่อมดำเนินตามลักษณะนั้นโดยปกติ"

351.

Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato;

Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā.

เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต เป็นภาวะที่เกิดในใจ สัตตวิกภาวะพึงพรรณนาจากกาย ด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอก

351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo.

351. ท่านกล่าวว่า สัตตวิกภาวะพึงพรรณนาอย่างไร จึงกล่าวคำว่า "จิตเต" เป็นต้น สัตตวิกภาวะเหล่านั้น เป็นภาวะที่เกิดในใจ เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย แต่เหงื่อเพียงอย่างเดียวไม่เป็นภาวะ นี้เป็นอัธยาศัย

351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ.

351. เมื่อแสดงลำดับการพรรณนาภาวะโดยทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ท่านแสดงว่า การพรรณนาสัตตวิกภาวะโดยเฉพาะเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวคำว่า "จิตตะ" เป็นต้น เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต คือเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต สัตตวิกภาวะอันเกิดในใจ พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย อันเป็นเครื่องกระทำ คืออนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอก ด้วยการขยายความว่า "หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย" มีอัธยาศัยว่า หากปราศจากความเป็นภาวะและอนุภาวะของเหงื่อเป็นต้นอันเป็นสิ่งพิเศษ เหงื่อเป็นต้นที่กล่าวถึงเพียงอย่างเดียว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นภาวะเป็นต้น และคำว่า "ความประพฤติของจิต" และ "ความพิเศษนั้นแหละของสัตตวิกภาวะเหล่านั้น" และ "ภาวะของภาวะเหล่านั้น" และ "เกิดในใจ" และ "เหงื่อเป็นต้นของน้ำลายเป็นต้น" และ "เหงื่อเป็นต้นเหล่านั้นที่หลั่งไหลออกมา" และ "เหงื่อเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะ" เป็นรูปวิเคราะห์

Rasaadhippāya

อัธยาศัยแห่งรส

352.

Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

ความยินดีของผู้ชมผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ รสนี้แล อันผู้รู้รสกล่าวว่า "ย่อมถูกลิ้มรส"

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti.

352. บัดนี้ เพราะมีการกล่าวว่า "เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษ" เมื่อแสดงรส จึงกล่าวคำว่า "สามัชชิกานัง" เป็นต้น อรรถแห่งบทประพันธ์ ผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ คือผู้ดำเนินตามโดยความเป็นภาวะแห่งใจ ความยินดีใดมีอยู่ในใจของสัตบุรุษผู้เป็นผู้ชมเหล่านั้น รสนี้ชื่อว่ารสมีสิงคาระเป็นต้นในบทประพันธ์ เหมือนรสมีรสหวานเป็นต้นในโลก อันผู้รู้รสกล่าวไว้ ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า "ย่อมถูกลิ้มรส" นี้เป็นอรรถ อนึ่ง ชนทั้งหลายผู้มีใจดี เมื่อบริโภคอาหารที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ย่อมลิ้มรสและย่อมถึงความยินดี ฉันใด ผู้ชมผู้มีใจดี ย่อมลิ้มรสในภาวะถาวรที่แสดงด้วยการแสดงต่างๆ และประกอบด้วยถ้อยคำ กาย และอาวุธ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ภาวะเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "นาฏยะ" ด้วย

352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti.

352. บัดนี้ เมื่อกล่าวว่า "เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษ" แล้ว ท่านแสดงรสที่มาถึงตามลำดับที่กล่าวไว้ จึงกล่าวคำว่า "สามะ" เป็นต้น ความยินดีคือความพอใจใดมีอยู่ในใจของสัตบุรุษผู้เป็นผู้ชม ผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ คือผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์โดยปัญญา รสนั้นชื่อว่ารส อันผู้รู้รสกล่าวไว้ด้วยอรรถแห่งคำว่า "ย่อมถูกลิ้มรส" อันประกอบด้วยอรรถว่า "ย่อมเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส" เหมือนรสมีรสหวานเป็นต้นในโลก และบทวิเคราะห์ว่า "ประกอบอยู่ในที่ประชุม" และ "อรรถแห่งบทประพันธ์" และ "ย่อมดำเนินตามอรรถนั้น" และ "ย่อมรู้ซึ่งอรรถนั้น" สัตว์ทั้งหลายเมื่อบริโภคอาหารที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ย่อมลิ้มรสเหล่านั้นๆ มีรสเค็มและรสเปรี้ยวเป็นต้น และย่อมเป็นผู้ยินดี ฉันใด ผู้มีปัญญาปราศจากความริษยาเป็นต้น ย่อมลิ้มรสในภาวะถาวรที่ประกอบด้วยถ้อยคำอันเหมาะสม อันเป็นองค์ประกอบของการพรรณนาที่แสดงด้วยการแสดงต่างๆ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ภาวะถาวรเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "นาฏรส" ด้วย เพราะถูกแสดงด้วยการแสดงของนักแสดง และเพราะเป็นเหตุแห่งรสอันนับว่าเป็นความพอใจของสัตบุรุษ

Rasappabheda

ประเภทแห่งรส

353.

Savibhāvānubhāvehi,

Sāttikābyabhicārihi;

Assādiyatta’mānīya-

Māno ṭhāyeva so raso.

รสนั้นคือภาวะถาวรนั่นเอง ที่ถูกนำไปสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสได้ ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ด้วยสาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะ

353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho.

353. ท่านกล่าวถึงการถึงความเป็นรสของภาวะถาวรเท่านั้น ด้วยคำว่า "สะวิภาเว" เป็นต้น "รสนั้นแลเป็นภาวะถาวร" คือ รสที่กล่าวมานั้นเป็นภาวะถาวรเท่านั้น ไม่ใช่อย่างอื่น นี้เป็นอรรถ

353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ.

353. บัดนี้ ท่านแสดงถึงการที่ภาวะถาวรทั้งหลายนั่นเองย่อมถึงซึ่งลักษณะแห่งรส ด้วยคำว่า “พร้อมด้วยวิภาวะ” เป็นต้น. รสนั้นอันกล่าวไว้แล้วในลำดับถัดมา อันวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมแก่ภาวะถาวรนั้นๆ และสาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะที่เป็นไปตามภาวะถาวรที่จะพึงแสดงนั้นๆ เป็นเหตุนำไปสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส อันความสามารถของกวีทำให้บรรลุถึง พึงทราบว่าชื่อว่ารส เพราะเป็นภาวะถาวรนั่นเอง โดยการอุปจารโดยผล. และบทวิเคราะห์ว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยภาวะทั้งหลาย” และ “วิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น” และ “สาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะทั้งหลาย” และ “ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส”.

354.

Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā;

Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā.

รสทั้งหลายคือ สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ ย่อมเป็นไปตามลำดับแห่งภาวะถาวร.

354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho.

354. ท่านกล่าวการจำแนกโดยชื่อของรสเหล่านั้น ด้วยคำว่า “สิงคาระ” เป็นต้น. คำว่า “ตามลำดับแห่งภาวะถาวร” หมายถึง ตามลำดับแห่งภาวะถาวรทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “ความยินดี ความขบขัน และความโศก” เป็นต้น คือตามลำดับ.

354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā.

354. บัดนี้ ท่านแสดงชื่ออื่นของภาวะถาวรทั้งหลายมีรติและหัสสะเป็นต้น อันถึงซึ่งภาวะแห่งรสโดยลำดับ ด้วยคำว่า “สิงคาระ” เป็นต้น. คำว่า “ตามลำดับแห่งภาวะถาวร” หมายถึง ตามลำดับแห่งภาวะถาวรทั้งหลายมีรติและหัสสะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ ชื่อว่ารส ๙ อย่าง. พึงประกอบคำว่า “รส” เข้ากับแต่ละคำ เช่น สิงคารรส หัสสรส เป็นต้น. และวิเคราะห์ว่า “สิงคาระด้วย หัสสะด้วย กรุณาด้วย”. ในที่เหลือก็มีลิงคสมาสเหล่านี้เหมือนกัน. รสสิงคาระเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ต่างจากรติเป็นต้น พึงทราบในคำอธิบายรติเป็นต้นข้างบนนั่นเอง.

355.

Dukkharūpe’ya’mānando,

Kathaṃ nu karuṇādike;

Siyā sotūna’mānando,

Soko vessantarassa hi.

ความสุขนี้ในสิ่งที่มีลักษณะเป็นทุกข์ มีกรุณาเป็นต้น จะมีแก่ผู้ฟังได้อย่างไรหนอ? เพราะความโศกของพระเวสสันดร (เป็นทุกข์) มิใช่หรือ?

355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo.

355. ท่านกล่าวว่า กรุณาเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นความโศกเป็นต้น จะเป็นรสได้อย่างไร ด้วยคำว่า “ในสิ่งที่เป็นทุกข์” เป็นต้น. กรุณาอันเกิดจากการพลัดพรากจากบุตรภรรยาของพระเวสสันดรนั้น มีลักษณะเป็นความโศก เป็นทุกข์นั่นเอง แต่บัดนี้ ย่อมเป็นความสุขแก่สัตบุรุษผู้ฟังทั้งหลายเท่านั้น นี้เป็นความหมายในที่นี้.

355. Heṭṭhā vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ.

355. เมื่อมีความสงสัยว่า รสที่กล่าวไว้ข้างต้นเป็นเพียงความพอใจเท่านั้น กรุณารสและรุทรรสเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นความโศกและความโกรธเป็นต้น จะชื่อว่าเป็นรสได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า “ในสิ่งที่มีลักษณะเป็นทุกข์” เป็นต้น. หากถามว่า ความสุขนี้ อันกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “ความสุขของผู้ชม” เป็นต้น จะมีได้อย่างไรในอารมณ์มีกรุณาและรุทระเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นทุกข์ ตอบว่า นั่นไม่ใช่ข้อบกพร่อง เพราะความโศกของพระเวสสันดรโพธิสัตว์ อันเกิดจากการพลัดพรากจากบุตรและภรรยา ย่อมเป็นความสุขแก่สัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังอยู่ในบัดนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความสุข จึงชื่อว่าเป็นความพอใจโดยการอุปจารโดยผล. อธิบายว่า เพราะความโศกเป็นต้นที่ถูกแสดงออกโดยความสามารถของผู้กล่าว ให้ถึงความเป็นกรุณารสเป็นต้น แม้จะตั้งอยู่ในลักษณะที่เป็นทุกข์ แต่ปีติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ฟังทั้งหลายแน่นอน. และบทวิเคราะห์ว่า “สภาวะที่มีลักษณะเป็นทุกข์ ชื่อว่าทุกขรูปะ” และ “อารมณ์ที่มีกรุณาเป็นต้น ชื่อว่ากรุณาทิกะ”.

Ṭhāyībhāvaniddesa

การแสดงภาวะถาวร

Ratiṭhāyībhāva

ภาวะถาวรคือรติ

356.

Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate.

ความปราโมทย์ของหนุ่มสาวผู้รักใคร่กันและกัน อันเกิดจากการเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา และเครื่องแต่งกายเป็นต้น เรียกว่า รติ.

356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo.

356. ท่านกล่าวเพื่อแสดงสิงคาระเป็นต้นโดยการจำแนก ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. ในที่นั้น วิภาวะที่กระตุ้นเร้าถูกแสดงไว้ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. วิภาวะที่เป็นอารมณ์ถูกแสดงไว้ด้วยคำว่า “หนุ่มสาว”. เพราะว่าหญิงเป็นวิภาวะที่เป็นอารมณ์ของชาย และชายเป็นวิภาวะที่เป็นอารมณ์ของหญิง. คำว่า “ความปราโมทย์” หมายถึง ลักษณะแห่งความรื่นรมย์โดยการยินดีซึ่งกันและกัน.

356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ.

356. บัดนี้ ท่านแสดงรติเป็นต้น อันมีชื่อว่าสิงคาระเป็นต้น โดยลำดับ ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. การเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา เครื่องแต่งกายเป็นต้น คือ สถานที่อันควรอยู่อาศัยที่น่ารื่นรมย์ ไม่มีสิ่งกีดขวาง สะอาด บริสุทธิ์, ศิลปะมีเพลงขับเป็นต้นที่น่ารื่นรมย์, กาลเวลาที่เหมาะสมมีฤดูใบไม้ผลิเป็นต้นที่ทำให้เกิดความยินดี, เครื่องแต่งกายที่สวยงามมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น และกิริยาเป็นต้นที่น่ารัก, และคำว่า “เป็นต้น” หมายถึง คำพูด รอยยิ้มเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว. การที่หนุ่มสาวคือหญิงชายวัยรุ่นผู้รักใคร่กันและกันอย่างยิ่ง โดยอาศัยนิมิต อนุพยัญชนะ และความดำริซึ่งกันและกัน โดยไม่เพียงแต่เห็น ได้ยิน หรือรู้ในสิ่งที่เห็น ได้ยิน หรือรู้เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังได้ประสบซ้ำๆ ด้วยปัญญาในลักษณะนั้นๆ ความสุข ความยินดี ความปีติ ความรัก ย่อมเป็นที่ชอบใจ เพราะเป็นที่ชอบใจ จึงเรียกว่า “รติ”. ในกรณีนี้ อักษร “ร” เป็นอักษรสนธิ. และประโยคว่า “ประเทศด้วย ศิลปะด้วย กาลเวลาด้วย เครื่องแต่งกายด้วย” และ “สิ่งเหล่านั้นมีประเทศเป็นต้น” และ “ประเทศเป็นต้นเหล่านั้นน่ารื่นรมย์” และ “การเสพซ้ำๆ ของสิ่งเหล่านั้น” และ “อีกคนหนึ่งและอีกคนหนึ่ง” และ “ผู้รักใคร่ในสิ่งเหล่านั้น”.

357.

Yutyā bhāvānubhāvā te,

Nibandhā posayanti naṃ;

Sopyā’yogavippayoga-

Sambhogānaṃ vasā tidhā.

ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น ย่อมบำรุงรติด้วยความเหมาะสม เมื่อถูกผูกพันไว้. รตินั้นก็มีสามอย่าง โดยอาศัยอโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ.

357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo.

357. คำว่า “ด้วยความเหมาะสม” เป็นต้น. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้นที่กล่าวไว้แล้ว ด้วยความเหมาะสม คือภาวะทั้งหลายมีสังกาและความกระวนกระวายใจเป็นต้น ที่เว้นจากความเกียจคร้าน ความดุร้าย และความรังเกียจ และอนุภาวะที่สมควรแก่ภาวะเหล่านั้น อันเป็นเครื่องแสดงออกซึ่งภาวะเหล่านั้น ย่อมประกอบเข้ากับสิงคาระมีอโยคะเป็นต้นอย่างไร ด้วยความเหมาะสมเช่นนั้น เมื่อถูกผูกพันไว้ ย่อมบำรุงรตินั้นให้สมบูรณ์. สิงคาระที่ถูกบำรุงเช่นนี้ ย่อมสำเร็จเป็นรส. และรสนั้นก็มีสามอย่าง (เป็นความสัมพันธ์). ในที่นั้น อโยคะ คือ การไม่รวมกันของหญิงชายผู้ไม่เคยรวมกันมาก่อน แต่ปรารถนาการรวมกันด้วยความรัก. วิปปโยคะ คือ การพลัดพรากจากกันของทั้งสองฝ่ายผู้มีความรักเจริญงอกงามอย่างยิ่ง. สัมโภคะ คือ การได้เห็นเป็นต้นของคู่รักผู้มีความกำหนัดแรงกล้าเป็นพิเศษ.

357. Idāni ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ.

357. บัดนี้ ท่านแสดงเหตุแห่งการบำรุงรติและการใช้ที่บำรุงแล้ว ด้วยคำว่า “ด้วยความเหมาะสม” เป็นต้น. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น คือ ภาวะพยภิจารีที่เหมาะสมกับรติในบรรดาภาวะพยภิจารีที่กล่าวไว้แล้ว และอนุภาวะที่เป็นเครื่องแสดงออกซึ่งภาวะนั้น สองอย่างนี้ ด้วยความเหมาะสมอันเป็นเหตุ โดยความเหมาะสมกับสิงคาระสามอย่างที่ชื่อว่าอโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ และโดยความเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับรติ จึงเว้นจากความเกียจคร้าน ความดุร้าย ความรังเกียจเป็นต้น และโดยอาศัยภาวะที่เหมาะสมกับรติมีสังกาและความกระวนกระวายใจเป็นต้น เมื่อถูกกวีผูกพันไว้ตามความเหมาะสม ย่อมบำรุงรตินั้นให้เต็มเปี่ยม ให้สำเร็จด้วยการแสดงออกซึ่งภาวะนั้น. สิงคารรสคือรติที่ถูกทำให้สำเร็จเช่นนี้ ย่อมเป็นรส. และรสนั้นคือสิงคารรสที่กล่าวไว้โดยทั่วไป ก็มีสามอย่างโดยการจำแนกตามสิงคาระคืออโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ. ในที่นั้น อโยคะ คือ การไม่รวมกันของหญิงชายผู้ไม่เคยรวมกันมาก่อน แต่ปรารถนาการรวมกันด้วยกำลังแห่งความรักใหม่. วิปปโยคะ คือ การพลัดพรากจากกันของหญิงชายผู้มีความรักเจริญงอกงามอย่างยิ่งด้วยการรวมกัน. สัมโภคะ คือ การได้เห็นเป็นต้นของคู่รักผู้มีความกำหนัดแรงกล้าเป็นพิเศษ. และประโยคว่า “ภาวะด้วย อนุภาวะด้วย” และ “อโยคะด้วย วิปปโยคะด้วย สัมโภคะด้วย”.

Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ.

อนึ่ง ท่านพระอาจารย์สังฆรักขิตมหาสามีผู้กระทำอลังการนี้ แม้ไม่มีประโยชน์ในการรู้รสอื่นสำหรับผู้มีสันดานบริสุทธิ์ ผู้แสวงหาความเพียร ผู้ติดใจในพระสัทธรรมอันไพเราะยิ่ง แต่เพื่อไม่ให้หลงในโลกิยโวหารเหล่านั้นๆ จึงได้แสดงเพียงลักษณะของรส ๙ ชนิด มีรสสิงคารเป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีการกำหนดลักษณียะที่เหมาะสมนั้น การรู้ลักษณะก็จะไม่ชัดเจน ดังนั้น เพื่อให้รู้ลักษณะที่กล่าวมา หลังจากกล่าวลักษณะนั้นๆ แล้ว จึงควรแสดงเพียงเค้าโครงของลักษณียะนั้นๆ เบื้องล่างนี้ ด้วยเพียงรสสิงคาราภาสที่กล่าวถึงด้วยบทว่า "ราคะไม่ปรากฏในหน้าดอกบัว" เป็นต้น รูปรสอาภาส ๘ อย่าง มีหาสาภาสเป็นต้น พึงทราบภาวาภาส วิภาวาภาส และอนุภาวาภาส ลักษณียะของรสสิงคารจึงพึงทราบอย่างนี้.

Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-

Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena;

Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ,

Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti.

ด้วยเสียงเพลงที่ดึงดูด เหมือนการผูกด้วยเชือกของครูฝึกช้าง และทำให้หมดอิสระด้วยการจับมือ หญิงใดได้ใช้ฉันในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น นางอิรันทตีนั้น ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้.

Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti.

บทว่า "ด้วยเสียงเพลง" คือ เพราะช้างชอบเพลง ผู้มีเพลงเป็นทรัพย์จึงดึงดูดช้างเข้ามาใกล้ตน การผูกด้วยเชือกของครูฝึกช้างที่เรียกว่าเนตตะ ด้วยการจับมือ (หรือจับงวง) เหมือนการทำให้ช้างหมดอิสระ หมดความปรารถนาและพฤติกรรม เป็นไปตามผู้อื่น ฉันใด หญิงอันเป็นที่รักใด ได้ใช้ฉันผู้หมดความตั้งใจ ผู้หลงใหล ให้หมดอิสระในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น ด้วยเสียงเพลง โดยผู้มีเพลงเป็นทรัพย์อันประกอบด้วยลีลา ดึงดูดฉันเข้ามาใกล้ตน และผูกฉันด้วยความงามแห่งดวงตาของตน ด้วยการจับมือ ฉันนั้น นางอิรันทตีนั้น คือนางนาคมาณวิกาชื่ออิรันทตี ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้.

Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva.

ในที่นี้ บทประพันธ์เหล่านี้ที่ประกอบด้วยเสียงเพลง รัศมีแห่งตา และการจับมือ ได้แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ หญิงเป็นอารมณ์ของชาย และชายเป็นอารมณ์ของหญิง ด้วยบทว่า "นางอิรันทตีนั้น ฉันได้มาแล้ว" นี้ ได้แสดงถึงอารัมมณวิภาวะ ด้วยบทว่า "ดึงดูด ผูกมัด ทำให้หมดอิสระ" เหล่านี้ ได้แสดงถึงรติอันเป็นสถายีภาวะที่ถูกกามกระตุ้น ด้วยบทว่า "ได้ใช้ในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น" เหล่านี้ ได้แสดงถึงพยภิจารีภาวะมีอุสสาหะเป็นต้น และด้วยบทว่า "ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้" เหล่านี้ ได้แสดงถึงพยภิจารีภาวะมีหรรษาเป็นต้น เว้นพยภิจารีภาวะที่ขัดแย้งกับรติ มีนิพเพท ความเกียจคร้าน ความรังเกียจที่เกิดขึ้นเป็นต้น การแสดงวิภาวะเป็นต้นที่กล่าวมา การใช้คำของกวีที่เหมาะสมกับการปรากฏของรติ มีบทว่า "ด้วยเสียงเพลง" เป็นต้น ในที่นี้เรียกว่าอนุภาวะ ในศาสตร์ที่ควรแสดง เช่น นาฏกรรม การแสดงคืออนุภาวะ สถานที่น่ารื่นรมย์ เวลาที่น่ารื่นรมย์ เครื่องแต่งกายที่น่ารื่นรมย์เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยความสามารถ เพราะเมื่อไม่มีสิ่งเหล่านั้น รติย่อมไม่เกิดขึ้น การกำหนดลักษณียะที่สอดคล้องกับลักษณะเช่นนี้ พึงกระทำในทุกที่ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งปีติที่เกิดขึ้นแก่สัตบุรุษทั้งหลายผู้รู้ความหมายของบทประพันธ์นั้น บทประพันธ์นี้จึงเรียกว่ารสโดยอุปจารแห่งผล แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน

Hassaṭhāyībhāva

สถายีภาวะแห่งหาสะ

358.

Vikārākatiādīhi,

Attano’tha parassa vā;

Hāso niddā samālasya-

Mucchādibyabhicāribhi;

Paripose siyā hasso,

Bhiyyo’tthipabhutīna so.

ด้วยรูปร่างที่ผิดปกติเป็นต้น ของตนเองหรือของผู้อื่น หาสะ (ความขบขัน) ด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นหัสรส หัสรสนี้นิยมมีมากในหญิงเป็นต้น

358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti.

358. บทว่า "วิการ" เป็นต้น รูปร่างที่ผิดปกติ คือการมัดผมเป็นต้นที่ตรงกันข้ามกับประเทศ วัย เป็นต้น สิ่งนั้นเป็นต้นของรูปร่างอื่น การเต้นรำเป็นต้น ด้วยวิภาวะเหล่านั้น หาสะคือความเบิกบานแห่งจิต หาสะนั้นเป็นของตนเอง หรือเป็นของผู้อื่น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น หาสะใดปรากฏขึ้นด้วยความสามารถของวิภาวะเท่านั้น หาสะนั้นเป็นของตน (อัตตัตถะ) ส่วนหาสะใด แม้เกิดขึ้นจากการเห็นวิภาวะ แต่ถูกปกปิดไว้ด้วยความลึกซึ้งของบุคคลเป็นต้น และปรากฏขึ้นในบุคคลอื่น หาสะนั้นเป็นของผู้อื่น (ปรัตถะ) หาสะนั้นด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทราเป็นต้น ในฝ่ายอนุภาวะ ด้วยบทว่า "เป็นต้น" ได้แก่การกระพริบตาเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นรสชื่อว่าหัสสะ หัสสะนั้นย่อมมีมากในหญิงเป็นต้น ดังนี้คือความสัมพันธ์ ในที่นี้ ด้วยบทว่า "เป็นต้น" ได้แก่บุคคลผู้มีนิสัยต่ำ

358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ.

358. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีการบำรุงหัสรส จึงกล่าวบทว่า "วิการ" เป็นต้น ด้วยรูปร่างที่ผิดปกติเป็นต้น ที่ตรงกันข้ามกับประเทศ วัย และเพศ มีการมัดผม การเดิน การยืนเป็นต้น และด้วยการเต้นรำ การขับร้องเป็นต้น อันเป็นเหตุ ๒ ชนิดที่เรียกว่าอากติ หาสะนั้นอันเป็นลักษณะแห่งความเบิกบานแห่งจิต เป็นของตนเองหรือของผู้อื่น ด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเป็นต้น ด้วยอนุภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหล การกระพริบตาเป็นต้น โดยความสัมพันธ์ที่ได้ยิน ด้วยพยภิจารีภาวะที่ประกอบด้วยนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเหล่านั้น อันเป็นเหตุ เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นรสชื่อว่าหัสสะ หัสสะนั้นย่อมมีมากในหญิงเป็นต้น และในบุคคลผู้มีนิสัยต่ำ บทว่า "วิการและอากติ" บทว่า "สิ่งนั้นเป็นต้นของสิ่งใด" บทว่า "นิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน และความหลงใหล" บทว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของอนุภาวะมีการกระพริบตาเป็นต้น" บทว่า "สิ่งเหล่านั้นและพยภิจารีภาวะ" บทว่า "หญิงเป็นต้นของบุคคลผู้มีนิสัยต่ำ" เป็นประโยค

Hassappabheda

ประเภทของหาสะ

359.

Sitamiha vikāsinayanaṃ,

Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ,

Saṃsasirokampamupahasitaṃ.

ในที่นี้ สิตะคือการยิ้มที่ดวงตาเบิกบาน หาสิตะคือการยิ้มที่เห็นฟันเล็กน้อย วิหาสิตะคือการยิ้มที่มีเสียงไพเราะ อุปหาสิตะคือการยิ้มที่สั่นศีรษะและไหล่

360.

Apahasitaṃ sañjala’kkhi,

Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve hassā kathitā ce’saṃ,

Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso.

อปหาสิตะคือการยิ้มที่น้ำตาคลอ อติหาสิตะคือการยิ้มที่ร่างกายสั่นสะเทือน หาสะ ๒ อย่าง ๒ อย่างเหล่านี้กล่าวไว้แล้ว ตามลำดับในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ

359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati.

(คาถาที่) ๓๕๙-๓๖๐. กล่าวถึงประเภทของหาสะด้วยบทว่า "สิตะ" เป็นต้น ในหาสะนี้ สิตะคือการยิ้มที่ดวงตาเบิกบาน หาสิตะคือการยิ้มที่เห็นฟันเล็กน้อย วิหาสิตะคือการยิ้มที่มีเสียงไพเราะ อุปหาสิตะคือการยิ้มที่สั่นศีรษะและไหล่ อปหาสิตะคือการยิ้มที่น้ำตาคลอ อติหาสิตะคือการยิ้มที่ร่างกายสั่นสะเทือน ในบรรดาสิตะเป็นต้นเหล่านี้ หาสะ ๒ อย่าง ๒ อย่าง กล่าวไว้แล้วตามลำดับในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ พึงทราบว่า (กล่าวไว้) โดยนักปราชญ์โบราณ

359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.

359-360. บัดนี้จะแสดงประเภทแห่งหาสะ (ความขบขัน) ด้วยบทว่า 'สิตะ' เป็นต้น. ในเรื่องแห่งหาสะนี้ การที่นัยน์ตาเบิกบาน คือนัยน์ตาเปิดกว้าง ชื่อว่า สิตะ. ส่วนการที่เห็นฟันรำไร คือฟันปรากฏให้เห็นเล็กน้อยนั้น ชื่อว่า หสิตะ. การมีเสียงไพเราะ คือมีเสียงหวาน ชื่อว่า วิหสิตะ. การสั่นไหล่และศีรษะ คือพร้อมด้วยการสั่นไหล่และศีรษะ ชื่อว่า อุปหสิตะ. การมีนัยน์ตาเปียกน้ำ คือพร้อมด้วยน้ำตา ชื่อว่า อปหสิตะ. การมีอวัยวะระเกะระกะ คือมีอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นที่ระเกะระกะด้วยการเหยียดออกไปในที่ไม่สมควร ชื่อว่า อติหสิตะ. หาสะทั้ง ๖ อย่างนี้ ท่านผู้รู้ในกาลก่อนกล่าวไว้ตามลำดับว่ามี ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นสูง, ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นกลาง, และ ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นต่ำ. บทว่า 'มีนัยน์ตาเบิกบาน' และบทว่า 'เห็นฟันรำไร' และบทว่า 'มีเสียงไพเราะ' และบทว่า 'ไหล่และศีรษะ' และบทว่า 'การสั่นของไหล่และศีรษะ' และบทว่า 'เป็นไปพร้อมด้วยสิ่งนั้น' และบทว่า 'มีนัยน์ตาที่เปียกน้ำ' มีการลงนิคคหิตอาคม. และบทว่า 'มีอวัยวะระเกะระกะ' เป็นประโยค. สิตะและหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นสูง, วิหสิตะและอุปหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นกลาง, อปหสิตะและอติหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นต่ำ. ความหมายคือ สิตะเป็นต้นเหล่านี้ เมื่อประกอบด้วยวิภาวะที่เหมาะสมเป็นต้น ย่อมถึงภาวะแห่งรสฉะนี้แล.

Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ –

พึงทราบตัวอย่างแห่งหาสรส (รสแห่งความขบขัน) ดังนี้ –

Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno,

Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ;

Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ;

Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti.

ผู้ใดเลื่อมใสแล้วในธรรมแต่ก่อน บูชาด้วยแก้วมณีที่คอ เพื่อจะฆ่าวิธุรบัณฑิตผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน แม้ด้วยคำพูดของหญิงผู้ปกปิดสภาวะของตน พญานาคองค์นั้นได้ทำความภักดีในเราผู้ดุร้าย.

Yo purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā.

พญานาคองค์ใดในกาลก่อน คือในอดีต เลื่อมใสในการแสดงธรรมของพระโพธิสัตว์นั้น บูชาพระโพธิสัตว์นั้นด้วยแก้วมณีที่คอของตนอันมีค่ามาก, พญานาคองค์นั้นได้ทำความภักดีในเราผู้ดุร้าย คือผู้ร้ายกาจ เพื่อจะฆ่า คือเพื่อทำลายวิธุรบัณฑิตผู้ไม่มีใครเทียบเท่า ด้วยคำพูดของหญิง คือด้วยคำพูดของหญิงผู้ปกปิดสภาวะ คือความประสงค์ของตน. ในเรื่องเดียวกันนี้ ความเป็นไปที่ตรงกันข้ามมีการเลื่อมใสและการจัดแจงเพื่อฆ่าของพญานาคเป็นต้น เป็นอาลัมพนวิภาวะ, และการที่พระโพธิสัตว์ถูกบูชาด้วยวัตถุอันเป็นที่รักและมีค่ามากในตอนแรก และความเป็นผู้ไม่มีใครเทียบเท่าของพระโพธิสัตว์ และการยอมรับคำพูดของหญิง และการที่ความประสงค์ของพญานาคนั้นไม่เป็นที่รู้ และความดุร้ายของปุณณกะ ด้วยถ้อยคำทั้งหมดเหล่านี้ แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ. หาสะอันนับว่าเป็นสถายีภาวะที่ถูกกระตุ้นด้วยสิ่งเหล่านี้ ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของประโยค, และพยาภิจารีภาวะ เช่น ความท้อแท้ ความยินดี น้ำตา การสั่นสะเทือนเป็นต้น ที่ปราศจากนิพเพท (ความระอา) เป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อหาสะ และสาตติกภาวะ ย่อมถูกแสดงด้วยความสามารถอย่างนี้. การแสดงออกตามที่กล่าวมาแล้วอันเป็นเครื่องแสดงวิภาวะเป็นต้นที่เหมาะสมกับสิ่งนั้น ชื่อว่า อนุภาวะ. หสิตะและอุปหสิตะ ๒ อย่างนี้ แม้จะพึงกล่าวในบุคคลชั้นกลางโดยประเภทแห่งหาสะ ก็พึงเห็นได้.

Karuṇāṭhāyībhāva

สถายีภาวะแห่งกรุณา

361.

Sokarūpo tu karuṇo-

Niṭṭhapattiṭṭhanāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita-

Palayatthambhakādayo;

Visādālasyamaraṇa-

Cintādī byabhicārino.

กรุณารสมีลักษณะเป็นโศก เพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาและความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา ในกรุณารสนั้น อนุภาวะมีอาการร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็งเป็นต้น และพยาภิจารีภาวะมีอาการท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตกเป็นต้น.

361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo.

361. บทว่า 'โศก' เป็นต้น พึงเข้าใจได้ง่าย. ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น หรือการถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเป็นต้น และความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ธรรมเป็นต้น หรือทรัพย์เป็นต้น ซึ่งสมบูรณ์ด้วยวิภาวะเหล่านั้น ชื่อว่า กรุณารส อันมีลักษณะเป็นโศก คือมีสภาพเป็นโศก. ในกรุณารสนั้น โศกของบุคคลชั้นสูงย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ธรรมเป็นต้น. ส่วนโศกของบุคคลชั้นต่ำย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ทรัพย์เป็นต้น. ส่วนโศกที่เกิดจากการเสื่อมสิ้นทรัพย์เป็นต้นของผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงเท่านั้น เพราะเป็นผู้มีมหากรุณา, ที่เหลือพึงเข้าใจได้ง่าย. ในกรุณารสนี้ อนุภาวะพึงพรรณนาตามความเหมาะสม.

361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

361. บัดนี้จะแสดงลำดับการบำรุงกรุณารสด้วยบทว่า 'โศก' เป็นต้น. ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น หรือการสละแว่นแคว้นเป็นต้น และความพินาศแห่งวัตถุอันเป็นที่รัก เช่น ศีลเป็นต้น หรือทรัพย์เป็นต้น ด้วยอาลัมพนวิภาวะเหล่านี้ซึ่งเป็นเหตุ ชื่อว่า กรุณา คือกรุณารส อันมีลักษณะเป็นโศก คือมีสภาพเป็นโศก. ในกรุณารสนั้น อาการร้องไห้ การสลบ การตัวแข็งเป็นต้น ชื่อว่า อนุภาวะ. ลักษณะของอาการตัวแข็งเป็นต้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. ความท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นพยาภิจารีภาวะในกรุณารสนั้นเอง. ในกรุณารสนี้ โศกของบุคคลชั้นสูงย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ศีลและธรรมเป็นต้น. ส่วนโศกของบุคคลชั้นต่ำย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การสละแว่นแคว้นเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ทรัพย์เป็นต้น. ส่วนโศกที่เกิดจากการพินาศแห่งทรัพย์เป็นต้นของผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงเท่านั้น เพราะเป็นผู้มีมหากรุณา. ในเรื่องนั้น โศกนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น. เพราะฉะนั้น พึงใช้ให้ประกอบตามสมควร. บทว่า 'ลักษณะของโศก' และบทว่า 'ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา' และบทว่า 'ความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา' และบทว่า 'ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาและความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา' และบทว่า 'การร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็ง' และบทว่า 'สิ่งเหล่านั้นมีสิ่งเหล่านี้เป็นต้น' และบทว่า 'ความท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตก' และบทว่า 'สิ่งเหล่านั้นมีสิ่งเหล่านี้เป็นต้น' เป็นประโยค. พึงเห็นตัวอย่างของกรุณารสนี้ดังนี้ –

Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato yo,

Dhammena āsanamalaṃkurute jinova;

So assavālamavalambiya dāni nīto,

Yakkhena lokatilako kurute kimekoti.

ผู้ใดถูกฉุดคร่าไปทั้งที่แวดล้อมด้วยกษัตริย์ร้อยเอ็ดองค์ ประดับอาสนะด้วยธรรมดุจพระชินเจ้า บัดนี้ถูกยักษ์นำไปแล้วโดยให้เหนี่ยวรั้งหางม้าไว้ ผู้เป็นดุจเครื่องประดับโลกนั้นจะทำอะไรได้เพียงผู้เดียว.

Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti.

วิธุรบัณฑิตผู้ใดอันพระราชาหนึ่งร้อยองค์แวดล้อมแล้ว คือถูกพระราชาหนึ่งร้อยองค์ห้อมล้อม ประดับตกแต่งอาสนะคือธรรมาสน์ด้วยธรรม คือด้วยการแสดงธรรมอันไพเราะ ดุจพระชินเจ้า คือดุจพระพุทธเจ้า, วิธุรบัณฑิตผู้เป็นดุจเครื่องประดับโลก เพราะความเป็นที่รักของโลกนั้น ถูกยักษ์ชื่อปุณณกะฉุดกระชากนำไปแล้ว โดยเหนี่ยวรั้งหางม้าไว้ บัดนี้อยู่ผู้เดียวจะทำอะไรได้. ในที่นี้ การพลัดพรากจากสิ่งที่รักที่แสดงด้วยบทว่า 'ถูกนำไปแล้ว' เป็นอาลัมพนวิภาวะแห่งความโศก. ด้วยประโยคทั้งหมดที่เริ่มต้นว่า 'ถูกพระราชาหนึ่งร้อยองค์ฉุดกระชาก' เป็นต้น แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ, และสถายีภาวะคือความโศกที่ถูกกระตุ้น และวยภิจารีภาวะมีความท้อแท้ ความเกียจคร้าน และความวิตกเป็นต้น และอนุภาวะที่ทำให้รู้ถึงวิภาวะเป็นต้น มีการร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็งเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยอานุภาพแห่งประโยค.

Ruddaṭhāyībhāva

สถายีภาวะแห่งรุทรรส

362.

Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi;

Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

ความโกรธ (อันเกิดขึ้น) ด้วยมัจฉริยะ (ความตระหนี่) เป็นต้น เมื่อมีการบำรุงด้วยความสะดุ้งและความมัวเมาเป็นต้น ด้วยอาการมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมกลายเป็นรุทรรส.

362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā.

362. บทว่า 'Kodho' เป็นต้น เข้าใจได้ง่าย. ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' (อาทิศัพท์) ครั้งที่หนึ่ง ทรงถือเอาวิภาวะทั้งหลายมีความไม่ฟุ้งซ่านและการเยาะเย้ยเป็นต้น, ด้วยครั้งที่สอง ทรงถือเอาวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความดุร้ายและความตื่นตระหนกเป็นต้น, ด้วยครั้งที่สาม ทรงถือเอาอนุภาวะทั้งหลายมีการขมวดคิ้วและการเม้มริมฝีปากเป็นต้น.

362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

362. บัดนี้ ทรงแสดงลำดับการบำรุงรุทรรสด้วยบทว่า 'Kodho' เป็นต้น. เมื่อมีการบำรุงความโกรธด้วยวิภาวะทั้งหลายอันเป็นเหตุมีมัจฉริยะเป็นต้น คือมัจฉริยะ ความไม่ฟุ้งซ่าน และการเยาะเย้ยเป็นต้น อันเป็นอาลัมพนะเป็นต้น และด้วยวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความสะดุ้งและความมัวเมาเป็นต้น คือความสะดุ้ง ความมัวเมา ความดุร้าย และความตื่นตระหนกเป็นต้น และด้วยอนุภาวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องกระทำมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น คือความแดงแห่งนัยน์ตา การขมวดคิ้ว และการเม้มริมฝีปากเป็นต้น ย่อมกลายเป็นรสชื่อว่ารุทระ. คำว่า 'Macchariyaṃ ādi yesanti' เป็นต้น เป็นการวิเคราะห์รูปคำ.

Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

พึงทราบอุทาหรณ์แห่งรุทรรสดังนี้ -

Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe,

Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha;

Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto,

Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti.

แน่ะท่าน ท่านถูกยักษ์ผู้กินมนุษย์จับได้แล้ว อย่าได้เหนี่ยวรั้งหางม้าแล้วมองดูเมืองเลย, มนุษย์ผู้มีร่างกายทั้งหมดถูกบดขยี้ด้วยลมเวรัมภา จะกลับมาเห็นโลกที่มีชีวิตอีกได้อย่างไร.

Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti.

คำว่า 'Bho' คือ ท่านถูกยักษ์ผู้กินมนุษย์จับได้แล้ว คือถูกยึดไว้แล้ว, จงเหนี่ยวรั้งหางม้า คือจับพวงหางไว้ แล้วมองดูเมือง คือจงดูเมืองของท่านในบัดนี้เถิด, เพราะว่า มนุษย์ผู้มีร่างกายทั้งหมดถูกบดขยี้ด้วยลมเวรัมภา คือมีสรีระทั้งหมดถูกบดขยี้ต่อหน้าลมเวรัมภา มนุษย์จะกลับมาเห็นโลกที่มีชีวิต คือสัตวโลกอีกได้อย่างไร. ในที่นี้ วิภาวะมีมัจฉริยะเป็นต้น และสถายีภาวะที่เรียกว่าความโกรธเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยอานุภาพแห่งประโยค, วยภิจารีภาวะมีความสะดุ้ง ความมัวเมา และความดุร้ายเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยความผิด (ของยักษ์), โดยรวมแล้ว อนุภาวะมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมถูกชี้ให้เห็น.

Vīraṭhāyībhāva

สถายีภาวะแห่งวีรระรส

363.

Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito;

Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino.

ความอุตสาหะ (ที่เกิดขึ้น) ด้วยเดชและความกล้าหาญเป็นต้น ชื่อว่าวีรระรส, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง คือด้วยการรบ การให้ และความกรุณา, การรบเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะ, ส่วนความเข้มแข็งและปัญญาเป็นต้นเป็นวยภิจารีภาวะ.

363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti.

363. บทว่า 'Patāpi' เป็นต้น. ปตาปะ คือเดชที่ทำให้ศัตรูเดือดร้อน, วิกกมะ คือการย่ำยีแว่นแคว้นอื่น, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของวิภาวะทั้งหลายมีกำลังและการไม่ฟุ้งซ่านเป็นต้นที่มีอยู่ในบุคคลฝ่ายตรงข้าม, ความอุตสาหะที่เกิดจากวิภาวะเหล่านั้น เมื่อถึงความเป็นรส ชื่อว่าวีรระรส, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง คือด้วยการรบ การให้ และความกรุณา ได้แก่ ยุทธวีระ ทานวีระ และทยาีวีระ, การทำสงครามเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะในรสนั้น. ความเข้มแข็ง ปัญญา และความดุร้ายเป็นต้น เป็นวยภิจารีภาวะ.

363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ.

363. บัดนี้ ทรงแสดงประเภทของวีรระรสและลำดับการบำรุงด้วยบทว่า 'Patāpa' เป็นต้น. ความอุตสาหะที่เกิดขึ้นด้วยเดชอันเกิดจากการลงโทษของพระราชาเหล่าอื่น และด้วยความกล้าหาญคือการย่ำยีแว่นแคว้นอื่นของพระราชาเหล่านั้น และด้วยความต่างแห่งผลเป็นต้น ชื่อว่าวีรระรส อันกวีทั้งหลายทราบแล้ว, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง โดยมีความเกี่ยวข้องกับการรบ การให้ และความกรุณาเป็นเหตุ. การรบ การให้ และความกรุณาเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นอนุภาวะเหล่านี้. ความเข้มแข็ง ปัญญา ความดุร้าย และความเย่อหยิ่งเป็นต้น เป็นวยภิจารีภาวะ. วีรระรสย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งยุทธวีระ ทานวีระ และทยาีวีระ. ประโยคว่า 'Patāpo ca vikkamo ceti ca' เป็นต้น เป็นการวิเคราะห์รูปคำ.

Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

พึงทราบอุทาหรณ์แห่งวีรระรสดังนี้ -

Viññāpetvā kuveraṃ sumahati-

Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ,

Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃ

Lakkhamādhāya jūte;

Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana-

Muddhacca raññaṃ satamhā,

Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃ

Ko mame’ttha’tthi bhāroti.

เราผู้เดียวจะทูลให้ท้าวเวสสุวรรณทรงทราบ แล้วทำให้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งตกใจกลัว ถือเอาแก้วมณีรัตนะอันประเสริฐมาวางเป็นเดิมพันในการพนัน, ชนะพระเจ้าโกรัพยะแล้ว ฉุดคร่าเอายอดอำมาตย์ (วิธุรบัณฑิต) มาจากท่ามกลางพระราชาหนึ่งร้อยองค์ นำมาที่นี่แล้วจะรับเอายอดหญิงสาวงาม, ในเรื่องนี้จะมีภาระอะไรแก่เราเล่า.

Kuveraṃ vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā.

ทูลให้ท้าวเวสสุวรรณมหาราชทรงทราบและทรงเข้าใจแล้ว ทำให้แม้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งนัก คือกองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่โตมโหฬารให้ตกใจกลัวเพียงลำพังผู้เดียว ถือเอารัตนะคือแก้วอันประเสริฐ วางเดิมพันในการพนันคือการเล่นลูกเต๋า ชนะพระเจ้าโกรัพยะแล้ว คัดเลือกเอายอดเสนาบดีและยอดอำมาตย์จากบรรดาพระราชา ๑๐๐ องค์ผู้เป็นพระญาติของพระราชา นำมาที่นี่แล้ว จักถือเอาซึ่งยอดหญิงสาวผู้เลอโฉม คือยอดสตรีผู้มีความงาม ในบรรดาเรื่องที่กล่าวมานี้ ภาระอะไรจะมีแก่เราเล่า ในที่นี้ ภาวะที่ตั้งมั่นคือความอุตสาหะ ย่อมถูกแสดงด้วยบทว่า "ภาระอะไรมีแก่เราในที่นี้" วิภาวะมีเดชและวิกรมเป็นต้น ซึ่งปรากฏในพระยานาคผู้มีชื่อเสียงในการถือเอายอดสตรีผู้เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นและการกระตุ้นของวีรรสนี้ และอนุภาวะคือถ้อยคำของกวีผู้แสดงรูปนั้นๆ ย่อมพึงแสดงด้วยความสามารถแห่งประโยคมีบทว่า "วิญฺญาเปตฺวา" เป็นต้น ด้วยบทว่า "แม้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งนักเพียงผู้เดียว" และบทว่า "คัดเลือกเอายอดเสนาบดีจากพระราชา ๑๐๐ องค์" เหล่านี้ ภาวะจรมีธิติ ความอุกอาจ และความถือตัวเป็นต้น ย่อมถูกแสดง และด้วยบทว่า "ทูลให้ท้าวเวสสุวรรณทรงทราบ" และบทว่า "ทำให้พระเจ้าโกรัพยะตกใจ" และบทว่า "นำมาที่นี่" เป็นต้น เหล่านี้ ภาวะจรมีมติเป็นต้น ย่อมถูกแสดง พึงเห็นว่า ยุทธวีรรสย่อมได้รับการบำรุงด้วยวิภาวะ อนุภาวะ และภาวะจรเหล่านี้ ทานวีรรสเป็นต้น พึงทราบโดยนัยนี้แล

Bhayaṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกลัว

364.

Vikārisanasattādi-

Bhayukkaṃso bhayānako;

Sedādayo’nubhāve’ttha,

Tāsādī byabhicārino.

ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น ชื่อว่าภยานกรส ในที่นี้ มีเหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ มีความตื่นตระหนกเป็นต้นเป็นภาวะจร

364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino.

364. บทว่า "วิการิ" เป็นต้น วิการิ คือเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติ ไม่เป็นไปตามสภาวะปกติและน่าสะพรึงกลัว วิภาวะเหล่านั้นมีป่าเปลี่ยวเป็นต้น ซึ่งเกิดแก่สตรีและคนพาล หรือมีครูเป็นต้นสำหรับผู้ประเสริฐ ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น หรือความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่าภยานกรส ในที่นี้ มีเหงื่อ การสั่น และการก้าวเท้าเป็นต้นเป็นอนุภาวะ มีความตื่นตระหนกเป็นต้นเป็นภาวะจร

364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi.

364. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงภยานกรสด้วยบทว่า "วิการิ" เป็นต้น ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น คือความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดขึ้นโดยธรรมชาติ หรือที่ปรุงแต่งขึ้น อันมีความกลัวเป็นเครื่องผูกพัน ซึ่งเกิดขึ้นด้วยวิภาวะที่เป็นเหตุ คือเสียงมีเสียงอสนีบาตเป็นต้นที่ผิดปกติและน่าสะพรึงกลัวเพราะปราศจากสภาวะปกติ หรือด้วยสัตว์มีรากษสเป็นต้น ชื่อว่าภยานกรส ในเรื่องภยานกรสนี้ มีเหงื่อเป็นต้น คือความร้อนรุ่มและการสั่นของร่างกายเป็นต้น เป็นอนุภาวะที่ประกอบด้วยการแสดงออกทางกายและวาจา ความตื่นตระหนกเป็นต้น คือความตื่นตระหนกและความระแวงเป็นต้น ย่อมเป็นภาวะจรในที่นี้ ประโยคว่า "สโน จ สตฺโต จ", "วิกาโร เอเตสํ อตฺถีติ", "วิการิโน จ เต สนสตฺตา จ", "เต อาทิ เยสํ สุญฺญารญฺญาทีนํ", "เตหิ ชาตํ ภยํ" (มีการลบบทกลาง), "ตสฺส อุกฺกํโส", "เสโท อาทิ เยสํ กมฺปนาทีนํ" และ "ตาโส อาทิ เยสํ สงฺกาทีนํ" เหตุแห่งความกลัวของสตรีและคนพาล คือเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น ส่วนของบุคคลผู้ประเสริฐ คือครูเป็นต้น

Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ –

ในที่นี้ พึงทราบตัวอย่างดังนี้ –

Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī,

Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā;

Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva,

Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti.

กองทัพกุมภัณฑ์และรากษสใด สั่นเทาด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา ถูกขับไล่ไปโดยรอบจนถึงภูเขาจักรวาล ท่านได้เห็นข้าพเจ้าปุณณกะผู้นั้นผู้ขี่ม้าอยู่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ราวกับเห็นเมือง

Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti.

คำว่า "ด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา" คือด้วยการซัดไปซึ่งลูกศรคือสายตา คำว่า "สั่นเทา" คือหวั่นไหว คำว่า "โดยรอบ" คือโดยรอบทุกด้าน คำว่า "จนถึงภูเขาจักรวาล" คือมีภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด คำว่า "ถูกขับไล่ไป" คือถูกทำให้หนีไป คำว่า "กองทัพกุมภัณฑ์และรากษส" คือกองทัพแห่งพวกกุมภัณฑ์และรากษส คำว่า "ผู้ขี่ม้าอยู่" คือผู้นั่งอยู่บนหลังม้า คำว่า "ของท่าน" คือของท่านทั้งหลาย คำว่า "ราวกับเมือง" คือเหมือนการเห็นเมือง คำว่า "ได้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า" คือได้เห็นในทุกๆ ขณะ ข้าพเจ้าผู้นั้นคือยักษ์ชื่อปุณณกะ ในบทนี้ ด้วยบทว่า "ด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา" คือด้วยการยกศาสตราคือสายตาขึ้น และบทว่า "ข้าพเจ้าปุณณกะผู้นั้น" วิภาวะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการยังความกลัวให้เกิดขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นสัตว์ที่เป็นปฏิปักษ์ ได้ถูกระบุไว้แล้ว ด้วยบทว่า "ได้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า" ภาวะที่ตั้งมั่นอันนับว่าเป็นความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่ถึงระดับแห่งรส ได้ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยบทว่า "กองทัพกุมภัณฑ์และรากษสถูกขับไล่ไปโดยรอบจนถึงภูเขาจักรวาล" ภาวะจรมีความตื่นตระหนกและความระแวงเป็นต้น ได้ถูกทำให้ปรากฏแล้ว ด้วยบทว่า "สั่นเทา" อนุภาวะทั้งหลายมีเหงื่อและอาการสั่นเป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว

Jigucchāṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความเกลียดชัง (ชิคุจฉา)

365.

Jigucchā rudhirādīhi,

Pūtyādīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī,

Kamena karuṇāyuto;

Nāsāvikunanādīhi,

Saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

ความเกลียดชังที่เกิดจากเลือดเป็นต้น และจากสิ่งเน่าเหม็นเป็นต้น เพราะความไม่ยินดี ชื่อว่าพีภัตสรส ซึ่งทำให้หวั่นไหว ตื่นตระหนก และประกอบด้วยความสลดใจไปตามลำดับ การบำรุงรสนี้ ย่อมมีด้วยการย่นจมูกเป็นต้น และด้วยความระแวงเป็นต้น

365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti.

365. บทว่า "ชิคุจฺฉา" เป็นต้น ความเกลียดชัง คือความรังเกียจ ที่เกิดขึ้นจากเลือดและไส้เป็นต้น และจากหนอนเน่าเป็นต้น และเพราะความไม่ยินดี ย่อมเป็นพีภัตสรสที่ทำให้หวั่นไหว ตื่นตระหนก และประกอบด้วยความสลดใจไปตามลำดับ การบำรุงรสนี้ ย่อมมีด้วยอนุภาวะทั้งหลายมีการย่นจมูกและการปิดหน้าเป็นต้น และด้วยภาวะจรทั้งหลายมีความระแวงและความตื่นเต้นเป็นต้น ดังนี้

365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ.

365. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงรสบีภัจจะ (น่ารังเกียจ) ด้วยคำว่า 'ความน่ารังเกียจ' เป็นต้น ความน่ารังเกียจที่เกิดขึ้นด้วยวิภาวะ ๓ อย่างเหล่านี้ อันเป็นเหตุ คือด้วยเลือดเป็นต้น คือด้วยไส้แดงเป็นต้น และด้วยสิ่งปฏิกูลเป็นต้น คือด้วยหนอนเน่าเป็นต้น และด้วยความสำรอก คือด้วยภาวะที่สำรอกแล้ว ความน่ารังเกียจนั้น ย่อมเป็นรสบีภัจจะ (น่ารังเกียจ) โดยลำดับแห่งวิภาวะ ๓ อย่างมีเลือดเป็นต้น คือความหวั่นไหว คือความไม่ตั้งมั่น ไม่สงบระงับ ความตื่นตระหนก คือมีความตื่นตระหนก และประกอบด้วยความกรุณา คือประกอบด้วยรูปแห่งความโศก ดังนี้ การบำรุงรสบีภัจจะนี้ ย่อมมีด้วยอนุภาวะทั้งหลายมีการบิดจมูก คือการหดจมูก การปิดหน้าเป็นต้น และด้วยวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความสงสัยและความตื่นตระหนกเป็นต้น อันเป็นเครื่องกระทำ ดังนี้ ในบท ๓ บทมีเลือดเป็นต้น และในบท ๓ บทมีขอบภนะเป็นต้น พึงประกอบคำว่า 'จะ' ที่ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะเป็นที่พึงรู้ได้ ฉะนั้น พึงทราบว่า รสบีภัจจะนั้นแล ประกอบด้วย ๓ อย่างมีขอบภนะเป็นต้น และคำว่า 'เลือดเป็นต้น' คือไส้แดงเป็นต้นที่เลือดเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'สิ่งปฏิกูลเป็นต้น' คือหนอนเป็นต้นที่สิ่งปฏิกูลเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'มีความตื่นตระหนก' คือรสบีภัจจะนี้มีความตื่นตระหนก และคำว่า 'ประกอบด้วยความกรุณา' คือประกอบด้วยความกรุณา และคำว่า 'การบิดจมูก' คือการหดจมูก และคำว่า 'การปิดหน้าเป็นต้น' คือการปิดหน้าเป็นต้นที่การบิดจมูกเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'ความสงสัยเป็นต้น' คือความตื่นตระหนกเป็นต้นที่ความสงสัยเป็นเบื้องต้น

Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ –

พึงทราบตัวอย่างแห่งรสบีภัจจะนี้อย่างนี้ว่า –

Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake-

Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā;

Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā-

Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti.

ยักษ์ทั้งหลายที่ปุณณกะเนรมิตขึ้น ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ ผู้ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด ยักษ์เหล่านั้นผู้ดื่มสุราคือไขมัน ด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ เหมือนนักเลงสุราในเมือง ถูกพระวิธูรบัณฑิตเพิกเฉยเสีย ดังนี้

Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā.

ยักษ์ทั้งหลายที่ยักษ์ชื่อปุณณกะเนรมิตขึ้น ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย คือผู้ทรงเครื่องประดับมืออันนับว่าเป็นกระดูกคน ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ คือผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ คือผู้ประกอบด้วยงูอันนับว่าเป็นไส้คนที่ทำเป็นสร้อยคอไข่มุก ผู้ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด คือด้วยผงขมิ้นอันนับว่าเป็นเลือด ยักษ์ทั้งหลายเหล่าใด ผู้ดื่มสุราคือไขมัน คือสุราอันนับว่าเป็นไขมัน ด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ คือด้วยภาชนะอันนับว่าเป็นกระโหลกศีรษะ ในที่เฉพาะหน้า ยักษ์เหล่านั้น ย่อมถูกพระวิธูรบัณฑิตเพิกเฉยเสีย เหมือนนักเลงสุราในเมือง ดังนี้ ในบทนี้ วิภาวะมีเลือดเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการยังจิตให้หวั่นไหว ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยคำว่า 'ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด' และคำว่า 'ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ' และคำว่า 'ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ' เหล่านี้ และวิภาวะมีสิ่งปฏิกูลเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งภาวะที่มีความตื่นตระหนก ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยคำว่า 'ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย' และคำว่า 'ผู้ดื่มสุราคือไขมันด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ' เหล่านี้ และวิภาวะแห่งความไม่ยินดีอันเป็นเหตุแห่งภาวะที่ประกอบด้วยความกรุณา และอนุภาวะมีการบิดจมูกเป็นต้น และวยภิจารีภาวะมีความสงสัยและความตื่นตระหนกเป็นต้น และภาวะที่ตั้งมั่นอันนับว่าเป็นรสบีภัจจะ เหล่านี้ทั้งหมด พึงทราบว่าพึงรู้ได้ด้วยความสามารถแห่งประโยค ดังนี้

Vimhayaṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นแห่งความอัศจรรย์

366.

Atilokapadatthehi,

Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā sedassu-

Sādhuvādādayo siyuṃ;

Tāsāvegadhitippaññā,

Honte’ttha byabhicārino.

ความอัศจรรย์นี้ เป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) เกิดจากบทบาทที่เหนือโลก อนุภาวะของรสนี้ ย่อมมีเหงื่อ น้ำตา คำสาธุการเป็นต้น ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะในรสนี้

366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti.

366. คำว่า 'อติ' เป็นต้น ความอัศจรรย์นี้ อันนับว่าเป็นความแปรปรวนแห่งจิต ที่เกิดขึ้นจากบทบาทที่เหนือโลก คือที่ล่วงโลก มีเรือนและอารามอันเป็นทิพย์ที่เกิดจากมายาเป็นต้น ย่อมเป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) ชื่อว่าภาวะที่ตั้งมั่น เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการ ขนลุกเป็นต้น ย่อมเป็นอนุภาวะของรสอัพภูตะนั้น ความหวาดกลัวเป็นต้น ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะ ดังนี้

366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ.

366. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงรสวิมหยะ (อัศจรรย์) ด้วยคำว่า 'อติ' เป็นต้น ความอัศจรรย์นี้ อันนับว่าเป็นความแผ่ซ่านแห่งจิต ที่เกิดขึ้นด้วยบทบาทที่เหนือโลก คือที่ล่วงพ้นจากความตั้งอยู่แห่งโลก มีเรือนทิพย์ อาราม วิมานเป็นต้นที่เกิดจากมายา อันเป็นเหตุ ย่อมเป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) ชื่อว่าภาวะที่ตั้งมั่น เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการเป็นต้น ย่อมเป็นอนุภาวะของรสอัพภูตะนั้น ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะในเรื่องแห่งรสอัพภูตะนี้ ดังนี้ และคำว่า 'ล่วงโลก' คือล่วงโลกไป และคำว่า 'บทบาทเหล่านั้น' คือบทบาทเหล่านั้น และคำว่า 'คำสาธุการ' คือคำว่าสาธุ และคำว่า 'เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการ' คือเหงื่อ น้ำตา และคำสาธุการ และคำว่า 'ขนลุกเป็นต้น' คือขนลุกเป็นต้นที่เหงื่อเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา' คือความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง และความปัญญา ดังนี้

Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

พึงทราบตัวอย่างแห่งรสอัพภูตะนี้อย่างนี้ว่า –

Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane-

Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā;

Nipātito tena avaṃsiropataṃ,

Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti.

โอ้! พระโพธิสัตว์นั้นถูกปุณณกะผู้กระทำความน่าสะพรึงกลัวหลายอย่าง ถูกปุณณกะผู้นั้นทำให้ล้มลงโดยเอาศีรษะลง แต่พระโพธิสัตว์นั้นไม่สะทกสะท้าน เหมือนนักแสดงผู้มั่นคงไม่หวั่นไหว ได้วัดปุณณกะผู้นั้นด้วยไม้เท้าคือทิฏฐิ (ปัญญา) ดังนี้

So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito.

พระวิธุรบัณฑิตนั้น เมื่อความน่าสะพรึงกลัวหลายประการที่นำมาซึ่งความหวาดกลัวและความสยดสยองหลายชนิดเกิดขึ้น ประดุจการแสดงละครที่แสดงความวิปริตต่างๆ โดยยักษ์ปุณณกะผู้เป็นนักแสดง ก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวอย่างยิ่ง ถูกปุณณกะนั้นโยนลงมาจากยอดเขากาฬคีรีอันไม่หวั่นไหวซึ่งสูง ๖๐ โยชน์ ตกลงไปโดยเอาศีรษะลง แม้ในที่ที่ไม่มีที่พึ่งพิงเช่นนั้น ก็ไม่สะดุ้งกลัว ไม่หวาดหวั่น ได้วัดประมาณภูเขานั้นด้วยไม้เท้าคือสายตา (ทิฐิ) ว่า "โอ้ อัศจรรย์จริงหนอ" ในที่นี้ เมื่อมีเหตุแห่งความกลัว และการไม่รู้จักความกลัวในเหตุนั้นเป็นปกติของโลก ด้วยการกล่าวถึงความไม่สะดุ้งกลัวในเหตุที่ทำให้เกิดความกลัว และการวัดภูเขาด้วยสายตาอันก้าวล่วงสภาวะของโลกนั้น วิภาวะที่กล่าวกันว่าเป็นอรรถแห่งบทที่ก้าวล่วงโลก ได้ถูกประกาศไว้ด้วยคำว่า "ไม่สะดุ้งกลัว ได้วัดภูเขานั้นด้วยไม้เท้าคือสายตา" ด้วยคำว่า "โอ้" และด้วยอานุภาพของคำนั้น อนุภาวะทั้งหลาย มีการเปล่งสาธุการ เหงื่อ และน้ำตาเป็นต้น จึงปรากฏขึ้น พยภิจารีภาวะทั้งหลาย มีความตื่นเต้นและความเข้มแข็งเป็นต้น และถายีภาวะที่กล่าวคือความอัศจรรย์ใจ ได้ถูกแสดงให้ปรากฏด้วยอานุภาพของประโยคที่รวมกัน

Samaṭhāyībhāva

สมถถายีภาวะ (ถายีภาวะคือความสงบระงับ)

367.

Ṭhāyībhāvo samo mettā-

Dayāmodādisambhavo;

Bhāvādīhi tadu’kkaṃso,

Santo santanisevito.

ถายีภาวะคือความสงบระงับ มีเมตตา กรุณา และมุทิตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้นด้วยภาวะเป็นต้น ชื่อว่าสันตรส อันท่านผู้สงบระงับซ่องเสพแล้ว

Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite

ดังนี้ ในคัมภีร์ที่พระสังฆรักขิตมหาสามีเป็นผู้รจนา

Subodhālaṅkāre

ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ

Subodhālaṅkāro samatto.

คัมภีร์สุโพธาลังการะ จบบริบูรณ์

367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti.

367. คำว่า "ถายี" เป็นต้น ความสงบระงับอันกล่าวคือความเข้าไปสงบซึ่งมีเมตตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ย่อมเป็นถายีภาวะ รสใดมีความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้นด้วยภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกัน รสนั้นชื่อว่าสันตรส และสันตรสนั้นอันท่านผู้สงบระงับซ่องเสพแล้ว

Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ

ดังนี้ ในฎีกาชื่อมหาสามี ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ

Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ

367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ.

367. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงสันตรสด้วยคำว่า "ถายี" เป็นต้น ความสงบระงับแห่งกายและจิตซึ่งเกิดจากวิภาวะทั้งหลายมีเมตตา กรุณา และปีติเป็นต้น อันมีเมตตา กรุณา และมุทิตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ชื่อว่าถายีภาวะ ด้วยภาวะทั้งหลายมีพยภิจารีภาวะเป็นต้นอันเป็นเหตุ อนึ่ง รสที่ชื่อว่าสันตรส อันท่านผู้สงบซ่องเสพแล้ว ประกอบด้วยความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้น ด้วยพยภิจารีภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกับความสงบระงับนั้น ย่อมมีได้ ประโยคว่า "เมตตาด้วย กรุณาด้วย มุทิตาด้วย", "สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของธรรมเหล่านี้", "ความเกิดขึ้นแห่งธรรมใดจากธรรมเหล่านั้น", "ความรุ่งเรืองแห่งสันตรสนั้น", และ "อันสัตบุรุษซ่องเสพแล้ว"

Assa santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ –

พึงทราบอุทาหรณ์แห่งสันตรสนั้นดังนี้ –

Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante,

Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ;

Yakkhe vicālayati nocali īsakampi,

Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti.

แม้เมื่อเหล่าราชสีห์และช้างพากันเข้ามา แม้เมื่อเหล่านาคพากันรัดพันกาย แม้เมื่อยักษ์เขย่าภูเขาประดุจช้างตกมันเขย่ากอไผ่ พระวิธุรบัณฑิตผู้ถึงความสงบแล้ว ก็มิได้หวั่นไหวเลยแม้แต่น้อย แม้ในภาวะที่น่ารื่นรมย์

Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā.

คำว่า Kesarikarīsu หมายถึง แม้เมื่อเหล่าราชสีห์และช้างพากันเข้ามาใกล้ด้วยอาการอันน่าสะพรึงกลัว แม้เมื่อเหล่านาคพากันรัดพันร่างกาย (คำว่า Nāge เป็นเอกพจน์โดยมุ่งหมายถึงชาติ) แม้ยักษ์ปุณณกะจะเขย่าภูเขากาฬคีรีด้วยประการต่างๆ ประดุจช้างตกมันเขย่ากอไผ่ พระวิธุรบัณฑิตผู้ถึงความสงบแล้ว ประดุจผู้บรรลุถึงพระนิพพานด้วยการกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ หรือประดุจผู้เข้าผลสมาบัติ หรือประดุจผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันกล่าวคือทิฏฐธรรมนิพพาน ก็มิได้หวั่นไหวเลยแม้แต่น้อย แม้เพราะภาวะอันน่ารื่นรมย์ อธิบายว่า ไม่ต้องพูดถึงการเคลื่อนจากที่นั่งเลย ในที่นี้ ถายีภาวะที่ ๙ ได้ถูกแสดงไว้ในบทที่แสดงสภาวะปกติของสันตรส ด้วยคำว่า "ถึงความสงบแล้ว" โดยความเป็นผู้ไม่มีความวิปริตหวั่นไหว แม้เมื่อเหตุแห่งการวิ่ง การร้องไห้ และการตัวสั่นเป็นต้น คือการมาของราชสีห์เป็นต้น การรัดพันของนาค และการเขย่าภูเขาเป็นต้นกำลังดำเนินอยู่ วิภาวะทั้งหลายมีเมตตาและกรุณาเป็นต้นซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นและการกระตุ้นรสนี้ ได้ถูกแสดงไว้โดยอ้อม พยภิจารีภาวะที่เหมาะสมกันมีธิติ มติ และสติเป็นต้น และอนุภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่าได้ถูกประกาศไว้ด้วยคำว่า "เมื่อเข้ามา เมื่อรัดพัน เมื่อเขย่า" และด้วยอานุภาพของประโยคทั้งปวง

Iti subodhālaṅkāranissaye

ดังนี้ ในสุโพธาลังการนิสสัย

Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ

Subodhālaṅkāraṭīkā samattā.

ฎีกาสุโพธาลังการะ จบบริบูรณ์

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Subodhālaṅkāraṭīkā สุโพธาลังการฎีกา Ganthārambhakathā คำปรารภคัมภีร์ Yo pādanīrajavarodararādhitena , Lokattayena’vikalena nirākulena; Viññāpayī nirupameyyatamattano taṃ, Vande munindamabhivandiya vandanīyaṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระจอมมุนีผู้ควรแก่การกราบไหว้ ผู้ที่โลกทั้งสามอันสมบูรณ์และไม่วุ่นวายบูชาแล้วด้วยละอองธุลีพระบาทอันประเสริฐยิ่ง ผู้ทรงทำให้ตนเองเป็นที่รู้แจ้งว่าไม่มีสิ่งใดเปรียบได้ Patto sapattavijayo jayabodhimūle, Saddhammarājapadaviṃ yadanuggahena; Sattāpasatta vipulāmalasagguṇassa, Saddhammasāraratanassa namatthu tassa. ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระสัทธรรมสารรัตนะนั้น ผู้ทรงบรรลุชัยชนะเหนือหมู่ศัตรู ณ โคนต้นมหาโพธิ์อันมีชัย ทรงบรรลุตำแหน่งพระสัทธรรมราชาด้วยการอุดหนุนแห่งพระสัทธรรมนั้น ผู้มีคุณอันบริสุทธิ์กว้างขวางอันสัตว์ทั้งหลายอาศัยแล้ว Yo bhājanattamabhisambhuṇi sagguṇassa, Tassāpi dhammaratanassa mahārahassa; Sambhāvitaṃ sasirasāhitasannatehi, Sambhāvayāmi sirasā gaṇamuttamaṃ taṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมหมู่คณะอันสูงสุดนั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้ได้บรรลุความเป็นภาชนะแห่งคุณอันดีงาม แม้แห่งพระธรรมรัตนะอันมีค่ามากของพระองค์นั้น อันท่านผู้ก้มกราบด้วยเศียรเกล้าทั้งหลายยกย่องแล้ว Ye’nantatantaratanākaramanthanena, Manthā’calollasitañāṇavarena laddhā; Sārā matāti sukhitā sukhayanti caññe, Te me jayanti guravo guravo guṇehi. ครูบาอาจารย์ทั้งหลายของข้าพเจ้าเหล่านั้น ผู้หนักแน่นด้วยคุณความดี จงมีความรุ่งเรือง ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ที่ผู้อื่นเข้าถึงได้ด้วยการกวนมหาสมุทรคือคัมภีร์อันไม่มีที่สิ้นสุด ด้วยยอดแห่งญาณอันรุ่งเรืองดุจภูเขามันทร เป็นผู้มีความสุขเพราะถือเอาสาระได้แล้ว และยังผู้อื่นให้มีความสุขด้วย 1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda 1. ปริจเฉทที่ ๑ ว่าด้วยการรู้แจ้งโทษ Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā พรรณนาการนอบน้อมพระรัตนตรัย 1. Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī; Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ. ขอพระวาจาอันงดงามที่บังเกิดจากอุทรแห่งพระโอษฐ์อันเป็นดุจดอกบัวของพระจอมมุนี ซึ่งเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย จงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่มเถิด 1. Athāyaṃ ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘muninde’’ccādi. Nanu ‘‘bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo’’ti vuttaṃ, kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti? Saccaṃ, tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ, pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ. Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho. Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā, sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo. Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo, tatoyevāyaṃ devatā ruppate. Tattha sarassatiyā yathā’sattā jātāya manosampīṇananti loko, saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ, tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ. Tena ca passaddhi, tāya pana sukhaṃ, tenāpi samādhi, samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena, tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati. 1. บัดนี้ พระคันถรจนาจารย์ เมื่อจะเริ่มต้นคัมภีร์ เพื่อแสดงการระลึกถึงพระสัทธรรมเทวดาที่ตนได้บรรลุแล้ว เพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนา สำหรับเหล่ากวีผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติอันสำเร็จด้วยความพยายามเบื้องต้นอันต่อเนื่องกัน ผู้เว้นจากอุบายอื่นและประสบกับความพินาศร้อยประการที่เกิดจากความพยายามที่ถูกขัดขวาง จึงมีใจประกอบด้วยรสคือความกรุณา ประสงค์จะรจนาลักษณะแห่งการประพันธ์อันเป็นอุบายแห่งความสำเร็จนั้น จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า “มุนินฺเท” เป็นต้น ถามว่า “ประสงค์จะรจนาลักษณะแห่งการประพันธ์” ดังนี้ การทำลักษณะในที่นี้มีประโยชน์อะไร เพราะแม้ผู้ที่ไม่เห็นลักษณะก็ยังประพันธ์ได้มิใช่หรือ? ตอบว่า จริงอยู่ ถึงกระนั้น การประพันธ์ของคนเหล่านั้นอาจเป็นเหมือนตัวมอดกัดไม้ (โดยบังเอิญ) หรือเป็นไปตามการประกอบของนักปราชญ์ หรือเป็นผู้ที่เคยศึกษาศาสตร์มาก่อน พึงทราบอย่างนี้ ความสัมพันธ์คือ “วาณี มยฺหํ มนํ ปีณยตํ” (ขอพระวาจาจงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่ม) คำว่า วาณี นี้ เป็นชื่ออื่นของเทวดาบางองค์คือพระสรัสวดี โลกกล่าวกันว่าพระนางนั้นบริสุทธิ์ไปทั้งสรรพางค์กาย ประทับอยู่ในอุทรแห่งดอกบัวอันให้สำเร็จประโยชน์ตามที่ปรารถนา แต่คำว่า วาณี นี้ หมายถึงพระสัทธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ ซึ่งเป็นเหตุแห่งความสำเร็จที่ปรารถนาเพียงอย่างเดียวเพราะปราศจากอุปสรรค ด้วยเหตุนั้น เทวดานี้จึงถูกสมมติขึ้น ในเรื่องนั้น โลกย่อมเอิบอิ่มใจเพราะพระสรัสวดีที่บังเกิดแล้วฉันใด การเอิบอิ่มใจด้วยพระสัทธรรมเทวดาก็ฉันนั้น การเอิบอิ่มใจนั้นเกิดจากการดำเนินไปแห่งเนื้อความที่หลากหลายอย่างต่อเนื่องของพระสัทธรรมนั้น ซึ่งปราศจากโทษทั้งปวงและบริสุทธิ์อย่างยิ่ง และด้วยความเอิบอิ่มนั้นย่อมเกิดความสงบ ด้วยความสงบนั้นย่อมเกิดความสุข ด้วยความสุขนั้นย่อมเกิดสมาธิ เมื่อสมาธิเกิดขึ้น ความรู้แจ้งตามความเป็นจริงย่อมเกิดขึ้น เนื้อความแห่งถ้อยคำที่วิจิตรและหลากหลายย่อมปรากฏขึ้นโดยไม่ยาก และจากนั้นความสำเร็จตามที่ปรารถนาย่อมสำเร็จผล ท่านจึงปรารถนาความเลื่อมใสในพระสัทธรรมนั้นด้วยโวหารที่คดเคี้ยว (สิเลส) Kiṃvisiṭṭhoccāha ‘‘muninde’’ccādi. Ubho loke munāti jānātīti muni, indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo, muni ca so indo ca, munīnaṃ indoti vā munindo, sammāsambuddho. Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā. Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno’ cityasamposakoyaṃ munindasaddo, tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti, so paraṃ pīṇeti hetubhāvena’tre’tyu’citameva, tathā padantarānampi ocityaṃ poseti. Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī, tatoyeva paṭisaraṇaṃ, tasmā ca mano pīṇetīti. Tassa vadanaṃ, tamiva munindavadanaṃ, ambhojaṃ. Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena’mbhojaṃ, padumaṃ. Tassa gabbho. Tattha sambhavena pavattiyā, uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā. Vācā pana dosalesenāpa’samphuṭṭhāva niravajjā, tathā ca vakkhati ‘‘guṇālaṅkārasaṃyuttā’’ iccādi. Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā. Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā. Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ. Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata’māneti sajjanamācāraṃ. Abhinnapadasileso cāyaṃ, sabbatthevāvīkatasaddappayogato. Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti. Tathā ca vakkhati ‘‘vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ para’’nti. Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā. Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā. Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato. คำว่า “มุนินฺเท” เป็นต้น มีความพิเศษอย่างไร? ผู้ใดรู้แจ้งโลกทั้งสอง ชื่อว่า มุนี, ผู้ใดยังความเป็นใหญ่ยิ่งให้เป็นไปในที่ทั้งปวง ชื่อว่า อินทะ, พระองค์เป็นทั้งมุนีและอินทะ หรือเป็นจอมแห่งมุนี ชื่อว่า มุนินทะ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำนี้เป็นชื่อที่ตั้งขึ้นตามคุณลักษณะของพระองค์ แม้จะมีคำไวพจน์อื่น ๆ อยู่ แต่คำว่า มุนินทะ นี้ก็มีความเหมาะสมเพราะเป็นคำที่แสดงความหมายที่กวีต้องการได้อย่างเด็ดขาดและส่งเสริมความเหมาะสมของบทอื่น ๆ ด้วย เพราะพระวาจาอันงดงามที่บังเกิดจากภายในพระโอษฐ์ดุจดอกบัวของพระจอมมุนีเช่นนั้น จึงเป็นที่พึ่ง และเพราะเหตุนั้นจึงยังใจให้เอิบอิ่ม พระโอษฐ์ของพระองค์นั้นเปรียบเหมือนดอกบัว ชื่อว่า มุนินทวทนัมโภชะ หรือพระโอษฐ์นั้นเองเป็นดอกบัว (ปทุมะ) ด้วยคุณธรรมมีลักษณะที่ประกอบด้วยสิริเป็นต้น อุทรของดอกบัวนั้น เทวดาผู้บริสุทธิ์งดงามย่อมบังเกิดหรือดำเนินไปในที่นั้น แต่พระวาจานั้นบริสุทธิ์เพราะไม่ถูกแตะต้องด้วยส่วนแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “ประกอบด้วยคุณและเครื่องประดับ” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เทวดานี้จึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพียงเพราะนำมาซึ่งคุณวิเศษมีปฏิภาณเป็นต้น แต่พระวาจานั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่งเพราะป้องกันอุปัทวะทั้งปวงและยังประโยชน์สุขทั้งปวงให้สำเร็จ ในที่นี้ไม่มีการเปลี่ยนลิงค์เพราะเป็นภาวะนปุงสกลิงค์ คำว่า “มยฺหํ” (ของข้าพเจ้า) เป็นเอกพจน์ แสดงถึงความไม่มีมานะของตนอันเป็นมารยาทของสัตบุรุษ และนี่คือ อภินนปทสิเลส (สิเลสที่ไม่แยกบท) เพราะไม่มีการใช้ศัพท์ที่แสดงความหมายต่างกันในที่ทั้งปวง และสิเลสนี้ย่อมส่งเสริมความงามในโวหารที่คดเคี้ยวทั้งปวง ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “สิเลสย่อมส่งเสริมความงามอย่างยิ่งในโวหารที่คดเคี้ยว” นี่คือการอธิบายความหมายโดยย่อในที่นี้ แต่โดยวิธีพิสดารสามารถอธิบายได้หลายนัย หากทำเช่นนั้นคัมภีร์จะหนาเกินไป จึงยอมรับเพียงนัยนี้เท่านั้น 1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya’’miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ , visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ, ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘munindavadanambhoja…pe… parissamo’’ti gāthattayamāha. Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito, dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā, tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ. Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito. So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti. So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā. Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva. 1. ท่านพระอาจารย์สังฆรักขิตมหาสามี ผู้แต่งคัมภีร์อันวิจิตรยิ่งซึ่งเป็นโคจรแห่งพระปัญญาอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งนี้ ผู้ได้เสวยปีติสุขอันมิใช่น้อยที่เกิดขึ้นจากการข้ามฝั่งแห่งศาสตร์ทั้งปวงพร้อมทั้งพระไตรปิฎก เพราะความที่ปริยัติเป็นรากฐานของพระศาสนาสองอย่างคือปฏิปัตติและปฏิเวธ ด้วยการรู้แจ้งอรรถแห่งปริยัตินั้นด้วยปริยายใดปริยายหนึ่ง โดยดำริว่า 'บางทีอาจจะยังสาธุชนให้ยินดีได้' เมื่อจะเริ่มแต่งปกรณ์นี้ซึ่งเป็นอุบายแห่งการบรรลุอรรถนั้น เพื่อรักษาธรรมเนียมของสัตบุรุษในการทำความนอบน้อมต่อเทวดาที่พึงปรารถนาในเบื้องต้นแห่งคัมภีร์ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพื่อให้คัมภีร์ที่ปรารถนาถึงความสำเร็จโดยไม่มีอุปสรรคเป็นเหตุ จึงได้กล่าวคาถาสามบทว่า 'มุนินทะวะทะนัมโภชะ...เป...ปะริสสะโม' เพื่อแสดงการระลึกถึงเทวดาที่พึงปรารถนา และเพื่อแสดงชื่อ สิ่งที่พึงกล่าวถึง วิธีการแต่ง และประโยชน์ โดยมีการห้ามปรามบุคคลผู้คัดค้านการเริ่มแต่งคัมภีร์อื่นเป็นบุพภาค ในที่นี้ คาถาบทแรกแสดงการนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยอันนับว่าเป็นเทวดาที่พึงปรารถนา คาถาบทที่สองห้ามปรามบุคคลผู้คัดค้านการเริ่มต้น คาถาบทที่สามแสดงชื่อเป็นต้น ด้วยว่า ท่านได้ประกาศความเลื่อมใสในพระธรรมรัตนะทั้งสิ้นของตน ด้วยการอ้างถึงการปรารถนาความเอิบอิ่มแห่งใจด้วยพระสัพพัญญูพุทธพจน์อันเป็นปริยัติที่อาศัยโลกุตรธรรม ก็ความเลื่อมใสในพระธรรมนั้น ย่อมสำเร็จแม้ในพระพุทธและพระสงฆ์ เพราะความที่พระธรรมนั้นไม่แยกจากพระพุทธและพระสงฆ์ ดังนั้น ท่านจึงแสดงการนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยด้วยโวหารอ้อม (วังกวุตติ) การนอบน้อมนั้น โดยอรรถก็คือ กุศลเจตนาที่ยังกิริยาคือการนอบน้อมให้สำเร็จ ผลในที่นี้ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā. Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova. Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkārasaddena ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkārasaddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkārasaddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkārasaddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti. อนึ่ง พวกวาทะที่ขัดแย้งกันกล่าวว่า 'เมื่อมีตำราอลังการะทั้งหลายมีรามสัมมะเป็นต้นอยู่แล้ว การแต่งตำราอลังการะนี้ย่อมเป็นเหมือนการบดแป้ง (ที่บดแล้ว)' ท่านจึงปฏิเสธพวกเหล่านั้นด้วยคำนี้ว่า 'เมื่อยกความเป็นอยู่ของตำรามีรามสัมมะเป็นต้นขึ้นแสดงแล้ว (จะเห็นว่า) ท่านผู้ใช้ภาษามาคธีบริสุทธิ์ย่อมไม่ใช้ตำราเหล่านั้น' เพราะผลของการขจัดข้อโต้แย้งก็คือความไม่มีโทษของคัมภีร์นั่นเอง อนึ่ง ด้วยคำว่า 'อลังการะ' ซึ่งเป็นเครื่องส่องให้เห็นสัททาลังการะและอัตถาลังการะ ท่านกล่าวถึงชื่อคืออภิธานที่เรียกว่าอลังการะอันเป็นตัวคัมภีร์ และกล่าวถึงอรรถที่พึงกล่าวถึงมีสัททาลังการะเป็นต้นของคำว่าอลังการะ และความเป็นภาษามาคธีบริสุทธิ์ และเมื่อทราบว่าการใช้พระพุทธพจน์ย่อมมีได้ด้วยโวหารภาษามาคธี ด้วยการถือเอาถ้อยคำที่เหมาะสมซึ่งเป็นวิเสสนะของคำว่าอลังการะ จึงแสดงวิธีแต่ง และเพราะการดำเนินไปของคัมภีร์อลังการะอาศัยอัตถาลังการะเป็นต้น จึงแสดงประโยชน์ที่เรียกว่าการปรุงแต่งอลังการะด้วยคำว่าอลังการะนี้เอง Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti. Vuttaṃ hi– ส่วนความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะของคัมภีร์และประโยชน์นั้น ย่อมเป็นอันกล่าวถึงด้วยตนเอง เพราะอาศัยการแสดงคัมภีร์และประโยชน์ซึ่งเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์นั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā; Vuttā taṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti. "คัมภีร์และประโยชน์ ทั้งสองเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์ เมื่อกล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นแล้ว ความสัมพันธ์ที่อาศัยสิ่งเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงด้วย" Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ, payojanañca ubho vuttā, taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti. อรรถของคาถานั้นคือ คัมภีร์และประโยชน์ทั้งสองซึ่งเป็นที่รองรับของความสัมพันธ์ ย่อมถูกกล่าวถึง ด้วยการกล่าวถึงสิ่งทั้งสองนั้นเอง ความสัมพันธ์นั้นที่อาศัยสิ่งเหล่านั้นและดำเนินไป ก็ย่อมเป็นอันถูกกล่าวถึงด้วย Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ, abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ. Vuttañhi – ในที่นี้ การกล่าวถึงชื่อ (อภิธาน) ก็เพื่อความสะดวกในการใช้สอย ส่วนการกล่าวถึงอรรถที่พึงกล่าวถึงเป็นต้น พึงทราบว่าเพื่อต้องการประกาศความเป็นสิ่งที่ควรนำไปใช้ของคัมภีร์ที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น มีคัมภีร์ที่เกิดจากปัญญาอันดีเป็นต้น และความเป็นสิ่งที่ไม่ควรนำไปใช้ของคัมภีร์ที่ตรงกันข้ามกับสิ่งเหล่านั้น ประดุจคำพูดของคนบ้าเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ , purisatthābhidhāyakaṃ; Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti. "อุบายที่เหมาะสมกับความสัมพันธ์, เป็นเครื่องแสดงประโยชน์ของบุรุษ, วาจาที่เข้าถึงได้ด้วยการพิจารณา, สิ่งอื่นจากนี้ย่อมไม่เป็นที่ประสงค์" Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ vākyaṃ ‘‘ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārako’’ti vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ, ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti. Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ. อรรถของคาถานั้นคือ อุบายที่เหมาะสมกับความสัมพันธ์ ซึ่งเป็นเหตุในการกำหนดรู้คุณสมบัติที่เหมาะสมกันและกันของสิ่งที่พึงกล่าว (วาจยะ) และสิ่งที่กล่าว (วาจกะ) ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกันอันเป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะ, วาจาที่เป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์ของบุรุษ คือเป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์ของบุรุษ ๔ ประการที่นับว่า ธรรม อรรถ กาม และโมกขะ, คัมภีร์ที่มีลักษณะเป็นประโยคใหญ่ (มหาวากยะ) ซึ่งประกอบด้วยหมู่ประโยคที่เข้าลักษณะที่กล่าวไว้ว่า 'หมู่แห่งบทที่มีกริยาบทเดียว มีการก ย่อมเป็นประโยค' เป็นที่ประสงค์ที่เข้าถึงได้ด้วยการพิจารณา คือการสอบสวนที่มีลักษณะเป็นการดำเนินไปของญาณ, สิ่งอื่นจากคัมภีร์ที่มีลักษณะดังกล่าวนี้ ไม่เป็นที่ประสงค์ที่เข้าถึงได้ นี้เป็นประโยชน์ของการวางคาถาไว้ในที่นี้ Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘vāṇī’’ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa, no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā, sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā, no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti. ในโลก คำว่า 'วาณี' เป็นชื่อเรียกเทวดาชื่อว่าสรัสวดี ผู้สถิตอยู่ในภายในดอกบัว มีอวัยวะทุกส่วนขาวบริสุทธิ์ ผู้ยังประโยชน์ที่ปรารถนาให้สำเร็จ พึงทราบอรรถของบทที่ประกอบเข้าด้วยอรรถนี้ และกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอภินนปทสิเลสอลังการะ ดังนี้ วาณีนั้นงาม ไม่มีโทษ หรือว่างาม เพราะเกิดขึ้นหรือดำเนินไปในภายในดอกบัวคือพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ ผู้มีพระโอษฐ์เปรียบเหมือนดอกบัว เพราะประกอบด้วยคุณมีรัศมีและกลิ่นหอมเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเกิดขึ้นหรือดำเนินไปในภายในดอกบัวคือพระโอษฐ์ วาณีนั้นเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นเอง จึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวงด้วยการกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และนำมาซึ่งประโยชน์ หรือวาณีนั้นคือเทวดาสรัสวดีผู้ประกอบด้วยคุณตามที่กล่าวแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือพระสัทธรรมรัตนะที่เรียกว่าพระสัพพัญญูพุทธพจน์ (สัพพัญญูภารตี) ขอจงยังใจของข้าพเจ้า คือจิตของข้าพเจ้าผู้ขวนขวายในการแต่งคัมภีร์ ให้เอิบอิ่มด้วยการยังประโยชน์ที่ปรารถนาให้สำเร็จเถิด Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā, agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo. Devatāpakkhe vadanamiva vadananti ambhoje, saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojanti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo. Munindassa vadanambhojamiti ca, tassa gabbhoti ca, tasmiṃ sambhavoti ca, tena sundarīti ca vākyaṃ. Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇasaddassa na liṅgaparivattanabhāvo. Pāṇinanti rassattaṃ, dīghassa byabhicārattā. Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ niratimānataṃ dīpeti. Santesupi aññesu jinapariyāyesu munindasaddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto. Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ, tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī, tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ. Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti. Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti. Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti. Vuttañhi – พระมุนินทร์ คือ พระมุนีผู้รู้โลกทั้งสอง และเป็นพระอินทร์เพราะทรงยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไป ด้วยสมาสแบบกรรมธารยะ หรือ พระมุนินทร์ คือ เป็นพระอินทร์ (ผู้เป็นใหญ่) ลำดับที่ ๕ แห่งมุนี ๔ จำพวก คือ อคาริยมุนี อนคาริยมุนี เสขมุนี และอเสขมุนี ด้วยสมาสแบบฉัฏฐีตัปปุริสะ ในฝ่ายเทวดา (พระวาณี) คำว่า "วทนะ" (ปาก) เป็น "อัมโภชะ" (ดอกบัว) เพราะปากเปรียบเหมือนดอกบัว ในฝ่ายสัทธรรม คำว่า "อัมโภชะ" (ดอกบัว) เป็น "วทนะ" (ปาก) เพราะดอกบัวเปรียบเหมือนปาก เมื่อถือเอาโดยอุปจาระ ย่อมเป็นกรรมธารยะ ประโยคว่า "วทนัมโภชะของพระมุนินทร์" และ "ภายในดอกบัวนั้น" และ "การเกิดขึ้นในภายในดอกบัวนั้น" และ "งามด้วยภายในดอกบัวนั้น" แม้คำว่า "สรณะ" จะเป็นวิเสสนะของ "วาณี" แต่เพราะเป็นนปุงสกลิงค์โดยส่วนเดียว จึงไม่มีการเปลี่ยนลิงค์ คำว่า "ปาณินัง" เป็นรัสสะ เพราะความคลาดเคลื่อนจากทีฆะ (ตามปกติ) ด้วยคำว่า "มัยหัง" ซึ่งเป็นเอกวจนะ ย่อมแสดงความเป็นผู้ไม่มีความถือตัว ซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกุศลคุณของตน แม้จะมีคำเรียกพระชินเจ้าอื่น ๆ อยู่ แต่คำว่า "มุนินทะ" ก็ถูกใช้เพื่อส่งเสริมความเหมาะสมของอรรถอื่น ๆ ที่เรียกว่า "ความเป็นผู้ยังใจที่ปรารถนาให้ยินดี" "ความเป็นผู้เปรียบเหมือนดอกบัว" "ความเป็นผู้สวยงาม" และ "ความเป็นที่พึ่ง" เพราะว่าปากของพระองค์ผู้เช่นนั้นเปรียบเหมือนดอกบัว วาณีที่เกิดขึ้นในช่องปากนั้นย่อมงาม และเพราะเหตุนั้นเองจึงเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นเอง ความเหมาะสมจึงปรากฏชัดในการยังใจให้ยินดี ความเหมาะสมนี้ที่แพร่หลายในโลก ย่อมเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เพราะในความเหมาะสมนั้น กวีผู้ประเสริฐเท่านั้นที่เป็นผู้แนะนำ ดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā; Tatthopadesappabhavā, sujanā kavipuṅgavā’’ti. "พึงทราบว่า 'โอจิตยะ' (ความเหมาะสม) เป็นสิ่งที่เลื่องลือในโลกด้วยความเคารพ ในโอจิตยะนั้น สุชนและกวีผู้ประเสริฐย่อมเป็นต้นกำเนิดแห่งคำแนะนำ" Nimittavaṇṇanā การพรรณนานิมิต 2. Rāmasammādyalaṅkārā, santi santo purātanā; Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te. "อลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้น มีอยู่ เป็นของดีงาม เป็นของเก่าแก่ ถึงกระนั้น พวกผู้ใช้ภาษามาคธีบริสุทธิ์ก็ไม่ใช้สิ่งเหล่านั้น" 2. Athevamabhigatāmitasiddhisampadāpādanekacaturaparamiṭṭhadevatā- bhāvarūpitasaddhammaratanasso’ padassitanipaccakārena iṭṭhadevatāpūjaṃ dassetvā ‘‘nanu bandhalakkhaṇamatthiyeva pubbakaṃ, tasmā kimanena piṭṭhapisanene’’ti lakkhaṇantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyappayojana- sambandhe dassetumāha ‘‘rāmasamme’’ccādi. Rāmasammādīnaṃ rāmasammapabhutīnaṃ pubbācariyānaṃ, rāmasammādayo vā taṃsambandhato. Bhavati hi taṃsambandhato tabbohāro yathā kiñcipi vejjasatthaṃ ‘‘bimbisāro’’ti. Alaṅkārā bhūsāvisesā, bandhālaṅkārapaṭipādakatthena alaṅkārakhyā ganthavisesā vā. Santo sobhanā. Dvepi purā pubbakāle bhavā purātanā, porāṇikā. Ubhopi santi. Yajjapi saṃvijjanti. Tathāpi tūti nipātasamudāyoyaṃ visesābhidhānārambhe. Evaṃ santepīti attho. Suddhamāgadhikāti magadhesu bhavā, tattha viditā vā magadhā, saddā. Te etesaṃ santi, tesu vā niyuttāti māgadhikā. Suddhā ca sakkaṭādibhāsitakālusiyābhāvena visuddhā, asammissā vā aparicitattā te māgadhikā cāti suddhamāgadhikā, yatipotā. Te yathāvutte alaṅkāre ābharaṇavisese na vaḷañjenti, pasādhanavisese nānubhavanti. Ganthavisese pana uggahaṇadhāraṇādivasena attano suddhamāgadhikattā, rāmasammādīnañca sakkaṭādibhāvatoti ayamettha saddattho. Bhāvatthalesopettha paripūrati, tathāvidhapatītiyogato. Suddhamāgadhikā attano parisuddhabhāvena pubbe sobhanāpi te alaṅkārā idāni malaggahitabhāvappattā ‘‘kiṃ tehi malaggahitehi amhādisānaṃ suddhasattāna’’nti na vaḷañjentīti. 2. ครั้นแสดงการบูชาเทวดาที่ตนปรารถนา ด้วยการแสดงความนอบน้อมอันเป็นเครื่องยังความสำเร็จอันหาประมาณมิได้ให้ถึงพร้อม ซึ่งมีพระสัทธรรมรัตนะอันถูกกำหนดให้เป็นรูปภาวะแห่งเทวดาผู้เป็นที่ปรารถนาอันยังความสำเร็จหลายประการมีสี่ประการเป็นต้นให้ถึงพร้อมแล้ว เพื่อแสดงความสัมพันธ์แห่งประโยชน์ของเนื้อความอันมีเบื้องต้นคือการขับไล่ชนผู้คัดค้านการเริ่มต้นลักษณะอื่น โดยกล่าวว่า “ก็ลักษณะแห่งการประพันธ์มีอยู่แล้วแต่ก่อนมิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น จะประโยชน์อะไรด้วยการบดแป้งที่บดแล้ว (การทำซ้ำ) เล่า” จึงกล่าวว่า “รามาสัมเม” เป็นต้น คำว่า “รามาสัมมาทีนัง” คือ ของพระรามาสัมมะเป็นต้น ผู้เป็นบุรพาจารย์ หรือว่าชื่อว่า “รามาสัมมะ” เป็นต้น เพราะความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น ก็การเรียกชื่อนั้นย่อมมีโดยความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น เหมือนอย่างคัมภีร์แพทย์บางคัมภีร์ที่เรียกว่า “พิมพิสาร” ฉะนั้น อลังการทั้งหลาย คือเครื่องประดับพิเศษ หรือคัมภีร์พิเศษที่ชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นเครื่องแสดงอลังการแห่งการประพันธ์ อันดีงาม ทั้งสองอย่างนั้นเป็นของเก่าแก่ คือมีมาในกาลก่อน เป็นของโบราณ มีอยู่ทั้งสองอย่าง แม้ว่าจะมีอยู่ แต่คำว่า “ตถาปิ ตุ” นี้เป็นหมู่ของนิบาตในเบื้องต้นแห่งการกล่าวข้อพิเศษ มีอรรถว่า “แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น” คำว่า “สุทธมาคธิกา” คือเสียงที่เกิดในแคว้นมคธ หรือเป็นที่รู้จักในแคว้นมคธ เสียงเหล่านั้นมีอยู่แก่ชนเหล่านั้น หรือชนเหล่านั้นถูกกำหนดไว้ในเสียงเหล่านั้น จึงชื่อว่ามาคธิกา และที่ชื่อว่า “สุทธะ” (บริสุทธิ์) เพราะไม่มีความมัวหมองแห่งภาษาสันสกฤตเป็นต้น หรือไม่ปะปนเพราะไม่คุ้นเคย และชนเหล่านั้นเป็นมาคธิกา จึงชื่อว่าสุทธมาคธิกา คือเหล่าภิกษุ ชนเหล่านั้นย่อมไม่ใช้เครื่องประดับพิเศษ คืออลังการที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่เสวยเครื่องประดับพิเศษ ส่วนในคัมภีร์พิเศษ ย่อมไม่ใช้โดยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น เพราะความเป็นสุทธมาคธิกาของตน และเพราะความเป็นภาษาสันสกฤตเป็นต้นของพระรามาสัมมะเป็นต้น นี้เป็นอรรถแห่งศัพท์ในที่นี้ แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะก็สมบูรณ์ในที่นี้ เพราะประกอบด้วยความเข้าใจเช่นนั้น สุทธมาคธิกาด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการเหล่านั้นที่เคยดีงามในกาลก่อน แต่บัดนี้ถึงซึ่งความเป็นของมีมลทินแล้ว โดยกล่าวว่า “ประโยชน์อะไรด้วยของมีมลทินเหล่านั้นแก่สัตว์ผู้บริสุทธิ์เช่นพวกเรา” ฉะนั้น ‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu, Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ; Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta- Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti. “ก็เนื้อความบางอย่างที่พึงประจักษ์แจ้ง ย่อมมีอยู่ในถ้อยคำของมหากวีทั้งหลายนั่นแล ซึ่งเนื้อความนั้นย่อมปรากฏล่วงพ้นส่วนประกอบที่ปรากฏชัด เหมือนความเปล่งปลั่งในสตรีทั้งหลาย ฉะนั้น” Hi vuttaṃ. ดังที่กล่าวไว้แล้ว 2. Santo viññūhi pasatthattā sobhanā purātanā pubbakālasambhūtā rāmasammādyalaṅkārā rāmasammādīhi ācariyehi viracitattā, tesaṃ taṃsambandhato tabbohārasadisanāmattā vā rāmasammādayo nāma alaṅkārā kismiñci vejjasatthe ‘‘bimbisāro’’ti vohāro viya. Alaṅkārā bhūsāvisesā, alaṅkārattapaṭipādanato alaṅkāranāmikā ganthavisesā vā santi kiñcāpi vijjanti, tathāpi tu evaṃ santepi suddhamāgadhikā sakkaṭapākatādīsu aññabhāsāsu paricayābhāvato kevalamāgadhikā te rāmasammādike alaṅkāre na vaḷañjenti pasādhanavasena, uggahaṇadhāraṇādivasena na sevanti. Magadhesu bhavā, tesu vā viditā magadhā, saddā. Te etesaṃ atthi, tesu niyuttāti vā māgadhikā. Suddhasaddo magadhavisesano, māgadhikavisesano vā hoti. Saddānaṃ tādisapatītivisesayogato bhāvatthalesopi idha dippati. Tathā hi suddhamāgadhikā attano suddhattā tesaṃ vinyāsena sobhanatte satipi bhāsāya purātanattā aparisuddhoti avamaññamānā na vaḷañjentīti. Vatticchitassatthassa upatthambhakabhūto bhāvatthalesopi mahākavīnaṃ vacanesuyeva labbhatīti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hi– 2. อลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้น อันดีงามเพราะเป็นที่สรรเสริญของวิญญูชน เป็นของเก่าแก่ เกิดขึ้นในกาลก่อน เพราะถูกอาจารย์มีพระรามาสัมมะเป็นต้นรจนาไว้ หรืออลังการชื่อว่าพระรามาสัมมะเป็นต้น เพราะมีชื่อคล้ายกับการเรียกชื่อนั้นโดยความเกี่ยวข้องกับท่านเหล่านั้น เหมือนอย่างการเรียกคัมภีร์แพทย์บางคัมภีร์ว่า “พิมพิสาร” ฉะนั้น อลังการทั้งหลาย คือเครื่องประดับพิเศษ หรือคัมภีร์พิเศษที่ชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นเครื่องแสดงความเป็นอลังการ แม้ว่าจะมีอยู่ แต่ถึงแม้เป็นอย่างนั้น สุทธมาคธิกาผู้เป็นมาคธิกาล้วนๆ เพราะไม่มีความคุ้นเคยในภาษาอื่นมีสันสกฤตและปรากฤตเป็นต้น ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการมีพระรามาสัมมะเป็นต้นเหล่านั้น โดยเป็นเครื่องประดับ ย่อมไม่เสพโดยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น เสียงที่เกิดในแคว้นมคธ หรือเป็นที่รู้จักในแคว้นมคธ เสียงเหล่านั้นมีอยู่แก่ชนเหล่านั้น หรือชนเหล่านั้นถูกกำหนดไว้ในเสียงเหล่านั้น จึงชื่อว่ามาคธิกา คำว่า “สุทธะ” เป็นวิเสสนะของมคธะ หรือเป็นวิเสสนะของมาคธิกา แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะก็ปรากฏในที่นี้ เพราะประกอบด้วยความเข้าใจพิเศษเช่นนั้นของศัพท์ทั้งหลาย จริงอยู่ สุทธมาคธิกาด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน ย่อมไม่ใช้เครื่องอลังการเหล่านั้น โดยดูหมิ่นว่า “แม้เมื่อมีความดีงามด้วยการจัดวางของเครื่องอลังการเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นภาษาเก่าแก่ จึงไม่บริสุทธิ์” ฉะนั้น แม้ส่วนแห่งอรรถคือภาวะอันเป็นเครื่องอุปถัมภ์แห่งเนื้อความที่ประสงค์จะกล่าว ก็พึงเห็นว่าย่อมได้ในถ้อยคำของมหากวีทั้งหลายนั่นแล ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘Patīyamānaṃ pana kiñci vatthu, Attheva vāṇīsu mahākavīnaṃ; Yaṃ taṃ pasiddhāvayavātiritta- Mābhāti lāvaṇyamivaṅganāsū’’ti. “ก็เนื้อความบางอย่างที่พึงประจักษ์แจ้ง ย่อมมีอยู่ในถ้อยคำของมหากวีทั้งหลายนั่นแล ซึ่งเนื้อความนั้นย่อมปรากฏล่วงพ้นส่วนประกอบที่ปรากฏชัด เหมือนความเปล่งปลั่งในสตรีทั้งหลาย ฉะนั้น” Tassattho – mahākavīnaṃ pūjitakavīnaṃ vāṇīsu vacanavisesesu patīyamānaṃ gammamānaṃ yaṃ kiñci vatthu yo koci atthaleso attheva atthi eva, taṃ vatthu aṅganāsu vanitāsu pasiddhāvayavātirittaṃ hatthapādādipākaṭasarīrāvayavato adhikaṃ lāvaṇyamiva manogocarībhūtasundarattaṃ viya pasiddhāvayavātirittaṃ pakāsasaddāvayavato adhikaṃ hutvā ābhāti dippatīti. อรรถแห่งบทนั้นคือ วัตถุบางอย่าง หรือส่วนแห่งอรรถบางอย่างที่พึงเข้าใจ ที่พึงรู้แจ้ง ซึ่งมีอยู่ในถ้อยคำพิเศษของมหากวีทั้งหลาย คือกวีผู้เป็นที่บูชา ย่อมมีอยู่แล้วนั่นแล วัตถุนั้นย่อมปรากฏ ย่อมรุ่งเรือง โดยเป็นสิ่งที่เกินกว่าส่วนประกอบที่ปรากฏ คือเกินกว่าส่วนประกอบแห่งร่างกายที่ปรากฏมีมือและเท้าเป็นต้น เหมือนความงาม คือความสวยงามอันเป็นอารมณ์ของใจในสตรีทั้งหลาย คือหญิงสาวทั้งหลาย ฉะนั้น โดยเป็นสิ่งที่เกินกว่าส่วนประกอบแห่งศัพท์ที่ปรากฏ Abhidhānādivaṇṇanā คำอธิบายอภิธานเป็นต้น 3. Tenāpi nāma toseyya-mete’laṅkāravajjite; Anurūpenā’laṅkāre-ne’sameso parissamo. ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังชนเหล่านั้นผู้ปราศจากอลังการเหล่านี้ให้ยินดี ด้วยอลังการที่เหมาะสม ความพยายามนี้ (คือคัมภีร์) นี้ของเรา 3. Teneccādi. Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi, ganthavisesehi vā rahite, alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehi te, ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato, dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena, alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena, savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo. 3. บทว่า เตนะ เป็นต้น ความว่า ด้วยเหตุที่ชนเหล่านั้นไม่ใช้สอยอลังการเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังเหล่านักบวชเหล่านั้นผู้ปราศจากอลังการ คือเว้นจากเครื่องประดับหรือคัมภีร์พิเศษ หรือผู้ที่อลังการตามที่กล่าวแล้วปราศจากไปแล้ว ให้ยินดีด้วยอลังการที่เหมาะสมแก่นักบวชเหล่านั้น เพราะความเป็นของใหม่ที่กำลังรจนาอยู่ในบัดนี้ และเพราะความเป็นสิ่งที่รจนาด้วยภาษาที่อบรมอยู่ในท่ามกลางดอกบัวคือพระโอษฐ์ของพระทศพล ด้วยอลังการที่สมควร คือเครื่องประดับ หรือคัมภีร์อลังการ พึงทำให้สันโดษด้วยการใช้สอยโดยเป็นเครื่องประดับตามที่ปรารถนา หรือโดยการฟังและการทรงจำ เป็นต้น คำว่า อปินามะ คือ ไฉนหนอ ความพยายามนี้ คือการประกอบคัมภีร์อลังการอันเป็นเหตุให้เกิดความสันโดษเช่นนั้นของเรานี้ Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro, ābharaṇaṃ hārakeyūrādi. Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkārotiminā pana alaṅkārasaddena pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā, yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate, yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate, yena sobhate, tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā, atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti, yato sobhate. Teneva vakkhati ‘‘taṃ tu pāpentulaṅkārā, vindanīyatarattana’’nti ca, ‘‘atthālaṅkārasahite’’ccādikañca. ชื่อว่าอลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับอัตภาพด้วยสิ่งนี้ คือเครื่องประดับมีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ส่วนด้วยศัพท์ว่า อลังการ นี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมประดับร่างกายคือคำประพันธ์ด้วยสิ่งนี้ อลังการแห่งศัพท์มีปสาทะเป็นต้น และอลังการแห่งอรรถมีสภาววุตติเป็นต้น อันมีประการต่างๆ ย่อมถูกสงเคราะห์ไว้ ซึ่งร่างกายคือคำประพันธ์อันนับว่าเป็นศัพท์และอรรถ ย่อมงดงามด้วยอลังการเหล่านั้น จริงอยู่ เครื่องอลังการมีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ย่อมถูกวางไว้ในร่างกายของบุรุษ ซึ่งร่างกายนั้นย่อมงดงามด้วยเครื่องอลังการนั้นฉันใด อลังการแห่งศัพท์และอลังการแห่งอรรถก็ย่อมถูกวางไว้ในร่างกายคือคำประพันธ์ ซึ่งร่างกายนั้นย่อมงดงามด้วยอลังการเหล่านั้นฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า อลังการเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นรัตนะที่พึงประสบยิ่ง และ ประกอบด้วยอลังการแห่งอรรถ เป็นต้น Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro, tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya. Vakkhati hi ‘‘ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako’’ ccādi. Atra uccate – ส่วนแม้ร่างกายคือคำประพันธ์ก็เป็นอลังการ เพราะมีความเป็นอลังการนั้น โดยความเป็นเครื่องจัดวางอลังการ อนึ่ง คัมภีร์ชื่อว่าสุโพธาลังการะอันแสดงอลังการนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอลังการ เพราะความเป็นเครื่องแสดงสิ่งที่ประดับแล้ว เหมือนคำว่า มงคลสูตร ฉะนั้น จริงอยู่ ท่านจะกล่าวว่า แม้คัมภีร์ก็เป็นเครื่องประกาศอลังการแห่งถ้อยคำของกวี เป็นต้น ในที่นี้กล่าวไว้ว่า ‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito; Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti. ศัพท์ว่า อลังการ นี้เป็นโดยมุขยนัย อาศัยอลังการแห่งศัพท์และอรรถ ส่วนโดยสามัตถิยนัย ย่อมมีในที่ตั้ง (ร่างกายคือคำประพันธ์) และในคัมภีร์ที่มีอลังการนั้นด้วย ฉะนั้น Anenassābhidheyyādīni vuccanti. Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ, samuditena satthena vacanīyattho. So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ. Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti. Yena ca yo paṭipādīyati, tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi. Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ, taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito. Yassa hi yamuddissa pavatti hoti, taṃ tassa payojanaṃ, taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ, paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa. Satthapayojanānaṃ, sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva. Yathāha – ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอภิเธยยะเป็นต้น สิ่งที่ถูกกล่าวเรียกว่า อภิเธยยะ คือเนื้อความที่พึงกล่าวด้วยคัมภีร์ที่ประมวลมาแล้ว และอภิเธยยะนั้นคือการแสดงอลังการเหล่านั้นเพื่อการกำหนดส่วนแห่งอลังการของร่างกาย (คือคำประพันธ์) เพราะอลังการเหล่านั้นถูกแสดงด้วยคัมภีร์สุโพธาลังการะ และคัมภีร์ใดแสดงอลังการใด อลังการนั้นย่อมเป็นเนื้อความของคัมภีร์นั้น ฉะนั้นจึงเป็นคัมภีร์ที่มีอภิเธยยะ แต่การรวบรวมอลังการของร่างกายนั้นแลเป็นประโยชน์ที่แสดงไว้แล้ว เพราะคัมภีร์สุโพธาลังการะย่อมเป็นไปโดยอาศัยประโยชน์นั้น เพราะว่าสิ่งใดเป็นไปโดยมีสิ่งใดเป็นจุดประสงค์ สิ่งนั้นย่อมเป็นประโยชน์ของสิ่งนั้น และประโยชน์นั้นมีลักษณะคือความเป็นกวีและความมีชื่อเสียงเป็นต้น โดยลำดับแล้วก็เพื่อประโยชน์นั้นคือการรวบรวมคัมภีร์สุโพธาลังการะ ส่วนความสัมพันธ์ของคัมภีร์และประโยชน์ ซึ่งมีลักษณะเป็นสิ่งที่พึงให้สำเร็จและสิ่งที่ทำให้สำเร็จนั้น ผู้แสดงบทนิสสยะได้แสดงไว้แล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘Satthaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā; Vuttātaṃvuttiyāyeva, vutto tannissitopi so’’ti. คัมภีร์และประโยชน์ ทั้งสองคือความสัมพันธ์และที่อาศัย ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยความเป็นไปของคัมภีร์และประโยชน์นั้นนั่นเอง และแม้ความสัมพันธ์ที่อาศัยคัมภีร์และประโยชน์นั้น ก็ถูกกล่าวไว้แล้วเช่นกัน Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā, aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā. Vuttañhetaṃ – และการกล่าวถึงอภิเธยยะเป็นต้นนั้น เป็นเพราะผู้ประกอบด้วยความพิจารณาอันวิเศษย่อมรับเอาสิ่งนั้นไว้ ส่วนสิ่งอื่น เช่น คำพูดของคนบ้าเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงละทิ้ง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Sambandhānuguṇopāyaṃ, purisatthābhidhāyakaṃ; Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ para’’nti. วาจาที่แสดงประโยชน์ของบุรุษ ซึ่งมีอุบายอันเหมาะสมกับความสัมพันธ์ เป็นวาจาที่ผู้พิจารณาพึงรับเอา ส่วนวาจาอื่นจากนี้ไม่พึงรับเอา Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ. ในที่นี้ คำว่า วากยะ ประสงค์เอาคัมภีร์อันมีรูปเป็นมหาวากยะ ซึ่งเป็นการประมวลมาแห่งวาจาในระหว่างที่ประกอบด้วยลักษณะแห่งวาจา 3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti, tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi, ganthavisesehi vā vajjite, te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena, dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena, ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena, ganthavisese uggahaṇadhāraṇādikārāpanena vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti, eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo. Apināmāti ettha itisaddo gamyamāno. 3. ด้วยเหตุที่ชนเหล่านั้นไม่ใช้สอยอลังการเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น (ข้าพเจ้า) พึงยังเหล่านักบวชผู้บริสุทธิ์ในภาษามคธเหล่านี้ ผู้ปราศจากอลังการ คือเว้นจากเครื่องประดับพิเศษหรือคัมภีร์พิเศษ หรือผู้ที่อลังการเหล่านั้นปราศจากไปแล้ว ให้ยินดีด้วยอลังการที่เหมาะสมแก่นักบวชผู้บริสุทธิ์ในภาษามคธเหล่านี้ เพราะความเป็นของใหม่โดยดำเนินไปตามรูปแห่งภาษามคธ หรือเพราะความเป็นสิ่งที่เหมาะสมเพราะรจนาด้วยพระดำรัสของพระทศพล ด้วยอลังการคือเครื่องประดับพิเศษหรือคัมภีร์พิเศษ พึงทำให้สันโดษด้วยการให้ใช้สอยอลังการ หรือด้วยการให้กระทำการเรียนและการทรงจำคัมภีร์พิเศษเป็นต้น พึงทำให้พอใจว่า ไฉนหนอ (จึงจะดี) ความพยายามนี้ คือการประกอบคัมภีร์อลังการนี้ของข้าพเจ้า ในบทว่า อปินามะ นี้ มี อิติ ศัพท์ ที่พึงเข้าใจได้ Alaṅkārehi vajjitā, alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca. Rūpassa anu anurūpaṃ, rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā, tena anurūpena. Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro, hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe, ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro. Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti. Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi, tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene’’ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati. Vuttamidameva – บทว่า อลังการวัชชิเต ความว่า ผู้ที่อลังการทั้งหลายเว้นแล้ว หรือผู้ที่อลังการทั้งหลายถูกเว้นไปแล้ว บทว่า อนุรูปะ ความว่า ตามสมควรแก่รูป หรือดำเนินไปตามรูป ชื่อว่า อนุรูปะ ด้วยบทว่า อนุรูปะนั้น ในฝ่ายเครื่องประดับ ชื่อว่า อลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับอัตภาพด้วยสิ่งนี้ มีสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น ส่วนในฝ่ายคัมภีร์ ชื่อว่า อลังการ เพราะชนทั้งหลายย่อมประดับร่างกายคือคำประพันธ์ด้วยสิ่งนี้ ด้วยมุขยภาวะนี้ ท่านกล่าวถึงสัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น แต่โดยอมุขยภาวะ แม้ร่างกายคือคำประพันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอลังการทั้งสองนี้ และแม้คัมภีร์อันมีนามอันประเสริฐว่า สุโพธาลังการะ ซึ่งได้นามตามอรรถนี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมรู้แจ้งอลังการสองประการด้วยคัมภีร์นี้ อันเป็นเครื่องประกาศอลังการ เหมือนโวหารว่า มงคลสูตร รัตนสูตร เป็นต้น ก็เรียกว่า อลังการ เช่นกัน คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า ‘‘Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ, saddatthālaṅkatissito; Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne, tathā satthepi tabbatī’’ti. คำว่า มุขยาลังการ นี้ อาศัยอลังการแห่งเนื้อความและถ้อยคำ แต่ในการตั้งอยู่ในความสามารถ (สามัตถิยะ) ย่อมเป็นไปในคัมภีร์เช่นนั้นเหมือนกัน Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce, aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti. ในที่นี้ ที่ชื่อว่า สามัตถิยะ คือลักษณะแห่งความไม่เป็นโดยประการอื่นนั่นเอง ด้วยคิดว่า หากสิ่งนั้นไม่เป็นสิ่งที่พึงให้ถึงพร้อมซึ่งความเป็นสิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น (ตทาเธยยะ) เพราะโวหารคือความเป็นผู้ให้ถึงพร้อมซึ่งที่อาศัยสิ่งนั้น (ตทาธาระ) แล้ว จะเป็นอะไรอื่นไปได้ 4. Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā; Sammohabbhāhatāve’te, nāvabujjhanti kiñcipi. ปัญญาที่คุ้นเคยในคัมภีร์ต่างๆ มากมาย อันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้, ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำแล้ว ย่อมไม่รู้อะไรเลย 5. Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnī’ha ; Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhūvivekino. การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชนเหล่านั้น ผู้ไม่มีครูในโลกนี้, ส่วนชนเหล่าใดที่เกลือกกลั้วด้วยละอองเท้าของครูเหล่านั้น ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษผู้มีปัญญาพิจารณา 4-5. Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ. Atoyeva vuccati – 4-5. เมื่อแสดงอภิเธยยะเป็นต้น โดยมีการห้ามชนผู้คัดค้านการเริ่มต้นลักษณะเป็นเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ การจำแนกคุณและโทษในที่ทั้งปวง (ย่อมมี) จากคัมภีร์นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า - ‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ; Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti. การจำแนกคุณและโทษในที่ทั้งปวง ย่อมมาจากคัมภีร์เท่านั้น, บุคคลใดกระทำ (การจำแนก) โดยปราศจากคัมภีร์ ความวู่วามอะไรจะยิ่งไปกว่าความวู่วามนั้น Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva, nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ. Tathā cāha – เพราะฉะนั้น การพิจารณาแบ่งแยกคุณและโทษ ย่อมเป็นของท่านผู้รู้สิ่งนั้นเท่านั้น ไม่ใช่ของเหล่ามนุษย์ผู้เป็นดั่งสัตว์ผู้ไม่รู้คัมภีร์ และท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า - ‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ; Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti. ชนผู้ไม่รู้คัมภีร์จะจำแนกคุณและโทษได้อย่างไร, คนตาบอดจะมีสิทธิ์อะไรในการรับรู้ความต่างแห่งรูป Yenevaṃ, tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato, nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘yesa’’ntiādigāthādvayamāha. Tattha yesanti aniyamuddeso, yehīti attho. Yehi na sañcitā na rāsikatā, nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti. Kā sā? Paññā heyyopādeyyavivekarūpā. Kīdisīti āha ‘‘anekasatthantarocitā’’ti. Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ. Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ. Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā, evasadditā hontīti adhippāyo. Yato evaṃ, tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti, na jānantītyattho. Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ. Tenevāha bhagavā – เพราะเหตุที่เป็นเช่นนี้ ในที่นี้ เฉพาะผู้ที่ได้ดวงตาคือคัมภีร์ต่างๆ อันผ่องใสในการเห็นคุณและโทษเท่านั้นจึงจะเข้าถึงได้ ไม่ใช่ผู้อื่นที่ตรงกันข้ามกัน เพื่อจะแสดงโดยนัยอนุวายะและพยติเรกะ (นัยคล้อยตามและนัยกลับกัน) จึงกล่าวคาถาสองบทมีคำว่า 'เยสัง' เป็นต้น ในคาถานั้น คำว่า 'เยสัง' เป็นการระบุโดยไม่เจาะจง ความหมายคือ 'เยหิ' (โดยชนเหล่าใด) คำว่า 'ไม่ได้สั่งสม' คือไม่ได้ทำให้เป็นกองไว้ อธิบายว่า แม้จะเป็นไปในสันดานต่างๆ กัน แต่ก็ไม่ได้อบรม ไม่ได้ทำให้คุ้นเคยในสันดานเดียวกันโดยนัยแห่งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ปัญญานั้นคืออะไร? คือปัญญาที่มีรูปเป็นการจำแนกสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรยึดถือ ปัญญานั้นเป็นเช่นไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'คุ้นเคยในคัมภีร์อื่นมากมาย' คือปัญญาที่คุ้นเคยด้วยอำนาจการฟังและการทรงจำ เป็นต้น ในคัมภีร์อื่นมากมาย มีพระไตรปิฎก ตรรกศาสตร์ ไวยากรณ์ และอลังการศาสตร์ เป็นต้น ปัญญานั้นอันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้ นี้คือเนื้อความ คำว่า 'เอเต' เป็นคำกำหนดถึงชนตามที่ระบุไว้ คำว่า 'ถูกความหลงครอบงำ' คือถูกโมหะที่มีกำลังกระทบกระทั่ง คือประหารอย่างวิเศษ เพราะความไม่มีแห่งปัญญาอันยอดเยี่ยมตามที่กล่าวมาแล้ว อธิบายว่า เป็นผู้ถูกโมหะครอบงำนั่นเอง เพราะเหตุที่เป็นเช่นนั้น แม้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีรูปเป็นสิ่งที่ควรละและควรยึดถือ ชนเหล่านั้นก็ย่อมไม่รู้แจ้ง คือไม่รู้ เพราะไม่ได้บรรลุความยอดเยี่ยมแห่งปัญญาเครื่องจำแนกที่ได้อาศัยการปรนนิบัติเท้าของครู มีการไม่ประกอบในฐานะอันไม่ควรเป็นต้น เพราะว่าแม้ผู้ที่ถูกความเกียจคร้านเป็นต้นครอบงำเพียงเล็กน้อย หากเป็นผู้มุ่งตรงต่อดอกบัวคือเท้าของครูผู้หนักแน่นด้วยการปรนนิบัติอาจารย์อยู่เสมอ มีการมีศีรษะเกลือกกลั้ว (ด้วยธุลีเท้า) เป็นต้น ย่อมบรรลุความแตกฉานแห่งปัญญาเช่นนั้นได้ในเวลาต่อมา ด้วยกำลังแห่งความคุ้นเคยที่ทำไว้ในคัมภีร์ต่างๆ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า - ‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī, Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ, Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti. บุรุษผู้คบคนเลว ย่อมเสื่อมลง, ผู้คบคนเสมอกัน ย่อมไม่เสื่อมในกาลไหนๆ, ผู้เข้าไปหาคนประเสริฐ ย่อมรุ่งเรืองโดยเร็ว, เพราะฉะนั้น พึงคบผู้ที่ยิ่งกว่าตน Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī, nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo. Ruḷho atthaviseso. Tenāha ‘‘kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūnihā’’ti. Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ, lesamattampi natthi, anadhigatāyevettha eteti adhippāyo. Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ye’’tiādi. Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā, teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti, teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo. Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti. เพราะเหตุนั้น ในการจำแนกคุณและโทษนี้ เฉพาะผู้มีปัญญาเช่นนี้เท่านั้นที่เป็นผู้มีสิทธิ์ (คุณสมบัติ) ไม่ใช่ผู้อื่นที่ตรงกันข้ามซึ่งเป็นดั่งสัตว์ในร่างมนุษย์ นี้เป็นอธิบายในเรื่องนี้ เนื้อความพิเศษเป็นสิ่งที่รู้กันอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชนเหล่าใด ผู้ไม่มีครูในโลกนี้' คำว่า 'ในโลกนี้' คือ ในโลกนี้ ชนเหล่าใดไม่มีการปรนนิบัติเท้า คือการรับใช้ที่พึงทำแก่ครูทั้งหลาย ประโยชน์อะไรจะมีด้วยชนเหล่านั้นผู้ไม่รู้รสแห่งความแตกฉานในปัญญาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ประโยชน์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มี อธิบายว่า สิ่งนี้ (การจำแนกคุณโทษ) ชนเหล่านั้นเข้าไม่ถึงเลย บัดนี้ ท่านกล่าวโดยนัยปฏิเสธ (พยติเรกะ) ว่า 'เย' เป็นต้น ชนเหล่าใดผู้ถึงพร้อมด้วยสมบัติมีการทำบุญไว้ในปางก่อนเป็นต้น ถูกละอองเท้า คือธุลีเท้าของครูเหล่านั้นโปรยปรง ครอบคลุม และเกลือกกลั้วแล้ว ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษ คือเป็นคนดีที่ปรากฏชัดด้วยความแตกฉานในปัญญาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เป็นผู้มีวิเวก คือเป็นผู้ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญาเครื่องกำหนดจำแนกคุณและโทษที่ควรละและควรยึดถือ อธิบายว่า ชนเหล่านั้นนั่นแหละเข้าถึงการจำแนกคุณและโทษในเรื่องนี้ และการปรนนิบัติเท้าครูนี้ อันบุคคลพึงทำด้วยความเอื้อเฟื้ออย่างวิเศษ ท่านจึงชักชวนสัตบุรุษในการหมั่นทำสิ่งนั้นด้วยโวหารอ้อม (วังกวุตติ) 4-5. Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti, tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘yesaṃ…pe… kino’’ti gāthādvayamāha. Anekasatthānaṃ tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā, dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato, pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā. Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti. Na eke aneketi ca, te ca te satthā ceti ca, tesamantaramiti ca, tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho. Tena vuttaṃ– 4-5. ชนเหล่าใดผู้มีความแตกฉานในญาณอันคุ้นเคยในศาสตร์ทั้งปวง หากชนเหล่านั้นยกโทษขึ้น ท่านเมื่อจะแสดงการไม่ทำความเคารพต่อถ้อยคำของคนผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตด้วยการรู้เพียงบางส่วน โดยปราศจากการกำจัดโทษนั้นของชนเหล่านั้น ด้วยโวหารอ้อม และเพื่อจะแสดงว่าสัตบุรุษพึงทำความเคารพครูอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่นของตนให้ถึงพร้อมด้วยความเอื้อเฟื้ออย่างยิ่งโดยทางนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคาถาสองบทว่า 'เยสัง...เป...วิเวกิโน' ปัญญาคือสุตมยปัญญาที่คุ้นเคยด้วยอำนาจการฟัง การเรียน และการทรงจำ เป็นต้น ในท่ามกลาง คือในภายในที่เรียกว่าความหมายตามความเป็นจริงแห่งคัมภีร์มากมาย มีพระไตรปิฎก ตรรกศาสตร์ และไวยากรณ์ เป็นต้น อันชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมไว้ แม้ปัญญา ๒ อย่างจะไม่มีการเป็นไปในขณะเดียวกัน แต่เพราะความเป็นกลุ่มก้อนที่พอกพูนไว้ หรือเพราะการเป็นไปในสถานะที่มากจากการได้ปัจจัยมีการเสพติดต่อกันเป็นต้นของปัญญาในกาลก่อนและปัญญาในกาลหลัง ปัญญาที่พึงสั่งสมไว้ก็ไม่ได้ทำให้เป็นกองไว้ ชนเหล่านี้ผู้ปราศจากความแตกฉานในปัญญาเช่นนี้ ชื่อว่าถูกความหลงครอบงำ เพราะความไม่มีแห่งความแตกฉานในปัญญา จึงถูกโมหะที่มีกำลังกระทบกระทั่งอย่างวิเศษนั่นเอง ย่อมไม่รู้แจ้งสิ่งที่ควรละและควรยึดถือแม้สักน้อย ส่วนการวิเคราะห์ (วิคคหะ) มีดังนี้: ไม่ใช่หนึ่ง ชื่อว่า อเนกะ, ศาสตร์เหล่านั้นด้วย ศาสตร์เหล่านั้นด้วย ชื่อว่า อเนกสัตถะ, ระหว่างแห่งศาสตร์เหล่านั้น ชื่อว่า อเนกสัตถันตระ, คุ้นเคยในระหว่างแห่งศาสตร์เหล่านั้น ชื่อว่า อเนกสัตถันตรุจิตะ, และถูกประหารด้วยความหลง ชื่อว่า สัมโมหัพภาหตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า - ‘‘Guṇadosamasatthaññū, jano vibhajate kathaṃ; Adhikāro kimandhassa, rūpabhedopaladdhiya’’nti. ชนผู้ไม่รู้คัมภีร์จะจำแนกคุณและโทษได้อย่างไร, คนตาบอดจะมีสิทธิ์อะไรในการรับรู้ความต่างแห่งรูป Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate. Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti, na bhavatyeva, tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati, tadabhāve na bhavatyeva. Idameva vuccate– อรรถแห่งคาถานั้นคือ ชนผู้ไม่รู้ศาสตร์ จะจำแนกคุณและโทษได้อย่างไร ก็แหละ ในการเห็นความแตกต่างของรูป ในการรู้ความแตกต่างของรูปมีสีเขียว สีเหลือง เป็นต้น อำนาจหรือการเผชิญหน้าของคนตาบอดมีอะไรเล่า ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ด้วยดวงตาคือปัญญาที่ผ่องใสซึ่งเข้าถึงภายในศาสตร์ต่างๆ มากมายนั่นเอง การจำแนกคุณและโทษย่อมมี เมื่อไม่มีสิ่งนั้น ย่อมไม่มีเลย สิ่งนี้แหละที่กล่าวไว้ว่า ‘‘Sabbattha satthatoyeva, guṇadosavivecanaṃ; Yaṃ karoti vinā satthaṃ, sāhasaṃ kimatodhika’’nti. "ในที่ทั้งปวง การจำแนกคุณและโทษย่อมมีจากศาสตร์เท่านั้น การกระทำใดที่ทำโดยปราศจากศาสตร์ ความหุนหันพลันแล่นอะไรจะยิ่งกว่านั้น" Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti, satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti, yaṃ karaṇaṃ atthi, atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva. อรรถแห่งคาถานั้นคือ ในที่ทั้งปวง การจำแนกคุณและโทษย่อมมีจากศาสตร์เท่านั้น โดยปราศจากศาสตร์ โดยปราศจากปัญญาเช่นที่เหมาะสมกับศาสตร์ การกระทำใดที่ทำ การจำแนกคุณและไม่ใช่คุณ (โทษ) การกระทำใดมีอยู่ ความหุนหันพลันแล่นอะไรจะยิ่งกว่านั้น การกระทำที่รีบร้อน การกระทำที่ไม่พิจารณา ย่อมไม่มีเลย Iha imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ ในโลกนี้ ชนเหล่าใดผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แก่ครูบาอาจารย์ ‘‘Piyo garu bhāvanīyo, Vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā, No cā’ṭṭhāne niyojako’’ti. "เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่เจริญใจ เป็นผู้กล่าวและอดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ลึกซึ้ง และไม่ชักชวนในสิ่งที่ไม่สมควร" Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi, tehi kiṃ payojanaṃ. Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā, teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti, te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo. Sotumicchā sussūsā, taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti. Pādesu sussūsāti ca, tesaṃ pādāti ca, tesu rajānīti ca, tehi okiṇṇāti ca viggaho. Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā. Vuttañhi bhagavatā – แก่อาจารย์ผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้ว การปรนนิบัติเท้าที่พึงทำไม่มี มีประโยชน์อะไรแก่ชนเหล่านั้น ชนเหล่าใดผู้ทำบุญไว้แล้ว ถูกธุลีพระบาทของครูบาอาจารย์เหล่านั้นคลุกเคล้าและประพรมแล้ว ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตบุรุษ เป็นผู้มีวิเวก (ผู้จำแนกแยกแยะ) ย่อมเป็นผู้มีปัญญาอันวิเวกพิเศษที่ได้มาด้วยการคบหากัลยาณมิตรและครูบาอาจารย์ นี้เป็นความหมายว่า ชนเหล่านั้นนั่นแหละย่อมรู้ซึ่งวิเวก ความปรารถนาจะฟัง ชื่อว่า สุสสูสา แม้การปรนนิบัติเท้าที่พึงทำอาศัยสิ่งนั้น ก็ชื่อว่า สุสสูสา เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น และบทว่า "สุสสูสาในเท้า" และบทว่า "เท้าของชนเหล่านั้น" และบทว่า "ธุลีในเท้าเหล่านั้น" และบทว่า "ถูกธุลีเหล่านั้นคลุกเคล้า" เป็นวิเคราะห์ เพราะความตรัสรู้ทั้งหมดของศิษย์ขึ้นอยู่กับครูบาอาจารย์ พึงคบหาผู้ที่ยิ่งกว่าคุณของตนเองเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า ‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī, Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ, Tasmā’ttano uttaritaraṃ bhajethā’’ti. "บุรุษผู้คบหาคนเลว ย่อมเสื่อมลง ผู้คบหาคนเสมอกัน ย่อมไม่เสื่อมลงเลย ผู้เข้าใกล้คนประเสริฐ ย่อมเจริญขึ้นโดยเร็ว เพราะเหตุนั้น พึงคบหาผู้ที่ยิ่งกว่าตนเอง" 6. Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā; Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ. เหล่านักกวีผู้มีตาและใจจดจ่ออยู่กับกวีนิพนธ์และนาฏกรรม การที่พวกเขารจนาสิ่งใดๆ นั้น ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก 7. Teye’va paṭibhāvanto, so’va bandho savimhayo; Yena tosenti viññūye, tatthāpya’vihitādarā. การประพันธ์นั้นนั่นแหละที่ทำให้เกิดความอัศจรรย์ เมื่อพิจารณาถึงสิ่งเหล่านั้น ซึ่งทำให้วิญญูชนพึงพอใจ แม้ในสิ่งนั้นก็ยังไม่ใส่ใจ 6-7. Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā’’ti olīnavuttino sotujane samussāheti ‘‘kabbanāṭakā’’tiādinā. Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ. Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca, mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca, taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati. Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā’’tiādinā anekadhā vaṇṇenti. Taṃ yathā? (คาถา) 6-7. ครั้นแสดงสิ่งที่สำเร็จแล้วโดยนัยอรรถและปฏิเสธในเรื่องนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อกระตุ้นชนผู้ฟังที่มีถ้อยคำท้อถอยว่า "ความเพียรที่เกิดจากการประกอบความพยายามพิเศษในการรจนา เพราะไม่มีความคุ้นเคยในกวีนิพนธ์และนาฏกรรมของเรามีประโยชน์อะไร" จึงกล่าวด้วยบทว่า "กวีนิพนธ์และนาฏกรรม" เป็นต้น การประพันธ์ที่นับว่าเป็นการใช้ของกวี สิ่งนี้ของกวี ชื่อว่า กวีนิพนธ์ มีลักษณะเป็นองค์ประกอบของประโยคอิสระเป็นต้น ประกอบด้วยกลุ่มประโยคภายใน แตกต่างกันด้วยประเภทที่กล่าวไว้ เป็นร้อยกรอง ร้อยแก้ว ร้อยกรองและร้อยแก้วที่เรียกว่า จัมปู และเป็นมหากาพย์ที่มีลักษณะเป็นประโยคใหญ่ มหากาพย์นั้นแล ย่อมถูกประพันธ์หรือกระทำด้วยบทพิเศษที่เรียกว่า สรรค จึงเรียกว่า สรรคพันธะ ส่วนลักษณะของสิ่งนั้น ย่อมพรรณนาไว้หลายนัยด้วยบทว่า "เบื้องต้นของสรรคพันธะ พึงเป็นการอวยพรที่พึงปรารถนา หรือการนอบน้อม หรือการกล่าวถึงอรรถะบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการประพันธ์" เป็นต้น สิ่งนั้นเป็นอย่างไร? ‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ; Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ. "สรรคพันธะ เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น การนอบน้อม การกล่าวถึงเรื่องราว และการอวยพร ก็เป็นเบื้องต้นของมหากาพย์นั้น" Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā; Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ. "เกิดจากเรื่องราวในประวัติศาสตร์ หรืออาศัยสัตบุรุษ มุ่งผลสี่ประการ มีพระเอกผู้ประเสริฐสี่คน" Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ; Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ. "พรรณนาถึงเมือง ฤดู พระจันทร์ ภูเขา พระอาทิตย์ขึ้น การเล่นน้ำในสวน การดื่มน้ำผึ้ง และงานรื่นเริง" Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi; Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi. "ด้วยการพลัดพราก การแต่งงาน การเกิดและการเจริญวัยของกุมาร ด้วยการปรึกษา การส่งทูต การเดินทาง การรบ และความเจริญของพระเอก" Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ; Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi. "ประดับประดาด้วยรสและอารมณ์ที่ไม่ขาดสาย ไม่ย่อ ด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยถ้อยคำที่น่ารักและสัมพันธะที่ดี" Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ; Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti. "ประกอบด้วยตอนจบของบทที่แตกต่างกันในทุกที่ เป็นที่รื่นรมย์ของโลก กวีนิพนธ์นั้นย่อมดำรงอยู่ตลอดกัป เป็นเครื่องประดับที่ดี" Tattha itihāsakathubbhūtanti purāvuttakathāsannissayaṃ. Santasannissayanti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā. Catuvaggaphalāyattanti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ. Dhammo nāma abbhūdayanibbānahetuko. Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ, ajjitānañca rakkhaṇaṃ. Kāmo nāma nirayo visayo payogo. Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti. Caturodāttanāyakanti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho, paṭipakkho ca yattha, taṃ. Madhu nāma surā. Vippalambho viraho. Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo. Dūto sandhānappavatto puriso. Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ. Āji sandhyābhāve viggaho. Asaṅkhattarasabhāvanirantaranti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo, bhāvā ratiussāhādayo, tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ. Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ, tehīti. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า “อิติหาสกถุพภูตะ” หมายถึง อาศัยเรื่องราวที่กล่าวมาแล้วในอดีต. คำว่า “สันตสันนิสสยะ” หมายถึง อาศัยคุณธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความดีงามอื่น ๆ หรือเรื่องราวของพระราชาเป็นต้น. คำว่า “จตุวัคคผลาวัตตะ” หมายถึง ขึ้นอยู่กับผล ๔ ประการ มีธรรมเป็นต้น. ธรรมะ คือ เหตุแห่งความเจริญและความหลุดพ้น (นิพพาน). อัตถะ คือ การแสวงหาความรู้ ที่ดินเป็นต้น โดยชอบธรรม และการรักษาสิ่งที่แสวงหามาได้แล้ว. กามะ คือ นรก วิสัย และการใช้สอย. โมกขะ คือ การดับทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง. คำว่า “จตุโรทัตตนายก” หมายถึง ที่ซึ่งมีนายกผู้ประเสริฐ ผู้มีใจกว้างขวาง ผู้ฉลาด ๔ ท่าน ด้วยการประกอบด้วยความเพียร ความสามารถ ความมีกำลัง และความมีอานุภาพ ด้วยการประกอบด้วยการบริจาคอันยิ่งเป็นต้น และมีฝ่ายตรงข้ามและฝ่ายปฏิปักษ์อยู่ด้วย. มธุ คือ สุรา. วิปปะลัมภะ คือ การพลัดพราก. มันตะ คือ การตัดสินใจกระทำร่วมกับผู้รู้หลักนิติ. ทูตะ คือ บุรุษผู้ดำเนินงานประนีประนอม. ปยานะ คือ การเดินทางไปเพื่อเหตุแห่งสงครามเป็นต้น. อาชิ คือ การวิวาทเมื่อไม่มีการประนีประนอม. คำว่า “อสังขัตตรสภาวนิรันตระ” หมายถึง แผ่ซ่านไปอย่างต่อเนื่องด้วยรสชาติอันไม่จำกัดและมีมากมาย เช่น รสแห่งความรัก ความกล้าหาญเป็นต้น และด้วยอารมณ์ เช่น ความยินดี ความเพียรเป็นต้น. คำว่า “ปิยวุตตสุสันธิภี” หมายถึง ด้วยบทประพันธ์ที่ไพเราะน่าฟัง เช่น อินทรวิเชียรเป็นต้น ซึ่งมีการเชื่อมโยงกันอย่างดีงามด้วยความสัมพันธ์กันและมีการรวบรวมกันของบทประพันธ์เหล่านั้น. Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha– อีกทั้ง เพื่อแสดงว่าในองค์ประกอบที่กล่าวมาแล้ว เช่น การพรรณนาเมืองเป็นต้น แม้จะปราศจากการดื่มสุราเป็นต้นตามสมควร ก็ยังย่อมยังใจของบัณฑิตผู้รู้แจ้งให้ยินดี และย่อมเป็นที่ยอมรับของสัตบุรุษทั้งหลาย จึงกล่าวว่า– ‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici; Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti. “บทกวีไม่เสียไปเพราะองค์ประกอบบางอย่างที่บกพร่องในบทกวีนี้ หากผู้รู้แจ้งความถึงพร้อมแห่งองค์ประกอบของบทประพันธ์ยังความปรารถนาให้สำเร็จได้” ดังนี้. Punapi – อีกอย่างหนึ่ง– ‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno; Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro. “การกล่าวถึงคุณของพระศาสดา (นายก) ก่อน แล้วจึงปฏิเสธศัตรูด้วยคุณนั้น นี้เป็นทางที่งดงามโดยปกติ. Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi; Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti āhu. แม้พรรณนาถึงวงศ์ ตระกูล และบุตรผู้กล้าเป็นต้นของศัตรูแล้ว การกล่าวถึงความยอดเยี่ยมของนายก (วีรบุรุษ) เพราะการชนะศัตรูนั้น ย่อมทำให้เรายินดี” ดังนี้. Sabbampetaṃ saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti. ทั้งหมดนี้ สำหรับสัตบุรุษผู้มีหทัยชุ่มชื่นด้วยการดื่มรสคืออมตธรรมแห่งพระสัทธรรม ผู้มีหน้าเบือนหนีจากบทกวีและนาฏกรรมที่ถูกเบียดเบียนด้วยการย่างกรายเข้ามาของคำเพ้อเจ้อที่แพร่กระจายไปกว้างขวาง ผู้เป็นดุจภาชนะรัตนะที่เที่ยวไปในความประพฤติที่สม่ำเสมอ จะมีประโยชน์อะไรด้วยความเหนื่อยยากอันเกิดจากความลำบากใจ จึงได้แสดงไว้ตามสมควรแก่สัตบุรุษเหล่านั้นเท่านั้น. Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ, taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni. Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti. Kabbañca nāṭakañca, tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho. Ke te? Kavino. Tattha nikkhittanettacittavacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ, aviparītatthanicchayanaṃ, nicchitassa bhāvanā, nirantarābhiyogo ca dassito. Kabbanāṭakavacanena sutaṃ, cintitaṃ, bhāvitañca dassitaṃ. Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti. ‘‘Kabbanāṭakanikkhittanettacittā’’ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti. Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ. Vuttañhi – ชื่อว่า นาฏกะ ได้แก่ รูปแบบที่กำหนดไว้หลากหลายในตำรานาฏยศาสตร์มีของภรตมุนีเป็นต้น, รูปกะ ๙ อย่าง มีปกรณ์เป็นต้น ซึ่งมีลักษณะเป็นส่วนหนึ่งของลักษณะนาฏกะนั้น. และนาฏิกาก็รวมอยู่ในนาฏกะนี้ด้วย. บทวิเคราะห์ว่า บทกวีและนาฏกรรม, ตาและใจอันชนเหล่าใดวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น (ชื่อว่า กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา). ชนเหล่านั้นคือใคร? คือกวีทั้งหลาย. ในคำว่า 'วางตาและใจ' นั้น แสดงถึงการพิจารณาสิ่งที่ได้สดับมา การกำหนดตามที่รับมาด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาหาเหตุผล การวินิจฉัยเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อน การอบรมสิ่งที่วินิจฉัยแล้ว และความประกอบเนืองๆ. ด้วยคำว่า 'บทกวีและนาฏกรรม' แสดงถึงสิ่งที่ได้สดับ สิ่งที่ได้คิด และสิ่งที่ได้อบรมแล้ว. เมื่อแสดงสิ่งที่ได้สดับแล้ว แม้สุตมยปัญญาที่อาศัยสิ่งที่สดับนั้นก็เป็นอันแสดงไว้ด้วย. ด้วยคำว่า 'กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา' นี้ แสดงถึงความสามารถในการรจนาบทกวีของท่านผู้มีความฉลาดในปัญญาที่สร้างสมมาตามลำดับแห่งการสดับ การคิด และการอบรม. เพราะการสดับเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งการประพันธ์ของบุคคลเช่นนั้น. สมดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā, Sutañca bahu nimmalaṃ; Amando cābhiyogoyaṃ, Hetu hotiha bandhane’’ti. “ปฏิภาณอันเป็นเองตามธรรมชาติ ๑ การได้สดับมามากอันบริสุทธิ์ ๑ และความประกอบเนืองๆ ที่ไม่ย่อหย่อนนี้ ๑ ย่อมเป็นเหตุในการประพันธ์ในโลกนี้” ดังนี้. Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ. Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti. Racayanti karonti. Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti, tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo. Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpi ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti. Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā. Vuttañhi – คำว่า ยงฺกิญฺจิ ได้แก่ ประเภทแห่งการประพันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ขึ้นสู่ใจของตน. แต่ด้วยคำที่ไม่เจาะจงนี้ ย่อมแสดงถึงความไม่มีความเอื้อเฟื้อของตนในบทประพันธ์นั้น. คำว่า รจยนฺติ แปลว่า ย่อมกระทำ. อธิบายว่า ประเภทแห่งการประพันธ์ที่กวีเหล่านั้นรจนาขึ้นนี้ ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์อย่างยิ่งเลย เพราะความถึงพร้อมแห่งสิ่งที่พึงบรรลุย่อมมีแก่ผู้ที่ถึงพร้อมด้วยความถึงพร้อมแห่งอุบายเช่นนั้น จึงไม่น่าอัศจรรย์เลย. ในบรรดาบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น สัตบุรุษผู้มีปัญญาเหล่าใด แม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อในบทกวีและนาฏกรรมอันเป็นอุบายส่วนเดียวในการรจนาเป็นพิเศษ คือแม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อด้วยอำนาจแห่งการสดับเป็นต้น แต่ก็ยังบัณฑิตผู้รู้แจ้ง ผู้รู้คุณและโทษ ผู้รู้คัมภีร์ ให้ยินดี ให้พอใจ ด้วยประเภทแห่งการประพันธ์พิเศษใด. เพราะสัตบุรุษเหล่านั้น แม้จะปราศจากปฏิภาณอันเป็นเองตามธรรมชาติเช่นนั้น แต่เมื่อพยายามในเนื้อความเห็นปานนี้ด้วยอำนาจแห่งการสดับ การคิด และการอบรม ย่อมยังบัณฑิตให้ยินดีได้แน่นอน. สมดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā- Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ; Sutena vācu’ssahanenupāsitā, Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti. “แม้ปฏิภาณอันน่าอัศจรรย์ที่สืบเนื่องด้วยคุณคือวาสนาในปางก่อนจะไม่มีอยู่ แต่การสดับและวาจาที่เข้าไปเสพด้วยความอุตสาหะ ย่อมกระทำการสงเคราะห์ (ความฉลาด) บางอย่างให้สำเร็จได้อย่างแน่นอน” ดังนี้. Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma, teyeva sappurisā. Savimhayo ‘‘kīdisāyaṃ, tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā’’ti vimhayena saha vattamānopi. Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato, nāññoti. ชื่อว่า ผู้มีปฏิภาณ คือผู้มีปัญญาด้วยปัญญาที่มีลักษณะกำหนดสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรรับ สัตบุรุษเหล่านั้นนั่นแหละ (ชื่อว่าผู้มีปฏิภาณ). คำว่า สวิมฺหโย คือ แม้จะเป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ว่า 'การประพันธ์เห็นปานนี้จะมีได้อย่างไร แม้แก่ผู้ที่ปราศจากอุบายอื่นเห็นปานนั้น'. การประพันธ์นั้นนั่นแหละ คือการประพันธ์นั้น เพราะความมีอยู่แห่งความถึงพร้อมของสิ่งที่พึงบรรลุ แม้จะปราศจากความถึงพร้อมแห่งอุบายเช่นนั้น มิใช่สิ่งอื่น. 6-7. Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘kabbanāṭakā’’digāthādvayena samussāheti. Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti, etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti, nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo. Kavino idaṃ kabbanti ca, naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ, naccagītādi. Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma. Kabbañca nāṭakañcāti ca, kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti ca viggaho. Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti, teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti. Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito. Paṭibhā etesaṃ atthīti ca, saha vimhayena vattatīti ca, avihito ādaro yehīti ca viggaho. Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi – 6-7. บัดนี้ เมื่อพวกเราผู้ไม่คุ้นเคยในบทกวีและนาฏกรรมพากันถอยหลังกลับด้วยคิดว่า 'ความเข้าใจในสภาวะแห่งการรจนาคัมภีร์จะมีมาจากไหน' พระอาจารย์จึงให้กำลังใจด้วยหมวดคาถา ๒ คาถา มีคำว่า กพฺพนาฏก เป็นต้น. กวีทั้งหลายผู้รจนาบทกวี ผู้มีตาและใจอันวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมด้วยอำนาจแห่งการสดับ การพิจารณา และการอบรมในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น ย่อมรจนาคือย่อมกระทำซึ่งบทประพันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ตนปรารถนา, บทประพันธ์นี้ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก คือไม่น่าอัศจรรย์เลย เพราะการรวบรวมคัมภีร์อันเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ ย่อมมีได้ด้วยความถึงพร้อมแห่งปัญญาอันเป็นมูลเหตุแห่งอุบายที่สำเร็จแล้วจากการประกอบเนืองๆ นี่คือความหมาย. บทกวีนี้เป็นของกวี และนาฏกรรมนี้เป็นของนักแสดง มีการร่ายรำและการขับร้องเป็นต้น. แต่ในที่นี้ คัมภีร์ที่ประกาศเรื่องราวที่แสดงถึงนาฏกรรมนั้น ชื่อว่า นาฏกะ. บทวิเคราะห์ว่า บทกวีและนาฏกรรมด้วย, และตาและใจอันชนเหล่าใดวางไว้แล้วในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้นด้วย (ชื่อว่า กัพพนาฏกนิกขิตตเนตตจิตตา). ชนเหล่าใดเป็นผู้รู้แจ้ง แม้จะมิได้มีความเอื้อเฟื้อในบทกวีและนาฏกรรมเหล่านั้น คือมิได้มีความขวนขวายด้วยอำนาจแห่งการฟังและการทรงจำเป็นต้นเลย แต่ก็ยังบัณฑิตให้ยินดี ให้พอใจ ด้วยความพิเศษแห่งการรจนาคัมภีร์ใด ชนเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นผู้มีปฏิภาณ คือเป็นผู้มีปัญญาอันนับว่าปฏิภาณ. การประพันธ์นั้นนั่นแหละชื่อว่า สวิมหย เพราะเป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ที่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่าอื่น. บทวิเคราะห์ว่า ปฏิภาณมีแก่ชนเหล่านี้ (ชื่อว่า ปฏิภาวันโต), และ เป็นไปพร้อมด้วยความอัศจรรย์ (ชื่อว่า สวิมหย), และ ความเอื้อเฟื้ออันชนเหล่าใดมิได้กระทำแล้ว (ชื่อว่า อวิหิตาทร). อธิบายว่า แม้จะไม่มีความประกอบเนืองๆ ในศาสตร์ภายนอก และแม้จะไม่มีบุพวาสนา แต่เมื่อกระทำการประกอบเนืองๆ ในที่นี้ (ในพระศาสนา) ย่อมยังความสามารถเห็นปานนั้นให้สำเร็จได้. สมดังที่กล่าวไว้ว่า– ‘‘Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā- Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ; Sutena vācu’ssahanenupāsitā, Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggaha’’nti. “แม้ปฏิภาณอันน่าอัศจรรย์ที่สืบเนื่องด้วยคุณคือวาสนาในปางก่อนจะไม่มีอยู่ แต่การสดับและวาจาที่เข้าไปเสพด้วยความอุตสาหะ ย่อมกระทำการสงเคราะห์ (ความฉลาด) บางอย่างให้สำเร็จได้อย่างแน่นอน” ดังนี้. Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi, tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi, tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti. เนื้อความแห่งคาถานั้นว่า หากว่าปฏิภาณอันอัศจรรย์เห็นปานนั้น คือปฏิภาณที่มีความสืบเนื่องด้วยคุณคือวาสนาในปางก่อน อันเป็นการสืบเนื่องด้วยอำนาจแห่งการให้กำลังแก่คุณคือวาสนาที่เคยชินในอดีตชาติ จะไม่มีอยู่ก็ตาม ถึงกระนั้น วาจาที่เข้าไปเสพด้วยการสดับ หรือด้วยความอุตสาหะทางวาจามีการทำให้คล่องแคล่วเป็นต้น หรือวาจาที่ได้กระทำการเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้ว ย่อมกระทำการสงเคราะห์บางอย่าง คือความฉลาดในปัญญาบางอย่างให้สำเร็จได้อย่างแน่นอนทีเดียว. Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati. Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ. Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti. Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ– ในที่นี้ กวีนิพนธ์ (กัพพะ) ตั้งอยู่โดยความเป็นประโยคใหญ่ (มหาวากยะ) ซึ่งสมบูรณ์ด้วยกลุ่มของประโยคย่อยและส่วนประกอบของประโยคเหล่านั้นเอง เช่น มุตตกะ และกุลลกะ เป็นต้น มีความแตกต่างกันด้วยลักษณะของฉันทลักษณ์ที่กล่าวไว้ เป็นร้อยกรองล้วน (ปัชชะ) หรือร้อยแก้วล้วน (คัชชะ) หรือเป็นร้อยกรองผสมร้อยแก้วที่เรียกว่า จัมปู ส่วนนาฏกรรม (นาฏกะ) คือลักษณะที่แสดงออกหลากหลายรูปแบบตามตำรานาฏศาสตร์ของภรตมุนีเป็นต้น และกวีนิพนธ์นั้น ตามลักษณะที่แสดงไว้ในที่นี้ ย่อมรวมถึงรูปกะ ๙ ชนิด มีปกรณะเป็นต้นที่ประกอบด้วยส่วนหนึ่ง และนาฏิกาด้วย ส่วนลักษณะของกวีนิพนธ์ พึงทราบดังนี้ — ‘‘Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ; Paṇāmo vatthuniddeso, āsīsāpi ca tammukhaṃ. กวีนิพนธ์ที่ผูกพันด้วยสัคคะ (บท) เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น การนอบน้อม การกล่าวถึงเนื้อเรื่อง และการอวยพร เป็นเบื้องต้นของมหากาพย์นั้น Itihāsakathubbhūtaṃ, santasannissayampi vā; Catuvaggaphalāyattaṃ, caturodāttanāyakaṃ. มีเรื่องราวเกิดจากประวัติศาสตร์ หรืออาศัยเรื่องราวของสาธุชน มีผลเป็นจตุรวรรคเป็นที่พึ่ง มีพระเอกผู้ฉลาดและสูงส่ง Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ; Uyyānasalilakkīḷā, madhupānaratussavaṃ. มีการพรรณนาเมือง มหาสมุทร ฤดูกาล ภูเขา การขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ มีการเล่นในสวน การเล่นน้ำ การดื่มสุรา และการรื่นเริงในเทศกาลแห่งความรัก Vippalambhavivāhehi, kumārodayavaḍḍhihi; Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi. ด้วยการพลัดพรากและการแต่งงาน ด้วยการเกิดและการเจริญเติบโตของโอรส ด้วยการปรึกษาหารือ การส่งทูต การยกทัพ การรบ และความรุ่งเรืองของพระเอก Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ; Nātivitthiṇṇasaggehi, piyavuttasusandhibhi. ประดับประดาด้วยรสและภาวะที่แผ่ขยายต่อเนื่องไม่ย่อหย่อน ด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยฉันท์ที่ไพเราะและมีการเชื่อมโยงบทที่งดงาม Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ; Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi, jāyate sādhvalaṅkatī’’ti. ประกอบด้วยตอนจบของบทที่เปลี่ยนฉันท์ต่างออกไปในทุกแห่ง เป็นที่รื่นรมย์ของชาวโลก กวีนิพนธ์ที่ประดับด้วยอลังการอันงดงาม ย่อมดำรงอยู่ชั่วกัลปาวสาน Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘mahākabba’’nti uccate. Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā, vatthuniddeso – อธิบายว่า การผูกพันด้วยส่วนแบ่งพิเศษที่เรียกว่า สัคคะ (บท) เรียกว่า มหากาพย์ ส่วนลักษณะของมหากาพย์นั้น พึงกล่าวถึง (โดยใช้หลัก กากักขิโคฬกะ เชื่อมโยงคำว่า ลักขะณะ เข้ากับคำว่า วุจจะเต) เบื้องต้นของกวีนิพนธ์นั้น คือการนอบน้อม (ปณาม) ต่อเทพเจ้า หรือการกล่าวถึงเนื้อเรื่อง (วัตถุนิทเทส) — ‘‘Astyuttarasyāṃ digi devatātma, Himālayo nāma nagādhirāja?; Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya, Sthita? Pathijhā iva mānadaṇḍa?’’. มีขุนเขาหิมาลัยผู้เป็นราชาแห่งภูเขา มีสภาวะเป็นเทพเจ้า สถิตอยู่ทางทิศอุดร หยั่งลงสู่มหาสมุทรทั้งทิศบูรพาและทิศประจิม ตั้งอยู่ดุจไม้บรรทัดวัดแผ่นดิน Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ, āsīsāpi ‘‘mayhaṃ pīṇayataṃ mana’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati. คือการแสดงเนื้อเรื่องบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับการผูกพันบทประพันธ์เป็นต้น หรือเป็นการอวยพร (อาสิสะ) ที่พึงปรารถนา เช่น 'ขอจงยังใจของข้าพเจ้าให้ยินดี' เป็นต้น Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃ lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo, vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo, sañcitānaṃ rakkhā ca attho, apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo, sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho, vipakkho vā nāyako yattha, taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ, aṇṇavaṃ sāgaraṃ, utu hemantavasantādiutu, selaṃ pabbato, indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha, taṃ. Savitāti ettha tupaccayanto. Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha, taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto, sandhānakārako dūto, yuddhābhigamanaṃ payānaṃ, yuddhasaṅkhāto āji, sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta…pe… ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ, tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ, tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate. Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce, taṃpyaduṭṭhaṃ. Vuttañhi – อธิบายว่า กวีนิพนธ์นั้นเกิดจากเรื่องราวในประวัติศาสตร์ หรืออาศัยเรื่องราวในอดีต หรืออาศัยเรื่องราวของคนดี หรืออาศัยจริยาของพระราชาเป็นต้น มีผลเป็นจตุรวรรคเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมะ (เหตุแห่งความสุขโลกิยะและโลกุตตระ), อรรถะ (การสะสมความรู้และทรัพย์สิน และการรักษาทรัพย์นั้น), กามะ (กามคุณ ๕ ที่นำไปสู่อบาย), และโมกษะ (เหตุแห่งการพ้นทุกข์) มีพระเอกผู้ฉลาดและสูงส่ง คือประกอบด้วยกำลังความเพียร กำลังปัญญา และกำลังอานุภาพ เป็นผู้เชี่ยวชาญและสูงส่งด้วยการบริจาคเป็นต้น มีพระเอกฝ่ายตนหรือฝ่ายศัตรู มีการพรรณนาเมือง มหาสมุทร ฤดู (เช่น เหมันต์ วสันต์) ภูเขา การขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ตามที่กล่าวมาแล้ว (คำว่า สาวิตา ในที่นี้ลง ตุ ปัจจัย) มีการเล่นในสวน การเล่นน้ำ การดื่มสุรา และการรื่นเริงในกาม มีการพลัดพรากและการแต่งงาน มีการเกิดและการเจริญเติบโตของโอรส มีการปรึกษาหารือ (มนต์ คือปัญญาทางนิติศาสตร์) การส่งทูต (ผู้ประสานไมตรี) การยกทัพ การรบ และความรุ่งเรืองของพระเอกฝ่ายตน ประดับด้วยรส ๘ มีศฤงคารรสเป็นต้น และภาวะมีความยินดีเป็นต้นอย่างต่อเนื่องไม่ย่อหย่อน มีบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป ด้วยฉันท์ที่ไพเราะมีอินทรวิเชียรฉันท์เป็นต้น มีการเชื่อมโยงบทที่งดงาม ในทุกบทมีตอนจบที่เปลี่ยนฉันท์ต่างออกไป ประกอบด้วยบทที่ไม่ยืดยาวเกินไป กวีนิพนธ์ที่ประดับด้วยอลังการอันงดงาม เป็นที่รื่นรมย์ของชาวโลก ย่อมดำรงอยู่ชั่วกัลปาวสาน แม้การพรรณนาเมืองที่ไม่มีการดื่มสุราเป็นต้น หากยังใจของผู้รู้ให้ยินดีได้ ก็ไม่เป็นโทษ ดังคำกล่าวว่า — ‘‘Kabbaṃ na dussataṅgehi, nyūnamapyatra kehici; Bandhaṅgasampadā taññū, kāmamārādhayanti ce’’ti. กวีนิพนธ์ไม่เสีย (ไม่บกพร่อง) เพราะองค์ประกอบบางอย่าง แม้จะขาดบางส่วนในที่นี้ หากความสมบูรณ์ขององค์ประกอบแห่งการประพันธ์ยังสามารถยังใจของผู้รู้กวีนิพนธ์ให้ยินดีได้ตามปรารถนา Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi, nisaddotratabbhāve. Kabbaṃ na dussati, taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti, evaṃ sante bhavati. Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi. No ce, paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati. Vuttañhi – อธิบายว่า ในบรรดาองค์ประกอบของกวีนิพนธ์เหล่านี้ แม้จะขาดบางส่วน (คำว่า นิ ในที่นี้หมายถึงความไม่มี) กวีนิพนธ์ก็ไม่เสีย แต่การไม่เสียนั้นจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อความสมบูรณ์ขององค์ประกอบแห่งการประพันธ์ เช่น การพรรณนาเมือง ยังสามารถยังใจของผู้รู้กวีนิพนธ์ให้ยินดีได้ตามปรารถนา อีกประการหนึ่ง ในการพรรณนาพระเอก พึงพรรณนาพระเอกฝ่ายตนแล้วพรรณนาถึงการกำจัดศัตรูด้วยพระเอกนั้น หรือหากไม่เช่นนั้น จะพรรณนาฝ่ายศัตรูแล้วพรรณนาถึงการที่พระเอกของตนเอาชนะศัตรูนั้นเพื่อยกย่องพระเอกก็ได้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า — ‘‘Guṇato paṭhamaṃ vatvā, nāyakaṃ tena sattuno; Nirākaraṇamiccesa, maggo pakatisundaro. การกล่าวถึงคุณของพระเอกก่อน แล้วจึงกล่าวถึงการกำจัดศัตรูด้วยพระเอกนั้น นี้คือแนวทางที่งดงามตามปกติ Vaṃsavīrasutādīni, vaṇṇayitvā ripussapi; Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no’’ti. แม้พรรณนาถึงวงศ์ตระกูล ความกล้าหาญ และบุตรเป็นต้นของศัตรู แล้วกล่าวถึงชัยชนะเหนือศัตรูนั้นเพื่อยกย่องพระเอก ก็ย่อมทำให้เรายินดีได้ 8. Bandho ca nāma saddatthā, sahitā dosavajjitā; Pajjagajjavimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave. การประพันธ์ (พันธะ) คือคำและอรรถที่รวมเข้าด้วยกันและปราศจากโทษ การประพันธ์นี้มี ๓ ชนิด โดยแบ่งเป็นร้อยกรอง ร้อยแก้ว และแบบผสม 8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘bandho cā’’tiādi. Dosavajjitā dosehi saddanissitehi, atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā, te vā vajjitā yehi, saddatthā sahitā ekībhūtā. Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti. Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ. Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Casaddovattabbantarassa samuccayo, kiñcīti attho. 8. เมื่อแสดงการกระตุ้นใจแก่ผู้ฟังด้วยสิ่งเหล่านี้แล้ว บัดนี้ จึงเริ่มกล่าวลักษณะของการประพันธ์ที่เรียกว่า "การประพันธ์ที่พึงกระทำ" ด้วยคำว่า "การประพันธ์นั้น" เป็นต้น คำว่า "ปราศจากโทษ" คือละเว้นจากโทษที่อาศัยเสียงและอาศัยความหมาย และจากความขัดแย้ง หรือที่โทษเหล่านั้นถูกละเว้น คำว่า "คำและอรรถที่ประกอบกัน" คือรวมเป็นหนึ่งเดียวกัน ที่มีลักษณะดังกล่าวมานั้น นักปราชญ์แต่ก่อนเรียกว่า "ประกอบกัน" ภาวะแห่งการประกอบกันนั้น คือ "สาหิตยะ" ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้เกิดความยินดีแก่ผู้มีใจร่วมกัน ดังนั้น เมื่อกล่าวถึงคำและอรรถที่ประกอบกันและปราศจากโทษโดยเป็นที่รู้จักกันดีแล้ว การประพันธ์นั้น ย่อมมี 3 ชนิด คือโดยการกล่าวตามสภาพ โดยการกล่าวแบบคดเคี้ยว และโดยการกล่าวแบบประดับประดา ดังนี้ จึงกำหนดโครงสร้างของการประพันธ์ เหมือนกับ "ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต" คำว่า "จะ" (และ) เป็นการรวมเอาสิ่งที่พึงกล่าวอื่นอีก หมายถึง "บางสิ่งบางอย่าง" Tattha jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti. Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti. Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena. Byāpāro ca nāma saddassa’tthappatītikārittameva. So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti. Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo. Soyeva abhidhāti uccate. Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko, so vācako. Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo. Sā duvidhā suddhā, upacāramissā ceti. Tattha suddhā yathā ‘‘go muccatu, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’ti. Ettha gosaddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate, na tu gobyatti. Vuttañhi – ในที่นั้น อรรถหลักของศัพท์มี ๔ ชนิด คือ มีลักษณะเป็นชาติ คุณ กิริยา และสสาร เพราะอรรถหลักมี ๔ ชนิด ศัพท์ที่บอกอรรถนั้นในบรรดาศัพท์ ๓ ชนิด จึงมี ๔ ชนิด คือ ศัพท์ชาติ ศัพท์คุณ ศัพท์กิริยา และศัพท์สสาร อนึ่ง ศัพท์มี ๓ ชนิด คือ วาจก ลักขณิก และพยัญชก โดยความต่างแห่งการกระทำ และการกระทำนั้นคือการทำให้ความหมายของศัพท์ปรากฏนั่นเอง การกระทำนั้นมี ๓ ชนิด คือ มุขยะ ลักขณะ และพยัญชนะ ในที่นั้น การกระทำของศัพท์ที่มีอรรถต่อเนื่องกันเป็นต้นว่าชาติ เป็นมุขยะ การกระทำนั้นแลเรียกว่า อภิธา ศัพท์ใดกล่าวอรรถนั้นโดยความเป็นมุขยะด้วยชาติเป็นต้นที่ไม่มีอะไรคั่น เช่น โค เป็นต้น ศัพท์นั้นชื่อว่าวาจก การกระทำของศัพท์ที่มุ่งหมายอรรถอื่นของศัพท์ ชื่อว่า ลักขณะ การกระทำนั้นมี ๒ อย่าง คือ สุทธะ (บริสุทธิ์) และ อุปจารมิสสะ (ปนด้วยอุปจาระ) ในที่นั้น สุทธะ เช่น "โคจงหลุด" "เตียงส่งเสียง" "เสียงในแม่น้ำคงคา" ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่าโค ย่อมกล่าวถึงความเป็นโคโดยทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่ตัวโค เพราะท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘Visesyaṃnābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti. "อภิธา (การกล่าวตรง) ย่อมไม่ถึงวิเสสยะ (ตัวที่ถูกขยาย) เพราะกำลัง (ความสามารถ) ในวิเสสนะ (ตัวขยาย) สิ้นไปแล้ว" ดังนี้ Sāmaññassa byāpakattā, asarīrattā ca. Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate, tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti. Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgāsaddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti. Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā. Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate, yathā ‘‘āyu ghata’’nti. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘āyuyeveda’’nti. Katthaci upamāne upameyyamupacarīyate, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci abhedo tesaṃ, yathā ‘‘goyevāya’’nti. Katthaci tadādhāratāya taṃbyapadeso, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhā, yathā ‘‘rājasambandhī puriso rājāya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭekadese paṭasaddo’’ iccādi. เพราะความเป็นของทั่วไปและไม่มีรูปร่าง ในที่นั้น การผูกและการปล่อยย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น ตัวโคซึ่งเป็นที่อาศัยของตนย่อมถูกดึงมา เช่นเดียวกัน การส่งเสียงของเตียงย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น เพื่อความสำเร็จแห่งการกระทำคือการส่งเสียงของตน บุรุษผู้ประกอบด้วยเตียงย่อมถูกดึงมา เช่นเดียวกัน การที่กระแสน้ำซึ่งเป็นอรรถที่ศัพท์ว่าคงคาบอกตรง เป็นที่ตั้งแห่งเสียงย่อมไม่เป็นไปได้ ดังนั้น ศัพท์ว่าคงคาจึงบอกนัยถึงฝั่งที่ใกล้กับกระแสน้ำซึ่งเป็นอภิเธยยะ (อรรถที่พึงกล่าว) ของตน เพราะอุปจาระมีหลายชนิด ลักขณะที่ปนด้วยอุปจาระจึงมีได้หลายอย่าง เช่น ในบางกรณี ผลย่อมถูกอุปจาระ (กล่าวโดยอ้อม) ในเหตุ เช่น "อายุคือเนยใส" ในบางกรณี ความไม่ต่างกันของเหตุและผล เช่น "อายุนี้แล" ในบางกรณี อุปเมยยะ (สิ่งที่ถูกเปรียบ) ย่อมถูกอุปจาระในอุปมานะ (สิ่งที่นำมาเปรียบ) เช่น "โคคือคนบ้านนอก" ในบางกรณี ความไม่ต่างกันของสิ่งเหล่านั้น เช่น "นี้แลคือโค" ในบางกรณี การเรียกชื่อนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของสิ่งนั้น เช่น "กระเบื้องที่ตั้งประทีปคือประทีป" ในบางกรณี การเรียกชื่อนั้นโดยความเกี่ยวข้องกับการกระทำนั้น เช่น "แม้คนที่ไม่ใช่ช่างไม้ก็คือช่างไม้นี้" ในบางกรณี โดยความเกี่ยวข้องกับเจ้าของ เช่น "บุรุษผู้เกี่ยวข้องกับพระราชาคือพระราชา" ในบางกรณี การเรียกชื่อรวมในส่วนย่อย เช่น "ในส่วนหนึ่งของผ้าก็คือศัพท์ว่าผ้า" เป็นต้น Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko. Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro. Tassa nissayo saddo byañjanako. Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti. Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate. Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo, apadhānabyaṅgyo majjhimo, abyaṅgyo adhamo, byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti, sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo. Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti. Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti, so kaviyeva na hotīti. ศัพท์ที่เป็นที่อาศัยของลักขณะ ชื่อว่า ลักขณิก ส่วนการแสดงนัยซึ่งเป็นนัยอื่น เป็นการกระทำที่สามของศัพท์ ศัพท์ที่เป็นที่อาศัยของการแสดงนัยนั้น ชื่อว่า พยัญชก ด้วยประการฉะนี้ อรรถก็มี ๓ ชนิด โดยอาศัยศัพท์ ๓ ชนิด คือ วาจยัตถะ (อรรถที่พึงกล่าวตรง), ลักขณียัตถะ (อรรถที่พึงบอกนัย), พยัญคยัตถะ (อรรถที่พึงแสดงนัย) ในที่นั้น พยัญคยัตถะนั้นแล เรียกว่า ศาสตร์แห่งการประพันธ์ ด้วยเหตุนั้น การประพันธ์ที่มีพยัญคยัตถะเป็นประธาน เป็นอุตตมะ (สูงสุด), การประพันธ์ที่มีพยัญคยัตถะไม่เป็นประธาน เป็นมัชฌิมะ (ปานกลาง), การประพันธ์ที่ไม่มีพยัญคยัตถะ เป็นอธมะ (ต่ำสุด) การประพันธ์ที่ปราศจากพยัญคยัตถะ ย่อมเป็นสิ่งที่ไม่มีชีวิต ดังนี้ เป็นคำกล่าวของอาจารย์แต่ก่อน แต่การประพันธ์ที่มีการกล่าวตามสภาพก็ไม่พึงสงสัยว่าไม่มีชีวิต เพราะความฉลาดในการใช้ภาษาโลกของกวี ย่อมนำไปสู่การกล่าวตามสภาพนั่นเอง ผู้ใดไม่รู้ความเป็นไปของโลกทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไม่เป็นกวีเลย Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘munindavadanambhoje’’tyādi. Ettha vāṇīsaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho. Vāṇī nāma cetanā, tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate, tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatāsaddassa āropitottho lakkhaṇiyo. Tathā vadanasaddassāpi mukhaṃ vāccattho. Ambhojasaddassa samāropitottho lakkhaṇiyo. Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsena vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva, ayaṃ byaṅgyattho. Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo. อนึ่ง ในที่นี้ เราจักยกตัวอย่างอรรถทั้ง ๓ ชนิด เพื่อให้ชนเช่นนั้นเข้าใจ ดังคำว่า "ในพระพักตร์ของพระมุนินทร์ดุจดอกบัว" เป็นต้น ในที่นี้ อรรถที่นับว่าเป็นพระสัทธรรมของศัพท์ว่าวาณี เป็นวาจยัตถะ (อรรถที่พึงกล่าวตรง) วาณีคือเจตนา ตราบใดที่ยังไม่ได้อุปโลกน์อรรถแห่งเทวดาลงไป ตราบนั้นการอวยพรเพื่อความยินดีแห่งใจของตนย่อมไม่สมควร ด้วยความสามารถของประโยคนั่นเอง อรรถที่อุปโลกน์ว่าเป็นเทวดาในวาณี โดยความต่างแห่งความเหมาะสมนั้นๆ เป็นลักขณียัตถะ (อรรถที่พึงบอกนัย) เช่นเดียวกัน แม้ของศัพท์ว่าวทนะ (หน้า) ก็มีปากเป็นวาจยัตถะ อรรถที่อุปโลกน์ของศัพท์ว่าอัมโภชะ (ดอกบัว) เป็นลักขณียัตถะ ส่วนการทำให้ใจยินดีนั้น เพราะความไม่สมควรอย่างอื่น และเพราะความรู้ตามความเป็นจริงย่อมเป็นไปได้ด้วยลำดับแห่งความสงบเป็นต้น ด้วยการปรากฏแห่งอรรถของศัพท์อันวิจิตรและมากมายโดยไม่ยากลำบาก ความสำเร็จแห่งอรรถที่ปรารถนาซึ่งนับว่าเป็นการจบสิ้นแห่งคัมภีร์ย่อมมีได้ นี้คือพยัญคยัตถะ (อรรถที่พึงแสดงนัย) ศัพท์ที่บอกอรรถนั้นย่อมเป็นวาจก ลักขณิก และพยัญชก ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาอรรถของศัพท์พึงดำเนินไปในทุกที่ Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘pajje’’ccādi. Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā, nādhikaṃ nāpyūnaṃ. Kathaṃ? Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ. Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva. Tenevettha tesamadassanaṃ. Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ, ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ, nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso, ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto, sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ. Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho. Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā, kathāti. Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi, campū jātakamālādikā ca. ท่านกล่าวว่า 'โครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่กล่าวมาแล้วมีกี่ชนิด' ดังคำว่า 'ปัชชะ' เป็นต้น. โครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่กล่าวมานี้ พึงมี ๓ ชนิด ไม่มากไปกว่านี้และไม่น้อยไปกว่านี้. อย่างไร? โดยความต่างแห่งปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ โดยความพิเศษแห่งสภาวะของปัชชะเป็นต้น ย่อมมี ๓ ชนิด ดังนี้ เป็นที่ปรากฏ. ในที่นั้น ปัชชะคือเนื้อความที่มี ๔ บาท ซึ่งมีประเภทแห่งวุตตะที่แสดงไว้ในตำราฉันท์ชื่อวุตโตทัยที่เราแต่งขึ้น และมุตตกะเป็นต้นก็เป็นประเภทแห่งวุตตะที่แสดงไว้เช่นกัน. ด้วยเหตุนั้น จึงไม่แสดงประเภทเหล่านั้นในที่นี้. ในบรรดาปัชชะเหล่านั้น คาถาเดียวที่มีเนื้อความจบสมบูรณ์ มีความเป็นประธาน ไม่ต้องอาศัยคาถาอื่น ชื่อว่า มุตตกะ. คาถาที่อาศัยกันและกันด้วยการใช้กิริยาเดียวกัน มีเนื้อความจบสมบูรณ์ แต่ละคาถาเนื้อความยังไม่จบสมบูรณ์ ชื่อว่า กุลกะ. คาถาที่มีเนื้อหาต่างกัน มีกิริยาต่างกัน มีความเป็นประธาน ตั้งไว้เหมือนคลัง ชื่อว่า โกสะ. คาถาที่มีกิริยาต่างกัน ดำเนินไปโดยรวมเพื่อพรรณนาเนื้อหาเดียว เช่น ยามเย็น เป็นต้น ชื่อว่า สังฆาตะ. แม้สังฆาตะนั้นก็เป็นประเภทของปัชชะ ๔ อย่าง พึงทราบว่าคือสัคคพันธะที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คัชชะคือการประพันธ์ที่ไม่มีการกำหนดบาท มีบทลงท้ายด้วยสิปัจจัยและติปัจจัยเป็นต้น. คัชชะนั้นมี ๒ ชนิด คือ อาขยายิกา และ กถา. วิมิสสะคือการประพันธ์ที่ประกอบด้วยปัชชะและคัชชะ เช่น นาฏกะ ปกรณะ เป็นต้น และจัมปู เช่น ชาดกมาลา เป็นต้น. 8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ, sova bandhoti adhikataṃ, ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘bandho’’ccādimāha. Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana. Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā, te vā vajjitā etehi tādisā. Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā. Saddatthā saddo, attho ca. Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘sāhicca’’miti vadanti. Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena. Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho. Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho. Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho. Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘abhidhā’’ti ca voharīyati. So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate. Tathā hi ‘‘go nīlaṃ pācako visāṇi’’ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati, na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti. Vuttaṃ hi– 8. บัดนี้ เพื่อผู้ปรารถนาจะรู้ถึงโครงสร้างแห่งการประพันธ์ที่อาศัยอลังการ โครงสร้างนั้นนั่นแหละคือ 'พันธะ' ซึ่งเป็นเรื่องที่กำลังกล่าวถึง โดยแสดงการกำหนดความเป็นเทวทัตแก่ผู้ที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก ด้วยการกล่าวอ้างถึงความเป็นผู้มีตุ้มหูซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี เหมือนคำว่า 'ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต' ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า 'พันธะ' เป็นต้น. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'พันธะ' คือการประพันธ์. ปราศจากโทษ คือละทิ้งโทษที่อาศัยสัททะ (เสียง) และอัตถะ (ความหมาย) หรือปราศจากโทษเหล่านั้น. ประกอบด้วย คือถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยเนื้อความที่เหมาะสมซึ่งกันและกัน. สัททะและอัตถะ คือเสียงและความหมาย. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความหมายว่า เป็นภาวะที่ประกอบด้วยคุณอันเหมาะสมซึ่งกันและกันอันยังความยินดีให้เกิดแก่บัณฑิตของสัททะและอัตถะเช่นนี้ ท่านจึงเรียกว่า 'สาหิจจะ'. ในคำว่า 'สัททะและอัตถะ' นี้ อะไรคือความแตกต่างของสัททะและอัตถะ? ส่วนสัททะนั้น ในการให้รู้เนื้อความ มีหน้าที่ (พยาปาระ) ๓ อย่าง คือ หน้าที่หลัก (มุขยพยาปาระ), หน้าที่โดยนัย (ลักขณพยาปาระ), และหน้าที่โดยสภาวะแห่งการแสดงออก (พยัญชนสภาวพยาปาระ) ด้วยความต่างแห่งหน้าที่ ๓ อย่าง. หรือโดยลำดับ เป็น ๓ อย่าง คือ วาจกะ (ตัวบอก), ลักขณิกะ (ตัวบ่งนัย), และพยัญชนกะ (ตัวบ่งชี้). เช่นเดียวกัน อัตถะก็เป็น ๓ อย่าง คือ วาจยะ (ความหมายที่ถูกบอก), ลักขณียะ (ความหมายที่ถูกบ่งนัย), และพยงคยะ (ความหมายที่ถูกบ่งชี้). ในที่นี้ สัททะที่เป็นวาจกะ เพราะเนื้อความหลักที่ตนพึงแสดงมีความต่างกัน ๔ อย่าง โดยแบ่งเป็น ชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ตัวสัททะเองก็เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นสัททะที่บอกชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ. หน้าที่หลักของวาจกสัททะ เรียกว่า 'อภิธา'. หน้าที่หลักนั้น ย่อมเป็นไปในเนื้อความที่ไม่ได้แยกจากชาติเป็นต้นเท่านั้น. จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'โค, สีน้ำเงิน, ผู้หุง, มีเขา' เป็นต้น หน้าที่หลักของสัททะมีคำว่า 'โค' เป็นต้น ย่อมเป็นไปในชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ซึ่งเป็นส่วนขยายของทัพพะ มีตัวโค ผ้าสีน้ำเงิน ผู้ทำหน้าที่หุง และสัตว์มีเขาเป็นต้นเท่านั้น แต่หาได้เป็นไปในตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของชาติเป็นต้นไม่. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘Visesyaṃ nābhidhā gacche, khīṇasatti visesane’’ti. "อภิธา (หน้าที่หลัก) ย่อมไม่ถึงวิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) เพราะมีกำลังสิ้นไปในวิเสสนะ (ส่วนขยาย)" Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti. อรรถของคำนั้นคือ อภิธา หรือหน้าที่หลักที่มีกำลังสิ้นไป คือมีหน้าที่สิ้นสุดลงในวิเสสนะ ได้แก่ ชาติเป็นต้นซึ่งเป็นส่วนขยาย ย่อมไม่ถึง คือย่อมไม่บรรลุถึงทัพพะอันเป็นวิเสสยะ Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce, evañca sati ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati’’ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti? Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā. Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo. Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho. Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo. Tathā hi ‘‘go gacchati, nīlaṃ nivāseti, pācako āgacchati, siṅgī dhāvati, mañcā ugghosenti, gaṅgāyaṃ ghoso’’tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati. หากอภิธาไม่กล่าวถึงตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของชาติเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ในคำว่า 'โคไป, นุ่งห่มผ้าสีน้ำเงิน, ผู้หุงมา, สัตว์มีเขาวิ่ง' เป็นต้น ความเป็นวาจกะของสัททะมีคำว่า 'โค' เป็นต้น ที่มีต่อตัวโคเป็นต้นซึ่งประกอบด้วยชาติเป็นต้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะความเป็นวาจกะโดยอ้อมของทัพพะที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้น เมื่อกล่าวถึงชาติและคุณเป็นต้นที่อาศัยทัพพะ. ส่วนโดยตรง (ไม่ใช่อ้อม) เป็นขอบเขตของลักขณพยาปาระที่บริสุทธิ์เท่านั้น. ลักขณพยาปาระแม้หนึ่งก็มี ๒ อย่าง คือ แบบบริสุทธิ์ และแบบปะปนด้วยอุปจาระ. ใน ๒ อย่างนั้น ลักขณพยาปาระที่บริสุทธิ์ มีเนื้อความที่ยกเว้นชาติเป็นต้นเป็นขอบเขต. จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'โคไป, นุ่งห่มผ้าสีน้ำเงิน, ผู้หุงมา, สัตว์มีเขาวิ่ง, เตียงประกาศ, หมู่บ้านโฆสะที่แม่น้ำคงคา' เป็นต้น เพราะความไม่ประกอบกันของชาติ คุณ กิริยา ทัพพะที่มีเขา เตียง และแม่น้ำคงคา เป็นต้น กับการไปเป็นต้น จึงก้าวล่วงชาติ คุณ เป็นต้น แล้วย่อมหมายถึงตัวโคเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของการไป การนุ่งห่ม การมา การวิ่ง การประกาศ และหมู่บ้านโฆสะ เป็นต้น ตามลำดับ Misso tu upacārabhedena bahuvidho. Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate, yathā ‘‘āyughata’’nti, ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti. Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo. Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro. Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo, yathā ‘‘āyuyeva ghata’’nti. Katthaci upameyyaupamānopacāro, yathā ‘‘go bāhiko’’ti. Katthaci upamānaupameyyānamabhedo, yathā ‘‘goyevāyaṃ bāhiko’’ti. Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro, yathā ‘‘padīpaṭṭhā kapallikā padīpo’’ti. Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī aya’’nti. Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso, yathā ‘‘rājavallabhopi rājā aya’’nti. Katthaci avayave samudāyabyapadeso, yathā ‘‘paṭo daḍḍho’’ti. Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo. Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘dhana’’nti ca vuccati, tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo. ส่วนมิสสะ (อุปจาระผสม) มีหลายชนิดด้วยความแตกต่างของอุปจาระ ดังเช่น บางครั้งผลก็ถูกอุปจาระในเหตุ เช่น "เนยใสคืออายุ" ในที่นี้ การเรียกอายุซึ่งเป็นผล ก็ถูกนำมาใช้ในเนยใสซึ่งเป็นเหตุแห่งการเพิ่มอายุ อุปจาระในที่อื่น ๆ ก็พึงประกอบให้เหมาะสม เพราะการนำสภาวะของสิ่งหนึ่งมาสวมทับในสิ่งที่ไม่มีสภาวะนั้น คืออุปจาระ บางครั้งเหตุและผลก็ไม่มีความต่างกัน เช่น "เนยใสนี้แหละคืออายุ" บางครั้งอุปเมยยะก็ถูกอุปจาระเป็นอุปมาน เช่น "ชาวพาหิกะคือโค" บางครั้งอุปมานและอุปเมยยะก็ไม่มีความต่างกัน เช่น "ชาวพาหิกะนี้แหละคือโค" บางครั้งก็อุปจาระสิ่งนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของสิ่งนั้น เช่น "กะลาที่ตั้งประทีปคือประทีป" บางครั้งก็เรียกสิ่งนั้นด้วยความเกี่ยวข้องกับกิริยา เช่น "คนนี้แม้ไม่ใช่ช่างไม้ ก็เรียกว่าช่างไม้" บางครั้งก็เรียกสิ่งนั้นด้วยความเกี่ยวข้องกับความเป็นเจ้าของ เช่น "คนนี้แม้เป็นที่รักของพระราชา ก็เรียกว่าพระราชา" บางครั้งก็เรียกส่วนย่อยด้วยชื่อของส่วนรวม เช่น "ผ้าถูกเผา" ด้วยแนวทางนี้ พึงทราบความแตกต่างของอุปจาระ การทำหน้าที่โดยสภาวะแห่งการแสดงออกนั่นแหละ เรียกว่า "ธนะ" (ธวนิ) พึงทราบว่าวิสัยของการทำหน้าที่ที่สามนั้น เป็นประโยคเช่นนั้นเท่านั้น Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca, byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca, byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca, abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti. Honti cettha – ในที่นี้ อรรถพยงคยะ (อรรถที่บอกโดยอ้อม) เป็นชีวิตของพันธะ พันธะที่มีอรรถพยงคยะเป็นประธาน เรียกว่า "อุตตมะ" (ชั้นสูง) พันธะที่ปราศจากอรรถพยงคยะเป็นประธาน เรียกว่า "มัชฌิมะ" (ชั้นกลาง) และพันธะที่ไม่มีอรรถพยงคยะ เรียกว่า "อธมะ" (ชั้นต่ำ) และในที่นี้มีคาถาดังนี้ Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave; Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu. ในการรู้ความหมาย การทำหน้าที่ของคำพึงมี ๓ อย่าง คือมีสภาวะเป็นมุขยะ (หลัก) ลักขณะ (นัย) และพยัญชนะ (เครื่องแสดงออก) ในที่นี้ Abhidhāparapariyāyo, byāpāro paṭhamo bhave; Dhanantāparapariyāyo, byāpāro tatiyo puna. การทำหน้าที่ที่หนึ่งพึงมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า "อภิธา" ส่วนการทำหน้าที่ที่สามพึงมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า "ธนะ" Mukhyo nirantaratthesu, lakkhaṇā tu tirohite; Atthe’taro tu vākyassa, attheyeva pavattati. มุขยพยัพพาร (การทำหน้าที่หลัก) ย่อมเป็นไปในอรรถที่ไม่ห่างกัน ส่วนลักขณา (การทำหน้าที่โดยนัย) ย่อมเป็นไปในอรรถที่ถูกปิดบังไว้ ส่วนการทำหน้าที่อื่น (พยัญชนะ) ย่อมเป็นไปในอรรถของประโยคเท่านั้น Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako; Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato. ด้วยความแตกต่างของการทำหน้าที่ แม้คำก็เป็น ๓ อย่าง คือ วาจกะ ลักขณิกะ และพยัญชนกะ แม้อรรถของคำนั้นก็ถือว่ามี ๓ อย่าง Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako; Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho. คือ วาจยะ ลักขณียะ และพยงคยะ ในบรรดาคำเหล่านั้น คำวาจกะมี ๔ อย่างด้วยความแตกต่างของชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ (มวลสาร) Vāccatthassa catuddhāva, bhinnattā jātiādito; Jātyādīnaṃ pabhedena, tathā lakkhaṇiko mato. เพราะอรรถวาจยะแตกต่างกัน ๔ อย่าง โดยมีชาติเป็นต้น ลักขณิกะก็ถือว่ามีเช่นนั้นด้วยความแตกต่างของชาติเป็นต้น Upacārabahuttena, bhede satipi tassa tu; Byañjako tu anaññattā, visuṃ tehi na vuccatīti. แม้จะมีความแตกต่างกันมากมายด้วยอุปจาระ แต่พยัญชนกะก็ไม่ถูกกล่าวแยกจากสิ่งเหล่านั้น เพราะไม่มีความต่างกัน Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ – ‘‘munindavadanambhoje’’ tyādigāthāyaṃ vadanasaddassa mukhattho vāccattho, āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho. Ambhojasaddassa padumattho vāccattho, upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho. Vāṇisaddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho, āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho. Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā, tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto. Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti. Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo. พึงทราบโดยลักษณะดังนี้ว่า ในคาถาที่ขึ้นต้นว่า "มุนินฺทวทนัมฺโภเช" เป็นต้น อรรถหลักของคำว่า "วทนะ" (หน้า) คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกสวมทับว่า "ดอกบัว" คืออรรถลักขณียะ อรรถคือดอกบัวของคำว่า "อัมโภชะ" คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกอุปจาระว่า "หน้า" คืออรรถลักขณียะ อรรถของคำว่า "วาณี" (เสียง) ที่หมายถึงพระสัทธรรม คืออรรถวาจยะ อรรถที่ถูกสวมทับว่า "เทวดา" คืออรรถลักขณียะ ในที่นี้ คำว่า "อาสีสนะ" (การอวยพร) คือความเป็นบุญอันยิ่งใหญ่ตามที่กล่าวมาแล้ว จากนั้นในที่นี้ คือการป้องกันอกุศลอันเป็นอุปสรรคต่ออรรถที่ปรารถนา และการให้กำลังแก่กุศล จากนั้นคือการพ้นจากความทุกข์ทางกายและใจ จากนั้นคือการได้รับความสุข จากนั้นคือการตั้งมั่นแห่งจิต จากนั้นคือการรู้ความหมายหลายประการ จากนั้นคือความสำเร็จแห่งคัมภีร์ที่ปรารถนา อรรถที่ได้มาด้วยอำนาจของประโยคนี้เป็นอรรถพยงคยะ คำที่แสดงอรรถนั้น ๆ เรียกว่า วาจกะ ลักขณิกะ และพยัญชนกะ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการพิจารณาคำและอรรถของคำ Idāni pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘pajjā’’dinā. Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave. Saddo ca attho ceti ca, sahabhāvaṃ itā pattāti ca, dosehi vajjitā, dose vā vajjitā yehīti ca, pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho. Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ. Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā, kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā, kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi, saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā. Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho. Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca. บัดนี้จะกล่าวถึงประเภทของพันธะที่แสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า "ปัชชะ" เป็นต้น พันธะที่มีลักษณะดังกล่าวนี้ ย่อมมี ๓ ประเภท โดยความต่างกันแห่งปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ คือโดยความเป็นคาถา ร้อยแก้ว และทั้งสองผสมกัน บทวิเคราะห์คือ "สัททะและอัตถะ" และ "ถึงซึ่งความเป็นผู้มีอยู่ร่วมกัน" และ "เว้นจากโทษ" หรือ "ที่เว้นจากโทษทั้งหลาย" และ "ปัชชะ คัชชะ และวิมิสสะ" ในที่นี้ คำว่า "ปัชชะ" คือ พันธะที่เป็นคาถา ๔ บาท ที่แต่งด้วยลักษณะพิเศษที่กำหนดไว้ในตำราฉันท์ มี ๔ ประเภท โดยความเป็นมุตตกะ กุลกะ โกสกะ และสังฆาตะ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น มุตตกะ คือ คาถาบทเดียวที่มีเนื้อความสมบูรณ์และเป็นประธาน กุลกะ คือ คาถาหลายบทที่มีเนื้อความไม่สมบูรณ์ในแต่ละบท อาศัยซึ่งกันและกัน มีกิริยาบทเดียวเป็นตัวเชื่อม โกสกะ คือ กลุ่มคาถาที่มีประธาน ดำเนินไปโดยมีกิริยาบทต่างกันเป็นตัวเชื่อม มีภูมิแห่งการพรรณนาหลายชนิด สังฆาตะ คือ คาถาที่ดำเนินไปโดยมีกิริยาบทต่างกันรวมกัน อาศัยภูมิแห่งการพรรณนาอย่างเดียว เช่น การสะสมหรือกาลเวลา คัชชะ คือ ร้อยแก้วที่มีบทไม่แน่นอน มี ๒ ประเภท โดยความเป็นอาขยานิกา (เรื่องเล่า) และกถา (เรื่องราว) เป็นร้อยแก้วที่มีคำลงท้ายด้วยวิภัตติสิเป็นต้นและวิภัตติติเป็นต้น ส่วนมิสสะ คือ พันธะที่ผสมกันด้วยสองอย่างนี้ เช่น นาฏกะและปกรณ์เป็นต้น และจัมปู เช่น ชาดกมาลาเป็นต้น 9. Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate; Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ. นิพันธะและอนิพันธะ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภทอีก ส่วนอลังการทั้งหลาย ย่อมยังพันธะนั้นให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง 9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘nibandhocā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate’’ iti. Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate. Kathaṃ? Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ. Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattā mahindasindhavādi tabbhavaṃ, tassamaṃ hiriharakamalādi, mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ, tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ. Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso, so ca pākataṃ viya catubbidho, tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Sabbesaṃ vasena missa’’nti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tathā ‘‘siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ, itaraṃ kabbaṃ savanīya’’nti duvidhaṃ vuttaṃ, evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ, viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti? Saccaṃ, tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ. 9. ครั้นกล่าวถึงตัวฉันทลักษณ์ ๓ ประเภทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยนัยอื่นอีก จึงกล่าวว่า “นิพันธะและอนิพันธะ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภทอีก” ดังนี้ อนึ่ง ฉันทลักษณ์ที่เป็นปัชชะที่กล่าวมาแล้ว ย่อมถูกกำหนด (วินิจฉัย) เป็นสองประเภทอีก อย่างไร? คือ นิพันธะ (ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกัน) โดยความเป็นฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกัน เช่น สัคคพันธะ เป็นต้น ด้วยมุตตกะทั้ง ๔ มีมุตตกะเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของฉันทลักษณ์นั้น และอนิพันธะ (ฉันทลักษณ์ที่ไม่ผูกพันกัน) โดยความเป็นมุตตกะเท่านั้น ดังนี้ ย่อมถูกกำหนดเป็นสองประเภท ดังนี้ เป็นที่รู้กัน ก็มิใช่หรือว่า เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๕ ประเภทของฉันทลักษณ์ที่เป็นวาจามัยที่กล่าวมาแล้วนั้น คือ สกกาตะ ปากตะ อปภรัมสะ เปสาจิกะ และมิสสะ โดยกล่าวลักษณะของสกกาตะเป็นต้นว่า “สกกาตะ คือ ภาษาของเทวดา. ปากตะมี ๔ ประเภท เพราะเกิดขึ้นโดยความต่างกันแห่งอักษรจากสกกาตะเท่านั้น คือ ตัพภวะ เช่น มหินทะ สินธวะ เป็นต้น, ตัสสมะ เช่น หิริ หระ กัมมะละ เป็นต้น, เทสิยะ ที่เป็นที่รู้จักกันในประเทศ เช่น มหาราษฏระ เป็นต้น, มิสสะ ที่ปนกันด้วยตัพภวะเป็นต้น. อปภรัมสะ คือ วาจาของพวกอาภีระเป็นต้น, และอปภรัมสะนั้นมี ๔ ประเภทเหมือนปากตะ, และมี ๓ ประเภทโดยความต่างกันแห่งนาคระ อุปนาคระ และวฤทธะ. เปสาจิกะ คือ วาจาของพวกปิศาจ. มิสสะ คือ ที่ปนกันโดยความเป็นของทั้งหมด” ดังนี้ อีกอย่างหนึ่ง ได้กล่าวถึงความเป็น ๒ ประเภทว่า “ลาศยะเป็นต้น ซึ่งนับว่าเป็นนาฏกรรมที่เน้นศฤงคารรส ย่อมเป็นสิ่งที่ควรดู เพราะเป็นสิ่งที่เน้นการแสดง, ส่วนกวีนิพนธ์อื่นเป็นสิ่งที่ควรฟัง” ดังนี้ ความเป็น ๕ ประเภทที่กล่าวโดยความต่างกันแห่งภาษา และความเป็น ๒ ประเภทที่กล่าวโดยความต่างกันแห่งการใช้สอย โดยอาจารย์ในกาลก่อนอย่างนี้ เหตุไฉนจึงไม่กล่าวไว้ในที่นี้? จริงอยู่ แต่ก็พึงทราบว่า ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่เป็นประโยชน์ในที่นี้อย่างนั้น Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘taṃ tu’’ iccādi. Tusaddo visesavacanicchāyaṃ. Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā, sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti. Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo. ครั้นแสดงตัวฉันทลักษณ์โดยความเป็นที่ตั้งแห่งเครื่องประดับก่อนแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า ตัวฉันทลักษณ์ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่งด้วยสัททาลังการและอัตถาลังการ เหมือนร่างกายของบุรุษด้วยสร้อยคอและกำไลแขนเป็นต้น จึงกล่าวว่า “ส่วนฉันทลักษณ์นั้น” เป็นต้น คำว่า “ตุ” (ส่วน) นี้ มีความประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษ ส่วนเครื่องประดับทั้งหลาย คือ สัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น (ที่เรียกว่าเครื่องประดับเพราะ) ย่อมประดับตัวฉันทลักษณ์นั้นด้วยสิ่งเหล่านี้ ย่อมยังตัวฉันทลักษณ์นั้นให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง คือ ความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง ความเป็นสิ่งที่น่าลิ้มรสอย่างยิ่ง ความหมายคือ แม้เสียงและอรรถที่ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง ประกอบด้วยความเป็นผู้มีอยู่ร่วมกันโดยความเหมาะสมซึ่งกันและกัน และด้วยความงามอันสูงสุด ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอยู่แล้ว เหมือนร่างกายของบุรุษเช่นนั้น แต่เมื่อประดับด้วยเครื่องประดับแล้ว ย่อมเป็นสิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง 9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘nibandho cā’’dimāha. Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate. Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho. Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ, tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti. So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito. Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā. Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma. Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma, taṃ mahindasindhavādi. Tassamaṃ hiriharakamalādi. Dese pasiddhaṃ desiyaṃ. Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ. Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā, so ca tabbhavādīhi catubbidho, nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti. Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ. Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti. Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘taṃ tu’’ccādimāha. Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā, sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti. Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca, na nibandho anibandhoti ca, atisayena vindanīyo vindanīyataro, tassa bhāvo vindanīyatarattananti ca viggaho. 9. เพื่อจะกล่าวถึงประเภทของฉันทลักษณ์นั้นอีก จึงกล่าวคำว่า “นิพันธะ” เป็นต้น อนึ่ง นิพันธะ คือ ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างต่อเนื่อง โดยความเป็นมหากาพย์เป็นต้น เพราะไม่แยกจากมุตตกะทั้ง ๔ มีมุตตกะเป็นต้น และอนิพันธะ คือ ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างไม่ต่อเนื่อง โดยความเป็นมุตตกะเท่านั้น โดยความเป็นมหากาพย์เป็นต้น ฉันทลักษณ์นั้นนั่นแหละ ย่อมถูกกำหนด (วินิจฉัย) เป็นสองประเภท อนึ่ง ฉันทลักษณ์นั้นมี ๕ ประเภท โดยความต่างกันแห่งภาษา คือ สกกาตะ ปากตะ อปภรัมสะ เปสาจิกะ และมิสสะ และมี ๒ ประเภท โดยความต่างกันแห่งการใช้สอย คือ นาฏกรรมเช่นลาศยะเป็นต้น ที่เน้นศฤงคารรส ย่อมเป็นสิ่งที่ควรดู เพราะเน้นการแสดง, ส่วนกวีนิพนธ์อื่นเป็นสิ่งที่ควรฟัง ฉันทลักษณ์ทั้งหมดนั้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่มีประโยชน์ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น สกกาตะ คือ ภาษาของเทวดา ปากตะ คือ ภาษาที่ต่างจากสกกาตะด้วยอักษรบางตัว ส่วนปากตะนั้นมี ๔ ประเภท โดยความเป็นตัพภวะ ตัสสมะ เทสิยะ และมิสสะ ในบรรดาประเภทเหล่านั้น ตัพภวะ คือ ภาษาที่เกิดขึ้นโดยความต่างกันแห่งอักษรจากสกกาตะเท่านั้น, ตัพภวะนั้นคือ มหินทะ สินธวะ เป็นต้น ตัสสมะ คือ หิริ หระ กัมมะละ เป็นต้น เทสิยะ คือ ภาษาที่เป็นที่รู้จักกันในประเทศ มิสสะ คือ ภาษาที่ปนกันด้วยตัพภวะเป็นต้น อปภรัมสะ คือ วาจาของพวกคนเลี้ยงโคเป็นต้น, และอปภรัมสะนั้นมี ๔ ประเภทด้วยตัพภวะเป็นต้น, และมี ๓ ประเภทโดยความต่างกันแห่งนาคระ อุปนาคระ และวฤทธะ เปสาจิกะ คือ วาจาของพวกปิศาจ มิสสะ คือ ภาษาที่ปนกันด้วยสกกาตะเป็นต้นเหล่านั้น บัดนี้ เพื่อจะกล่าวถึงความงามของฉันทลักษณ์ที่มีประเภทเช่นนี้ด้วยเครื่องประดับ จึงกล่าวคำว่า “ส่วนฉันทลักษณ์นั้น” เป็นต้น ส่วนเครื่องประดับทั้งหลาย คือ สัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น และอัตถาลังการมีสภาววุตติเป็นต้น ย่อมยังตัวฉันทลักษณ์ที่มีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั้น ให้ถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่ง คือ ความเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง บทวิเคราะห์ (ของคำว่า “นิพันธะ” เป็นต้น) คือ “ฉันทลักษณ์ที่ผูกพันกันอย่างต่อเนื่อง คือ นิพันธะ” และ “ฉันทลักษณ์ที่ไม่ผูกพันกัน คือ อนิพันธะ” และ “สิ่งที่น่าพึงใจอย่างยิ่ง คือ วินทนียตระ, ความเป็นของวินทนียตระ คือ วินทนียตรัตตะ” 10. Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī; Alaṅkatāva sobhante, kiṃ nu’te niralaṅkatā? ใบหน้าอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัว และวาจาอันบริสุทธิ์ ย่อมงดงามเมื่อประดับแล้วเท่านั้น, สิ่งเหล่านั้นจะงดงามเมื่อปราศจากเครื่องประดับหรือ? 10. Tameva samattheti ‘‘anavajja’’ miccādinā. Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāva mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena, saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva, niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu, na sobhantevāti vitakkemīti attho. Nuiti vitakke. 10. ย่อมสนับสนุนความนั้นนั่นแหละด้วยคำว่า “อนวัชชะ” เป็นต้น คำว่า “อนวัชชะ” คือ ใบหน้าอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัว คือ ใบหน้าอันงดงาม ที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะความงามด้วยอวัยวะมีตาและหูเป็นต้นที่เหมาะสมซึ่งกันและกัน และไม่ถูกกระทบด้วยสิว ฝ้า จุดด่างดำเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “อนวัชชา” คือ วาจาอันบริสุทธิ์ คือ วาจาที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะความงามที่ไม่ถูกครอบงำด้วยโทษมีบทเป็นต้น และโดยอุปจาระ คือ อรรถที่พึงแสดงด้วยวาจานั้น สิ่งเหล่านี้ คือ ใบหน้า (ที่ประดับ) ด้วยเครื่องประดับมีจุดบนหน้าผากและตุ้มหูเป็นต้น, และเสียงและอรรถ (ที่ประดับ) ด้วยสัททาลังการและอัตถาลังการ ย่อมงดงามเมื่อประดับแล้วเท่านั้น, สิ่งเหล่านั้นจะงดงามเมื่อปราศจากเครื่องประดับหรือ? (คือไม่ประดับอย่างนั้น ไม่จัดเตรียมอย่างนั้น) ดังนี้ ข้าพเจ้าพิจารณาว่าสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่งดงามเลย ดังนี้ เป็นความหมาย คำว่า “นุ” (ในที่นี้) ใช้ในความหมายว่า วิตก (การพิจารณา) 10. Tameva ‘‘anavajja’’ miccādinā samattheti. Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva, niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu, na sobhanteti maññe. Natthi avajjamassāti ca, mukhameva ambhojamiti ca viggaho. Kimiti paṭisedhe, nuiti vitakketi. 10. ย่อมสนับสนุนสิ่งนั้นด้วยคำว่า "อนวัชชะ" เป็นต้น. ทั้งด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะมีวรรณะและสัณฐานเป็นต้น และด้วยความที่ปราศจากโทษมีไฝ ฝ้า และจุดด่างดำเป็นต้น ใบหน้าคือดอกบัวที่ไม่ถูกตำหนิ และวาจาคือภารตีที่ไม่ถูกตำหนิ เพราะไม่ระคนด้วยโทษแห่งบท โทษแห่งประโยค และโทษแห่งอรรถ และอรรถที่พึงแสดงด้วยวาจานั้น โดยอุปจาระที่ไม่ต่างกัน สิ่งเหล่านี้ล้วนประดับประดาแล้วด้วยเครื่องประดับมีตุ้มหูและเครื่องประดับหน้าผากเป็นต้น และด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการ หากปราศจากเครื่องประดับ ไม่ได้รับการประดับประดาด้วยสิ่งเหล่านั้น จะงดงามหรือหนอ? ข้าพเจ้าคิดว่าคงไม่งดงาม. บทวิเคราะห์คือ "ไม่มีตำหนิแก่สิ่งนั้น" (อนวัชชะ) และ "ใบหน้าคือดอกบัวนั่นเอง" (มุขัมโภชะ). คำว่า "กิง" ใช้ในความปฏิเสธ, คำว่า "นุ" ใช้ในความรำพึง. 11. Vinā gurūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattumicchati; Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so? คนโง่ย่อมปรารถนาจะประดับประดาสิ่งนั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครู เขาจะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะโดยผู้รู้ได้อย่างไรหนอ? 11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘vinā’’tiādi. Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ, alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ettha evaṃ kate sobheyyā’’ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa, bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti, so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kena pakārena na sampāpuṇeyya. ‘‘Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī’’ti hasantevāti adhippāyo. Nuiti vitakke. 11. เพื่อแสดงว่า การประดับประดาสิ่งเหล่านั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครู ย่อมไม่บรรลุถึงความพิเศษอื่นใดนอกจากความน่าหัวเราะ จึงกล่าวสิเลสาลังการว่า "วินา" เป็นต้น. บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้โง่เขลา ไม่รู้การประดับประดาใบหน้าและบทประพันธ์ ย่อมปรารถนาที่จะประดับประดาใบหน้าหรือบทประพันธ์นั้นให้เหมาะสม โดยละทิ้งคำแนะนำของครูผู้สอนอุบายในการประดับประดา หรือผู้สอนอุบายในการทำเครื่องประดับ ซึ่งเป็นการแนะนำว่า "ถ้าทำอย่างนี้จะงดงาม". บุคคลผู้โง่เขลาเช่นนั้น จะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะ (อวหาสะ) โดยผู้รู้ ผู้เชี่ยวชาญ และบัณฑิตได้อย่างไร? ความหมายคือ "คนโง่เขลาทำอะไรเช่นนี้" พวกเขาย่อมหัวเราะนั่นเอง. คำว่า "นุ" ใช้ในความรำพึง. 11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘vinā gurūpadesa’’ miccādisilesālaṅkāramāha. Bālo mukhādisarīrālaṅkāre, bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa, bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ, bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi, saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce, so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe, pāpuṇātyeva, tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo. 11. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า การประดับประดากายแห่งบทประพันธ์ที่ปราศจากโทษมีบทเป็นต้นด้วยอลังการ ย่อมเป็นเลิศด้วยคำแนะนำของครูเท่านั้น จึงกล่าวสิเลสาลังการว่า "วินา คุรูปเทสะ" เป็นต้น. บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้ไม่สามารถในการประดับประดากายมีใบหน้าเป็นต้น หรือในการประดับประดาบทประพันธ์ หากปรารถนาจะประดับประดากายหรือบทประพันธ์นั้นด้วยเครื่องประดับหน้าผากและตุ้มหูเป็นต้น หรือด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการ โดยปราศจากคำแนะนำที่เหมาะสมในการทำเครื่องประดับกาย หรือในการทำเครื่องประดับบทประพันธ์ เขาจะไม่บรรลุถึงความน่าหัวเราะ (อวหสิตัพพตา) โดยผู้รู้ทั้งสองอย่างนั้นได้อย่างไร? ย่อมบรรลุถึงแน่นอน. เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ควรทำโดยเรียนรู้จากครูด้วยความเคารพ. 12. Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako; Yāti tabbacanīyattaṃ, tabbohārūpacārato. แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการแห่งถ้อยคำของกวี ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น. 12. Nanu saddagammā, atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ganthopī’’tiādi. Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ, paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vāccataṃ yāti upagacchati. Kinti āha ‘‘tabbohārūpacārato’’ti. Tassa katavohārassa alaṅkārasaddassa, tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro. Kasmā? Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo. 12. มีผู้ถามว่า "อลังการย่อมรู้ได้ด้วยเสียงและรู้ได้ด้วยอรรถ แล้วคัมภีร์เป็นอลังการได้อย่างไร?" จึงกล่าวว่า "คัมภีร์ก็เช่นกัน" เป็นต้น. แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอลังการที่กล่าวมาแล้ว ของถ้อยคำของกวี ซึ่งเป็นกลุ่มของบทประพันธ์ของกวี และของอรรถที่พึงแสดงด้วยถ้อยคำนั้น ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น คือความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "อลังการ" ซึ่งเป็นศาสตร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ". ถามว่า "เพราะเหตุใด?" จึงกล่าวว่า "โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น". อุปจาระคือการกำหนดโดยไม่ต่างกันว่า "สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ซึ่งเป็นการเรียกขานด้วยคำว่า "อลังการ" ที่ใช้แล้ว หรือการเรียกขานว่า "อลังการ" ที่ใช้ในเครื่องประดับพิเศษนั้น. เพราะเหตุใด? ความหมายคือ เพราะอุปจาระสิ่งที่ถูกกระทำในเหตุ โดยความไม่ต่างกันระหว่างสิ่งที่พึงแสดงและสิ่งที่แสดง. 12. Idāni saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘gantho’’ccādi. Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ, upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkārasaddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkārasaddena vattabbataṃ yāti. Apisaddo alaṅkāramapekkhati. Alaṅkāre pakāseti, alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca, tena vacanīyo, tassa bhāvoti ca viggaho. Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho. Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca, tabbohārassa alaṅkārasaddassa upacāroti ca vākyanti. 12. บัดนี้ มีผู้ถามว่า "คัมภีร์สัททาลังการและอรรถาลังการเป็นอลังการได้อย่างไร?" จึงกล่าวว่า "คัมภีร์" เป็นต้น. แม้คัมภีร์ที่แสดงอลังการ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงสัททาลังการและอรรถาลังการ ของถ้อยคำของกวี ซึ่งเป็นประโยคที่กวีกล่าวไว้ และของอรรถที่พึงแสดงโดยอุปจาระ ซึ่งเป็นบทประพันธ์ของกวี ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น คือความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "อลังการ" ซึ่งเป็นศาสตร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" โดยอุปจาระแห่งการเรียกขานด้วยคำนั้น คือโดยอุปจาระแห่งสิ่งที่ถูกกระทำในเหตุของคำว่า "อลังการ" ที่ใช้แล้ว. คำว่า "อปี" (แม้) ย่อมหมายถึงอลังการ. บทวิเคราะห์คือ "ย่อมแสดงซึ่งอลังการ" หรือ "ย่อมแสดงซึ่งอลังการทั้งหลาย" และ "สิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำนั้น" และ "ความเป็นแห่งอรรถนั้น". ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" (ความเป็น) คือความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งที่ถูกกล่าวและสิ่งที่กล่าว. และประโยคคือ "การเรียกขานของสัททาลังการเป็นต้นนั้น" และ "อุปจาระของคำว่าอลังการที่เรียกขานด้วยคำนั้น". 13. Dvippakārā alaṅkārā, tattha saddatthabhedato; Saddatthā bandhanāmāva, taṃsajjitatadāvali. อลังการมีสองประเภท ในที่นั้นโดยความต่างแห่งเสียงและอรรถ เสียงและอรรถนั้นแลมีชื่อว่า "พันธะ" ซึ่งเป็นแถวที่ประดับประดาด้วยสิ่งนั้น. 13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ, tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘dvippakārā’’di āraddhaṃ. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe, tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti. Kathaṃ? Saddabhedato, atthabhedato ca, saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho. Yesaṃ bhedena te dvippakārā, te saddā, atthā ca. ‘‘Bandho’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva. Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā, tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā, mahāvākyaṃ, antaravākyaṃ vā. Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ, muttakādayovayavā antaravākyāni, taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante. 13. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทของอลังการที่กล่าวมาแล้ว และการสงเคราะห์อลังการนั้น และกายแห่งบทประพันธ์นั้นที่กล่าวไว้ข้างต้น โดยเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน จึงเริ่มกล่าวว่า "ทวิปปการา" เป็นต้น. ในคัมภีร์ที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" นั้น หรือในอธิการแห่งพันธาลังการนั้น อลังการที่กล่าวมาแล้วมีสองประเภท. อย่างไร? โดยความต่างแห่งเสียงและโดยความต่างแห่งอรรถ ความหมายคือ อลังการมีสองประเภทคือ สัททาลังการและอรรถาลังการ. สิ่งที่ทำให้เกิดความต่างสองประเภทนั้นคือ เสียงและอรรถ. แถวใดมีชื่อว่า "พันธะ" แถวนั้นแลมีชื่อว่า "พันธนามะ". "ตังสัชชิตะตะทาวลี" คือ แถวที่ประดับประดาด้วยอลังการเหล่านั้น ซึ่งเป็นแถวที่แสดงออกด้วยอลังการเหล่านั้น เป็นกลุ่มของเสียงและอรรถเหล่านั้น เป็นมหาประโยค หรือเป็นอนุประโยค. บทประพันธ์ที่สมบูรณ์คือมหาประโยค, ส่วนประกอบมีมุตตกะเป็นต้นคืออนุประโยค, เสียงและอรรถที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก ย่อมถูกบัญญัติโดยการกล่าวซ้ำ "ตังสัชชิตะตะทาวลิกะ" โดยความเป็นที่รู้จัก. 13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘dvippakāre’’ccādimāha. Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe, no ce, alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti, yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā, te saddatthā bandhanāmāva. Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā, tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bandho’’ iti nāmaṃ yasseti ca, tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca, tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso. 13. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าวของอลังการที่กล่าวมาแล้ว และกายแห่งบทประพันธ์ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งมีอลังการนั้นเป็นที่ตั้ง โดยรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวว่า "ทวิปปกาเร" เป็นต้น. ในคัมภีร์อลังการที่เรียกว่า "กิริยากัปปะ" นั้น หรือในอธิการแห่งอลังการนั้น อลังการที่จะกล่าวต่อไปมีสองประเภท โดยความต่างแห่งเสียงและอรรถ คือโดยความต่างแห่งสัททาลังการและอรรถาลังการ. สิ่งที่ทำให้อลังการต่างกันเป็นสองประเภทนั้น คือเสียงและอรรถ ซึ่งมีชื่อว่า "พันธะ" (บทประพันธ์) นั่นเอง. "ตังสัชชิตะตะทาวลี" คือ แถวที่ประดับประดาด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการเหล่านั้น ซึ่งเป็นกลุ่มของเสียงและอรรถเหล่านั้น มีลักษณะเป็นมหากาพย์เป็นต้น ซึ่งเรียกว่า "ปฏิปาฏิพันธะ" (บทประพันธ์ที่เป็นลำดับ). และบทสมาสคือ "สิ่งใดมีชื่อว่า 'พันธะ'" และ "ประดับประดาด้วยสัททาลังการและอรรถาลังการเหล่านั้น" และ "แถวของเสียงและอรรถเหล่านั้น". 14. Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalavaṅkitā; Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī. (บทประพันธ์) ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ แม้มีโทษเพียงเล็กน้อยปะปนอยู่ ย่อมไม่เป็นที่สรรเสริญโดยผู้รู้ หญิงสาวเช่นนั้นก็เช่นกัน. 14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘guṇa’’ iccādi. Saddālaṅkārākhyena guṇena, atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā. Kāviyāti āha ‘‘kaññā viyatādisī’’ti. Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena, ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā, pagevāparā, evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena, atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ, pageva bahunāti vuttaṃ hoti. 14. เพื่อแสดงว่า สัททัตถาวลีนั้น แม้ประดับตกแต่งด้วยคุณและอลังการอย่างนี้ ก็ยังไม่ควรที่วิญญูชนจะพึงสัมผัส หากประกอบด้วยโทษเพียงเล็กน้อย จึงกล่าวคำว่า “คุณ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ประกอบด้วยคุณอันมีชื่อว่าสัททาลังการและอรรถาลังการ และแม้ตกแต่งเป็นพิเศษแล้ว หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย หรือถูกประทับด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรที่วิญญูชน คือบัณฑิตผู้รู้การจำแนกคุณและโทษ จะพึงสรรเสริญเลย. ท่านกล่าวว่า “หญิงสาวผู้เช่นนั้น” โดยอุปมา. เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบ ผู้มีคุณสมบัติยั่วยวนใจของมหาชนด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าสู่ความงามแห่งวัยที่กำลังจะเบ่งบาน และประดับด้วยเครื่องประดับพิเศษ หากถูกแต้มด้วยโทษเรื้อนเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรที่วิญญูชนจะพึงสัมผัสเลย จะกล่าวไปไยถึงหญิงอื่นเล่า. สัททัตถาวลีนั้นก็เช่นกัน หากมีโทษเพียงเล็กน้อยในรูปศัพท์และลักษณะของอรรถ ก็เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงเว้น เหมือนโรคเรื้อน จะกล่าวไปไยถึงโทษมากเล่า. 14. Evaṃ saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce, appasatthāti dassento ‘‘guṇālaṅkāri’’ccādimāha. Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena, atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā. Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi, sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti, evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo. Dosānaṃ lavo, tena aṅkitāti ca, sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho. 14. เพื่อแสดงว่า สัททัตถาวลีที่ตกแต่งด้วยอลังการอันเป็นคุณของสัททัตถะอย่างนี้ หากถูกประทับด้วยโทษมีบทเป็นต้นเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ประเสริฐ จึงกล่าวคำว่า “คุณาลังการ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ประกอบด้วยคุณและอลังการ คือแม้ประกอบเป็นพิเศษด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการและอรรถาลังการ หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย คือถูกประทับด้วยโทษเพียงเล็กน้อยเท่าธุลี มีโทษแห่งบทเป็นต้น ก็ไม่ควรที่วิญญูชนผู้พิจารณาคุณและโทษจะพึงสรรเสริญ เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบผู้ถึงวัยหนุ่มสาวที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ แต่ถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย. เหมือนหญิงสาววัยสิบขวบผู้มีอัธยาศัยน่ารัก ประกอบด้วยคุณอันน่ารื่นรมย์ และเครื่องประดับพิเศษมีสร้อยคออันงดงามเหมาะสมเป็นต้น หากประกอบด้วยโรคเรื้อนขาวเพียงเล็กน้อยที่ปรากฏให้เห็น ก็ไม่เป็นที่น่าดูสำหรับผู้พิจารณาคุณและโทษฉันใด แบบแผนการประพันธ์ที่กล่าวมาแล้วนั้น หากประกอบด้วยโทษมีบทเป็นต้นบางอย่างที่เปรียบเหมือนโรคเรื้อน ก็ไม่เป็นที่พึงพอใจของวิญญูชนฉันนั้น นี้คือความหมาย. บทวิเคราะห์คือ “โทษเพียงเล็กน้อย” และ “ถูกแต้มด้วยโทษนั้น” และ “ปรากฏเหมือนหญิงสาวนั้น” จึงเป็น “เช่นนั้น”. 15. Tena dosanirāsova, mahussāhena sādhiyo; Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ. เพราะเหตุนั้น การกำจัดโทษนั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง. สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง จะไม่พึงมีคุณได้อย่างไร. 15. Yato evaṃ, tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo, ‘‘viññūhī’’ti seso. Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce. Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ, bhavatyeva, guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo. 15. เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น การกำจัดโทษทั้งหลายมีโทษแห่งบทเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นประโยชน์นั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ด้วยความพยายามอันยิ่งใหญ่ ด้วยทัศนะแห่งศาสตร์ ด้วยอานุภาพแห่งศาสตร์ คือการสละนั่นแหละ พึงทำให้สำเร็จ. (คำว่า “โดยวิญญูชน” เป็นบทที่เหลือ). หากถามว่า “เมื่อกำจัดโทษอย่างนี้ จะได้คุณอะไร?” สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือพ้นจากโทษ จะไม่พึงมีคุณ คือประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการได้อย่างไร? ย่อมมีคุณนั่นเอง. ความหมายคือ สิ่งที่ประดับแล้วแต่ปราศจากคุณ ย่อมไม่ควรนำไปใช้. 15. Tena yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā, tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo, evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ, guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo. Dosānaṃ nirāsoti ca, natthi dosā etissā, niggatā dosehi vāti ca, saha guṇehi vattamānāti ca viggaho. 15. เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุที่สิ่งที่ประกอบด้วยโทษไม่ควรที่วิญญูชนจะนำไปใช้ เพราะฉะนั้น การกำจัดโทษนั่นแหละ คือการกำจัดโทษมีบทเป็นต้น พึงทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ด้วยความพยายามอันยิ่ง ด้วยปัญญาอันเป็นวิสัยแห่งศาสตร์หลายอย่าง โดยวิญญูชน. เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททัตถาวลีนี้ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือปราศจากโทษ และประกอบด้วยคุณ คือประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการ จะไม่พึงมีได้อย่างไร? ความหมายคือ ย่อมประกอบด้วยคุณ. บทวิเคราะห์คือ “การกำจัดโทษ” และ “โทษไม่มีแก่สัททัตถาวลีนี้” หรือ “พ้นจากโทษ” และ “เป็นไปพร้อมด้วยคุณ”. 16. Sā’laṅkāraviyuttāpi, guṇayuttā manoharā; Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya. สัททัตถาวลีนั้น แม้ปราศจากเครื่องประดับ แต่ประกอบด้วยคุณ ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษและประกอบด้วยคุณ. 16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘sā’laṅkāre’’ccādi. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti. Tatthodāharaṇamāha ‘‘dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā’’ti. Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti, evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho. 16. เพราะเหตุไรจึงประพันธ์ด้วยการสละโทษและรับเอาคุณอย่างนี้? ท่านกล่าวคำว่า “สาลังการ” เป็นต้น. สัททัตถาวลีนั้น แม้ปราศจากเครื่องประดับ แต่ปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง คือพ้นจากโทษ และประกอบด้วยคุณอันนับว่าเป็นสัททาลังการ ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เพราะเป็นเหตุเดียวที่ยังความสุขให้หลั่งไหลแก่ชนทั้งหลาย คือย่อมดึงดูดใจมาสู่ตน. ในที่นั้น ท่านกล่าวอุทาหรณ์ว่า “เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษและประกอบด้วยคุณ”. เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษใดๆ และประกอบด้วยคุณพิเศษมีมารยาทน่ารักเป็นต้น แม้ไม่ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับใดๆ ก็ย่อมไพเราะน่าฟัง เป็นเครื่องประดับของกวี และเป็นที่น่าพอใจฉันใด สัททัตถาวลีนี้ก็ย่อมเป็นที่น่าพอใจฉันนั้น นี้คือความหมาย. 16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘sā’laṅkāraviyutte’’ccādinā. Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehi pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti. 16. บัดนี้ ท่านแสดงประโยชน์ในการสละโทษและรับเอาคุณด้วยคำว่า 'สาลงฺการวิยุตฺเต' เป็นต้น. สัททัตถาวลี (ระเบียบแห่งเสียงและเนื้อความ) นั้น แม้จะปราศจากเครื่องประดับ แต่หากไม่มีโทษ คือปราศจากโทษโดยประการทั้งปวง และประกอบด้วยคุณ คือเป็นผู้มีคุณเพราะเหตุนั้นเอง ย่อมเป็นที่น่าพอใจ เหมือนหญิงสาวผู้ปราศจากโทษ คือสละโทษมีผิวพรรณไม่ดีและรูปร่างไม่งามเป็นต้น และประกอบด้วยคุณ คือประกอบด้วยคุณอันเป็นที่จับใจ ย่อมยังสาธุชนให้ยินดี. 17. Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā; Sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ. โทษทั้งหลายมีหลายชนิดที่บัณฑิตถือว่ามีอยู่ในบท ในประโยค และในอรรถของบทและประโยคนั้น ข้าพเจ้าจะกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยอุทาหรณ์. 17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā, alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā, evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā, tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade’’tiādinā. Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho, tasmiṃ. Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ, saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ. Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ. 17. เพราะเหตุที่แม้ (บทประพันธ์) ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการ หากถูกแต้มด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่เป็นที่นับถือของวิญญูชน และแม้จะปราศจากเครื่องประดับ หากไม่มีโทษและประกอบด้วยคุณ ก็เป็นที่น่าพอใจ และเพราะเหตุที่โทษอันนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์นั้น พึงละเว้นตามทัศนะของตำรา เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงโทษเหล่านั้น ท่านจึงปฏิญาณ (ว่าจะกล่าว) ด้วยคำว่า 'ปเท' เป็นต้น. อรรถของบทและประโยคเหล่านั้น ชื่อว่า 'ตทัตถะ' (อรรถนั้น), ในตทัตถะนั้น. สิ่งที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นลักขยะ (สิ่งที่พึงกำหนด) ชื่อว่า 'อุทาหรณ์'. พร้อมด้วยอุทาหรณ์ ชื่อว่า 'โสทาหรณ์'. สิ่งที่เป็นเครื่องกำหนดลักขยะ ชื่อว่า 'ลักษณะ'. 17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā, alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘pade vākye’’ccādinā. Pade nāmādicatubbidhapade ca, vākye ‘‘syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā’’ti vuttalakkhaṇe vākye ca, tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā, etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi. Ettha ca– 17. เพราะเหตุที่การประพันธ์ที่ประกอบด้วยอลังการ แม้ประกอบด้วยโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรนำมาใช้ และเพราะเหตุที่ (การประพันธ์) ที่ปราศจากโทษ แม้จะไม่มีการประดับด้วยอลังการ ก็เป็นสิ่งที่วิญญูชนควรรับเอา และเพราะเหตุที่การละเว้นโทษอันเป็นส่วนสำคัญเป็นสิ่งที่จำเป็นต้องทำ บัดนี้ เพื่อจะแสดงโทษที่ได้ทราบมา ท่านจึงปฏิญาณ (ว่าจะกล่าว) ด้วยคำว่า 'ปเท วากฺเย' เป็นต้น. ในบท คือในบท ๔ ชนิดมีนามเป็นต้น และในประโยค คือในประโยคที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ว่า 'กลุ่มของบทที่มีสยาทิปัจจัยและตยาทิปัจจัยเป็นที่สุด เป็นประโยคที่มีกริยาพร้อมด้วยการก' และในอรรถของบทและประโยคเหล่านั้น โทษทั้งหลายหลายชนิดหลายประการที่วิญญูชนถือว่าเป็นโทษและพึงทราบ ข้าพเจ้าจะกล่าวลักษณะของโทษมีบทเป็นต้นเหล่านั้นพร้อมด้วยอุทาหรณ์. และในที่นี้ — ‘‘Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmākhyātopasaggikaṃ; Nipātakañca taññūhi, asso khalvābhidhāvatī’’ti. “บทกล่าวไว้ ๔ ชนิด คือ นาม อาขยาต อุปสัค และนิบาต โดยผู้รู้สิ่งนั้น (เช่น) ม้าวิ่งไปโดยแท้.” Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ. Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca, saha udāharaṇenāti sodāharaṇanti ca, lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho. พึงทราบ 'บท' โดยนัยที่กล่าวแล้วก่อน. ส่วนวิเคราะห์ (วิคคหะ) คือ 'สิ่งที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยความเป็นลักขยะ ชื่อว่า อุทาหรณ์ทั้งหลาย', 'พร้อมด้วยอุทาหรณ์ ชื่อว่า โสทาหรณ์' และ 'สิ่งที่เป็นเครื่องกำหนดลักขยะ ชื่อว่า ลักษณะ'. Padadosauddesa การแสดงโทษแห่งบทโดยสังเขป 18. Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca; Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ, hīnatthakamanatthakaṃ. วิรุทธัตถันตระ (มีอรรถอื่นขัดแย้ง), อัธยัตถะ (มีอรรถเกิน), กิลิฏฐะ (เศร้าหมอง/เข้าใจยาก), วิโรธี (ขัดแย้ง), เนยยะ (พึงนำมาซึ่งเหตุ), วิเสสนะเปกขะ (รอคอยวิเสสนะ), หีนัตถกะ (มีอรรถเลวทราม) และอนัตถกะ (ไม่มีอรรถ). Vākyadosauddesa การแสดงโทษแห่งประโยคโดยสังเขป 19. Dosā padāna, vākyāna-mekatthaṃ bhaggarītikaṃ; Tathā byākiṇṇagāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ; Ativuttamapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā โทษของบทและประโยค คือ เอกัตถะ (ซ้ำความ), ภัคครีติกะ (เสียระเบียบ), พยากีรณะ (สับสน), คามมะ (ภาษาชาวบ้าน), ยติหีนะ (ขาดสัมผัส), กัมมัจจุตะ (ลำดับผิด), อติวุตตะ (เกินความ), อเปตัตถะ (ไร้ความหมาย) และสพันธผรุสะ (หยาบคาย). Vākyatthadosauddesa การแสดงโทษของอรรถแห่งประโยค 20. Apakkamo’cityahīnaṃ, bhaggarīti sasaṃsayaṃ; Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā. อปักกมะ (ลำดับผิด), โอจิยหีนะ (ขาดความเหมาะสม), ภัคครีติ (เสียระเบียบ), สสังสยะ (กำกวม), คามมะ (ภาษาชาวบ้าน), ทุฏฐาลังกติ (อลังการเสีย) เหล่านี้เป็นโทษที่อาศัยอรรถของประโยค. Padadosādiuddesavaṇṇanā คำอธิบายการแสดงโทษของบทเป็นต้น 18-19-20. Idāni yathāpaṭiññāte dose uddisati ‘‘viruddhatthantara’’ iccādinā. Viruddhaṃ atthantaraṃ yassa taṃ viruddhatthantaraṃ. Kiṃ taṃ? Padaṃ. Evamuparipi yathāyogaṃ. Adhiko attho visesyassa yena taṃ adhyatthaṃ. Nīyati avutto hetu ettha ānīyatīti neyyaṃ. Dosā padānanti yehi dosehi padāni duṭṭhāni, te viruddhatthantaratādayo padānaṃ dosāti attho. Evamuparipi yathāyogaṃ. Vākyānaṃ dosāti sambandho. Bhaggā rīti kamo yasmiṃ taṃ bhaggarītikaṃ, vākyaṃ. Apakkamatādayo vākyatthadosā, vākyatthānaṃ dosato. Vākyaṃ duṭṭhaṃ siyāti vākyameva visesyate. Tena sabbattha napuṃsakaliṅgena niddeso. 18-19-20. บัดนี้ ท่านแสดงโทษตามที่ได้ปฏิญญาไว้ โดยเริ่มจากคำว่า 'วิรุทธัตถันตระ' เป็นต้น. บทใดมีอรรถอื่นที่ขัดแย้ง บทนั้นชื่อว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. อะไรคือบทนั้น? คือ บท. แม้ในข้อต่อๆ ไปก็พึงประกอบตามสมควร. อรรถของบทวิเสสยะเกินไปเพราะบทใด บทนั้นชื่อว่า 'อัธยัตถะ'. เหตุที่ไม่ได้กล่าวไว้ถูกนำมาในบทนี้ บทนั้นชื่อว่า 'เนยยะ'. คำว่า 'โทษของบท' หมายความว่า โทษทั้งหลายมีวิรุทธัตถันตระเป็นต้น เป็นโทษของบทที่ทำให้บทเหล่านั้นเสียไป. แม้ในข้อต่อๆ ไปก็พึงประกอบตามสมควร. มีความเชื่อมโยงว่า 'เป็นโทษของประโยค'. ประโยคใดมีระเบียบคือลำดับเสียไป ประโยคนั้นชื่อว่า 'ภัคครีติกะ'. อปักกมะเป็นต้น เป็นโทษของอรรถแห่งประโยค เพราะเป็นโทษของอรรถแห่งประโยคทั้งหลาย. คำว่า 'ประโยคพึงเป็นสิ่งที่เสียไป' ประโยคนั่นเองเป็นวิเสสยะ. เพราะฉะนั้น ในที่ทั้งปวงจึงแสดงด้วยนปุงสกลิงค์. 18-19-20. Idāni kathetabbabhāvena paṭiññāte dose uddisanto ‘‘viruddha…pe… nissitā’’ti āha. Kavīhi icchitatthato viruddho aññattho yassa padassāti taṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Visesyassa adhikatthabhāvakaraṇato ajhatthaṃ nāma. Kavīhi icchitatthassāvīkaraṇe avisadattā kiliṭṭhaṃ nāma. Desakālakalādīnaṃ viruddhattā virodhi nāma. Aññamāharitvā vattabbato neyyaṃ nāma. Visesanaṃ patvāva sātthakabhāvappattito visesanāpekkhaṃ nāma. Visesyassa hīnatāpādanato hīnatthakaṃ nāma. Attharahitattā anatthakaṃ nāmāti ime aṭṭha padanissitattā padadosā nāma. 18-19-20. บัดนี้ ท่านแสดงโทษที่ปฏิญญาไว้ว่าจะกล่าว โดยเริ่มจากคำว่า 'วิรุทธะ...เป...นิสสิตา'. บทใดมีอรรถอื่นที่ขัดแย้งกับอรรถที่กวีประสงค์ บทนั้นชื่อว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. บทใดทำให้บทวิเสสยะมีอรรถเกินไป บทนั้นชื่อว่า 'อัธยัตถะ'. บทใดไม่ชัดเจนเพราะไม่แสดงอรรถที่กวีประสงค์ บทนั้นชื่อว่า 'กิลิฏฐะ'. บทใดขัดกับประเทศ กาล และศิลปะเป็นต้น บทนั้นชื่อว่า 'วิโรธี'. บทใดต้องนำ (เหตุ) อื่นมาจึงจะกล่าวได้ บทนั้นชื่อว่า 'เนยยะ'. บทใดเข้าถึงความเป็นบทที่มีอรรถสมบูรณ์ได้ก็ต่อเมื่อได้รับวิเสสนะ บทนั้นชื่อว่า 'วิเสสนะเปกขะ'. บทใดทำให้บทวิเสสยะด้อยลง บทนั้นชื่อว่า 'หีนัตถกะ'. บทใดไม่มีอรรถ บทนั้นชื่อว่า 'อนัตถกะ'. โทษ 8 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'ปทโทสะ' (โทษของบท) เพราะอาศัยบท. Vuttatthasseva puna vacanato ekatthaṃ nāma. Bhinnakkamattā bhaggarītikaṃ nāma. Tathā sammohakāraṇattā byākiṇṇaṃ nāma. Visiṭṭhavacanavirahato gāmmaṃ nāma. Yatisampattivirahato yatihīnaṃ nāma. Padatthakkamato cutattā kamaccutaṃ nāma. Lokiyaṃ vohāramatikkamma vuttattā ativuttaṃ nāma. Samudāyatthato apagatattā apetatthaṃ nāma. Bandhapharusayuttattā bandhapharusaṃ nāma, tena sahitaṃ sabandhapharusanti ime nava vākyānaṃ tathā dosā nāma. Ettha tathāsaddo ‘‘dosā’’ti padaṃ upasaṃharati. การกล่าวซ้ำอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่า 'เอกัตถะ'. การมีลำดับแตกไป ชื่อว่า 'ภัคครีติกะ'. และการเป็นเหตุให้สับสน ชื่อว่า 'พยากีรณะ'. การปราศจากถ้อยคำที่วิเศษ ชื่อว่า 'คามมะ'. การปราศจากความสมบูรณ์แห่งยติ (การหยุดจังหวะ) ชื่อว่า 'ยติหีนะ'. การเคลื่อนไปจากลำดับแห่งอรรถของบท ชื่อว่า 'กัมมัจจุตะ'. การกล่าวล่วงพ้นโวหารทางโลก ชื่อว่า 'อติวุตตะ'. การปราศจากอรรถรวม ชื่อว่า 'อเปตัตถะ'. การประกอบด้วยความหยาบแห่งการประพันธ์ ชื่อว่า 'พันธผรุสะ', และประโยคที่ประกอบด้วยความหยาบนั้น ชื่อว่า 'สพันธผรุสะ'. โทษ 9 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'โทษของประโยค' เช่นเดียวกัน. ในที่นี้ คำว่า 'ตถา' ย่อมรวบรวมบทว่า 'โทสะ' เข้ามา. Apagatakkamattā apakkamaṃ nāma. Ucitabhāvassa parihīnattā ocityahīnaṃ nāma. Bhinnavibhattikkamattā bhaggarīti nāma. Saṃsayajananato sasaṃsayaṃ nāma. Duppatītikarattā gāmmaṃ nāma. Dūsitālaṅkārattā duṭṭhālaṅkati nāmātime cha vākyatthanissitattā vākyatthadosā nāma. การมีลำดับปราศไป ชื่อว่า 'อปักกมะ'. การเสื่อมจากความเหมาะสม ชื่อว่า 'โอจิยหีนะ'. การมีลำดับแห่งวิภัตติแตกไป ชื่อว่า 'ภัคครีติ'. การทำให้เกิดความสงสัย ชื่อว่า 'สสังสยะ'. การทำให้เข้าใจได้ยาก ชื่อว่า 'คามมะ'. การมีอลังการที่ถูกประทุษร้าย ชื่อว่า 'ทุฏฐาลังกติ'. โทษ 6 ประการเหล่านี้ ชื่อว่า 'วากยัตถโทสะ' (โทษแห่งอรรถของประโยค) เพราะอาศัยอรรถของประโยค. Añño attho atthantaro. Viruddho atthantaro yassāti viggaho. Dosapakāsakapadampi dosato abyatirittattā doso nāma. Evaṃ santepi samāsena padassa gahitattā napuṃsakaṃ hoti. Esevanayo ito paresupi. Visesyassa adhiko attho yassa taṃ, kiliṭṭhaṃ viya kiliṭṭhaṃ. Yathā hi malaggahito ādāso attano kiliṭṭhattā mukhādīnaṃ pakāsane avisado hoti, evamadhippetatthappakāsane asamatthaṃ padaṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Virodho assa atthīti virodhi. Nīyati avutto hetu etthāti neyyaṃ. Visesane apekkhā yassa taṃ. Hīno visesyassa attho yena taṃ. Natthi attho yassa tanti viggaho. ความหมายอื่น ชื่อว่า อัตถันตระ. บทใดมีความหมายอื่นที่ขัดแย้ง (กับความหมายที่ประสงค์) บทนั้นชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ (นี่คือรูปวิเคราะห์). แม้บทที่แสดงโทษ ก็ชื่อว่า โทษ เพราะไม่ต่างจากตัวโทษเอง. แม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะถือเอาบทด้วยรูปสมาส จึงเป็นนปุงสกลิงค์. แม้ในบทอื่นๆ ต่อจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทใดมีความหมายเกินกว่าบทวิเสสยะ (ชื่อว่า อัชฌัตถะ). บทที่เศร้าหมอง (ไม่ชัดเจน) ชื่อว่า กิลิฏฐะ เหมือนสิ่งที่เศร้าหมอง. ด้วยว่า กระจกที่เปื้อนธุลี ย่อมไม่ชัดเจนในการแสดงเงาหน้าเป็นต้น เพราะความเศร้าหมองของตนฉันใด บทที่ไม่สามารถแสดงความหมายที่ประสงค์ได้ ก็ชื่อว่า กิลิฏฐะ ฉันนั้น. บทใดมีความขัดแย้ง บทนั้นชื่อว่า วิโรธี. บทใดที่ต้องนำเหตุที่ไม่ได้กล่าวไว้มาแสดงในบทนั้น บทนั้นชื่อว่า เนยยะ. บทใดมีความต้องการในบทวิเสสนะ (ชื่อว่า อเปกขิตะ). บทใดทำให้ความหมายของบทวิเสสยะด้อยลง (ชื่อว่า หีนัตถะ). บทใดไม่มีความหมาย (ชื่อว่า อนัตถกะ) นี่คือรูปวิเคราะห์. Padadosānaṃ anaññattepi vikappanābhedato ‘‘padānaṃ dosā’’ti vuttaṃ, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Vākyānaṃ dosāti etthāpi eseva nayo. Eko attho yassa taṃ. Bhaggārīti kamo yassa taṃ. Visuṃ visuṃ ākiṇṇaṃ byākiṇṇaṃ. Gāme bhavo gāmmo, abyattānaṃ vohāro. Tappakāsakapadampi upacārato gāmmaṃ nāma. Yati hīnā etthāti yatihīnaṃ. Kamato cutaṃ kamaccutaṃ. Atikkamma vuttaṃ ativuttaṃ. Atthato apetaṃ apetatthaṃ. Bandhe pharusaṃ pharusatā yattha taṃ. Apagato kamo yasmā taṃ. Ocityaṃ hīnaṃ yattha taṃ. Bhaggā rīti yattha taṃ. Saha saṃsayena vattatīti taṃ. Gāmmaṃ vuttanayameva. Duṭṭhā dūsitā alaṅkati alaṅkāro yattha taṃ. Vākyānaṃ attho, tannissitā vākyatthanissitāti viggaho. Ettha anatthakāpetatthadosadvayaṃ padavākyato bhinnaṃ, aññaṃ bhaggarītidosadvayaṃ, gāmmadvayaṃ, kamaccutaapakkamadvayañca vākyavākyatthato bhinnaṃ. แม้โทษของบททั้งหลายจะไม่มีความต่างกัน (โดยสภาวะ) แต่ท่านก็กล่าวว่า 'โทษของบททั้งหลาย' เพราะความต่างกันโดยการจำแนก เช่น 'ร่างกายของลูกหินบด'. แม้ในคำว่า 'โทษของประโยคทั้งหลาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทใดมีความหมายเดียว (ซ้ำกัน) บทนั้น (ชื่อว่า เอกัตถะ). บทใดมีระเบียบ (รีติ) เสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ภัคครีติ). บทที่กระจัดกระจายไปต่าง ๆ ชื่อว่า พยากีรณะ. สิ่งที่เกิดในหมู่บ้าน ชื่อว่า คามมะ คือถ้อยคำของคนไม่ฉลาด. แม้บทที่แสดงถ้อยคำนั้น ก็ชื่อว่า คามมะ โดยอุปจาระ. บทใดขาดจังหวะ (ยติ) บทนั้นชื่อว่า ยติหีนะ. บทใดเคลื่อนจากลำดับ บทนั้นชื่อว่า กัมมัจจุตะ. บทใดกล่าวเกินความจริง บทนั้นชื่อว่า อติวุตตะ. บทใดปราศจากความหมาย บทนั้นชื่อว่า อเปตัตถะ. บทใดมีความหยาบคายในการประพันธ์ บทนั้น (ชื่อว่า ผรุสะ). บทใดมีลำดับปราศไปแล้ว บทนั้น (ชื่อว่า อปักกมะ). บทใดมีความเหมาะสมบกพร่อง บทนั้น (ชื่อว่า หีโนจิตยะ). บทใดมีระเบียบเสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ภัคครีติ). บทใดเป็นไปพร้อมกับความสงสัย บทนั้น (ชื่อว่า สสังสยะ). บทว่า คามมะ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. บทใดมีเครื่องประดับ (อลังการ) เสียไป บทนั้น (ชื่อว่า ทุฏฐาลังการ). ความหมายของประโยค ชื่อว่า วาจกัตถะ, โทษที่อาศัยความหมายนั้น ชื่อว่า วากยัตถนิสสิตะ (นี่คือรูปวิเคราะห์). ในที่นี้ โทษ 2 ประการคือ อนัตถกะและอเปตัตถะ มีความต่างกันโดยความเป็นบทและประโยค, ส่วนโทษคู่อื่นๆ คือ ภัคครีติ 2 อย่าง, คามมะ 2 อย่าง, และกัมมัจจุตะกับอปักกมะ 2 อย่าง มีความต่างกันโดยความเป็นประโยคและเนื้อความของประโยค. Padadosaniddesavaṇṇanā คำอธิบายการระบุโทษของบท 21. Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati; Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ. บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ บทนั้นชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ เช่น (ประโยคว่า) 'เมฆผู้ให้พิษ (วิสท) พึงยังชนให้มีความสุข'. 21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘viruddhi’’ ccādinā. Hi yasmā kāraṇā, pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā taṃ ‘‘viruddhatthantara’’nti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ, tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ. Na tvidameveti yathāsaddassa attho. Megho visado sukhaye jananti. Visaṃ udakaṃ, taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho. Visasaddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati, na pana sukhayatīti ‘‘visado’’ti visesanapadassa viruddhatā. 21. ลำดับต่อไป ท่านยกตัวอย่างโทษของบทเป็นต้นตามลำดับที่ตั้งไว้ ด้วยคำว่า 'วิรุทธิ' เป็นต้น. คำว่า หิ หมายถึง เพราะเหตุใด หรือใช้ในความหมายว่า เป็นที่รู้กัน. ท่านกล่าวตามว่า 'บทใดมีความหมายอื่น คือความหมายอื่นจากที่ประสงค์ ขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ คือความหมายที่ปรารถนาจะกล่าว' แล้วจึงบัญญัติบทนั้นว่า 'วิรุทธัตถันตระ'. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ยถา'. คำว่า ยถา มีความหมายว่า พึงเห็นบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ว่าเป็นวิรุทธัตถันตระเหมือนกัน ไม่ใช่เพียงแค่ตัวอย่างนี้เท่านั้น. (ตัวอย่างว่า) 'เมฆผู้ให้พิษ (วิสท) พึงยังชนให้มีความสุข'. คำว่า วิส หมายถึง น้ำ, บทว่า วิสท หมายถึง เมฆผู้ให้น้ำนั้น ย่อมยังชนคือชาวโลกให้มีความสุข นี่คือความหมายที่กวีประสงค์. แต่คำว่า วิส อาจเป็นคำเรียกยาพิษ (ครฬ) ได้ด้วย ดังนั้น เมฆผู้ให้ยาพิษย่อมฆ่า (คน) หาใช่ยังให้มีความสุขไม่ นี่คือความขัดแย้งของบทวิเสสนะว่า 'วิสท'. 21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘viruddhi’’ccādimāha. Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati, tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma. Pasiddhiyaṃ vā hisaddo. Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati. ‘‘Taṃ hī’’ti yojitattā ‘‘yassa aññattho adhippete virujjhatī’’ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaranti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yathā…pe… jana’’nti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti. Yathā ‘‘megho visado’’ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ, evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ, na kevalaṃ ‘‘megho’’ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti. Yathāsaddo cettha ivasaddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo, uparipyevaṃ. Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho. Ettha visasaddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā, ‘‘visaṃ dadātīti visado’’ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva, na sukhayatīti kavinā adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesanavisasaddassa viruddhaaññatthatāti visapadaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti. 21. บัดนี้ เมื่อจะแสดงลักษณะและตัวอย่างของโทษมีวิรุทธัตถันตระเป็นต้น ตามลำดับที่ตั้งไว้ จึงกล่าวคำว่า 'วิรุทธิ' เป็นต้น. เพราะบทใดมีความหมายอื่น คือความหมายอื่นจากความหมายที่กวีประสงค์ ขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ คือความหมายที่ต้องการ บทนั้นจึงชื่อว่า วิรุทธัตถันตระ. หรือคำว่า หิ ใช้ในความหมายว่า เป็นที่รู้กัน. จริงอย่างนั้น บทวิรุทธัตถันตระนี้ เมื่อแสดงว่า 'บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์' ย่อมเป็นไปในขอบเขตแห่งเนื้อความที่แสดงนั้น. เพราะมีการประกอบคำว่า 'ตํ หิ' จึงเป็นการกล่าวตามลักษณะที่เป็นที่รู้กันว่า 'บทใดมีความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์' แล้วจึงบัญญัติบทวิรุทธัตถันตระที่ไม่เป็นที่รู้กันซึ่งควรจะถูกกล่าวตามนั้น เหมือนประโยคว่า 'ผู้ใดมีต่างหู ผู้นั้นคือเทวทัต'. ในบทต่อๆ ไป ก็พึงทราบการบัญญัติสิ่งที่ไม่เป็นที่รู้กันด้วยการกล่าวตามสิ่งที่เป็นที่รู้กันเช่นนี้เอง. ท่านแสดงตัวอย่างที่เป็นลักขิยะด้วยคำว่า 'ยถา...เป...ชนํ'. คำว่า ยถา หมายความว่า 'เมโฆ วิสโท' เป็นต้น เป็นตัวอย่างของวิรุทธัตถันตระ แม้บทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็เป็นตัวอย่างของบทนี้ได้ ไม่ใช่มีเพียง 'เมโฆ' เป็นต้นเท่านั้น. และคำว่า ยถา ในที่นี้ พึงเห็นว่าใช้ในความหมายเป็นตัวอย่าง แม้จะเป็นไวพจน์ของคำว่า อิวะ ก็ตาม ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน. ความหมายที่กวีประสงค์คือ เมฆผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ ผู้ให้ซึ่งน้ำที่เรียกว่า วิสะ ย่อมยังชนให้มีความสุข. ในที่นี้ เพราะคำว่า วิสะ เป็นคำเรียกยาพิษที่เรียกว่า ครฬ, และในคำว่า 'วิสํ ททาตีติ วิสโท' นี้ คำว่า วิสะ เป็นคำกลางๆ ที่ใช้ได้ทั้งน้ำและยาพิษ, เมฆผู้ให้ยาพิษย่อมทำลายอย่างเดียว ไม่ทำให้มีความสุขเลย, ดังนั้น จึงมีความหมายอื่นที่ขัดแย้งกับบทวิเสสนะของเมฆคือคำว่า วิสท ซึ่งเป็นเหตุแห่งความสุขที่กวีประสงค์, บทว่า วิสะ จึงเสียด้วยโทษคือวิรุทธัตถันตระ. 22. Visesyamadhikaṃ yenā’- Dhyatthametaṃ bhave yathā; Obhāsitāsesadiso, Khajjoto’yaṃ virājate. บทวิเสสยะเกินไป (กว่าความเป็นจริง) ด้วยบทใด บทนั้นพึงเป็นอัชฌัตถะ เช่น 'หิ่งห้อยนี้ย่อมรุ่งเรือง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ'. 22. Yena padena visesyaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘obhāsite’’ccādi. Evamuparipi suviññeyyaṃ. Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati. Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ. 22. ท่านกล่าวตามว่า 'บทวิเสสยะคือบทอื่นที่พึงถูกวิเสสนะ ย่อมเกินไปโดยเนื้อความด้วยบทใด' แล้วจึงบัญญัติว่า 'บทนั้นพึงเป็นอัชฌัตถะ'. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ยถา' คือ 'โอภาสิเต' เป็นต้น. แม้ในบทต่อๆ ไปก็พึงทราบได้ง่ายเช่นนี้. หิ่งห้อยนี้ย่อมรุ่งเรือง คือส่องสว่าง โดยทิศทั้งปวงไม่มีส่วนเหลืออันหิ่งห้อยนั้นส่องสว่างแล้ว. ในที่นี้ การส่องสว่างไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อย เป็นการกล่าวเกินจริง จึงเป็นอรรถที่เกินไป. 22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti, etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati. Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā ‘‘obhāsitāsesadiso’’ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma. Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho. 22. บทวิเสสยะที่พึงวิเสสนะ ย่อมเกินไปโดยอรรถด้วยบทวิเสสนะใด บทที่ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวแล้วนั้น ชื่อว่าอัชฌัตถะ อันเป็นโทษของบท. เหมือนอย่างตัวอย่างของบทนั้น. หิ่งห้อยนี้ ผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมส่องแสง. ในที่นี้ เพราะความเป็นอัชฌัตถะแห่งการส่องแสงไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อยซึ่งเป็นบทวิเสสยะ บทวิเสสนะว่า "โอภาสิตาเสสทิโส" จึงชื่อว่าอัชฌัตถะอันเป็นโทษของบท. บทวิเคราะห์คือ "โอภาสิตา อเสสทิสา เยน" (ทิศทั้งปวงที่ไม่มีส่วนเหลืออันหิ่งห้อยนั้นส่องแสงให้สว่างแล้ว). 23. Yassa’tthāvagamo dukkho, Pakatyādivibhāgato; Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya, So’yamāliṅgyate piyā. บทใดมีความเข้าใจอรรถได้ยาก เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐะ เหมือนอย่างว่า ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว. 23. Pakatyādivibhāgatoti paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Ādisaddena paccayādīnaṃ pariggaho. Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato, ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti. Pīṇetīti pī, tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate. Ettha ‘‘piyā’’ti kiliṭṭhaṃ. 23. คำว่า "ปรกตฺยาทิวิภาคโต" (เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น) นั้น ปรกติคือบทที่ทำไว้ก่อนปัจจัย. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมรวบรวมปัจจัยเป็นต้น. เพราะการแยกแยะปรกติเป็นต้น คือเพราะการแยกแยะว่า "นี่คือปรกติ, นี่คือปัจจัย, นี่คืออาเทศ" เป็นต้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่าเป็นการกำหนดแยกแยะปรกติและปัจจัย. ผู้ยังให้เอิบอิ่มชื่อว่าปี. ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว. ในที่นี้ "ปิยา" เป็นกิลิฏฐะ. 23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ayaṃ pakati, ayaṃ paccayo, ayamādeso’’tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena, ‘‘pakatyādi nāma ki’’nti gavesanato vā dukkho, taṃ kiliṭṭhaṃ nāma. Yathā tassudāharaṇamevaṃ. Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati. Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ, tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ. Pīṇetīti pī, nārī. Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pīsaddassa avisadattā ‘‘piyā’’ti padaṃ kiliṭṭhaṃ. 23. บทใดมีความเข้าใจอรรถ คือความรู้ความหมายได้ยาก เพราะการรู้การแยกแยะปรกติเป็นต้นว่า "นี่คือปรกติ, นี่คือปัจจัย, นี่คืออาเทศ" เป็นต้น หรือเพราะการแสวงหาว่า "ปรกติเป็นต้นคืออะไร" บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐะ. เหมือนอย่างตัวอย่างของบทนั้น. ชายผู้นั้นถูกหญิงอันเป็นที่รักกอดรัดแล้ว. ปรกติคือบทที่ทำไว้ก่อนปัจจัย. ประโยคว่า การแยกแยะของปัจจัยทั้งหลายที่มีปรกตินั้นเป็นต้น. ผู้ยังให้เอิบอิ่มชื่อว่าปี คือหญิง. ในที่นี้ ในการกล่าวถึงหญิงอันเป็นที่รักที่ชื่อว่าปิยา เพราะปิสัทท์ไม่ชัดเจน บทว่า "ปิยา" จึงเป็นกิลิฏฐะ. 24. Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ; Kiliṭṭhapadadoseva, tampi anto karīyati. บทกิลิฏฐะใด มีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย เป็นยมกเป็นต้น แม้บทนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ในโทษของบทกิลิฏฐะนั่นเอง. 24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ya’’ntiādi. Tattha yanti aniyamavacanaṃ, tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti. Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ. Kīdisanti āha ‘‘kiliṭṭhapada’’ntiādi. Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ. Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ, tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati tattheva pakkhipīyati, kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo. 24. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าแม้ยมกเป็นต้นที่ไม่ประสงค์ก็รวมอยู่ในกิลิฏฐะนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า "ยํ" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ยํ" เป็นคำที่ไม่กำหนด, คำที่กำหนดของคำนั้นคือ "ยมกาทิกํ" (ยมกเป็นต้น). ยมกเป็นต้นคือประเภทปริศนาที่มียมกเป็นต้น. ถามว่า เป็นอย่างไร? จึงกล่าวคำว่า "กิลิฏฐปทํ" เป็นต้น. บทใดมีบททั้งหลายที่มัวหมองไม่ชัดเจน เพราะตั้งอยู่ในสภาพแห่งโทษที่ไม่เป็นที่รู้จัก บทนั้นชื่อว่ากิลิฏฐบท. บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย บทนั้นชื่อว่ามันทาภิเธยยะ. แม้ยมกเป็นต้นเช่นนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ภายในที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถูกบัญญัติ ถูกใส่ไว้ในที่นั้นนั่นเองในโทษของบทกิลิฏฐะนั่นเอง, ความหมายคือไม่แตกต่างจากโทษของบทกิลิฏฐะ. 24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘yaṃ kiliṭṭhe’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi, tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati, kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo. Kiliṭṭhāni padāni yassa, mando abhidheyyo yassa, yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa, kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho. 24. บัดนี้ เพื่อทำให้ปรากฏโดยอ้างการรวมแม้ยมกเป็นต้นที่ไม่ประสงค์เข้าไว้ในโทษของกิลิฏฐะนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า "ยํ กิลิฏเฐ" เป็นต้น. บทกิลิฏฐะคือบทที่ไม่ชัดเจนเพราะปะปนกับโทษที่ไม่เป็นที่รู้จัก. บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย คือมีอรรถที่พึงกล่าวได้เพียงเล็กน้อย. ยมกเป็นต้นใด คือประเภทปริศนาที่เป็นยมกใดมีอยู่ แม้บทนั้นก็ถูกรวมเข้าไว้ภายในในโทษของบทกิลิฏฐะที่กล่าวแล้วนั่นเอง, ความหมายคือไม่แตกต่างจากโทษของบทกิลิฏฐะ. บทวิเคราะห์คือ "กิลิฏฺฐานิ ปทานิ ยสฺส" (บทใดมีบททั้งหลายที่มัวหมอง), "มนฺโท อภิเธยฺโย ยสฺส" (บทใดมีอรรถที่พึงกล่าวได้น้อย), "ยมกํ อาทิ ยสฺส ปเหฬิกาชาตสฺส" (ประเภทปริศนาใดมียมกเป็นต้น), "กิลิฏฺฐปทานํ โทโส" (โทษของบทกิลิฏฐะ). 25. Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ; Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata’medisaṃ. ยมกเช่นนี้ เป็นที่ประสงค์ คือประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จัก มีการสนธิของบทที่กลมกลืนกัน ประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส. 25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ, kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘patīti’’ccādi. Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ. Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ. Patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho. 25. แม้ยมกเป็นต้นเช่นนี้ไม่เป็นที่ประสงค์ก็ช่างเถิด, อะไรเล่าเป็นที่ประสงค์? จึงกล่าวคำว่า "ปตีติ" เป็นต้น. เพราะความเป็นที่รู้จักของอรรถที่ควรกล่าวของตน แม้ศัพท์ที่เป็นเครื่องกล่าวก็ชื่อว่าเป็นที่รู้จักนั่นเอง, ดังนี้ บทว่า "ปตีตสทฺทรจิตํ" คือประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จัก คือศัพท์ที่มีชื่อเสียง เป็นปาฏิปทิกะ. บทว่า "สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ" คือมีการสนธิของบทที่กลมกลืนกัน คือมีการสนธิของบททั้งหลายมีสยาปัจจัยเป็นต้นที่เรียบร้อยเพราะการเกี่ยวเนื่องกัน. บทว่า "ปสาทคุณสํยุตฺตํ" คือประกอบด้วยคุณที่ชื่อว่าปสาทะ คือด้วยสัททาลังการะที่ประกอบดีแล้ว เพราะความเป็นบทที่ประกอบด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้จักนั่นเอง. ยมกที่น่ารื่นรมย์ซึ่งมีคุณสมบัติที่กล่าวแล้วเช่นนี้ เป็นที่ประสงค์ ดังนี้เป็นความหมาย. 25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘patīte’’ccādi. Patītasaddaracitaṃ ‘‘imassatthassāyaṃ vācako’’ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ. Patītā ca te saddā ca, tehi racitaṃ, siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa, pasādoti guṇo saddālaṅkāro, tena saṃyuttanti viggaho. 25. บัดนี้ เมื่อยมกทั้งหลายอันได้บรรลุแล้ว อาจารย์จึงกล่าวสอนศิษย์ทั้งหลายว่า ยมกเช่นนี้เป็นที่ปรารถนา ดังนี้เป็นต้น. ยมกที่บัณฑิตทั้งหลายเห็นว่าเป็นที่ปรารถนา คือยมกที่ประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส (ปสาทคุณ) ซึ่งรจนาด้วยศัพท์ที่เข้าใจง่าย (ปตีตะ) คือรจนาด้วยศัพท์ที่รู้จักกันดีว่า 'ศัพท์นี้เป็นเครื่องกล่าวอรรถนี้' อันกระทำด้วยปาฏิปทิกะ (ศัพท์เดิม) มีบทสนธิที่เชื่อมต่อกันดี คือมีสนธิของบททั้งหลายมีสยาทิเป็นที่สุดที่เชื่อมต่อกันดี และประกอบด้วยคุณคือความเลื่อมใส เพราะเหตุที่รจนาด้วยศัพท์ที่เข้าใจง่ายนั่นเอง จึงประกอบด้วยคุณคือสัททาลังการะชื่อว่าปสาทะ ยมกเช่นนี้คือยมกที่มีคุณยิ่งกว่าและน่ารื่นรมย์ เหมือนยมกที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า. บทวิเคราะห์คือ: ศัพท์ทั้งหลายเหล่านั้นเป็นที่เข้าใจง่าย (ปตีตะ) และรจนาด้วยศัพท์เหล่านั้น, มีสนธิของบททั้งหลายที่เชื่อมต่อกันดี, ปสาทะคือคุณคือสัททาลังการะ, ประกอบด้วยคุณนั้น. 26. Abyapetaṃ byapeta’ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ; Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ. ยมกนั้นเกิดจากวรรณะหลายอย่างที่กล่าวซ้ำ เป็นอัพยเปตะ (ไม่แยกกัน) พยเปตะ (แยกกัน) และอัญญะ (ผสมกัน); และยมกนั้นมีต้น กลาง และปลายของบาทเป็นขอบเขต. 26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā, bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā, na eko vaṇṇo tassānuppāsattā, tathā ca vakkhati ‘‘vaṇṇāvutti paro yathā’’ti , tehi jātaṃ yamakanti viññāyate. Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘abyapetaṃ byapetañña’’nti. Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ. Tadabyapetaṃ yamakaṃ. Yaṃ tu byavahitaṃ, taṃ byapetaṃ. Yaṃ pana ubhayamissaṃ, taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetanti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate. Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ. Kesaṃ pādānaṃ? Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ. Sāpekkhattepi samāso gammakattā. 26. บัดนี้ ท่านเริ่มแสดงยมกที่ประสงค์ตามที่กล่าวแล้วนั้นด้วยบทว่า 'อพฺยเปเต' เป็นต้น. ยมกนั้นพึงทราบว่าเกิดจากวรรณะทั้งหลายที่กล่าวซ้ำ คือกล่าวทับ ประกอบด้วยการออกเสียงซ้ำๆ เพราะมีรูปเหมือนกันหลายอย่าง มีวรรณะมาก มีรูปเป็นสระและพยัญชนะ ไม่ใช่วรรณะเดียวเพราะวรรณะเดียวนั้นเป็นอนุประาส และท่านจะกล่าวต่อไปว่า 'การซ้ำวรรณะเหมือนอย่างอื่น'. ยมกนั้นจำแนกได้กี่อย่าง? ท่านจึงกล่าวว่า 'อพฺยเปตํ พฺยเปตญฺญํ'. ในบรรดายมกเหล่านั้น ยมกใดที่กล่าวด้วยหมู่แห่งวรรณะโดยไม่ถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น ยมกนั้นชื่อว่าอัพยเปตะ. ส่วนยมกใดที่ถูกคั่น ยมกนั้นชื่อว่าพยเปตะ. ส่วนยมกใดที่ผสมกันทั้งสองอย่าง ยมกนั้นชื่อว่าอัญญะ คืออัพยเปตพยเปตะอีกอย่างหนึ่ง ยมกจึงจำแนกเป็น ๓ อย่างก่อน. ยมก ๓ อย่างนั้น พึงทราบว่ามีต้น กลาง และปลายเป็นที่เที่ยวไป คือเป็นอารมณ์ ในการกำหนดจำแนกขอบเขต. ของบาทอะไร? ของส่วนแห่งคาถาทั้ง ๔ แต่ละส่วน. แม้มีความหวัง (อิงอาศัยกัน) ก็เป็นสมาสได้เพราะสื่อความหมายได้. Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti, te mūlā satta. Kathaṃ? Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ, kvaci majjhayamakaṃ, kvaci antayamakaṃ, kvaci majjhantayamakaṃ, kvaci majjhādiyamakaṃ, kvaci ādyantayamakaṃ, kvaci sabbayamakanti. Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti catūsu aṭṭhavīsati honti. Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti. Yadā ca sabbatoyamakaṃ, tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ. ในบรรดายมกเหล่านั้น ประเภทของยมกที่มีอยู่ในส่วนต้น กลาง และปลายของบาททั้ง ๔ เท่าที่จะเป็นไปได้ มี ๗ อย่างเป็นมูล. อย่างไร? ในบาทหนึ่งนั่นเอง บางแห่งเป็นยมกต้น, บางแห่งเป็นยมกกลาง, บางแห่งเป็นยมกท้าย, บางแห่งเป็นยมกกลางท้าย, บางแห่งเป็นยมกกลางต้น, บางแห่งเป็นยมกต้นท้าย, บางแห่งเป็นยมกทั้งหมด. อย่างนี้ แต่ละบาทมี ๗ อย่างที่เป็นมูล จึงมี ๒๘ อย่างใน ๔ บาท. และท่านย่อมกล่าวถึงโดยประการต่างๆ เป็นต้นว่า ยมกต้นของบาท และยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๒ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๓ ที่เป็นอัพยเปตะ, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๔ ที่เป็นอัพยเปตะ. และเมื่อใดเป็นยมกโดยประการทั้งปวง เมื่อนั้นพึงทราบว่าการจำแนกประเภทมีมหายมกเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น. 26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘abyapete’’ccādinā. Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ, ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti. Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti. Ettha casaddo vattabbantare pavattati, vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ, upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ. Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ. Tabbiparītamabyapetaṃ. Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando. Aneke ca te vaṇṇā ca, āvuttāyeva anekavaṇṇā, tehi jātaṃ, ādi ca majjho ca anto ca, te gocarā yassāti viggaho. 26. บัดนี้ ท่านแสดงยมกที่ประสงค์ด้วยบทว่า 'อพฺยเปเต' เป็นต้น. ยมกที่เกิดจากวรรณะทั้งหลายที่กล่าวซ้ำ คือกล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก เพราะมีรูปเป็นหมู่แห่งวรรณะหลายอย่าง คือวรรณะที่มีสรีระเป็นสระและพยัญชนะหลายอย่างนั้น เพราะไม่ถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น จึงเป็นอัพยเปตะ, เพราะถูกคั่นด้วยวรรณะอื่น จึงเป็นพยเปตะ, และเพราะผสมกันทั้งสองอย่าง จึงเป็นอัญญะ คืออัพยเปตพยเปตะ ย่อมมี ๓ อย่าง. และยมกนั้นย่อมมี ๓ อย่าง คือมีต้นเป็นที่เที่ยวไป มีกลางเป็นที่เที่ยวไป มีท้ายเป็นที่เที่ยวไป โดยกฎแห่งการจำแนกขอบเขตของบาทคาถา. ในที่นี้ จะ-ศัพท์ ย่อมเป็นไปในความหมายอื่น, สิ่งที่ควรกล่าวอื่นนั้น คือลำดับแห่งต้น กลาง และที่สุดของบาททั้งหลายที่ปรากฏขึ้นเพื่อจะกล่าว นอกเหนือจากการจำแนกประเภทอัพยเปตะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า อุปนยาสะ และ วากยารัมภะ ก็เป็นชื่อของสิ่งนี้เช่นกัน. ยมกที่ห่าง (คั่น) ด้วยวรรณะที่ไม่เหมือนกัน ชื่อว่าพยเปตะ. ตรงกันข้ามกับนั้น ชื่อว่าอัพยเปตะ. บทว่า อพฺยเปตญฺจ พฺยเปตญฺจ อญฺญญฺจ เป็นสมาหารทวันทสมาส. วรรณะเหล่านั้นมีหลายอย่าง และวรรณะเหล่านั้นที่กล่าวซ้ำนั่นเอง ชื่อว่า อเนกวณฺณา, เกิดจากวรรณะเหล่านั้น, ต้นด้วย กลางด้วย ที่สุดด้วย, สิ่งเหล่านั้นเป็นที่เที่ยวไปของยมกใด นี้เป็นรูปวิเคราะห์. Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti. Kathaṃ? Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa bhavanti. Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti. Tathā byapetāpi dasāti vīsati, abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti. Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ. Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti. ในบรรดายมกเหล่านั้น ประเภทของยมกที่พึงได้ในส่วนต้น กลาง และที่สุดของบาททั้ง ๔ ในแต่ละบาทมีอย่างละ ๗. อย่างไร? คือ ยมกต้นของบาท, ยมกกลางของบาท, ยมกท้ายของบาท, ยมกกลางท้าย, ยมกกลางต้น, ยมกต้นท้าย, ยมกโดยประการทั้งปวง. เมื่อทำแต่ละบาทให้มีอย่างละ ๗ อย่างนี้ ยมกที่เป็นมูลในบาททั้ง ๔ จึงมี ๒๘ อย่าง. ในที่นี้ แม้ยมกต้นของบาทเป็นต้น ก็คือ ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๒ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๓, ยมกต้นของบาทที่ ๑ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๒ และที่ ๓ ที่เป็นอัพยเปตะ, เช่นเดียวกับยมกต้นของบาทที่ ๒ และที่ ๔, และยมกต้นของบาทที่ ๓ และที่ ๔. ยมกต้นของบาทที่เป็นอัพยเปตะจึงมี ๑๐ อย่างด้วยอาการอย่างนี้. แม้ยมกที่เป็นพยเปตะก็มี ๑๐ อย่างเช่นกัน รวมเป็น ๒๐. แม้ยมกกลางก็มี ๒๐ อย่าง คือ ยมกกลางของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ เช่นเดียวกับยมกกลางของบาทที่ ๒ เป็นต้น. แม้ยมกท้ายก็มี ๒๐ อย่าง คือ ยมกท้ายของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ เช่นเดียวกับยมกท้ายของบาทที่ ๒ เป็นต้น. แต่โดยการจำแนกแบบผสมกัน ย่อมมีหลายอย่าง. Abyapetapaṭhamapādādiyamakavaṇṇanā คำอธิบายอัพยเปตปฐมปาทาทิยมก (ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ) 27. Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino; Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike. สุชนและอสุชนทั้งหมด แม้เป็นผู้มีวิเวกด้วยคุณ ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก (ความต่างกัน) ในสำนักของคนผู้ไม่มีวิเวก. 27. ‘‘Sujanā’’iccādi. Sujanā sajjanā, asujanā asajjanāti ete sabbe ubhayapakkhapātino visesā janā guṇena sīlādinā karaṇabhūtena, hetubhūtena vā vivekinopi sādhūsu labbhamānānamasādhūsvanupalabbhanato puthubhūtāpi avivekīnaṃ janānaṃ antike samīpe tesaṃ sannidhāne vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti napāpuṇanti, vibhāgavijānanapaññāvekallena ca vivekinopi janā te ekato katvā passantīti. Idaṃ paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ. 27. บทว่า 'สุชนา' เป็นต้น. สุชน คือสัตบุรุษ, อสุชน คืออสัตบุรุษ. ชนผู้พิเศษเหล่านี้ทั้งหมดซึ่งจัดอยู่ในทั้งสองฝ่าย แม้จะเป็นผู้มีวิเวกด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ เพราะคุณนั้นมีอยู่ในคนดีแต่ไม่มีในคนไม่ดี แม้จะเป็นผู้แยกกันอยู่แล้ว ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก คือการจำแนก ในที่ใกล้ คือในสำนัก ในที่ใกล้ชิดของคนผู้ไม่มีวิเวกเหล่านั้น. และเพราะความบกพร่องแห่งปัญญาที่รู้การจำแนก คนผู้ไม่มีวิเวกเหล่านั้นจึงมองเห็นแม้ชนผู้มีวิเวกโดยรวมเป็นอันเดียวกัน. นี้คืออัพยเปตปฐมปาทาทิยมก (ยมกต้นของบาทที่ ๑ ที่เป็นอัพยเปตะ). 27. Idāni abyapetapaṭhamapādādiyamakassa mukhamattaṃ dassetumāha ‘‘sujani’’ccādi. Sujanā sādhujanā, asujanā asādhujanā ceti sabbe ubhayapakkhikā sīlādinā, pāṇātipātādinā guṇena hetunā vivekino api sādhūsu pāṇātipātādīnaṃ, asādhūsu sīlādīnaṃ appavattito guṇena puthubhūtāpi avivekijanantike vivekañāṇarahitānaṃ janānaṃ santike vivekaṃ vibhāgaṃ na samāyanti na pāpuṇanti. Viveko vinābhavanametesamatthīti vivekino. Ettha visayopacārena vivekoti paññā, na vivekinoti avivekino, teyeva janā, tesaṃ antikamiti ca viggaho. Idaṃ abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ. 27. บัดนี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงเพียงเบื้องต้นของอพยเปตปฐมปาทาทิยมกะ ด้วยบทว่า 'สุชน' เป็นต้น. สุชนคือสัตบุรุษ อสุชนคืออสัตบุรุษ. ชนเหล่านี้ทั้งหมดผู้เข้าข้างทั้งสองฝ่าย แม้เป็นผู้แยกกันด้วยคุณคือศีลเป็นต้น หรือปาณาติบาตเป็นต้นอันเป็นเหตุ เพราะปาณาติบาตเป็นต้นไม่เป็นไปในสัตบุรุษ และศีลเป็นต้นไม่เป็นไปในอสัตบุรุษ แม้จะเป็นผู้แยกกันด้วยคุณนั้น ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งวิเวก คือการแยกแยะ ในที่ใกล้แห่งคนผู้ปราศจากวิเวกญาณ. ผู้มีวิเวก คือผู้มีการแยกกันแห่งสิ่งเหล่านี้. ในที่นี้ โดยอุปจาระแห่งอารมณ์ วิเวกคือปัญญา, ผู้ไม่มีวิเวกคือผู้ปราศจากวิเวก, คนเหล่านั้นนั่นเอง และบทวิเคราะห์คือ ในที่ใกล้ของคนเหล่านั้น. นี้คืออพยเปตปฐมปาทาทิยมกะ. Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakavaṇṇanā คำอธิบายอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ 28. Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā’thavā; No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ. กุศลและอกุศลทั้งหมด หรือที่มีกำลังและไม่มีกำลัง ตราบที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม ก็พึงเป็นผู้ให้สุขและทุกข์. 28. ‘‘Kusalā’’iccādi. Pabalā āsevanappaṭilābhavasena balavanto ca. Athāti anantaratthe nipāto. Apabalā tadabhāvato dubbalā ca sabbe kusalākusalā dhammā yāva yattakaṃ kālaṃ ahosittaṃ vinā uppattimattaṃ phaladānāsambhavato kevalaṃ ‘‘ahosī’’ti vacanīyatthanimittamattakammabhāvena ahosikammattaṃ no yātā na sampattā, tāva tattakaṃ kālaṃ sukhañca dukkhañca taṃ padantīti sukhadukkhappadā siyuṃ. Yāva saṃsārapavatti, tāva sukhadukkhadāyakā hontīti. Idaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ. 28. เริ่มด้วยคำว่า 'กุสลา' เป็นต้น. คำว่า ปพลา (มีกำลัง) คือมีกำลังเพราะได้อาเสวนะ. คำว่า อถ เป็นนิบาตในอรรถว่าลำดับต่อมา. คำว่า อปพลา (ไม่มีกำลัง) คืออ่อนกำลังเพราะไม่มีอาเสวนะนั้น. ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศลทั้งหมด ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม เพราะการให้ผลเป็นไปไม่ได้เพียงแค่เกิดขึ้น ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรมเพียงเพราะเป็นกรรมที่ควรกล่าวว่า 'อโหสิ' (ได้มีแล้ว) เท่านั้น ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์ คือให้สุขและทุกข์นั้น ตราบใดที่สังสารวัฏยังดำเนินไป ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ. 28. Pabalā āsevanādipaccayalābhena balavanto vā atha apabalā tadabhāvena dubbalā vā sabbe kusalākusalā ahosittaṃ phaladānābhāvato pavattimattataṃ yāva yattakaṃ kālaṃ no yātā appattā, tāva tattakaṃ sukhadukkhappadā yathākkamaṃ sukhadukkhapadāyino siyuṃ bhavanti. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ. Kusalapaṭipakkhā akusalā. ‘‘Ahosī’’ti vattabbassa bhāvo ahosittaṃ. ‘‘Ehipassiko’’tiādīsu viya kriyāpadatopi ṇādipaccayā honti. 28. คำว่า ปพลา (มีกำลัง) คือมีกำลังเพราะได้ปัจจัยมีอาเสวนะเป็นต้น หรือคำว่า อถ อปพลา (ไม่มีกำลัง) คืออ่อนกำลังเพราะไม่มีปัจจัยนั้น กุศลและอกุศลทั้งหมด ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม คือเพียงแค่ดำรงอยู่เพราะไม่มีการให้ผล ตราบนั้นย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์ตามลำดับ. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกะ. อกุศลเป็นปฏิปักษ์ของกุศล. ความเป็นแห่งสิ่งที่ควรกล่าวว่า 'อโหสิ' (ได้มีแล้ว) คือ อโหสิตตะ. เหมือนในคำว่า 'เอหิปัสสิโก' เป็นต้น ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมมีแม้จากกิริยาบท. Abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakavaṇṇanā คำอธิบายอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ 29. Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā; Vandanā vandanāmāna-bhājane ratanattaye. การไหว้ที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ ในรัตนตรัยอันเป็นที่รองรับการไหว้และการบูชา การไหว้นั้นจงทำลายความเร่าร้อน. 29. ‘‘Sādara’’miccādi. Vandanā dvārattayopadassiyamānā māno ca pūjā, tesaṃ bhājane ādhārabhūte ratijananādinā atthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye samūhabhūte ratanattaye sādaraṃ ādarasahitaṃ katvā mayā vihitā katā, vihitā alaṃsaṃsāradukkhavisaṭanirākaraṇato visesena hitā padhyā sā vandanā so paṇāmo daraṃ darathaṃ kāyacittapariḷāhaṃ hantu hiṃsatu. Mayāti vuttattā meti atthato viññāyati. Idaṃ pana paṭhamadutiyatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ. 29. เริ่มด้วยคำว่า 'สาทรํ' เป็นต้น. การไหว้ที่แสดงออกด้วยทวารทั้งสาม และมานะ (ความนับถือ) คือบูชา ในภาชนะคือที่รองรับของสิ่งเหล่านั้น ในรัตนตรัยอันเป็นหมู่สามแห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้น ที่ชื่อว่ารัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้นเป็นต้น การไหว้ที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ (สาทรํ) คำว่า วิหิตา (กระทำแล้วอย่างดี) คือเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะกำจัดความทุกข์ในสังสารวัฏที่แผ่ซ่านไปได้ การไหว้หรือการนอบน้อมนั้น จงทำลายความเร่าร้อน คือความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทางกายและใจ เพราะกล่าวว่า มยา (อันข้าพเจ้า) จึงพึงทราบโดยอรรถว่า เม (ของข้าพเจ้า). นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ. 29. Vandanāmānabhājane dvārattayena vidhiyamānapaṇāmapūjānaṃ ādhārabhūte ratanattaye ratijananādiatthena ratanasaṅkhātānaṃ buddhādīnaṃ taye mayā yā vandanā sādaraṃ ādarasahitaṃ vihitā katā, vihitā lokiya lokuttara sampattisādhanato visesena hitā sā vandanā daraṃ mayhaṃ kāyacittadarathaṃ hantu vināsetu. Idaṃ abyapetapaṭhamadutiyatatiyapādādiyamakaṃ. Saha ādarena vattamānaṃ sādaraṃ, kriyāvisesanaṃ. Ettha kriyā nāma vihitāsaddena niddiṭṭhakaraṇaṃ. Karaṇañhi vihitāsaddassa vuttakammattepi aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato bhijjitvā vijjamānaṃ ‘‘akāsi’’nti kriyāya sambandhamupentaṃ kammañca hoti, bhāve vihitassa yupaccayantassa napuṃsakattā napuṃsakañca, sattāya ekattā ekavacanañca tabbisesanattā sādarasaddopi napuṃsakadutiyekavacano hoti. 29. การไหว้ใดที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ ในรัตนตรัยอันเป็นที่รองรับแห่งการนอบน้อมและการบูชาที่กระทำด้วยทวารทั้งสาม อันเป็นหมู่สามแห่งพระพุทธเจ้าเป็นต้น ที่ชื่อว่ารัตนะโดยอรรถว่ายังความยินดีให้เกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า วิหิตา (กระทำแล้วอย่างดี) คือเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะยังโลกิยสมบัติและโลกุตรสมบัติให้สำเร็จ การไหว้นั้น จงทำลายความเร่าร้อนทางกายและใจของข้าพเจ้า. นี้เป็นอพยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกะ. คำว่า สาทรํ คือเป็นไปพร้อมด้วยความเคารพ เป็นกิริยาวิเสสนะ. ในที่นี้ กิริยาคือการกระทำที่ระบุด้วยคำว่า วิหิตา เพราะการกระทำนั้น แม้จะกล่าวในกรรมวาจกด้วยคำว่า วิหิตา ก็ยังคงมีอยู่โดยความสามารถที่มีลักษณะว่าไม่เป็นไปโดยประการอื่น และเมื่อแยกออกแล้วก็เป็นกรรมที่เข้าถึงความสัมพันธ์กับกิริยาว่า อกาสิ (ได้กระทำแล้ว) และเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะคำว่า วิหิตะ ที่ลงปัจจัยในภาวรูป (คือ กรณะ) ซึ่งลงยุปัจจัยเป็นนปุงสกลิงค์ และเป็นเอกวจนะเพราะมีสัตตะ (ภาวะ) เป็นเอกะ และเพราะเป็นวิเสสนะของคำนั้น คำว่า สาทร จึงเป็นนปุงสกลิงค์ ทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ. ‘‘Visesye dissamānā yā, Liṅgasaṅkhyāvibhattiyo; Tulyādhikaraṇe bhiyyo, Kātabbā tā visesane’’ti. ลิงค์ จำนวน และวิภัตติใดที่ปรากฏในวิเสสยะ พึงกระทำสิ่งเหล่านั้นในวิเสสนะให้มีวิภัตติเสมอกันโดยมาก. Hi vuttaṃ. Evaṃ kriyāvisesane gahite sāmatthiyato ‘‘mayā’’ti tatiyantassa paṭhamantattaṃ, ‘‘vandanā’’ti paṭhamantassa chaṭṭhuntañca hoti. Vandanā ca māno ca, tesaṃ bhājanaṃ. Tiṇṇaṃ samūho tayaṃ, ratanānaṃ tayanti ca viggaho. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้. เมื่อถือเอาเป็นกิริยาวิเสสนะอย่างนี้ โดยความสามารถแล้ว คำที่เป็นตติยาวิภัตติ (มยา) ย่อมเป็นปฐมาวิภัตติ และคำที่เป็นปฐมาวิภัตติ (วันทนา) ย่อมเป็นฉัฏฐีวิภัตติ. วันทนาและมานะ ภาชนะของสิ่งเหล่านั้น. หมู่แห่งสามคือ ตยํ และ รัตนานํ ตยํ เป็นวิคคหะ. Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā คำอธิบายอพยเปตจตุกกปาทาทิยมกะ. 30. Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ-vanado vanado’mbaraṃ; Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sahitaṃ karaṃ. ดอกบัวทำให้น้ำงาม เมฆทำท้องฟ้าให้งาม พระสุคตทำโลกให้งาม ทรงทำประโยชน์เกื้อกูล. 30. ‘‘Kamala’’miccādi. Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti, vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato, avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado. Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ. Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti. Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ. 30. เริ่มด้วยคำว่า “กมลํ” เป็นต้น คำว่า “กมลํ” (ดอกบัว) คือดอกบัว ย่อมเป็นไปเพื่อประดับน้ำ เพื่อประโยชน์แก่การจัดแจง เพราะน้ำในสระเป็นต้นที่มีหมู่ดอกบัวบานสะพรั่ง ย่อมมีความงามเช่นนั้น คำว่า “อวนโท” (ผู้ให้การรักษา) คือผู้ให้การรักษา เพราะเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ของพืชผลเป็นต้น คำว่า “วนโท” (เมฆ) คือเมฆ ย่อมให้น้ำ ไม่ใช่ให้เปล่า ย่อมประดับท้องฟ้า เพราะท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยภาระแห่งสายฝน ย่อมมีคุณสมบัติที่น่าดู คำว่า “สุคโต” (พระสุคต) คือผู้กล่าวดี มีวาจาไพเราะ เพราะทำประโยชน์เกื้อกูลให้สมบูรณ์ หรือพระมหามุนีนั้นชื่อว่า “สุคโต” เพราะละกามฉันทะเป็นต้นด้วยเนกขัมมะเป็นต้น เหมือนพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ แล้วไปสู่พระนิพพานอันงดงาม โดยการถอนกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนาด้วยอรหัตตมรรค ย่อมประดับโลก คือโลกทั้งสาม หรือพึงประกอบว่า “สหิตํ โลกํ” (โลกที่เกื้อกูล) ด้วยความเป็นเครื่องประดับที่เกิดจากบารมีอันประมาณมิได้ของพระองค์ นี้เป็นอพยาเปตปาทจตุกกาทิยมกะ 30. Kamalaṃ padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti. Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti, sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ, sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti. Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ. Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti. Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ. 30. คำว่า “กมลํ” (ดอกบัว) คือดอกบัว ย่อมประดับน้ำ เพราะน้ำที่ปกคลุมด้วยดอกบัวห้าชนิดมีความน่ารื่นรมย์ เพื่อประโยชน์แก่การจัดแจง คำว่า “อวนโท” (ผู้ให้การรักษา) คือเมฆ ย่อมประดับท้องฟ้า เพราะเมฆให้การรักษาโดยเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ของพืชผลเป็นต้น ด้วยความสมบูรณ์ของฝนตามกาล และเพราะท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยภาระแห่งสายฝนมีความน่าดู คำว่า “สุคโต” (พระสุคต) คือพระสุคต พระตถาคตนั้น ย่อมประดับโลก คือโลกทั้งสาม หรือโลกที่เกื้อกูล เพราะไม่มีความน่ารื่นรมย์ของโลกอื่นเช่นนั้น ด้วยเหตุแห่งการกล่าวถ้อยคำอันวิจิตรเป็นต้น หรือเพราะไปสู่พระนิพพานอันงดงาม พึงทราบว่า “โหติ” (ย่อมมี) เป็นกริยาที่ถูกละไว้ เพราะสภาวะของบททั้งหมดไม่คลาดเคลื่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บททั้งหมดประกอบเข้ากับกริยา “โหติ” ที่มีวิภัตติหมวดปฐมบุรุษ นี้เป็นอพยาเปตจตุกกปาทาทิยมกะ 31. Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito; Ñeyyāni’māyeva disā-ya’ññāni yamakānipi. อุบายแห่งอพยาเปตาทิยมกะนี้ได้แสดงไว้แล้ว ยมกะอื่นๆ ก็พึงรู้ด้วยทิศทางนี้เท่านั้น 31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘abyapete’’ccādinā. Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo, ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito. Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ñeyyāni’’ccādi. Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni, paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni, tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni, viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti. Tattha ca – 31. ครั้นแสดงทิศทางแห่งอพยาเปตปาทาทิยมกะในยมกะที่พึงปรารถนาอย่างนี้แล้ว ก็สรุปด้วยคำว่า “อพยาเปเต” เป็นต้น อุบายที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นเพียงบางส่วนของยมกะที่พยางค์ต้นของบาททั้งสี่ที่ไม่มีการคั่น หรือยมกะที่เป็นพยางค์ต้น เมื่อมีคำถามว่า “ยมกะอื่นๆ จะไม่ถูกจำแนกหรือ?” จึงกล่าวว่า “เญยฺยานิ” เป็นต้น ยมกะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากที่กล่าวมาแล้ว เช่น ทุติยปาทาทิยมกะ ตติยปาทาทิยมกะ จตุตถปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นอพยาเปตะ (ไม่มีการคั่น) และปฐมทุติยปาทาทิยมกะ ปฐมตติยปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นพยาเปตะ (มีการคั่น) และปฐมจตุตถทุติยตติยปาทาทิยมกะ เป็นต้น ที่เป็นอพยาเปตพยาเปตะ (ทั้งไม่มีและมีการคั่น) รวมถึงมัชฌันตปาทายมกะ (ยมกะที่กลางและท้ายบาท) ก็พึงรู้ พึงทราบ ด้วยทิศทางนี้ ด้วยอุบายนี้ ด้วยหนทางนี้เท่านั้น เพราะได้แสดงไว้ด้วยทิศทางเช่นนั้นแก่ผู้รู้ และในที่นั้น – ‘‘Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā; Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te’’. ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนเหล่านั้น ทั้งคนดีและคนไม่ดี ย่อมหยั่งลงในพระทัยของพระองค์พร้อมกันด้วยคุณและโทษได้อย่างไรหนอ Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni, ด้วยคำว่า “อิจจาทินา” เป็นต้น ทุติยปาทาทิยมกะเป็นต้น ย่อมเป็นอพยาเปตะ (ไม่มีการคั่น) ‘‘Piyena vacasā sabbe, Piyena’ppiyabhāṇino; Pādānate jinokāsi, So dhammo hantu vo’ppiyaṃ’’. พระชินเจ้าทรงกระทำชนทั้งปวงผู้กล่าวคำไม่เป็นที่รัก ให้เป็นผู้หมอบลงที่พระบาทด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักนั้น ขอธรรมนั้นจงกำจัดสิ่งไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายเถิด Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni, ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑ และ ๒ เป็นต้น ที่ไม่มีการคั่น ‘‘Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye; Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yo’’. ผู้ใดบรรลุพระนิพพานอันเป็นเครื่องประดับที่ปราศจากมลทินนั้น ขอผู้นั้นจงยังตนให้ยินดีในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์และสะอาดตลอดกาลนาน เพื่อกระทำตนที่ยังมีมลทินให้เป็นผู้มีความสามารถ Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni, ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑, ๔, ๒ และ ๓ เป็นต้น ที่ไม่มีการคั่นและมีการคั่น ‘‘Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama; Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ’’. ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสอันเกิดจากใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถทิพย์อันอบรมแล้วด้วยแก่นแห่งบารมี Iccādinā majjhapādayamakāni, ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์กลางบาท ‘‘Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ; Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ’’. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใดทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันไพเราะ หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni. ด้วยบทเป็นต้นว่าอย่างนี้ ยมกที่พยางค์ท้ายบาท พึงทราบ 31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘abyapeti’’ccādi. Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa, abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘sujani’’ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho. Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni. Ādo yamakaṃ, ādibhūtaṃ vā yamakaṃ, abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ. Evaṃ dassitena iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo. 31. เมื่อจะสรุปอุบายเป็นต้นของอพยาเปตยมกด้วยยมกที่พึงประสงค์อย่างนี้ จึงกล่าวคำว่า “อพยาเปเต” เป็นต้น อุบายคือแนวทางการยกตัวอย่างเพียงเล็กน้อยมีคำว่า “สุชนิ” เป็นต้นนี้ อันข้าพเจ้าแสดงไว้แล้ว สำหรับอพยาเปตาทิยมกะ คือยมกะที่ไม่มีการคั่นด้วยอักษรที่ต่างกัน หรืออพยาเปตปาทาทิยมกะ ยมกะอื่นๆ แม้เหล่านั้น พึงทราบด้วยทิศทางนี้ ด้วยนัยนี้แหละอันผู้รู้พึงทราบ คำว่า “อาโท ยมกํ” คือ ยมกะที่อยู่ตอนต้น หรือยมกะที่เป็นส่วนเริ่มต้น และคำว่า “อพยาเปตญฺจ ตํ อาทิยมกญฺจ” เป็นรูปวิเคราะห์ อธิบายว่า อพยาเปตทุติยปาทาทิยมกะเป็นต้น พึงทราบตามลำดับที่แสดงไว้แล้วอย่างนี้ Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ – ในยมกนั้น ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๒ ที่ไม่มีการคั่น พึงทราบอย่างนี้ว่า – Guṇāguṇena saha te, sādhavo’sādhavo janā; Vigāhante samaṃ nātha, cittaṃ citte kathaṃ nu te. ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษและอสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเข้าถึงพร้อมด้วยคุณและอคุณในพระทัยของพระองค์พร้อมกันได้อย่างไรหนอ Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante, cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo. ข้าแต่พระนาถเจ้า ชนทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษและอสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเข้าถึงพร้อมด้วยคุณและอคุณของตน ๆ ในพระทัยของพระองค์พร้อมกันได้อย่างไรหนอ พระทัยของพระองค์น่าอัศจรรย์นัก ความมีเมตตาเสมอกันในคนดีและคนชั่วนั้นน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก เป็นความหมาย Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – ยมกที่พยางค์ต้นบาทที่ ๑ และ ๒ ที่ไม่มีการคั่น พึงเห็นอย่างนี้ว่า – Piyena vacasā sabbe, piyena’ppiyabhāṇino; Pādānate jinokāsi, so dhammo hantu vo’ppīyaṃ. พระชินเจ้าทรงกระทำชนทั้งปวงผู้กล่าวคำไม่เป็นที่รัก ให้เป็นผู้หมอบลงที่พระบาทด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักนั้น ขอธรรมนั้นจงกำจัดสิ่งไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายเถิด Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi, so dhammo vo appiyaṃ hantu. Ettha apisaddapariyāyassa pisaddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi. พระชินเจ้าทรงกระทำชนทั้งปวงแม้ผู้กล่าวคำไม่เป็นที่รัก ให้เป็นผู้หมอบลงที่พระบาทด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักใด ขอธรรมนั้นจงกำจัดสิ่งไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายเถิด ในที่นี้ไม่มีการเสียการหยุดจังหวะ (ยติภังคะ) เพราะมีการใช้ “ปิ” ศัพท์ซึ่งเป็นไวพจน์ของ “อปิ” ศัพท์ Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – ยมกที่ต้นบาทที่ ๑, ๔, ๒ และ ๓ ทั้งชนิดอพยเปตะ (ไม่แยก) และพยเปตะ (แยก) พึงทราบอย่างนี้ว่า - Sa’malaṃ samalaṃ kattuṃ, suciraṃsuci raṃjaye; Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ, sa’malaṃ samalaṃbhi yoti. บุคคลพึงยังตนให้ยินดีในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ประกอบด้วยรัศมีอันงาม ผู้บรรลุพระนิพพานอันสงบนั้น ตลอดกาลนาน เพื่อกระทำตนซึ่งมีมลทินให้เป็นผู้ไม่มีมลทิน Ettha ‘‘samalaṃ samalaṃ, suciraṃ sucira’’nti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ, ‘‘samalaṃ samala’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘kattu’’miti bhinnavaṇṇehi, ‘‘suciraṃ sucira’’nti pubbaparayugaḷaṃ ‘‘jaye’’ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti. Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃ santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi, alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena, rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya. ในบทนี้ คำว่า 'สมลํ สมลํ' และ 'สุจิรํ สุจิรํ' เป็นอพยเปตยมก เพราะไม่ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกัน. และเป็นพยเปตยมก เพราะคู่หน้าและคู่หลังคือ 'สมลํ สมลํ' ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกันคือ 'กตฺตุํ' และคู่หน้าและคู่หลังคือ 'สุจิรํ สุจิรํ' ถูกคั่นด้วยอักษรที่ต่างกันคือ 'ชเย'. (อธิบายความหมาย:) พระชินเจ้าพระองค์ใดผู้ประกอบด้วยรัศมีอันงาม (สุจิรํสุจิ) ได้บรรลุ (สมลํภิ) ซึ่งพระนิพพานอันสงบ (สํ), บุคคลพึงยังตน (สํ) ผู้มีมลทิน (สมลํ) คือธุลีหรือกิเลสมีราคะเป็นต้น ให้ยินดี (รญฺชเย) ในพระชินเจ้าผู้มีพระวรกายบริสุทธิ์ยิ่ง (สุจิรํคํ) พระองค์นั้น ตลอดกาลนาน (สุจิรํ) เพื่อกระทำตนให้เป็นผู้ไม่มีมลทิน (อลํกตฺตุํ). Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – ยมกที่กลางบาท พึงทราบอย่างนี้ว่า - Manohara hara klesaṃ, jina cetobhavaṃ mama; Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti. ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสอันเกิดในใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถอันอบรมแล้วด้วยอมตธรรมคือแก่นแห่งบารมี Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya, tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu. ข้าแต่พระชินเจ้าผู้ทรงยังใจให้ยินดี ขอพระองค์จงทรงกำจัดกิเลสคือความเร่าร้อนอันเกิดในใจของข้าพระองค์เถิด พระองค์มิใช่หรือคือโอสถทิพย์อันอบรมแล้วด้วยอมตธรรมคือแก่นแห่งบารมี Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ – ยมกที่ท้ายบาท พึงทราบอย่างนี้ว่า - Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā’pūrayi mahiṃ; Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใด ทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันดีงาม, หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์พระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi, dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi, raṃjaya abhiramāpehi. Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ใด ทรงยังแผ่นดินให้เต็มด้วยเสียงแห่งชัยชนะอันดีงาม คือเสียงแห่งชัยชนะของเวไนยสัตว์, ดูก่อนสัตบุรุษ หากท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ในพระชินเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์พระองค์นั้นไซร้ ขอจงยังตนให้ยินดีเถิด. พึงทราบยมกที่เหลือมีต้นบาทที่ ๓ เป็นต้น ด้วยยมกทั้งหลายที่แสดงไว้แล้วนี้ 32. Accantabahavo tesaṃ, Bhedā sambhedayoniyo; Tatthāpi keci sukarā, Keci accantadukkarā. ประเภทแห่งยมกเหล่านั้นมีมากมายยิ่งนัก มีการผสมผสานกันเป็นบ่อเกิด, ถึงกระนั้น ในยมกเหล่านั้น บางอย่างก็ทำได้ง่าย บางอย่างก็ทำได้ยากยิ่ง 32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘accanti’’ccādi. Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo, bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti, tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantīti sukarā, tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā. Iti dvidhā saṅgayhanti, tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ. Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ. 32. ถามว่า ก็ยมกเหล่านั้นไม่ได้ถูกจำแนกโดยสิ้นเชิงหรือ? จึงกล่าวคำว่า 'อจฺจนฺต' เป็นต้น. บทว่า 'สมฺเภทยอนิโย' คือ ยมกที่มีการประสมกัน (สัมเภทะ) คือการปะปนกันหรือวิธีการออกเสียงที่ระคนกัน เป็นบ่อเกิด (โยนิ) แห่งการจำแนกเหล่านั้น. ประเภท (เภทะ) ทั้งหลายมีมากมายยิ่ง คือมีจำนวนมากอย่างยิ่ง ย่อมมีได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว. ถึงกระนั้น ในบรรดาประเภทเหล่านั้น บางประเภททำได้ง่าย คือประกอบได้โดยง่าย จึงชื่อว่า 'สุกระ'. และในทางตรงกันข้าม บางประเภททำได้ยากยิ่ง. ยมกเหล่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้าเป็น ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้. ในบรรดายมกเหล่านั้น ได้แสดงเพียงตัวอย่างของยมกที่ทำได้ง่ายบางอย่างที่ต้องการแล้ว. บัดนี้ พึงทราบเพียงตัวอย่างของยมกที่ทำได้ยากบางอย่าง ไม่ใช่ทั้งหมด Samunnatena te satā, Kathaṃ na te na te siyuṃ; Yato natenatepi’to, Siyuṃ na te nate subhā. ด้วยสัตบุรุษผู้สูงส่งของท่าน ไฉนสิ่งเหล่านั้นของท่านจะไม่เป็นไปเล่า เพราะเหตุที่สิ่งเหล่านั้นแม้ต่ำต้อยและไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นที่ต่ำต้อยจะไม่ดีงามได้อย่างไร Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ. นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ ซึ่งทำได้ยาก Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā, Tathāsurā bhūri surāparājitā; Sabhāsu rājāpi tathā surājito, Yathā surājanti surāvinissaṭā. แม้เทพเจ้าเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้ว ก็ไม่รุ่งเรือง (เท่าเทียมกับอสูรผู้พ่ายแพ้แก่เทพเจ้ามากมาย). แม้พระราชาในสภา ก็ไม่เป็นผู้รุ่งเรืองดี (เท่าเทียมกับผู้ที่หลุดพ้นจากสุราแล้วย่อมรุ่งเรืองดี) Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ. นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ชนิดพยเปตะ 32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘accante’’ccādi. Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo, tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā, keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā. Sambhedo yoni yesanti viggaho. 32. เมื่อเกิดความสงสัยว่า การสรุปด้วยการอ้างถึงลักษณะโดยไม่ระบุทั้งหมดนี้มีประโยชน์อะไร จึงกล่าวคำว่า 'อจฺจนฺต' เป็นต้น. ประเภทต่างๆ ที่เป็นเหตุให้เกิดความหลากหลายแห่งยมกเหล่านั้น มีมากมายยิ่ง. ถึงกระนั้น ในบรรดายมกเหล่านั้น บางอย่างทำได้ง่าย คือสำเร็จได้ง่าย บางอย่างทำได้ยากยิ่ง คือสำเร็จได้ยากยิ่ง. วิเคราะห์ว่า 'สมฺเภโท โยนิ เยสํ' (การประสมกันเป็นบ่อเกิดแห่งยมกเหล่านั้น) Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate – ในที่นี้ เพราะได้แสดงยมกที่ทำได้ง่ายไว้แล้ว จึงแสดงเพียงอุบายเป็นเครื่องเข้าถึงยมกที่ทำได้ยาก ‘‘Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo, Manaṃ manaṃ pīṇayata’ssa satthu; Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na, Manaṃ manaṃpa’ssa na sādhupujja’’nti. “หากบุคคลใดพึงถวายจิตของตนแด่พระศาสดา, จิตของพระศาสดาย่อมยังจิตของบุคคลนั้นให้ยินดี, หากบุคคลนั้นไม่ถวายจิตนั้น, จิตของเขาก็ไม่เป็นที่ควรบูชาของสัตบุรุษแม้เพียงชั่วขณะ” Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ. นี้เป็นยมกต้นบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ Yo puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce, satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti, tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya, assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati. หากบุคคลใดพึงถวายจิตของตนแด่พระศาสดาผู้ชินเจ้า แม้เพียงชั่วขณะ, จิตของพระศาสดาผู้จอมมุนีย่อมยังจิตของบุคคลนั้นให้ยินดี คือให้เอิบอิ่ม, เพราะเหตุนั้น หากไม่ถวายจิตนั้น, จิตของบุคคลนั้นแม้เพียงชั่วครู่ ก็ไม่เป็นสิ่งที่สัตบุรุษทั้งหลายควรบูชา ‘‘Samunnatena te satā, Kathaṃ na te na te siyuṃ; Yato nate’natepi’to, Siyuṃ na te nate subhā’’ti. “ด้วยสัตบุรุษผู้สูงส่งของท่าน ไฉนสิ่งเหล่านั้นของท่านจะไม่เป็นไปเล่า เพราะเหตุที่สิ่งเหล่านั้นแม้ต่ำต้อยและไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นที่ต่ำต้อยจะไม่ดีงามได้อย่างไร” Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ. นี้เป็นยมกกลางบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ, bhavanteva, ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ, bhavanteva. เพราะเหตุใด ด้วยเหตุที่สัตบุรุษผู้ดีงาม ผู้สูงส่งยิ่งของท่านเหล่านั้น แม้ผู้ต่ำต้อย แม้ผู้ไม่ต่ำต้อย สิ่งเหล่านั้นๆ ที่ดีงาม ย่อมไม่เป็นไปหามิได้ คือย่อมเป็นไปนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ดีงามเหล่านั้นๆ ที่ต่ำต้อย ไฉนจะไม่เป็นไปเล่า ย่อมเป็นไปนั่นเอง ‘‘Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ, Guṇe nivesentamasajjanaṃ’janaṃ; Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ, Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjana’’nti. “ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้า ผู้มีสัตบุรุษผู้น้อมไหว้, ผู้ยังชนผู้ไม่ประมาทให้ตั้งอยู่ในคุณ, ผู้เป็นดุจยาหยอดตาแก่ดวงตาคือเวไนยชน, ผู้เป็นภาชนะแห่งคุณ, ผู้เป็นที่รักยิ่งของสัตบุรุษนั้น” Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ. นี้เป็นยมกท้ายบาททั้ง ๔ มีรูปเดียว ทั้งชนิดอพยเปตะและพยเปตะ ซึ่งทำได้ยาก Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีสัตบุรุษผู้ปรารถนาจะนอบน้อม, ผู้ไม่ประมาท (อสชฺช) ยังเวไนยชนให้ตั้งอยู่ในคุณมีศีลเป็นต้น, ผู้เป็นดุจยาหยอดตา (อญฺชน) ในดวงตาคือเวไนยชน, ผู้เป็นภาชนะแห่งคุณคือเป็นที่รองรับคุณทั้งหลาย, ผู้เป็นดุจยาหยอดตาแก่สัตบุรุษด้วยเหตุนี้ คือเป็นสัตบุรุษผู้เป็นที่รักอย่างยิ่ง ‘‘Sābhāsu sābhā bhuvane jinassa, Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu; Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na, Sābhā sasābhānamaticca bhātī’’ti. “ในบรรดาแสงสว่างทั้งหลาย แสงสว่างอันงดงามของพระชินเจ้าในโลก ย่อมส่องสว่างด้วยแสงสว่างอันงดงามนั้นอย่างแน่นอน หากแสงสว่างนั้นไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างอันงดงามนั้น ไฉนจะไม่ส่องสว่างเล่า แสงสว่างอันงดงามนั้นย่อมส่องสว่างก้าวล่วงแสงสว่างของเหล่าผู้มีแสงสว่างทั้งหลาย” Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ. นี้เป็นอาทิยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya, sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva, sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati, sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti, bhāsatiyeva. ในโลกคือสัตวโลก ในบรรดาแสงสว่างที่มีอยู่ แสงสว่างอันงดงามของพระชินเจ้า ย่อมส่องสว่าง คือรุ่งเรืองด้วยแสงสว่างที่มีอยู่ หรือด้วยแสงสว่างอันงดงามอย่างแน่นอน หากแสงสว่างของพระชินเจ้านั้นไม่ส่องสว่างโดยยิ่งกว่าแสงสว่างที่มีอยู่ ไฉนจะไม่ส่องสว่างก้าวล่วงแสงสว่างอันงดงามของเหล่าพรหมเป็นต้นผู้มีแสงสว่างอันงดงามที่มีอยู่เล่า ย่อมส่องสว่างอย่างแน่นอน ‘‘Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā, Tathāsurā bhūri surāparājitā; Sabhāsu rājāpi tathā surājito, Yathā surājanti surāvinissaṭā’’ti. “แม้เทพเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้วก็ไม่รุ่งเรือง เหล่าอสูรจำนวนมากที่พ่ายแพ้เพราะสุราก็เช่นกัน แม้พระราชาผู้ประดับประดาดีแล้วในสภาก็เช่นกัน เหมือนเหล่าชนผู้ปราศจากสุราย่อมรุ่งเรือง” Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ. นี้เป็นมัชฌยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti, tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti, tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti, tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro. เหล่าชนผู้ปราศจากสุรา คือผู้เว้นจากการดื่มสุรา ย่อมรุ่งเรืองฉันใด แม้เทพเหล่านั้นที่ประดับประดาแล้ว คือตกแต่งเป็นพิเศษแล้ว ก็ไม่รุ่งเรือง คือไม่สวยงามฉันนั้น แม้อสูรจำนวนมาก คืออสูรมีเวปจิตติเป็นต้น ที่พ่ายแพ้เพราะสุรา คือถึงความเป็นผู้พ่ายแพ้เพราะเหตุแห่งการดื่มสุรา ก็ไม่รุ่งเรือง คือไม่สวยงามฉันนั้น แม้พระราชาผู้ประดับประดาดีแล้ว คือตกแต่งอย่างดีแล้วในสภา ก็ไม่รุ่งเรืองฉันนั้น ‘‘Jināṇattiyaṃ yo’hitāsā sitāsā, Avassaṃva te hontya’tāsā hatāsā; Ato sabbapāpe satāsā vatāsā, Karonteva santissitā sāmitāsā’’ti. “เหล่าสัตบุรุษผู้ตั้งความหวังอันบริสุทธิ์ไว้ในพระบัญญัติของพระชินเจ้า สัตบุรุษเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ปราศจากภัยและมีตัณหาอันถูกทำลายแล้วอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น สัตบุรุษผู้มีความเกรงกลัวในบาปทั้งปวง มีความปรารถนาในวัตร ย่อมกระทำความหวังในความเป็นใหญ่ที่อาศัยความสงบ” Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ. นี้เป็นอันตยมกในบาททั้ง ๔ ที่แยกกันด้วยรูปเดียว Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā, te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti, ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva. สัตบุรุษเหล่าใดเป็นผู้ตั้งความหวังไว้โดยไม่ล่วงละเมิด คือเป็นผู้มีความหวังอันบริสุทธิ์ในพระบัญญัติของพระชินเจ้า อันได้แก่พระบัญญัติคือพระวินัยของพระพุทธเจ้า สัตบุรุษเหล่านั้นเป็นผู้มีตัณหาอันถูกทำลายแล้วโดยลำดับ เพราะเหตุที่เป็นผู้ปราศจากภัยอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น ในบาปทั้งปวงคืออกุศลทั้งปวง สัตบุรุษผู้มีความเกรงกลัว มีความปรารถนาในวัตรอันไม่มีโทษ ย่อมกระทำความหวังในความเป็นใหญ่ที่อาศัยความสงบ คือความหวังในความเป็นเจ้าแห่งความสงบ 33. Yamakaṃ taṃ paheḷī ca, nekantamadhurāni’ti; Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā. “ยมกและปริศนานั้น ไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว ข้าพเจ้าจึงละเลยทั้งหมดนั้นเสีย เพราะกลัวความเหน็ดเหนื่อยของศิษย์” 33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ, paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane ca, tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘yamaka’’ntiādi. Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ. Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā. Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ – 33. ยมกชื่อว่าเป็นเครื่องแสดงความสามารถพิเศษของกวีมิใช่หรือ ยมกนั้นจึงมีประโยชน์ในที่นั้น และปริศนาก็มีประโยชน์ในการเล่นสนุก การปรึกษาในที่คับขัน และการทำให้ผู้อื่นหลงใหล เพราะเหตุนั้น การละเลยในเรื่องนั้นจะพึงมีได้อย่างไร (พระอาจารย์) จึงกล่าวคำว่า 'ยมก' เป็นต้น ยมกนั้นตามที่กล่าวมาแล้ว มีประเภทที่ทำได้ง่ายและทำได้ยาก ส่วนปริศนา พระอาจารย์ในกาลก่อนได้แสดงไว้ ๑๖ อย่าง มีสมาคตาและวัญจิตาเป็นต้น ในปริศนาเหล่านั้น มีลักษณะดังนี้ Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā; Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā. “ปริศนาที่ชื่อว่าสมาคตา พึงมีความหมายซ่อนเร้นด้วยการสนธิบท ปริศนาที่ชื่อว่าวัญจิตา พึงมีในความหมายอื่นด้วยคำที่เป็นรูฬหศัพท์ (คำที่ใช้กันทั่วไป) ซึ่งมีการหลอกลวงด้วยเสียง” Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī; Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali. “ปริศนาที่ชื่อว่าอุกกันตา มีการใช้คำที่ห่างไกลกันมาก ทำให้เกิดความหลง ปริศนาที่ชื่อว่าปมุสสิตา พึงมีในปริศนาที่มีระเบียบแห่งบทอันมีความหมายที่เข้าใจได้ยาก” Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā; Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi. “ปริศนาที่ชื่อว่าสมานรูปา พึงมีบทที่วางไว้โดยการยกความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลักขึ้นแสดง ปริศนาที่ชื่อว่าผรุสา พึงมีเสียงที่เกิดจากปัจจัยเป็นต้นโดยยาก” Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ; Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā. “ปริศนาที่ชื่อว่าสังขยาตา พึงมีในที่ที่มีการนับเป็นเหตุให้หลง ปริศนาที่ชื่อว่าปกัปปิตา พึงมีในที่ที่ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น” Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā; Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto. “ปริศนาที่ชื่อว่านามันตริกา พึงมีในปริศนาที่มีการกำหนดความหมายต่างกันในชื่อ ปริศนาที่ชื่อว่านิภูตา พึงมีในปริศนาที่ความหมายตั้งอยู่ในที่อื่น เพราะเหตุแห่งการได้ยินเสียงที่มีความหมายเหมือนกัน” Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā; Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ. “ปริศนาที่ชื่อว่าสมานสัททา พึงมีในปริศนาที่สำเร็จด้วยคำไวพจน์ที่ต้องการ ปริศนาที่ชื่อว่าสัมมุฬหา พึงมีในปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้ดีแล้ว แต่ก็ยังมีความหลงอยู่นั่นเอง” Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī; Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā. “ปริศนาที่ชื่อว่าปาริหาริกี พึงมีในปริศนาที่มีการเชื่อมโยงกันมาก ปริศนาที่ชื่อว่าเอกัจฉันนา พึงมีการปกปิดเนื้อความหรือการปกปิดที่อาศัย” Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā; Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti. “ปริศนาที่ชื่อว่าอุภยัจฉันนา พึงมีการปกปิดทั้งสองอย่าง ปริศนาที่ชื่อว่าสังกิณณา พึงมีในปริศนาที่มีการปะปนกันของลักษณะต่างๆ” Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā. Esā hi ‘‘bahuguṇe paṇamati’’ccādinā vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā, pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘yāte dutiyaṃ nilaya’’nti ādinā niddiṭṭhā. แม้ปริศนาเหล่านั้นจะมีลักษณะเป็นโทษ แต่ก็ไม่ควรยกโทษในอุกกันตะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านั้น เพราะปริศนานี้ไม่ได้กล่าวไว้โดยชื่อว่า 'วากยสังกิณณะ' (ประโยคที่ปะปนกัน) เช่นคำว่า 'bahuguṇe paṇamati' เป็นต้น และปริศนาประเภทปกัปปิตาก็แสดงไว้โดยการละเว้นโทษคือความสงสัย เช่นคำว่า 'yāte dutiyaṃ nilayaṃ' เป็นต้น ‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī sati; Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhanī’’ti. “ข้าแต่พระนาถะ พระอาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปจากแหล่งกำเนิดอย่างไม่มีที่สิ้นสุด เป็นเครื่องสำเร็จผลอันไพบูลย์ ขอจงมีชัยชนะตลอดกาลนานเถิด” Ayaṃ samāgatā. นี้คือปริศนาชื่อสมาคตา ‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ; Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevina’’nti. “บุคคลพึงคบหาแต่สิ่งที่ดีงามอันปราศจากมทะและกิเลส บุคคลผู้ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำผู้ซ่องเสพตนไปสู่เมืองอันเกษม” Ayaṃ vañcitā. นี้คือปริศนาชื่อวัญจิตา Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena, tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā. ส่วนปริศนาชื่อปมุสสิตาเป็นต้น พึงทราบตามลักษณะและตามตัวอย่างในคัมภีร์นั้นๆ Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissānamuppanno khedoyeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ. ปริศนาที่พระอาจารย์ในกาลก่อนกำหนดไว้ทั้งหมดเหล่านี้ ไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว คือโดยแน่นอน เพราะไม่มีอรรถรสหรือสัททรสใดๆ ที่ควรลิ้มรสได้ ด้วยเหตุนี้ ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นแก่ศิษย์นั่นแหละคือภัย และเพราะความเหน็ดเหนื่อยหรือภัยที่เกิดขึ้นจากความเหน็ดเหนื่อยของศิษย์เหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงละเลยเสีย (พึงเชื่อมความ) 33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca, kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘yamaka’’miccādinā. Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa, saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni, iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti. Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ, sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ, tatoti viggaho. 33. เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๒ อย่างโดยประเภทแห่งสุกรและทุกกร (ง่ายและยาก) อย่างนี้แล้ว (ผู้รจนา) จึงแสดงเหตุในการไม่กล่าวถึงยมกทั้งหลายที่มีประโยชน์ในการแสดงความสามารถของกวี และปริศนาทั้งหลายที่มีประโยชน์ในการเล่นสนุกสนาน การปรึกษาในที่คับขัน และการลวงผู้อื่น ด้วยคำเป็นต้นว่า "ยมกํ" เป็นต้น. ยมกนั้นมีประเภทเป็นสุกรและทุกกรตามที่กล่าวมาแล้ว และยมกชาติ และปริศนาที่อาจารย์ในปางก่อนแสดงไว้ มีสมาคตาเป็นต้น สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีอรรถรสหรือสัททรสที่ควรลิ้มรสโดยแน่นอน จึงไม่ไพเราะโดยส่วนเดียว และด้วยเหตุนี้ เพราะความกลัวความลำบากของศิษย์ หรือเพราะความกลัวที่เกิดจากความทนไม่ได้ของศิษย์ ข้าพเจ้าจึงเพิกเฉยเสีย. ความลำบากของศิษย์นั่นแหละคือภัย หรือภัยที่เกิดจากความลำบากของศิษย์ ชื่อว่า "สิสสเขทภยา" นี้คือรูปวิเคราะห์. Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā – ในที่นี้ พึงทราบปริศนาทั้งหลายดังนี้ - Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca; Samānarūpā pharusā, saṅkhyātā ca pakappitā. (๑) สมาคตา (๒) วัณจิตา (๓) อุคกันตา และ (๔) ปมุสสิตา; (๕) สมานรูปา (๖) ผรุสา (๗) สังขยาตา และ (๘) ปะกัปปิตา. Athopi nāmantarikā, nibhūtā ca paheḷikā; Atho samānasaddā ca, sammuḷhā pārihārikī; Ekacchannobhayacchannā, saṃkiṇṇāti ca soḷasāti. อนึ่ง (๙) นามันตริกา และ (๑๐) นิภูตาปริศนา; อนึ่ง (๑๑) สมานสัททา (๑๒) สัมมุฬหา (๑๓) ปาริหาริกี (๑๔) เอกัจฉันนา (๑๕) อุภยัจฉันนา และ (๑๖) สังกิณณา รวมเป็น ๑๖ ประการ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – ในปริศนาเหล่านั้น มีลักษณะดังนี้ - Samāgatā nāma siyā, guḷhatthā padasandhinā; Vañcitāññattha ruḷhena, yattha saddena vañcanā. ปริศนาที่มีอรรถซ่อนเร้นด้วยการสนธิบท ชื่อว่า "สมาคตา". ปริศนาที่มีการลวงด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาในความหมายอื่น ชื่อว่า "วัญจิตา". Ukkantātibyavahita-ppayogā mohakārinī; Siyā pamussitā yassā, dubbodhatthā padāvali. ปริศนาที่มีการใช้บทห่างกันมากและทำให้เกิดความหลงผิด ชื่อว่า "อุคกันตา". ปริศนาที่ลำดับบทมีอรรถที่เข้าใจยาก พึงชื่อว่า "ปมุสสิตา". Samānarūpā’mukhyatthā-ropāhitapadā siyā; Pharusā paccayādīhi, jātasaddā kathañcipi. ปริศนาที่มีบทอันตั้งขึ้นด้วยการยกความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลักมาใช้ พึงชื่อว่า "สมานรูปา". ปริศนาที่มีศัพท์เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเป็นต้นโดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า "ผรุสา". Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ, yattha byāmohakāraṇaṃ; Aññathā’bhāsate yattha, vākyattho sā pakappitā. ปริศนาที่การนับเป็นเหตุแห่งความหลงผิด ชื่อว่า "สังขยาตา". ปริศนาที่ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น ชื่อว่า "ปะกัปปิตา". Sā nāmantarikā yassā, nāme nānatthakappanā; Nibhūtā’vaṭṭhitaññatthā, tulyatthasutihetuto. ปริศนาที่มีการกำหนดความหมายต่างกันในชื่อ ชื่อว่า "นามันตริกา". ปริศนาที่ความหมายอื่นตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุแห่งการได้ยินศัพท์ที่มีความหมายเหมือนกัน ชื่อว่า "นิภูตา". Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā; Sammuḷhā mūḷhatāyeva, niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ. ปริศนาที่สำเร็จด้วยคำไวพจน์ของศัพท์ที่ต้องการ ชื่อว่า "สมานสัททา". ปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้อย่างดีแล้ว ก็ยังเป็นความหลงผิดอยู่นั่นเอง ชื่อว่า "สัมมุฬหา". Yassā sambandhabāhulyā, nāmaṃ sā pārihārikī; Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā. ปริศนาที่ชื่อมีส่วนเกี่ยวข้องมาก ชื่อว่า "ปาริหาริกี". ปริศนาที่ปกปิดที่อาศัยโดยการแสดงสิ่งที่อาศัยให้ปรากฏ พึงเป็น "เอกัจฉันนา". Sā bhave ubhayacchannā, yassā ubhayagopanā; Saṃkiṇṇā nāma sā yassā, nānālakkhaṇasaṅkaroti. ปริศนาที่มีการปกปิดทั้งสองอย่าง พึงเป็น "อุภยัจฉันนา". ปริศนาที่มีการปะปนกันของลักษณะต่างๆ ชื่อว่า "สังกิณณา". Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā. Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate. Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo. Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā. อธิบายอรรถในที่นี้คือ - ปริศนาที่มีอรรถซ่อนเร้น คือมีอรรถไม่ปรากฏชัด เพราะการเชื่อมต่อบทเข้าด้วยกัน ชื่อว่า "สมาคตา". คำว่า "คุฬหัตถา" (มีอรรถซ่อนเร้น) เป็นการกล่าวถึงสิ่งที่รู้กันดีอยู่แล้ว (อนุวาท) เพื่อกำหนดปริศนาสมาคตาที่ไม่เป็นที่รู้จัก (วิเธยะ). แม้ในคำต่อจากนี้ไป พึงทราบความเป็นอนุวาทและอนุวาทยะอย่างนี้. ปริศนาใดมีการลวงด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาในความหมายอื่น คือด้วยศัพท์ที่ใช้กันมาจนเป็นที่รู้จักในความหมายอื่น ปริศนานั้นชื่อว่า "วัญจิตา". Atibyavahitappayogā atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma. Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā, sā pamussitā nāma. ปริศนาที่ประกอบด้วยบทที่ใช้โดยมีสิ่งอื่นคั่นอยู่มากเกินไป และเพราะเหตุนั้นเองจึงทำให้เกิดความหลงผิด ชื่อว่า "อุคกันตา". ปริศนาใดมีลำดับบทมีอรรถที่เข้าใจยาก คือมีเนื้อหาที่ยากจะเข้าใจ ปริศนานั้นชื่อว่า "ปมุสสิตา". Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā. Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma. ปริศนาที่ประกอบด้วยบทที่ปรากฏขึ้นจากการยกศัพท์ที่แสดงความหมายหลักมาใช้ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลัก โดยอาศัยคุณสมบัติบางอย่างที่เหมือนกัน พึงชื่อว่า "สมานรูปา". ปริศนาที่มีศัพท์เกิดขึ้น คือสำเร็จขึ้นด้วยปัจจัยหรืออาเทศเป็นต้น โดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า "ผรุสา". Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti, sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā. Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate, sā pakappitā nāma. ในปริศนาใด การนับแม้จะกล่าวไว้แล้วก็ยังเป็นเหตุแห่งความหลงผิด ปริศนานั้นพึงชื่อว่า "สังขยาตา". ในปริศนาใด ความหมายของประโยค คือความหมายรวม ปรากฏหรือเป็นที่เข้าใจโดยประการอื่น ปริศนานั้นชื่อว่า "ปะกัปปิตา". Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati, sā paheḷikā nāmantarikā nāma. Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti, sā nibhūtā nāma. ปริศนาใดมีการกำหนดความหมายต่างกัน คือการกำหนดเนื้อหาที่หลากหลายในชื่อที่ใช้เรียก ปริศนานั้นชื่อว่า "นามันตริกา". ปริศนาที่มีความหมายอื่นตั้งมั่นอยู่ เพราะเหตุแห่งการใช้ศัพท์ที่มีความหมายเสมอกัน ปริศนานั้นชื่อว่า "นิภูตา". Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti, sā samānasaddā nāma. Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati, sā sammuḷhā nāma. ปริศนาใดสำเร็จด้วยคำไวพจน์ของศัพท์ที่ต้องการ ปริศนานั้นชื่อว่า "สมานสัททา". ปริศนาที่แม้จะแสดงความหมายไว้อย่างดีแล้ว ก็ยังเป็นไปเพื่อความหลงผิดเท่านั้น ปริศนานั้นชื่อว่า "สัมมุฬหา". Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati, sā pārihārikī nāma. Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvā nissayagopanā ādhāragutti bhavati, sā ekacchannā nāma. ปริศนาใดในการรจนา ชื่อที่แสดงไว้มีส่วนเกี่ยวข้องมาก ปริศนานั้นชื่อว่า "ปาริหาริกี". ปริศนาใดมีการปกปิดที่อาศัย คือการรักษาที่รองรับ (อาธาระ) โดยการแสดงสิ่งที่อาศัย (อาเธยยะ) ให้ปรากฏชัด ปริศนานั้นชื่อว่า "เอกัจฉันนา". Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati, sā ubhayacchannā nāma. Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti, sā saṃkiṇṇā nāma siyā. ปริศนาใดในการใช้มีการปกปิดทั้งสองอย่าง คือการปกปิดทั้งอาธาระและอาเธยยะ ปริศนานั้นชื่อว่า "อุภยัจฉันนา". ปริศนาใดมีการปะปนกันของลักษณะหลายชนิดมีสมาคตาเป็นต้น ปริศนานั้นพึงชื่อว่า "สังกิณณา". Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ – บัดนี้ พึงทราบตัวอย่าง (ลักขิยะ) ของปริศนามีสมาคตาเป็นต้น ตามลำดับดังนี้ - ‘‘Pabhavā’natavittiṇṇā, tavā’ṇā mahatī satī; Cirāya jayataṃ nātha, pahutaphalasādhinī’’ti. "ข้าแต่พระนาถะ อาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปสู่ผู้ที่น้อมลงนับแต่แหล่งกำเนิด เป็นเครื่องยังผลอันไพบูลย์ให้สำเร็จ จงมีชัยชนะตลอดกาลนานเถิด". Ayaṃ samāgatā. นี้คือปริศนาสมาคตา. Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā, evaṃ sati nadī viya dissati. Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta. Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu. Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho. ข้าแต่พระนาถะ (อาชญาของพระองค์) แผ่ขยายไปสู่ผู้น้อมลง คือแผ่ไปโดยอาการน้อมลง นับแต่แหล่งกำเนิดของพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏเหมือนแม่น้ำ. คำว่า "ปภว" (แหล่งกำเนิด) หมายถึง ความเป็นผู้ประเสริฐและความงดงาม. ข้าแต่พระนาถะ อาชญาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ แผ่ขยายไปสู่หมู่ชนที่น้อมลงต่อพระองค์ เป็นเครื่องยังผลอันไพบูลย์ให้สำเร็จ คือยังประโยชน์มากมายให้เกิดขึ้น จงมีชัยชนะ คือดำเนินไปด้วยความเป็นเลิศตลอดกาลนาน. ในที่นี้ อรรถซ่อนเร้นอยู่ด้วยการสนธิว่า "ปภวานต" (ปภว + อานต). ‘‘Bhaddamevo’paseveyya, vidhūtamadakibbisaṃ; Sampāpaye puraṃ khemaṃ, sa danto’ttanisevita’’nti. พึงคบหาแต่ผู้ประเสริฐ ผู้ปราศจากมลทินคือมานะและกิเลส ผู้ที่ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำผู้ที่คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษมได้ Ayaṃ vañcitā. นี้คือการหลอกลวง (วัญจิตา) Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya – bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati. Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho. Sevanaṃ kimatthanti ce? Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti. Purisapakkhe pana danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti. Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma. คำว่า 'วิธูตมทกิพพิสํ' หมายถึง ผู้ที่ทำลายโทษคือมานะและกิเลสให้หมดสิ้นไป พึงคบหาแต่ผู้ประเสริฐเท่านั้น เหมือนที่กล่าวว่า พึงคบหาแต่ช้างตระกูลดีในบรรดาช้างตระกูลดีทั้งหลาย ฉะนั้น ความหมายคือ พึงคบหาแต่บุรุษผู้ประเสริฐเท่านั้น หากถามว่า การคบหานั้นเพื่ออะไร? ในฝ่ายช้าง ช้างที่ฝึกแล้วนั้น ย่อมนำชนผู้คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษม ปราศจากภัยได้ ส่วนในฝ่ายบุรุษ อริยบุคคลผู้ฝึกตนแล้วนั้น ย่อมนำชนผู้คบหาตนไปสู่เมืองอันเกษม ปราศจากทุกข์ คือเมืองนิพพานได้ ในที่นี้ การหลอกลวงเกิดขึ้นด้วยคำที่ใช้ในความหมายของช้าง ซึ่งแตกต่างจากความหมายอันประเสริฐที่กวีประสงค์จะสื่อ ‘‘Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃpyayaṃ jano; Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussara’’nti. ชนนี้ย่อมนอบน้อมต่อผู้มีคุณมาก แม้ต่อคนพาล เขาย่อมระลึกถึงพระสุคตผู้ทรงประโยชน์ด้วยความยินดีเสมอ Ayaṃ ukkantā. Imassattho upari āgamissati. นี้คือการข้ามไป (อุกกันตา) ความหมายของบทนี้จะมาในภายหลัง Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā. Vuttañhi ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti. Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti. แม้จะมีโทษคือความสับสน แต่เพราะเป็นปริศนา จึงเป็นที่พึงปรารถนา ดังที่กล่าวไว้ว่า 'เมื่อเป็นปริศนาแล้ว ความมัวหมองก็ไม่เป็นโทษ' ในที่นี้ การวางคำที่เกี่ยวข้องกันในตำแหน่งที่ไม่เหมาะสม ทำให้เกิดความสับสน ‘‘Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ, niyuruggatthanunnataṃ; Paṭaccarī varaṃ poso, bhīruyā dhārayantiyā’’ti. บุรุษผู้สวมเสื้อผ้าเก่า ย่อมประเสริฐกว่าหญิงขี้ขลาดที่สวมเครื่องประดับหน้า (มุขผุลละ) เครื่องประดับชื่อคิงคมกะ กำไล (นิยรุ) ผ้าคลุมหน้าอก (อุคคัตถนะ) และเครื่องประดับที่ยกสูง (อุนนตะ) Ayaṃ pamussitā. นี้คือการลืมเลือน (ปมุสสิตา) Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ, uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ, unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ, mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo. Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā. คำว่า 'มุขผุลละ' หมายถึงเครื่องประดับหน้า เช่น ติลกะ เป็นต้น 'คิงคมกะ' เป็นเครื่องประดับชื่อหนึ่ง 'นิยรุคคัตถนุนนตะ' หมายถึง 'นิยรุ' คือกำไล, 'อุคคัตถนะ' คือผ้าคลุมหน้าอก, 'อุนนตะ' คือผ้าคลุมหน้าผาก เป็นต้น และเครื่องประดับที่ยกสูงจากใบหน้า บุรุษผู้สวมเสื้อผ้าเก่า (ปฏัจจรี) ย่อมประเสริฐกว่า (วรํ อุตตโม) หญิงขี้ขลาด (ภีรุยา อิตถิยา) ผู้สวมใส่เครื่องประดับเหล่านั้น ในที่นี้ ความหมายเข้าใจยากเพราะประกอบด้วยคำที่ไม่ได้ใช้บ่อยนัก ‘‘Nava’ggaratanāna’smiṃ, dissanti ratanākare; Purisānettha aṭṭhannaṃ, aṭṭhā’sādhāraṇā’para’’nti. ในมหาสมุทรแห่งรัตนะนี้ ย่อมปรากฏรัตนะอันประเสริฐเก้าอย่าง ในบรรดารัตนะเหล่านี้ แปดอย่างเป็นของเฉพาะบุคคลแปดคน ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นของทั่วไป Ayaṃ samānarūpā. นี้คือมีรูปเสมอกัน (สมานรูปา) Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti, ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni, aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ. Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ratanānī’’ti ca tappabhavo sammāsambuddho ‘‘ākaro’’ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti. ในมหาสมุทรแห่งรัตนะนี้ ย่อมปรากฏรัตนะอันประเสริฐเก้าอย่าง ในบรรดารัตนะเหล่านี้ แปดอย่างเป็นของเฉพาะบุคคลแปดคน ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นของทั่วไป รัตนะทั้งเก้าเหล่านี้คือโลกุตตรธรรม ซึ่งถูกสมมติว่าเป็น 'รัตนะ' ด้วยความหมายว่าน่าอัศจรรย์ เป็นต้น และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นแหล่งกำเนิดของรัตนะเหล่านั้น ถูกสมมติว่าเป็น 'มหาสมุทร' ฉะนั้น จึงเป็นการนำคำว่ารัตนะเป็นต้นไปใช้ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายหลัก ‘‘Vindanti devagandhabbā, himavantamahātale; Rasavante sare satta, na nāgāpi uposathā’’ti. เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ย่อมพบสระน้ำเจ็ดแห่งที่มีรสชาติ (น้ำ) บนยอดเขาหิมพานต์ แม้พญานาคก็ไม่พบในวันอุโบสถ Ayaṃ pharusā. นี้คือหยาบคาย (ผรุสา) Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti, uposathā nāgāpi na vindanti. Ayamaparattho. Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti, nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti. Ettha dibbantīti devā. Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho. Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā. บนยอดเขาหิมพานต์ (หิมวันตมหาสถล) เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ย่อมพบ (เสพ) สระน้ำเจ็ดแห่งที่มีน้ำรสดี เช่น สระอโนดาต เป็นต้น แม้พญานาคในวันอุโบสถก็ไม่พบ นี่คือความหมายอีกอย่างหนึ่ง บนพื้นปราสาทใหญ่ที่เต็มไปด้วยแสงจันทร์บนยอดเขาหิมพานต์ เหล่าเทวดาและคนธรรพ์ผู้กำลังเล่นสนุก ย่อมพบเสียงเจ็ดเสียงที่มีคุณสมบัติไพเราะ เช่น เสียงฉัชชะ เป็นต้น ในพิณ แม้พญานาค (ผู้เป็นอริยะ) ผู้รักษาอุโบสถก็ไม่พบ (ไม่ประสบ) ในที่นี้ คำว่า 'เทวดา' มาจาก 'ทิพพันติ' (ย่อมเล่น) และคำว่า 'อุโบสถ' มาจาก 'อุโปสโถ เอเตสมัตถีติ' (ผู้มีอุโบสถ) การใช้คำที่เกิดจากปัจจัยเป็นต้น ด้วยเหตุผลใดเหตุผลหนึ่ง เพื่อความหมายอื่น นอกเหนือจากความหมายที่นิยมใช้และเป็นที่รู้จักตามลำดับลักษณะ ‘‘Gītasadde sarā dve dve, dve chajjaññatra chassarā; Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu, chabbaṇṇā nāsikā tathā’’ti. ในเสียงเพลง มีสระสองตัว สองตัว (คือ) เสียงฉัชชะ และเสียงอื่นอีกหกเสียง เหมือนตาที่มีห้าสี จมูกก็มีหกสีเช่นนั้น Ayaṃ saṅkhyātā. นี้คือการนับ (สังขยาตา) Gītasadde sarā dve honti, chajja’ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti. Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto. Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti, tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti, gītasadde īkāraakārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘cakkhū’’ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘nāsikā’’ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ. Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti. ในเสียงเพลง มีสระสองตัว (คือ อี และ อา) นอกจากเสียงฉัชชะแล้ว ยังมีเสียงอุสภะ คันธาระ มัชฌิมะ ปัญจมะ เธวตะ และนิสาทะ ในที่นี้ มีเสียงหกเสียงเป็นคู่ๆ เหมือนตาที่มีห้าสี จมูกก็มีหกสีเช่นนั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า ในเสียงเพลงมีสระสองตัวคือ อี และ อา และเสียงอุสภะเป็นต้นมีสามชนิด (เมื่อเว้นฉัชชะ) และคำว่า 'จักขุ' มีห้าพยางค์ (สระและพยัญชนะ) และคำว่า 'นาสิกา' มีหกพยางค์ ในที่นี้ การกำหนดคำว่าเพลงเป็นต้นด้วยจำนวนที่กล่าวมา ทำให้เกิดความสับสน ‘‘Pātu vo udito rājā, sirimā rattamaṇḍalo; Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo’’ti. ขอพระราชาผู้ทรงสง่างาม มีแว่นแคว้นที่รักใคร่ มีหมู่ขัตติยะที่แน่นหนาด้วยความรัก และมีลักษณะดี ผู้ทรงรุ่งเรืองแล้ว จงคุ้มครองท่านทั้งหลาย Ayaṃ pakappitā. นี้คือการสมมติ (ปกัปปิตา) Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo, anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho. Sirimā ‘‘lakkhiyā vāsaṭṭhānattā’’ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti. คำว่า 'สิริมา' หมายถึงผู้มีสิริ 'รัตตมัณฑโล' หมายถึงมีแว่นแคว้นที่ประชาชนรักใคร่ หรือมีหมู่ข้าราชบริพารที่รักใคร่ 'สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต' หมายถึงผู้ประกอบด้วยหมู่ขัตติยะที่แน่นหนา ไม่ห่างเหิน อยู่ใกล้ตน 'สุลักขโณ' หมายถึงผู้มีลักษณะบุรุษอันประเสริฐ 'อุติโต' หมายถึงผู้มีชื่อเสียง 'ราชา' หมายถึงพระราชา ขอพระราชาจงคุ้มครองท่านทั้งหลาย นี่คือความหมายที่ไม่พึงประสงค์ แต่คำว่า 'สิริมา' หมายถึงผู้มีสิริ เพราะเป็นที่อยู่ของความงาม ดังที่กล่าวไว้ 'รัตตมัณฑโล' หมายถึงมีวงกลมสีแดงเมื่อขึ้น 'สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต' หมายถึงผู้ประกอบด้วยหมู่ดาวนักษัตรที่หนาแน่นพร้อมด้วยแสงสว่าง 'สุลักขโณ' หมายถึงผู้มีลักษณะดีเยี่ยม 'อุติโต' หมายถึงผู้ขึ้นแล้ว 'ราชา' หมายถึงพระจันทร์ ขอพระจันทร์จงคุ้มครองท่านทั้งหลาย ในที่นี้ ความหมายของประโยคปรากฏเป็นอย่างอื่น ด้วยการใช้คำคุณศัพท์และคำนามที่มีคุณสมบัติร่วมกันทั้งสองฝ่าย ‘‘Vuccatā’do isitye’ko, sumahantopakāravā; Sanātano ca na isi, na sakhā na sanātano’’ti. ในเบื้องต้น มีผู้หนึ่งถูกเรียกว่า 'อิสิ' ผู้มีอุปการะอันยิ่งใหญ่ และเป็นอมตะ แต่เขาไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน และไม่ใช่อมตะ Ayaṃ nāmantarikā. นี้คือการเปลี่ยนชื่อ (นามันตริกา) Eko ādo pubbe ‘‘isī’’ti vuccati, sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti, tathāpi na isi isi nāma na hoti, na sakhā mittopi na hoti, na sanātano sassatopi na hoti, ayaṃ gamyamānattho. Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati, anto majjhe pakāravā pa-kārena samannāgato, sanātano ca sassato ca hoti, isipi nāma na hoti, mittopi na hoti, so nātano tanaiti akkharadvayarahito na hoti. Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati, ‘‘isipatanavihāro’’ti gahetabbaṃ. Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti. ในเบื้องต้น หนึ่ง (อักษรตัวแรก) ถูกเรียกว่า 'อิสิ' (อิ) เป็นผู้มีอุปการะอันยิ่งใหญ่ ประกอบด้วยอุปการะอันยิ่งใหญ่ เป็นของเก่าแก่และยั่งยืน ถึงกระนั้น ก็ไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน และไม่ใช่ของเก่าแก่ที่ยั่งยืน นี่คือความหมายที่พึงเข้าใจ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สุมาหา' (ยิ่งใหญ่มาก) 'เอโก' (หนึ่ง) 'อาโท' (เบื้องต้น) ในเบื้องต้นของชื่อเรียกว่า 'อิสิ' (อิ), ในท่ามกลางมี 'ปการะ' (ป) ประกอบด้วยอักษร 'ป', และเป็นของเก่าแก่ยั่งยืน (ตนะ), แต่ก็ไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่เพื่อน, และคำว่า 'นาตโน' นั้น ไม่ใช่ว่าปราศจากอักษรสองตัวคือ 'ตนะ'. เมื่อกล่าวถึงส่วนต้นและส่วนกลางแล้ว ส่วนที่สุด (วิหาร) ก็พึงทราบได้ พึงถือเอาว่า 'อิสิปตนวิหาร'. ในคำว่า 'อิสิปตนะ' นั้น มีการตั้งความหมายต่างๆ เพราะความหมายที่พึงเข้าใจของคำว่า 'อิสิ' เป็นต้น. ‘‘Dhāvantaṃ udayā atthaṃ, muhuttaṃ na nivattati; Na candamaṇḍalaṃ etaṃ, nāpi ādiccamaṇḍala’’nti. สิ่งที่วิ่งจากความเกิดขึ้นไปสู่ความดับไป ไม่หวนกลับแม้ชั่วขณะหนึ่ง สิ่งนี้ไม่ใช่วงพระจันทร์ และไม่ใช่วงพระอาทิตย์. Ayaṃ nibhūtā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) นิภูตะ (ปกปิดความหมาย). Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati. Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti, ādiccamaṇḍalampi na hoti. Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti. Dhāvantanti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ, tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo. ตั้งแต่ความเกิดขึ้นเป็นต้นไป ย่อมวิ่งไป คือแล่นไป จนถึงความดับไป ไม่หวนกลับ คือไม่กลับมาอีกแม้ชั่วขณะหนึ่ง. สิ่งนี้ไม่ใช่แม้แต่วงพระจันทร์ ไม่ใช่แม้แต่วงพระอาทิตย์. คำว่า 'ตั้งแต่ความเกิดขึ้นจนถึงความดับ' หมายถึงตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ. คำว่า 'วิ่งไป' หมายถึงกิจแห่งอายุ และเพราะความเท่ากันของคำที่แสดงความหมายของอายุกับดวงจันทร์เป็นต้น ในที่นี้จึงมีความหมายอื่นของดวงจันทร์เป็นต้นที่ตั้งอยู่ได้. ‘‘Deviṃ kittimahīnāmaṃ, kaḷāratthavhayaṃ puriṃ; Hitvā na sari so dhīro, karontopyu’yyamavhaya’’nti. พระธีรชนนั้นละพระเทวีชื่อกิตติมหี และเมืองชื่อกฬารัตถะแล้ว ไม่หวนระลึกถึง แม้กำลังทำความเพียรชื่ออุยมะ. Ayaṃ samānasaddā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) สมานสัททะ (ใช้คำที่มีความหมายเหมือนกัน). Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari, yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari, etthābhimatayasodharādisaddānaṃ pariyāyehi kittimahīsaddādīhi racitatā. พระธีรชนนั้นละพระเทวีผู้เป็นอัครมเหสีผู้ประกอบด้วยชื่อสองอย่างคือ 'กิตติ' และ 'มหี' และละเมืองที่ประกอบด้วยชื่อสองอย่างคือ 'กฬาระ' และ 'อัตถะ' แม้กำลังทำความเพียรที่ชื่อว่า 'อุยมะ' ก็ไม่ระลึกถึง คือไม่ตามระลึกถึงสมบัติ. พระมหาบุรุษละพระนางยโสธราเทวีและเมืองกบิลพัสดุ์แล้ว เมื่อกำลังทำความเพียรที่เรียกว่าปธาน ก็ไม่ระลึกถึงสมบัติ. ในที่นี้ คำว่ายโสธราเป็นต้นที่ประสงค์ไว้ ถูกแต่งขึ้นด้วยคำไวพจน์ (ปริยาย) มีคำว่ากิตติมหีเป็นต้น. ‘‘Catuddisāmukhā bandhā, cattāro sindhavā sayaṃ; Paribhuñjanti nikkhittaṃ, tiṇaṃ majjhe yathāsukha’’nti. ม้าสินธพสี่ตัวถูกผูกไว้หันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่ ย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่วางไว้ตรงกลางตามสบายด้วยตนเอง. Ayaṃ sammuḷhā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) สัมมุฬหะ (ทำให้หลงผิด). Sindhavā cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti, tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti, aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati, te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti. Ettha ‘‘catuddisāmukhābandhā’’ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti. ม้าสินธพสี่ตัวหันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่ คือหันหน้าเข้าหากันในทิศทั้งสี่ ถูกผูกไว้เช่นนั้น ย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่วางไว้ตรงกลางตามสบายด้วยตนเอง. ดูเหมือนว่าถูกผูกไว้โดยหันหลังให้กันและกัน แต่แท้จริงแล้วพวกมันถูกผูกไว้โดยหันหน้าเข้าหากัน. ในที่นี้ เพราะระบุว่า 'ถูกผูกไว้หันหน้าไปสู่ทิศทั้งสี่' จึงเกิดความหลงผิด (สัมมุฬหะ) ว่าถูกผูกไว้โดยหันหลังให้กัน. ‘‘Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ; Sakkarontova pappoti, puññārikkhayagocare’’ti. ชนเมื่อสักการะพระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ผู้ทำความยินดีแก่ดอกบัวที่เกิดจากน้ำ ย่อมบรรลุถึงวิสัยแห่งความสิ้นไปของอกุศลอันเป็นข้าศึกแห่งบุญ. Ayaṃ pārihārikī. นี้คือ (ปริศนาแบบ) ปาริหาริกี (ใช้คำอ้อมค้อม). Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti. Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca, puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo. ชนผู้สักการะบูชาพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ผู้ทำความยินดีแก่ดอกบัวที่เกิดจากน้ำ (คือเกิดจากชีวิต) ย่อมบรรลุถึงมรรคผลที่เกิดขึ้นโดยมีพระนิพพานอันเป็นนิมิตแห่งความสิ้นไปแห่งอกุศลทั้งหลายที่ชื่อว่า 'ปุณญาริ' (ข้าศึกแห่งบุญ) เป็นอารมณ์. ในที่นี้ พระพุทธเจ้าและมรรคผลถูกกล่าวถึงด้วยความสัมพันธ์โดยลำดับว่า 'ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งผู้ทำความยินดีแก่สิ่งที่เกิดจากน้ำ' และ 'กระทำความสิ้นไปแห่งข้าศึกของบุญให้เป็นอารมณ์แล้วดำเนินไป' จึงมีความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนมาก. ‘‘Na gaṇhāti mahantampi, saddaṃ na ca vibhūsanaṃ; Catuppadassa kassāpi, kaṇṇoyaṃ na kilāphalo’’ti. หูของสัตว์สี่เท้าบางชนิดนี้ ไม่รับแม้เสียงที่ยิ่งใหญ่ และไม่รับเครื่องประดับ แต่ก็ไม่ไร้ผล (คือไม่ใช่ไม่มีผล) เลย. Ayaṃ ekacchannā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) เอกัจฉันนะ (ปกปิดไว้ส่วนหนึ่ง). Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti, ārammaṇaṃ na karoti, vibhūsanampi na gaṇhāti. Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila, saphalato nipphalo na hoti kira. Assakaṇṇo rukkho. Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti. หูของสัตว์สี่เท้าบางชนิด ไม่รับแม้เสียงที่ยิ่งใหญ่ คือไม่ทำเป็นอารมณ์ และไม่รับเครื่องประดับ. ถึงกระนั้น หูนี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีผล (คือมีผล) ไม่ใช่ว่าไร้ประโยชน์. (หมายถึง) ต้นอัสสกัณณะ. ในที่นี้ การกล่าวว่า 'หู' (กัณณะ) โดยระบุถึงสิ่งที่อาศัย (อาเธยยะ) แต่ไม่กล่าวถึงที่อาศัย (อาธาระ คือ ม้า-อัสสะ) จึงเป็นการปกปิดที่อาศัย (นิสสยคุตติ). ‘‘Alaṅkaronto bhuvanaṃ, sassiriko sadevakaṃ; Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho, ko kena nupalimpatī’’ti. ผู้ประดับโลกพร้อมทั้งเทวดา มีความสง่างาม เกิดและเจริญในอะไร อะไรไม่แปดเปื้อนด้วยอะไร. Ayaṃ ubhayacchannā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) อุภยัจฉันนะ (ปกปิดไว้ทั้งสองส่วน). Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati. Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati. Padumoti visajjanaṃ. Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo. Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma. คำว่า 'ผู้ประดับโลกพร้อมทั้งเทวดา มีความสง่างาม' ดูเหมือนหมายถึงพระพุทธเจ้า. (แต่ความจริงหมายถึง) ผู้ประดับน้ำ (กัง) ที่เรียกว่าภูวนะอยู่เสมอ มีความสง่างามประกอบด้วยลักษณะ เกิดและเจริญในน้ำอะไร อะไร (คือดอกบัว) ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำอะไร. คำเฉลยคือ 'ปทุมะ' (ดอกบัว). เพราะคำว่าปทุมะเป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์. ในที่นี้ เพราะปกปิดทั้งน้ำและดอกบัว จึงชื่อว่าอุภยัจฉันนะ. ‘‘Ādo soyeva yo ante, majjhimassādi majjhimo; Siddhantādīsu vattantaṃ, asaṅkhatapadaṃ vadā’’ti. อักษรตัวใดอยู่ที่ที่สุด อักษรตัวนั้นนั่นแหละอยู่ที่ต้น, อักษรตัวกลางก็คืออักษรตัวต้นของส่วนกลาง, จงกล่าวถึงบทอันไม่ถูกปรุงแต่งที่ดำเนินไปในหลักการ (สิทธันตะ) เป็นต้น. Ayaṃ saṃkiṇṇā. นี้คือ (ปริศนาแบบ) สังกิณณะ (ระคนกัน). Ante avasāne yo hoti, ādopi soyeva hoti, majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti, siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho. Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva, majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro, siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti. Samayasaddo hi nāmapaññatti. Ettha siddhantasaddena ādisaddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘so’’ti ‘‘yo’’ti ‘‘asaṅkhatapada’’nti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samayasadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti. Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evameva veditabbaṃ. Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā. ความหมายอีกนัยหนึ่งคือ 'ตัวอักษรใด (ย) อยู่ในที่สุด ตัวอักษรนั้น (ส) ก็มีอยู่ในตอนต้น ตัวอักษรที่เป็นต้นของคำกลางก็คือตัวอักษรกลาง (ม) นั่นเอง ท่านจงกล่าว (บอก) บทที่มิได้ถูกปรุงแต่ง (อสังขตบท) อันเป็นไปในพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น (ตาทิ) ซึ่งสำเร็จแล้ว' ในคำว่า 'สมยะ' นั้น อักษร 'ส' อยู่ในเบื้องต้น อักษร 'ย' อยู่ในที่สุด อักษร 'ม' ซึ่งเป็นอักษรต้นของคำกลาง (มชฺฌิม) เป็นอักษรกลาง ท่านจงกล่าวคือจงบอกบัญญัติอันไม่ถูกปรุงแต่ง (อสังขตบัญญัติ) ซึ่งเป็นอย่างอื่นจากสังขตะ ดำเนินไปโดยความเป็นคำกล่าวในหลักการ (สิทธันตะ) ลัทธิ และกาลเวลาเป็นต้น เพราะคำว่า 'สมยะ' เป็นนามบัญญัติ ในที่นี้ เพราะคำว่า 'สิทธันตะ' รวมเอาคำว่า 'อาทิ' ไว้ด้วย จึงได้ความหมายว่า 'เป็นต้น' (ตาทิ) ด้วยลักษณะแห่งความลึกซึ้งของเนื้อหา และเพราะถูกลวงด้วยคำที่ใช้ในความหมายอื่น เช่น 'โส' 'โย' และ 'อสังขตบท' ด้วยลักษณะแห่งการลวง (วัญจิตลักขณะ) และเพราะการกำหนดความหมายต่างๆ ในคำว่า 'สมยะ' ด้วยลักษณะแห่งนามันตริกา (การเปลี่ยนชื่อ) จึงชื่อว่าระคนกันด้วยลักษณะทั้ง ๓ ประการนี้ แม้ในส่วนที่เหลือก็พึงทราบความปะปนกันอย่างนี้เช่นกัน พึงทราบความเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรของคำว่า สมคตะ เป็นต้น ตามนัยแห่งลักษณะที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ 34. Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ; Taṃ virodhipadaṃ ce’ta-mudāharaṇato phuṭaṃ. สิ่งใดขัดแย้งกับประเทศ กาล ศิลปะ โลก ญายะ (ตรรกะ) และอาคม สิ่งนั้นคือบทที่ขัดแย้ง (วิโรธิบท) และบทนี้ปรากฏชัดได้จากตัวอย่าง 34. ‘‘Desi’’ccādi. Deso thalajaladesādi. Kālo rattindivo. Kalā naccagītādayo. Loko carācarabhūtappavatti. Ñāyo yutti. Āgamo idha buddhavacanaṃ. Aññattha tu sutidhammasaṃhitā, te ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Yanti anuvaditvā. Taṃ virodhipadanti vidhīyate. Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ. Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi, ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, ‘‘naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro’’tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca, ‘‘aggisītalo, nissāro khadiro’’tiādinā lokasīmātikkamo ca, vuttāyapā’naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca, yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ, tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo. 34. คำว่า 'เทสิ' เป็นต้น ประเทศ คือประเทศบนบกและในน้ำเป็นต้น กาล คือกลางคืนและกลางวัน ศิลปะ คือการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น โลก คือความเป็นไปของสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต ญายะ คือความสมเหตุสมผล (ยุตติ) อาคม ในที่นี้หมายถึงพระพุทธพจน์ ส่วนในที่อื่นหมายถึงคัมภีร์พระเวทและธรรมศาสตร์ บทใดมีความขัดแย้งกับสิ่งเหล่านั้น บทนั้นชื่อว่า 'เทส...เป...วิโรธี' (ขัดแย้งกับประเทศเป็นต้น) คำว่า 'ยํ' (สิ่งใด) เป็นการกล่าวอ้างถึง ส่วนคำว่า 'ตํ วิโรธิปทํ' (สิ่งนั้นคือวิโรธิบท) เป็นการบัญญัติ และบทนี้ปรากฏชัด (คือเข้าใจได้ง่าย) จากตัวอย่างที่พึงกำหนด เพราะการปรากฏของดอกบัวเป็นต้นบนบก และการบานของดอกไม้เป็นต้นที่ควรบานในเวลากลางคืนแต่กลับบานในเวลากลางวัน และความขัดแย้งที่ล่วงละเมิดลักษณะที่กล่าวไว้ในตำราศิลปะ เช่น 'ในศิลปะ ๖๔ มีการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น เสียงที่ชื่อว่าภินนฉัชชะเป็นเสียงที่ ๗' และการล่วงละเมิดขอบเขตของโลก เช่น 'ไฟเย็น, ไม้ขี้เหล็กไม่มีแก่น' และความขัดแย้งกับหลักเหตุผล (ญายวิโรธ) เช่น การกล่าวว่าความง่วงเหงา (มิทธะ) มีรูป ทั้งที่ความง่วงเหนานั้นมีการเกิดขึ้นที่ไม่เกิดซ้ำอีกตามที่กล่าวไว้ (เป็นอรูป) และความขัดแย้งกับอาคมของตนๆ ทั้งหมดนี้สามารถรู้ได้โดยง่ายเพราะความที่มันชัดเจนอยู่แล้ว ดังนั้นจึงมิได้ยกตัวอย่างมาแสดงไว้ทั้งหมด 34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘desakāli’’ccādinā vadati. Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi. Kālo rattindivo hemantādivasena tividho, vasantādivasena chabbidho. Kalā naccagītādicatusaṭṭhi. Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto. Ñāyo yutti. Āgamo iha buddhavacanaṃ, aññattha pana sutidhammasaṃhito ca. Tehi virodho assa atthīti desa…pe… virodhi. Taṃ virodhipadaṃ nāma. Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ. Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca, padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca, rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca, naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo’’ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ, lakkhaṇātikkamañca, ‘‘aggi sītalo, candanaṃ uṇhaṃ, khadirarukkho nissāro, eraṇḍo sasāro’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca, middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca, yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo. Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ticcādinā dissati. Desa…pe… gamehi virodho, so assa atthīti desa…pe… virodhi. Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā. 34. เมื่อกล่าวเหตุที่ไม่แสดงยมกะและปเหฬิกาแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงโทษคือความขัดแย้ง (วิโรธโทษ) ตามลำดับที่ตั้งไว้ด้วยคำว่า 'เทสกาลิ' เป็นต้น บทใดขัดแย้งกับประเทศ มีที่ดอน ที่ลุ่ม และภูเขาเป็นต้น กาล มี ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งเหมันตฤดูเป็นต้น หรือมี ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งวสันตฤดูเป็นต้น ศิลปะ ๖๔ มีการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น โลก คือความเป็นไปของสิ่งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต ญายะ คือความสมเหตุสมผล อาคม ในที่นี้คือพระพุทธพจน์ ในที่อื่นคือคัมภีร์พระเวทและธรรมศาสตร์ บทที่มีความขัดแย้งกับสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่าวิโรธิบท วิโรธิบทนี้ปรากฏชัดแจ้งจากตัวอย่าง เช่น การที่ดอกมะลิป่าและดอกมะลิลาเป็นต้นเป็นพืชน้ำ การที่ดอกบัวและดอกสัตตบรรณเป็นต้นเป็นพืชบก การบานของดอกสัตตบรรณเป็นต้นที่ควรมีในเวลากลางคืนแต่กลับมีในเวลากลางวัน ความขัดแย้งกับตำราศิลปะ ๖๔ เช่น การเรียกเสียงฉัชชะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเสียงทั้ง ๗ คือ ฉัชชะ อุสภะ คันธาระ มัชฌิมะ ปัญจมะ เธวตะ นิสาทะ ว่าเป็นเสียงภินนสัตตสรฉัชชะโดยเรียกตามส่วนรวม และการล่วงละเมิดลักษณะ การล่วงละเมิดขอบเขตของโลก เช่น 'ไฟเย็น, แก่นจันทน์ร้อน, ต้นขี้เหล็กไม่มีแก่น, ต้นละหุ่งมีแก่น' และการกล่าวขัดแย้งกับหลักเหตุผล เช่น การพิสูจน์ว่าความง่วง (มิทธะ) มีรูป ทั้งที่ความง่วงนั้นเป็นอรูป และการกล่าวล่วงละเมิดอาคมของตนๆ เพราะสภาวะที่ขัดแย้งกันทั้งหมดนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ข้าพเจ้าจึงไม่แสดงตัวอย่างไว้ นี้คืออธิบาย ความไม่ขัดแย้งกันของประเทศวิโรธีเป็นต้นเหล่านี้ ปรากฏอยู่ในตอนแก้โทษวิโรธิบทนี้เองว่า 'ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์' เป็นต้น ความขัดแย้งกับประเทศเป็นต้น ชื่อว่าประเทศวิโรธี บทที่มีความขัดแย้งนั้น (วิโรธะ) อยู่ในบทนี้ ท่านประสงค์จะตำหนิ จึงใช้คำแสดงความเป็นเจ้าของ (อัสสัตถิ) 35. Ya’dappatīta’mānīya, vattabbaṃ neyyamāhu taṃ; Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ. บทใดที่ยังไม่เป็นที่เข้าใจกันทั่วไป (ไม่ปรากฏชัด) แต่นำมาใช้กล่าว ท่านเรียกบทนั้นว่า เนยยะ (บทที่ต้องตีความ) ดังเช่นประโยคว่า 'ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสวขาวโพลนในเวลากลางคืน' 35. ‘‘Ya’’miccādi. Appatītaṃ saddato, atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato. Vakkhati hi ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ, taṃ neyyamāhu. Yathetyudāharati. Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ. 35. คำว่า 'ยํ' เป็นต้น คำว่า 'อัปปตีตะ' คือยังไม่เข้าใจโดยพยัญชนะหรือโดยเนื้อความ เพราะไม่มีทางเข้าใจเป็นอย่างอื่นได้เนื่องจากไม่มีคัมภีร์อื่น (อธิบายไว้) ดังที่ท่านจะกล่าวว่า 'ความเข้าใจที่ทำได้ยาก เพราะล่วงละเมิดกำลังของคำ' บทใดก็ตามที่นำมากล่าว ท่านเรียกบทนั้นว่า เนยยะ ตัวอย่างเช่น 'ทิศทั้งปวง' คือทิศทั้ง ๑๐ มีทิศตะวันออกเป็นต้น 'ในเวลากลางคืน' ย่อม 'ขาวโพลน' คือสว่างไสว 'รุ่งโรจน์' คือโชติช่วง เมื่อระบุไว้เพียงเท่านี้ ความเป็นเนยยะ (สิ่งที่ต้องตีความ) ในที่นี้ก็คือ 'แสงจันทร์' 35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ya’’miccādinā. Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena, tenābhihitatthena vā ‘‘imassatthoya’’miti aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ, tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti, taṃ neyyamāhu ‘‘neyyadoso’’ti porāṇā āhu. Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiya’’nti. Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti. Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti. Patītaṃ viññātaṃ, na patītaṃ appatītaṃ. Ettha akāro pasajjapaṭisedhe. 35. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างโทษแห่งเนยยะด้วยคำว่า "ยํ" เป็นต้น บทใดที่ยังไม่ปรากฏชัดด้วยบทอื่น หรือด้วยเนื้อความที่บทนั้นกล่าวไว้ คือยังไม่ทราบว่า "นี้คือเนื้อความของบทนี้" ต้องนำบทอื่นมากล่าวจึงจะทราบได้ บทนั้นท่านเรียกว่า "เนยยะ" คนโบราณเรียกว่า "เนยยโทษ" ตัวอย่างในเรื่องนั้นเป็นเช่นนี้คือ "ทิศทั้งปวงแม้ที่ขาวผ่อง ย่อมรุ่งเรืองในราตรี" ทิศทั้งปวงคือทิศทั้ง ๑๐ มีทิศตะวันออกและทิศใต้เป็นต้น ที่ขาวผ่องคือขาวสะอาด ย่อมรุ่งเรืองคือสว่างไสวในราตรีคือในกลางคืน ในที่นี้ คุณลักษณะคือความขาวซึ่งเป็นวิเสสนะของทิศ ไม่เป็นที่ทราบแน่ชัดว่าเกิดมาจากอะไร เช่น จากยอดเขาไกรลาส จากผนังปูนขาว หรือจากแสงจันทร์ เป็นต้น เพื่อจะกันสิ่งอื่นออกไป จึงต้องนำบทที่บอกถึงแสงจันทร์เป็นต้นมากล่าวว่า "ความขาวนี้ (เกิดจากสิ่งนี้)" ดังนั้น บทว่า "ธวลา" (ขาวผ่อง) จึงเสียด้วยเนยยโทษ คำว่า "ปตีตํ" แปลว่า ทราบแล้ว, "น ปตีตํ" เป็น "อปฺปตีตํ" (ยังไม่ปรากฏชัด) ในที่นี้ อักษร "อ" (ในคำว่า อปฺปตีตํ) ใช้ในความหมายว่า ปสัชชปฏิเสธ 36. Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno; Dullabhā’vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī. ผู้รู้ทั้งปวงในที่ทั้งปวง ย่อมไม่ยกย่องสิ่งเช่นนี้มาก ความเข้าใจเนื้อความที่ล่วงพ้นกำลังแห่งบท ย่อมหาได้ยาก 36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ne’’tiādi. Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayujjanti. Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘dullabhā’’tiādi. Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ, sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate. Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti. So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho. Tasmā saddato, atthato vā patītabbamaneyyaṃ, tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ. 36. ท่านกล่าวคำว่า "เน" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าผู้รู้ไม่ประสงค์บทที่ยังไม่ปรากฏชัด ผู้รู้คือผู้รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งปวง ย่อมไม่ยกย่อง คือไม่สรรเสริญ ไม่นำมาใช้ ซึ่งเนยยะมีประการตามที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ ในที่ทั้งปวงมีร้อยแก้วเป็นต้น หากถามว่า ทำไมจึงไม่ยกย่อง? จึงกล่าวคำว่า "ทุลฺลภา" เป็นต้น ความจริง ความเข้าใจคือการหยั่งรู้เนื้อความที่ล่วงพ้น คือละทิ้ง ไม่แสดงตามกำลังแห่งบทคือบทที่กล่าว และตามนัยคือเหตุผล ย่อมหาไม่ได้ คือหาได้ยาก เนื้อความใดที่ไม่เป็นไปตามนัยหรือตามบท เนื้อความนั้นย่อมไม่ปรากฏชัด เพียงแค่ตั้งอยู่ในใจเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บทที่ไม่ใช่เนยยะคือบทที่ปรากฏชัดโดยบทหรือโดยเนื้อความ ส่วนบทที่ตรงกันข้ามนั้นเป็นเนยยะ 36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘nedisa’’miccādi. Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti. Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinī saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti. Yo attho saddāgato, ñāyāgato vā na hoti, so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo. Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu. Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī. 36. ท่านกล่าวคำว่า "เนทิสํ" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าบทที่ยังไม่ปรากฏชัดนี้ ไม่เป็นที่ประสงค์ของผู้รู้ ผู้รู้ทั้งปวงย่อมไม่ยกย่อง คือไม่สรรเสริญ ไม่นำมาใช้ ซึ่งเนยยะมีประการตามที่กล่าวมาแล้วเช่นนี้ ในที่ทั้งปวงมีร้อยแก้วและร้อยกรองเป็นต้น ความเข้าใจคือการตรัสรู้เนื้อความที่ดำเนินไปก้าวล่วงกำลังคือเหตุผล และบทที่กล่าว ย่อมหาได้ยาก เพราะไม่มีการใช้เช่นนั้น อธิบายว่า เนื้อความใดที่ไม่ได้มาตามบท หรือไม่ได้มาตามเหตุผล เนื้อความนั้นย่อมไม่ปรากฏชัดเพียงเพราะตั้งอยู่ในใจของผู้แต่งเท่านั้น กวีทั้งปวงย่อมเว้นบทนั้นซึ่งเป็นเนยยโทษ ในประโยคว่า "พหุมานํ กโรนฺติ" (ย่อมทำความนับถือมาก) มีนามธาตุว่า "พหุมญฺญนฺติ" บทว่า "สทฺทสามตฺถิยวิลงฺฆินี" วิเคราะห์ว่า ย่อมล่วงพ้นกำลังแห่งบทเป็นปกติ 37. Siyā visesanāpekkhaṃ, Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ; Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so, Bhiyyo passati cakkhunā. บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วจึงมีเนื้อความ บทนั้นพึงเป็นวิเสสนาเปกขะ เหมือนอย่างประโยคว่า "เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยตาอีก" 37. ‘‘Siyā’’iccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ. Nibbisesanantu vuttatthameva hoti. Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā. ‘‘Taṃ yathe’’tyādinā udāharati. ‘‘Passatī’’ti vutte ‘‘cakkhunā’’ti labbhateva. 37. คำว่า "สิยา" เป็นต้น บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วเป็นไปพร้อมกับเนื้อความ บทนั้นชื่อว่า "สัตถกะ" (มีเนื้อความ) ส่วนบทที่ไม่มีวิเสสนะ ย่อมมีเพียงเนื้อความที่กล่าวไปแล้วเท่านั้น บทนั้นพึงเป็นวิเสสนาเปกขะ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ตํ ยถา" เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า "ย่อมเห็น" ก็ย่อมได้ความว่า "ด้วยตา" อยู่แล้ว 37. ‘‘Siyā’’miccādi. Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ, tadabhāve niratthakaṃ hoti, taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā. Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘taṃ so bhiyyo passati cakkhunā’’ti. So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati. Ettha ‘‘passatī’’ti vutteyeva ‘‘cakkhunā’’ti ñāyati. Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti. Visesane apekkhā assāti ca, saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso. 37. คำว่า "สิยา" เป็นต้น บทใดอาศัยวิเสสนะแล้วมีเนื้อความ คือประกอบด้วยเนื้อความ หากไม่มีวิเสสนะนั้นก็กลายเป็นบทที่ไม่มีประโยชน์ บทนั้นชื่อว่า "วิเสสนาเปกขะ" ตัวอย่างของบทนั้นเป็นดังนี้คือ "เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยตาอีก" บุรุษนั้นย่อมเห็นบุรุษนั้นด้วยตาโดยส่วนมาก ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า "ย่อมเห็น" เท่านั้น ก็ย่อมทราบได้ว่า "ด้วยตา" บทวิเสสยะคือ "จกฺขุนา" (ด้วยตา) เมื่อได้วิเสสนะแล้วจึงจะมีประโยชน์ (สัตถกะ) บทวิเคราะห์ว่า "วิเสสนาเปกขะ" คือ บทที่มีความหวังในวิเสสนะ และ "สัตถกะ" คือ บทที่เป็นไปพร้อมกับเนื้อความ 38. Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā; Nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro. บทใดทำให้วิเสสยะต่ำทราม บทนั้นพึงเป็นหีนัตถะ เหมือนอย่างประโยคว่า "พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดแสง ย่อมขึ้นมา" 38. ‘‘Hīna’’miccādi. Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya, taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya. ‘‘Yathā’’ityādinā udāharati. Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti. Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti. 38. คำว่า "หีนํ" เป็นต้น บทวิเสสนะใดพึงทำให้วิเสสยะคือสิ่งที่ถูกขยายให้ต่ำทราม คือเลวทราม บทวิเสสนะนั้นชื่อว่า "หีนัตถะ" คือบทที่มีเนื้อความต่ำทราม ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ยถา" เป็นต้น พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดแสง ย่อมขึ้นมา ในที่นี้ การกำจัดแสงของหิ่งห้อย ไม่ใช่การสรรเสริญพระอาทิตย์ 38. ‘‘Hīnaṃ kare’’ccādi. Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti, taṃ hīnatthaṃ bhave. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro’’ti. Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati. ‘‘Nippabhīkatakhajjoto’’ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva, na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti. Hīno attho yasseti ca, natthi pabhā etesanti ca, nippabhā katāti ca, nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho. 38. “หีนํ กเร” เป็นต้น บทใดทำให้วิเสสยะต่ำทราม บทนั้นพึงเป็นหีนัตถะ ตัวอย่างในเรื่องนั้นเป็นดังนี้คือ “พระอาทิตย์ผู้ทำให้หิ่งห้อยหมดรัศมี ย่อมขึ้นมา” พระอาทิตย์คือดวงอาทิตย์ที่ทำให้หิ่งห้อยปราศจากรัศมี ย่อมขึ้นมา ด้วยวิเสสนะว่า “นิปฺปภีกตขชฺโชโต” นี้ การแสดงการครอบงำหิ่งห้อยซึ่งมีแสงสว่างอันเลวทราม เป็นการนินทาพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีตั้งพันนั่นเอง ไม่ใช่การสรรเสริญ ดังนั้น วิเสสยะจึงกลายเป็นของต่ำทราม (หีนัตถะ) บทวิเคราะห์ว่า “หีนัตถะ” คือ บทที่มีเนื้อความต่ำทราม, “นิปฺปภา” คือ รัศมีไม่มีแก่หิ่งห้อยเหล่านี้, “นิปฺปภา กตา” คือ ทำให้ไม่มีรัศมี, “นิปฺปภีกตขชฺโชโต” คือ พระอาทิตย์ใดทำให้หิ่งห้อยไม่มีรัศมี 39. Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ; Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhampica. บทใดเป็นเพียงคำเติมให้เต็มบาท (ปาทปูรณะ) บทนั้นท่านถือว่าเป็น "อนัตถะ" (ไม่มีประโยชน์) เหมือนอย่างประโยคว่า "หิ วนฺเท พุทฺธสฺส ปาทปงฺเกรุหมฺปิ จ" (ข้าพเจ้าขอไหว้ดอกบัวคือพระบาทของพระพุทธเจ้า) 39. Hi api casaddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ. Visesanavisesyapadadoso. 39. เพราะคำว่า "หิ" "อปิ" และ "จ" เป็นเพียงคำเติมให้เต็มบาท จึงไม่มีประโยชน์ เป็นโทษของบทวิเสสนะและวิเสสยะ 39. ‘‘Pādapūraṇi’’ccādi. Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti, taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ. Yathāsaddo vuttattho. Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti. Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe. Visesanavisesyapadadoso. 39. “ปาทปูรณิ” เป็นต้น บทใดเป็นเพียงปาทปูรณะ คือเป็นเพียงการเติมบาทที่นับว่าเป็นส่วนที่สี่ บทนั้นถือว่าเป็นอนัตถะ (ไม่มีประโยชน์) คำว่า “ยถา” มีอรรถที่กล่าวแล้ว ไหว้ดอกบัวคือพระบาทของพระพุทธเจ้า ในที่นี้ คำว่า “หิ” และ “อปิ” เหล่านี้ ไม่ได้เป็นไปในอรรถว่า “สมัตตะ” เป็นต้น แต่เป็นเพียงปาทปูรณะ จึงไม่มีประโยชน์ คำว่า “มัตตะ” เป็นบทกำหนด เป็นโทษของบทวิเสสนะและวิเสสยะ Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาการแสดงโทษของบท จบแล้ว Vākyadosaniddesavaṇṇanā การพรรณนาการแสดงโทษของประโยค 40. Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati; Tamekatthaṃ yathā’bhāti, vāridovārido ayaṃ. บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์และโดยอรรถ บทนั้นเป็นเอกัตถะ เหมือนอย่างว่า “เมฆนี้ เมฆนี้ ส่องแสง” 40. ‘‘Saddato’’iccādi. Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate, tamekatthanti anuvaditvā ‘‘yathe’’ccādinā vidhīyate. Vāriṃ dadātīti vārido. Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti. Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ. 40. “สัททโต” เป็นต้น บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์ คือการใช้ศัพท์เดิมซ้ำในอรรถเดิม และโดยอรรถ คือการกล่าวซ้ำเนื้อความเดิมโดยไม่มีความพิเศษใดๆ ในประโยคใด บทนั้นเรียกว่า “เอกัตถะ” ดังที่กล่าวไว้ในตัวอย่างว่า “ยถา” เป็นต้น “วาริโท” คือ ผู้ให้น้ำ เมฆนี้ เมฆนี้ ส่องแสง คือรุ่งเรือง เมื่อพิจารณาเพียงการให้น้ำ นี้เป็นเอกัตถะโดยศัพท์ 40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘saddato’’ccādinā. Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate, taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso. Udāharaṇaṃ ‘‘yathi’’ccādi. Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati. Sampattisādhakaṃ ‘‘jaladāyako’’ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti. 40. บัดนี้ จะแสดงโทษของประโยคตามลำดับที่กล่าวไว้แล้ว ด้วยคำว่า “สัททโต” เป็นต้น บทใดที่กล่าวซ้ำอีก ทั้งโดยศัพท์ คือคำพูด และโดยอรรถ คือเนื้อความ ในประโยคใด บทนั้นเรียกว่า “เอกัตถะ” ซึ่งเป็นโทษ ตัวอย่างคือ “ยถา” เป็นต้น เมฆผู้ให้น้ำนี้ เมฆนี้ ส่องแสง คือรุ่งเรือง เพราะกล่าวถึงเพียงการให้น้ำ โดยไม่มีวิเสสนะที่ทำให้สมบูรณ์ เช่น “ผู้ให้น้ำ” จึงเป็นเอกัตถะโดยศัพท์ Yathā ca และเหมือนอย่างว่า 41. Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha; Pasādeti pasanne so, mahāmuni mahājane. ละทิฏฐิทั้งหลายอันเป็นเชื้อแห่งหน่อเดียรถีย์ในโลกนี้ พระมหามุนีนั้นยังมหาชนผู้เลื่อมใสให้เลื่อมใส 41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ. Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘pasanne pasādetī’’ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ. 41. พระมหามุนีสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงละ คือทรงขจัดทิฏฐิ ๖๒ อันเป็นเหตุเกิดแห่งหน่อคือเดียรถีย์ทั้งหลายในโลกนี้ ยังมหาชนผู้เลื่อมใสมากในพระองค์ให้เลื่อมใส นี้เป็นตัวอย่างอื่น เพราะอรรถคือความเลื่อมใสถูกกล่าวซ้ำด้วยคำว่า “ปสนฺเน ปสาเทติ” นี้จึงเป็นเอกัตถะโดยอรรถ 41. ‘‘Titthiyi’’ccādi. So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti. Pasannasaddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ. Titthiyā eva aṅkurāni, tesaṃ bījāni, diṭṭhīsu gatāni, diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho. 41. “ติตฺถิยิ” เป็นต้น พระมหามุนีนั้น ทรงละ คือทรงขจัดทิฏฐิ ๖๒ ที่จำแนกเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันเป็นเหตุเกิดแห่งหน่อคือเดียรถีย์ทั้งหลายในโลกนี้ ยังมหาชนผู้เลื่อมใสในพระองค์ให้เลื่อมใส เพราะอรรถคือความเลื่อมใสที่กล่าวด้วยคำว่า “ปสนฺนะ” ถูกกล่าวซ้ำด้วยกริยาว่า “ปสาเทติ” แม้ศัพท์จะต่างกัน แต่อรรถเป็นอันเดียวกัน จึงเป็นตัวอย่างของเอกัตถะโดยอรรถ บทวิเคราะห์ว่า “ติตฺถิยา เอว อังคุรานิ” เดียรถีย์นั่นแหละคือหน่อ, “เตสํ พีชานิ” คือ เชื้อของหน่อเหล่านั้น, “ทิฏฺฐีสุ คตานิ” คือ ไปในทิฏฐิทั้งหลาย, หรือ “ทิฏฺฐิโย เอว คตานิ” คือ ทิฏฐิทั้งหลายนั่นเอง 42. Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā; Kāpi paññā, kopi guṇo, pakatīpi aho tava. เพราะการขาดตอนของลำดับที่เริ่มไว้ จึงเป็นภัคครีติ เหมือนอย่างว่า “ปัญญาบางอย่าง คุณบางอย่าง ธรรมชาติของท่านก็อัศจรรย์” 42. Āraddho vattumupakkamanto, kamo vacanapaṭipāṭi. Tassa vicchedo bhaṅgo, tato. ‘‘Yathe’’tiādinā udāharati. Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti. Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva, aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho. Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti. 42. “อารัทธะ” คือ เริ่มต้นที่จะกล่าว, “กมะ” คือ ลำดับแห่งคำพูด การขาดตอนของลำดับนั้น คือการแตกหัก เพราะเหตุนั้น ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ยถา” เป็นต้น แม้คำที่ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงเติมเข้ามาตามความเหมาะสม ข้าแต่พระมหามุนี ปัญญาของท่านบางอย่าง คือมีความพิเศษที่ไม่อาจกำหนดลักษณะเฉพาะได้, อัศจรรย์ คือไม่อาจกำหนดลักษณะที่ปรากฏอยู่ได้ ในที่นี้ เพราะลำดับของคำสรรพนามว่า “กาปิ” “โกปิ” ขาดตอนไปที่คำว่า “ปกติ” จึงเป็นภัคครีติ 42. ‘‘Āraddhakkami’’ccādi. Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva. Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaci lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva. Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā. Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘pakatī’’ti ettha suññattā rītibhaṅgo. Āraddhoyeva kamo, tassa vicchedo, bhaggā rīti assa, ettha vāti viggaho. 42. “อารัทธักกมิ” เป็นต้น เพราะการขาดตอนของลำดับที่เริ่มไว้ คือเป็นเหตุให้ลำดับของบทที่เริ่มเรื่องขาดตอนไป จึงเป็นภัคครีติ คือเป็นโทษของประโยคที่เรียกว่าภัคครีติ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ยถา” เป็นต้น ข้าแต่พระมหามุนี ปัญญาของท่าน คือปัญญาที่พิเศษยิ่ง บางอย่าง คือเกินกว่าขอบเขตแห่งคำพูด จึงเป็นบางอย่างเท่านั้น คุณ คือหมู่แห่งคุณที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เช่น ศีล สมาธิ เป็นต้น บางอย่าง คือไม่อาจกำหนดประมาณได้ด้วยวิธีใดๆ จึงเป็นบางอย่างเท่านั้น ธรรมชาติที่ไม่อาจคิดได้ ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน อัศจรรย์ คือความยากในการรู้ลักษณะของปัญญาเป็นต้นที่มีอยู่ เพราะลำดับของบทว่า “กาปิ” “โกปิ” ว่างไปที่คำว่า “ปกติ” จึงเป็นการทำลายรีติ บทวิเคราะห์ว่า “อารัทธะ” คือ ลำดับที่เริ่มไว้, “ตสฺส วิจฺเฉโท” คือ การขาดตอนของลำดับนั้น, “ภคฺคา รีติ อสฺส” คือ รีติของประโยคนี้แตกหัก, หรือ “เอตฺถ วา” คือ ในที่นี้ 43. Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati; Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā. เพราะการวางบทผิดที่ ทำให้เกิดความสับสนในประโยคใด ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นพยากีรณะ ตัวอย่างของประโยคนั้นเหมือนอย่างว่า 43. ‘‘Padāna’’miccādi. Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati, taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ. Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘yathe’’ti dasseti. Yathā idaṃ, tathā aññampīti attho. 43. “ปทานิ” เป็นต้น ในประโยคใด การวางบทผิดที่ คือการวางบทนามและบทกริยาที่ลงปัจจัย สิ เป็นต้น และ ติ เป็นต้น ผิดที่ ทำให้เกิดความสับสน คือความงงงวย ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นพยากีรณะ แสดงตัวอย่างของพยากีรณะนั้นด้วยคำว่า “ยถา” อรรถว่า เหมือนอย่างนี้ และเหมือนอย่างอื่นด้วย 43. ‘‘Padāni’’ccādi. Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati, taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena. 43. “ปทานิ” เป็นต้น ในประโยคใด การวางบทนามและบทกริยาที่ลงปัจจัย สิ เป็นต้น และ ติ เป็นต้น ผิดที่ ทำให้เกิดความสับสน คือความงงงวย ประโยคนั้นพึงทราบว่าเป็นโทษพยากีรณะ ตัวอย่างของโทษพยากีรณะนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวต่อไปนี้ 44. Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano; Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ. ชนนี้ผู้ร่าเริงอยู่เสมอ ระลึกถึงพระสุคตผู้มีคุณมาก ย่อมไหว้พระสุคตผู้เป็นประโยชน์แก่คนพาล 44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito. Tattha ‘‘bahuguṇe paṇamatī’’tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ. 44. ชนนี้ คือโลกทั้งหมด ผู้ร่าเริงยินดี เพราะเหตุที่ระลึกถึงคุณมีศีลเป็นต้นอันมีมากและไม่มีที่สิ้นสุด คือตั้งสติในอารมณ์คือคุณนั้นอยู่เสมอ ย่อมไหว้ คือนอบน้อมพระสุคตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นประโยชน์แก่คนพาลและคนอื่นที่ไม่ใช่คนดี เช่น พระเทวทัตเป็นต้น ตลอดกาลเป็นนิตย์ อรรถนี้ถูกกวีหลอกลวง ในที่นั้น เพราะการใช้บทที่เว้นระยะห่างกัน เช่น “พหุคุเณ ปณมติ” เป็นต้น จึงเกิดความสับสน นี้เป็นพยากิณณะ 44. ‘‘Bahuguṇe’’ccādi. Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati. Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate. 44. "พหุคุเณ" เป็นต้น. หมู่สัตว์นี้ระลึกถึงคุณทั้งหลายมีศีล สมาธิ เป็นต้น อันมีมาก ไม่มีที่สิ้นสุด ผู้มีคุณมาก ระลึกถึงโดยเฉพาะ ย่อมร่าเริงยินดี เบิกบานใจจากสิ่งนั้นนั่นเอง ย่อมนอบน้อม ไหว้พระสุคต ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง ผู้เป็นประโยชน์เสมอไป เป็นดุจมิตร แม้ของคนพาล แม้ของอสัตบุรุษ. ในที่นี้ การใช้บทไม่ถูกที่ทำให้เกิดความสับสน ย่อมเข้าใจได้ตามความหมายของบทเท่านั้น. 45. Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā; Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃ nvi’daṃ. คำที่ปราศจากถ้อยคำอันวิเศษ เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้าน เช่น "ดูก่อนแม่สาวน้อย เธอไม่รักฉันผู้รักเธออยู่ ทำไมกันหนอ?" 45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ. Kaññeityāmantanaṃ. Ahaṃ taṃ icchāmi, tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi, idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘kaññi’’ccādikaṃ gāmmaṃ. 45. เป็นคำที่ละทิ้งการกล่าวถึงความหมายอันวิเศษบางอย่าง. "กัญเญ" เป็นคำเรียกขาน. เพราะเป็นคำพูดของชาวบ้านว่า "ฉันปรารถนาเธอ เธอไม่ปรารถนาฉันผู้เป็นเช่นนั้นเพราะเหตุใด นี่อะไรกันหนอ" คำว่า "กัญญิ" เป็นต้น จึงเป็นคำชาวบ้าน. 45. ‘‘Visiṭṭhe’’ccādi. Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘gāmmadosa’’nti kavīhi abhimataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi, idaṃ kiṃ nu. Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ– 45. "วิสิฏเฐ" เป็นต้น. ประโยคที่บกพร่องจากการกล่าวถึงสิ่งที่ควรจะถูกทำให้วิเศษด้วยถ้อยคำพิเศษอันเป็นที่รัก ซึ่งปราศจากถ้อยคำอันวิเศษนั้น กวีทั้งหลายยอมรับว่าเป็น "โทษของคำชาวบ้าน". ยกตัวอย่างว่า "ยถิ" เป็นต้น. "ดูก่อนแม่สาวน้อย ดูก่อนแม่สาวน้อย เธอไม่รักฉันผู้รักเธออยู่ เธอไม่ปรารถนาฉันผู้ปรารถนาเธออยู่ นี่อะไรกันหนอ" เมื่อกล่าวถึงความขัดข้องในความปรารถนาเช่นนี้ว่าดังนี้ – ‘‘Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ, Dine dine nipphalataṃ upeti; Dakkho sadā māninimānabhaṅge, Sa manmathonyatra gato mato nu’’iti viya. "คำวิงวอนของฉันเพื่อเธอ ย่อมไร้ผลไปทุกวัน กามเทพผู้ฉลาดในการทำลายมานะของหญิงผู้ถือตัวเสมอ กามเทพนั้นไปที่อื่นแล้วหรือตายไปแล้วหนอ" ดังนี้. Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘kaññe’’tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ. Ettha kaññāsaddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi. Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ. เพราะไม่มีการกล่าวถึงความหมายอันเป็นที่รัก คำว่า "กัญเญ" เป็นต้น จึงเป็นคำชาวบ้านเพราะเป็นคำพูดของคนป่าเถื่อน. ในที่นี้ ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าคำว่า "กัญญา" หมายถึงหญิงสาวอายุสิบขวบ. ประโยคที่ปราศจากการกล่าวถึงความหมายอันวิเศษ. 46. Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave; Tampi gāmmaṃtya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā. คำบางคำที่เกิดจากการเชื่อมบท อาจทำให้เกิดความเข้าใจผิด สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้าน เช่น "ยาภวโต ปิยา". 46. ‘‘Pade’’ccādi. Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave, tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ. Yathātyudāharati. Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho. Yabha methune. Yabhanaṃ yābho. So vijjate yassa so yābhavā. Tassa yābhavato piyāityapi bhavati. 46. "ปเท" เป็นต้น. เพราะการเชื่อมบทหน้าและบทหลัง ประโยคบางประโยคอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิดที่ไม่น่าฟัง สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับว่าเป็นคำชาวบ้านตามที่กล่าวมาแล้ว. ยกตัวอย่างว่า "ยถา". ความหมายหนึ่งคือ "หญิงใดๆ ที่เป็นที่รักของท่าน". "ยภ" ในความหมายว่า "เมถุน". การร่วมเพศคือ "ยาภะ". ผู้ใดมีสิ่งนั้น ผู้นั้นคือ "ยาภวา". "เป็นที่รักของยาภวา" ก็เป็นไปได้. 46. ‘‘Padasandhāni’’ccādi. Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti, tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ. Yathāti udāharati. Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho. Yābhavato methunavantassa piyātipi attho. ‘‘Yabha methune’’ti hi dhātu. Yabhanaṃ yābho, so assa atthīti yābhavā, tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā. Duṭṭhāyeva patīti avabodho, taṃ karotīti viggaho. 46. "ปทสันธานิ" เป็นต้น. ประโยคบางประโยคที่เกิดจากการเชื่อมบทหน้าและบทหลัง อาจทำให้เกิดความเข้าใจผิด เป็นการเปิดเผยความหมายที่ไม่ดีไม่งาม สิ่งนั้นก็เป็นที่ยอมรับและรู้กันในหมู่กวีทั้งหลายว่าเป็นคำชาวบ้านที่เสียด้วยโทษของคำชาวบ้านตามที่กล่าวมาแล้ว. ยกตัวอย่างว่า "ยถา". ความหมายที่กวีประสงค์คือ "หญิงใดๆ ที่เป็นที่รักของท่านผู้เจริญ". อีกความหมายหนึ่งคือ "เป็นที่รักของคนมีเมถุน". เพราะธาตุ "ยภ" ในความหมายว่า "เมถุน". การร่วมเพศคือ "ยาภะ", ผู้ใดมีสิ่งนั้น ผู้นั้นคือ "ยาภวา", เมื่อรับเอาความหมายว่า "ของยาภวา" (ของคนมีเมถุน) ย่อมไม่น่าฟัง ทำให้เกิดความเข้าใจผิด. การเข้าใจผิดคือความเข้าใจที่ไม่ดี สิ่งที่ทำให้เกิดสิ่งนั้นคือ "วิคคหะ". 47. Vuttesu sūcite ṭhāne, padacchedo bhave yati; Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana. ในที่ที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ การตัดบทพึงเป็นยติ. สิ่งใดบกพร่องจากยตินั้น สิ่งนั้นเรียกว่า "ยติหีน". 47. ‘‘Vuttesvi’’ccādi. Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘etthayatī’’ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati. Tāya yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ, taṃ yatihīnanti vuttaṃ, ‘‘yamanaṃ virāmo yati, sā hīnā etthā’’ti katvā. Panāti visese, sā yati panāti sambandho. 47. "วุตเตสวิ" เป็นต้น. ในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้นที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ ในที่ที่ระบุไว้ว่า "ยติอยู่ตรงนี้" ซึ่งเปิดเผยโดยฉันทวิจิติ การตัดบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด การแยก การแบ่ง การแปลความหมายใดที่พึงเป็นยติ ย่อมถูกกำหนดไว้. ประโยคใดที่บกพร่อง ขาดหาย หรือขัดแย้งกับยตินั้น ประโยคนั้นเรียกว่า "ยติหีน" โดยถือว่า "การหยุดคือยติ, ยตินั้นบกพร่องในที่นี้". "ปนะ" ในความหมายพิเศษ, "ยตินั้นแล" เป็นการเชื่อมโยง. 47. ‘‘Vuttesva’’ccādi. Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ayamettha yatī’’ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave, tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ, taṃ vākyaṃ yatihīnanti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ. 47. "วุตเตสวะ" เป็นต้น. ในฉันท์อนุฏฐุภะเป็นต้นที่ระบุไว้ในฉันทศาสตร์ ในที่ที่ระบุไว้ว่า "ยติอยู่ตรงนี้" ซึ่งเปิดเผยในที่นั้น การตัดบท การแยกบทที่มีสยาธิเป็นที่สุด ตยาธิเป็นที่สุด เป็นต้น พึงเป็นชื่อว่ายติ. ประโยคใดที่บกพร่องจากยตินั้น ขาดหายไปจากการตัดวรรณะในที่ที่ประสงค์ ประโยคนั้นผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่าเป็น "ยติหีน" คือเสียด้วยโทษยติหีน. 48. Yati sabbattha pādante, vuttaḍḍhe ca visesato; Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci. ยติมีอยู่ทุกที่ที่ท้ายบาท และโดยเฉพาะที่ครึ่งบาทที่กล่าวไว้ และบางครั้งก็มีอยู่กลางบทที่มีหลายวรรณะทั้งหน้าและหลัง. 48. ‘‘Yati’’ccādi. Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. ‘‘Siyā’’ti seso. Nanu ‘‘padacchedo’’ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘pubba’’iccādi. Katthaci kismiñci ṭhāne, na sabbattha. Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho. Pubbe ca apare ca pubbāpare. Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā. Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā. Tañca taṃ padañca, tassa majjhepi. 48. "ยติ" เป็นต้น. ยติมีอยู่ทุกที่ที่ท้ายบาทของคาถาที่นับเป็นส่วนที่สี่ และที่ส่วนท้าย และโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่ครึ่งบาทที่กล่าวไว้ ซึ่งนับเป็นสองบาท และที่ส่วนท้ายของครึ่งบาทนั้นด้วย เป็นความหมาย. "พึงมี" เป็นบทที่เหลือ. ถ้าอย่างนั้น เพราะกล่าวว่า "การตัดบท" ยติจึงไม่มีอยู่กลางบทใช่หรือไม่? จึงกล่าวว่า "ปุพพะ" เป็นต้น. บางที่ ไม่ใช่ทุกที่. ยติมีอยู่กลางบทที่มีหลายวรรณะทั้งหน้าและหลังด้วย เป็นการเชื่อมโยง. ข้างหน้าและข้างหลังคือ "ปุพพาปเร". วรรณะหลายอย่างคือ "อเนกวรรณา". สิ่งใดมีวรรณะหลายอย่างทั้งหน้าและหลัง สิ่งนั้นเป็นเช่นนั้น. และบทนั้นด้วย และกลางบทนั้นด้วย. 48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘yati’’ccādinā. Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca, tadavasāne cāti adhippāyo. Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjhe ca siyā. Padacchedassa ‘‘yatī’’ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe’’ti vuttaṃ. Ettha pādanto, vuttaḍḍho, padamajjhañca yatiṭṭhānanti. Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti, dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti. 48. บัดนี้ ทรงแสดงขอบเขตทั้งหมดที่พึงมีในยติด้วยคำว่า "ยติ" เป็นต้น. ก็ยตินั้นมีอยู่ทุกแห่ง คือที่ท้ายบาทของคาถาที่นับว่าเป็นส่วนที่สี่ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้ซึ่งนับเป็นสองบาท และที่ส่วนท้ายของกึ่งคาถานั้นด้วย นี้คืออธิบาย. ในบางที่บางแห่ง แม้ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง ยติก็พึงมี. เพื่อแก้ความสงสัยว่า "เพราะกล่าวว่า ยติ คือการตัดบท ยติจึงไม่มีในระหว่างบท" จึงกล่าวว่า "ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง". ในที่นี้ ท้ายบาท, กึ่งคาถาที่กล่าวไว้, และระหว่างบท เป็นที่ตั้งของยติ. ยติที่พึงมีในระหว่างบทนั่นเอง ย่อมมีในบางแห่ง แต่ย่อมไม่มีในระหว่างบทที่มีสองอักษรหรือสามอักษร. Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā – ในที่นั้น อุทาหรณ์และปัจจุทาหรณ์มีดังนี้ – 49. Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ; Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจทองคำพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า; พระองค์ผู้ประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ. 49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ. Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ. Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi. Kīdisaṃ? Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe, taṃ tathāgatanti apekkhate. Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati. Cāmīkarasaddo cettha caturakkharo. Tattha cāmīiti pubbabhāgo, karaiti paro. Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati. Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñcaityatra yati duṭṭhāti. Idaṃ paccudāharaṇaṃ. 49. สิ่งที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่าง ชื่อว่า "อุทาหรณ์". ตัวอย่างที่เป็นฝ่ายตรงข้าม ชื่อว่า "ปัจจุทาหรณ์". ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจวรรณะแห่งทองคำนั่นเองด้วยเศียรเกล้า. พระตถาคตเป็นเช่นไร? พระตถาคตใดประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวง คือทิศทั้งสิบทั้งหมดด้วยน้ำทองคำ เพราะความที่ทรงมีวรรณะดุจทองคำ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าทรงรดด้วยน้ำทองคำ, (ข้าพเจ้าขอนอบน้อม) พระตถาคตนั้น. ในที่นี้ ยติถูกกำหนดไว้ที่ท้ายบาทหน้าและที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้. และคำว่า "จามีกร" ในที่นี้มี ๔ อักษร. ในคำนั้น "จามี" เป็นส่วนหน้า "กร" เป็นส่วนหลัง. ในที่นี้ ยติมีอยู่ในระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง. ส่วนในคำว่า "สิญจติ" นี้ เพราะไม่มีความเป็นระหว่างบทที่มีหลายอักษรทั้งหน้าและหลัง ยติในคำว่า "สิญจ" นี้จึงเสีย. นี้คือปัจจุทาหรณ์. 49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā tasmiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā. ‘‘Taṃ name’’ccādi. Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe, ivasaddo vitakke. Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name. Ettha ‘‘cāmīkaravaṇṇa’’nti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi karaiti akkharadvayenānūnattā padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ. Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepi tiiti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ. Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ. Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho. 49. ในที่นั้น เพราะความที่ยติปรากฏชัดในท้ายบาทและกึ่งคาถาที่กล่าวไว้ อุทาหรณ์และปัจจุทาหรณ์ คืออุทาหรณ์ที่พึงประสงค์และอุทาหรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ในยติระหว่างบทนั้น มีดังนี้ เช่น "ตํ นเม" เป็นต้น. พระตถาคตใดประดุจดังทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ คือด้วยสายธารแห่งน้ำทองคำ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าทรงรดอยู่, คำว่า "อิว" ใช้ในความหมายว่าความนึกคิด (วิตรรกะ). ข้าพเจ้าพึงนอบน้อมพระตถาคตผู้มีวรรณะดุจทองคำ คือมีพระฉวีวรรณเช่นเดียวกับสีแห่งทองคำนั้นด้วยเศียรเกล้า. ในที่นี้ คำว่า "จามีกรวณฺณํ" เป็นอุทาหรณ์ที่พึงประสงค์ เพราะยติประดิษฐานอยู่โดยข้ามอักษร ๒ ตัวคือ "จามี" ไปแล้ว และแม้ในส่วนหลังก็ไม่น้อยไปกว่าอักษร ๒ ตัวคือ "กร" การตัดบทจึงมีอักษรหลายตัวทั้งหน้าและหลัง. ส่วนในบทว่า "สิญฺจติ" แม้จะเห็นยติโดยข้ามอักษร ๒ ตัวคือ "สิญฺจ" ไปแล้ว แต่เพราะในส่วนหลังคือ "ติ" มีอักษรเดียว จึงไม่มีอักษรหลายตัว จึงเป็นปัจจุทาหรณ์. ในที่นี้ ความเป็นอักษรหลายตัว พึงทราบโดยอำนาจแห่งบทนั่นเอง. วิเคราะห์ว่า วรรณะของบุคคลใด ดุจวรรณะแห่งทองคำ บุคคลนั้น ชื่อว่า จามีกรวรรณ. 50. Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā; Aññathā tva’ññathā tattha, yādesādi parādi’va. สระในสนธิ เมื่อมีการลบวิภัตติ ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า; หากเป็นอย่างอื่น (คือไม่ลบวิภัตติ) สระนั้นก็เป็นอย่างอื่น (คือเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง) และในที่นั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง. 50. ‘‘Saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro, so viya hoti, anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo. Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce, aññathā aññena pakārena hoti, parapadassādisaro viya hotīti attho. Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo yakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti. Katayādesādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo. 50. คำว่า "สโร" เป็นต้น. เมื่อมีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว สระที่เป็นต้นบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นเหมือนสระที่เป็นส่วนท้ายของบทหน้า, อธิบายว่า แม้จะไม่มีอักษรหลายตัว ยติที่กำหนดไว้จากสระนั้นก็ไม่เสียไป. แต่ถ้าเป็นอย่างอื่น คือเมื่อไม่มีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว หากสระเป็นส่วนท้ายของบทหน้า ย่อมเป็นอย่างอื่น คือเป็นโดยประการอื่น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. อธิบายว่า ยติที่ทำโดยยกเว้นวิภัตตินั้น ย่อมไม่เสียไป. ในยตินั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่พึงทำแก่ อิ อักษร เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. อธิบายว่า ยติที่ทำโดยยกเว้นพยัญชนะที่รวมกับการอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่ทำแล้ว ย่อมไม่เสียไป. 50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘saro’’ccādi. Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti, aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti, pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti. Tattha yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kattabbayakārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti, pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo. Pubbassa antoti ca, yo ca so ādeso ca, so ādi yassa makārādinoti ca, parassa ādīti ca vākyaṃ. 50. บัดนี้ เพื่อแสดงความที่ยติไม่เสียไป แม้ในความขัดแย้งกับสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนหน้า จึงกล่าวคำว่า "สโร" เป็นต้น. เมื่อมีการลบวิภัตติในสนธิ สระสนธิย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า, แต่ถ้าเป็นอย่างอื่น คือเมื่อไม่มีการลบวิภัตติ เมื่อมีการทำสนธิแล้ว ย่อมเป็นอย่างอื่น คือสระที่เป็นส่วนท้ายของบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง. ในยตินั้น การอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่พึงทำแก่ อิ อักษร เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนสระต้นของบทหลัง, อธิบายว่า เมื่อมีการใช้ยติ แม้จะข้ามสระที่เหมือนส่วนท้ายของบทหน้าไปก็ดี แม้อาศัยอักษรที่เหมือนสระต้นของบทหลังแล้วไม่ข้ามอักษรนั้นไปก็ดี แม้ข้ามการอาเทศเป็น ย เป็นต้น ที่เหมือนสระต้นของบทหลังไปก็ดี แม้จะไม่มีอักษรหลายตัว การเสียยติก็ย่อมไม่มี. ประโยควิเคราะห์ว่า "ส่วนท้ายของบทหน้า" (ปุพฺพสฺส อนฺโต), และ "อาเทศใด อาเทศนั้นเป็นต้น (ของกลุ่มอักษรที่มี ม เป็นต้น)" (โย จ โส อาเทโส จ, โส อาทิ ยสฺส มการาทิโน), และ "ส่วนต้นของบทหลัง" (ปรสฺส อาทิ). 51. Cādī pubbapadantāva, niccaṃ pubbapadassitā; Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu. นิบาตมี "จะ" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้าเสมอ เพราะอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ ส่วนคำมี "ป" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง เพราะมีความสัมพันธ์กับบทหลังเป็นนิตย์. 51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī cakārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti, te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo. Parena parapadena niccasambandhā satatayogino, tusaddo aṭṭhānappayutto, pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti, taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo. 51. นิบาตมี "จะ" เป็นต้น ที่อาศัยคืออิงอยู่กับบทหน้าเป็นนิตย์ คือไม่ขาดสาย ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้าย คือเป็นส่วนประกอบของบทหน้า, อธิบายว่า พึงทำยติโดยรวมนิบาตเหล่านั้นเข้าเป็นส่วนท้าย. ส่วนคำมี "ป" เป็นต้น ที่มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์ คือประกอบกันอยู่เสมอด้วยบทหลัง, คำว่า "ตุ" ใช้ในความหมายว่าแบ่งส่วน, คำมี "ป" เป็นต้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้น คือเป็นส่วนประกอบของบทหลัง, อธิบายว่า พึงทำยติที่ท้ายบทหน้าโดยยกเว้นคำนั้น. 51. ‘‘Cādi’’ccādi. Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī cakārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti, parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pādiupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti. Cādayo āgamma te bahi katvāpi pādayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo. Coādi yesanti ca, pubbapadaṃ sitāti ca, po ādi yesanti ca, niccaṃ sambandhāti ca viggaho. Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho. 51. คำว่า “จะ” เป็นต้น (อธิบายคาถา) คำนิบาตมี “จะ” เป็นต้น ซึ่งอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ คือเป็นไปโดยอาศัยบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า คือเป็นส่วนประกอบส่วนท้ายของบทหน้า ส่วนคำอุปสรรคมี “ป” เป็นต้น ซึ่งมีความสัมพันธ์กับบทหลังเป็นนิตย์ คือประกอบกันอยู่ไม่ขาดสาย ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง คือเป็นส่วนประกอบส่วนต้นของบทหลัง การหยุดที่เกิดขึ้นโดยละคำมี “จะ” เป็นต้น ออกไปภายนอก หรือโดยรวมคำมี “ป” เป็นต้น ไว้ภายใน ย่อมเป็นการเสียยะติ นี้คืออธิบาย บทวิเคราะห์คือ “จะ เป็นต้นของคำเหล่าใด” และ “อาศัยบทหน้า” และ “ป เป็นต้นของคำเหล่าใด” และ “มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์” ในที่นี้ การรับเอาอักษร “จะ” และ “ป” เป็นต้น ก็เพราะมีการรับรู้คุณสมบัติของคำเหล่านั้น Sabbatthodāharaṇāni yathā ตัวอย่างในทุกกรณีมีดังนี้ 52. Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ; Yassa lokaggataṃ patta-sso’pamā na hi yujjati. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตพระองค์นั้น ผู้ล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง ด้วยเศียรเกล้า ผู้ใดบรรลุความเป็นเลิศในโลก อุปมาของผู้นั้นย่อมไม่สมควรเลย 53. Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya’nantamati’muttamaṃ; Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์พระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด ผู้สูงสุดเสมอไป ผู้ใดมีพระปัญญาและพระเมตตาอันไม่มีขอบเขต ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง 52-53. Sabbatthāti pubbantasadisādīsu. ‘‘Nameta’’ntiādigāthādvaye padattho pākaṭo, adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto, tato sabbopamātīto, yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti, tato anantamati, uttamo cāti. Ettha ‘‘sabbā upamā’’ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭhaakāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati. Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti, vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ savibhattiyā akāro parapadādi ukāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya pattaiccatra pādantayati. Tathā vandāmyanantaiccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti myasaddaṃ vajjetvā vandāiccatra pādantayati. Pubbapadassitānaṃ cādīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti casaddato yati, aparapadasambandhā pādayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha nisaddaṃ vihāya tato ādimhi yati. 52-53. คำว่า “ในทุกกรณี” หมายถึง ในกรณีที่เหมือนสระท้ายบทหน้าเป็นต้น ในคาถาสองบทมีคำว่า “นเมตัง” เป็นต้น ความหมายของบทนั้นชัดเจนอยู่แล้ว แต่อธิบายว่า เพราะพระองค์บรรลุความเป็นเลิศในโลก จึงล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง เพราะพระปัญญาและพระเมตตาเป็นไปอยู่ไม่ขาดสายในโลก จึงมีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด และเป็นผู้สูงสุด ในที่นี้ เมื่อทำสมาสว่า “สัพพา อุปมา” และมีการลบวิภัตติและทำสนธิแล้ว สระ อุ ที่อยู่ต้นบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนสระ อะ ที่ตั้งอยู่ในพยัญชนะ พ ที่อยู่ท้ายบทหน้า ดังนั้น ในคำว่า “สัพโพ” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท ในคำว่า “ปัตตัสโสปมา” การลงอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นเหมือนสระที่อยู่ต้นบทหลัง เมื่อไม่มีการลบวิภัตติและทำสนธิแล้ว สระ อะ ที่มีวิภัตติ ย่อมเป็นเหมือนสระ อุ ที่อยู่ต้นบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “ปัตตะ” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท โดยละวิภัตติที่ปรากฏนั้น เช่นเดียวกัน ในคำว่า “วันทามยานันตะ” การลงอาเทศเป็น ย ย่อมเป็นเหมือนสระที่อยู่ต้นบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “วันทา” จึงมีการหยุดที่ท้ายบท โดยเว้นคำว่า “มย” เสีย การที่คำมี “จะ” เป็นต้น ซึ่งอาศัยบทหน้า ย่อมเป็นเหมือนส่วนท้ายของบทหน้า ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนั้น ในคำว่า “เมตตา จะ” จึงมีการหยุดที่คำว่า “จะ” ส่วนคำมี “ป” เป็นต้น ซึ่งมีความสัมพันธ์กับบทหลัง ย่อมเป็นเหมือนส่วนต้นของบทหลัง ดังนั้น ในคำว่า “นิสสีมา” จึงมีการหยุดที่ต้นบท โดยละคำว่า “นิ” เสีย 52-53. Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā. ‘‘Name ta’’miccādi, lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati. Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi. Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃ vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ. 52-53. ตัวอย่างทั้งห้าในกรณีที่เหมือนสระท้ายบทหน้าเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น มีดังนี้ คำว่า “นเมตัง” เป็นต้น อุปมาของพระพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้บรรลุความเป็นเลิศในโลก ย่อมไม่สมควรเลย เพราะทรงล่วงพ้นความหมายของบททั้งปวง จึงไม่สมควรเลย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตพระองค์นั้น ผู้ล่วงพ้นอุปมาทั้งปวง ด้วยเศียรเกล้า ในคำว่า “สัพโพ” นี้ เป็นตัวอย่างของการหยุดที่ตามมา เพราะสระ โอ มีความเหมือนกับสระท้ายบทหน้า และเป็นตัวอย่างของการหยุดที่ตั้งอยู่โดยไม่ข้ามพยัญชนะที่เหมือนสระต้นบทหลัง คือ “สโสปมา” ‘‘Muninde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati. Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi, yādesassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati. Mettācanissīmāti ettha cādīnaṃ pubbapadantasadisattāca pādīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘cā’’ti ‘‘nī’’ti imesampi yati bhavati. คำว่า “มุนินเท” เป็นต้น (อธิบายคาถา) พระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด มีพระปัญญาและพระเมตตาอันไม่มีขอบเขต คือปราศจากขอบเขต เพราะทรงกระทำสัตว์ทั้งหลายอันไม่มีที่สิ้นสุดและอารมณ์อันไม่มีที่สิ้นสุดให้เป็นอารมณ์ ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์พระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาไม่มีที่สิ้นสุด คือประกอบด้วยพระปัญญาอันไม่มีที่สิ้นสุด โดยการเรียกผู้มีอารมณ์ว่าอารมณ์ เพราะอารมณ์ไม่มีที่สิ้นสุด แม้จะมีการเกิดขึ้นและดับไป ผู้สูงสุด คือประเสริฐกว่าผู้อื่น เพราะเหตุนั้นเสมอไป การหยุด (ยะติ) ย่อมเกิดขึ้นโดยไม่เข้าถึงคำนั้น เพราะการลงอาเทศเป็น ย มีความเหมือนกับสระที่อยู่ต้นบทหลัง ในคำว่า “เมตตาจะนิสสีมา” นี้ การหยุด (ยะติ) ย่อมเกิดขึ้นที่ “จะ” และ “นิ” ด้วย เพราะคำมี “จะ” เป็นต้น มีความเหมือนกับส่วนท้ายของบทหน้า และคำมี “ป” เป็นต้น มีความเหมือนกับส่วนต้นของบทหลัง Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā ตัวอย่างแย้งในกรณีของคำมี “จะ” เป็นต้น และคำมี “ป” เป็นต้น มีดังนี้ 54. Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā; Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ. เมตตาใหญ่ ปัญญาใหญ่ และในพระองค์นั้น มีความเจริญอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประเสริฐยิ่ง เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ 54. ‘‘Mahā’’iccādi. Yatthāti yasmiṃ jine. Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo. Tatoyeva varaguṇālayaṃ, teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho. Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca, parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ. 54. บทว่า "มหา" เป็นต้น บทว่า "ยัตถะ" คือในพระชินเจ้าองค์ใด บทว่า "ปรโมทัย" คือความเจริญอย่างยิ่งของเมตตาใหญ่เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงเป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ และเพราะเหตุนั้น จึงเป็นพระชินเจ้าผู้ประเสริฐสูงสุด ความสัมพันธ์เป็นดังนี้ ในที่นี้ การทำอักษร "จะ" ซึ่งอาศัยบทหน้า ให้เป็นบทเริ่มต้นของบทหลัง แล้วเว้นวรรคก่อนหน้านั้น และการทำอักษร "ปะ" ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทหลัง ให้เป็นบทสุดท้ายของบทหน้า แล้วเว้นวรรคหลังอักษร "ปะ" นั้น ย่อมขัดแย้งกัน จึงเป็นตัวอย่างค้านในทั้งสองกรณี 54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā. ‘‘Mahāmetti’’ccādi. Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti. Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi. Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ca yattha, taṃ pā’’tidvayamapi paccudāharaṇaṃ. 54. ตัวอย่างค้านในกรณีที่อักษร "จะ" เป็นต้น เป็นบทเริ่มต้นของบท ดังนี้ บทว่า "มหาเมตติ" เป็นต้น ในพระชินเจ้าองค์ใด เมตตาใหญ่และปัญญาใหญ่เหล่านี้ เป็นความเจริญอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ เป็นบ่อเกิดแห่งคุณอันสูงสุด ผู้ประเสริฐ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นผู้สูงสุด ในที่นี้ เพราะมีการเว้นวรรคโดยทำอักษร "จะ" ให้เป็นบทเริ่มต้นของบทหลัง และทำอักษร "ปะ" ให้เป็นบทสุดท้ายของบทหน้า ดังนั้น "จะ ยัตถะ" และ "ตัง ปา" ทั้งสองนี้จึงเป็นตัวอย่างค้าน 55. Padatthakkamato muttaṃ, kamaccutamidaṃ yathā; Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ. หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบท นี้ชื่อว่า "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ดังนี้ จงให้ไร่นา หรือหมู่บ้าน หรือชนบทอันดีงามแก่ข้าพเจ้า 55. ‘‘Pada’’iccādi. Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate. Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti. Yo hi khettampi dātuṃ nicchati, kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti. 55. บทว่า "ปะทะ" เป็นต้น บทที่หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบท ย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ด้วยบทว่า "เขตตัง วา" เป็นต้น ลำดับการขอที่ไม่น่าพอใจนี้ ย่อมแสดงถึงความไม่รู้ของผู้พูด ผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้แม้แต่ไร่นา ผู้นั้นจะให้หมู่บ้านเป็นต้นได้อย่างไร 55. ‘‘Padatthi’’ccādi. Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi. Ettha khettamiccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti, tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni. 55. บทว่า "ปะทัตถิ" เป็นต้น ประโยคนี้ที่หลุดพ้นจากลำดับความหมายของบททั้งหลาย ย่อมชื่อว่า "กัมมัจจุตะ" (ลำดับผิด) ยกตัวอย่างว่า "ยัตถิ" เป็นต้น จงให้ไร่นาอันดีงาม หรือหมู่บ้าน หรือชนบท หรือแว่นแคว้นแก่ข้าพเจ้า ในที่นี้ ลำดับการขอว่า "เขตตัง" เป็นต้น ย่อมไม่แสดงลำดับความหมายของบทที่เหมาะสม หากปราศจากความไม่รู้ของผู้พูด เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่ปรารถนาจะให้แม้แต่ไร่นา จะให้หมู่บ้าน นิคม แว่นแคว้นเป็นต้นได้อย่างไร นี่คือความบกพร่องของลำดับ 56. Lokiyattha’matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā; Atisambādha’mākāsa-metissā thanajambhane. ล่วงเลยความหมายทางโลก ชื่อว่า "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ดังนี้ อากาศคับแคบยิ่งนักในการขยายตัวของทรวงอกของนางนี้ 56. ‘‘Loki’’ccādi. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyatthamabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate. Yathetyādinā udāharati. Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ. 56. บทว่า "โลกิ" เป็นต้น สิ่งที่รู้กันในโลกชื่อว่า "โลกิยะ" สิ่งใดที่ล่วงเลยความหมายทางโลกอันเป็นเนื้อหาที่พึงกล่าว ไม่เป็นไปตามนั้น สิ่งนั้นย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยถา" เป็นต้น ในการขยายตัวของทรวงอกของสตรีผู้นี้ อากาศ (ท้องฟ้า) ย่อมคับแคบยิ่งนัก (เล็กน้อยอย่างยิ่ง) 56. ‘‘Lokiyatthi’’ccādi. Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ. Udāharati ‘‘yathi’’ccādi. Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ. Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantanti pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ. 56. บทว่า "โลกิยัตถิ" เป็นต้น ประโยคที่ล่วงเลยความหมายทางโลกอันเป็นเนื้อหาที่รู้กันในโลก โดยการกล่าวเกินจริง ย่อมชื่อว่า "อติวุตตะ" (กล่าวเกินจริง) ยกตัวอย่างว่า "ยัตถิ" เป็นต้น ในการขยายตัวของทรวงอกของนางนี้ อากาศย่อมคับแคบ ไม่มีที่ว่าง ในที่นี้ เพราะการกล่าวถึงความใหญ่โตของทรวงอกว่าใหญ่โตจนล่วงเลยแม้ท้องฟ้าที่รู้กันว่าใหญ่โตในโลก ประโยคนี้จึงถูกตำหนิด้วยโทษแห่งการกล่าวเกินจริง 57. Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā; Gāviputto balībaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ. ปราศจากความหมายรวม นั้นชื่อว่า "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) ดังนี้ ลูกโคผู้เป็นโคอุสภะ กินหญ้า ดื่มน้ำ 57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ, tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ, vinā padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi. Na hi ‘‘gāviputto’’ccādīsu samudāyattho sambhavati. 57. บทว่า "สมุทายิ" เป็นต้น ความหมายของประโยคอันเป็นเนื้อหาที่พึงกล่าว ซึ่งประกอบด้วยความสัมพันธ์ของบทต่างๆ และลักษณะพิเศษที่เกี่ยวข้องกับการกระทำและผู้กระทำ อันเป็นที่ใช้กันในโลก สิ่งที่ปราศจาก หายไป ว่างเปล่าจากสิ่งนั้น เพราะไม่มีความผิดเพี้ยนของความหมายของบทนั้นในที่ใดๆ หากปราศจากความหมายของบทเพียงอย่างเดียว สิ่งเช่นนี้ย่อมถูกบัญญัติว่าเป็น "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) เพราะความหมายรวมย่อมไม่เกิดขึ้นในบทว่า "คาวีปุตโต" เป็นต้น 57. ‘‘Samudāyi’’ccādi. Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ, avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ, taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma. Yathiccādinā udāharati ‘‘gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi, jalaṃ pivī’’ti. Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti. 57. บทว่า "สมุทายิ" เป็นต้น สิ่งที่ปราศจาก หายไปจากความหมายที่เหมาะสมกับการใช้ในโลก ซึ่งเป็นความหมายรวมของกลุ่มบทที่เรียกว่าประโยค อันประกอบด้วยความสัมพันธ์ของการกระทำและผู้กระทำที่เป็นบทขยายและบทถูกขยาย หรือเพราะความหมายของบทแต่ละส่วนย่อมปรากฏอยู่ทุกที่ จึงว่างเปล่าจากความหมายรวม ประโยคนั้นชื่อว่า "อเปตัตถกะ" (ความหมายหายไป) ยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยัตถิ" เป็นต้นว่า "ลูกโคผู้เป็นโคอุสภะ กินหญ้า ดื่มน้ำ" ในที่นี้ เพราะไม่มีความหมายพิเศษใดๆ ที่พึงเข้าใจได้ด้วยความหมายรวม หากปราศจากความหมายของบทแต่ละส่วน จึงชื่อว่าปราศจากความหมายรวม 58. Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā; Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ. ในการผูกประโยคมีความหยาบกระด้าง นั้นชื่อว่า "พันธะผรุสสะ" (ผูกประโยคหยาบกระด้าง) ดังนี้ เพราะหนามและตอไม้ที่แข็งกระด้างหมดสิ้นไปแล้ว พืชที่หว่านในนาจึงให้ผลอย่างอุดม 58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Kharāiccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato, tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ alamaccantaṃ phalati nipphajjati. vākyadoso. 58. บทว่า "พันเธ" เป็นต้น บทว่า "ขะรา" เป็นต้น เป็น "พันธะผรุสสะ" เพราะไม่มีความไพเราะน่าฟัง เพราะหนามที่แข็งกระด้าง ตอไม้เป็นต้น หมดสิ้นไปแล้ว ถึงความสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พืชที่หว่านในนาจึงให้ผลอย่างอุดมยิ่งนัก เป็นโทษของประโยค 58. ‘‘Bandhe’’ccādi. Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati, taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti. Yathāti udāharati. Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti, tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati. 58. บทว่า "พันเธ" เป็นต้น ในการผูกประโยค คือในโครงสร้างของประโยค ความหยาบกระด้าง คือความไม่ไพเราะน่าฟัง ย่อมมีอยู่ในประโยคใด ประโยคนั้นชื่อว่า "พันธะผรุสสะ" (ผูกประโยคหยาบกระด้าง) ยกตัวอย่างว่า "ยถา" เพราะหนามที่แข็งกระด้าง ตอไม้เป็นต้น หมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พืชที่หว่านในนา คือเมล็ดพืช จึงให้ผลอย่างอุดมยิ่งนัก Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาแสดงโทษของประโยค จบลงแล้ว Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā การพรรณนาแสดงโทษของความหมายในประโยค 59. Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā’pakkamādinaṃ; Udāharaṇametesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ. พึงรู้ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของสิ่งเหล่านั้น 59. ‘‘Ñeyya’’miccādi. Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ. Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi. 59. บทว่า "เญยยะ" เป็นต้น ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น ที่ได้กล่าวไว้แล้ว ย่อมถูกกำหนดด้วยตัวอย่างนี้ โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง พึงรู้และเข้าใจโดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้องกับบทว่า "ที่ใดลำดับหายไป" เป็นต้น ซึ่งหมายถึงสิ่งที่ลำดับหายไป บัดนี้ เมื่อได้กล่าวถึงโทษของประโยคแล้ว ในโอกาสอันควรนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงและเปิดเผยตัวอย่างของ "อปกัมมะ" เป็นต้น เหล่านี้ 59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ñeyya’’miccādinā. Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ, visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti. Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi. Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho. 59. บัดนี้ จะแสดงโทษของความหมายอันมี "อปกัมมะ" เป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวไว้ ด้วยบทว่า "เญยยะ" เป็นต้น ลักษณะของ "อปกัมมะ" เป็นต้น คือ "อปกัมมะ" (ลำดับผิด) "โอจิตยะหีน" (ไม่เหมาะสม) เป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความเข้าใจที่ไม่ผิดเพี้ยนในเรื่อง "อปกัมมะ" เป็นต้น โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง พึงรู้และเข้าใจโดยนัยแห่งความรู้ที่สอดคล้องกับความหมายของบทว่า "ที่ใดลำดับหายไป" เป็นต้น กล่าวคือ ไม่ได้กล่าวลักษณะแยกต่างหาก บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของ "อปกัมมะ" เป็นต้น เหล่านี้ บทว่า "อรรถานุคต" (สอดคล้องกับความหมาย) คือ "อันวัตถะ" (ตามความหมาย) เป็นการแยกบทว่า "โดยนัยแห่งความรู้ที่สอดคล้องกับความหมาย" Tatthāpakkamaṃ yathā ในบรรดาโทษเหล่านั้น "อปกัมมะ" (ลำดับผิด) ดังนี้ 60. Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha; Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo. ภาวนา ทาน ศีล ที่ได้บำเพ็ญโดยชอบในโลกนี้ เป็นเครื่องยังโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น ให้สำเร็จ ไม่มีข้อสงสัย 60. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni. Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo, na tu bhāvanādānasīlāni. 60. บทว่า "ภาวนา" เป็นต้น ได้บำเพ็ญและทำให้สำเร็จโดยชอบ ด้วยความสมบูรณ์แห่งเหตุคืออโลภะเป็นต้น ด้วยความเคารพ ในที่นี้ เหตุแห่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น ตามลำดับคือ ทาน ศีล ภาวนา ไม่ใช่ ภาวนา ทาน ศีล 60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ. Ocityahīnaṃ yathātyādīsupi evamattho veditabbo. ‘‘Bhāvani’’ccādi. Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni, sagguppattiāyuārogyādīni, nibbānañceti etesaṃ sādhakāni. Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi. Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti. 60. ในบรรดาอปกฺกมเป็นต้นเหล่านั้น อปกฺกมก็เหมือนตัวอย่างของอปกฺกมนั้นแล. แม้ในโอจิตยหีนเป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความอย่างนี้. บทว่า "ภาวนี" เป็นต้น. ในอัตภาพนี้ ภาวนาทานศีลที่บุคคลบำเพ็ญโดยชอบแล้วด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุมีอโลภะเป็นต้น บำเพ็ญโดยเคารพแล้ว สั่งสมไว้แล้ว เป็นเครื่องสำเร็จซึ่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานเป็นต้น เป็นเครื่องอุปโภคบริโภค เป็นเครื่องให้เกิดสวรรค์ อายุ และความไม่มีโรคเป็นต้น และเป็นเครื่องสำเร็จซึ่งนิพพาน. ความสงสัยในการให้ผลวิบากที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน ย่อมไม่มี. ในที่นี้ ทาน ศีล ภาวนา เป็นเหตุแห่งโภคะ สวรรค์ และนิพพานตามลำดับ เพราะฉะนั้น ลำดับแห่งเหตุจึงขัดแย้งกับลำดับแห่งผล จึงชื่อว่า กมาเปต. Ocityahīnaṃ yathā เหมือนอย่างโอจิตยหีน. 61. Pūjanīyataro loke, aha’meko nirantaraṃ. Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ. 61. ในโลกนี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไป เพราะคุณทั้งปวงมารวมกันอยู่ในเราผู้เดียว. 61. ‘‘Pūjanīyi’’ccādi. Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti. Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa. 61. บทว่า "ปูชนียิ" เป็นต้น. เพราะเหตุใด คุณทั้งปวงมีศีลเป็นต้น มารวมกันเป็นกองอยู่ในเราผู้เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ในโลกแห่งสัตว์นี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไปอย่างยิ่ง. การสรรเสริญตนเองเช่นนี้ ไม่เป็นที่พึงใจของสัปบุรุษ. 61. ‘‘Pūjanīyatare’’ccādi. Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ, tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo. Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma. 61. บทว่า "ปูชนียตเร" เป็นต้น. เพราะเหตุใด คุณทั้งปวงมีศีลเป็นต้น มารวมกันเป็นกองอยู่ในเราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีสอง เพราะเหตุนั้น ในโลกแห่งสัตว์นี้ มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้นที่ควรบูชายิ่งกว่าผู้อื่นตลอดไปอย่างยิ่ง. การสรรเสริญตนเองเช่นนี้ ย่อมเสื่อมจากความเหมาะสม จึงชื่อว่า โอจิตยหีน. Yathā ca และเหมือนอย่าง. 62. Yācitohaṃ kathaṃ nāma, na dajjāmyapi jīvitaṃ; Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama. เราถูกขอแล้ว ไฉนจะไม่ให้แม้ชีวิตเล่า? ถึงกระนั้น ด้วยการให้บุตร ใจของเราก็ยังหวั่นไใหว. 62. ‘‘Yācito’’iccādi. Ettha ‘‘yadi yāciṃsu, jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī’’ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca. 62. บทว่า "ยาจิโต" เป็นต้น. ในที่นี้ การกล่าวถึงความหวั่นไหวของใจในการให้บุตร ไม่เหมาะสมกับความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ที่แสดงไว้ว่า "ถ้าพวกยาจกขอ เราจะให้แม้ชีวิต" ซึ่งพระเวสสันดรได้ตรัสไว้เช่นนั้น. 62. Yathā ca, evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yācito’’ccādi. Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi, tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate. Ettha vessantarassa ‘‘yadi yāceyyuṃ, jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī’’ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ. 62. และเหมือนอย่างนี้ พึงเห็นตัวอย่างของโอจิตยหีนว่า "ยาจิโต" เป็นต้น. เราถูกยาจกขอแล้ว ไฉนจะไม่ให้แม้ชีวิตเล่า? ถึงกระนั้น แม้มีความตั้งใจจะให้ทานอย่างนี้ ด้วยการให้บุตร ใจของเราก็ยังหวั่นไหว สั่นสะเทือน. ในที่นี้ การกล่าวถึงความหวั่นไหวของใจในการให้บุตร ไม่เหมาะสมกับคุณธรรมอันประเสริฐที่เรียกว่า จาคาติสยโยคะ (ความยิ่งในการสละ) ซึ่งพระเวสสันดรได้ปฏิญาณไว้ว่า "ถ้าพวกยาจกขอ เราจะให้แม้ชีวิต" จึงชื่อว่า โอจิตยหีน. Bhaggarīti yathā เหมือนอย่างภคฺครีติ. 63. Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate; Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhī ca. ความไว้วางใจในหญิงและคนชั่ว ย่อมไม่สมควร. ในยาพิษ ในสัตว์มีพิษ ในแม่น้ำ ในโรค และในราชตระกูล ก็เช่นกัน. 63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Nopapajjate na yujjati. Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena viseiccādinā ādhāre sattamīniddeso attharītiyā bhaṅgo. Ādo majjhe ca cakārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo, rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā. Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ. 63. บทว่า "อิตฺถีนํ" เป็นต้น. ย่อมไม่สมควร ไม่คู่ควร. ในที่นี้ การละฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ แล้วใช้สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์ด้วยบทว่า "วิเส" เป็นต้น เป็นการทำลายอรรถรีติ. การละจักการะ (คำว่า "และ") ในตอนต้นและตอนกลาง เป็นการทำลายสัททรีติ เพราะรีติมีไม่สิ้นสุด การทำลายก็มีไม่สิ้นสุด. ตัวอย่างนี้เป็นเพียงการแสดงทิศทางเท่านั้น. 63. ‘‘Itthīna’’miccādi. Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati. Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate. Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca, ādimajjhesu casaddapariccāgato saddarīti ca bhinnā. Casaddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti. Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti. Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā. Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ. 63. บทว่า "อิตฺถีนํ" เป็นต้น. ความไว้วางใจในหญิงและคนชั่ว ด้วยการอยู่ร่วมเป็นต้น ย่อมไม่สมควร เพราะเป็นเหตุให้ความสงสัยในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ไม่หมดไป. ความไว้วางใจในยาพิษ ในสัตว์มีพิษ ในแม่น้ำ ในโรคที่กำเริบ และในราชตระกูลที่กระทำการฆ่าและจองจำ เป็นต้น ย่อมไม่สมควร. ในที่นี้ การเริ่มต้นด้วยฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ แล้วละทิ้งไปกล่าวด้วยสัตตมีวิภัตติ จึงเป็นการทำลายอรรถรีติ และการละคำว่า "จะ" ในตอนต้นและตอนกลาง จึงเป็นการทำลายสัททรีติ. ผู้ใช้คำว่า "จะ" พึงประกอบไว้ในตอนต้น หรือตอนท้าย หรือแต่ละบท. การใช้เช่นนี้ชื่อว่า รีติภังคะ (การทำลายรีติ). เพราะรีติมีมาก โทษของการทำลายรีติก็มีหลายชนิด. แต่นี่เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเบื้องต้นเท่านั้น. Sasaṃsayaṃ yathā เหมือนอย่างสสํสย. 64. Munindacandimāloka-rasalolavilocano; Jano’vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito. ผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลด้วยความยินดีในแสงจันทร์คือพระมุนินทร์ ชนนั้นเหมือนผู้ก้าวลงสู่หนทาง ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโค. 64. ‘‘Munindi’’ccādi. Candimā viya candimā, munindoyeva candimā, tassa ālokanaṃ dassanaṃ, āloko pakāso vā, tasmiṃ raso anurāgo, tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ, iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena gopadatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho. 64. บทว่า "มุนินฺทิ" เป็นต้น. จันทร์เหมือนจันทร์ พระมุนินทร์นั่นแหละคือจันทร์ การเห็นจันทร์นั้น หรือแสงสว่างของจันทร์นั้น ความยินดีในจันทร์นั้น นัยน์ตาที่เหลียวแล กระสับกระส่ายของชนใด ชนนั้นชื่อว่า อวกฺกนฺตปนฺถะ คือผู้ก้าวลงสู่หนทางที่เข้าไปแล้ว ด้วยการเห็นรอยเท้าโค หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคซึ่งเป็นเครื่องหมายบอกความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่พึงปรารถนา หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคซึ่งเป็นแสงรัศมีของโค ยินดีแล้ว เบิกบานแล้ว. ในที่นี้ ย่อมเข้าใจได้ว่า "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" จึงเกิดความสงสัย. 64. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo. Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena, abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti. Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma. Avakkanto pantho yenāti ca, gunnaṃ raṃsīnaṃ, gāvassa vā padassananti ca, gopadassanena pīṇitoti ca viggaho. 64. บทว่า "มุนินฺทิ" เป็นต้น. ชนผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลด้วยความยินดีในแสงสว่าง การเห็น หรือการปรากฏของจันทร์คือพระมุนินทร์ ชื่อว่า มุนินฺทจนฺทิมาโลกรสโลลวิโลจโน มีความหมายว่า ชนนั้นเหมือนผู้ก้าวลงสู่หนทาง คือผู้ลงสู่หนทางเพื่อเห็นพระพุทธเจ้า. ชื่อว่า โคปทสฺสนปีณิโต คือผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโคอันเป็นแสงรัศมี หรือด้วยการเห็นรอยเท้าโคที่ถือว่าเป็นมงคลยิ่ง. ในที่นี้ เพราะเนื้อความว่า "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" ก็เป็นที่เข้าใจได้ จึงเกิดความสงสัยในการทำความเข้าใจ จึงชื่อว่า สสํสย. บทว่า "อวกฺกนฺโต ปนฺโถ เยน" และ "ด้วยการเห็นแสงรัศมีของโค" หรือ "ด้วยการเห็นรอยเท้าโค" และ "ยินดีแล้วด้วยการเห็นรอยเท้าโค" เป็นวิเคราะห์. 65. Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā; Poso vīriyavāso’yaṃ, paraṃ hantvāna vissami. เหมือนอย่างที่ถือว่าคำที่ทำให้เข้าใจยากจากความหมายของประโยคเป็นคำหยาบ. บุรุษผู้มีความเพียรนี้ ฆ่าผู้อื่นแล้วจึงพักผ่อน. 65. ‘‘Vākya’’iccādi. Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho. Ayamattho tāva na duppatīto. Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho. 65. บทว่า "วากฺย" เป็นต้น. บุรุษผู้มีความเพียร กล้าหาญนี้ ฆ่าศัตรูแล้ว ตีแล้ว จึงพักผ่อน วางใจแล้ว. เนื้อความนี้ยังไม่เป็นที่เข้าใจยาก. แต่เนื้อความว่า บุรุษผู้มีความเพียร มีกำเนิดอันสมควรนี้ ฆ่าผู้อื่นอย่างยิ่งแล้วจึงพักผ่อน เป็นเนื้อความที่เข้าใจยาก. 65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘vākyatthato’’ccādinā. Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ. Yathāti udāharati. Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi, ayamattho iṭṭho. Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti. Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ. Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho. 65. เพราะลักษณะไม่ปรากฏโดยอรรถานุรูป จึงยกตัวอย่างลักษณะที่มีลักษณะว่า "วากฺยตฺถโต" เป็นต้น. คำที่ทำให้เข้าใจยากจากความหมายของประโยค ซึ่งแสดงความขัดแย้ง ถือว่าเป็นคำหยาบ. ยกตัวอย่างว่า "เหมือนอย่าง". บุรุษผู้มีความเพียร กล้าหาญนี้ ฆ่าศัตรูแล้ว ทำให้ตายแล้ว จึงพักผ่อน หายเหนื่อยแล้ว เนื้อความนี้เป็นที่พึงปรารถนา. แต่เนื้อความว่า บุรุษผู้มีความเพียร มีกำเนิดอันสมควร มีน้ำอสุจิที่สั่งสมแล้วนี้ ฆ่าผู้อื่นอย่างยิ่งแล้ว ทำการล่วงละเมิดแล้ว จึงพักผ่อนด้วยความพยายาม หายความพยายามแล้ว. เพราะเนื้อความนี้ไม่เป็นที่ยอมรับ จึงเป็นคำหยาบ. บทว่า "วิริยะ" คือความเพียร หรือ "สัมภวะ" คือการเกิด มีอยู่ในบุรุษนั้น เป็นวิเคราะห์. 66. Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ; Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvībhavissati. นั่นคือทุฏฐาลังกรณะ ในที่ที่มีการทำลายอลังการ รูปแบบของทุฏฐาลังการนั้นจะปรากฏชัดในอลังการนิทเทส 66. ‘‘Duṭṭhā’’iccādi. Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā, etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma, tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati, tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo. 66. บทว่า "ทุฏฐา" เป็นต้น ในประโยคใดมีการทำลายอลังการ คือความวิปริตแห่งอลังการ สิ่งนี้ชื่อว่าทุฏฐาลังกรณะ รูปแบบคือสรูปของทุฏฐาลังการนั้น จะปรากฏชัดคือจะประกาศในปริจเฉทชื่อว่าอลังการนิทเทส มีอธิบายว่า เราจะแสดงทุฏฐาลังการนั้นในที่นั้นนั่นเอง 66. ‘‘Duṭṭhālaṅkari’’ccādi. Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti, etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma, tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati. Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo. Uddese ‘‘duṭṭhālaṅkatī’’ti vatvā idāni ‘‘duṭṭhālaṅkaraṇa’’nti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkārasaddānaṃ tulyatthattā na virujjhati. 66. บทว่า “ทุฏฐาลังการิ” เป็นต้น ในประโยคใดมีการทำลายอลังการ คือความขัดแย้งแห่งอลังการ ประโยคที่อาศัยอรรถแห่งประโยคนั้นชื่อว่าทุฏฐาลังกรณะ หรือทุฏฐาลังการ รูปแบบคือสรูปที่เป็นตัวอย่างของประโยคที่กำหนดด้วยโทษคือทุฏฐาลังกรณะนั้น จะปรากฏชัดในอลังการนิทเทสอันเป็นปริจเฉทที่เป็นที่แสดงอลังการทั้งหลาย มีอธิบายว่า แม้จะกล่าวไว้ในที่นี้แล้ว แต่ก็จะต้องกล่าวในที่นั้นอีก ดังนั้นจึงยังไม่กล่าวในที่นี้ ในบทอุทเทสกล่าวว่า “ทุฏฐาลังกติ” แต่ในที่นี้กล่าวว่า “ทุฏฐาลังกรณะ” ย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะคำว่า อลังกติ อลังกรณะ และอลังการ มีความหมายเหมือนกัน 67. Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ, Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo; Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ, Tamatthi ce khedakaraṃ parampi. การจำแนกโทษเหล่านี้อันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้กระทำแล้วโดยนัยสังเขปในที่นี้ การจำแนกนี้เท่านั้นก็เพียงพอที่จะให้กวีทั้งหลายเข้าใจได้ หากจะมีโทษอื่นที่ทำให้ลำบากใจอยู่อีกก็ตาม Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre ด้วยประการฉะนี้ ในคัมภีร์สุโพธาลังการที่รจนาโดยพระมหาเถระสังฆรักขิตะ Dosāvabodho nāma ชื่อว่า โทสาวโพธ (การกำหนดรู้โทษ) Paṭhamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑ 67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘katotri’’ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena, na vitthārato, yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito. Nanu ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttattā purātanehi dīpitā santi bahū dosā, te pariccattā siyunti? Ettha vuccate, vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā pariccāgena. Tathā hi– 67. เมื่อปฏิบัติตามคำปฏิญญาที่ได้ทำไว้ว่า “ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยตัวอย่าง” บัดนี้ ท่านจึงสรุปวิธีการจบด้วยคำว่า “กโตตฺร” เป็นต้น ในอธิการนี้ หรือในปริจเฉทนี้ การจำแนกคือการแบ่งโทษที่กล่าวมาแล้วมีปทโทษเป็นต้นอันประเสริฐคือยอดเยี่ยมนี้ ข้าพเจ้าได้กระทำคือทำให้สำเร็จแล้วโดยนัยสังเขปคือโดยลำดับที่ย่อ ไม่ใช่โดยพิสดาร เพราะโทษทั้งหลายที่นับไม่ถ้วนนั้นไม่มีที่สิ้นสุด มิใช่หรือว่า เมื่อกล่าวว่า “โดยนัยสังเขป” โทษจำนวนมากที่นักปราชญ์โบราณแสดงไว้จะถูกละทิ้งไป? ในเรื่องนี้ขอชี้แจงว่า ที่กล่าวว่า “โดยนัยสังเขป” นั้น เพราะไม่ประสงค์ลำดับการขยายความ แต่ไม่ใช่เป็นการละทิ้งไปเสียทั้งหมด ข้อนั้นเป็นอย่างไร คือ ‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādīnaṃ (ตัวอย่าง) เช่น “ขอแมลงเม่า (ปตงฺโค) นี้จงกำจัดไฟคือศัตรูที่ลุกโชนนั้นเถิด” เป็นต้น Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca. Ettha hi pataṅgasaddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘vacanti gaṇḍā’’tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca. และโทษมีอักขมะและอัตถันตระเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในวิรุทธัตถันตระ ด้วยว่าในที่นี้ ด้วยคำว่า ปตงฺคะ (แมลง) หมายถึงอรรถอื่นคือหิ่งห้อย (โชติริงคณ) ซึ่งไม่สมควรในความหมายที่ต้องการ และคำที่ไม่เป็นมงคลและไม่ควรใช้มีคำว่า “วคฺคนฺติ คณฺฑา” (ฝีทั้งหลายแตก) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในกิลิฏฐะ Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi, sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma. Idaṃ āgamavirodhiiti, sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca, ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca. คำว่า คชเหสา (ช้างร้องเหมือนม้า) เป็นต้น เป็นสัมพันธทูสิตะ คือขัดต่อโลก (โลกวิโรธี) คำว่า รูปขันธ์ เป็นต้น ที่ปรากฏชัดในพระพุทธศาสนา (โสคตาคม) แต่ถูกนำไปกล่าวในที่อื่น ชื่อว่า อัปปตีตะ นี้คืออาคมวิโรธี และสัมพันธทูสิตะและอัปปตีตะเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในวิโรธี และเหตุเปกขะไม่ต่างจากเนยยะ เพราะเป็นเหตุที่ต้องนำมาประกอบ ‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’ “ขอพระอาทิตย์ผู้ถูกราหูเบียดเบียน จงกำจัดกิเลส” Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca. Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca. ( ) Sabandhapharusameveti ca. คำมีอสามาตถิยาภิเธยยะเป็นต้น สงเคราะห์เข้าในโอจิตยหีน และคำว่า คามมะ (คำหยาบ) ที่แสดงอรรถอื่นที่น่ารังเกียจและไม่เป็นมงคล สงเคราะห์เข้าในทุปปตีติกร และสงเคราะห์สพันธผรุสด้วย Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā, vākyañca padehi viriccate, pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā. Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu anto kathitaṃ. Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni. ‘‘Harisamānayī’’ti ettha hapubbaṃ risa’mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ. Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ, yathā ‘‘sakko sahassagū’’ti. Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca. ในที่นี้ แม้ว่าโอจิตยหีนและทุปปตีติกรจะเป็นโทษแห่งอรรถของประโยค และสพันธผรุสจะเป็นโทษแห่งประโยค แต่ประโยคนั่นเองย่อมเสียไปเพราะโทษของบทและอรรถของบท และประโยคย่อมประกอบขึ้นด้วยบททั้งหลาย เมื่อบทเสีย อรรถของประโยคก็เสียไปด้วย เพื่อแสดงความที่ประโยคและอรรถของประโยคไม่มีความต่างกันเพราะโทษของบท บทมีอสามาตถิยาภิเธยยะเป็นต้น จึงถูกกล่าวไว้ภายในโทษแห่งอรรถของประโยคมีโอจิตยหีนเป็นต้น ข้อนั้นเป็นอย่างไร คือ นักปราชญ์โบราณได้แสดงประโยคที่เสียไว้มากมาย เช่น ประโยคที่แต่งด้วยบทที่มีอรรถขัดแย้งกันเป็นต้นว่าเป็นวิรุทธะ ในคำว่า “หริสมานยี” นี้ คำว่า “ริส” ที่มี “ห” อยู่ข้างหน้า (หริส) ย่อมเคลื่อนไปจากอรรถที่ต้องการ ชื่อว่า ภฏฐะ คำที่ประกอบด้วยอรรถหลายอย่างที่ไม่ปรากฏชัด ชื่อว่า คุฬหะ เช่น “สกฺโก สหสฺสคู” ด้วยประการฉะนี้ โทษมีภฏฐะและคุฬหัตถะเป็นต้น ย่อมขัดกับปสาทาลังการ Vākyepi visandhikamihānupayogīti ca, vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ, vākyantarapadasammissaṃ ‘‘apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārata’’miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca. และในส่วนของประโยค โทษคือวิสันธิกะในที่นี้ไม่เป็นประโยชน์ ประโยคที่แทรกอยู่ในประโยคอื่นชื่อว่า วากยคัพภะ และประโยคที่ปะปนด้วยบทของประโยคอื่น เช่น “อปาถยเมโส ทิสฺสติ, เวชฺชํ ขาทตฺยนาคตํ” เป็นต้น ชื่อว่า วากยสังกีรณะ ย่อมสงเคราะห์เข้าในพยาเกียรณะ ‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā; Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti. “ในสวนแห่งหนึ่ง ข้าพเจ้าเห็นเถาวัลย์มีใบอ่อน ๕ ใบ ช่อดอกไม้ของเถาวัลย์นั้นมีอยู่ที่ใบอ่อนทุกๆ ใบอย่างไร้ประโยชน์” Idamavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca, tattha ca kavinā uyyānasaddena gehaṃ, latāvācinā vallarīsaddena aṅganā, pallavasaddena karacaraṇadasanacchadā, mañcarīsaddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā, vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā, na tu sabbathā pariccāgena. Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī’’ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ, vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ, vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya, tampi bodhayitumavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti. และคำนี้เป็นอวาจกะที่อาศัยปริศนาที่ถูกลืม ในที่นั้น กวีประสงค์จะกล่าวถึงบ้านด้วยคำว่าอุทยาน, กล่าวถึงสตรีด้วยคำว่าวัลลรีซึ่งเป็นคำที่หมายถึงเถาวัลย์, กล่าวถึงมือ เท้า และริมฝีปากด้วยคำว่าปัลลวะ, และกล่าวถึงความงามของเล็บและความงามของฟันด้วยคำว่ามัญจรี. แม้ในอรรถของประโยค การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืนเป็นต้นซึ่งเป็นวิรุทธะ (ขัดแย้ง) ก็สงเคราะห์เข้าในวิโรธินิลีน (ซ่อนความขัดแย้ง) ไม่ใช่การละทิ้งโดยประการทั้งปวง. นัยโดยย่อนี้ที่สำเร็จลงตามนัยที่กล่าวมาแล้วนี้เท่านั้น ย่อมเพียงพอเพื่อยังกวีทั้งหลายคือบัณฑิตชนให้รู้แจ้ง แม้โทษอื่นที่ทำให้ลำบากใจ เช่น 'ทำไมหนอ เมื่อมี (โทษ) เช่นนี้อยู่ จึงยังมีการแต่ง (บทกวี) กันอยู่อีก' อันเป็นการก่อให้เกิดความสงสัย และโทษอื่น ๆ เช่น อสาธุ, สันทิทธะ, ปริยายเญยยะ, อัปปตีตัตถะ, อัปปโยชกะ, ทุพโพธะ, เทสิยะ เป็นต้น ในปทโทษ, อธิกะ, อูนะ, ภคคฉันท์ เป็นต้น ในวากยโทษ และอุปักกโมปสังหารวิสมะ เป็นต้น ในวากยัตถโทษ หากพึงมีอยู่ โทษนั้นก็สามารถทำให้เข้าใจได้ โดยที่ผู้มีปัญญาสามารถอนุมานได้ตามโทษที่กล่าวมาแล้ว. Evaṃ vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā, te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā, lakkhaṇato tu saṅgahitā. Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti. และความประสงค์ของท่านผู้รจนาคัมภีร์ผู้กล่าวอย่างนี้ คือ โทษทั้งหลายใดที่ไม่ได้กล่าวโดยการจำแนก โทษเหล่านั้นข้าพเจ้าได้ย่อไว้แล้วเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยาวเกินไป แต่ได้สงเคราะห์ไว้โดยลักษณะ เพราะว่าใครเล่าจะพึงให้ถึงที่สุดแห่งโทษเหล่านั้นได้. Tattha saddasatthaviruddhamasādhu. Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate, taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ, yathā ‘‘ravimhihimahā’’ti, idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ, yathā ‘‘vaḷavāmukhene’’ti ettha ‘‘assavanitānanena’’ iti. Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati, taṃ appatītatthaṃ, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ iccādiko dubbodho, kani kaññe khādayo gaggharikā. ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’iccādiko desiyo, tallo jalāsayaviseso, gallo kapolo. ‘‘Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi. Nettamanañjana’’ntiādikaṃ adhikaṃ. ‘‘Akaṅkaṇo pāṇī’’tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘saggasevīna’’nti adhikanti. Yattha vattabbassa ūnatā, taṃ ūnaṃ, yathā ‘‘tilokatilakaṃ muni’’ntiādi. Ettha ‘‘vandāmī’’ti ūnaṃ, chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ. Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ, taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ. ในบรรดาโทษเหล่านั้น คำที่ขัดต่อตำราไวยากรณ์ ชื่อว่า อสาธุ. คำใดอาศัยเหตุมีกิริยาเป็นต้นแล้วย่อมเป็นไปในอรรถอื่นด้วย คำนั้นที่ใช้เพียงในฐานะเป็นชื่อเรียก (แต่มีความหมายกำกวม) ชื่อว่า สันทิทธะ เช่น 'รวิมหิหิมหา' (ในหิมะที่ดวงอาทิตย์...) แต่คำนี้ย่อมใช้ได้ในอรรถที่เป็นวิเสสนะ. บทที่แต่งขึ้นด้วยคำไวพจน์อื่นของคำที่เป็นชื่อที่รู้จักกันดี ชื่อว่า ปริยายเญยยะ เช่น 'วฬวามุเขน' (ด้วยปากม้าตัวเมีย) ในที่นี้หมายถึง 'อัสสวณิตานเนน' (ด้วยใบหน้าของนางม้า). คำใดกล่าวถึงคุณของวิเสสยะ (นามหลัก) โดยความเป็นสิ่งที่ไม่คลาดเคลื่อนอย่างยิ่ง (แต่คนทั่วไปไม่เข้าใจ) ชื่อว่า อัปปตีตัตถะ เช่น 'กัณหมสี' (เขม่าดำ). คำที่ไม่มีประโยชน์ต่ออรรถที่เข้าใจแล้ว ชื่อว่า อัปปโยชกะ เช่น 'อติเผนิลํ สาครลํฆี' (เขาข้ามมหาสมุทรที่มีฟองมาก). คำว่า 'มนุญญัทธนโย ปาเท, ขาทโย กนิ ภันติ เต' เป็นต้น ชื่อว่า ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), คำว่า กนิ หมายถึง กัญเญ (หญิงสาว), ขาทโย หมายถึง คัคฆริกา (กระพรวน). คำว่า 'อิเม ลาวัญญตัลลา เต, คัลลา โลลวิโลจเน' เป็นต้น ชื่อว่า เทสิยะ (คำถิ่น), ตัลโล หมายถึง สระน้ำชนิดหนึ่ง, คัลโล หมายถึง แก้ม. คำว่า 'สัคคเสวีนำ ริปูนมิตถีนมกังกโณ ปาณิ. เนตตมนัญชนํ' เป็นต้น ชื่อว่า อธิกะ (เกิน). เพราะความเป็นหญิงหม้ายเป็นสิ่งที่ทราบได้ด้วยคำว่า 'มือไม่มีกำไล' เป็นต้น ดังนั้นคำว่า 'สัคคเสวีนำ' (ของเหล่าสตรีของศัตรูผู้ไปสู่สวรรค์) จึงเป็นคำเกิน. ในที่ใดมีความบกพร่องของสิ่งที่ควรกล่าว ที่นั้นชื่อว่า อูนะ เช่น 'ติโลกติลกํ มุนิ' เป็นต้น ในที่นี้คำว่า 'วันทามิ' (ข้าพเจ้าไหว้) บกพร่องไป. วาจาที่ประกอบด้วยความแตกแห่งฉันท์ ชื่อว่า ภคคฉันท์ (ฉันท์เสีย) ซึ่งปรากฏชัด. ความไม่สม่ำเสมอด้วยการเริ่มต้นและการจบ ชื่อว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ, โทษนั้นพึงทราบว่าเป็นการละทิ้งลำดับที่เริ่มต้นไว้แล้วไปวางลำดับอื่นแทน. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ จบความในฎีกาชื่อมหาสามี ในสุโพธาลังการะ Dosāvabodhaparicchedo. ปริจเฉทว่าด้วยการกำหนดรู้โทษ. 67. Evaṃ ‘‘sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyaha’’nti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘katotre’’ccādinā nigamento dose saṅkhipati. Atra imasmiṃ adhikāre, paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce, taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti. Niyati avuttopi attho etenāti ca, saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho. 67. ครั้นได้กระทำตามปฏิญญาที่กล่าวไว้ว่า 'ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะของโทษเหล่านั้นพร้อมด้วยตัวอย่าง' ดังนี้ให้สำเร็จแล้ว บัดนี้ (ผู้แต่ง) เมื่อจะสรุป จึงย่อโทษทั้งหลายด้วยคำว่า 'กโตตฺเร' (กโต อตฺร) เป็นต้น. ในอธิการนี้ หรือในปริจเฉทนี้ การจำแนกอันประเสริฐของโทษเหล่านั้น มีปทโทษเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว เป็นการจำแนกอันยอดเยี่ยมเพราะกำหนดตามลักษณะที่ไม่ขัดแย้งกัน คือการจำแนกโดยไม่ปะปนกัน อันข้าพเจ้าได้กระทำและกล่าวไว้แล้วด้วยนัยแห่งการย่อ คือด้วยลำดับแห่งการย่อที่พึงขยายความได้. ลำดับแห่งการย่อที่กล่าวมาแล้วนี้แล ย่อมสามารถเพื่อยังโทษอื่น ๆ มีอสาธุและสันทิทธะเป็นต้นที่มีอยู่ ให้รู้แจ้งได้ทั้งหมด เพื่อขจัดความลำบากของกวีผู้แต่งที่เกิดขึ้นว่า 'เราจะกระทำคำที่ใช้เช่นนี้ในโครงสร้างบทประพันธ์ได้อย่างไรหนอ'. อนึ่ง มีวิเคราะห์ว่า 'อรรถที่แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ย่อมถูกนำมาด้วยนัยนี้' (นิยติ อวุตฺโตปิ อตฺโถ เอเตนาติ) และวิเคราะห์ว่า 'นัยนั้นด้วย เป็นการย่อด้วย' (สงฺเขโป จ โส นโย จาติ) ชื่อว่า สังเขปนัย. Ihāniddiṭṭhaṃ สิ่งที่ไม่ได้ระบุไว้ในที่นี้ ‘‘Nihantu soyaṃ jalitaṃ, pataṅgo aripāvaka’’ntiādikaṃ เช่นคำว่า 'นิหนฺตุ โสยํ ชลิตํ, ปตงฺโค อริปาวกํ' เป็นต้น Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ, ettha sūriyavācako pataṅgasaddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti. โทษมีอักขมัตถันตระเป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะสงเคราะห์เข้าในวิรุทธัตถันตระ (อรรถอื่นที่ขัดแย้งกัน). ในที่นี้ คำว่า ปตังคะ ซึ่งหมายถึงพระอาทิตย์ ย่อมหมายถึงหิ่งห้อยได้ด้วย, เมื่อเป็นเช่นนั้น อรรถอื่น (คือหิ่งห้อย) จึงไม่สามารถทำลายไฟคือศัตรูตามที่ประสงค์จะกล่าวได้. ‘‘Vacanti gaṇḍi’’ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ. Appayuttapadādidoso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto. คำว่า 'วจนฺติ คณฺฑิ' เป็นต้น เป็นคำที่ไม่พบในคัมภีร์ แต่พึงสำเร็จได้ด้วยลักษณะเท่านั้น. โทษมีอัปปยุตตบท (บทที่ไม่ได้ใช้) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในกิลิฏฐปทโทษ (บทที่เศร้าหมอง/เข้าใจยาก) จึงไม่ได้กล่าวไว้. Gajahesāturaṅgakoñcanādādisambandhadūsitañca. Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payuttamappatītannāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti. Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ. และคำที่เสียเพราะความเกี่ยวข้อง (ที่ผิดธรรมชาติ) เช่น เสียงม้าร้องในช้าง และเสียงช้างร้องในม้าและนกกระเรียนเป็นต้น. และคำที่มีชื่อว่าอัปปตีตะ คือคำที่มีความหมายไม่เป็นที่รู้จัก เช่น รูปขันธ์เป็นต้นที่รู้จักกันดีในพระอาคมของพระชินเจ้า แต่นำไปใช้ในที่อื่น. สองอย่างนี้ย่อมเป็นโลกวิโรธะ (ขัดต่อโลก) และอาคมวิโรธะ (ขัดต่อคัมภีร์) ตามลำดับ จึงสงเคราะห์เข้าในวิโรธิบท. ส่วนคำที่ต้องอาศัยเหตุ (ที่ต้องนำมาเติมเอง) เพราะเป็นเหตุที่พึงนำมา จึงสงเคราะห์เข้าในเนยยะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ‘‘Devo voharatu klesaṃ, rāhukhinno divākaro’’ 'ขอพระอาทิตย์ผู้ถูกราหูเบียดเบียน จงกำจัดกิเลสเถิด' Iccādikaṃ asamatthābhidhāyiccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ. Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘rāhukhinno’’ti padena ñāyati. คำว่า อสมัตถาภิธายี (การกล่าวคำที่ไม่สามารถ) เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในโอจิตตยหีนะ (ขาดความเหมาะสม) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ พระอาทิตย์เองถูกราหูจับแล้ว ย่อมไม่สามารถกำจัดกิเลสของผู้อื่นได้, ความไม่สามารถนั้นย่อมทราบได้ด้วยบทวิเสสนะว่า 'ราหุขินโน' (ผู้ถูกราหูเบียดเบียน). Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ. Duruccāraṇabhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti. ‘‘Harisamānayī’’ti vattabbe hapubbaṃ risa’mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭhañca ‘‘sakko sahassagū’’iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ. Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti. คำที่แสดงหรือกล่าวถึงสิ่งอื่นของความน่ารังเกียจ ความอัปมงคล และความไม่เป็นสัตบุรุษทั้งสามอย่าง หรืออรรถอื่นที่เป็นคำหยาบ ย่อมรวมอยู่ในโทษของคำหยาบในอรรถของประโยคเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้ไม่เป็นที่พอใจ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ลักษณะของคำที่ออกเสียงยาก (คือ) คำที่แข็งกระด้าง ย่อมไม่ต่างจากคำที่หยาบคายในการผูกประโยค จึงไม่ได้กล่าวไว้. เมื่อควรจะกล่าวว่า 'หริสมานยี' (Harisamānayī) แต่กลับกล่าวแยกส่วนเป็น 'ห' นำหน้าแล้วตามด้วย 'ริสมานยิ' (hapubbaṃ risa’mānayi) เป็นต้น ย่อมเป็นคำที่ผิดพลาดเพราะหลุดจากอรรถที่ต้องการ และคำว่า 'สักโก สหัสสคู' (สักกะผู้มีโคพันตัว) เป็นต้น ย่อมเป็นคำที่ซ่อนเร้นอยู่ในเรื่องที่ไม่เป็นที่รู้จัก, โทษมีอรรถที่ซ่อนเร้นเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถูกละทิ้งด้วยการรับเอาคุณแห่งความเลื่อมใสเท่านั้น เพราะขัดต่อปสาทาลังการะ (เครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ ชื่อของท้าวสักกะว่า 'สหัสสคู' (ผู้มีโคพันตัว) ย่อมเป็นคำที่ซ่อนเร้น เพราะมีวิเคราะห์ว่า 'มีโคพันตัวเป็นตา' (มีตาพันดวง). Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ. Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca, vākyantarapadasammissaṃ. แม้ในโทษของประโยค ประโยคที่ไม่มีสนธิก็ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะไม่เป็นประโยชน์. และประโยคที่ประกอบด้วยประโยคที่ตกอยู่กลางประโยค (คือ) ประโยคซ้อนประโยค, และคำที่ปะปนกับบทของประโยคอื่น. ‘‘Apāthyameso dissati, vejjaṃ khādatyanārataṃ’’ "ผู้นี้ปรากฏว่า (กล่าว) สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, กิน (สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์) เสมอ, (โกรธ) หมอ" Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ. Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati. Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati. Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati. Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma. คำว่า 'วากยสังกีรณะ' เป็นต้น ย่อมรวมอยู่ใน 'พยากีรณะ' (คำที่กระจัดกระจาย) จึงไม่ได้กล่าวไว้. ในที่นี้ หมอผู้นี้ปรากฏว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อโรคเสมอ. ผู้ป่วยผู้นี้กินสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ. (ผู้ป่วย) ปรากฏว่าโกรธหมอ. ประโยคที่มีสนธิแม้ในหลายประโยคเช่นนี้ ย่อมชื่อว่า 'สังกีรณะ' (ปะปนกัน). ‘‘Kācuyyāne mayā diṭṭhā, vallarī pañcapallavā; Pallave pallave mudhā, yassā kusumamañcarī’’ti. "ข้าพเจ้าเห็นเถาวัลย์มีห้าใบ ในสวนของกาจู, ช่อดอกไม้ของเถาวัลย์นั้นไร้ประโยชน์ในทุก ๆ ใบ" Idamavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ. Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti? Nayidamevaṃ, ‘‘upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā’’ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā’’ti ceti iminā purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti. Tattha kavinā uyyānasaddena gehañca latāpariyāyavallarīsaddena aṅganā ca pallavasaddena karacaraṇādharā ca mañcarīsaddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā. คำนี้เป็นคำที่สื่อความหมายไม่ได้ (อวาจกะ) ในปริศนาทั้งหลาย เพราะเป็นคำที่ถูกละทิ้งและไม่เกี่ยวข้อง จึงไม่ได้กล่าวไว้. อนึ่ง การที่คำที่สื่อความหมายไม่ได้รวมอยู่ในคำที่ถูกละทิ้ง เพราะตนเองไม่ได้แสดงปริศนาไว้ในที่นี้ ย่อมเป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่ไม่สำเร็จมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น, เพราะคำว่า 'อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา' (ข้าพเจ้าละทิ้งทั้งหมด เพราะกลัวความลำบากของศิษย์) และในบทว่าด้วยการละเว้นโทษของบทที่กำกวมข้างบนว่า 'ปเหฬิกายมารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา' (ความกำกวมที่ปรากฏในปริศนา ไม่ใช่โทษ) ดังนี้ ปริศนา ๑๖ อย่างที่นักปราชญ์โบราณแสดงไว้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย จึงเป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่สำเร็จ. ในที่นั้น กวีประสงค์จะกล่าวถึงบ้านด้วยคำว่า 'อุทยาน' (สวน), และหญิงสาวด้วยคำว่า 'วัลลรี' (เถาวัลย์) ซึ่งเป็นไวพจน์ของเถาวัลย์, และมือ เท้า ริมฝีปาก เป็นต้น ด้วยคำว่า 'ปัลลวะ' (ใบไม้), และความงามของเล็บและฟันด้วยคำว่า 'มัญจรี' (ช่อดอกไม้). Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘katotra saṅkhepanayā’’ti vuttaṃ, na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti. Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘asamatthābhidhāyi’’ādipadaṃ, ‘‘jigucchādittayapakāsakā’’dipadaṃ, kaṭṭhapadaṃ, paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti? Saccaṃ, tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ. เพื่อแสดงว่าความขัดแย้ง เช่น การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืน ซึ่งเป็นความขัดแย้งในความหมายของประโยค ไม่ได้กล่าวไว้ (ในที่นี้) เพราะรวมอยู่ในบทที่มีความขัดแย้งกันแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้โดยนัยแห่งการย่อ' ไม่ใช่ว่าละทิ้งสิ่งเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง. ในที่นี้ เมื่อความบกพร่องในความเหมาะสมและความเข้าใจยากสองอย่างเป็นโทษของความหมายประโยค, เมื่อความหยาบคายในการผูกประโยคเป็นโทษของประโยค, เมื่อความขัดแย้งเป็นโทษของบท, คำว่า 'asamatthābhidhāyi' (กล่าวไม่สมควร) เป็นต้น, คำว่า 'jigucchādittayapakāsakā' (แสดงความน่ารังเกียจสามอย่าง) เป็นต้น, คำที่แข็งกระด้าง, และความหมายของประโยค เช่น การที่ดอกบัวบานในเวลากลางคืน, โทษสี่อย่างเหล่านี้รวมอยู่ในความไม่เหมาะสมเป็นต้น ซึ่งเป็นคนละประเภทกันได้อย่างไร? จริงอยู่ ถึงกระนั้น เมื่อบทเสียแล้ว ชื่อว่าประโยคและความหมายของประโยคไม่เสียนั้นไม่มี ดังนั้น เพื่อให้นักเรียนรู้ว่าโทษของบท โทษของสนธิ โทษของประโยค และโทษของความหมายของประโยคไม่ต่างกัน จึงควรรู้ว่าโทษของบทเป็นต้นรวมอยู่ในโทษของความหมายของประโยคเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้เอง ประโยคที่ประกอบด้วยบทที่มีความหมายขัดแย้งกันเป็นต้น ซึ่งนักปราชญ์โบราณได้แสดงไว้ว่าเป็นประโยคที่เสียมากมาย โดยกล่าวว่า 'มีความขัดแย้ง' เป็นต้น ก็พึงเห็นได้. Imāyeva gāthāya ‘‘tamatthi ce khedakaraṃ parampī’’ti ettha parasaddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti. Ettha saddasatthaviruddhamasādhu nāma. Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma, yathā ‘‘ravimhi himahā’’ti. Ettha himahā ravīti visesane kate doso natthi. Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma, yathā ‘‘vaḷavāmukhassa assavanitānana’’nti. Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma, yathā ‘‘kaṇhamasī’’ti. Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma, yathā ‘‘atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī’’ti. Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma, yathā– ด้วยคาถานี้เอง ในคำว่า 'หากมีสิ่งอื่นที่ทำให้ลำบาก' คำว่า 'อื่น' (ปร) ย่อมครอบคลุมถึงโทษของบท เช่น อสาธุ (ผิดไวยากรณ์), สันทิธะ (กำกวม), ปริยายเญยยะ (ต้องรู้โดยอ้อม), อัปปตีตัตถะ (ความหมายไม่ปรากฏชัด), อัปปโยชกะ (ไม่มีประโยชน์), ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), เทสิยะ (ภาษาถิ่น) เป็นต้น และโทษของประโยค เช่น อธิกะ (เกิน), อูนะ (ขาด), ภคคฉันทะ (ฉันทลักษณ์เสีย) เป็นต้น และโทษของความหมายประโยคที่เรียกว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ (ความไม่สม่ำเสมอของการเริ่มต้นและการสรุป). ในที่นี้ สิ่งที่ขัดต่อตำราไวยากรณ์เรียกว่า อสาธุ. การใช้ชื่อที่ใช้ในความหมายอื่นโดยอาศัยเหตุแห่งการสำเร็จกิริยา โดยไม่มีคำวิเศษณ์ประกอบในส่วนของชื่อ เรียกว่า สันทิธะ (กำกวม), เช่น 'ดวงจันทร์ในดวงอาทิตย์' (ravimhi himahā). ในที่นี้ เมื่อทำวิเสสนะว่า 'ดวงจันทร์คือดวงอาทิตย์' โทษย่อมไม่มี. คำที่แต่งขึ้นด้วยชื่อที่เป็นไวพจน์ของคำนามที่รู้จักกันดี เรียกว่า ปริยายเญยยะ (ต้องรู้โดยอ้อม), เช่น 'ปากม้าของม้าตัวเมีย' (vaḷavāmukhassa assavanitānana). คำที่แสดงคุณลักษณะของวิเสสยะโดยไม่มีความหมายที่ยิ่งใหญ่ เรียกว่า อัปปตีตัตถะ (ความหมายไม่ปรากฏชัด), เช่น 'เขม่าดำ' (kaṇhamasī). คำที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อเนื้อความที่ได้รับแล้ว เรียกว่า อัปปโยชกะ (ไม่มีประโยชน์), เช่น 'ข้ามมหาสมุทรที่มีฟองมากเกินไป' (atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī). คำที่ไม่เป็นที่รู้จักกันดี เรียกว่า ทุพโพธะ (เข้าใจยาก), เช่น– ‘‘Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te’’ti. "เท้าของเธอมีเสียงไพเราะ, กำไลข้อเท้าของเธอเปล่งประกาย" ดังนี้. Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti. Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma. Yathā– ข้าแต่กัญญา (กนิ), เท้าของเธอมีเสียงไพเราะ (คือประกอบด้วยเสียงที่น่ารื่นรมย์), กำไลข้อเท้า (ขาทโย คือ กัคฆริกา) เปล่งประกาย (ภันติ คือ ทิพพันติ). คำที่รู้จักกันดีในบางท้องถิ่นเท่านั้น เรียกว่า เทสิยะ (ภาษาถิ่น), เช่น– ‘‘Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane’’ti. "แก้มของเธอผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลไปมา, งดงามดุจสระน้ำ" ดังนี้. He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti. Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payuttamadhikaṃ nāma. Yathā– ข้าแต่ผู้มีนัยน์ตาเหลียวแลไปมา, แก้ม (กัลลา คือ กโปล) ของเธอเหล่านี้งดงามดุจสระน้ำ (ลาวัณยตัลลา คือ ชลาศัยพิเศษที่น่ารื่นรมย์). คำที่ใช้โดยอาศัยความหมายที่แสดงไว้แล้วด้วยเล่ห์บางอย่าง เรียกว่า อธิกะ (เกิน), เช่น– ‘‘Tvayi rājati rājinda, ripūnaṃ saggasevinaṃ; Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi, siyā nettamanañjana’’nti. "ข้าแต่พระราชาผู้เป็นจอมนรชน, เมื่อพระองค์ทรงรุ่งเรือง, มือของสตรีของเหล่าศัตรูผู้ไปสู่สวรรค์ (ตายแล้ว) ย่อมไม่มีกำไล, นัยน์ตาของพวกนางย่อมไม่มีอัญชัน" ดังนี้. Ettha ‘‘akaṅkaṇo pāṇi, nettamanañjana’’nti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘saggasevina’’nti idaṃ adhikaṃ nāma. Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma. ‘‘Tilokatilakaṃ muni’’nti ettha ‘‘vandāmī’’ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ. Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma. Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti. Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma. Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ. ในที่นี้ ด้วยคำว่า 'มือไม่มีกำไล นัยน์ตาไม่มีอัญชัน' นี้เอง ความเป็นม่ายของสตรีทั้งหลายย่อมเป็นอันทราบได้อยู่แล้ว ดังนั้น คำว่า 'ผู้เสพสวรรค์' (ผู้ไปสู่สวรรค์) ที่นำมาใช้เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงชื่อว่า อธิกะ (เกิน). ประโยคที่บกพร่องจากสิ่งที่ควรกล่าว ชื่อว่า อูนะ (ขาด). ในคำว่า 'พระมุนีผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งสามโลก' นี้ เพราะไม่ได้กล่าวคำที่ควรกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขอนมัสการ' จึงชื่อว่า อูนะ. สิ่งที่ประกอบด้วยความบกพร่องแห่งฉันท์ ชื่อว่า ภคคฉันทะ (ฉันท์เสีย). สิ่งนี้ย่อมปรากฏชัดโดยความขาดและเกินแห่งอักษรและคณะของฉันท์นั้นๆ. สิ่งที่ไม่สม่ำเสมอตั้งแต่ต้นจนจบ ชื่อว่า อุปักกโมปสังหารวิสมะ (ความไม่สม่ำเสมอแห่งการเริ่มต้นและการลงท้าย). พึงทราบว่าสิ่งนี้คือการละทิ้งลำดับที่เริ่มไว้แล้วดำเนินไปด้วยลำดับอื่น. Iti subodhālaṅkāranissaye ในนิสสัยสุโพธาลังการะ ดังนี้ Paṭhamo paricchedo. ปริจเฉทที่ 1 2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā 2. พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งการละเว้นโทษ 68. Kadāci kavikosallā, virodho sakalopya’yaṃ; Dosasaṅkhyamatikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate. บางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ ก้าวล่วงพ้นนับว่าเป็นโทษแล้ว ย่อมเข้าสู่หนทางแห่งคุณ. 69. Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā; Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate. เพราะเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้งแห่งความขัดแย้งทั้งหลายที่กล่าวแล้วพึงมีได้โดยประการใด การรู้แจ้งการละเว้นโทษจะถูกนำมากล่าวโดยประการนั้นในบัดนี้. 68-69. Iccevaṃ dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘kadācī’’tyādi. Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu, dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci, na sabbadā. Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā, na tu yathā tathā ceti. ‘‘Tene’’ccādi. Yenevaṃ, tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya, tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho, tassa avabodho, tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho. 68-69. ครั้นกำหนดการจำแนกโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงลำดับการละเว้นโทษตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'บางครั้ง' เป็นต้น. ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ อันเกิดจากความหมายที่ขัดกันเป็นต้น ไม่ใช่เพียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโทษทั้งหลาย หรือก้าวล่วงพ้นการนับว่าเป็นโทษ คือความเป็นโทษ แล้วเข้าถึง คือยอมรับหนทางแห่งคุณ คือความเป็นคุณ ในบางครั้ง ไม่ใช่ทุกเมื่อ. ทั้งนี้ด้วยความเชี่ยวชาญของกวีผู้รจนา อันมีเหตุคือความฉลาดที่มีลักษณะเป็นการกำหนดถือเอาเนื้อหาเช่นนั้น ไม่ใช่ว่าจะเป็นไปอย่างไรก็ได้. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' เป็นต้น มีความว่า เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ไม่มีโทษ แห่งความขัดแย้งทั้งหลายมีความหมายที่ขัดกันเป็นต้นที่กล่าวแล้ว พึงมีได้โดยประการใด การละเว้นโทษ คือการทำให้ห่างไกล ย่อมถูกรู้แจ้ง คือถูกทราบด้วยบทนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อวโพธะ (การรู้แจ้ง) ปริจเฉทที่มีชื่อเช่นนั้น บัดนี้ย่อมถูกนำมา คือถูกนำมากล่าว อธิบายว่า ถูกกล่าว. 68-69. Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘kadācī’’tyādimāha. Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ, dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati, tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā siyā yena pakārena bhaveyya, tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate. Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti, tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo. 68-69. ครั้นกำหนดการจำแนกโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มเพื่อการละเว้นโทษตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'บางครั้ง' เป็นต้น. ความขัดแย้งแม้ทั้งหมดนี้ มีโทษของบทเป็นต้น ก้าวล่วงพ้นการนับว่าเป็นโทษ คือความเป็นโทษ ในบรรดาโทษทั้งหลาย ในบางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี คือด้วยความฉลาดแห่งปัญญาที่มีลักษณะเป็นการคุ้นเคยในไวยากรณ์ อภิธาน ฉันท์ และอลังการเป็นต้น เพราะเหตุที่ย่อมเข้าถึง คือยอมรับหนทางแห่งคุณ คือความเป็นคุณโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น ความไม่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ไม่ขัดแย้ง แห่งความขัดแย้งทั้งหลายมีโทษของบทเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว พึงมีได้โดยประการใด ปริจเฉทที่มีชื่อว่า 'การรู้แจ้งการละเว้นโทษ' เพราะเป็นเหตุให้รู้แจ้งลำดับการละเว้นที่เกี่ยวข้องกับโทษของบทเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วนั้น บัดนี้ย่อมถูกนำมากล่าวในโอกาสที่ได้รับแล้ว. มีอธิบายว่า โทษตามที่กล่าวแล้วย่อมถึงความเป็นผู้ไม่มีโทษด้วยความสามารถของกวี เราจักแสดงคำแนะนำถึงความสามารถนั้น. Padadosaparihāravaṇṇanā พรรณนาการละเว้นโทษของบท Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā – ในการละเว้นความหมายที่ขัดกันนั้น มีตัวอย่างดังนี้ 70. Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ; Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ. เมฆที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนผู้ได้รับความสุขจากการเห็นข้าวสาลีที่สุกงอม ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ. 70. ‘‘Vindanta’’miccādi. Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti. Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā. 70. คำว่า 'วินฺทนฺตํ' เป็นต้น. เมฆคือผู้ให้น้ำที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนนั้นผู้ได้รับความสุขคือความโสมนัสทางใจจากการเห็นข้าวสาลีที่ประกอบด้วยความสุกงอม หรือข้าวสาลีที่น่ารื่นรมย์มีข้าวสาลีแดงเป็นต้น ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ. ในที่นี้ การให้ความทุกข์แก่ชนเช่นนั้น ย่อมสมควรแก่เมฆที่มีพิษ (หรือเมฆที่ขาวสะอาดซึ่งไม่มีฝน) ดังนั้น ความเป็นผู้มีความหมายขัดกันจึงถูกละเว้นแล้ว. 70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ. ‘‘Vindanti’’ccādi. Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ, manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye, na sukhayateva. Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti. Pākena sālinoti viggaho. Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu. 70. ในการละเว้นความหมายที่ขัดกันนั้น มีตัวอย่างดังนี้. คำว่า 'วินฺทนฺติ' เป็นต้น. เมฆผู้ให้น้ำที่ใสสะอาด (หรือมีพิษ) นี้ จะยังชนนั้นคือชาวนาผู้เสวย คือได้รับความสุขคือความโสมนัสทางใจอันมีเหตุมาจากการเห็นข้าวสาลีที่ประกอบด้วยความสุก หรือข้าวสาลีที่น่ารื่นรมย์มีข้าวสาลีแดงเป็นต้น ให้มีความสุขได้อย่างไรหนอ คือย่อมไม่ให้มีความสุขเลย. การให้ความทุกข์แก่ชนเช่นนั้น ย่อมสมควรแม้แก่เมฆผู้ให้ยาพิษ (หรือเมฆที่ขาวสะอาด) ด้วยเหตุนี้ ความหมายอื่นที่ขัดกันจึงเป็นอันถูกกำจัดไป. 'ปาเกน สาลี' เป็นรูปวิเคราะห์. บทว่า 'สุขเยติ' เป็นนามธาตุ ในความหมายว่า 'ย่อมทำความสุข'. Yathā vā – หรืออีกอย่างหนึ่ง เช่น 71. Vināyakopi nāgosi, Gotamopi mahāmati; Paṇītopi rasāpeto, Cittā me sāmi te gati. ข้าแต่ท่านผู้เป็นนาย แม้ทรงเป็นพระวินายก (ผู้นำ/พระพุทธเจ้า) ก็ทรงเป็นนาค (ผู้ประเสริฐ/งู) แม้ทรงเป็นพระโคดม (พระพุทธเจ้า/โค) ก็ทรงเป็นผู้มีปัญญามาก แม้ทรงเป็นผู้ประณีต (พระสุคต/รสประณีต) ก็ทรงปราศจากรส (ปราศจากกิเลสรส/ปราศจากรสชาติ) ความเป็นไปของท่านน่าอัศจรรย์แก่ข้าพระองค์. 71. ‘‘Vināyakopi’’ccādi. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo, satte vinetīti vināyako, vuddho, bhagavā ca. Tattha yadā vināyako garuḷo, tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ, pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato. Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu, gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca. Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato. Pakkhantare tu na byāghāto. Paṇīto madhuro raso, uttamo ca sugato. Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati, bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati. Me mama. Sāmīti āmantanaṃ. Te tava gati pavatti cittā abbhutāti. Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ. 71. คำว่า 'วินายโกปิ' เป็นต้น. วินายก คือผู้นำของเหล่านก (วี) ได้แก่ ครุฑ, และวินายก คือผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ พระพุทธเจ้า และพระผู้มีพระภาค. ในคำนั้น เมื่อวินายกหมายถึงครุฑ เมื่อนั้นบทว่า 'นาโค' ที่หมายถึงงู ย่อมขัดกัน แต่ในอีกฝ่ายหนึ่ง (เมื่อหมายถึงพระพุทธเจ้า) ย่อมไม่ขัดกัน เพราะพระผู้มีพระภาคไม่มีอาคะ (โทษ) มีราคะเป็นต้น. โคดม คือโคที่ประเสริฐกว่าโคเหล่านี้ ได้แก่ สัตว์ชั้นต่ำ, และโคดม คือพระผู้มีพระภาค เพราะทรงอุบัติในโคตมวงศ์. บทว่า 'ท่านเป็นสัตว์ชั้นต่ำและเป็นผู้มีปัญญามาก' ย่อมขัดกัน เพราะสัตว์ที่ต่ำอย่างยิ่งย่อมไม่มีปัญญามาก. แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งย่อมไม่ขัดแย้งกัน. ประณีต คือรสหวาน, และประณีต คือพระสุคตผู้สูงสุด. ในคำนั้น บทว่า 'ท่านปราศจากรสหวาน' ย่อมขัดกัน แต่สำหรับพระผู้มีพระภาค บทว่า 'ปราศจากรสมีสิงคารรสเป็นต้น' ย่อมสมควร. บทว่า 'เม' แปลว่า ของข้าพเจ้า. บทว่า 'สามิ' เป็นคำเรียก. บทว่า 'เต คติ จิตฺตา' คือความประพฤติ (ความเป็นไป) ของท่านน่าอัศจรรย์. ในที่นี้ ความหมายอื่นที่ขัดกันเป็นวิโรธาลังการที่น่าสรรเสริญ ดังนั้น โทษนั้นจึงถูกละเว้นด้วยอลังการนั้น. 71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā. ‘‘Vināyako’’ccādi. He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi. No ce, vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi. Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi. No ce, gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi. Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi. No ce, paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi. Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā. Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ, tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato. Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Satte vinetīti vināyako, buddho. Natthi āgu etassāti nāgo, buddho. Gunnamatisayena gotamo, pasu. Mahatī mati assāti mahāmati, buddho. Padhānattaṃ nīto paṇīto, madhuro raso. Rasato apetoti rasāpeto, buddhoti viggaho. 71. หรืออีกอย่างหนึ่ง การแก้ไขโทษที่กล่าวมาแล้วเป็นเช่นนี้ บทว่า วินายโก เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เป็นนาย ท่านแม้เป็นวินายก (คือครุฑ) ก็เป็นนาค (คือพญานาค) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นวินายก (คือผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย) ก็เป็นนาค (คือผู้ไม่มีกิเลส) ท่านแม้เป็นโคดม (คือสัตว์ผู้ประเสริฐ) ก็เป็นผู้มีปัญญามาก (มหามาติ) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นโคดม (โดยโคตร) ก็เป็นผู้มีปัญญามาก ท่านแม้เป็นประณีต (คือรสหวาน) ก็ปราศจากรส (รสาเปโต) ถ้าไม่เช่นนั้น ท่านแม้เป็นประณีต (คือผู้สูงสุด) ก็ปราศจากรส (คือสิงคารรสเป็นต้น) ความเป็นไปของท่านนั้นน่าอัศจรรย์แก่ใจของข้าพเจ้า ในที่นี้ ความเป็นนาคของครุฑ ความเป็นผู้มีปัญญาของสัตว์ และความเป็นผู้ไม่มีรสของสิ่งที่ประณีต ย่อมขัดกัน ถึงกระนั้น เพราะในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดกัน โทษแห่งความหมายที่ขัดกันจึงถูกขจัดไป ด้วยอลังการแห่งความขัดแย้งที่น่าสรรเสริญ วิเคราะห์ว่า ผู้นำของนกทั้งหลาย ชื่อว่า วินายก ได้แก่ ครุฑ, ผู้แนะนำสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า วินายก ได้แก่ พระพุทธเจ้า, ผู้ไม่มีโทษ ชื่อว่า นาค ได้แก่ พระพุทธเจ้า, ชื่อว่า โคดม เพราะประเสริฐกว่าโคทั้งหลาย ได้แก่ สัตว์, ผู้มีปัญญามาก ชื่อว่า มหามาติ ได้แก่ พระพุทธเจ้า, สิ่งที่ถูกนำไปสู่ความเป็นประธาน ชื่อว่า ประณีต ได้แก่ รสหวาน, ผู้ปราศจากรส ชื่อว่า รสาเปโต ได้แก่ พระพุทธเจ้า ดังนี้เป็นวิเคราะห์ Ajhatthassa yathā – ตัวอย่างการแก้ไขอธิกัตถะ (เนื้อความเกิน) เช่น 72. Kathaṃ tādiguṇābhāve, Lokaṃ toseti dujjano; Obhāsitāsesadiso, Khajjoto nāma kiṃ bhave. เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น คนชั่วจะยังโลกให้ยินดีได้อย่างไร หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร 72. ‘‘Katha’’miccādi. Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti, tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetīti attho. Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave, na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato’’ti. Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo. 72. บทว่า กถํ เป็นต้น คนชั่วจะยังโลกคือหมู่สัตว์ให้ยินดีได้อย่างไร เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้นในตน ย่อมไม่ยังโลกให้ยินดี ดังนี้เป็นอรรถ ย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยเนื้อความอื่นว่า หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะไม่มีคุณเช่นนั้น ในที่นี้ โทษคือความเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศซึ่งอาศัยความเป็นอธิกัตถะ (มีเนื้อความเกิน) ของหิ่งห้อย ถูกแก้ไขด้วยสำนวนว่า เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น เป็นต้น 72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro, evamuparipi. ‘‘Kathi’’ccādi. Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti, na tosetiyeva, tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave, na bhavatyeva. Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘kathaṃ tādiguṇābhāve’’ccādivākyalīlāya nirākato. Tādī ca te guṇā ceti viggaho. 72. ในคำว่า เช่นเดียวกับอัชฌัตถะ นี้ การแก้ไขคืออัชฌาหาร (การเติมคำ) แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน บทว่า กถิ เป็นต้น คนชั่วคือคนผู้ไม่มีคุณ เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้นคือคุณมีศีลเป็นต้น อันเป็นเหตุให้เกิดความยินดีไม่มีอยู่ในตน จะยังโลกคือหมู่สัตว์ให้ยินดีได้อย่างไร ย่อมไม่ยังโลกให้ยินดีเลย เพราะเหตุนั้น หิ่งห้อยชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ จะเป็นไปได้อย่างไร ย่อมไม่เป็นไปได้เลย ในที่นี้ โทษคือการมีเนื้อความเกินที่ชื่อว่าการส่องแสงไปทั่วทุกทิศของหิ่งห้อย ถูกขจัดไปด้วยลีลาแห่งประโยคว่า เมื่อไม่มีคุณเช่นนั้น เป็นต้น วิเคราะห์ว่า คุณเหล่านั้นด้วย เป็นเช่นนั้นด้วย ชื่อว่า ตาทิคุณา 73. Paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā; Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti. ความมัวหมอง (โทษแห่งบทที่มัวหมอง) เมื่อนำมาใช้ในปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ ความสุขย่อมไม่สวมกอดบุคคลผู้ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ 73. ‘‘Paheḷikāyaṃ’’iccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā. Kīdisīti āha ‘‘piye’’ccādi. Itīti nidassane. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu. Nuiti parivitakke nipāto. Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ. 73. บทว่า ปเหฬิกายํ เป็นต้น ความมัวหมองคือโทษแห่งบทที่มัวหมอง เมื่อเข้าไปอยู่ในวิสัยของปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ ถามว่า เป็นอย่างไร? จึงกล่าวคำว่า ปิเย เป็นต้น บทว่า อิติ เป็นคำแสดงตัวอย่าง ความสุขทางกายและทางใจ ย่อมไม่สวมกอด (ไม่ประกอบ) ซึ่งบุคคลใดที่ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ? บทว่า นุ เป็นนิบาตในความรำพึง ในที่นี้ บทว่า ปิยา ซึ่งเป็นบทที่มัวหมอง ถูกแก้ไขด้วยการยกขึ้นตั้งไว้ในปริศนา 73. ‘‘Paheḷike’’ccādi. Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce, na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti. Kimudāharaṇaṃ? Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti, itisaddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ. No ce, evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā itisaddo pakāratthoti. Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu, āliṅgatevāti. Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti. 73. บทว่า ปเหฬิเก เป็นต้น ถ้าความมัวหมองที่ชื่อว่าโทษแห่งบทที่มัวหมอง เข้าไปอยู่ในวิสัยของปริศนา ย่อมไม่เป็นโทษ อะไรเป็นตัวอย่าง? คือบทว่า ปิยา สุขาลิงฺคิตํ กมฺมาลิงฺคติ นุ โน อิติ พึงทราบว่าคำนี้เป็นเครื่องหมาย (ตัวแทน) ของตัวอย่างที่เหลือ เพราะบทว่า อิติ มีความหมายว่าแสดงตัวอย่าง ถ้าไม่เช่นนั้น เพราะตัวอย่างประเภทนี้ไม่พึงถือเอา บทว่า อิติ จึงมีความหมายว่าประเภท ความสุขทางกายและทางใจ ย่อมไม่สวมกอดซึ่งบุคคลใดที่ถูกหญิงคนรักสวมกอดหรือ? ย่อมสวมกอดนั่นเอง ในที่นี้ บทว่า ปิยา ซึ่งเป็นบทที่มัวหมอง ถูกขจัดไปด้วยการยกขึ้นตั้งไว้ในปริศนา 74. Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada’micchite; Tato yamaka’maññaṃ tu, sabbametaṃmayaṃ viya. ไม่พึงใช้บทที่มัวหมองในยมกที่ประสงค์ แต่ยมกอื่นจากนั้นทั้งหมด ย่อมเป็นราวกับว่าสำเร็จด้วยบทที่มัวหมองนั้น 74. ‘‘Yamake’’ccādi. Tato aññanti icchitayamakato aññaṃ. Tuiti visesajotako. Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya. 74. บทว่า ยมเก เป็นต้น บทว่า ตโต อญฺญํ คือ อื่นจากยมกที่ประสงค์ บทว่า ตุ เป็นศัพท์แสดงความพิเศษ บทว่า เอตํมยํ วิย คือ ราวกับว่าสำเร็จด้วยบทที่มัวหมองนี้ 74. ‘‘Yamake’’ccādi. Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya, tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti. Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ, etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho. 74. บทว่า ยมเก เป็นต้น ไม่พึงใช้บทที่มัวหมองในยมกที่ประสงค์ (ยมกที่น่าปรารถนา) แต่ยมกอื่นจากยมกที่น่าปรารถนานั้นทั้งหมด ย่อมเป็นราวกับว่าถูกทำด้วยโทษแห่งบทที่มัวหมองนี้ ในที่นี้ ยมกที่น่าปรารถนา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว วิเคราะห์ว่า ชื่อว่า เอตํมยะ เพราะสำเร็จด้วยสิ่งนั้น Desavirodhino yathā – ตัวอย่างการแก้ไขความขัดแย้งกับสถานที่ เช่น 75. Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ; Nudantāni’va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale. ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวทั้งหลายก็ได้มีขึ้นแม้บนบก ราวกับว่าขับไล่ความลำบากจากการอยู่อาศัยในน้ำนั้นมาเป็นเวลานาน 75. ‘‘Bodhisatte’’ccādi. Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa. Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasanamāvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti. Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho. 75. บทว่า โพธิสตฺเต เป็นต้น ด้วยอานุภาพคือบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์ผู้เป็นโอรสของพระนางมายาเทวี ผู้เป็นวิเศษลักษณะที่จะกล่าวต่อไป ซึ่งอุบัติขึ้นในวันประสูตินั้น ดอกบัวทั้งหลาย (อัมพุชะ) ก็ได้มีขึ้นแม้บนบก เพราะบุญญานุภาพเป็นสิ่งที่อจินไตย อนึ่ง ดอกบัวเหล่านั้นทำอะไรในสระน้ำเป็นต้น? เหมือนกับขับไล่คือละทิ้งความลำบากที่เกิดจากการอยู่อาศัยในน้ำนั้นมานานแสนนานให้ห่างไกลไป เพราะบุญญานุภาพเป็นสิ่งที่อจินไตย แม้สิ่งอัศจรรย์เช่นนี้ก็มีขึ้นได้ จึงไม่เป็นความขัดแย้งกับสถานที่ 75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ, vāpiādīsu kā kathā. Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘bodhisattappabhāvenā’’ti iminā nirākaroti. Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca, tassa pabhāvoti ca, suciraṃ āvāsoti ca, tena bhūto klesoti ca vākyaṃ. 75. ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ด้วยอานุภาพอันประมาณมิได้ของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวและดอกโกมุทเป็นต้น ซึ่งมีชื่อว่า ‘เกิดในน้ำ’ เพราะมีสภาพเหมือนเกิดในน้ำ ได้เกิดขึ้นบนบก ประหนึ่งว่าขับไล่ความลำบากที่เกิดจากการอยู่อาศัยในน้ำอันเป็นที่อยู่ของพวกมันมาเป็นเวลานานแสนนาน จะกล่าวไปไยถึงในสระน้ำเป็นต้นเล่า ในที่นี้ ท่านแก้ความขัดแย้งทางสถานที่ที่กล่าวว่าดอกบัวเกิดบนบก ด้วยคำว่า ‘ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์’ เพราะการปรากฏขึ้นของสิ่งอัศจรรย์เช่นนี้ย่อมมีได้ด้วยอานุภาพบุญอันประมาณมิได้ของพระโพธิสัตว์ คำว่า ‘สัตตะ’ หมายถึงผู้ข้องอยู่ในโพธิ คือปัญญาในมรรค ๔, คำว่า ‘ปภาวะ’ หมายถึงอานุภาพของท่าน, คำว่า ‘สุจิรัง อาวาสะ’ หมายถึงการอยู่อาศัยมานาน, และคำว่า ‘กิเลสะ’ หมายถึงความลำบากที่เกิดขึ้นเพราะการอยู่นั้น Kālavirodhino yathā – ตัวอย่างความขัดแย้งทางกาลเวลา – 76. Mahānubhāvapisuno, munino mandamāruto; Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ. ลมรำเพยพัดมาอ่อนโยน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี พัดดอกไม้ทุกฤดูให้ร่วงพร้อมกัน 76. ‘‘Mahā’’iccādi. Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa, muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti. Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā, tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo. 76. คำว่า ‘มหา’ เป็นต้น ลมรำเพยที่อ่อนโยนนี้ พัดดอกไม้ที่บานในทุกฤดูให้ร่วงหล่นพร้อมกัน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี คือพระโพธิสัตว์ผู้มีสภาพเหมือนพระมุนีและผู้จะเป็นพระมุนีในอนาคต หรือเป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนีผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในขณะที่ตรัสรู้ ในที่นี้ แม้ว่าดอกไม้ทุกฤดูจะไม่อาจบานพร้อมกันได้ เพราะดอกไม้แต่ละชนิดบานในฤดูต่างกัน แต่สิ่งเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ในขณะเดียว เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนี้ ความขัดแย้งทางกาลเวลาจึงถูกแก้ไขได้ด้วยคำนี้ 76. ‘‘Mahānubhāve’’ccādi. Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa, sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti. Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘mahānubhāvapisuno’’ti iminā nirākaroti. Mahānubhāvassa, mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ. 76. คำว่า ‘มหานุภาเว’ เป็นต้น ลมรำเพยที่อ่อนโยนนี้ คือลมที่ไม่รุนแรง พัดดอกไม้นานาชนิดที่บานในทุกฤดู เช่น ฤดูวสันต์ เป็นต้น ให้ร่วงหล่นพร้อมกัน เป็นเครื่องแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี คือพระโพธิสัตว์ผู้มีสภาพเป็นพระมุนีอย่างแน่นอน หรือของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้เป็นพระมุนีในขณะที่ตรัสรู้ พัดไปโดยประกาศอานุภาพบุญอันยิ่งใหญ่ ในที่นี้ แม้การที่ดอกไม้ซึ่งบานในกาลเวลาต่างกันจะมาบานพร้อมกันในกาลเดียวเป็นความขัดแย้งทางกาลเวลา แต่อานุภาพบุญของพระผู้มีพระภาคย่อมสามารถบันดาลสิ่งอัศจรรย์เช่นนั้นให้เกิดขึ้นได้ในขณะเดียว ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแก้ความขัดแย้งทางกาลเวลาด้วยคำว่า ‘มหานุภาวปิสุโน’ คำว่า ‘ปิสุโน’ หมายถึงผู้แสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ หรือผู้แสดงซึ่งอานุภาพอันยิ่งใหญ่ Kalāvirodhino yathā – ตัวอย่างความขัดแย้งทางศิลปะ – 77. Nimuggamanaso buddha-guṇe pañcasikhassapi; Tantissaravirodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ. แม้เสียงพิณของปัญจสิขะ ผู้มีใจจมดิ่งในพุทธคุณ ความขัดแย้งทางเสียงนั้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี 77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti, pīṇetiyeva. Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti. ‘‘Buddhaguṇe nimuggamanaso’’ti iminā kalāvirodho parihaṭo. 77. คำว่า ‘นิมุคคิ’ เป็นต้น เสียงพิณของปัญจสิขะเทพบุตรคนธรรพ์ ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณอันประมาณมิได้ มีศีลเป็นต้น ความขัดแย้งทางเสียงนั้น คือความไม่สอดคล้องกันตามที่กำหนดไว้ในตำราศิลปะ ซึ่งเสียงพิณนั้นมีลักษณะของการกระทำ กาลเวลา และมาตรา แบ่งเป็นช้า เร็ว ปานกลาง และมีเสียงฉัชชะเป็นต้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง แม้การที่จิตฟุ้งซ่านไปตามพระพุทธคุณอันเป็นโลกิยะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ยังให้ยินดีได้เช่นนั้น ด้วยเหตุนี้ ความขัดแย้งทางศิลปะจึงถูกแก้ไขได้ด้วยคำว่า ‘ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณ’ 77. ‘‘Nimuggi’’ccādi. Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā, addhamattikādikālo, hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti, sampīṇeti eva. Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘nimuggamanaso buddhaguṇe’’ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho. Nimuggo mano assāti ca, tantiyā saroti ca, tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ. 77. คำว่า ‘นิมุคคิ’ เป็นต้น แม้เสียงพิณของปัญจสิขะเทพบุตรคนธรรพ์ ผู้มีใจจมดิ่งในพระพุทธคุณอันน่าอัศจรรย์ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า มีศีลเป็นต้น ความขัดแย้งทางเสียงพิณนั้น คือการทำลายลำดับตามตำราศิลปะของเสียง ๗ เสียง มีเสียงฉัชชะเป็นต้น ซึ่งแบ่งตามประมาณช้า เร็ว ปานกลาง และประกอบด้วยลักษณะ ๓ ประประการ คือ การดีดพิณ กาลเวลาที่มีครึ่งมาตราเป็นต้น และมาตราที่มีลักษณะการวางมือเป็นต้น ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดี ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง ในที่นี้ การทำลายลำดับตามตำราศิลปะซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่น่าพอใจนั้น เกิดขึ้นด้วยปัญญาที่ดำเนินไปตามพระพุทธคุณอันเป็นโลกุตตระ ดังนั้น การทำลายนั้นจึงเป็นเหตุแห่งความปิติยินดีนั่นเอง จึงไม่เป็นความขัดแย้ง คำว่า ‘นิมุคโค มโน อัสสาติ’ หมายถึงผู้มีใจจมดิ่ง, คำว่า ‘ตันติยา สโร’ หมายถึงเสียงของพิณ, และคำว่า ‘เตสัง วิโรโธ’ หมายถึงความขัดแย้งของเสียงเหล่านั้น Lokavirodhino yathā – ตัวอย่างความขัดแย้งทางโลก – 78. Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ; Sambodhisattahadayo, padittaṅgārapūritaṃ. พระโพธิสัตว์ผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ ย่อมทรงนับจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชนว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์ 78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi. Kintaṃ? Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ. Ko so? Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so. Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho. 78. คำว่า ‘คณเย’ เป็นต้น ทรงนับ ทรงดำริว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์ สิ่งนั้นคืออะไร? คือจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชน ท่านผู้นั้นคือใคร? คือผู้มีหทัยคือจิตข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ คือสัพพัญญุตญาณ เพราะผู้มีปัญญาที่ดำเนินไปตามสัพพัญญุตญาณย่อมมีจิตผูกพันเช่นนั้น จึงไม่เป็นความขัดแย้งทางโลก 78. ‘‘Gaṇaye’’ccādi. Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti. Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘candanaṃ sītalaṃ, aggi uṇho’’ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti. Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca, padittāni aṅgārānīti ca, tehi pūritanti ca viggaho. 78. คำว่า ‘คณเย’ เป็นต้น พระโพธิสัตว์ผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ คือผู้มีจิตผูกพันในสัพพัญญุตญาณ ย่อมทรงนับจักรวาล คือภายในจักรวาลที่เต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชนว่าเย็นยิ่งกว่าจันทน์ คือเย็นยิ่งกว่าจันทน์มากนัก แล้วทรงดำริว่าเย็นยิ่งนัก การที่จิตของผู้ปรารถนาสิ่งอันเป็นที่รักอย่างแรงกล้าดำเนินไปเช่นนี้ การสมมติว่าไฟเย็นยิ่งกว่าจันทน์จึงไม่ขัดแย้งกับขอบเขตของโลกที่ว่า ‘จันทน์เย็น ไฟร้อน’ คำว่า ‘สัมโพธิยัง สัตตะหะทะยัง ยัสเสติ’ หมายถึงผู้มีหทัยข้องอยู่ในสัมโพธิญาณ, คำว่า ‘ปทิตตานิ อังคารานีติ’ หมายถึงถ่านเพลิงที่ลุกโชน, และคำว่า ‘เตหิ ปูริตันติ’ หมายถึงเต็มไปด้วยถ่านเพลิงเหล่านั้น Ñāyavirodhino yathā – ตัวอย่างความขัดแย้งทางตรรกะ – 79. Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi; Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava. ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ แม้พระองค์ทรงสละภพแล้ว ก็ยังทรงนำภพมาให้ ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้ 79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi. Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso. Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa. 79. คำว่า ‘ปริจจัตเต’ เป็นต้น ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ คือผู้สูงสุดในบรรดาพระมุนี แม้พระองค์ทรงสละภพ คือภพอันนับว่าสุคติและทุคติแล้ว ก็ยังทรงนำภพ คือความเจริญมาให้ ด้วยเหตุนั้น ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้ ดังนี้เป็นส่วนที่เหลือ สิ่งเช่นนี้ไม่ขัดกับเหตุผล เพราะพระมุนีผู้ประเสริฐมีสภาพเช่นนี้ 79. ‘‘Pariccatte’’ccādi. Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi, acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti, tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato. Acintyā guṇasārā yasminti viggaho. 79. คำว่า ‘ปริจจัตเต’ เป็นต้น ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ คือพระมุนีผู้สูงสุด แม้พระองค์ทรงสละภพแล้ว คือทรงขจัดภพอันเป็นสุคติและทุคติแล้ว ก็ยังทรงนำภพมาให้ คือทรงนำความเจริญมาสู่โลก ด้วยเหตุนั้น ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ผู้มีคุณสาระอันประมาณมิได้ คือมีคุณสาระที่เกินวิสัยแห่งความคิด เพราะการสละภพโดยประการทั้งปวง การที่ทรงประทานสุคติภพที่ไม่มีอยู่ในพระองค์แก่โลกนั้น ปรากฏว่าไม่เป็นไปตามเหตุผล แต่ถึงกระนั้น ความเป็นไปของพระสัพพัญญูทั้งหลายก็เป็นเช่นนี้เอง ด้วยเหตุนี้ ความขัดกับเหตุผลจึงถูกขจัดไป วิเคราะห์ว่า ‘อะจินตยา คุณะสารา ยัสมินติ’ Āgamavirodhino yathā – ตัวอย่างความขัดแย้งกับอาคม เช่น 80. Nevālapati kenāpi, vacīviññattito yati; Sampajānamusāvādā, phuseyyāpattidukkaṭaṃ. พระภิกษุผู้สำรวมแล้ว ไม่พึงพูดกับใครด้วยวจีวิญญัติ เพราะจะพึงต้องอาบัติทุกกฏจากการพูดเท็จโดยรู้ตัว 80. ‘‘Neve’’tiādi. Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘sampajānamusāvādassa hotī’’ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti. Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi, aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti. 80. คำว่า ‘เนเว’ เป็นต้น ยติคือภิกษุไม่พูด ไม่กล่าวเลยกับใครๆ ถึงอย่างนั้น เพราะวจีวิญญัติที่เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งวจีวิญญัติอันนับว่าวาจาที่ไหว เพราะเหตุแห่งการพูดเท็จโดยรู้ตัว พึงต้องอาบัติทุกกฏที่กล่าวไว้ว่า ‘ย่อมมีแก่ผู้พูดเท็จโดยรู้ตัว’ ในที่นี้ การไม่พูดแล้ววจีวิญญัติจะเป็นมุสาวาทได้อย่างไร? ความขัดแย้งกับอภิธรรมไม่มี แต่ในความหมายของคำอื่น ย่อมขัดแย้งกันอย่างนี้ 80. ‘‘Nevi’’ccādi. Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati, tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti. Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho, ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvāda’ssa hotī’’ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato. Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti? Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘meghakataṃ dubbhikkha’’nti vattabbaṃ hoti, evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi tato sañjātāti vattabbā hoti. Sampajānantassa musāvādoti ca, āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ. 80. คำว่า ‘เนวิ’ เป็นต้น ยติคือสมณะไม่พูด ไม่กล่าวเลยกับใครๆ ถึงอย่างนั้น เพราะวจีวิญญัติที่เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งวิญญัติอันนับว่าวาจาที่ไหว เพราะการพูดเท็จโดยรู้ตัวของบุคคลผู้รู้ตัว พึงต้องอาบัติทุกกฏ ในที่นี้ การไม่พูดแล้ววจีวิญญัติจะเป็นมุสาวาทได้อย่างไร? ความขัดแย้งกับอภิธรรมและความขัดแย้งกับอาคมถูกขจัดไปแล้วว่า ‘ไม่พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ ย่อมมีแก่ผู้พูดเท็จโดยรู้ตัว’ ดังนี้ อาบัติทุกกฏที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำทางวจีทวารที่ระบุไว้ในนิทานุทเทสย่อมมี ไม่มีคำพูดเท็จแล้วอาบัติจะเกิดขึ้นได้อย่างไร? เหมือนอย่างความอดอยากที่เกิดขึ้นเพราะเมฆไม่ตกในเวลาที่ควรตก ย่อมกล่าวได้ว่า ‘ทุพภิกขภัยอันเมฆทำแล้ว’ ฉันใด อาบัติทุกกฏที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำทางวจีทวารที่เกิดขึ้นจากการไม่พูดในเวลาที่ควรพูด ก็พึงกล่าวได้ว่าเกิดขึ้นจากสิ่งนั้น ฉันนั้น และคำว่า ‘มุสาวาทของผู้รู้ตัว’ และ ‘อาบัติทุกกฏเท่านั้น’ เป็นประโยค Neyyassa yathā – ตัวอย่างแห่งเนยยะ เช่น 81. Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino ; Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ. เพราะได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง 81. ‘‘Marīcī’’tyādi. Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ, tassa ālepo upadeho, tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu. 81. คำว่า ‘มรีจี’ เป็นต้น แสงจันทร์คือรัศมีของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็นนั่นแหละคือจันทน์ การฉาบทาของสิ่งนั้นคือการทา เพราะการได้ซึ่งสิ่งนั้น ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง ในที่นี้ไม่มีความเป็นเนยยะ (โทษที่ต้องตีความ) แต่เพราะความหมายถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า มรีจิ 81. ‘‘Marīci’’ccādi. Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbharamatisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti. Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘marīcicandanālepalābhā sītamarīcino’’ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti, candanamiva candanaṃ, marīciyoyeva candanamiti ca, tassa ālepoti ca, tassa lābhoti ca viggaho. 81. คำว่า ‘มรีจิ’ เป็นต้น เพราะการได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น คือเพราะการได้การฉาบทาด้วยจันทน์อันนับว่าแสงจันทร์ ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องสว่างไสวอย่างยิ่ง เพราะเหตุแห่งความขาวของทิศทั้งหลายถูกกล่าวไว้ว่า ‘เพราะได้การฉาบทาด้วยจันทน์คือแสงจันทร์ของพระจันทร์ผู้มีแสงเย็น’ ฉะนั้น โทษคือเนยยะจึงไม่ตั้งอยู่ และวิเคราะห์ว่า ‘จันทน์เหมือนจันทน์’ และ ‘แสงจันทร์นั่นแหละคือจันทน์’ และ ‘การฉาบทาของสิ่งนั้น’ และ ‘การได้ซึ่งสิ่งนั้น’ Yathā vā – หรืออย่างเช่น 81. Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo; Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayānalo. ความเยื้องกรายอันเกิดจากกามราคะของนางมาร เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาต เป็นไฟในใจของมาร 82. ‘‘Mano’’ccādi. Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano, māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto. Soko cettha analatthe niruppito tassa tādisatthānativattanato, kāraṇantupacārenāti. Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī’’ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate, tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato. Nevedisassa neyyatā, vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa. 82. คำว่า ‘มโน’ เป็นต้น สิ่งที่ยังจิตของชนผู้เห็นและผู้ระลึกถึงให้รื่นรมย์ ย่อมเป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ ความเยื้องกรายที่เกิดจากกามราคะของนางมาร อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาต ไม่ทรงยอมรับ เป็นไฟในใจของมาร คือไฟแห่งใจที่เกิดขึ้น ในที่นี้ โสกะถูกกำหนดไว้ในความหมายว่าไฟ เพราะความที่โสกะนั้นไม่ล่วงเลยความหมายเช่นนั้น โดยอุปจาระคือเหตุ ในที่นี้ ถึงแม้ความพ่ายแพ้ของนางมารจะไม่ใช่ความหมายที่กล่าวถึงด้วยคำโดยตรง ถึงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘ความเยื้องกรายอันเกิดจากกามราคะเป็นไฟในใจของมาร’ ความพ่ายแพ้ของนางมารย่อมถูกเข้าใจได้โดยนัยแห่งความหมายที่สืบเนื่องกัน เพราะความเศร้าโศกของมารเช่นนั้นย่อมไม่พ้นไปจากความพ่ายแพ้ของนางมาร ความเป็นเนยยะของสิ่งเช่นนี้ไม่มี ความเป็นโวหารคดเคี้ยวเช่นนี้เป็นคุณของบทประพันธ์เท่านั้น 82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘mano’’ccādi. Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti. Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya ‘‘guḷo semhaṃ, tipusaṃ jaro’’tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti. Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi, tathāpi ‘‘siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo’’ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti. Mano anurañjetīti ca, māraṅganānaṃ siṅgāroti ca, tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ. 82. เพื่อขจัดเนยยโทษ (โทษที่ต้องตีความ) เพราะความที่สิ่งที่ควรกล่าวถูกนำมาโดยนัย จึงยกตัวอย่างว่า “มโน” เป็นต้น สิ่งที่ยังจิตของชนผู้กระทำการเห็น การฟัง และการระลึกถึงให้รื่นรมย์ในตน ความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะของนางมาร คือลีลาที่กระทำด้วยกามราคะอันนับว่าความปรารถนาในกามอันเป็นเหตุแห่งการเล่นกามของเหล่านางมาร อันพระชินเจ้าคือพระศาสดาผู้ทรงชนะมารทั้งห้า ไม่ทรงอนุญาต ไม่ทรงยอมรับ ไม่ทรงยินดี เป็นไฟในใจของมารผู้เป็นใหญ่ในใจ คือไฟแห่งใจได้เกิดขึ้นแล้ว โสกะ (ความเศร้าโศก) อันเป็นผลที่ถูกสมมติว่าเป็นไฟ ย่อมถูกกล่าวโดยภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกันกับการสมมติที่ไม่ต่างกันกับเหตุอันนับว่าความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะของนางมาร เหมือนในประโยคว่า “น้ำอ้อยคือเสมหะ, แตงกวาคือไข้” เป็นต้น ในที่นี้ ถึงแม้จะไม่มีคำที่กล่าวถึงความพ่ายแพ้ของนางมาร ถึงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า “ความกรีดกรายแห่งกิริยาอันเกิดจากกามราคะเป็นไฟในใจของมาร” เพราะเหตุแห่งการเกิดขึ้นของความเศร้าโศกเช่นนั้นไม่ปรากฏหากปราศจากความพ่ายแพ้ของนางมาร ฉะนั้น ความพ่ายแพ้ของนางมารเหล่านั้นจึงถูกแสดงออกโดยนัยแห่งความสามารถที่มีลักษณะคือความไม่เป็นไปโดยประการอื่น เพราะความเป็นคุณของบทประพันธ์ด้วยโวหารคดเคี้ยวเช่นนี้ เนยยโทษจึงถูกขจัดไปแล้ว และประโยคว่า “จิตย่อมรื่นรมย์” และ “กามราคะของนางมาร” และ “ความกรีดกรายที่กระทำด้วยกามราคะนั้น” Visesanāpekkhassa yathā – เช่นเดียวกับวิเสสนะเปกขะ – 83. Apayātāparādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano; Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā. ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นแม้ซึ่งชนผู้มีโทษไปปราศแล้ว ยิ่งขึ้นด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ 83. ‘‘Apayāte’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho. Apayāto apagato aparādho yassa taṃ, kodhena pāṭalabhūtena setarattena. Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo. 83. “อปยาเต” เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ “ชนผู้เป็นศัตรูนี้ แม้ซึ่งชนผู้มีโทษไปปราศแล้ว” โทษอันไปปราศแล้ว คือโทษที่หายไปแล้วของบุคคลนั้น ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ คือด้วยตาที่แดงขาว ด้วยเหตุนี้ โทษแห่งวิเสสนะเปกขะ (สิ่งที่ต้องการวิเสสนะ) จึงถูกขจัดไปแล้ว 83. ‘‘Apayāti’’ccādi. Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti. ‘‘Passatī’’ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘cakkhunā’’ti visesyavacanaṃ ‘‘kodhapāṭalabhūtenā’’ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti. Apayāto apagato aparādho asmāti ca, kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho. 83. “อปยาติ” เป็นต้น ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นแม้ซึ่งชนผู้มีโทษอันล่วงไปแล้ว คือผู้มีโทษอันหายไปแล้ว ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ คือด้วยตาที่มีสีขาวแดงที่เกิดจากความโกรธ ย่อมมองเห็นยิ่งขึ้นโดยส่วนมาก ถึงแม้คำว่า “ย่อมมองเห็น” จะมีอยู่ แต่คำวิเสสยะว่า “ด้วยตา” ย่อมมีประโยชน์ เพราะวิเสสนะว่า “ด้วยตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธ” ย่อมได้ ฉะนั้น โทษแห่งวิเสสนะเปกขะ (สิ่งที่ต้องการวิเสสนะ) จึงถูกขจัดไปแล้ว และวิเคราะห์ว่า “โทษอันไปปราศแล้ว คือโทษหายไปจากชนนี้” และ “แดงก่ำด้วยความโกรธ” Hīnatthassa yathā – เช่นเดียวกับหีนัตถะ – 84. Appakānampi pāpānaṃ, Pabhāvaṃ nāsaye budho; Api nippabhatānīta- Khajjoto hoti bhāṇumā. บัณฑิตพึงทำลายอานุภาพแม้ซึ่งบาปอันเล็กน้อย แม้พระอาทิตย์ก็ย่อมเป็นหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดรัศมี 84. ‘‘Appakāna’’miccādi. Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya. Taṃ atthantaranyāsena sādheti. Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti. ‘‘Mandappabho aya’’nti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti. Ettha apītyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo. 84. “อัปปกานัง” เป็นต้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำลายอานุภาพของบาปแม้เล็กน้อย จะกล่าวไปไยถึงบาปที่ยิ่งใหญ่ พึงทำให้ไม่เกิดขึ้น บัณฑิตนั้นย่อมสำเร็จด้วยอรรถันตรนยาส (การอ้างอิงความหมายอื่น) พระอาทิตย์คือดวงอาทิตย์ ย่อมเป็นหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดรัศมีด้วยสิ่งใด ก็เป็นเช่นนั้น ย่อมไม่มองข้ามแม้ซึ่งหิ่งห้อยที่กล่าวว่า “สิ่งนี้มีรัศมีน้อย” แม้ผู้มีอานุภาพมากที่เที่ยวไปในโพรงจักรวาล ในที่นี้ หีนัตถโทษ (โทษแห่งความหมายที่ต่ำทราม) ถูกขจัดไปแล้วด้วยโวหารที่แตกหักด้วยคำว่า “แม้” เป็นต้น 84. ‘‘Appakāni’’ccādi. Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya, bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi. Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti apiccādi. Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti. Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo. Ettha api nippabhaticcādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘nippabhatānītakhajjoto’’ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati. Natthi pabhā yesanti ca, tesaṃ bhāvoti ca, taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho. 84. เริ่มด้วยคำว่า “อัปปกานิ” เป็นต้น ผู้รู้ผู้มีปัญญา พึงทำลายอานุภาพคือความสามารถในการให้ผลของบาปอกุศลอันน้อยนิดและอ่อนกำลังอย่างยิ่ง ด้วยการทำให้เป็นอโหสิกรรม ส่วนบาปจำนวนมากนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย ท่านอธิบายความหมายนั้นด้วยอรรถันตรนยาสาลังการว่า “อปิ” เป็นต้น พระอาทิตย์ผู้มีรัศมี แม้จะเป็นผู้ประกอบด้วยหิ่งห้อยที่ถูกทำให้หมดแสงไปแล้วก็ตาม ความหมายคือ (พระอาทิตย์) มิใช่ว่าจะเป็นผู้มีแสงสว่างน้อย และมิใช่ว่าจะเป็นผู้ทิ้งหิ่งห้อยแล้วทำแสงสว่างให้แก่ตน ในที่นี้ แม้จะถือเอาฝ่ายที่ด้อยกว่าโดยอาศัยสำนวนคำว่า “อปิ นิปปภต” เป็นต้น แต่เพราะความยิ่งใหญ่ของพระอาทิตย์นั่นเองที่ได้รับการสนับสนุน บทวิเสสนะว่า “นิปปภตานีตขัชโชโต” จึงไม่พึ่งหีนัตถโทษ บทวิเคราะห์คือ “แสงสว่างไม่มีแก่สัตว์เหล่าใด” และ “ความเป็นแห่งสัตว์เหล่านั้น” และ “หิ่งห้อยทั้งหลายถูกนำมาแล้วโดยสิ่งใด” Anatthassa yathā – เช่นในกรณีของอนัตถะ (ความไม่มีประโยชน์) – 85. Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci; Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ. ไม่พึงประกอบบท เพื่อประโยชน์ในการเติมบาทในที่ใดๆ เช่น “ข้าพเจ้าขอนมัสการ บัวบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี” 85. ‘‘Na pāde’’ccādi. Ettha vandeiccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo. 85. เริ่มด้วยคำว่า “นะ ปาเท” เป็นต้น ในที่นี้ เช่นในคำว่า “วันเท” เป็นต้นข้างล่างนี้ อนัตถโทษย่อมไม่มี เพราะไม่มีการเติมบาทใดๆ 85. ‘‘Na pādi’’ccādi. Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti, yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande’’ti. Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti. Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma. Pādameva paṅkeruhanti viggaho. visesanavisesyapadadosaparihāro. 85. เริ่มด้วยคำว่า “นะ ปาทิ” เป็นต้น ผู้รู้ไม่พึงประกอบบท เช่น นาม เป็นต้น ในที่ใดๆ เพื่อประโยชน์คือการเติมบาทแห่งคาถา เช่น ตัวอย่างในการไม่ประกอบบทที่ไร้ประโยชน์ว่า “ข้าพเจ้าขอนมัสการบัวบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี” เหมือนในตัวอย่างที่เสียข้างล่างนี้ เพราะไม่มีการประกอบบทใดๆ เพื่อประโยชน์ในการเติมบาท อนัตถโทษจึงถูกขจัดด้วยบทที่มีประโยชน์ ชื่อว่า “ปังเกรุหะ” (บัว) โดยอุปจาระ เพราะประกอบด้วยคุณสมบัติทั่วไป เช่น ความอ่อนนุ่ม ความบริสุทธิ์ และความงดงามเป็นต้น จึงเหมือนดอกบัว บทวิเคราะห์คือ “เท้าเท่านั้นคือดอกบัว” เป็นการขจัดโทษแห่งบทวิเสสนะและวิเสสยะ 86. Bhayakodhapasaṃsādi- Viseso tādiso yadi; Vattuṃ kāmīyate doso, Na tatthe’katthatākato. ความพิเศษเช่น ความกลัว ความโกรธ การสรรเสริญ เป็นต้น หากพึงประสงค์จะกล่าว โทษย่อมไม่มีในที่นั้น เพราะความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน) 86. ‘‘Bhaye’’ccādi. Bhayañca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti, tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate, tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi. 86. เริ่มด้วยคำว่า “ภเย” เป็นต้น ความกลัวคือความหวาดหวั่นในใจ ความโกรธคือโทสะ การสรรเสริญคือการยกย่อง ความพิเศษเช่นนั้น ซึ่งมีความกลัวเป็นต้น เช่น ความรีบร้อนเป็นต้น หากพึงประสงค์จะกล่าว โทษที่เกิดจากความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน) ย่อมไม่มีในเรื่องแห่งความพิเศษมีความกลัวเป็นต้นนั้น 86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘bhayakodhe’’ccādi. Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate, tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati. Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo. Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca, tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho. Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ. Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā, tesaṃ bhāvo ekatthatā, tāya katoti viggaho. 86. บัดนี้ ท่านเริ่มเพื่อแก้ไขโทษแห่งประโยคด้วยคำว่า “ภยโกเธ” เป็นต้น ความพิเศษเช่นนั้น ซึ่งประกอบด้วยความกลัว ความโกรธ การสรรเสริญ เป็นต้น คือความหวาดหวั่นในใจ ความขัดเคือง การยกย่อง เป็นต้น หากผู้รู้พึงประสงค์จะกล่าว โทษแห่งประโยคที่เกิดจากความเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียวกัน) ย่อมไม่มีในความพิเศษเช่นความกลัวและความโกรธเป็นต้นนั้น อัธยาศัย (ความหมาย) คือ เมื่อประสงค์จะกล่าวความพิเศษเช่นความกลัวเป็นต้น การกล่าวซ้ำบทที่กล่าวไปแล้ว ย่อมไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ บทวิเคราะห์คือ “ความกลัวด้วย ความโกรธด้วย การสรรเสริญด้วย” และ “ความพิเศษแห่งอรรถซึ่งมีความรีบร้อน ความอยากรู้ ความประหลาดใจ ความหัวเราะ ความเศร้าโศก ความเลื่อมใส เป็นต้น” เพราะเป็นสมาสที่มีอัญญบทเป็นประธานที่รู้ถึงคุณสมบัติเหล่านั้น การกล่าวซ้ำๆ โดยถือเอาสิ่งที่กล่าวไปแล้วในความกลัวเป็นต้น จึงไม่ขัดแย้งกัน บทวิเคราะห์คือ “บทเป็นต้นเหล่าใดมีอรรถเดียวกัน บทเหล่านั้นชื่อว่าเอกัตถะ ความเป็นแห่งบทเหล่านั้นคือเอกัตถตา โทษที่เกิดจากเอกัตถตานั้น” Yathā – เช่น – 87. Sappo sappo ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato; Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ tamupasappasi. งู งู นี่แน่ะ ท่าน จงถอยกลับจากที่นั่น หากท่านปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไฉนท่านจึงเข้าไปใกล้มันเล่า 87. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘sappo’’iccādi. ‘‘Ayaṃ sappo sappo’’ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā, sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu. Taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā. Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato. 87. ท่านยกตัวอย่างว่า “ยถา” ด้วยคำว่า “สัปโป” เป็นต้น คำว่า “นี่งู งู” เป็นคำซ้ำด้วยความกลัว คำว่า “หันทะ” เป็นคำแสดงความเสียใจ “ท่าน” จงถอยกลับจากที่นั้น หรือจากงูนั้น จงหันกลับไปทางที่มา ที่นั้น หรือ งูนั้น ในที่นี้ไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ เพราะเป็นการใช้คำซ้ำด้วยความกลัว 87. ‘‘Sappo’’ccādi. Handa naṭṭho vata, ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato, sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi, taṃ ṭhānaṃ, sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti. Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi, jīvitukāmosīti ettha bindulopo. 87. เริ่มด้วยคำว่า “สัปโป” เป็นต้น “นี่แน่ะ ท่านพินาศแล้วหนอ นี่งู งู ท่านจงถอยกลับจากที่นั้น หรือจากงูนั้น หากท่านปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไฉนท่านจึงเข้าไปใกล้ที่นั้น หรือเข้าไปใกล้งูนั้นเล่า” เพราะเป็นคำซ้ำด้วยความกลัว จึงไม่มีโทษแห่งเอกัตถะ ในคำว่า “ชีวิตุกาโมสิ” มีการลบพินทุ (จุด) Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาการแก้ไขโทษแห่งบท จบลงแล้ว Vākyadosaparihāravaṇṇanā การพรรณนาการแก้ไขโทษแห่งประโยค Bhaggarītino yathā – เช่นในกรณีของรสนิยมที่แตกหัก – 88. Yo koci rūpātisayo, Kanti kāpi manoharā; Vilāsātisayo kopi, Aho buddhamahodayo. ความพิเศษแห่งรูปกายใดๆ ความงามใดๆ ที่น่าพึงใจ ความพิเศษแห่งกิริยาอาการใดๆ โอ้ ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า 88. ‘‘Yo’’iccādi. Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva. Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva. Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva, tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti. Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā. 88. เริ่มด้วยคำว่า “โย” เป็นต้น ความพิเศษแห่งรูปกายที่ประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการอันวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะทั้งหลาย และรุ่งเรืองด้วยรัศมีซ่านไปหนึ่งวาและพุทธรังสีนั้น เป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ที่ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะเกินวิสัยแห่งวาจา ความงามที่น่าพึงใจ คือความงามที่ดึงดูดใจของโลกมากมาย เป็นความงามใดๆ ที่ไม่สามารถกล่าวได้ เพราะเกินวิสัยแห่งวาจา ความพิเศษแห่งกิริยาอาการ เช่น การก้าวเดิน เป็นต้น ก็เป็นความพิเศษใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา เพราะฉะนั้น ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้าจึงเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก ในที่นี้ รสนิยมที่เริ่มต้นด้วยคำว่า “กิง” (ใด) ไม่ได้แตกหักในที่ใดๆ 88. ‘‘Yo koci’’ccādi. Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo kociyeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva. Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpiyeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva. Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopiyeva vuttakāraṇenevakopiyeva. Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti. Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti. 88. เริ่มด้วยคำว่า “โย โกจิ” เป็นต้น ความพิเศษแห่งรูปกายที่รุ่งเรืองด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ เช่น มีฝ่าเท้าตั้งมั่นดี เป็นต้น และประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ เช่น มีนิ้วมือกลมกลึง เป็นต้น และสว่างไสวด้วยรัศมีซ่านไปหนึ่งวาและพุทธรังสีนั้น เป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา โดยปราศจากวิสัยแห่งใจ จึงเป็นความยิ่งใหญ่ใดๆ ความงามที่น่าพึงใจ คือความงามที่ดึงดูดใจของโลก ก็เป็นความงามใดๆ ที่เกินวิสัยแห่งวาจา จึงเป็นความงามใดๆ ความพิเศษแห่งกิริยาอาการ เช่น การก้าวเดิน เป็นต้น ซึ่งเป็นความน่ารักที่อยู่ในวิสัย ก็เป็นความพิเศษใดๆ ด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง เพราะฉะนั้น ความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า คือความเจริญอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า จึงเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก ในที่นี้ ลำดับการกล่าวที่เริ่มต้นด้วยสรรพนาม “กิง” (ใด) ไม่ได้แตกหักในที่ใดๆ จึงไม่มีโทษแห่งรสนิยมที่แตกหัก 89. Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ; Adūrapadavinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā. บทประพันธ์ที่ไม่ทำให้สับสน ไม่ปะปนกัน น่าพึงใจ มีการจัดวางบทไม่ห่างกัน เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ย่อมสรรเสริญ 89. ‘‘Abyāmoha’’iccādi. Natthi dūramesanti adūrāni, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ. Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca. So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ. Teneva ‘‘ayamettha attho ayaṃ vā’’ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro, taṃ. Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ. Kavīnaṃ issarā padhānā. Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā, te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena. 89. เริ่มด้วยคำว่า “อัพยาโมหะ” เป็นต้น บททั้งหลายที่ไม่ห่างกัน คือบทเหล่านั้นเอง การจัดวางบทเหล่านั้นคือการจัดวางอย่างถูกต้อง ซึ่งบทประพันธ์นั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ปะปนกัน ไม่ผสมกัน บทประพันธ์นั้นย่อมเป็นที่น่าพึงใจเพราะความไม่ปะปนกันนั่นเอง จึงชื่อว่า “อัพยากิณณะ มโนหระ” (ไม่ปะปนกัน น่าพึงใจ) ด้วยเหตุนั้น บทประพันธ์นั้นจึงไม่ทำให้สับสนว่า “อรรถในที่นี้คืออย่างนี้ หรืออย่างนี้” จึงชื่อว่า “อัพยาโมหกโร” (ไม่ทำให้สับสน) บทประพันธ์ที่ประดับด้วยปสาทาลังการ เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ คือผู้เป็นประธาน ผู้ที่นับนิ้วก้อยเป็นที่สุด (คือเป็นยอดกวี) ย่อมสรรเสริญ ย่อมยกย่อง เพราะคุณสมบัติแห่งบทประพันธ์เช่นนั้นสมควรแก่การสรรเสริญอย่างยิ่ง 89. ‘‘Abyāmohe’’ccādi. Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā, tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ, tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ, tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘imassattho imassattho eso eso vā’’ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ padhānā paṇḍibhajanā, kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo. Pasaṃsanti thomenti. Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro. Vi ākiṇṇo byākiṇṇo, na byākiṇṇo abyākiṇṇo. Natthi dūraṃ yesaṃ, tāniyeva padāni, tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho. 89. คำว่า “อพฺยาโมหะ” เป็นต้น การเรียงลำดับบทที่ไม่ห่างกัน คือการประกอบด้วยการวางบทตามลำดับ เพื่อให้บทนามเป็นต้น มีความสัมพันธ์กันอย่างไม่ห่างกันในเวลาที่ใช้คำนั้น ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ปะปนกับบทที่สัมพันธ์กับบทอื่น งดงามน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงยังจิตของวิญญูชนให้เลื่อมใส ไม่ทำให้เกิดความหลงผิด ไม่ทำให้เกิดความสงสัยว่า “ความหมายของบทนี้คืออะไร ความหมายของบทนี้คืออะไร หรือว่าอย่างนั้นอย่างนี้” เป็นการผูกพันที่ประกอบด้วยเครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส กวีผู้เป็นใหญ่ คือกวีผู้เป็นประธาน เป็นที่นับถือของบัณฑิต เป็นยอดกวีที่นับได้ด้วยนิ้วก้อย ดังนี้เป็นอธิบาย ย่อมสรรเสริญ ย่อมชมเชย ชื่อว่า “อพฺยาโมหกร” เพราะไม่ทำให้เกิดความหลงผิด “วิ” กับ “อากิณฺณ” เป็น “พฺยากิณฺณ” (ปะปน) “ไม่พฺยากิณฺณ” เป็น “อพฺยากิณฺณ” (ไม่ปะปน) บททั้งหลายที่ไม่มีความห่างไกล การวางบทเหล่านั้นเป็นของฉันใด การผูกพันนั้นก็เป็นของฉันนั้น ดังนี้เป็นวิเคราะห์ Yathā – เช่นดังนี้ – 90. Nīluppalābhaṃ nayanaṃ, Bandhukaruciro’dharo; Nāsā hemaṅkuso tena, Jinoyaṃ piyadassano. นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว ริมฝีปากล่างงามดุจดอกบานเที่ยง จมูกเป็นดังขอทอง พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงน่ารักน่าชม 90. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘nīluppalābha’’miccādi. Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto, nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano. Īdiso na byākiṇṇadoso, abyākiṇṇo pasādoyevāti. 90. คำว่า “ยถา” (เช่นดังนี้) ย่อมยกตัวอย่างว่า “นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว” เป็นต้น นัยน์ตาของพระชินเจ้าพระองค์ใด เปรียบดังดอกอุบลเขียว คือเหมือนดอกบัวเขียวสองดอก ริมฝีปากล่าง งดงามน่ารักดุจดอกหงอนไก่ จมูกเป็นดังขอทองคำ เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงมีทัศนะที่น่ารักน่าชม คือน่าดูน่าชม บทประพันธ์เช่นนี้ไม่มีโทษคือความปะปน เป็นความเลื่อมใสที่ไม่ปะปนกันนั่นเอง 90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘nīluppali’’ccādinā. Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ, adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño, nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva, tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti. Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso. Ābhāsaddo nibhāsaddo viya ivattho. No ce, pabhāpariyāyo vā hoti. Bandhukamiva ruciroti ca, piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho. Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti. 90. บัดนี้ ย่อมแก้โทษคือความปะปนด้วยคำว่า “นัยน์ตาเปรียบดังดอกอุบลเขียว” เป็นต้น นัยน์ตาคู่ใดของพระชินเจ้า เปรียบดังดอกอุบลเขียว คือเหมือนกลีบดอกอุบลเขียว ริมฝีปากล่าง งดงามน่ารักดุจดอกหงอนไก่ จมูกเป็นดังขอทองคำ เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงเป็นผู้มีทัศนะที่น่ารักน่าชม คือน่าดูน่าชม ในที่นี้ ไม่มีโทษคือความปะปน เพราะประกอบด้วยเครื่องประดับแห่งความเลื่อมใส คำว่า “อาภา” มีความหมายว่า “เหมือน” เช่นเดียวกับคำว่า “นิภา” ถ้าไม่เช่นนั้น ก็เป็นคำไวพจน์ของ “รัศมี” และวิเคราะห์ว่า “งามดุจดอกหงอนไก่” และ “ทัศนะเป็นที่รักของพระองค์” ในที่นี้ แม้ว่าทัศนะจะมีความสัมพันธ์กับสาธุชนผู้เป็นกัตตา (ผู้ดู) แต่ก็มีความสัมพันธ์กับพระชินเจ้าโดยความเป็นอารมณ์ ดังนั้น พระตถาคตจึงถูกถือเอาด้วยอัญญบท 91. Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ; Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati. บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน ย่อมก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน เพราะเป็นเหตุแห่งรส 91. ‘‘Samatikkanti’’ccādi. Sammā atikkantaṃ niggataṃ. Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ. Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati. 91. คำว่า “สมติกฺกนฺติ” เป็นต้น ก้าวล่วงไปโดยชอบ คือพ้นไปแล้ว ความเป็นของชาวบ้าน ชื่อว่า “คามฺมตฺต” บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะและอ่อนหวานใด ย่อมก้าวล่วง คือล่วงเลยความเป็นภาษาชาวบ้านที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งรส คือเป็นเหตุแห่งความไพเราะ 91. ‘‘Samati’’ccādi. Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti. Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ, tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca, rasassa hetu, tassa bhāvoti ca viggaho. 91. คำว่า “สมติ” เป็นต้น บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้านโดยเฉพาะ คือบทประพันธ์ที่แต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะซึ่งก้าวล่วงความเป็นภาษาชาวบ้าน เป็นบทประพันธ์ประเภทมุตตกะเป็นต้น ย่อมก้าวล่วง คือล่วงเลยโทษคือความเป็นภาษาชาวบ้านที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งรส คือเป็นเหตุแห่งปีติรสของบัณฑิต และวิเคราะห์ว่า “บทประพันธ์ที่ปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะเหล่านั้น ซึ่งความเป็นภาษาชาวบ้านถูกก้าวล่วงไปโดยชอบ” และ “เหตุแห่งรส ความเป็นแห่งเหตุนั้น” Yathā – เช่นดังนี้ – 92. Dunoti kāmacaṇḍālo, So maṃ sadaya niddayo; Īdisaṃ byasanāpannaṃ, Sukhīpi kimupekkhase. กามอันเป็นดุจคนจัณฑาล ย่อมเบียดเบียน, กามนั้นไร้ความเมตตา; ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา, ท่านผู้มีความสุข ไฉนจึงละเลยข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้เล่า 92. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘dunoti’’ccādinā. Dayāya saha pavattīti sadayaiti anunayavasena piyassa āmantanaṃ, sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ, so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo vā asayhopatāpāvahattā. Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati, niddayo nikkaruṇo, idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti. Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā, na bhavantaṃ, teneva bhavaṃ sukhī. Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti. Yadi nāññāsattosi, nāhamekākinī bhavāmi. Asahāyānañhi paṭisattavo honti. Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi. Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti. Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano, taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ. 92. คำว่า “ยถา” (เช่นดังนี้) ย่อมยกตัวอย่าง หญิงสาวผู้ถูกกามครอบงำคนหนึ่ง ย่อมคร่ำครวญถึงสามีอันเป็นที่รักของตนด้วยคำว่า “ย่อมเบียดเบียน” เป็นต้น คำว่า “สทาย” (ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา) คือผู้ดำเนินไปพร้อมด้วยความเมตตา เป็นการเรียกสามีด้วยความอ้อนวอน เพราะการเรียกด้วยความอ้อนวอนนั้น เหมาะสมอย่างยิ่งในการปรารถนาความอนุเคราะห์ กามนั้น คือกามเทพนั่นเอง เป็นดุจคนจัณฑาล หรือเป็นผู้ดุร้ายเพราะนำมาซึ่งความเดือดร้อนที่ไม่อาจทนได้ การเปรียบกามว่าเป็นคนจัณฑาลนั้นก็เหมาะสม เพราะหญิงนั้นไม่อาจทนความเดือดร้อนที่กามกระทำได้ จึงคร่ำครวญดูหมิ่นกามนั้น “นิทย” (ไร้ความเมตตา) คือไร้ความกรุณา ข้อนี้ก็เหมาะสม เพราะผู้ไร้ความกรุณาย่อมมีสภาพเช่นนั้นใน...ความเดือดร้อน กามนั้นย่อมเบียดเบียนข้าพเจ้า คือย่อมทำให้เดือดร้อนอย่างยิ่ง เพราะความไร้ความเมตตา ไม่ได้เบียดเบียนท่าน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้ติดข้องในผู้อื่นของท่าน ถ้าท่านไม่ติดข้องในผู้อื่น ข้าพเจ้าก็จะไม่เป็นผู้โดดเดี่ยว เพราะศัตรูย่อมมีแก่ผู้ไม่มีผู้ช่วย เพราะความเป็นผู้โดดเดี่ยว ข้าพเจ้าจึงไม่มีที่พึ่ง จึงถูกกามนี้เบียดเบียน ท่านจงมีความสุขตามปรารถนาเถิด ผู้มีที่พึ่งย่อมมีสภาพเช่นนั้น ดังนั้น ท่านผู้มีความสุข ไฉนจึงละเลยข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้เล่า การกล่าวเช่นนี้ ย่อมแสดงความรักของตนต่อสามี และความเป็นผู้ไม่เกี่ยวข้องของสามีผู้เสวยอารมณ์นั้น ด้วยถ้อยคำที่คดเคี้ยว การกล่าวเช่นนี้ไม่เป็นภาษาชาวบ้าน 92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘dunoti’’ccādi. Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti, sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī’’ti. Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘sadaye’’ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā. Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti. Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti. ‘‘Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvida’’nti ettha viya iha gāmmadoso natthīti gāmmadosaparihāramidaṃ. Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo, saha dayāya yo vattatīti ca, natthi dayā asseti ca, sukhamassa atthīti ca viggaho. Apisaddo akkhame. 92. ในการแก้โทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน ย่อมแสดงตัวอย่างด้วยคำว่า “ย่อมเบียดเบียน” เป็นต้น หญิงสาวผู้ถูกกามตัณหาครอบงำ อาศัยสามีอันเป็นที่รักของตน คร่ำครวญดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้มีความเมตตา ข้าแต่ท่านผู้มีความกรุณา กามอันเป็นดุจคนจัณฑาลนั้น คือกามเทพผู้ต่ำทรามนั้น ไร้ความเมตตา ไร้ความกรุณา ย่อมเบียดเบียน คือย่อมบีบคั้นข้าพเจ้า ท่านผู้มีความสุข แม้มีความสุขเพราะไม่มีสภาพเป็นผู้ไร้ที่พึ่งเหมือนข้าพเจ้า ไฉนจึงละเลย คือไฉนจึงเป็นผู้ไม่แยแสข้าพเจ้าผู้ถึงซึ่งความทุกข์เช่นนี้ คือผู้ถึงซึ่งความทุกข์อันเกิดจากความเดือดร้อนที่ไม่อาจทนได้ ซึ่งกามอันเป็นดุจคนจัณฑาลผู้ไร้ความกรุณากระทำแล้ว” เพราะตนเองเป็นผู้ถูกทุกข์ครอบงำ การขจัดทุกข์เป็นวิสัยของผู้มีความกรุณาเท่านั้น ดังนั้น การเรียกด้วยความอ้อนวอนว่า “สทาย” จึงเหมาะสม และการเปรียบกามผู้เป็นเหตุแห่งความบีบคั้นว่าเป็นคนจัณฑาล และการกล่าวว่าไร้ความเมตตาก็เหมาะสม เพราะตนเองเป็นผู้ละเลย ด้วยคำว่า “สุขีปิ” (แม้มีความสุข) นี้ ย่อมยอมรับความประพฤติล่วงของสามีในการติดข้องในอารมณ์อื่น การกล่าวเช่นนี้ ย่อมแสดงความรักของตนต่อสามี และการที่สามีไม่มีความรักเช่นนั้นต่อตน ด้วยถ้อยคำที่คดเคี้ยว ในที่นี้ไม่มีโทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน เหมือนในคำว่า “ข้าแต่หญิงสาว ไฉนท่านจึงไม่รักข้าพเจ้าผู้รักท่านเล่า” ดังนั้น นี่คือการแก้โทษคือความเป็นภาษาชาวบ้าน และวิเคราะห์ว่า “กามนั่นเองเป็นคนจัณฑาล ชื่อว่า ‘กามจัณฑาล’” และ “ผู้ใดดำเนินไปพร้อมด้วยความเมตตา” และ “ความเมตตาไม่มีแก่ผู้ใด” และ “ความสุขมีแก่ผู้ใด” คำว่า “อปี” (แม้) ในที่นี้มีความหมายว่า “ไม่สามารถ” 93. Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate; Yato na savanubbegaṃ, heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ. การแก้โทษคือความบกพร่องของยติ (การหยุดพัก) บัดนี้จะไม่นำมากล่าวอีก เพราะสิ่งนั้นไม่ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในการฟัง และได้พิจารณาไปแล้วข้างล่าง 93. ‘‘Yati’’ccādi. Vicāritanti ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho. 93. คำว่า “ยติ” เป็นต้น คำว่า “วิจาริต” (พิจารณาแล้ว) หมายถึง ได้แสดงไว้ข้างล่างด้วยคำว่า “ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำด้วยเศียรเกล้า” เป็นต้น 93. ‘‘Yatihīni’’ccādi. Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto’’ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi, tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti. Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti. Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgata’’ntiādinā pakāsitanti. Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo. Yati hīnā ettheti ca, tassa parihāroti ca, savane ubbeganti ca viggaho. 93. บทว่า ยติหีนิ เป็นต้น. เพราะเหตุใด? เพราะเหตุว่า ความระคายหู (ความอึดอัดในการฟัง) ที่เกิดขึ้นแก่ผู้รู้ทั้งหลายว่า "ลำดับแห่งการแก้โทษไม่ได้กล่าวไว้ตามลำดับแห่งการแสดงโทษ" ย่อมไม่มีแก่คัมภีร์นี้, เพราะฉะนั้น การแก้โทษยติหีน อันเป็นอุทาหรณ์ที่ดำเนินไปโดยการแก้โทษยติหีน บัดนี้จึงไม่นำมากล่าวซ้ำอีก. ด้วยคำนี้ ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. คำว่า Heṭṭhā yetaṃ vicāritanti ความว่า การแก้โทษยติหีนนั้น ได้พิจารณาไว้ในปริจเฉทก่อนในเบื้องล่างแล้ว คือประกาศไว้ด้วยบทว่า "Taṃ name sirasā cāmīkaravaṇṇaṃ tathāgataṃ" เป็นต้น. มีอธิบายว่า เพราะในเบื้องต้น เมื่อโทษยติหีนปรากฏขึ้น ก็ได้แสดงลำดับแห่งการแก้โทษไว้แล้ว แม้ไม่แสดงในที่นี้ ความบกพร่องของคัมภีร์ก็ไม่มี. บทวิเคราะห์ว่า ยติหีน (ยติบกพร่อง) ในที่นี้ ชื่อว่า ยติหีน, การแก้โทษนั้น ชื่อว่า ยติหีนปาริหาร, ความอึดอัดในการฟัง ชื่อว่า สวนุพเพคะ. Kamaccutassa yathā – ตัวอย่างของกมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด) คือ – 94. Udāracarito’si tvaṃ, tenevā’rādhanā tvayi; Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ. ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ เพราะเหตุนั้น การอ้อนวอนจึงมีในท่าน ขอท่านจงให้ชนบท หรือหมู่บ้าน หรือนาอันดีแก่ข้าพเจ้าเถิด. 94. ‘‘Udāra’’iccādi. Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho. Ettha ucitattā desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ. 94. บทว่า "อุฬาร" เป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า "อุฬารจริต" คือ ผู้มีจริยาอันประเสริฐ คือ มีความประพฤติอันมีคุณยิ่ง เพราะเกี่ยวข้องกับความยิ่งในการบริจาค. ในที่นี้ การแก้กมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด) ของลำดับการขอชนบทเป็นต้นนี้ ย่อมเหมาะสม. 94. ‘‘Udāri’’ccādi. Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi, teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti. Desaṃ vājanapadaṃ vā, no ce, gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā, no ce, sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti. Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho. 94. บทว่า "อุฬาร" เป็นต้น. ดูก่อนท่านผู้มีบุญ ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ คือประกอบด้วยความประพฤติอันองอาจ เพราะประกอบด้วยความยิ่งในการบริจาค เพราะเหตุนั้น การอ้อนวอน คือการขอของข้าพเจ้าจึงมีในท่าน. การขอสิ่งของที่ต่ำลงไปโดยลำดับว่า "ขอท่านจงให้ชนบท หรือถ้าไม่ให้ ก็ให้หมู่บ้าน หรือถ้าไม่ให้ ก็ให้นาอันดีแก่ข้าพเจ้าเถิด" ย่อมเหมาะสมกับการให้ของทายก และการได้สิ่งที่ปรารถนาของยาจก จึงย่อมขจัดกมัจจุตโทษ (โทษที่ลำดับขาด). บทวิเคราะห์ว่า "อุฬารจริต" คือ ผู้มีจริยาอันประเสริฐ. Ativuttassa yathā – ตัวอย่างของอติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป) คือ – 95. Munindacandasambhūta- Yasorāsimarīcinaṃ; Sakalopya’yamākāso, Nā’vakāso vijambhane. รัศมีแห่งกองยศที่เกิดจากพระจันทร์คือพระมุนินทร์นี้ แม้อากาศทั้งหมดก็ไม่มีช่องว่างในการแผ่ไป. 95. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindoyeva cando, tato sambhūtā pātubhūtā, yasorāsī eva marīciyo, tāsaṃ. Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva, na tasseko padeso. Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ. 95. บทว่า "มุนินท" เป็นต้น. พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์ รัศมีทั้งหลายคือกลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์นั้น. อากาศทั้งหมดนี้คือท้องฟ้า ไม่ใช่ส่วนใดส่วนหนึ่งของท้องฟ้า. ในการแผ่ไป รัศมีเหล่านั้นไม่มีช่องว่าง เพราะมีสภาพเช่นนั้น จึงไม่เป็นอติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป). 95. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti. Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati. Cando iva cando, munindo eva cando, tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho. 95. บทว่า "มุนินท" เป็นต้น. ในการแผ่ไปของรัศมีคือกลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์คือพระมุนินทร์นี้ แม้อากาศทั้งหมดก็ไม่มีช่องว่าง คือไม่มีโอกาส. การกล่าวว่าไม่มีช่องว่างเหมือนอากาศอันเป็นสภาพทั่วไปที่ประมาณไม่ได้ ย่อมเหมาะสมกับการดำเนินไปแห่งคุณของพระสัพพัญญูเจ้าที่ประมาณไม่ได้ แม้ด้วยเหตุผลแต่ละอย่าง เพราะเหตุนั้น อติวุตตโทษ (โทษที่กล่าวเกินไป) จึงไม่เกิดขึ้นในที่นี้. บทวิเคราะห์ว่า "มุนินทจันทสัมภูตยโสรสีมรีจิ" คือ พระจันทร์เหมือนพระจันทร์, พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์, กลุ่มแห่งยศที่เกิดจากพระจันทร์นั้น และรัศมีเหล่านั้น. 96. Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ; Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati. คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส ที่ไม่มีความหมาย ย่อมไม่ถูกตำหนิ เพราะเหตุนั้น คำพูดนั้นย่อมเสียไปในที่อื่น นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น. 96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ, tesaṃ. Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ. Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa, taṃ. Aninditaṃ ahīḷitaṃ. Tena yathāvuttena kāraṇena. Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto, so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate, ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti. 96. บทว่า "วากยะ" เป็นต้น. คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส คือผู้มีจิตเสียไป ไม่เป็นไปตามปกติ. คำพูดนั้นประกอบด้วยลักษณะแห่งคำพูด. คำพูดที่ไม่มีความหมาย คือไม่มีอรรถที่พึงกล่าวถึง ไม่มีอรรถที่ใช้ในการสื่อสาร ย่อมไม่ถูกตำหนิ. ด้วยเหตุผลที่กล่าวมานั้น คำพูดนั้นย่อมเสียไป คือเป็นโทษในที่อื่น คือในเรื่องของผู้มีจิตไม่วิปลาส นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น คือคนบ้าผู้มีจิตฟุ้งซ่านด้วยความกำเริบแห่งธาตุเป็นต้น และคนโง่เป็นต้น เพราะคำพูดเช่นนั้นย่อมเหมาะสมกับคนบ้าเป็นต้นเท่านั้น. 96. ‘‘Vākya’’miccādi. Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti, tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti. Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca, apeto attho assāti ca, ummatto ādi yesanti ca viggaho. 96. บทว่า "วากยะ" เป็นต้น. คำพูดของผู้มีจิตวิปลาส คือผู้มีจิตถึงสภาพที่ขัดแย้งกัน อันเป็นรูปแห่งกลุ่มบทที่มี "สยา" เป็นที่สุด และมี "ตยา" เป็นที่สุด ย่อมไม่มีความหมาย คือไม่มีความหมายรวมกัน ย่อมไม่ถูกตำหนิโดยผู้รู้ เพราะเหตุนั้น คำพูดที่ไม่มีความสัมพันธ์กับความหมายรวมกันนั้น ย่อมเสียไป คือเป็นโทษในคำพูดของคนไม่บ้าเป็นต้น นอกจากการพูดของคนบ้าเป็นต้น คือคนบ้า คนเจ็บปวดเป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า "ผู้มีจิตวิปลาส" คือ ผู้มีจิตวิปลาส, "ไม่มีความหมาย" คือ ไม่มีอรรถ, "คนบ้าเป็นต้น" คือ คนบ้าเป็นต้น. Yathā – ตัวอย่างคือ – 97. Samuddo pīyate so’ya-maha’majja jarāturo; Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo. มหาสมุทรนี้ถูกดื่มกิน ข้าพเจ้าวันนี้ถูกชราครอบงำ เมฆเหล่านี้คำราม ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์. 97. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘samuddo’’iccādi. Na hettha ‘‘samuddo pīyate’’iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati, yo so bandhattho siyā. Avayavatthā eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ. 97. ท่านยกตัวอย่างว่า "สมุทโท" เป็นต้น. ในที่นี้ กลุ่มบทว่า "สมุทโท ปียเต" เป็นต้น ย่อมไม่ถือเอาความหมายใดความหมายหนึ่ง ซึ่งเป็นความหมายที่ผูกพันกัน แต่สภาพขององค์ประกอบแต่ละส่วนเท่านั้น ย่อมปรากฏเหมือนเหล็กเสียบหู เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำพูดที่ไม่มีความหมายเช่นนี้ ย่อมไม่ถูกตำหนิสำหรับผู้มีจิตวิปลาส. 97. ‘‘Samuddo’’ccādi. So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate, ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto, ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti. Sakkassa erāvaṇo piyoti. Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ. Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti. Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti, aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ. Jarāya āturoti vākyaṃ. 97. บทว่า "สมุทโท" เป็นต้น. มหาสมุทรนี้ถูกใครบางคนดื่มกิน ข้าพเจ้าวันนี้ถูกชราครอบงำ คือถูกโรคชราครอบงำ เมฆเหล่านี้คำราม คือส่งเสียงดัง ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์. นี่เป็นตัวอย่างของคำพูดที่ถูกตำหนิและไม่ถูกตำหนิสองอย่าง. คำพูดนี้ชื่อว่า "อเปตัตถะ" (ไม่มีความหมาย) เพราะไม่มีความหมายที่พึงรู้ได้จากกลุ่มคำโดยปราศจากความหมายขององค์ประกอบแต่ละส่วน. คำพูดเช่นนี้ที่คนบ้าเป็นต้นกล่าว ย่อมไม่เป็นที่น่ารังเกียจ แต่ถ้าผู้อื่นกล่าว ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจเหมือนเหล็กเสียบหู. บทวิเคราะห์ว่า "ชราตุโร" คือ ถูกชราครอบงำ. 98. Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ; Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ. การผูกพันที่ถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยความรุ่งเรืองแห่งความไม่ขัดแย้งกันของความละเอียดอ่อนนั้น ย่อมทำลายโทษคือความหยาบคายในการผูกพันนั้น. 98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvo avirodhittaṃ. Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo, tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho. 98. บทว่า สุขุมาลิ เป็นต้น. ชื่อว่า อวิโรธี เพราะไม่ขัดแย้งกับลักษณะ (ศีล), ภาวะแห่งอวิโรธีนั้น ชื่อว่า อวิโรธิตตะ. สภาพที่รุ่งเรือง (ทิตตภาวะ) ใด มีความไม่ขัดแย้งกับความละเอียดอ่อน (สุขุมาลคุณ), การประพันธ์ (พันธนะ) นั้นที่ถูกทำให้รุ่งเรือง คือทำให้เจริญ หรือประกอบด้วยสภาพที่รุ่งเรืองนั้น ย่อมกำจัด คือทำให้พินาศซึ่งโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ (พันธผรุสโทษ) นี้คือความหมาย. 98. ‘‘Sukhumāli’’ccādi. Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘aniṭṭhurakkharappāye’’ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya, taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti. Na virujjhati sīlenāti avirodhī, tassa bhāvoti ca, sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca, soyeva dittassa bhāvoti ca, tena pabhāvitanti ca vākyaṃ. 98. บทว่า สุขุมาลิ เป็นต้น. การประพันธ์ที่ถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยสภาพที่รุ่งเรืองแห่งความไม่ขัดแย้งกับความละเอียดอ่อนนั้น คือการประพันธ์ที่ถูกส่งเสริมด้วยสภาพที่รุ่งเรืองอันเป็นสภาพที่น่ารัก ซึ่งประกอบด้วยภาวะที่ไม่ขัดแย้งกับสุขุมคุณที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า อนิฏฐุรักขรปปาเย เป็นต้น และมีลักษณะคือการเข้ากันได้ของพยัญชนะทั้งหลาย ย่อมกำจัด คือทำให้พินาศซึ่งโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ หรือที่เรียกว่าพันธผรุสโทษ, หรือมีความสัมพันธ์ว่า ตํ พนฺธผรุสโทสํ. ส่วนประโยคว่า น วิรุชฺฌติ สีเลนาติ อวิโรธี, ตสฺส ภาโวติ จ, สุขุมาลสฺส อวิโรธิตฺตํ ยสฺสาติ จ, โสเยว ทิตฺตสฺส ภาโวติ จ, เตน ปภาวิตนฺติ จ (เป็นบทวิเคราะห์). Yathā – ตัวอย่างเช่น - 99. Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā. สาธุชนทั้งหลายในสมัยพระสัมพุทธเจ้า เมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป และฟังเสียงอันไพเราะ ย่อมประพฤติ (ตน) เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น (ความสนุกสนาน). 99. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘passantā’’iccādi. Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho. 99. ท่านยกตัวอย่างว่า ยเถติ ด้วยบทว่า ปสฺสนฺตา เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า (สาธุชนทั้งหลาย) เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น คือปราศจากความพอใจในการเล่น ย่อมประพฤติ. 99. ‘‘Passante’’ccādi. Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti. Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi. Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho. Ettha kāloti kiriyā. Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva. Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati. vākyadosaparihāro. 99. บทว่า ปสฺสนฺเต เป็นต้น. สัตบุรุษทั้งหลายในสมัยที่พระสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ เมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป คือความสมบูรณ์แห่งพระรูปของพระองค์ มองดูให้ดวงตาอิ่มเอม ฟังพระสุรเสียงอันไพเราะ คือพระดำรัสอันไพเราะประกอบด้วยองค์ ๘ ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นผู้มีหน้าเบือนปราศจากการเล่น คือเบือนหน้าหนีจากการเล่น ปราศจากความยินดีในการเล่น ย่อมประพฤติ ย่อมไป ย่อมเป็นไป. เพราะประกอบด้วยคุณคือความสละสลวย (สุขุมาลคุณ) ที่เกิดขึ้นด้วยอักษรที่ออกเสียงง่าย ปราศจากอักษรที่หยาบและหย่อน และไม่ขัดแย้งกัน มีอักษรที่เข้ากันได้ดีและเป็นไปอย่างชัดเจน ในที่นี้จึงไม่มีโทษคือความหยาบคายในการประพันธ์ (พันธผรุสโทษ). วิเคราะห์ว่า เกฬิยา ปรานิ ปริวตฺติตานิ มุขานิ เอเตสํ (หน้าทั้งหลายของคนเหล่านั้นเบือนไปจากการเล่น). ในที่นี้ คำว่า กาโล เป็นกิริยา และโดยอรรถแล้ว ก็คือความสัมพันธ์ที่ดำเนินไปในลักษณะนั้นนั่นเอง แต่ชาวโลกย่อมเรียกโดยแยกกันว่าเป็นความหมายของบทหนึ่งต่างหาก. (จบ) การแก้ไขโทษในประโยค. Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถาธิบายการแก้ไขโทษในประโยคจบแล้ว Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā อรรถาธิบายการแก้ไขโทษในอรรถแห่งประโยค Apakkamassa yathā – ดังตัวอย่างของอปกัมมโทษว่า 100. Bhāvanādānasīlāni, sammā sampāditāni’ha; Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo. ภาวนา ทาน และศีลทั้งหลาย ที่บำเพ็ญโดยชอบในโลกนี้ เป็นเครื่องยังนิพพาน โภคะ และสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จ ไม่มีความสงสัย. 100. ‘‘Bhāvanā’’iccādi. Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo. 100. บทว่า ภาวนา เป็นต้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงภาวนาเป็นต้นแล้ว ด้วยการแสดงนิพพานเป็นต้นตามลำดับ อปกัมมโทษก็ถูกแก้ไขแล้ว. 100. ‘‘Bhāvane’’ccādi. Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti, ettha sādhane na saṃsayo hotīti. Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti. 100. บทว่า ภาวเน เป็นต้น. ในมนุษยโลกนี้ ภาวนา ทาน และศีลทั้งหลายที่บำเพ็ญโดยชอบ คือที่บำเพ็ญตามวิธีโดยเชื่อในผลกรรม ที่ให้ดำเนินไปในสันดานของตน เป็นเครื่องยังนิพพาน โภคะ และสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จ คือเป็นเครื่องยังนิพพาน ความสมบูรณ์แห่งการบริโภคและใช้สอย และการเกิดในสวรรค์ เป็นต้น ให้สำเร็จโดยลำดับ ด้วยความเป็นเหตุในการยังสิ่งเหล่านี้ให้สำเร็จ ในที่นี้ย่อมไม่มีความสงสัย. ในที่นี้ เมื่อแสดงภาวนาเป็นต้นแล้ว เพราะการแสดงนิพพานเป็นต้นตามลำดับ โดยไม่ล่วงลำดับแห่งการแสดง จึงไม่มีโอกาสแห่งอปกัมมวากยัตถโทษ. 101. Uddiṭṭhavisayo koci , viseso tādiso yadi; Anuddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane. หากมีลักษณะพิเศษเช่นนั้น ซึ่งมีอรรถที่แสดงไว้ก่อนเป็นขอบเขต, โทษในการล่วงลำดับในบทที่แสดงตามหลัง ย่อมไม่มีเลย. 101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya, kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi. 101. บทว่า อุทฺทิฏฺเฐ เป็นต้น. หากมีลักษณะพิเศษบางอย่างเช่นนั้น คือลักษณะพิเศษที่มีลักษณะเป็นการรู้ความสัมพันธ์ระหว่างบทที่แสดงก่อน (อุทเทส) และบทที่แสดงตามหลัง (อนุเทส) ซึ่งมีอรรถที่ประกอบไว้ในตอนต้นเป็นขอบเขต ในบทที่แสดงตามหลังทั้งหลายที่ถูกกล่าวถึงอีกครั้งโดยอาศัยอรรถอื่น ด้วยการล่วงลำดับแห่งการแสดงตามลำดับ, โทษในการล่วงลำดับ คือการละเมิดลำดับตามที่แสดงไว้ก่อน ย่อมไม่มี. 101. ‘‘Uddiṭṭhe’’ccādi. Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘idamassa pubbakathanaṃ, idamassa pacchākathana’’nti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘bhaveyyā’’ti seso. Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti. Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca, kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ. 101. บทว่า อุทฺทิฏฺเฐ เป็นต้น. หากมีลักษณะพิเศษบางอย่างเช่นนั้น ซึ่งมีอรรถที่ใช้ในตอนต้นเป็นขอบเขต คือลักษณะพิเศษที่มีลักษณะเป็นการรู้ความสัมพันธ์ที่มีลักษณะอิงอาศัยกันและกันว่า 'นี้เป็นการกล่าวถึงก่อนของสิ่งนี้, นี้เป็นการกล่าวถึงหลังของสิ่งนี้' ของบทอุทเทสและอนุเทส ในบทที่แสดงตามหลังทั้งหลายที่ถูกกล่าวซ้ำโดยอาศัยอรรถอื่น (พึงเติมคำว่า 'พึงมี'). ในการล่วงลำดับ คือการละเมิดลำดับของบทอุทเทสและอนุเทส โทษอันเป็นเหตุให้ผู้รู้คัมภีร์ทนไม่ได้ในเวลาที่ได้ฟัง ย่อมไม่มีเลย. และประโยคว่า อุทฺทิฏฺฐา ปฐมุจฺจาริตา อตฺถา วิสโย โคจโร อสฺเสติ และ กมสฺส วิลงฺฆนนฺติ. Yathā – ตัวอย่างเช่น - 102. Kusalākusalaṃ abyā-kata’miccesu pacchimaṃ; Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ. ในบรรดากุศล อกุศล และอัพยากตะทั้งหลายนี้ อัพยากตะเป็นอันดับสุดท้าย อัพยากตะไม่ให้ผล สองอย่างแรกให้ผล. 102. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ, akusalañca dvādasavidhaṃ, abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ, pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ. Neti nipātapadaṃ. Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadanti. Ettha apākadattaṃ abyākatasseva, pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo. 102. ท่านยกตัวอย่างว่า ยเถติ ด้วยบทว่า กุสเล เป็นต้น. กุศลมี ๒๑ อย่าง มีกามวจรกุศลเป็นต้น อกุศลมี ๑๒ อย่าง อัพยากตะนับสงเคราะห์เข้าในวิบากและกิริยา ในสามอย่างนี้ อัพยากตะเป็นอันดับสุดท้าย. คำว่า ปากทํ คือให้ผลวิบาก. น เป็นนิบาตบท. สองอย่างแรกคือกุศลและอกุศลให้ผล ชื่อว่า ปากทํ. ในที่นี้ พึงเห็นความพิเศษว่า ความไม่ให้ผลเป็นของอัพยากตะเท่านั้น ความให้ผลเป็นของสองอย่างนั้นเท่านั้น. 102. ‘‘Kusale’’ccādi. Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti, paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti. ‘‘Yathāsaṅkhyamanudeso samāna’’nti vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti. Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti. 102. เป็นต้นว่า ‘กุสเล’ กุศล ๒๑ อย่าง มีกามวจรกุศลเป็นต้น อกุศล ๑๒ อย่าง และอัพยากตะ ๔ อย่าง โดยเป็นวิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ในสามอย่างนี้ อัพยากตะอันเป็นอันดับสุดท้ายตามลำดับการแสดง ไม่ให้ผล คือไม่เป็นเครื่องให้วิบาก สองอย่างแรกคือกุศลและอกุศลให้ผล คือเป็นเครื่องให้วิบากตามสมควร เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘การแสดงตามลำดับย่อมเสมอกัน’ เพราะสิ่งที่ไม่ได้แสดงไว้ ย่อมได้เท่ากับสิ่งที่แสดงไว้ด้วยจำนวนที่เท่ากัน จึงไม่มีการล่วงจำนวน แต่ในที่นี้ แม้จะมีสามอย่างโดยสภาพของกุศลเป็นต้น แต่เพราะความประสงค์ที่จะให้ลักษณะพิเศษที่มีขอบเขตคือกุศลและอกุศลเป็นต้น ซึ่งมีสองอย่างโดยการให้ผลและไม่ให้ผลดำเนินไป จึงไม่มีการอิงอาศัยกันตามลำดับโดยปราศจากการกล่าวถึงก่อน จึงไม่มีอปกัมมโทษ 103. Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise; Ocityahīnatāpatti, natthi bhūtatthasaṃsino. เมื่อมีเหตุเช่นนั้น ในการเปิดเผยคุณของตน การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มีแก่ผู้กล่าวอรรถที่เป็นจริง 103. ‘‘Saguṇāna’’miccādi. Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano, sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘pūjanīyataro loke’’iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi. 103. เป็นต้นว่า ‘สคุณานัง’ เมื่อมีเหตุคือการยังประโยชน์ตนของชนผู้ฟังเป็นต้นให้สำเร็จเช่นนั้นมีอยู่ แก่ผู้กล่าวอรรถที่เป็นจริงตามที่ดำเนินไป คือลักษณะความประพฤติของตน ในการเปิดเผยคุณของตน หรือของคุณของตนทั้งหลาย ในการกล่าวว่า ‘เป็นผู้ควรบูชายิ่งในโลก’ เป็นต้น โดยอำนาจแห่งเรื่องที่กล่าว การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มีทางเป็นไปได้ 103. ‘‘Saguṇi’’ccādi. Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘pūjanīyataro loke ahameko’’iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano, sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti. Sasaddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho. Bhūtoyeva attho, taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho. 103. เป็นต้นว่า ‘สคุณิ’ เมื่อมีเหตุเช่นนั้น คือเมื่อมีเหตุที่ยังประโยชน์ตนของชนผู้ฟังเป็นต้นให้สำเร็จมีอยู่ แก่ผู้กล่าวอรรถอันนับว่าคุณที่มีลักษณะคือความสำรวมกายเป็นต้นที่มีอยู่ในตน ในโอกาสเช่นนั้นว่า ‘เราผู้เดียวเป็นผู้ควรบูชายิ่งในโลก’ เป็นต้น ในการเปิดเผยคุณของตน หรือคุณของตนทั้งหลาย การถึงซึ่งความบกพร่องในความเหมาะสม คือการถึงซึ่งโทษอันนับว่าความบกพร่องในความเหมาะสม ย่อมไม่มี เพราะ ‘สะ’ ศัพท์เป็นเครื่องกล่าวถึงตนและของตน วิเคราะห์ว่า ‘สะ’ คือคุณของตน หรือ ‘เส จ เต คุณา จ’ (คุณเหล่านั้นด้วย คุณเหล่านั้นด้วย) วิเคราะห์ว่า ‘ภูโตเยวะ อัตโถ ตัง สังสติ วทติ สีเลนาติ’ (ผู้มีปกติกล่าวอรรถที่เป็นจริงนั่นเอง) 104. Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyātamādarā; Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā. ชื่อว่าโอจิยยะ พึงรู้ว่าเป็นที่รู้จักกันดีในโลกด้วยความเคารพ ในโอจิยยะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายผู้เป็นยอดกวี เป็นผู้เกิดจากการสั่งสอน 104. ‘‘Ocitya’’miccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato, na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā, viññeyyaṃ ‘‘sotūna’’nti seso. Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā, kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti. 104. เป็นต้นว่า ‘โอจิยยะ’ ชื่อว่าโอจิยยะ คือความเป็นสิ่งที่เหมาะสม เป็นที่รู้จักกันดีในโลก คือในหมู่สัตว์ เป็นที่รู้จักกันดีตั้งแต่เด็กจนถึงผู้ใหญ่ตามสมควร พึงรู้ (พึงเติมคำว่า ‘ของชนผู้ฟัง’) ด้วยความเคารพ คือด้วยความพยายาม เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรเคารพยิ่งกว่านั้น เพราะสิ่งที่ไม่เหมาะสมอะไรก็ตาม ย่อมไม่เป็นที่เคารพของใครๆ เลย เพราะไม่เป็นที่น่าชื่นชมโดยประการทั้งปวง ในโอจิยยะนั้น สัตบุรุษทั้งหลาย คือคนดี ยอดกวี คือกวีผู้ประเสริฐ เป็นผู้เกิดจากคำสั่งสอนที่ดำเนินไปโดยการให้เรียนรู้การกล่าวครั้งแรก ซึ่งเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น 104. ‘‘Ocitye’’ccādi. Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti, tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti, pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāmasaddo pasiddhiyaṃ. Upadesassa pabhavāti ca, pumāno ca te gāvo ceti ca, kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ. 104. เป็นต้นว่า ‘โอจิยยะ’ ชื่อว่าโอจิยยะ เป็นที่รู้จักกันดีในโลก คือในหมู่สัตว์ เป็นที่เลื่องลือแม้ในหมู่เด็ก อันบัณฑิตพึงรู้ด้วยความเคารพ ในเรื่องโอจิยยะนั้น กวีผู้ประเสริฐ ผู้เป็นยอดกวี ผู้เป็นสัตบุรุษ เป็นผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคำแนะนำ คือเป็นที่ตั้งแห่งการกล่าวครั้งแรก เพราะประกอบด้วยบทว่า ‘โอจิยยะ’ ที่เป็นที่รู้จักกันดี ในที่นี้ คำว่า ‘นาม’ จึงหมายถึงความมีชื่อเสียง และประโยคว่า ‘บ่อเกิดแห่งคำแนะนำ’ และ ‘ชายทั้งหลายและโคทั้งหลายเหล่านั้น’ และ ‘ยอดแห่งกวี’ 105. Viññātocityavibhavo- Cityahīnaṃ parihare; Tato’cityassa sampose, Rasaposo siyā kate. ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ พึงละเว้นซึ่งความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะเมื่อมีการบำรุงโอจิยยะนั้น ความสมบูรณ์แห่งรสย่อมมีได้ 105. ‘‘Viññāta’’miccādi. Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya. Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya. 105. เป็นต้นว่า ‘วิญญาตะ’ ผู้ใดรู้แจ้ง เข้าใจดีแล้วว่าโอจิยยะนั่นแหละเป็นความรุ่งเรือง เป็นความสมบูรณ์ อันเกิดจากความเลื่อมใสในกวีที่กล่าวมาแล้ว ผู้นั้นพึงละเว้น พึงหลีกเลี่ยงซึ่งโทษที่ชื่อว่าความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะเหตุแห่งการละเว้นนั้น เมื่อมีการบำรุงโอจิยยะให้เจริญงอกงามดีแล้ว ความสมบูรณ์แห่งรส คือความหวานชื่นอันพึงลิ้มรส ย่อมมีได้ 105. ‘‘Viññāte’’ccādi. Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya, tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti. Ocityameva vibhavoti ca, viññāto ocityavibhavo yeneti ca, rasassa poso puṭṭhabhāvo posetabbabhāvoti ca vākyaṃ. 105. เป็นต้นว่า ‘วิญญาเต’ กวีผู้ประกอบด้วยความสมบูรณ์อันชื่อว่าโอจิยยะที่รู้แจ้งแล้ว ด้วยการอนุเคราะห์ของกวีเช่นนั้น ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ พึงละเว้น พึงขจัดซึ่งโทษที่ชื่อว่าความบกพร่องแห่งโอจิยยะ เพราะการละเว้นโทษนั้น เมื่อมีการบำรุงโอจิยยะให้เจริญขึ้นแล้ว ความสมบูรณ์แห่งรส คือความเต็มเปี่ยมแห่งความหวานชื่นอันพึงลิ้มรส ย่อมมีได้ และประโยคว่า ‘โอจิยยะนั่นแหละเป็นความรุ่งเรือง’ และ ‘ผู้ใดรู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิยยะ’ และ ‘ความสมบูรณ์แห่งรส คือภาวะที่สมบูรณ์ ภาวะที่พึงบำรุง’ Yathā – เช่นดังนี้ – 106. Yo mārasenamāsanna-māsannavijayussavo; Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino. พระชินเจ้าพระองค์ใด ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า ทรงมีชัยชนะอันใกล้เข้ามาเป็นความรื่นเริง พระชินเจ้าพระองค์นั้นจงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด 106. ‘‘Yathe’’tyudāharati ‘‘yo’’iccādi. Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha, tiṇatopi hīnaṃ maññittha, so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu. Ettha jayāsīsanā ‘‘jino’’ti accantamucitaṃ, yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso, tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi, tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti. 106. ยกตัวอย่างว่า ‘โย’ เป็นต้น ชัยชนะ คือการเอาชนะ ผู้ใดมีชัยชนะอันใกล้เข้ามานั่นแหละเป็นความรื่นเริง เป็นความเจริญ เป็นความดำเนินไปโดยไม่มีข้าศึก ผู้ใดไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ตน แม้เพียงหญ้า คือไม่ได้นับถือแม้เพียงหญ้า ถือว่าต่ำกว่าหญ้า พระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารพระองค์นั้น จงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด ในที่นี้ การอวยพรชัยชนะด้วยคำว่า ‘พระชินเจ้า’ นั้นเหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะพระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารทั้งห้า มีรสเดียวคือการเอาชนะ ย่อมมีภาวะที่ประกอบด้วยความสามารถในการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น บทว่า ‘ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า’ ในที่นี้เหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะพระองค์ทรงถือว่าหมู่มารเช่นนั้นที่เข้ามาใกล้ ต่ำกว่าหญ้า ด้วยเหตุนั้น ภาวะที่พระองค์มีรสเดียวคือการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น จึงเหมาะสมเป็นพิเศษ 106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘yo mārasenamāsanne’’ccādinā lakkhiyamudāharati. Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo, atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi, so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti. Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti, so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘jayaṃ detū’’ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ hoti, jayadāne sāmatthiyasseva posakattā. ‘‘Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā’’ti idaṃ vattabbameva natthīti. Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti. Vijayo eva ussavo, āsanno vijayussavo yasseti viggaho. 106. ในคัมภีร์นี้ แม้อาจารย์จะประสงค์ลำดับที่ย่อในทุกที่ แต่ก็ได้สั่งสอนศิษย์โดยพิสดารว่า “ชื่อว่าโอจิตยะ (ความเหมาะสม) พึงเรียนรู้และนำไปใช้ด้วยความเคารพ ด้วยความยำเกรง” บัดนี้ เพื่อจะละเว้นความบกพร่องแห่งโอจิตยะ จึงยกตัวอย่างที่พึงกำหนดด้วยบทว่า “โย มารเสนะมาสันเน” เป็นต้น. บทว่า อาสันนวิชยอุสสโว หมายถึง ผู้มีชัยชนะเหนือข้าศึกที่อยู่ไม่ไกลเป็นความรื่นเริง หรืออีกนัยหนึ่ง พระชินเจ้าผู้ประกอบด้วยความเจริญอันชื่อว่าความดำเนินไปโดยไม่มีข้าศึกใกล้เข้ามาอย่างยิ่ง ผู้ใดไม่ได้นับถือ คือไม่ได้ใส่ใจหมู่มาร คือกำลังแห่งมารที่เข้ามาใกล้ตนในรูปที่น่าสะพรึงกลัวหลายประการ แม้เพียงเศษหญ้า พระชินเจ้าผู้ทรงชนะมารทั้งห้าพระองค์นั้น จงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลายเถิด. ในที่นี้ พระองค์ใดทรงชนะมารทั้งห้า จึงชื่อว่าพระชินเจ้า พระองค์นั้นย่อมประกอบด้วยความสามารถในการประทานชัยชนะแก่ผู้อื่น เพราะทรงกระทำกิจในการเอาชนะโดยไม่มีผู้ช่วย ด้วยเหตุนั้น การอวยพรชัยชนะว่า “จงประทานชัยชนะเถิด” จึงเหมาะสมอย่างยิ่ง เพราะเป็นเครื่องบำรุงความสามารถในการประทานชัยชนะนั่นเอง. ส่วนบทว่า “ไม่ได้นับถือหมู่มารที่เข้ามาใกล้ แม้เพียงหญ้า” นี้ ไม่ต้องกล่าวถึงเลย (ว่าเหมาะสมเพียงใด). ด้วยการใช้ถ้อยคำที่เหมาะสมอย่างยิ่งเช่นนี้ โทษแห่งความบกพร่องแห่งโอจิตยะจึงถูกขจัดไป. วิเคราะห์ว่า ชัยชนะนั่นแหละเป็นความรื่นเริง, ผู้ใดมีชัยชนะอันใกล้เข้ามาเป็นความรื่นเริง ชื่อว่า อาสันนวิชยอุสสโว. 107. Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane; Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvāpi vindati. ในการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มกล่าวไว้แล้ว ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) นี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่นในที่ใดเลย. 107. ‘‘Āraddha’’iccādi. Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati, vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti. Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate. 107. บทว่า “อารัทธะ” เป็นต้น. กัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มตั้งไว้เพื่อจะกล่าว ชื่อว่ากัตตุกัมมาทิ เมื่อมีการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกเหล่านั้น ความหมายคือ ในการไม่ก้าวล่วงลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มจะกล่าว. ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) ตามที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่น คือไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เลย. 107. ‘‘Āraddhi’’ccādi. Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti. Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho. 107. บทว่า “อารัทธิ” เป็นต้น. ในการก้าวล่วง คือการละทิ้งลำดับแห่งกัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มจะกล่าว ความขัดแย้งแห่งระเบียบที่แตกหัก (ภังครีติวิโรธ) ตามที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่พบความตั้งมั่น คือไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เลย. วิเคราะห์ว่า กัตตุการกและกัมมการกเป็นต้นที่เริ่มกล่าวแล้ว ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิ, การก้าวล่วงลำดับแห่งกัตตุการกเหล่านั้น ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิกมาติกกมะ, การละทิ้งลำดับนั้น ชื่อว่า อารัทธกัตตุกัมมาทิกมาติกกมลังฆนะ. Yathā – ตัวอย่างเช่น - 108. Sujanaññāna’mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate; Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca. ความไว้วางใจในสัตบุรุษและคนเหล่าอื่น (คนพาล) ในสตรี ในยาพิษ ในสัตว์มีเขา ในโรค ในแม่น้ำ และในราชตระกูล ย่อมไม่เกิดขึ้น. 109. Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye; Pasāda’mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca. พึงทำความเลื่อมใสเป็นนิตย์ในยาที่จัดเตรียมไว้ ในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์เป็นต้น และในสัตบุรุษผู้มีคุณธรรม. 108-109. Ettha ca ‘‘sujana’’miccādike ‘‘bhesajje’’iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā, sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo, cakārassekassa katattā na saddarītiyā bhaṅgo. Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā. 108-109. ในคาถาทั้งสองบท คือบทว่า “สุชน” เป็นต้น และบทว่า “เภสัชเช” เป็นต้น ในที่นี้ ไม่มีการเสียระเบียบแห่งเนื้อความ (อรรถรีติภังคะ) เพราะไม่ละทิ้งฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ และไม่มีการเสียระเบียบแห่งถ้อยคำ (สัททรีติภังคะ) เพราะมีการใช้ “จะ” ศัพท์เพียงตัวเดียว. เพราะในการรวบรวมเนื้อความหลายอย่างในประโยค พึงใช้ “จะ” ศัพท์เพียงตัวเดียว หรือใช้ในทุกๆ บทก็ได้. 108. ‘‘Sujane’’ccādi. Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti. Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca, yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi. Casaddassa anekatthasamuccayattā ‘‘sujanaññānañcā’’tiādimhi vā, iha vuttaniyāmena avasāne vā, sabbattha vā yojanamarahati. 108. บทว่า “สุชเน” เป็นต้น. ความไว้วางใจ คือการคลุกคลี ในสัตบุรุษและคนเหล่าอื่นจากสัตบุรุษ คือคนพาล และในสตรี และในยาพิษที่สามารถพรากชีวิตได้ และในสัตว์มีเขา และในโรค แม่น้ำ และราชตระกูล ย่อมไม่เกิดขึ้น คือไม่ควร เพราะขัดแย้งกันในบางเวลา. ในที่นี้ ไม่มีการเสียระเบียบแห่งเนื้อความ เพราะไม่ละทิ้งลำดับของฉัฏฐีวิภัตติที่เริ่มไว้ในที่ทั้งปวง และไม่มีการเสียระเบียบแห่งถ้อยคำ เพราะใช้ “จะ” อักษรเพียงตัวเดียวในที่ที่เหมาะสม. เพราะ “จะ” ศัพท์ มีอรรถเป็นการรวบรวมเนื้อความหลายอย่าง จึงควรประกอบในบทว่า “สุชนัญญานัญจะ” เป็นต้น หรือในตอนท้ายตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ หรือในทุกๆ บท. 109. ‘‘Bhesajje’’ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso. Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti. 109. ในคาถาว่า “เภสัชเช” เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน ต่างกันเพียงเป็นสัตตมีวิภัตติเท่านั้น. สัตบุรุษพึงทำ คือพึงเสพความเลื่อมใส คือความเลื่อมใสแห่งจิตของตนเป็นนิตย์ คือสม่ำเสมอ ในยาที่จัดเตรียมไว้ คือยาที่เกื้อกูล และในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์เป็นต้น และในสัตบุรุษ คือคนดี และในผู้มีคุณธรรม คือผู้ที่มีคุณธรรมปรากฏอยู่. Sasaṃsayassa yathā – ตัวอย่าง (โทษ) ที่ประกอบด้วยความสงสัย - 110. Munindacandimāloka- Rasalolavilocano; Jano’vakkantapantho’va, Raṃsidassanapīṇito. ชนผู้มีนัยน์ตากระหายในรสคือแสงจันทร์แห่งพระมุนินทร์ เป็นผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรัศมี ประดุจคนผู้ตกจากทาง (ในเวลากลางคืน). 110. ‘‘Muninde’’ccādi. Ettha raṃsisaddo sasaṃsayaṃ pariharati. 110. บทว่า “มุนินเท” เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “รํสิ” (รัศมี) ย่อมขจัดความสงสัย. 110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘munindi’’ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva. Raṃsisaddoyeva hi viseso, ettha raṃsisaddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti. 110. คาถาว่า “มุนินทะ” เป็นต้น อันเป็นตัวอย่างในการขจัดความสงสัย มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในปริจเฉทที่ผ่านมานั่นเอง. คำว่า “รํสิ” เท่านั้นที่เป็นข้อพิเศษ, ในที่นี้ ด้วยคำว่า “รํสิ” ย่อมขจัดโทษแห่งการประพันธ์ที่ประกอบด้วยความสงสัย อันเป็นความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. 111. Saṃsayāyeva yaṃ kiñci, yadi kīḷādihetunā; Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito. หากสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ประกอบด้วยความสงสัย ถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น ก็ไม่เป็นโทษเลย. 111. ‘‘Saṃsaye’’ccādi. Kīḷādīti ādisaddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti, kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho. 111. บทว่า “สํสเย” เป็นต้น. ด้วย “อาทิ” ศัพท์ ในคำว่า “กีฬาทิ” ย่อมสงเคราะห์เอาการปรึกษาหารือที่สับสนเป็นต้น. ใจความที่สัมพันธ์กันคือ หากสิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น. 111. ‘‘Saṃsayāyeve’’ccādi. Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce, sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti. Sasaṃsayena samappitoti viggaho. 111. บทว่า “สํสยายเยว” เป็นต้น. หากบทใดบทหนึ่งที่สามารถทำให้เกิดความสงสัยได้ ถูกนำมาใช้เพื่อความสงสัยนั่นเอง คือเพื่อให้เกิดความสงสัยแก่ผู้ฟัง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น คือด้วยเหตุมีการเล่นและการปรึกษาหารือที่สับสนเป็นต้น หากผู้กล่าวใช้ในการประพันธ์นั้น การประพันธ์ที่ประกอบด้วยความสงสัย คือการประพันธ์ที่มีโทษคือความสงสัยร่วมอยู่ด้วย ก็ไม่เป็นโทษ คือไม่บกพร่อง. วิเคราะห์ว่า สสํสเยน สมาปฺปิโต (ประกอบด้วยความสงสัย). Yathā – ตัวอย่างเช่น - 112. Yāte dutiyaṃnilayaṃ, gurumhi sakagehato; Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanādinā. เมื่ออาจารย์ไปสู่เรือนหลังที่สองจากเรือนของตน เราพึงถึงความสุขด้วยการศึกษาเป็นต้นอย่างแน่นอน. 112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyatamekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho. 112. คำว่า “ยาเต” เป็นต้น. เมื่อครูผู้สอนไปสู่เรือนที่สอง คือเรือนที่สองจากที่พำนักเดิมของตน (แล้วคิดว่า) เราพึงถึงความสุขอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น นี้เป็นความหมายที่ไม่ประสงค์. เมื่อพระพฤหัสบดีผู้เป็นครูของเทวดาไปสู่ราศีที่สอง คือราศีที่สองจากราศีที่ตนเกิด (แล้วคิดว่า) เราพึงถึงความสุขอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น นี้เป็นความหมายที่ประสงค์ในที่นี้. 112. ‘‘Yāte’’ccādi. Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati, ayamanicchitattho. Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyatamekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ, no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti. Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti. Ettha ajjhayanasaddasannidhānena payuttagurusaddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti. 112. คำว่า “ยาเต” เป็นต้น. เมื่ออาจารย์ผู้เป็นครูไปสู่เรือนที่สอง คือเรือนที่สองจากห้องที่อยู่ของตน นี้เป็นความหมายที่ไม่ประสงค์. เมื่อพระพฤหัสบดีผู้เป็นครูของเทวดาไปสู่ราศีที่สอง คือราศีที่สองจากราศีที่ตนเกิด เมื่อไปแล้ว เพราะความเกื้อกูลกัน เราพึงถึงความสุข คือความสุขทางใจอย่างแน่นอนด้วยการศึกษาเป็นต้น คือด้วยการเรียนรู้เป็นต้น มิใช่ถึงความสำเร็จแห่งคัมภีร์อันเป็นเหตุแห่งความสุข. แม้ในความหมายหลัง เนื้อความก็เป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองฝ่าย. ในที่นี้ แม้คำว่า คุรุ ที่ใช้ในที่ใกล้กับคำว่า อัชฌายนะ จะมีความหมายว่าอาจารย์ แต่เพราะใช้เพื่อปกปิดความหมายที่ประสงค์ จึงไม่เสีย. 113. Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ; Na ‘‘gāmma’’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi. "น้องสาวคนนี้ของชายผู้นี้เป็นผู้มีโชคดี" ดังนี้เป็นต้น กวีทั้งหลายทั้งหมดไม่ได้ระบุว่าเป็น "คามะ" (ถ้อยคำชาวบ้าน) เลย. 113. ‘‘Subhagā’’iccādi. Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ. 113. คำว่า “สุภคา” เป็นต้น ความว่า ประโยคมีคำว่า “ภคินี” เป็นต้น ดังนี้. 113. ‘‘Subhage’’ccādi. Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti. Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘subhagā’’ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ. 113. คำว่า “สุภเค” เป็นต้น. ประโยคว่า “น้องสาวคนนี้ของชายผู้นี้เป็นผู้มีโชคดี คือสวยงาม” ดังนี้เป็นต้น กวีทั้งหลายแม้ทั้งหมดก็ไม่ได้ระบุว่าเป็น “คามะ” คือไม่เสียด้วยโทษคือคามะ. อธิบายว่า แม้เมื่อไม่ถือเอาว่า “สุภคา” คือผู้ถึงซึ่งความงามแล้ว แต่เมื่อทำเป็นพหุพพิหิสมาส (ผู้มีอวัยวะเพศงาม) แม้เนื้อความที่ได้มาจะมีความไม่สุภาพ แต่ก็ไม่ทำให้เกิดความขุ่นเคืองใจแก่กวีทั้งหลาย. ประโยคที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นต้น ชื่อว่า วากยะ. 114. Duṭṭhālaṅkāravigame, sobhanālaṅkatikkamo; Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati. เมื่อเครื่องประดับ (อลังการ) ที่บกพร่องหมดไป การดำเนินไปของเครื่องประดับที่งดงาม จะปรากฏชัดในปริจเฉทว่าด้วยเครื่องประดับ. 114. ‘‘Duṭṭha’’iccādi. Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati. 114. คำว่า “ทุฏฐะ” เป็นต้น. ความว่า เมื่อเครื่องประดับที่บกพร่อง คือเครื่องประดับที่ถูกโทษประทุษร้ายปราศไปแล้ว. 114. ‘‘Duṭṭhi’’ccādi. Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti. Paricchijjatīti paricchedo. Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho. 114. คำว่า “ทุฏฐิ” เป็นต้น. ความว่า เมื่อเครื่องประดับที่บกพร่อง คือเครื่องประดับที่เสียด้วยโทษปราศไปแล้ว การดำเนินไปของเครื่องประดับที่งดงาม คืออาการเป็นไปของเครื่องประดับที่น่าสรรเสริญ จะถึงซึ่งความปรากฏชัดในปริจเฉทชื่อว่าอลังการ เพราะเป็นที่แสดงอลังการ. สิ่งที่ถูกกำหนด ชื่อว่า ปริจเฉท. วิเคราะห์ว่า ปริจเฉทนั้นด้วย เป็นอลังการด้วย เพราะเป็นที่แสดงอลังการ โดยความหมายนั้น. 115. Dose parīharitumesa varo’padeso, Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ; Viññāyi’maṃ guruvarāna’dhikappasādā, Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī. คำแนะนำอันประเสริฐนี้ เพื่อละเว้นโทษทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ทำไว้เช่นนี้โดยอาศัยคัมภีร์อื่น ๆ ผู้ปรารถนายศพึงทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ แล้วพึงละเว้นโทษทั้งหลายอย่างยิ่ง. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite ดังนี้ ใน (คัมภีร์) ที่พระสังฆรักขิตมหาสามีผู้เป็นเจ้าได้รจนาไว้ Subodhālaṅkāre ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ Dosaparihārāvabodho nāma ชื่อว่า การรู้แจ้งการละเว้นโทษ Dutiyo paricchedo. ปริจเฉทที่สอง. 115. ‘‘Dose’’iccādi. Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena mayā evaṃ kato nipphādito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena, tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato, viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā, taṃsabbhāvā kitti vā, taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya. 115. คำว่า “โทเส” เป็นต้น. ความว่า เพื่อละเว้น คือเพื่อสละโทษทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว มีโทษแห่งบทเป็นต้น คำแนะนำอันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้ทำไว้ คือให้สำเร็จแล้วเช่นนี้โดยการดำเนินตามคัมภีร์อื่น ๆ จำนวนมาก. ผู้ปรารถนายศ คือผู้ปรารถนายศอันเป็นการประพันธ์ที่บริสุทธิ์ เพราะเป็นเหตุแห่งเกียรติยศโดยส่วนเดียวโดยลักษณะแห่งกิริยา หรือเกียรติยศที่มีอยู่นั้นเป็นปกติ โดยทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ คือด้วยความเลื่อมใสมาก มิใช่เล็กน้อย เพราะประโยชน์ใหญ่อย่างนั้นย่อมไม่สำเร็จด้วยความเลื่อมใสเช่นนั้น (เล็กน้อย) แล้วพึงกระทำด้วยความเอื้อเฟื้อ พึงละเว้นโทษที่กล่าวมาแล้วอย่างยิ่ง คือพึงทำให้ห่างไกล. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ ดังนี้ ในฎีกาชื่อมหาสามี ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo. ปริจเฉทที่สอง ว่าด้วยการรู้แจ้งการละเว้นโทษ. 115. ‘‘Dose’’ccādi. Dose yathāvuttapadadosādike pariharitumapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito, imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti. Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito, aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti. Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ, aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ. Tathā pubbaddhena attahitasampatti, aparaddhena parahitasampatti dassitāti. Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti. Aññe satthā satthantarā, antarasaddo hi aññasaddapariyāyo. Yathā ‘‘gāmantaraṃ na gaccheyyā’’ti. Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ. 115. คำว่า “โทเส” เป็นต้น. ความว่า เพื่อละเว้น คือเพื่อขจัดโทษทั้งหลายที่กล่าวมาแล้ว มีโทษแห่งบทเป็นต้น คำแนะนำอันประเสริฐนี้ ข้าพเจ้าได้ทำไว้ คือรจนาไว้เช่นนี้ตามลำดับที่ระบุไว้ก่อนหน้า โดยการระลึกถึงคัมภีร์ภายนอกจำนวนมาก. ผู้ปรารถนายศ คือผู้มีปัญญาที่ปรารถนาการประพันธ์ที่บริสุทธิ์ด้วยการปราศจากโทษ หรือเกียรติยศที่เกิดขึ้นอันเป็นเหตุแห่งการประพันธ์เช่นนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ยศ (โดยการอุปจารเอาเหตุเป็นผล) โดยทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของครูผู้ประเสริฐ โดยรู้ตามสภาวะ พึงละเว้นโทษที่กล่าวมาแล้วอย่างยิ่ง คือพึงทำให้ห่างไกล. ในที่นี้ ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงความน่าสรรเสริญของปริจเฉทว่าด้วยการละเว้นโทษ ด้วยกึ่งบาทหลัง เป็นการแสดงคำสอนแก่เหล่าศิษย์. อนึ่ง ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงกิจแห่งปัญญาที่มีกรุณาเป็นประธาน ด้วยกึ่งบาทหลัง ได้แสดงกิจแห่งกรุณาที่มีปัญญาเป็นประธาน. อนึ่ง ด้วยกึ่งบาทแรก ได้แสดงความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน ด้วยกึ่งบาทหลัง ได้แสดงความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ผู้อื่น. ท่านย่อมจบปริจเฉทด้วยคาถานี้ซึ่งแสดงนัยหลายประการอย่างนี้. คัมภีร์อื่น ชื่อว่า สัตถันตระ เพราะคำว่า อันตระ เป็นไวพจน์ของคำว่า อัญญะ (อื่น) เหมือนในประโยคว่า “ไม่พึงไปสู่หมู่บ้านอื่น”. วิเคราะห์ว่า ยสํ อภิลสติ สีเลน (ปรารถนายศเป็นปกติ). Iti subodhālaṅkāranissaye ดังนี้ ในนิสสัยสุโพธาลังการะ Dutiyo paricchedo. ปริจเฉทที่สอง. 3. Guṇāvabodhapariccheda 3. ปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งคุณ. Anusandhivaṇṇanā คำอธิบายความเชื่อมโยง. 116. Sambhavanti guṇā yasmā, Dosāne’va’matikkame; Dassessaṃ te tato dāni, Sadde sambhūsayanti ye. เพราะคุณทั้งหลายย่อมมีขึ้น เมื่อก้าวล่วงโทษทั้งหลายเท่านั้น ดังนั้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงคุณเหล่านั้น ซึ่งประดับประดาถ้อยคำ. 116. Evaṃ dosaparihāropadesaṃ dassetvā idāni dosaparihārā samupagataguṇaṃ upadassitumadhikāraṃ viracayanto āha ‘‘sambhavanti’’iccādi. Dosānaṃ yathāvuttānaṃ padadosādīnaṃ evaṃ yathāvuttanayena atikkame sati guṇā dhammā saddālaṅkārasabhāvā pasādādayo yasmā kāraṇā sambhavanti sijjhanti, tañca ‘‘pasādo kiliṭṭhādīnaṃ vajjanā sambhavatī’’tyādinā yathāyogaṃ viññeyyaṃ, tato tasmā kāraṇā ye guṇā sadde sambhūsayanti alaṅkaronti, te saddālaṅkārasaṅkhāte guṇe idāni dassessaṃ upadisissāmi. 116. เมื่อแสดงคำแนะนำในการละเว้นโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจัดทำบทที่จะแสดงคุณที่เกิดขึ้นจากการละเว้นโทษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "sambhavanti" (ย่อมเกิดขึ้น). เมื่อมีการก้าวล่วงโทษทั้งหลายมีปทโทษเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว โดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ คุณธรรมทั้งหลายมีปสาทะเป็นต้น อันมีสภาวะเป็นสัททาลังการ ย่อมเกิดขึ้น คือย่อมสำเร็จ เพราะเหตุใด และความสำเร็จนั้นพึงทราบตามสมควรโดยนัยเป็นต้นว่า "ปสาทะย่อมเกิดขึ้นเพราะการเว้นโทษมีกิลิฏฐะเป็นต้น" เพราะเหตุนั้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดง คือจะชี้แจงคุณทั้งหลายที่ประดับตกแต่งเสียง ซึ่งเรียกว่าสัททาลังการเหล่านั้น. 116. Evaṃ dosaparihārapavesopāyaṃ dassetvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihārena ‘‘bandhanissitaguṇā ete’’ti dassetuṃ pubbāparaparicchedānaṃ sambandhaṃ ghaṭento ‘‘sambhavanti’’ccādigāthamāha. Dosānaṃ niddiṭṭhapadadosādīnaṃ evaṃ anantaraparicchede niddiṭṭhakkamena atikkame sati guṇā pasādādisaddālaṅkārasaṅkhātā pasādādayo saddadhammā yasmā sambhavanti, tato ye saddadhammā sadde sambhūsayanti sajjanti, te saddadhamme dassessaṃ pakāsissāmīti. Ettha kiliṭṭhadosabyākiṇṇadosaparihārehi pasādālaṅkāro sijjhati, sesāpi yathālābhato ñātabbā. 116. เมื่อแสดงอุบายเป็นเครื่องเข้าไปถึงการละเว้นโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า "คุณเหล่านี้อาศัยการประพันธ์" เมื่อจะเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของปริเฉทก่อนและหลัง จึงกล่าวคาถาเป็นต้นว่า "sambhavanti". เมื่อมีการก้าวล่วงโทษทั้งหลายมีปทโทษเป็นต้นที่ระบุไว้ ตามลำดับที่ระบุไว้ในปริเฉทที่ผ่านมาอย่างนี้ สัททธรรมทั้งหลายมีปสาทะเป็นต้น ที่เรียกว่าสัททาลังการมีปสาทะเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจะแสดง คือจะประกาศสัททธรรมเหล่านั้นที่ประดับตกแต่งเสียง. ในที่นี้ ปสาทาลังการย่อมสำเร็จได้ด้วยการละเว้นกิลิฏฐโทษและพยากิณณโทษ แม้คุณที่เหลือก็พึงทราบตามที่ได้. Saddālaṅkārauddesavaṇṇanā คำพรรณนาบทตั้งแห่งสัททาลังการ 117. Pasādo’jo madhuratā, Samatā sukhumālatā; Sileso’dāratā kanti, Atthabyattisamādhayo. ปสาทะ โอชะ มาธุรตา สมตา สุขุมมาลตา สิเลสะ อุทารตา กันติ อัตถัพยัตติ และสมาธิ 117. Idāni te vibhajati ‘‘pasādo’’iccādinā pasatthi pasādo pakāsatthatā, ojo samāsavuttibāhullaṃ atthapāriṇatyañca, madhuratā saddānaṃ rasavantatā, samatā pajjāpekkhāya catunnaṃ pādānamekajātiyasambandhatā, gajjāpekkhāya tu padānaṃ, sukhumālatā apharusakkharabāhullaṃ, silesanaṃ sileso bandhagāravaṃ, udāratā ukkaṃsatā kenaci atthena sanāthatā visiṭṭhavisesanayuttatā ca, kanti sabbalokamanoharatā, atthabyatti siddhena ñāyena vā abhidheyyassa gahaṇaṃ, samādhi lokappatītyanusāriamukhyatthatā, tesu ojaudāratā saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo, atthānugāmittā ettha saddānaṃ, aññe tu saddaguṇāva. 117. บัดนี้ ท่านจำแนกคุณเหล่านั้นด้วยบทเป็นต้นว่า "pasādo" (ปสาทะ). ปสาทะ คือความยกย่อง ความมีความหมายปรากฏชัด, โอชะ คือความมากด้วยสมาสวุตติและความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ, มาธุรตา คือความมีรสแห่งเสียงทั้งหลาย, สมตา คือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบาททั้ง ๔ เมื่อพิจารณาในร้อยกรอง แต่เมื่อพิจารณาในร้อยแก้ว คือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบททั้งหลาย, สุขุมาลตา คือความมากด้วยอักษรที่ไม่หยาบคาย, สิเลสะ คือความแน่นแฟ้นแห่งการประพันธ์, อุทารตา คือความสูงส่ง ความมีเนื้อความบางอย่างเป็นที่พึ่ง และความประกอบด้วยวิเศษณบทอันวิเศษ, กันติ คือความเป็นที่เจริญใจของชาวโลกทั้งปวง, อัตถัพยัตติ คือการเข้าใจเนื้อความที่พึงกล่าวด้วยนัยที่สำเร็จแล้วหรือด้วยเหตุผล, สมาธิ คือความมีความหมายไม่เป็นประธานตามความนิยมของโลก. ในบรรดาคุณเหล่านั้น โอชะและอุทารตาเป็นสัททัตถคุณ, สมาธิเป็นอัตถคุณ เพราะในที่นี้เสียงคล้อยตามเนื้อความ, ส่วนคุณที่เหลือเป็นสัททคุณเท่านั้น. 117. Idāni ‘‘pasādojo’’iccādinā te saddālaṅkāre kamena vibhajituṃ uddisati. Pasādo pasannaphaḷikāvali attani āvunitarattakambalasuttamiva saddānaṃ atthassa pasādanasaṅkhāto pasādālaṅkāro ca, ojo samāsavuttibāhulyaatthapāriṇatyasaṅkhato saddatthānaṃ guṇo ca, madhuratā saddānaṃ rasavantabhāvasaṅkhātakaṇṇamadhuratā ca, samatā pajje pādassa sutito sadisatā ca, gajje padānaṃ tatheva sadisatāti evaṃ pādānaṃ padānañca tulyaguṇatā ca, sukhumālatā vaṇṇānaṃ atipharusaatisithilabhāvaṃ vinā samappamāṇamuduguṇo ca, sileso ṭhānakaraṇādisambhūtasabhāgavaṇṇasutīhi acchiddaguruguṇo ca, udāratā ukkaṭṭhena kenaci atthena bandhassa sajjitabhāvo ca, visiṭṭhavisesanapadena yuttatā ca, kanti sabbesaṃ piyaguṇatā ca, atthabyatti icchitatthassa siddhena vā nyāyena vā supākaṭabhāvo ca, samādhayo lokappatītianatikkantaaññadhammāropanena amukhyatthatā cāti ime saddatthaguṇā dasa honti. ‘‘Samādhayo’’ti tasseva bahuttaṃ dīpeti, imesu dasasu ojodāratāti dve saddatthaguṇā, samādhi atthaguṇo pariyāyena tadatthajotakasaddaguṇopi, sesā satta saddaguṇā eva, ete sabbepi alaṅkaronti bandhamanenāti vākyena alaṅkārā nāma. 117. บัดนี้ ท่านตั้งบทเพื่อจำแนกสัททาลังการเหล่านั้นโดยลำดับด้วยบทเป็นต้นว่า "pasādojo". ปสาทะ คือปสาทาลังการที่เรียกว่าการทำเนื้อความของเสียงให้แจ่มแจ้ง เหมือนสายสร้อยผลึกที่ใสสะอาดมีด้ายกัมพลสีแดงร้อยไว้ในตัว, โอชะ คือคุณของเสียงและเนื้อความที่เรียกว่าความมากด้วยสมาสวุตติและความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ, มาธุรตา คือความไพเราะทางหูที่เรียกว่าความมีรสแห่งเสียงทั้งหลาย, สมตา คือความเป็นผู้มีคุณเสมอกันของบาทและบทอย่างนี้ คือความเหมือนกันโดยเสียงของบาทในร้อยกรอง และความเหมือนกันของบทในร้อยแก้ว, สุขุมาลตา คือคุณที่อ่อนนุ่มพอประมาณโดยปราศจากภาวะที่หยาบเกินไปหรือหย่อนเกินไปของตัวอักษร, สิเลสะ คือคุณที่หนักแน่นไม่มีช่องว่างด้วยเสียงอักษรที่คล้ายคลึงกันซึ่งเกิดจากฐานและกรณ์เป็นต้น, อุทารตา คือความที่บทประพันธ์ถูกตกแต่งด้วยเนื้อความที่สูงส่งบางอย่าง และความประกอบด้วยวิเศษณบทอันวิเศษ, กันติ คือความเป็นที่รักของทุกคน, อัตถัพยัตติ คือความปรากฏชัดแห่งเนื้อความที่ต้องการด้วยนัยที่สำเร็จแล้วหรือด้วยเหตุผล, สมาธิ คือความมีความหมายไม่เป็นประธานด้วยการยกธรรมอื่นขึ้นแสดงโดยไม่ล่วงความนิยมของโลก คุณของเสียงและเนื้อความเหล่านี้มี ๑๐ ประการ. บทว่า "samādhayo" แสดงถึงความมากของสมาธินั้นเอง. ในคุณ ๑๐ ประการนี้ โอชะและอุทารตาเป็นสัททัตถคุณ ๒ ประการ, สมาธิเป็นอัตถคุณ และโดยอ้อมก็เป็นสัททคุณที่แสดงเนื้อความนั้นด้วย, ส่วนที่เหลือ ๗ ประการเป็นสัททคุณแท้ๆ. คุณทั้งหมดนี้ชื่อว่าอลังการ เพราะวิเคราะห์ว่า "ย่อมประดับบทประพันธ์ด้วยสิ่งนี้". Saddālaṅkārapayojanavaṇṇanā คำพรรณนาประโยชน์แห่งสัททาลังการ 118. Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo; Sampādayati kattūnaṃ, kittimaccantanimmalaṃ. บทประพันธ์อันประกอบด้วยคุณเหล่านี้ เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี ย่อมยังกวีผู้แต่งให้สำเร็จซึ่งเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่ง. 118. ‘‘Guṇehi’’ccādi. Etehiyeva vuttehi dasahi guṇehi dhammehi saddālaṅkārasabbhāvehi sampanno yutto samiddho vā kavīnaṃ mano harati savase vattetīti kavimanoharo kavihadayahilādakārī bandho kattūnaṃ bandhantānaṃ kavīnaṃ accantanimmalaṃ atisayaparisuddhaṃ aguṇalesenāpa’nālimpattā kittiṃ guṇaghosaṃ sampādayati nipphādeti. 118. บทว่า "guṇehi" เป็นต้น. บทประพันธ์ที่ประกอบ คือประกอบพร้อม หรือสมบูรณ์ด้วยคุณธรรม ๑๐ ประการที่กล่าวแล้วนั่นเอง อันมีสภาวะเป็นสัททาลังการ ชื่อว่าเป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี เพราะย่อมรวบรวมใจของกวีทั้งหลายไว้ในอำนาจ คือทำหัวใจของกวีให้แช่มชื่น ย่อมยังกวีผู้แต่ง คือผู้ประพันธ์ทั้งหลาย ให้สำเร็จ คือให้เกิดเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่ง คือสะอาดอย่างยิ่ง เพราะไม่ถูกแปดเปื้อนด้วยส่วนแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย. 118. ‘‘Guṇe’’ccādi. Etehi guṇehi imehi saddālaṅkārasaṅkhātadasavidhasaddadhammehi sampanno samannāgato samiddho vā bandho pajjādibandho kavimanoharo attano niravajjattā kavīnaṃ cittaṃ pīṇento kattūnaṃ racayantānaṃ accantanimmalaṃ appakadosenāpi asammissattā atiparisuddhaṃ kittiṃ bandhanavisayabhūtayasorāsiṃ sampādayati nipphādetīti. Iminā kāraṇena bandhassa yathāvuttadasavidhaguṇapariggaho saussāhaṃ kātabboti adhippāyo. Mano haratīti manoharo, kavīnaṃ manoharo kavimanoharoti viggaho. 118. บทว่า "guṇe" เป็นต้น. บทประพันธ์ มีบทประพันธ์ร้อยกรองเป็นต้น ที่ประกอบ คือประกอบพร้อม หรือสมบูรณ์ด้วยคุณเหล่านี้ คือสัททธรรม ๑๐ ประการที่เรียกว่าสัททาลังการ เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี เพราะทำจิตของกวีให้เอิบอิ่มด้วยความไม่มีโทษของตน ย่อมยังกวีผู้แต่ง คือผู้รจนาทั้งหลาย ให้สำเร็จ คือให้เกิดเกียรติอันเป็นวิสัยของการประพันธ์ อันบริสุทธิ์ยิ่ง คือสะอาดอย่างยิ่ง เพราะไม่ระคนด้วยโทษแม้เพียงเล็กน้อย. อธิบายว่า ด้วยเหตุนี้ กวีพึงใช้ความพยายามในการกำหนดถือเอาคุณ ๑๐ ประการตามที่กล่าวแล้วของบทประพันธ์. วิเคราะห์ว่า "ย่อมรวบรวมใจ ชื่อว่า มโนหระ, เป็นที่รื่นรมย์ใจของกวี ชื่อว่า กวิมโนหระ". Saddālaṅkāraniddesavaṇṇanā คำพรรณนาบทแสดงแห่งสัททาลังการ 119. Adūrāhitasambandha-subhagā yā padāvali; Supasiddhābhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā. บทประพันธ์ใด อันมีความสัมพันธ์ที่วางไว้ไม่ห่างกัน งดงาม อันมีเนื้อความที่ปรากฏชัดเจนยิ่ง ย่อมยังปสาทะให้เกิดขึ้นอย่างไร. 119. Idāni yathoddesānamesaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ karonto āha ‘‘adūra’’iccādi. Adūre āsanne adūrena vā adūrāhitakriyākattukammādipadavasena āhito ṭhapito kato sambandho anvayo, tena subhagā manoharā supasiddho suppakāso sugammo abhidheyyo attho yassā sāti tathā, na tu bhāvattho tassa sabhāvagambhīrattā. Vuttañhi – 119. บัดนี้ เมื่อจะทำการอธิบายบทตั้งเหล่านั้นตามลำดับพร้อมด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า 'อทูระ' เป็นต้น. (บทประพันธ์ใด) มีความสัมพันธ์หรือการสืบต่ออันวางไว้แล้ว กระทำไว้แล้ว ด้วยอำนาจแห่งบทมีกิริยา กัตตา และกรรมเป็นต้นที่วางไว้ไม่ไกล คือในที่ใกล้ หรือด้วยบทที่วางไว้ไม่ไกล, ด้วยความสัมพันธ์นั้น (บทประพันธ์นั้น) จึงงามน่ารัก, และมีอรรถที่พึงกล่าวอันปรากฏชัดเจนยิ่ง คือประกาศไว้ดีแล้ว เข้าถึงได้ง่าย, (บทประพันธ์นั้น) ชื่อว่าเป็นเช่นนั้น (คือมีปสาทคุณ), แต่ไม่ใช่หมายถึงอรรถที่เป็นสภาวะ (ภาวอรรถ) เพราะสภาวอรรถนั้นมีความลึกซึ้งโดยปกติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า - ‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ, Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ; Visanti bhāvāvagamā katassamā, Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti. อัธยาศัยของกวีอันมิใช่วิสัยแห่งศัพท์ ย่อมปรากฏในบทที่อ่อนโยนเท่านั้น; บัณฑิตผู้รู้แจ้งสภาวะ ผู้มีความคุ้นเคย (ในอรรถแห่งศัพท์) ย่อมเข้าถึง, ส่วนรูปลักษณะเช่นนั้น ย่อมประกาศ (อัธยาศัยนั้น). Tādisā yā padāvali padapanti ayaṃ pasādaṃ tannāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti tamudāharati. ระเบียบแห่งบท คือแถวแห่งบทใดมีลักษณะเช่นนั้น ระเบียบแห่งบทนี้ย่อมยังคุณชื่อว่าปสาทะให้เกิดขึ้น. คำว่า 'ยถา' เป็นต้น เพื่อแสดงตัวอย่างนั้น. 119. Idāni uddesakkamena etesaṃ saddālaṅkārādīnaṃ niddesaṃ sodāharaṇaṃ dassento āha ‘‘adūrāhite’’ccādi. Adūre āsannapadese tadupacārena āsanne vā āhito kriyāya, laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ vasena ca kato, no ce vinyāsavasena ṭhapito vā sambandho icchitatthapatītikkamena aññamaññāpekkhalakkhaṇakriyākārakayogo tena subhagā manoharā, supasiddho pasiddhatthavisaye saddapayogato atipākaṭo abhidheyyo saddattho yassā sā ayaṃ padāvali padapanti pasādaṃ pasādanāmakaṃ guṇaṃ janaye uppādayati. Yathāti lakkhiyaṃ dasseti. Adūre āhitoti vā, upacaritattā adūro ca so āhito cāti vā, so ca so sambandho ceti ca, tena subhagāti ca, su atisayena pasiddhoti ca, so abhidheyyo asseti ca vākyaṃ. Ettha supasiddho nāma saddattho, adhippāyattho pana pakatigambhīro. Vuttañhi – 119. บัดนี้ เมื่อจะแสดงการอธิบายเครื่องประดับแห่งเสียงเป็นต้นเหล่านี้พร้อมด้วยตัวอย่างตามลำดับการยกขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า 'อทูราหิเต' เป็นต้น. (ความสัมพันธ์) ที่วางไว้ในที่ใกล้ คือในประเทศที่ใกล้ หรือที่ใกล้โดยอุปจาระ, หรือความสัมพันธ์ที่กระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งบทมีกัตตาและกรรมเป็นต้นที่ประกอบด้วยกิริยาที่ได้รับแล้ว, หรือความสัมพันธ์ที่วางไว้ด้วยอำนาจแห่งการจัดวาง (คำ) อันมีการประกอบกิริยาและกากะ (การก) ที่มีลักษณะอิงอาศัยกันและกันโดยไม่ล่วงเลยความเข้าใจในอรรถที่ต้องการ, ด้วยความสัมพันธ์นั้น (บทประพันธ์นั้น) จึงงามน่ารัก. (บทประพันธ์ใด) มีอรรถที่พึงกล่าวคืออรรถแห่งศัพท์อันปรากฏชัดเจนยิ่ง คือปรากฏชัดยิ่งเพราะการใช้ศัพท์ในอรรถที่รู้จักกันดี, ระเบียบแห่งบทนี้ย่อมยังคุณชื่อว่าปสาทะให้เกิดขึ้น. คำว่า 'ยถา' เพื่อแสดงลักษณะที่พึงกำหนด. ประโยคว่า 'อทูเร อาหิโต' ก็ดี, หรือเพราะความเป็นอุปจาระจึงเป็น 'อทูโร จ โส อาหิโต จ' ก็ดี, และเป็น 'โส จ โส สัมพันโธ จ' ก็ดี, 'เตน สุภคา' ก็ดี, 'สุ อติสเยน ปสิทโธ' ก็ดี, และ 'โส อภิเธยโย อัสสา' ก็ดี (เป็นวิเคราะห์). ในที่นี้ อรรถแห่งศัพท์ชื่อว่า 'สุปสิทธะ' ส่วนอรรถแห่งอัธยาศัยนั้นลึกซึ้งโดยปกติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า - ‘‘Kavīna’dhippāya’masaddagocaraṃ, Pade phurantaṃ mudukamhi kevalaṃ; Visanti bhāvāvagamā katassamā, Pakāsayantyā’katiyo tu tādisā’’ti. อัธยาศัยของกวีอันมิใช่วิสัยแห่งศัพท์ ย่อมปรากฏในบทที่อ่อนโยนเท่านั้น; บัณฑิตผู้รู้แจ้งสภาวะ ผู้มีความคุ้นเคย (ในอรรถแห่งศัพท์) ย่อมเข้าถึง, ส่วนรูปลักษณะเช่นนั้น ย่อมประกาศ (อัธยาศัยนั้น). Tassattho – asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ hutvā mudukamhi pade kevalaṃ visuṃ phurantaṃ cāpentaṃ kavīnadhippāyaṃ kavīnamajjhāsayaṃ katassamā saddatthavisaye kataparicayā paṇḍitā bhāvāvagamā padatthāvabodhena visanti pavisanti, tādisā ākatiyo tu saddasaddatthānaṃ ākārā pakāsayanti adhippāyatthaṃ jotentīti. อธิบายแห่งคาถานั้นว่า - บัณฑิตทั้งหลายผู้มีความคุ้นเคยในวิสัยแห่งอรรถของศัพท์ ผู้รู้แจ้งสภาวะ ย่อมเข้าถึง คือย่อมหยั่งถึงอัธยาศัยของกวี ด้วยการรู้แจ้งอรรถแห่งบท ซึ่งอัธยาศัยของกวีนั้นเป็นอวิสัยแห่งศัพท์ ย่อมปรากฏเด่นชัดเฉพาะในบทที่อ่อนโยนเท่านั้น, ส่วนรูปลักษณะทั้งหลาย คืออาการของศัพท์และอรรถของศัพท์เช่นนั้น ย่อมประกาศ คือย่อมส่องอรรถแห่งอัธยาศัยให้สว่าง. 120. Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo; Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujodare. รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่างของพระมุนี เมื่อประดับพระพักตร์ ย่อมงดงามดุจรัศมีแห่งอรุณที่ตกลงในภายในดอกบัว. 120. ‘‘Alaṅkarontā’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ alaṅkarontā sajjantā sobhayamānā adharānaṃ raṃsiyo supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā muninoti viññāyati sutattā. Ambujodare tā kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsīva bālasūriyaraṃsiyo viya sobhante virājanti. 120. คำว่า 'อลังกโรนตา' เป็นต้น. รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่าง คือแสงสว่างแห่งพระฉวีจำนวนมากที่เปล่งออกจากคู่พระโอษฐ์อันเปรียบได้กับผลตำลึงสุก เมื่อประดับ คือตกแต่งทำให้พระพักตร์อันหวานซึ้งและงามโดยปกติของพระมุนีคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้งดงาม (คำว่า 'ของพระมุนี' ทราบได้เพราะมีการฟังมา), รัศมีเหล่านั้น เมื่อตกลง คือเป็นไปในภายในดอกบัว คือในภายในดอกปทุมอันน่ารื่นรมย์ในสระดอกไม้ที่บานตามกาล ย่อมงดงาม คือรุ่งเรือง ดุจรัศมีแห่งอรุณ คือดุจรัศมีแห่งพระอาทิตย์แรกขึ้น. 120. ‘‘Alaṅkaronte’’ccādi. Munino vadanaṃ pakatisundaramukhaṃ alaṅkarontā sajjantā adhararaṃsiyo tasseva munino oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā ambujodare vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe upaḍḍhavikasiteti vuttaṃ hoti. Sampatantā pavattamānā aruṇaraṃsī iva bālasūriyaraṃsīva sobhante dibbantīti. Ettha adūrasambandhaṃ pasiddhatthañca nissāya pasādaguṇo pākaṭo. Adhararaṃsīnaṃ munisambandho sutānumitasambandhesu sutasambandhassa balavattā , kākakkhigoḷakanayena vā labbhatīti. Adhare raṃsīti ca, ambujassa udaranti ca vākyaṃ. 120. คำว่า 'อลังกโรนเต' เป็นต้น. รัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่าง คือหมู่แห่งแสงที่ซ่านออกจากคู่พระโอษฐ์ของพระมุนีนั้นเอง เมื่อประดับ คือตกแต่งพระพักตร์อันงามโดยปกติของพระมุนี, เมื่อตกลง คือเป็นไปในภายในดอกบัว คือในภายในดอกปทุมที่หันหน้าไปสู่กาลอันควรแก่การบาน (คำว่า 'ในภายในดอกบัว' นี้ หมายถึงในดอกบัวที่บานครึ่งหนึ่ง), ย่อมงดงาม คือรุ่งโรจน์ ดุจรัศมีแห่งอรุณ คือดุจรัศมีแห่งพระอาทิตย์แรกขึ้น. ในที่นี้ ปสาทคุณย่อมปรากฏชัดเพราะอาศัยความสัมพันธ์ที่ไม่ห่างไกลและอรรถที่รู้จักกันดี. ความสัมพันธ์ของรัศมีแห่งพระโอษฐ์เบื้องล่างกับพระมุนี ย่อมได้มาด้วยอำนาจความสัมพันธ์ที่ได้ยินมา (สุตสัมพันธ์) ซึ่งมีกำลังกว่าในบรรดาสัมพันธ์ที่ได้ยินมาและสัมพันธ์ที่อนุมานเอา หรือได้มาโดยนัยแห่งลูกตาของกา. ประโยคว่า 'อธเร รังสี' ก็ดี, 'อัมพุชัสสะ อุทะรัง' ก็ดี (เป็นวิเคราะห์). 121. Ojo samāsabāhulya- Meso gajjassa jīvitaṃ; Pajjepya’nākulo so’yaṃ, Kanto kāmīyate yathā. โอชะ คือความมากแห่งสมาส, โอชะนี้เป็นชีวิตของร้อยแก้ว; แม้ในร้อยกรอง โอชะนั้นที่ไม่ยุ่งเหยิงและน่ารัก ย่อมเป็นที่ปรารถนา (นิยมใช้) เหมือนกัน. 121. ‘‘Ojo’’iccādi. Samāsassa ekatthavuttiyā bāhulyaṃ bhiyyobhāvo ityanuvaditvā puna ojo vidhīyate, eso ojo samāsabāhullalakkhaṇo gajjassa vuttirūpassa jīvitaṃ hadayaṃ sāraṃ tappadhānattā gajjassa, na pajjassa, soyaṃ ojo anākulo agahano atoyeva kanto hadayaṅgamo, pajjepi na kevalaṃ gajje kāmīyate payujjate. Yathetyudāharati. 121. คำว่า 'โอโช' เป็นต้น. ความมาก คือความมีมากแห่งสมาสโดยความเป็นไปในอรรถเดียวกัน (เอกัตถวุตติ) ท่านกล่าวตาม (อนุวาท) แล้วจึงบัญญัติโอชะอีกครั้งหนึ่ง, โอชะนี้มีลักษณะคือความมากแห่งสมาส เป็นชีวิต เป็นหัวใจ เป็นสาระของร้อยแก้วที่มีรูปเป็นคำพูด เพราะร้อยแก้วมีโอชะนั้นเป็นประธาน ไม่ใช่ร้อยกรอง, โอชะนั้นไม่ยุ่งเหยิง คือไม่ลึกซึ้งเกินไป เพราะเหตุนั้นเองจึงน่ารัก คือจับใจ, ย่อมเป็นที่ปรารถนา คือถูกนำมาใช้แม้ในร้อยกรอง ไม่ใช่เฉพาะในร้อยแก้วเท่านั้น. คำว่า 'ยถา' เพื่อแสดงตัวอย่าง. 121. Idāni ojaguṇaṃ dasseti ‘‘ojo’’ccādinā. Ojo nāma samāsabāhulyaṃ bhinnatthesu pavattasaddānaṃ ekatthapavattilakkhaṇassa samāsassa bahulatā, eso ojo gajjassa gajjabandhassa jīvitaṃ hadayaṃ, jīvitasīsena hadayasaṅkhataṃ cittaṃ vuttanti veditabbaṃ. So ayaṃ ojo anākulo nibyākulo kanto tatoyeva viññūnaṃ piyabhūto pajjepi pajjabandhepi kāmīyate kavīhi payujjateti. Bahulassa bhāvo bāhulyaṃ, samāsassa bāhulyanti viggaho. Gajjabandhādhikārassābhāvā pajjavisayassa ojaguṇassa lakkhiyaṃ dasseti ‘‘yathe’’ccādinā. 121. บัดนี้ จะแสดงโอชคุณด้วยคำว่า 'โอโช' เป็นต้น. โอชะ ชื่อว่าความมากแห่งสมาส คือความมากแห่งสมาสที่มีลักษณะเป็นการเป็นไปในอรรถเดียวกันของศัพท์ทั้งหลายที่เป็นไปในอรรถต่างกัน, โอชะนี้เป็นชีวิต เป็นหัวใจของร้อยแก้ว คือของร้อยแก้วประพันธ์, พึงทราบว่าท่านกล่าวถึงจิตที่นับว่าเป็นหัวใจด้วยหัวข้อว่าชีวิต. โอชะนี้ไม่ยุ่งเหยิง คือไม่สับสน เพราะเหตุนั้นเองจึงน่ารัก เป็นที่รักของวิญญูชน ย่อมเป็นที่ปรารถนา คือกวีทั้งหลายนำมาใช้แม้ในร้อยกรอง คือในร้อยกรองประพันธ์. วิเคราะห์ว่า 'พหุลัสสะ ภาโว พาหุลยํ' (ความเป็นแห่งมาก ชื่อว่าพาหุลยะ), 'สมาสัสสะ พาหุลยํ' (ความมากแห่งสมาส). เพราะไม่มีเรื่องของร้อยแก้วประพันธ์เป็นประธาน (ในที่นี้) ท่านจึงแสดงลักษณะของโอชคุณที่เป็นวิสัยของร้อยกรองด้วยคำว่า 'ยถา' เป็นต้น. 122. Munindamandasañjāta-hāsacandanalimpitā; Pallavā dhavalā tasse-vekonā’dharapallavo. ใบไม้ทั้งหลายที่ถูกไล้ทาด้วยจันทน์คือพระสรวลที่เกิดขึ้นน้อยๆ ของพระมุนินทร์ ย่อมขาวสะอาด, แต่พระโอษฐ์อันเป็นใบไม้ของพระองค์นั้นเพียงอย่างเดียวที่ไม่ขาว. 122. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto taṃsabhāvattā bhagavato hāsassa hāso hasitaṃ sova candanamiva candanaṃ dhavalattarūpattā, tena limpitā upadehitā pallavā sabbāni kilasayāni ‘‘idameve’’ti niyamābhāvato, dhavalā pakativaṇṇapariccāgena sukkā ahesuṃ gāhāpitattā saguṇassa tādisavisiṭṭhassa paṭilābhato, evaṃ santepi tassa munindasseva eko aññassa tādisassābhāvā adharapallavo na dhavalo dhavalo nāhosi. Accāsannadesiyopi bahumantabbo’ya’massānubhāvoti. 122. "มุนินทะ" เป็นต้น. พระสรวล (การยิ้ม) ที่เกิดขึ้นเพียงเล็กน้อยของพระมุนินทร์ เพราะความเป็นเช่นนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระสรวลนั้นเป็นดุจจันทน์ เพราะมีรูปเป็นสีขาว, ใบอ่อนคือหน่ออ่อนทั้งหลายอันถูกฉาบทาด้วยพระสรวลนั้น เพราะไม่มีการกำหนดว่า "สิ่งนี้เท่านั้น" จึงเป็นสีขาว คือเป็นสีขาวโดยการสละสีตามธรรมชาติ เพราะได้รับคุณอันวิเศษเช่นนั้นมา, แม้เป็นเช่นนั้น พระโอษฐ์อันเป็นดุจใบอ่อนของพระมุนินทร์นั้นเองเพียงหนึ่งเดียว เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่เหมือนกัน จึงไม่ขาว คือไม่เป็นสีขาว. แม้จะเป็นสิ่งที่อยู่ในที่ใกล้ชิดมาก ก็พึงถือว่าเป็นอานุภาพของพระองค์. ‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ, Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā; Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga- Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasānaṃ’’. "ในพระชินเจ้าผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรัก ผู้ทรงมีความกรุณา; พวกท่านผู้มีปัญญาทราม ไฉนจึงไม่เลื่อมใสในพระองค์นั้นเล่า? ประโยชน์อันใดที่พระองค์มิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน อันเป็นที่สุดแห่งการข้ามพ้นสังสารสาครอันร้ายกาจและยากยิ่ง?" Iccaparamudāharaṇaṃ. Evametādiso anākulo kanto ojo jānitabboti. Nanu ca ya-tasaddānaṃ nicco sambandho, tasmā kathaṃ ‘‘tasseveko nādharapallavo’’ti ettha yasaddābhāvoti? Saccaṃ, kintu pakkantavisayo, tathā pasiddhavisayo, anubhūtavisayo ca tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Yathā – นี้เป็นตัวอย่างอื่น. โอชะอันไม่ยุ่งเหยิง น่ารักเช่นนี้ พึงทราบดังนี้. มิใช่หรือว่า ความสัมพันธ์ของศัพท์ "ยะ" และ "ตะ" เป็นนิตย์, เพราะเหตุนั้น ไฉนในบทว่า "ตัสเสเวโก นาธรปัลลโว" นี้ จึงไม่มีศัพท์ "ยะ" เล่า? จริงอยู่, แต่ศัพท์ "ตะ" ที่เป็นไปในวิสัยที่กล่าวถึงแล้ว, และวิสัยที่รู้จักกันดี, และวิสัยที่เคยประสบมา ย่อมไม่ต้องการศัพท์ "ยะ". ดังนี้ – ‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya; Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’. "พระองค์นั้น ทรงกำจัดกิเลสพร้อมทั้งวาสนาทั้งหมดเพียงผู้เดียว; ได้เป็นผู้มีพระสันดานบริสุทธิ์ยิ่ง และเป็นผู้ควรแก่การบูชาเสมอ." Iccādi. Ettha buddho ‘‘buddhānussatimādito’’ti pakkanto. เป็นต้น. ในที่นี้ พระพุทธเจ้าเป็นผู้ถูกกล่าวถึงแล้ว (ประธานที่ดำเนินเรื่องมา) ด้วยบทว่า "พุทธานุสสติมาทิโต". Pasiddhavisayo yathā – วิสัยที่รู้จักกันดี ดังนี้ – ‘‘Aggiṃ pakkhanda’ atha vā, ‘pabbataggā pate’ti vā; Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’. "จงกระโดดเข้ากองไฟ หรือจงตกลงจากยอดเขา ดังนี้ก็ดี; หากพระชินเจ้าจะตรัสว่าพึงกระทำ, พระชินเจ้าพระองค์นั้น อันชนทั้งหลายผู้รู้ (สิ่งที่ควรทำ) ย่อมกระทำตาม." Iccādi. เป็นต้น. Anubhūtavisayo yathā – วิสัยที่เคยประสบมา ดังนี้ – ‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ; Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdati’’. "เราไม่เศร้าโศกถึงอดีต ไม่ปรารถนาถึงอนาคต; เราย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้น ผิวพรรณจึงผ่องใส." Iccādi. เป็นต้น. Yasaddo tuttaravākyaṭṭho pubbavākye tasaddameva gamayati. Yathā – ศัพท์ "ยะ" ที่ตั้งอยู่ในประโยคหลัง ย่อมทำให้เข้าใจถึงศัพท์ "ตะ" ในประโยคหน้า. ดังนี้ – ‘‘Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ, Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ; Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto, Dosāridappamathane’karaso budhānaṃ’’. "ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระโพธิญาณ อันเป็นภาชนะแห่งการนอบน้อมอันสูงส่งยิ่ง เป็นบ่อเกิดแห่งบุญ เป็นความสวัสดีแห่งโลกทั้งปวง; (พระโพธิญาณ) ใดที่ถึงความเป็นอารมณ์แห่งจักษุ โสต และสติ เป็นรสเดียวในการย่ำยีความถือตัวอันเป็นข้าศึกคือโทษของเหล่าบัณฑิต." Iccādi. เป็นต้น. Pubbavākyopātto tu yasaddo uttaravākyetasaddopādānaṃ vinā sākaṅkhe vākyassa ūnattaṃ janeti. Ettha pakkantavisayo tasaddo. ส่วนศัพท์ "ยะ" ที่ระบุไว้ในประโยคหน้า หากปราศจากการระบุศัพท์ "ตะ" ในประโยคหลัง ย่อมทำให้ประโยคบกพร่องเพราะยังมีความต้องการ (ความหมาย) อยู่. ในที่นี้ ศัพท์ "ตะ" เป็นวิสัยที่กล่าวถึงแล้ว. 122. Munindassa mandaṃ īsakaṃ sañjāto pavatto hāsoyeva sitaṃ candanacuṇṇamiva tena limpitā ālepitā pallavā rukkhalatādīnaṃ pakatirattāni kisalayāni dhavalā saguṇapariccāgena setā ahesuṃ, tathāpi tasseva tathāgatassa eko atulo asahāyo vā adharapallavo dantāvaraṇasaṅkhātapallavo na raṃsisaṃsaṭṭhopi samīpaṭṭhopi dhavalo seto nāhosi. Evamettha agahanasamāsabāhulyaṃ dīpitaṃ hoti. 122. รอยยิ้มที่เกิดขึ้นและเป็นไปเพียงเล็กน้อยของพระมุนินทร์นั่นเอง เป็นดุจผงจันทน์, ใบอ่อนคือหน่ออ่อนทั้งหลายของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นที่มีสีแดงโดยปกติ อันรอยยิ้มนั้นฉาบทาแล้ว ได้เป็นสีขาวคือสีเงินด้วยการสละสีเดิมของตน, ถึงกระนั้น ใบอ่อนคือริมฝีปากที่เรียกว่าเครื่องปิดฟันเพียงหนึ่งเดียวอันหาที่เปรียบมิได้ของพระตถาคตพระองค์นั้นนั่นเอง แม้จะระคนด้วยรัศมีหรืออยู่ในที่ใกล้ ก็ไม่ขาวคือไม่เป็นสีเงิน. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ท่านแสดงความมากแห่งสมาสที่เข้าใจได้ง่าย. ‘‘Pemāvabandhahadaye sadaye jinasmiṃ, Tasmiṃ nu kiṃ kumatayo bhavatha’ppasannā; Kiṃ tena vo na vihitaṃ hita’muggadugga- Saṃsārasāgarasamuttaraṇāvasāna’’nti. ในพระชินเจ้าผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรัก ผู้ทรงมีความกรุณา; พวกคนมีปัญญาทรามทั้งหลาย เหตุไฉนพวกท่านจึงไม่เลื่อมใสในพระองค์นั้นเล่า? ประโยชน์อันใดที่พระองค์มิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน อันเป็นที่สุดแห่งการข้ามพ้นสังสารสาครอันร้ายกาจและยากยิ่ง? Aparamudāharaṇaṃ. Tassattho – kumatayo he aññāṇā! Pemāvabandhahadaye sabbesu tumhesu niccaṃ pavattitadaḷhapemānubandhacitte sadaye tatoyeva dayāsahite tasmiṃ jinasmiṃ visayabhūte kiṃ nu kasmā appasannā bhavatha, tathā hi vo tumhākaṃ tena jinena uggo dāruṇo ca, duggo gantumasakkuṇeyyo ca, soyeva saṃsārasāgaro tassa samuttaraṇaṃ pariyantappattiyeva avasānaṃ yassa taṃ na vihitaṃ akataṃ hitaṃ vuddhi nāma kiṃ hoti, na hoteva. Etthāpi samāsassa pākaṭattā ojo guṇo kanto hotīti. อีกตัวอย่างหนึ่ง. เนื้อความของบทนั้นคือ ดูก่อนคนมีปัญญาทรามคือผู้เขลาทั้งหลาย! เหตุไฉนพวกท่านจึงไม่เลื่อมใสในพระชินเจ้าผู้เป็นวิสัยนั้น ผู้มีพระหทัยผูกพันด้วยความรักอันมั่นคงซึ่งเป็นไปในพวกท่านทั้งปวงเป็นนิตย์ และผู้มีความกรุณาคือประกอบด้วยความเอ็นดูเพราะเหตุนั้นนั่นเองเล่า? เพราะว่า ประโยชน์คือความเจริญอันใดที่พระชินเจ้าพระองค์นั้นมิได้ทรงกระทำแก่พวกท่าน ซึ่งมีการข้ามพ้นสังสารสาครนั่นเองอันร้ายกาจคือทารุณ และยากยิ่งคือไม่สามารถจะไปได้ เป็นที่สุดคือเป็นการถึงที่สุด? ประโยชน์นั้นย่อมไม่มีเลย. แม้ในที่นี้ เพราะความที่สมาสปรากฏชัด โอชะคุณจึงเป็นที่น่ารัก. Nanu ya-tasaddānaṃ niccasambandhoti kathaṃ ‘‘tasseveko’’ti ca ‘‘tasmiṃ nu kiṃ kumatayo’’ti ca iccādīsu heṭṭhā vuttayasaddo natthīti? Saccaṃ, tathāpi pakkantatthavisayo, pasiddhatthavisayo, anubhūtatthavisayo vā tasaddo yasaddaṃ nāpekkhati. Tathā hi – มิใช่หรือว่า ความสัมพันธ์ของศัพท์ ยะ และ ตะ เป็นนิตย์, เหตุไฉนในบทว่า "ตัสเสเวโก" และ "ตัสมิง นุ กิง กุมตโย" เป็นต้นนี้ จึงไม่มีศัพท์ ยะ ที่กล่าวไว้ข้างต้นเล่า? จริงอยู่ ถึงกระนั้น ศัพท์ ตะ ที่มีเนื้อความอันกล่าวถึงแล้ว หรือมีเนื้อความอันรู้จักกันดี หรือมีเนื้อความอันเคยประสบมา ย่อมไม่ต้องการศัพท์ ยะ. ดังจะแสดงต่อไปนี้ - ‘‘Savāsane kilese so, eko sabbe nighātiya; Ahu susuddhasantāno, pūjānañca sadāraho’’ti. "พระองค์นั้น ทรงกำจัดกิเลสพร้อมทั้งวาสนาทั้งหมดเพียงผู้เดียว ได้เป็นผู้มีพระสันดานบริสุทธิ์ยิ่ง และเป็นผู้ควรแก่การบูชาเสมอ." Evamādīsu ‘‘so’’ti niddiṭṭhatasaddo ‘‘buddhānussatimādito’’ti ettha atītena buddhasaddena vacanīyavisayo hoti. ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ ที่ระบุว่า "โส" เป็นวิสัยที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า พุทธะ ที่ล่วงมาแล้วในบทว่า "พุทธานุสสติมาทิโต" นี้. ‘‘Aggiṃ pakkhanda’ athavā, ‘pabbataggā pate’ti vā; Yadi vakkhati kattabbaṃ, ñātakārīhi so jino’’ti. "จงกระโดดเข้ากองไฟ หรือจงตกลงจากยอดเขา ดังนี้ก็ดี; หากพระชินเจ้าจะตรัสว่าพึงกระทำ, พระชินเจ้าพระองค์นั้น อันชนทั้งหลายผู้รู้ (สิ่งที่ควรทำ) ย่อมกระทำตาม." Evamādīsu tasaddo ñātakārīhi kattabbattā pasiddhabuddhapadatthavisayo. ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ เป็นวิสัยแห่งเนื้อความของบทว่า พุทธะ อันรู้จักกันดี เพราะความเป็นสิ่งที่ชนทั้งหลายผู้รู้พึงกระทำ. ‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāma’nāgataṃ; Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti. "เราไม่เศร้าโศกถึงอดีต ไม่ปรารถนาถึงอนาคต; เราย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้น ผิวพรรณจึงผ่องใส." Evamādīsu tasaddo ananusocananappajappanayāpanasaṅkhātavijānanavasena anubhūtatthavisayo, tasmā tīsupi ṭhānesu tasaddo yasaddaṃ nāpekkhate. Ettha pana pakkantavisayo tasaddo adhippeto. Apica uttaravākye ṭhito yasaddo pubbavākye tasadde asatipi tameva dīpeti. Tathā hi – ในประโยคมีอาทิอย่างนี้ ศัพท์ ตะ เป็นวิสัยแห่งเนื้อความที่เคยประสบมาแล้ว ด้วยอำนาจแห่งความรู้ที่เรียกว่าการไม่เศร้าโศก การไม่ปรารถนา และการยังชีพอยู่ เพราะฉะนั้น ในที่ทั้งสามแห่ง ศัพท์ ตะ ย่อมไม่ต้องการศัพท์ ยะ. แต่ในที่นี้ ศัพท์ ตะ ที่เป็นวิสัยอันกล่าวถึงแล้ว เป็นที่ประสงค์. อนึ่ง ศัพท์ ยะ ที่ตั้งอยู่ในประโยคหลัง แม้เมื่อไม่มีศัพท์ ตะ ในประโยคหน้า ก็ย่อมแสดงถึงศัพท์ ตะ นั้นนั่นเอง. ดังจะแสดงต่อไปนี้ - Bodhiṃ namāmi natibhājanamaccuḷāraṃ, Puññākaraṃ bhuvanamaṇḍalasotthibhūtaṃ; Yo cakkhusotasatigocarataṃ sameto, Dosāridappamathane’karaso budhānanti. "ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระโพธิญาณ อันเป็นภาชนะแห่งการนอบน้อมอันสูงส่งยิ่ง เป็นบ่อเกิดแห่งบุญ เป็นความสวัสดีแห่งโลกทั้งปวง; (พระโพธิญาณ) ใดที่ถึงความเป็นอารมณ์แห่งจักษุ โสต และสติ เป็นรสเดียวในการย่ำยีความถือตัวอันเป็นข้าศึกคือโทษของเหล่าบัณฑิต." Yo budhānaṃ cakkhusotasatīnaṃ gocarataṃ visayabhāvaṃ sameto patto, tesaṃyeva dosārīnaṃ kilesapaccatthikānaṃ dappamathane dappamaddane ekaraso padhānakicco samiddhivanto vā hoti, taṃ bodhiṃ namāmīti sambandho. Pubbavākye payojito yasaddo uttaravākye tasaddopādāne asati saṃsayamuppādayamāno vākyassa ūnattaṃ karoti. Udāharaṇaṃ pana pākaṭaṃ. ความเชื่อมโยงว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระโพธิญาณนั้น ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ถึงพร้อมแล้วซึ่งความเป็นวิสัยอันเป็นโคจรแห่งพระจักษุ พระโสต และพระสติ ผู้มีรสเดียวคือมีกิจเป็นประธาน หรือมีความสำเร็จในการย่ำยีความเย่อหยิ่งของเหล่าศัตรูคือโทสะและปัจจัตถิกะคือกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง. อนึ่ง ยศัพท์ที่ใช้ในประโยคหน้า เมื่อไม่มีการถือเอาตศัพท์ในประโยคหลัง ย่อมทำให้เกิดความสงสัยและทำให้ประโยคบกพร่อง. ส่วนตัวอย่างนั้นปรากฏชัดแล้ว. 123. Padābhidheyyavisayaṃ, Samāsabyāsasambhavaṃ; Yaṃ pāriṇatyaṃ hoti’ha, Sopi ojova taṃ yathā. ความสุกงอมใดในที่นี้ มีเนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบทเป็นวิสัย มีความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะ แม้ความสุกงอมนั้นก็เป็นโอชะเหมือนกัน ดังตัวอย่างว่า... 123. ‘‘Padi’’ccādi. Padassa abhidheyyo attho so visayo yassa. Yattha pacurasaddābhidheyyo attho saṃkhittapadehi vuccate, so samāso. Yatthappakehi padehi abhidheyyattho pacurapadehi vuccate, so byāso. Tato samāsabyāsato sambhavo yassa. Taṃ tathāvidhaṃ yaṃ pāriṇatyaṃ pariṇatabhāvo hotīti anuvaditvā sopi iha sasatthe ojovāti vidhīyate. Taṃ yathetyubhayampi udāharati. 123. บทว่า ปทิ เป็นต้น. เนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบท เป็นวิสัยของความสุกงอมนั้น. ในที่ใด เนื้อความอันพึงกล่าวด้วยศัพท์เป็นอันมาก ถูกกล่าวด้วยบทที่ย่อลง ที่นั้นชื่อว่า สมาส. ในที่ใด เนื้อความอันพึงกล่าวด้วยบทเพียงเล็กน้อย ถูกกล่าวด้วยบทเป็นอันมาก ที่นั้นชื่อว่า พยาสะ. ความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะนั้น มีแก่ความสุกงอมใด. พระอาจารย์กล่าวตามถึงความสุกงอมนั้นอันมีประการอย่างนั้นว่า เป็นสภาวะที่สุกงอม (สมบูรณ์) แล้วกำหนดว่า แม้ความสุกงอมนั้นก็เป็นโอชะในคัมภีร์ของตนนี้. คำว่า ตํ ยถา นี้ พระอาจารย์แสดงตัวอย่างทั้งสองประการ. 123. ‘‘Pade’’ccādi. Padānaṃ bahūnaṃ appakānaṃ vā padānaṃ abhidheyyavisayaṃ vitthārasaṃkhittatthavisayavantaṃ samāsabyāsasambhavaṃ yathākkamaṃ saṅkhepavitthāradvayena nipphannaṃ nipphattivantaṃ vā yaṃ pāriṇatyaṃ kattūnaṃ ganthavisaye pariṇatippakāsako yo saddadhammo atthadhammo hoti, saddaguṇo atthaguṇoti vuttaṃ hoti, sopi iha subodhālaṅkāre ojo nāma saddaguṇo atthaguṇo. Taṃ yathāti dvīsu lakkhiyaṃ dasseti, padānaṃ abhidheyyo visayo yassa pāriṇatyasseti ca, samāso ca byāso cāti ca, tato sambhavanti ca, tato sambhavo assāti ca, pariṇatassa kattuno ganthassa eva vā bhāvoti ca viggaho. Kattu pāriṇatyapakkhe tappakāsakaganthassa tadatthena pāriṇatyaṃ siddhaṃ. 123. บทว่า ปเท เป็นต้น. ความสุกงอมใด มีเนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบททั้งหลายมากหรือน้อยเป็นวิสัย คือมีวิสัยแห่งเนื้อความที่พิสดารและย่อ มีความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะ คือสำเร็จหรือมีความสำเร็จด้วยความเป็นย่อและพิสดารสองประการตามลำดับ สัททธรรมหรืออัตถธรรมใดที่เป็นเครื่องประกาศความสุกงอมในวิสัยแห่งคัมภีร์ของผู้แต่งทั้งหลาย ซึ่งเรียกว่าสัททคุณหรืออัตถคุณ แม้สัททธรรมหรืออัตถธรรมนั้น ก็ชื่อว่าโอชะอันเป็นสัททคุณและอัตถคุณในคัมภีร์สุโพธาลังการนี้. คำว่า ตํ ยถา นี้ พระอาจารย์แสดงในลักษณะทั้งสอง. บทวิเคราะห์ว่า 'เนื้อความอันพึงกล่าวแห่งบททั้งหลายเป็นวิสัยของความสุกงอมนั้น' (ปทาภิเธยยวิสยํ), 'สมาสด้วย พยาสะด้วย' (สมาสพฺยาสา), 'เกิดจากสมาสและพยาสะนั้น' (ตโต สมฺภวนฺติ), 'ความเกิดขึ้นจากสมาสและพยาสะนั้นมีแก่ความสุกงอมนั้น' (ตโต สมฺภโว อสฺสา), 'ความเป็นแห่งคัมภีร์หรือของผู้แต่งที่สุกงอมแล้ว' (ปาริณตฺยํ). ในฝ่ายแห่งความสุกงอมของผู้แต่ง ความสุกงอมแห่งคัมภีร์ผู้ประกาศความสุกงอมนั้น ย่อมสำเร็จด้วยอำนาจแห่งเนื้อความนั้น. 124. Jotayitvāna saddhammaṃ, Santāretvā sadevake; Jalitvā aggikhandho’va, Nibbuto so sasāvako. ทรงยังพระสัทธรรมให้โชติช่วงแล้ว ทรงยังหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้นแล้ว ทรงรุ่งโรจน์ดุจกองไฟ พระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสาวกดับ (ปรินิพพาน) แล้ว 124. ‘‘Jotayitvāne’’ccādi. Iminā heṭṭhā pacurapadābhihito buddhavaṃso saṅkheparūpena vutto. 124. บทว่า โชตยิตฺวาน เป็นต้น. ด้วยคาถานี้ พระพุทธวงศ์ที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นอันมากในเบื้องล่าง พระอาจารย์กล่าวแล้วโดยรูปที่ย่อ. 124. ‘‘Jotayi’’ccādi. So tathāgato saddhammaṃ sapariyattikaṃ navalokuttarasaddhammaṃ jotayitvāna ñāṇālokena obhāsetvā sadevake satte santāretvā saṃsārasāgarapariyantamupanetvā aggikhandhova mahātejena aggikkhandho viya jalitvā anaññasādhāraṇarūpakāyasampattiyā pajjalitvā ante sasāvako sāvakehi saha nibbuto khandhaparinibbānena parinibbutoti. Iminā sakalabuddhavaṃse bahūhi padehi vuttattho saṅkhepakkamena vutto. Sataṃ dhammo, santo saṃvijjamāno vā dhammoti ca, saha devehi vattamānāti ca, saha sāvakehi vattamānoti ca viggaho. 124. บทว่า โชตยิ เป็นต้น. พระตถาคตเจ้านั้น ทรงยังพระสัทธรรมคือโลกุตตรสัทธรรม ๙ พร้อมทั้งพระปริยัติให้โชติช่วง คือให้สว่างไสวด้วยแสงแห่งพระญาณ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายพร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้น คือให้ถึงที่สุดแห่งมหาสมุทรคือสังสารวัฏ ทรงรุ่งโรจน์ดุจกองไฟ คือรุ่งโรจน์ด้วยพระมหาเตชะดุจกองไฟ ทรงสว่างไสวด้วยความถึงพร้อมแห่งรูปกายอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น ในที่สุด ทรงดับพร้อมด้วยพระสาวก คือปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุพร้อมกับเหล่าพระสาวก. ด้วยคาถานี้ เนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นอันมากในพุทธวงศ์ทั้งสิ้น พระอาจารย์กล่าวแล้วโดยลำดับที่ย่อ. บทวิเคราะห์ว่า 'ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย' หรือ 'ธรรมที่มีอยู่จริง' (สทฺธมฺโม), 'เป็นไปพร้อมกับเทวดาทั้งหลาย' (สเทวเก), 'เป็นไปพร้อมกับพระสาวกทั้งหลาย' (สสาวโก). 125. Matthakaṭṭhī matassāpi, rajobhāvaṃ vajantu me; Yato puññena te senti , jenapādambujadvaye. แม้เมื่อข้าพเจ้าตายแล้ว กระดูกบนศีรษะของข้าพเจ้า จงถึงความเป็นธุลีเถิด เพราะด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่ที่คู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวของพระชินเจ้า. 125. ‘‘Matthakaṭṭhī’’iccādi. Matassāpi maraṇamāpannassāpi me matthake muddhani aṭṭhī rajobhāvaṃ dhūlittaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena kusalena kammena hetunā te rajā jinassa ime jenā, pādā, teyeva ambujāniva ambujāni, tesaṃ dvaye senti pavattanti, tathā hotu vā mā vā, paṇatigedheneva vadati. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato pāde niccaṃ sirasā paṇamāmī’’tyadhippāyo vitthārena vutto. 125. บทว่า มตฺถกิฏฺฐี เป็นต้น. กระดูกบนศีรษะคือบนกระหม่อมของข้าพเจ้า แม้ผู้ตายแล้วคือผู้ถึงความตายแล้ว จงถึงคือจงบรรลุซึ่งความเป็นธุลีคือความเป็นฝุ่น. หากถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเหตุใด คือเพราะเหตุคือกุศลกรรมด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่คือย่อมเป็นไปในคู่แห่งพระบาทเหล่านั้นของพระชินเจ้า (เชนา) ซึ่งเป็นประดุจดอกบัว. จะเป็นอย่างนั้นหรือไม่ก็ตาม (ผู้แต่ง) ย่อมกล่าวด้วยความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการนอบน้อมนั่นเอง. ในที่นี้ อธิบายว่า 'ข้าพเจ้าจะนอบน้อมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าเป็นนิตย์ได้อย่างไร' พระอาจารย์กล่าวไว้โดยพิสดาร. 125. ‘‘Matthaki’’ccādi, matassāpi me mayhaṃ matthakaṭṭhī muddhani aṭṭhīni rajobhāvaṃ atisukhumarajattaṃ vajantu pāpuṇantu. Kasmā āsīsanaṃ karotīti ce? Yato yasmā kāraṇā puññena mayhaṃ tathāvidhena kusalakammena hetunā te rajā jenapādambujadvaye jinapaṭibaddhacaraṇapadumayugaḷe senti pavattanti, buddhassa siripāde kiñcipi rajojallaṃ na upalimpateva, tathāpi vandanābhilāsena evaṃ vuttaṃ. Ettha ‘‘kathamahaṃ bhagavato siripāde muddhanā niccaṃ paṇamāmī’’tyabhilāso vitthārena vutto. Matthake aṭṭhīti ca, rajaso bhāvoti ca, jinassa imeti ca, jenā ca te pādā ceti ca, teyeva ambujānīti ca, tesaṃ dvayanti ca viggaho. 125. บทว่า มตฺถกิ เป็นต้น. กระดูกบนศีรษะคือบนกระหม่อมของข้าพเจ้า แม้ผู้ตายแล้ว จงถึงคือจงบรรลุซึ่งความเป็นธุลีคือความเป็นธุลีที่ละเอียดอ่อนยิ่ง. หากถามว่า เพราะเหตุไรจึงทำการปรารถนา? ตอบว่า เพราะเหตุใด คือเพราะเหตุคือกุศลกรรมเช่นนั้นของข้าพเจ้าด้วยบุญ ธุลีเหล่านั้นย่อมตั้งอยู่คือย่อมเป็นไปในคู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวของพระชินเจ้า คือในคู่แห่งพระบาทเพียงดังดอกบัวที่เนื่องด้วยพระชินเจ้า. แม้ว่าที่พระบาทอันมีสิริของพระพุทธเจ้าจะไม่มีธุลีหรือมลทินใดๆ แปดเปื้อนเลยก็ตาม ถึงกระนั้น (ผู้แต่ง) ก็กล่าวอย่างนี้ด้วยความปรารถนาในการไหว้. ในที่นี้ ความปรารถนาว่า 'ข้าพเจ้าจะนอบน้อมพระบาทอันมีสิริของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าเป็นนิตย์ได้อย่างไร' พระอาจารย์กล่าวไว้โดยพิสดาร. บทวิเคราะห์ว่า 'กระดูกในศีรษะ' (มตฺถเก อฏฺฐี), 'สภาวะแห่งธุลี' (รชโส ภาโว), 'ของพระชินเจ้าเหล่านี้' (ชินสฺส อิเม), 'พระบาทเหล่านั้นด้วย เป็นของพระชินเจ้าด้วย' (เชนา จ เต ปาทา จ), 'พระบาทเหล่านั้นนั่นเองเป็นเพียงดังดอกบัว' (เตเยว อมฺพุชานิ), 'คู่แห่งสิ่งเหล่านั้น' (เตสํ ทฺวยํ). 126. Iccatra niccaṃpaṇati-gedho sādhu padissati; Jāyate’yaṃ guṇo tikkha-paññāna’mabhiyogato. ในคาถานี้ ความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการนอบน้อมเป็นนิตย์ ย่อมปรากฏอย่างดีงาม. คุณธรรมนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เพราะการหมั่นประกอบความเพียร. 126. Byāsattamevassa vivarati ‘‘iccatri’’ccādinā. Iccevaṃ atra gāthāyaṃ paṇatiyaṃ paṇāme gedho adhikacchando sādhu sundaraṃ padissati viññāyate, ayaṃ yathāvutto ojo guṇo pariṇatabhāvasaṅkhāto tikkhapaññānaṃ sātisayamatīnaṃ evaṃ santepi abhiyogato punappunappavattitaparicayabalena jāyate uppajjati. 126. พระอาจารย์ย่อมไขความเป็นพยาสะ (ความพิสดาร) ของโอชะคุณนั้นนั่นเอง ด้วยคำว่า อิจฺจตฺร เป็นต้น. ความปรารถนาอย่างแรงกล้า คือความพอใจอย่างยิ่งในการนอบน้อม คือการกราบไหว้ในคาถานี้อย่างนี้ ย่อมปรากฏ คือย่อมเป็นที่ทราบกันอย่างดีงาม คืออย่างสวยงาม. คุณธรรมคือโอชะที่กล่าวมาแล้วนี้ อันกล่าวคือสภาวะที่สุกงอม (สมบูรณ์) ย่อมเกิดขึ้น คือย่อมบังเกิดแก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม คือผู้มีปัญญาอันยิ่ง แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น (ก็ย่อมเกิดขึ้น) เพราะการหมั่นประกอบความเพียร คือด้วยกำลังแห่งความคุ้นเคยที่ให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า. 126. Idāni saṃkhittassatthassa vitthārena pakāsitabhāvaṃ ‘‘iccatra’’iccādinā niddisati. Iti iminā anantaragāthāyaṃ vuttakkamena atra imissaṃ gāthāyaṃ niccaṃpaṇatigedho nirantarapaṇāme adhikakattukāmatākusalacchando sādhu vibhūto vibhūtaṃ vā padissati paññāyati, ayaṃ guṇo yathāvutto ayaṃ pariṇatabhāvasaṅkhāto ojo nāma saddatthaguṇo tikkhapaññānaṃ sukhumabuddhimantānaṃ abhiyogato ganthavisayabhūtena nirantarābhyāseneva jāyate sijjhati, vattu pāriṇatyeneva bhavanato yesaṃ kesañci yena kenaci pakārena na sijjhatīti. Niccaṃ pavattā paṇatīti ca, tassaṃ gedhoti ca, tikkhā paññā yesanti ca, abhi punappunaṃ yogo yuñjananti ca viggaho. 126. บัดนี้ (พระอาจารย์) ย่อมแสดงความเป็นสภาพที่เนื้อความโดยย่อถูกประกาศโดยพิสดารด้วยคำว่า 'อิจฺจตฺร' เป็นต้น. ในคาถานี้ ความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการกราบไหว้เป็นนิตย์ คือความพอใจในกุศลที่มีความใคร่จะทำอย่างยิ่งในการกราบไหว้ไม่ขาดสาย ย่อมปรากฏชัด หรือย่อมปรากฏอย่างชัดเจน ตามลำดับที่กล่าวไว้ในคาถาก่อนนี้. คุณแห่งเนื้อความและอรรถนี้ ชื่อว่า 'โอชะ' อันกล่าวคือความเป็นสภาพที่สุกงอมตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมสำเร็จ แก่ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม มีปัญญาละเอียดอ่อน ด้วยการหมั่นประกอบ คือด้วยการฝึกฝนอย่างต่อเนื่องอันเป็นวิสัยของคัมภีร์, เพราะความเป็นสภาพที่เกิดจากความสุกงอมของผู้นิพนธ์ (ผู้กล่าว) จึงไม่สำเร็จแก่ใครๆ ด้วยประการใดๆ. บทวิเคราะห์ว่า 'การกราบไหว้ที่ดำเนินไปเป็นนิตย์', 'ความปรารถนาในสิ่งนั้น', 'ปัญญาของคนทั้งหลายเฉียบแหลม', 'การประกอบเนืองๆ ชื่อว่า อภิโยค'. 127. Madhurattaṃ padāsatti-ranuppāsavasā dvidhā; Siyā samasuti pubbā, vaṇṇāvutti paro yathā. ความไพเราะ (มาธุรยะ) มี ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการประชิดกันของบทและการซ้ำอักษร; อย่างแรก (การประชิดกันของบท) พึงมีการฟังที่เสมอกัน, อย่างหลัง (การซ้ำอักษร) คือการซ้ำตัวอักษร ดังตัวอย่างว่า... 127. Mādhuriyamavadhārayamāha ‘‘madhuratta’’miccādi. Savanīyattena manoharattaṃ madhurattaṃ. Taṃ padāni vākyālaṅkārāni samānāni uttaruttarehi, tesaṃ āsatti ṭhānādināyathākathañci samasutīnaṃ āsannatā padāsatti, paṭhamappayuttassakkharassa pacchā pāso pakkhepo anuppāso, padāsatti ca anuppāso ca, tesaṃ vasena dvidhā hoti. ‘‘Kīdisā te’’ti āha ‘‘siyā’’tiādi. Pubbā paṭhamābhihitā padāsatti samā yena kenaci ṭhānamattāsaṃyogādinā padantarena suti vaṇṇo yassā sā siyā bhaveyya, paro pacchimo anuppāso tu vaṇṇassa sarabyañjanalakkhaṇassa āvutti punappunuccāraṇaṃ siyāti. Evaṃ katthaci bandhe samānapadāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvayena rahito viraso bandho nassādīyate kavīhi, tādisaṃ madhurattaṃ duvidhaṃ paṭipajjitabbaṃ, silesasamatānvitantuccantameva ramaṇīyaṃ siyāti lakkhaṇaṃ dassetvā ‘‘yathe’’ti lakkhiyamubhayatthodāharati ‘‘yade’’ccādinā, ‘‘munindi’’ccādinā ca. 127. เมื่อจะกำหนดความไพเราะ จึงกล่าวว่า 'มาธุรยภาพ' เป็นต้น. ความไพเราะ คือความเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจโดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง. การประชิดกันของบท (ปทาสัตติ) คือความใกล้ชิดกันของบททั้งหลายอันเป็นเครื่องประดับประโยคที่เสมอกันกับบทต่อๆ ไป โดยความเป็นผู้มีการฟังเสมอกันด้วยประการใดประการหนึ่งมีตำแหน่งเป็นต้น. การซ้ำอักษร (อนุปฺปาสะ) คือการวางอักษรที่ใช้ไปแล้วในตอนแรกไว้ในภายหลัง. ความไพเราะนั้นมี ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการประชิดกันของบทและการซ้ำอักษรนั้น. ถามว่า 'ความไพเราะเหล่านั้นเป็นอย่างไร?' จึงกล่าวว่า 'พึงมี' เป็นต้น. การประชิดกันของบทที่กล่าวไว้ก่อน พึงเป็นสภาพที่มีการฟังคืออักษรเสมอกันกับบทอื่นด้วยเหตุเพียงตำแหน่งและการเชื่อมโยงเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนการซ้ำอักษรที่อยู่หลัง พึงเป็นการซ้ำ คือการกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอักษรที่มีลักษณะเป็นสระและพยัญชนะ. ด้วยเหตุนี้ ในบางการประพันธ์มีการประชิดกันของบทที่เสมอกัน ในบางแห่งมีการซ้ำอักษร ในบางแห่งมีทั้งสองอย่าง. การประพันธ์ที่ปราศจากทั้งสองอย่าง เป็นการประพันธ์ที่ไร้รส กวีทั้งหลายย่อมไม่ถือเอา. ความไพเราะ ๒ อย่างนั้นพึงทราบเถิด. (พระอาจารย์) แสดงลักษณะว่า 'ความไพเราะที่ประกอบด้วยสิเลสะและสมตาเท่านั้นจึงจะน่ารื่นรมย์' แล้วยกตัวอย่างในทั้งสองอย่างด้วยคำว่า 'ยทา' เป็นต้น และ 'มุนินฺท' เป็นต้น. 127. Idāni madhuraguṇaṃ dasseti ‘‘madhuri’’ccādinā. Madhurattaṃ savanīyabhāvato manoharattaṃ madhuraguṇaṃ, padānaṃ vākyāvayavasaṅkhātānaṃ syādyantādīnaṃ uparūparipadehi samānānaṃ āsatti ṭhānakaraṇādinā yena kenaci pakārena aññamaññaṃ āsannatā, anuppāso pubbuccāritavaṇṇānaṃ puna pakkhipanañcāti dvinnaṃ vasā vibhāgena dvidhā hoti. Tattha pubbā padāsatti samasuti siyā, pubbāparavaṇṇānaṃ ṭhānamattākaraṇādīhi āsannasutisaṅkhatavaṇṇavutti hoti, paro anuppāso pana vaṇṇāvutti sarabyañjanasabhāvānaṃ pubbuccāritavaṇṇānaṃ punappunuccāraṇaṃ siyāti. Yathāti dvīsu udāharaṇamādisati. Evaṃ katthaci bandhe padāsatti katthaci anuppāso katthaci tadubhayaṃ, dvīhi vinimutto pana bandho viññūhi assādanīyo na hoti. Upari vakkhamānāhi silesasamatāhi yuttaṃ madhurattaṃ pana visesato assādanīyaṃ hotīti. Madhurassa bandhassa bhāvoti ca, padānaṃ āsattīti ca, anu pacchā pāso pakkhepoti ca, padāsatti ca anuppāso cāti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, samā suti vaṇṇo yassāti ca, vaṇṇassa āvuttīti ca viggaho. 127. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงคุณคือความไพเราะด้วยคำว่า 'มาธุริ' เป็นต้น. ความไพเราะ คือคุณคือความไพเราะอันเป็นความน่ารื่นรมย์ใจโดยความเป็นสภาพที่น่าฟัง. การประชิดกันของบท คือความใกล้ชิดกันและกันของบททั้งหลายอันนับว่าเป็นส่วนประกอบของประโยค มีบทที่มีวิภัตติมี สิ และ ติ เป็นต้น ที่เสมอกันกับบทต่อๆ ไป ด้วยประการใดประการหนึ่งมีตำแหน่งและฐานกรณ์เป็นต้น. การซ้ำอักษร คือการวางอักษรที่ออกเสียงไปแล้วก่อนหน้านั้นซ้ำอีก. ความไพเราะนั้นมี ๒ อย่างโดยการแบ่งด้วยอำนาจแห่งอาการทั้งสองนั้น. ในบรรดาสองอย่างนั้น การประชิดกันของบทอย่างแรก พึงเป็นการฟังที่เสมอกัน คือมีการซ้ำอักษรที่นับว่ามีการฟังใกล้เคียงกันด้วยตำแหน่งและฐานกรณ์เป็นต้นของอักษรหน้าและหลัง. ส่วนการซ้ำอักษรอย่างหลัง พึงเป็นการซ้ำอักษร คือการกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอักษรที่ออกเสียงไปแล้วก่อนหน้านั้นอันมีสภาวะเป็นสระและพยัญชนะ. (พระอาจารย์) ย่อมชี้ตัวอย่างในสองอย่างนั้นด้วยคำว่า 'ยถา'. ด้วยเหตุนี้ ในบางการประพันธ์มีการประชิดกันของบท ในบางแห่งมีการซ้ำอักษร ในบางแห่งมีทั้งสองอย่าง. ส่วนการประพันธ์ที่ปราศจากทั้งสองอย่างนั้น ผู้รู้ย่อมไม่ลิ้มรส. ส่วนความไพเราะที่ประกอบด้วยสิเลสะและสมตาที่จะกล่าวต่อไป ย่อมเป็นสิ่งที่น่าลิ้มรสเป็นพิเศษ. บทวิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งการประพันธ์ที่ไพเราะ ชื่อว่า มาธุรยะ', 'ความใกล้ชิดแห่งบททั้งหลาย ชื่อว่า ปทาสัตติ', 'การวางไว้ในภายหลัง ชื่อว่า อนุปฺปาสะ', 'การประชิดกันของบทและการซ้ำอักษร ชื่อว่า ปทาสัตตินุปฺปาสะ', 'ความต่างด้วยอำนาจแห่งอาการเหล่านั้น ชื่อว่า ตทุภยวส', 'การฟังคืออักษรเสมอกันในบทใด บทนั้นชื่อว่า สมสุติ', 'การซ้ำอักษร ชื่อว่า วณฺณาวุตฺติ'. 128. Yadā eso’bhisambodhiṃ, Sampatto munipuṅgavo; Tadā pabhuti dhammassa, Loke jāto mahussavo. เมื่อใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณแล้ว; ตั้งแต่นั้นมา ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่แห่งธรรม ก็เกิดขึ้นในโลก. 128. Eso munipuṅgavo yadā yato pabhuti abhisambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ sampatto samadhigato, tadā pabhuti tato ārabbha dhammassa catusatipaṭṭhānādibhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātassa mahussavo mahanto abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti loke tividhe jāto ahosīti. Iha kvaci dīghatākataṃ sadisattaṃ, kvaci ṭhānakataṃ, kvaci saṃyogakataṃ, kvaci aññathā, tenāha ‘‘siyā samasuti pubbā’’ti. 128. เมื่อใด คือตั้งแต่กาลใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุคือได้บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณคือพระสัพพัญญุตญาณ, ตั้งแต่นั้นมา คือเริ่มต้นแต่กาลนั้น ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่ คือความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ อันเป็นการดำเนินไปที่ไม่มีข้าศึกแห่งธรรมอันมีประเภทมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น อันนับว่าเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วในโลก ๓ ประเภท. ในที่นี้ บางแห่งมีความเหมือนกันด้วยอำนาจเสียงยาว บางแห่งด้วยอำนาจตำแหน่ง บางแห่งด้วยอำนาจการเชื่อมโยง บางแห่งด้วยประการอื่น เพราะฉะนั้น (พระอาจารย์) จึงกล่าวว่า 'อย่างแรกพึงมีการฟังที่เสมอกัน'. 128. ‘‘Yadi’’ccādi. Eso munipuṅgavo yadā abhisambodhiṃ sabbaññutaṃ sampatto sasantāne uppādanavasena sampāpuṇi, tadā pabhuti tato paṭṭhāya dhammassa kāyānupassanāsatipaṭṭhānādipabhedassa sattatiṃsabodhipakkhiyadhammassa mahussavo mahābhivuddhi loke kāmādilokattaye jātoti. Iha ‘‘yadā eso’’ti dīghakālavasena āsannatā, ‘‘ya e’’ti ṭhānavasena āsannatā, ‘‘abhisambodhiṃ sampatto’’ti saṃyogavasena āsannatā, ‘‘bhi dhi’’nti dhanitato āsannatāti iccādinā padāsatti daṭṭhabbā. Abhisambujjhati etāyāti ca, pumā ca so goceti ca, munīnaṃ puṅgavoti ca, mahanto ca so ussavo cāti ca viggaho. 128. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'ยทิ' เป็นต้น. เมื่อใด พระมุนีผู้ประเสริฐนั้น บรรลุคือถึงพระสัพพัญญุตญาณด้วยอำนาจการทำให้เกิดขึ้นในสันดานของตน, ตั้งแต่นั้นมา คือเริ่มต้นแต่กาลนั้น ความรื่นเริงยินดีอันยิ่งใหญ่ คือความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่แห่งธรรมอันมีประเภทมีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นต้น อันเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วในโลก ๓ มีกามโลกเป็นต้น. ในที่นี้ พึงเห็นการประชิดกันของบท ด้วยคำว่า 'ยทา เอโส' โดยอำนาจเสียงยาว, 'ย เอ' โดยอำนาจตำแหน่ง, 'อภิสมฺโพธึ สมฺปตฺโต' โดยอำนาจการเชื่อมโยง, 'ภิ ธึ' โดยอำนาจเสียงธนิต เป็นต้น. บทวิเคราะห์ว่า 'ย่อมตรัสรู้ด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า อภิสัมโพธิ', 'บุรุษนั้นด้วยเป็นผู้ประเสริฐ (ดุจโคจ่าฝูง) ด้วย ชื่อว่า ปุงควะ', 'ผู้ประเสริฐในหมู่พระมุนี ชื่อว่า มุนิปุงควะ', 'ความรื่นเริงยินดีนั้นด้วยยิ่งใหญ่ด้วย ชื่อว่า มหุสสวะ'. 129. Munindamandahāsā te, kundasandohavibbhamā; Disanta’manudhāvanti, hasantā candakantiyo. รอยยิ้มอันอ่อนโยนของพระมุนินทร์เหล่านั้น มีความงดงามดุจกลุ่มดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทาง เยาะเย้ยความงามของดวงจันทร์. 129. Kundānaṃ kusumānaṃ sandoho samūho, tassa vibbhamo yesaṃ te, munindassa mandahāsā manuññā hasitāni candassa kantiyo sobhāyo hasantā viḍambayantā disantamanudhāvanti anuvicaranti. Iccatra nakārasahitassa dakārassa, takārassa cānuvattanaṃ. 129. กลุ่มดอกมะลิ คือหมู่ดอกไม้, ความงดงามมีแก่รอยยิ้มใด รอยยิ้มเหล่านั้นชื่อว่ามีรอยยิ้มดุจกลุ่มดอกมะลิ, รอยยิ้มอันอ่อนโยนคือการหัวเราะที่น่ารักของพระมุนินทร์ ย่อมแผ่ไปตามทิศทาง คือซ่านไปตามทิศทาง เยาะเย้ยคือเลียนแบบความงามทั้งหลายของดวงจันทร์. ในที่นี้ มีการซ้ำอักษร ท ที่ประกอบด้วย น และการซ้ำอักษร ต. ‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ’’. ดวงตาคู่ของพระมุนินทร์ อันงดงามดุจกลีบดอกอินทนิลคู่ เป็นที่สถิตแห่งสิริ ย่อมถึงซึ่งความรุ่งเรืองแห่งดอกอุบลเขียว Iccaparamudāharaṇaṃ. นี้เป็นตัวอย่างอื่นอีก 129. ‘‘Munindi’’ccādi. Kundasandohavibbhamā supupphitakundakusumarāsisadisalīlāvantā te munindamandahāsā buddhassa manuññā hasitā candakantiyo nimmalacandakiraṇe hasantā nindantā disantaṃ taṃ taṃ disaṃ, disāpariyantaṃ vā anudhāvanti vidhāvantīti. Ettha nakārasahitadakārassa, nakārasahitatakārassa ca āvutti daṭṭhabbā. Mandā ca te hāsā ceti ca, munindassa mandahāsāti ca, kundānaṃ sandohoti ca, tassa vibbhamo yesanti ca, disāyeva disantaṃ, disānaṃ vā antanti ca viggaho. 129. บทว่า Munindi เป็นต้น. การแย้มพระโอษฐ์น้อยๆ ของพระมุนินทร์เหล่านั้น มีลีลาประดุจกองดอกมะลิที่บานสะพรั่ง เป็นการหัวเราะที่น่ารื่นรมย์ของพระพุทธเจ้า เยาะเย้ยซึ่งแสงจันทร์ คือข่มขี่ซึ่งรัศมีจันทร์อันปราศจากมลทิน ย่อมวิ่งไป ย่อมแล่นไปสู่ทิศนั้นๆ หรือจนสุดขอบทิศ. ในที่นี้ พึงเห็นการซ้ำอักษร ท ที่ประกอบด้วย น และอักษร ต ที่ประกอบด้วย น. วิเคราะห์ว่า การแย้มเหล่านั้นด้วย เป็นของอ่อนโยนด้วย ชื่อว่า มัณฑะหาสะ, มัณฑะหาสะของพระมุนินทร์ ชื่อว่า มุนินทะมัณฑะหาสะ. กองแห่งดอกมะลิ ชื่อว่า กุนทะสันโทหะ, ความเยื้องกรายแห่งกองดอกมะลิเหล่านั้น มีแก่การแย้มพระโอษฐ์ใด การแย้มพระโอษฐ์นั้น ชื่อว่า กุนทะสันโทหะวิพภะมะ. ทิศนั่นเอง ชื่อว่า ทิสันตะ หรือที่สุดแห่งทิศทั้งหลาย ชื่อว่า ทิสันตะ. ‘‘Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjuti’’nti. บทว่า Indanīladaladvanda-sundaraṃ sirimandiraṃ; Munindanayanadvandaṃ, vindati’ndīvarajjutiṃ ดังนี้. Idampi nakārasahitadakāravaṇṇāvuttiyā aparamudāharaṇaṃ. แม้นี้ก็เป็นตัวอย่างอื่นอีกของการซ้ำอักษร ท ที่มี น ประกอบ Tattha indanīladaladvandasundaraṃ indanīlamaṇisakalikāyugaḷamiva manoharaṃ sirimandiraṃ tatoyeva sobhāya nivāsaṭṭhānabhūtaṃ munindanayanadvandaṃ indīvarajjutiṃ nīluppalakantiṃ vindati anubhoti, indīvarajjutisamānāti adhippāyo. ในบทนั้น บทว่า indanīladaladvandasundaraṃ มีความหมายว่า น่ารื่นรมย์ใจดุจคู่แห่งชิ้นมณีอินทนิล. บทว่า sirimandiraṃ คือเป็นที่อยู่อาศัยแห่งความสง่างามเพราะความงดงามนั้นนั่นเอง. บทว่า munindanayanadvandaṃ vindati indīvarajjutiṃ ความว่า (ดวงตาคู่ของพระมุนินทร์) ย่อมเสวย (คือมี) ซึ่งความรุ่งเรืองแห่งดอกอุบลเขียว อธิบายว่า มีความรุ่งเรืองเสมอกับดอกอุบลเขียว. 130. Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo; Yathā’yaṃ mālatīmālā, linalolālimālinī. การซ้ำอักษรด้วยอักษรอ่อนโยนทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ เช่น พวงมาลัยดอกมะลินี้ อันมีหมู่ภมรผู้เกาะติดและหวั่นไหว. 130. Yehi kehici āvuttito anuppāsoti ce? Netyāha ‘‘sabba’’iccādi. Sabbehi komalehi sukumārehi vaṇṇehi akkharehi anuppāso na pasaṃsiyo silāghanīyo na hoti silesavirodhittā. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Ayaṃ mālatīmālā jātikusumadāmaṃ linānaṃ byādhitānaṃ lolānaṃ kusumarasārabbha lolupānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālā panti sā assā atthīti linalolālimālinī. 130. หากมีคำถามว่า การซ้ำอักษร (อนุสาสะ) เกิดจากการซ้ำของอักษรใดๆ ก็ตามมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ จึงกล่าวคำว่า sabba เป็นต้น. การซ้ำอักษรด้วยอักษรที่อ่อนโยน (โกมละ) ทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ คือไม่น่ายกย่อง เพราะขัดกับสิเลสอลังการ. ท่านจึงยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. พวงมาลัยดอกมะลินี้ คือระเบียบดอกมะลิป่า ชื่อว่า linalolālimālinī เพราะมีแถวแห่งภมรทั้งหลายผู้เกาะติด คือผู้พัวพันอยู่ และผู้หวั่นไหว คือผู้โลภในรสแห่งดอกไม้. 130. Vuttānuppāsopi sabbakomalavaṇṇehi viracito na pasaṃsiyoti dassetuṃ ‘‘sabbakomalavaṇṇehī’’tiādimāha. Sabbakomalavaṇṇehi sabbehi sukumārakkharehi kato anuppāso vaṇṇāvuttilakkhaṇo na pasaṃsiyo silesālaṅkāraviruddhattā pasattho na hoti. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Ayaṃ mālatīmālā esā jātisumanamālikā linānaṃ byāvaṭānaṃ patantānaṃ lolānaṃ gandhaluddhānaṃ alīnaṃ bhamarānaṃ mālinī pantiyuttāti. Ettha lakārasseva punappunappayogena komalavaṇṇāvutti. Mālatīnaṃ mālāti ca, lolā ca te alayo cāti ca, linā ca te lolālayo cāti ca, tesaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca viggaho. 130. เพื่อแสดงว่าแม้การซ้ำอักษรที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งประกอบด้วยอักษรอ่อนโยนทั้งหมด ก็ไม่เป็นที่สรรเสริญ จึงกล่าวคำว่า sabbakomalavaṇṇehi เป็นต้น. การซ้ำอักษรที่มีลักษณะเป็นการซ้ำตัวอักษร ซึ่งทำด้วยอักษรที่อ่อนโยนทั้งหมด ไม่เป็นที่สรรเสริญ คือไม่ประเสริฐ เพราะขัดกับสิเลสอลังการ. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. พวงมาลัยดอกมะลินี้ คือระเบียบดอกมะลิป่า ประกอบด้วยแถวแห่งภมรทั้งหลายผู้เกาะติด คือผู้พัวพันอยู่ และผู้หวั่นไหว คือผู้โลภในกลิ่น. ในที่นี้ มีการซ้ำอักษรที่อ่อนโยนด้วยการใช้ตัว ล (ลการ) ซ้ำแล้วซ้ำเล่า. วิเคราะห์ว่า พวงมาลัยแห่งดอกมะลิ ชื่อว่า มาลตีมาลา. ภมรทั้งหลายผู้หวั่นไหว ชื่อว่า โลลาลี. ภมรทั้งหลายผู้เกาะติดและหวั่นไหว ชื่อว่า ลีนะโลลาลี. แถวแห่งภมรเหล่านั้น ชื่อว่า ลีนะโลลาลีมาลา. แถวแห่งภมรนั้นมีอยู่แก่พวงมาลัยนั้น เหตุนั้น พวงมาลัยนั้นชื่อว่า ลีนะโลลาลีมาลินี. 131. Mudūhi vā kevalehi, Kevalehi phuṭehi vā; Missehi vā tidhā hoti, Vaṇṇehi samatā yathā. ความสม่ำเสมอด้วยอักษร ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ หรือด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ หรือด้วยอักษรผสมกัน ดังตัวอย่างว่า. 131. Samataṃ sambhāveti ‘‘mudūhi’’ccādinā. Kevalehi kevalaphuṭādibhāvāpavattehi sakalehi mudūhi catūsupi pādesu sajātiyehi asithilakomalehi vā kakārādīhi vā sithilakomalassa silesapaṭipakkhattā kevalehi phuṭehi vā adhimattasutīhi bhakārādīhi vā akicchavacanīye kicchavacanīyassa sukhumālavipariyayattā missehi vā majjhimasutīhi mudubhūtasaṃsaṭṭhehi vā vaṇṇehi akkharehi karaṇabhūtehi samatā tidhā hoti gajje pajje vā. ‘‘Yathe’’ti tividhamudāharati. 131. ท่านแสดงความสม่ำเสมอด้วยคำว่า mudūhi เป็นต้น. ความสม่ำเสมอในร้อยแก้วหรือร้อยกรอง ย่อมมี ๓ อย่าง ด้วยอักษรทั้งหลาย คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ ที่ไม่เป็นสิถิลโกมละ (อ่อนโยนหลวมๆ) อันเป็นประเภทเดียวกันในบาททั้ง ๔ เช่น กการะ เป็นต้น เพราะสิถิลโกมละเป็นปฏิปักษ์ต่อสิเลสอลังการ หรือด้วยอักษรหนักแน่น (ผุฏะ) ล้วนๆ ที่มีเสียงดังมาก เช่น ภการะ เป็นต้น หรือด้วยอักษรที่ผสมกัน คือมีเสียงปานกลาง หรือผสมด้วยอักษรอ่อนโยน. ท่านยกตัวอย่างทั้ง ๓ อย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. 131. Idāni samataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mudūhi’’ccādimāha. Kevalehi phuṭamissehi aññattā sakalehi mudūhi sithilakomalehi vaṇṇehi kakārādīhi vā kevalehi phuṭehi kevalakomalavaṇṇarahitattā sakalehi akicchuccāraṇīyehi adhimattasutīhi bhakārādīhi vaṇṇehi vā missehi yathāvuttamuduphuṭasammissehi vaṇṇehi vā karaṇabhūtehi samatā gajje vā pajje vā tidhā hotīti. Yadi sithilakomalavaṇṇehi vicaritaṃ silesālaṅkārassa, kicchuccāraṇīyehi phuṭavaṇṇehi kataṃ sukhumālālaṅkārassa ca virujjhatīti. ‘‘Yathā’’ti tividhamudāharati. 131. บัดนี้ เพื่อจำแนกความสม่ำเสมอ จึงกล่าวคำว่า mudūhi เป็นต้น. ความสม่ำเสมอในร้อยแก้วหรือร้อยกรอง ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ ที่เป็นสิถิลโกมละ เช่น กการะ เป็นต้น ซึ่งต่างจากอักษรหนักแน่นและอักษรผสม หรือด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ ที่ไม่มีอักษรอ่อนโยนปน ออกเสียงไม่ยาก มีเสียงดังมาก เช่น ภการะ เป็นต้น หรือด้วยอักษรที่ผสมกัน คือผสมกันระหว่างอักษรอ่อนโยนและอักษรหนักแน่นตามที่กล่าวมา. หากร้อยกรองประกอบด้วยอักษรอ่อนโยนหลวมๆ ย่อมขัดกับสิเลสอลังการ หากทำด้วยอักษรหนักแน่นที่ออกเสียงยาก ย่อมขัดกับสุขุมลอลังการ. ท่านยกตัวอย่างทั้ง ๓ อย่างนั้นด้วยคำว่า Yathā เป็นต้น. Kevalamudusamatā ความสม่ำเสมอด้วยอักษรอ่อนโยนล้วนๆ 132. Kokilālāpasaṃvādī, Munindālāpavibbhamo; Hadayaṅgamataṃ yāti, Sataṃ deti ca nibbutiṃ. ความสง่างามแห่งพระสุรเสียงของพระมุนินทร์ อันคล้ายกับเสียงร้องของนกกาเหว่า ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ และย่อมประทานความสงบแก่สัตบุรุษทั้งหลาย. 132. ‘‘Kokile’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpo kūjitaṃ, taṃ saṃvadati pakāsati sīlenāti kokilālāpasaṃvādī, taṃsadisoti attho, munindassa ālāpo visaṭṭhādiaṭṭhaṅgiko saro tassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ manonusāritaṃ madhurabhāvaṃ yāti, nibbutiṃ nibbānañca tesaṃ deti. 132. บทว่า Kokile เป็นต้น. เสียงร้องของนกกาเหว่าหรือนกการเวก ชื่อว่า อาลาปะ. ผู้ประกาศซึ่งเสียงร้องนั้นโดยปกติ ชื่อว่า โกกิลาลาปะสังวาที อธิบายว่า มีเสียงคล้ายนกนั้น. พระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ มีความแจ่มใสเป็นต้น ของพระมุนินทร์ ความเยื้องกรายแห่งพระสุรเสียงนั้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ คือความเป็นที่ไพเราะไปตามใจของสัตบุรุษทั้งหลาย และย่อมประทานความสงบ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษเหล่านั้น. 132. ‘‘Kokili’’ccādi. Kokilānaṃ karavīkasakuṇānaṃ ālāpaṃ nādalīlaṃ saṃvādī pakāsanasīlo, taṃsadisoti adhippāyo, munindassa sabbaññuno ālāpassa visaṭṭhādiaṭṭhaṅgikanādassa vibbhamo vilāso sataṃ sappurisānaṃ hadayaṅgamataṃ cittārādhitabhāvaṃ yāti ca, nibbutiṃ sutasambandhena tesaṃyeva sādhūnaṃ nibbānaṃ deti ca dentopi hotīti. Ettha kokilālāpasaddena nissite nissayavohārena līlā gahitā. 132. บทว่า Kokili เป็นต้น. ผู้ประกาศซึ่งลีลาแห่งเสียงร้องของนกกาเหว่าหรือนกการเวก ชื่อว่า โกกิลาลาปะสังวาที อธิบายว่า มีเสียงคล้ายนกนั้น. ความเยื้องกรายแห่งพระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ มีความแจ่มใสเป็นต้น ของพระมุนินทร์ผู้สัพพัญญู ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ คือความเป็นที่ยินดีแห่งจิตของสัตบุรุษทั้งหลาย และย่อมประทานความสงบ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษเหล่านั้นด้วยการฟังที่เกี่ยวเนื่องกัน. ในที่นี้ ด้วยคำว่า โกกิลาลาปะ ท่านถือเอาลีลาด้วยวิธีนิสสิตนิสสยโวหาร. Kevalaphuṭasamatā ความสม่ำเสมอด้วยอักษรหนักแน่นล้วนๆ 133. Sambhāvanīyasambhāvaṃ, Bhagavantaṃ bhavantaguṃ; Bhavantasādhanākaṅkhī, Ko na sambhāvaye vibhuṃ. ใครเล่าผู้ปรารถนาความสำเร็จแห่งที่สุดแห่งภพ จะไม่เคารพพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอานุภาพ ผู้มีพระสภาวะอันควรแก่การเคารพ ผู้ทรงถึงที่สุดแห่งภพ. 133. ‘‘Sambhāvanīye’’ccādi. Sambhāvanīyo ādaraṇīyo. Sadevake loke santo sobhano bhāvo adhippāyo yassa taṃ. Bhavantaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantagu, taṃ vibhuṃ. Bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ. Bhavassa saṃsārassa anto avasānaṃ nibbānaṃ, tassa sādhanaṃ sampādanamākaṅkhati sīlenāti bhavantasādhanākaṅkhī, ko nāma saṃsāravattijano. Na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyevāti attho. 133. บทว่า Sambhāvanīye เป็นต้น. บทว่า Sambhāvanīyo คือ ควรแก่ความเอื้อเฟื้อ. พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด มีพระอัธยาศัยอันดีงามสว่างไสวในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, ชื่อว่า Bhavantagu เพราะเสด็จถึงฝั่งแห่งภพคือพระนิพพาน, ทรงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (vibhuṃ). ทรงเป็นพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า Bhavantasādhanākaṅkhī เพราะมีปกติหวังการบรรลุพระนิพพานอันเป็นที่สุดจบแห่งภพคือสังสารวัฏด้วยศีล, ใครเล่าคือชาวโลกผู้หมุนไปในสังสารวัฏ. บทว่า Na sambhāvaye ความว่า ไม่พึงทำความเอื้อเฟื้อ, อธิบายว่า ย่อมทำทีเดียว. 133. ‘‘Sambhāvanīyi’’ccādi. Sambhāvanīyasambhāvaṃ sadevakena lokena ādaraṇīyasobhanādhippāyaṃ bhavantaguṃ bhavassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gataṃ vibhuṃ pabhuṃ bhagavantaṃ sammāsambuddhaṃ bhavantasādhanākaṅkhī nibbānasādhanābhilāsī ko katamo saṃsāravattijano na sambhāvaye ādaraṃ na kareyya, karotyeva. Santo ca so bhāvo cāti ca, sambhāvanīyo sambhāvo yasseti ca, bhavassa antanti ca, bhavantaṃ gatoti ca, tassa sādhananti ca, taṃ ākaṅkhati sīlenāti ca viggaho. 133. บทว่า Sambhāvanīyi เป็นต้น. ใครเล่า คือชาวโลกผู้หมุนไปในสังสารวัฏคนไหน จะไม่พึงทำความเอื้อเฟื้อ (คือย่อมทำแน่นอน) ต่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงเป็นใหญ่ ทรงบรรลุพระนิพพานอันนับว่าเป็นที่สุดแห่งภพ ทรงมีพระอัธยาศัยอันดีงามอันโลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงเอื้อเฟื้อ ผู้มีความประสงค์จะบรรลุพระนิพพาน. วิเคราะห์ว่า Santo ca so bhāvo cāti (สภาวะนั้นด้วย ดีงามด้วย), sambhāvanīyo sambhāvo yasseti (ผู้มีสภาวะอันพึงเอื้อเฟื้อ), bhavassa antanti (ที่สุดแห่งภพ), bhavantaṃ gatoti (ผู้ถึงที่สุดแห่งภพ), tassa sādhananti (การบรรลุซึ่งที่สุดแห่งภพนั้น), taṃ ākaṅkhati sīlenāti (ผู้หวังการบรรลุนั้นด้วยศีล). Missakasamatā ความสม่ำเสมอด้วยอักษรผสม 134. Laddhacandanasaṃsagga-sugandhimalayānilo; Manda’māyāti bhītova, munindamukhamārutā. ลมมลายูที่หอมหวนเพราะได้สัมผัสไม้จันทน์ ย่อมพัดมาอย่างอ่อนโยนราวกับเกรงกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ 134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddho candanatarūnaṃ saṃsaggo paricayo tena sobhano gandho assāti sugandhī surabhi malayānilodakkhiṇapavamāno munindassa mukhamārutā bhītova tādisamuduttasītalattasugandhasampattiyā attano dūratarattā āyāti anuvattati. Mandanti āgamanakriyāvisesanaṃ. 134. บทว่า Laddhi เป็นต้น. ลมมลายูคือลมที่พัดมาจากทิศใต้ มีกลิ่นหอมฟุ้งเพราะได้สัมผัสคือคุ้นเคยกับต้นจันทน์ ราวกับเกรงกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ เพราะความที่ตนห่างไกลจากความสมบูรณ์แห่งกลิ่นหอม ความอ่อนโยน และความเย็นเช่นนั้น จึงพัดมา (คือพัดตามมา). บทว่า Mandaṃ เป็นกิริยาวิเสสนะของการมา. 134. ‘‘Laddhi’’ccādi. Laddhacandanasaṃsaggasugandhimalayānilo paṭiladdhacandanatarusārasamavāyena sobhanagandhasamannāgato malayadesato āgacchamānamāluto munindamukhamārutā buddhassa mukhasurabhivāsitapavanato bhīto iva tādisamudusurabhisītalattassa attani asambhavato bhītova mandaṃ saṇikaṃ yāti abhimukhametīti. Candanānaṃ saṃsaggoti ca, laddho ca so candanasaṃsaggoti ca, sobhano gandho yassāti ca, laddhacandanasaṃsaggena sugandhīti ca, malayato āgato aniloti ca, munindamukhato nikkhanto mārutoti ca viggaho. Mandanti kriyāvisesanaṃ. Ettha tividhasamatāyaṃ ‘‘kokilālāpasaṃvādi’’ccāditividhalakkhiyassāpi ‘‘mudūhi vā kevalehi’’ccādinā dassitalakkhaṇattayena tulyatā supākaṭāvāti. 134. บทว่า Laddhi เป็นต้น. ลมมลายูที่มีกลิ่นหอมเพราะได้รับการคลุกเคล้ากับจันทน์หอม คือลมที่พัดมาจากประเทศมลายู ประกอบด้วยกลิ่นหอมดีเพราะได้สัมผัสกับแก่นไม้จันทน์ ราวกับกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์ คือลมที่อบอวลด้วยกลิ่นหอมจากพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า ราวกับกลัวเพราะความที่ตนไม่มีความอ่อนโยน ความหอม และความเย็นเช่นนั้น จึงพัดมาอย่างช้าๆ ค่อยๆ มาสู่เบื้องหน้า. วิเคราะห์ว่า Candanānaṃ saṃsaggo (การคลุกเคล้าของจันทน์), laddho ca so candanasaṃsaggo ca (การคลุกเคล้ากับจันทน์นั้นได้แล้ว), sobhano gandho yassa (ผู้มีกลิ่นหอมดี), laddhacandanasaṃsaggena sugandhī (มีกลิ่นหอมเพราะการคลุกเคล้ากับจันทน์ที่ได้แล้ว), malayato āgato anilo (ลมที่มาจากมลายู), munindamukhato nikkhanto māruto (ลมที่ออกจากพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์). บทว่า Mandaṃ เป็นกิริยาวิเสสนะ. ในความเสมอภาค ๓ อย่างนี้ แม้ของลักษณะ ๓ อย่างที่แสดงไว้ด้วยบทว่า Kokilālāpasaṃvādi เป็นต้น ก็มีความเท่าเทียมกันกับลักษณะที่แสดงไว้ด้วยบทว่า Mudūhi vā kevalehi เป็นต้น ปรากฏชัดเจนดี. 135. Aniṭṭhurakkharappāyā, sabbakomalanissaṭā; Kicchamuccāraṇāpeta-byañjanā sukhumālatā. ความละเอียดอ่อนคือ มีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก ออกมาจากอักษรอ่อนโยนทั้งหมด มีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากถูกละทิ้งไป 135. Sukhumālatā kathīyati ‘‘aniṭṭhurakkhare’’ccādinā. Aniṭṭhurāni apharusāni akkharāni vaṇṇāni pāyāni bahūni yassā sā tathā, ‘‘niṭṭhurāni appakānī’’ti pāyaggahaṇena sūcitaṃ, tatoyeva sabbehi kevalehi komalehi sithilehi laghūhi akkharehi nissaṭā niggatā kicchena dukkhena uccāraṇā tato apetāni apagatāni byañjanāni yassā sāti anuvaditvā sukhumālatā vidhīyate. 135. ความละเอียดอ่อนถูกกล่าวไว้ด้วยบทว่า Aniṭṭhurakkhare เป็นต้น. คือมีอักษร (วรรณะ) ที่ไม่หยาบคาย ไม่กระด้างเป็นส่วนมาก การรับเอาคำว่า Pāyā (มาก) แสดงว่า 'อักษรหยาบคายมีน้อย' และเพราะเหตุนั้น จึงออกมาจากอักษรที่อ่อนโยนทั้งหมด อ่อนนุ่ม เบา และมีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากลำบากถูกละทิ้งไปจากนั้น จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. 135. Idāni sukhumālataṃ dasseti ‘‘aniṭṭhure’’ccādinā. Aniṭṭhurakkharappāyā akakkasavaṇṇabahulā sabbakomalanissaṭā aniṭṭhurakkharānaṃ yebhuyyaggahaṇatoyeva sakalasithilavaṇṇavirahitā kicchamuccāraṇāpetabyañjanā dukkhuccāraṇīyavaṇṇehi vigataakkharasamannāgatā sukhumālatā nāmāti. Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassanti ca, sabbe ca te komalā ceti ca, tehi nissaṭāti ca, kicchena uccāraṇāti ca, tehi apetānīti ca, tāni byañjanāni yassāti ca viggaho. Niggahītāgamo. 135. บัดนี้แสดงความละเอียดอ่อนด้วยบทว่า Aniṭṭhure เป็นต้น. คือมีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก คือมีวรรณะที่ไม่กระด้างเป็นส่วนมาก ออกมาจากอักษรอ่อนโยนทั้งหมด คือปราศจากวรรณะที่อ่อนนุ่มทั้งหมดเพราะการรับเอาอักษรที่ไม่หยาบคายเป็นส่วนมาก มีพยัญชนะที่เปล่งเสียงยากถูกละทิ้งไป คือประกอบด้วยอักษรที่ปราศจากวรรณะที่เปล่งเสียงยาก ชื่อว่าความละเอียดอ่อน. วิเคราะห์ว่า Aniṭṭhurāni akkharāni pāyāni bahūni yassa (อักษรที่ไม่หยาบคายมีมากแก่ผู้ใด), sabbe ca te komalā ca (อักษรเหล่านั้นทั้งหมดอ่อนโยน), tehi nissaṭā (ออกมาจากอักษรเหล่านั้น), kicchena uccāraṇā (การเปล่งเสียงด้วยความยากลำบาก), tehi apetāni (อักษรเหล่านั้นถูกละทิ้งไปจากนั้น), tāni byañjanāni yassa (พยัญชนะเหล่านั้นมีแก่ผู้ใด). มีนิคคหิตอาคม. 136. Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā. สาธุชนทั้งหลายผู้หันหลังให้การเล่น ย่อมประพฤติในสมัยของพระสัมพุทธเจ้า โดยเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป และได้ยินเสียงอันไพเราะ 136. Udāharati ‘‘passantā’’iccādi. Rūpavibhavaṃ rūpasampattiṃ passantā madhuraṃ giraṃ vācaṃ suṇantā sādhavo keḷiparammukhā kīḷāya nicchantā carantīti sambandho. Katthāti āha ‘‘sambuddhakāle’’ti. 136. ยกตัวอย่างด้วยบทว่า Passantā เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ สาธุชนทั้งหลายผู้หันหลังให้การเล่น คือไม่ปรารถนาการเล่น ย่อมประพฤติ โดยเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป คือความสมบูรณ์แห่งรูป และได้ยินเสียงอันไพเราะ คือคำพูด. ถามว่า 'ที่ไหน' ตอบว่า 'ในสมัยของพระสัมพุทธเจ้า'. 136. ‘‘Passanti’’ccādinā lakkhiyamudāharati, taṃ vuttatthameva. 136. ยกตัวอย่างลักษณะด้วยบทว่า Passantā เป็นต้น ความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว 137. Alaṅkāravihīnāpi, sataṃ sammukhate’disī; Ārohati visesena, ramaṇīyā tadujjalā. แม้ปราศจากเครื่องประดับ ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ของสัตบุรุษ ย่อมขึ้นสู่ความพิเศษ งดงามยิ่งด้วยสิ่งนั้น 137. Visiṭṭhassāññadhammassa abhāvepimināvopādeyo bandhoti āha ‘‘alaṅkāre’’ccādi. Alaṅkārehi vihīnāpi edisī sukhumālatā sataṃ paṇḍitajanānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ vācāgocarattaṃ ārohati upagacchati, kimutaatthālaṅkārālaṅkitetyapisaddo. Tena sabhāvavutyādinā alaṅkārena ujjalā dittā pana visesenātisayena ramaṇīyā manuññāti. 137. แม้ไม่มีธรรมอื่นที่วิเศษ ก็ยังเป็นเครื่องผูกที่น่ารับไว้ จึงกล่าวด้วยบทว่า Alaṅkāre เป็นต้น. แม้ปราศจากเครื่องประดับ ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ ย่อมขึ้นสู่ความเฉพาะหน้า คือความที่อยู่ในวิสัยแห่งคำพูดของบัณฑิตชน จะกล่าวไปไยถึงคำที่ประดับด้วยอรรถาลังการด้วยศัพท์ว่า Api. แต่ที่รุ่งเรือง สว่างไสวด้วยเครื่องประดับ เช่น สภาววุตติ เป็นต้น ย่อมงดงาม น่าพึงใจเป็นพิเศษอย่างยิ่ง. 137. ‘‘Alaṅkāre’’ccādi. Edisī evaṃvidhā sukhumālatā alaṅkāravihīnāpi atthālaṅkāravirahitāpi sataṃ paññavantānaṃ sammukhataṃ abhimukhabhāvaṃ tesaṃ vacanavisayabhāvanti attho ārohati pāpuṇāti. Tadujjalā tena sabhāvavuttivaṅkavuttisambhūtena atthālaṅkārena jotamānā visesena atisayena ramaṇīyā manuññā hoti. Alaṅkārehi vihīnāti ca, tena ujjalāti ca viggaho. 137. บทว่า Alaṅkāre เป็นต้น. ความละเอียดอ่อนเช่นนี้ แม้ปราศจากเครื่องประดับ คือปราศจากอรรถาลังการ ย่อมขึ้นสู่ความเฉพาะหน้าของบัณฑิตผู้มีปัญญา คือความที่อยู่ในวิสัยแห่งคำพูดของท่านเหล่านั้น ดังนี้คือความหมาย. ที่รุ่งเรืองด้วยสิ่งนั้น คือสว่างไสวด้วยอรรถาลังการที่เกิดจากสภาววุตติและวังควัตติ ย่อมงดงาม น่าพึงใจเป็นพิเศษอย่างยิ่ง. วิเคราะห์ว่า Alaṅkārehi vihīnā (ปราศจากเครื่องประดับ) และ tena ujjalā (รุ่งเรืองด้วยสิ่งนั้น). 138. Romañcapiñcharacanā, sādhuvādāhitaddhanī; Laḷanti’me munīmeghu-mmadā sādhu sikhāvalā. นกยูงผู้ดีงามเหล่านี้ ผู้มีขนลุกชันเป็นเครื่องประดับหาง มีเสียงสาธุการเป็นเสียงร้อง ผู้เมามันด้วยเมฆคือพระมุนี ย่อมร่าเริง. 138. Tamudāharati ‘‘romañce’’ccādinā. Romañcā lomahaṃsā iva romañcā eva vā, piñchāni barihāni tesaṃ racanā chattākārena vidhānaṃ yesaṃ te tathā, ‘‘sādhū’’ti vādo vacanaṃ taṃsadisoyeva vā, āhito dhani kekāsaṅkhāto yesaṃ te tathā, munimeghena munisadisena munisaṅkhātena vā vāridena ummadā mattā sādhusadisā sādhu eva vā sikhāvalā mayūrā laḷanti līlopetā vicaranti, aññamaññaṃ ramantīti attho. 138. ยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า 'romañce' เป็นต้น ขนลุกชัน (romañcā) คือเหมือนขนลุกชัน หรือขนลุกชันนั่นเอง ขนหาง (piñchāni) คือขนหาง (barihāni) นกยูงเหล่านั้นมีการจัดเรียง (racanā) คือการจัดทำเป็นรูปฉัตรมีแก่พวกมัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีลักษณะเช่นนั้น เสียงว่า 'สาธุ' (sādhūti vādo) คือคำพูด หรือสิ่งที่คล้ายกับคำพูดนั้นนั่นเอง มีเสียงร้อง (dhani) ที่เรียกว่า 'เกกา' ที่เปล่งออกมา (āhito) มีแก่พวกมัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีลักษณะเช่นนั้น นกยูง (sikhāvalā) ทั้งหลายผู้เมามัน (ummadā) คือมัวเมาด้วยเมฆคือพระมุนี (munimeghena) คือเมฆที่เหมือนพระมุนี หรือเมฆที่ชื่อว่าพระมุนี ผู้คล้ายกับสาธุชน หรือเป็นสาธุชน (sādhu) นั่นเอง ย่อมร่าเริง (laḷanti) คือเที่ยวไปอย่างมีลีลา ย่อมยินดีซึ่งกันและกัน ดังนี้คือความหมาย 138. Atthālaṅkārayuttasukhumālatamudāharati ‘‘rome’’ccādinā. Romañcapiñcharacanā lomahaṃsasadisā romā eva vā piñchānaṃ barihānaṃ racanā chattākārena vitthāravantā sādhuvādāhitaddhanī ‘‘sādhū’’ti vacanasadisehi sādhuvādehi vā pavattakekāninnādehi samannāgatā munimeghummadā munisadisena munisaṅkhātena vā meghena sañjātamadā ime sādhusikhāvalā sajjanasadisā sādhuno eva vā mayūrā laḷanti līlopetā bhavantīti. Idaṃ asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ amukhyapakkhe ‘‘romañcā viya sādhuvādo viya muni viya sādhavo viyā’’ti ca, mukhyapakkhe ‘‘piñcharacanā viya āhitaddhanī viya megho viya sikhāvalā viyā’’ti upacaritabbaṃ. Romañcā eva piñchānīti ca, tesaṃ racanā yesanti ca, ‘‘sādhu’’iti vādoti ca, āhito ca so dhani ceti ca, sādhuvādo āhitaddhani yesanti ca, muni eva meghoti ca, tena ummadāti ca, sādhavo eva sikhāvalāti ca vākyaṃ. ‘‘Munīmegho’’ti ettha dīghattaṃ chandānurakkhaṇatthaṃ. 138. ยกตัวอย่างความละเอียดอ่อน (sukhumālatā) ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะด้วยบทว่า 'rome' เป็นต้น การจัดเรียงขนหางที่เหมือนขนลุกชัน (romañcapiñcharacanā) คือขนที่เหมือนขนลุกชัน หรือขนลุกชันนั่นเอง มีการจัดเรียงขนหาง (piñchānaṃ barihānaṃ racanā) ที่แผ่กว้าง (vitthāravantā) เป็นรูปฉัตร มีเสียงร้องที่เปล่งออกมาเป็นเสียงสาธุการ (sādhuvādāhitaddhanī) คือประกอบด้วยเสียงร้องเกกาที่ดำเนินไปเหมือนคำว่า 'สาธุ' หรือด้วยเสียงสาธุการ นกยูงผู้ดีงาม (sādhusikhāvalā) เหล่านี้ คือนกยูงที่เหมือนสัตบุรุษ หรือนกยูงที่เป็นสาธุชนนั่นเอง ผู้เมามันด้วยเมฆคือพระมุนี (munimeghummadā) คือเกิดความมัวเมาด้วยเมฆที่เหมือนพระมุนี หรือเมฆที่ชื่อว่าพระมุนี ย่อมร่าเริง (laḷanti) คือเป็นผู้มีลีลา นี้เป็นสมาสรูปกะที่มีวัตถุทั้งปวงเป็นวิสัย (asesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ) ในฝ่ายที่ไม่ใช่ประธาน (amukhyapakkhe) พึงอุปจารว่า 'เหมือนขนลุกชัน เหมือนสาธุการ เหมือนพระมุนี เหมือนสาธุชน' และในฝ่ายประธาน (mukhyapakkhe) พึงอุปจารว่า 'เหมือนการจัดเรียงขนหาง เหมือนเสียงร้องที่เปล่งออกมา เหมือนเมฆ เหมือนนกยูง' บทวิเคราะห์คือ 'ขนลุกชันนั่นแหละคือขนหาง' และ 'การจัดเรียงขนหางเหล่านั้นมีแก่ผู้ใด' และ 'เสียงว่า สาธุ' และ 'เสียงร้องนั้นถูกเปล่งออกมา' และ 'เสียงสาธุการเป็นเสียงร้องที่เปล่งออกมามีแก่ผู้ใด' และ 'พระมุนีนั่นแหละคือเมฆ' และ 'เมามันด้วยเมฆนั้น' และ 'สาธุชนนั่นแหละคือนกยูง' ในบทว่า 'munīmegho' นี้ การทำเสียงยาว (ที่ตัว i) ก็เพื่อรักษาฉันท์ 139. Sukhumālattamattheva, padatthavisayampi ca; Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ. ความละเอียดอ่อน (sukhumālatta) มีอยู่ในอรรถนั่นเอง และในวิสัยแห่งเนื้อความของบท (padatthavisaya) ด้วย เช่นเดียวกับการกล่าวถึง 'กิตติเสส' (เหลือไว้แต่เกียรติ) เป็นต้น ในคำว่า 'มตะ' (ตาย) เป็นต้น 139. Na kevalaṃ sukhumālatā saddeva, atthepīti dassetumāha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Atthevāti vijjateva, taṃ tu anocityagāmmādivajjanā sambhavati. ‘‘Yathe’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādīnaṃ saddānaṃ kittanaṃ kathanaṃ. 139. เพื่อแสดงว่าความละเอียดอ่อนไม่ได้มีอยู่แต่ในเสียงเท่านั้น แต่มีอยู่ในอรรถด้วย จึงกล่าวบทว่า 'sukhumālatta' เป็นต้น คำว่า 'attheva' คือมีอยู่จริง แต่ความละเอียดอ่อนนั้นย่อมมีได้เพราะการเว้นจากความไม่เหมาะสม (anocityา) และความเป็นภาษาชาวบ้าน (gāmmā) เป็นต้น ยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า 'yathā' คือการกล่าวถึงคำว่า 'กิตติเสส' เป็นต้น ในเมื่อควรกล่าวคำว่า 'มตะ' เป็นต้น 139. Ayaṃ sukhumālatā na kevalaṃ saddeva, atthepīti dassetuṃ āha ‘‘sukhumālatta’’miccādi. Sukhumālattamattheva padatthavisayampi ca padābhidheyyagocarampi sukhumālattaṃ attheva, tañca ocityahīnagāmmadosaparihārena sijjhati. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Matādisaddesu vattabbesu kittisesādisaddānaṃ kittanaṃ kathananti. Mato itiādi yesaṃ ‘‘jīvitakkhayaṃ patto’’ iccādīnamiti ca, kittiseso itiādiyesaṃ ‘‘devattaṃ gato, saggakāyamalaṅkarī’’tyādīnamiti ca viggaho. 139. ความละเอียดอ่อนนี้ไม่เพียงแต่ในเสียงเท่านั้น แต่ยังอยู่ในอรรถด้วย เพื่อแสดงสิ่งนี้จึงกล่าวว่า 'sukhumālatta' เป็นต้น ความละเอียดอ่อนมีอยู่ในอรรถ และในวิสัยแห่งเนื้อความของบท คือในขอบเขตแห่งสิ่งที่บทพึงกล่าว (padābhidheyyagocara) ก็มีความละเอียดอ่อนอยู่ และความละเอียดอ่อนนั้นสำเร็จได้ด้วยการเว้นจากโทษคือความไม่เหมาะสมและความเป็นภาษาชาวบ้าน เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'yathā' การกล่าวถึงคำว่า 'กิตติเสส' เป็นต้น ในเมื่อควรกล่าวคำว่า 'มตะ' เป็นต้น บทวิเคราะห์คือ 'มตะ' เป็นต้น หมายถึง 'ผู้ถึงความสิ้นไปแห่งชีวิต' เป็นต้น และ 'กิตติเสส' เป็นต้น หมายถึง 'ผู้ไปสู่ความเป็นเทพ, ผู้ประดับกายในสวรรค์' เป็นต้น 140. Siliṭṭhapadasaṃsagga- Ramaṇīyaguṇālayo; Sabandhagāravo so’yaṃ, Sileso nāma taṃ yathā. เป็นที่ตั้งแห่งคุณอันน่ารื่นรมย์ด้วยการประกอบบทที่กลมกลืนกัน (siliṭṭhapadasaṃsagga) มีความหนักแน่นในการเรียบเรียง (sabandhagāravo) นี้ชื่อว่า สิเลสะ (silesa) เช่นตัวอย่างนั้น 140. Silesaṃ dasseti ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhānaṃ bandhalāghavābhāvena aññamaññaṃ siliṭṭhānaṃ padānaṃ saṃsaggena ramaṇīyo manuñño guṇo tassa ālayo pavattiṭṭhānaṃ. Bandhassa racanāya gāravo asithilatā, saha tena vattatīti sabandhagāravoti anuvaditvā soyaṃ sileso nāmāti vidhīyate. ‘‘Taṃ yathe’’tyudāharati. Yathā ayaṃ sileso, tathā aññopi tādiso daṭṭhabbo, na tvayameveti ‘‘taṃ yathā’’ saddassattho. 140. แสดงสิเลสะด้วยคำว่า 'siliṭṭhe' เป็นต้น คุณอันน่ารื่นรมย์และน่าพอใจซึ่งเกิดจากการประกอบบทที่กลมกลืนกันซึ่งกันและกัน โดยไม่มีความเบา (หย่อนยาน) ในการผูกพัน (bandhalāghavābhāva) เป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของสิเลสะนั้น ความหนักแน่น (gāravo) คือความไม่หย่อนยาน (asithilatā) ในการเรียบเรียง (racanā) แห่งการผูกพัน (bandha) เมื่อกล่าวตามว่า 'sabandhagāravo' คือมีอยู่พร้อมกับความหนักแน่นในการผูกพันนั้น จึงบัญญัติว่า นี้ชื่อว่า สิเลสะ ยกตัวอย่างว่า 'taṃ yathā' ความหมายของคำว่า 'taṃ yathā' คือ สิเลสะนี้เป็นเช่นไร สิเลสะอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้นก็พึงเห็นได้เช่นกัน ไม่ใช่เพียงแค่นี้เท่านั้น 140. Idāni silesaṃ niddisati ‘‘siliṭṭhe’’ccādinā. Siliṭṭhapadasaṃsaggaramaṇīyaguṇālayo ṭhānakaraṇādīhi āsannavaṇṇānaṃ vinyāsahetu aññamaññanissitānaṃ padānaṃ samavāyena manuññaguṇassa pavattiṭṭhānabhūto sabandhagāravo bandhagāravasaṅkhātaracanāya asithilabhāvena saha pavatto so ayaṃ bandho sileso nāmāti. Sileso nāma bandhagāravo, tappaṭipādakabandhopyettha silesoti vuccati. Siliṭṭhā ca te padā ceti ca, tesaṃ saṃsaggoti ca, tena ramaṇīyoti ca, so eva guṇoti ca, tassa ālayoti ca, bandhassa guruno bhāvoti ca, tena saha pavattatīti ca vākyaṃ. Taṃ yathā ‘‘bālindu’’iccādi. 140. บัดนี้แสดงสิเลสะด้วยคำว่า 'siliṭṭhe' เป็นต้น การผูกพัน (bandha) นี้ชื่อว่า สิเลสะ คือเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของคุณอันน่าพอใจ ด้วยการรวมกัน (samavāya) ของบทที่อาศัยซึ่งกันและกัน อันเป็นเหตุแห่งการจัดวางอักษรที่ใกล้เคียงกันด้วยฐานและกรณ์เป็นต้น และดำเนินไปพร้อมกับความไม่หย่อนยานในการเรียบเรียงที่เรียกว่าความหนักแน่นในการผูกพัน สิเลสะคือความหนักแน่นในการผูกพัน และแม้การผูกพันที่แสดงสิ่งนั้นก็เรียกว่าสิเลสะในที่นี้ด้วย บทวิเคราะห์คือ 'บทเหล่านั้นกลมกลืนกัน' และ 'การประกอบกันของบทเหล่านั้น' และ 'น่ารื่นรมย์ด้วยการประกอบกันนั้น' และ 'คุณนั้นเอง' และ 'ที่ตั้งแห่งคุณนั้น' และ 'ความเป็นของหนักแห่งการผูกพัน' และ 'ดำเนินไปพร้อมกับความหนักแน่นนั้น' เช่น 'bālindu' เป็นต้น 141. Bālinduvibbhamacchedi-nakharāvalikantibhi; Sā munindapadambhoja-kanti vo valitā’vataṃ. ด้วยรัศมีแห่งแถวเล็บที่ตัดความงามของพระจันทร์อ่อน ขอรัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้นที่ประกอบอยู่ (valitā) จงคุ้มครอง (avataṃ) ท่านทั้งหลาย 141. ‘‘Bālindu’’iccādi. Bālinduno pañcamī pañcadasakalassa vibbhamo manoharattaṃ, taṃ chindati sīlenāti bālinduvibbhamacchediyo pañcamīcandassa kalāsannibhānaṃ nakharānaṃ nakhānaṃ āvaliyo tāsaṃ kantibhi sobhāhi saha valitā saṃyuttā sā, munindassa padāniyeva ambhojāni padumāni tesaṃ kanti. Vo tumhe sāmaññena vadati. Avataṃ pālayatu. 141. บทว่า 'bālindu' เป็นต้น 'bālindu' คือความงาม (vibbhamo) อันน่ารื่นรมย์ใจของพระจันทร์ในวันที่ 5 หรือมีส่วน 15 รัศมีแห่งแถวเล็บที่ตัดความงามนั้นโดยปกติ จึงชื่อว่า 'bālinduvibbhamacchediyo' คือแถวเล็บ (nakharāvaliyo) ที่คล้ายกับเสี้ยวพระจันทร์ในวันที่ 5 รัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้นประกอบอยู่ (valitā) คือรวมอยู่ด้วยรัศมีคือความงามของแถวเล็บเหล่านั้น คำว่า 'vo' หมายถึงท่านทั้งหลายโดยทั่วไป คำว่า 'avataṃ' คือจงรักษา 141. Bālindu…pe… kantibhi taruṇacandavilāsavināsanasabhāvasamannāgatanakhapantisobhāhi saha valitā saṃyuttā sā munindapadambhojakanti sā sambuddhapādapadumasobhā vo tumhe avataṃ rakkhatūti. Bālo ca so indu cāti ca, tassa vibbhamoti ca, taṃ chindati sīlenāti ca, nakhānaṃ āvaliyoti ca, tāsaṃ kantīti ca, bālinduvibbhamacchediyo ca tā nakharāvalikantiyo cāti ca, munindassa padānīti ca, tāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ kantīti ca viggaho. 141. บทว่า 'bālindu...pe... kantibhi' คือรัศมีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระมุนินทร์นั้น คือความงามแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระสัมพุทธเจ้า ที่ประกอบอยู่พร้อมกับความงามของแถวเล็บที่มีสภาวะทำลายความงามของพระจันทร์อ่อน จงคุ้มครอง (avataṃ) คือรักษาท่านทั้งหลาย บทวิเคราะห์คือ 'พระจันทร์นั้นอ่อน' และ 'ความงามของพระจันทร์นั้น' และ 'ตัดความงามนั้นโดยปกติ' และ 'แถวแห่งเล็บ' และ 'รัศมีของแถวเล็บเหล่านั้น' และ 'แถวเล็บที่มีรัศมีตัดความงามของพระจันทร์อ่อน' และ 'พระบาทของพระมุนินทร์' และ 'พระบาทเหล่านั้นเป็นดอกบัว' และ 'รัศมีของดอกบัวเหล่านั้น' 142. Ukkaṃsavanto yo koci, Guṇo yadi patīyate; Udāro’yaṃ bhave tena, Sanāthā bandhapaddhati. คุณใดๆ ที่มีความเลิศ หากปรากฏอยู่ (ในบทประพันธ์) บทประพันธ์นั้นพึงเป็นคุณอุฬาร ด้วยคุณนั้น ระเบียบแห่งการประพันธ์ย่อมมีที่พึ่ง (สมบูรณ์) 142. Udārattamavadhārayamāha ‘‘ukkaṃsavanto’’iccādi. Yo koci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā guṇo cāgātisayādiko ukkaṃsavanto adhimatto yadi patīyate viññāyate bandheti viññāyati ‘‘bandhapaddhatī’’ti vakkhamānattā, ayaṃ udāro bhaveti vidhi. Udāroyaṃ hotu, kiṃ tato siyāti āha ‘‘teni’’ccādi. Tena ukkaṃsavatā guṇena bandhapaddhati racanakkamo nāthabhūtena udāraguṇena saha vattatīti sanāthā, sampadāvāti vuttaṃ hoti. 142. เพื่อกำหนดลักษณะของอุฬารคุณ จึงกล่าวว่า "อุกกังสวันโต" เป็นต้น คุณใดๆ ที่มีความเลิศยิ่ง เช่น ความเสียสละอันยิ่งใหญ่เป็นต้น โดยไม่มีข้อกำหนดว่า "ต้องเป็นสิ่งนี้เท่านั้น" หากปรากฏขึ้น คือเป็นที่รู้แจ้งในบทประพันธ์ (เพราะจะกล่าวคำว่า "พันธปัทธติ" ต่อไป) ข้อความนี้ว่า "พึงเป็นคุณอุฬาร" เป็นเกณฑ์วิธี (วิธิ) หากถามว่า "เมื่อเป็นคุณอุฬารแล้ว จะมีประโยชน์อะไรจากคุณนั้น?" จึงกล่าวว่า "เตนะ" เป็นต้น ด้วยคุณที่มีความเลิศนั้น ระเบียบแห่งการประพันธ์คือลำดับการแต่ง ชื่อว่า "สนาถา" (มีที่พึ่ง) เพราะเป็นไปพร้อมกับอุฬารคุณที่เป็นดั่งที่พึ่ง อธิบายว่า มีความถึงพร้อม (สัมปทา) 142. Idāni udārattamuddisati ‘‘ukkaṃse’’ccādinā. Ukkaṃsavanto atisayavā yokoci guṇo cāgātisayādiko saddāvaliyā paṭipādanīyo ānubhāvo yadi patīyate sace katthaci bandhe viññāyate, ayaṃ yathāvuttaguṇo udāro nāma bhave. Tena kiṃ payojananti ce? Bandhabandhati padāvali tena ukkaṃsavatā guṇena sanāthā sappatiṭṭhā hoti. Ukkaṃso assa atthīti ca, nāthena saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca viggaho. 142. บัดนี้ ทรงแสดงลักษณะของอุฬารคุณด้วยคำว่า "อุกกังเส" เป็นต้น คุณใดๆ ที่มีความเลิศยิ่ง เช่น ความเสียสละอันยิ่งใหญ่เป็นต้น อันเป็นอานุภาพที่พึงแสดงด้วยระเบียบแห่งเสียง หากปรากฏขึ้น คือหากเป็นที่รู้แจ้งในบทประพันธ์ใดๆ คุณตามที่กล่าวมานี้พึงชื่อว่าอุฬารคุณ หากถามว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคุณนั้น?" ตอบว่า แถวแห่งบทคือการร้อยกรองบทประพันธ์ ย่อมชื่อว่า "สนาถา" คือมีที่ตั้งมั่นด้วยคุณที่มีความเลิศนั้น ส่วนบทวิเคราะห์คือ "ความเลิศมีอยู่ในคุณนั้น" (อุกกังสวันโต), "เป็นไปพร้อมกับที่พึ่ง" (สนาถา) และ "ลำดับแห่งการประพันธ์" (พันธปัทธติ) 143. Pādambhojarajolitta-gattā yetava gotama; Aho te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ. ข้าแต่พระโคตมะ สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายแปดเปื้อนด้วยธุลีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระองค์ อัศจรรย์จริง สัตว์เหล่านั้นย่อมถึงความเป็นผู้ปราศจากธุลี (กิเลส) โดยประการทั้งปวง 143. Tamudāharati ‘‘pāde’’ccādinā. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Tava bhagavato pādambhojānaṃ rajāni reṇavo, tehi littāni upadehitāni gattāni yesanti viggaho. Ye janā te jantavo sabbappakārena rajolavenāpyanupalittattā rajehi kilesasaṅkhātehi niggatā nirajā, tesaṃ bhāvo nirajattanaṃ nikkilesabhāvaṃ yanti pāpuṇanti. Aho acchariyaṃ yato rajasā littā nāma saṃkiliṭṭhāyeva siyuṃ, bhavaṃ pana pādarajasā vilepane jane niraje karoti. Acchariyaṃ bhavato idanti attho. 143. ทรงยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า "ปาเท" เป็นต้น คำว่า "โคตมะ" เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคด้วยโคตร บทวิเคราะห์คือ "ธุลีคือละอองแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระผู้มีพระภาคของพระองค์" และ "สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายอันธุลีเหล่านั้นไล้ทาแล้ว" ชนเหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมถึง "นิรชัตตะ" คือภาวะที่ปราศจากกิเลส เพราะความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนแม้ด้วยละอองธุลีโดยประการทั้งปวง คือเป็นผู้ปราศจากธุลีกล่าวคือกิเลส คำว่า "อโห" คือน่าอัศจรรย์จริง เพราะโดยปกติผู้ที่เปื้อนด้วยธุลีย่อมเศร้าหมอง แต่พระองค์กลับทำให้ชนที่เปื้อนด้วยธุลีพระบาทกลายเป็นผู้ปราศจากธุลี ความหมายคือ สิ่งนี้เป็นความอัศจรรย์ของพระองค์ 143. Idāni udāharati ‘‘pādambhoje’’ccādinā. Bho gotama ye sattā tava tuyhaṃ pādambhojarajolittagattā pādapadumareṇulittamatthakanalāṭādisarīrāvayavayuttā te jantavo sattā sabbathā kilesasaṅkhātarajojallehi anupalittattā sabbappakārena nirajattanaṃ vigatakilesarajobhāvaṃ yanti pāpuṇanti, aho acchariyaṃ. Rajolittā nāma saṃkiliṭṭhā siyuṃ, tvaṃ pana pādarajasā upalittepi satte niraje karosīti bhāvo. Iha bhagavato ukkaṃsaguṇo dīpito hoti. Pādāniyeva ambhojānīti ca, tesaṃ rajānīti ca, tehi littāni gattāni yesanti ca, rajehi kilesehi niggatāti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. 143. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปาทัมโพเช" เป็นต้น ข้าแต่พระโคตมะ สัตว์เหล่าใดมีกายอันธุลีแห่งดอกบัวคือพระบาทของพระองค์ไล้ทาแล้ว คือมีอวัยวะร่างกายมีศีรษะและหน้าผากเป็นต้นอันละอองดอกบัวคือพระบาทไล้ทาแล้ว สัตว์เหล่านั้นย่อมถึง "นิรชัตตะ" คือภาวะที่มีธุลีคือกิเลสไปปราศแล้ว เพราะไม่แปดเปื้อนด้วยธุลีและไคลกล่าวคือกิเลสโดยประการทั้งปวง อัศจรรย์จริง ความหมายคือ ปกติผู้ที่เปื้อนด้วยธุลีย่อมเศร้าหมอง แต่พระองค์กลับทำให้สัตว์ที่เปื้อนด้วยธุลีพระบาทเป็นผู้ปราศจากธุลี ในที่นี้เป็นการแสดงคุณอันเลิศ (อุกกังสคุณ) ของพระผู้มีพระภาค ส่วนรูปวิเคราะห์คือ "พระบาทนั่นเองเป็นดอกบัว", "ธุลีของดอกบัวเหล่านั้น", "สัตว์เหล่าใดมีกายอันธุลีเหล่านั้นไล้ทาแล้ว", "ผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส" และ "ภาวะแห่งผู้ปราศจากธุลีเหล่านั้น" 144. Evaṃ jinānubhāvassa, samukkaṃso’tradissati; Paññavā vidhinā’nena, cintaye paramīdisaṃ. ด้วยประการฉะนี้ ความเลิศยิ่งแห่งอานุภาพของพระชินเจ้า ย่อมปรากฏใน (บทประพันธ์) นี้ ผู้มีปัญญาพึงพิจารณา (ประพันธ์) สิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้ 144. Ko panettha ukkaṃsavanto guṇo yena bandho sanātho siyāti ce? Āha ‘‘eva’’miccādi. Evamiti jinānubhāvassa sammāsambuddhapabhāvassa samukkaṃso atisayo dissati padissate atra bandhe, tasmā jinānubhāvena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho siyāti. Pakāramimamaññatrapiatidisanto āha ‘‘paññavā’’tiādi. Paññavā paññāsampanno anena vidhinā iminā pakārena edisaṃ evarūpaṃ paraṃ aññaṃ cintaye vitakkeyya. 144. หากถามว่า "ในบทประพันธ์นี้มีคุณอันเลิศยิ่งอะไร ที่ทำให้บทประพันธ์นั้นชื่อว่ามีที่พึ่ง (สนาถะ)?" จึงกล่าวว่า "เอวัง" เป็นต้น คำว่า "เอวัง" หมายถึง ความเลิศยิ่งคืออานุภาพของพระชินเจ้า ได้แก่เดชานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมปรากฏในบทประพันธ์นี้ เพราะฉะนั้น บทประพันธ์ย่อมชื่อว่ามีที่พึ่งด้วยคุณอันเลิศยิ่งคืออานุภาพของพระชินเจ้า เมื่อจะนำวิธีนี้ไปใช้ในที่อื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ปัญญวา" เป็นต้น "ปัญญวา" คือผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงพิจารณาคือตรึกตรองสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้คือด้วยประการนี้ 144. Idāni yathāvuttaguṇanidassanañca sissānusāsanañca dasseti ‘‘eva’’miccādinā. Atra imissaṃ anantaragāthāyaṃ evaṃ yathāvuttakkamena jinānubhāvassa tathāgatappabhāvassa samukkaṃso ādhikkaṃ dissati padissate, tasmā jinānubhāvasaṅkhātena ukkaṃsavatā guṇena bandho sanātho bhaveyya. Paññavā pasatthañāṇavanto anena vidhinā iminā kamena īdisaṃ paraṃ aññaṃ cintaye kappeyya. 144. บัดนี้ ทรงแสดงการสาธิตคุณตามที่กล่าวมาและการสั่งสอนศิษย์ด้วยคำว่า "เอวัง" เป็นต้น ในคาถาที่ถัดไปนี้ ความเลิศยิ่งคืออานุภาพ of พระชินเจ้า ได้แก่เดชานุภาพของพระตถาคต ย่อมปรากฏตามลำดับที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ เพราะฉะนั้น บทประพันธ์พึงชื่อว่ามีที่พึ่งด้วยคุณอันเลิศยิ่งที่เรียกว่าอานุภาพของพระชินเจ้า ผู้มีปัญญาคือผู้มีญาณอันน่าสรรเสริญ พึงพิจารณาคือพึงแต่งสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วยวิธีนี้คือด้วยลำดับนี้ 145. Udāro sopi viññeyyo, Yaṃ pasatthavisesanaṃ; Yathā kīḷāsaro līlā- Hāsa hemaṅgadādayo. คุณอุฬารแม้นั้นก็พึงทราบ ในบทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญใด เช่น สระสำหรับเล่น, การหัวเราะอย่างมีลีลา, กำไลทอง เป็นต้น 145. Aparamudārappakāraṃ dassetumāha ‘‘udāro’’iccādi. Yaṃ pasatthaṃ silāghanīyaṃ visesanaṃ upādiyati, sopi na pana yathāvuttova udāro viññeyyo. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Kīḷāya kīḷatthaṃ saro, līlāya yutto hāso, hemaṃ hemamayamaṅgadanti samāso, taṃ ādi yesanti bāhirattho. Ādisaddena kusumadāmamaṇimekhalādīnaṃ saṅgaho. Ayaṃ tu bandhapharusagāmmapariccāgā sambhavati. 145. เพื่อแสดงประเภทของอุฬารคุณอีกอย่างหนึ่ง จึงกล่าวว่า "อุฬาโร" เป็นต้น บทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญคือควรแก่การยกย่องใดที่ถูกนำมาใช้ แม้บทวิเศษณ์นั้นก็พึงทราบว่าเป็นคุณอุฬาร ไม่ใช่เพียงประเภทที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ทรงยกตัวอย่างว่า "ยถา" (เช่น) สระเพื่อการเล่น (กีฬาสโร), การหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา (ลีลาหาโส), บทว่า "เหมางคทัง" เป็นสมาสว่า กำไลที่ทำด้วยทอง คำว่า "อาทิ" ใน "เหมางคทาทโย" มีความหมายภายนอกว่า สิ่งเหล่านั้นเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" นั้น ย่อมรวมถึงพวงดอกไม้และสายรัดเอวประดับมณีเป็นต้น ส่วนคุณอุฬารนี้ย่อมเกิดขึ้นจากการละทิ้งความหยาบคายและความเป็นภาษาชาวบ้านในบทประพันธ์ 145. Aññamapi udāraṃ dasseti ‘‘udāro’’ccādinā. Yaṃ pasatthavisesanaṃ pasaṃsanīyavisesanaṃ hoti, sopi udāroti viññeyyo. ‘‘Yathā’’ti tamudāharati. Kīḷāsaro kīḷāya kato saro. Līlāhāso līlāya yutto hāso. Hemaṅgadādayo suvaṇṇakeyūrāiccādayoti. Kīḷatthāya saroti ca, līlāya yutto hāsoti ca, hemaṃ hemamayaṃ aṅgadanti ca, līlāhāso ca hemaṅgadañcāti ca, tāni ādīni yesaṃ kusumadāmamaṇimekhalādīnanti ca viggaho. Ayamudāro bandhapharusagāmmādidosapariccāgena sijjhati. 145. ทรงแสดงคุณอุฬารอย่างอื่นอีกด้วยคำว่า "อุฬาโร" เป็นต้น บทวิเศษณ์ที่น่าสรรเสริญคือควรแก่การยกย่องใด แม้บทวิเศษณ์นั้นก็พึงทราบว่าเป็นคุณอุฬาร ทรงยกตัวอย่างนั้นว่า "ยถา" (เช่น) กีฬาสระ คือสระที่สร้างขึ้นเพื่อการเล่น ลีลาหาสะ คือการหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา เหมางคทาเป็นต้น คือกำไลทองเป็นต้น ส่วนรูปวิเคราะห์คือ "สระเพื่อประโยชน์แก่การเล่น", "การหัวเราะที่ประกอบด้วยลีลา", "กำไลที่ทำด้วยทอง", "ลีลาหาสะและเหมางคทะ", และรูปวิเคราะห์ว่า "สิ่งเหล่านั้นมีพวงดอกไม้และสายรัดเอวประดับมณีเป็นต้นเป็นอาทิ" คุณอุฬารนี้ย่อมสำเร็จได้ด้วยการละทิ้งโทษมีความหยาบคายและความเป็นภาษาชาวบ้านในบทประพันธ์เป็นต้น 146. Lokiyatthānatikkantā, Kantā sabbajanānapi; Kanti nāmā’tivuttassa, Vuttā sā parihārato. (บทประพันธ์ใด) ไม่ล่วงพ้นเนื้อความที่เป็นปกติของโลก และเป็นที่รักของชนทั้งปวงด้วย บทประพันธ์นั้นชื่อว่า "กานติ" (ความงาม) ท่านกล่าวว่า (กานติคุณนั้น) มีได้เพราะการเว้นเสียซึ่งคำที่กล่าวเกินจริง Yathā ‘‘muninda’’iccādi. เช่น คำว่า "มุนินทะ" เป็นต้น 146. Kantiṃ kathayati ‘‘lokiyi’’ccādinā. Loke vidito lokiyo, taṃ lokiyaṃ atthaṃ abhidheyyaṃ anatikkantā anatītā sabbesaṃ kavīnamitaresaṃ vā janānaṃ eva kantā manoharā kanti nāmāti vuccati. Ayaṃ pana saddaguṇo ativuttassa vākyadosassa pariccāgena sambhavati. Tenāha ‘‘ativuttassā’’tiādi. Udāharaṇattho heṭṭhā vuttoyeva. 146. กล่าวถึงกานติด้วยบทว่า "โลกิยะ" เป็นต้น. สิ่งที่รู้กันในโลก ชื่อว่าโลกิยะ, ไม่ล่วงเลย ไม่ผ่านพ้นอรรถที่เป็นโลกิยะนั้น อันเป็นอภิเธยยะ, เป็นที่รัก เป็นที่จับใจของกวีทั้งปวงหรือชนเหล่าอื่นนั่นแล, ชื่อว่ากานติ. ส่วนคุณแห่งเสียงนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยการละทิ้งโทษแห่งประโยคที่กล่าวเกินไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวบทว่า "แห่งบทที่กล่าวเกินไป" เป็นต้น. อรรถแห่งตัวอย่างกล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นแล. 146. Idāni kantiṃ dasseti ‘‘lokiyi’’ccādinā. Lokiyatthānatikkantā loke pasiddhasaddatthamanatikkantā sabbajanānaṃ sakalakavīnaṃ kantā manuññā kanti nāma vuccate, sā ativuttassa ativuttadosassa parihārato vuttā dosaparihāraparicchede kathitā hoti. Ativuttadosaparihārato eva kantiyā siddhattā tassa lakkhiyo eva etissā hotīti adhippāyo. Loke viditoti ca, so ca so attho ceti ca viggaho. ‘‘Yathā’’ti kantiyā udāharaṇaṃ dasseti ‘‘muninda’’iccādi. Taṃ vuttameva. 146. บัดนี้ แสดงกานติด้วยบทว่า "โลกิยะ" เป็นต้น. กานติชื่อว่าไม่ล่วงเลยอรรถที่เป็นโลกิยะ, ไม่ล่วงเลยอรรถแห่งศัพท์ที่รู้จักกันในโลก, เป็นที่รัก เป็นที่จับใจของชนทั้งปวง ของกวีทั้งมวล. กานตินั้นกล่าวแล้วด้วยการละทิ้งโทษที่กล่าวเกินไป, กล่าวไว้ในปริจเฉทว่าด้วยการละทิ้งโทษ. เพราะกานติสำเร็จได้ด้วยการละทิ้งโทษที่กล่าวเกินไปนั่นเอง จึงมีความหมายว่า โทษนั้นเป็นลักษณะของกานตินี้. และบทว่า "สิ่งที่รู้กันในโลก", และเป็นวิคคหะว่า "อรรถนั้นด้วย อรรถนั้นด้วย". แสดงตัวอย่างของกานติว่า "เช่น" บทว่า "มุนินทะ" เป็นต้น. นั้นกล่าวแล้วนั่นแล. 147. Atthabyattā’bhidheyyassā- Neyyatā saddato’tthato; Sā’yaṃ tadubhayā neyya- Parihāre padassitā. อัตถัพยัตติ (ความชัดเจนแห่งอรรถ) คือความไม่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะ โดยศัพท์และโดยอรรถ. อัตถัพยัตตินั้นเกิดจากทั้งสองนั้น แสดงไว้แล้วในการละทิ้งโทษที่พึงนำมา. Yathā ‘‘marīci’’ccādi ca, ‘‘manonurañjano’’ccādi ca. เช่น บทว่า "มารีจิ" เป็นต้น และบทว่า "มะโนนุรัญชะโน" เป็นต้น. 147. Atthabyattiṃ byañjayati ‘‘atthabyattābhidheyyi’’ccādinā. Abhidheyyassa sambandhaatthassa saddato atthato vā sāmatthiyato vā aneyyatā patīti aññathā vagamo gatyantarābhāvā, yato vuttaṃ ‘‘dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti. Tamanuvaditvā atthabyatti vidhīyate. Sā pana byākiṇṇaneyyādidosavajjanāya jāyate. Tadubhayā jātā sāyaṃ aneyyatā neyyaparihāre padassitā pakāsitā. Paṭhamadutiyodāharaṇassattho vutto. 147. แสดงอัตถัพยัตติด้วยบทว่า "อัตถัพยัตติอภิเธยยะ" เป็นต้น. ความไม่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะ อันเป็นอรรถที่เกี่ยวข้อง โดยศัพท์ โดยอรรถ หรือโดยความสามารถ, ความเข้าใจอย่างอื่น หรือทางไปอย่างอื่นย่อมไม่มี เพราะไม่มีทางไปอื่น, เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ความเข้าใจที่ล่วงเลยความสามารถแห่งศัพท์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก". อัตถัพยัตติย่อมถูกบัญญัติโดยการกล่าวตามนั้น. ส่วนอัตถัพยัตตินั้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อละเว้นโทษมีความกระจัดกระจายและความพึงนำมาเป็นต้น. ความไม่พึงนำมานั้นที่เกิดจากทั้งสองนั้น แสดงไว้แล้ว เปิดเผยไว้แล้วในการละทิ้งโทษที่พึงนำมา. อรรถแห่งตัวอย่างที่หนึ่งและที่สองกล่าวไว้แล้ว. 147. Idāni atthabyattiṃ dasseti ‘‘atthabyatti’’ccādinā. Abhidheyyassa atthassa saddato atthato atthasāmatthiyato ca aneyyatā tattheva vijjamānattā saddassa atthassa vā āharitvā vattabbassa abhāvo atthabyatti nāma, tadubhayā tehi dvīhi jātā sā ayaṃ aneyyatāsaṅkhatā atthabyatti neyyaparihāre neyyadosaparihārapadese padassitā pakāsitāti. ‘‘Dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī’’ti vuttattā atthapatīti pana vinā saddañca sāmatthiyañca aññathānupalabbhatīti iha ‘‘saddato atthato’’ti vuttaṃ. Atthassa byatti patītīti ca, natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassāti ca, tassa bhāvoti ca, te ca te ubho saddatthā cāti ca, te avayavā etissāti ca, neyyassa parihāroti ca vākyaṃ. Idāni ‘‘yathe’’ccādinā dvippakārāya atthabyattiyā yathākkamaṃ udāharaṇamanussāreti ‘‘mari’’ccādigāthādvayena, taṃ heṭṭhā vuttameva. 147. บัดนี้ แสดงอัตถัพยัตติด้วยบทว่า "อัตถัพยัตติ" เป็นต้น. อัตถัพยัตติชื่อว่าความไม่พึงนำมาซึ่งอรรถแห่งอภิเธยยะ โดยศัพท์ โดยอรรถ และโดยความสามารถแห่งอรรถ, เพราะมีอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเอง, การไม่มีสิ่งที่พึงกล่าวโดยนำศัพท์หรืออรรถมา. อัตถัพยัตตินั้นที่เกิดจากทั้งสองนั้น คือความไม่พึงนำมาอันถูกกล่าวว่าอัตถัพยัตตินี้ แสดงไว้แล้ว เปิดเผยไว้แล้วในส่วนว่าด้วยการละทิ้งโทษที่พึงนำมา. เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ความเข้าใจที่ล่วงเลยความสามารถแห่งศัพท์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก", ส่วนความเข้าใจอรรถย่อมไม่ปรากฏเป็นอย่างอื่นนอกจากศัพท์และความสามารถ, เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวว่า "โดยศัพท์ โดยอรรถ". และบทว่า "ความชัดเจน ความเข้าใจแห่งอรรถ", และบทว่า "ไม่มีสิ่งที่พึงนำมาซึ่งอภิเธยยะนี้", และบทว่า "ความเป็นของสิ่งนั้น", และบทว่า "ศัพท์และอรรถทั้งสองนั้น", และบทว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นองค์ประกอบของสิ่งนี้", และเป็นประโยคว่า "การละทิ้งสิ่งที่พึงนำมา". บัดนี้ ย่อมระลึกถึงตัวอย่างของอัตถัพยัตติสองชนิดโดยลำดับด้วยบทว่า "เช่น" เป็นต้น ด้วยคาถาสองบทมีบทว่า "มารี" เป็นต้น. นั้นกล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นแล. Puna atthena yathā – อีก โดยอรรถ เช่น – 148. Sabhāvāmalatā dhīra, Mudhā pādanakhesu te; Yato te’vanatānanta- Moḷicchāyā jahanti no. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์. เพราะเหตุใด เงาแห่งมงกุฎของพญานาคผู้ก้มลงย่อมไม่ละทิ้ง. 148. Puna dutiye tu dhīrāti āmantanaṃ. Te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā kāraṇā te pādanakhā avanatassa sannatassa anantassa nāgarājassa moḷino kirīṭassa avanatānaṃ vā naramarānaṃ anantānaṃ moḷīnaṃ chāyā chaviyo no jahanti na pariccajanti, sañchaviyo pana jahantīti. Ettha nakhesu sañchavittā pādanakhassa moḷīnaṃ nirantarappaṇāmābyabhicārānaramarādīnaṃ bhagavato pādāravindavandanaṃ sāmatthiyā phuṭaṃ gamyate. 148. ส่วนในบทที่สองอีก บทว่า "ธีรา" เป็นคำเรียกขาน. ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ ความบริสุทธิ์โดยปกติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์ เป็นของว่างเปล่า. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะเหตุใด พระนขาเหล่านั้นแห่งมงกุฎ คือพระเกี้ยวของพญานาคชื่ออนันตะผู้ก้มลง ผู้โน้มลง หรือเงา คือรัศมีแห่งมงกุฎของเทวดาและมนุษย์ผู้ก้มลง ผู้ไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมไม่ละทิ้ง ย่อมไม่สละ, แต่ย่อมละทิ้งรัศมีของตน. ในที่นี้ เพราะมีรัศมีในพระนขา แห่งพระนขา แห่งมงกุฎ แห่งการกราบไหว้ไม่ขาดสายของผู้ไม่ผิดพลาดมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น, การไหว้พระบาทดุจดอกบัวของพระผู้มีพระภาคย่อมปรากฏชัดโดยความสามารถ. 148. ‘‘Puna atthena yathā sabhāvi’’ccādi. Dhīra te tava pādanakhesu sabhāvāmalatā pakatiparisuddhatā mudhā tucchā. Kasmāti ce? Yato yasmā te caraṇanakhā avanatānantamoḷicchāyā pādānatassa anantanāgarājassa kirīṭassa sambandhinī, avanatānaṃ vā anantānaṃ devamanussānaṃ moḷīnaṃ chāyā kantiyo no jahanti na vijahanti, pakativaṇṇaṃ pahāya kirīṭakantisadisā te honti, tasmā ettha candakiraṇasannibhānaṃ nakharaṃsīnaṃ samīpe moḷīnaṃ nakharaṃsīhi amadditasakakantiyuttabhāvamāpajjanaṃ tādisānaṃ nirantarappaṇāmābhāvābhāvato khattiyādīnaṃ munindapādāravindadvande nirantarappaṇāmo sāmatthiyā vibhūtaṃ gamyate. Sassa bhāvoti ca, tena amalāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, paṭhamapakkhe avanato ca so ananto cāti ca, tassa moḷīti ca, tassa chāyāyoti ca, dutiyapakkhe anantā ca te moḷī ceti ca, avanatānaṃ anantamoḷīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca vākyaṃ. 148. บทว่า "อีก โดยอรรถ เช่น สภาวะ" เป็นต้น. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ ความบริสุทธิ์โดยปกติในพระนขาแห่งพระบาทของท่านเป็นสิ่งเปล่าประโยชน์ เป็นของว่างเปล่า. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะเหตุใด พระนขาแห่งพระบาทเหล่านั้นของท่านย่อมเกี่ยวข้องกับเงาแห่งมงกุฎของพญานาคชื่ออนันตะผู้ก้มลง, หรือเงา คือรัศมีแห่งมงกุฎของเทวดาและมนุษย์ผู้ก้มลง ผู้ไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมไม่ละทิ้ง ย่อมไม่สละ, พระนขาเหล่านั้นย่อมละทิ้งสีตามธรรมชาติแล้วเป็นเช่นกับรัศมีแห่งมงกุฎ. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ การที่มงกุฎทั้งหลายย่อมถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยรัศมีของตนที่ไม่ถูกบดบังด้วยรัศมีแห่งพระนขาใกล้รัศมีแห่งพระนขาที่เปรียบด้วยแสงจันทร์, เพราะความไม่มีแห่งความไม่มีการกราบไหว้ไม่ขาดสายของบุคคลเช่นนั้น, การกราบไหว้ไม่ขาดสายของกษัตริย์เป็นต้นที่พระบาทดุจดอกบัวของพระมุนินทะย่อมปรากฏชัดโดยความสามารถ. และบทว่า "ความเป็นของสิ่งนั้น", และบทว่า "บริสุทธิ์ด้วยสิ่งนั้น", และบทว่า "ความเป็นของสิ่งเหล่านั้น", และในฝ่ายแรก บทว่า "อนันตะผู้ก้มลง", และบทว่า "มงกุฎของสิ่งนั้น", และบทว่า "เงาของสิ่งนั้น", และในฝ่ายที่สอง บทว่า "มงกุฎเหล่านั้นไม่มีที่สิ้นสุด", และบทว่า "มงกุฎที่ไม่มีที่สิ้นสุดของผู้ก้มลง", และเป็นประโยคว่า "เงาของสิ่งเหล่านั้น". 149. ‘‘Bandhasāro’’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno; Dassanāvasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo. วิญญูชนทั้งปวงย่อมสำคัญว่า "เป็นแก่นสารแห่งบทประพันธ์" ซึ่งคุณนี้ชื่อว่าสมาธิที่ถึงโอกาสแห่งการเห็น. 149. Samādhiphalaṃ kiccāha ‘‘bandhe’’ccādi. Yanti yaṃ samādhiṃ bandhassa gajjapajjamissabhāvassa sāroti sabbassa jīvitaṃ tapparāyattā bandhassa samaggāpi viññuno sabbepi kavino maññanti cintenti jānanti, ayaṃ samādhi nāma samādhikhyo guṇo dassane pakāsane avasaraṃ okāsaṃ anottarattā parassa sampatto uddiṭṭhānukkamenāti. 149. กล่าวถึงหน้าที่และผลของสมาธิด้วยบทว่า "พันเธ" เป็นต้น. วิญญูชนทั้งหลายคือกวีแม้ทั้งปวง ย่อมสำคัญ คือคิดหรือรู้ ซึ่งสมาธิใดว่าเป็นแก่นสาร คือเป็นชีวิตของบทประพันธ์ทั้งหมด เพราะบทประพันธ์ที่มีลักษณะเป็นร้อยแก้ว ร้อยกรอง และร้อยแก้วผสมร้อยกรองนั้นต้องอาศัยสมาธินั้น, คุณนี้ชื่อว่าสมาธิ คือคุณที่ชื่อว่าสมาธิ ถึงแล้วซึ่งโอกาส คือช่องทางในการแสดงออก คือการทำให้ปรากฏ ตามลำดับที่ระบุไว้ เพราะความที่ไม่มีคุณอื่นยิ่งไปกว่า. 149. Idāni samādhayo niddisati ‘‘bandhi’’ccādinā. Samaggā api viññuno sabbepi kavayo yaṃ samādhiṃ ‘‘bandhasāro’’ti pajjagajjavimissasaṅkhātassa bandhassa jīvitamiti maññanti, ayaṃ samādhi nāma guṇo dassanāvasaraṃ patto uddiṭṭhānukkamena dassanokāsaṃ patto hoti. Bandhassa sāroti ca, dassane avasaranti ca, taṃ pattoti ca viggaho. 149. บัดนี้ ท่านแสดงสมาธิทั้งหลายด้วยคำว่า "bandhi" เป็นต้น. นักปราชญ์ผู้รู้แจ้งทั้งหลายแม้ทั้งหมดพร้อมเพรียงกัน ย่อมสำคัญสมาธิใดว่าเป็น "สาระแห่งการประพันธ์" (bandhasāro) คือเป็นชีวิตของการประพันธ์ที่เรียกว่าร้อยแก้วและร้อยกรองผสมกัน, คุณวิเศษชื่อว่าสมาธินี้ ถึงโอกาสที่จะแสดงแล้ว คือถึงโอกาสที่จะแสดงตามลำดับที่ระบุไว้. วิเคราะห์ว่า Bandhassa sāro (สาระแห่งการประพันธ์), และ dassane avasaraṃ (โอกาสในการแสดง), และ taṃ patto (ถึงโอกาสนั้น). 150. Aññadhammo tato’ññattha, Lokasīmānurodhato; Sammā ādhīyate’cce’so, Samādhīti niruccati. ธรรมของสิ่งอื่น ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในที่อื่นจากสิ่งนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลกอย่างถูกต้อง เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงเรียกว่า "สมาธิ". 150. Kathamayaṃ saddavohāro bandhe ‘‘samādhī’’ti vuccatītyāha ‘‘aññe’’ccādi. Aññassa vatthuno pakatāpekkhāya dhammo guṇo pasiddho, tato tasmā mukhyavisayā aññattha amukhye visaye lokasīmānurodhato lokappatītyanuvattanena sammā sādhu lokasīmānuvattanameveha sādhuttaṃ ādhīyate āropyate, iti iminā kāraṇena eso evaṃvidho dhammo ‘‘samādhī’’ti niruccatītidha sammā ādhīyatīti evaṃ nīharitvā vuccatīti attho. 150. ท่านกล่าวคำว่า "aññe" เป็นต้น เพื่อตอบคำถามว่า "โวหารทางเสียงนี้ว่า 'สมาธิ' ท่านกล่าวในการประพันธ์ได้อย่างไร?". มีอธิบายว่า คุณธรรมอันเป็นที่รู้จักกันดีของสิ่งอื่น เมื่อเทียบกับสิ่งที่เป็นปกติ (มุขยัตถะ) ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในที่อื่น คือในอารมณ์ที่ไม่ใช่โดยตรง (อมุขยัตถะ) จากอารมณ์โดยตรงนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก คือโดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลกอย่างถูกต้อง คืออย่างดี (ความดีในที่นี้คือการอนุวัตตามขอบเขตของโลกนั่นเอง), ด้วยเหตุนี้ ธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้ จึงเรียกว่า "สมาธิ" คือท่านกล่าวโดยถอดความออกมาว่า "ถูกนำไปตั้งไว้โดยชอบ" ดังนี้. 150. ‘‘Samādhī’’ti ayaṃ vohāro bandhavisaye kathaṃ pavattatīti āsaṅkāyaṃ paṭhamaṃ nibbacanaṃ dassetuṃ āha ‘‘aññi’’ccādi. Yasmā aññadhammo samādhānassa visayabhūtaamukhyato aññassa mukhyavatthuno pasiddhaguṇo, tato mukhyavisayato aññattha amukhyavisaye lokasīmānurodhato lokavohāramariyādāvirodhabhāvena lokappatītyanuvattaneneva sammā ādhīyati ṭhapīyati, iti iminā kāraṇena eso yathāvuttaguṇo ‘‘samādhī’’ti niruccati vuccatīti. Aññassa dhammoti ca, lokassa sīmāti ca, tassā anurodhoti ca viggaho. 150. เมื่อมีข้อสงสัยว่า โวหารว่า "สมาธิ" นี้ เป็นไปในเรื่องของการประพันธ์ได้อย่างไร เพื่อจะแสดงรูปวิเคราะห์แรก ท่านจึงกล่าวคำว่า "aññi" เป็นต้น. มีความว่า เพราะเหตุที่ธรรมของสิ่งอื่น คือคุณธรรมที่ปรากฏชัดของวัตถุที่เป็นมุขยัตถะอื่นจากอมุขยัตถะที่เป็นอารมณ์ของสมาธิ ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกวางไว้ในที่อื่น คือในอารมณ์ที่เป็นอมุขยัตถะ จากอารมณ์ที่เป็นมุขยัตถะนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก คือโดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลกนั่นเอง ด้วยความเป็นผู้ไม่ขัดต่อระเบียบแห่งโลกโวหารอย่างถูกต้อง, ด้วยเหตุนี้ คุณธรรมตามที่กล่าวมานี้ จึงเรียกว่า "สมาธิ". วิเคราะห์ว่า Aññassa dhammo (ธรรมของสิ่งอื่น), และ lokassa sīmā (ขอบเขตของโลก), และ tassā anurodho (การคล้อยตามขอบเขตนั้น). Samādhiuddesa การแสดงสมาธิ 151. Apāṇe pāṇinaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci; Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa ca. ธรรมของสิ่งมีชีวิต ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีชีวิต อย่างถูกต้องในบางแห่ง ธรรมของสิ่งมีรูป ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีรูป และธรรมของสิ่งมีรส ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีรส. 152. Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā; Kaṭhinassā’sarīrepi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā. ธรรมของสิ่งมีสภาพเป็นของเหลว ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในสิ่งที่ไม่มีสภาพเป็นของเหลว แม้ในสิ่งที่ไม่มีผู้กระทำ ก็มีภาวะเป็นผู้กระทำ แม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย ก็มีภาวะเป็นของแข็ง ตัวอย่างของสมาธิเหล่านั้น ย่อมมีตามลำดับ. 151-152. Samādhānavisayamāha ‘‘apāṇe’’iccādi. Kvaci ṭhāne pāṇinaṃ pāṇavantānaṃ padatthānaṃ dhammo guṇo apāṇe pāṇavirahite vatthuni sammā lokapatītyanuvattanena ādhīyate āropyate, evamuparipi yathānurūpaṃ. Nirūpeti rūpavirahite vatthuni, kvacīti sabbattha anuvattati. Asarīre aghane asaṃhate vatthuni kaṭhinassa daḷhassa, tesaṃ yathāvuttānaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā uddiṭṭhānukkamena. (คาถาที่) 151-152 ท่านกล่าวถึงอารมณ์ของสมาธิด้วยคำว่า "apāṇe" เป็นต้น. ในบางแห่ง คุณธรรมของสิ่งที่มีชีวิตทั้งหลาย ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในสิ่งที่ไม่มีชีวิตอย่างถูกต้อง โดยการอนุวัตตามความปรากฏในโลก, แม้ในข้อต่อๆ ไปก็นัยเดียวกันตามสมควร. คำว่า Nirūpe หมายถึง ในวัตถุที่ไม่มีรูป, คำว่า kvaci (ในบางแห่ง) ย่อมตามไปในทุกที่. ในวัตถุที่ไม่มีร่างกาย คือไม่หนาแน่น ไม่เกาะกลุ่มกัน (คุณธรรม) ของสิ่งที่แข็ง คือที่มั่นคง (ย่อมถูกนำไปตั้งไว้), ตัวอย่างของสมาธิเหล่านั้นตามที่กล่าวมา ย่อมมีตามลำดับที่ระบุไว้. 151-152. Uddese ‘‘samādhayo’’ti bahuvacanena niddiṭṭhānaṃ samādhīnaṃ visayamupadasseti ‘‘apāṇe’’ccādinā. Kvaci kismiñci ṭhāne pāṇinaṃ dhammo indriyabaddhānaṃ guṇo apāṇe pāṇarahitavatthumhi sammā lokapatītianusārena ādhīyate āropyate, kvaci rūpayuttassa rūpavantavatthuno dhammo nirūpe rūparahitavatthumhi, kvaci sarasassa rasavantassa vatthuno dhammo nirase rasarahite ca, kvaci dravayuttassa dravavantavatthuno dhammo adrave dravarahite ca, kvaci kattutā kattuguṇo akattaripi, kvaci kaṭhinassa thaddhassa vatthuno dhammo asarīrepi sarīrarahitepi sammā ādhīyate. Tesaṃ channaṃ samādhīnaṃ rūpaṃ udāharaṇaṃ kamā ‘‘apāṇe pāṇina’’nti uddiṭṭhānukkamena siyā bhaveyyāti. Na santi pāṇā asseti ca, rūpā niggatoti ca, rūpena yuttoti ca, rasā niggatoti ca, rasena saha vattamānoti ca, dravāaññoti ca, dravena dravabhāvena yuttoti ca, kattuto aññoti ca, kattuno bhāvoti ca, natthi sarīraṃ assāti ca viggaho. (คาถาที่) 151-152 ในการแสดง ท่านแสดงอารมณ์ของสมาธิที่ระบุไว้ด้วยพหูพจน์ว่า "samādhayo" ด้วยคำว่า "apāṇe" เป็นต้น. ในบางแห่ง คือในที่บางแห่ง คุณธรรมของสิ่งที่มีชีวิต คือคุณธรรมของสิ่งที่มีอินทรีย์ผูกพัน ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ คือถูกยกขึ้นไว้ในวัตถุที่ไม่มีชีวิตอย่างถูกต้อง ตามการอนุวัตความปรากฏในโลก, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีรูป ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีรูป, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีรส ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีรส, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่มีสภาพเป็นของเหลว ย่อมถูกนำไปตั้งไว้ในวัตถุที่ไม่มีสภาพเป็นของเหลว, ในบางแห่ง ความเป็นผู้กระทำ คือคุณธรรมของผู้กระทำ ย่อมถูกนำไปตั้งไว้แม้ในสิ่งที่ไม่มีผู้กระทำ, ในบางแห่ง ธรรมของวัตถุที่แข็ง คือที่กระด้าง ย่อมถูกนำไปตั้งไว้แม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย คือที่ไม่มีสรีระอย่างถูกต้อง. ตัวอย่างของสมาธิทั้ง 6 เหล่านั้น ย่อมมีตามลำดับที่ระบุไว้ว่า "apāṇe pāṇinaṃ" เป็นต้น. วิเคราะห์ว่า Na santi pāṇā assa (ไม่มีชีวิตในสิ่งนั้น), และ rūpā niggato (รูปออกไปแล้ว), และ rūpena yutto (ประกอบด้วยรูป), และ rasā niggato (รสออกไปแล้ว), และ rasena saha vattamāno (เป็นไปพร้อมกับรส), และ dravā añño (อื่นจากของเหลว), และ dravena dravabhāvena yutto (ประกอบด้วยสภาวะที่เป็นของเหลว), และ kattuto añño (อื่นจากผู้กระทำ), และ kattuno bhāvo (ภาวะแห่งผู้กระทำ), และ natthi sarīraṃ assa (ไม่มีร่างกายในสิ่งนั้น). Samādhiniddesa การแสดงสมาธิ Apāṇe pāṇinaṃ dhammo ธรรมของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต 153. Uṇṇāpuṇṇindunā nātha, divāpi saha saṅgamā; Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava. ข้าแต่พระนาถะ ข้าพเจ้าสำคัญว่า ดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่ง แม้ในเวลากลางวัน เพราะการอยู่ร่วมกันกับพระอุณณาโลมอันเป็นพระจันทร์เต็มดวง. 153. ‘‘Uṇṇā’’iccādi. Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati. Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti. Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi, tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘samādhī’’ti vuccati. Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti, evamuparipi yathāyogaṃ. 153. คำว่า "uṇṇā" เป็นต้น. คำว่า "nātha" เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงเป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม. ข้าพเจ้าสำคัญว่า คือคาดหมายว่า ดอกบัวสายทั้งหลาย คือกลุ่มดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่ง คือปราศจากการหลับใหล แม้ในเวลากลางวัน เพราะการอยู่ร่วมกัน คือการประกอบกันกับพระจันทร์เต็มดวงที่เรียกว่าพระอุณณาโลมธาตุของพระองค์. ในที่นี้ เพราะมีการนำธรรมของสิ่งมีชีวิต คือการอยู่ร่วมกันในรูปของความรื่นรมย์ และความอิ่มเอิบใจด้วยความเบิกบาน ไปตั้งไว้ในพระอุณณาโลมอันเป็นพระจันทร์เต็มดวงที่ถูกสมมติให้เป็นบุรุษซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่มีชีวิต และในดอกบัวสายทั้งหลายที่ถูกสมมติให้เป็นสตรีเช่นนั้น โดยคล้อยตามขอบเขตของโลก ธรรมที่เป็นที่รู้จักกันดีนั้นจึงเรียกว่า "สมาธิ". และคำที่กล่าวถึงสมาธินั้น ย่อมแสดงถึงโวหารทางเสียงโดยอ้อม เพราะคล้อยตามเนื้อความ แม้ในข้อต่อๆ ไปก็นัยเดียวกันตามสมควร. 153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘uṇṇā’’iccādinā. Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo sahasaddena ñāyate. Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma, tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo. Puṇṇo ca so indu ceti ca, uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca, vigatā niddā yehīti ca viggaho. 153. ในบรรดาสมาธิเหล่านั้น ท่านแสดงตัวอย่างของสมาธิที่เป็นธรรมของสิ่งมีชีวิตด้วยคำว่า 'อุณณา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า เพราะการสมาคมกับพระอุณณาของพระองค์อันกล่าวคือพระจันทร์เต็มดวง ด้วยเหตุแห่งการมาประจวบกันและกัน เหล่ากุมุทินีอันกล่าวคือกลุ่มดอกกุมุท แม้ในเวลากลางวันก็ปราศจากนิทรา (บาน) เบ่งบานบันเทิงยิ่งนัก คือเป็นผู้ยินดีอย่างยิ่ง ดังนี้ ความบันเทิงแห่งพระจันทร์ย่อมทราบได้ด้วยศัพท์ว่า 'สห'. ในที่นี้ การสมาคมอันเป็นกามสุข (สุรตสังคมะ) การปราศจากนิทรา และความบันเทิง ทั้ง ๓ ประการนี้ เป็นอรรถที่ปรากฏชัดจากธรรมของสิ่งมีชีวิต โดยการยกขึ้นด้วยปัญญาโดยไม่ล่วงเลยโวหารโลกในสิ่งไม่มีชีวิตทั้งหลายอันกล่าวคือพระอุณณา พระจันทร์เต็มดวง และดอกกุมุท ชื่อว่าสมาธิในที่นี้ แม้คัมภีร์ที่แสดงสมาธินั้น ก็พึงเห็นว่าชื่อว่าสมาธิโดยอ้อม เพราะดำเนินตามอรรถ. วิเคราะห์ว่า พระจันทร์นั้นเต็มดวงด้วย ชื่อว่าปุณณินทุ, พระอุณณานั่นแหละเป็นพระจันทร์เต็มดวง ชื่อว่าอุณณาปุณณินทุ, นิทราไปปราศจากสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าวิคตนิคทา. Nirūpe rūpayuttassa ธรรมของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป 154. Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va; Sukhitā hatadosā te, nātha pādambujānatā. ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้พระบาทดุจดอกบัว ย่อมจมอยู่ในรสแห่งความกรุณา ดุจดังจมอยู่ในรสแห่งอมตะ ชนเหล่านั้นมีความสุข มีโทษอันกำจัดแล้ว. 154. ‘‘Dayā’’iccādi. Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu. ‘‘Siṅgārādo vise vīriye, guṇe rāge drave raso’’ti hi nighaṇṭu. Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe, aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho, tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho. 154. คำว่า 'ทยา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายคือสัตว์ผู้เป็นไปในโพรงแห่งไตรโลก ผู้กราบไหว้ด้วยอำนาจการนมัสการที่พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ย่อมจมลง คือดำลงในรสแห่งความกรุณา คือในคุณคือรสแห่งกรุณา ดุจในรสแห่งอมตะ คือดุจในรสแห่งน้ำทิพย์. จริงอยู่ คัมภีร์นิฆัณฑุกล่าวว่า 'รสศัพท์ ย่อมใช้ในความหมายว่า ความรัก (สิงคาระ) เป็นต้น, พิษ, ความเพียร, คุณ, ราคะ และของเหลว'. วิเคราะห์ว่า โทษทั้งหลายมีลมเป็นต้นในฝ่ายอมตะพินาศไปแล้ว หรือในอีกนัยหนึ่ง โทษทั้งหลายมีราคะเป็นต้นของชนเหล่าใดพินาศไปแล้ว ชื่อว่าหตโทสะ, เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ชนเหล่านั้นชื่อว่าสุขิตะ คือผู้ถึงแล้ว ได้แล้วซึ่งความสุข คือความสุขทางกายและทางใจ ดังนี้. 154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘dayā’’iccādinā. Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ itā pattāti. Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti. Dayā eva rasā guṇāti ca, amatā eva rasāti ca, hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca, pādāni eva ambujānīti ca, tesu ānatāti ca viggaho. 154. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งรูปธรรมสมาธิด้วยบทว่า 'ทยา' เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ ชนทั้งหลายคือเทวดาและมนุษย์ผู้กราบไหว้ที่พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ผู้จมลง คือดำลงในรสแห่งความกรุณา คือในคุณคือความกรุณาอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น เหมือนในรสแห่งอมตะคือในน้ำทิพย์ เป็นผู้มีโทษอันกำจัดแล้ว คือมีโทษมีลมและดีเป็นต้นพินาศแล้ว หรือมีโทษมีราคะเป็นต้นพินาศแล้ว เป็นผู้มีความสุข คือถึงแล้วซึ่งความสุขอันกล่าวคือความไม่แก่และความไม่ตายจากเหตุนั้นนั่นเอง. ในที่นี้ การจมลงที่พึงได้ในน้ำอันประกอบด้วยรูป ย่อมถูกยกขึ้นในคุณคือความกรุณาอันไม่มีรูป. วิเคราะห์ว่า ความกรุณานั่นแหละเป็นรสคือคุณ ชื่อว่าทยารสะ, อมตะนั่นแหละเป็นรส ชื่อว่าอมตรสะ, โทษทั้งหลายมีลมเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น ของชนเหล่าใดพินาศแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าหตโทสะ, พระบาททั้งหลายนั่นแหละเป็นดอกบัว ชื่อว่าปาทัมพุชะ, ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้ในพระบาทดุจดอกบัวเหล่านั้น ชื่อว่าปาทัมพุชานตะ. ‘‘Siṅgārādovise vīriye, guṇe rāge draveraso’’ti ettha rasasaddo guṇajalesu vattati. บทว่า 'รส' ในคำว่า 'รสในสิงคาระเป็นต้น, ในพิษ, ในความเพียร, ในคุณ, ในราคะ, ในของเหลว' ในที่นี้ คำว่า 'รส' ย่อมเป็นไปในน้ำคือคุณ. Nirase sarasassa ของสิ่งที่มีรสในสิ่งที่ไม่มีรส. 155. Madhurepi guṇe dhīra, nappasīdanti ye tava; Kīdisīmanaso vutti, tesaṃ khāraguṇānabho. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใสในคุณอันไพเราะของพระองค์ ความเป็นไปแห่งใจของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็มเป็นเช่นไรหนอ. 155. ‘‘Madhure’’ccādi. Dhiyā īratīti dhīro, bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati, na viññāyate ‘‘īdisī’’ti. Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti. 155. บทว่า 'ในคุณอันไพเราะ' เป็นต้น. ผู้ใดเป็นไปด้วยปัญญา ผู้นั้นชื่อว่า 'ธีระ' (ผู้มีปัญญา). ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใส ไม่กระทำความเลื่อมใสในคุณอันไพเราะ อันน่ารื่นรมย์ของพระองค์ มีกรุณาเป็นต้น ความเป็นไปแห่งใจ คือความประพฤติแห่งจิตของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็ม คือมีคุณอันไม่ไพเราะ เป็นเช่นไรหนอ ปรากฏเป็นเช่นไรหนอ ไม่พึงรู้ได้ว่า 'เป็นเช่นนี้'. เพราะชนเหล่านั้นหันหลังให้จากการตรัสรู้คุณเช่นนั้น เกี่ยวข้องกับความมืดคือโมหะ. 155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘madhuri’’ccādinā. Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti, khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati. Dhiyā īrati pavattatīti ca, kā viya sā dissatīti ca, khārā guṇā yesanti ca viggaho. Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ. 155. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งสรสธรรมสมาธิด้วยบทว่า 'มธุเร' เป็นต้น. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา ชนเหล่าใดผู้มีอธิมุตติเลว ไม่เลื่อมใสแม้ในคุณอันไพเราะ คือในคุณคือกรุณาและปัญญาอันงดงามโดยธรรมชาติของพระองค์ ความเป็นไปแห่งใจ คือความประพฤติแห่งจิตของชนเหล่านั้นผู้มีคุณอันเค็ม คือมีคุณอันไม่ไพเราะ เป็นเช่นไรหนอ คือย่อมเป็นไปได้อย่างไร. วิเคราะห์ว่า ผู้ใดอันปัญญาให้เป็นไปอยู่ คือประพฤติอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าธีระ, ความเป็นไปนั้นปรากฏเป็นเช่นไร, คุณทั้งหลายอันเค็มมีแก่ชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่าขารคุณะ. ในที่นี้ สมาธิชื่อว่าคุณสองอย่างคือความไพเราะและความเค็ม อันเป็นธรรมประกอบด้วยรสที่ถูกยกขึ้นในสิ่งที่ไม่มีรส. Adrave dravayuttassa ของสิ่งที่มีของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว. 156. Sabbatthasiddha cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā; Disā samantā dhāvanti, kundasobhāsalakkhaṇā. ข้าแต่พระสัพพัตถสิทธะ คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายอันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทั้งปวง. 156. ‘‘Sabbatthasiddhi’’ccādi. Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti. 156. บทว่า 'สัพพัตถสิทธิ' เป็นต้น. คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายของพระมหามุนีผู้สัพพัตถสิทธิ อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ คือมีรัศมีอันรุ่งเรืองแผ่ซ่านไปดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศทั้งปวง. 156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘sabbatthi’’ccādinā. Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna, nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti. Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti. Sabbe ca te atthā ceti ca, te siddhā yasseti ca, cūḷakameva puṭamiti ca, tena peyyāti ca, mahantā ca te guṇā ceti ca, kundānaṃ sobhāti ca, tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho. 156. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งทรวยยุตตสมาธิด้วยบทว่า 'สัพพัตถะ' เป็นต้น. ข้าแต่พระตถาคตผู้สัพพัตถสิทธิ คือผู้มีกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว หรือผู้ประกอบด้วยประโยชน์ทั้งปวงอันสำเร็จแล้ว คุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลายของพระองค์ อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ มีลักษณะอันรุ่งเรืองดุจดอกมะลิ คือมีลักษณะเสมอกับความรุ่งเรืองของดอกมะลิ หรือคล้ายกับความรุ่งเรืองของดอกมะลิ คือคุณทั้งหลายมีอรหัตตคุณเป็นต้น อันยิ่งใหญ่เพราะความยิ่งใหญ่แห่งจำนวน หรือเพราะความยิ่งใหญ่แห่งอานุภาพ ย่อมแผ่ไปในทิศทั้งหลาย คือในทิศทั้งสิบโดยรอบ. ในที่นี้ ความเป็นของอันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะ อันเป็นคุณประกอบด้วยของเหลว ถูกยกขึ้นในคุณอันปราศจากของเหลว ชื่อว่าสมาธิ. วิเคราะห์ว่า ประโยชน์เหล่านั้นทั้งหมด ชื่อว่าสัพพัตถะ, ประโยชน์เหล่านั้นสำเร็จแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าสัพพัตถสิทธะ, จุฬกะนั่นแหละเป็นปุฏะ ชื่อว่าจุฬกปุฏะ, อันพึงดื่มด้วยจุฬกปุฏะนั้น ชื่อว่าจุฬกปุฏเปยยะ, คุณทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ ชื่อว่ามหากุณะ, ความรุ่งเรืองของดอกมะลิทั้งหลาย ชื่อว่ากุนทโสภา, ลักษณะอันเสมอกับความรุ่งเรืองเหล่านั้นมีแก่คุณเหล่าใด คุณเหล่านั้นชื่อว่ากุนทโสภาสลักขณะ. Akattari kattutā ความเป็นผู้กระทำในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ. 157. Mārāribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā; Lajjamānā’ññavesena, jina pādānatā tava. ข้าแต่พระชินะ อาวุธนานาชนิดอันถูกปล่อยไปโดยกำลังของมารผู้เป็นศัตรู ย่อมทื่อ และละอายด้วยเพศอื่น ย่อมกราบไหว้พระบาทของพระองค์. 157. ‘‘Mārā’’iccādi. Māroyeva ari sattūti mārārī, tena, balena attano sattiyā, tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jāta’’nti lajjantā aññavesena ‘‘kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyu’’nti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena, jināti āmantanaṃ, tava pādānatā pādesu sannatā. 157. บทว่า มารารี เป็นต้น. มารนั่นแหละคือศัตรู ชื่อว่า มารารี, อาวุธนานาชนิดมีภินทิปาลเป็นต้น อันมารารีนั้นปล่อยไปข้างหน้า ด้วยกำลังคือความสามารถของตน หรือด้วยกำลังคือเสนาของมารารีนั้น ย่อมทื่อ คือละทิ้งความคมเสีย และละอายเพราะถึงความเป็นของทื่อนั้นเอง โดยคิดว่า 'แม้พวกเราผู้มีอานุภาพปรากฏในโลก ก็ยังเป็นเช่นนี้' และละอายด้วยเพศอื่น (ปลอมตัว) โดยคิดว่า 'ทำอย่างไรคนอื่นจึงจะไม่รู้จักพวกเรา' จึงเปลี่ยนเพศแห่งอาวุธของตนเป็นเพศแห่งดอกไม้, คำว่า ชินะ เป็นคำเรียก, คำว่า ปาทานตา คือผู้น้อมลงที่พระบาทของพระองค์. 157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘mārāri’’ccādinā. He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā, mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī’’ti lajjantā aññavesena ‘‘kathamamhe pare na jāneyyu’’nti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti. Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti. Māro eva arīti ca, balena vissaṭṭhāti ca, mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca, tena vissaṭṭhāti ca, nānā anekavidhā pakārā yesanti ca, aññesaṃ vesoti ca, añño ca so veso cāti ca, pādesu ānatāti ca viggaho. 157. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งกัตตุธรรมสมาธิด้วยบทว่า มาราริ เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า อาวุธนานาชนิดมีภินทิปาล ลูกศร หอก และโตมรเป็นต้น อันมารผู้เป็นศัตรูปล่อยไปข้างหน้าด้วยกำลังคือความสามารถของตน หรืออันเสนาของมารผู้เป็นศัตรูปล่อยไป ย่อมทื่อ คือไม่คม และละอาย โดยคิดว่า 'เพราะเหตุไร ความวิปริตเช่นนี้จึงได้มีแก่พวกเราผู้มีอานุภาพปรากฏในโลก' และละอายด้วยเพศอื่น โดยคิดว่า 'ทำอย่างไรคนอื่นจึงจะไม่รู้จักพวกเรา' จึงละทิ้งเพศแห่งอาวุธแล้วเป็นเพศแห่งดอกไม้ซึ่งเป็นอย่างอื่นจากนั้น ย่อมนอบน้อมลงใกล้พระบาทของพระองค์. ในที่นี้ ความละอาย การเปลี่ยนด้วยเพศอื่น และการน้อมลง อันเป็นกัตตุธรรม (สภาวะของผู้กระทำ) เหล่านี้ ชื่อว่าสมาธิ เพราะเป็นการยกเอาอาการมีความละอายเป็นต้นไปไว้ในสิ่งที่ไม่ใช่ผู้กระทำ. วิเคราะห์ว่า มารนั่นแหละคือศัตรู ชื่อว่า มาราริ, อันถูกปล่อยไปด้วยกำลัง ชื่อว่า พลวิสสัฏฐะ, อันมารารีปล่อยไปด้วยกำลัง ชื่อว่า มาราริพลวิสสัฏฐะ, กำลังของมารารีคือเสนา ชื่อว่า มาราริโน พลัง, อันเสนานั้นปล่อยไป ชื่อว่า เตน วิสสัฏฐะ, อาวุธที่มีชนิดต่างๆ มากมาย ชื่อว่า นานาวิธา, เพศของสิ่งอื่น ชื่อว่า อัญญเวสะ, เพศนั้นด้วยเป็นของอื่นด้วย ชื่อว่า อัญโญ จ โส เวโส จ, น้อมลงที่พระบาททั้งหลาย ชื่อว่า ปาเทสุ อานตา. Kaṭhinassa asarīre การยกธรรมที่แข็งกระด้างไว้ในสิ่งไม่มีร่างกาย 158. Munindabhāṇumā kālo- Dito bodhodayācale; Saddhammaraṃsinā bhāti, Indamandhatamaṃ paraṃ. พระมุนินทร์ผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ เสด็จขึ้นแล้วบนภูเขาอุทัยคือการตรัสรู้ในกาล (คือเวลาเช้า) ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีคือพระสัทธรรม ทำลายความมืดมิดอย่างยิ่ง 158. ‘‘Muninda’’iccādi. Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. 158. บทว่า มุนินทะ เป็นต้น. พระโพธิญาณอันดุจสัพพัญญุตญาณ หรือพระโพธิญาณนั่นแหละคือภูเขาอุทัย (ภูเขาที่พระอาทิตย์ขึ้น), พระมุนินทร์ผู้ดุจพระอาทิตย์ หรือพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ผู้ปรากฏขึ้นแล้วในกาลนั้นคือในเวลาสิ้นสุดแห่งราตรีอันเป็นสมัยที่เสด็จออก (เพื่อตรัสรู้), ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสว ทำลายความมืดมิดคือความมืดหรือโมหะอย่างยิ่ง ด้วยรัศมีอันดุจพระสัทธรรม หรือรัศมีอันกล่าวคือพระสัทธรรม 158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘munindi’’ccādinā. Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena paramatisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti. Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti. Munīnaṃ indoti ca, soyeva bhānumāti ca, bodho eva udayācaloti ca, saddhammo eva raṃsīti ca viggaho. 158. บัดนี้ ท่านแสดงอุทาหรณ์แห่งกฐินธรรมสมาธิด้วยบทว่า มุนินทิ เป็นต้น. พระมุนินทร์ผู้ดุจพระอาทิตย์ หรือพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ผู้ปรากฏขึ้นแล้วในกาลคือเวลาสิ้นราตรี หรือในสมัยที่ทรงชนะมาร บนภูเขาอุทัยอันดุจสัพพัญญุตญาณ หรืออันกล่าวคือสัพพัญญุตญาณ, ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสว ทำลายความมืดมิดคือความมืดทึบตามปกติ หรือความมืดคือโมหะอันหนาแน่นอย่างยิ่ง ด้วยรัศมีอันดุจพระสัทธรรม หรือรัศมีอันเป็นพระสัทธรรม. ในที่นี้ การทำลายอันเป็นถัทธธรรม (ธรรมที่แข็งกระด้าง) ถูกยกขึ้นไว้ในความมืดอันไม่มีร่างกายด้วยปัญญา ชื่อว่าสมาธิ. วิเคราะห์ว่า จอมแห่งมุนี ชื่อว่า มุนินทะ, พระมุนินทร์นั่นแหละคือพระอาทิตย์ ชื่อว่า มุนินทะภานุมา, โพธิญาณนั่นแหละคือภูเขาอุทัย ชื่อว่า โพโธทยะอจละ, พระสัทธรรมนั่นแหละคือรัศมี ชื่อว่า สัทธรรมรังสี 159. Vamanuggiranādye’taṃ, guṇavutyapariccutaṃ; Atisundaramaññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ. คำมีการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นนี้ หากไม่ปราศจากคุณวุติ (การใช้โดยนัยอุปมา) ย่อมงดงามยิ่ง, ส่วนคำอื่น (ที่ใช้โดยนัยตรง) ย่อมถึงซึ่งความเป็นคำตลาด (ความไม่สุภาพ) โดยแท้ 159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate, na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘vamanaṃ’’iccādi. Vamanañca uggiranañca, ādisaddena virecanādipariggaho. Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā, tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā, aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ ekantena gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho. 159. ท่านแสดงว่า ธรรมบางอย่างย่อมงดงามในบทประพันธ์ที่เป็นอามุขยวิสัย (นัยรอง) ไม่ใช่มุขยวิสัย (นัยตรง) จึงกล่าวว่า วมนัง เป็นต้น. การสำรอกและการอาเจียน, ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ทรงรวมถึงการถ่ายท้องเป็นต้นไว้ด้วย. การใช้คำ (วุตติ) ที่มีลักษณะนำเอาวิสัยอื่นมาใช้ในวิสัยที่รู้จักกันดี ซึ่งเป็นคุณศัพท์ส่วนขยาย (ไม่ใช่ประธาน) ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เมื่อไม่คลาดเคลื่อนไปจากนัยนั้น ย่อมเป็นอามุขยภูตะ (นัยรอง) ที่งดงามยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่งเพราะเป็นรูปแห่งอลังการ, ส่วนคำอื่น คือคำที่เป็นมุขยะ (นัยตรง) ย่อมถึง คือได้รับ หรือก่อให้เกิดความเป็นคำตลาด (ความไม่สุภาพ) ในบทประพันธ์โดยแท้ เพราะความไม่เหมาะสมของคำนั้น นี่คืออรรถ 159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho, mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘vamanuggi’’ccādimāha. Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti, aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti. Vamanañca uggiranañceti ca, tāni ādīni yasseti ca, guṇā appadhānā vuttīti ca, tato apariccutanti ca viggaho. 159. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า ในบรรดาปาณิธรรมเป็นต้นเหล่านี้ ธรรมบางอย่างที่ใช้ในอามุขยวิสัย (นัยรอง) ย่อมเป็นที่สรรเสริญ ที่ใช้ในมุขยวิสัย (นัยตรง) ย่อมไม่เป็นที่สรรเสริญ จึงกล่าวคำว่า วมนุคคิ เป็นต้น. คำมีการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นนี้ คือการสำรอก การอาเจียน และการถ่ายท้องเป็นต้น ที่ไม่คลาดเคลื่อนจากคุณวุติ คือไม่หลุดไปจากการใช้ในนัยรอง ย่อมเป็นอามุขยภูตะที่งดงามยิ่ง เป็นที่รักยิ่งของคนทั้งปวง, ส่วนคำอื่นที่ตรงกันข้าม คือการสำรอกและการอาเจียนเป็นต้นที่ใช้ในมุขยวิสัย (นัยตรง) ย่อมถึง คือเสพซึ่งความเป็นคำตลาดโดยแท้ ซึ่งเป็นโทษคือความเป็นคำตลาดที่ไม่เป็นที่รักโดยสภาวะ. วิเคราะห์ว่า การสำรอกและการอาเจียน ชื่อว่า วมนุคคิรณะ, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของคำใด คำนั้นชื่อว่า วมนุคคิรณาทิ, การใช้คำที่เป็นส่วนขยาย (ไม่เป็นประธาน) ชื่อว่า คุณวุตติ, ไม่คลาดเคลื่อนจากคุณวุตตินั้น ชื่อว่า คุณวุตตยา อปริจจุตะ 160. Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhāvalī; Candakantī pivantīva, nippabhaṃ taṃ karontiyo. แถวแห่งพระนขาของพระมุนี ทำพระจันทร์นั้นให้ปราศจากรัศมี ราวกับดื่มรัศมีของพระจันทร์ ด้วยอุบายแห่งการสำรอกรัศมีออกมา 160. Udāharati ‘‘kantīna’’miccādi. Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi. Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘nippabha’’ntiādi. Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā. Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ. 160. ยกตัวอย่างว่า 'กนฺตีนํ' เป็นต้น. ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า แถวแห่งพระนขาของพระมุนีผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า ราวกับดื่มกินซึ่งรัศมีของพระจันทร์ เพราะความที่รัศมีเหล่านั้นแผ่ไปในที่ทั้งปวง ด้วยอุบายคือการอาเจียนและด้วยเลศคือการสำรอกซึ่งรัศมีทั้งหลายอันเป็นความงามพิเศษที่ซ่านออกไปจากตนอย่างไม่ขาดสาย. ท่านกล่าวเหตุแห่งการจินตนาการว่า 'เป็นเช่นไร' เป็นต้นว่า 'นิปฺปภํ'. (แถวพระนขาเหล่านั้น) เมื่อกระทำพระจันทร์นั้นให้ปราศจากแสงสว่าง คือไม่มีรัศมี. เพราะว่า นี้เป็นเหตุแห่งการจินตนาการ เพราะเมื่อเห็นความที่พระจันทร์เป็นธรรมชาติปราศจากรัศมีด้วยการถูกความงามแห่งพระนขาครอบงำ และเห็นความยิ่งใหญ่แห่งแถวพระนขานั้น จึงจินตนาการว่าแถวพระนขาเหล่านั้นดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ และจินตนาการอุบายคือการอาเจียนซึ่งรัศมีทั้งหลาย. 160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘kantīna’’miccādinā. Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo pivanti maññe. Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti, byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti. Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ. Vamanameva byājamiti ca, munino pādāti ca, tesu nakhāti ca, tesaṃ āvaliyoti ca, candassa kantiyoti ca, niggato pabhāhīti ca viggaho. 160. ท่านแสดงตัวอย่างแห่งคำมีการอาเจียนและการสำรอกเป็นต้นที่ใช้ในวิสัยที่น่าปรารถนาด้วยคำว่า 'กนฺตีนํ' เป็นต้น. แถวแห่งพระนขาของพระมุนี คือแถวแห่งพระนขาของพระมุนี เมื่อกระทำพระจันทร์ที่บริสุทธิ์นั้นให้ปราศจากรัศมี ด้วยอุบายคือการอาเจียนและด้วยเลศคือการสำรอกซึ่งรัศมีทั้งหลายอันเป็นความงามดุจรัศมีพระจันทร์ของตน ข้าพเจ้าสำคัญว่าย่อมดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ทั้งหลาย คือแสงจันทร์ทั้งหลาย เพราะความที่รัศมีของตนแผ่ไปในที่ทั้งปวง. เพราะเห็นความที่พระจันทร์แม้มีรัศมีก็ปราศจากรัศมี และความที่รัศมีแห่งพระนขามีความยิ่งใหญ่ เพราะความที่รัศมีแห่งพระนขาแผ่ไปในที่ทั้งปวง กวีจึงจินตนาการว่า แถวพระนขาเหล่านั้นราวกับดื่มกินซึ่งรัศมีพระจันทร์ การดื่มกินรัศมีพระจันทร์และการอาเจียนรัศมีของตนของแถวพระนขาเหล่านั้น มิใช่สภาวะปกติ แต่เป็นอุบายที่กวีจินตนาการขึ้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า คำว่า 'อาเจียน' (วมน) ที่ใช้ในอวิสัย (ความหมายรอง) คือรัศมีอื่นจากวิสัยที่เป็นประธาน (ความหมายหลัก) มีคำข้าวเป็นต้น เป็นคุณวุตติ (การใช้คำโดยนัย). บทวิเคราะห์ว่า 'วมนเมว พฺยาชํ' (การอาเจียนนั่นแหละเป็นอุบาย), 'มุนิโน ปาทา' (เท้าของพระมุนี), 'เตสุ นขา' (เล็บในเท้าเหล่านั้น), 'เตสํ อาพลิโย' (แถวแห่งเล็บเหล่านั้น), 'จนฺทสฺส กนฺติโย' (รัศมีของพระจันทร์), 'นิคฺคโต ปภา หิ' (รัศมีออกไปแล้ว). 161. Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ ; Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ. กิริยา (มีการอาเจียนเป็นต้น) นั้น ที่มีผู้กระทำไม่มีเจตนา (และ) มีคุณศัพท์เป็นกรรม ย่อมเป็นที่รื่นรมย์อย่างนี้; แม้กิริยาที่มีผู้กระทำมีเจตนานั้น หากมีคุณศัพท์เป็นกรรม ก็จัดว่ายอดเยี่ยม. 161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘acitta’’iccādinā. Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ. Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ. Tañca vamanādi rujhamatimanoharaṃ bhavati bandhocitattā. Nakhāvaliyo hi acittakattāro, kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ. Nedameva rujhanti āha ‘‘sacitta’’iccādi. Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ, uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā. 161. ท่านสรุปตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'อจิตฺต' เป็นต้น. กิริยาใดมีผู้กระทำไม่มีเจตนา กิริยานั้นชื่อว่า 'อจิตฺตกตฺตุกะ'. กิริยาใดมีคุณศัพท์เป็นกรรม กิริยานั้นชื่อว่า 'คุณกมฺมะ'. และกิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนั้น ย่อมเป็นที่รื่นรมย์ คือน่าพอใจยิ่ง เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์. ด้วยว่า แถวพระนขาทั้งหลายเป็นผู้กระทำที่ไม่มีเจตนา รัศมีทั้งหลายเป็นกรรมที่เป็นคุณศัพท์ ดังนั้น การอาเจียนในที่นี้จึงงดงามยิ่ง. ท่านกล่าวคำว่า 'สจิตฺต' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มิใช่เพียงกิริยานี้เท่านั้นที่รื่นรมย์. กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนี้ แม้มีผู้กระทำที่มีเจตนา หากมีคุณศัพท์เป็นกรรม ก็จัดว่ายอดเยี่ยม คือประเสริฐ เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์. 161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘acittakattuka’’miccādimāha. Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti, etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce, uttamaṃ visiṭṭhameva, ‘‘kantīna’’nti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati. Natthi cittaṃ yesanti ca, acittā kattāro yassāti ca, guṇo kammaṃ yasseti ca, saha cittena vattamānoti ca vākyaṃ. Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto, atha vā vacanavacanīyānaṃ nigamārambhe nipātasamudāyo. 161. ท่านแสดงความที่ตัวอย่างในลำดับก่อนเป็นที่สรรเสริญ และแสดงว่าการอาเจียนเป็นต้นที่มีผู้กระทำมีเจตนา ก็เป็นที่ปรารถนาเมื่อมีคุณศัพท์เป็นกรรม จึงกล่าวคำว่า 'อจิตฺตกตฺตุกํ' เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ โดยอาการนี้ กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นที่มีผู้กระทำไม่มีเจตนา คือมีผู้กระทำที่ไม่มีวิญญาณอันได้แก่แถวพระนขา และมีคุณศัพท์เป็นกรรม คือมีกรรมรองอันได้แก่รัศมีแห่งพระนขา ย่อมเป็นที่รื่นรมย์ คือก่อให้เกิดความชอบใจ เพราะความเหมาะสมแก่การประพันธ์, กิริยามีการอาเจียนเป็นต้นนี้ แม้มีผู้กระทำที่มีเจตนา คือมีผู้กระทำที่มีวิญญาณ หากเป็นคุณศัพท์เป็นกรรม คือเป็นกรรมที่ไม่ใช่ส่วนหลัก ก็จัดว่ายอดเยี่ยม คือวิเศษทีเดียว, แม้จะมีฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แห่งภาวะในคำว่า 'กนฺตีนํ' ก็ไม่พ้นความเป็นกรรมในกิริยาคือการอาเจียน. รูปวิเคราะห์ว่า 'นตฺถิ จิตฺตํ เยสํ' (จิตไม่มีแก่สิ่งใด), 'อจิตฺตา กตฺตาโร ยสฺส' (กิริยาใดมีผู้กระทำไม่มีจิต), 'คุโณ กมฺมํ ยสฺส' (กิริยาใดมีคุณเป็นกรรม), 'สห จิตฺเตน วตฺตมาโน' (เป็นไปพร้อมด้วยจิต). คำว่า 'อิติ' ในตัวอย่างนี้ เป็นนิบาตในอรรถว่า 'โดยประการนี้' หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นกลุ่มนิบาตในการเริ่มต้นสรุปคำพูดและสิ่งที่ควรพูด. 162. Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane; Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sampīṇaye janaṃ. พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะ ราวกับทรงสำรอกซึ่งรสแห่งความรักในหมู่ชน จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า. 162. Tadudāharati ‘‘uggirantovā’’tiādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye, sabbameva sampīṇeti. Ettha jinavaro kattā sacitto, sneharaso guṇakammaṃ. 162. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า 'อุคฺคิรนฺโตว' เป็นต้น. พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะและประณีตยิ่ง ราวกับทรงสำรอก คือราวกับทรงอาเจียนซึ่งรสแห่งความรัก คือความเสน่หาที่เรียกว่าความรักของพระองค์ในหมู่ชน คือในหมู่สัตว์ทั้งปวง จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า, (ย่อมยังชน) ทั้งปวงนั่นแหละให้ยินดี. ในที่นี้ พระชินวรเจ้าเป็นผู้กระทำที่มีเจตนา รสแห่งความรักเป็นกรรมที่เป็นคุณศัพท์. 162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘uggiranto’’ccādinā. So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye, pīṇeti evāti. Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti. Sneho eva raso anurāgoti viggaho. 162. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างในฝ่ายที่มีผู้กระทำมีเจตนาด้วยคำว่า 'อุคฺคิรนฺโต' เป็นต้น. พระชินวรเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงแสดง คือทรงเทศนา ทรงกล่าวตามอัธยาศัยซึ่งพระสัทธรรมอันไพเราะและประณีตด้วยความเป็นธรรมมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น ราวกับทรงสำรอก คือราวกับทรงอาเจียนซึ่งรสแห่งความรัก คือความเสน่หาที่เรียกว่าความรักของพระองค์ในหมู่ชน คือในหมู่สัตว์ทั้งปวง จะไม่ยังชนเหล่าไหน คือบุคคลเช่นไรให้ยินดีเล่า, ย่อมยังให้ยินดีนั่นเอง. ในที่นี้ การสำรอก แม้จะมีผู้กระทำที่มีเจตนาอันได้แก่พระชินวรเจ้า ก็เป็นที่สรรเสริญ เพราะประกอบด้วยกรรมรองอันได้แก่รสแห่งความรัก. รูปวิเคราะห์ว่า 'สฺเนโห เอว รโส' (ความรักนั่นแหละเป็นรส คือความเสน่หา). 163. Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu- Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo; So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya- Mogayha vindati hi kitti’mamandarūpaṃ. ผู้ใดฉลาดในสัททศาสตร์ (ไวยากรณ์) ฉลาดในคัมภีร์นิฆัณฑุ ฉันท์ และอลังการะ และมีความเพียรที่กระทำอยู่เป็นนิตย์; ผู้นั้น แม้จะบกพร่องในความเป็นกวี ก็ย่อมเข้าถึงการนับว่าเป็นกวี และย่อมได้ประสบซึ่งเกียรติอันไม่น้อยทีเดียว. Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite ในคัมภีร์ที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้ Subodhālaṅkāre ชื่อสุโพธาลังการะ Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๓ ชื่อว่า คุณาวโพธะ. 163. Ganthantarāhitavāsanāya, tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘yo’’iccādinā. Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘idameve’’ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva, atha ca pana niccamanavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti. 163. พระอาจารย์ย่อมพร่ำสอนด้วยคำเป็นต้นว่า 'โย' ดังนี้ว่า แม้เมื่อวาสนาที่สั่งสมไว้ในคัมภีร์อื่นและปฏิภาณอันสืบเนื่องมาจากวาสนานั้นไม่มีอยู่ก็ตาม แต่ด้วยกำลังแห่งการศึกษาและความพากเพียร ความเป็นกวีและเกียรติยศที่ตามมานั้นย่อมได้รับ. ผู้ฉลาดในสัททสัตถะคือไวยากรณ์ เพราะไม่มีข้อกำหนดว่า 'ต้องเป็นอย่างนี้เท่านั้น' ในที่บางแห่ง และเป็นผู้ฉลาดในนิฆัณฑุคืออภิธานสัตถะ ในฉันทสัตถะคือคัมภีร์ฉันโทวิจิติที่แสดงความพิสดารของวุตติและชาติ และในอลังการสัตถะ มิใช่เพียงในสัททสัตถะเท่านั้น อีกทั้งยังมีความพากเพียรพยายามในการรจนาที่ทำอยู่เสมอทั้งกลางวันและกลางคืน ผู้นั้นแม้จะขาดความเป็นกวี คือปราศจากคุณแห่งกวีที่เรียกว่าการรจนาบทประพันธ์ แต่เมื่อเข้าสู่การนับในหมู่กวีผู้ประกอบด้วยคุณแห่งกวีแล้ว ย่อมได้รับเกียรติอันมิใช่น้อย คือความปรากฏชัดอันเกิดจากการรจนาบทประพันธ์ที่บริสุทธิ์. Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ดังนี้ ในสุโพธาลังการะ อันมีนามว่ามหาสามี Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ ในสุโพธาลังการะฎีกา Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo. ปริจเฉทที่ ๓ ว่าด้วยการรู้แจ้งคุณะ. 163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘yo saddasatthakusalo’’ccādimāha. Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti. So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ, tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti. Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva. Vuttaṃ hi– 163. บัดนี้ เมื่อแสดงสัททาลังการะตามลำดับที่ระบุไว้แล้ว พระอาจารย์เมื่อจะพร่ำสอนศิษย์ว่า ความพากเพียรอย่างต่อเนื่องในคัมภีร์นี้ซึ่งแวดล้อมด้วยไวยากรณ์ นิฆัณฑุ และฉันทลักษณ์ เป็นเหตุแห่งยศอันยิ่งใหญ่มีในโลกนี้เป็นต้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โย สทฺทสตฺถกุสโล' ดังนี้. ผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาพระเถระ พระนวมะ หรือพระมัชฌิมะ เป็นผู้ฉลาดในสัททสัตถะ คือเป็นผู้เชี่ยวชาญในการกำหนดแบ่งปกติและปัจจัยเป็นต้นในวิสัยแห่งไวยากรณ์ที่สอนเรื่องรูปศัพท์ และเป็นผู้ฉลาดแม้ในคัมภีร์อภิธาน ฉันท์ และอลังการ คือเป็นผู้เชี่ยวชาญในการแสดงปัญญาจำแนกเรื่องนั้นๆ มีความพากเพียรที่ทำอยู่เสมอ คือมีความอุตสาหะที่ทำอยู่เป็นนิตย์ด้วยอำนาจแห่งการทรงจำและการทำในใจ. ผู้นั้นเป็นผู้ไม่ประมาท แม้จะขาดความเป็นกวี คือปราศจากคุณแห่งการรจนาบทกวีที่สำเร็จโดยปกติ แต่เมื่อเข้าสู่การนับในหมู่กวี คือผู้รจนาบทกวี โดยการหยั่งลงด้วยวิธีการมีการแต่งคัมภีร์กวีและคัมภีร์ฎีกาเป็นต้น และบรรลุถึงการนับนั้นแล้ว ย่อมได้รับเกียรติอันมิใช่น้อย คือความปรากฏชัดอันเกิดจากลักษณะการรจนาคัมภีร์ที่ไม่มีโทษ หรือความสั่งสมแห่งบุญ. ‘‘Sābhāvikī ca paṭibhā, Sutañca bahunimmalaṃ; Amando cābhiyogo’yaṃ, Hetu hoti’ha bandhane’’ti. ปฏิภาณที่เกิดเองตามธรรมชาติ, การศึกษาอันบริสุทธิ์มาก, และความพากเพียรที่ไม่น้อย, ทั้งหมดนี้เป็นเหตุในการประพันธ์บทกวีในโลกนี้. Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti. Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca tassa thādesañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ, saddasatthe kusaloti ca, nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho, ettha alaṅkatisaddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti, niccaṃ kato abhiyogo asseti ca, kavino bhāvoti ca, tena vikaloti ca, amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ. ในบทนั้น คำว่า สภาวิกี คือปฏิภาณและปัญญาที่สำเร็จโดยสภาวะ, คำว่า พหุ นิมฺมลํ คือการศึกษาที่มากและไม่มีความยุ่งเหยิง, และคำว่า อมนฺโท อภิโยโค คือความพากเพียรที่มากและการฝึกฝนที่มิใช่น้อย, ทั้งหมดนี้เป็นเหตุ คือเป็นปัจจัยในการประพันธ์นี้ คือในการรจนาบทกวีนี้. พึงทราบว่า สทฺทสตฺถํ (คัมภีร์ไวยากรณ์) ในความหมายว่า 'ย่อมสอนเนื้อความด้วยสิ่งนี้' โดยลงปัจจัยและแปลงเป็น ถะ, และมีรูปวิเคราะห์ว่า สทฺทสตฺเถ กุสโล (ผู้ฉลาดในคัมภีร์ไวยากรณ์), และวิเคราะห์ว่า นิฆณฺฑุ จ ฉนฺโท จ อลงฺกติ อลงฺกาโร จ, ในที่นี้คำว่า อลงฺกติ เป็นนปุงสกลิงค์เพราะมุ่งหมายถึงคัมภีร์ (สัตถะ), และวิเคราะห์ว่า นิจฺจํ กโต อภิโยโก อสฺส (ความพากเพียรที่เขาทำแล้วเป็นนิตย์), และวิเคราะห์ว่า กวิโน ภาโว (ความเป็นแห่งกวี), และวิเคราะห์ว่า เตน วิคโล (ผู้ปราศจากความเป็นกวีนั้น), และประโยคว่า อมนฺทํ รูปํ สภาโว ยสฺส (ผู้มีสภาวะไม่น้อย). Iti subodhālaṅkāranissaye ดังนี้ ในสุโพธาลังการะนิสสัย Tatiyo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๓. 4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda 4. ปริจเฉทว่าด้วยการรู้แจ้งอรรถาลังการะ 164. Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati; Accantakantā kantāva , vuccantete tato’dhunā. วิธีการประพันธ์บทกวีที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะและมีคุณสมบัติ ย่อมงดงามอย่างยิ่งดุจสตรีผู้เป็นที่รัก. เพราะเหตุนั้น อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้. 164. Evaṃ saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘atthālaṅkāra’’iccādi. Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ. Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā, tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya. Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā, tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā, te adhunā idāni vuccante kathīyanti. 164. เมื่อจำแนกสัททาลังการะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะให้รู้แจ้งอรรถาลังการะ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อตฺถาลงฺการ' ดังนี้. คำว่า สคุณา คือประกอบด้วยสัททคุณมีปสาทคุณเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า พนฺธปทฺธติ คือการรจนาบทกวี. ชื่อว่า อลังการ เพราะอรรถว่าอันบุคคลย่อมประดับ คือนำไปสู่ความงดงาม เหมือนร่างกายที่ประดับด้วยสร้อยคอเป็นต้น, บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะมีลักษณะมีชาติเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนหญิงสาวผู้ประกอบด้วยคุณมีภักดีต่อสามีเป็นต้น และประกอบด้วยทรัพย์คืออรรถและเครื่องประดับคืออลังการ. เพราะเหตุที่บทประพันธ์นั้นย่อมงดงามอย่างยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อรรถาลังการะเหล่าใดที่ถึงโอกาสแล้ว อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้. 164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘atthālaṅkāri’’ccādimāha. Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā, tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante. Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca, atthassa alaṅkārāti ca, tehi sahitāti ca, guṇehi saha vattatīti ca, bandhassa paddhatīti ca, accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho. 164. เมื่อแสดงการจำแนกสัททาลังการะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มการประพันธ์อรรถาลังการะอันเป็นที่อาศัยของสัททาลังการะนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อตฺถาลงฺการิ' ดังนี้. คำว่า สคุณา คือประกอบด้วยสัททคุณมีปสาทคุณเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า พนฺธปทฺธติ คือลำดับแห่งการรจนาที่มีประเภทเป็นต้นว่าปัชชะและคัชชะ ประกอบด้วยอรรถาลังการะ คือประกอบด้วยอรรถาลังการะที่เรียกว่าสภาววุตติและวังกวุตติ, บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการะและมีคุณสมบัติ ย่อมเป็นเหมือนหญิงสาวผู้ประกอบด้วยคุณมีภักดีต่อสามีเป็นต้น และประกอบด้วยทรัพย์มีทอง เงิน แก้วมณี และแก้วมุกดาเป็นต้น และเครื่องประดับมีสร้อยคอ กำไล และกำไลเท้าเป็นต้น. เพราะเหตุที่บทประพันธ์นั้นย่อมงดงามอย่างยิ่ง คือน่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อรรถาลังการะเหล่านั้นจึงถูกกล่าวถึงในบัดนี้. มีรูปวิเคราะห์ว่า อลงฺกโรนฺติ พนฺธํ สรีรํ วา เอเตหิ (สิ่งที่เป็นเครื่องประดับบทประพันธ์หรือร่างกายด้วยสิ่งเหล่านี้), และ อตฺถสฺส อลงฺการา (เครื่องประดับแห่งเนื้อความ), และ เตหิ สหิตา (ประกอบด้วยเครื่องประดับเหล่านั้น), และ คุณหิ สห วตฺตติ (เป็นไปพร้อมกับคุณทั้งหลาย), และ พนฺธสฺส ปทฺธติ (ลำดับแห่งบทประพันธ์), และ อจฺจนฺตํ อติสเยน กนฺตา (งดงามอย่างยิ่ง). 165. Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā; Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthāvibhāvinī. การประดับ (อลังการะ) มีสองประเภท คือ สภาววุตติและวังกวุตติ. ในสองประเภทนั้น ประเภทแรก (สภาววุตติ) เป็นสิ่งที่แสดงสภาพต่างๆ ของวัตถุ. 165. Katippabhedā te iccāha ‘‘sabhāva’’iccādi. Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvidhādvippakārā. Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘paṭhamā’’tiādi. Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā, na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā. Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo, sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā jātipi vuccati. 165. อลังการเหล่านั้นมีกี่ประเภท? (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า 'สภาวะ' เป็นต้น อรรถอลังการทั้งหลายมีความต่างกันเป็น ๒ อย่าง ๒ ประเภท โดยประเภทแห่งสภาววุตติและวังกวุตติเหล่านี้ ในบรรดาอลังการเหล่านั้น สภาววุตติเป็นเช่นไร? (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า 'ปฐมา' เป็นต้น ในบรรดาอลังการเหล่านั้น สภาววุตติอย่างแรก พึงทราบว่าเป็นเครื่องแสดง (ประกาศ) สภาวะต่างๆ อันวิจิตร ไม่ใช่เพียงอย่างเดียวหรือสองอย่าง ของวัตถุและบททั้งหลายที่มีสภาวะเป็นชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ อธิบายว่า ชื่อว่าสภาววุตติ เพราะกล่าวถึงสภาวะอันวิจิตรของบททั้งหลาย โดยเปิดเผยสภาวะหลายประการของบทมีชาติเป็นต้นตามความเป็นจริงโดยชอบนั่นเอง สภาววุตตินั้นนั่นแล ย่อมถูกเรียกว่า 'ชาติ' ด้วย เพราะเป็นการกล่าวที่แสดงรูปลักษณะของบทด้วยความเป็นชาติอย่างนั้นๆ 165. Pasatthālaṅkārā pabhedato ettakāti dassento ‘‘sabhāvi’’ccādimāha. Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti. Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti. Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma. Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti. Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma. Yabhāvo ca vaṅko cāti ca, tesaṃ vuttīti ca, alaṃkaronti etāhīti ca, nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ. 165. เมื่อจะแสดงว่าอลังการที่น่าสรรเสริญมีประมาณเท่านี้โดยประเภท จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'สภาวิ' อรรถอลังการทั้งหลายมีความต่างกันเป็น ๒ อย่าง ๒ ประเภท โดยประเภทแห่งสภาววุตติและวังกวุตติ ในบรรดาอลังการ ๒ อย่างนั้น สภาววุตติอย่างแรก ย่อมเป็นเครื่องแสดงสภาวะต่างๆ เป็นเครื่องประกาศสภาพหลายประการของบททั้งหลายที่มีลักษณะเป็นชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ ในที่นี้ สภาววุตติชื่อว่าเครื่องแสดงสภาพหลายประการของบททั้งหลายมีชาติเป็นต้น สภาววุตตินี้แล ชื่อว่าชาติโดยอุปจาระ เพราะเป็นการแสดงบททั้ง ๔ มีชาติและคุณเป็นต้น ด้วยอาการเหล่านั้น อันนับว่าเป็นชาติคือรูปลักษณะของตน วังกวุตติชื่อว่าเครื่องแสดงสภาพที่คดเคี้ยว อันนับว่าเป็นรูปลักษณะมีอติสยะ อุปมา และรูปกะ เป็นต้น ที่กวีสมมติขึ้น โดยละทิ้งสภาพตามความเป็นจริงของบททั้งหลายมีชาติเป็นต้นนั่นเอง และประโยควิเคราะห์ว่า 'ยภาโว จ วงฺโก จาติ จ, เตสํ วุตฺตีติ จ, อลงฺกโรนฺติ เอตาหีติ จ, นานา อเนกา จ สา อวตฺถา จาติ จ วากฺยํ' (คือบทว่า ยภาโว และ วงฺโก และ วุตฺติ ของบทเหล่านั้น และ อลงฺกโรนฺติ ด้วยบทเหล่านี้ และ นานา และ อเนกา และ อวตฺถา นั้น) เป็นประโยควิเคราะห์ Yathā – ดังตัวอย่าง – 166. Līlāvikantisubhago, Disāthiravilokano; Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ, Viroci vācamāsabhiṃ. หน่อพระโพธิสัตว์ผู้ทรงงามด้วยการย่างพระบาทอย่างมีลีลา มีการทอดพระเนตรทิศทั้งหลายอย่างมั่นคง ทรงเปล่งพระวาจาอันองอาจ ทรงรุ่งเรืองแล้ว 166. ‘‘Yathe’’ti taṃ udāharati. Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thiramacalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto. Ayaṃ sabhāvavutti. Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā. 166. ท่านยกตัวอย่างนั้นว่า 'ยถา' หน่อพระโพธิสัตว์คือพระมหาโพธิสัตว์ผู้ประสูติในวันนั้น ผู้ทรงงามคือสวยงามด้วยการย่างพระบาทอันกระทำด้วยลีลาคือวิลาศ อันนับว่าการย่างพระบาท ๗ ก้าว ผู้มีการทอดพระเนตรทิศทั้ง ๑๐ อย่างมั่นคงไม่หวั่นไหว ทรงกล่าวคือเปล่งพระวาจาอันองอาจ คือพระดำรัสอันสูงสุดและไม่หวาดหวั่น มีอาทิว่า 'เราเป็นผู้เลิศ' ทรงรุ่งเรืองคือถึงความเป็นที่น่ารื่นรมย์เป็นพิเศษ นี้คือสภาววุตติ สภาววุตติมีชาติเป็นต้น แม้อื่นๆ ก็พึงพิจารณาอย่างนี้ 166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘yathā – līlāvikanti’’ccādi. Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘aggohamasmī’’tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti. Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā. Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma, dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma. Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā. Līlāya yuttā vikantīti ca, tāya subhagoti ca, disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca, bodhiyā paññāya sattoti ca, soyeva aṅkuroti ca, usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ. Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma, akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti. 166. บัดนี้ ท่านกล่าวตัวอย่างของสภาววุตติว่า 'ยถา – ลีลาวิกันติ' เป็นต้น หน่อพระโพธิสัตว์คือพระมหาโพธิสัตว์ผู้ทรงงามด้วยการย่างพระบาทอย่างมีลีลา อันนับว่าการย่างพระบาท ๗ ก้าว ผู้มีการทอดพระเนตรทิศทั้ง ๑๐ อย่างมั่นคงไม่หวั่นไหว ทรงกล่าวคือเปล่งพระวาจาอันไม่หวาดหวั่น มีอาทิว่า 'เราเป็นผู้เลิศ' ทรงรุ่งเรืองคือสง่างามแล้ว ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นทัพพสภาววุตติ เพราะมีการแสดงสภาวะต่างๆ อันนับว่าเป็นการย่างพระบาทอย่างมีลีลา การทอดพระเนตรทิศอย่างมั่นคง และการเปล่งพระวาจา ของทัพพะอันนับว่าพระโพธิสัตว์ สภาววุตตินี้แล ชื่อว่าอลังการ เพราะประดับรูปลักษณะอันวิจิตรมีการย่างพระบาทเป็นต้นที่อยู่ในทัพพะ ส่วนการย่างพระบาทเป็นต้นที่อยู่ในทัพพะ ชื่อว่าอลังกิริยา เพราะถูกประดับ สภาววุตติที่เป็นชาติ คุณ และกิริยา ก็พึงเห็นอย่างนี้เหมือนกัน และประโยควิเคราะห์ว่า 'ลีลายุตฺตา วิกนฺตีติ จ, ตาย สุภโคติ จ, ทิสาสุ ถิรํ วิโลกนํ ยสฺเสติ จ, โพธิยา ปญฺญาย สตฺโตติ จ, โสเยว องฺกุโรติ จ, อุสภสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ' (คือบทว่า วิกันติที่ประกอบด้วยลีลา และ สุภคะด้วยวิกันตินั้น และ วิโลกนะที่มั่นคงในทิศทั้งหลายของบุคคลใด และ สัตตะด้วยปัญญาคือโพธิ และ อังกุระนั้นเอง และ ภาวะของโคอุสภะ) ความตั้งมั่นที่ไม่หวั่นไหว อันนับว่าเป็นภาวะของโคอุสภะ ชื่อว่าอาสภะ วาจาก็ชื่อว่าอาสภีโดยอุปจาระ เพราะมีความเสมอกับภาวะของโคอุสภะนั้นโดยความไม่หวั่นไหว 167. Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā parābhave; Tassā’nantavikappattā, hoti bījopadassanaṃ. การกล่าวถึงสภาพของวัตถุใดที่เป็นอย่างอื่น (จากความเป็นจริง) การกล่าวนั้นพึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่น เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด จึงมีการแสดงเพียงหลักการ (เมล็ดพันธุ์) เท่านั้น 167. Dutiyamāha ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ. Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā. Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘tassā’’iccādi. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti, upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā. 167. ท่านกล่าวถึงอย่างที่สองด้วยบทมีอาทิว่า 'วุตติ' การกล่าวคือถ้อยคำที่แสดงรูปนั้นให้ผิดไปจากเดิม ด้วยความเป็นอย่างอื่นจากสภาพนั้นของสภาพของบทที่มีรูปเป็นชาติเป็นต้นของวัตถุ ซึ่งมีรูปอย่างใดในสภาพใด พึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่น ท่านกล่าวว่า 'ตัสสา' เป็นต้น เพื่อตอบคำถามว่า 'วังกวุตตินั้นสามารถกล่าวได้ทั้งหมดหรือไม่' เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด คือมีประเภทไม่จำกัด และเพราะเป็นการแสดงคือการกล่าวเพียงหลักการ (เมล็ดพันธุ์) อันเป็นเหตุ เป็นรูปสามัญที่แผ่ไปทั่วทุกบุคคล ซึ่งอลังการอันวิจิตรอื่นๆ ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ เพราะไม่มีใครสามารถกล่าวได้ทั้งหมดโดยไม่เหลือ 167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘vutti’’ccādinā. Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati, tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi, sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā. Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti. Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo. Vatthūnaṃ sabhāvoti ca, anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca, tassa bhāvoti ca, bījassa upadassananti ca viggaho. 167. บัดนี้ ท่านแสดงวังกวุตติด้วยบทมีอาทิว่า 'วุตติ' การกล่าวใดที่มีอยู่ คือการกล่าวด้วยวิธีอื่นที่กวีสมมติขึ้น เช่น อติสยะ อุปมา และรูปกะ เป็นต้น โดยละทิ้งอาการที่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นจากสภาพนั้น ของสภาพของวัตถุที่เกี่ยวข้องกับบทมีชาติเป็นต้น ซึ่งมีอยู่ในสภาพนั้นๆ การกล่าวนั้นพึงเป็นวังกวุตติอย่างอื่นจากสภาววุตติ เพราะวังกวุตตินั้นมีความแตกต่างกันไม่สิ้นสุด คือมีฝ่ายที่ไม่มีประมาณ และเพราะไม่สามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ด้วยการกล่าว เพื่อจะรวบรวมฝ่ายอันไม่สิ้นสุดนั้นโดยนัย จึงเป็นการแสดงเมล็ดพันธุ์ คือการแสดงเพียงเหตุ ความหมายคือ แม้เพียงอย่างเดียวจากประเภทที่จะกล่าวต่อไป ก็สามารถเพื่อให้รู้การรวบรวมประเภทอันไม่สิ้นสุดที่คล้ายกับตนได้ และประโยควิเคราะห์ว่า 'วตฺถูนํ สภาโวติ จ, อนนฺตา วิกปฺปา ยสฺส สภาวสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, พีชสฺส อุปทสฺสนนฺติ จ วิคฺคโห' (คือบทว่า สภาพของวัตถุทั้งหลาย และ วิกัปอันไม่สิ้นสุดของสภาพใด และ ภาวะของสภาพนั้น และ การแสดงเมล็ดพันธุ์) Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā การพรรณนาการแสดงวังกวุตติอรรถอลังการ 168. Tatthā’tisayaupamā- Rūpakāvuttidīpakaṃ; Akkhepo’tthantaranyāso, Byatireko vibhāvanā. ในวังกวุตตินั้น มีอติสยะ อุปมา รูปกะ อาวุตติ ทีปกะ อักเขปะ อัตถันตรนยาสะ พยติเรกะ วิภาวนา 169. Hetukkamo piyataraṃ, samāsaparikappanā; Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ. เหตุกกมะ ปิยตระ สมาสปริกัปปนา สมาหิตะ ปริยายวุตติ พยาโชปวรรณนา 170. Visesa ruḷhāhaṅkārā, Sileso tulyayogitā; Nidassanaṃ mahantattaṃ, Vañcanā’ppakatatthuti. วิเสสะ รุฬหาหังการะ สิเลสะ ตุลยโยคิตา นิทัสสนะ มหันตัตตะ วัญจนา อัปปกตัตถุติ 171. Ekāvali aññamaññaṃ, sahavutti virodhitā; Parivuttibbhamobhāvo, missa’māsī rasī iti. เอกาวลี อัญญมัญญะ สหวุตติ วิโรธิตา ปริวุตติ ภรมะ ภาวะ มิสสะ อาสี และ รสี 172. Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvitamuccate; Vaṅkavuttīsu poseti, sileso tu siriṃ paraṃ. ประเภทเหล่านี้ได้ถูกแสดงโดยย่อแล้ว ภาวะถูกเรียกว่าเป็นชีวิต ส่วนสิเลสะย่อมบำรุงความงามอันยิ่งในบรรดาวังกวุตติทั้งหลาย 168-172. Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘tatthe’’ccādi. Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ete bhedā samuddiṭṭhā’’ti iminā sambandho. Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā. Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca, samāso samāsavutti parikappanā ca, viseso ruḷhāhaṅkāro ca, jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ, sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti. ๑๖๘-๑๗๒. เมื่อประสงค์จะแสดงตามที่ยกขึ้นแสดงไว้ จึงยกขึ้นแสดงด้วยบทมีอาทิว่า “ตตฺถ” บทว่า “ตตฺถ” นี้มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า “เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา” ในวังกวุตตินั้น บทว่า “สมุทฺทิฏฺฐา” คือกล่าวโดยย่อ อติสยะ อุปมา รูปกะ อาวุตติ และทีปกะ สมาส สมาสวุตติ และปริกัปปนา วิเสสะ และรุฬหาหังการะ และกล่าวว่า “ชีวิตมุจฺจเต” เพราะเมื่อไม่มีสิ่งนั้น การผูกประพันธ์ย่อมเป็นสิ่งที่ควรละทิ้งเหมือนซากศพ ส่วนสิเลสะย่อมบำรุงความงามคือความรุ่งเรืองอันสูงสุดในวุตติทั้งหลายมีอติสยะเป็นต้น ซึ่งมีรูปเป็นการสมมติอย่างนั้นอย่างนี้ที่แตกต่างจากสภาพของวัตถุ โดยละทิ้งสภาววุตติ คือย่อมทำให้เต็มเปี่ยม ย่อมนำมาซึ่งความงาม 168-172. Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘tatthātisaya…pe… rasī’’ti gāthācatukkamāha. Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti. Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati. Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti. Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate, bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā, sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu paramukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti. ๑๖๘-๑๗๒. การกล่าวถึงสภาวะของเนื้อความแห่งบทที่มีประเภท ย่อมปรากฏชัดตามลำดับแห่งการยกขึ้นแสดงดังนี้ ท่านจึงกล่าวคาถา ๔ บทด้วยอลังการที่มีอยู่ว่า “ตตฺถาติสยะ…เป…รสี” ในคำนั้น บทว่า “ตตฺถ ตตฺถ” คือในวังกวุตตินั้น ประเภท ๓๕ เหล่านี้ได้ถูกแสดงโดยย่อแล้ว คือกล่าวโดยย่อ ส่วนความหมายของบทเหล่านี้จะปรากฏในการแสดงโดยละเอียด ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าภาวะและสิเลสะเป็นสิ่งที่พึงสรรเสริญยิ่ง ภาวะคือภาวอลังการถูกเรียกว่าเป็นชีวิตของการผูกประพันธ์ เพราะการผูกประพันธ์ที่ปราศจากภาวะ ย่อมไม่ควรนำมาใช้ เหมือนซากศพ ส่วนสิเลสะคือสิเลสอลังการ ย่อมบำรุงความงามอันเป็นเลิศสูงสุดให้เต็มเปี่ยมในวังกวุตติทั้งหลายมีอติสยะ อุปมาเป็นต้น Niddesavaṇṇanā การพรรณนาการแสดงโดยละเอียด 173. Pakāsikā visesassa, Siyā’tisayavutti yā; Lokātikkantavisayā, Lokiyāti ca sā dvidhā. วุตติใดพึงเป็นอติสยวุตติ เป็นเครื่องประกาศความพิเศษ วุตตินั้นมี ๒ อย่าง คือมีวิสัยก้าวล่วงโลก และเป็นโลกิยะ 173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘pakāsikā’’iccādi. Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate, atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti. Sā ca duvidhāti āha ‘‘loka’’iccādi. Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati. 173. ในบรรดาอติสยวุตติเหล่านั้น ก่อนอื่นเมื่อจะแสดง ท่านกล่าวว่า "ปกาลิกา" เป็นต้น. ครั้นกล่าวตามว่า "เป็นเครื่องประกาศซึ่งความพิเศษอันเกินประมาณที่อยู่ในวัตถุ" แล้ว ก็บัญญัติว่า "นั่นพึงเป็นอติสยวุตติ" วุตติที่เป็นเครื่องแสดงความเลิศของวัตถุอันเกินประมาณ ชื่อว่า อติสยวุตติ. และท่านกล่าวว่า "อติสยวุตตินั้นมี ๒ อย่าง" ดังนี้ว่า "โลก" เป็นต้น. อติสยวุตติใดมีอารมณ์อันล่วงโลก คือความรับรู้ของโลก อติสยวุตตินั้นชื่อว่า โลกาติกกันตวิสยา และอติสยวุตติใดมีอยู่ในโลก คือไม่ล่วงความตั้งอยู่ของโลก อติสยวุตตินั้นชื่อว่า โลกิยา อติสยวุตติมี ๒ อย่าง คือมี ๒ ประเภท. 173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘pakāsi’’ccādinā. Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā, sā atisayavutti nāma siyā, sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti. Vadatīti vutti, atisayassa vuttīti ca, lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca, loke bhavāti ca viggaho. ‘‘Visesassa pakāsikā’’ti pasiddhaguṇānuvādena sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti, yathā ‘‘yo kuṇḍalī, so devadatto’’ti. Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo. 173. บัดนี้ ท่านแสดงอติสยวุตติโดยลำดับแห่งการยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า "ปกาลิ" เป็นต้น. วุตติใดเป็นเครื่องประกาศซึ่งความพิเศษอันยิ่งที่อยู่ในเนื้อความแห่งบทมีชาติเป็นต้น วุตตินั้นพึงชื่อว่า อติสยวุตติ. อติสยวุตตินั้นมีอารมณ์อันล่วงโลก เพราะมีอารมณ์อันล่วงความตั้งอยู่ของโลกที่ปรุงแต่งตามสภาพของเนื้อความแห่งบทมีชาติเป็นต้น จึงชื่อว่า โลกาติกกันตวิสยา และเพราะเป็นไปโดยไม่ล่วงโลกที่กล่าวแล้ว จึงชื่อว่า โลกิยา อติสยวุตติจึงมี ๒ อย่าง คือมี ๒ ประเภท. บทว่า "วุตติ" มาจาก "ย่อมกล่าว" บทว่า "อติสยัสสะ วุตติ" มาจาก "วุตติของอติสยะ" บทว่า "โลกัง อติกกันโต วิสโย เอติสสา" มาจาก "มีอารมณ์อันล่วงโลก" บทว่า "โลเก ภวา" มาจาก "มีอยู่ในโลก" เป็นวิคคหะ. บทว่า "วิเสสัสสะ ปกาลิกา" เป็นการบัญญัติอติสยวุตติที่ยังไม่เป็นที่รู้จัก โดยการกล่าวตามคุณที่รู้จักกันดีว่า "นั่นพึงเป็นอติสยวุตติ" เหมือนอย่างว่า "ผู้ใดมีตุ้มหู ผู้นั้นคือเทวทัต" ฉะนั้น. ความแตกต่างระหว่างบทที่กล่าวตามและบทที่ถูกกล่าวตาม พึงเห็นในทำนองเดียวกันนี้ในเบื้องบน. 174. Lokiyātisayasse’te, Bhedā ye jātiādayo; Paṭipādīyate tva’jja, Lokātikkantagocarā. บรรดาความแตกต่างเหล่านี้ คือชาติเป็นต้น ที่เป็นของโลกิยาติสยะ. ส่วนในบัดนี้ โลกาติกกันตโคจร (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ย่อมถูกแสดง. 174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce? Āha ‘‘loka’’iccādi. Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro, alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ, tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa bhedā, yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ, tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati, evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati, sā ukkaṃsoti vuccati. Sā ca vutti alaṅkārasaddena vuccate. Sā pana atisayavuttiyeva. Tenevāha ‘‘lokiyātisayassete, bhedā ye jātiādayo’’ti. Yato evaṃ, tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘paṭī’’tiādi. Tusaddo bhede. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho. 174. ถ้าหากว่า อติสยวุตติมี ๒ ประเภทนี้ แตกต่างจากสภาววุตติเป็นต้นหรือ? ท่านกล่าวว่า "โลก" เป็นต้น. เพราะชาติเป็นต้น ย่อมกล่าวซึ่งรูปอันวิจิตรของเนื้อความแห่งบท ฉะนั้น สภาววุตติที่เป็นเครื่องแสดงรูปอันวิจิตรก็เป็นอลังการ, ส่วนอลังการิยะเป็นเพียงวัตถุเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น บรรดาความแตกต่างและความพิเศษทั้งหลาย คือสภาววุตติเป็นต้นเหล่านี้ จึงเป็นความแตกต่างของโลกิยาติสยะ. เหมือนอย่างว่า ความงามตามธรรมชาติที่มีอยู่ในร่างกาย เครื่องประดับมีสร้อยมุกดาเป็นต้นที่บำรุงความงามนั้น ก็เรียกว่า อลังการ. ฉันใด ในการประพันธ์ก็ฉันนั้น ธรรมดาที่เป็นเหตุแห่งวัตถุอันเป็นอลังการิยะที่ถูกยกย่องด้วยวุตติใด วุตตินั้นก็เรียกว่า อุกกังสะ. และวุตตินั้นก็ถูกเรียกว่า อลังการะ. แต่วุตตินั้นก็คืออติสยวุตตินั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรดาความแตกต่างเหล่านี้ คือชาติเป็นต้น ที่เป็นของโลกิยาติสยะ" ดังนี้. เพราะเหตุที่เป็นอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏี" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า โลกาติกกันตวิสยา (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ก็พึงแสดงต่างหาก. บทว่า "ตุ" เป็นบทแสดงความแตกต่าง. ความสัมพันธ์คือ "แต่ในบัดนี้ โลกาติกกันตโคจร (อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก) ย่อมถูกแสดง." 174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘lokiye’’ccādimāha. Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘jātyādayo’’ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedā visesā, ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā. Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti. Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati. Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘līlāvikantisubhago’’ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘paṭipādīyate’’ccādinā. Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati. Loke bhavoti ca, tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ. 174. บัดนี้ เพื่อแสดงว่า อติสยวุตติแม้ทั้ง ๒ ประเภทนี้ ไม่ต่างจากสภาววุตติเป็นต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "โลกิเย" เป็นต้น. ความแตกต่างและความพิเศษทั้งหลาย คือชาติสภาววุตติและคุณสภาววุตติเป็นต้น ที่ถูกระบุว่า "ชาติเป็นต้น" โดยโวหารที่อาศัย เพราะเป็นเครื่องประกาศซึ่งรูปอันวิจิตรที่อยู่ในอรรถแห่งบทมีชาติและคุณเป็นต้นเหล่านี้ เป็นความแตกต่าง เป็นส่วนประกอบของโลกิยาติสยะ คือโลกิยาติสยวุตตินั่นเอง. ในบรรดาเหล่านั้น โลกิยาติสยวุตติ คือชาติสภาววุตติและคุณสภาววุตติเป็นต้นนั่นเอง. วุตตินี้เองที่เป็นเครื่องแสดงรูปอันวิจิตร ก็เรียกว่า อุกกังสะ. เมื่อตัวอย่างว่า "ลีลาวิกันติสุภโค" เป็นที่เข้าใจได้ด้วยโลกิยาติสยวุตติอย่างนี้ ท่านจึงรับรองสิ่งที่จักกล่าวต่อไปด้วยบทว่า "ปฏปาทียเต" เป็นต้น. แต่ในบัดนี้ อติสยวุตติที่มีอารมณ์อันล่วงโลก ย่อมถูกแสดง คือย่อมให้สำเร็จด้วยตัวอย่าง. และประโยคว่า "Loke bhavo" และ "tassa atisayo ādhikkami" เป็นรูปวิเคราะห์. 175. Pivanti dehakantī ye, Nettañjalipuṭena te; Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ, Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ. ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา, ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ผู้ทรงกำจัดตัณหา ไฉนจึงไม่สามารถกำจัดตัณหาของชนเหล่านั้นได้เล่า? 175. Tamudāharati ‘‘pivanti’’ccādinā. Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti, esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati. Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi. Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti. Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto. 175. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยบทว่า "ปิวันติ" เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกาย คือความงามแห่งพระวรกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ซึ่งเป็นกระพุ้งมืออันนับว่าเป็นดวงตาทั้งสองของตน, (รัศมีนั้น) ย่อมกำจัด คือติดตามกำจัดตัณหา คือความกระหาย หรือโลภะของชนเหล่านั้น. แม้พระองค์จะเป็นผู้กำจัดตัณหา ไฉนจึงไม่สามารถ คือไม่สามารถเพื่อจะห้ามได้เล่า? เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถ? ชื่อว่าผู้กำจัดตัณหา ย่อมขจัดตัณหาเท่านั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสภาวะความมากแห่งรัศมีกาย โดยล่วงภาวะปกติของโลก แม้เมื่อกำจัดอยู่ ก็ยังขจัดได้. 175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘pivanti’’ccādinā. Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti, esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti. Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo. Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho. Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo, tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti. Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma. Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva. Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti, evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla’’miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma. Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti. Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo. Dehe kantīti ca, añjalīyeva puṭoti ca, nettāniyeva añjalipuṭoti ca, taṇhaṃ haratīti ca viggaho. 175. บัดนี้ ท่านแสดงตามที่รับรองไว้ด้วยบทว่า "ปิวันติ" เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ชนเหล่าใดดื่มรัศมีกาย คือความงามแห่งพระวรกายของพระองค์ด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ซึ่งเป็นกระพุ้งมืออันนับว่าเป็นดวงตา, แม้พระองค์จะเป็นผู้กำจัดตัณหา คือเป็นผู้ทำลายตัณหาของสัตว์ทั้งปวง ไฉนจึงไม่สามารถกำจัด คือห้ามตัณหา คือความกระหาย หรือโลภะของสาธุชนเหล่านั้นได้เล่า? เพราะเหตุไรจึงไม่สามารถ? ในที่นี้ การดื่มชื่อว่าย่อมบรรเทาความกระหาย เป็นสภาพของโลก. ส่วนอรรถว่า "ไม่สามารถกำจัดตัณหาได้" เป็นอรรถที่ล่วงสภาพของโลก. ความเป็นที่รักยิ่งของรัศมีทั้งหลาย เป็นอติสยธรรม, ส่วนวุตติของธรรมนั้น ย่อมเป็นไปโดยกระทำอรรถอันล่วงโลกว่า "ไม่สามารถกำจัดตัณหาได้" ให้เป็นอารมณ์. แต่วุตตินั้น ชื่อว่า วังกวุตติ เพราะกล่าวว่า ความเป็นที่รักยิ่งของรัศมีทั้งหลายที่ประสงค์จะกล่าว ไม่สามารถในการกำจัดตัณหาได้ แล้วจึงแสดง. แม้อุปมาและรูปกะเป็นต้นที่กำลังกล่าวอยู่ ก็เป็นวังกวุตติ เพราะเป็นการประกาศอรรถที่ประสงค์ด้วยวิธีอื่นนั่นเอง. เหมือนอย่างว่า เครื่องประดับมีกำไล มงกุฎ และสร้อยคอเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยอาการกระตุ้นความงามตามธรรมชาติของร่างกายมีความอ้วนเป็นต้น ก็ชื่อว่า อลังการ. ฉันใด ในวัตถุอันควรประดับที่นับว่าเป็นร่างกายแห่งการประพันธ์ วาจาที่หักเหว่า "พระองค์เป็นผู้กำจัดตัณหา แต่ไม่สามารถกำจัดตัณหาของชนผู้ดื่มรัศมีเหล่านี้ได้" ย่อมประดับโดยกระตุ้นความน่ารักยิ่งเป็นต้นที่มีอยู่ ก็ชื่อว่า อลังการ ฉันนั้น. ชื่อว่าอลังการิยะ คือความมากแห่งความเป็นที่รักของรัศมีที่ควรประดับ. แม้ในเบื้องบน ความแตกต่างระหว่างอลังการและอลังการิยะ และลำดับการประกอบตามความเหมาะสม ก็พึงเห็นในทำนองเดียวกันนี้. และบทว่า "Dehe kanti", บทว่า "Añjalīyeva puṭo", บทว่า "Nettāniyeva añjalipuṭo" และบทว่า "Taṇhaṃ harati" เป็นรูปวิเคราะห์. 176. Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā; Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā. ความมีธรรมเสมอกันของอุปมานะและอุปเมยยะ พึงเป็นอุปมา. และอุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ พึงรู้ได้ด้วยศัพท์, พึงรู้ได้ด้วยอรรถ และมีอรรถแห่งประโยคเป็นวิสัย. 176. Upamaṃ niddisati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamīyate anenāti upamānaṃ, padumādikavatthu. Padumādiko tu saddo upamānavācako. Upamīyatīti upameyyaṃ, mukhādikavatthu. Mukhādiko saddo tu upameyyavācako. Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca. Sadhammattanti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo, tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃ upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā, upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā. Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro. Katividhā sāti āha ‘‘sadda’’iccādi. Saddo ca attho ca, tehi gammā patīyamānā saddatthagammā. Vākyaṃ padasamudāyo. Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti. 176. ท่านอธิบายอุปมาด้วยบทว่า "อุปมาเน" เป็นต้น. สิ่งที่เขาเปรียบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อุปมานะ คือวัตถุมีดอกบัวเป็นต้น ส่วนศัพท์มีปทุมะเป็นต้น เป็นศัพท์บอกอุปมานะ. สิ่งที่เขาเปรียบ ชื่อว่า อุปเมยยะ คือวัตถุมีหน้าเป็นต้น ส่วนศัพท์มีมุขะเป็นต้น เป็นศัพท์บอกอุปเมยยะ. ของอุปมานะและอุปเมยยะเหล่านั้น คือวัตถุมีดอกบัวและวัตถุมีหน้าเป็นต้น. บทว่า "สธัมมัตตะ" คือ ธรรมที่เสมอกัน คือความมีรัศมี เป็นธรรมเสมอกันของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า สธัมมะ, ภาวะของสธัมมะนั้น คือความเกี่ยวข้องกับธรรมที่เสมอด้วยเครื่องหมายแห่งการเป็นไปของศัพท์ว่า สธัมมะ ชื่อว่า สธัมมัตตะ. อุปมาพึงมีได้โดยตั้งอยู่บนอุปมานะและอุปเมยยะ โดยกระทำว่าความเกี่ยวข้องที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นสิ่งที่ถูกเปรียบ. อุปมานั้นเป็นวิธีแสดงความยิ่งยวดของธรรมที่เป็นอลังการิยะ. อุปมามีกี่อย่าง? จึงกล่าวว่า "สัททะ" เป็นต้น. อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์และอรรถเหล่านั้น ชื่อว่า สัททัตถคัมมา. วากยะ คือหมู่แห่งบท อรรถของประโยคนั้นเป็นวิสัย คือเป็นโคจรของอุปมาใด อุปมานั้นชื่อว่า วากยัตถวิสยา. อุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ สัททคัมมา อัตถคัมมา และวากยัตถวิสยา. 176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā, sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca, iti evaṃ tidhā tippakārā hoti. Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti, tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti, upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimādisaddopi tadatthena upamā nāma hoti, upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo. Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati, upamīyatīti upameyyaṃ, ānanādi, upamānañca upameyyañcāti ca, samāno ca so dhammo ceti ca, tassa bhāvoti ca, saddo ca attho cāti ca, tehi gammāti ca, vākyassa atthoti ca, so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ. 176. บัดนี้ จะอธิบายอุปมาลังการด้วยบทว่า 'อุปมานะ' เป็นต้น ความเป็นผู้มีธรรมร่วมกันของบททั้งหลายที่เป็นอุปมานะและอุปเมยยะ คือพระจันทร์และกลีบอุบลเขียวเป็นต้น และหน้าและดวงตาเป็นต้น คือความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกัน มีความงามและความอวบอิ่มเป็นต้น พึงชื่อว่า อุปมา อุปมานั้นเป็นวิธีแสดงความยิ่งของวัตถุที่พึงประดับ อุปมานั้นพึงรู้ได้ด้วยศัพท์และอรรถ คือเป็นสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์) อัตถคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยอรรถ) และวากยัตถวิสยา (มีอรรถแห่งประโยคเป็นวิสัย) ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๓ อย่าง ๓ ประเภท ในอุปมานี้ การประกอบด้วยธรรมอันนับว่าเป็นสธัมมะ คือความมีความงามและความอวบอิ่มเป็นต้นที่เสมอกันและกัน ของบททั้งหลายมีพระจันทร์และหน้าเป็นต้น ซึ่งเป็นอุปมานะและอุปเมยยะ ชื่อว่า อุปมา เพราะอรรถแห่งอุปมาตั้งอยู่และปรากฏอยู่ในบทเหล่านั้น ส่วนพระจันทร์เป็นต้นที่อาศัยอุปมานั้น ชื่อว่า อุปมา โดยโวหารที่อาศัย แม้ศัพท์มีจันทิมาเป็นต้น ที่แสดงอรรถมีพระจันทร์เป็นต้น ซึ่งเป็นอุปมานะ ก็ชื่อว่า อุปมา โดยอรรถนั้น แม้ภาวะแห่งอุปเมยยะของศัพท์ที่แสดงอุปเมยยะและสิ่งที่อาศัยอุปเมยยะ ก็พึงเห็นได้ด้วยประการฉะนี้ โดยวิเคราะห์ว่า 'สิ่งที่เขาเปรียบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อุปมานะ' คือพระจันทร์เป็นต้น 'สิ่งที่เขาเปรียบ ชื่อว่า อุปเมยยะ' คือหน้าเป็นต้น และบทว่า 'อุปมานะและอุปเมยยะ' และบทว่า 'ธรรมนั้นเสมอกัน' และบทว่า 'ภาวะของสิ่งนั้น' และบทว่า 'ศัพท์และอรรถ' และบทว่า 'พึงรู้ได้ด้วยสิ่งเหล่านั้น' และบทว่า 'อรรถของประโยค' และบทว่า 'อรรถนั้นเป็นวิสัยของอุปมาใด' เป็นรูปวิเคราะห์ 177. Samāsapaccayevādī, saddā tesaṃ vasā tidhā; Saddagammā samāsena, munindo candimānano. ศัพท์ทั้งหลายมีสมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของศัพท์เหล่านั้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์โดยสมาส คือ 'มุนินโท จันทิมานโน' (พระมุนีผู้เป็นจอม มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์) 177. Tattha saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘samāsa’’iccādi. Samāso ca paccayo ca ivādi ca, te saddā nāma, saddasaddena samāsādayo vattumadhippetāti attho. Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti, samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso. Udāharati ‘‘munindo candimānano’’ti, candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano. Ettha ca candimaṃ upamānaṃ, ānanaṃ upameyyaṃ, rucirattaṃ dhammo, candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viyasaddo, tesu sādhāraṇadhammavācakassa viyasaddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā, ettha pana viyasaddo candimāsaddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati, mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate, evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ. 177. ในอุปมานั้น เพื่อแสดงว่าอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ก็มี ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า 'สมาส' เป็นต้น สมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น ศัพท์เหล่านั้นชื่อว่า สัททะ (ศัพท์) อธิบายว่า มีความประสงค์จะกล่าวสมาสเป็นต้นด้วยศัพท์ว่า สัททะ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้นเหล่านั้น คือ สมาสสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส) ปัจจัยสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นปัจจัย) และอิวาทิสัททคัมมา (พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มีอิวะเป็นต้น) คำที่เหลือคือ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส ยกตัวอย่างว่า 'มุนินโท จันทิมานโน' ผู้ใดมีหน้าอันงามดุจพระจันทร์ ผู้นั้นชื่อว่า จันทิมานโน (มีหน้าดุจพระจันทร์) ในอุปมานี้ พระจันทร์เป็นอุปมานะ หน้าเป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นธรรม ศัพท์ว่า 'วิยะ' เป็นเครื่องแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของพระจันทร์และหน้า ในอุปมาเหล่านั้น ไม่มีการใช้ศัพท์บอกธรรมที่เสมอกัน (คือรุจิระ) และศัพท์เครื่องแสดงอุปมา (คือวิยะ) เพราะกล่าวด้วยสมาสแล้ว แต่ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ที่ประกอบกับศัพท์ว่า 'จันทิมา' ซึ่งเป็นศัพท์บอกอุปมานะ ย่อมกล่าวถึงความคล้ายคลึงที่อยู่ในพระจันทร์เท่านั้น ส่วนความคล้ายคลึงที่อยู่ในหน้า ย่อมปรากฏโดยความสามารถ พึงเห็นเช่นนี้ 177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘samāse’’ccādi. Samāsapaccayevādī samāso, āyādipaccayā, ivādayo ca saddā nāma, tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti. Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘munindo candimānano’’ti. Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti, samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca, saddena gammāti ca, munīnaṃ indoti ca, candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho. Ettha ‘‘candimā’’ti upamānaṃ, ‘‘ānana’’nti upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo, ‘‘viyā’’ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca, candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃ joteti, iha sādhāraṇadhammavācakassa rucirasaddassa, tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viyasaddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā. Ettha upamānavācakena candimāsaddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti, mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate. Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti. 177. ในอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น เพื่อแสดงความเป็น ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า 'สมาส' เป็นต้น สมาส ปัจจัยมีอายะเป็นต้น และอิวะเป็นต้น ชื่อว่า ศัพท์ อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่าง โดยความแตกต่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้นเหล่านั้น คือ สมาสสัททคัมมา ปัจจัยสัททคัมมา และอิวาทิสัททคัมมา จึงมี ๓ อย่าง อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นสมาส เรียกว่า 'มุนินโท จันทิมานโน' พระมุนีผู้เป็นจอม คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงประกอบด้วยพระพักตร์อันงามน่ารื่นรมย์ดุจพระจันทร์ ชื่อว่า จันทิมานโน และบทว่า 'สมาส ปัจจัย และอิวะเป็นต้น' และบทว่า 'พึงรู้ได้ด้วยศัพท์' และบทว่า 'จอมแห่งมุนี' และบทว่า 'ผู้ใดมีหน้าอันงามดุจพระจันทร์' เป็นวิคคหะ ในอุปมานี้ 'จันทิมา' เป็นอุปมานะ 'อานนะ' เป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นธรรมที่เสมอกันของอุปมานะและอุปเมยยะ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ย่อมแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันว่า ความงามที่อยู่ในหน้ามีอยู่ในพระจันทร์ และความงามที่อยู่ในพระจันทร์มีอยู่ในหน้าของทั้งสอง คือพระจันทร์และหน้า ในที่นี้ ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'รุจิระ' ซึ่งเป็นศัพท์บอกธรรมที่เสมอกัน และศัพท์ว่า 'วิยะ' ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอุปมาอันนับว่าเป็นธรรมที่เสมอกัน เพราะอรรถเหล่านั้นกล่าวด้วยสมาสแล้ว ในที่นี้ ศัพท์ว่า 'วิยะ' ที่ประกอบกับศัพท์ว่า 'จันทิมา' ซึ่งเป็นศัพท์บอกอุปมานะ ย่อมแสดงความคล้ายคลึงที่อยู่ในพระจันทร์ ส่วนความคล้ายคลึงที่อยู่ในหน้า ย่อมปรากฏโดยความสามารถ เพราะเหตุนั้น หน้าที่มาถึงความเสมอกับพระจันทร์ ย่อมไม่มีได้หากปราศจากความคล้ายคลึงของพระจันทร์กับหน้า ดังนั้น ความไม่เป็นไปโดยประการอื่น ชื่อว่า ความสามารถ 178. Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate; Munindanayanadvandaṃ, nīluppaladalīyati. ปัจจัยมีอายะเป็นต้น อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยปัจจัยเหล่านั้น คือ 'วทนัง ปังกชายเต' (หน้าย่อมประพฤติดุจดอกบัว) 'มุนินทะนยนทวันทัง นีลุปปาลทลียติ' (ดวงตาคู่ของพระมุนีผู้เป็นจอม ย่อมประพฤติดุจกลีบอุบลเขียว) 178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādīti āyaīyakapaccayādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati. Udāharati ‘‘vadana’’miccādi. Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate. Etthāpi paṅkajamupamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ, rucirattaṃ sadhammo, paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako ivasaddo. Tattha rucira ivasaddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ. Evamuparipi. 178. บัดนี้จะแสดงอุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยศัพท์ที่เป็นปัจจัยด้วยบทว่า 'อายะ' เป็นต้น บทว่า 'อายะ' เป็นต้น คือปัจจัยมีอายะและอียะเป็นต้น ชื่อว่า ปัจจัยสัททะ (ศัพท์ที่เป็นปัจจัย) อุปมาที่พึงรู้ได้ด้วยปัจจัยสัททะเหล่านั้น เรียกว่า อุปมา ยกตัวอย่างว่า 'วทนะ' เป็นต้น 'ย่อมประพฤติงามดุจดอกบัว' ชื่อว่า ปังกชายเต (ย่อมประพฤติดุจดอกบัว) ในอุปมานี้ ดอกบัวเป็นอุปมานะ หน้าซึ่งเป็นประธานของกิริยาประพฤติเป็นอุปเมยยะ ความงามเป็นสธัมมะ ศัพท์ว่า 'อิวะ' เป็นเครื่องแสดงความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของดอกบัวและหน้า ในอุปมานั้น ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'รุจิระ' และศัพท์ว่า 'อิวะ' เหมือนที่กล่าวมาแล้ว เพราะกล่าวด้วยปัจจัยแล้ว พึงทราบในที่ทั้งปวงด้วยประการฉะนี้ แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน 178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘āyādi’’ccādinā. Āyādī ‘‘āya īya ka’’itiādayo paccayā paccayasaddā nāma, tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘vadanaṃ…pe… dalīyatī’’ti. Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati. Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati. Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca, paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca, munindassa nayanadvandamiti ca, nīluppalassa dalamiti ca, tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘paṅkaja’’miti ca ‘‘nīluppala’’miti ca upamānaṃ, ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃ nayanadvandañca upameyyaṃ, rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo, upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako ivasaddo, tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo. Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo. 178. บัดนี้ ท่านแสดงอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัย ด้วยบทว่า "อายาทิ" เป็นต้น. ศัพท์ปัจจัยทั้งหลายมี "อายะ อียะ กะ" เป็นต้น ชื่อว่าศัพท์ปัจจัย, อุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัยเหล่านั้น ท่านเรียกว่า (อุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์ปัจจัย) ในประโยคว่า "วทนํ...เป... ทลียติ" เป็นต้น. 179. Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā; Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā. ศัพท์มี อิวะ, วา, ตุลยะ, สมานะ, นิภะ, สันนิภะ, ยถา, สังกาสะ, ตุลิตะ, ปกาสะ, ปฏิรูปกะ. 180. Sarīsarikkha saṃvādī, virodhī sadisā viya; Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho’pamito’pamā. สรีสริกขะ, สังวาที, วิโรธี, สทิสา, วิยะ, ปฏิปักขะ, ปัจจนีกะ, สปักขะ, อุปมิตะ, อุปมา. 181. Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā; Savaṇṇā’bhā paṭinidhi, sadhammādi salakkhaṇā. ปฏิพิมพะ, ปฏิฉันนะ, สรูปะ, สมะ, สัมมิตะ, สวัณณะ, อาภา, ปฏินิธิ, สธัมมาทิ, สลักขณะ. 182. Jayatya’kkosati hasati, patigajjati dūbhati; Usūyatya’vajānāti, nindati’ssati rundhati. ชยติ, อักโกสติ, หสติ, ปฏิคัชชติ, ทูภติ, อุสูยติ, อวชานาติ, นินทติ, อิสสติ, รุนธติ. 183. Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati; Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenādhirohati. ย่อมขโมยความงามของเขา, ย่อมปล้นความงามของเขา, ย่อมวิวาทกับเขา, ย่อมขึ้นเทียบเท่าเขา. 184. Kacchaṃvigāhate tassa, tamanvetya’nubandhati; Taṃsīlaṃ, taṃ nisedheti, tassa cānukaroti’me. ย่อมหยั่งลงสู่รักแร้ (ชิงชัย) ของเขา, ย่อมไปตามและติดตามเขา, มีปกติเช่นนั้น, ย่อมห้ามเขา, และย่อมทำตามเขาเหล่านี้. 179-184. Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho. Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva…pe… sannibhā. Saddamapekkhiya pulliṅgatā. Evamuparipi yathāyogaṃ. ‘‘Sadhammādī’’ti ādisaddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho. Jayaticcādīsu kammaṃ. 179-184. มีความเชื่อมโยงว่า ศัพท์มีอิวะเป็นต้น ชื่อว่า "อิวาทิ" เหล่านี้. ในสมาสทวันทวะว่า อิวะ และ วา และ ตุลยะ และ สมานะ และ นิภะ และ สันนิภะ เป็น "อิวะ...เป... สันนิภา". ความเป็นปุลลิงค์ (ในคำว่า สันนิภา) เพราะเพ่งถึงศัพท์ (คือ อุปมาสัททะ). แม้ในบทต่อๆ ไป ก็พึงทราบตามสมควร. ด้วย "อาทิ" ศัพท์ในบทว่า "สธัมมาทิ" เป็นการสงเคราะห์เอาศัพท์ว่า สาธารณะ และ สัจฉายะ เป็นต้น. ในบทมี "ชยติ" เป็นต้น มีกรรม (ที่ต้องประกอบ). 179- 184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ivādayo nāma ete’’ti dasseti ‘‘ivādi’’ccādinā. Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho, tassa cāti casaddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā. ‘‘Sadhammādī’’tiādisaddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā. Nindati issatīti padacchedo, ime dvepaññāsa ivādayo nāma. ‘‘Jayati akkosati hasati’’iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva, ‘‘sandhisamāsā addhassā’’ti vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhatipadato pubbeyeva samāso kātabbo, no ce, asamāsoti gahetabbo. Tassa coreti sobhaggamiccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso, vākye kevalapadānīti vā gahetabbo. Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho, avayavattho pana pākaṭoyeva. 179-184. ในอธิการว่าด้วยอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้น ก่อนอื่น ท่านแสดงว่า "ศัพท์เหล่านี้ชื่อว่า อิวาทิ" ด้วยบทว่า "อิวาทิ" เป็นต้น. บทว่า "อิวาทิ" นี้ มีความเชื่อมโยงกับบทว่า "อิเม" ในคาถาที่ 6, และพึงประกอบบทว่า "สันนิภา" เป็นต้น โดยประกอบ "จะ" ศัพท์ในที่ที่ควรประกอบ. ด้วย "อาทิ" ศัพท์ในบทว่า "สธัมมาทิ" ท่านรับเอาศัพท์ว่า "สาธารณะ" และ "สัจฉายะ" เป็นต้น. การตัดบทว่า "นินฺทติ อิสฺสติ", ศัพท์ 52 เหล่านี้ ชื่อว่า "อิวาทิ". บทมี "ชยติ อกฺโกสติ หสติ" เป็นต้น เป็นการเลียนแบบ (อนุกรณะ) สิ่งที่ถูกเลียนแบบ (อนุกริยะ) อันได้แก่กริยาบทนั้นๆ จึงเป็นสมาสทวันทวะนั่นเอง, เพราะคำว่า "สนฺธิสมาสา อทฺธสฺสา" กล่าวไว้ว่า เมื่อไม่พบสนธิและสมาสในระหว่างกึ่งคาถา จึงควรทำสมาสก่อนบทว่า "ทูภติ" เท่านั้น, หากไม่ทำ พึงทราบว่าเป็นอสมส. แม้ในบทว่า "ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ" เป็นต้น ก็เป็นสมาสเพราะเป็นการเลียนแบบประโยค หรือพึงทราบว่าเป็นบทเดี่ยวๆ ในประโยค. เพราะศัพท์ทั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของ "อิวะ" ศัพท์ จึงมีอรรถว่า "เหมือน" ในที่ทุกแห่ง, ส่วนอรรถของส่วนประกอบนั้นปรากฏชัดอยู่แล้ว. 185. Upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvihi; Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati. บัดนี้ ชนิดแห่งอุปมาบางอย่าง ย่อมถูกแสดง ด้วยศัพท์เหล่านี้ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงความเป็นสาธารณธรรมของอุปมาและอุปเมยยะ. 185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāna’’iccādi. Kecīti iminā apariyantattamesaṃ dasseti. Tathā ca vakkhati ‘‘pariyanto vikappāna’’ntiādi. Niyyanti udāharīyanti. 185. เมื่อแสดงขอบเขตแห่งการใช้ศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้นแล้ว ท่านจึงรับรองเพื่อแสดงชนิดแห่งอุปมาด้วยบทว่า "อุปมานะ" เป็นต้น. ด้วยบทว่า "เกจิ" ท่านแสดงความไม่สิ้นสุดของอุปมาเหล่านั้น. และท่านจะกล่าวต่อไปว่า "ปริยนฺโต วิกปฺปานํ" เป็นต้น. บทว่า "นียันติ" หมายถึง ถูกยกมาเป็นตัวอย่าง. 185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho. Vibhāvihi pakāsakehi. Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti. 185. บัดนี้ ท่านย่อมรับรองเพื่อแสดงอุปมาที่พึงรู้ด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้น ด้วยบทว่า "อุปมาโน" เป็นต้น. บทว่า "อุปมาโนปเมยฺยานํ สธมฺมตฺตํ" หมายถึง ความเกี่ยวข้องด้วยธรรมที่เสมอกัน. บทว่า "วิภาวิหิ" หมายถึง ด้วยศัพท์ที่เป็นเครื่องประกาศ. ชนิดแห่งอุปมาบางอย่างที่พึงทราบด้วยศัพท์มี "อิวะ" เป็นต้นเหล่านี้ เพราะความที่อุปมามีไม่สิ้นสุด ในบัดนี้ เมื่อได้โอกาสแล้ว จึงถูกนำมาแสดงเพียงเพื่อเป็นตัวอย่าง. 186. Vikāsipadumaṃ’vā’ti-sundaraṃ sugatānanaṃ; Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā. พระพักตร์ของพระสุคต งดงามดุจดอกบัวที่กำลังบาน. นี้ชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะแสดงธรรมที่เสมอกัน. 186. ‘‘Vikāsi’’ccādi. Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ. Kimiva? Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya. Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti. Kasmā? Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato. 186. บทว่า "วิกาสิ" เป็นต้น. บทว่า "สุคตานนํ" หมายถึง พระพักตร์ของพระจอมมุนี "อติสุนฺทรํ" คือ งดงามยิ่งนัก. งดงามเหมือนอะไร? "วิกาสิปทุมํว" เหมือนดอกบัวที่กำลังบาน. อุปมาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า "ธัมโมปมา". เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการแสดงธรรม คือ คุณลักษณะที่งดงามอันเสมอกันของพระพักตร์และดอกบัว โดยการชี้แจงถึงความงดงาม. 186. Udāharaṇamāha ‘‘vikāsi’’ccādinā. Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti. Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti. Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti. Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya ivasaddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo. 186. ท่านกล่าวตัวอย่างด้วยบทว่า "วิกาสิ" เป็นต้น. พระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า งดงามยิ่งนัก ดุจดอกบัวที่กำลังบาน. อุปมาเช่นนี้ ชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะเป็นการแสดงธรรมที่เสมอกัน คือการแสดงคุณที่เสมอกันว่า "งดงามยิ่งนัก". บทว่า "อติสุนฺทรํ" ชื่อว่า "ตุลยธรรม" เพราะเป็นการประกาศคุณที่เป็นสาธารณะของดอกบัวและพระพักตร์. ในที่นี้ มีอธิบายว่า แม้ความเกี่ยวข้องกับธรรมที่เสมอกันอันมีอยู่ในดอกบัว ซึ่งเรียกว่าอุปมา จะถูกส่องให้เห็นด้วย "อิวะ" ศัพท์ก็ตาม แต่เพราะท่านกล่าวว่า "งดงามยิ่งนัก" อุปมาตามที่กล่าวมานั้นจึงชื่อว่า "ธัมโมปมา" เพราะประกอบด้วยธรรม. 187. Dhammahīnā mukha’mbhoja-sadisaṃ munino iti; Viparītopamā tulya-mānanena’mbujaṃ tava. พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว (ไม่มีการระบุคุณลักษณะ) นี้ชื่อว่า "ธัมมหีนะ". ส่วนอุปมาว่า "ดอกบัวเสมอด้วยพระพักตร์ของพระองค์" นี้ชื่อว่า "วิปรีโตปมา". 187. ‘‘Dhamma’’iccādi. Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ. Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā, sā tu atthavasā gamyate. Kathamaññathā yujjatīti? Ettha pana sadisasaddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati, ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate. Evamīdisaṃ ñeyyaṃ. ‘‘Viparīte’’ccādi. Munīti gamyate sutattā, bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā. Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā. Evamuparipi. 187. บทว่า Dhamma เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนีผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า เสมอคือเท่ากันกับดอกบัวคือปทุม. อุปมานี้ชื่อว่าธัมมหีโนปมา เพราะไม่ได้ระบุคุณคือความงามไว้ แต่คุณนั้นย่อมทราบได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ. มิฉะนั้นจะประกอบกันได้อย่างไร? อนึ่ง ในอุปมานี้ บทว่า sadisa (เหมือน) เป็นวิเสสนะของพระพักตร์ซึ่งเป็นอุปเมยยะ จึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์เท่านั้น ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัวย่อมทราบได้ด้วยกำลัง (แห่งคำ). พึงทราบอย่างนี้. บทว่า Viparīte เป็นต้น. บทว่า Munī ทราบได้เพราะได้ยินมาแล้ว (จากบทก่อน), ดูก่อนพระมุนี ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์ของท่าน อุปมานี้เป็นวิปรีโตปมา. แม้จะเป็นธัมมหีนะ (ขาดคุณบท) แต่เพราะกล่าวโดยกลับกันกับความนิยม จึงเรียกด้วยชื่อนั้น (วิปรีโตปมา). แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นกัน. 187. ‘‘Dhammahīne’’ccādi. ‘‘Mukhambhojasadisaṃ munino’’tyayaṃ upamā. Dhammahīnā tulyadhammapakāsakasundarādisaddahīnattā dhammahīnā nāma. Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce? Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti. Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asati kathaṃ bhavatīti? Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti, ivapariyāyo sadisasaddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti, tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati, ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate. He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā. ‘‘Ambujena ānanaṃ tulya’’nti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ānanena ambujaṃ tulya’’nti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti. ‘‘Sutānumitesu sutasambandho balavā’’ti vuttattā ettha ‘‘munī’’ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘munino’’ti sutattā labbhamāno ‘‘tavā’’ti tumhasaddasannidhānena āmantanattho viññāyati. Ettha ivapariyāyo tulyasaddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati, ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ. Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. 187. เป็นต้นว่า Dhammahīne. อุปมาว่า 'พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว' นี้ ชื่อว่าธัมมหีนะ เพราะไม่มีบทแสดงธรรมที่เสมอกัน เช่นบทว่า สุนทระ เป็นต้น. หากถามว่า เมื่อไม่มีบทบอก (ธรรมที่เสมอกัน) จะรู้ธรรมที่เสมอกันได้อย่างไร? (ตอบว่า) พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว. ในอุปมานี้ เมื่อไม่มีสาธารณธรรมของพระพักตร์และดอกบัว ความที่พระพักตร์เหมือนดอกบัวจะมีได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยกำลังแห่งลักษณะที่ไม่อาจเป็นไปโดยประการอื่นได้ เพราะบทว่า sadisa ซึ่งเป็นไวพจน์ของ iva เป็นวิเสสนะของพระพักตร์ ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์ ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัวย่อมทราบได้ด้วยกำลังนั่นเอง. ดูก่อนพระมุนี ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์ของท่าน อุปมานี้เป็นวิปรีโตปมา. เพราะกล่าวว่า 'ดอกบัวเสมอกับพระพักตร์' โดยกลับกันกับความนิยมในโลกที่ว่า 'พระพักตร์เสมอกับดอกบัว' แม้จะเป็นธัมมหีนะ (ขาดคุณบท) ก็ชื่อว่าเป็นวิปรีโตปมา. เพราะคำว่า 'ในบรรดาสิ่งที่ได้ยินและสิ่งที่อนุมานได้ สิ่งที่ได้ยินมีความสัมพันธ์ที่แข็งแรงกว่า' ในอุปมานี้ แม้ไม่มีบทว่า Munī ในครึ่งบทหน้า แต่เพราะได้ยินบทว่า Munino (ในคาถาก่อน) จึงได้บทว่า Munī และทราบว่าเป็นอามันตนัตถะ (คำเรียก) เพราะอยู่ใกล้กับตุมหศัพท์ (tava). ในอุปมานี้ บทว่า tulya ซึ่งเป็นไวพจน์ของ iva เป็นวิเสสนะของดอกบัว จึงกล่าวถึงความเหมือนที่อยู่ที่ดอกบัว ส่วนความเหมือนที่อยู่ที่พระพักตร์และสาธารณธรรมของดอกบัวและพระพักตร์ พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วด้วยกำลังเป็นต้น. แม้ในบทต่อๆ ไป พึงประกอบในที่ที่ปรากฏชัดตามสมควร. 188. Tavānana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ; Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato. ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน, พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว; อุปมานี้เป็นอัญญมัญโญปมา เพราะเป็นการเปรียบเทียบซึ่งกันและกัน. 188. ‘‘Tava’’iccādi. Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato. 188. บทว่า Tava เป็นต้น. บทว่า Aññamaññopamānato คือ เพราะเป็นการเปรียบเทียบพระพักตร์และดอกบัวซึ่งกันและกัน ด้วยสิ่งทั้งสองนั้นแก่กันและกัน. 188. ‘‘Tavānani’’ccādi. ‘‘Ambhojaṃ tavānanamiva, te mukhaṃ ambhojamivā’’ti ayamupamā. Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti. Aññamaññassa upamāti ca, aññamaññassa upamānanti ca viggaho. Viggahadvayepi pubbavibhattilopo. Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo. Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattā mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca, ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma. Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca, mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma. 188. บทว่า Tavānana เป็นต้น. อุปมาว่า 'ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน, พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว' นี้ ชื่อว่าอัญญมัญโญปมา เพราะเป็นการเปรียบเทียบซึ่งกันและกัน. วิเคราะห์ว่า Aññamaññassa upamā (อุปมาแก่กันและกัน) และ Aññamaññassa upamānaṃ (เป็นอุปมานะแก่กันและกัน). ในบทวิเคราะห์ทั้งสองมีการลบวิภัตติหน้า. มีการลบวิภัตติหลังด้วยลักษณะการสลับกันของบทมี สัพพะ เป็นต้น. ด้วยลักษณะแห่งสมาส เพราะความต้องการบทอื่นสำเร็จแล้ว ดอกบัวซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับพระพักตร์ และพระพักตร์ซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับดอกบัว จึงชื่อว่าเป็นอุปเมยยะตามลำดับ. และพระพักตร์ซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับดอกบัว และดอกบัวซึ่งเป็น 'บทอื่น' เมื่อเทียบกับพระพักตร์ ชื่อว่าเป็นอุปมานะ. 189. Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ, Locanabbhamuvibbhamaṃ; Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ, Tave’ti abbhutopamā. หากมีดอกบัวใดๆ ที่มีความไหววนแห่งดวงตาและคิ้ว เพื่อจะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์นั้นของท่าน; อุปมานี้เป็นอัพภูโตปมา. 189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanāni ca bhamuyo ca, tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ, taṃ, tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave. Tamīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate. Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti. 189. บทว่า Yadi เป็นต้น. หากมีดอกบัวบางชนิดที่มีความไหววนแห่งดวงตาและคิ้วอยู่ในดอกบัวนั้น. ดอกบัวเช่นนั้นย่อมเหมาะสมที่จะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์คือความเปล่งปลั่งแห่งพระโอษฐ์ของท่าน. อุปมานี้พึงทราบว่าเป็นอัพภูโตปมา เพราะเปรียบพระพักตร์กับดอกบัวด้วยการแสดงเนื้อความอันน่าอัศจรรย์ว่า 'สิ่งนี้ช่างน่าอัศจรรย์จริงหนอ'. 189. ‘‘Yadi’’ccādi. Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā, tamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti. Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma. Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘locanabbhamuvibbhama’’nti iminā jotito. Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā, mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya, tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati. Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘locanāni ca bhamuyo ceti ca, tāsaṃ vibbhamo yasmi’’nti ca viggahe nipphannena bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati. 189. บทว่า Yadi เป็นต้น. หากมีดอกบัวที่น่าอัศจรรย์บางอย่างที่มีลีลาแห่งดวงตาและคิ้ว ดอกบัวนั้นย่อมสามารถทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์คือความเปล่งปลั่งแห่งพระโอษฐ์ของท่านได้. อุปมาเช่นนี้ชื่อว่าอัพภูโตปมา เพราะแสดงธรรมที่น่าอัศจรรย์. ในอุปมานี้ ความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้วที่มีอยู่ในดอกบัว ซึ่งไม่มีอยู่จริงแต่ถูกสมมติว่ามีอยู่จริง ถูกแสดงด้วยวิเสสนะของดอกบัวว่า Locanabbhamuvibbhamaṃ. เพราะฉะนั้น ดอกบัวจึงเป็นอุปมาโดยนัยแห่งนิสสิตโวหาร เพราะเป็นตัวแสดงอุปมาที่นับเนื่องด้วยความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้ว, ส่วนพระพักตร์เป็นอุปเมยยะ และความเกี่ยวข้องกับลีลาแห่งดวงตาและคิ้วที่มีอยู่ในพระพักตร์นั้น หากไม่มีอยู่ในพระพักตร์ จะสามารถทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์เช่นนั้นได้อย่างไร ย่อมทราบได้ด้วยกำลัง. ส่วนสาธารณธรรมที่เรียกว่าลีลาแห่งดวงตาและคิ้วนั้น ย่อมทราบได้เพราะถูกถือเอาแม้ในฐานะที่เป็นคุณีภูตะ (ส่วนขยาย) ด้วยภินนาธิกรณอัญญบทสมาสที่สำเร็จในบทวิเคราะห์ว่า 'ดวงตาและคิ้วทั้งหลาย และลีลาของดวงตาและคิ้วเหล่านั้นมีอยู่ในสิ่งใด'. 190. Sugandhi sobhasambandhi, sisiraṃsuvirodhi ca; Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti, sā silesopamā matā. มีกลิ่นหอม มีความงาม และเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์; พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัวแท้ๆ อุปมานั้นท่านเรียกว่าสิเลโสปมา. 190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsunocandassa virodhi paccanīkaṃ, mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato. Sobhasambandhi kantiyuttaṃ, mukhamambujañca. Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā. 190. บทว่า Sugandhi เป็นต้น. พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว เป็นปฏิปักษ์คือเป็นศัตรูต่อพระจันทร์ เพราะพระพักตร์มีความงามเสมอด้วยพระจันทร์นั้น ส่วนดอกบัวเป็นปฏิปักษ์เพราะมีการหุบลงเมื่อพระจันทร์ขึ้น. ทั้งพระพักตร์และดอกบัวต่างก็มีความงามคือประกอบด้วยความเปล่งปลั่ง. และทั้งสองอย่างนั้นต่างก็มีกลิ่นหอม. อุปมาของพระพักตร์และดอกบัวด้วยการยึดถือคำพ้องความ (สิเลสะ) อย่างนี้ เพราะประกอบเข้ากับอุปมา อุปมานั้นจึงชื่อว่าสิเลโสปมาตามที่กล่าวแล้ว. 190. ‘‘Sugandhi’’ccādi. Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā. Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti. Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti. Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti. Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato sugandhi ca hoti. Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti. Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti. Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca, tassa virujjhati sīleneti ca, paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca, silesavasena vuttā upamāti ca viggaho. Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo, tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti, sā ambujasambandhinā ivasaddena jotitā, mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate. 190. เป็นต้นว่า “สุคนธิ” พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว เป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ (ผู้มีรัศมีเย็น) เพราะมีความเท่าเทียมกัน ส่วนดอกบัวเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ เพราะหุบเมื่อพระจันทร์ขึ้น และมีความงาม คือประกอบด้วยความงามที่อยู่ในพระพักตร์ซึ่งไม่เหมือนใคร ส่วนดอกบัวประกอบด้วยความงามที่อยู่ในดอกบัว และมีกลิ่นหอม เพราะนำมาซึ่งกลิ่นหอมสี่ชนิด ส่วนดอกบัวประกอบด้วยกลิ่นหอมของดอกบัวเท่านั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่าสิเลโสปมา เพราะกล่าวด้วยการเล่นคำด้วยลักษณะที่กระทบถึงสองที่ด้วยบทเดียว บทวิเคราะห์ว่า “มีรัศมีอันเย็น” และ “เป็นปฏิปักษ์ด้วยปกติ” และเพราะได้ความหมายสองอย่างด้วยสามารถแห่งปัจจัย จึงมีการเล่นคำ และความหมายอื่นก็เป็นอลังการในที่นี้ และอุปมาที่กล่าวด้วยการเล่นคำ ในอุปมานี้ กลิ่นหอม ความเกี่ยวข้องกับกระแส (ความงาม) และความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์ เหล่านี้เป็นธรรมที่เสมอกันของดอกบัวและพระพักตร์ซึ่งเป็นอุปมานะและอุปเมยยะ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันที่อยู่ในดอกบัวชื่อว่าอุปมา เพราะเป็นสธรรมะ ซึ่งถูกแสดงด้วยบทว่า “อิวะ” ที่สัมพันธ์กับดอกบัว ส่วนธรรมที่เสมอกันที่อยู่ในพระพักตร์ แม้มีปัจจัยที่ทำในความมีอยู่และความเป็นปกติ ก็พึงทราบด้วยสามารถเท่านั้น 191. Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā; Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sālakānanasobhinī. เพราะถูกกล่าวด้วยบทที่มีรูปเหมือนกัน อุปมานั้นชื่อว่าสันตานูปมา เช่น พวงมาลัยในอุทยานนี้เหมือนหญิงสาวผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผม 191. ‘‘Sarūpa’’iccādi. Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya. Kathaṃ? Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate. Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate, evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate, kasmā? Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘sālakānanasobhinī’’tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate. Yatheti nidassane. 191. เป็นต้นว่า “สรูปะ” พวงมาลัยในอุทยานนี้เหมือนหญิงสาว อย่างไร? หญิงสาวผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผมนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยเรือนผมอันเป็นระเบียบพิเศษ พระพักตร์ที่มีเรือนผมย่อมงดงามด้วยเรือนผมนั้น พวงมาลัยในอุทยานผู้มีความงามแห่งป่าไม้และเรือนผม ย่อมงดงามด้วยป่าไม้ที่หนาแน่นของต้นสาละ ซึ่งเป็นต้นไม้ชนิดหนึ่ง อุปมาเช่นนั้นชื่อว่าสันตานูปมาเช่นนั้น เพราะเหตุใด? แม้มีลักษณะเป็นสิเลโสปมา แต่เพราะถูกกล่าวด้วยบทที่มีรูปเหมือนกัน คือบทว่า “สาละกานนโสภินี” ซึ่งเป็นบทที่แสดงความพิเศษของพวงมาลัยในอุทยานนั้น จึงพึงทราบว่าอุปมานั้นเป็นสันตานูปมา บทว่า “ยถา” เป็นตัวอย่าง 191. ‘‘Sarūpe’’ccādi. Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti, silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Yathe’’ti udāharati. Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti. Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca, sarūpā ca te saddā ceti ca, tehi vāccā upamāti ca, tassā bhāvoti ca, santānena yuttā upamāti ca, uyyānānaṃ mālāti ca, saha alakena vattamānanti ca, tañca taṃ ānanañcāti ca, tena sobhati sīlenāti ca, sālānaṃ kānananti ca, tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ. 191. เป็นต้นว่า "สรุเป" อุปมานั้นชื่อว่า สันตานุปมา เพราะความเป็นคำที่กล่าวด้วยเสียงที่เหมือนกัน และเพราะเป็นคำที่กล่าวด้วยพวงแห่งคำที่มีเสียงเสมอกัน มีความสัมพันธ์ไม่ขาดตอน แม้จะมีการเล่นคำ (สิเลสะ) อยู่ แต่เพราะเป็นคำที่กล่าวด้วยพวงแห่งบทที่ทำสมาสแล้ว จึงชื่อว่า สันตานุปมา นี้เป็นอธิบาย ยกตัวอย่างว่า "ยะถา" พวงมาลัยในอุทยานนี้ แถวอุทยานนี้ งามด้วยป่าไม้สาละ งามด้วยใบหน้าที่มีการจัดแต่งผมที่เรียกว่า อลักกะ เหมือนหญิงสาวที่ยังเยาว์วัย งามด้วยป่าไม้สาละ คือ งามด้วยป่าสาละ และคำว่า "รูปเสมอกันแห่งอุปมาและอุปเมยยะทั้งหลาย" และคำว่า "คำเหล่านั้นมีรูปเสมอกัน" และคำว่า "อุปมาอันคำเหล่านั้นพึงกล่าว" และคำว่า "ความเป็นแห่งอุปมานั้น" และคำว่า "อุปมาที่ประกอบด้วยความสืบเนื่อง" และคำว่า "พวงมาลัยแห่งอุทยานทั้งหลาย" และคำว่า "ที่ดำรงอยู่พร้อมด้วยอลักกะ" และคำว่า "และใบหน้านั้น" และคำว่า "ย่อมงามด้วยปกติ (หรือศีล) นั้น" และคำว่า "และป่าแห่งต้นสาละทั้งหลาย" และคำว่า "ย่อมงามด้วยปกติ (หรือศีล) นั้น" เป็นประโยค 192. Khayī cando bahurajaṃ, padumaṃ tehi te mukhaṃ; Samānampi samukkaṃsī-tya’yaṃ nindopamā matā. พระจันทร์มีแต่ความเสื่อม ดอกบัวมีละอองมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกัน ก็ยังเหนือกว่า อุปมานี้ชื่อว่า นินโทปมา 192. ‘‘Khayī’’iccādi. Cando khayī khayo accayo yasseti, padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti, tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ, khayasaddassa ca rajassa ca dosepi vattanato, saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti. Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā. 192. เป็นต้นว่า "ขยิ" พระจันทร์ชื่อว่า "ขยิ" คือมีความเสื่อมสิ้นไป ดอกบัวชื่อว่า "พหุรชัง" คือมีละอองเกสรมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกับพระจันทร์และดอกบัวที่มีลักษณะเช่นนั้นในเรื่องความงามเป็นต้น ก็ยังเหนือกว่าอย่างยิ่ง เพราะคำว่า "ขยะ" และ "รชะ" ย่อมเป็นไปในความหมายของโทษด้วย และเพราะความเสื่อมที่เป็นโทษและภาวะที่มีละอองมากนั้นไม่มีอยู่ในใบหน้าของท่าน ด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า นินโทปมา เพราะเปรียบเทียบใบหน้ากับพระจันทร์และดอกบัวที่ถูกตำหนิ (ว่ามีความเสื่อมและละออง) 192. ‘‘Khayi’’ccādi. Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti, padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti, tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayarajasaddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti, iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditānaṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti, mukhavisesanena ivasaddapariyāyena samānasaddena mukhagatasadhammo jotito hoti, upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate, apisaddo cettha vattabbantarasamuccaye, samukkaṃsoti vattabbantaro. 192. เป็นต้นว่า "ขยิ" พระจันทร์ชื่อว่า "ขยิ" คือมีสภาพเสื่อมไปทีละส่วนๆ ทุกวัน ตั้งแต่วันปาฏิบทเป็นต้นไป เพราะเข้าใกล้พระอาทิตย์ ดอกบัวชื่อว่า "พหุรชัง" คือประกอบด้วยละอองเกสรมาก ใบหน้าของท่านนั้น แม้จะเหมือนกับพระจันทร์และดอกบัวเหล่านั้นในเรื่องความงามและกลิ่นหอมเป็นต้น ก็ยังเหนือกว่า เพราะคำว่า "ขยะ" และ "รชะ" ย่อมเป็นไปในความหมายของโทษด้วย และเพราะโทษเช่นนั้นที่พึงรู้ได้ด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) ไม่มีอยู่ในใบหน้า จึงมีคุณสมบัติที่เหนือกว่าอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า นินโทปมา เพราะเปรียบเทียบใบหน้ากับพระจันทร์และดอกบัวที่ถูกตำหนิ ด้วยวิเสสนะของใบหน้า และด้วยคำว่า "สมะ" ซึ่งเป็นไวพจน์ของคำว่า "อิวะ" (เหมือน) ธรรมที่อยู่ในใบหน้าจึงถูกแสดงให้ปรากฏ และธรรมที่อยู่ในพระจันทร์และดอกบัวซึ่งเป็นอุปมา และธรรมที่เสมอกันในทั้งสองนั้น ก็พึงรู้ได้ด้วยความสามารถ (ของคำ) อปิศัพท์ในที่นี้ใช้ในการรวมเอาสิ่งอื่นที่พึงกล่าวถึง คำว่า "สมุกกังโส" เป็นสิ่งอื่นที่พึงกล่าวถึง 193. Asamattho mukheni’ndu, jina te paṭigajjituṃ; Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā. ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์ไม่สามารถจะโต้ตอบกับใบหน้าของท่านได้ เพราะพระจันทร์นั้นโง่เขลา (และเย็น) และมีมลทิน อุปมานี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา 193. ‘‘Asamattho’’iccādi. Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo doso assa atthīti kalaṅkī. Saddacchalena dosakathanaṃ. Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho, mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate, ayaṃ paṭisedhopamā siyā. 193. เป็นต้นว่า "อสมาตโถ" ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์นั้นโง่เขลา เย็น และมีมลทิน คือมีโทษที่มีลักษณะเป็นรอยด่างดำเหมือนรอยกวาง การกล่าวโทษด้วยอุบายแห่งเสียง (คำ) พระจันทร์เช่นนั้นไม่สามารถจะโต้ตอบหรือโต้แย้งได้ ส่วนใบหน้าของท่านนั้นบริสุทธิ์และประดับประดาแล้ว เหตุไฉนเล่าพระจันทร์จึงจะเหมือนกับใบหน้านี้ได้ ธรรมที่เสมอกันจึงพึงรู้ได้ด้วยการปฏิเสธ อุปมานี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา 193. ‘‘Asamattho’’ccādi. He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti, ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma. Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ. Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo. ‘‘Paṭigajjitu’’nti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti. 193. เป็นต้นว่า "อสมาตโถ" ข้าแต่พระชินเจ้า พระจันทร์นั้นเย็น ไม่ผ่องใส มีมลทิน หรือมีรอยกระต่าย หรือมีโทษ ไม่สามารถจะคำรามตอบหรือโต้แย้งกับใบหน้าของท่านได้ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปฏิเสโธปมา เป็นประโยคว่า "มีมลทิน" ในที่นี้ เพราะความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เสมอกันของอุปมาและอุปเมยยะที่ชื่อว่า พระจันทร์และใบหน้า ได้ถูกแสดงให้ปรากฏด้วยการปฏิเสธว่า พระจันทร์ที่เย็น ไม่ผ่องใส มีโทษ ไม่สามารถจะเหมือนกับใบหน้าที่บริสุทธิ์ปราศจากมลทินได้ แม้จะมีภาวะเป็นนินโทปมาอยู่ด้วย ก็ชื่อว่า ปฏิเสโธปมา นี้เป็นอธิบาย คำว่า "ปฏิคัชชิตุง" นี้ เพราะเป็นวิเสสนะของพระจันทร์ จึงแสดงธรรมที่อยู่ในพระจันทร์ให้ปรากฏ 194. Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava; Attanāva samaṃ jāta-mitya’sādhāraṇopamā. ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงระดับของพระจันทร์และดอกบัว ได้เป็นสิ่งเสมอด้วยตนเองเท่านั้น อุปมานี้ชื่อว่า อสาธารณูปมา 194. ‘‘Kaccha’’miccādi. Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa’mavakaṃsato , tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate. 194. เป็นต้นว่า "กัจฉัง" ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงและครอบงำระดับของพระจันทร์และดอกบัว เพราะความด้อยกว่าของสิ่งเหล่านั้น ใบหน้าของท่านนั้นได้เป็นสิ่งเสมอด้วยรูปของตนเองเท่านั้น อุปมาเช่นนี้จึงถูกเรียกว่า อสาธารณูปมา ด้วยการกล่าวถึงความเป็นสิ่งไม่ทั่วไป และด้วยการปรากฏของความเป็นสิ่งเสมอ 194. ‘‘Kaccha’’miccādi. He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ, iti īdisā upamā asādhāraṇopamā atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti. Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti. Samasaddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti. Sesaṃ suviññeyyaṃ. 194. เป็นต้นว่า "กัจฉัง" ข้าแต่พระมุนี ใบหน้าของท่านนั้น ก้าวล่วงระดับหรือสถานะของพระจันทร์และดอกบัวที่โลกบูชา เพราะความเป็นสิ่งไม่มีอะไรเปรียบเทียบได้ของตนเอง และเพราะไม่มีสิ่งอื่นที่จะเสมอเหมือน จึงได้เป็นสิ่งเสมอด้วยตนเองเท่านั้น เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า อสาธารณูปมา เพราะแสดงถึงภาวะแห่งธรรมที่ไม่มีอะไรเปรียบเทียบได้ ในที่นี้ เพราะการแสดงให้เห็นว่าใบหน้าเสมอกับพระจันทร์และดอกบัว ด้วยการแสดงถึงความด้อยกว่าของพระจันทร์และดอกบัวซึ่งเป็นอุปมา พระจันทร์และดอกบัวจึงชื่อว่า อสาธารณูปมา คำว่า "สมะ" แสดงธรรมทั่วไปที่อยู่ในใบหน้าให้ปรากฏ ส่วนที่เหลือพึงรู้ได้โดยง่าย 195. Sabbambhojappabhāsāro, rāsibhūtova katthaci; Tavā’nanaṃ vibhātīti, hotā’bhūtopamā ayaṃ. แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างนั้น อุปมานี้ชื่อว่า อภูตูปมา 195. ‘‘Sabba’’iccādi. Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti. 195. เป็นต้นว่า "สัพพะ" แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างนั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า อภูตูปมา 195. ‘‘Sabba’’miccādi. Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti, iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti. Arāsi rāsibhūtoti viggaho. Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito. 195. เป็นต้นว่า "สัพพะ" แสงสว่างอันเป็นสาระของดอกบัวทั้งปวง ที่รวมกันเป็นกองอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง เหมือนกองแห่งความงามอันยอดเยี่ยมของดอกบัวทั้งมวล ใบหน้าของท่านย่อมส่องแสงอย่างยิ่ง ย่อมส่องแสงเป็นพิเศษ เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้จึงชื่อว่า อภูตูปมา เพราะเปรียบเทียบกับสิ่งที่ไม่ปรากฏมีอยู่ เป็นวิเคราะห์ว่า "อราสิ ราสิภูโต" (ไม่ใช่กอง แต่เป็นกอง) ในที่นี้ การประกอบความหมายว่า "วิภูโต" (ปรากฏ) นั้น ถูกสมมติขึ้นด้วยความหมายว่า "ไม่มีอยู่" เพราะไม่มีแสงสว่างอันเป็นสาระเช่นนั้น 196. Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci; Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api. ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ย่อมปรากฏในบางแห่งด้วยความสามารถของคำ แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส ปัจจัย หรือ อิวะ เป็นต้น 196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’iccādi. Atthagammā tu’pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate. 196. แสดงอัตถคัมมูปมาว่า "ปะตียะเต" เป็นต้น ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส เป็นต้น ก็ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำ ซึ่งมีลักษณะคือความไม่สามารถสำเร็จได้โดยประการอื่นที่แน่นแฟ้นด้วยการใช้คำพิเศษเป็นต้น 196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘patīyate’’tyādinā. Atthagammā tu atthagammopamā pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate. Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho. 196. หลังจากแสดงสัททคัมมูปมา ๓ อย่างแล้ว บัดนี้จะแสดงอัตถคัมมูปมาด้วยคำว่า "ปะตียะเต" เป็นต้น ส่วนอัตถคัมมูปมานั้น ในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยคำว่า สมาส ปัจจัย หรือ อิวะ เป็นต้น แม้ละทิ้งความสัมพันธ์ของคำเหล่านั้นไป ก็ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำ ด้วยอำนาจแห่งอรรถของคำที่เหลือที่ใช้ในการสัมพันธ์ เป็นวิเคราะห์ว่า "ความสามารถของคำทั้งหลาย" 197. Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ; Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā. ดวงตาเหล่านี้คือภมร (แมลงภู่) ใบหน้านี้ไม่ใช่ดอกบัว ด้วยความเป็นสิ่งเหมือนที่ปรากฏชัด อุปมานั้นชื่อว่า สรูปูปมา 197. Udāharati ‘‘bhiṅge’’ccādinā. Na bhiṅgā ete, kiñcarahi cakkhūnimāni, nambujametaṃ, kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato. Tenāha ‘‘subyatte’’tyādi. Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ, tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato. Evamuparipi yathāyogaṃ. 197. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภิงคะ" (ภมร) เป็นต้นว่า "สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ภมร แต่เป็นดวงตา สิ่งนี้ไม่ใช่อุบล แต่เป็นใบหน้า" อุปมาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า สรูปูปมา เพราะแสดงรูปที่ไม่ผิดเพี้ยนของภมรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สุพยัตตะ" (ชัดเจนดี) เป็นต้น ด้วยความเหมือนกันอย่างชัดเจนของดวงตาที่เหมือนภมรและใบหน้าที่เหมือนอุบล ด้วยลักษณะความกระสับกระส่ายและความงามเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ความสงสัยในความไม่ต่างกันจึงถูกแยกแยะไว้ก่อนแล้ว เพราะปฏิเสธความรู้ที่เกิดขึ้นว่าภมรเป็นต้นในดวงตาเป็นต้น แม้ไม่มีคำที่แสดงอุปมา เช่น "อิวะ" (ราวกับ) เป็นต้น ความเหมือนกันของดวงตาที่เหมือนภมรเป็นต้น ก็ปรากฏได้ด้วยความสามารถ (ของคำ) แม้ในเบื้องบนก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามความเหมาะสม 197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘bhiṅgāni’’ccādinā. Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti, kiñcarahi cakkhūni. Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti, kintu mukhamevāti. Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti. Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘bhiṅgānemāni cakkhūni’’ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati. Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca, tañca taṃ sadisattañcāti ca, samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca, sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ. 197. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภิงคานิ" (ภมรทั้งหลาย) เป็นต้นว่า "สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ภมร แต่เป็นดวงตา สิ่งนี้ไม่ใช่อุบล แต่เป็นใบหน้า" อุปมาเช่นนี้ ชื่อว่า สรูปูปมา เพราะมีความเหมือนกันอย่างชัดเจน ด้วยความเหมือนกันอย่างชัดเจนของดวงตาที่เหมือนภมรและใบหน้าที่เหมือนอุบล ในที่นี้ แม้ไม่มีการใช้คำว่า "อิวะ" (ราวกับ) เป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยของสมาส แต่ด้วยการปฏิเสธความเข้าใจที่ผิดว่าดวงตาและใบหน้าเป็นภมรและอุบล ด้วยคำว่า "ดวงตาเหล่านี้คือภมร" เป็นต้น และด้วยการกำหนดดวงตาและใบหน้า หากไม่มีความเหมือนกันอย่างชัดเจนในเรื่องความกระสับกระส่ายและความงามเป็นต้น ความเข้าใจว่าดวงตาและใบหน้าเป็นภมรและอุบลจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ด้วยความสามารถที่มีลักษณะว่า "หากไม่มีสิ่งนี้ สิ่งนั้นก็ไม่เกิดขึ้น" จึงรู้ได้ว่าภมรและอุบลซึ่งเป็นอุปมาน และดวงตาและใบหน้าซึ่งเป็นอุปเมยยะ มีความเหมือนกัน และคำว่า "สุฏฐุ พยัตตัง ปากะฏัง" (ชัดเจนดี ปรากฏดี) และ "ตัญจะ ตัง สทิสัตตัญจะ" (ความเหมือนกันนั้น) และ "สะมานัง รูปัง สะภาโว ยัสสา อุปะมายาติ" (อุปมาใดมีรูปและสภาพเสมอกัน) และ "สา จะ สา อุปะมา จาติ" (อุปมานั้น) เป็นประโยค 198. Mayeva mukhasobhā’sse-tyala’mindu vikatthanā; Yato’mbujepisā’tthīti, parikappopamā ayaṃ. “ความงามแห่งใบหน้านี้มีอยู่ในเราเท่านั้น” ดูกรพระจันทร์ การโอ้อวดนั้นไร้ประโยชน์ เพราะความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย อุปมานี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา 198. ‘‘Mayevi’’ccādi. Indu canda, assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva, nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena alamiti paṭisedho. Kimiti? Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi, no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā. 198. คำว่า “มีแต่เราเท่านั้น” เป็นต้น ดูกรพระจันทร์ ความงามแห่งใบหน้าของพระมุนีนี้มีแต่ในเราเท่านั้น ไม่ใช่ที่อื่น การโอ้อวดเช่นนี้ เป็นการห้ามด้วยคำว่า “พอทีกับการสรรเสริญสิ่งที่มีอยู่” เพราะเหตุไร? เพราะเหตุว่าความงามแห่งใบหน้านั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย ไม่ใช่มีแต่ในพระจันทร์เท่านั้น (และ) เพราะการสมมติการโอ้อวดเช่นนั้นแม้ในสิ่งที่ไม่มีอยู่ ใบหน้าจึงถูกเปรียบกับพระจันทร์ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา 198. ‘‘Maye’’ccādi. He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva, īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ. Kasmāti ce? Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi, tasmāti. Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti. Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva. Parikappanāya vuttā upamāti viggaho. Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate. 198. คำว่า “มีแต่เราเท่านั้น” เป็นต้น ดูกรพระจันทร์ ความงามแห่งใบหน้าของพระโลกสามีนี้มีแต่เราผู้เดียวเท่านั้น การโอ้อวดเช่นนี้ด้วยการยกย่องตนเองนั้นไร้ประโยชน์ ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะความงามแห่งใบหน้านั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย เพราะเหตุนั้น อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า ปริกัปปูปมา คำว่า “ยโต” (เพราะเหตุที่) เป็นเหตุที่ไม่ได้กำหนดไว้ แต่การแสดงว่าความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย ก็คือการมีอยู่ของความงามนั้นในดอกบัวนั่นเอง วิเคราะห์ว่า “อุปมาที่กล่าวด้วยการสมมติ” ในที่นี้ เพราะการสมมติการโอ้อวดที่ไม่มีอยู่ในพระจันทร์ให้มีอยู่ แม้ไม่มีคำอื่นที่แสดงธรรมที่เหมือนกัน ความเหมือนกันของพระจันทร์ซึ่งเป็นอุปมาน และใบหน้าซึ่งเป็นอุปเมยยะ ก็ปรากฏได้ด้วยความสามารถของอรรถนี้ว่า “หากไม่มีความเหมือนกันของทั้งสองนี้ การสมมติเช่นนั้นจะเกิดขึ้นได้อย่างไร” 199. Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli, Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ; Mama dolāyate citta- Micca’yaṃ saṃsayopamā. หรือว่าเป็นดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าที่มีดวงตากระสับกระส่าย จิตของฉันหวั่นไหว ดังนี้ อุปมานี้ชื่อว่า สังสยูปมา 199. ‘‘Kiṃ vā’’iccādi. Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ, tamīdisamambujaṃ kiṃ vā. Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ, tādisaṃ vā. Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyate dolevācarati. Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho. Iccayamīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā. 199. คำว่า “หรือว่า” เป็นต้น หรือว่าเป็นดอกบัวเช่นนี้ ที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าเช่นนั้น ที่มีดวงตากระสับกระส่าย ข้าแต่พระชินเจ้า ใบหน้าของพระองค์นี้เป็นอะไรหนอ จิตของข้าพระองค์หวั่นไหว เหมือนแกว่งไกว ความหมายคือ สงสัยด้วยการยึดถือสองฝ่ายเช่นนี้ อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า สังสยูปมา เพราะความเข้าใจอุปมาของดอกบัวและใบหน้าด้วยอาการแห่งความสงสัย 199. ‘‘Kiṃ vā’mbuje’’ccādi. Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā, tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti. Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti. Anto bhantā alī yasminti ca, lolāni nayanāni yasminti ca, dolā viya ācaratīti ca, saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho. Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate. 199. คำว่า “หรือว่าเป็นดอกบัว” เป็นต้น หรือว่าเป็นดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายใน หรือว่าเป็นใบหน้าของท่านที่มีดวงตากระสับกระส่าย จิตของฉันหวั่นไหว เหมือนแกว่งไกว เพราะทำให้เกิดความสับสนทั้งสองอย่าง อุปมาเช่นนี้ชื่อว่า สังสยูปมา เพราะความเหมือนกันของทั้งสองถูกแสดงด้วยความสงสัย และวิเคราะห์ว่า “อันโต ภันตา อะลี ยัสสมิง” (ภมรบินวนอยู่ภายใน) และ “โลลานิ นะยะนานิ ยัสสมิง” (มีดวงตากระสับกระส่าย) และ “โดลา วิยะ อาจะระติ” (ประพฤติเหมือนแกว่งไกว) และ “สังสเยนะ วุตตา อุปะมา” (อุปมาที่กล่าวด้วยความสงสัย) ในที่นี้ แม้ไม่มีคำอื่นที่แสดงธรรมที่เหมือนกัน หากไม่มีความเหมือนกันในเหตุแห่งความสงสัยของดอกบัวและใบหน้าทั้งสองที่ประกอบด้วยวิเสสนะ (บทขยาย) ที่กล่าวมาแล้ว ความสงสัยจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ด้วยความสามารถนี้เอง ความสัมพันธ์แห่งธรรมที่เหมือนกันจึงปรากฏ 200. Kiñci vatthuṃ padassetvā, Sadhammassā’bhidhānato; Sāmyappatītisabbhāvā, Pativatthūpamā yathā. แสดงวัตถุบางอย่างแล้ว เพราะการกล่าวถึงธรรมที่เหมือนกัน เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกัน อุปมานี้ชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา เช่นไร 200. ‘‘Kiñci’’iccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate. Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā. Yathetyudāharati. 200. คำว่า “บางอย่าง” เป็นต้น แสดงวัตถุที่ต้องการบางอย่าง เช่น พระสัมพุทธเจ้าเป็นต้นแล้ว เพราะการกล่าวถึงวัตถุอื่นที่มีธรรมเหมือนกันกับวัตถุนั้นด้วยอาการบางอย่าง เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกันของทั้งสองนั้น และมีการกำหนดรู้ความเหมือนกัน จึงเรียกว่า ปฏิวัตถูปมา ความเท่าเทียมกันของวัตถุที่ถูกเข้าใจด้วยปฏิวัตถุเช่นนั้น ได้ถูกแสดงแล้ว ท่านยกตัวอย่างว่า “เช่นไร” 200. ‘‘Kiñci’’ccādi. Kiñci vatthumicchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena saha kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma. Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca, samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca, sāmyassa patīti ca, sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca, pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ. Yathāti udāharati. 200. คำว่า “บางอย่าง” เป็นต้น แสดงวัตถุที่ต้องการบางอย่าง เช่น พระชินเจ้าเป็นต้น หรือสิ่งของบางอย่างก่อนแล้ว เพราะการกล่าวถึงวัตถุใดวัตถุหนึ่งที่มีสภาพเหมือนกันด้วยอาการบางอย่าง พร้อมด้วยอรรถที่พึงแสดงซึ่งเป็นธรรมที่เหมือนกัน เพราะมีการปรากฏแห่งความเหมือนกัน และมีการกำหนดรู้ความสัมพันธ์แห่งความเหมือนกัน จึงชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา เพราะการแสดงอรรถที่เท่าเทียมกันของวัตถุที่ปรากฏ เช่น พระชินเจ้าเป็นต้น จึงชื่อว่า ปฏิวัตถูปมา และวิเคราะห์ว่า “ธรรมเสมอกันแก่สิ่งใด หรือแก่ปาริชาตเป็นต้น” และ “ความเป็นแห่งอุปมานและอุปเมยยะที่เสมอกัน” และ “ความปรากฏแห่งความเหมือนกัน” และ “การมีอยู่แห่งความปรากฏแห่งความเหมือนกัน” และ “อุปมาที่กล่าวด้วยปฏิวัตถุ” เป็นประโยค ท่านยกตัวอย่างว่า “เช่นไร” 201. Janesu jāyamānesu, Ne’kopi jinasādiso; Dutiyo nanu nattheva, Pārijātassa pādapo. ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่เหมือนพระชินเจ้า ต้นปาริชาตต้นที่สองไม่มีเลยมิใช่หรือ 201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ, dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ, nanūtyanumatiyaṃ, pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva. Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo, tathā jino janesūti. 201. คำว่า “ในหมู่ชน” เป็นต้น ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่มีคุณธรรมเหมือนพระชินเจ้า เหมือนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดังนี้ วัตถุหนึ่งได้ถูกแสดงแล้ว คำว่า “ต้นที่สอง” เป็นต้น เป็นการแสดงปฏิวัตถูปมา คำว่า “นนุ” (มิใช่หรือ) เป็นการอนุญาต ต้นไม้ที่เหมือนกันต้นที่สองของปาริชาต ซึ่งเป็นต้นไม้ทิพย์ชนิดหนึ่ง ไม่มีเลย ต้นปาริชาตเท่านั้นเป็นเลิศในบรรดาพรรณไม้ทั้งหลาย ฉันใด พระชินเจ้าก็เป็นเลิศในหมู่ชน ฉันนั้น 201. ‘‘Janesu’’ccādi. Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi, pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu, nanūti anuññāyaṃ. Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti. Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma, etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti. 201. คำว่า “ในหมู่ชน” เป็นต้น ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครคนใดเลยที่เหมือนพระชินเจ้า คือเหมือนพระสัมพุทธเจ้า ต้นไม้ต้นที่สองที่เสมอด้วยต้นปาริชาตไม่มีเลยมิใช่หรือ คำว่า “นนุ” (มิใช่หรือ) ใช้ในความหมายว่าอนุญาต ด้วยคำนั้น ท่านย่อมยอมรับความที่พระสัพพัญญูเป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่เสมอเหมือน ในที่นี้ ความเป็นเลิศของต้นปาริชาตกว่าต้นไม้อื่นๆ และความเป็นเลิศของพระพุทธเจ้ากว่าสัตว์เหล่าอื่น ทั้งสองประการนี้ ชื่อว่าความเหมือนกันของวัตถุสองอย่างที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะ ความเหมือนกันนี้ ย่อมปรากฏชัดด้วยการกล่าวถึงความไม่เสมอเหมือนกับต้นไม้ทั้งหลายของต้นปาริชาตซึ่งเป็นปฏิวัตถุ โดยอาศัยการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว 202. Vākyattheneva vākyattho, Yadi kocyu’pamīyate; Ivayuttaviyuttattā, Sā vākyatthopamā dvidhā. หากเนื้อความแห่งประโยคใดประโยคหนึ่ง ถูกเปรียบเทียบด้วยเนื้อความแห่งประโยคเท่านั้น อุปมานั้นชื่อว่า วากยัตถูปมา มี ๒ อย่าง เพราะความที่ประกอบด้วยคำว่า อิวะ (เป็นต้น) และไม่ประกอบด้วยคำว่า อิวะ (เป็นต้น) 202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthenevi’’ccādinā. Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso, teneva, na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate, sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate. Kathaṃ? Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā, ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā, tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ. 202. แสดงวากยัตถวิสยอุปมา (อุปมาที่มีเนื้อความแห่งประโยคเป็นอารมณ์) ด้วยคำว่า 'วากยัตเถเนว' เป็นต้น. วากยัตถะ คือความเกี่ยวข้องระหว่างกริยาและกาลกะเป็นพิเศษ, ด้วยวากยัตถะนั้นนั่นเอง ไม่ใช่เพียงอรรถของบท, หากวากยัตถะที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่งที่ประสงค์จะกล่าว ถูกนำมาเปรียบเทียบ คือกล่าวว่าคล้ายกัน, อุปมานั้นชื่อว่าวากยัตถอุปมา ย่อมแบ่งเป็น ๒ อย่าง. อย่างไร? คือ ยุตตะ (ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ) และ วิยุตตะ (ปราศจากศัพท์ว่า อิวะ) รวมเรียกว่า ยุตตวิยุตตะ, นี้เป็นการแสดงอรรถด้วยศัพท์ว่า อิวะ, เพราะความเป็นอย่างนั้น (เพราะเหตุนั้น) จึงแบ่งเป็น ๒ อย่าง ตามที่กล่าวไว้. 202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘vākyatthe’’ccādinā. Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate, sā upamā vākyatthopamā nāma hoti. Ivayuttaviyuttattā ivayuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā. Ettha ‘‘ivā’’ti ivādīnamatthassa gahitattā ivasaddopi tappariyāyasaddāpi gayhante. 202. บัดนี้ แสดงวากยัตถวิสยอุปมาด้วยคำว่า 'วากยัตเถ' เป็นต้น. หากวากยัตถะที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่งที่ประสงค์จะกล่าว ถูกนำมาเปรียบเทียบ คือกล่าวโดยความเป็นของคล้ายกัน ด้วยวากยัตถะนั่นเอง อันเป็นส่วนรวมที่ปรุงแต่งขึ้นด้วยความเกี่ยวข้องระหว่างกริยาและกาลกะเป็นพิเศษ, อุปมานั้นชื่อว่าวากยัตถอุปมา. ย่อมมี ๒ อย่าง คือโดยประเภทที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ และปราศจากศัพท์ว่า อิวะ เพราะความเป็นผู้ประกอบและไม่ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ. ในที่นี้ เพราะถือเอาอรรถของศัพท์มี อิวะ เป็นต้น ท่านจึงถือเอาทั้ง อิวะ ศัพท์ และศัพท์ที่เป็นไวพจน์ของ อิวะ ศัพท์นั้นด้วย. Ivayutta ประกอบด้วยศัพท์ว่า อิวะ 203. Jino saṃklesatattānaṃ, Āvibhūto janāna’yaṃ; Ghammasantāpatattānaṃ, Ghammakāle’mbudo viya. พระชินเจ้าพระองค์นี้ ปรากฏแล้วแก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยกิเลส เหมือนเมฆในฤดูร้อน (ปรากฏแล้ว) แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด 203. Udāharati ‘‘jino’’iccādi. Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddho āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto. Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Kimivetyāha ‘‘ghamme’’ccādi. Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā. Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo. Evamuparipi. 203. แสดงตัวอย่างว่า 'ชิโน' เป็นต้น. พระชินเจ้าคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นี้ ทรงทำกิจเสร็จแล้ว จึงปรากฏขึ้นในโลกด้วยการบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อน คือถึงความแผดเผาด้วยกิเลส ๑๐ ประการ. ประโยคหนึ่งเป็นอุปเมยยะก่อน. เพื่อจะตอบว่า เหมือนอะไร? จึงกล่าวคำว่า 'ฆัมเม' เป็นต้น. เหมือนเมฆในกาลแห่งความร้อน คือในฤดูร้อน แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด ดังนี้ ประโยคที่สองเป็นอุปมานะ นี้คือ อิวะยุตตะวากยัตถอุปมา. ในที่นี้ พึงทราบความเป็นวิเศษยะและวิเศษณะแห่งเนื้อความของประโยคหน้าและประโยคหลัง โดยความเป็นเนื้อความของประโยคเดียวกันนั่นเอง. แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน. 203. Udāharati ‘‘jino’’ccādinā. Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito. Kena santattassa kassaci kimiveti ce? Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva. Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti, pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti. Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo. Evamuttaratrāpi. Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti, pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati. Saṃklesehi tattāti ca, ghammo eva santāpoti ca, tena tattāti ca, ghammo eva kāloti ca vākyaṃ. 203. แสดงตัวอย่างด้วยคำว่า 'ชิโน' เป็นต้น. พระชินเจ้าคือพระศาสดาผู้ชนะมารทั้ง ๕ นี้ ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ปรากฏขึ้นในโลกด้วยการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยกิเลส คือผู้ถูกแผดเผาด้วยความร้อนคือกิเลสหลายประการ. หากถามว่า เหมือนอะไรแก่ใครผู้เร่าร้อนด้วยอะไร? (ตอบว่า) เหมือนเมฆในกาลแห่งความร้อน คือในฤดูร้อน แก่หมู่ชนผู้เร่าร้อนด้วยความร้อนแห่งแดด. ในที่นี้ เนื้อความของประโยคหลังเป็นวิเศษณะเพราะเป็นตัวจำแนก (เภทกะ), ส่วนเนื้อความของประโยคหน้าเป็นวิเศษยะเพราะเป็นตัวถูกจำแนก (เภทยะ). พึงเห็นว่า แม้จะมีการแยกประโยค แต่เนื้อความของประโยคก็เป็นหนึ่งเดียวกัน. แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน. อิวะศัพท์ในประโยคหลัง แสดงความคล้ายกันแห่งอรรถของบทที่เป็นคุณและคุณีในประโยคนั้นนั่นเอง, ส่วนความคล้ายกันของบทที่เป็นคุณและคุณีในประโยคหน้า ย่อมทราบได้ด้วยภาวะที่ไม่อาจเป็นอย่างอื่นได้ หากไม่มีความเสมอกันของเนื้อความประโยคหลังกับประโยคหน้า. ประโยคว่า 'เร่าร้อนด้วยกิเลสทั้งหลาย', 'ความร้อนนั่นเองคือความแผดเผา', 'เร่าร้อนด้วยความแผดเผานั้น', และ 'ความร้อนนั่นเองคือกาล'. Ivaviyutta ปราศจากศัพท์ว่า อิวะ 204. Munindānana’mābhāti, vilāsekamanoharaṃ; Uddhaṃ samuggatassāpi, kiṃ te canda vijambhanā. พระพักตร์ของพระมุนินทร์ย่อมรุ่งเรือง งดงามน่ารื่นรมย์ด้วยวิลาสเพียงอย่างเดียว (หาที่เปรียบมิได้), ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสูงแล้ว การเยื้องกรายของท่านจะมีประโยชน์อะไร 204. Dutiyamāha ‘‘muninda’’iccādinā. Vilāsena ekamatulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃ ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ. Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi, taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato. Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ. Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā. 204. กล่าวอย่างที่สองด้วยคำว่า 'มุนินทะ' เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนินทร์ย่อมรุ่งเรือง คือสวยงามอย่างยิ่ง เพราะเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสอันหาที่เปรียบมิได้ เนื่องจากไม่มีสิ่งอื่นที่เหมือนกันเป็นที่สอง ดังนี้ ประโยคหนึ่งเป็นอุปเมยยะก่อน. ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสู่เบื้องบนคือท้องฟ้าแล้ว การเยื้องกรายคือการเที่ยวไปพร้อมด้วยความถือตัวของท่านจะมีประโยชน์อะไร? ไม่มีประโยชน์เลย เพราะไม่มีความถึงพร้อมแห่งความงามที่เสมอกันนั้น. ความที่พระพักตร์ของพระมุนินทร์ไม่มีสิ่งเสมอ และความที่ผล (ความงาม) ย่อมมีได้เพียงวิลาสเท่านั้นสำหรับพระพักตร์ที่เหนือกว่าพระจันทร์นั้น ดังนี้ ประโยคที่สองเป็นอุปมานะ นี้คือ อิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมา. เพราะว่าในที่นี้ เมื่อมีการปฏิเสธการขึ้นและการเยื้องกรายที่ทำขึ้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจว่าเหมือนกันโดยประการทั้งปวง ความเข้าใจในธรรมที่เหมือนกันแห่งพระพักตร์และพระจันทร์ย่อมมีได้โดยประการใดประการหนึ่ง (โดยนัยแห่งอุปมา) นี้คือ อิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมา. 204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘munindānani’’ccādinā. Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati, tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ. Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti. Tathā hi ‘‘sabbathā mukhena sadiso bhavāmī’’ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti. Vilāsena ekamatulyanti ca, tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho. Apisaddo sambhāvanattho. 204. บัดนี้ แสดงตัวอย่างอิวะวิยุตตะวากยัตถอุปมานั่นเอง ด้วยคำว่า 'มุนินทานะนัง' เป็นต้น. พระพักตร์ของพระมุนินทร์คือพระพักตร์ของพระสัพพัญญู ย่อมรุ่งเรือง คือสว่างไสวอย่างยิ่ง เพราะเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสอันหาที่เปรียบมิได้ คือหาที่เปรียบไม่ได้ด้วยลีลา, เพราะเหตุนั้น ดูก่อนพระจันทร์ แม้ท่านจะลอยขึ้นสู่เบื้องบนคือท้องฟ้าอันสูงแล้ว การเยื้องกรายคือการเที่ยวไปพร้อมด้วยความถือตัวของท่านจะมีประโยชน์อะไร. ในที่นี้ เนื้อความของประโยคหลังเป็นอิวะวิยุตตอุปมาของเนื้อความประโยคหน้า. ด้วยว่า เมื่อมีการปฏิเสธทั้งการขึ้นสู่ท้องฟ้าและการเยื้องกรายของพระจันทร์ผู้ทำมานะว่า 'เราจักเป็นผู้เหมือนกับพระพักตร์โดยประการทั้งปวง' ความเป็นที่รื่นรมย์ใจด้วยวิลาสเพียงอย่างเดียว อันได้แก่ความเหมือนกันคือความมีแสงสว่างแห่งพระพักตร์และพระจันทร์ ย่อมทราบได้แม้จะไม่มีศัพท์มี อิวะ เป็นต้น, ดังนั้น เนื้อความของประโยคหลังจึงเป็นทั้งอุปมาและวิเศษณะของเนื้อความประโยคหน้า. วิเคราะห์ว่า 'เปรียบได้เพียงอย่างเดียวด้วยวิลาส' (วิลาเสน เอกะมะตุลยัง) และ 'สิ่งนั้นด้วย เป็นที่รื่นรมย์ใจด้วย' (ตัญจะ ตัง มะโนหะรัญจะ). อปิ ศัพท์ มีอรรถว่า สัมภาวนะ (แม้). 205. Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ; Upamādūsanāyā’la-metaṃ katthaci taṃ yathā. ส่วนสิ่งใดที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น ย่อมทำให้ผู้มีปัญญาเอือมระอา (ไม่ยินดี), สิ่งนั้นย่อมเพียงพอเพื่อความเป็นโทษของอุปมาในบางแห่ง ดังตัวอย่างนั้น 205. Dosaparicchede duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu, ādisaddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho. Tusaddo atthajotako, tathāpīti attho. Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti, etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathe’’ti udāharati. 205. ในตอนจำแนกโทษ เพื่อแสดงความเสียแห่งอุปมาลังการว่า 'ทุฏฐาลังการ' (เครื่องประดับที่เสีย) จึงกล่าวว่า 'สมุพเพเชติ' เป็นต้น. บทว่า 'ยำ ภินนะลิงคาทิกัง ตุ' (ส่วนสิ่งใดที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น), ด้วย อาทิ ศัพท์ ท่านรวมเอาความมีพจน์ต่างกัน ความเลว (หีนตา) และความเกิน (อธิกตา) เป็นต้น เข้าด้วย. ตุ ศัพท์ เป็นตัวส่องอรรถ มีความหมายว่า 'ถึงอย่างนั้น'. ย่อมทำให้ผู้มีปัญญาคือผู้มีเมธาเอือมระอา คือไม่ยินดี, สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นนี้ ย่อมเพียงพอคือสามารถเพื่อความเป็นโทษของอุปมา คือเพื่อความขัดแย้งในบางแห่ง ไม่ใช่ในที่ทั้งปวง. แสดงตัวอย่างว่า 'ตัง ยะถา'. 205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe – 205. ในการจำแนกโทษ ในตอนท้ายแห่งการแสดงโทษโดยย่อ ในตัวอย่างที่พึงแสดงซึ่งทุฏฐาลังการที่ระบุไว้แล้ว – ‘‘Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ, yatthālaṅkāradūsanaṃ; Tassālaṅkāraniddese, rūpamāvibhavissatī’’ti. สิ่งนั้นเป็นทุฏฐาลังการ (การประดับที่เสีย) อันเป็นความมัวหมองแห่งอลังการ ในการแสดงอลังการนั้น รูป (ลักษณะ) จักปรากฏชัด Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘samubbejeti’’ccādi. Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘evaṃ nāma vattabbaṃ siyā’’ti ubbegaṃ janeti, etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘itthīvāyaṃ jano yāti’’iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ. ‘‘Taṃ yathā’’ti udāharati. Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca, taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca, upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ. บัดนี้ เพื่อจะแสดงตามคำปฏิญาณที่ทำไว้ จึงกล่าวว่า "สมุพเพเชติ" (ย่อมยังให้กระวนกระวาย) เป็นต้น. อนึ่ง สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป คือสิ่งที่มีลิงค์และวจนะต่างกันเป็นต้น ย่อมยังกวีผู้มีปัญญาผู้ฉลาดให้กระวนกระวาย คือให้เกิดความสังเวชว่า "พึงกล่าวอย่างนี้หนอ" สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นนี้ ย่อมสามารถเพื่อความมัวหมองแห่งอุปมา คือเพื่อทำลายอุปมาที่กล่าวไว้แล้ว ในที่อื่นนอกจากวิสัยที่พึงกล่าวว่า "อิตถีวายัง ชโน ยาติ" (ชนนี้ไปเหมือนผู้หญิง) เป็นต้น. ย่อมยกตัวอย่างว่า "ตัง ยถา" (ตัวอย่างเช่น). และประโยคว่า "ลิงค์นั้นต่างกันและไม่เหมือนกัน" และ "สิ่งนั้นมีวจนะไม่เหมือนกันเป็นต้น" และ "ความมัวหมองแห่งอุปมา". 206. Haṃsīvā’yaṃ sasī bhinna- Liṅgā’kāsaṃ sarāniva; Vijātivacanā hīnā, Sā’va bhatto bhaṭo’dhipe. พระจันทร์นี้เหมือนนางหงส์ (เป็นภินนลิงคูปมา), ท้องฟ้าเหมือนสระทั้งหลาย (เป็นวิชาติวจนูปมา), คนรับใช้ผู้ภักดีในเจ้านายเหมือนสุนัข (เป็นหีนูปมา). 206. ‘‘Haṃsīvāya’’nti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso. Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā. ‘‘Ākāsaṃ sarānivā’’ti vijātivacanā visadisavacanopamā. ‘‘Bhaṭo adhipe sāmini sāva bhatto’’ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā. 206. คำว่า "หังสิวายัง" ความว่า พระจันทร์นี้เหมือนนางหงส์ คือคล้ายนางหงส์. (ชื่อว่า) ภินนลิงคูปมา. คำว่า "อากาสัง สรานิวา" (ชื่อว่า) วิชาติวจนูปมา คืออุปมาที่มีวจนะไม่เหมือนกัน. คำว่า "ภะโต อธิเป สามินิ สาวะ ภัตโต" (ชื่อว่า) หีนูปมา เพราะเปรียบเทียบผู้ที่สูงกว่าด้วยสุนัขซึ่งด้อยกว่าโดยชาติเป็นต้น. 206. ‘‘Haṃsi’’ccādi. Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti. Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti. Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti. Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti. Bhinnaṃ liṅgametissāti ca, vividhā jāti sabhāvo asseti ca, vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho. 206. คำว่า "หังสิ" เป็นต้น. พระจันทร์นี้เป็นเหมือนนางหงส์ คือเหมือนแม่หงส์. อุปมาเป็นต้นนี้ชื่อว่า ภินนลิงคูปมา เพราะมีลิงค์ต่างจากอุปเมยยะ. คำว่า "อากาสัง นภัง สรานิวา" นี้ชื่อว่า วิชาติวจนูปมา เพราะมีวจนะไม่เหมือนกับอุปเมยยะ. คำว่า "อธิเป สามินิ ภะโต เสวโก สาวะ สุนักโข อิวะ ภัตโต" นี้ชื่อว่า หีนูปมา เพราะเปรียบเทียบบุรุษผู้สูงสุดด้วยสุนัขซึ่งด้อยโดยชาติ. และมีวิเคราะห์ว่า "ลิงค์ของอุปมานี้ต่างกัน" (ภินนลิงคา), "อุปมานี้มีชาติคือสภาวะต่าง ๆ" (วิชาติ), และ "อุปมานี้มีวจนะต่างชนิดกัน" (วิชาติวจนา). 207. Khajjoto bhānumālīva, Vibhātītyadhikopamā; Aphuṭṭhatthā balambhodhi, Sāgaro viya saṃkhubhi. หิ่งห้อยส่องแสงเหมือนพระอาทิตย์ (เป็นอธิกูปมา), กองทัพอันเป็นดังมหาสมุทรปั่นป่วนเหมือนมหาสมุทร (เป็นอผุฏฐัตถูปมา). 207. ‘‘Khajjoto’’iccādi. Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītyadhikopamā adhikena hīnassa upamitattā. Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘balambhodhī’’ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā. 207. คำว่า "ขัชโชโต" เป็นต้น. คำว่า "ขัชโชโต ภานุมาลีวะ วิภาติ" ชื่อว่า อธิกูปมา เพราะเปรียบเทียบสิ่งที่ด้อยกว่าด้วยสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่า. คำว่า "พะลัมโพธิ เสนาสาคะโร สาคะโร วิยะ สังขุภิ" ชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา เพราะเมื่อทราบความยิ่งใหญ่ของกองทัพด้วยรูปกะว่า "พะลัมโพธิ" แล้ว การใช้อุปมาว่า "สาคะโร วิยะ" ซ้ำอีก จึงไม่ทำให้เนื้อความพิเศษใด ๆ ปรากฏชัดขึ้น. 207. ‘‘Khajjoto’’ccādi. ‘‘Khajjoto bhānumālīva vibhātī’’ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti. ‘‘Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī’’ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘balambhodhī’’ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ, tasmā puna ‘‘sāgaro viyā’’ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti. Aphuṭṭho attho etissāti ca, balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ. 207. คำว่า "ขัชโชโต" เป็นต้น. คำว่า "ขัชโชโต ภานุมาลีวะ วิภาติ" นี้ชื่อว่า อธิกูปมา เพราะเปรียบเทียบด้วยอุปมาที่ยิ่งใหญ่กว่า. คำว่า "พะลัมโพธิ เสนาสมุทโท สาคะโร วิยะ สังขุภิ" นี้ชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา เพราะความยิ่งใหญ่ของกองทัพทราบได้ด้วยอุปมาที่ซ่อนเร้น (รูปกะ) ว่า "พะลัมโพธิ" อยู่แล้ว ดังนั้น การใช้อุปมาว่า "สาคะโร วิยะ" ซ้ำอีก จึงไม่มีเนื้อความที่พึงให้ปรากฏชัดเหลืออยู่ จึงชื่อว่า อผุฏฐัตถูปมา. และมีวิเคราะห์ว่า "อุปมานี้มีเนื้อความไม่ปรากฏชัด" (อผุฏฐัตถา) และประโยคว่า "กองพลนั่นแหละคือมหาสมุทร" (พะลัมโพธิ). 208. Cande kalaṅko bhiṅgove- Tyu’pamāpekkhinī ayaṃ; Khaṇḍitā keravākāro, Sakalaṅko nisākaro. รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร อุปมานี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี (อุปมาที่รอคอยอุปมาอื่น), พระจันทร์ที่มีรอยด่างมีรูปเหมือนดอกบัว (เป็นขัณฑิตูปมา). 208. ‘‘Cande’’iccādi. Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘cande kusumagacchasadise’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati, pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī. Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbattā. 208. คำว่า "จันเท" เป็นต้น. อุปมาว่า "รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร" นี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี เพราะรอคอยอุปมาอื่นว่า "ในพระจันทร์ที่เหมือนกอไม้ดอก" เพราะภมรย่อมไม่มีในพระจันทร์ แต่มีได้ในกอไม้ดอก. อุปมาว่า "พระจันทร์ผู้ทำราตรีที่มีรอยด่าง (รูปกระต่าย) มีรูปเหมือนดอกบัว" ชื่อว่า ขัณฑิตูปมา เพราะเพื่อจะแสดงความดำภายในของดอกบัว พึงกล่าวว่า "มีรูปเหมือนดอกบัวที่มีภมร" (สภิงคเกรวากาโร). 208. ‘‘Cande’’ccādi. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo ivā’’ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti. Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo. Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘sabhiṅgakeravākāro’’ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti. Upamaṃ apekkhatīti ca, khaṇḍaṃ itā gatāti ca, khaṇḍena itā yuttā vāti ca, keravassākāro asseti ca, saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ. 208. คำว่า "จันเท" เป็นต้น. คำว่า "รอยด่างในพระจันทร์เหมือนภมร" นี้ชื่อว่า อุปมาเปกขินี เพราะรอคอยกอไม้ดอกเป็นต้นซึ่งเป็นอุปมาของพระจันทร์. อธิบายว่า เป็นโทษ เพราะภมรไม่มีในพระจันทร์ และไม่ได้กล่าวถึงกอไม้ดอกเป็นต้นอันเป็นที่อยู่ของภมรนั้นโดยยกขึ้นเป็นอุปมาของพระจันทร์. คำว่า "พระจันทร์ผู้ทำราตรีที่มีรอยด่าง มีรูปเหมือนดอกบัว" นี้ชื่อว่า ขัณฑิตูปมา เพราะเมื่อพึงกล่าวว่า "มีรูปเหมือนดอกบัวที่มีภมร" เพื่อแสดงความดำที่มีอยู่ในพระจันทร์ แต่กลับขาดอุปมาคือภมรไป. และมีวิเคราะห์ว่า "ย่อมรอคอยอุปมา" (อุปมาเปกขินี), "ไปสู่ความบกพร่อง" (ขัณฑิตา) หรือ "ประกอบด้วยความบกพร่อง", "อุปมาที่มีรูปเหมือนดอกบัว" (เกรวากาโร), และประโยคว่า "เป็นไปพร้อมด้วยรอยด่าง" (สะกะลังโก). 209. Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatādarā; Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvacideva tu. ในรูปแบบมีอาทิอย่างนี้ (เหล่านักปราชญ์) ย่อมไม่มีความเอื้อเฟื้อ (ไม่นิยมใช้) แต่ในบางการใช้ ปราชญ์ทั้งหลายย่อมทำความเอื้อเฟื้อ (นิยมใช้) บ้าง. 209. Vuttaṃ nigameti ‘‘icceva’’mādinā. Rūpesu payogesu. Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti. Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva, aniyameneti ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘karonti’’ccādiṃ. Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti. Casaddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti. 209. ย่อมสรุปความที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า "อิจเจวะ" เป็นต้น. คำว่า "รูเปสุ" คือ ในการใช้ทั้งหลาย. คำว่า "วิคตาทรา" คือ เป็นผู้มีความเอื้อเฟื้อคือความนับถือปราศไปแล้ว. ถามว่า สิ่งที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น เป็นสิ่งที่ไม่ควรเอื้อเฟื้อโดยส่วนเดียวหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่โดยส่วนเดียว เพราะมีส่วนที่ยอมรับได้อยู่ด้วย จึงกล่าวว่า "กโรนติ" เป็นต้น. ความว่า ปราชญ์คือกวีทั้งหลาย ย่อมทำความเอื้อเฟื้อในการใช้บางแห่งเท่านั้น. จะ-ศัพท์ รวบรวมเนื้อความอื่นที่พึงกล่าวไว้ด้วย. 209. ‘‘Icce’’ccādi. Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti. Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca. Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca, tāni ca tāni rūpāni ceti ca, vigato ādaro yesamiti ca viggaho. Casaddo vākyantarasamuccaye. Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati. 209. คำว่า "อิจเจ" เป็นต้น ในการใช้รูป (ศัพท์) เป็นต้นอย่างนี้ที่ระบุไว้ในลำดับถัดมา นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ (ไม่ถือสา) แต่นักปราชญ์เหล่านี้แหละ ย่อมทำความเอื้อเฟื้อในการใช้บางแห่งเท่านั้นที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้น และมีวิเคราะห์ว่า "นี้เป็นต้นแห่งประเภทอย่างนี้" และ "รูปเหล่านั้น" และ "ความเอื้อเฟื้อของบุคคลเหล่านั้นปราศไปแล้ว" ศัพท์ว่า "จะ" ใช้ในการรวบรวมประโยคอื่น เพราะฉะนั้น ด้วยความหมายว่าปราศจากความเอื้อเฟื้อ การทำความเอื้อเฟื้ออื่น ย่อมเชื่อมโยงกระแสแห่งถ้อยคำที่กำลังกล่าวอยู่ 210. Itthīvā’yaṃ jano yāti, Vadatyesā pumā viya; Piyo pāṇā ivā’yaṃ me, Vijjā dhanamiva’ccitā. ชนนี้ไปเหมือนหญิง, หญิงนี้พูดเหมือนชาย, (คน) นี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต, วิชาเป็นที่บูชาเหมือนทรัพย์ 210. Udāharati ‘‘itthi’’ccādi. Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito. Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato. Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ. Ayamicchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho, vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo. 210. ย่อมยกตัวอย่างว่า "อิตถิ" เป็นต้น ชนนี้ไปเหมือนหญิง เพราะคล้อยตามกิริยา หญิงนี้พูดเหมือนชายดุจบุรุษ เพราะประกอบด้วยความคะนองเช่นนั้น ในที่นี้ อุปมาและอุปเมยยะมีลิงค์ต่างกัน (คน) ที่น่าปรารถนาคนนี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต, วิชาคือไวยากรณ์เป็นต้น เป็นที่บูชาเหมือนทรัพย์ เพราะความเป็นของที่สะสมไว้ นี้คือความต่างกันแห่งวจนะ 210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘itthīvā’ya’’miccādinā. Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilā viya yāti. Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti. Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti. Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva āyavova piyo. Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti. Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva. 210. บัดนี้ ย่อมแสดงวิสัยที่พึงรับเอาแห่งบทที่มีลิงค์ต่างกันด้วยคำว่า "อิตถิวายัง" เป็นต้น ชนนี้ไปเหมือนหญิง คือไปเหมือนสตรีด้วยการเดินที่ไม่องอาจ หญิงนี้พูดเหมือนชายดุจบุรุษ เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยความคะนองเช่นนั้น ในที่นี้ แม้เมื่ออุปมาและอุปเมยยะทั้งสองมีลิงค์ต่างกัน กวีทั้งหลายก็ยังทำความเอื้อเฟื้อ (ยอมรับได้) บุรุษนี้เป็นที่รักของฉันเหมือนชีวิต วิชาคือไวยากรณ์และนิฆัณฑุเป็นต้นที่สะสมไว้ ย่อมเป็นเหมือนทรัพย์ ในที่นี้ แม้เมื่ออุปมาและอุปเมยยะมีความต่างกันโดยวจนะ ก็ยังเป็นที่ต้องการ (ใช้ได้) 211. Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virājate; Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ. ข้าแต่พระราชา ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์; พระราชาองค์นี้สามารถขึ้นสู่ฐานะของพระอาทิตย์ได้ด้วยเดช 211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘bhavaṃ viyi’’ccādi. Mahīpāletyāmantanaṃ, devarājā bhavaṃ viya virājate. Iti hīnenāpi hoti. Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti. 211. ย่อมกล่าวตัวอย่างที่เป็นหีนอุปมาและอธิกอุปมาด้วยคำว่า "ภวัง วิยะ" เป็นต้น คำว่า "มหีปาละ" เป็นคำร้องเรียก, ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์ ดังนี้ แม้ด้วยสิ่งที่ด้อยกว่า (หีนะ) ก็มีได้ ในวิสัยที่เหมาะสมเช่นนี้ ความต่างกันแห่งลิงค์และวจนะเป็นต้น ย่อมไม่ทำให้อุปมามัวหมอง 211. ‘‘Bhava’’miccādi. Mahīpāla bho rāja, devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti. Ettha sakkamupādāya ‘‘bhavaṃ viyā’’ti hīnattepi iṭṭhameva. Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti. Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova, ‘‘kacchaṃ ārohitu’’nti ivasaddapariyāyo. Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti. 211. คำว่า "ภวัง" เป็นต้น มหีปาละ คือ ข้าแต่พระราชา, ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราชย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระองค์ ในที่นี้ แม้อาศัยท้าวสักกะแล้ว (เปรียบ) ว่า "เหมือนพระองค์" แม้ในความเป็นของต่ำ (หีนะ) ก็เป็นที่ต้องการแท้ พระราชาองค์นี้ทรงสามารถ คือสมควรเพื่อจะขึ้นไป คือเพื่อจะถึงซึ่งฐานะของพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีด้วยเดช ในที่นี้ แม้พระอาทิตย์ผู้ยิ่งกว่าด้วยเดชมาเป็นอุปมา ก็เป็นที่ต้องการแท้, คำว่า "ขึ้นสู่ฐานะ" เป็นไวพจน์ของ อิวะ ศัพท์ อุปมาที่มีลิงค์ต่างกันเป็นต้นเช่นนี้ ย่อมไม่ทำความมัวหมองแก่อุปมา 212. Upamānopameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā; Upameva tirobhūta-bhedā rūpakamuccate. การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ อุปมานั่นแหละที่มีความต่างถูกปกปิดไว้ เรียกว่า รูปกะ 212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘upamāne’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetīti rūpakamuccate. Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpakamuccate ‘‘rūpaka’’nti. ‘‘Padambuja’’nti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate. Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito. Na tu āvibhūto ‘‘padaṃ ambujamive’’ti. Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo. 212. ย่อมแสดงรูปกะด้วยคำว่า "อุปมาเน" เป็นต้น การแสดงความไม่ต่างกัน คือความไม่มีภาวะที่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะตามที่กล่าวแล้ว ย่อมแสดง คือทำให้เห็นความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะด้วยการยกขึ้นแสดง (อาโรปนะ) เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า รูปกะ อุปมาที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ที่มีความต่างคือความแผกกันอันไม่ปรากฏถูกปกปิดไว้ด้วยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ เรียกว่า รูปกะ ในคำว่า "ปทัมพุชะ" นี้ เท้านั่นเองเพราะความที่เหมือนดอกบัว จึงถูกแสดงว่าเป็นดอกบัว ด้วยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันของเท้าและดอกบัวที่เป็นอุปเมยยะและอุปมานอย่างนี้ ความต่างแห่งอุปมาแม้ที่เรียกว่าสาธรรมที่มีอยู่ในอุปมานและอุปเมยยะ แม้มีอยู่ก็ถูกปกปิดไว้ แต่ไม่ปรากฏออกมาว่า "เท้าดุจดอกบัว" อุปมานั้นมีประการเช่นนั้น ย่อมถึงซึ่งความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะ จึงเรียกว่า รูปกะ นี้คือความหมาย 212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘upamāno’’ccādinā. Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘so eso, eso so’’ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘padaṃ ambujamivā’’ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘padambuja’’nti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate. Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti. Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti. Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo. Tirobhūto bhedo yasseti ca, abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ. 212. บัดนี้ ย่อมแสดงรูปกะอลังการตามลำดับที่ตั้งไว้ด้วยคำว่า "อุปมาโน" เป็นต้น การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมานและอุปเมยยะที่ระบุไว้ในลำดับถัดมา ซึ่งแม้โดยสภาวะจะมีความต่างกันอยู่ แต่อาศัยความเหมือนกันที่ปรากฏชัด แล้วอาศัยการยกขึ้นแสดงความไม่ต่างกันที่ผู้กล่าวทั้งหลายสมมติขึ้นว่า "นั่นคือสิ่งนี้, สิ่งนี้คือสิ่งนั้น" ด้วยการอาศัยการยกขึ้นแสดงด้วยปัญญาในอรรถแห่งบทอุปมานและอุปเมยยะ อุปมานั่นแหละที่มีความต่างถูกปกปิดไว้ คือปราศจากความต่างที่ปรากฏชัดว่า "เท้าดุจดอกบัว" แต่มีความต่างถูกปกปิดไว้ว่า "ปทัมพุชะ" อุปมานั่นเองที่เรียกว่าสาธรรมแห่งอรรถของบททั้งหลาย เรียกว่า รูปกะ วัตถุที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะย่อมถูกถือเอาโดยความไม่ต่างกันเพราะอาศัยความเหมือนกันที่ปรากฏชัด ด้วยการถือเอาความไม่ต่างกันของวัตถุเหล่านั้นนั่นเอง ความต่างแม้แห่งอุปมาที่เรียกว่าสาธรรมที่ต่างกันซึ่งเป็นไปอาศัยวัตถุเหล่านั้น ก็ถูกปกปิดไว้ อุปมาที่เรียกว่าสาธรรมที่มีความต่างถูกปกปิดไว้อย่างนี้ ย่อมแสดงความไม่ต่างกันของวัตถุทั้งหลาย จึงชื่อว่า รูปกะ นี้คือความหมาย และวิเคราะห์ว่า "ความต่างถูกปกปิดไว้แก่รูปกะใด" และ "ย่อมแสดง คือประกาศความไม่ต่างกัน" 213. Asesavatthuvisayaṃ, ekadesavivatti ca; Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā. รูปกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ อเสสวัตถุวิสัย และเอกเทสวิวัตติ และแต่ละอย่างนั้นแบ่งออกเป็น ๓ อย่างอีก ตามอำนาจแห่งสมาสเป็นต้น 213. Tassa bhedaṃ niddisati ‘‘asesa’’iccādinā. Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca, ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā, puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā. 213. ย่อมแสดงประเภทของรูปกะนั้นด้วยคำว่า "อเสสะ" เป็นต้น รูปกะใดมีวัตถุทั้งหมดเป็นวิสัย (อารมณ์) รูปกะนั้นชื่อว่าอเสสวัตถุวิสัย, และรูปกะที่ปรากฏในส่วนหนึ่งคือในอวัยวะหนึ่ง ชื่อว่าเอกเทสวิวัตติ รูปกะนั้นจึงมี ๒ อย่าง อีกประการหนึ่ง แต่ละอย่างนั้นแยกกันเป็น ๓ อย่าง ตามอำนาจแห่งสมาสเป็นต้น คือเป็นสมาสรูปกะ อสมาสรูปกะ และสมาสาสมาสรูปกะ เพราะความที่อุปมานและอุปเมยยะมีการทำสมาสกันเป็นต้น 213. ‘‘Asesi’’ccādi. Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti, puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti. Asesaṃ vatthu visayo asseti ca, ekadese vivattatīti ca, ekaṃ ekaṃ patīti ca, samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, tīhi pakārehīti ca viggaho. 213. คำว่า “อเสสิ” เป็นต้น รูปกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ อเสสวัตถุวิสัย และ เอกเทสวิวัตติ อีกทั้งแต่ละอย่างทั้งสองนั้น ก็มี ๓ อย่างตามอำนาจของสมาสเป็นต้น คือ สมาสรูปกะ อสมาสรูปกะ และสมาสาสมาสรูปกะ ด้วยความแตกต่างเหล่านี้ และมีวิเคราะห์ว่า “วัตถุทั้งหมดเป็นอารมณ์ของสิ่งใด” และ “ย่อมปรากฏในส่วนเดียว” และ “ย่อมถึงทีละอย่าง” และ “สมาสรูปกะเป็นต้นของสิ่งใด” และ “ความแตกต่างเป็นไปตามอำนาจของสิ่งเหล่านั้น” และ “ด้วย ๓ ประการ” Asesavatthuvisayasamāsa อเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ 214. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ, nakhadīdhitikesaraṃ; Sirasā na piḷandhanti, ke munindapadambujaṃ. งามด้วยกลีบดอกคือองคุลี มีเกสรคือรัศมีเล็บ ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้า 214. Udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti. Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato. Evamuparipi yathāyogaṃ. 214. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “องคุลี” เป็นต้น งามยิ่งด้วยกลีบดอกคือองคุลีที่อ่อนนุ่มและแดง เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยอุปมานคือองคุลี มีรัศมีเล็บเป็นเกสรในที่ใด (พระบาท) นั้น ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้าในฐานะเครื่องประดับ นี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ เพราะมีการทำให้เป็นรูปกะของอวัยวะทั้งหมดมีองคุลีเป็นต้นของเท้าซึ่งเป็นอวัยวะหลัก ในเบื้องบนก็เช่นกันตามความเหมาะสม 214. Idāni udāharati ‘‘aṅguli’’ccādi. Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā ke na piḷandhanti. Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma. Aṅguliyo eva dalānīti ca, tehi saṃsobhīti ca, nakhesu dīdhitiyoti ca, tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ. 214. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “องคุลี” เป็นต้น งามด้วยกลีบดอกคือองคุลี มีเกสรคือรัศมีเล็บ ใครเล่าจะไม่ประดับพระบาทดอกบัวของพระมุนินทร์ไว้บนเศียรเกล้า เพราะมีการกล่าวถึงโดยสมาสเท่านั้น โดยถือเอาความเป็นอันเดียวกันด้วยการสมมติความไม่ต่างกันของเท้าซึ่งเป็นวิเสสยะ และองคุลีกับรัศมีเล็บซึ่งเป็นวิเสสนะ กับกลีบดอกบัวและเกสรซึ่งเป็นอุปมาน รูปกะนี้จึงชื่อว่า อเสสวัตถุวิสัยสมาสรูปกะ และประโยควิเคราะห์ว่า “องคุลีทั้งหลายนั่นแหละเป็นกลีบดอก” และ “งามด้วยสิ่งเหล่านั้น” และ “รัศมีทั้งหลายในเล็บ” และ “สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเกสรของสิ่งใด” Asesavatthuvisayaasamāsa อเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ 215. Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ; Gambhīrattamagādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi. คุณอันมากหลายเป็นดุจรัตนะ พระกรุณาเป็นดุจน้ำอันเย็น ความลึกซึ้งเป็นดุจความหยั่งไม่ถึง พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด 215. ‘‘Ratanāni’’iccādi. Ayaṃ jino sammāsambuddho, paccakkho na parokkho amhākaṃ ambudhi sāgaro. Kathaṃ? Ye tassa bhūrī bahavo guṇā mettādayo, te ratanāni atulyadullabhadassanādisādhammena. Yā tassa karuṇā, sā sītalaṃ jalaṃ sakalajanasantāpāpahattasādhammena. Yaṃ tassa gambhīrattamanuttānatā lābhādīsu, taṃ agādhattamakalalambhaso ambudhiṭṭhatāsādhammenāti idamasesavatthuvisayaṃ asamāsarūpakaṃ. 215. คำว่า “รัตนะ” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นี้คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด ไม่ใช่ที่ลับตาของเรา อย่างไร? คุณทั้งหลายอันมากของพระองค์มีเมตตาเป็นต้นเหล่านั้น เป็นดุจรัตนะด้วยสาธารณธรรมคือความหาเปรียบมิได้และความเห็นได้ยากเป็นต้น พระกรุณาของพระองค์นั้น เป็นดุจน้ำอันเย็นด้วยสาธารณธรรมคือการบรรเทาความเร่าร้อนของชนทั้งปวง ความลึกซึ้งของพระองค์คือความไม่ตื้นเขินในลาภเป็นต้นนั้น เป็นดุจความหยั่งไม่ถึงคือความยากที่จะเข้าถึงด้วยสาธารณธรรมคือความเป็นมหาสมุทร รูปกะนี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ 215. ‘‘Ratanāni’’ccādi. Ayaṃ jino amhākaṃ paccakkho ambudhi sāgaro, tathā hi tassa bhūrī guṇā sīlasamādhiādayo ratanāni cittīkatādisādhammato ratanāneva, karuṇā anaññasādhāraṇakaruṇā sītalaṃ jalaṃ santāpavinodanasādhammena sītalajalameva hoti, gambhīrattaṃ lābhālābhādīsu ekākāratā agādhattaṃ gambhīratā eva hoti. Idaṃ asesavatthuvisayaasamāsarūpakaṃ. ‘‘Bhūrī’’ti abyayaṃ. 215. คำว่า “รัตนะ” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัดของเรา เพราะว่าคุณอันมากของพระองค์มีศีลและสมาธิเป็นต้น เป็นดุจรัตนะด้วยสาธารณธรรมคือความน่าอัศจรรย์เป็นต้น จึงเป็นรัตนะนั่นเอง พระกรุณาคือพระกรุณาที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นดุจน้ำอันเย็นด้วยสาธารณธรรมคือการบรรเทาความเร่าร้อน จึงเป็นน้ำอันเย็นนั่นเอง ความลึกซึ้งคือความเป็นอย่างเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น เป็นดุจความหยั่งไม่ถึงคือความลึกซึ้งนั่นเอง รูปกะนี้เป็นอเสสวัตถุวิสัยอสมาสรูปกะ คำว่า “ภูรี” เป็นอัพยยศัพท์ Asesavatthuvisayamissaka อเสสวัตถุวิสัยมิสสกรูปกะ 216. Candikā mandahāsā te, muninda vadaninduno; Pabodhayatya’yaṃ sādhu-manokumudakānanaṃ. พระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์ แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ ของพระองค์นี้ ย่อมทำให้ป่าดอกบัวคือใจของสาธุชนเบิกบาน 216. ‘‘Candikā’’iccādi. ‘‘Muninda’’iccāmantanaṃ, te vadanameva indu vadaninduno iti samāsarūpakaṃ, ayaṃ mandahāsā candikā candakantiyo, asamāsarūpakaṃ. Sādhūnaṃ manāniyeva kumudāni keravāni, samāsarūpakaṃ. Tesaṃ kānanaṃ vanaṃ, pabodhayati vikāsayatīti idaṃ samāsāsamāsarūpakaṃ. 216. คำว่า “จันทิกา” เป็นต้น คำว่า “มุนินทะ” เป็นคำเรียกขาน พระพักตร์ของพระองค์นั่นแหละเป็นพระจันทร์ จึงเป็น “วทนินทุ” นี้เป็นสมาสรูปกะ พระสรวลน้อยๆ นี้เป็นแสงจันทร์ นี้เป็นอสมาสรูปกะ ใจของสาธุชนนั่นแหละเป็นดอกบัว นี้เป็นสมาสรูปกะ ป่าของสิ่งเหล่านั้น ย่อมทำให้เบิกบาน นี้เป็นสมาสาสมาสรูปกะ 216. ‘‘Candi’’ccādi. He munindate tuyhaṃ vadaninduno mukhacandassa mandahāsā mandamihitabhūtā candikā candakantiyo, ‘‘aya’’nti jātyekavacanena mandahāsacandikā niddiṭṭhā. Atha vā ayaṃ vadanindu. Sādhumanokumudakānanaṃ sappurisānaṃ cittasaṅkhātakeravakānanaṃ pabodhayati vikāsayati. ‘‘Candikā mandahāsā’’ti asamāsarūpakaṃ. ‘‘Vadaninduno’’ti ca ‘‘manokumudakānana’’nti ca samāsarūpakaṃ. Tasmā idaṃ asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpakaṃ. Mandā ca te hāsā cāti ca, vadanameva indūti ca, sādhūnaṃ manānīti ca, tāniyeva kumudānīti ca, tesaṃ kānanamiti ca viggaho. 216. เริ่มด้วยคำว่า “จันที” เป็นต้น ข้าแต่พระมุนินทร์ แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ แห่งพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์, คำว่า “อยํ” (นี้) ท่านระบุถึงแสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ ด้วยเอกพจน์โดยชาติ. อีกนัยหนึ่ง (ระบุถึง) พระพักตร์ดุจพระจันทร์นี้. ย่อมทำให้ป่าดอกบัวคือใจของสาธุชน คือป่าดอกบัวคือใจของสัตบุรุษทั้งหลาย เบิกบาน คือให้ผลิบาน. คำว่า “จนฺทิกา มนฺทหาสา” เป็นอสมาสรูปกะ. และคำว่า “วทนินฺทุโน” และ “มโนกุมุทกานนํ” เป็นสมาสรูปกะ. เพราะฉะนั้น รูปกะนี้จึงชื่อว่า อเสสวัตถุวิสัยสมาสาสมาสรูปกะ. วิเคราะห์ว่า พระสรวลทั้งหลายที่น้อยด้วย ของพระองค์ด้วย, พระพักตร์นั่นแหละเป็นพระจันทร์, ใจของสาธุชนทั้งหลาย, ใจเหล่านั้นนั่นแหละเป็นดอกบัว, ป่าแห่งดอกบัวคือใจเหล่านั้น 217. Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ; Ekadesavivattimhi, bhedo dāni pavuccati. ในรูปกะที่มีวัตถุวิสัยทั้งหมดนี้ มีประเภทดังนี้ บัดนี้ จะกล่าวถึงความแตกต่างในเอกเทศวิวัตติ 217. Nigamayati ‘‘asesi’’ccādinā. Dutiyassa pabhedaṃ vattuṃ paṭijānāti ‘‘eki’’ccādinā. 217. สรุปด้วยคำว่า “อเสสิ” เป็นต้น เริ่มกล่าวถึงประเภทที่สองด้วยคำว่า “เอกิ” เป็นต้น 217. ‘‘Asese’’ccādi. Asesavatthuvisaye rūpake ayaṃ ‘‘aṅgulīdalasaṃsobhiṃ’’iccādikaṃ udāharaṇattayaṃ pabhedo hoti. Idāni ekadesavivattimhi rūpake bhedo viseso pavuccati. 217. เริ่มด้วยคำว่า “อเสเส” เป็นต้น ในรูปกะที่มีวัตถุวิสัยทั้งหมดนี้ ตัวอย่างสามอย่างเช่น “อังคุลีทลสังโสภิง” เป็นต้น เป็นประเภทหนึ่ง บัดนี้ จะกล่าวถึงความแตกต่างพิเศษในรูปกะที่เป็นเอกเทศวิวัตติ Ekadesavivattisamāsa เอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ 218. Vilāsahāsakusumaṃ, rucirādharapallavaṃ; Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ. มีรอยยิ้มอันงามดุจดอกไม้ มีริมฝีปากอันงดงามดุจยอดอ่อน ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข เมื่อได้เห็นพระพักตร์ของพระมุนีนั้น 218. ‘‘Vilāsa’’iccādi. Vilāsena yutto hāsoyeva kusumaṃ yassa. Ruciro manuñño adharoyeva pallavo yassa. Tādisaṃ munino mukhaṃ passantā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti sabbepīti. Idaṃ aṅgāni hāsādīni rūpayitvā mukhamaṅgi na rūpitanti ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Evaṃ uparipi yathāyogaṃ. 218. เริ่มด้วยคำว่า “วิลาสะ” เป็นต้น พระพักตร์ใดมีรอยยิ้มที่ประกอบด้วยความงามนั่นแหละเป็นดอกไม้, มีริมฝีปากที่งดงามน่ารักนั่นแหละเป็นยอดอ่อน, เมื่อเห็นพระพักตร์ของพระมุนีเช่นนั้น ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข? ทุกคนย่อมประสบสุข นี้เป็นเอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ เพราะทำให้เป็นรูปกะเฉพาะอวัยวะทั้งหลายมีรอยยิ้มเป็นต้น แต่ไม่ได้ทำให้พระพักตร์ซึ่งเป็นอวัยวะหลักเป็นรูปกะ ในทำนองเดียวกันนี้ ในส่วนบนก็พึงทราบตามสมควร 218. ‘‘Vilāsi’’ccādi. Vilāsahāsakusumaṃ līlāyuttahāsasaṅkhatapupphaṃ rucirādharapallavaṃ manuññaadharasaṅkhātakisalayaṃ munino mukhaṃ passantā ke vā ke nāma janā sukhaṃ na vindanti pītisukhaṃ nānubhonti, anubhavanteva. Visesanabhūtānaṃ hāsaadharānaṃ upamābhūtakusumapallavehi abhedaṃ dassetvā visesyabhūtassa mukhassa aññataraupamāvatthunā abhedena avuttattā abhedāropanaṃ ekadeseyeva vivattīti idaṃ ekadesavivattisamāsarūpakaṃ. Vilāsena yutto hāsoti ca, soyeva kusumaṃ asseti ca, ruciro ca so adharo ceti ca, soyeva pallavo asseti ca vākyaṃ. 218. เริ่มด้วยคำว่า “วิลาสี” เป็นต้น เมื่อเห็นพระพักตร์ของพระมุนี ซึ่งมีรอยยิ้มอันงามดุจดอกไม้ (ดอกไม้คือรอยยิ้มที่ประกอบด้วยลีลา) และมีริมฝีปากอันงดงามดุจยอดอ่อน (ยอดอ่อนคือริมฝีปากที่น่ารัก) ใครเล่าจะไม่ประสบความสุข ไม่เสวยปีติสุข? ย่อมเสวยสุขนั่นเอง เพราะแสดงความไม่ต่างกันของรอยยิ้มและริมฝีปากซึ่งเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) กับดอกไม้และยอดอ่อนซึ่งเป็นอุปมา แต่ไม่ได้กล่าวความไม่ต่างกันของพระพักตร์ซึ่งเป็นวิเสสยะ (บทประธาน) กับวัตถุอุปมาอื่นใด การอุปมาจึงปรากฏเพียงบางส่วนเท่านั้น รูปกะนี้จึงเป็นเอกเทศวิวัตติสมาสรูปกะ บทวิเคราะห์คือ “วิลาเสน ยุตโต หาสะ” (รอยยิ้มที่ประกอบด้วยความงาม) และ “โสเยวะ กุสุมัง อัสสะ” (สิ่งนั้นนั่นแหละคือดอกไม้ของเขา) และ “รุจิโร จ โส อธโร จ” (ริมฝีปากนั้นงดงามด้วย) และ “โสเยวะ ปัลลโว อัสสะ” (สิ่งนั้นนั่นแหละคือยอดอ่อนของเขา) Ekadesavivattiasamāsa เอกเทศวิวัตติอสมส 219. Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava; Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā. ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์ จงประทานชัยชนะแก่ท่าน ซึ่งมีแสงเล็บอันงดงามยิ่ง เป็นธงชัยแห่งการพิชิตบาป 219. ‘‘Pāda’’iccādi. Munindassa vijayino pādadvandaṃ tava vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātu. Kīdisaṃ? Yassa paramaccantaṃ kantā manuññā nakharaṃsī pāpānaṃ lobhādīnaṃ jaye ussitā dhajā ketavoti. Idamekadesavivattiasamāsarūpakaṃ. 219. เริ่มด้วยคำว่า “ปาทะ” เป็นต้น ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์ผู้ทรงชัย จงประทานชัยชนะคือความพ่ายแพ้ของฝ่ายตรงข้ามแก่ท่าน เป็นเช่นไร? ซึ่งมีแสงเล็บอันงดงามยิ่งนัก เป็นธงชัยที่ยกขึ้นในการพิชิตบาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น นี้เป็นเอกเทศวิวัตติอสมสรูปกะ 219. ‘‘Pāde’’ccādi. Yassa sambuddhassa paraṃ atisayena kantā manuññā nakharaṃsī caraṇanakhakantiyo pāpajayaddhajā pāpavijaye ussāpitadhajāyeva honti, tassa munindassa pādadvandaṃ caraṇayugaḷaṃ tava tuyhaṃ vijayaṃ paṭipakkhaparābhavaṃ dadātūti. Nakharaṃsīnaṃ upamābhūtadhajehi abhedamāropetvā ‘‘pādadvanda’’miti anirūpitattā ekadesavivattiasamāsarūpakaṃ nāma. Pāpānaṃ jayoti ca, tasmiṃ dhajāti ca viggaho. 219. เริ่มด้วยคำว่า “ปาเท” เป็นต้น แสงเล็บพระบาทของพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด งดงามน่ารักยิ่งนัก เป็นธงชัยที่ยกขึ้นในการพิชิตบาปทั้งหลาย ขอพระบาทคู่ของพระมุนินทร์พระองค์นั้น จงประทานชัยชนะคือความพ่ายแพ้ของฝ่ายตรงข้ามแก่ท่าน เพราะอุปมาแสงเล็บให้ไม่ต่างกับธงชัย แต่ไม่ได้อุปมา “พระบาทคู่” รูปกะนี้จึงชื่อว่าเอกเทศวิวัตติอสมสรูปกะ บทวิเคราะห์คือ “ปาปานัง ชโย” (ชัยชนะแห่งบาปทั้งหลาย) และ “ตัสสมิง ธชา” (ธงในชัยชนะนั้น) Ekadesavivattimissaka เอกเทศวิวัตติมิสสกะ 220. Sunimmalakapolassa, munindavadaninduno; Sādhuppabuddhahadayaṃ, jātaṃ keravakānanaṃ. มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่อง พระพักตร์ของพระมุนินทร์ดุจพระจันทร์ ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้ว ได้กลายเป็นป่ากอบัว 220. ‘‘Sunimmala’’iccādi. Sunimmalo kapolo yassa, tassa munindavadaninduno sādhūnaṃ pabuddhaṃ dhammāvabodhavasena vikasitaṃ hadayaṃ cittaṃ keravakānanaṃ jātanti ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. 220. เริ่มด้วยคำว่า “สุนิมมละ” เป็นต้น พระพักตร์ของพระมุนินทร์ผู้มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่องดุจพระจันทร์นั้น ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้วคือใจที่ผลิบานด้วยการตรัสรู้ธรรม ได้กลายเป็นป่ากอบัว รูปกะนี้เป็นเอกเทศวิวัตติสมาสอสมสรูปกะ 220. ‘‘Sunimmali’’ccādi. Sunimmalakapolassa munindavadaninduno sādhuppabuddhahadayaṃ sajjanānaṃ catusaccāvabodhena pasannamānasaṃ keravakānanaṃ kumudavanaṃ jātanti. Vadanahadayānaṃ upamābhūtehi indukeravehi abhedāropanaṃ katvā kapolassa maṇḍalādīhi upamāvisesehi anirūpitattā ekadesavivattisamāsāsamāsarūpakaṃ. Ettha samāso nāma vadanindūnameva. Asamāso nāma hadayakeravānamevāti. Tathā hi rūpakavisaye samāsāsamāsattaṃ upamānopameyyapadānaṃ dvinnamevāti. Suṭṭhu nimmaloti ca, so kapolo assāti ca, munindavadanameva indūti ca, pabuddhañca taṃ hadayañcāti ca, sādhūnaṃ pabuddhahadayamiti ca, keravānaṃ kānanamiti ca vākyaṃ. 220. เริ่มด้วยคำว่า “สุนิมมลี” เป็นต้น พระพักตร์ของพระมุนินทร์ผู้มีพระแก้มอันบริสุทธิ์ผุดผ่องดุจพระจันทร์นั้น ใจของสัตบุรุษที่เบิกบานแล้วคือใจที่ผ่องใสด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔ ได้กลายเป็นป่ากอบัว เพราะอุปมาพระพักตร์และใจให้ไม่ต่างกับพระจันทร์และกอบัว แต่ไม่ได้อุปมาพระแก้มด้วยอุปมาพิเศษเช่นวงกลมเป็นต้น รูปกะนี้จึงเป็นเอกเทศวิวัตติสมาสอสมสรูปกะ ในที่นี้ สมาสคือ “วทนินทู” (พระพักตร์คือพระจันทร์) นั่นเอง อสมสคือ “หทยเกรวา” (ใจคือกอบัว) นั่นเอง เพราะในเรื่องรูปกะ ความเป็นสมาสและอสมสย่อมมีแก่บทอุปมาและอุปเมยยะทั้งสองเท่านั้น บทวิเคราะห์คือ “สุฏฐุ นิมมโล” (บริสุทธิ์ดีแล้ว) และ “โส กโปโล อัสสะ” (แก้มนั้นของเขา) และ “มุนินทวทนเมว อินทู” (พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์) และ “ปพุทธัญจ ตัง หทยัญจ” (ใจนั้นเบิกบานแล้วด้วย) และ “สาธูนัง ปพุทธหทยัง” (ใจที่เบิกบานของสัตบุรุษ) และ “เกรวานัง กานนัง” (ป่าของกอบัว) 221. Rūpakāni bahūnyeva, yuttāyuttādibhedato; Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti. รูปกะทั้งหลายมีมากมายหลายประเภท เช่น ยุตตะ (เหมาะสม) และอยุตตะ (ไม่เหมาะสม) เป็นต้น รูปกะเหล่านั้นไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก แต่รวมอยู่ในที่นี้แล้ว 221. Ettakoyeva kiṃ rūpakabhedoti āha ‘‘Rūpakāni’’ccādi; Subodhaṃ; Tattha – ถามว่า รูปกะมีเพียงเท่านี้หรือ? จึงกล่าวว่า “รูปกานิ” เป็นต้น เข้าใจง่าย ในที่นั้น – ‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ; Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti. พระพักตร์ของท่านที่สว่างไสวด้วยดอกไม้คือรอยยิ้ม และมีภมรคือดวงตาที่เคลื่อนไหว ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา พระพักตร์อันน่ารักนั้น จะไม่ดึงดูดใจของใครเล่า? Yuttarūpakaṃ yuttattā pupphabhiṅgānaṃ, tadanusārena ayuttarūpakādipi viññeyyanti. เป็นยุตตะรูปกะ เพราะดอกไม้และภมรมีความเหมาะสมกัน รูปกะประเภทอยุตตะเป็นต้น ก็พึงทราบตามนัยนั้น 221. Rūpakāni punapi santīti dassetumāha ‘‘rūpakāni’’ccādi. Rūpakāni yuttāyuttādibhedato yuttarūpakaayuttarūpakādibhedena bahūni eva honti, tāni rūpakāni ettheva rūpake antogadhāni. Iti tasmā kāraṇā tāni visuṃ na vuttāni. Anto majjhe gadhāni pavattānīti viggaho. 221. เพื่อแสดงว่ายังมีรูปกะอีก จึงกล่าวว่า “รูปกานิ” เป็นต้น รูปกะทั้งหลายมีมากมายหลายประเภท เช่น ยุตตะรูปกะ อยุตตะรูปกะ เป็นต้น รูปกะเหล่านั้นรวมอยู่ในรูปกะนี้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก บทวิเคราะห์คือ “อันโต มัชเฌ คธานิ ปวัตตานิ” (ปรากฏอยู่ภายในท่ามกลาง) ‘‘Sitapupphujjalaṃ lola-nettabhiṅgaṃ tavānanaṃ; Kassa nāma mano dhīra, nākaḍḍhati manohara’’nti. พระพักตร์ของท่านที่สว่างไสวด้วยดอกไม้คือรอยยิ้ม และมีภมรคือดวงตาที่เคลื่อนไหว ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา พระพักตร์อันน่ารักนั้น จะไม่ดึงดูดใจของใครเล่า? Ettha pupphabhiṅgānaṃ aññamaññayuttattā yuttarūpakaṃ nāma. ในที่นี้ ชื่อว่ายุตตะรูปกะ เพราะดอกไม้และภมรมีความเหมาะสมกัน He dhīra sitapupphujjalaṃ mandahasitasaṅkhātehi kusumehi vijotantaṃ lolanettabhiṅgaṃ manoharaṃ tavānanaṃ kassa nāma mano nākaḍḍhatīti. Imassa paṭipakkhato ayuttarūpakaṃ veditabbaṃ. ข้าแต่ท่านผู้มีปัญญา พระพักตร์อันน่ารักของท่านที่สว่างไสวด้วยดอกไม้คือรอยยิ้มอันอ่อนโยน และมีภมรคือดวงตาที่เคลื่อนไหว จะไม่ดึงดูดใจของใครเล่า? อยุตตะรูปกะพึงทราบโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนี้ 222. Candimā’kāsapaduma-miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ; Duṭṭha’mambhoruhavanaṃ, nettāni’ccādi sundaraṃ. “พระจันทร์คือดอกบัวในอากาศ” นี้เป็นขัณฑรูปกะ “ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา” เป็นต้น งดงาม 222. Rūpakassa virodhāvirodho upamāyamivo’hituṃ sakkāti upalakkheti ‘‘candimā’’iccādinā. Ettha ākāsassa taḷāke rūpite candassa padumattaṃ rūpakaṃ yuttanti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ duṭṭhaṃ, ‘‘ambhoruhavanaṃ nettāni’’ccādi tu vacanabhedepi sundaraṃ. 222. เพื่อแสดงว่าความขัดแย้งหรือไม่ขัดแย้งของรูปกะสามารถมีได้เหมือนในอุปมา จึงกล่าวว่า “จันทิมา” เป็นต้น ในที่นี้ เมื่ออุปมาอากาศเป็นสระน้ำ การอุปมาพระจันทร์เป็นดอกบัวนั้นเหมาะสม รูปกะนี้เป็นขัณฑรูปกะที่ไม่ดี ส่วน “อัมโภรุหวนัง เนตตานิ” (ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา) เป็นต้น แม้จะมีความแตกต่างกันในพจน์ ก็ยังงดงาม 222. Rūpake dosādosaṃ upamāyaṃ viya parikappetvā gahetabbanti upadisanto āha ‘‘candimi’’ccādi. ‘‘Candimā cando ākāsapaduma’’nti etaṃ khaṇḍarūpakaṃ ākāsassa taḷākattena anirūpitattā khaṇḍarūpakaṃ nāma. Duṭṭhaṃ khaṇḍitopamā viya dosaduṭṭhaṃ nāma. ‘‘Ambhoruhavanaṃ nīluppalavanaṃ nettānī’’tiādikaṃ upamānopameyyānaṃ vacananānattepi sundarameva. 222. ในการอุปมาแบบรูปกะนั้น ท่านแสดงไว้ว่า ‘จันทิมา’ เป็นต้น โดยแนะนำว่าพึงกำหนดและถือเอาทั้งข้อดีและข้อเสียเหมือนในการอุปมา คำว่า ‘จันทิมา จันโท อากาสปทุมะ’ นี้เป็นขัณฑรูปกะ (รูปกะที่บกพร่อง) เพราะท้องฟ้าไม่ได้ถูกกำหนดว่าเป็นสระน้ำ ที่เสียนั้นชื่อว่า โทษทุฏฐะ (เสียเพราะมีโทษ) เหมือนขัณฑิตอุปมา คำว่า ‘อัมโภรุหวนัง นีลุปปัลละวนัง เนตตานี’ เป็นต้น แม้จะมีความแตกต่างกันของพจน์ระหว่างอุปมาและอุปเมยยะ ก็ยังคงงดงาม 223. Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca; Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta’manumānato. ขอบเขตแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ด้วยการอนุมาน 223. Kimettakā evopamārūpakabhedā? Neti paridīpento avuttaṃ atidisati ‘‘pariyanto’’iccādinā. Rūpakassa upamāya ca vikappānaṃ pabhedānaṃ pariyanto avasānaṃ natthi yaṃ yasmā kāraṇā, tena kāraṇena avuttaṃ ihānupātaṃ vikappajātaṃ sabbavikappabyāpakasāmaññalakkhaṇānugatarūpakavikappānusārena viññeyyaṃ. Kasmā? Anumānato yathāvuttavikappasaṅkhātaliṅgato avuttasesarūpakāvagamasaṅkhātena anumānañāṇenāti attho. 223. การจำแนกอุปมารูปกะมีเพียงเท่านี้หรือ? ไม่ใช่ ท่านแสดงสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยอ้างถึงคำว่า ‘ปริยันโต’ เป็นต้น เพราะเหตุที่ขอบเขตหรือที่สุดแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น การจำแนกประเภทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ พึงรู้ตามการจำแนกรูปกะที่ประกอบด้วยลักษณะทั่วไปที่ครอบคลุมการจำแนกทั้งหมด เพราะเหตุใด? เพราะการอนุมาน คือด้วยญาณอันเป็นอนุมานที่นับว่าเป็นการหยั่งรู้รูปกะที่เหลือที่ไม่ได้กล่าวไว้ จากเหตุที่นับว่าเป็นการจำแนกที่กล่าวไว้แล้ว 223. Idāni imesameva upamārūpakānaṃ avuttānantabhedo vuttānusāreneva ñātabboti dassetumāha ‘‘pariyanto’’iccādi. Rūpakassa ca rūpakālaṅkārassa ca upamāya ca upamālaṅkārassa ca vikappānaṃ vividhākārena kappitapakkhānaṃ pariyanto koṭi yaṃ yasmā natthi, tena kāraṇena avuttaṃ imasmiṃ subodhālaṅkāre avuttapakkhaṃ samūhaṃ anumānato anumānañāṇena viññeyyanti. Upamārūpakānaṃ sakalamavuttapakkhaṃ byāpetvā ṭhitaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ anatikkamitvā vuttehi tehi tehi pakkhasaṅkhātehi liṅgehi siddhānumānañāṇena sāmaññalakkhaṇe antogadhānamanuttarūpakasaṅkhātānumeyyānaṃ avabodho sakkāti adhippāyo. Rūpakassa pana upamantogadhattā upamāya niddiṭṭhadosādosaṃ dvinnamapi uttānuttapakkhassa sādhāraṇaṃ hoti. 223. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าการจำแนกอุปมารูปกะเหล่านี้ที่ไม่ได้กล่าวไว้และมีมากมายนั้น พึงรู้ตามที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปริยันโต’ เป็นต้น เพราะเหตุที่ขอบเขตหรือที่สุดแห่งการจำแนกแจกแจงของรูปกะคือรูปกาลังการะ และของอุปมาคืออุปมาลังการะ ซึ่งเป็นฝ่ายที่กำหนดไว้ด้วยอาการต่างๆ นั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น ฝ่ายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในสุโพธาลังการะนี้ พึงรู้ด้วยญาณอันเป็นอนุมาน ความหมายคือ การหยั่งรู้สิ่งที่พึงอนุมานที่นับว่ารูปกะที่ไม่ได้กล่าวไว้ ซึ่งรวมอยู่ในลักษณะทั่วไปนั้น เป็นไปได้ด้วยญาณอันเป็นอนุมานที่สำเร็จแล้วด้วยเหตุที่นับว่าฝ่ายเหล่านั้นๆ ที่กล่าวไว้ โดยไม่ล่วงเลยลักษณะทั่วไปที่ตั้งอยู่โดยครอบคลุมฝ่ายที่ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมดของอุปมารูปกะ ส่วนข้อเสียและข้อดีที่แสดงไว้ในอุปมานั้น ย่อมเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองฝ่ายคือฝ่ายที่กล่าวไว้และไม่ได้กล่าวไว้ เพราะรูปกะรวมอยู่ในอุปมา 224. Punappunamuccāraṇaṃ, ya’matthassa padassa ca; Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato. การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถและบท หรือทั้งสองอย่างนั้น พึงรู้ว่าชื่อว่าอาวุตติ 224. Āvuttimadhikiccāha ‘‘puna’’iccādinā. Atthassa abhidheyyassa padassa saddassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca punappunaṃ bhiyyo bhiyyo yaṃ uccāraṇaṃ, sāyaṃ tividhā nāmato āvutti viññeyyā, uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvuttīti. 224. ท่านกล่าวถึงอาวุตติโดยอ้างถึงคำว่า ‘ปุนะ’ เป็นต้น การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถคือสิ่งที่พึงกล่าว และบทคือเสียง หรือทั้งสองอย่างคืออรรถและบทนั้น พึงรู้ว่าอาวุตตินี้มีสามประเภทโดยชื่อ การเป็นไปซ้ำๆ โดยอำนาจแห่งการกล่าว ชื่อว่าอาวุตติ 224. Idāni āvuttiṃ dasseti ‘‘punappune’’ccādinā. Atthassa saddābhihitaatthassa ca padassa ca ubhayesaṃ atthapadānañca yaṃ punappunuccāraṇaṃ, sā ayaṃ tividhā nāmato āvutti iti viññeyyā. Punappuneti etadabyayaṃ kriyābāhulye vattate. Uccāraṇavasena ā punappunaṃ vattanamāvutti. 224. บัดนี้ ท่านแสดงอาวุตติโดยอ้างถึงคำว่า ‘ปุนัปปุเน’ เป็นต้น การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถคืออรรถที่ถูกกล่าวด้วยเสียง และบท หรือทั้งสองอย่างคืออรรถและบทนั้น พึงรู้ว่าอาวุตตินี้มีสามประเภทโดยชื่อ คำว่า ‘ปุนัปปุเน’ นี้เป็นอัพพยศัพท์ที่ใช้ในความหมายของการกระทำที่มาก การเป็นไปซ้ำๆ โดยอำนาจแห่งการกล่าว ชื่อว่าอาวุตติ Atthāvutti อรรถาวุตติ 225. Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa; Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ. รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของสัตว์ทั้งปวง ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ 225. Udāharati ‘‘mano’’iccādi. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ janānaṃ mano cittaṃ harati, dasa disā ādadāti sabbadā taṃvisayattā, nimmalattaṃ nimmalabhāvaṃ gaṇhāti, ettha gahaṇalakkhaṇassa atthassa anekehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayaṃ atthāvutti. 225. ท่านยกตัวอย่างว่า ‘มะโน’ เป็นต้น รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของชนทั้งปวง ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ เพราะเป็นอารมณ์ของทิศทั้งสิบเสมอ ย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ ในที่นี้ การที่อรรถที่มีลักษณะแห่งการถือเอา ถูกกล่าวซ้ำด้วยคำพ้องความหมายหลายคำ จึงเป็นอรรถาวุตติ 225. Udāharati ‘‘mano harati’’ccādinā. Jinassa ayaṃ yasorāsi sabbesaṃ sattānaṃ mano cittaṃ harati gaṇhāti, dasa disā ādadāti avisayaṭṭhānābhāvato gaṇhāti, nimmalattañca bhūtaparisuddhaguṇena nipphannattā gaṇhāti. Ettha ‘‘gaṇhātī’’ti ekassevatthassa ‘‘harati, ādadāti, gaṇhātī’’ti aññehi pariyāyavacanehi āvattitattā ayamatthāvutti nāma. Niggato malehīti ca, tassa bhāvoti ca, yasaso rāsiiti ca viggaho. 225. ท่านยกตัวอย่างว่า ‘มะโน หะระติ’ เป็นต้น รัศมีแห่งพระยศของพระชินเจ้าองค์นี้ ย่อมจับใจของสัตว์ทั้งปวง (ย่อมถือเอา) ย่อมถือเอาทิศทั้งสิบ (ย่อมถือเอา) เพราะไม่มีสถานที่ที่ไม่อยู่ในขอบเขต และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ (ย่อมถือเอา) เพราะสำเร็จด้วยคุณอันบริสุทธิ์แท้จริง ในที่นี้ การที่อรรถเดียวคือ ‘คัณหาติ’ ถูกกล่าวซ้ำด้วยคำพ้องความหมายอื่นคือ ‘หะระติ, อาทะทาติ, คัณหาติ’ จึงชื่อว่าอรรถาวุตติ และวิคคหะ คือ ‘นิคคะโต มะเลหีติ’ (ปราศจากมลทิน), ‘ตัสสะ ภาโวติ’ (ความเป็นของสิ่งนั้น), ‘ยะสะโส ราสีติ’ (กองแห่งยศ) Padāvutti ปทาวุตติ 226. Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo; Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya. รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว และรัศมีทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่เหมือนถูกทำลายไป 226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti visesena dīpenti, yato evaṃ tasmā kāraṇā candādīnaṃ sabbāpi vibhā sobhā hatā pahatā viya senti pavattantīti padāvutti. 226. ท่านกล่าวว่า ‘วิภาเสนติ’ เป็นต้น รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว คือย่อมส่องสว่างเป็นพิเศษ เพราะเหตุที่เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น รัศมีคือความงามทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่และเป็นไปเหมือนถูกทำลายไป ดังนี้จึงเป็นปทาวุตติ 226. ‘‘Vibhāsenti’’ccādi. Munino dehakantiyo sabbā disā vibhāsenti yasmā visesena pakāsenti, tasmā candādīnaṃ sabbāpi vibhā kantiyo hatā pahatā viya senti pavattanti ca, ‘‘vibhāsentī’’ti padasseva āvattanato ayaṃ padāvutti nāma. Dehe kantiyoti vākyaṃ. 226. ท่านกล่าวว่า ‘วิภาเสนติ’ เป็นต้น รัศมีกายของพระมุนี ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว เพราะย่อมส่องสว่างเป็นพิเศษ เพราะเหตุนั้น รัศมีคือความงามทั้งปวงของพระจันทร์เป็นต้น ย่อมตั้งอยู่และเป็นไปเหมือนถูกทำลายไป เพราะมีการกล่าวซ้ำของบทว่า ‘วิภาเสนติ’ นี้จึงชื่อว่าปทาวุตติ ประโยคคือ ‘เทเห กันติโย’ (รัศมีในกาย) Ubhayāvutti อุภยาวุตติ 227. Jitvā viharati klesa-ripuṃ loke jino ayaṃ; Viharatyā’rivaggo’yaṃ, rāsībhūtova dujjane. พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก หมู่ข้าศึกนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว 227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati pavattati, ayaṃ tena jito arivaggo sattusamūho dujjane rāsībhūto viya tato aladdhappatiṭṭhattā. ‘‘Viharatī’’ti atthassa padānañca āvuttito ubhayāvutti. 227. ท่านกล่าวว่า ‘ชิตวา’ เป็นต้น พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก คือย่อมเป็นไป หมู่ข้าศึกคือหมู่สัตว์ที่พระองค์ทรงชนะแล้วนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว เพราะไม่ได้ตั้งมั่นในที่นั้น เพราะมีการกล่าวซ้ำของอรรถและบทว่า ‘วิหะระติ’ จึงเป็นอุภยาวุตติ 227. ‘‘Jitvā’’iccādi. Ayaṃ jino klesaripuṃ jitvā loke viharati, ayaṃ arivaggo klesaripusamūho dujjane rāsībhūtova viharatīti. Vāsasaṅkhatassa atthassa ca ‘‘viharatī’’ti padassa ca puna uccāraṇato ayaṃ ubhayāvutti nāma hoti. Kleso eva ripūti ca, arīnaṃ vaggoti ca, arāsi rāsi abhavīti ca, kucchito janoti ca vākyaṃ. 227. ท่านกล่าวว่า ‘ชิตวา’ เป็นต้น พระชินเจ้าองค์นี้ ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้ว ย่อมอยู่ในโลก หมู่ข้าศึกคือกองกิเลสนี้ ย่อมอยู่เหมือนรวมกันเป็นกองในหมู่คนชั่ว เพราะมีการกล่าวซ้ำของอรรถที่นับว่าการอยู่ และของบทว่า ‘วิหะระติ’ นี้จึงชื่อว่าอุภยาวุตติ และประโยคคือ ‘กิเลโส เอวะ ริปูติ’ (กิเลสเท่านั้นเป็นข้าศึก), ‘อารีนัง วัคโคติ’ (หมู่แห่งข้าศึก), ‘อะราสิ ราสิ อะภะวีติ’ (ไม่เป็นกอง เป็นกองแล้ว), ‘กุจฉิโต ชะโนติ’ (คนชั่ว) 228. Ekattha vattamānampi, sabbavākyopakārakaṃ; Dīpakaṃ nāma tañcādi-majjhantavisayaṃ tidhā. แม้ตั้งอยู่ในที่เดียว ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมด ชื่อว่าทีปกะ และทีปกะนั้นมีสามประเภท คือมีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดเป็นขอบเขต 228. Dīpakaṃ paridīpayamāha ‘‘ekatthe’’ccādi. Ekattha vākyassādo majjhe ante vā vattamānampi kriyājātyādikaṃ sabbassa abhimatassa kassaci vākyassa kriyākārakasambandhābhidhāyino padasantānassa upakārakaṃ vākyatthānvayavasena dīpakaṃ nāma, dīpo viya ekadese vattitopi sakalapadatthavasena sabbavākyaṃ dīpayati pakāsetīti. Tañca dīpakaṃ ādi ca majjhañca antañca visayo gocaro yassa tādisaṃ tidhā ādidīpakaṃ majjhadīpakaṃ antadīpakanti tividhaṃ hotīti attho, tampi kriyādīnaṃ vasena paccekaṃ tividhaṃ hoti. 228. ท่านแสดงทีปกะโดยกล่าวว่า ‘เอกัตเถ’ เป็นต้น แม้กิริยาหรือชาติเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในที่เดียว คือในเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของประโยค ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคใดประโยคหนึ่งที่พึงประสงค์ทั้งหมด ซึ่งเป็นกลุ่มบทที่แสดงความสัมพันธ์ของกิริยาและการกะ ชื่อว่าทีปกะ โดยการประกอบเข้ากับความหมายของประโยค เหมือนประทีป แม้ตั้งอยู่ในที่เดียว ก็ย่อมส่องสว่างประโยคทั้งหมดโดยความหมายของบททั้งหมด และทีปกะนั้นมีสามประเภท คือมีอาทิ มัชฌะ และอันตะเป็นอารมณ์ คือเป็นอาทิทีปกะ มัชฌทีปกะ และอันตทีปกะ ความหมายคือ ทีปกะนั้นก็มีสามประเภทแยกกันไปตามกิริยาเป็นต้น 228. Idāni dīpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ekatthe’’ccādinā. Ekattha vākyassa ādimajjhāvasānesvekasmiṃ vattamānampi kriyājātiguṇattayaṃ sabbavākyopakārakaṃ vattumicchitakriyākārakasambandhappakāsakapadasantānasaṅkhātavākyassa vākyatthāvabodhavasena payojanaṃ dīpakaṃ nāma ekaṭṭhāne ṭhatvā visayībhūtasabbaṭṭhānagatadabbapakāsakapadīpasamānattā dīpakaṃ nāma hoti. Tañca dīpakaṃ ādimajjhantavisayaṃ vākyassa ādivisayaṃ majjhavisayaṃ antavisayañceti tidhā hoti. Etesu ekekamapi kriyājātiguṇabhedena punapi tividhaṃ hotīti viññeyyaṃ. Dīpetīti dīpo, padīpo. Paṭibhāgatthe kappaccayena dīpo viyāti dīpakaṃ. Vākyassa ādi ca majjhañca antañceti ca, taṃ visayo asseti ca vākyaṃ. 228. บัดนี้จะแสดงทีปกะอลังการด้วยคำว่า "เอกัตถะ" เป็นต้น บทกริยา ชาติ และคุณทั้งสามอย่าง แม้มีอยู่ในที่เดียว คือในตอนต้น ตอนกลาง หรือตอนท้ายของประโยคใดประโยคหนึ่ง ก็ยังประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมด เป็นประโยชน์ในการเข้าใจความหมายของประโยค ซึ่งเป็นกลุ่มคำที่แสดงความสัมพันธ์ของกริยาและการกะที่ต้องการจะกล่าว เรียกว่า ทีปกะ เพราะตั้งอยู่ในที่เดียวแล้วส่องสว่างวัตถุที่อยู่ในที่ทุกแห่งที่ตนเป็นอารมณ์ เหมือนประทีปที่ส่องสว่างวัตถุที่อยู่ในที่ทุกแห่ง จึงเรียกว่า ทีปกะ ทีปกะนั้นมี ๓ อย่าง คือ มีอารมณ์ในตอนต้น มีอารมณ์ในตอนกลาง และมีอารมณ์ในตอนท้ายของประโยค พึงทราบว่า แต่ละอย่างในบรรดาทีปกะเหล่านี้ ก็ยังเป็น ๓ อย่างอีกโดยจำแนกเป็น กริยา ชาติ และคุณ สิ่งที่ส่องสว่าง เรียกว่า ทีปะ, ประทีป ในความหมายว่าเหมือนกัน ด้วยปัจจัย กะ จึงเป็น ทีปกะ เหมือนประทีป บทวิเคราะห์คือ "อาทิของประโยคด้วย มัชฌะด้วย อันตะด้วย" และ "สิ่งนั้นเป็นอารมณ์ของสิ่งใด" Ādidīpaka อาทิทีปกะ 229. Akāsi buddho veneyya-bandhūnamamitodayaṃ; Sabbapāpehi ca samaṃ-nekatitthiyamaddanaṃ. พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ และทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวง 229. Udāharati ‘‘akāsi’’ccādi. Buddho veneyyā vinetabbāyeva bandhavo tesaṃ amitamaparimitaṃ udayamabhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, sabbapāpehi samaṃ ekato anekānaṃ titthiyānaṃ maddanañca akāsīti. Iha ‘‘akāsī’’ti kriyāpadenādivattinā sabbameva vākyaṃ dīpayatīti kriyādidīpakametaṃ. 229. ยกตัวอย่างว่า "อากาสิ" เป็นต้น พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ ซึ่งเป็นญาติที่ควรแนะนำ ไม่เพียงเท่านั้น แต่ยังทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวงด้วย ในที่นี้ คำกริยาว่า "อากาสิ" ซึ่งอยู่ในตอนต้น ย่อมส่องสว่างประโยคทั้งหมด ฉะนั้นจึงเป็น กริยาอาทิทีปกะ 229. ‘‘Akāsi’’ccādi. Buddho veneyyabandhūnaṃ amitodayaṃ pamāṇarahitābhivuddhiṃ akāsi. Na kevalaṃ tameva, samaṃ ekakkhaṇe sabbapāpehi sahānekatitthiyamaddanañca akāsīti. Vākyādimhi kriyāya ṭhitattā idaṃ kriyādidīpakaṃ nāma. Amito ca so udayo ceti ca, anekā ca te titthiyā ceti ca, tesaṃ maddanamiti ca viggaho. 229. "อากาสิ" เป็นต้น พระพุทธเจ้าทรงกระทำความเจริญอันหาประมาณมิได้แก่หมู่สัตว์ผู้ควรแนะนำ ไม่เพียงเท่านั้น แต่ยังทรงบดขยี้พวกเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวงในขณะเดียวกันด้วย เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนต้นของประโยค จึงเรียกว่า กริยาอาทิทีปกะ บทวิเคราะห์คือ "ความเจริญนั้นหาประมาณมิได้ด้วย" และ "พวกเดียรถีย์เหล่านั้นมีเป็นอันมากด้วย" และ "การบดขยี้ของพวกเหล่านั้น" Majjhedīpaka มัชฌทีปกะ 230. Dassanaṃ munino sādhu-janānaṃ jāyate’mataṃ; Tadaññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ niccopatāpanaṃ. การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ แต่สำหรับสัตว์เหล่าอื่น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์ 230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ nibbānaṃ nāma jāyate amatassa sādhanato, tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ niccamupatāpetīti niccopatāpanaṃ visaṃ jāyate, tasmiṃ manopadosassa visasadisattā nirayādidukkhāvahabhāvatoti. Kriyāmajjhadīpakametaṃ. 230. "ทัสสนัง" เป็นต้น การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะ คือพระนิพพานแก่สัตบุรุษ เพราะเป็นเครื่องยังอมตะให้สำเร็จ สำหรับสัตว์เหล่าอื่นจากสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์ เพราะความประทุษร้ายทางใจในพระมุนีนั้นเหมือนยาพิษ และเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในนรกเป็นต้น นี้เป็น กริยามัชฌทีปกะ 230. ‘‘Dassana’’miccādi. Munino dassanaṃ sādhujanānaṃ amataṃ amatasaṅkhātanibbānassa ekantakāraṇattā kāriyopacārena amataṃ bhūtaṃ jāyate, tadaññesaṃ tehi sādhujanehi aññesaṃ jantūnaṃ tu niccopatāpanaṃ satatamupatāpakaraṇato visaṃ jāyate visatulyapaṭighakāraṇattā kāriyopacārena visaṃ bhavatīti. Idaṃ kriyāya majjhe ṭhitattā kriyāmajjhadīpakaṃ. Sādhavo ca te janā ceti ca, tehi aññeti ca vākyaṃ. 230. "ทัสสนัง" เป็นต้น การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ เพราะเป็นเหตุแห่งพระนิพพานอันเป็นอมตะโดยส่วนเดียว จึงเป็นอมตะโดยอุปจารแห่งผล แต่สำหรับสัตว์เหล่าอื่นจากสัตบุรุษเหล่านั้น ย่อมเป็นยาพิษที่ยังความเดือดร้อนให้เกิดเป็นนิตย์ เพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนตลอดเวลา จึงเป็นยาพิษโดยอุปจารแห่งผล เพราะเป็นเหตุแห่งความขัดเคืองเหมือนยาพิษ นี้เป็น กริยามัชฌทีปกะ เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนกลาง บทวิเคราะห์คือ "ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษด้วย" และ "สัตว์เหล่าอื่นจากชนเหล่านั้น" Antadīpaka อันตทีปกะ 231. Accantakantalāvaṇya-candātapamanoharo; Jinānanindu indu ca, kassa nā’nandako bhave. พระพักตร์ของพระชินเจ้าผู้ทรงมีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ และพระจันทร์ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า 231. ‘‘Accante’’ccādi. Accantaṃ kantaṃ manuññaṃ lāvaṇyaṃ piyabhāvo, tameva, tamiva vācandātapo candikā, tena manoharo jinānanindu indu cando ca kassa janassa ānandako na bhavatīti. Kriyāntadīpakaṃ. 231. "อัจจันตะ" เป็นต้น ความน่ารักยิ่งนัก ความงามอันน่าพึงพอใจ ความเป็นที่รัก นั่นแหละ หรือเหมือนแสงจันทร์ คือแสงจันทร์ พระพักตร์ของพระชินเจ้าผู้ทรงมีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ และพระจันทร์ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า นี้เป็น กริยาอันตทีปกะ 231. ‘‘Accanti’’ccādi. Accantakantalāvaṇyacandātapamanoharo atisayena manuññapiyabhāvasaṅkhātavilāsanāmakena candakiraṇena, no ce, atisayena manuññapiyatāsaṅkhātavilāsasadisena candakiraṇena manoharo jinānanindu sambuddhassa mukhacando ca indu ca pakaticando ca kassa ānandako na bhave. Idaṃ kriyāya ante ṭhitattā kriyāntadīpakaṃ nāma. Antaṃ atikkantanti ca, tañca taṃ kantañceti ca, lavaṇassa bhāvo lāvaṇyaṃ, madhurabhāvo, taṃsadisattā accantakantañca taṃ lāvaṇyañcāti ca, candassa ātapo kiraṇoti ca, accantakantalāvaṇyameva candātapoti ca, candapakkhe accantakantalāvaṇyamiva ca so candātapo cāti ca, tena manoharoti ca, jinānanameva indūti ca vākyaṃ. Iminā kriyādīpakattayeneva avuttajātidīpakaguṇadīpakānipi ñātabbāni. 231. "อัจจันติ" เป็นต้น ผู้มีพระสิริโฉมอันน่ารักยิ่งนักดุจแสงจันทร์ที่จับใจ ด้วยแสงจันทร์อันเป็นวิลาสนาม คือความน่ารักน่าพึงพอใจอย่างยิ่ง หรือถ้าไม่เช่นนั้น ก็ด้วยแสงจันทร์ที่เหมือนวิลาสนาม คือความน่ารักน่าพึงพอใจอย่างยิ่ง พระพักตร์ของพระชินเจ้า คือพระพักตร์ของพระสัมพุทธเจ้า และพระจันทร์ คือพระจันทร์ตามปกติ ย่อมไม่เป็นที่บันเทิงใจของใครเล่า นี้เรียกว่า กริยาอันตทีปกะ เพราะกริยาตั้งอยู่ในตอนท้าย บทวิเคราะห์คือ "ล่วงพ้นที่สุดไป" และ "สิ่งนั้นน่ารักด้วย" และ "ภาวะของเกลือ คือภาวะที่หวาน" และ "เพราะเหมือนสิ่งนั้น จึงน่ารักยิ่งนักด้วย และความงามด้วย" และ "แสงของพระจันทร์ คือรัศมี" และ "ความงามอันน่ารักยิ่งนักนั่นแหละคือแสงจันทร์" และ "ในฝ่ายพระจันทร์ แสงจันทร์นั้นเหมือนความงามอันน่ารักยิ่งนักด้วย" และ "จับใจด้วยสิ่งนั้น" และ "พระพักตร์ของพระชินเจ้าเท่านั้นคือพระจันทร์" พึงทราบว่า ชาติทีปกะและคุณทีปกะที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ก็พึงทราบด้วยกริยาทีปกะทั้งสามนี้ Mālādīpaka มาลาทีปกะ 232. Hotā’vippaṭisārāya, Sīlaṃ pāmojjahetu so; Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ, Passaddhādipasiddhiyā. ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ ปราโมทย์นั้นย่อมเป็นเหตุแห่งปีติ และปีตินั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น 232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘hoti’’ccādi. Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ, avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti, taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti, sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ. 232. แม้ในอาทิทีปะกะเป็นต้นเหล่านั้น ก็มีประเภทอื่นอีกโดยลำดับแห่งการใช้ จึงกล่าวว่า "โหติ" เป็นต้น ศีลมีปัญจศีลเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ คือเพื่อความไม่มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง ความไม่เดือดร้อนใจนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ คือปีติที่เกิดขึ้นใหม่ ปราโมทย์นั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปีติที่เข้มแข็ง และปีตินั้น ย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จ คือความบริบูรณ์แห่งปัสสัทธิเป็นต้น คือปัสสัทธิสุขเป็นต้น พึงประกอบความดังนี้ 232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘hoti’’ccādinā. Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti, so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati, taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti, sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti. Na vippaṭisāro avippaṭisāro, nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Pamuditassa bhāvoti ca, tassa hetūti ca, passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca, tesaṃ pasiddhīti ca viggaho. 232. บัดนี้จะแสดงประเภทอื่นที่พึงสำเร็จด้วยการใช้เป็นพิเศษในทีปะกะ ๙ อย่าง ด้วยคำว่า "โหติ" เป็นต้น ศีลที่รักษาดีแล้ว มีปัญจศีลและทสศีลเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ ความไม่เดือดร้อนใจนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ คือเป็นเหตุแห่งปีติอ่อนที่เกิดขึ้นใหม่ ปราโมทย์นั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งปีติ คือเป็นเหตุแห่งปีติที่เข้มแข็ง และปีตินั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น คือความสำเร็จแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิเป็นต้น "ความไม่เดือดร้อนใจ" คือ "ความไม่มีความเดือดร้อนใจ" คำว่า "นะ" ใช้ในความหมายปฏิเสธแบบประเสชชะ บทวิเคราะห์คือ "ภาวะของผู้ยินดี" และ "เหตุของสิ่งนั้น" และ "ปัสสัทธิเป็นต้นแห่งสุขเป็นต้นเหล่าใด" และ "ความสำเร็จของสิ่งเหล่านั้น" 233. Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubbamapekkhinī; Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. แม้จะเป็นอาทิทีปะกะ แต่เพราะสายแห่งประโยคดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ 233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘iccādi’’ccādi. Iccevamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ādidīpakattepī’’ti. Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāya sīla’’ntiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti. Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ, nādidīpakanti. 233. "นี่เป็นประเภทอื่นของท่านหรือ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อิจจาทิ" เป็นต้น ทีปะกะนี้ที่กล่าวมานี้ จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ "นี่ไม่ใช่กริยาอาทิทีปะกะหรือ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาทิทีปะกัตเตปิ" แม้ว่านี้จะเป็นอาทิทีปะกะ แต่สายแห่งประโยคที่กล่าวมาแล้ว ย่อมดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ เช่น "ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนใจ" เป็นต้น ทีปะกะที่กล่าวมานั้น จึงถือว่าเป็นมาลาทีปะกะ ไม่ใช่อาทิทีปะกะ 233. ‘‘Iccādi’’ccādi. Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘hotāvippaṭisārāyā’’tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā. Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘mālādīpaka’’nti matanti. Ādimhi dīpakamiti ca, visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca, mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ. 233. "อิจจาทิ" เป็นต้น แม้จะเป็นอาทิทีปะกะ คือแม้จะมีภาวะเป็นกริยาอาทิทีปะกะ แต่สายแห่งประโยคที่ประกอบด้วยหลายประโยค ย่อมดำเนินไปโดยอาศัยประโยคก่อนๆ เช่น "โหตา วิปปะฏิสารายะ" เป็นต้น ฉะนั้น ทีปะกะประเภทที่กล่าวมานี้ จึงถือว่าเป็น "มาลาทีปะกะ" บทวิเคราะห์คือ "ทีปะกะในตอนต้น" และ "โดยอุปจารแห่งอารมณ์ สิ่งนั้นเป็นอาทิด้วย และเป็นทีปะกะด้วย" และ "มาลานั่นแหละคือทีปะกะ" 234. Aneneva pakārena, sesānamapi dīpake; Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi. ด้วยประเภทนี้แหละ พึงกำหนดการดำเนินไปของทีปะกะประเภทอื่นๆ ที่เหลือด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ 234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘aneni’’ccādinā. Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye sesānamavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti. 234. เมื่อกล่าวถึงทีปะกะวิกัปที่ไม่ได้กล่าวไว้ ท่านก็สรุปโดยอ้างถึงด้วยคำว่า “อนเน” เป็นต้น ด้วยวิธีอันเป็นประเภทที่กล่าวไว้โดยไม่ขาดตอนนั้นแล ในทีปะกะคือในเรื่องของทีปะกะ การเข้าใจตามซึ่งวิกัปที่ไม่ได้กล่าวไว้ที่เหลือ อันมีประเภทมีชาติทีปะกะเป็นต้นนั้น พึงกระทำโดยกวีผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาอันหมดจด. 234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘anenevi’’ccādinā. Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā. Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca, suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ. 234. บัดนี้ ท่านอ้างถึงทีปะกะที่ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยคำว่า “อนเนว” เป็นต้น ด้วยประเภทนั้นแล คือด้วยประเภทแห่งทีปะกะที่กล่าวไว้แล้ว ในทีปะกะคือในเรื่องของทีปะกะ การเข้าใจตามซึ่งวิกัปที่เหลือแม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ อันนับว่าเป็นชาติทีปะกะและคุณทีปะกะ อันเป็นฝ่ายมีชาติทีปะกะและคุณทีปะกะเป็นต้น และมาลาทีปะกะ ๖ อย่างนั้น พึงกระทำโดยกวีผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ โดยเป็นไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง อนึ่ง พึงประกอบความว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพราะไม่ปะปนกัน” และ “ปัญญาบริสุทธิ์ของชนเหล่าใด”. 235. Visesavacanicchāyaṃ, Nisedhavacanaṃ tu yaṃ; Akkhepo nāma so’yañca, Tidhā kālappabhedato. เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใด แต่กลับเป็นคำปฏิเสธใด คำนั้นชื่อว่า อักเขปะ และอักเขปะนี้มี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกาล. 235. Akkhepamupakkhipati ‘‘visesi’’ccādinā. Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti, so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā. Soyamakkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro. 235. ท่านอธิบายอักเขปะด้วยคำว่า “วิเสสิ” เป็นต้น เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใดๆ แต่กลับเป็นคำปฏิเสธ คำนั้นชื่อว่า อักเขปะ โดยถือว่าเป็นการปฏิเสธ อักเขปะนี้มี ๓ ประเภท โดยจำแนกตามกาลมีอดีตกาลเป็นต้น. 235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘visese’’ccādinā. Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi, so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma. Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti. Visesassa kassaci vacananti ca, tasmiṃ icchāti ca, nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca, akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca, kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ. 235. บัดนี้ ท่านแสดงอักเขปะด้วยคำว่า “วิเสเส” เป็นต้น เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษใดๆ คือเมื่อมีความประสงค์จะกล่าวบทพิเศษใดๆ นั่นเอง แต่กลับมีคำปฏิเสธ คำปฏิเสธนั้นชื่อว่า อักเขปะ คือชื่อว่าอักเขปาลังการะ อักเขปะนี้มี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกาลมีอดีตกาลเป็นต้น อนึ่ง พึงประกอบความว่า “คำพิเศษใดๆ” “ความประสงค์ในคำนั้น” “คำปฏิเสธ” “การปฏิเสธ” “การจำแนกตามกาลหรือการกระทำ”. 236. Ekākī’nekasenaṃ taṃ, māraṃsavijayījino; Kathaṃ ta’matha vā tassa, pāramībalamīdisaṃ. พระชินเจ้าพระองค์นั้นผู้เดียว ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่ากำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้. Atītakkhepo. อตีตักเขปะ (อักเขปะในอดีตกาล). 236. ‘‘Ekāki’’ccādi. So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi, taṃ kathaṃ yujjate. Atha vā kiṃ na yujjate, yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti. Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī’’ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ. 236. คำว่า “เอกากี” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นั้นผู้เดียว ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่าเหตุไฉนจึงไม่เป็นเช่นนั้น เพราะบารมี ๓๐ ทัศของพระชินเจ้าพระองค์นั้นนั่นแหละเป็นกำลังเช่นนั้น อันเป็นเหตุแห่งชัยชนะของพระองค์ ในที่นี้ ความคิดที่ไม่สมควรในการชนะมารด้วยกำลังแห่งความเป็นผู้เดียวว่า “พระองค์ทรงชนะมารพร้อมด้วยกองทัพได้อย่างไร” ดังนี้ เป็นอดีตที่ถูกปฏิเสธแล้ว ฉะนั้นจึงเป็นอตีตักเขปะ. 236. Idāni udāharati ‘‘ekāki’’ccādinā. Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti, taṃ kathaṃ yujjati. Atha vā yujjateva, tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisamīdisāti. Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ekākinā kathamanekaseno māro jito’’ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti, ‘‘tassa pāramībalaṃ īdisa’’nti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘atha vā’’ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma. 236. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “เอกากี” เป็นต้น พระชินเจ้าพระองค์นั้นคือพระสัพพัญญูผู้เดียว ไม่มีผู้ช่วย ไม่มีสอง ทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากนั้น เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น หรือว่าย่อมเป็นเช่นนั้นเอง กำลังบารมีของพระชินเจ้าพระองค์นั้น คือกำลังบารมี ๓๐ ทัศ อันเป็นกองทัพที่นับเนื่องด้วยบารมี ๓๐ ทัศ เป็นเช่นนี้ อาศัยความเป็นผู้ไม่มีสองของพระพุทธเจ้า และความเป็นผู้มีบริวารของมาร ความคิดที่ผิดของบางคนว่า “มารผู้มีกองทัพมากถูกผู้เดียวชนะได้อย่างไร” ดังนี้ เป็นอดีต เพราะเป็นเรื่องของการชนะมารในอดีต และถูกปฏิเสธด้วยคำปฏิเสธที่ระบุว่า “อถ วา” (หรือว่า) ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษว่า “กำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้” ฉะนั้นจึงชื่อว่า อตีตักเขปะ เพราะเป็นการปฏิเสธในอดีต 237. Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ, Appatto’smiti khijjase; Paṇāmo nanu soyeva, Sakimpi sugate kato. ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา” การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตนั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ Vattamānakkhepo. วัตตมานักเขปะ (อักเขปะในปัจจุบันกาล) 237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā. 237. คำว่า “กึ จิตเต” เป็นต้น ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา คือการไม่เป็นไปโดยประการทั้งปวง” ความเศร้าหมองของเจ้าไร้ประโยชน์ การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตนั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ เพราะเป็นเหตุอันแน่นอนของสิ่งนั้น ฉะนั้นจึงเป็นวัตตมานักเขปะ เพราะเป็นการปฏิเสธความเศร้าหมองในปัจจุบัน 237. ‘‘Kiṃ citte’’ccādi. He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase, tuccho tava khedo. Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati, bhavatyeva. ‘‘Paṇāmo’’tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘kiṃ khijjase’’ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma. Ejāya samugghātoti vākyaṃ. 237. คำว่า “กึ จิตเต” เป็นต้น ดูก่อนจิต เหตุไฉนเจ้าจึงเศร้าหมองว่า “เรายังไม่บรรลุซึ่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา อันนับเนื่องด้วยตัณหา คือการละโดยสิ้นเชิง” ความเศร้าหมองของเจ้าไร้ประโยชน์ แท้จริง การนอบน้อมที่กระทำแม้ครั้งเดียวในพระสุคตคือในพระพุทธเจ้านั้นนั่นแหละ มิใช่เป็นเหตุอันแน่นอนแห่งการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ ด้วยความเข้าใจว่าเหตุและผลไม่ต่างกัน การนอบน้อมนั้นนั่นแหละมิใช่เป็นการถอนรากถอนโคนแห่งตัณหาหรือ ย่อมเป็นเช่นนั้นเอง ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษมีคำว่า “ปณามะ” เป็นต้น และเพราะความเศร้าหมองในปัจจุบันของจิตถูกปฏิเสธด้วยคำว่า “กึ ขิชฌเส” ฉะนั้นจึงชื่อว่า วัตตมานักเขปะ พึงประกอบความว่า “การถอนรากถอนโคนแห่งตัณหา” 238. Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ; Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā. พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษอย่างแน่นอน ชนเหล่าใดเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำ Anāgatakkhepo. อนาคตักเขปะ (อักเขปะในอนาคตกาล) 238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti. Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ. Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā. 238. คำว่า “สัจจัง” เป็นต้น พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษอย่างแน่นอน พึงประกอบความว่า “ชนเหล่าใดมีใจถูกมิจฉาทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นครอบงำ คือถูกข่มเหง ชนเหล่านั้นเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก” นี้เป็นอนาคตักเขปะ เพราะการไปในอนาคตถูกปฏิเสธแล้ว ‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama; Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ti. “ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ดูก่อนที่รัก ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันได้บอกแล้ว” Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā. อนาทรกเขปะนี้และอักเขปะมีอย่างนี้เป็นต้น เป็นประเภทเดียวกันกับอักเขปะเหล่านั้น จึงถูกละไว้ 238. ‘‘Sacca’’miccādi. Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te saccamekantena na gamissanti. Ke? Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā, teyevāti. ‘‘Micchādiṭṭhī’’tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘te na gamissantī’’ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā ayaṃ anāgatakkhepo nāma. Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca, tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ. 238. คำว่า “สัจจัง” เป็นต้น พวกเขาจักไม่ไปถึงความสงบอันเป็นวิสัยของสัตบุรุษ คือเป็นไปในวิสัยของสาธุชนอย่างแน่นอน ใครเล่า? ชนเหล่าใดเป็นคนชั่วร้ายยิ่งนัก มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำ ชนเหล่านั้นนั่นเอง ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษมีคำว่า “มิจฉาทิฏฐิ” เป็นต้น และเพราะการไปสู่นิพพานในอนาคตของพวกเดียรถีย์ถูกปฏิเสธด้วยความเข้าใจว่า “พวกเขาจักไม่ไปถึง” ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนาคตักเขปะ อนึ่ง พึงประกอบความว่า “มิจฉาคือผิด และทิฏฐินั้นด้วย” และ “ใจถูกทิฏฐินั้นครอบงำของชนเหล่าใด” ‘‘Jīvitāsā balavatī, dhanāsā dubbalā mama; Gaccha vā tiṭṭha vā kanta, mamāvatthā niveditā’’ – “ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ดูก่อนที่รัก ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันได้บอกแล้ว” – Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto. Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti, dhanāsā dubbalā, tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā, mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā. ‘‘Ettha mamāvatthā niveditā’’ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘gaccha vā tiṭṭha vā’’ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti. อนาทรกเขปะมีอย่างนี้เป็นต้น ก็ไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก เพราะไม่ต่างจากอตีตักเขปะเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว อธิบายในที่นี้ว่า – ดูก่อนที่รักผู้เป็นที่รัก ความหวังในชีวิตของฉันมีกำลังมาก ความหวังในทรัพย์ของฉันอ่อนแอ ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้ สภาพของฉันคือธรรมชาติของฉันได้บอกแล้ว คือได้แจ้งแล้ว ในที่นี้ ด้วยความประสงค์จะกล่าวความพิเศษว่า “สภาพของฉันได้บอกแล้ว” และเพราะการไปในปัจจุบันหรืออนาคตของที่รักของตนถูกปฏิเสธด้วยคำพูดที่ไม่ใส่ใจว่า “ท่านจะไปหรือจะอยู่ก็ได้” ฉะนั้นจึงเป็นวัตตมานักเขปะหรืออนาคตักเขปะ 239. Ñeyyo sotthantaranyāso, Yo’ññavākyatthasādhano; Sabbabyāpī visesaṭṭho, Hivisiṭṭha’ssa bhedato. พึงทราบอรรถันตรนยาสะนั้น ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความหมายของประโยคอื่น มีประเภทคือ ที่แผ่ไปทั่ว ที่มีความหมายพิเศษ และที่จำแนกด้วยศัพท์ว่า หิ 239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ñeyyi’’ccādinā. Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo, so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā. Tassa bhedamāha ‘‘sabbe’’ccādinā. Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hisaddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti. Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti? Saccaṃ, tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo, sā pativatthūpamā. Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso, so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti. 239. ท่านวางอรรถันตรนยาสะด้วยบทว่า “ญเยฺย” เป็นต้น. พึงทราบว่า การวางความอื่น คือ การวางความของสิ่งอื่นใดที่ประสงค์จะกล่าวถึง ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความแห่งประโยคอื่น เป็นเครื่องสามารถแห่งความของสิ่งอื่นใดนั้น โดยถือว่าเป็นการวางความของวัตถุอื่นใด. ท่านกล่าวถึงประเภทของอรรถันตรนยาสะนั้นด้วยบทว่า “สพฺพ” เป็นต้น. ประเภทและทางเลือกของอรรถันตรนยาสะนี้ คือ ที่จำแนกด้วยศัพท์ว่า หิ (คือระบุด้วยศัพท์ว่า หิ), ที่แผ่ไปทั่ว และที่มีความหมายพิเศษ. ถามว่า: อรรถันตรนยาสะนี้กับปฏิวัตถูปมามีความแตกต่างกันอย่างไร? ตอบว่า: จริงอยู่ แม้ทั้งสองอย่างจะคล้ายกันโดยความเป็นอรรถันตรนยาสะเหมือนกัน แต่ที่ใดมีความปรากฏแห่งความคล้ายคลึงเป็นสำคัญ ที่นั่นคือปฏิวัตถูปมา. ส่วนที่ใดเป็นการวางความอื่นในลักษณะของการเป็นเครื่องสำเร็จ ที่นั่นคืออรรถันตรนยาสะ ความแตกต่างของทั้งสองย่อมปรากฏชัดเจนดังนี้ 239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ñeyya’’ccādinā. Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti, aññavākyatthaṃ sādheti, so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘atthantaranyāso’’ti ñeyyo, assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca, eteyeva hivisiṭṭhā cāti cattāro bhavanti. Attho ca so antaro añño ceti ca, tassa nyāsoti ca, sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca, visese padese tiṭṭhatīti ca, hisaddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ. 239. บัดนี้ ท่านแสดงอรรถันตรนยาสะด้วยบทว่า “ñeyya” (พึงทราบ) เป็นต้น. อรรถันตรนยาสะใด เป็นเครื่องสำเร็จเนื้อความแห่งประโยคอื่น คือยังเนื้อความแห่งประโยคอื่นให้สำเร็จ อรรถันตรนยาสะนั้น คือการวางหรือการกล่าวถึงเนื้อความอื่นจากเนื้อความแห่งประโยคที่พึงสำเร็จ พึงทราบว่าเป็น “อรรถันตรนยาสะ”. โดยประเภทและประเภทย่อย อรรถันตรนยาสะนี้มี ๔ อย่าง คือ สัพพพยาปี (ที่แผ่ไปทั่ว), วิเสสัฏฐะ (ที่มีเนื้อความพิเศษ), และ ๒ อย่างนั้นเองที่วิเศษด้วยบทว่า “หิ” รวมเป็น ๔ อย่าง. ส่วนรูปวิเคราะห์ว่า “เนื้อความนั้นด้วย เป็นอย่างอื่น (ต่างกัน) ด้วย” (อรรถันตระ), และ “การวางเนื้อความนั้น” (นยาสะ), และ “ย่อมแผ่ไปทั่วทั้งหมดโดยปกติ” (สัพพพยาปี), และ “ย่อมตั้งอยู่ในส่วนที่พิเศษ” (วิเสสัฏฐะ), และ “วิเศษด้วยศัพท์ว่า หิ” (หิวิสิฏฐะ) ดังนี้. Hi-rahitasabbabyāpī อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” (หิรหิตสัพพพยาปี) 240. Tepi lokahitāsattā, sūriyo candimā api ; Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate. แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์เหล่านั้น ผู้ขวนขวายในประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก ก็จักถึงซึ่งความอัสดง (ความพินาศ) จงดูเถิด, กฎเกณฑ์นั้นใครเล่าจะล่วงละเมิดได้. 240. Udāharati ‘‘tepi’’ccādi. Lokassa hite abhivuddhiyaṃ āsattā abhirattā sūriyo candimā apīti te mahantāpi atthaṃ udayavipariyāsa’mabhāvaṃ gamissanti, na tatheva tiṭṭhanti, ‘‘passe’’ti tamavabodhayati. Tathā hi niyamo ‘‘bhāvo nāma na pāyini. Sabbe saṅkhārā vayadhammino’’ti ayaṃ niyati. Kena nāma vatthunā laṅghyate atikkamituṃ sakkāti. Ayaṃ hisaddarahito sabbabyāpī atthantaranyāso tādisassa niyamassa sabbagatattā. 240. ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า “tepi” เป็นต้น. แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์ ผู้ขวนขวาย คือยินดีแล้วในความเจริญอันเป็นประโยชน์แก่โลก แม้ผู้ยิ่งใหญ่เหล่านั้น ก็จักถึงซึ่งความอัสดง คือความไม่มีอันตรงกันข้ามกับการอุทัย (การขึ้น) ไม่ได้ตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นเอง, ท่านให้รู้แจ้งเนื้อความนั้นด้วยบทว่า “passe” (จงดูเถิด). จริงอย่างนั้น กฎเกณฑ์ที่ว่า “สภาวะชื่อว่าย่อมไม่ยั่งยืน, สังขารทั้งปวงมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา” นี้คือความแน่นอน. ใครเล่าจะสามารถล่วงละเมิด คือก้าวล่วงด้วยวัตถุชื่ออะไรได้. อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” นี้ (เป็นสัพพพยาปี) เพราะกฎเกณฑ์เช่นนั้นแผ่ไปในที่ทั้งปวง. 240. ‘‘Tepi’’ccādi. Lokahitāsattā lokābhivuddhiyaṃ laggā sūriyo api candimā api tepi mahānubhāvā atthaṃ vināsaṃ gamissanti, passa etesaṃ pākaṭaṃ vināsaṃ olokehi. Tathā hi niyamo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sabbapadatthamanatikkamma pavattaniyamo kena laṅghyate paccayasamuppannena kena padatthena atikkamyateti. Ayaṃ hisaddarahito atthagamanasaṅkhāto niyamo sabbattha gatoti sabbabyāpī atthantaranyāso. Pativatthūpamāya ca atthantaranyāsassa ca atthantaranyāsattena tulyattepi tattha sādhammapakāsattasabhāvo, ettha vuttatthassa sādhanasabhāvoti evamimesaṃ nānattaṃ subyattaṃ. Apīti sambhāvanāyaṃ, dutiyo apisaddo samuccaye. 240. บทว่า “tepi” เป็นต้น. แม้พระอาทิตย์และพระจันทร์ ผู้ขวนขวายในประโยชน์แก่โลก คือติดอยู่ในความเจริญแห่งโลก แม้ผู้มีอานุภาพมากเหล่านั้น ก็จักถึงซึ่งความพินาศ (ความอัสดง), จงดู คือจงมองดูความพินาศที่ปรากฏชัดของสิ่งเหล่านั้น. จริงอย่างนั้น กฎเกณฑ์ที่ว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง” อันเป็นกฎเกณฑ์ที่ดำเนินไปโดยไม่ก้าวล่วงเนื้อความแห่งบททั้งปวง ใครเล่าจะล่วงละเมิดได้ คือจะก้าวล่วงได้ด้วยเนื้อความแห่งบทที่เกิดจากปัจจัยอะไร. กฎเกณฑ์ที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความอัสดงนี้ ไปในที่ทั้งปวง ดังนั้น จึงเป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่ไม่มีศัพท์ว่า “หิ”. แม้ปฏิวัตถูปมาและอรรถันตรนยาสะจะเสมอกันโดยความเป็นอรรถันตรนยาสะ (การวางเนื้อความอื่น) ก็ตาม แต่ในปฏิวัตถูปมานั้นมีสภาวะเป็นการประกาศธรรมที่เหมือนกัน ส่วนในอรรถันตรนยาสะนี้มีสภาวะเป็นการสำเร็จเนื้อความที่กล่าวไว้ ความต่างกันของอุปมาและนยาสะเหล่านี้จึงปรากฏชัดเจนด้วยประการฉะนี้. บทว่า “api” (ในคำว่า tepi) ใช้ในอรรถสัมภาวนา (ยกย่อง), ส่วนศัพท์ “api” ตัวที่สอง (ในคำว่า candimā api) ใช้ในอรรถสมุจจยะ (รวบรวม). Hi-sahitasabbabyāpī อรรถันตรนยาสะที่แผ่ไปทั่วโดยมีศัพท์ว่า “หิ” (หิสหิตสัพพพยาปี) 241. Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro; Gatova nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā. แม้พระศาสดาผู้เป็นจอมมุนี ผู้ทรงเป็นใหญ่ ทรงเป็นครูของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนั้น ก็เสด็จถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) แล้วแล, เพราะสังขารทั้งปวงไม่เที่ยงแท้. 241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ devānañca manussānañca ukkaṭṭhaparicchedavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikehi paramatthehi yathārahaṃ anusāsatīti, vasī pañcahi vasitāhi atisayavasīhi vasippatto sopi munissaro nibbutiṃ khandhaparinibbānasaṅkhātaṃ gato pattoyeva, hisaddo samatthane. Sabbe saṅkhārā paccayasamuppannā na sassatā na niccā uppādavayadhammattā aniccā. Ayampi hisaddasahitasabbabyāpī atthantaranyāso aniccatāya sabbagatattāti. 241. บทว่า “satthā” เป็นต้น. ชื่อว่าพระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์อย่างยิ่งตามสมควร โดยกำหนดเอาส่วนที่ประเสริฐที่สุด. แม้พระจอมมุนีผู้ทรงเป็นใหญ่ ผู้ถึงซึ่งวสีด้วยวสี ๕ ประการอันยิ่งยวดนั้น ก็เสด็จถึง คือบรรลุแล้วซึ่งความดับอันนับว่าเป็นขันธปรินิพพานนั่นเอง, ศัพท์ว่า “หิ” ใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ (สมัตถนะ). สังขารทั้งปวงที่เกิดจากปัจจัยปรุงแต่ง ไม่เที่ยงแท้ คือไม่ยั่งยืน ชื่อว่าไม่เที่ยงเพราะมีสภาวะเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา. แม้นี้ก็เป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความไม่เที่ยงแผ่ไปในที่ทั้งปวง. 241. ‘‘Satthā’’iccādi. Devamanussānaṃ ukkaṭṭhavasena satthā diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahamanusāsako vasī vuṭṭhānaadhiṭṭhānādīsu pañcasu vasibhāvesu sātisayaṃ issariyavā so munissaro api nibbutiṃ khandhanibbānaṃ gato eva. Hi tatheva, sabbe saṅkhārā sassatā na hontīti. Ayaṃ hisaddasahito aniccatāya sabbagatattā sabbabyāpī atthantaranyāso. Vaso assa atthīti vākyaṃ. 241. บทว่า “satthā” เป็นต้น. พระศาสดาผู้ทรงสั่งสอนด้วยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้าตามสมควร โดยส่วนที่ประเสริฐแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, พระจอมมุนีนั้นผู้ทรงเป็นใหญ่ คือผู้มีอำนาจอันยิ่งยวดในวสีภาวะ ๕ ประการ มีวุฏฐานวสีและอธิษฐานวสีเป็นต้น ก็เสด็จถึงซึ่งความดับคือขันธนิพพานแล้วนั่นเอง. ศัพท์ว่า “หิ” ก็มีนัยเช่นเดียวกัน (คือใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ), สังขารทั้งปวงย่อมไม่เที่ยงแท้. นี้เป็นสัพพพยาปีอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความไม่เที่ยงแผ่ไปในที่ทั้งปวง. รูปวิเคราะห์ว่า “อำนาจ (วโส) ของพระองค์มีอยู่” (จึงชื่อว่า วสี). Hi-rahitavisesaṭṭha อรรถันตรนยาสะที่เป็นความพิเศษโดยไม่มีศัพท์ว่า “หิ” (หิรหิตวิเสสัฏฐะ) 242. Jino saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ; Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajjasamaṅginaṃ. พระชินเจ้าทรงยังหมู่สัตว์ให้ถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) จากกันดารคือสังสารวัฏ. การดำเนินไปนั้น ย่อมสมควรแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรม มิใช่หรือ. 242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino saṃsāroyeva kantāro duggamattā, tato janaṃ sakalampi lokaṃ nibbutiṃ pāpeti. Nanu pasiddhiyamanumatiyaṃ vā. Sāyaṃ gati nibbutipāpanasaṅkhātā pavatti, vigato sārado bhayamassāti visārado, tassa bhāvo nibbhayatā vesārajjaṃ, tena samaṅgīnaṃ yuttānaṃ. Yuttāti anurūpāti. Ayaṃ hisaddavirahito visesaṭṭho atthantaranyāso, vesārajjasamaṅgīnameva tathābhāvato na sabbabyāpī. 242. บทว่า “jino” เป็นต้น. พระชินเจ้าทรงยังหมู่สัตว์แม้ทั้งปวงให้ถึงซึ่งความดับ (นิพพาน) จากสังสารวัฏนั่นเองที่เป็นดุจกันดารเพราะไปได้ยาก. ศัพท์ว่า “nanu” ใช้ในอรรถปรากฏชัด (ปสิทธิ) หรือในอรรถยอมรับ (อนุมติ). การดำเนินไปนั้น คือความเป็นไปอันนับว่าเป็นการยังให้ถึงซึ่งความดับ. ชื่อว่า “วิสารทะ” เพราะความสะดุ้งกลัว (สารทะ) ของผู้นั้นไปปราศแล้ว, ภาวะแห่งวิสารทะนั้น คือความไม่มีภัย ชื่อว่า “เวสารัชชะ”, ย่อมสมควรแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมนั้น. บทว่า “yuttā” คือเหมาะสม. นี้เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่ปราศจากศัพท์ว่า “หิ” เพราะความเป็นอย่างนั้นมีได้เฉพาะแก่ผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมเท่านั้น จึงไม่เป็นสัพพพยาปี (ไม่แผ่ไปทั่ว). 242. ‘‘Jino’’iccādi. Jino janaṃ sattalokaṃ saṃsārakantārā nibbutiṃ pāpeti, sā ayaṃ gati pavatti vesārajjasamaṅgīnaṃ catuvesārajjaguṇasamannāgatānaṃ tathāgatānaṃ yuttā nanūti. Ayaṃ janānaṃ nibbānaṃ pāpanā vesārajjasamaṅgīnaṃyeva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddarahito atthantaranyāso. Vigato sārado bhayaṃ asseti ca, kassa bhāvoti ca, tena samaṅginoti ca vākyaṃ. Nanūti pasiddhiyaṃ anumatiyaṃ vā vattate. Dvinnampi attho vuttanayena ñātabbo. 242. บทว่า “jino” เป็นต้น. พระชินเจ้าทรงยังชนคือสัตวโลกให้ถึงซึ่งความดับจากกันดารคือสังสารวัฏ, การดำเนินไป คือความเป็นไปนี้ ย่อมสมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรม คือผู้ประกอบด้วยเวสารัชชคุณ ๔ ประการ มิใช่หรือ. การยังหมู่สัตว์ให้ถึงนิพพานนี้ เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่ไม่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะเป็นคุณสมบัติเฉพาะ (อาเวณิกะ) ของผู้ประกอบด้วยเวสารัชชธรรมเท่านั้น. ส่วนรูปวิเคราะห์ว่า “ความกลัว (สารทะ) ของผู้นั้นไปปราศแล้ว” (วิสารทะ), และ “ภาวะของใคร” (เวสารัชชะ), และ “ผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น” (สมาคี) ดังนี้. ศัพท์ว่า “nanu” ใช้ในอรรถปรากฏชัด หรือในอรรถยอมรับ. เนื้อความแห่งบททั้งสองพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. Hi-sahitavisesaṭṭha อรรถันตรนยาสะที่เป็นความพิเศษโดยมีศัพท์ว่า “หิ” (หิสหิตวิเสสัฏฐะ) 243. Surattaṃ te’dharapuṭaṃ, jina rañjeti mānasaṃ; Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate. ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีพระโอษฐ์ของพระองค์ที่แดงงามยิ่ง ย่อมยังใจให้ยินดี. เพราะผู้ที่ถูกราคะครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นที่เกี่ยวข้องให้ยินดี. 243. ‘‘Suratta’’miccādi. Jina te tava surattaṃ bimbaphalasamānavaṇṇattā adharapuṭaṃ mānasaṃ passataṃ yesaṃ kesañci rañjeti pīṇetīti. Hi samatthane, tathā hīti attho. Sayaṃ yena kenaci rāgena rattavaṇṇena anurāgena vā parītā gatā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karontīti sasileso sādhano. Ayañca hisaddasahito visesaṭṭho atthantaranyāso tathābhāvassa tathāvidhānameva sambhavato. 243. บทว่า “surattaṃ” เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีพระโอษฐ์ของพระองค์ที่แดงงามยิ่ง เพราะมีสีเสมอด้วยผลตำลึง ย่อมยังใจของผู้ที่มองเห็นบางคนให้ยินดี คือให้เอิบอิ่ม. ศัพท์ว่า “หิ” ใช้ในอรรถสนับสนุนเนื้อความ (สมัตถนะ) มีความหมายว่า “จริงอย่างนั้น”. ผู้ที่ถูกราคะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือสีแดง หรือความกำหนัดครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นที่เกี่ยวข้อง คือที่ระคนกับตน ให้ยินดี คือทำให้มีสีแดง หรือทำให้มีความกำหนัด, นี้เป็นเครื่องสำเร็จความที่มีความหมายสองนัย (สสิเลส). และนี้เป็นวิเสสัฏฐอรรถันตรนยาสะที่มีศัพท์ว่า “หิ” เพราะความเป็นอย่างนั้นย่อมมีได้เฉพาะแก่ผู้มีลักษณะเช่นนั้นเท่านั้น. 243. ‘‘Suratta’’miccādi. Bho jina te tava surattaṃ adharapuṭaṃ oṭṭhayugaḷaṃ mānasaṃ passantānaṃ cittaṃ rañjeti pīṇayati. Hi tatheva, sayaṃ rāgaparītā rattavaṇṇena anurāgena vā yuttā saṅgate attanā saṃsaṭṭhe pare aññe rañjenti rattavaṇṇe anuratte vā karonti. Idaṃ tesaṃ sabhāvameveti. Ayaṃ īdisānameva āveṇikattā visesaṭṭho hisaddasahito atthantaranyāso. Puṭasadisattā adharo eva puṭamiti ca, rāgena parītā yuttāti ca viggaho. 243. คำว่า 'สุรตฺต' เป็นต้น ข้าแต่พระชินเจ้า พระโอษฐ์เบื้องล่างที่แดงงามของพระองค์ ย่อมทำจิตของผู้ที่มองดูให้รื่นรมย์ คือให้เอิบอิ่ม จริงอย่างนั้น (ริมฝีปากเหล่านั้น) ซึ่งถูกความแดงแผ่ซ่านไปเอง หรือประกอบด้วยความรัก ย่อมทำผู้อื่นที่มาประสบพบเจอให้ยินดี หรือทำให้มีสีแดงหรือมีความรัก นี่เป็นสภาวะของริมฝีปากเหล่านั้นนั่นเอง นี้เป็นอรรถันตรนยาสะที่มีเนื้อความพิเศษเพราะความเป็นคุณลักษณะเฉพาะของสิ่งเช่นนี้ ซึ่งประกอบด้วย 'หิ' ศัพท์ วิเคราะห์ว่า 'ริมฝีปากนั่นเองเป็นดุจภาชนะ เพราะความคล้ายกับภาชนะ' และ 'แผ่ซ่านไปหรือประกอบด้วยความแดง' 244. Vācce gamme’tha vatthūnaṃ, Sadisatte pabhedanaṃ; Byatireko’ya’mapye’ko- Bhayabhedā catubbidho. เมื่อความเหมือนกันของสิ่งทั้งหลายถูกกล่าวถึง (ด้วยคำ) หรือถูกทราบ (ด้วยความหมาย) การแสดงความต่างกัน (ของสิ่งเหล่านั้น) ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้มี ๔ ชนิด โดยแบ่งเป็นเอกะและอุภยะ 244. Byatirekavikappamāha ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci vatthūnaṃ sadisatte kathañci vatthūnaṃ tulyatte vācce saddena vācakena paṭipādite atha gamme asaddapaṭipādite sabbatthabalena pakaraṇādinā ñāte vā, na kevalaṃ saddapaṭipādite. Pabhedanaṃ tesameva vatthūnaṃ visesakathanaṃ byatireko byatirecanaṃ puthakkaraṇanti katvā. Ayaṃ byatirekopi ekobhayabhedā ekabyatireko ubhayabyatirekoti vāccagammānaṃ paccekaṃ visesena catubbidho. 244. ท่านกล่าวถึงประเภทของพยติเรกะด้วยคำว่า 'วาจฺเจ' เป็นต้น เมื่อความเหมือนกัน คือความเป็นผู้เท่าเทียมกันโดยประการใดประการหนึ่ง ของสิ่งบางอย่างที่ประสงค์จะกล่าว ถูกแสดงด้วยศัพท์ที่เป็นตัวกล่าว (วาจกะ) หรือเมื่อความเหมือนกันนั้นถูกทราบด้วยกำลังของเนื้อความ ด้วยบริบทเป็นต้น โดยไม่ได้แสดงด้วยศัพท์ ไม่ใช่เพียงแต่แสดงด้วยศัพท์เท่านั้น การแสดงความพิเศษ คือการกล่าวถึงความต่างกัน การทำให้แยกจากกัน ของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้มี ๔ ชนิดเป็นพิเศษ โดยแบ่งเป็นเอกพยติเรกะและอุภยพยติเรกะ ในแต่ละส่วนของวาจจะและกัมมะ 244. Idāni byatirekaṃ dasseti ‘‘vācce’’iccādinā. Vatthūnaṃ vattumicchitānaṃ kesañci padatthānaṃ sadisatte yena kenaci ākārena samānatte vācce vācakasaddena paṭipādanīye atha puna gamme tasmiṃyeva sadisatte atthasattisaṅkhātasāmatthiyena gammamāne pabhedanaṃ tesaṃyeva vatthūnaṃ nānattakathanaṃ byatireko nāma. Ayampi byatireko ekobhayabhedā byatirecanasaṅkhātaputhakkaraṇasāmaññena abhinnopi vāccagammānaṃ dvinnaṃ paccekameva ekabyatireko ubhayabyatirekoti visesena catubbidho hoti. Sadisānaṃ bhāvoti ca, pakārena bhedanaṃ kathanamiti ca, byatirecanaṃ puthakkaraṇamiti ca, eko ca ubhayo cāti ca, tesaṃ bhedo visesananti ca viggaho. 244. บัดนี้ ท่านแสดงพยติเรกะด้วยคำว่า 'วาจฺเจ' เป็นต้น เมื่อความเหมือนกัน คือความเป็นผู้เสมอกันโดยอาการใดอาการหนึ่ง ของอรรถของบทบางอย่างที่ประสงค์จะกล่าว ถูกแสดงด้วยวาจกศัพท์ หรือเมื่อความเหมือนกันนั้นนั่นเองถูกทราบด้วยความสามารถที่เรียกว่ากำลังของเนื้อความ การกล่าวถึงความต่างกันของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าพยติเรกะ พยติเรกะแม้นี้ แม้จะไม่ต่างกันโดยสามัญลักษณะคือการทำให้แยกจากกันที่เรียกว่าการจำแนก แต่ก็มี ๔ ชนิดเป็นพิเศษ คือเป็นเอกพยติเรกะและอุภยพยติเรกะ ในแต่ละส่วนของวาจจะและกัมมะทั้งสอง วิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งสิ่งที่เหมือนกัน' (สทิสัตตะ), 'การกล่าวจำแนกโดยประการต่างๆ' (ปเภทนะ), 'การทำให้แยกจากกัน' (พยติเรกะ), 'หนึ่งและทั้งสอง' (เอกะและอุภยะ), 'ความต่างหรือความพิเศษของสิ่งเหล่านั้น' (เตสัง เภโท) Vāccaekabyatireka วาจจะเอกพยติเรกะ 245. Gambhīrattamahattādi- Guṇā jaladhinā jina; Tulyo tva’masi bhedo tu, Sarīrene’disena te. ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ทรงเป็นผู้เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณมีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่เป็นต้น แต่ความต่างกัน (ของพระองค์กับมหาสมุทร) มีอยู่ด้วยพระสรีระเช่นนี้ของพระองค์ 245. Udāharati ‘‘gambhīra’’iccādi. Tvaṃ gambhīrattaṃ agādhatā ajjhāsayavisiṭṭhatā ca mahattaṃ vepullaṃ guṇamahantatā ca taṃ ādi yassa upakāritādino, tasmā guṇā jaladhinā sāgarena tulyo. ‘‘Asī’’tisaddapaṭipāditaṃ sadisattaṃ vuttaṃ. Bhedaṃ dasseti ‘‘bhedo tu’’iccādinā. Bhedo tu viseso pana sāgarena saha īdisena dissamānena karacaraṇādimatā rucirena te sarīreneva hetunā, nāññathā, tassedisaṃ sarīraṃ natthīti. Sadisatte paṭipādite ekabyatirekoyaṃ ekasmiṃ jine vattamānena dhammena upameyyopamānabhūtajinasāgarānaṃ tassa bhedassa patīyamānattā. 245. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'คมฺภีร' เป็นต้น พระองค์ทรงเสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณที่มีความลึกซึ้ง คือความหยั่งไม่ถึงและความมีอัธยาศัยอันวิเศษ และความยิ่งใหญ่ คือความไพบูลย์และความเป็นใหญ่แห่งพระคุณ เป็นต้น มีความเป็นผู้อุปการะเป็นต้น ความเหมือนกันที่แสดงด้วยศัพท์ว่า 'อสิ' (ทรงเป็น) ท่านกล่าวไว้แล้ว ท่านแสดงความต่างด้วยคำว่า 'เภโท ตุ' เป็นต้น ความต่าง คือความพิเศษจากมหาสมุทร มีได้ด้วยเหตุคือพระสรีระอันงดงามที่มีมือและเท้าเป็นต้นที่ปรากฏเห็นได้เช่นนี้ของพระองค์เท่านั้น ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะมหาสมุทรนั้นไม่มีสรีระเช่นนี้ เมื่อความเหมือนกันถูกแสดงแล้ว นี้เป็นเอกพยติเรกะ เพราะความต่างนั้นปรากฏชัดแก่พระชินเจ้าและมหาสมุทรที่เป็นอุปไมยและอุปมา ด้วยธรรมที่มีอยู่ในพระชินเจ้าเพียงฝ่ายเดียว 245. Idāni tamudāharati ‘‘gambhīratti’’ccādinā. He jina tvaṃ gambhīrattamahattādiguṇā jaladhinā tulyo asi. Iminā vākyena jinasāgarānaṃ dvinnaṃ saddena vāccasadisattaṃ vuttaṃ. Bhedo tu sāgarena saha tava viseso pana te tuyhaṃ īdisena evarūpena dissamānahatthapādādiavayavayuttena sarīrena sarīrahetunā hoti. Dvinnaṃ vatthūnaṃ vattabbasadisattaṃ vatvā iminā vākyena ‘‘īdisena sarīrenā’’ti ekasmiṃyeva jinapadatthe visesakathanena jaladhito jinapadatthassa visuṃ katattā sadisatte saddena vācce sati ayamekabyatireko nāma. Gambhīrassa gambhīraguṇayuttassa sāgarassa vā gambhīrajjhāsayasamaṅgino jinassa vā bhāvoti ca, mahato pakatiyā mahato sāgarassa vā guṇehi mahato jinassa vā bhāvoti ca, gambhīrattañca mahattañcāti ca, taṃ ādi yassa upakāritādinoti ca, so ca so guṇo ceti ca vākyaṃ. 245. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า 'คมฺภีรตฺติ' เป็นต้น ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์ทรงเป็นผู้เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยพระคุณมีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่เป็นต้น ด้วยประโยคนี้ ท่านกล่าวถึงความเหมือนกันที่ควรกล่าวด้วยศัพท์ของพระชินเจ้าและมหาสมุทรทั้งสอง ส่วนความต่าง คือความพิเศษของพระองค์จากมหาสมุทร ย่อมมีได้ด้วยเหตุคือพระสรีระที่ประกอบด้วยอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นที่ปรากฏเห็นได้มีรูปอย่างนี้ของพระองค์ เมื่อท่านกล่าวถึงความเหมือนกันที่ควรกล่าวของสิ่งทั้งสองแล้ว ด้วยประโยคนี้ว่า 'อีทิเสน สรีเรน' (ด้วยพระสรีระเช่นนี้) เพราะมีการทำอรรถของบทว่าพระชินเจ้าให้แยกจากอรรถของบทว่ามหาสมุทร ด้วยการกล่าวความพิเศษในอรรถของบทว่าพระชินเจ้าเพียงอย่างเดียว เมื่อความเหมือนกันถูกกล่าวถึงด้วยศัพท์ พยติเรกะนี้จึงชื่อว่าเอกพยติเรกะ ประโยควิเคราะห์ว่า 'ความเป็นแห่งมหาสมุทรผู้ประกอบด้วยคุณคือความลึกซึ้ง หรือความเป็นแห่งพระชินเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยอัธยาศัยอันลึกซึ้ง' (คมฺภีรตฺต), 'ความเป็นแห่งมหาสมุทรผู้ยิ่งใหญ่โดยปกติ หรือความเป็นแห่งพระชินเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ด้วยพระคุณ' (มหตฺต), 'ความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่' (คมฺภีรตฺตญฺจ มหตฺตญฺจ), 'สิ่งที่มีความลึกซึ้งและความยิ่งใหญ่นั้นเป็นต้น มีความเป็นผู้อุปการะเป็นต้น' (คมฺภีรตฺตมหตฺตาทิ), 'คุณนั้นด้วยและเป็นคุณนั้นด้วย' (โส จ โส คุณอ จ) Vāccaubhayabyatireka วาจจะอุภยพยติเรกะ 246. Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca; Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti. มหาสมุทรและพระสุคตทั้งสองเป็นผู้มีสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ (หรือมหาบุรุษ) และลึกซึ้งยิ่งนัก มหาสมุทรมีสีคล้ายยาหยอดตา (สีดำ) ส่วนพระชินเจ้ามีรัศมีดุจทองคำ 246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti te ubho mahantā sattā makarādayo yattha sāgare, mahantaṃ vā sattaṃ sammappadhānaṃ yassa sugatassa, atigambhīrā atisayena agādhā iti. Sadisatābhedamāha ‘‘sāgaro’’iccādinā. Sāgaro añjanasaṅkāso añjanena tulyo, kaṇhoti vuttaṃ hoti. Jino tu cāmīkarassa suvaṇṇasseva juti sobhā asseti cāmīkarajjuti. Vācce sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ ubhayattha vattamānena guṇena ubhinnamupamānopameyyānaṃ bhedassa patīyamānattā. 246. คำว่า 'มหา' เป็นต้น คำว่า 'มหาสมุทรและพระสุคตทั้งสอง' หมายถึง ทั้งสองนั้น คือ มหาสมุทรมีสัตว์ใหญ่มีมังกรเป็นต้นอยู่ภายใน หรือพระสุคตมีสัตว์ใหญ่คือสัมมัปปธาน และทั้งสองนั้นลึกซึ้งยิ่งนัก คือหยั่งไม่ถึงอย่างยิ่ง ท่านกล่าวถึงความต่างจากความเหมือนกันด้วยคำว่า 'สาคโร' เป็นต้น มหาสมุทรมีสีคล้ายยาหยอดตา คือเท่ากับยาหยอดตา อธิบายว่ามีสีดำ ส่วนพระชินเจ้ามีความรุ่งเรืองคือความงดงามดุจทองคำ ชื่อว่า 'จามีกรัชชุติ' เมื่อความเหมือนกันถูกกล่าวถึง พยติเรกะนี้เป็นอุภยพยติเรกะ เพราะความต่างของทั้งอุปมาและอุปไมยปรากฏชัดด้วยคุณที่มีอยู่ในทั้งสองฝ่าย 246. ‘‘Mahā’’iccādi. Sāgaro sugatopi cāti ime dve mahāsattā kamena timitimiṅgalādimahāsattā ca, lābhālābhādīsu anaññasādhāraṇattā mahantatādibhāvasaṅkhātasadisattayuttā ca, atigambhīrā avagāhitumasakkuṇeyyattā ca, ajjhāsayagambhīrattā ca dvepi atigambhīrā honti. Tesu sāgaro añjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti suvaṇṇasadisakantiyutto hoti. Ettha pubbaddhena dvinnaṃ vatthūnaṃ sadisattaṃ vatvā aparaddhena tadubhayavatthugatavisesena tesaṃ dvinnamaññamaññato visesitattā sadisatte saddena vattabbe sati ayaṃ ubhayabyatireko nāma. Mahantā sattā macchakacchapādayo yattha sāgareti vā, mahantaṃ sattaṃ samānabhāvo yassa sugatassāti vā, atisayena gambhīrāti ca, añjanena saṅkāso sadisoti ca, cāmīkarassa iva juti asseti ca vākyaṃ. 246. คำว่า 'มหา' เป็นต้น. มหาสัตว์ทั้งสองเหล่านี้ คือ สาครและพระสุคต เป็นผู้ประกอบด้วยความเหมือนกันที่เรียกว่าความเป็นผู้ยิ่งใหญ่เป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีสัตว์ใหญ่มีปลาติมิติมิงคละเป็นต้นตามลำดับ และเพราะความเป็นผู้ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นในลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น และทั้งสองเป็นผู้ลึกซึ้งยิ่งนัก เพราะความที่ใครๆ ไม่สามารถจะหยั่งลงได้ และเพราะความที่พระหฤทัยลึกซึ้ง. ในบรรดาสองอย่างนั้น สาครมีส่วนเปรียบด้วยอัญชัน ส่วนพระชินเจ้ามีพระรัศมีดุจทองคำ คือประกอบด้วยพระสิริอันเสมอด้วยทองคำ. ในที่นี้ เมื่อกล่าวความเหมือนกันของวัตถุทั้งสองด้วยกึ่งบาทแรก และเมื่อความเหมือนกันพึงกล่าวด้วยบท (สัททะ) เพราะความที่วัตถุทั้งสองนั้นวิเศษจากกันและกันด้วยความวิเศษที่มีอยู่ในวัตถุทั้งสองนั้นด้วยกึ่งบาทหลัง นี้ชื่อว่า อุภยพยติเรกะ. ประโยคว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่มีปลาและเต่าเป็นต้นมีอยู่ในสาครใด หรือพระสุคตใดมีความเป็นผู้เสมอด้วยสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ และลึกซึ้งยิ่งนัก และมีส่วนเปรียบคือเหมือนด้วยอัญชัน และมีพระรัศมีดุจทองคำ ดังนี้ Gammaekabyatireka คัมมยเอกัพยติเรกะ 247. Na santāpāpahaṃ nevi-cchitadaṃ migalocanaṃ; Muninda nayanadvandaṃ, tava tagguṇabhūsitaṃ. ดวงตาของเนื้อ ไม่บรรเทาความเร่าร้อน ทั้งไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับด้วยคุณเหล่านั้น 247. ‘‘Ni’’ccādi. Migassa locanaṃ santāpaṃ kilesapariḷāhaṃ apahanati hiṃsatīti santāpāpahaṃ na bhavati. Neva icchitaṃ saggamokkhasampattiṃ dadātīti nevicchitadaṃ. Muninda tava nayanānaṃ dvandaṃ yugaḷaṃ tu tehi yathāvuttehi santāpāpahattaicchitadattaguṇehi bhūsitamalaṅkataṃ. Ettha pana migalocananayanānaṃ dīghattādinā sadisattaṃ patīyate. Gamme sadisatte ekabyatirekoyaṃ vuttanayena. 247. คำว่า 'นิ' เป็นต้น. ดวงตาของเนื้อไม่เป็นธรรมชาติบรรเทาความเร่าร้อน คือไม่กำจัดความเร่าร้อนคือกิเลส. ไม่ให้แม้ซึ่งสมบัติคือสวรรค์และมรรคผลที่ปรารถนา ชื่อว่าไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา. ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่คือคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับคือตกแต่งด้วยคุณคือความเป็นธรรมชาติบรรเทาความเร่าร้อนและความเป็นธรรมชาติให้สิ่งที่ปรารถนาตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้น. ก็ในที่นี้ ความเหมือนกันแห่งดวงตาของเนื้อและพระเนตร ย่อมปรากฏโดยความยาวเป็นต้น. เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้เป็นเอกัพยติเรกะ โดยนัยที่กล่าวแล้ว 247. ‘‘Na santā’’iccādi. Migalocanaṃ migapotakacakkhuyugaḷaṃ santāpāpahaṃ kilesasantāpāpahaṃ na hoti. Icchitadaṃ lokehi patthitalokiyalokuttaratthānaṃ dāyakaṃ na hoti. He muninda tava nayanadvandaṃ pana tagguṇabhūsitaṃ janasantāpāpahānādiyathāvuttaguṇehi sobhitaṃ hoti, iha santāpāpahananādīnaṃ paṭisedhadvārena upamānopameyyabhūtaubhayalocanasaṅkhātavatthūnaṃ dīghaputhulatādisadisadhammaṃ sāmatthiyena pakāsetvā aparaddhena santāpāpahananādiguṇahetu jinanayanānaṃ visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamekabyatireko nāma. Santāpaṃ apahanati hiṃ satīti ca, icchitaṃ dadātīti ca, te ca te guṇā cāti ca, tehi bhūsitanti ca vākyaṃ. 247. คำว่า 'น สนฺตา' เป็นต้น. ดวงตาของเนื้อ คือคู่แห่งดวงตาของลูกเนื้อ ไม่บรรเทาความเร่าร้อน คือไม่บรรเทาความเร่าร้อนแห่งกิเลส. ไม่ให้สิ่งที่ปรารถนา คือไม่เป็นผู้ให้ซึ่งประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ชาวโลกปรารถนา. ข้าแต่พระมุนินทร์ ส่วนคู่แห่งพระเนตรของพระองค์ ประดับด้วยคุณเหล่านั้น คือย่อมงดงามด้วยคุณตามที่กล่าวแล้วมีการบรรเทาความเร่าร้อนของหมู่ชนเป็นต้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงธรรมที่เหมือนกันมีความยาวและความกว้างเป็นต้นของวัตถุทั้งสองที่เรียกว่าดวงตาทั้งคู่ซึ่งเป็นอุปมาและอุปไมย ด้วยอำนาจการปฏิเสธการบรรเทาความเร่าร้อนเป็นต้น และโดยการทำพระเนตรของพระชินเจ้าให้ต่างออกไปโดยเหตุคือคุณมีการบรรเทาความเร่าร้อนเป็นต้นในกึ่งบาทหลัง เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้ชื่อว่า เอกัพยติเรกะ. ประโยคว่า ย่อมบรรเทา คือกำจัดความเร่าร้อน และย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา และคุณเหล่านั้นด้วย คุณเหล่านั้นด้วย และประดับด้วยคุณเหล่านั้น ดังนี้ Gammaubhayabyatireka คัมมยอุภยัพยติเรกะ 248. Munindānana’mambhoja-mesaṃ nānatta’mīdisaṃ; Suvuttāmatasandāyi, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ. พระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว ความต่างกันของสิ่งเหล่านี้เป็นเช่นนี้ พระพักตร์เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่กล่าวดีแล้ว ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น 248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti yāni vatthūni kantādinā patīyamānattā sadisatthāni, esaṃ nānattaṃ bhedo īdisaṃ. Kathaṃ? Vadanaṃ suvuttāmataṃ saddhammāmataṃ sandadātīti suvuttāmatasandāyi, ambujaṃ tu nedisanti. Iminā bhedena imesaṃ visadisattā ‘‘esa’’ntyādināhu. Patīyamānena sadisānīti gamme sadisatte ubhayabyatirekoyaṃ vuttanayeneti. 248. คำว่า 'มุนินฺท' เป็นต้น. วัตถุทั้งหลายคือพระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว ซึ่งมีความหมายว่าเหมือนกันเพราะปรากฏโดยความงามเป็นต้น ความต่างกันคือความแยกกันของสิ่งเหล่านี้เป็นเช่นนี้. อย่างไร? พระพักตร์เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่กล่าวดีแล้ว ชื่อว่า สุวุตตามตสันทายี ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะความไม่เหมือนกันของสิ่งเหล่านี้ด้วยความต่างกันนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เอสํ' เป็นต้น. เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ เพราะความเหมือนกันที่ปรากฏ นี้เป็นอุภยัพยติเรกะ โดยนัยที่กล่าวแล้ว 248. ‘‘Muninda’’iccādi. Munindānanaṃ ambhojañceti imesaṃ dvinnaṃ nānattaṃ īdisaṃ. Kathanti ce? Esaṃ dvinnaṃ vadanaṃ suvuttāmatasandāyi suṭṭhu vuttattā suvuttasaṅkhātassa saddhammāmatassa dāyakaṃ hoti, ambujaṃ tu edisaṃ na īdisaṃ na hoti, tādisaṃ dhammāmataṃ na dadātīti adhippāyo. ‘‘Esaṃ nānattamīdisa’’nti vacanena sugandhakantimattādīhi guṇehi dvinnampi bhedo natthīti gammamānattā taṃ pakāsetvā aparaddhena vadanato ambujassa, ambujato vadanassa visuṃ katattā sadisatte gammamāne ayamubhayabyatireko nāma. Nānā anekappakārānaṃ bhāvoti ca, sādhu vuttamiti ca, tameva amatanti ca, taṃ sammā deti sīlenāti ca vākyaṃ. 248. คำว่า 'มุนินฺท' เป็นต้น. ความต่างกันของสองสิ่งนี้ คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์และดอกบัว เป็นเช่นนี้. หากถามว่าอย่างไร? พระพักตร์ของสองสิ่งนี้ เป็นธรรมชาติให้ซึ่งอมตะคือพระสัทธรรมที่ชื่อว่าสุวุตตะ เพราะความเป็นสิ่งที่กล่าวดีแล้ว ส่วนดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น คือไม่เป็นอย่างนี้ อธิบายว่า ย่อมไม่ให้ซึ่งอมตะคือพระธรรมเช่นนั้น. ด้วยคำว่า 'เอสํ นานตฺตมีทิสํ' เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่เพราะความที่ความต่างกันแม้ของทั้งสองไม่มีด้วยคุณมีกลิ่นหอมและความงามเป็นต้น เมื่อแสดงความเหมือนกันนั้นแล้ว และโดยการทำดอกบัวให้ต่างจากพระพักตร์ และทำพระพักตร์ให้ต่างจากดอกบัวในกึ่งบาทหลัง เมื่อความเหมือนกันปรากฏอยู่ นี้ชื่อว่า อุภยัพยติเรกะ. ประโยคว่า ความเป็นแห่งสภาวะต่างๆ หลายประการ และกล่าวดีแล้ว และสิ่งนั้นนั่นแหละคืออมตะ และย่อมให้สิ่งนั้นโดยชอบเป็นปกติ ดังนี้ 249. Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ññakāraṇaṃ; Sābhāvikatta’matha vā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā. ในอลังการใด เหตุที่ปรากฏชัดถูกปฏิเสธแล้ว เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติพึงแสดงให้ปรากฏ อลังการนั้นคือ วิภาวนา 249. Vibhāvanaṃ sambhāveti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkatiyaṃ pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ kiñci nivattetvā nirasya aññaṃ kāraṇaṃ pasiddhakāraṇato aññaṃ nimittaṃ vibhābyaṃ avagamyate. Yattha kāraṇantaraṃ natthi, tattha kā gatīti āha ‘‘sābhāvikatta’’ntiādi. Atha vā pakkhantare, sābhāvikaṃ dhammatāsiddhaṃ, tassa bhāvo sābhāvikattaṃ vibhābyaṃ, sā tādisī vibhāvanā viññeyyā, vibhāvīyate pakāsīyate kāraṇantaraṃ sābhāvikattaṃ vā etāyāti, etissanti vā katvā. 249. ท่านแสดงวิภาวนาอลังการด้วยคำว่า 'ปสิทฺธํ' เป็นต้น. ในอลังการใด เหตุบางอย่างที่ปรากฏชัดคือที่รู้กันในโลก ถูกปฏิเสธคือถูกขจัดออกไปแล้ว และเหตุอื่นคือเหตุอื่นจากเหตุที่ปรากฏชัดพึงแสดงให้ปรากฏคือพึงทราบ. ในที่ใดไม่มีเหตุอื่น ในที่นั้นจะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'สาภาวิกตฺตํ' เป็นต้น. หรือว่า ในอีกนัยหนึ่ง ความเป็นไปตามธรรมชาติที่สำเร็จโดยธรรมดา ภาวะของธรรมชาตินั้นชื่อว่าความเป็นไปตามธรรมชาติ พึงแสดงให้ปรากฏ วิภาวนาเช่นนั้นพึงทราบ (เพราะ) เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติถูกแสดงให้ปรากฏด้วยอลังการนี้ หรือเหตุเหล่านั้นย่อมปรากฏในอลังการนี้ (จึงชื่อว่าวิภาวนา) 249. Idāni vibhāvanaṃ dasseti ‘‘pasiddha’’miccādinā. Yattha alaṅkāre pasiddhaṃ lokappatītaṃ kāraṇaṃ taṃtaṃguṇasādhanahetuṃ nivattetvā paṭisedhetvā aññakāraṇaṃ lokappasiddhakāraṇato aññaṃ kāraṇaṃ, atha vā no ce pasiddhakāraṇato aññakāraṇe labbhamāne sābhāvikattaṃ dhammatāsiddhaguṇaṃ vibhābyaṃ pakāsanīyaṃ hoti, sā vibhāvanā nāma hoti, kāraṇantaravibhāvanā sābhāvikavibhāvanāti duvidhā hotīti adhippāyo. Aññañca taṃ kāraṇañceti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena sambhūtamiti ca, tassa bhāvoti ca, vibhāvīyati aññakāraṇaṃ sābhāvikattaṃ vā etāya vibhāvanāya, etissaṃ vibhāvanāyanti ca vāti viggaho. 249. บัดนี้ ทรงแสดงวิภาวนาด้วยคำว่า 'ปสิทธัง' เป็นต้น. ในอลังการใด เมื่อปฏิเสธคือห้ามเหตุที่ปรากฏชัดซึ่งเป็นที่รู้กันในโลกอันเป็นเหตุให้สำเร็จคุณนั้นๆ แล้ว (แสดง) เหตุอื่น คือเหตุที่ต่างไปจากเหตุที่ปรากฏชัดในโลก หรือหากว่าเมื่อไม่ได้เหตุอื่นจากเหตุที่ปรากฏชัด ความเป็นไปตามธรรมชาติอันเป็นคุณที่สำเร็จโดยธรรมดาเป็นสิ่งที่พึงแสดงให้ปรากฏ, อลังการนั้นชื่อว่าวิภาวนา. อธิบายว่า วิภาวนานั้นมี ๒ ชนิด คือ การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา) และการแสดงความเป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา). วิเคราะห์ว่า 'เหตุนั้นด้วย เป็นเหตุอื่นด้วย' (อัญญัญจะ ตัง การณัญจะ), 'ความมีแห่งตน' (สัสสะ อัตตโน ภาโว), 'เกิดแล้วด้วยสิ่งนั้น' (เตนะ สัมภูตัง), 'ความมีแห่งสิ่งนั้น' (ตัสสะ ภาโว), อีกอย่างหนึ่ง เหตุอื่นหรือความเป็นไปตามธรรมชาติ ย่อมถูกแสดงให้ปรากฏด้วยวิภาวนานี้ หรือในวิภาวนานี้ (จึงชื่อว่าวิภาวนา). Kāraṇantaravibhāvanā การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา) 250. Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo; Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañchitā tava. ดวงตาของพระองค์ดำสนิทโดยไม่ได้ทา, ริมฝีปากแดงระเรื่อโดยไม่ได้ย้อม, และคิ้วนี้ของพระองค์ ข้าแต่พระชินเจ้า แม้ไม่ได้ถูกดัด ก็โค้งงออย่างดี. 250. Udāharati ‘‘anañjita’’iccādi. Jina tava nettañca anañjitaṃ añjanasalākāya yavataṭṭhīnamaphuṭṭhameva asitaṃ kaṇhaṃ, adharo ca anañjitoyeva lākhārāgādinā aruṇo ratto, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā ussāhena yena kenaci anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā, tato sabbaṃ lokiyaṃ taveti. Ettha pasiddhakāraṇamañjanādi, tannivattanepi kāraṇantaramatthādināvagamyate, tañca kammaṃ, kāriyassa akāraṇattāyogatoti kāraṇantaravibhāvanā’yaṃ. 250. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'อนัญชิตา' เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์แม้ไม่ได้ทา คือไม่ได้ถูกสัมผัสด้วยไม้ทาตาเลย ก็ดำสนิท, และริมฝีปากแม้ไม่ได้ทา (ไม่ได้ย้อม) ด้วยน้ำครั่งเป็นต้น ก็แดงระเรื่อ, และคิ้วนี้แม้ไม่ได้ถูกดัด คือไม่ได้ถูกทำให้โค้งด้วยความพยายามอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็โค้งงออย่างดี, เพราะเหตุนั้น (ความงาม) ทั้งหมดของพระองค์จึงเหนือกว่าชาวโลก. ในที่นี้ เหตุที่ปรากฏชัดคือการทาตาเป็นต้น แม้เมื่อปฏิเสธเหตุนั้นแล้ว ก็ยังทราบเหตุอื่นได้โดยอรรถเป็นต้น และเหตุนั้นคือกรรม เพราะผลจะปราศจากเหตุนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ นี้คือการแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา). 250. Idāni udāharati ‘‘anañji’’ccādinā. He jina tava nettaṃ pakatimadhuraṃ nayanayugaḷañca anañjitaṃ vilocanānaṃ kaṇhattasādhanatthaṃ lokappasiddhaañjanehi anañjitaṃ samānaṃ asitaṃ bhavantarasiddhena kusalakammena nīlaṃ hoti, adharo ca arañjito kenaci rāgena arañjito samāno aruṇo rattohoti, ayaṃ bhamu ca anāvañchitā kenaci vāyāmena anāmitā samānā samānatā suṭṭhu ānatā hotīti. Ettha nayanaadharabhamūnaṃ kaṇharattakuṭilaguṇasādhane lokappasiddhāni añjanāni kāraṇāni paṭisedhetvā nettādīnaṃ asitādibhāvakathaneneva kāraṇavinimuttassa kāriyassa loke avijjamānattā atthappakaraṇādinā asitādibhāvassa kāraṇaṃ nāma pubbajātiyaṃ siddhakusalakammamevāti patīyamānattā ayaṃ kāraṇantaravibhāvanā nāma. Na añjitanti ca, na rañjitoti ca, na āvañchitoti ca vākyaṃ. Nasaddo pasajjapaṭisedhe vattate. Saṃ sammā ānatāti viggaho. 250. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'อนัญชิ' เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์ คือคู่ดวงตาที่งดงามโดยธรรมชาติ แม้ไม่ได้ทา คือไม่ได้ทาด้วยเครื่องทาตาที่ปรากฏชัดในโลกเพื่อต้องการให้ดวงตาดำ ก็ดำสนิท คือเขียวขลับด้วยกุศลกรรมที่สำเร็จมาแต่ภพอื่น, และริมฝีปากแม้ไม่ได้ย้อม คือไม่ได้ย้อมด้วยสีใดๆ ก็แดงระเรื่อ, และคิ้วนี้แม้ไม่ได้ถูกดัด คือไม่ได้ถูกทำให้โค้งด้วยความพยายามใดๆ ก็โค้งงออย่างดี. ในที่นี้ เมื่อปฏิเสธเหตุที่ปรากฏชัดในโลกมีการทาตาเป็นต้น ในการทำให้เกิดคุณสมบัติคือความดำ ความแดง และความโค้งแห่งดวงตา ริมฝีปาก และคิ้ว และเพราะผลที่ปราศจากเหตุย่อมไม่มีในโลก เพียงแต่กล่าวถึงภาวะมีความดำเป็นต้นของดวงตาเป็นต้น ก็ทราบได้ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความและบริบทเป็นต้นว่า เหตุแห่งภาวะมีความดำเป็นต้นนั้น คือกุศลกรรมที่สำเร็จมาแต่ชาติก่อนนั่นเอง อลังการนี้จึงชื่อว่า การแสดงเหตุอื่น (การณันตรวิภาวนา). ประโยคว่า 'นะ อัญชิตัง', 'นะ รัญชิโต' และ 'นะ อาวัญฉิโต'. นะ-ศัพท์ ใช้ในอรรถปฏิเสธกริยา (ประเสธปฏิเสธ). วิเคราะห์ว่า 'โค้งงออย่างดี' (สัง สัมมา อานตา). Sābhāvikavibhāvanā การแสดงความเป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา) 251. Na hoti khalu dujjanya- Mapi dujjanasaṅgame; Sabhāvanimmalatare, Sādhujantūna cetasi. ความเป็นคนชั่วร้ายย่อมไม่มีเลย แม้ในการคบหาสมาคมกับคนชั่ว ในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของเหล่าสัตว์ผู้เป็นสัตบุรุษ. 251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanehi saha saṅgame samāgame satyapi sādhujantūnaṃ sappurisānaṃ sabhāvena tādisena payogena vināva nimmalatare atisayena nimmale cetasi dujjanyaṃ sujanetarabhāvo na hoti tādisātisayasādhuttasamāyogatoti. Iha kiñcāpi sabhāvasaddena sabbathā hetunivattanaṃ kataṃ, tathāpi yonisomanasikārāditathāvidhanimittamattheva. Tathāpi loko tamanapekkhamāno, pasiddhañca kāraṇaṃ tādisamapassanto sābhāvikaṃ phalaṃ voharati, tadanusārena ca sābhāvikaṃ phalaṃ vibhābyateti, ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā. 251. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'นะ โหติ' เป็นต้น. แม้เมื่อมีการคบหาสมาคมกับคนชั่ว ความเป็นคนชั่วร้าย คือภาวะที่ไม่ใช่คนดี ย่อมไม่มีในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่ง คือบริสุทธิ์อย่างยิ่งโดยธรรมชาติของเหล่าสัตว์ผู้เป็นสัตบุรุษ โดยไม่ต้องอาศัยความพยายามเช่นนั้น เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตบุรุษที่ยิ่งยวดเช่นนั้น. ในที่นี้ แม้ว่าด้วยคำว่า 'สภาวะ' (ธรรมชาติ) จะเป็นการปฏิเสธเหตุโดยสิ้นเชิง ถึงกระนั้น ก็ยังมีความหมายถึงนิมิตเช่นนั้น เช่น โยนิโสมนสิการเป็นต้น. ถึงกระนั้น ชาวโลกก็ไม่คำนึงถึงสิ่งนั้น และไม่เห็นเหตุที่ปรากฏชัดเช่นนั้น จึงเรียกผลนั้นว่า 'เป็นไปตามธรรมชาติ' และผลที่เป็นไปตามธรรมชาติก็ถูกแสดงให้ปรากฏตามนั้น นี้คือ การแสดงผลที่เป็นไปตามธรรมชาติ (สภาววิภาวนา). 251. ‘‘Na hoti’’ccādi. Dujjanasaṅgame api dujjanehi saha vāse satipi sādhujantūnaṃ sabhāvanimmalatare kiñci payogaṃ vinā pakatiyā eva atinimmale cetasi dujjanyaṃ dujjanaguṇaṃ khalu ekantena na hotīti. Iha cittanimmalahetubhūtānaṃ yonisomanasikārādīnaṃ vijjamānattepi lokena taṃ kāraṇaṃ anapekkhitvā aññampi pasiddhakāraṇaṃ cittanimmalakāraṇamadisvā sabhāvasiddhaṃ nimmalanti vohariyamānattāteneva lokavohārānusārena ‘‘sabhāvanimmalatare’’ti sabbākārena kāraṇaṃ paṭisedhaṃ katvā sabhāvasiddhanimmalattasaṅkhātaphalassa pakāsitattā ayaṃ sābhāvikaphalavibhāvanā nāma. Dujjanānaṃ bhāvoti ca, sassa attano bhāvoti ca, tena nimmalataranti ca vākyaṃ. 251. เริ่มต้นด้วยคำว่า 'นะ โหติ' เป็นต้น. แม้ในการคบหากับคนพาล แม้ในการอยู่ร่วมกับคนพาล ความเป็นคนพาล คือคุณของคนพาล ย่อมไม่มีโดยส่วนเดียวแท้จริงในจิตที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของสัตบุรุษ โดยไม่มีการปรุงแต่งใดๆ คือบริสุทธิ์ยิ่งโดยปกติทีเดียว. ในที่นี้ แม้เหตุที่ทำให้จิตบริสุทธิ์ เช่น โยนิโสมนสิการ เป็นต้น จะมีอยู่ แต่โลกไม่คำนึงถึงเหตุนั้น และไม่เห็นเหตุอื่นที่ทำให้จิตบริสุทธิ์ซึ่งเป็นที่ปรากฏชัด เพราะเหตุที่เรียกกันว่าบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ จึงเรียกตามโลกโวหารว่า 'บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติ' โดยปฏิเสธเหตุทั้งหมดแล้ว แสดงผลที่ชื่อว่าความบริสุทธิ์ที่สำเร็จโดยธรรมชาติ นี้ชื่อว่าการแสดงผลโดยธรรมชาติ (สภาววิภาวนา). วิเคราะห์ว่า 'ภาวะของคนพาล' (ทุชชนานัง ภาโว), 'ภาวะของตน' (สัสสะ อัตตโน ภาโว), และประโยคว่า 'บริสุทธิ์ยิ่งด้วยเหตุนั้น' (เตนะ นิมมลตรัง). 252. Janako ñāpako ceti, Duvidhā hetavo siyuṃ; Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ, Alaṅkāratayo’ditaṃ. เหตุพึงมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุและญาปกเหตุ การปรุงแต่งเหตุเหล่านั้น ท่านกล่าวว่าเป็นอลังการ. 252. Hetuṃ niddisati ‘‘janako’’iccādinā. Janako bhāvābhāvarūpassa nibbatyādikāriyassa kārako ñāpako vijjamānasseva kassaci sambandhato kutoci paṭibodhako cāti hetavo duvidhā siyuṃ. Nanu kimettha asanaṃ , kevalaṃ ‘‘anenetaṃ karīyatī’’ti sarūpakathanamatta, viseso tu na koci visesarūpo vācālaṅkāroti visesaṃ yojayati ‘‘paṭī’’tiādinā. Tesaṃ kāriyuppādayogīnaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ upabrūhanaṃ visiṭṭhabhāvena pariphuṭaṃ katvā yāthāvato kathanaṃ alaṅkāratāya bandhabhūsanarūpena uditaṃ abhihitaṃ visesarūpattā, na panetenetaṃ karīyatīti. 252. ทรงแสดงเหตุด้วยคำว่า 'ชนโก' เป็นต้น. ชนกเหตุ คือเหตุผู้ทำผลมีการยังสภาวะที่มีอยู่และไม่มีอยู่ให้เกิดขึ้นเป็นต้น, ญาปกเหตุ คือเหตุผู้ทำให้รู้สิ่งที่มีอยู่แล้วนั่นเอง โดยความเกี่ยวข้องกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือจากที่ใดที่หนึ่ง, เหตุทั้งหลายพึงมี ๒ ประการ. ถามว่า ก็ในที่นี้มีสาระอะไร? เป็นเพียงการกล่าวถึงรูปลักษณะว่า 'สิ่งนี้ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้' เท่านั้น, แต่ไม่มีความพิเศษที่เป็นอลังการทางคำพูดเลย. (ตอบ) จึงเชื่อมโยงความพิเศษด้วยคำว่า 'ปฏิ' เป็นต้น. การปรุงแต่ง คือการขยายเหตุเหล่านั้นที่ควรแก่การยังผลให้เกิดขึ้น โดยทำให้ชัดเจนด้วยภาวะที่พิเศษแล้วกล่าวตามความเป็นจริง ท่านกล่าวว่าเป็นอลังการ เพราะอยู่ในรูปของการประดับประดาการประพันธ์ เนื่องจากมีลักษณะที่พิเศษ ไม่ใช่เพียงแต่กล่าวว่าสิ่งนี้ถูกกระทำด้วยสิ่งนี้. 252. Idāni hetvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘janako’’ccādinā. Janako ca kassaci ‘‘sattā asattā’’ti vuttassa bhāvābhāvasaṅkhātakāriyassa janakahetu ca ñāpako ca kassaci vijjamānattaṃ aññena kenaci sambandhena avabodhento ñāpakahetu cāti evaṃ hetavo duvidhā siyuṃ. Iha phalapakāsakahetumhi vuccamāne ‘‘iminā hetunā idaṃ phalaṃ jāta’’nti sarūpakathanamattaṃ vinā visesarūpālaṅkāro idha natthīti āsaṅkiya alaṅkārasarūpaviseso esoti dassetumaparaddhamāha. Tesaṃ phalapakāsanakhamānaṃ hetūnaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ visiṭṭhabhāvena pakāsaṃ katvā tatvato kathanaṃ alaṅkāratāya alaṅkārasabhāvena uditaṃ pasiddhaṃ hoti, kavīhi patthitaṃ vā hoti. Sāliaṅkurādīnaṃ sālibījādayo viya janyassa accantopakārako janakahetu nāma, vijjamānaaggiādīnaṃ dhūmādayo viya kassaci vijjamānattañāpako ñāpakahetu nāma. Alaṅkārassa bhāvo alaṅkāratā. Alaṅkāratayāti chandaṃ nissāya mattāhāni. 252. บัดนี้ ทรงแสดงเหตุอลังการด้วยคำว่า "ชนกเหตุ" เป็นต้น เหตุพึงมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุ ได้แก่ เหตุที่ทำให้เกิดผลที่เรียกว่าความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่กล่าวว่า "มีอยู่หรือไม่มีอยู่" และญาปกเหตุ ได้แก่ เหตุที่ทำให้รู้ความมีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยความเกี่ยวข้องกับสิ่งอื่น ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงเหตุที่แสดงผล หากปราศจากการกล่าวถึงลักษณะว่า "ผลนี้เกิดขึ้นด้วยเหตุนี้" เท่านั้น ก็อาจสงสัยว่าไม่มีอลังการที่มีลักษณะพิเศษในที่นี้ จึงได้กล่าวคำที่เหลือเพื่อแสดงว่า นี้คือลักษณะพิเศษของอลังการ การปรุงแต่งเหตุเหล่านั้นที่สามารถแสดงผลได้ คือการกล่าวตามความเป็นจริงโดยทำให้ปรากฏด้วยลักษณะที่พิเศษ ย่อมเป็นที่รู้จักกันว่ากล่าวโดยความเป็นอลังการ หรือเป็นที่กวีปรารถนา ชนกเหตุ คือ เหตุที่เกื้อกูลอย่างยิ่งแก่สิ่งที่ถูกทำให้เกิด เช่น เมล็ดข้าวเป็นต้น แก่ต้นข้าวเป็นต้น ญาปกเหตุ คือ เหตุที่ทำให้รู้ความมีอยู่ของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ควันเป็นต้น แก่ไฟที่มีอยู่เป็นต้น ความเป็นอลังการ คือ อลังการตา คำว่า "อลังการตายะ" มีการลดมาตรา (พยางค์) เพราะอาศัยฉันท์ 253. Bhāvābhāvakiccavasā, Cittahetuvasāpi ca; Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ, Mukhamattanidassanaṃ. ความแตกต่างของเหตุเหล่านั้นมีไม่สิ้นสุด โดยอาศัยกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร นี้เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น 253. Udāharati ‘‘bhāva’’iccādi. Bhāvo sattā ca, abhāvo asattā ca, teyeva kiccāni tesaṃ vasena ca, cittā pasiddhahetuviparītā acchariyārahā hetavo tesaṃ vasenāpi ca bhedā hetuvikappā anantā anavaviyo , yato evaṃ tasmā tesaṃ hetūnaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ, tasmā tammukhena sakkā hetuvisese pavisitunti. 253. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ภาวะ" เป็นต้น ภาวะ คือ ความมีอยู่ และอภาวะ คือ ความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยกิจเหล่านั้น และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร คือเหตุที่น่าอัศจรรย์ซึ่งตรงข้ามกับเหตุที่รู้จักกันดี ความแตกต่างของเหตุคือประเภทของเหตุมีไม่สิ้นสุด หาที่สุดมิได้ เพราะเหตุที่เป็นเช่นนี้ ดังนั้น นี้จึงเป็นการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงสามารถเข้าถึงเหตุพิเศษได้ด้วยเบื้องต้นนั้น 253. ‘‘Bhāvā’’iccādi. Bhāvābhāvakiccavasā bhāvaabhāvasaṅkhatasattāasattākriyāvasena ca, cittahetuvasāpi ca pasiddhahetuno viruddhena acchariyahetūnaṃ pabhedena ca, bhedā hetuvisesā anantā yasmā apariyantā honti, tasmā idaṃ vakkhamānaṃ tesaṃ hetūnaṃ mukhamattanidassanaṃ avasesahetūnaṃ ogāhaṇadvāramattassa nidassanaṃ hoti. Bhāvo ca abhāvo cāti ca, teyeva kiccānīti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca, cittā vicittā ca te hetavo cāti ca, tesaṃ vasoti ca, mukhameva mukhamattaṃ, mukhañca taṃ vā mattaṃ sāmaññañceti ca, tassa nidassanamiti ca vākyaṃ. Mattasaddo avadhāraṇe sāmaññe vā vattate. 253. คำว่า "ภาวะ" เป็นต้น ความว่า โดยอาศัยกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ ซึ่งเป็นกิริยาที่เรียกว่าความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอาศัยเหตุที่วิจิตร คือโดยประเภทของเหตุที่น่าอัศจรรย์ซึ่งตรงข้ามกับเหตุที่รู้จักกันดี เพราะเหตุที่ความแตกต่างของเหตุพิเศษมีไม่สิ้นสุด คือหาที่สุดมิได้ ดังนั้น สิ่งที่จะกล่าวต่อไปนี้จึงเป็นการแสดงเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น คือเป็นการแสดงเพียงประตูสำหรับหยั่งลงสู่เหตุที่เหลือ ประโยคว่า "ภาวะและอภาวะ" และ "กิจเหล่านั้น" และ "ความแตกต่างโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น" และ "เหตุเหล่านั้นเป็นเหตุที่วิจิตร" และ "โดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น" และ "เบื้องต้นเท่านั้น" และ "เบื้องต้นนั้น หรือเป็นเพียงความทั่วไป" และ "การแสดงของสิ่งนั้น" คำว่า "มัตตะ" ใช้ในความหมายว่า "เท่านั้น" หรือ "ทั่วไป" 254. Paramatthapakāseka- Rasā sabbamanoharā; Munino desanā’yaṃ me, Kāmaṃ toseti mānasaṃ. พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถ์ เป็นที่จับใจของคนทั้งปวง ย่อมยังใจของเราให้ยินดีตามความปรารถนา (อย่างยิ่ง) Bhāvakicco kārakahetu. ภาวกิจจการกเหตุ (การกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่) 254. Udāharati ‘‘paramattha’’iccādi. Paramatthasabhāvassa nāmarūpādino pakāsoyeva ekaraso asahāyakiccaṃ yassā sā tādisī. Sabbesaṃ mano haratīti sabbamanoharā munino ayaṃ desanā me mānasaṃ cittaṃ kāmamekantena tosetīti ayaṃ bhāvakicco kārakahetu santosasattāya kāraṇato. 254. ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปรมัตถะ" เป็นต้น พระธรรมเทศนาใดมีการประกาศสภาวะปรมัตถ์มีนามรูปเป็นต้นนั่นแหละเป็นรสเดียว คือมีกิจที่ไม่มีสิ่งอื่นร่วมด้วย พระธรรมเทศนานั้นเป็นเช่นนั้น ชื่อว่า "สัพพมโนหรา" เพราะย่อมจับใจของคนทั้งปวง พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี ย่อมยังใจคือจิตของเราให้ยินดีโดยส่วนเดียวตามความปรารถนา นี้เป็นภาวกิจจการกเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งความมีอยู่ของความยินดี 254. Idāni udāharati ‘‘paramattha’’iccādinā. Paramatthapakāsekarasā nāmarūpakhandhaāyatanādiuttamatthānaṃ pakāsanasaṅkhāta asahāyakiccavatī sabbamanoharā vohārānurūpena visayabhāvūpagamanena sabbesaṃ manoharā munino ayaṃ desanā me mayhaṃ mānasaṃ kāmaṃ ekantena tosetīti. Buddhassa dhammadesanā pubbe avijjamānassa santosassa sattāsaṅkhātasamuppādaṃ karotīti kārakahetu nāma hoti. Sā ca desanā ‘‘mānasaṃ tosetī’’ti ettakena adassetvā ‘‘paramatthapakāsekarasā’’ti savisesanaṃ katvā vuttattā alaṅkāroti abhimatā. Eko ca so raso ceti ca, paramatthapakāsoyeva ekaraso ekakiccamasseti ca viggaho. Bhāvakicco bhāvasaṅkhātaṃ sattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu janakahetu. 254. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ปรมัตถะ" เป็นต้น คำว่า "ปรมัตถปกาเสกรสา" ความว่า มีกิจที่ไม่มีสิ่งอื่นร่วมด้วยอันชื่อว่าการประกาศอรรถอันสูงสุด มีนามรูป ขันธ์ และอายตนะเป็นต้น คำว่า "สัพพมโนหรา" ความว่า เป็นที่จับใจของคนทั้งปวงโดยการเข้าถึงความเป็นอารมณ์ตามสมควรแก่โวหาร พระธรรมเทศนานี้ของพระมุนี ย่อมยังใจคือจิตของข้าพเจ้าให้ยินดีโดยส่วนเดียวตามความปรารถนา พระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้า ย่อมทำให้เกิดความยินดีที่ไม่มีอยู่ก่อนซึ่งเรียกว่าความมีอยู่ จึงชื่อว่าการกเหตุ และพระธรรมเทศนานั้น มิได้แสดงเพียงว่า "ยังใจให้ยินดี" เท่านั้น แต่กล่าวโดยมีวิเสสนะว่า "มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถ์" จึงถือว่าเป็นอลังการ และมีวิเคราะห์ว่า "รสนั้นด้วย เป็นรสเดียวด้วย" และ "การประกาศปรมัตถ์นั่นแหละเป็นรสเดียว มีกิจเดียวของพระธรรมเทศนานั้น" ภาวกิจจการกเหตุ คือ การกเหตุที่ดำเนินไปโดยทำกิจที่เรียกว่าความมีอยู่ คือชนกเหตุ 255. Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato; Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā. ความสงบแห่งทุกข์พึงมี เพราะการอยู่ร่วมกับเหล่าปราชญ์ เพราะการประกอบเนืองๆ ในพระสัทธรรม และเพราะการข่มอินทรีย์ทั้งหลาย Abhāvakicco kārakahetu. อภาวกิจจการกเหตุ (การกเหตุที่มีกิจคือความไม่มีอยู่) 255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi sappaññehi saha saṃvāsā saṃsaggena ca, saddhammassa sambuddhadesitassa abhiyogato abhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhādīnaṃ niggahena visayappavattinirodharūpena vijayena ca hetunā dukkhassa pañcakkhandhasaṅkhatassa anuppādanirodhasaṅkhāto upasamo siyā bhaveyyāti ayaṃ abhāvakicco kārakahetu anuppādanirodhasaṅkhātassa abhāvassa kāraṇato. 255. คำว่า "ธีเรหิ" เป็นต้น ความว่า เพราะการอยู่ร่วมคือการคบหากับเหล่าปราชญ์ผู้มีปัญญา และเพราะการประกอบคือการฝึกฝนในพระสัทธรรมที่พระสัมพุทธเจ้าทรงแสดง และด้วยเหตุคือการข่มอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น ด้วยการชนะอันมีลักษณะเป็นการยับยั้งการเป็นไปในอารมณ์ ความสงบแห่งทุกข์ที่เรียกว่าการไม่เกิดขึ้นและการดับไปของทุกข์อันสงเคราะห์ด้วยเบญจขันธ์ พึงมี คือพึงเป็นไป นี้เป็นอภาวกิจจการกเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีอยู่ซึ่งเรียกว่าการไม่เกิดขึ้นและการดับไป 255. ‘‘Dhīrehi’’ccādi. Dhīrehi saha saṃvāsā samaggavāsena ca, saddhammassa buddhadesitassa abhiyogato nirantarābhyāsena ca, indriyānaṃ cakkhuādīnaṃ niggahena rūpādiārammaṇesu subhādiggahaṇassa nivāraṇena cāti imehi kāraṇehi dukkhassa khandhāyatanādikassa upasamo anuppādanirodho khandhaparinibbānaṃ vā siyāti. Abhiṇhaso yogoti viggaho. Abhāvakicco dukkhassa upasamasaṅkhātaṃ asattākiccaṃ katvā pavatto kārakahetu avijjamānasaṅkhātāya asattāya uppādanato janakahetu nāma. Abhāvo kiccamasseti ca, kārako ca so hetu cāti ca vākyaṃ. Bhāvakiccopi vuttabyatirekato ñāyati. 255. คำว่า "ธีเรหิ" เป็นต้น ความว่า ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ ด้วยการอยู่ร่วมกับเหล่าปราชญ์คือการอยู่ร่วมกันอย่างพร้อมเพรียง และด้วยการประกอบเนืองๆ คือการฝึกฝนไม่ขาดสายในพระสัทธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง และด้วยการข่มอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น ด้วยการห้ามการยึดถือว่าสวยงามเป็นต้นในอารมณ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ความสงบแห่งทุกข์มีขันธ์และอายตนะเป็นต้น คือความดับไม่เกิดขึ้น หรือขันธปรินิพพาน พึงมีได้ วิเคราะห์ว่า "การประกอบเนืองๆ ชื่อว่าอภิโยคะ" อภาวกิจจการกเหตุ คือการกเหตุที่ดำเนินไปโดยทำกิจคือความไม่มีอยู่ที่เรียกว่าความสงบแห่งทุกข์ ชื่อว่าชนกเหตุ เพราะทำให้เกิดความไม่มีอยู่ที่เรียกว่าความไม่มีอยู่ ประโยคว่า "อภาโว กิจจมัสสะ" และ "การโก จะ โส เหตุ จะ" ภาวกิจจการกเหตุก็พึงทราบได้โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว 256. Muninda candasaṃvādi-kantabhāvopasobhinā; Mukheneva subodhaṃ te, manaṃ pāpābhinissaṭaṃ. ข้าแต่พระจอมมุนี พระทัยของพระองค์ที่ออกไปจากบาปโดยส่วนเดียว เป็นที่รู้ได้โดยง่ายด้วยพระพักตร์นั่นเองที่งดงามด้วยความงามอันสอดคล้องกับดวงจันทร์ Bhāvakicco ñāpakahetu. ภาวกิจจญาปกเหตุ (ญาปกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่) 256. ‘‘Munindi’’ccādi. Munindeti āmantanaṃ. Te tava candasaṃvādinā candasadisena kantabhāvena upasobhinā sobhamānena mukheneva pāpehi rāgādīhi abhinissaṭaṃ byapagataṃ manaṃ cittaṃ subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti ayaṃ bhāvakicco ñāpakahetu avabodhasattāya ñāpanato. 256. บทว่า ‘มุนินทิ’ เป็นต้น. บทว่า มุนินทะ เป็นคำเรียก. พระทัยของพระองค์ผู้ปราศจากบาปทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่าย ย่อมเป็นที่รู้ได้ดี ด้วยพระพักตร์อันงามดุจดวงจันทร์. นี้เป็นภาวกิจจะที่เป็นเหตุที่ทำให้รู้ เพราะทำให้รู้ถึงภาวะแห่งความรู้. 256. ‘‘Muninda’’iccādi. He muninda te tava candasaṃvādikantabhāvopasobhinā candakantabhāvasadisena kantabhāvena sobhamānena mukhena manaṃ tuyhaṃ cittaṃ pāpābhinissaṭaṃ rāgādīhi kilesehi nikkhantanti subodhaṃ suṭṭhu viññāyatīti. Iha mukhaṃ manakantabhāvasambandhena samannāgataṃ sayaṃ vijjamānameva kilesāpagamassa avabodhasattaṃ ñāpetīti bhāvakicco ñāpakahetu nāma jāto. Candena abhedopacārato candalāvaṇyena saṃvādī sadisoti ca, so ca so kantabhāvo ceti ca, tena upasobhitoti ca, pāpehi abhinissaṭanti ca vākyaṃ. 256. บทว่า ‘มุนินทะ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี พระทัยของพระองค์ผู้ปราศจากบาป คือออกจากกิเลสทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่าย ย่อมเป็นที่รู้ได้ดี ด้วยพระพักตร์อันงามที่รุ่งเรืองด้วยความงามอันเสมอด้วยความงามแห่งพระจันทร์. ในที่นี้ พระพักตร์ที่ประกอบด้วยความสัมพันธ์แห่งความงามของพระทัย ย่อมทำให้รู้ถึงภาวะแห่งความรู้ในการปราศจากกิเลสด้วยตัวของมันเองที่มีอยู่แล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภาวกิจจะที่เป็นเหตุที่ทำให้รู้. บทว่า จันเทนะ อเภโทปจารโต จันทะลาวัญเญนะ สังวาที สทิโสติ จ, โส จ โส กันตะภาโว เจติ จ, เตนะ อุปโสภิโตติ จ, ปาเปหิ อภินิสสัฏฐันติ จ เป็นประโยค. 257. Sādhuhatthāravindāni, saṅkocayatite kathaṃ; Muninda caraṇadvanda-rāgabālātapo phusaṃ. ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชนแล้ว ไฉนจึงทำให้หุบลงได้เล่า. Ayuttakārī cittahetu. อยุตตการีจิตตเหตุ (เหตุแห่งจิตที่กระทำไม่สมควร). 257. ‘‘Sādhu’’iccādi. Muninda te caraṇānaṃ dvandassa rāgo bālo ca so ātapo ceti rāgabālātapo taruṇakiraṇasamūho lohitattādinā sādhūnaṃ hatthāravindāni kantādinā phusaṃ visārittenā’masanto kathaṃ saṅkocayati makulayati, añjalipaṇāmabandhena ayuttametaṃ. Bālātapo hi padumānamummīlanahetu, ayaṃ tu apubbo bālātapo yo padumāni nimīletīti anucitakāriyakāraṇā ayuttakārī cittahetu, evaṃvidho viññeyyo bhāvakiccattepīti. 257. บทว่า ‘สาธุ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ ซึ่งเป็นกลุ่มรัศมีอ่อนๆ มีสีแดงเป็นต้น เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชนด้วยความงามเป็นต้น ด้วยการแผ่ไปทั่ว ไฉนจึงทำให้หุบลงได้เล่า? การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรกับการประนมมือไหว้. เพราะแสงอาทิตย์อ่อนย่อมเป็นเหตุให้ดอกบัวบาน แต่แสงอาทิตย์อ่อนนี้เป็นแสงอาทิตย์อ่อนที่ไม่เคยมีมาก่อนที่ทำให้ดอกบัวหุบลง. ด้วยเหตุแห่งการกระทำที่ไม่สมควรนี้ จึงเป็นอยุตตการีจิตตเหตุ พึงทราบว่ามีลักษณะเช่นนี้ แม้ในภาวกิจจะ. 257. ‘‘Sādhu’’iccādi. He muninda te tava caraṇadvandarāgabālātapo pādayugaḷassa aruṇavaṇṇasaṅkhataabhinavasūriyakiraṇo sādhuhatthāravindāni sujanānaṃ karapadumāni phusaṃ attano sabbabyāpittā phusanto kathaṃ saṅkocayati karasampuṭarūpena makulayatīti. Bālātapo nāma padumavikasanaṃ vinā saṅkocanaṃ na karoti, eso ātapo acchariyo vicittoti gamyamānattā ayuttasaṅkocasattākaraṇato ayaṃ ayuttakārī cittahetu nāma. Ayuttaṃ karotīti ca, cittañca taṃ hetu cāti ca vākyaṃ. 257. บทว่า ‘สาธุ’ เป็นต้น. ข้าแต่พระจอมมุนี แสงอาทิตย์อ่อนสีแดงแห่งพระบาทคู่ของพระองค์ ซึ่งเป็นแสงอาทิตย์แรกขึ้นมีสีแดง เมื่อสัมผัสฝ่ามือรูปดอกบัวของสาธุชน คือดอกบัวมือของคนดี ด้วยการแผ่ไปทั่วของตน ไฉนจึงทำให้หุบลง คือทำให้เป็นรูปประนมมือได้เล่า? ชื่อว่าแสงอาทิตย์อ่อนย่อมไม่ทำให้หุบลงโดยปราศจากการทำให้ดอกบัวบาน. เพราะเป็นที่เข้าใจว่าแสงอาทิตย์นี้เป็นแสงอาทิตย์ที่น่าอัศจรรย์และแปลกประหลาด ด้วยเหตุที่ทำให้เกิดการหุบลงที่ไม่สมควรนี้ จึงชื่อว่า อยุตตการีจิตตเหตุ. บทว่า อยุตตัง กะโรตีติ จ, จิตตัญจะ ตัง เหตุ จาติ จ เป็นประโยค. 258. Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha; Munindacaraṇadvanda-nakhacandāna’maṃsavo. รัศมีแห่งพระนขาอันดุจพระจันทร์แห่งพระบาทคู่ของพระจอมมุนี ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง. Yuttakārī cittahetu. ยุตตการีจิตตเหตุ (เหตุแห่งจิตที่กระทำสมควร). 258. ‘‘Saṅkocayanti’’ccādi. Munindassa pādānaṃ dvande nakhā eva candā kantādinā tesaṃ aṃsavo kiraṇā iha loke jantūnaṃ sattānaṃ pāṇayo eva paṅkeruhāni kantādinā saṅkocayanti paṇāmakaraṇasampuṭarūpena milīyantīti yuttakārī cittahetu candato paṅkajasaṅkocassa ucitattā. Vuttanayepīti. 258. บทว่า ‘สังโกจยันติ’ เป็นต้น. พระนขาที่พระบาทคู่ของพระจอมมุนีเป็นดุจพระจันทร์ รัศมีของพระนขาเหล่านั้นด้วยความงามเป็นต้น ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง คือเหี่ยวเฉาในรูปของการประนมมือไหว้ ด้วยความงามเป็นต้น. นี้เป็นยุตตการีจิตตเหตุ เพราะการหุบลงของดอกบัวโดยพระจันทร์เป็นสิ่งที่สมควร. แม้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. 258. ‘‘Saṅko’’iccādi. Munindacaraṇadvandanakhacandānaṃ sambuddhassa pādadvande nakhāvalisaṅkhātānaṃ candānaṃ aṃsavo raṃsayo iha loke jantūnaṃ pāṇipaṅkeruhāni saṅkocayanti karasampuṭākārena saṅkocayanti makulaṃ karontīti. Candakiraṇehi kattabbāya eva padumasaṅkocasattāya katattā ca, pakaticandakiraṇakattabbakiccassa candamarīcisamānaaññādiṭṭhapubbavicitraaṃsūhi katattā ca ayaṃ yuttakārī cittahetu nāma. Pāṇayo ca te paṅkeruhāni ceti ca, munindassa caraṇadvandamiti ca, tasmiṃ nakhānīti ca, teva candāti ca vākyaṃ. 258. บทว่า ‘สังโก’ เป็นต้น. รัศมีแห่งพระนขาอันดุจพระจันทร์ ซึ่งเป็นแถวพระนขาที่พระบาทคู่ของพระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระจอมมุนี ย่อมทำให้ฝ่ามือรูปดอกบัวของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง คือทำให้เป็นรูปประนมมือ ทำให้เป็นดอกตูม. เพราะได้กระทำภาวะแห่งการหุบลงของดอกบัวซึ่งเป็นสิ่งที่พึงกระทำโดยแสงจันทร์ และเพราะกิจที่พึงกระทำโดยแสงจันทร์ตามปกติ ได้ถูกกระทำโดยรัศมีอันแปลกประหลาดที่ไม่เคยเห็นมาก่อนซึ่งเสมอด้วยแสงจันทร์นี้ จึงชื่อว่า ยุตตการีจิตตเหตุ. บทว่า ปาณโย จ เต ปังเกรูหานิ เจติ จ, มุนินทัสสะ จะระณะทวันทัมมิ ติ จ, ตัสสมิง นะขานีติ จ, เตวะ จันทาติ จ เป็นประโยค. 259. Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ; Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca. การกล่าวซ้ำตามลำดับแห่งบทและอรรถที่กล่าวไว้แล้ว ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา และ กมะ. 259. Kamaṃ vivaritumupakkamati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādi. Uddiṭṭhānaṃ pubbe vuttānaṃ padatthānaṃ vatthūnaṃ kesañci yathākkamaṃ uddesakkamānatikkamena anuddeso puna atthantaraniddesanayena anukathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’mityapi ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’mityapi ca niddiṭṭhaṃ vuttaṃ. Vidheyyattā tesaṃ padhānattamiti tadapekkhāya napuṃsakattaṃ, anuvaditabbattānuddesassāppadhānattamiti na pulliṅgapariggaho. ‘‘Kamo’’iccapi niddiṭṭhoti liṅgavipariṇāmo. 259. ท่านเริ่มอธิบายกมาลังการด้วยบทว่า ‘อุททิฏฐานัง’ เป็นต้น. การกล่าวซ้ำ (อนุเทศ) ซึ่งบทและอรรถบางอย่างที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว โดยลำดับ ไม่ล่วงลำดับแห่งการกล่าว โดยนัยแห่งการแสดงอรรถอื่นอีก ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา. เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติและเป็นประธาน จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์โดยอ้างถึงสิ่งเหล่านั้น. เพราะอนุเทศเป็นสิ่งที่พึงกล่าวซ้ำและเป็นอประธาน จึงไม่ใช้เป็นปุงสกลิงค์. บทว่า ‘กโม’ ก็ถูกกล่าวไว้ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนลิงค์. 259. Idāni kamālaṅkāraṃ uddisati ‘‘uddiṭṭhāna’’miccādinā. Uddiṭṭhānaṃ paṭhamakathitānaṃ padatthānaṃ yathākkamaṃ uddiṭṭhakkamamanatikkamma anuddeso atthantaraṃ nissāya punakathanaṃ ‘‘saṅkhyāna’’miti ca, ‘‘yathāsaṅkhya’’miti ca niddiṭṭhaṃ, kamopi ca niddiṭṭho. Ettha pasiddhaṃ anuddesaṃ pubbaddhena anuvaditvā appasiddhaṃ kamampi kamapariyāyaṃ saṅkhyānayathāsaṅkhyadvayampi aparaddhena vidadhāti. Ettha vidhātabbaṃ dassetuṃ anuvādassa āhariyamānattā anuvādo appadhāno, vidhātabbo padhāno. Yañhi vidhātabbaṃ, taṃ padhānaṃ, itaramappadhānanti iminā kāraṇena vuccati. Tasmā ‘‘niddiṭṭha’’nti ‘‘saṅkhyānaṃ, yathāsaṅkhya’’nti dvayaṃ apekkhāya (tassa appadhānattā) napuṃsakaṃ hoti. ‘‘Kamo’’ti apekkhāya ‘‘niddiṭṭho’’ti pulliṅgo hoti. Appadhāno anuddesoti nāpekkhati. Kamamanatikkammāti ca, saṅkhyāya anabhikkamoti ca vākyaṃ. 259. บัดนี้ ท่านแสดงกมาลังการด้วยบทว่า ‘อุททิฏฐานัง’ เป็นต้น. การกล่าวซ้ำ (อนุเทศ) ซึ่งบทและอรรถที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว โดยลำดับ ไม่ล่วงลำดับที่กล่าวไว้ โดยอาศัยอรรถอื่นอีก ชื่อว่า สังขยานะ และ ยถาสังขยา และ กมะ ก็ถูกกล่าวไว้. ในที่นี้ ท่านกล่าวซ้ำอนุเทศที่รู้จักกันดีด้วยบทครึ่งแรก และบัญญัติกมะที่ไม่เป็นที่รู้จัก ซึ่งเป็นคำพ้องของกมะ และสังขยานะกับยถาสังขยาด้วยบทครึ่งหลัง. ในที่นี้ เพื่อแสดงสิ่งที่พึงบัญญัติ การกล่าวซ้ำเป็นอประธาน เพราะถูกนำมากล่าว และสิ่งที่พึงบัญญัติเป็นประธาน. เพราะสิ่งใดพึงบัญญัติ สิ่งนั้นเป็นประธาน สิ่งอื่นเป็นอประธาน จึงกล่าวด้วยเหตุนี้. เพราะฉะนั้น บทว่า ‘นิททิฏฐัง’ จึงเป็นนปุงสกลิงค์โดยอ้างถึงสังขยานะและยถาสังขยา (เพราะเป็นอประธาน). บทว่า ‘กโม’ จึงเป็นปุงสกลิงค์โดยอ้างถึง ‘นิททิฏโฐ’. อนุเทศที่เป็นอประธานจึงไม่ถูกอ้างถึง. บทว่า กะมะมะนะติกกัมมาติ จ, สังขายะ อะนะภิกกะโมติ จ เป็นประโยค. 260. Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava; Kokilā kumudāni co-pasevante vanaṃ jalaṃ. ข้าแต่พระมุนินท์ ชัยชนะทั้งหลายของพระองค์ ด้วยลีลาแห่งการเจรจาและพระสรวล นกกาเหว่าและดอกบัวทั้งหลายย่อมอาศัยป่าและน้ำ. 260. Tamudāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. Muninda tava ālāpahāsā ca tesaṃ līlāhi, uddesoyaṃ. Vijayā kokilakumudānaṃ parābhavena kokilā karavīkā kumudāni ca, yathoddesamanuddesoyaṃ vuttāpekkhāya. Vakkhamānāpekkhāya tu ayampi uddesova, ‘‘kokilā vanaṃ, kumudāni jala’’miti yathoddesamanuddesoyaṃ. Upasevante iva nissayanti maññe. Iti vatthuto eva sambhavo iveti parikappate. Yajjevaṃ parikappanāya kathaṃ yathāsaṅkhyanti ce? Atroccate – yatthālaṅkārantaramapi patīyate. Tatthuddesānurūpānuddesasambhave saṅkhyānamevālaṅkāro voharīyate tasseva mukhyato vattumicchitattā. Yatthālaṅkārantaraṃ na gamyate, tattha accantameva kamoti viññeyyaṃ. 260. ท่านยกตัวอย่างนั้นด้วยคำว่า “อาลาปะ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินท์ การเจรจาและพระสรวลของพระองค์ กับลีลาของสิ่งเหล่านั้น นี้คือบทตั้ง (อุทเทส). ชัยชนะ (ของพระองค์) เหนือนกกาเหว่าและดอกบัว (คือทำให้นกกาเหว่าและดอกบัวพ่ายแพ้) คือนกกาเหว่าและดอกบัว นี้คือบทตาม (อนุเทส) ตามบทตั้ง โดยอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว. แต่โดยอ้างถึงสิ่งที่จักกล่าวต่อไป นี้ก็เป็นบทตั้งนั่นเอง คือ “นกกาเหว่า (อาศัย) ป่า, ดอกบัว (อาศัย) น้ำ” นี้คือบทตามตามบทตั้ง. ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เหมือนกับว่าอาศัยอยู่. ดังนั้น ความเป็นไปได้จากเนื้อแท้จึงถูกสมมติว่า “เหมือนกับ”. หากมีการสมมติเช่นนี้ จะเป็นไปตามลำดับ (ยถาสังขยะ) ได้อย่างไร? ในเรื่องนี้กล่าวว่า - ในที่ใดที่ปรากฏอลังการอื่นด้วย. ในที่นั้น เมื่อมีการสมบูรณ์ของบทตั้งและบทตามที่สอดคล้องกัน ท่านเรียกว่าสังขยาอลังการ (กมลังการ) เพราะประสงค์จะกล่าวถึงสิ่งนั้นเป็นสำคัญ. ในที่ใดที่ไม่เห็นอลังการอื่น ในที่นั้นพึงทราบว่าเป็นการเรียงลำดับ (กมะ) โดยส่วนเดียว. 260. Udāharati ‘‘ālāpi’’ccādinā. He muninda te tava ālāpahāsalīlāhi madhurasaralīlāhi saddhiṃ mandahasitalīlāhi sañjātā vijayā jayahetu kokilā karavīkā ca kumudāni keravāni ca vanaṃ jalañca kamena upasevante iva nissayaṃ karontīti maññeti. Ettha ‘‘ālāpahāsalīlāhī’’ti uddeso, ‘‘kokilā kumudānī’’ti vuttāpekkhāya anuddeso, ‘‘vanaṃ jala’’nti vakkhamānāpekkhāya uddesova hoti, tatvato īdisavijayena kokilādīnaṃ vanādinissayakāraṇābhāvato ivasaddapayogena niddiṭṭho. Evaṃ sati ayaṃ parikappanā na bhavati. Kasmā? Nānālaṅkārasannipāte sati yo yo alaṅkāro vattunā icchito, tasseva mukhyato voharīyamānattā. Evaṃ parikappanālaṅkārasaṃsagge satipi uddesakkamena dassitassa anuddesassa mukhyattā ayaṃ kamālaṅkāro nāma. Īdisaññampi evameva daṭṭhabbaṃ. Ālāpo ca hāso ceti ca, tesaṃ līlāyoti ca viggaho. 260. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “อาลาปะ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินท์ ชัยชนะทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยลีลาแห่งการเจรจาอันไพเราะและลีลาแห่งการแย้มพระสรวลของพระองค์ เป็นเหตุแห่งชัยชนะ (ทำให้ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า นกกาเหว่าและดอกบัวทั้งหลาย ย่อมอาศัยป่าและน้ำตามลำดับ. ในที่นี้ คำว่า “อาลาปะหาสะลีลาหิ” เป็นบทตั้ง, คำว่า “โกกิลา กุมุทานิ” เป็นบทตามโดยอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว, คำว่า “วนัง ชลัง” เป็นบทตั้งนั่นเองโดยอ้างถึงสิ่งที่จักกล่าวต่อไป, โดยแท้จริงแล้ว เพราะไม่มีเหตุที่นกกาเหว่าและดอกบัวเป็นต้นจะอาศัยป่าเป็นต้นด้วยชัยชนะเช่นนี้ จึงแสดงไว้ด้วยการใช้คำว่า “อิวะ” (เหมือนกับ). เมื่อเป็นเช่นนี้ การสมมตินี้จึงไม่เป็น (อุตเปกขาอลังการ). เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อมีการรวมกันของอลังการหลายอย่าง อลังการใดที่ผู้กล่าวประสงค์ อลังการนั้นย่อมถูกกล่าวถึงเป็นประธาน. แม้เมื่อมีการปะปนกับอุตเปกขาอลังการเช่นนี้ แต่เพราะบทตามที่แสดงตามลำดับของบทตั้งเป็นประธาน อลังการนี้จึงชื่อว่ากมลังการ. แม้สิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็พึงเห็นเช่นเดียวกัน. บทวิเคราะห์ว่า อาลาโป จะ หาสิ จะ (การเจรจาด้วย การสรวลด้วย), เตสัง ลีลา (ลีลาของสิ่งเหล่านั้น). 261. Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci; Piyassā’tisayene’kaṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ. ชื่อว่าปิยตระ (อลังการ) พึงมี (ในกรณีที่) มีการแสดงถึงสิ่งหนึ่งโดยความยิ่งยวดแห่งสิ่งที่น่ารัก ของสภาวะแห่งอรรถบางอย่างที่น่ารัก. 261. Piyataramāharati ‘‘siyā’’iccādinā. Atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanamākhyānaṃ hoti, etaṃ piyataraṃ nāma siyā. 261. ท่านยกตัวอย่างปิยตระด้วยคำว่า “สิยา” เป็นต้น. การแสดงคือการบอกเล่าถึงสภาวะแห่งอรรถอันเป็นสภาวะที่พึงกล่าวถึงบางอย่างที่น่ารักอย่างยิ่ง สิ่งนี้พึงชื่อว่าปิยตระ. 261. Idāni piyatarālaṅkāraṃ dasseti ‘‘siyā’’iccādinā, atisayena piyassa kassaci attharūpassa abhidheyyasabhāvassa yaṃ paṭipādanaṃ kathanaṃ hoti, etaṃ paṭipādanaṃ piyataraṃ nāma piyatarālaṅkāro nāma hoti. Atisayena piyanti ca, attho eva rūpaṃ sabhāvoti ca vākyaṃ. 261. บัดนี้ ท่านแสดงปิยตราลังการด้วยคำว่า “สิยา” เป็นต้น. การแสดงคือการกล่าวถึงสภาวะแห่งอรรถอันเป็นสภาวะที่พึงกล่าวถึงบางอย่างที่น่ารักอย่างยิ่ง การแสดงนั้นชื่อว่าปิยตระ หรือชื่อว่าปิยตราลังการ. และประโยคว่า อติสเยนะ ปิยัง (น่ารักอย่างยิ่ง) และ อัตโถ เอวะ รูปัง สภาโว (อรรถนั่นแหละคือรูปคือสภาวะ). 262. Pīti yā me samuppannā, santa sandassanā tava; Kālenā’yaṃ bhave pīti, taveva puna dassanā. ข้าแต่พระผู้สงบ ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าเพราะการเห็นพระองค์ ปีตินี้พึงมีในกาล (อนาคต) เพราะการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง. 262. Udāharati ‘‘pīti’’ccādi. Santa sappurisa mahāmuni tava sandassanā cakkhupathāpāthamattena madhurakathāsavanā yā pīti me mama samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisena sukhena taveva nāññassa kassaci, ko hi nāmoñño tavādisoti, puna dassanā bhaveyyāti. 262. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปีติ” เป็นต้น. ข้าแต่พระสัตบุรุษผู้สงบ พระมหามุนี ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เพราะการเห็นพระองค์เพียงแค่ผ่านคลองจักษุและการได้ฟังพระดำรัสอันไพเราะ ปีตินี้พึงมีในกาลด้วยความสุขเช่นนี้ เพราะการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง ไม่ใช่ของผู้อื่นเลย เพราะใครเล่าชื่อว่าจะเป็นเหมือนพระองค์ได้. 262. ‘‘Pīti’’ccādi. He santa sappurisa tathāgata tava sandassanā mama nette āpāthagamanato yā pīti me samuppannā, ayaṃ pīti kālena īdisakkhaṇena tayā sadisassa aññassābhāvā taveva puna dassanā dassanato bhaveti. Ettha pītiyā’tisayahetubhūtaṃ atiiṭṭhārammaṇañca dassane atigedhañca pakāsanena atipītīti padatthaṃ , pakāsitaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ pīti bhave’’ti pubbakāle uppannapītiyā punāsambhavato taṃsadisāyeva pīti gahitā yathā ‘‘soyeva vaṭṭako , tāniyeva osadhānī’’ti. 262. คำว่า “ปีติ” เป็นต้น. ข้าแต่พระสัตบุรุษผู้สงบ พระตถาคต ปีติใดเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เพราะการเห็นพระองค์จากการมาสู่คลองแห่งจักษุของข้าพเจ้า ปีตินี้พึงมีในกาลด้วยขณะเช่นนี้ เพราะความไม่มีผู้อื่นที่เสมอเหมือนพระองค์ จึงเป็นการเห็นพระองค์อีกครั้งนั่นเอง. ในที่นี้ ความหมายของคำว่า อติปีติ (ปีติอย่างยิ่ง) ท่านแสดงไว้ด้วยการประกาศถึงอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งเป็นเหตุแห่งความยิ่งยวดของปีติ และความทะยานอยากอย่างยิ่งในการเห็น. ในคำว่า “ปีตินี้พึงมี” เพราะปีติที่เกิดขึ้นในกาลก่อนไม่สามารถเกิดขึ้นซ้ำได้อีก จึงถือเอาปีติที่คล้ายคลึงกันนั่นเอง เหมือนคำว่า “นกกระทาตัวนั้นนั่นแหละ, ยาเหล่านั้นนั่นแหละ”. 263. Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippetavatthuno; Samāsavutti nāmā’yaṃ, atthasaṅkheparūpato. ด้วยการกล่าวถึงสิ่งที่ประสงค์ ด้วยอุปมาที่พรรณนาไว้ นี้ชื่อว่าสมาสวุตติ เพราะมีลักษณะเป็นการย่อความ. 263. Samāsavuttiṃvattumāha ‘‘vaṇṇiteni’’ccādi. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena adhippetassa manasi nihitassa vatthuno atthassa vutyā kathanena ayaṃ vuttalakkhaṇā samāsavutti nāma. Kasmā? Atthassa vattumicchitassa saṅkhepo saṅkhipitvā kathanaṃ rūpaṃ sabhāvo, tasmā tatoyamanvatthasaññā saṅkhepavutti samāsavuttīti katvā. Kasmā? Ayaṃ guṇībhūtā sakatthā atthantaraṃ vidadhāti, na tu sakatthapadhānā. 263. ท่านกล่าวคำว่า “วัณณิเตนะ” เป็นต้น เพื่อจะกล่าวถึงสมาสวุตติ. ด้วยการกล่าวคือการบอกเล่าถึงอรรถของวัตถุที่ประสงค์ซึ่งตั้งไว้ในใจ ด้วยอุปมาที่พรรณนาคือสรรเสริญไว้ นี้ชื่อว่าสมาสวุตติที่มีลักษณะดังที่กล่าวมา. เพราะเหตุไร? เพราะการย่อคือการกล่าวโดยย่อซึ่งอรรถที่ต้องการจะกล่าวเป็นรูปคือเป็นสภาวะ ดังนั้น ชื่อนี้จึงเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวอักษรว่า สังเขปวุตติ หรือ สมาสวุตติ. เพราะเหตุไร? เพราะสมาสวุตตินี้มีอรรถของตนเป็นส่วนรอง (คุณีภูตะ) แล้วทำใหอรรถอื่นปรากฏขึ้น แต่มิได้มีอรรถของตนเป็นประธาน. 263. Idāni samāsavuttiṃ niddisati ‘‘vaṇṇite’’ccādinā. Vaṇṇitena pasaṃsitena upamānena upamānavatthunā karaṇabhūtena adhippetavatthuno icchitatthassa vutyā kathanena atthasaṅkheparūpato vattumicchitatthassa saṅgaharūpattā ayaṃ yathāvuttalakkhaṇā samāsavutti nāma hoti. Ettha vattumicchitatthaṃ saṅgahetvā manasi katvā tassa upamābhūtatthassa vaṇṇanāya manasi katassa pakāsanato ayaṃ samāsavutti nāma. Etissā padābhihito sakattho appadhāno, gammamānattho pana padhāno hoti. Adhippetañca taṃ vatthu ceti ca, samāsena saṅkhepena vutti kathanamiti ca, saṅkhepoyeva rūpaṃ sarūpanti ca, atthassa saṅkheparūpanti ca viggaho. 263. บัดนี้ ท่านแสดงสมาสวุตติด้วยคำว่า “วัณณิเต” เป็นต้น. ด้วยการกล่าวคือการบอกเล่าถึงอรรถที่ประสงค์ด้วยอุปมาที่พรรณนาคือสรรเสริญไว้ อันเป็นวัตถุอุปมาที่เป็นเครื่องมือ เพราะมีลักษณะเป็นการย่อความคือมีลักษณะเป็นการรวบรวมอรรถที่ต้องการจะกล่าว สมาสวุตติที่มีลักษณะดังที่กล่าวมานี้จึงชื่อว่าสมาสวุตติ. ในที่นี้ สมาสวุตตินี้ชื่อว่าสมาสวุตติ เพราะรวบรวมอรรถที่ต้องการจะกล่าวไว้ในใจ แล้วประกาศสิ่งที่ตั้งไว้ในใจด้วยการพรรณนาอรรถที่เป็นอุปมานั้น. อรรถของตนที่ถูกกล่าวด้วยบทของสมาสวุตตินี้ไม่เป็นประธาน แต่อรรถที่เข้าใจได้ (กัมมมานัตถะ) ย่อมเป็นประธาน. บทวิเคราะห์ว่า อธิปเปตัญจะ ตัง วัตถุ จะ (สิ่งที่ประสงค์ด้วย เป็นวัตถุด้วย), สมาเสนะ สังเขเปนะ วุตติ กถนัง (การกล่าวโดยย่อ), สังเขโป เอวะ รูปัง สรูปัง (การย่อนั่นแหละเป็นรูป), อัตถัสสะ สังเขปะรูปัง (มีรูปคือการย่อแห่งอรรถ). 264. Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā; Attheva aparāpya’tthi, bhinnābhinnavisesanā. สมาสวุตตินั้น มีวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน ด้วยวิเสสยะเท่านั้น และยังมีสมาสวุตติอื่นอีกที่มีวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน (ทั้งวิเสสยะและวิเสสนะ). 264. Tassā pabhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti yaṃkiñci vatthu sāmaññākārappatītaṃ ‘‘īdisamidaṃ nāññathā’’ti kutoci byavacchijjate kenaci guṇādinā vavatthāpīyate, taṃ visesyaṃ, tameva mattaṃ visesanabhedabyavacchedato, tena. Bhinnā atulyā avayavadhammassa samudāye vattanato. Abhinnaṃ tulyākāraṃ visesanaṃ yassaṃ sā abhinnavisesanāpi attheva. Aparāpyatthi, na kevalaṃ sāyeva. Kīdisī? Bhinnañca abhinnañca visesanaṃ yassanti bhinnābhinnavisesanā. Visesyaṃ tu bhinnanti. 264. แสดงประเภทของสมาสวุตตินั้นด้วยคำว่า 'สมาสวุตตินี้' (สยา) เป็นต้น. สมาสวุตตินี้ วัตถุใดที่ปรากฏโดยลักษณะทั่วไปว่า 'สิ่งนี้เป็นเช่นนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น' ถูกแยกออกจากสิ่งอื่นด้วยคุณเป็นต้น วัตถุนั้นคือวิเสสยะ, และ (สมาสวุตตินั้น) ชื่อว่า 'ภินนะ' (ต่างกัน) เพราะเป็นไปในส่วนรวมแห่งธรรมที่เป็นส่วนประกอบ ด้วยการแยกแยะความแตกต่างของวิเสสนะจากวิเสสยะนั้นเท่านั้น. (สมาสวุตติ) ที่มีวิเสสนะไม่ต่างกัน คือมีลักษณะเหมือนกัน ก็มีอยู่. มีอีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่เพียงแค่นั้น. เป็นอย่างไร? คือ (สมาสวุตติ) ที่มีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน ชื่อว่า 'ภินนาภินนวิเสสนะ'. ส่วนวิเสสยะนั้นต่างกัน. 264. Idāni tassā samāsavuttiyā bhedaṃ dasseti ‘‘sāya’’miccādinā. Sā ayaṃ samāsavutti visesyamattena guṇādisadisadhammena karaṇabhūtena kenaci upamānavatthunā manasi kataṃ ‘‘idaṃ upameyyavatthu īdisa’’nti sāmaññāvatthato visuṃ katavisesyena bhinnā visuṃ jātā, tattakena atulyā vā, abhinnavisesanā tulyavisesanayuttā attheva bhinnābhinnavisesanā atulyatulyavisesanayuttā bhinnavisesyayuttā aparāpi atthi. Evaṃ samāsavutti dvidhā hoti. Visesyameva mattamiti ca, avayavena sambhavabhedasabhāvassa samudāyepi pavattattā bhinnāti vuttā. Abhinnāni visesanāni yassamiti ca, bhinnāni ca abhinnāni ceti ca, tāni visesanāni yassamiti ca viggaho. 264. บัดนี้ แสดงความแตกต่างของสมาสวุตตินั้นด้วยคำว่า 'สมาสวุตตินี้' (สยา) เป็นต้น. สมาสวุตตินี้ ชื่อว่า 'ภินนะ' (ต่างกัน) เพราะมีวิเสสยะที่ถูกทำให้ต่างกันแยกออกจากสภาวะทั่วไป ด้วยวัตถุอุปมาบางอย่างที่กำหนดไว้ในใจว่า 'วัตถุอุปเมยยะนี้เป็นเช่นนี้' ซึ่งเป็นเครื่องมือคือธรรมที่คล้ายคลึงกับคุณเป็นต้น ด้วยวิเสสยะเท่านั้น หรือชื่อว่า 'ภินนะ' เพราะไม่เหมือนกันด้วยเหตุเพียงเท่านั้น, (สมาสวุตติ) ที่ชื่อว่า 'อภินนวิเสสนะ' เพราะประกอบด้วยวิเสสนะที่เหมือนกัน ก็มีอยู่, (สมาสวุตติ) ที่ชื่อว่า 'ภินนาภินนวิเสสนะ' เพราะประกอบด้วยวิเสสนะที่ไม่เหมือนกันและเหมือนกัน และประกอบด้วยวิเสสยะที่ต่างกัน ก็มีอีกอย่างหนึ่ง. สมาสวุตติจึงมี ๒ อย่าง. และที่เรียกว่า 'ภินนะ' เพราะเป็นไปในส่วนรวมแห่งสภาวะที่มีความแตกต่างกันที่เกิดขึ้นโดยส่วนประกอบ ด้วยคำว่า 'วิเสสยะเท่านั้น' (วิเสสยมตฺตํ). และบทวิเคราะห์ว่า 'วิเสสนะทั้งหลายที่ไม่ต่างกัน มีอยู่ในสมาสวุตติใด' (อภินฺนานิ วิเสสนานิ ยสฺสํ) และ 'วิเสสนะทั้งหลายที่ต่างกันด้วย ไม่ต่างกันด้วย มีอยู่ในสมาสวุตติใด' (ภินฺนานิ จ อภินฺนานิ จ... ตานิ วิเสสนานิ ยสฺสํ). Abhinnavisesana อภินนวิเสสนะ 265. Visuddhāmatasandāyī, Pasattharatanālayo; Gambhīro cā’ya’mambhodhi, Puññenā’pādito mayā. มหาสมุทรนี้ เป็นผู้ให้ซึ่งอมตะอันบริสุทธิ์ เป็นที่อยู่แห่งรัตนะอันประเสริฐ และลึกซึ้ง อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วด้วยบุญ. 265. Ubhayamudāharati ‘‘visuddha’’iccādinā. Ayamambhodhi sāgaro puññena cirānucitakusalamūlena hetunā mayā āpādito patto, kīdiso? Visuddhaṃ lokavohārato devāsurānaṃ mathane visenāsammissattā amataṃ pīyūsaṃ sandadātīti visuddhāmatasandāyī, ambhodhi. Visuddhaṃ dosalesenāpyasamphuṭṭhattā accantanimmalaṃ amataṃ maraṇābhāvena amatasaṅkhātaṃ nibbānadhātuṃ sandadāti upadesakabhāvenāti visuddhāmatasandāyī, saddhammo. Pasatthāni niravajjattā ratanāni muttāmaṇiādīni, tesaṃ ālayo pavattiṭṭhānaṃ, ambhodhi. Pasatthāni buddhādīhi anekadhā, vaṇṇitāni ratanāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhatāni, tesaṃ ālayo, saddhammo. Gambhīro ca agādhattā sāgaro saddhammo ca ayamāpāditoti pakataṃ. Ayaṃ visesyamattabhinnā abhinnavisesanā visesyassa ambhodhino vivacchitā saddhammā bhinnattā, visuddhāmatasandāyittādino ca visesanassa vuttena pakārenābhinnattāti. 265. ท่านแสดงตัวอย่างทั้งสองด้วยบทว่า 'วิสุทธะ' เป็นต้น. มหาสมุทรนี้ คือสาคร อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว คือถึงแล้ว ด้วยบุญ คือด้วยเหตุคือกุศลมูลที่สั่งสมมานาน, เป็นเช่นไร? มหาสมุทร ชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะให้ซึ่งอมตะคือน้ำอัมฤตอันบริสุทธิ์ เพราะไม่ปะปนด้วยยาพิษในการกวน (มหาสมุทร) ของเทวดาและอสูรตามโลกโวหาร. พระสัทธรรม ชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะให้ซึ่งอมตะคือนิพพานธาตุอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินแห่งโทษแม้เพียงเล็กน้อย และชื่อว่าอมตะเพราะไม่มีความตาย โดยความเป็นผู้แสดงธรรม. มหาสมุทร เป็นที่อยู่ คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายมีมุกดาและมณีเป็นต้น อันประเสริฐเพราะไม่มีโทษ. พระสัทธรรม เป็นที่อยู่แห่งรัตนะทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพรรณนาไว้หลายอย่างว่าประเสริฐ. มหาสมุทรและพระสัทธรรมนี้ลึกซึ้งเพราะหยั่งไม่ถึง อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว ดังนี้เป็นเนื้อความ. สมาสวุตตินี้มีวิเสสนะไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน เพราะมหาสมุทรซึ่งเป็นวิเสสยะต่างจากพระสัทธรรมที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะมีบทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เป็นต้น ไม่ต่างกันโดยประการที่กล่าวมาแล้ว. 265. Idāni udāharati ‘‘visuddhā’’iccādinā. Visuddhāmatasandāyī lokavohārato devāsurānaṃ samuddamathane visena amissattā visuddhabhūtapīyūsadāyako, upamābhūtasamuddavaṇṇanāya buddhiyaṃ vattamānassa saddhammassa pakāsanato visuddhāmatasandāyī kāmāmisādidosalavenāpi amissitattā atinimmalaṃ jarāmaraṇarahitaṃ nibbānaṃ upadesadānena veneyyānaṃ dāyako, pasattharatanālayo niddosattā pasatthānaṃ muttāmaṇiādīnaṃ ratanānaṃ pavattiṭṭhānabhūto samuddapakkhe, saddhammapakkhe pana pasattharatanālayo buddhādīhi pasatthānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhataratanānaṃ pavattidesabhūto, gambhīro pakatiyāyeva agādho, ekattanayādicatubbidhanayehi gambhīro ayaṃ ambhodhi ca eso samuddo ca, cittena gahitasaddhammo ca puññena bhavantaropacitakusalakammena mayā āpādito pattoti visesyabhūtassa ambhodhino vattumicchitasaddhammato bhinnattā ca, ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti iccādikānaṃ visesanānaṃ ubhayavisesyepi yathāvuttanayena abhinnattā ca ayaṃ samāsavutti visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā hoti. 265. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า 'วิสุทธา' เป็นต้น. บทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' คือผู้ให้ซึ่งน้ำอัมฤตอันบริสุทธิ์ เพราะไม่ปะปนด้วยยาพิษในการกวนมหาสมุทรของเทวดาและอสูรตามโลกโวหาร, และชื่อว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เพราะเป็นผู้ให้ซึ่งนิพพานอันปราศจากความแก่และความตาย อันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะไม่ปะปนด้วยมลทินแห่งโทษมีกามารมณ์เป็นต้น แก่เวไนยสัตว์ด้วยการให้โอวาท โดยการประกาศพระสัทธรรมที่ปรากฏอยู่ในปัญญาด้วยการพรรณนามหาสมุทรที่เป็นอุปมา. ในฝ่ายมหาสมุทร บทว่า 'ปสัตถรัตนาลัย' คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายมีมุกดาและมณีเป็นต้น อันประเสริฐเพราะไม่มีโทษ. ส่วนในฝ่ายพระสัทธรรม บทว่า 'ปสัตถรัตนาลัย' คือเป็นที่เกิดแห่งรัตนะทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ อันพระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพรรณนาว่าประเสริฐ. บทว่า 'คัมภีโร' คือลึกซึ้งโดยธรรมชาติเอง และลึกซึ้งด้วยนัย ๔ อย่างมีเอกัตตนัยเป็นต้น. มหาสมุทรนี้คือสาครนั้น และพระสัทธรรมที่กำหนดไว้ด้วยใจ อันข้าพเจ้าได้บรรลุแล้ว คือถึงแล้ว ด้วยบุญคือกุศลกรรมที่สั่งสมมาในภพอื่น. เพราะวิเสสยะคือมหาสมุทรต่างจากพระสัทธรรมที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะมีบทว่า 'วิสุทธามตสันดายี' เป็นต้น ไม่ต่างกันในวิเสสยะทั้งสองด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว สมาสวุตตินี้จึงมีวิเสสนะไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน. Bhinnābhinnavisesana ภินนาภินนวิเสสนะ 266. Icchitatthapado sāro, Phalapupphopasobhito; Sacchāyo’ya’mapubbova, Kapparukkho samuṭṭhito. ต้นกัลปพฤกษ์นี้ เป็นผู้ให้ซึ่งประโยชน์อันพึงปรารถนา เป็นแก่นสาร ประดับด้วยผลและดอก มีเงาพร้อม และไม่เคยมีมาก่อน ได้เกิดขึ้นแล้ว. 266. ‘‘Icchite’’ccādi. Ayamapubbova vuttaguṇayogena acchariyarūpattā kapparukkho samuṭṭhito, kīdiso? Icchitaṃ lokiyaṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, kapparukkho. Icchitaṃ lokiyalokuttaraṃ yaṃ kiñci atthaṃ padadātīti icchitatthapado, jino. Sāro seṭṭho, kapparukkho jino ca. Phalāni pupphāni, tehi upasobhito, kapparukkho. Saha chāyāya candasūriyālokavilomarūpāya vattate sacchāyo, kapparukkho. Jino tu pubbe vuttāya kāyakantādirūpāya chāyāya yuttoti sacchāyoti. Ayaṃ visesyamattabhinnā bhinnābhinnavisesanā jinato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā, phalapupphopasobhitatthassa kapparukkheyeva sambhavā, icchitatthapadatthassa sāratāya sacchāyatāya ubhayattheva bhāvato vuttavidhināti. 266. บทว่า 'อิจฉิตะ' เป็นต้น. ต้นกัลปพฤกษ์นี้ไม่เคยมีมาก่อน ได้เกิดขึ้นแล้วเพราะประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้ว จึงมีรูปร่างน่าอัศจรรย์, เป็นเช่นไร? ต้นกัลปพฤกษ์ ชื่อว่า 'อิจฉิตัตถปโท' เพราะให้ซึ่งประโยชน์ทางโลกอันพึงปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง. พระชินเจ้า ชื่อว่า 'อิจฉิตัตถปโท' เพราะให้ซึ่งประโยชน์ทั้งทางโลกและทางโลกุตตระอันพึงปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง. ต้นกัลปพฤกษ์และพระชินเจ้า ชื่อว่า 'สาโร' เพราะประเสริฐ. ต้นกัลปพฤกษ์ ประดับด้วยผลและดอกทั้งหลาย. ต้นกัลปพฤกษ์ ชื่อว่า 'สัจฉายะ' เพราะเป็นไปพร้อมด้วยเงาที่มีลักษณะตรงกันข้ามกับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์. ส่วนพระชินเจ้า ชื่อว่า 'สัจฉายะ' เพราะประกอบด้วยพระรัศมีมีพระวรกายอันงามเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. สมาสวุตตินี้มีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน แต่มีวิเสสยะต่างกัน เพราะต้นกัลปพฤกษ์ซึ่งเป็นวิเสสยะต่างจากพระชินเจ้า และเพราะความหมายของบทว่า 'ประดับด้วยผลและดอก' มีได้เฉพาะในต้นกัลปพฤกษ์เท่านั้น และเพราะความหมายของบทว่า 'อิจฉิตัตถปโท' ความเป็นแก่นสาร และความเป็นผู้มีเงาพร้อม มีอยู่ในวิเสสยะทั้งสองด้วยวิธีที่กล่าวมาแล้ว. 266. ‘‘Icchitatthi’’ccādi. Icchitatthapado sattehi icchitānaṃ lokiyaaviññāṇakavatthābharaṇādīnaṃ dāyako kapparukkhavaṇṇanāya citte patiṭṭhitassa jinapadatthassa kathetukāmatāya icchitatthapado sattehi patthitānaṃ lokiyalokuttarānaṃ sakalatthānaṃ anurūpavasena tesaṃ tesaṃ sattānaṃ dāyako, sāro rukkhesu īdisarukkhassābhāvato uttamo, sāro sadevakādisattalokesu tādisasattavisesābhāvato uttamo, phalapupphopasobhito kappaddumānurūpaphalehi pupphehi ca upasobhito, sacchāyo candasūriyālokehi āvaraṇīyarukkhacchāyāya samannāgato, sacchāyo nīlapītādichabbidharaṃsijālehi samannāgato, apubbo pubbe asañjāto ayaṃ kapparukkho eso paccakkho kappapādapo samuṭṭhito sattānaṃ puññānubhāvena loke pātubhūtoti. Vattumicchitatthajinapadatthato visesyassa kapparukkhassa bhinnattā ca, icchitatthadānasārabhāvasacchāyasaṅkhatānaṃ visesanānaṃ ubhayasādhāraṇattā ca, phalapupphopasobhitatāya rukkhasseva visesanattā ca ayaṃ samāsavutti visesyabhinnāva bhinnābhinnavisesanā hoti. Icchito ca so attho ceti ca, taṃ padadātīti ca, phalapupphehi upasobhitoti ca, saha chāyāya vattamānoti ca vākyaṃ. 266. บทว่า อิจฉิตัตถิ เป็นต้น. บทว่า อิจฉิตัตถปโท คือผู้ให้ซึ่งวัตถุและเครื่องประดับเป็นต้นอันไม่มีวิญญาณฝ่ายโลกิยะที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนา, ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงอรรถแห่งบทว่าชินะที่ตั้งอยู่ในใจด้วยการพรรณนาต้นกัลปพฤกษ์, บทว่า อิจฉิตัตถปโท คือผู้ให้ซึ่งประโยชน์ทั้งปวงทั้งฝ่ายโลกิยะและโลกุตตระที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนา ตามสมควรแก่สัตว์เหล่านั้นๆ. บทว่า สาร เป็นยอดเยี่ยม เพราะไม่มีต้นไม้เช่นนี้ในบรรดาต้นไม้ทั้งหลาย, บทว่า สาร เป็นยอดเยี่ยม เพราะไม่มีสัตว์พิเศษเช่นนั้นในโลกของสัตว์มีเทวดาเป็นต้น. บทว่า ผลปุปผูปโสภิโต คือประดับด้วยผลและดอกที่เหมาะสมกับต้นกัลปพฤกษ์. บทว่า สัจฉาโย คือประกอบด้วยเงาของต้นไม้ที่บังแสงจันทร์และแสงอาทิตย์, บทว่า สัจฉาโย คือประกอบด้วยข่ายแห่งรัศมี ๖ ประการมีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น. บทว่า อปุพโพ คือไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน, ต้นกัลปพฤกษ์นี้คือต้นกัลปพฤกษ์ที่ปรากฏอยู่นี้ ได้เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏขึ้นในโลกด้วยอานุภาพแห่งบุญของสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้. เพราะวิเสสยะคือต้นกัลปพฤกษ์ต่างจากอรรถแห่งบทว่าชินะที่ประสงค์จะกล่าว และเพราะวิเสสนะทั้งหลายคือการให้ประโยชน์ที่ปรารถนา ความเป็นสาระ และการมีเงาพร้อม เป็นคุณสมบัติร่วมกันของทั้งสอง และเพราะการประดับด้วยผลและดอกเป็นวิเสสนะของต้นไม้เท่านั้น การกล่าวรวม (สมาสวุตติ) นี้จึงมีวิเสสยะต่างกัน และมีวิเสสนะทั้งที่ต่างกันและไม่ต่างกัน. ประโยคว่า อิจฉิโต จ โส อัตโถ จ (ประโยชน์นั้นด้วย อันสัตว์ปรารถนาแล้วด้วย), และว่า ตัง ปททาตีติ จ (ย่อมให้ซึ่งประโยชน์นั้นด้วย), และว่า ผลปุปฺผูปโสภิโตติ จ (ประดับด้วยผลและดอกด้วย), และว่า สห ฉายาย วัตตมาโนติ จ (เป็นไปพร้อมด้วยเงาด้วย). 267. Sāgarattena saddhammo, Rukkhatteno’dito jino; Sabbe sādhāraṇā dhammā, Pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ. พระสัทธรรมถูกกล่าวโดยความเป็นมหาสมุทร, พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้; ในอุทาหรณ์ก่อน คุณสมบัติทั้งปวงเป็นคุณสมบัติร่วมกัน, แต่ในอุทาหรณ์อื่นมี ๓ อย่าง (ที่เป็นคุณสมบัติร่วมกัน). 267. Tadubhayaṃ vivarati ‘‘sāgaratteni’’ccādinā. Saddhammo sambuddhabhāsito sāgarattena sāgaraguṇasadisattā sāgararūpena uditoti sambandho, kittitoti attho. Jino rukkhattena yathāvuttanayena udito taṃ patto anupekkhitassa kakkhavuttiyā ambhodhiādisaddānaṃ. Pakaraṇādinā tu tathā patītyudayo, aññathā kathaṃ ambhodhiādisaddānaṃ dhammādisacchāyakattaṃ siyā. Bhedo tu ayaṃ pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyi’’ccādike sabbe ye keci tatropāttā visuddhāmatasandāyittādayo sādhāraṇā tulyā dhammā visesanāni ubhayatrāpi sambhavā, aññatra tu anantaravutta ‘‘icchitatthapado’’iccādo pana tayaṃ sādhāraṇaṃ , asādhāraṇañca visesanaṃ vuttanayeneti. 267. ท่านอธิบายทั้งสองอย่างนั้นด้วยบทว่า สาครัตเตนะ เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า พระสัทธรรมที่พระสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ ถูกกล่าวคือถูกประกาศแล้ว โดยความเป็นมหาสมุทร คือโดยความเป็นผู้เช่นเดียวกับคุณของมหาสมุทร โดยมีรูปเป็นมหาสมุทร. พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว, การบรรลุถึงอรรถนั้น (ของศัพท์ว่ามหาสมุทรและต้นไม้) มีได้โดยไม่คำนึงถึงกระแสความหมายที่หยาบ (ความหมายเดิม) ของศัพท์มี อัมโภธิ เป็นต้น. แต่ความปรากฏแห่งอรรถเช่นนั้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งปกรณ์เป็นต้น, มิฉะนั้นแล้ว ศัพท์มี อัมโภธิ เป็นต้น จะมีความเป็นผู้มีเงาพร้อม (มีความหมายแฝง) ถึงธรรมเป็นต้นได้อย่างไร. ส่วนความต่างกันนี้คือ ในอุทาหรณ์ก่อนในบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น วิเสสนธรรมทั้งปวงที่ระบุไว้ในที่นั้นมีบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น เป็นคุณสมบัติร่วมกันที่เสมอกัน เพราะมีได้ในวิเสสยะทั้งสอง, ส่วนในอุทาหรณ์อื่นในบทว่า อิจฉิตัตถปโท เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในลำดับถัดมานั้น มีวิเสสนะที่เป็นคุณสมบัติร่วมกัน ๓ อย่าง และมีวิเสสนะที่ไม่ใช่คุณสมบัติร่วมกันด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. 267. Idāni tehi dvīhi samāsavuttehi vuttatthadvayaṃ pakāseti ‘‘sāgari’’ccādinā. Sāgarattena sāgararūpena saddhammo sammāsambuddhena desitapariyattisaddhammo udito kathito, rukkhattena jino udito. Sāgarakapparukkhādisaddā attano abhidheyyabhūtasāgararukkhādike atthe mukhyabhāvena apavattitvā buddhiyaṃ pavattaatthassāpi sādhāraṇabhūtavisesanapariggahena gammamāne vattumicchitasaddhammajinapadattheyeva pakaraṇādito tādisaatthappatītiyāsambhavato mukhyabhāvena pavattantīti adhippāyo. Tathā hi yadi ete mukhyatthena na pavattanti, ambhodhikapparukkhasaddā saddhammajinapadatthe kathaṃ pakāsentīti tesu dvīsu udāharaṇesu pubbatra ‘‘visuddhāmatasandāyī’’iccādipubbudāharaṇe sabbe dhammā ‘‘visuddhāmatasandāyī’’ti sabbe visesanadhammā sādhāraṇā ambhodhisaddhammānaṃ samānā, aññatra tu ‘‘icchitatthapado’’tiādike aññasmiṃ udāharaṇe pana tayaṃ ‘‘icchitatthapado, sāro, sacchāyo’’ti visesanattayaṃ sādhāraṇaṃ. Phalapupphopasobhitabhāvo pana rukkhāveṇiko, ‘‘apubbo’’iccādikaṃ visesanameva. Tathā hi iminā rukkhadhammabhūto koci viseso pakāsito na hotīti visesanattaṃ aññesuyeva vuttaṃ. 267. บัดนี้ ท่านแสดงอรรถสองอย่างที่กล่าวไว้ด้วยสมาสวุตติทั้งสองนั้นด้วยบทว่า สาคร เป็นต้น. พระสัทธรรมคือปริยัติสัทธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ถูกกล่าวคือถูกบอกแล้วโดยความเป็นมหาสมุทร คือโดยรูปแห่งมหาสมุทร, พระชินเจ้าถูกกล่าวแล้วโดยความเป็นต้นไม้. อธิบายว่า ศัพท์ว่า มหาสมุทร และ กัปปพฤกษ์ เป็นต้น เมื่อไม่เป็นไปโดยความเป็นมุขยนัย (ความหมายหลัก) ในอรรถคือมหาสมุทรและต้นไม้เป็นต้นอันเป็นอภิเธยยะของตน แต่เมื่อเป็นที่ทราบได้ด้วยการถือเอาวิเสสนะที่เป็นสาธารณะแม้แก่อรรถที่ปรากฏในพุทธิ (ความรู้) ย่อมเป็นไปโดยความเป็นมุขยนัยในอรรถแห่งบทว่าสัทธรรมและชินะที่ประสงค์จะกล่าวนั่นเอง เพราะความที่ความปรากฏแห่งอรรถเช่นนั้นสามารถมีได้จากปกรณ์เป็นต้น. จริงอย่างนั้น หากศัพท์เหล่านี้ไม่เป็นไปโดยอรรถหลักแล้ว ศัพท์ว่า อัมโภธิ และ กัปปพฤกษ์ จะแสดงอรรถในบทว่าสัทธรรมและชินะได้อย่างไร? ในอุทาหรณ์สองอย่างนั้น ในอุทาหรณ์ก่อนคือบทว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น วิเสสนธรรมทั้งปวงว่า วิสุทธามตสันดายี เป็นต้น เป็นคุณสมบัติร่วมกัน คือเสมอกันทั้งแก่มหาสมุทรและพระสัทธรรม. ส่วนในอุทาหรณ์อื่นคือบทว่า อิจฉิตัตถปโท เป็นต้น วิเสสนะ ๓ อย่างคือ อิจฉิตัตถปโท, สาโร, สัจฉาโย เป็นคุณสมบัติร่วมกัน. ส่วนความเป็นผู้ประดับด้วยผลและดอกเป็นคุณสมบัติเฉพาะของต้นไม้, บทว่า อปุพโพ เป็นต้น เป็นเพียงวิเสสนะเท่านั้น. จริงอย่างนั้น ด้วยบทนี้ มิได้แสดงคุณสมบัติพิเศษใดๆ ที่เป็นธรรมของต้นไม้เลย, ท่านจึงกล่าวความเป็นวิเสสนะไว้ในบทอื่นๆ เท่านั้น. 268. Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tadaññathā; Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā. ความเป็นไปของวัตถุตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างอื่น, (แต่) ถูกกำหนดด้วยอาการอย่างอื่นไปจากนั้นในความเป็นไปใด, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา. 268. Parikappanaṃ parikappeti ‘‘vatthuno’’ccādinā. Vatthuno sajīvassa nijjīvassa vā vutti avatthā aññappakārena vattumicchitappakārāpekkhāya aññeneva rūpena ṭhitā, tasseva tato yathāvaṭṭhitappakārato aññathā aññena pakārena parikappīyate yattha vuttiyaṃ, sā parikappanā hoti, parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissanti katvā. 268. ท่านกำหนดปริกัปปนาด้วยบทว่า วัตถุ เป็นต้น. ความเป็นไปหรือสภาวะของวัตถุที่มีชีวิตหรือไม่มีชีวิต ตั้งอยู่ด้วยรูปอย่างอื่นเมื่อเทียบกับอาการที่ประสงค์จะกล่าว, ความเป็นไปใด ย่อมถูกกำหนดด้วยอาการอย่างอื่น คือด้วยอาการอื่นไปจากอาการที่ตั้งอยู่ตามความเป็นจริงนั้น, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา, โดยวิเคราะห์ว่า ความเป็นไปของวัตถุนี้ ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่น. 268. Idāni parikappanaṃ dasseti ‘‘vatthuno’’iccādinā. Vatthuno yassa kassaci saviññāṇakaaviññāṇakapadatthassa vutti pavatti aññappakārena kappanīyappakārato aññena vijjamānappakārena ṭhitā pavattamānā, tadaññathā tato vijjamānappakārato aññenāvijjamānappakārena yattha vuttiyaṃ parikappīyate, sā parikappanā nāma hoti. Parikappīyate aññathā karīyate vatthuṭṭhiti etissamiti viggaho. 268. บัดนี้ ท่านแสดงปริกัปปนาด้วยบทว่า วัตถุ เป็นต้น. ความเป็นไปคือการดำเนินไปของวัตถุคืออรรถแห่งบทที่มีวิญญาณหรือไม่มีวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่คือดำเนินไปด้วยอาการที่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นไปจากอาการที่ควรจะกำหนด, ความเป็นไปใด ย่อมถูกกำหนดด้วยอาการที่ไม่มีอยู่จริงอันเป็นอย่างอื่นไปจากอาการที่มีอยู่จริงนั้น, ความเป็นไปนั้นชื่อว่า ปริกัปปนา. บทวิเคราะห์ว่า ความเป็นไปของวัตถุนี้ ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่น. 269. Upamābbhantarattena, kiriyādivasena ca; Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā. เราจักยกตัวอย่างปริกัปปนาอันมีหลายอย่าง โดยลำดับ ด้วยความเป็นอุปมาภายใน และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น. 269. Bhedaṃ tassā dasseti ‘‘upamā’’iccādinā. Upamā abbhantare yassā, tassā bhāvo, tena ca, kiriyādivasena ca vividhā nānappakārā parikappanā idāni kamena udāharissāmi. 269. ท่านแสดงความต่างของปริกัปปนานั้นด้วยบทว่า อุปมา เป็นต้น. เราจักยกตัวอย่างปริกัปปนาอันมีหลายอย่างคือมีประการต่างๆ โดยลำดับในบัดนี้ ด้วยความเป็นปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น. 269. Idāni tassa bhedaṃ dasseti ‘‘upamābbhantare’’ccādinā. Upamābbhantarattena upamāya abbhantare vijjamānattā ca kiriyādivasena ca vividhā parikappanā kamena udāharissāmi. Upamā abbhantare assā parikappanāyeti ca, tassā bhāvoti ca, aneke vidhā pakārā yāsamiti ca viggaho. 269. บัดนี้ ท่านแสดงความแตกต่างของปริกัปปนานั้นด้วยบทว่า "อุปมาภายใน" เป็นต้น. ด้วยความเป็นอุปมาภายใน คือด้วยการมีอยู่ภายในของอุปมา และด้วยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น, ปริกัปปนาอันมีหลายอย่าง เราจักยกตัวอย่างโดยลำดับ. บทวิเคราะห์ว่า "อุปมามีอยู่ภายในปริกัปปนานี้" และ "ความเป็นไปของปริกัปปนานั้น" และ "ปริกัปปนาเหล่าใดมีประเภทต่างๆ มากมาย". Upamābbhantaraparikappanā ปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน 270. Icchābhaṅgāturā’sīnā, Tā’tiniccala’maccharā; Vasaṃ nentīva dhīraṃ taṃ, Tadā yogābhiyogato. นางอัปสรเหล่านั้น ผู้มีจิตเร่าร้อนเพราะความปรารถนาพังทลาย, นั่งนิ่งสนิท, ราวกับว่ากำลังนำพระผู้มีปัญญามากนั้นให้อยู่ในอำนาจ, ด้วยการประกอบโยคะในกาลนั้น. 270. Udāharati ‘‘icchā’’iccādi. Icchābhaṅgena ‘‘buddhaṃ bhagavantaṃ vase vattessāmā’’ti bodhimūle katābhilāsavināsena āturā dukkhitā atiniccalasabhāvappattā atiniccalaṃ nāsikagge nayane katānatāvasena accantamakriyamāsīnā nisinnā tā accharā yoginisaṅkāsā māraṅganāti yathāvaṭṭhitāya sacetanānaṃ māraṅganālakkhaṇānaṃ vatthūnaṃ vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Dhīraṃ devaṅganānampi siṅgārabhāvopacaritavilāsātisayenāpi akampattā. Taṃ bhagavantaṃ. Yogo mantānuṭṭhānaṃ, tattha abhiyogato yuñjanena vasamattano āyattabhāvaṃ tadā nentīva vahanti maññeti. Ettha iva saddasutiyā upamāsandeho na kātabbo, savasānayanamakubbantiyo māraṅganā vasaṃ nentīvāti parikappīyante. Hoti ca– 270. ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า "อิจฉา" เป็นต้น. นางอัปสรเหล่านั้น ผู้เร่าร้อน คือเป็นทุกข์ เพราะความปรารถนาที่ทำไว้ที่โคนต้นโพธิ์ว่า "เราจักยังพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าให้อยู่ในอำนาจ" พังทลายลง, ถึงซึ่งสภาพที่นิ่งสนิท คือนั่งนิ่งสนิทอย่างยิ่งโดยอาการที่ทำสายตาให้จดจ่อที่ปลายจมูก, นางอัปสรเหล่านั้นผู้คล้ายโยคี คือนางมาร ย่อมถูกกำหนดให้เป็นอย่างอื่นจากความเป็นไปของสิ่งที่มีใจครองคือลักษณะของนางมารที่ตั้งอยู่ตามสภาวะจริง. "ธีรัง" (ผู้มีปัญญามาก) คือไม่หวั่นไหวแม้ด้วยลีลาอันเกินเลยที่ประดับด้วยความรักของนางเทพอัปสร. "ตัง" (นั้น) คือพระผู้มีพระภาค. "โยคะ" คือการบำเพ็ญมนต์, "อภิโยคะ" คือการประกอบในโยคะนั้น, "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) คือราวกับนำไปซึ่งความเป็นของตน คือความเป็นผู้อยู่ในอำนาจของตนในกาลนั้น. ในที่นี้ ไม่ควรสงสัยว่าคำว่า "อิวะ" (ราวกับ) ที่ได้ยินนั้นเป็นอุปมา, เพราะนางมารผู้ไม่สามารถนำให้อยู่ในอำนาจ ย่อมถูกกำหนดว่า "ราวกับนำให้อยู่ในอำนาจ". และมีอยู่ว่า- ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayane no’pamānatā; Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti. บทว่า "ราวกับนำพระผู้มีปัญญามากให้อยู่ในอำนาจ" นั้น ในกิริยาคือการนำไป ไม่มีความเป็นอุปมา เพราะในกิริยาของประธาน ไม่มีการเปรียบเทียบกันระหว่างอุปมาและอุปเมยยะ. Kriyāparikappattepi ayamupamābbhantarā parikappanā, na kevalakriyāparikappanā māraṅganānamacalopavesanassa yogābhiyogena sāmyasandassanato, tathābhūtāya copavesanakriyāya dhīrassāpi tādisassa bhagavato avasānayanattanti parikappanatoti. แม้จะเป็นปริกัปปนากิริยา, ปริกัปปนานี้ก็เป็นปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน, ไม่ใช่ปริกัปปนากิริยาล้วนๆ, เพราะมีการเปรียบเทียบความคล้ายคลึงกันระหว่างการนั่งนิ่งของนางมารกับการประกอบโยคะ, และเพราะการนั่งเช่นนั้นย่อมไม่สามารถนำพระผู้มีปัญญามากเช่นพระผู้มีพระภาคให้อยู่ในอำนาจได้, ดังนี้จึงเป็นปริกัปปนา. 270. Idāni udāharati ‘‘icchā’’iccādinā. Icchābhaṅgāturā ajapālanigrodhamūle nisinnaṃ bhagavantaṃ ‘‘palobhessāmā’’ti māraṅganā attanāyeva katāya icchāya anibbattiyā pīḷitā, atiniccalaṃ hutvā nāsikagge patitadiṭṭhehi samannāgatānaññavuttiyā kriyantaravirahato. Āsīnā jhāyamānā nisinnā tā accharā yoginisadisā taṇhāaratiragāsaṅkhātā māraṅganāyo dhīraṃ siṅgārādhippāyena katānekalīlāvilāsenāpi akampamānaṃ taṃ bhagavantaṃ yogābhiyogato mantajappanasaṅkhātayoge yuñjanena vasaṃ attano vasaṃ tadā attano parājitakāle nentīva pāpenti maññeti. Ettha pubbaddhena māraṅganāsaṅkhātasajīvapadatthānaṃ vijjamānappakāraṃ dassitaṃ. Puna aparaddhena tesameva avijjamānayogābhiyogena vasīkaraṇaṃ kappitaṃ. Māraṅganānaṃ niccalanisajjāya yoginīnaṃ mantajjhayanasadisattā māraṅganānaṃ yoginīnaṃ upamānopameyyattaṃ sāmatthiyā gamyateti esā upamābbhantaraparikappanā nāma. ‘‘Nenti ivā’’ti payoge katepi kriyāparikappanaṃ na hoteva. Icchāya bhaṅgoti ca, tena āturāti ca, niggataṃ calaṃ calanaṃ asmā āsanasmāti ca, atisayena niccalanti ca, kriyāvisesanaṃ, yoge abhiyogoti ca vākyaṃ. 270. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยบทว่า "อิจฉา" เป็นต้น. นางมารผู้เร่าร้อนเพราะความปรารถนาที่ตนเองทำไว้ไม่สำเร็จว่า "เราจักล่อลวงพระผู้มีพระภาคผู้นั่งอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ" ย่อมถูกบีบคั้น, นางอัปสรเหล่านั้นผู้คล้ายโยคี คือนางมารอันได้แก่ตัณหา อรติ และราคะ ผู้นั่งนิ่งสนิท คือนั่งสงบด้วยอาการอื่นที่ปราศจากกิริยาอื่น เพราะมีสายตาจดจ่ออยู่ที่ปลายจมูก, ย่อมคิดว่า "ราวกับนำพระผู้มีพระภาคผู้ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยลีลาวิลาศอันมากมายที่ทำด้วยความตั้งใจในความรักนั้น ให้อยู่ในอำนาจของตนในกาลที่ตนพ่ายแพ้ ด้วยการประกอบโยคะ คือการประกอบในโยคะอันได้แก่การภาวนามนต์". ในที่นี้ ด้วยบทครึ่งแรก ได้แสดงอาการที่มีอยู่จริงของวัตถุที่มีชีวิตคือนางมาร. ส่วนด้วยบทครึ่งหลัง ได้กำหนดการทำให้อยู่ในอำนาจด้วยการประกอบโยคะที่ไม่มีอยู่จริงของนางมารเหล่านั้น. เพราะการนั่งนิ่งของนางมารคล้ายกับการภาวนามนต์ของโยคี, การเปรียบเทียบกันระหว่างนางมารกับโยคีจึงเป็นที่รู้ได้โดยนัยนี้, ปริกัปปนานี้ชื่อว่าปริกัปปนาที่มีอุปมาอยู่ภายใน. แม้จะใช้คำว่า "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) ก็ไม่เป็นปริกัปปนากิริยาเท่านั้น. บทวิเคราะห์ว่า "ความปรารถนาพังทลาย" และ "เร่าร้อนด้วยความปรารถนานั้น" และ "ความหวั่นไหวได้ออกไปจากอาสนะนี้" และ "นิ่งสนิทอย่างยิ่ง" เป็นวิเสสนะของกิริยา, และ "การประกอบในโยคะ" เป็นประโยค. ‘‘Nenti ivā’’ti idha ivasaddasutiyā upamājotanatthaṃ ceti saṃsayo na kātabbo, sādhammasaṅkhātaguṇavisesassa sambandhe asati kriyāmattassa upamābhāvato. Vuttaṃ hi– ในบทว่า "เนนตีวะ" (ราวกับนำไป) นี้ ไม่ควรสงสัยว่าคำว่า "อิวะ" ที่ได้ยินนั้นมีไว้เพื่อแสดงอุปมา, เพราะเมื่อไม่มีความสัมพันธ์ของลักษณะพิเศษอันเป็นสาธารณธรรม, กิริยาเพียงอย่างเดียวจึงไม่เป็นอุปมา. แท้จริง มีกล่าวไว้ว่า- ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti, nayena no’pamānatā; Na hi kattukriyāya’tthi, upamānopameyyatāti. บทว่า "ราวกับนำพระผู้มีปัญญามากให้อยู่ในอำนาจ" นั้น ในกิริยาคือการนำไป ไม่มีความเป็นอุปมา เพราะในกิริยาของประธาน ไม่มีการเปรียบเทียบกันระหว่างอุปมาและอุปเมยยะ. ‘‘Vasaṃ nentīva dhīra’’nti ettha nayane gamyamāne pāpane upamānatā upamānabhāvo natthi, hi tatheva, kattukriyāya kattusambandhiyā kriyāya upamānopameyyatā upamānabhāvo upameyyabhāvo natthīti ayaṃ hetthattho. ในบทว่า “วสํ เนนฺตีว ธีร” นี้ เมื่อการนำไปอันหมายถึงการให้ถึงถูกเข้าใจ ความเป็นอุปมาหรือภาวะแห่งอุปมาไม่มี เพราะว่าในกิริยาที่เกี่ยวเนื่องกับผู้กระทำ คือกิริยาที่สัมพันธ์กับผู้กระทำนั้นเอง ความเป็นอุปมาและอุปเมยยะ หรือภาวะแห่งอุปมาและภาวะแห่งอุปเมยยะไม่มี นี้เป็นอรรถในที่นี้. Kriyāparikappanā กริยาปริกัปปนา (การสมมติกริยา) 271. Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ; Magga’manvesati nūna, jinabhīto palāyituṃ. มารผู้กลัวพระชินเจ้า ขึ้นสู่ช้างซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักเพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางเพื่อจะหนีไปเป็นแน่. 271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya accantamatisayena unnatamuccaṃ gajaṃ hatthiṃ samāruḷho māro vasavattī taṃ jinātīti atthena jinato bhīto palāyituṃ kiñci nilīyanaṭṭhānaṃ maggaṃ pathaṃ anvesati nūna maññe. Iti kriyāparikappanā ārohanakriyāya maggamanvesanatthanti parikappitattā. 271. บทว่า “คชํ” เป็นต้น มารผู้เป็นวสวัตตีขึ้นสู่ช้างซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักอย่างที่สุดเพื่อการรบ ผู้กลัวพระชินเจ้าด้วยอรรถว่า “พระองค์ย่อมชนะมารนั้น” ย่อมแสวงหาหนทางคือที่ซ่อนเร้นบางอย่างเพื่อจะหนีไปเป็นแน่ เราสำคัญว่า. นี้เป็นกริยาปริกัปปนา เพราะการขึ้นสู่ช้างถูกสมมติว่าเพื่อการแสวงหาหนทาง. 271. ‘‘Gaja’’miccādi. Yuddhāya yuddhatthaṃ accantaṃ atisayena unnataṃ diyaḍḍhasatayojanāyāmānurūpauccaguṇasamannāgataṃ gajaṃ girimekhalaṃ samāruḷho māro jinā bhīto palāyituṃ maggaṃ nibbhayaṃ pathaṃ anvesati nūna gavesati maññe. Yuddhatthaṃ kurumāno gajārohanaṃ maggānvesanatthamiti kavinā parikappitattā esā kriyāparikappanā nāma. Accantamiti asaṅkhya sasaṅkhyabhāvepi pakaraṇato ādhikke eva vattati. 271. บทว่า “คชํ” เป็นต้น มารผู้กลัวพระชินเจ้า ขึ้นสู่ช้างชื่อคิริเมขละซึ่งสูงใหญ่ยิ่งนักอย่างที่สุด ประกอบด้วยคุณคือความสูงที่เหมาะสมกับความยาวร้อยห้าสิบโยชน์ เพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางที่ปราศจากภัยเพื่อจะหนีไปเป็นแน่ เราสำคัญว่า. เพราะกวีสมมติว่าการขึ้นสู่ช้างที่กระทำเพื่อการรบนั้นเพื่อการแสวงหาหนทาง นี้ชื่อว่ากริยาปริกัปปนา. บทว่า “อจฺจนฺตํ” แม้ในภาวะที่นับไม่ได้และนับได้ ก็ย่อมเป็นไปในความยิ่งใหญ่เท่านั้นโดยปกรณ์. Guṇaparikappanā คุณปริกัปปนา (การสมมติคุณ) 272. Muninda pādadvande te, cārurājīvasundare; Maññe pāpābhisammadda-jātasoṇena soṇimā. ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ เราสำคัญว่า ความแดงนั้นเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป. 272. Muninda te cāru ca taṃ rājīvaṃ padumañca tamiva sundaraṃ tasmiṃte pādadvande soṇimā lohitattaguṇo, iti yathāvaṭṭhitā acetanassa lohitattalakkhaṇassa vatthuno vutti vuttā, sāyamaññathā parikappīyate. Pāpānaṃ kilesārīnaṃ abhisammaddena atisayaṃ sampisanena jātaṃ soṇaṃ rudhiraṃ, tena jātoti maññe. Iti guṇaparikappanā pādadvandasannihitalohitattaguṇassa ‘‘pāpā…pe… soṇene’’ti parikappitattā. 272. ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ ความเป็นสีแดงคือคุณแห่งความเป็นสีแดง ดังนี้ การกล่าวถึงภาวะของวัตถุอันเป็นอเจตนะซึ่งมีลักษณะเป็นสีแดงตามที่เป็นจริงได้ถูกกล่าวแล้ว แต่สิ่งนั้นถูกสมมติไปเป็นอย่างอื่น เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้กิเลสอันเป็นข้าศึกคือบาปอย่างยิ่ง. นี้เป็นคุณปริกัปปนา เพราะคุณแห่งความเป็นสีแดงที่ปรากฏอยู่ ณ พระบาททั้งสองถูกสมมติว่า “เกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป” เป็นต้น. 272. ‘‘Muninde’’ccādi. He muninda te tava cārurājīvasundare manuññapadumasundare pādadvande soṇimā rattavaṇṇaṃ pāpābhisammaddajātasoṇena maññe saparasantānagatapāpānaṃ sammaddanena jātena rudhirenāti maññe. Sabbaññuno pāde bhavantarasiddhapuññakammānubhāvena jātarattavaṇṇaṃ ‘‘pāpābhisammaddanenā’’ti parikappitattā ayaṃ guṇaparikappanā nāma. Cāru ca taṃ rājīvañcāti ca, pāpānaṃ abhisammaddoti ca, tena jātañcāti ca, tañca taṃ soṇañcāti ca, soṇassa bhāvoti ca viggaho. 272. บทว่า “มุนินฺท” เป็นต้น ข้าแต่พระมุนินทร์ ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ซึ่งงดงามดุจดอกบัวอันน่ารื่นรมย์ ความเป็นสีแดงคือสีแดง เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาป เราสำคัญว่าเกิดจากโลหิตที่เกิดจากการบดขยี้บาปที่อยู่ในสันดานของตนและผู้อื่น. เพราะสีแดงที่เกิดขึ้นที่พระบาทของพระสัพพัญญูด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมที่สำเร็จแล้วในภพอื่น ถูกสมมติว่า “เกิดจากการบดขยี้บาป” นี้ชื่อว่าคุณปริกัปปนา. บทว่า “จารุ จ ตํ ราชิวญฺจ” (ดอกบัวนั้นงามด้วย), บทว่า “ปาปานํ อภิสมฺมทฺโท” (การบดขยี้บาป), บทว่า “เตน ชาตญฺจ” (เกิดจากสิ่งนั้นด้วย), บทว่า “ตญฺจ ตํ โสณญฺจ” (โลหิตนั้นด้วย), และบทว่า “โสณสฺส ภาโว” (ภาวะแห่งโลหิต) เป็นวิคคหะ. 273. Maññesaṅke dhuvaṃ nūna-miva’miccevamādihi; Sā’yaṃ byañjīyate kvāpi, kvāpi vākyena gamyate. ด้วยบทว่า “มญฺเญ” (เราสำคัญ), “สงฺเก” (เราสงสัย), “ธุวํ” (แน่นอน), “นูน” (เป็นแน่), “อิว” (ราวกับ) เป็นต้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออก บางครั้งก็ถูกเข้าใจด้วยประโยค. 273. Vohāratthaṃ parikappanāsūcake sadde dassento āha ‘‘maññe’’iccādi. Iti evarūpo saddarāsi ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathe’’tyevamādīnaṃ, tehi sāyaṃ parikappanā kvāpi yathāvutte byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci pana vākyena gamyate maññeiccādīnamabhāvepīti. 273. เพื่อประโยชน์แก่การใช้สอย จึงแสดงศัพท์ที่บ่งบอกปริกัปปนาแล้วกล่าวว่า “มญฺเญ” เป็นต้น. กองศัพท์มีรูปอย่างนี้มีบทว่า “ตกฺเกมิ” (เราตรึก), “ปริกปฺเปมิ” (เราสมมติ), “จินฺตยามิ” (เราคิด), “ยถา” (ฉันใด) เป็นต้น เป็นต้น ด้วยศัพท์เหล่านั้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออกหรือถูกเปิดเผยในที่ที่กล่าวมาแล้ว แต่บางครั้งในบางที่ก็ถูกเข้าใจด้วยประโยค แม้ในกรณีที่ไม่มีบทว่า “มญฺเญ” เป็นต้น. 273. Vohārasukhatthaṃ parikappanāpakāsake sadde dasseti ‘‘maññe’’ccādinā. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, iva, evamādīhi saddehi sāyaṃ parikappanā kvāpi ettha viya katthaci byañjīyate pakāsīyate, kvāpi katthaci vākyena kriyākārakasambandhasahitapadasamudāyena gamyate ivādisaddayogābhāvepi kevalaṃ vākyasāmatthiyeneva ñāyate. ‘‘Maññe’’ccādipadapañcakaṃdvandasamāsena niddiṭṭhaṃ. Iti evaṃ pakāro saddasamudāyo ādi yesaṃ ‘‘takkemi, parikappemi, cintayāmi, yathā’’tiānīnanti viggaho. 273. เพื่อความสะดวกในการใช้สอย จึงแสดงศัพท์ที่เปิดเผยปริกัปปนาด้วยบทว่า “มญฺเญ” เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า “มญฺเญ”, “สงฺเก”, “ธุวํ”, “นูน”, “อิว” เป็นต้น ปริกัปปนานี้บางครั้งก็ถูกแสดงออกหรือถูกเปิดเผยในบางที่เช่นในที่นี้ บางครั้งในบางที่ก็ถูกเข้าใจด้วยประโยคคือหมู่บทที่ประกอบด้วยความสัมพันธ์ของกริยาและกาลกะ แม้ไม่มีการประกอบด้วยศัพท์ว่า “อิว” เป็นต้น ก็ถูกรู้ได้ด้วยความสามารถของประโยคเท่านั้น. บทห้าบทมี “มญฺเญ” เป็นต้น ถูกแสดงด้วยทวันทวสมาส. นี้เป็นวิคคหะว่า “หมู่ศัพท์มีประเภทอย่างนี้มีบทว่า ‘ตกฺเกมิ’, ‘ปริกปฺเปมิ’, ‘จินฺตยามิ’, ‘ยถา’ เป็นต้น เป็นต้น”. Gammaparikappanā คัมมปริกัปปนา (การสมมติที่ถูกเข้าใจ) 274. Dayāsañcārasarasā , dehā nikkhantakantiyo; Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ. ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ซึ่งมีรสด้วยการแผ่เมตตา ย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก). 274. Udāharati ‘‘dayā’’iccādi. Raso sineho, tena saha vattamāno saraso. Deho. Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti, tena saraso, tato. Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ, tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti. Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate. 274. ยกตัวอย่างว่า “ทยฺยา” เป็นต้น. รสคือความรัก, ผู้เป็นไปพร้อมด้วยสิ่งนั้นชื่อว่า “สรส”. กาย. การแผ่เมตตาคือการแผ่กรุณาไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์อย่างต่อเนื่อง, มีรสด้วยสิ่งนั้น, จากนั้น. ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ ย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก). รัศมีที่ออกจากพระกายเช่นนั้นย่อมยังสาธุชนให้อิ่มเอิบ. ในคัมมปริกัปปนานี้ เพราะรัศมีทั้งหลายได้สัมผัสกับพระกายที่มีรส จึงถูกเข้าใจว่ารัศมีเหล่านั้นเองก็มีรสราวกับว่าย่อมนำสาธุชนผู้บำเพ็ญตนไปสู่ความเป็นผู้มีรส. 274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘daye’’ccādinā. He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃsasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ. ‘‘Sarasataṃ nayu’’nti ettha ‘‘sādhujana’’nti sutasambandhena ñāyati. Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivādīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā. Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘dayāsañcārasarasā ivā’’ti evamādiaññappakārena parikappito. Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca, saha rasena snehena vattamānoti ca, dayāsañcārena sarasoti ca, nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca, sādhu ca so jano ceti ca, sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ. 274. ยกตัวอย่างวาจาคัมมปริกัปปนาด้วยบทว่า “ทยฺเย” เป็นต้น. ข้าแต่พระชินเจ้า รัศมีที่ออกจากพระกายของพระองค์ซึ่งมีรสด้วยการแผ่เมตตา ด้วยความรักที่เกิดขึ้นจากการแผ่กรุณาไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์อย่างต่อเนื่องในอารมณ์ของตน รัศมีหกสีมีสีเขียวเป็นต้นที่แผ่ออกไปในสิบทิศ ย่อมยังสาธุชนคือผู้ทำบุญคือชนผู้ประเสริฐให้อิ่มเอิบ และนำสาธุชนนั้นไปสู่ความเป็นผู้มีรส (มีเสน่ห์, มีความรัก). ในบทว่า “สรสตํ นยุํ” นี้ บทว่า “สาธุชนํ” ถูกรู้ด้วยความสัมพันธ์ที่ได้ยิน. เพราะรัศมีทั้งหลายได้สัมผัสกับพระกายอันอ่อนโยนซึ่งมีรสแห่งกรุณา รัศมีเหล่านั้นเองก็เป็นผู้อ่อนโยนด้วยคุณแห่งที่อาศัย ย่อมยังชนผู้เป็นไปโดยมีตนเป็นอารมณ์ให้อ่อนโยนด้วย ดังนี้ แม้ไม่มีบทว่า “อิว” เป็นต้น ก็เป็นวาจาคัมมปริกัปปนา. ในที่นี้ การตั้งอยู่ของวัตถุคือความเลื่อมใสของชนในวัตถุคือรัศมีอันเป็นอเจตนะ ถูกสมมติไปเป็นอย่างอื่นด้วยบทว่า “ทยฺยาสญฺจารสรสา อิว” เป็นต้น. บทว่า “ทยฺยาย สญฺจาโร” คือการเป็นไปซ้ำๆ, บทว่า “สห รเสน สฺเนเหน วตฺตมาโน” คือเป็นไปพร้อมด้วยรสคือความรัก, บทว่า “ทยฺยาสญฺจารสรสฺส” คือมีรสด้วยการแผ่เมตตา, บทว่า “นิกฺขนฺตา จ ตา กนฺติโย จ” คือรัศมีเหล่านั้นที่ออกจากกายด้วย, บทว่า “สาธุ จ โส ชโน จ” คือชนนั้นเป็นสาธุชนด้วย, และบทว่า “สรสสฺส ภาโว” คือภาวะแห่งผู้มีรส เป็นประโยค. 275. Ārabhantassa yaṃ kiñci, kattuṃ puññavasā puna; Sādhanantaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการได้ซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นใด แก่ผู้เริ่มกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อจะกระทำอีกด้วยอำนาจบุญ ว่า “สมาหิตะ”. 275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ārabhantassi’’ccādinā. Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ, tato tameva vā antaramaññaṃ, tassa lābho, aññakāraṇalābhoti attho. Taṃ samāhitaṃ vadanti, samādhānaṃ samāhitaṃ. 275. รวบรวมบทว่า “สมาหิตํ” ด้วยบทว่า “อารภนฺตสฺส” เป็นต้น. แก่บุรุษผู้ใดผู้หนึ่งผู้เตรียมพร้อมแล้วผู้เริ่มกระทำกิจใดกิจหนึ่งมีกิจคือการบดข้าวสัตตูเป็นต้น อีกด้วยอำนาจบุญ ด้วยกำลังบุญ ด้วยเหตุ ด้วยความสามารถในบุญ สิ่งที่ถูกทำให้สำเร็จ หรือสิ่งที่ถูกทำให้สำเร็จด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า “สาธนะ” (เครื่องสำเร็จ), จากนั้นสิ่งนั้นเอง หรือสิ่งอื่น, การได้สิ่งนั้น, อรรถว่า “การได้เหตุอื่น”. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวสิ่งนั้นว่า “สมาหิตะ”, การรวมเข้าด้วยกันคือ “สมาหิตะ”. 275. Idāni samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ārabha’’miccādinā. Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi, taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti. Sādhyate sādhiyamaneneti ca, tañca taṃ antaramaññañceti ca, tassa lābhoti ca, samādhānamiti ca vākyaṃ. 275. บัดนี้แสดงอลังการชื่อสมาหิตะด้วยคำว่า "อารภะ" เป็นต้น. สำหรับผู้ที่เริ่มจะกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งมีชัยชนะข้าศึกเป็นต้น การได้มาซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นที่เป็นประโยชน์แก่ความสำเร็จแห่งกิจนั้นเอง ด้วยอำนาจบุญและกำลังกุศลของผู้นั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวการได้มาซึ่งเหตุนั้นว่า "สมาหิตะ" เพราะกิจนั้นเองตั้งมั่นอยู่แล้ว. (คำว่า สมาหิตะ) หมายถึงสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยสิ่งนี้ และสิ่งนั้นก็เป็นสิ่งอื่นที่อยู่ระหว่างกลาง และการได้มาซึ่งสิ่งนั้น และคำว่า "สมาธานะ" (การตั้งมั่น). 276. Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno; Mahāmahī mahārāvaṃ, ravī’ya’mupakārikā. แผ่นดินใหญ่ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ขึ้นเป็นผู้ช่วยเหลือพระศาสดาพระองค์นั้น ผู้มีใจมุ่งตรงต่อการทำลายมารผู้เป็นข้าศึก. 276. Udāharati ‘‘māra’’iccādi. Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ, tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ. 276. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "มาร" เป็นต้น. แผ่นดินใหญ่นี้ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ ซึ่งเป็นเสียงอันมารผู้เป็นข้าศึกทนไม่ได้ เป็นผู้ช่วยเหลือและสนับสนุนการกระทำที่เริ่มแล้วซึ่งการทำลายมาร ของพระศาสดาผู้มีใจมุ่งตรง ไม่หันหลังให้ต่อการทำลาย การเอาชนะมารผู้เป็นข้าศึก. ในที่นี้ การทำลายมารผู้เป็นข้าศึกเป็นกิจที่เริ่มแล้ว พึงประกอบลักษณะว่า เสียงบันลือของแผ่นดินเป็นเครื่องสำเร็จอย่างอื่นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจบุญของพระศาสดาเท่านั้น. 276. ‘‘Mārāri’’ccādi. Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi. Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ, tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo. Māro eva ari sattūti ca, tassa bhaṅgoti ca, tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca, mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho. 276. (อธิบายคำว่า) "มาราริ" เป็นต้น. แผ่นดินใหญ่นี้เป็นผู้ช่วยเหลือและสนับสนุนชัยชนะเหนือมารที่เริ่มแล้ว ได้บันลือเสียงกึกก้องใหญ่ ซึ่งเป็นเสียงที่มารทนไม่ได้ ราวกับกำลังบดขยี้หัวใจของมาร ของพระศาสดาผู้มีพระทัยมุ่งตรงต่อการบดขยี้มารผู้เป็นข้าศึก คือสัตว์ที่ชื่อว่ามาร. ในที่นี้ การทำลายมารเป็นกิจที่พระศาสดาเริ่มแล้ว เหตุอื่นที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จของกิจนั้นเอง คือเสียงบันลือของแผ่นดิน. และ (คำว่า มาราริ) หมายถึงมารนั่นแหละเป็นข้าศึก และการทำลายมารนั้น และผู้มีใจมุ่งตรงต่อสิ่งนั้น และ (คำว่า มหามหี) หมายถึงแผ่นดินนั้นใหญ่. 277. Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā; Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo. นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ" คือการไม่กล่าวถึงสิ่งที่พึงประสงค์ของผู้นั้น แต่แสดงด้วยวิธีอื่นเพื่อความสำเร็จ. 277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassābhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ, taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti. Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti. 277. แสดงปริยายวุตติด้วยคำว่า "ไม่กล่าว" เป็นต้น. การไม่กล่าวถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงประสงค์ มีการให้ทรัพย์เป็นต้น ด้วยการแสดงออกทางวาจาโดยตรง แต่กล่าวแสดงด้วยวิธีอื่นที่เหมาะสมกับการทำให้สิ่งนั้นสำเร็จ เพื่อความสำเร็จแห่งสิ่งอันเป็นที่พึงประสงค์นั้น นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ". การกล่าวโดยอ้อมเรียกว่า "ปริยายวุตติ". 277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘avatvā’’iccādinā. Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi, sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti. Pariyāyena vutti kathanamiti ca, suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ. 277. บัดนี้แสดงปริยายวุตติด้วยคำว่า "ไม่กล่าว" เป็นต้น. การไม่กล่าวถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงประสงค์ อันเป็นที่ปรารถนา มีการให้ทรัพย์เป็นต้น โดยตรง แต่มีการแสดงหรือการกล่าวด้วยวิธีอื่นที่เหมาะสมกับความหมายที่ต้องการจะกล่าว เพื่อความสำเร็จแห่งสิ่งอันเป็นที่พึงประสงค์นั้น นักปราชญ์ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์กล่าวสิ่งนั้นว่า "ปริยายวุตติ". และ (คำว่า ปริยายวุตติ) หมายถึงการกล่าวโดยอ้อม และ (คำว่า สุจิพุทธิโย) หมายถึงผู้มีปัญญาบริสุทธิ์. 278. Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkhavajjitaṃ; Dhanakāma yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadi’cchasi. ดูก่อนผู้ปรารถนาทรัพย์ ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่ง ปราศจากการคุ้มครอง ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการ (จงนำไป) ตามความปรารถนา. 278. Udāharati ‘‘vivaṭaṅgaṇe’’ccādi. Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ. Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ. Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā, yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati. Pariyāyavutti. 278. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "ในลานโล่ง" เป็นต้น. ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่ง คือในที่แจ้งที่ไม่มีใครปิดบัง และปราศจากการคุ้มครอง. (คำว่า) "ธนกามะ" เป็นคำเรียกผู้ปรารถนาทรัพย์. (คำว่า) "ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการทรัพย์ หรือจงไปตามความปรารถนา" เป็นการกล่าวโดยอ้อมเพื่อความสำเร็จของการนำทรัพย์ไป ซึ่งเป็นสิ่งที่ปรารถนา โดยไม่กล่าวตรงๆ. (นี่คือ) ปริยายวุตติ. 278. Udāharati ‘‘vivaṭa’’miccādinā. Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ. Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā, yathākāmaṃ gacchāti cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘dhanamāharā’’ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma. Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca, tasmiṃ nikkhittanti ca, ārakkhena vajjitamiti ca, dhanaṃ kāmetīti ca, kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ. 278. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า "โล่ง" เป็นต้น. ทรัพย์มีแก้วมุกดาและมณีเป็นต้น ที่วางไว้ในลานโล่ง คือในที่ที่ไม่มีเครื่องกั้น เช่น กำแพง เป็นต้น ซึ่งใครๆ วางไว้ในที่เปิดเผย และปราศจากการคุ้มครอง. (คำว่า) "ดูก่อนผู้ปรารถนาทรัพย์ ท่านจงไปเถิด ถ้าท่านต้องการทรัพย์ หรือการไป จงไปตามความปรารถนา" การกล่าวเช่นนี้โดยอ้อม โดยไม่กล่าวตรงๆ ว่า "จงนำทรัพย์ไป" ซึ่งเป็นการกำหนดการนำทรัพย์ไปตามที่ใจปรารถนา จึงชื่อว่าปริยายวุตติ. และ (คำว่า วิวฏังคณนิกขิตตัง) หมายถึงลานนั้นโล่ง และวางไว้ในลานนั้น และปราศจากการคุ้มครอง และ (คำว่า ธนกามะ) หมายถึงผู้ปรารถนาทรัพย์ และ (คำว่า ยถากามัง) หมายถึงไม่ล่วงเลยความปรารถนา หรือจิตที่ประกอบด้วยความปรารถนานั้น. 279. Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ; Dosābhāsā guṇā eva, yanti sannidhi’matrahi. การทำการสรรเสริญราวกับกำลังติเตียน สิ่งนั้นเรียกว่า "พยาชวัณณนา". คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ ย่อมถึงความตั้งมั่นในที่นี้. 279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘thuti’’miccādinā. Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati, taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma. Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘dosi’’ccādi. Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti. Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhimavaṭṭhānaṃ yanti. Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ, na nindakamiti. 279. อธิบายพยาชวัณณนาด้วยคำว่า "สรรเสริญ" เป็นต้น. การทำการสรรเสริญ กล่าวพรรณนา ราวกับกำลังติเตียน ราวกับกำลังแสดงโทษ สิ่งนั้นมีลักษณะเป็นการสรรเสริญโดยอ้อม ชื่อว่า "พยาชวัณณนา". ถามว่า "คุณธรรมปรากฏในที่นี้ได้อย่างไร?" จึงกล่าวด้วยคำว่า "โทษ" เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษนี้ สิ่งที่ปรากฏเหมือนโทษย่อมปรากฏขึ้น. ด้วยบทเช่นนั้นเป็นต้น คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ มีความเป็นผู้มีฤทธิ์เป็นต้น ย่อมถึงความตั้งมั่น ไม่ใช่โทษใดๆ เลย. คำว่า "หิ" เป็นนิบาตบอกความแน่นอนว่า ในที่นี้เป็นพยาชวัณณนาเท่านั้น ไม่ใช่การติเตียน. 279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘thuti’’ccādinā. Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti, taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti. Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce? Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti. Byājena vaṇṇanamiti ca, dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ. 279. บัดนี้แสดงพยาชวัณณนาด้วยคำว่า "สรรเสริญ" เป็นต้น. การทำการสรรเสริญ ทำการพรรณนา ราวกับกำลังติเตียน ราวกับกำลังแสดงโทษ การพรรณนานั้นชื่อว่า "พยาชวัณณนา". ถ้าถามว่า "เพราะเป็นการสรรเสริญที่ดำเนินไปในลักษณะของการติเตียน จึงเป็นการติเตียนเท่านั้นใช่หรือไม่?" ในลักษณะการกล่าวพิเศษนี้ คุณธรรมนั่นแหละที่ปรากฏเหมือนโทษ มีความเป็นผู้มีฤทธิ์เป็นต้น ย่อมถึงความตั้งมั่นในสภาพแห่งคุณธรรม ด้วยการใช้บทเช่นนั้น. และ (คำว่า พยาชวัณณนา) หมายถึงการพรรณนาโดยอ้อม และ (คำว่า โทสาภาสา) หมายถึงสิ่งที่ปรากฏเหมือนโทษ. 280. Sañcāletu’malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ; Visesaṃ tāvatā nātha, guṇānaṃ te vadāma kiṃ. ข้าแต่พระนาถะ พระองค์ทรงสามารถทำให้ดอกอุบลทั้งหมด (หรือแผ่นดินทั้งหมด) หวั่นไหวได้อย่างยิ่ง ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราจะกล่าวถึงความพิเศษแห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร. 280. Udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito cito ca bhusamaccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma. Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati, tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti. Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ, tadidañca sabbathā silesamupajīvati. 280. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "สาญจาเลตุ" เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ แม้พระองค์จะทรงสามารถทำให้ดอกอุบลทั้งหมด (และแผ่นดินทั้งหมด) หวั่นไหว หมุนไปมาได้อย่างยิ่งยวด ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น เราจะกล่าวถึงความพิเศษ คือลักษณะอันยิ่งแห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร ด้วยเหตุผลใด. ในที่นี้ เป็นการนินทาด้วยอำนาจการแสดงความสามารถในการทำให้ดอกอุบลเคลื่อนไหว แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ทรงถูกประกอบเข้ากับการสรรเสริญอย่างยิ่งว่า ทรงมีอานุภาพมาก ทรงเป็นยอดแห่งโลก เพราะทรงแสดงการทำให้แผ่นดินทั้งมวลหวั่นไหว. พยาชวัณณนาเช่นนี้เป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง และสิ่งนี้อาศัยสิเลส (การเล่นคำ) โดยประการทั้งปวง. 280. Idāni udāharati ‘‘sañcāletu’’miccādinā. Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusamatisayena alaṃ samattho, tāvatā te guṇānaṃ visesamatisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti. Kuvalayasaddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva, tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘iddhimato tava idaṃ kiṃ visesa’’nti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti. Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā, sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti. Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso. 280. บัดนี้ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สาญจาเลตุ” เป็นต้น. ข้าแต่พระนาถะ พระองค์ทรงสามารถอย่างยิ่งที่จะยังโลกทั้งปวง คือป่าอุบลเขียวทั้งหมด หรือแผ่นดินให้หวั่นไหวได้โดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เราจะกล่าวถึงความพิเศษอันยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระองค์ได้อย่างไร. เพราะคำว่า “กุวลยะ” เป็นคำที่กล่าวถึงดอกอุบลชนิดหนึ่ง ในเบื้องต้นจึงเป็นการนินทา แต่เพราะคำนั้นเองเป็นคำที่กล่าวถึงแผ่นดิน จึงเป็นการพรรณนาคุณอันสูงสุดว่า “นี้เป็นความพิเศษอะไรของพระองค์ผู้มีฤทธิ์”. การพรรณนาโดยอ้อมเช่นนี้เป็นที่สรรเสริญ และการพรรณนานั้นย่อมเป็นไปโดยอาศัยสิเลส (การเล่นคำ) โดยประการทั้งปวง. บทว่า “กุวลยะ” เป็นสมาสว่า วลยะ (วง) แห่งกุ (แผ่นดิน) คือ มณฑล. 281. Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyājātiguṇassa ca; Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma’yaṃ bhave. ในความปรารถนาความพิเศษแห่งวัตถุ และแห่งกิริยา ชาติ คุณ; การแสดงความบกพร่องในที่ใด, นี้ชื่อว่าวิเสส (ความพิเศษ) พึงมี. 281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘visesicchāya’’miccādinā. Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ, ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave. 281. ท่านกล่าววิเสสวุตติด้วยคำว่า “วิเสสิจฉายัง” เป็นต้น. เมื่อมีความปรารถนาในความพิเศษ คือความยิ่งใหญ่ในกิจการพิเศษใดๆ การแสดงความบกพร่อง คือการกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของวัตถุเป็นต้น ในที่ใด, นี้ชื่อว่าวิเสส คือชื่อว่าวิเสสวุตติ พึงมี. 281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘visesi’’ccādinā. Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi, ayaṃ viseso nāma bhave visesavutti nāma siyāti. Vikalassa bhāvoti ca, tassa dassanamiti ca vākyaṃ. 281. บัดนี้ท่านแสดงวิเสสอลังการด้วยคำว่า “วิเสสิ” เป็นต้น. เมื่อมีความปรารถนาความพิเศษ คือความยิ่งใหญ่ในกิจการพิเศษใดๆ การแสดงความบกพร่อง คือการกล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งวัตถุ และแห่งกิริยา ชาติ คุณ ในวุตติพิเศษใด, นี้ชื่อว่าวิเสส คือชื่อว่าวิเสสวุตติ พึงมี. บทว่า “เวกัลละ” คือภาวะที่บกพร่อง, และบทว่า “ทัสสนะ” คือการแสดงซึ่งภาวะนั้น เป็นคำอธิบาย. 282. Na rathā na ca mātaṅgā, na hayā na padātayo; Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi. ไม่มีรถ ไม่มีช้าง ไม่มีม้า ไม่มีพลเดินเท้า; พระมุนีทรงชนะมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระ (บารมี) นั่นเอง. Dabbavisesavutti. ทัพพวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งวัตถุ). 282. Udāharati ‘‘na rathā’’iccādi. Subodhaṃ. Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto. 282. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “น รถา” เป็นต้น. เข้าใจง่าย. ในที่นี้ ความพิเศษคือการชนะมารผู้เป็นศัตรู ได้ถูกกล่าวไว้ด้วยการไม่มีวัตถุอันเป็นเครื่องมือแห่งชัยชนะ คือกองทัพสี่เหล่า แต่ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระอันได้แก่บารมี ๓๐ ทัศเท่านั้น. 282. ‘‘Na rathā’’iccādi. Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi. Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi. Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi. Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi. Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito. Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma. Ratho nāma catupurisaparivāro, tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma. Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti, tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma. Asso tipurisaparivāro, tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma. Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma. Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘pādā’’ti vuttā. Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati. No ce? Sāvudhapurisavācakassa padātisaddassa ‘‘padātayo’’ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘rathā na, mātaṅgā na, hayā na, padātayo na’’ iti sambandho. Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca, dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ. Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ. 282. บทว่า “น รถา” เป็นต้น. รถสามคัน คือรถสามคันพร้อมบริวาร ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในนามกองทัพรถ ก็ไม่มี. ช้างสามเชือก คือช้างสามเชือกที่นับว่าเป็นกองทัพตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่มี. ม้าสามตัว คือม้าสามตัวที่นับว่าเป็นกองทัพเช่นนั้น ก็ไม่มี. พลเดินเท้า คือบุรุษสี่คนพร้อมอาวุธ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในนามกองทัพพลเดินเท้า ก็ไม่มี. ถึงกระนั้น พระมุนีก็ทรงชนะ คือทรงครอบงำมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยการน้อมนำซึ่งสัมภาระ คือด้วยการกระทำบารมี ๓๐ ทัศให้เป็นอารมณ์เท่านั้น. ในที่นี้ เมื่อแสดงความบกพร่องแห่งวัตถุทั้งหลายมีกองทัพรถเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นเครื่องมือแห่งชัยชนะแล้ว ได้กล่าวถึงความพิเศษแห่งการน้อมนำซึ่งสัมภาระอันมีสภาพเป็นเครื่องชนะศัตรู เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าทัพพวิเสสวุตติ. รถชื่อว่ามีบุรุษสี่คนเป็นบริวาร, รถสามคันเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพรถ. ส่วนช้างมีบุรุษสิบสองคนเป็นบริวาร, ช้างสามเชือกเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพช้าง. ม้ามีบุรุษสามคนเป็นบริวาร, ม้าสามตัวเช่นนั้นชื่อว่ากองทัพม้า. บุรุษสี่คนพร้อมอาวุธชื่อว่ากองทัพพลเดินเท้า. ในที่นี้ บุรุษทั้งหลายที่ต่อสู้โดยการไปอย่างรวดเร็วด้วยกำลังเท้า เหมือนกับผู้ที่อยู่ในรถเป็นต้น ถูกเรียกว่า “ปาทะ” โดยอุปจาระแห่งเท้า. แม้จะแสดงจำนวนของรถเป็นต้นว่าสามในฐานะกองทัพ และไม่ได้กล่าวถึงจำนวนของบุรุษ แต่ก็เป็นที่รู้กันจากบริบทว่าอย่างน้อยบุรุษสี่คนชื่อว่ากองทัพ. ถ้าไม่เช่นนั้น? ก็เป็นความสัมพันธ์ว่า “รถไม่มี, ช้างไม่มี, ม้าไม่มี, พลเดินเท้าไม่มี” เพราะรูปพหูพจน์ของคำว่า “ปทาติ” ซึ่งเป็นคำที่กล่าวถึงบุรุษพร้อมอาวุธ คือ “ปทาตโย” ย่อมสำเร็จได้. ทัพพวิเสสวุตติ คือการกล่าวถึงความพิเศษโดยการปฏิเสธวัตถุด้วยวัตถุ, และบทว่า ทัพพวิเสสวุตติ คือความพิเศษโดยการปฏิเสธวัตถุด้วยวัตถุ. แม้กิริยาวิเสสวุตติเป็นต้นสามอย่างก็พึงเห็นอย่างนี้เหมือนกัน. 283. Na baddhā bhūkuṭineva, phurito dasanacchado; Mārāribhaṅgañcā’kāsi, munivīro varo sayaṃ. ไม่ทรงผูกคิ้ว ไม่ทรงขยับริมฝีปาก; พระมุนีผู้กล้าหาญผู้ประเสริฐนั้น ทรงกระทำซึ่งการทำลายมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง. Kriyāvisesavutti. กิริยาวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งกิริยา). 283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā, dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena. Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti. Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito. 283. บทว่า “น พัทธา” เป็นต้น. การขมวดคิ้วอันเกิดจากความโกรธ ไม่ได้ถูกผูก ไม่ได้ถูกกระทำ, และริมฝีปากก็ไม่ได้ขยับ ไม่ได้สั่นด้วยความโกรธ. ถึงกระนั้น พระมุนีผู้กล้าหาญผู้ประเสริฐนั้น ก็ทรงกระทำซึ่งการทำลาย คือการเอาชนะมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง. ความพิเศษคือชัยชนะอันปราศจากความแปรปรวน ได้ถูกแสดงไว้ด้วยการไม่มีกิริยาต่างๆ มีการขมวดคิ้วเป็นต้น. 283. ‘‘Na baddhā’’iccādi. Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā, dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito. Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti. Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma. Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca, māro eva arīti ca, tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ. 283. บทว่า “น พัทธา” เป็นต้น. การขมวดคิ้วอันเป็นความแปรปรวนแห่งความโกรธ ก็ไม่ได้ถูกผูก ไม่ได้ถูกกระทำ, ริมฝีปากอันเป็นเครื่องปกปิดฟัน ก็ไม่ได้ขยับ ไม่ได้สั่น. ถึงกระนั้น พระตถาคตผู้ประเสริฐ ผู้เป็นมุนีผู้กล้าหาญ ผู้ประกอบด้วยคุณแห่งมุนีและคุณแห่งวีระ ก็ทรงกระทำซึ่งการทำลายมารผู้เป็นศัตรูได้ด้วยพระองค์เอง. ในที่นี้ เพราะได้กล่าวถึงความพิเศษแห่งสภาพการทำลายมารอันปราศจากความแปรปรวน โดยไม่ได้กระทำกิริยาต่างๆ มีการขมวดคิ้วเป็นต้น เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่ากิริยาวิเสสวุตติ. บทว่า “ภูคุฏิ” คือการคดงอแห่งคิ้ว, และบทว่า “มาราริ” คือมารนั่นแหละเป็นศัตรู, และบทว่า “ภังคะ” คือการทำลายซึ่งมารนั้น. 284. Na disāsu byattā raṃsi, Nā’loko lokapatthaṭo; Tathāpya’ndhatamaharaṃ, Paraṃ sādhusubhāsitaṃ. รัศมีไม่แผ่ไปในทิศทั้งหลาย, แสงสว่างไม่แผ่ไปทั่วโลก; ถึงกระนั้น พระสุภาษิตของสัตบุรุษอันประเสริฐ ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ได้. Jātivisesavutti. ชาติวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งชาติ). 284. ‘‘Ni’’ccādi. Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati. Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati. Tathāpīti visesanicchāyaṃ, tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ paramaccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharanti. Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito. 284. บทว่า “นิ” เป็นต้น. รัศมีที่แผ่ไปในทิศทั้งสิบ ไม่ได้มี. แสงสว่างที่แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวง ไม่ได้มี. ถึงกระนั้น (คือในความปรารถนาความพิเศษ, แม้จะไม่มีความเป็นเช่นนั้น) พระสุภาษิตของสัตบุรุษ อันได้แก่พระสัทธรรม ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ คือความมืดบอดแห่งปัญญาจักษุ อันเกิดจากการไม่รู้แจ้งในสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ คือความมืดบอดแห่งโมหะ ได้อย่างยิ่งยวด. ความพิเศษของพระสุภาษิต ได้ถูกแสดงไว้ด้วยการไม่มีรัศมีที่สามารถกำจัดความมืดได้. 284. ‘‘Na disāsu’’iccādi. Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi, lokapatthaṭo ālokopi natthi. Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo paramaccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti. Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma. Loke patthaṭoti ca, andhetīti andho moho, tamasadisattā andhoyeva tamoti ca, taṃ haratīti ca, sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ. 284. บทว่า “น ทิสาสุ” เป็นต้น. รัศมีที่แผ่ไปในทิศทั้งหลายก็ไม่มี, แสงสว่างที่แผ่ไปทั่วโลกก็ไม่มี. ถึงกระนั้น พระสุภาษิตของสัตบุรุษ คือพระสัทธรรม ก็ยังกำจัดความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ คือความมืดบอดแห่งโมหะ อันเป็นความมืดบอดแห่งปัญญาจักษุที่สามารถวินิจฉัยประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ได้. ในที่นี้ เพราะได้ปฏิเสธรัศมีเป็นต้นอันมีชาติที่สามารถทำลายความมืดได้ แล้วกล่าวถึงความพิเศษของพระสุภาษิตอันได้แก่การกำจัดความมืด เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าชาติวิเสสวุตติ. บทว่า “โลกปัตถฏะ” คือแผ่ไปทั่วโลก, และบทว่า “อันธะ” คือโมหะที่ทำให้มืดบอด, และบทว่า “ตะมะ” คือความมืดนั่นเองเพราะมีสภาพเหมือนความมืด, และบทว่า “หระ” คือกำจัดซึ่งความมืดนั้น, และบทว่า “สาธุสุภาสิตะ” คือพระสุภาษิตของสัตบุรุษ. 285. Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ, muninda vacanaṃ tava; Tathāpi gāḷhaṃ khanati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ. ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่แข็งกระด้าง; ถึงกระนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคนความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างมั่นคง. Guṇavisesavutti. คุณวิเสสวุตติ (ความพิเศษแห่งคุณ). 285. ‘‘Na khara’’miccādi. Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ, na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi. Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ khanatīti. Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato. 285. บทว่า “น ขระ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่กระด้าง, ไม่แข็งกระด้าง ไม่แข็งทื่อ. ถึงกระนั้น แม้จะไม่มีคุณสมบัติที่หยาบกระด้างเป็นต้นเช่นนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคนความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างมั่นคง. ความพิเศษแห่งพระดำรัสของพระมุนินทะ ได้ถูกเปิดเผยด้วยการปฏิเสธคุณสมบัติที่หยาบกระด้างเป็นต้น ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในเรื่องของเหล็กแหลม. 285. ‘‘Na khara’’miccādi. He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti, thaddhaṃ vā na hoti. Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti. Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti. Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca, janānaṃ samūhoti ca, tāya madoti ca viggaho. ‘‘Gāḷhaṃ nimmūla’’nti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā. 285. บทว่า “น ขระ” เป็นต้น. ข้าแต่พระมุนินทะ พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง คือไม่ขรุขระ, หรือไม่แข็งกระด้าง. ถึงกระนั้น ก็ยังขุดรากถอนโคน คือขุดโดยไม่เหลือราก ซึ่งความมัวเมาของหมู่ชน คือความเย่อหยิ่งที่เกิดขึ้นโดยอาศัยชาติเป็นต้นของหมู่ชน ให้มั่นคง คือให้แน่นหนา. ในที่นี้ เพราะได้ปฏิเสธคุณสมบัติมีความหยาบกระด้างเป็นต้นที่พบในเหล็กแหลมเป็นต้นที่สามารถขุดได้ แล้วกล่าวถึงความพิเศษของพระพุทธพจน์อันได้แก่สภาพการขุดความมัวเมา เพราะฉะนั้น นี้ชื่อว่าคุณวิเสสวุตติ. วิเคราะห์ว่า การขุดนั้นไม่มีราก (นิมฺมูลํ), หมู่แห่งชน (ชนตา), ความมัวเมาด้วยหมู่ชนนั้น (ชนตามโท). บทว่า “คาฬฺหํ นิมฺมูลํ” เป็นวิเศษณ์ของกิริยาการขุด มีการประกอบความว่า ย่อมกระทำการขุดอย่างมั่นคงและถอนรากถอนโคน. 286. Dassīyate’tidittaṃ tu, Sūravīrattanaṃ yahiṃ; Vadanti viññū vacanaṃ, Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ. ในที่ใด ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจปรากฏอย่างยิ่ง บัณฑิตทั้งหลายย่อมเรียกคำเช่นนั้นว่า รูฬหาหังการ. 286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti. 286. (บัณฑิตทั้งหลาย) ย่อมกล่าวว่า รูฬหาหังการ. 286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘dassīyate’’ iccādinā. Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate, īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti. Sūro ca vīro cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ. 286. บัดนี้ ท่านแสดงรูฬหาหังการด้วยคำว่า “ทสฺสียเต” เป็นต้น. ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจ คือสภาพแห่งผู้กล้าและสภาพแห่งผู้มีความเพียร ปรากฏอย่างยิ่ง คือปรากฏโดยส่วนยิ่ง ในประโยคใด, บัณฑิตทั้งหลายคือเหล่านักปราชญ์ ย่อมเรียกคำเช่นนั้นว่า รูฬหาหังการ. วิเคราะห์ว่า ผู้กล้าด้วย ผู้มีความเพียรด้วย (สูรวีรา), ภาวะแห่งบุคคลเหล่านั้น (สูรวีรตฺตนํ), อหังการที่ตั้งขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นแล้ว เป็นความพิเศษแห่งโวหารในที่นี้ (รูฬฺหาหงฺกาโร). 287. Dame nandopanandassa, Kiṃ me byāpāradassanā; Puttā me pādasambhattā, Sajjā santeva tādise. ในการทรมานนันโทปนันทะ การแสดงความพยายามของข้าพเจ้าจะมีประโยชน์อะไร บุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า ย่อมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้น 287. Udāharati ‘‘dame’’iccādinā. Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ, na kimpi, yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva, tatoti yojanīyaṃ. 287. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ทเม” เป็นต้น. ในการทรมาน คือการปราบพญานาคนันโทปนันทะผู้มีอานุภาพหาประมาณมิได้, การแสดงความพยายาม คือการแสดงความเพียรของข้าพเจ้า ผู้มีเกียรติอันแผ่ไปตามพระอานุภาพที่หาประมาณมิได้และหาที่สุดมิได้ จะมีประโยชน์อะไร, ไม่มีประโยชน์เลย, เพราะว่าบุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า คือผู้น้อมลงที่เท้า ย่อมพร้อม คือเตรียมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้นนั่นเอง คือมีอยู่จริง, พึงประกอบความดังนี้. 287. ‘‘Dame’’ccādi. Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ. Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva, tasmāti. Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti. Byāpārassa dassanamiti ca, pādesu sambhattāti ca vākyaṃ. 287. บทว่า “ทเม” เป็นต้น. ในการทรมาน คือการกระทำการปราบพญานาคนันโทปนันทะ, การแสดงความพยายาม คือการแสดงความเพียรเช่นนั้นของข้าพเจ้า ผู้ประกอบด้วยหมู่แห่งเกียรติที่แผ่ไปพร้อมกับอานุภาพอันเป็นไปในภพทั้งสาม จะมีประโยชน์อะไร. เพราะเหตุที่บุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้ประพฤติอ่อนน้อมต่อเท้า คือผู้น้อมลงที่เท้าของข้าพเจ้า เป็นผู้พร้อม คือเตรียมพร้อมอยู่ในกิจเช่นนั้น มีอยู่มากมายทีเดียว, เพราะฉะนั้น (จึงไม่มีประโยชน์ในการแสดงความพยายาม). ในที่นี้ ความเป็นผู้กล้าหาญและองอาจด้วยความมีอำนาจเหนือจิต ปรากฏอย่างยิ่ง. วิเคราะห์ว่า การแสดงซึ่งความพยายาม (พฺยาปารทสฺสนํ), ผู้อ่อนน้อมในเท้าทั้งหลาย (ปาทสมฺภตฺตา). 288. Sileso vacanā’nekā- Bhidheyye’kapadāyutaṃ; Abhinnapadavākyādi- Vasā tedhā’ya’mīrito. สเลสะคือคำที่ประกอบด้วยบทเดียว มีอรรถหลายอย่าง สเลสะนี้ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง โดยอาศัยบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น 288. Silesaṃ niddisati ‘‘sileso’’iccādinā. Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātyanekābhidheyyaṃ. Ekena samānena padena sarūpena āyutamanvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate, yena kenaci rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato. Ayañcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito. Kathaṃ? Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra, tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā. Taṃ ādi yesaṃ, tesaṃ vasāti attho. 288. ท่านแสดงสเลสะด้วยคำว่า "สิเลโส" เป็นต้น. คำใดมีเนื้อความที่พึงกล่าว (อรรถ) ต่างกันหลายอย่าง ชื่อว่า อเนกาภิเธยยะ. คำพูดใดที่ประกอบด้วยบทเดียวที่เหมือนกันโดยรูป ท่านกล่าวตาม (อนุวาท) ว่า "วุตติ" แล้วบัญญัติว่า คำพูดนั้นชื่อว่า "สเลสะ" เพราะความที่อรรถอันมีลักษณะเป็นอุปมานและอุปเมยยะเชื่อมโยงกันด้วยรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง. และสเลสะที่มีลักษณะเช่นนี้ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง. อย่างไร? คือ ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น บทเดียวที่ไม่ต่างกัน มีรูปเป็นต้นว่าลงท้ายด้วยสิวิภัตติและติวิภัตติในที่ใด ประโยคนั้นนั่นเอง (ชื่อว่าอภินนบท) เพราะประกอบด้วยลักษณะของประโยค. คำว่า "อภินนบท" นั้นเป็นต้นของบทและประโยคเหล่านั้น ความหมายคือ ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคเหล่านั้น. 288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘sileso’’ccādinā. Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi, so sileso nāma. So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma. Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti. Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca, ekañca taṃ padañceti ca, tena āyutanti ca, abhinnāni padāni yasminti ca, tañca taṃ vākyañcāti ca, taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca, tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ. 288. บัดนี้ ท่านแสดงสเลสอลังการด้วยคำว่า "สิเลโส" เป็นต้น. คำพูดใดที่มีเนื้อความที่พึงกล่าวหลายอย่าง ประกอบด้วยบทเดียว คือประกอบด้วยรูปเสียงที่เสมอกันเพราะความเป็นของทั่วไปในอรรถทั้งสอง คำพูดนั้นชื่อว่า สเลสะ. ก็สเลสะนั้น ชื่อว่า สเลสะ เพราะความที่อรรถทั้งหลายที่เป็นอุปมานและอุปเมยยะเชื่อมโยงกัน คือสัมผัสกันและกันอยู่ด้วยรูปแห่งธรรมที่เหมือนกันอย่างใดอย่างหนึ่ง. สเลสะที่มีลักษณะตามที่กล่าวมานี้ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง โดยประเภทแห่งประโยคที่ประกอบด้วยลักษณะของประโยค ซึ่งประกอบด้วยบทที่ลงท้ายด้วยสิวิภัตติและติวิภัตติเป็นต้นที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลง ด้วยอำนาจแห่งบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเป็นต้น. อธิบายว่า คำว่า อเนกมภิเธยยํ คือคำที่มีเนื้อความที่พึงกล่าวหลายอย่าง, คำว่า เอกญฺจ ตํ ปทญฺเจติ คือบทนั้นด้วยเป็นบทเดียวด้วย, คำว่า เตน อายุตํ คือประกอบด้วยบทเดียวนั้น, คำว่า อภินฺนานิ ปทานิ ยสฺมึ คือบททั้งหลายที่ไม่ต่างกันในที่ใด, คำว่า ตญฺจ ตํ วากฺยญฺจ คือประโยคนั้นด้วยเป็นประโยคนั้นด้วย, คำว่า ตํ อาทิ เยสํ อภินฺนปทวากฺยานํ คือบทและประโยคที่ไม่ต่างกันเหล่านั้นเป็นต้น, คำว่า เตสํ วโส คือความต่างกันแห่งบทและประโยคเหล่านั้น. 289. Andhantamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ; Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane. พระผู้มีพระภาค (หรือพระอาทิตย์) นี้ ผู้กำจัดความมืดมิดอันหนาทึบ ผู้น่ารื่นรมย์ ผู้ขึ้นสู่ภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้นแห่งพระอาทิตย์ (หรือผู้บรรลุความเจริญอันยิ่งใหญ่คือพระสัมมาสัมโพธิญาณ) ผู้มีรัศมีเป็นพวง ย่อมรุ่งเรือง ยังหมู่ชนให้ตื่น (จากนิทราหรือกิเลสนิทรา). Abhinnapadavākyasileso. อภินนปทวากยสเลสะ (สเลสะที่มีบทและประโยคไม่ต่างกัน). 289. Udāharati ‘‘andhantami’’ccādi. Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca. Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī, mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī. Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca, sūriyo mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho, mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto. Raṃsīnaṃ mālā, sā assa atthīti raṃsimālī, sūriyo mahāmuni ca. Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti. Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato. 289. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "อนฺธนฺตมฺ" เป็นต้น. คำว่า "ภควา" นี้ หมายถึงพระอาทิตย์และพระมหามุนี. ในสองอย่างนั้น พระอาทิตย์ชื่อว่า "อันธันตมหระ" เพราะกำจัดความมืดตามปกติ, ส่วนพระมหามุนีชื่อว่า "อันธันตมหระ" เพราะกำจัดความมืดคือโมหะ. คำว่า "หารี" หมายถึงผู้น่ารื่นรมย์ คือพระอาทิตย์และพระมหามุนี. พระอาทิตย์ขึ้นสู่ "มโหทัย" คือภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้น, ส่วนพระมหามุนีบรรลุ "มโหทัย" คือความเจริญอันยิ่งใหญ่ อันได้แก่การบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ. คำว่า "รังสีมาลี" หมายถึงผู้มีพวงแห่งรัศมี คือพระอาทิตย์และพระมหามุนี. คำว่า "ราชเต" หมายถึงย่อมรุ่งเรือง คือยังหมู่ชนให้ตื่นด้วยการปราศจากความหลับ หรือด้วยการปราศจากกิเลสนิทรา. ชื่อว่า อภินนปทวากยสเลสะ เพราะมีการประกอบบทในอรรถทั้งสองตามที่ตั้งอยู่โดยไม่มีการแยกบท. 289. Idāni udāharati ‘‘andha’’miccādinā. Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ, sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho, sampatto vā, andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa, ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako, hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro, chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti. Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso. Andho ca so tamo ceti ca, taṃ haratīti ca, mahanto ca so udayo pabbato cāti ca, mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca, raṃsīnaṃ mālāti ca, sā assa atthīti ca, bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca, bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho. Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso. Aparopi attho ettha silissatīti sileso. ‘‘Bhinnapadavākyasileso’’tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ. 289. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า "อนฺธ" เป็นต้น. คำว่า "มโหทัย" หมายถึงภูเขาใหญ่อันเป็นที่ขึ้น หรือความเจริญอันยิ่งใหญ่ที่เรียกว่าตำแหน่งพระสัพพัญญู. คำว่า "สมารุฬหะ" หมายถึงขึ้นแล้ว หรือบรรลุแล้ว. คำว่า "อันธันตมหระ" หมายถึงผู้ทำลายความมืดอันหนาทึบตามปกติที่แผ่ไปในภายในจักรวาล หรือผู้ทำลายโมหะที่เรียกว่าความมืดเพราะทำให้จักษุคือญาณมืดบอด. คำว่า "หารี" หมายถึงผู้น่ารื่นรมย์เพราะเหตุนั้นนั่นเอง. คำว่า "รังสีมาลี" หมายถึงผู้ประกอบด้วยพวงแห่งรัศมีของตน. คำว่า "ราชเต" หมายถึงย่อมรุ่งเรือง คือยังหมู่ชนผู้ประกอบด้วยความหลับตามปกติหรือกิเลสนิทราให้ตื่นอยู่. คำว่า "ภควา" นี้ หมายถึงพระอาทิตย์ หรือพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรมคือภคะ ๖ ประการ. เพราะความที่บททั้งหลายตั้งอยู่โดยความเป็นสภาพที่เสมอกันในทั้งสองฝ่าย สเลสะนี้จึงชื่อว่า อภินนปทวากยสเลสะ. วิเคราะห์ว่า ความมืดนั้นด้วยเป็นของบอดด้วย ชื่อว่า อันธตมะ, ผู้กำจัดความมืดนั้น ชื่อว่า อันธตมหระ. อีกอย่างหนึ่ง การขึ้นนั้นด้วยเป็นของใหญ่ด้วยและเป็นภูเขาด้วย ชื่อว่า มโหทัย, อีกอย่างหนึ่ง การขึ้นนั้นด้วยเป็นของใหญ่ด้วยและเป็นความเจริญด้วย ชื่อว่า มโหทัย. พวงแห่งรัศมี ชื่อว่า รังสีมาลา, พวงแห่งรัศมีนั้นมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่า รังสีมาลี. สิริคือภคะมีแก่พระอาทิตย์นั้น ชื่อว่า ภควา, อีกอย่างหนึ่ง ภคะมีสิริ ความใคร่ และความพยายามเป็นต้น มีแก่พระศาสดานั้น ชื่อว่า ภควา. นี้คือสเลสะที่เรียกว่า อภินนปทวากยสเลสะ. ชื่อว่า สเลสะ เพราะอรรถแม้อื่นก็เชื่อมโยงกันในที่นี้. แม้คำว่า "ภินนปทวากยสเลสะ" เป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยนี้. 290. Sāradāmalakābhāso, samānītaparikkhayo; Kumudākarasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī. ผู้มีรัศมีอันปราศจากมลทินในฤดูสารท (หรือผู้ให้สาระคือนิพพานและมีพระญาณดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ) ผู้ยังความสิ้นไป (แห่งข้างแรมหรือกิเลส) ให้ถึงพร้อม ผู้ยังความบานแห่งหมู่ดอกบัว (หรือความตรัสรู้แห่งหมู่สัตว์ผู้ยินดีในโลก) ให้เกิดขึ้น บัณฑิต (หรือพระจันทร์) ย่อมยังหมู่ชนให้อิ่มเอิบ. Bhinnapadavākyasileso. ภินนปทวากยสเลสะ (สเลสะที่มีบทและประโยคต่างกัน). 290. ‘‘Sārade’’ccādi. Sudhā assa atthīti sudhī, cando. Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī, sammāsambuddho. Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so, cando. Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado, amalako ābhāso, amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so, sammāsambuddho. Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so, cando. Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso, sammāsambuddho. Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa so, cando. Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro, sambodho catusaccāvabodho yassa so, sammāsambuddho, janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā. 290. คำว่า "สารเท" เป็นต้น. ชื่อว่า "สุธี" เพราะมีน้ำอมฤต (สุธา) คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สุธี" เพราะมีปัญญา (พุทธิ) อันงามคือพระสัพพัญญุตญาณ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "สารทามลกาภาสะ" เพราะมีความรุ่งเรือง (อาภาสะ) อันปราศจากมลทิน (อมละ) ที่เกิดขึ้นในฤดูสารท คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สารทะ" เพราะให้สาระคือนิพพานแก่ผู้อื่น, ชื่อว่า "อมลกาภาสะ" เพราะมีความรุ่งเรืองอันปราศจากมลทิน หรือมีความรู้แจ้งในสิ่งที่ควรแก่การรู้ทั้งปวงดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามือ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "สมานีตปริกขยะ" เพราะนำมาซึ่งความสิ้นไปแห่งข้างแรมโดยลำดับอย่างดี คือพระจันทร์. ชื่อว่า "สมานีตปริกขยะ" เพราะนำมาซึ่งความสงบระงับ คือความสิ้นไปหรือความเสื่อมแห่งข้าศึกคือกิเลส เพราะเป็นผู้บรรลุความสิ้นไปแล้ว คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ชื่อว่า "กุมุทากรสัมโพธะ" เพราะมีการบาน (สัมโพธิ) แห่งดอกบัว (กุมุทะ) ด้วยรัศมี คือพระจันทร์. ชื่อว่า "กุมุทากระ" เพราะทำความยินดี (มุทา) ให้เกิดแก่แผ่นดิน (กุ), ชื่อว่า "สัมโพธะ" เพราะมีการตรัสรู้อริยสัจ ๔ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ย่อมยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม. นี้เป็นภินนปทวากยสเลสะ เพราะความที่บททั้งหลายต่างกันโดยวิธีที่กล่าวแล้ว. 290. ‘‘Sāra’’iccādi. Sārado saradakāle sambhūto, veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā, amalakābhāso nimmalasobho, nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā, atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho, veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā, atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho. Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando, samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā. Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato, kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā. Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya tannāmako cando, sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā. Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti. Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso. Sarade bhavo sārado, cando. Sāraṃ dadātīti sārado, bhagavā. ‘‘Sārado’’ti idaṃ ‘‘ābhāso’’ti padassa visesanaṃ hoti. Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca, kamhi matthake ābhāsoti ca, amalo kābhāso assa satthunoti ca, sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca, sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca, saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca, samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca, kumudānaṃ ākaroti ca, tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca, mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro. Kuyā pathaviyā mudākaroti ca, so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca, sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca, su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho. 290. คำว่า สาระ เป็นต้น. สารทะ คือ ผู้เกิดในฤดูสารท (ฤดูใบไม้ร่วง), หรือผู้ให้สาระคือนิพพานแก่เวไนยสัตว์, ผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ปราศจากมลทิน, หรือผู้มีความงามที่ส่วนบนเช่นนั้นเพราะประกอบด้วยพวงธงอันปราศจากมลทิน, อีกนัยหนึ่ง สารทอมลกาภาส คือ ผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ที่เกิดในฤดูสารท, หรือผู้มีรัศมีอันบริสุทธิ์ที่ให้สาระคือนิพพานแก่เวไนยสัตว์, อีกนัยหนึ่ง สารทอมลกาภาส คือ ผู้มีญาณหยั่งรู้สิ่งที่ควรแก่การรู้ดุจผลมะขามป้อมในฝ่ามืออันให้สาระคือนิพพาน. สมานีตปริกขยะ คือ พระจันทร์ที่เต็มดวงหรือความสิ้นไป (แห่งส่วนเสี้ยว) ถูกนำมาอย่างดีตามลำดับในข้างแรม, หรือผู้มีความสิ้นไปแห่งกิเลสอันกล่าวคือความสงบระงับที่เสมอกันถูกนำมาแล้ว. กุมุทากรสัมโพธ คือ ผู้ประกอบด้วยการบานแห่งดอกโกมุท, หรือผู้ประกอบด้วยการตรัสรู้สัจจะ ๔ อันยังความยินดีให้เกิดแก่หมู่ชนผู้อาศัยแผ่นดินที่เรียกว่า กุ. สุธี คือ พระจันทร์ที่มีชื่อนั้นเพราะมีน้ำอมฤต (สุธา), หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีชื่อนั้นเพราะมีปัญญาอันงาม. ยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม. นี้เป็นภินนบทวากยสเลสะ เพราะมีการแยกบทและประกอบความหมายในทั้งสองฝ่าย. เกิดในฤดูสารท ชื่อว่า สารทะ คือ พระจันทร์. ให้สาระ ชื่อว่า สารทะ คือ พระผู้มีพระภาค. คำว่า สารโท นี้เป็นวิเสสนะของบทว่า อาภาโส. และมีการวิเคราะห์ว่า รัศมีอันปราศจากมลทินของพระจันทร์นั้น ชื่อว่า อมลโก นิมฺมโล อาภาโส, และ รัศมีที่ศีรษะ ชื่อว่า กมฺหิ มตฺถเก อาภาโส, และ รัศมีอันปราศจากมลทินของพระศาสดานั้น ชื่อว่า อมโล กาภาโส, และ รัศมีอันปราศจากมลทินในฤดูสารทมีแก่พระจันทร์หรือพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สารโท อมลโก อาภาโส, และ ญาณหยั่งรู้สิ่งที่ควรแก่การรู้ดุจผลมะขามป้อมในฤดูสารทมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่า สารโท อามลกสฺส วิย อาภาโส เญยฺยาวโพโธ, และ ความสิ้นไปแห่งส่วนเสี้ยวถูกนำมาโดยดีโดยพระจันทร์นั้น ชื่อว่า สํ สมฺมา อานีโต ปริกฺขโย กลฺลาหานิ อเนเนติ, และ ความสิ้นไปคือความเสื่อมจากศัตรูคือกิเลสถูกนำมาสู่ความสงบโดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่า สมํ วูปสมํ อานีโต ปริกฺขโย หานิ กิเลสสตฺตุโต เยเนติ, และ บ่อเกิดแห่งดอกโกมุท ชื่อว่า กุมุทานํ อากโร, และ การบานแห่งดอกโกมุทเหล่านั้นมีแก่พระจันทร์นั้น ชื่อว่า เตสํ สมฺโพโธ วิกาโส ยสฺส, และ ผู้ทำความยินดี ชื่อว่า มุทํ ปีติํ กโรตีติ มุทากโร. และ ผู้ทำความยินดีบนแผ่นดิน ชื่อว่า กุยา ปฐวิยา มุทากโร, และ การตรัสรู้สัจจะ ๔ มีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่า โส สมฺโพโธ จตุสจฺจาวโพโธ ยสฺส, และ น้ำอมฤตมีแก่พระจันทร์นั้น ชื่อว่า สุธา อมตํ อสฺส จนฺทสฺส อตฺถีติ, และ ปัญญาอันงามมีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่า สุ โสภนา ธี พุทฺธิ อสฺส สมฺพุทฺธสฺสาติ. 291. Samāhitattavinayo, ahīnamadamaddano; Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako. พระสุคตผู้มีวินัยในตนอันตั้งมั่นดีแล้ว ผู้ย่ำยีความมัวเมาแห่งนาค (หรือผู้ย่ำยีความมัวเมาของผู้ประเสริฐ) พระองค์นั้นเป็นผู้นำ ขอจงคุ้มครองหมู่สัตว์ให้ผ่องใส (หรือจงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษ). Bhinnābhinnapadavākyasileso. ภินนาภินนบทวากยสเลสะ. 291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so, garuḷo. Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so, sammāsambuddho. Iti abhinnapadaṃ. Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā, tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, garuḷo. Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano, sammāsambuddho. Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato yassa so, garuḷo. Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato, sammāsambuddho. Abhinnapadaṃ. So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako, garuḷo. Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu, so vineti veneyyeti vināyako, sammāsambuddho. Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu. Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ ubhayamissattā. 291. คำว่า สมาหิตะ เป็นต้น. สมาหิตัตตวินัย คือ พญาครุฑผู้ประกอบด้วยวินัยคือการนำไปซึ่งตนอันตั้งมั่นดีแล้ว ด้วยอำนาจการเที่ยวไปไม่ติดขัดในอารมณ์ของตนในที่ทั้งปวง. สมาหิตัตตวินัย คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีการฝึกฝนด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งกายและจิตอันสงัด. นี้เป็นอภินนบท (บทที่ไม่แยก). อหีน มทมัททโน คือ พญาครุฑผู้ย่ำยีความมัวเมาของเหล่านาคผู้เป็นใหญ่ในงูทั้งหลาย. อหีนมทมัททโน คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ย่ำยีความมัวเมาแม้ของเหล่าบุรุษผู้ไม่ต่ำทราม (ผู้ประเสริฐ) มีมหาพรหมเป็นต้น. สุคโต คือ พญาครุฑผู้มีการไปอันงาม เพราะประกอบด้วยความสามารถในการบินขึ้นได้ก่อนที่น้ำในทะเลจะกลับมารวมกันหลังจากแหวกออก. สุคโต คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีการไปอันงาม เพราะมีการเยื้องกรายอย่างองอาจดุจพญาช้าง. เป็นอภินนบท. พระองค์นั้นเป็นผู้นำแห่งนกทั้งหลาย คือ พญาครุฑ. วิสทํ ปาตุ คือ จงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษด้วยการไม่เบียดเบียน, วินายโก คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ฝึกเวไนยสัตว์. จงคุ้มครองสัตวโลกทั้งปวงให้ผ่องใสไม่หดหู่. นี้เป็นภินนาภินนบทวากยสเลสะ เพราะบททั้งหลายผสมกันทั้งสองอย่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. 291. ‘‘Samāhite’’ccādi. Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato, sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā, ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano, ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā, sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano, samantabhaddakaanekappakāragamano vā, vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu. No ce, vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti. Ubhayapakkhesu ‘‘ahīnamadamaddano’’iccādikehi bhinnehi ca ‘‘samāhitattavinayo’’iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso. Attassa vinayoti ca, samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca, ahīnaṃ inā nāyakāti ca, ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca, hīnehi aññe ahīnā uttamā, tesaṃ madoti ca, taṃ maddatīti ca, vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca, veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ. Dutiyapakkhe ‘‘visada’’nti kriyāvisesanaṃ. 291. คำว่า สมาหิตะ เป็นต้น. สมาหิตัตตวินัย คือ ผู้ประกอบด้วยการไปของร่างกายอันตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ของตน, หรือผู้ประกอบด้วยการฝึกจิตอันตั้งมั่นดีแล้ว. อหีนมทมัททโน คือ ผู้ย่ำยีความมัวเมาแห่งพญานาคทั้งหลาย, หรือผู้ย่ำยีความมัวเมาแม้แห่งท่านผู้ประเสริฐมีพกพรหมเป็นต้น. สุคโต คือ ผู้มีการไปอันงามเพราะสามารถไปสู่ภพนาคโดยแหวกน้ำในทะเลออกเป็นสองส่วนด้วยกำลังลมปีก แล้วจับนาคไป, หรือผู้มีการไปอันงามหลายประการอันเป็นมงคลโดยรอบ. วินายโก คือ พญาครุฑผู้เป็นผู้นำแห่งนกนั้น จงคุ้มครองนาคโลกให้พ้นจากพิษอันร้ายกาจด้วยการไม่เบียดเบียน. มิเช่นนั้น, วินายโก คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงฝึกเวไนยสัตว์นั้น จงคุ้มครองสัตวโลกทั้งปวงให้ผ่องใสแกล้วกล้า ด้วยการกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และนำมาซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์. นี้เป็นภินนาภินนบทวากยสเลสะ เพราะประกอบด้วยบทที่แยกกันเช่น อหีนมทมัททโน เป็นต้น และบทที่ไม่แยกกันเช่น สมาหิตัตตวินัย เป็นต้น ในทั้งสองฝ่าย. และมีการวิเคราะห์ว่า วินัยของตน ชื่อว่า อัตตสฺส วินโย, และ วินัยในตนอันตั้งมั่นมีแก่พญาครุฑหรือพระตถาคตนั้น ชื่อว่า สมาหิโต อัตตวินโย ยสฺส ครุฬสฺส ตถาคตสฺส วา, และ ผู้เป็นใหญ่ในงูทั้งหลาย ชื่อว่า อหีนํ อินา นายกา, และ ความมัวเมาแห่งพญานาคทั้งหลาย ชื่อว่า อหีนานํ นาคราชูนํ มโท, และ ท่านผู้ประเสริฐอื่นจากผู้ต่ำทราม ชื่อว่า หีเนหิ อญฺเญ อหีนา อุตฺตมา, และ ความมัวเมาของท่านเหล่านั้น ชื่อว่า ตาสํ มโท, และ ย่ำยีความมัวเมานั้น ชื่อว่า ตํ มทฺทตีติ, และ ผู้นำแห่งนกทั้งหลาย ชื่อว่า วีณํ ปักขีนํ นายโก, และ ฝึกฝนเวไนยชน ชื่อว่า เวเนยฺยชเน วิเนตีติ. ในฝ่ายที่สอง คำว่า วิสทํ เป็นกริยาวิเสสนะ. 292. Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro; Niyamakkhepavacano, avirodhi virodhya’pi. สเลสะชื่อวิรุทธาภินนกรรมะ และอวิรุทธาภินนกรรมะ, นิยามะ และอื่น ๆ; นิยามักเขปะ, อวิโรธี และวิโรธี ก็มี. 293. Ocityasamposakādi, sileso padajādi’ti ; Esaṃ nidassanesveva, rūpa’māvibhavissati. สเลสะชื่อโอจิตยสัมโปสกะ เป็นต้น และปทชาตะ เป็นต้น; ลักษณะของสเลสะเหล่านั้นจะปรากฏชัดในตัวอย่างนั่นเอง. 292-3. Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘viruddha’’iccādi. Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca, tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ, te tayo silesā. Niyamo’vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā, paro añño silesopi. Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa, taṃ vacanamabhidhānaṃ yassa, tādisopi. Nāssa virodho atthītyavirodhi, sopi. Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi, sopi. Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako, so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa, so padato jātādisilesopi. Itite parepi silesabhedā santi. Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti. 292-3. เพื่อแสดงประเภทของสเลสะอย่างอื่นอีก จึงกล่าวว่า "วิรุทธะ" เป็นต้น. สเลสะ 3 อย่าง คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ, สเลสะที่มีกรรมเป็นอวิรุทธะ และสเลสะที่มีกรรมเป็นอภินนะ ซึ่งมีกรรมและกิริยาเหล่านั้นนั่นเอง. สเลสะอื่นอีก คือ สเลสะที่มีการกำหนด (นิยม) อยู่ในนี้ จึงชื่อว่า นิยมวา (มีนิยม). สเลสะเช่นนั้นอีก คือ สเลสะที่มีการปฏิเสธ (อักเขปะ) การห้าม (นิเสธนะ) ของนิยม และมีคำพูด (วจนะ) เป็นการกล่าวถึง (อภิธานะ) นั้น. สเลสะนั้นอีก คือ อวิโรธี (ไม่มีความขัดแย้ง) เพราะไม่มีความขัดแย้งในสเลสะนั้น. สเลสะนั้นอีก คือ วิโรธี (มีความขัดแย้ง) เพราะมีความขัดแย้ง (วิโรธะ) ความไม่เข้ากัน (อสังคติ) อยู่ในนี้. สเลสะนั้นอีก คือ โอจิตยสัมโปสกะ (บำรุงความเหมาะสม) ซึ่งเป็นต้นของสเลสะที่อยู่ในขอบเขตของอลังการอื่น และสเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น. ประเภทของสเลสะอื่น ๆ เหล่านี้ก็มีอยู่. รูปลักษณะ สภาวะ และลักษณะของสเลสะที่กล่าวมาเหล่านี้ จะปรากฏชัดเจนในตัวอย่างและการใช้ของมันเอง. 292-3. Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘viruddhā’’iccādi. Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca, paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca, niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca, avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca, virodhiapi ubhayatthassa virodhisileso ca, padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati, nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo. Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca, tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca, niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca, niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca, taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca, nāssa virodho atthīti ca, ocityaṃ samposetīti ca, so ādi yassa upamāsilesādinoti ca, padato jātoti ca, so ādi yassa vākyassāti ca viggaho. 292-3. เพื่อแสดงสเลสะพิเศษที่ยังไม่ได้กล่าว จึงกล่าวอุทเทสว่า "วิรุทธะ" เป็นต้น. สเลสะ 3 อย่าง คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ อวิรุทธะ และอภินนะ ซึ่งประกอบด้วยกรรมที่เป็นวิรุทธะ อวิรุทธะ และอภินนะ ของอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะอื่นอีก คือ สเลสะที่ประกอบด้วยการกำหนด (นิยม). สเลสะที่มีคำพูดเป็นการปฏิเสธนิยม คือ สเลสะที่มีการกล่าวถึงที่แสดงการปฏิเสธการกำหนด. สเลสะอวิโรธี คือ สเลสะที่ไม่มีความขัดแย้งในอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะวิโรธี คือ สเลสะที่มีความขัดแย้งในอรรถทั้งสองฝ่าย. สเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น คือ สเลสะที่เกิดจากบท หรือเกิดจากประโยค และสเลสะโอจิตยสัมโปสกะเป็นต้น. รูปลักษณะ หรือลักษณะของสเลสะเหล่านี้ จะปรากฏชัดเจนในตัวอย่างที่เรียกว่า นิฑัสสนะ (การแสดง) เท่านั้น. ความหมายคือ จะไม่กล่าวแยกต่างหาก เพราะลักษณะนั้นเป็นที่รู้ได้ด้วยตัวอย่างที่แสดงอยู่แล้ว. วิคคหะ (การแยกบท) คือ "วิรุทธะด้วย อวิรุทธะด้วย อภินนะด้วย" และ "กรรมและกิริยาเหล่านั้นนั่นเองเป็นของสเลสะเหล่าใด". "นิยมคือการกำหนดมีอยู่ในนี้" ด้วย. "การปฏิเสธนิยมมีอยู่ในสเลสะนี้" ด้วย. "คำพูดนั้นเป็นการกล่าวถึงของสเลสะใด" ด้วย. "ความขัดแย้งไม่มีในสเลสะนี้" ด้วย. "บำรุงความเหมาะสม" ด้วย. "สเลสะนั้นเป็นต้นของอุปมาสเลสะเป็นต้น" ด้วย. "เกิดจากบท" ด้วย และ "สเลสะนั้นเป็นต้นของประโยคใด" ด้วย. Viruddhakammasilesa สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ 294. Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho ; Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate. มารผู้เป็นศัตรู ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน มีการต่อสู้ที่น่ารื่นรมย์ ย่อมพ่ายแพ้. พระธรรมราชา ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน มีพระวรกายที่งดงาม ย่อมรุ่งเรือง. 294. Tato kamena tedassīyanti ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ mārāri dhammarājā ca, kallo manuñño viggaho kalaho yassa mārārino, viggaho sarīrasampadā yassa dhammarājassa, tesu mārāri parābhavati parābhavamapeti bodhiyaṃ paṭiladdhaparājayavasena, dhammarājā samantabhaddo tu vijambhate lokattayabyāpisamullapitavijayaddhanipavattivasena samaṃ bhavatīti ayaṃ viruddhakammasileso parābhavavijambhanānamaññoññavirodhato. 294. จากนั้น จึงแสดงตามลำดับว่า "สะวะเส" เป็นต้น. มารผู้เป็นศัตรูและพระธรรมราชา ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน. มารผู้เป็นศัตรูนั้น มีการต่อสู้คือการทะเลาะที่น่ารื่นรมย์. พระธรรมราชานั้น มีความสมบูรณ์แห่งพระวรกาย. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มารผู้เป็นศัตรูย่อมพ่ายแพ้ คือ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้ โดยนัยแห่งความพ่ายแพ้ที่ได้รับ ณ โพธิบัลลังก์. ส่วนพระธรรมราชาผู้ทรงงามพร้อมทุกประการ ย่อมรุ่งเรือง คือ ย่อมเป็นไปอย่างเสมอด้วยการประกาศชัยชนะที่แผ่ไปทั่วสามโลก. นี้คือ สเลสะที่มีกรรมเป็นวิรุทธะ เพราะความขัดแย้งกันระหว่างการพ่ายแพ้และการรุ่งเรือง. 294. Idāni uddesakkamena udāharati ‘‘savase’’iccādi. Akhilaṃ lokaṃ savase vattayaṃ anatthe yuñjanato attano vase vattayanto, no ce, sakalalokaṃ hite yuñjanato attano vase vattayanto kallaviggaho manuññakalaho, no ce, manuññasarīrasampattiyutto mārāri parābhavati bodhimūle laddhaparājayavasena parābhavaṃ pāpuṇāti, dhammarājā tathāgato pana vijambhate lokattaye patthaṭajayaghosavasena vijambhatīti. Parābhavanavijambhanakriyānaṃ aññamaññaviruddhattā ayaṃ viruddhakammasileso nāma. Sassa attano vaso issariyamiti ca, kallo manuñño viggaho vivādo deho vā yasseti ca vākyaṃ. 294. บัดนี้ จึงยกตัวอย่างตามลำดับของอุทเทสว่า "สะวะเส" เป็นต้น. ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน คือ ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตนด้วยการประกอบในสิ่งที่เป็นประโยชน์. กัลละวิคคหะ คือ การทะเลาะที่น่ารื่นรมย์, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ผู้ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งร่างกายที่น่ารื่นรมย์. มารผู้เป็นศัตรูย่อมพ่ายแพ้ คือ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้ โดยนัยแห่งความพ่ายแพ้ที่ได้รับ ณ โคนต้นโพธิ์. ส่วนพระธรรมราชาคือพระตถาคต ย่อมรุ่งเรือง คือ ย่อมรุ่งเรืองโดยนัยแห่งเสียงประกาศชัยชนะที่แผ่ไปทั่วสามโลก. เพราะกิริยาคือการพ่ายแพ้และการรุ่งเรืองมีความขัดแย้งกัน นี้จึงชื่อว่า วิรุทธกรรมสเลสะ. วิคคหะคือ "อำนาจของตนเอง" ด้วย และประโยคว่า "การวิวาทหรือร่างกายที่น่ารื่นรมย์เป็นของบุคคลใด" ด้วย. Aviruddhakammasilesa สเลสะที่มีกรรมเป็นอวิรุทธะ 295. Sabhāvamadhuraṃ puñña-visesodayasambhavaṃ; Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ. ชนทั้งหลายย่อมฟังวาจาของพระมุนี ซึ่งมีความไพเราะโดยธรรมชาติ และเกิดจากการอุบัติขึ้นของบุญพิเศษ และย่อมเห็นอมตะ (นิพพาน). 295. ‘‘Sabhāve’’ccādi. Sabhāveneva madhurā piyā vācā, madhuraṃ amataṃ, puññavisesassa udayo abhivaḍḍhi, tena sambhavo, yassa vā taṃ, munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ janā suṇanti, tassayaṃ amatañca passantīti ayamaviruddhakammasileso savanadassanānaṃ aviruddhattāti. 295. "สภาวะ" เป็นต้น. วาจาที่ไพเราะและเป็นที่รักโดยธรรมชาติ, อมตะที่ไพเราะ, การอุบัติขึ้นคือความเจริญของบุญพิเศษ, หรือสิ่งใดที่เกิดจากบุญพิเศษนั้น. ชนทั้งหลายย่อมฟังวาจาของพระมุนี อันได้แก่พระสัทธรรม และย่อมเห็นอมตะนั้น. นี้คือ อวิรุทธกรรมสเลสะ เพราะการฟังและการเห็นไม่ขัดแย้งกัน. 295. ‘‘Sabhāva’’miccādi. Sabhāvamadhuraṃ ‘‘vācāmadhuraṃ karissāmī’’ti kattabbapayogaṃ vināpi madhurattā pakatimadhuraṃ, no ce, kenaci paccayena anuppannattā saṅkharavisesaṃ vināpi pakatipaṇītaṃ, puññavisesodayasambhavaṃ puññavisesadesakassa munino kassaci kusalavisesassa abhivuddhiyā sambhūtaṃ, no ce, veneyyajanānaṃ nibbānādhippāyena katakusalavisesassa abhivuddhiyā ārammaṇattena paṭiladdhaṃ munino vācaṃ saddhammasaṅkhātaṃ suṇanti, amataṃ nibbānañca janā veneyyajanā passantīti. Savanadassanakriyānaṃ aññamaññāviruddhattā ayaṃ aviruddhakammasileso. Sassa attano bhāvoti ca, tena madhurā, madhuramiti ca, puññameva visesoti ca, tassodayoti ca, tena sambhavo yasseti ca viggaho. 295. "สภาวะ" เป็นต้น. สภาวะที่ไพเราะโดยธรรมชาติ คือ ไพเราะโดยธรรมชาติ เพราะมีความไพเราะแม้ไม่มีการกระทำที่พึงกระทำว่า "เราจะทำให้วาจาไพเราะ", หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ประณีตโดยธรรมชาติ แม้ไม่มีสังขารพิเศษ เพราะไม่ได้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยใด ๆ. เกิดจากการอุบัติขึ้นของบุญพิเศษ คือ เกิดขึ้นด้วยความเจริญของกุศลพิเศษบางอย่างของพระมุนีผู้แสดงบุญพิเศษ, หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ได้รับเป็นอารมณ์ด้วยความเจริญของกุศลพิเศษที่ชนผู้ควรแนะนำได้กระทำด้วยความมุ่งหมายนิพพาน. ชนทั้งหลายคือชนผู้ควรแนะนำ ย่อมฟังวาจาของพระมุนี อันได้แก่พระสัทธรรม และย่อมเห็นอมตะคือนิพพาน. เพราะกิริยาคือการฟังและการเห็นไม่ขัดแย้งกัน นี้คือ อวิรุทธกรรมสเลสะ. วิคคหะคือ "สภาวะของตนเอง" ด้วย, "ไพเราะด้วยสิ่งนั้น" ด้วย, "ไพเราะ" ด้วย, "บุญนั่นแหละเป็นพิเศษ" ด้วย, "การอุบัติขึ้นของบุญนั้น" ด้วย, และ "สิ่งใดเกิดจากบุญนั้น" ด้วย. Abhinnakammasilesa สเลสะที่มีกรรมเป็นอภินนะ 296. Andhakārāpahārāya, Sabhāvamadhurāya ca; Mano pīṇeti jantūnaṃ, Jino vācāya bhāya ca. พระชินเจ้าทรงยังจิตของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาและด้วยพระรัศมี เพื่อกำจัดความมืด และเพราะมีความไพเราะโดยธรรมชาติ. 296. ‘‘Andhakāre’’ccādi. Andhakāraṃ mohasaṅkhātaṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharatīti andhakārāpahārā, vācā, bhā ca. Tāya sabhāvabhāsāya, sobhāya ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ pīṇetīti ayamabhinnakammasileso pīṇanalakkhaṇāyekāya kriyāya vācāya bhāya ca sampannoti. 296. "อันธกาเร" เป็นต้น. บทว่า อันธการาปหารา หมายถึง พระวาจาและพระรัศมีที่กำจัดความมืด อันได้แก่โมหะ หรือความมืดตามธรรมชาติ. พระชินเจ้าทรงยังจิตใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาที่มีสภาวะเป็นแสงสว่างนั้น และด้วยความงามนั้น. นี้คือ อภินนกรรมสเลสะ เพราะประกอบด้วยพระวาจาและพระรัศมี ซึ่งมีกิริยาเดียวคือการยังให้เอิบอิ่ม. 296. ‘‘Andhakārā’’iccādi. Andhakārāpahārāya mohandhakāraṃ pakatiandhakāraṃ vā apaharaṇāya sabhāvamadhurāya ca sabhāvato kaṇṇasukhāya, sabhāvato nettābhirāmāya vācāya bhāya sarīrakantiyā ca jino jantūnaṃ mano cittaṃ dhinoti pīṇetīti. Pīṇayanasabhāvāya ekāya kriyāya saddhiṃ karaṇabhūtānaṃ dvinnaṃ vācābhānaṃ yojitattā ayaṃ abhinnakammasileso. Andhakāra’mapaharatīti ca, sabhāvena madhurāti ca vākyaṃ. 296. "อันธการา" เป็นต้น. เพื่อกำจัดความมืด คือ เพื่อกำจัดโมหันธการ หรือความมืดตามธรรมชาติ. และด้วยพระวาจาที่ไพเราะโดยธรรมชาติ คือ ไพเราะแก่หูโดยธรรมชาติ และด้วยพระรัศมีคือความงามแห่งพระวรกายที่น่ารื่นรมย์แก่ตาโดยธรรมชาติ. พระชินเจ้าทรงยังจิตใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม. นี้คือ อภินนกรรมสเลสะ เพราะมีการประกอบพระวาจาและพระรัศมีทั้งสองซึ่งเป็นเครื่องมือ เข้ากับกิริยาเดียวที่มีสภาวะเป็นการยังให้เอิบอิ่ม. บทวิเคราะห์ว่า "กำจัดความมืด" และประโยคว่า "ไพเราะโดยธรรมชาติ". Niyamavantasilesa นิยมวันตสิเลส 297. Kesakkhīnaṃva kaṇhattaṃ, samūnaṃyeva vaṅkatā; Pāṇipādādharānaṃva, munindassā’tirattatā. ความดำมีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น, ความคดมีอยู่ในพระขนงเท่านั้น, ความแดงยิ่งมีอยู่ในพระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์ของพระมุนินทร์เท่านั้น. 297. ‘‘Kesi’’ccādi. Kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃyeva, na manasi, kaṇhattaguṇo pāpattañca siliṭṭhaṃ. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, na ajjhāsaye, vaṅkatānatattaṃ saṭhattañca siliṭṭhaṃ. Atirattatā pāṇipādādharānaṃyeva, na citte, atirattatāguṇo rāgo ca silissate. ‘‘Munindassā’’ti ‘‘kaṇhatta’’ntiādīsu sabbattha sambandhanīyaṃ. Niyamavā sileso kesakkhīnaṃvāti avadhāraṇappayogāti. 297. "เกสี" เป็นต้น. ความดำมีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น ไม่ใช่ในพระหฤทัย, คุณสมบัติของความดำและความเป็นบาปเกี่ยวเนื่องกัน. ความคดมีอยู่ในพระขนงเท่านั้น ไม่ใช่ในพระอัธยาศัย, ความคด ความไม่ตรง และความเจ้าเล่ห์เกี่ยวเนื่องกัน. ความแดงยิ่งมีอยู่ในพระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในพระจิต, คุณสมบัติของความแดงยิ่งและความกำหนัดเกี่ยวเนื่องกัน. คำว่า "ของพระมุนินทร์" พึงเชื่อมโยงกับทุกบทมี "ความดำ" เป็นต้น. สเลสะที่มีนิยม คือการใช้คำกำหนดว่า "มีอยู่ในพระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น" เป็นต้น. 297. ‘‘Kesakkhīna’’miccādi. Munindassa kaṇhattaṃ kesakkhīnaṃ eva hoti, kaṇhattasaṅkhatamakusalaṃ na citte. Vaṅkatā bhamūnaṃyeva, najjhāsaye. Atirattatā pāṇipādādharānaṃ eva, na kesuci vatthūsūti. ‘‘Kesakkhīnaṃvā’’tiādīsu niyamasaṅkhātaavadhāraṇapadassa vijjamānattā kaṇhabhāvena saddhiṃ pāpattassa ca, vaṅkaguṇena saddhiṃ sāṭheyyassa ca, rattaguṇena saddhiṃ rāgassa ca siliṭṭhattā ayaṃ niyamavantasileso nāma. Kesāni ca akkhīni ceti ca, kaṇhassa bhāvoti ca, vaṅkassa bhāvoti ca, pāṇayo ca pādāni ca adharāni cāti ca, atirattassa bhāvoti ca viggaho. 297. "เกสิกขีณัง" เป็นต้น. ความดำของพระมุนินทร์มีอยู่ที่พระเกศาและดวงพระเนตรเท่านั้น ความดำคืออกุศลไม่มีในพระหฤทัย. ความคดมีอยู่ที่พระขนงเท่านั้น ไม่ใช่ในพระอัธยาศัย. ความแดงยิ่งมีอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในวัตถุอื่นใด. ในบทว่า "เกสิกขีณัง" เป็นต้น เพราะมีบทกำหนดแน่นอนปรากฏอยู่ และเพราะความดำเกี่ยวเนื่องกับบาป, ความคดเกี่ยวเนื่องกับความเจ้าเล่ห์, และความแดงเกี่ยวเนื่องกับราคะ ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า นิยมวันตสิเลส. บทวิเคราะห์ว่า "พระเกศาและดวงพระเนตร", "ภาวะแห่งความดำ", "ภาวะแห่งความคด", "พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์", และ "ภาวะแห่งความแดงยิ่ง". Niyamakkhepasilesa นิยามักเขปสิเลส 298. Pāṇipādādharesveva, sārāgo tava dissati; Dissate so’ya’matha vā, nātha sādhuguṇesvapi. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น หรือว่า ความรักอันดีงามนั้นปรากฏอยู่ในคุณธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายด้วย. 298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. Nātha tava pāṇipādādharesveva sārāgo sobhano rattavaṇṇo dissati, na citte, sārāgo rattavaṇṇo chandarāgo cāti siliṭṭhaṃ. Ayaṃ niyamo akkhipyate. Atha vā kathaṃ niyamyate, yato so ayaṃ sārāgo sādhūnaṃ guṇesveva virāgalakkhaṇo dissate iti. Tasmā kathamavadhārīyatīti niyamakkhepavacano silesoyaṃ. 298. "ปาณิ" เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น ไม่ใช่ในพระหฤทัย, คำว่า สารากะ (สีแดง/ความรัก) นี้เกี่ยวเนื่องกันทั้งสีแดงและฉันทราคะ. การกำหนดนี้ถูกปฏิเสธ. หรือว่า จะกำหนดได้อย่างไร ในเมื่อความรักอันดีงามนั้นปรากฏอยู่ในคุณธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ซึ่งมีลักษณะแห่งความปราศจากราคะ. เพราะฉะนั้น สิเลสนี้จึงชื่อว่า นิยามักเขปวจนสิเลส เพราะคำว่า "จะกำหนดได้อย่างไร". 298. ‘‘Pāṇi’’ccādi. He nātha tava sārāgo sobhano rattavaṇṇo pāṇipādādharesveva dissati, citte lobho pana na dissati. Atha vā so ayaṃ sārāgo kattukamyatākusalacchandabhūto sādhuguṇesvapi sajjanānaṃ sīlādiguṇesupi dissati. ‘‘Evā’’ti dassitaniyamassa paṭisedhakena ‘‘atha vā’’ti vacanena samannāgatattā rattavaṇṇasaṅkhātarāgena lobhassa siliṭṭhattā ca ayaṃ niyamakkhepavacanasileso. Saṃ sobhano rāgoti viggaho. 298. "ปาณิ" เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง ความแดงที่งดงามของพระองค์ปรากฏอยู่ที่พระหัตถ์ พระบาท และริมพระโอษฐ์เท่านั้น แต่โลภะในพระหฤทัยไม่ปรากฏ. หรือว่า ความรักอันดีงามนั้นเป็นกุศลฉันทะคือความปรารถนาจะทำ ก็ปรากฏอยู่ในคุณธรรมมีศีลเป็นต้นของสัตบุรุษทั้งหลายด้วย. เพราะประกอบด้วยคำว่า "หรือว่า" ซึ่งเป็นบทปฏิเสธการกำหนดที่แสดงด้วยคำว่า "เท่านั้น" และเพราะสีแดงเกี่ยวเนื่องกับราคะคือโลภะ ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า นิยามักเขปวจนสิเลส. บทวิเคราะห์ว่า "ความรักอันดีงาม" (สํ = ดีงาม, ราคะ = ความรัก/สีแดง). Avirodhisilesa อวิโรธิสิเลส 299. Salakkhaṇo’tisubhago, Tejassī niyatodayo; Lokeso jitasaṃkleso, Vibhāti samaṇissaro. พระสมณิศร ผู้มีลักษณะดี งดงามยิ่ง มีเดช มีการอุบัติขึ้นอย่างแน่นอน เป็นเจ้าแห่งโลก ผู้ชนะกิเลส ย่อมรุ่งเรือง. 299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Saha lakkhaṇena sasarūpena dvattiṃ savarapurisalakkhaṇena vā vattamāno salakkhaṇo, cando munindo ca, atisubhago so ca, tejassī sūriyo pabhāvisesayutto ca, niyato patidinamudayo pabhālakkhaṇo yassa so niyatodayo, sūriyo, niyato thiro udayo sammāsambuddho sambodhirūpo yassa so niyatodayo, munindo, lokeso brahmā munindo ca, jito saṃkleso jhānarativasena kāyacittābādho yena so, brahmā, jito saṃkleso dasavidho aggamaggaññāṇalābhā yena so. So maṇīnaṃ issaro upamaṇi , samaṇānaṃ issaro munindo vibhātīti yojjaṃ. Ayamavirodhisileso lakkhaṇasubhagādīnamubhayatthāpi abyavahitattā. 299. "สลักขโณ" เป็นต้น. บทว่า สลักขโณ หมายถึง ผู้มีลักษณะพร้อมด้วยลักษณะของตน หรือมีมหาบุรุษลักษณะ 32 ประการ ได้แก่ พระจันทร์และพระมุนินทร์. บทว่า อติสุภโค หมายถึง ผู้มีโฉมงามยิ่ง ได้แก่ พระจันทร์และพระมุนินทร์. บทว่า เตชัสสี หมายถึง ผู้มีเดช ได้แก่ พระอาทิตย์และพระมุนินทร์ผู้ประกอบด้วยรัศมีพิเศษ. บทว่า นิยโตทโย หมายถึง ผู้มีการขึ้นอย่างแน่นอนทุกวันอันเป็นลักษณะแห่งรัศมี ได้แก่ พระอาทิตย์; อีกนัยหนึ่ง หมายถึง พระมุนินทร์ผู้มีการอุบัติขึ้นอย่างแน่นอนและมั่นคงคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีสภาวะแห่งสัมโพธิญาณ. บทว่า โลเกโส หมายถึง พระพรหมและพระมุนินทร์. บทว่า ชิตสังเกลโส หมายถึง พระพรหมผู้ชนะความป่วยไข้ทางกายและจิตด้วยอำนาจความยินดีในฌาน; อีกนัยหนึ่ง หมายถึง พระมุนินทร์ผู้ชนะกิเลส 10 ประการด้วยการบรรลุอริยมรรคญาณ. พึงเชื่อมโยงว่า พระมุนินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งสมณะ (และอุปมณีผู้เป็นใหญ่แห่งมณี) ย่อมรุ่งเรือง. นี้ชื่อว่า อวิโรธิสิเลส เพราะบทว่า สลักขโณ และ อติสุภโค เป็นต้น ไม่ขัดแย้งกันในความหมายทั้งสองฝ่าย. 299. ‘‘Salakkhaṇo’’iccādi. Salakkhaṇo lakkhaṇena sahito, atisubhago atisundarāya lakkhiyā samannāgato, no ce, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi sahito ativiya sobhādīhi yutto, tejassī andhakāravidhamanasaṅkhatamahānubhāvena yutto, niyatodayo patidinaṃ pubbaṇhakāle niyamitagaganuggamano, no ce, nirantarapavattabuddhatejasā yutto thirasabbaññupadavisaṅkhātābhivuḍḍhiyā samannāgato, lokeso brahmabhūto, jitasaṃkleso jhānapītiyā vijitakāyacittadaratho, no ce, tilokassa issarabhūto catutthamaggaññāṇena hatadasavidhasaṃkileso, samaṇissaro so uttamo maṇi vibhāti sobhati, no ce, samaṇānaṃ issaro vibhāti dibbatīti. ‘‘Salakkhaṇo subhago’’iccādikānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aviruddhattā ca, paṭhamapāde candena dutiye sūriyena tatiye brahmunā catutthe maṇinā ca sabbaññupadatthassa siliṭṭhattā ca ayaṃ avirodhisileso nāma. Saha lakkhaṇena vattamānoti ca, atisobhano bhago sirī vā sirīkāmapayatanādiko vā assāti ca, tejo assa atthīti ca, niyato udayo asseti ca, lokassa iso issaroti ca, jito saṃkleso yeneti ca, maṇīnaṃ samaṇānaṃ vā issaroti ca vākyaṃ. 299. เป็นต้นว่า “มีลักษณะดี” “สลักขโณ” คือ ผู้ประกอบด้วยลักษณะ, “อติสุภโค” คือ ผู้ประกอบด้วยลักษณะอันงดงามยิ่ง หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และประกอบด้วยความงามยิ่งเป็นต้น “เตชัสสี” คือ ผู้ประกอบด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ อันเป็นเหตุขจัดความมืด “นิยโตทโย” คือ ผู้มีการขึ้นสู่ท้องฟ้าอย่างแน่นอนในเวลาเช้าทุกวัน หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยพุทธรัศมีที่แผ่ไปอย่างต่อเนื่อง และประกอบด้วยความเจริญอันเป็นตำแหน่งแห่งสัพพัญญูที่มั่นคง “โลเกโส” คือ ผู้เป็นพรหม, “ชิตสังเกลโส” คือ ผู้ที่ความกระวนกระวายทางกายและจิตถูกชนะด้วยปีติในฌาน หรือมิฉะนั้น ผู้เป็นใหญ่แห่งโลกทั้งสาม ผู้ที่กิเลส ๑๐ อย่างถูกทำลายด้วยจตุตถอริยมรรคญาณ “สมณิศร” คือ มณีอันสูงสุดนั้นย่อมรุ่งเรืองงดงาม หรือมิฉะนั้น พระมุนินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งสมณะย่อมรุ่งเรืองส่องแสง เพราะบทสองบทมี “สลักขโณ สุภโค” เป็นต้น ไม่ขัดแย้งกัน และเพราะความหมายของสัพพัญญูนั้นเกี่ยวเนื่องกับพระจันทร์ในบาทแรก, พระอาทิตย์ในบาทที่สอง, พระพรหมในบาทที่สาม, และมณีในบาทที่สี่ ฉะนั้นนี้จึงชื่อว่า อวิโรธิสิเลส ประโยควิเคราะห์คือ “ผู้เป็นไปพร้อมด้วยลักษณะ”, “ผู้มีโชคอันงดงามยิ่ง หรือมีสิริ หรือมีสิริอันเกิดจากความเพียรพยายามเป็นต้น”, “ผู้มีเดช”, “ผู้มีการขึ้นอย่างแน่นอน”, “ผู้เป็นใหญ่แห่งโลก”, “ผู้ที่กิเลสถูกชนะแล้ว”, และ “ผู้เป็นใหญ่แห่งมณีหรือสมณะ” Virodhisilesa วิโรธิสิเลส 300. Asamopi samo loke, Lokesopi naruttamo; Sadayopya’dayo pāpe, Cittā’yaṃ munino gati. แม้ไม่เสมอ ก็เสมอในโลก แม้เป็นเจ้าแห่งโลก ก็เป็นนรุตตมะ (ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์) แม้มีใจกรุณา ก็ไม่มีใจกรุณาในบาป ความเป็นไปของพระมุนีนี้เป็นอัศจรรย์ 300. ‘‘Asamopi’’ccādi. Natthi samo rājaguṇādīhi assāti asamo, koci rājādi, ‘‘asamo’’ti lokekasikhāmaṇibhāvena muni. Tattha yadā asamo rājādi, tadā loke samoti viruddhaṃ asamattā tassa. Apisaddo virodhaṃ joteti. Pakkhantare tvaviruddhaṃ, loke devadattādīnaṃ virodhisattānaṃ rāhulādīnaṃ avirodhisattānañca samattā, tatoyevāyaṃ virodhābhāsānañcasā virodhoyeva. Lokeso brahmā muni ca. Tattha ‘‘brahmā naruttamo’’ti viruddhaṃ dibbayonittā tassa. Pakkhantare tvabyāghāto uttamanarattā tassa. Dayo dānaṃ, saha dayenāti sadayo, koci puriso. Saha dayāya vattatīti sadayo, muni. Tattha puriso dāyako pāpe jane kathamadayoti virujjhati. Muni pāpe rāgādike adayoti virujjhati. Tasmā munino ayaṃ yathāvuttā gati pavatti cittā abbhutāti ayaṃ vuttanayena virodhisileso udāhaṭo. 300. เป็นต้นว่า “แม้ไม่เสมอ” “อสมะ” คือ ผู้ไม่มีใครเสมอด้วยคุณสมบัติของพระราชาเป็นต้น ได้แก่ พระราชาบางพระองค์เป็นต้น, “อสมะ” คือ พระมุนีผู้เป็นยอดแห่งโลก ในที่นั้น เมื่อพระราชาเป็นต้นไม่เสมอ การที่ท่านเสมอในโลกนั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะท่านไม่เสมอ คำว่า “แม้” ย่อมแสดงความขัดแย้ง แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดแย้งกัน เพราะท่านเสมอในโลกกับสัตว์ผู้เป็นปฏิปักษ์เช่นพระเทวทัตเป็นต้น และสัตว์ผู้ไม่เป็นปฏิปักษ์เช่นพระราหุลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น นี้จึงเป็นเพียงวิโรธาภาส (ความขัดแย้งเทียม) และหาใช่ความขัดแย้งจริงไม่ “โลเกโส” คือ พระพรหมและพระมุนี ในที่นั้น การที่ “พระพรหมเป็นนรุตตมะ” นั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะท่านเป็นทิพยโยนี แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งไม่ขัดแย้งกัน เพราะท่านเป็นนรุตตมะ “ทโย” คือ การให้, “สทโย” คือ ผู้มีการให้พร้อม ได้แก่ บุรุษบางคน “สทโย” คือ ผู้ประกอบด้วยความกรุณา ได้แก่ พระมุนี ในที่นั้น บุรุษผู้ให้ทานนั้นจะไม่มีความกรุณาในคนบาปได้อย่างไร ย่อมขัดแย้งกัน พระมุนีจะไม่มีความกรุณาในบาปมีราคะเป็นต้นได้อย่างไร ย่อมขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น ความเป็นไปของพระมุนีที่กล่าวมานี้เป็นอัศจรรย์ นี้จึงเป็นวิโรธิสิเลสที่ยกมาแสดงตามนัยที่กล่าวมา 300. ‘‘Asamo’’iccādi. Asamopi atulyopi koci rājādiko loke samo tulyo, no ce, sadisapuggalarahito eva rāhulabhadradevadattādisabbaloke anunayapaṭighābhāvena samo hoti. Lokesopi brahmabhūtopi naruttamo naravaro hoti, no ce, sakalalokādhipati hutvā eva naruttamo. Sadayopi yācakesu dayasaṅkhātena dānena yuttopi pāpe pāpiṭṭhe adayo dānarahito, no ce, dayāsahito eva akusale niddayo. Munino ayaṃ gati pavatti cittā vicittāti rājādino asamasamatā ca, brahmā hutvā uttamanarabhāvo ca, dānasahitassa kassaci purisassa dānarahitabhāvo ca viruddho hoti. Tasmā rājabrahmapurisehi munino siliṭṭhattā ayaṃ virodhisileso nāma. Pubbapubbapakkhe virodho aparāparapakkhehi nirākato hoti. Pubbapakkhe apisaddo virodhaṃ joteti, aparapakkhe avadhāraṇanti. Natthi samo yasseti ca, naro ca so uttamo ceti ca, saha dayena dayāya vā vattamānoti ca, natthi dayo dayā vā asseti ca viggaho. 300. เป็นต้นว่า “แม้ไม่เสมอ” “อสมะ” คือ แม้ไม่เสมอ แม้ไม่มีใครเทียบได้ พระราชาเป็นต้นบางพระองค์ก็เสมอในโลก หรือมิฉะนั้น พระมุนีผู้ไม่มีบุคคลเสมอเท่านั้น ย่อมเสมอในโลกทั้งปวง เช่น พระราหุล พระภัททะ พระเทวทัตเป็นต้น ด้วยการไม่มีความยินดีและความยินร้าย “โลเกโส” คือ แม้เป็นพรหม ก็เป็นนรุตตมะ (ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์) หรือมิฉะนั้น เป็นนรุตตมะด้วยการเป็นผู้เป็นใหญ่แห่งโลกทั้งปวงเท่านั้น “สทโย” คือ แม้ประกอบด้วยการให้ทานอันเป็นความกรุณาแก่ยาจก ก็ไม่มีความกรุณา คือไม่มีการให้ทานในคนบาปผู้ชั่วร้าย หรือมิฉะนั้น ผู้ประกอบด้วยความกรุณาเท่านั้น ย่อมไม่มีความกรุณาในอกุศล ความเป็นไปของพระมุนีนี้เป็นอัศจรรย์และวิจิตร เพราะความเสมอที่ไม่เสมอของพระราชาเป็นต้น, การเป็นนรุตตมะด้วยการเป็นพรหม, และการไม่มีการให้ทานของบุรุษบางคนผู้มีการให้ทานนั้นย่อมขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น สิเลสนี้จึงชื่อว่า วิโรธิสิเลส เพราะพระมุนีเกี่ยวเนื่องกับพระราชา พระพรหม และบุรุษ ความขัดแย้งในฝ่ายแรกๆ ย่อมถูกขจัดด้วยฝ่ายหลังๆ ในฝ่ายแรก คำว่า “แม้” ย่อมแสดงความขัดแย้ง ในฝ่ายหลัง ย่อมแสดงการกำหนดแน่นอน บทวิเคราะห์คือ “ผู้ไม่มีใครเสมอ”, “ผู้เป็นนรุตตมะ”, “ผู้ประกอบด้วยการให้ทานหรือความกรุณา”, และ “ผู้ไม่มีการให้ทานหรือความกรุณา” Ocityasamposakapadasilesa โอจิตยสัมโปสกปทสิเลส 301. Saṃsāradukkhopahatā-vanatā janatā tvayi; Sukha’micchita’maccantaṃ, amatandada vindati. หมู่ชนผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏเบียดเบียนและน้อมลงแล้วในพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตะ ย่อมได้ความสุขที่ปรารถนาอย่างยิ่ง 301. Udāharati ‘‘saṃsāre’’ccādi. Saṃsāro abbocchinnaṃ vattamānā khandhapaṭipāṭiyeva dukkhaṃ dukkhamattādinā, tena upahatā pahaṭā janatā, amataṃ sukhaṃ amataṃ vā nibbānaṃ dadātīti amatandadāti āmantanaṃ, tvayi avanatā paṇāmavasena icchitamatimataṃ dukkhāpagamanibbattaṃ kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ accantaṃ vindati paṭilabhatīti. Ettha amataṃ sudhā nibbānañca, amatandado dukkhopahate sukhayatīti ucitanti ‘‘amataṃ dadātī’’ti padamadhigate vatthuni ocityaṃ samposayatīti ocityasamposako padasilesoyaṃ. Ādisaddena ‘‘sugandhisobhāsambandhī’’tyādyupamāsilesādayo saṅgahitāti. 301. ยกตัวอย่างว่า “ในสังสารวัฏ” เป็นต้น สังสารวัฏคือขันธ์ที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย เป็นทุกข์โดยความเป็นทุกข์ เป็นต้น หมู่สัตว์ผู้ถูกสังสารวัฏนั้นบีบคั้น ถูกกระทบ “ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตะ” คือผู้ให้ซึ่งสุขอันเป็นอมตะ หรือนิพพานอันเป็นอมตะ เป็นคำเรียกขาน หมู่สัตว์ผู้โน้มน้อมในท่านด้วยการกราบไหว้ ย่อมได้ ย่อมถึงซึ่งสุขทางกายและทางใจอันเกิดจากการพ้นทุกข์ที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ในที่นี้ อมตะคือสุธา (น้ำทิพย์) และนิพพาน ผู้ให้อมตะย่อมทำให้ผู้ถูกทุกข์บีบคั้นมีความสุข ย่อมเหมาะสม บทว่า “ผู้ให้อมตะ” นี้ ย่อมส่งเสริมความเหมาะสมในเรื่องที่กล่าวถึง จึงเป็นปทสิเลสที่ส่งเสริมความเหมาะสม ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์อุปมาสิเลสเป็นต้น เช่น “ผู้ประกอบด้วยกลิ่นหอมและความงาม” เป็นต้น 301. ‘‘Saṃsāra’’iccādi. Saṃsāradukkhopahatā khandhadhātuāyatanānaṃ nirantarapavattisaṅkhātena dukkhena upahatā janatā, amatandada he sudhādāyaka no ce, nibbānadāyaka tathāgata tvayi avanatā paṇamanavasena onatā icchitaṃ abhimataṃ sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ accantaṃ atisayena vindati sevatīti. Amatadāyakā dukkhite sukhite karontīti idaṃ ucitameveti ubhayatthassāpi vācakaṃ ‘‘amataṃ dadātī’’ti padaṃ tādisajanassa sukhadāne ocityaṃ posetīti ayaṃ ocityasamposakapadasileso. Saṃsāroyeva dukkhanti ca, tena upahatāti ca, amataṃ sudhaṃ nibbānaṃ vā dadātīti ca vākyaṃ. 301. “สังสารวัฏ” เป็นต้น หมู่สัตว์ผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏบีบคั้น คือถูกทุกข์ที่ชื่อว่าการดำเนินไปไม่ขาดสายแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บีบคั้น ข้าแต่ผู้ประทานอมตะ ดูก่อนผู้ให้น้ำทิพย์ หรือมิฉะนั้น ข้าแต่พระตถาคตผู้ให้นิพพาน หมู่สัตว์ผู้โน้มน้อมในท่านด้วยการกราบไหว้ ย่อมได้ ย่อมเสวยซึ่งสุขทางกายและทางใจอันเป็นที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ผู้ให้อมตะย่อมทำให้ผู้เป็นทุกข์มีความสุข ข้อนี้เหมาะสมอย่างยิ่ง บทว่า “ผู้ให้อมตะ” ซึ่งเป็นเครื่องกล่าวถึงเนื้อความทั้งสอง ย่อมส่งเสริมความเหมาะสมในการให้สุขแก่บุคคลเช่นนั้น นี้คือปทสิเลสที่ส่งเสริมความเหมาะสม และประโยคว่า สังสารวัฏนั่นแหละคือทุกข์, และถูกสังสารวัฏนั้นบีบคั้น, และให้ซึ่งอมตะคือน้ำทิพย์หรือนิพพาน 302. Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci; Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā. การกล่าวถึงใดที่มีอยู่ ด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณ โดยทำให้เท่าเทียมกันแก่ใครบางคน การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตา (การประกอบที่เท่าเทียมกัน) 302. Tulyayogitaṃ yojayati ‘‘guṇe’’ccādinā. Guṇo dhammo sādhu asādhu vā, tena yuttehi vatthūhi saha samaṃ katvāna vatthuto asāmyepi tathābhāvamāropya kassaci purisādino thutinindatthaṃ yaṃ kittanamākhyānaṃ, sā tulyakkhaṇā tulyayogitā matā, vattumicchitena guṇena tādisānaṃ tulyayogitāpaṭipādanato tadatthiyena tulyayogitā tathā dvidhā vattati. 302. ท่านประกอบตุลยโยคิตาด้วยคำว่า 'ด้วยคุณ' เป็นต้น คุณคือธรรมที่ดีหรือชั่ว การกล่าวบอกคือการพรรณนาใด เพื่อประโยชน์แก่การสรรเสริญหรือการนินทาบุคคลเป็นต้น โดยทำให้เท่าเทียมกันกับวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณนั้น แม้โดยตัววัตถุจะไม่เท่าเทียมกัน ก็ยกเอาความเป็นเช่นนั้นขึ้นมา การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตาที่มีลักษณะเท่าเทียมกัน เพราะเป็นการแสดงความประกอบที่เท่าเทียมกันของสิ่งเหล่านั้นด้วยคุณที่ประสงค์จะกล่าว ตุลยโยคิตานั้นจึงเป็นไป ๒ อย่าง โดยความหมายนั้น 302. Idāni tulyayogitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘guṇayuttehi’’iccādinā. Guṇayuttehi sundarāsundarehi yehi kehici guṇehi yuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna tatvato asamānesupi samānattabuddhiyā āropanaṃ katvā, kassaci purisādino thutiṃ nindaṃ vā nissāya yaṃ saṃkittanaṃ guṇāguṇakathanaṃ bhavati, sā tulyayogitāti matāti. Guṇehi yuttāti ca, tulyena guṇena saha yogoti ca, so etesaṃ raṃsimālībhagavantādīnamatthīti ca, tesaṃ bhāvo tulyaguṇasambandhoti ca viggaho. Ettha tulyaguṇayuttapadatthānaṃ tagguṇasambandhassa tulyayogitābhāvato tappaṭipādako uttiviseso tadatthiyena tulyayogitāti ñeyyā. 302. บัดนี้ ท่านแสดงตุลยโยคิตาลังการด้วยคำว่า 'ด้วยวัตถุที่ประกอบด้วยคุณ' เป็นต้น การกล่าวถึงคือการบอกเล่าคุณและโทษใด ที่เป็นไปเพื่ออาศัยการสรรเสริญหรือการนินทาบุคคลเป็นต้น โดยทำให้เท่าเทียมกันด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณอย่างใดอย่างหนึ่งที่ดีหรือไมดี โดยการยกเอาความเข้าใจว่าเท่าเทียมกันขึ้นมา แม้ในสิ่งที่ไม่เท่าเทียมกันโดยสภาวะจริง การกล่าวนั้นท่านถือว่าเป็นตุลยโยคิตา และมีการวิเคราะห์ว่า 'ประกอบด้วยคุณ' บ้าง, 'การประกอบร่วมกับคุณที่เท่าเทียมกัน' บ้าง, 'การประกอบนั้นมีอยู่แก่พระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคเป็นต้นเหล่านี้' บ้าง, 'ความเป็นแห่งสิ่งเหล่านั้นคือความเกี่ยวข้องกับคุณที่เท่าเทียมกัน' บ้าง ในที่นี้ พึงทราบว่า ถ้อยคำพิเศษที่แสดงถึงความเกี่ยวข้องกับคุณนั้น ของเนื้อความแห่งบทที่ประกอบด้วยคุณที่เท่าเทียมกัน เพราะความเป็นตุลยโยคิตา ชื่อว่าตุลยโยคิตาโดยความหมายนั้น 303. Sampattasammado loko, Sampattālokasampado; Ubhohi raṃsimālī ca, Bhagavā ca tamonudo. โลกถึงแล้วซึ่งความบันเทิง ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืด 303. Udāharati ‘‘sampatte’’ccādi. Tamaṃ nudatīti tamonudo. Raṃsimālī sūriyo ca, atha vā sammāsambuddho cāti ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā loko sattaloko, sampatto sammado pīti yena tathāvidho ca, sampatto ālokassa sampadā yena tathāvidho cāpīti. Ettha pītidānādiguṇayuttena raṃsimālinā samaṃ katvā bhagavato thutivasena kittananti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ. 303. ท่านยกตัวอย่างว่า 'ถึงแล้ว' เป็นต้น ชื่อว่า ตโมนุทะ เพราะอรรถว่า กำจัดความมืด โลกคือหมู่สัตว์ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความบันเทิงคือความปีติ และเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ ในที่นี้ พึงประกอบลักษณะว่า เป็นการกล่าวถึงโดยอาการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค โดยทำให้เท่าเทียมกับพระอาทิตย์ผู้ประกอบด้วยคุณมีการให้ความปีติเป็นต้น 303. Idāni udāharati ‘‘sampatti’’ccādinā. Tamonudo andhakāraṃ paharanto raṃsimālī ca bhagavā ca ubhohi karaṇabhūtehi hetubhūtehi vā, loko sattaloko sampattasammado paṭiladdhapītiko ca sampattālokasampadā ca hotīti. Ettha pītidānālokakaraṇasaṅkhātaguṇayuttena sūriyena tulyaṃ katvā bhagavato thutivasena guṇakathanaṃ hoti. Sampatto sammado pīti yeneti ca, ālokassa sampadāti ca, sampattā ālokasampadā yeneti ca, tamaṃ nudatīti ca vākyaṃ. Udāharaṇe adassitepi asādhuguṇayuttena kenaci vatthunā samaṃ katvā kassaci kātabbanindāpi evameva daṭṭhabbā. 303. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'ถึงแล้ว' เป็นต้น โลกคือหมู่สัตว์ ย่อมเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความบันเทิงคือได้รับความปีติ และเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง ด้วยทั้งสอง คือพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืดคือขจัดความมืด ซึ่งเป็นเครื่องกระทำหรือเป็นเหตุ ในที่นี้ เป็นการกล่าวคุณโดยอาการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค โดยทำให้เท่าเทียมกับพระอาทิตย์ผู้ประกอบด้วยคุณที่ชื่อว่าการให้ความปีติและการทำให้เกิดแสงสว่าง และมีรูปประโยคว่า 'ความบันเทิงคือความปีติอันโลกถึงแล้ว', 'ความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง', 'ความสมบูรณ์แห่งแสงสว่างอันโลกถึงแล้ว' และ 'ผู้กำจัดความมืด' แม้ในตัวอย่างที่ไม่ได้แสดงไว้ การนินทาที่พึงกระทำแก่ใครบางคนโดยทำให้เท่าเทียมกับวัตถุบางอย่างที่ประกอบด้วยคุณที่ไม่ดี ก็พึงเห็นได้โดยนัยเดียวกันนี้ 304. Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃsadisaṃ phalaṃ; Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ. เมื่อจะให้สำเร็จซึ่งเนื้อความอื่น ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงกับเนื้อความนั้น อันไม่ดี (ไม่น่าปรารถนา) หรืออันดี (น่าปรารถนา) ย่อมถูกแสดงให้เห็น นั่นคือ นิฑัสสนะ (การแสดงตัวอย่าง) 304. Nidassanaṃ padasseti ‘‘atthantara’’miccādinā. Atthantaraṃ nidassetabbāpekkhāya aññaṃ kiñci ucitaṃ kāriyaṃ sādhayatā kenaci vatthunā hetubhūtena, tena atthantareneva sadisaṃ tulyaṃ phalaṃ kiñci asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā dassīyate paṭipādīyate, taṃ evaṃlakkhaṇaṃ nidassanaṃ siyā. 304. ท่านแสดงนิฑัสสนะด้วยคำว่า 'เนื้อความอื่น' เป็นต้น โดยวัตถุบางอย่างที่เป็นเหตุ ซึ่งทำให้สำเร็จกิจอันเหมาะสมอย่างอื่นที่มุ่งหมายจะแสดงเนื้อความอื่น ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงหรือเท่าเทียมกับเนื้อความอื่นนั้น ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่ดีคือไม่น่าปรารถนา หรือสิ่งที่ดีคือน่าปรารถนา ย่อมถูกแสดงให้เห็นคือถูกทำให้ปรากฏ นิฑัสสนะที่มีลักษณะเช่นนี้พึงมี 304. Idāni nidassanālaṅkāraṃ nidasseti ‘‘atthantari’’ccādinā. Atthantaraṃ niddisitabbato aññaṃ ucitakāriyasaṅkhātamattaṃ sādhayatā sādhayantena kenaci vatthunā taṃsadisaṃ tena atthantarena samānaṃ asantaṃ aniṭṭhaṃ vā santaṃ iṭṭhaṃ vā kiñci phalaṃ dassīyate vatthūhi paṭipādīyate, taṃ tādisaṃ phalaṃ nidassanaṃ nāmāti. Attho ca so antaro añño cāti ca, tena atthantarena sadisamiti ca, nidassīyateti ca viggaho. 304. บัดนี้ ท่านแสดงนิฑัสสนะลังการด้วยคำว่า 'เนื้อความอื่น' เป็นต้น โดยวัตถุบางอย่างที่ทำให้สำเร็จเพียงกิจอันเหมาะสมอย่างอื่นจากเนื้อความที่พึงแสดง ผลบางอย่างที่คล้ายคลึงหรือเท่าเทียมกับเนื้อความอื่นนั้น ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ไม่ดีคือไม่น่าปรารถนา หรือสิ่งที่ดีคือน่าปรารถนา ย่อมถูกแสดงให้เห็นคือถูกทำให้ปรากฏด้วยวัตถุทั้งหลาย ผลเช่นนั้นชื่อว่านิฑัสสนะ และมีการวิเคราะห์ว่า 'เนื้อความนั้นด้วย เป็นอย่างอื่นด้วย' บ้าง, 'คล้ายคลึงกับเนื้อความอื่นนั้น' บ้าง, 'ย่อมถูกแสดงให้เห็น' บ้าง Asantaphalanidassana นิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนา 305. Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ; Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā durantataṃ. เพราะการอุบัติขึ้นของพระสมณินทร์ บาปทั้งหลายย่อมถึงความพินาศ (บาปทั้งหลาย) เมื่อจะแสดงถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้าย ของเหล่าบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชา 305. ‘‘Udayā’’iccādi. Samaṇindassa mahāmunino udayā pātubhāvena pāpā lobhādayo parābhavaṃ nidhanaṃ yanti, parābhavantīti vuttaṃ hoti. Udayapubbakena pāpaparābhavanatthantarena sadisaṃ phalaṃ nidasseti. Kiṃ karontā? Dhammarājā dhammānapeto rājā, munindo cāti siliṭṭhaṃ, tena viruddhānaṃ, duṭṭho viruddho anto avasānaṃ yassa, tassa bhāvo, taṃ sūcayantāti dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ nidassanaṃ parābhavassāniṭṭhattā. 305. 'เพราะการอุบัติขึ้น' เป็นต้น เพราะการอุบัติขึ้นคือการปรากฏขึ้นของพระสมณินทร์ผู้เป็นพระมหามุนี บาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น ย่อมถึงความพินาศคือความย่อยยับ อธิบายว่า ย่อมพินาศ ท่านแสดงผลที่คล้ายคลึงกับเนื้อความอื่นคือความพินาศของบาปที่มีการอุบัติขึ้นเป็นเบื้องหน้า เมื่อจะแสดงถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้าย คำว่า พระธรรมราชา คือพระราชาผู้ไม่ปราศจากธรรม และพระมุนินทร์ เป็นคำที่สอดคล้องกัน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีที่สุดคือบั้นปลายอันชั่วร้ายและขัดแย้ง ของบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชานั้น เมื่อจะแสดงถึงสิ่งนั้น นี่คือนิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาอันมีเหตุจากการขัดแย้งกับพระธรรมราชา เพราะความพินาศเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา 305. Idāni udāharati ‘‘udayā’’iccādinā. Samaṇindassa munindassa udayā loke pātubhāvena pāpā lobhādayo dhammarājaviruddhānaṃ rājadhammehi samannāgatarājūhi, dhammādhipatinā munindena vā viruddhānaṃ durantataṃ aniṭṭhāvasānataṃ sūcayantā pakāsento parābhavaṃ parihāniṃ yanti pāpuṇantīti. Ettha pubbaddhena udayapubbako pāpaparābhavanasaṅkhāto atthantaro dassito, aparaddhena taṃsadisavirodhahetukaṃ durantasaṅkhātaṃ asantaphalaṃ dasseti. Dhammarājavirodhahetukaṃ asantaphalametaṃ parābhavassāniṭṭhattā. Samaṇānamindoti ca, dhammena yutto rājāti vā dhammesu rājāti vāti ca, tena viruddhāti ca, duṭṭho virūpo anto pariyosānaṃ yesamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. 305. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า 'เพราะการอุบัติขึ้น' เป็นต้น เพราะการอุบัติขึ้นคือการปรากฏขึ้นของพระสมณินทร์ผู้เป็นพระมุนินทร์ในโลก บาปทั้งหลายมีโลภะเป็นต้น ย่อมถึงคือบรรลุถึงความพินาศคือความเสื่อม ของเหล่าบุคคลผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชา คือพระราชาผู้ประกอบด้วยราชธรรมทั้งหลาย หรือผู้ขัดแย้งกับพระมุนินทร์ผู้เป็นอธิบดีแห่งธรรม โดยแสดงคือประกาศถึงความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้ายคือมีบั้นปลายที่ไม่น่าปรารถนา ในที่นี้ ด้วยกึ่งคาถาแรก ท่านแสดงเนื้อความอื่นที่ชื่อว่าความพินาศของบาปซึ่งมีการอุบัติขึ้นเป็นเบื้องหน้า ด้วยกึ่งคาถาหลัง ท่านแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาที่ชื่อว่าความเป็นผู้มีที่สุดอันชั่วร้ายซึ่งมีเหตุจากการขัดแย้งที่คล้ายคลึงกันนั้น นี่คือนิฑัสสนะแสดงผลที่ไม่น่าปรารถนาอันมีเหตุจากการขัดแย้งกับพระธรรมราชา เพราะความพินาศเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา และมีรูปประโยคว่า 'จอมแห่งสมณะทั้งหลาย' บ้าง, 'พระราชาผู้ประกอบด้วยธรรม' หรือ 'พระราชาในธรรมทั้งหลาย' บ้าง, 'ผู้ขัดแย้งกับพระธรรมราชานั้น' บ้าง, 'ผู้มีที่สุดคือบั้นปลายอันชั่วร้ายและวิปริต' บ้าง, 'ความเป็นแห่งบุคคลเหล่านั้น' บ้าง Santaphalanidassana นิฑัสสนะแสดงผลที่น่าปรารถนา 306. Sironikkhittacaraṇo- Cchariyāna’mbujāna’yaṃ; Paramabbhutataṃ loke, Viññāpeta’ttano jino. พระชินเจ้าพระองค์นี้ ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรแห่งดอกบัวอันอัศจรรย์ ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เองในโลก. 306. ‘‘Siro’’ccādi. Acchariyānaṃ bhagavato caraṇāravindadvandasampaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā samuggatānamacchariyaguṇopetānamambujānaṃ sirasi matthake nikkhittā caraṇā yena so jino. Ambujoparicaraṇanikkhepalakkhaṇenatthantarena sadisaṃ phalaṃ dasseti. Attano paramacchariyabhāvaṃ viññāpeti. Santaphalamidaṃ nidassanaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattāti. 306. คำว่า “เศียร” เป็นต้น. พระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรของดอกบัวทั้งหลายอันอัศจรรย์ ซึ่งประกอบด้วยคุณอันน่าอัศจรรย์ ที่ผุดขึ้นมาโดยการแหวกแผ่นดิน เพื่อรองรับพระบาทคู่ดุจดอกบัวของพระผู้มีพระภาคเจ้า. ด้วยลักษณะแห่งการประดิษฐานพระบาทบนดอกบัว ท่านแสดงผลที่คล้ายคลึงกันด้วยอรรถอื่น. ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เอง. การแสดงนี้เป็นผลอันดี เพราะเป็นที่ปรารถนาในการแสดงอรรถอันอัศจรรย์ของพระชินเจ้า. 306. ‘‘Siro’’iccādi. Ayaṃ jino acchariyānaṃ attano pādapaṭiggahaṇatthaṃ pathaviṃ bhinditvā uggatattā accharāpaharaṇayoggānaṃ ambujānaṃ sironikkhittacaraṇo matthake ṭhapitapādo loke sattaloke attano paramabbhutataṃ atiacchariyaguṇaṃ viññāpeti avabodhetīti. Ettha acchariyapadumānaṃ matthake caraṇanikkhepasaṅkhātena atthantarena paramabbhutataṃ viññāpetīti ayaṃ sadisasantaphalaṃ jinabbhutatthadīpanassa iṭṭhattā. Sirasi nikkhittāni caraṇāni yeneti ca, accharaṃ accharāsaṅghātaṃ arahantīti ca, paramo uttamo abbhuto guṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca viggaho. 306. คำว่า “เศียร” เป็นต้น. พระชินเจ้าพระองค์นี้ ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียรของดอกบัวทั้งหลายอันอัศจรรย์ ซึ่งสมควรแก่การที่เหล่าเทวดาจะพึงดีดนิ้ว (แสดงความอัศจรรย์) เพราะผุดขึ้นมาโดยการแหวกแผ่นดินเพื่อรองรับพระบาทของพระองค์เอง ทรงประกาศให้สัตว์โลกในโลกได้รู้ถึงความเป็นผู้มีคุณอันอัศจรรย์ยิ่งของพระองค์เอง. ในที่นี้ การที่ทรงประกาศความเป็นผู้มีอัศจรรย์ยิ่งด้วยอรรถอื่นที่ชื่อว่าการประดิษฐานพระบาทบนเศียรของดอกบัวอันอัศจรรย์นี้ เป็นผลอันดีที่คล้ายคลึงกัน เพราะเป็นที่ปรารถนาในการแสดงอรรถอันอัศจรรย์ของพระชินเจ้า. และคำว่า “ผู้มีพระบาทประดิษฐานบนเศียร” และคำว่า “สมควรแก่การดีดนิ้ว” และคำว่า “ผู้มีคุณอันอัศจรรย์ยิ่งและสูงสุด” และคำว่า “ความเป็นแห่งบุคคลนั้น” เป็นวิเคราะห์. 307. Vibhūtiyāmahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā; Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta’mīritaṃ. ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง หรือแห่งอัธยาศัย ที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่งนั้น เรียกว่าความยิ่งใหญ่. 307. Mahantattamupadasseti ‘‘vibhūtiyā’’iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā adhippāyassa vā ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ paramātisayabhāvaṃ yātaṃ upagataṃ mahantattaṃ nāma īritaṃ kathitaṃ. 307. ท่านแสดงความยิ่งใหญ่ด้วยคำว่า “ด้วยความรุ่งเรือง” เป็นต้น. ความยิ่งใหญ่ที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่ง ความเป็นผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งยวด ด้วยความรุ่งเรือง ด้วยสมบัติ หรือด้วยอัธยาศัย หรือด้วยเจตนา นั้นเรียกว่าความยิ่งใหญ่. 307. Idāni mahantattālaṅkāraṃ dasseti ‘‘vibhūti’’ iccādinā. Vibhūtiyā sampattiyā vā adhippāyassa ajjhāsayassa vā paramukkaṃsataṃ atyukkaṃsabhāvaṃ yātaṃ yaṃ mahantattaṃ siyā, taṃ mahantattamiti īritanti. Mahato bhāvoti ca, paramo ukkaṃso atisayo yasseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. 307. บัดนี้ ท่านแสดงอลังการชื่อว่า “มหันตัตตะ” (ความยิ่งใหญ่) ด้วยคำว่า “วิภูติ” (ความรุ่งเรือง) เป็นต้น. ความยิ่งใหญ่ใดที่ถึงซึ่งความเป็นเลิศอย่างยิ่ง ความเป็นผู้มีอัธยาศัยอันยิ่งยวด ด้วยความรุ่งเรือง ด้วยสมบัติ หรือด้วยอัธยาศัย หรือด้วยเจตนา ความยิ่งใหญ่นั้นเรียกว่า “มหันตัตตะ”. และคำว่า “ความเป็นแห่งผู้ยิ่งใหญ่” และคำว่า “ผู้มีคุณอันเลิศยิ่งและสูงสุด” และคำว่า “ความเป็นแห่งบุคคลนั้น” เป็นประโยค. Vibhūtimahantatta ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง 308. Kirīṭaratanacchāyā-nuviddhātapavāraṇo; Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’bhinikkhamā. พระโพธิสัตว์ ก่อนการออกบวช ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด ผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ. 308. Udāharati ‘‘kirīṭe’’ccādi. Abhinikkhamā purā pubbe bodhisatto māyādeviyā putto paramukkaṭṭhaṃ anāññasādhāraṇaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi paṭilabhi. Kīdiso? Kirīṭe makuṭe ratanānaṃ chāyāhi sobhāhi anuviddho churito ātapavāraṇo setacchattaṃ yassa so tādisoti vibhūtiyā mahantattaṃ vuttaṃ ‘‘ātapavāraṇo ratanacchāyānuviddho’’ti. 308. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “มงกุฎ” เป็นต้น. ก่อนการออกบวช พระโพธิสัตว์ผู้เป็นโอรสของพระนางมายาเทวี ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด ซึ่งไม่เหมือนใคร. เป็นเช่นไร? คือผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ (มงกุฎที่ประดับด้วยรัตนะ) ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรืองนั้นกล่าวไว้ว่า “เศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนะ”. 308. Idāni udāharati ‘‘kirīṭa’’iccādinā. Bodhisatto antimajātiyaṃ mahābodhisatto abhinikkhamā abhinikkhamanato purā pubbe kirīṭaratanacchāyānuviddhātapavāraṇo moliratanaraṃsīhi rañjitasetacchatto paramukkaṭṭhaṃ siriṃ vibhūtiṃ vindi anubhavīti. Ettha moliratanakantiyā setacchattassa oviddhabhāvakathanena vibhūtiyā mahantattaṃ hoti. Kirīṭe ratanānīti ca, tesaṃ chāyāyoti ca, tāhi anuviddho churito ātapavāraṇo yasseti ca vākyaṃ. 308. บัดนี้ ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า “มงกุฎ” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์ผู้เป็นมหาโพธิสัตว์ในชาติสุดท้าย ก่อนการออกบวช ได้ประสบความรุ่งเรืองอันสูงสุด คือผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ (เศวตฉัตรที่ย้อมด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ). ในที่นี้ การกล่าวถึงความเป็นเศวตฉัตรที่ประดับด้วยรัศมีแห่งรัตนมงกุฎ ย่อมเป็นความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง. และคำว่า “รัตนะในมงกุฎ” และคำว่า “ด้วยรัศมีของรัตนะเหล่านั้น” และคำว่า “ผู้มีเศวตฉัตรอันประดับด้วยรัศมีเหล่านั้น” เป็นประโยค. Adhippāyamahantatta ความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัย 309. Satto sambodhiyaṃ bodhi- Satto sattahitāya so; Hitvā sneharasābaddha- Mapi rāhulamātaraṃ. พระโพธิสัตว์พระองค์นั้น ผู้ข้องอยู่ในพระสัมโพธิญาณ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย ทรงละทิ้งแม้พระมารดาของพระราหุล ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรัก. 309. ‘‘Satto’’iccādi. Snehena piyabhāvena jātena rasena rāgena ābaddhamattani rāhulamātaraṃ bimbādevimpi, kimutaññaṃ yuvatijanaṃ, hitvā anapekkhitvā anāsatto hutvā sattānaṃ hitāya lokiyalokuttarāya vaḍḍhiyā bodhisatto siddhattho sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto āsatto, tattheva laggoti adhippāyo. Mahantattamukkaṭṭhaṃ tādisavanitāratanānāsajjanalakkhaṇamālakkhīyatīti. 309. คำว่า “ข้องอยู่” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์สิทธัตถะ ทรงละทิ้ง ไม่ทรงอาลัย ไม่ทรงข้องอยู่ แม้ในพระมารดาของพระราหุล คือพระนางพิมพาเทวี ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรักที่เกิดจากความเสน่หา (แล้วจะกล่าวถึงหญิงสาวอื่นทำไมเล่า) เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อความเจริญทั้งทางโลกและทางธรรม ทรงข้องอยู่ ทรงติดอยู่แต่ในพระสัมโพธิญาณ คือพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น นี้คือความหมาย. ความยิ่งใหญ่สูงสุดย่อมปรากฏด้วยลักษณะแห่งการไม่ข้องอยู่ในสตรีรัตนะเช่นนั้น. 309. ‘‘Satto’’iccādi. So bodhisatto sneharasābaddhaṃ piyabhāvasaṅkhātarāgena ābaddhaṃ rāhulamātaraṃ api bimbādevimpi hitvā sattahitāya sattānaṃ lokiyalokuttaratthāya sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇeyeva satto laggoti. Tādisaitthiratanepi alaggatākathanena bodhisattassa ukkaṭṭhajjhāsayamahantattaṃ vuttaṃ hoti. Sammā bujjhati etāyāti ca, bodhiyaṃ satto laggoti ca, sattānaṃ hitamiti ca, snehena piyabhāvena jāto raso rāgoti ca, tena ābaddhāti ca viggaho. 309. คำว่า “ข้องอยู่” เป็นต้น. พระโพธิสัตว์พระองค์นั้น ทรงละทิ้งแม้พระมารดาของพระราหุล คือพระนางพิมพาเทวี ผู้ผูกพันด้วยรสแห่งความรักที่ชื่อว่าความเสน่หา ทรงข้องอยู่ ทรงติดอยู่แต่ในพระสัมโพธิญาณ คือพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อประโยชน์ทั้งทางโลกและทางธรรมของสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยการกล่าวถึงการไม่ข้องอยู่ในสตรีรัตนะเช่นนั้น ย่อมชื่อว่ากล่าวถึงความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัยอันสูงสุดของพระโพธิสัตว์. และคำว่า “ย่อมตรัสรู้ชอบด้วยญาณนี้” และคำว่า “ผู้ข้องอยู่ ติดอยู่ในโพธิญาณ” และคำว่า “ประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย” และคำว่า “รสคือราคะที่เกิดจากความเสน่หา” และคำว่า “ผู้ผูกพันด้วยราคะนั้น” เป็นวิเคราะห์. 310. Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ, Kiñci dassīyate paraṃ; Asamaṃ vā samaṃ tassa, Yadi sā vañcanā matā. ปกปิดสิ่งใดที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นใดที่ไม่เท่าเทียมกันหรือเท่าเทียมกันกับสิ่งนั้น หากเป็นเช่นนั้น ท่านถือว่านั่นคือการหลอกลวง. 310. Vañcanaṃ vadati ‘‘gopetvā’’iccādinā, vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā niraṃkatvā tassa vaṇṇanīyassa asamaṃ visamaṃ visadisaṃ paramaññaṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavināti anuvaditvā sā vañcanā matāti vidhīyate. 310. ท่านกล่าวถึงการหลอกลวงด้วยคำว่า “ปกปิดไว้” เป็นต้น. ปกปิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรพรรณนาไว้ ไม่กล่าวถึง แล้วกวีแสดงสิ่งอื่นใดที่ไม่เท่าเทียมกัน ไม่เสมอกัน ไม่คล้ายคลึงกันกับสิ่งนั้น ท่านกล่าวว่านั่นคือการหลอกลวง. 310. Idāni vañcanālaṅkāraṃ dasseti ‘‘gopetvā’’iccādinā. Vaṇṇanīyaṃ kiñci vatthuṃ gopetvā tassa vaṇṇanīyassa samaṃ sadisaṃ vā asamaṃ visadisaṃ vā paraṃ yaṃ kiñci vatthu yadi dassīyate kavinā, sā vañcanāiti matāti. Vañceti vaṇṇanīyaṃ etāya vuttiyāti vākyaṃ. 310. บัดนี้ ท่านแสดงอลังการชื่อว่า “วัญจนา” (การหลอกลวง) ด้วยคำว่า “ปกปิดไว้” เป็นต้น. หากกวีปกปิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นใดที่เท่าเทียมกัน คล้ายคลึงกัน หรือไม่เท่าเทียมกัน ไม่คล้ายคลึงกันกับสิ่งนั้น ท่านถือว่านั่นคือการหลอกลวง. คำว่า “ย่อมหลอกลวงสิ่งที่ควรพรรณนาด้วยคำกล่าวนี้” เป็นประโยค. Asamavañcanā การหลอกลวงที่ไม่เท่าเทียมกัน 311. Purato na sahassesu, Na pañcesu ca tādino; Māro paresu tasse’saṃ, Sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ. ในเบื้องหน้า (ของพระตถาคต) มารมิใช่มีเพียงพัน หรือห้าร้อย แต่ในหมู่มารเหล่านั้น มีจำนวนพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า (คือหมื่นหนึ่ง). 311. Udāharati ‘‘purato’’iccādi. Māro kāmo tādino lobhādīsu tādisattā munino purato sammukhe sahassaṃ isavo assāti sahassesu ca na hoti. Pañca isavo assāti pañcesu ca na hotīti vaṇṇanīyo mārotra gopyate. Tassa yo tibhuvanaṃ jayī. Paresu aññasattesu sarāgesu esamisūnaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasahi guṇitaṃ sahassaṃ, kathamaññathābhuvanattayaṃ jayeyyāti māraṃ gopetvā dasasahassopalakkhitavatthantarassa dassitattā asamavañcanāyaṃ. 311. ยกตัวอย่างว่า “เบื้องหน้า” เป็นต้น มารคือกาม แม้มีลูกศรพันหนึ่ง ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรพันหนึ่งเบื้องหน้าพระมุนีผู้คงที่ เพราะความเป็นผู้เช่นนั้นในโลภะเป็นต้น แม้มีลูกศรห้าดอก ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรห้าดอก ดังนี้ มารผู้ควรพรรณนาในที่นี้ถูกปกปิดไว้ มารนั้นผู้ชนะไตรภพ ในสัตว์เหล่าอื่นผู้ยังมีราคะ ลูกศรเหล่านี้มีพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า คือคูณด้วยสิบ (เป็นหมื่น) มิฉะนั้นจะชนะไตรภพได้อย่างไร ดังนี้ เพราะมีการแสดงวัตถุอื่นที่หมายถึงหมื่น โดยปกปิดมารไว้ จึงเป็นอสมวัญจนา 311. Idāni udāharati ‘‘purato’’iccādinā. Māro tādino lābhālābhādīsu avikārino tathāgatassa purato abhimukhe sahassesu ca sahassasaropi na hoti, pañcesu pañca isu ca tādise ṭhapetvā pañca isu na hoti. Paresu sugatasammukhe īdisesupi aññesu saṃkilesesu tassa tilokajetuno mārassa esaṃ sarānaṃ dasavaḍḍhitaṃ dasagaṇanāya vaḍḍhitaṃ sahassaṃ hoti dasasahassaṃ hotīti. Vaṇṇanīyaṃ māraṃ gopetvā dasasahassasaṅkhyāhi gaṇitassa aññassa sarasaṅkhātavatthuno dassitattā ayaṃ asamavañcanā nāma. Sahassaṃ isavo asseti ca, pañca isavo asseti ca, dasahi vaḍḍhitanti ca vākyaṃ. 311. บัดนี้ ยกตัวอย่างว่า “เบื้องหน้า” เป็นต้น มารแม้มีลูกศรพันหนึ่ง ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรพันหนึ่งเบื้องหน้าพระตถาคตผู้คงที่ ไม่หวั่นไหวในลาภและอลาภเป็นต้น และแม้มีลูกศรห้าดอก ก็ไม่มีในหมู่ลูกศรห้าดอก โดยยกเว้นผู้คงที่เช่นนั้นไว้ ในกิเลสเครื่องเศร้าหมองอื่น ๆ แม้เช่นนั้นเบื้องหน้าพระสุคต ลูกศรเหล่านั้นของมารผู้ชนะไตรโลก มีพันหนึ่งที่เพิ่มขึ้นสิบเท่า คือเพิ่มขึ้นด้วยการนับสิบ เป็นหมื่น เพราะมีการแสดงวัตถุอื่นที่เรียกว่าลูกศร ซึ่งนับด้วยจำนวนหมื่น โดยปกปิดมารผู้ควรพรรณนาไว้ อลังการนี้จึงชื่อว่า อสมวัญจนา และประโยคว่า “มีลูกศรพันหนึ่ง” และ “มีลูกศรห้าดอก” และ “เพิ่มขึ้นด้วยสิบ” Samavañcanā สมวัญจนา 312. Vivāda’manuyuñjanto, Munindavadanindunā; Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ; Chatta’metaṃ manobhuno. เมื่อประกอบการโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนินทร์ พระจันทร์เต็มดวงนี้ไม่ใช่ (พระจันทร์) นี่คือฉัตรของกามเทพ 312. ‘‘Vivāda’’miccādi. Manobhunoti kāmassa. Samavañcanāyaṃ puṇṇacandaṃ niraṃkatvā chattassa dassitattā. 312. คำว่า “วิวาท” เป็นต้น คำว่า “มโนภู” หมายถึงกามเทพ ในสมวัญจนา เพราะมีการแสดงฉัตร โดยปฏิเสธพระจันทร์เต็มดวง 312. ‘‘Vivāda’’iccādi. Munindavadanindunā sabbaññuno mukhacandena vivādaṃ anuyuñjanto sampuṇṇo ayaṃ paccakkho candimā na hoti. Kiñcarahi etaṃ candamaṇḍalaṃ manobhuno anaṅgassa ubbhūtiyaṃ chattaṃ samussitasetacchattanti. Vaṇṇanīyaṃ candamaṇḍalaṃ ṭhapetvā tato aññassa candasadisassa chattassa dassitattā ayaṃ vutti samavañcanā nāma. Munīnaṃ indoti ca, tassa vadanamiti ca, indusadiso indu, munindavadanameva indūti ca, samantato puṇṇoti ca, manasi bhūtoti ca viggaho. 312. คำว่า “วิวาท” เป็นต้น เมื่อประกอบการโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระสัพพัญญู พระจันทร์ที่ปรากฏแก่ตาเต็มดวงนี้ไม่ใช่ ถ้าเช่นนั้น วงพระจันทร์นี้คืออะไร? คือฉัตรสีขาวที่ยกขึ้นเพื่อความรุ่งเรืองของมโนภูผู้ไม่มีสรีระ (กามเทพ) เพราะมีการแสดงฉัตรอื่นที่คล้ายพระจันทร์ โดยยกเว้นวงพระจันทร์ที่ควรพรรณนาไว้ วาทะนี้จึงชื่อว่า สมวัญจนา และมีวิเคราะห์ว่า “จอมแห่งมุนีทั้งหลาย” (มุนินทะ) และ “พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั้น” (มุนินทะวทนะ) และ “พระจันทร์ที่เหมือนพระจันทร์” (อินทุนินทุ) และ “พระพักตร์ของพระมุนินทร์นั่นแหละคือพระจันทร์” (มุนินทะวทนินทุ) และ “เต็มโดยรอบ” (สัมปุณณะ) และ “เกิดในใจ” (มโนภู) 313. Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā; Thutira’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti. การสรรเสริญในสิ่งที่ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง (อัปปะกะตะ) ใด ที่ทำขึ้นในที่นี้ ด้วยความเบื่อหน่ายจากการคล้อยตามผู้อื่นเป็นต้น การสรรเสริญนั้นพึงเป็นอัปปกตัตถุติ 313. Appakatatthutiṃ pakāseti ‘‘pari’’ccādinā. Paresaṃ yesaṃ kesañci anuvattanaṃ sevā, tamādi yesaṃ tehi nibbindena virattena appakate asannihite buddhivisayeyeva iha kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanaṃ, sāyaṃ appakatatthuti siyā. 313. แสดงอัปปกตัตถุติด้วยคำว่า “ปร” เป็นต้น การคล้อยตามผู้อื่นบางคนคือการรับใช้ ความเบื่อหน่ายคือความคลายกำหนัดเพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นต้น การสรรเสริญคือการทำให้ยินดีใดที่ทำไว้ในวัตถุบางอย่างในที่นี้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง คือไม่อยู่ใกล้ ในวิสัยของผู้รู้ (พุทธะ) นั่นเอง การสรรเสริญนั้นพึงเป็นอัปปกตัตถุติ 313. Idāni appakatatthutiṃ dasseti ‘‘parānu’’ccādinā. Parānuvattanādīhi aññassa yassa kassaci anuvattanādīhi nibbindena ubbegaṃ pattena appakate anadhigate buddhivisaye eva iha imasmiṃ kismiñci vatthumhi katā yā thuti saṃrādhanasaṅkhātā pasaṃsā atthi, sā ayaṃ appakatatthuti nāma siyāti. Paresamanuvattanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ parapīḷādīnamiti ca, na pakatoti ca, rakāro sandhijo, appakate katā thutīti ca vākyaṃ. 313. บัดนี้ แสดงอัปปกตัตถุติด้วยคำว่า “ปรานุ” เป็นต้น ความสรรเสริญที่เรียกว่าสัมราธนะใด ที่ทำไว้ในวัตถุบางอย่างในที่นี้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง คือยังไม่ถึง ในวิสัยของผู้รู้นั่นเอง โดยผู้ที่ถึงความสลดใจด้วยความเบื่อหน่ายจากการคล้อยตามผู้อื่นบางคนเป็นต้น ความสรรเสริญนั้นพึงชื่อว่า อัปปกตัตถุติ และมีวิเคราะห์ว่า “การคล้อยตามผู้อื่น” (ปะรานุวัตตะนะ) และ “สิ่งเหล่านั้นมีการเบียดเบียนผู้อื่นเป็นต้น” (ปะรานุวัตตะนาทิ) และ “ไม่ปรากฏ/ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง” (อัปปะกะตะ) ร อักษร เกิดจากสนธิ และประโยคว่า “การสรรเสริญที่ทำไว้ในสิ่งที่ไม่ใช่เรื่องที่กำลังกล่าวถึง” 314. Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino; Anāyāsopalābhehi, jaladabbaṅkurādibhi. หมู่เนื้อผู้ไม่รับใช้ผู้อื่น ย่อมเป็นอยู่เป็นสุขในป่าทั้งหลาย ด้วยสิ่งที่ได้มาโดยไม่ต้องพยายาม มีน้ำและหน่อหญ้าเป็นต้น 314. Udāharati ‘‘sukha’’miccādi. Jalehi dabbaṅkurehi dabbatiṇuggamehi. Ādisaddena tarupallavādīhi. Kīdisehi? Anāyāsena sevāpariklesādinā vinā upalābhehi pāpuṇitabbehi. Paramaññaṃ kiñci na sevanti sīleneti aparasevino. Paracittārādhanabyasanaparammukhā hariṇā vanesu sukhaṃ nirākulaṃ jīvantīti. Ettha rājānuvattanaklesanibbindena sannihitā migavutti pasaṃsitāti. 314. ยกตัวอย่างว่า “สุข” เป็นต้น ด้วยน้ำ ด้วยหน่อหญ้า คือด้วยการงอกของหญ้าแพรก ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึงใบไม้อ่อนเป็นต้น ด้วยสิ่งเช่นไร? ด้วยสิ่งที่พึงได้รับโดยไม่ต้องพยายาม คือปราศจากความลำบากในการรับใช้เป็นต้น ชื่อว่า “อปราเสวี” เพราะไม่รับใช้ผู้อื่นเป็นปกติ หมู่เนื้อผู้มีหน้าเบือนหนีจากความพินาศคือการเอาใจผู้อื่น ย่อมเป็นอยู่เป็นสุข ปราศจากความวุ่นวายในป่าทั้งหลาย ในที่นี้ วิถีชีวิตของเนื้อที่ปรากฏอยู่ ได้รับการสรรเสริญด้วยความเบื่อหน่ายในความลำบากจากการคล้อยตามพระราชา 314. Idāni udāharati ‘‘sukha’’miccādinā. Hariṇā migā aparasevino vuttiṃ nissāya paraṃ asevamānā anāyāsopalābhehi parapariggahābhāvato parasevāparissamaṃ vinā labbhanīyehi jaladabbaṅkurādibhi udakadabbaṅkurarukkhalatāpallavādīhi vanesu icchiticchitāraññesu sukhaṃ jīvanti sukhajīvanaṃ karontīti. Ettha rājasevābyasanappattena kenaci anadhigatāpi migajīvikā pasaṃsitā hoti. Paraṃ na sevanti sīlenāti ca, abhāvo āyāsasseti ca, tena upalabhitabbāti ca, dabbānaṃ aṅkurānīti ca, jalañca dabbaṅkurāni ceti ca, tāni ādi yesaṃ pallavādīnamiti ca viggaho. 314. บัดนี้ ยกตัวอย่างว่า “สุข” เป็นต้น หมู่เนื้อคือมฤคทั้งหลาย อาศัยวิถีชีวิตที่ไม่รับใช้ผู้อื่น ไม่รับใช้ผู้อื่นอยู่ ย่อมเป็นอยู่เป็นสุข คือดำเนินชีวิตเป็นสุขในป่าที่ปรารถนาแล้วปรารถนาเล่า ด้วยน้ำ หน่อหญ้า และใบไม้อ่อนของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น ที่พึงได้รับโดยไม่ต้องพยายาม คือปราศจากความเหน็ดเหนื่อยจากการรับใช้ผู้อื่น เพราะไม่มีการครอบครองของผู้อื่น ในที่นี้ แม้วิถีชีวิตของเนื้อที่ยังไม่ถึง โดยผู้ที่ถึงความพินาศจากการรับใช้พระราชาบางคน ก็ได้รับการสรรเสริญ และมีวิเคราะห์ว่า “ไม่รับใช้ผู้อื่นเป็นปกติ” (อะปะระเสวี) และ “ความไม่มีความพยายาม” (อะนายาสะ) และ “พึงได้รับด้วยความไม่มีความพยายามนั้น” (อะนายาโสปะลาภะ) และ “หน่อของหญ้าแพรก” (ทัพพังกุระ) และ “น้ำและหน่อหญ้าแพรก” (ชะละทัพพังกุระ) และ “สิ่งเหล่านั้นมีใบไม้อ่อนเป็นต้น” (ชะละทัพพังกุราทิ) 315. Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ; Siyā ekāvalī sā’yaṃ, dvidhā vidhinisedhato. ในที่ใด บทหลัง ๆ เป็นบทวิเสสนะของบทหน้า ๆ อลังการนั้นพึงเป็นเอกาวลี เอกาวลีนั้นมี 2 อย่าง คือ โดยวิธีและโดยปฏิเสธ 315. Ekāvaliṃ kathayati ‘‘uttara’’micchādinā. Yattha vuttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ upariṭṭhānamupariṭṭhānaṃ pubbassa pubbassa visesanaṃ vidhinisedhanavasena ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhivasena nisedhanavasena ca dvidhā. 315. กล่าวถึงเอกาวลีด้วยคำว่า “อุตตร” เป็นต้น ในที่ใดในวาทะ บทหลัง ๆ คือตำแหน่งที่อยู่ถัดไปถัดไป เป็นบทวิเสสนะของบทหน้า ๆ โดยอำนาจแห่งวิธีและปฏิเสธ อลังการนั้นพึงชื่อว่า เอกาวลี เอกาวลีนี้มี 2 อย่าง คือ โดยวิธีและโดยปฏิเสธ ด้วยอำนาจแห่งวิธีและด้วยอำนาจแห่งปฏิเสธ 315. Idāni ekāvaliṃ dasseti ‘‘uttara’’miccādinā. Yattha uttiyaṃ uttaraṃ uttaraṃ uparūparibhavaṃ padaṃ pubbapubbavisesanaṃ pubbapubbapadassa vidhinisedhanavasena visesanaṃ hoti, sā ekāvali nāma siyā. Ayaṃ ekāvali vidhinisedhato vidhinisedhavasena dvidhā hotīti. Uttaraṃ pubbanti ṭhānūpacārena ṭhānībhūtaṃ padameva vuccati. Pubbassa pubbassa visesanamiti ca, ekato āvaliyanti saṃvaliyanti padāni etāyāti ca, vidhividhānañca nisedho paṭisedho cāti ca vākyaṃ. Ettha ‘‘uttaraṃ uttara’’nti ca ‘‘pubbassa pubbassa’’iti ca kamena visesanavisesyaguṇena byāpanicchāyaṃ nibbacanaṃ, visesyaguṇaṃ gammamānameva. 315. บัดนี้ ทรงแสดงเอกาวลีด้วยคำว่า 'อุตตร' เป็นต้น. ในที่ใด (ในวุตติ) บทหลังๆ ที่อยู่ถัดๆ ไป เป็นบทวิเสสนะของบทหน้าๆ โดยอำนาจแห่งการกำหนดและการปฏิเสธ, อลังการนั้นพึงชื่อว่า เอกาวลี. เอกาวลีนี้มี ๒ อย่าง คือ โดยการกำหนดและโดยการปฏิเสธ. คำว่า 'อุตตร' และ 'ปุพพ' หมายถึงบทที่เป็นเจ้าของที่ตั้งโดยอุปจารแห่งที่ตั้ง. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'เป็นบทวิเสสนะของบทหน้าๆ' และ 'บททั้งหลายย่อมเรียงร้อยรวมกันเป็นหนึ่งด้วยอลังการนี้' และ 'วิธิ คือการกำหนด และนิเสธ คือการห้าม'. ในที่นี้ คำว่า 'อุตตรัง อุตตรัง' และ 'ปุพพัสสะ ปุพพัสสะ' เป็นรูปวิเคราะห์โดยความประสงค์จะให้แผ่ไปด้วยคุณของบทวิเสสนะและวิเสสยะตามลำดับ โดยที่คุณของวิเสสยะเป็นที่เข้าใจได้เอง. Vidhiekāvali วิธิเอกาวลี 316. Pādā nakhālirucirā, Nakhālī raṃsibhāsurā; Raṃsī tamopahāneka - Rasā sobhanti satthuno. พระบาททั้งหลาย (ของพระศาสดา) งามด้วยแถวแห่งพระนขา, แถวแห่งพระนขาเจิดจ้าด้วยรัศมี, รัศมีทั้งหลายมีกิจเดียวคือการกำจัดความมืด ของพระศาสดา ย่อมรุ่งเรือง. 316. Udāharati ‘‘pādā’’iccādi. Sugammaṃ. Ettha pādādīnaṃ visesyānaṃ nakhālirucirattādividhānena visesanena visesitabbattā ayaṃ vidhiekāvali. 316. ทรงยกตัวอย่างว่า 'ปาทา' เป็นต้น. เข้าใจง่าย. ในที่นี้ เพราะความเป็นบทที่ต้องถูกขยายของบทวิเสสยะมีพระบาทเป็นต้น ด้วยบทวิเสสนะมีการกำหนดความงามด้วยแถวแห่งพระนขาเป็นต้น, อลังการนี้จึงเป็นวิธิเอกาวลี. 316. Idāni udāharati ‘‘pādā’’iccādinā. Satthuno pādā nakhālirucirā nakhapantīhi manuññā nakhālī nakhapantiyo raṃsibhāsurā raṃsīhi dibbamānā raṃsī kantiyo tamopahānekarasā andhakāravidhamane asahāyakiccā hutvā sobhantīti. Ettha pādādīnaṃ pubbapadānaṃ nakhālirucirattādividhāyakehi uttarauttaravisesanehi visesitattā ayaṃ vidhiekāvali nāma. Nakhānaṃ āli pāḷīti ca, nakhālīhi rucirāti ca, raṃsīhi bhāsurāti ca, tamaso apahāro apaharaṇamiti ca, so eko raso kiccaṃ etāsaṃ raṃsīnamiti ca viggaho. 316. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างว่า 'ปาทา' เป็นต้น. พระบาททั้งหลายของพระศาสดา งามด้วยแถวแห่งพระนขา คือน่ารื่นรมย์ด้วยแถวแห่งพระนขา, แถวแห่งพระนขา คือแถวแห่งพระนขาทั้งหลาย เจิดจ้าด้วยรัศมี คือสว่างไสวด้วยรัศมีทั้งหลาย, รัศมีทั้งหลาย คือความรุ่งเรืองทั้งหลาย มีกิจเดียวคือการกำจัดความมืด คือเป็นผู้มีกิจที่ไม่มีผู้ช่วยในการกำจัดความมืด ย่อมรุ่งเรือง. ในที่นี้ เพราะบทหน้าๆ มีพระบาทเป็นต้น ถูกขยายด้วยบทวิเสสนะหลังๆ ที่เป็นตัวกำหนดความงามด้วยแถวแห่งพระนขาเป็นต้น, อลังการนี้จึงชื่อว่า วิธิเอกาวลี. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'แถวแห่งเล็บ ชื่อว่า นขาลิ', 'งามด้วยแถวแห่งเล็บ ชื่อว่า นขาลีรุจิรา', 'เจิดจ้าด้วยรัศมี ชื่อว่า รังสิภาสุรา', 'การกำจัดความมืด ชื่อว่า ตโมปหาระ', 'กิจนั้นอย่างเดียวเป็นกิจของรัศมีเหล่านั้น ชื่อว่า ตโมปหาเนกรสา'. Nisedhaekāvali นิเสธเอกาวลี 317. Asantuṭṭho yatī neva, Santoso nā’layāhato; Nā’layo yo sajantūnaṃ, Nā’nantabyasanāvaho. ผู้ไม่สันโดษ ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย, ความสันโดษที่ถูกอาลัยกระทบแล้ว ย่อมไม่ใช่ความสันโดษ, อาลัยใดที่ไม่นำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย (อาลัยนั้น) ย่อมไม่ใช่อาลัย. 317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho catupaccayasantosavasena yo koci yati nāma neva siyā. Ālayena taṇhāya āhato ca yo, so santoso nāma na hoti. Yo jantūnaṃ sattānaṃ anantabyasanāvaho na hoti, so ālayo nāma na bhavatīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatittādinisedhanavasena visesanānaṃ pavattiyā nisedhaekāvali ayaṃ. 317. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. ผู้ไม่สันโดษด้วยความสันโดษในปัจจัย ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย. และความสันโดษใดที่ถูกอาลัยคือตัณหากระทบแล้ว ความสันโดษนั้นย่อมไม่ใช่ความสันโดษ. อาลัยใดที่ไม่เป็นตัวนำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย อาลัยนั้นย่อมไม่ใช่อาลัย. อลังการนี้เป็นนิเสธเอกาวลี เพราะความเป็นไปของบทวิเสสนะทั้งหลายโดยอำนาจการปฏิเสธความเป็นภิกษุเป็นต้นของบทมี 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. 317. ‘‘Asantuṭṭho’’iccādi. Asantuṭṭho cīvarādīsu catūsu paccayesu dassitadvādasavidhasantosānaṃ aññatarena asantuṭṭho yati na eva bhikkhu nāma na hoti. Ālayāhato taṇhāya pahato santoso na hoti. Yo jantūnaṃ anantabyasanāvaho na yo sattānaṃ apariyantapīḷāpāpako na hoti, so ālayo na hotīti. Asantuṭṭhādīnaṃ yatibhāvādipaṭisedhavasena visesanānaṃ pavattattā ayaṃ nisedhaekāvali nāma. Asantuṭṭhapadaṃ yatisahitasakalasattasamudāyassa sādhāraṇabhāvena ṭhitaṃ, yati na bhavatīti yatito aññesu sakalasattasaṅkhātesu avayavesu patiṭṭhāpanato ‘‘asantuṭṭho’’ti visesyo, ‘‘yati ne’’ti idaṃ visesanaṃ. Sesesupi visesanavisesyattaṃ vuttaniyāmena yathārahaṃ yojetabbaṃ. Na santussatīti ca, ālayena hatoti ca, natthi anto etesamiti ca, tāni ca tāni byasanāni ceti ca, tāni āvahatīti ca vākyaṃ. 317. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. ผู้ไม่สันโดษด้วยความสันโดษ ๑๒ ประการที่แสดงไว้ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่ใช่ภิกษุเลย. ความสันโดษที่ถูกอาลัยคือตัณหากระทบแล้ว ย่อมไม่ใช่ความสันโดษ. อาลัยใดที่ไม่เป็นตัวนำความพินาศอันหาที่สุดมิได้มาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย คือที่ไม่เป็นตัวนำความเดือดร้อนอันไม่มีที่สิ้นสุดมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย อาลัยนั้นย่อมไม่ใช่อาลัย. อลังการนี้ชื่อว่า นิเสธเอกาวลี เพราะความเป็นไปของบทวิเสสนะทั้งหลายโดยอำนาจการปฏิเสธความเป็นภิกษุเป็นต้นของบทมี 'อสนฺตุฏฺโฐ' เป็นต้น. บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' ตั้งอยู่โดยความเป็นสาธารณะแก่หมู่สัตว์ทั้งหมดพร้อมด้วยภิกษุ, เพราะการตั้งไว้ในส่วนอื่นที่นับว่าเป็นสัตว์ทั้งหมดนอกเหนือจากภิกษุว่า 'ย่อมไม่ใช่ภิกษุ', ฉะนั้น บทว่า 'อสนฺตุฏฺโฐ' จึงเป็นวิเสสยะ, บทว่า 'ยติ เน' นี้เป็นวิเสสนะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็พึงประกอบความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะตามนัยที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'ผู้ไม่ยินดี ชื่อว่า อสันตุฏโฐ', 'ผู้ถูกอาลัยกระทบแล้ว ชื่อว่า อาลยาหโต', 'ที่สุดแห่งความพินาศเหล่านั้นไม่มี ชื่อว่า อนันตะ', 'ความพินาศเหล่านั้นด้วย เป็นความพินาศด้วย ชื่อว่า อนันตพยสนะ', 'ผู้นำความพินาศเหล่านั้นมา ชื่อว่า อนันตพยสนาวโห'. 318. Yahiṃ bhūsiyabhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ; Vināva sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ. ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญวิภูสนะ. 318. Aññamaññamāha ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ padatthānaṃ aññamaññaṃ bhūsiyabhūsattaṃ, taṃ aññamaññaṃ nāma vibhūsanamalaṅkāroti. 318. ทรงกล่าวถึงอัญญมัญญะด้วยบทว่า 'ยหิ' เป็นต้น. ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย คือของอรรถแห่งบททั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญะ คือเป็นวิภูสนะอลังการ. 318. Idāni aññamaññālaṅkāraṃ dasseti ‘‘yahi’’miccādinā. Yahiṃ alaṅkāre sadisattaṃ vinā eva vatthunaṃ aññamaññaṃ tu bhūsiyabhūsattaṃ alaṅkāriyaalaṅkārattaṃ hoti, taṃ aññamaññavibhūsanaṃ hotīti. Bhūsiyañca bhūsā cāti ca, tāsaṃ bhāvoti ca, aññañca aññañceti ca viggaho. ‘‘Aññamañña’’nti ettha chaṭṭhuntaasaṅkhyamabyayaṃ, sasaṅkhye ceti ‘‘bhūsiyabhūsatta’’nti imassa visesanaṃ katvā vattabbaṃ. Alaṅkāriyamapekkhāya alaṅkāravatthu ca, tamapekkhāya alaṅkāriyavatthu ca aññamaññaṃ nāma. Tandīpakālaṅkāropi tadatthiyena tannāmako hoti. 318. บัดนี้ ทรงแสดงอัญญมัญญอลังการด้วยบทว่า 'ยหิ' เป็นต้น. ในอลังการใด ความเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเป็นเครื่องประดับ คือความเป็นสิ่งที่ควรประดับและเป็นเครื่องประดับของวัตถุทั้งหลาย เป็นไปแก่กันและกัน โดยปราศจากความเหมือนกันเลย, อลังการนั้นชื่อว่า อัญญมัญญวิภูสนะ. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'สิ่งที่ถูกประดับด้วย เครื่องประดับด้วย ชื่อว่า ภูสิยภูสะ', 'ความเป็นแห่งสิ่งที่ถูกประดับและเครื่องประดับเหล่านั้น ชื่อว่า ภูสิยภูสัตตะ', 'สิ่งอื่นด้วย สิ่งอื่นด้วย ชื่อว่า อัญญมัญญะ'. ในบทว่า 'อัญญมัญญัง' นี้ เป็นอัพยยะที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดและไม่มีพจน์, พึงกล่าวโดยทำบทว่า 'อัญญมัญญัง' นี้ให้เป็นวิเสสนะของบทว่า 'ภูสิยภูสัตตัง' ซึ่งมีพจน์. วัตถุที่เป็นเครื่องประดับเมื่อเทียบกับสิ่งที่ถูกประดับ และวัตถุที่ถูกประดับเมื่อเทียบกับเครื่องประดับนั้น ชื่อว่า อัญญมัญญะ. แม้ทีปกอลังการะนั้น ก็มีชื่อนั้น (อัญญมัญญะ) เพราะมีอรรถนั้น. 319. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā; Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ. วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวา ย่อมได้รับความงามอันยิ่งใหญ่ด้วยพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกพระองค์นั้น, แม้พระมุนีพระองค์นั้น ก็ย่อมได้รับความงามเช่นนั้นด้วยวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวานั้นนั่นเอง. 319. Udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Subodhaṃ. 319. ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า 'พฺยามํสุ' เป็นต้น. เข้าใจง่าย. 319. Idāni udāharati ‘‘byāmaṃsu’’iccādinā. Byāmaṃsumaṇḍalaṃ byāmapabhāmaṇḍalaṃ lokabandhunā tena muninā karaṇabhūtena mahantiṃ mahatiṃ pūjanīyaṃ vā kantiṃ sobhaṃ vindati sevati, sopi muni tena eva byāmaṃsumaṇḍalena tādisiṃ kantiṃ vindatīti. Aññamaññaṃ asadisānaṃ byāmaṃsumaṇḍalamunisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ byāmaṃsumaṇḍalaṃ paṭhamavākye alaṅkāriyaṃ hoti, munipadattho alaṅkāro hoti. Aparavākye ime dve vipallāsena alaṅkāriyaalaṅkārā honti. Aṃsūnaṃ maṇḍalamiti ca, byāmaṃ eva aṃsumaṇḍalamiti ca, loko bandhu asseti ca, sā viya dissatīti ca viggaho. 319. บัดนี้ ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า 'พฺยามํสุ' เป็นต้น. วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวา คือวงแห่งประภาประมาณหนึ่งวา ย่อมได้รับ คือเสพซึ่งความงามอันยิ่งใหญ่ หรืออันควรบูชา ด้วยพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกพระองค์นั้นผู้เป็นเครื่องกระทำ, แม้พระมุนีพระองค์นั้น ก็ย่อมได้รับความงามเช่นนั้นด้วยวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวานั้นนั่นเอง. ในอัญญมัญญอลังการนี้ วัตถุสองอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือที่นับว่าวงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวาและพระมุนี, ในประโยคแรก วงแห่งรัศมีซ่านออกประมาณหนึ่งวาเป็นสิ่งที่ถูกประดับ, อรรถแห่งบทว่ามุนีเป็นเครื่องประดับ. ในประโยคหลัง วัตถุสองอย่างนี้กลับกันเป็นสิ่งที่ถูกประดับและเครื่องประดับ. และมีรูปวิเคราะห์ว่า 'วงแห่งรัศมีทั้งหลาย ชื่อว่า อังสุมณฑละ', 'วงแห่งรัศมีประมาณหนึ่งวานั่นเอง ชื่อว่า พยามังสุมณฑละ', 'โลกเป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์ ชื่อว่า โลกพันธุ', 'ปรากฏเหมือนความงามนั้น ชื่อว่า ตาทิสี'. 320. Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca guṇassa ca; Sahavuttīti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā. การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาและคุณ พึงทราบว่าเป็นสหาวุตติ, ตัวอย่างของสหาวุตตินั้นเป็นดังนี้. 320. Sahavuttiṃ vadati ‘‘kathana’’miccādinā. Subodhaṃ. 320. ท่านกล่าวถึงสหาวุตติด้วยบทว่า ‘‘kathanaṃ’’ เป็นต้น. เข้าใจง่าย. 320. Idāni sahavuttiṃ dasseti ‘‘kathana’’miccādinā. Kriyāya guṇassa cāti dvinnaṃ sahabhāvassa sahattassa kathanaṃ sahavuttīti viññeyyaṃ. Tadudāharaṇaṃ yathā tassa udāharaṇaṃ evaṃ vakkhamānanayena daṭṭhabbanti. Saha saddhiṃ bhavanamiti ca, sahabhāvassa vutti kathanamiti ca, tassa udāharaṇamiti ca viggaho. Sahabhāvo candarasminakhaṃsuādīnaṃ padatthānaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ taṃsahattaṃ yassaṃ kriyāyaṃ guṇe vā bhavatīti sahattaṃ kriyāguṇānaṃ hotīti katvā ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa cā’’ti vuttaṃ. 320. บัดนี้ ท่านแสดงสหาวุตติด้วยบทว่า ‘‘kathanaṃ’’ เป็นต้น. การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกัน คือความมีอยู่ร่วมกันของสองสิ่ง คือกิริยาและคุณ พึงทราบว่าเป็นสหาวุตติ. ตัวอย่างของสหาวุตตินั้น พึงเห็นตามนัยที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทวิเคราะห์ (วิคคหะ) ว่า ‘‘saha saddhiṃ bhavanam’’ (การเป็นไปพร้อมกัน), และ ‘‘sahabhāvassa vutti kathanam’’ (การกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกัน), และ ‘‘tassa udāharaṇam’’ (ตัวอย่างของสิ่งนั้น). ความเป็นไปพร้อมกันแห่งเนื้อความของบททั้งหลาย มีรัศมีพระจันทร์และรัศมีพระนขาเป็นต้น. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นไปพร้อมกันของสิ่งเหล่านั้น ย่อมมีในกิริยาหรือในคุณใด, เพราะเหตุที่ความเป็นไปพร้อมกันย่อมมีแก่กิริยาและคุณทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘kathanaṃ sahabhāvassa kriyāya ca guṇassa ca’’. Kriyāsahavutti กิริยาสหาวุตติ 321. Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃsavo; Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā. รัศมีพระนขาของพระศาสดา ย่อมสว่างไสวพร้อมกับรัศมีพระจันทร์, และพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์ ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์. 321. ‘‘Jalanti’’iccādi. Samanti saha, tassa satthuno mukhacandimā. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha jalanavijambhanānaṃ ubhayasādhāraṇānaṃ kriyānaṃ sahabhāvo vihitoti kriyāsahavutti ayanti. 321. บทว่า ‘‘jalanti’’ เป็นต้น. บทว่า ‘‘samaṃ’’ หมายถึง ‘‘saha’’ (พร้อมกัน), พระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระศาสดาพระองค์นั้น. ที่เหลือเข้าใจง่าย. ในที่นี้ ท่านแสดงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาทั้งสองที่ทั่วไปแก่ทั้งสอง คือการสว่างไสวและการผลิบาน, ฉะนั้น นี้จึงเป็นกิริยาสหาวุตติ. 321. Idāni yathāpaṭiññātaudāharaṇaṃ dasseti ‘‘jalanti’’iccādinā. Satthu satthuno nakhaṃsavo nakhakiraṇā candaraṃsīhi samaṃ jalanti, tammukhacandimā ca candena samaṃ vijambhatīti. Ettha ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtajalanavijambhanakriyānaṃ sahabhāvassa vuttattā esā kriyāsahavutti nāma. Candassa raṃsiyoti ca, nakhānaṃ aṃsavoti ca, tassa satthuno mukhanti ca, tameva candimasadisattā candimāti ca vākyaṃ. Samaṃiti sahapariyāyo nipāto. 321. บัดนี้ ท่านแสดงตัวอย่างตามที่รับรองไว้ด้วยบทว่า ‘‘jalanti’’ เป็นต้น. รัศมีพระนขาของพระศาสดา ย่อมสว่างไสวพร้อมกับรัศมีพระจันทร์, และพระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระองค์ ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์. ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของกิริยาคือการสว่างไสวและการผลิบาน ซึ่งเป็นสาธารณะแก่เนื้อความของบททั้งสอง, ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่ากิริยาสหาวุตติ. ประโยคว่า ‘‘candassa raṃsiyo’’ (รัศมีของพระจันทร์), และ ‘‘nakhānaṃ aṃsavo’’ (รัศมีของพระนขา), และ ‘‘tassa satthuno mukhaṃ’’ (พระพักตร์ของพระศาสดาพระองค์นั้น), และ ‘‘tameva candimasadisattā candimā’’ (พระพักตร์นั้นนั่นเอง เพราะเหมือนพระจันทร์จึงชื่อว่าพระจันทร์). บทว่า ‘‘samaṃ’’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่า ‘‘saha’’. Guṇasahavutti คุณสหาวุตติ 322. Jinodayena malinaṃ, saha dujjanacetasā; Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjanacetasā. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า, บาปย่อมเศร้าหมองพร้อมกับจิตของคนพาล, ทิศทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่องพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ. 322. ‘‘Jinodayena’’ccādi. Jinodayena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā dujjanacetasā saha pāpaṃ malinaṃ kiliṭṭhaṃ, sajjanacetasā saha disā dasavidhāpi suvimalā accantanimmalā suvimalayasomālāvalayitattā sajjanaceto pāpāpagameneti. Ettha malinattassa ca suvimalattassa ñāyasambandhino sahabhāvo vuttoti ayaṃ guṇasahavutti. 322. บทว่า ‘‘jinodayena’’ เป็นต้น. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า ซึ่งเป็นเครื่องกระทำ หรือเป็นเหตุ, บาปย่อมเศร้าหมอง คือมัวหมองพร้อมกับจิตของคนพาล, ทิศทั้ง ๑๐ ย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่อง คือสะอาดหมดจดอย่างยิ่งพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ เพราะจิตของสัตบุรุษถูกประดับด้วยพวงแห่งยศอันบริสุทธิ์ผุดผ่อง และเพราะบาปปราศไป. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ผุดผ่อง ซึ่งมีความสัมพันธ์กันโดยนัย, ฉะนั้น นี้จึงเป็นคุณสหาวุตติ. 322. ‘‘Jino’’iccādi. Jinodayena jitamārassa bhagavato pātubhāvena, karaṇabhūtena hetubhūtena vā pāpaṃ lobhādidhammaṃ dujjanacetasā dujjanānaṃ cittena saha malinaṃ kiliṭṭhaṃ hoti. Imināyeva jinodayena disā dasa disāyo sajjanacetasā saha suvimalā sajjanacetasantānato pāpānaṃ apagamena kittimālāya bhuvanattaye patthaṭattā atinimmalāti ubhayapadatthānaṃ sādhāraṇabhūtamalinabhāvasuvimalabhāvasaṅkhātassa guṇassa sahabhāvassa vuttattā esā guṇasahavutti nāma. Jinassa udayoti ca, dujjanānaṃ cetoti ca, vigataṃ malaṃ etāhiti ca, su atisayena vimalāti ca, santo ca te janā ceti ca, tesaṃ cetoti ca vākyaṃ. 322. บทว่า ‘‘jino’’ เป็นต้น. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า คือการปรากฏขึ้นของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะมาร ซึ่งเป็นเครื่องกระทำ หรือเป็นเหตุ, บาปคือธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมเศร้าหมอง คือมัวหมองพร้อมกับจิตของคนพาล. ด้วยการอุบัติขึ้นของพระชินเจ้านี้เอง ทิศทั้ง ๑๐ ย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่องพร้อมกับจิตของสัตบุรุษ คือสะอาดหมดจดอย่างยิ่ง เพราะบาปปราศไปจากกระแสจิตของสัตบุรุษ และเพราะพวงแห่งเกียรติคุณแผ่ไปในภพทั้งสาม. ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นไปพร้อมกันของคุณที่นับว่าเป็นความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ผุดผ่อง ซึ่งเป็นสาธารณะแก่เนื้อความของบททั้งสอง, ฉะนั้น นี้จึงชื่อว่าคุณสหาวุตติ. ประโยคว่า ‘‘jinassa udayo’’ (การอุบัติขึ้นของพระชินเจ้า), และ ‘‘dujjanānaṃ ceto’’ (จิตของคนพาล), และ ‘‘vigataṃ malaṃ etāhi’’ (มลทินปราศไปจากทิศเหล่านี้), และ ‘‘su atisayena vimalā’’ (บริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างยิ่ง), และ ‘‘santo ca te janā ca’’ (ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษ), และ ‘‘tesaṃ ceto’’ (จิตของชนเหล่านั้น). 323. Virodhīnaṃ padatthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ; Samukkaṃsābhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā. การแสดงความสัมพันธ์กันของเนื้อความของบทที่ขัดแย้งกัน เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ นั่นชื่อว่าวิโรธิตา. 323. Virodhaṃ vibhāveti ‘‘virodhīna’’miccādi. Virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ kriyādīnaṃ yattha vuttivisese saṃsaggassa sannidhino dassanaṃ, kimatthaṃ? Samukkaṃsassa atisayassa abhidhānatthaṃ kathanatthāya, sā ayaṃ virodhitā virodhīti matā. 323. ท่านอธิบายวิโรธะด้วยคำว่า ‘‘virodhīnaṃ’’ เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด มีการแสดงความสัมพันธ์กัน คือความใกล้ชิดกันของกิริยาเป็นต้นที่ขัดแย้งกันและกัน, เพื่ออะไร? เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ คือเพื่อบอกถึงความพิเศษ, การกล่าวนั้นชื่อว่าวิโรธิตา หรือวิโรธี. 323. Idāni virodhālaṅkāraṃ dasseti ‘‘virodhīna’’miccādinā. Yattha uttivisese samukkaṃsābhidhānatthaṃ vaṇṇanīyavatthugataadhikakathanāya virodhīnaṃ aññamaññaviruddhānaṃ padatthānaṃ kriyāguṇādīnaṃ saṃsaggadassanaṃ sanniṭṭhānadassanaṃ sambandhadassanaṃ hoti, sā ayaṃ utti virodhitāti matāti. Virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthīti ca, saṃsaggassa sambandhassa dassanamiti ca, samukkaṃsassa adhikassa abhidhānanti ca, virodhīnaṃ bhāvo asaṅgahitoti ca vākyaṃ. Virodhitādīpakavutti tadatthena tannāmikā hoti. 323. บัดนี้ ท่านแสดงวิโรธาลังการด้วยคำว่า ‘‘virodhīnaṃ’’ เป็นต้น. ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ คือเพื่อกล่าวถึงความพิเศษที่มีอยู่ในวัตถุที่พึงพรรณนา มีการแสดงความสัมพันธ์กัน คือการเห็นความใกล้ชิด การเห็นความเกี่ยวข้อง ของเนื้อความของบทที่ขัดแย้งกันและกัน คือกิริยาและคุณเป็นต้น, การกล่าวนั้นชื่อว่าวิโรธิตา. ประโยคว่า ‘‘virodho etesaṃ guṇādīnaṃ atthi’’ (ความขัดแย้งมีอยู่ในคุณเป็นต้นเหล่านี้), และ ‘‘saṃsaggassa sambandhassa dassanaṃ’’ (การแสดงความสัมพันธ์กัน), และ ‘‘samukkaṃsassa adhikassa abhidhānaṃ’’ (การกล่าวถึงความยิ่งใหญ่), และ ‘‘virodhīnaṃ bhāvo’’ (ภาวะแห่งสิ่งที่ขัดแย้งกัน). คำกล่าวที่แสดงวิโรธิตา ย่อมมีชื่อตามอรรถนั้น. 324. Guṇā sabhāvamadhurā, api lokekabandhuno; Sevitā pāpasevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ. คุณทั้งหลายมีสภาพอันอ่อนหวาน แม้ของพระโลกนาถผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนเหล่านั้นเศร้าหมอง. 324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādi. Lokekabandhuno lokanāthassa sabhāvamadhurā sādhujanasampīṇanekacāturā api guṇā arahantatādayo sevitā pāpasevīhi tesaṃ pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti dosaduṭṭhāpādanavasenāvikaronti ‘‘tādiso guṇātisayo tassā’’ti. Ettha guṇānaṃ sabhāvamadhurānaṃ pītivisesuppādanayoggānaṃ sampadūsanena saha virodhoti daṭṭhabbaṃ. 324. ท่านยกตัวอย่างด้วยคำว่า ‘‘guṇā’’ เป็นต้น. คุณทั้งหลายมีอรหัตตผลเป็นต้น แม้มีสภาพอันอ่อนหวาน คือมีความฉลาดหลายประการในการทำให้สาธุชนยินดี ของพระโลกนาถผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนผู้ประพฤติชั่วเหล่านั้นเศร้าหมอง คือทำให้ขุ่นมัวด้วยอำนาจแห่งการทำให้เกิดความประทุษร้ายคือโทษว่า ‘‘คุณพิเศษเช่นนั้นมีแก่ผู้นั้น’’. ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีความขัดแย้งกันระหว่างความเศร้าหมองกับเหล่าคุณที่มีสภาพอันอ่อนหวาน ซึ่งควรแก่การยังปีติพิเศษให้เกิดขึ้น. 324. Udāharati ‘‘guṇā’’iccādinā. Lokekabandhuno buddhassa guṇā arahattādayo sabhāvamadhurā api pakatimadhurā api sevitā pāpasevīhi sevitā samānā pāpasevīnaṃ mānasaṃ sampadūsenti atisayena kopentīti. Evaṃ hīnādhimuttikehi sahitumasakkuṇeyyo tassa guṇātisayo vattati. Nanu sabhāvamadhuro guṇo pītiṃ vinā sampadūsanaṃ na kareyya, sampadūsanampi tādisasabhāvamadhuraṃ vinā na bhaveyyāti aññoññaviruddhānamesaṃ madhuraguṇasampadūsanakriyānaṃ saṃsaggaguṇādhikadassanatthanti lakkhaṇena yojetabbaṃ. Apisaddo virodhatthe vattate. Sabhāvena madhurāti ca, eko ca so bandhu cāti ca, lokassa ekabandhūti ca, pāpaṃ sevanti sīlenāti ca vākyaṃ. 324. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “คุณา” เป็นต้น คุณทั้งหลายมีอรหัตตคุณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าผู้เป็นญาติผู้เดียวในโลก แม้มีสภาพอันอ่อนหวาน คือ แม้มีปกติอันอ่อนหวาน เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจของคนผู้ประพฤติชั่วเหล่านั้นเศร้าหมอง คือ ทำให้โกรธอย่างยิ่ง คุณพิเศษของพระองค์ย่อมเป็นไปอย่างที่คนมีอัธยาศัยต่ำไม่สามารถจะทนอยู่ได้ ก็คุณที่มีสภาพอันอ่อนหวานจะไม่ทำให้เศร้าหมองได้หากปราศจากปีติ และการทำให้เศร้าหมองก็จะไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากคุณที่มีสภาพอันอ่อนหวานเช่นนั้น ดังนั้น พึงประกอบด้วยลักษณะว่า “เพื่อแสดงความพิเศษแห่งคุณที่สัมพันธ์กันของกิริยาคือคุณอันอ่อนหวานและการทำให้เศร้าหมองเหล่านี้ที่ขัดแย้งกันและกัน” อปิศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งความขัดแย้ง และประโยคว่า “อ่อนหวานโดยสภาพ” และ “เป็นญาติผู้เดียว” และ “เป็นญาติผู้เดียวของโลก” และ “ประพฤติบาปโดยปกติ”. 325. Yassa kassaci dānena, yassa kassaci vatthuno; Visiṭṭhassa ya’mādānaṃ, parivuttīti sā matā. ด้วยการให้วัตถุใดวัตถุหนึ่งแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง การรับเอาซึ่งสิ่งที่ประเสริฐใด นั่นชื่อว่าปริวุตติ. 325. Parivuttiṃ pavatteti ‘‘yassa’’iccādinā. Yassa kassacīti paṭiggāhakaṃ dasseti. Visiṭṭhassa yaṃ ādānanti sambandho. Sesaṃ subodhaṃ. 325. แสดงปริวุตติด้วยคำว่า “ยัสสะ” เป็นต้น คำว่า “ยัสสะ กัสสจิ” แสดงถึงผู้รับ ความสัมพันธ์คือ “การรับเอาซึ่งสิ่งที่ประเสริฐใด” ที่เหลือเข้าใจง่าย. 325. Idāni parivuttiṃ dasseti ‘‘yassa kassaci’’ccādinā. Yassa kassaci vatthuno khuddakavatthuno yassa kassaci paṭiggāhakassa dānena hetubhūtena visiṭṭhassa uttamavatthuno yaṃ ādānaṃ gahaṇaṃ atthi, sā parivuttīti matāti. Dānaggahaṇaparivuttattā parivutti nāma. 325. บัดนี้ แสดงปริวุตติด้วยคำว่า “ยัสสะ กัสสจิ” เป็นต้น การรับเอา คือ การถือเอาซึ่งวัตถุอันประเสริฐ คือ วัตถุอันสูงสุดใด มีอยู่ ด้วยการให้วัตถุใดวัตถุหนึ่ง คือ วัตถุเล็กน้อยแก่ผู้รับผู้ใดผู้หนึ่งเป็นเหตุ นั่นชื่อว่าปริวุตติ ชื่อว่าปริวุตติเพราะมีการแลกเปลี่ยนการให้และการรับ. 326. Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ; Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī. ในกาลก่อน พระมุนีได้ประทานดวงตาเป็นต้นอันน่าพึงใจแก่ผู้อื่นแล้ว บัดนี้พระมุนีได้บรรลุซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณ. 326. Udāharati ‘‘purā’’iccādi. Subodhaṃ. Ettha nayanādidānena sabbaññutāsiriyā ādānanti parivutti ayaṃ. 326. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปุรา” เป็นต้น เข้าใจง่าย ในที่นี้ การรับเอาซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณด้วยการให้ดวงตาเป็นต้นนี้ คือ ปริวุตติ. 326. Idāni udāharati ‘‘purā’’iccādinā. Muninā purā pubbe paresaṃ manuññaṃ nayanādikaṃ datvāna idāni sabbaññutāsirī sabbaññutāsaṅkhātā anaññasādhāraṇā sirī samanupattāti. Iha yassa dinnaṃ tato eva gahaṇe parivuttisaddassa niruḷhattā nayanādīnaṃ dānena sabbaññutāsiriyā ādānato, dānābhāve ādānābhāvato ca paṭiggāhakajane avijjamānepi sabbaññutā vijjamānattena parikappitāti parivutti hoti. Teneva daṇḍiyaṃ– 326. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “ปุรา” เป็นต้น พระมุนีได้ประทานดวงตาเป็นต้นอันน่าพึงใจแก่ผู้อื่นในกาลก่อนแล้ว บัดนี้ได้บรรลุซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณ คือ สิริอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นที่ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ ในที่นี้ เพราะปริวุตติศัพท์เป็นที่รู้จักกันในการรับเอาจากผู้ที่ให้สิ่งนั้นเอง และเพราะการรับเอาซึ่งสิริแห่งสัพพัญญุตญาณด้วยการให้ดวงตาเป็นต้น และเพราะเมื่อไม่มีการให้ก็ไม่มีการรับ และแม้สัพพัญญุตญาณจะไม่มีอยู่ในผู้รับ ก็ยังถูกสมมติว่ามีอยู่ ปริวุตติจึงเกิดขึ้น ด้วยเหตุนั้น ดัณฑิยะจึงกล่าวว่า– ‘‘Satthappaharaṇaṃ datvā, bhujena tava rājunaṃ; Ciraṃ citābhaṭo tesaṃ, yaso kumudapaṇḍaro’’ti. “พระองค์ได้ประทานการประหารด้วยศาสตราแก่พระราชาเหล่านั้นด้วยพระพาหาของพระองค์ แล้วได้นำมาซึ่งยศอันขาวดุจดอกบัวที่สะสมมานานของพระราชาเหล่านั้น”. Imasmiṃ udāharaṇe paccatthikānaṃ āyudhappahāraṃ datvā tava bāhunā tesaṃ rājūnaṃ ciraṃ rāsikato keravanimmalo yaso ābhaṭoti. Dadāti kammayuttato eva ādānaṃ dassetvā parivuttiphuṭā katā. Nayanāni ādīni yassa uttamaṅgādinoti ca, sabbaṃ jānātīti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. ในตัวอย่างนี้ ได้ประทานการประหารด้วยอาวุธแก่ศัตรูด้วยพระพาหาของพระองค์ แล้วได้นำมาซึ่งยศอันบริสุทธิ์ดุจดอกบัวที่สะสมมานานของพระราชาเหล่านั้น การแสดงการรับเอาจากผู้ให้โดยตรง ทำให้ปริวุตติชัดเจน และประโยคว่า “ดวงตาเป็นต้นซึ่งมีอวัยวะสูงสุดเป็นต้น” และ “รู้ทุกสิ่ง” และ “ภาวะของสิ่งนั้น”. 327. Kiñci disvāna viññātā, Paṭipajjati taṃsamaṃ; Saṃsayāpagataṃ vatthuṃ, Yattha so’yaṃ bhamo mato. ผู้รู้เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้ว ย่อมเข้าใจสิ่งนั้นว่าเหมือนกัน ซึ่งวัตถุที่ปราศจากความสงสัย ในที่ใด นั่นชื่อว่าภมะ. 327. Bhamaṃ sambhāveti ‘‘kiñcī’’tiādinā. Viññātā puriso kiñci disvā ujjalanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ tassa pure dissamānassa padatthassa sadisamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ asannidhiṃ katvā paṭipajjati jānāti yattha visese, sāyaṃ bhamo mato. 327. อธิบายภมะด้วยคำว่า “กิญจิ” เป็นต้น บุรุษผู้รู้เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือ เห็นการส่องแสงเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าใจ คือ รู้ซึ่งวัตถุอื่นที่เหมือนกับบทและอรรถที่ปรากฏอยู่ก่อนหน้านั้น โดยทำให้วัตถุนั้นปราศจากความสงสัย คือ ทำให้ความสงสัยไม่ปรากฏ ในลักษณะพิเศษใด นั่นชื่อว่าภมะ. 327. Idāni bhamālaṅkāraṃ dasseti ‘‘kiñci’’iccādinā. Yattha uttivisese viññātā avabodhakārako kiñci disāvilocanādikaṃ disvāna taṃsamaṃ vatthuṃ tena dissamānavatthunā tulyamaññaṃ vatthuṃ saṃsayāpagataṃ nissaṃsayaṃ katvā paṭipajjati jānāti, so ayaṃ alaṅkāro bhamoti matoti. Tena tassa vā samanti ca, saṃsayo apagato etasmāti ca, bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnanti ca viggaho. Saṃsayāpagatanti kriyāvisesanaṃ. 327. บัดนี้ แสดงภมาลังการด้วยคำว่า “กิญจิ” เป็นต้น ในลักษณะการกล่าวพิเศษใด ผู้รู้ คือ ผู้กระทำให้รู้ เห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือ การมองดูทิศเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าใจ คือ รู้ซึ่งวัตถุอื่นที่เหมือนกับวัตถุที่ปรากฏนั้น โดยทำให้วัตถุนั้นปราศจากความสงสัย คือ ไม่มีข้อสงสัย อลังการนี้ชื่อว่าภมะ และวิเคราะห์ว่า “เหมือนกับสิ่งนั้น” และ “ความสงสัยหมดไปจากสิ่งนี้” และ “การหลงผิด คือ ความไม่ตั้งมั่นของวัตถุทั้งหลาย” คำว่า “สังสยาปคตัง” เป็นกิริยาวิเสสนะ. 328. Samaṃ disāsu’jjalāsu, jinapādanakhaṃsunā; Passantā abhinandanti, candātapamanā janā. เมื่อทิศทั้งหลายสว่างไสวพร้อมกัน ด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้า ชนทั้งหลายผู้เห็นแล้วย่อมยินดี ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์. 328. Udāharati ‘‘sama’’miccādi. Jinassa pādesu nakhaṃsunā disāsu sabbāsu samaṃ ekato ujjalāsu sajotīsu tā ujjalā disā passantā janā, candātapoti mano yesaṃ te tathāvidhā. Abhinandanti santussantīti. 328. ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สมัง” เป็นต้น ชนทั้งหลายผู้เห็นทิศที่สว่างไสวเหล่านั้น เมื่อทิศทั้งหลายสว่างไสวพร้อมกัน คือ สว่างไสวเป็นอันเดียวกันในทิศทั้งปวงด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้า ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์ คือ ผู้มีใจเป็นเช่นนั้น ย่อมยินดี คือ ย่อมพอใจ. 328. Idāni udāharati ‘‘sama’’miccādinā. Jinapādanakhaṃsunā karaṇabhūtena disāsu dasasu samaṃ ekakkhaṇe ujjalāsu tā ujjalā disā passantā janā candātapamanā candātapoti pavattacittā abhinandantīti. Vijjamānanakhamarīciyaṃ buddhimakatvā candātape buddhiyā pavattāpanato bhamo nāma. Samanti asaṅkhyaṃ. Candātapoiti mano yesanti vākyaṃ. 328. บัดนี้ ยกตัวอย่างด้วยคำว่า “สมัง” เป็นต้น ชนทั้งหลายผู้เห็นทิศที่สว่างไสวเหล่านั้น เมื่อทิศทั้งสิบสว่างไสวพร้อมกันในขณะเดียวกันด้วยแสงเล็บพระบาทของพระชินเจ้าซึ่งเป็นเหตุ ย่อมยินดี ผู้มีใจสำคัญว่าแสงจันทร์ คือ ผู้มีจิตดำเนินไปว่าแสงจันทร์ ชื่อว่าภมะ เพราะไม่ทำความสำคัญในแสงเล็บที่ปรากฏอยู่ แต่กลับดำเนินจิตไปในแสงจันทร์ คำว่า “สมัง” คือ จำนวนนับไม่ได้ ประโยคว่า “ใจของชนเหล่าใดสำคัญว่าแสงจันทร์”. 329. Pavuccate yaṃ nāmādi, Kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ; Yena kenaci vaṇṇena, Bhāvonāmā’ya’mīrito. นามเป็นต้นใดที่ถูกกล่าว เป็นเครื่องให้รู้ถึงความหมายของกวี ด้วยลักษณะใดลักษณะหนึ่ง นั่นชื่อว่าภาวะที่ถูกกล่าวแล้ว. 329. Bhāvaṃ bhāveti ‘‘pavuccate’’ccādinā. Kavīnaṃ bhāvo adhippāyo, taṃ bodhetīti bhāvabodhanaṃ yaṃ nāmādi. Ādisaddena visesanavākyānaṃ gahaṇaṃ. Yena kenaci nisedhanarūpena ākārena pavuccate, ayaṃ bhāvo nāma īritoti. 329. อธิบายภาวะด้วยคำว่า “ปวุจจเต” เป็นต้น นามเป็นต้นใดเป็นเครื่องให้รู้ถึงความหมาย คือ ความประสงค์ของกวี ด้วยอทิศัพท์ ย่อมมีการถือเอาวิเสสนวากยะทั้งหลาย นามเป็นต้นนั้นถูกกล่าวด้วยลักษณะใดลักษณะหนึ่งที่เป็นรูปปฏิเสธ ภาวะนี้ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. 329. Idāni bhāvālaṅkāraṃ dasseti ‘‘pavuccate’’ iccādinā. Kavīnaṃ vattūnaṃ bhāvabodhanaṃ adhippāyapakāsakaṃ yaṃ nāmādi nāmapadavisesanapadādi yena kenaci vaṇṇena ākārena sāgarādiatthantaraṃ paṭisedhetvā vā no vā pavuccate, ayaṃ bhāvo nāmāti īritoti. Nāmaṃ ādi yassa visesanavākyadvayasseti ca, bhāvaṃ bodhetīti ca vākyaṃ. Kavīnaṃ adhippāyasaṅkhātabhāvapakāsako uttiviseso tadatthena bhāvo nāma, tassa nissayabhūtaṃ nāmādipadasantānaṃ iha nissitopacārena bhāvo nāmāti īritaṃ. 329. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงภาวาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "pavuccate" เป็นต้น. คำใดมีนามศัพท์เป็นต้น คือนามบทและวิเสสนบทเป็นต้น อันแสดงความประสงค์คือการให้รู้สภาวะของสิ่งที่จะกล่าวของกวีทั้งหลาย อันท่านกล่าวไว้ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยปฏิเสธเนื้อความอื่นมีมหาสมุทรเป็นต้นก็ตาม หรือไม่ปฏิเสธก็ตาม นี้ท่านเรียกว่า ภาวะ. บทว่า "nāmādi" คือประโยควิเสสนะ ๒ ประโยคที่มีนามเป็นต้น และบทว่า "bhāvaṃ bodheti" (ให้รู้สภาวะ). คำพูดพิเศษที่แสดงสภาวะอันกล่าวคือความประสงค์ของกวีทั้งหลาย ชื่อว่า ภาวะ โดยอรรถนั้น, ส่วนกลุ่มแห่งบทมีนามเป็นต้นอันเป็นที่อาศัยของภาวะนั้น ท่านเรียกว่า ภาวะ ในที่นี้ โดยนัยแห่งนิสสิตูปจาร. 330. Nanu teye’va santā no, Sāgarā na kulācalā; Manampi mariyādaṃ ye, Saṃvaṭṭepi jahanti no. ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละ (คือมหาสมุทรและภูเขาที่แท้จริง) มิใช่หรือ? มหาสมุทร (ทั่วไป) ไม่ใช่, ภูเขาประธาน (ทั่วไป) ก็ไม่ใช่; เพราะท่านผู้สงบเหล่าใด แม้ในกาลพินาศ (แห่งโลก) ก็ไม่ละทิ้งขอบเขตแม้เพียงเล็กน้อย. 330. Udāharati ‘‘nanu’’ccādi. Manampīti īsakampi. Mariyādanti attano ācārasīmaṃ, saṃvaṭṭepi palayakālepi. Sesaṃ subodhaṃ. Ettha na ime pakatisamuddādayo samuddādayo honti, ye palayakāle attano velānullaṅghanasaṅkhātaṃ acalattasaṅkhātañca mariyādaṃ pariccajanti. Kiñcarahi santā evete samuddādayo, ye yadi palayakālepi samāpateyyuṃ, tadāpi attano mariyādaṃ na muñcanti. Koci vipattiṃ patto niratisayaṃ dhīrattamattanovabodhetīti aññanisedhena kathitaṃ nāmaṃ kavisabhāvaṃ yathāvuttaṃ bodhetīti bhāvoyamiti. 330. (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "nanu" เป็นต้น. บทว่า "manampi" คือ แม้เพียงเล็กน้อย. บทว่า "mariyādaṃ" คือ ขอบเขตแห่งอาจาระของตน. บทว่า "saṃvaṭṭepi" คือ แม้ในกาลพินาศ. เนื้อความที่เหลือเข้าใจง่าย. ในที่นี้ มหาสมุทรเป็นต้นตามปกติเหล่านี้ ไม่ชื่อว่าเป็นมหาสมุทรเป็นต้น เพราะมหาสมุทรเป็นต้นเหล่านั้นย่อมละทิ้งขอบเขตอันกล่าวคือการไม่ล่วงฝั่งและขอบเขตอันกล่าวคือความไม่หวั่นไหวในกาลพินาศ. แต่ว่า ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละเป็นมหาสมุทรเป็นต้น เพราะหากว่าแม้กาลพินาศจะมาถึง ท่านเหล่านั้นก็ไม่ละทิ้งขอบเขตของตน. ชื่อ (นาม) ที่กล่าวด้วยการปฏิเสธสิ่งอื่นว่า 'ใครคนหนึ่งเมื่อประสบวิบัติ ย่อมแสดงความกล้าหาญอันยอดเยี่ยมของตน' ย่อมให้รู้สภาวะของกวีตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น นี้จึงเป็นภาวาลังการ. 330. Idāni udāharati ‘‘nanu’’ccādinā. Sāgarā saṃvaṭṭakāle tīramariyādaṃ atikkamentā pakatisamuddā sāgarā na bhavanti. Kulācalā tādisakāle acalasaṅkhātamariyādamatikkamentā satta kulapabbatā kulācalā nāma na bhavanti. Kiñcarahi sāgarādayo. Ye sādhavo saṃvaṭṭepi sabbavatthuvināsakakappavināsakālepi mariyādaṃ attano ācāramariyādaṃ manampi īsakampi no jahanti. Santā eva te sāgarādayo nāma honti nanūti. Koci byasanaṃ patto attano anaññasādhāraṇaṃ dhīrattaṃ pakāsetīti iha sāgarādiatthantarapaṭisedharūpena dassitasāgarādinā vattuno akampanādhippāyaṃ avabodhetīti ayaṃ bhāvālaṅkāro nāma. Mananti appakālavācakamasaṅkhyaṃ. Apīti sambhāvane. 330. บัดนี้ (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "nanu" เป็นต้น. มหาสมุทรตามปกติที่ล่วงขอบเขตคือฝั่งในกาลพินาศ ไม่ชื่อว่าเป็นมหาสมุทร (ที่แท้จริง). ภูเขาประธานทั้ง ๗ ที่ล่วงขอบเขตอันกล่าวคือความไม่หวั่นไหวในกาลเช่นนั้น ไม่ชื่อว่าเป็นภูเขาประธาน (ที่แท้จริง). ก็มหาสมุทรเป็นต้น (ที่แท้จริง) คือใครเล่า? คือเหล่าสัตบุรุษผู้ไม่ละทิ้งขอบเขตคืออาจารมริยาทของตนแม้เพียงเล็กน้อย แม้ในกาลพินาศอันเป็นกาลทำลายกัปที่ทำลายสรรพสิ่ง. ท่านผู้สงบเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นมหาสมุทรเป็นต้น มิใช่หรือ? ในที่นี้ (กวี) แสดงความประสงค์คือความไม่หวั่นไหวของสิ่งที่กล่าว ด้วยมหาสมุทรเป็นต้นที่แสดงโดยรูปของการปฏิเสธเนื้อความอื่นมีมหาสมุทรเป็นต้นว่า 'ใครคนหนึ่งเมื่อประสบความพินาศ ย่อมประกาศความกล้าหาญอันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นของตน' เพราะฉะนั้น นี้จึงชื่อว่า ภาวาลังการ. บทว่า "manaṃ" เป็นอสังขยาบอกกาลเพียงเล็กน้อย. บทว่า "api" ใช้ในอรรถสัมภาวนะ. 331. Aṅgaṅgībhāvā sadisa-balabhāvā ca bandhane; Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ missanti pavuccati. ความระคนกันแห่งอลังการทั้งหลายใด ในการประพันธ์ (บทกวี) เพราะภาวะที่เป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก (อังคอังคีภาวะ) และเพราะภาวะที่มีกำลังเสมอกัน ความระคนกันนั้น ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ. 331. Missaṃ dasseti ‘‘aṅga’’iccādinā. Aṅgamupakārakaṃ, aṅgī upakāriyaṃ, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvo sādhiyasādhanattaṃ, tato ca. Sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te, tesaṃ bhāvo aṅgaṅgibhāvamantarena appadhānabhāvenāvaṭṭhānaṃ tato ca hetuto. Bandhane visaye, yo alaṅkatīnaṃ saṃsaggo ekattha sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccati. 331. (พระอาจารย์) แสดงมิสสาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "aṅga" เป็นต้น. บทว่า "aṅga" คือ สิ่งที่ช่วยอุปการะ (ส่วนประกอบ), บทว่า "aṅgī" คือ สิ่งที่รับอุปการะ (ส่วนหลัก), ภาวะของสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่า อังคอังคีภาวะ คือความเป็นเหตุและผล (สาธยสาธนภาวะ), และเพราะเหตุนั้น. อลังการเหล่าใดมีกำลังเสมอกัน ภาวะของอลังการเหล่านั้น (ชื่อว่า สทิสพลภาวะ) คือการตั้งอยู่โดยความเป็นส่วนไม่สำคัญ (เท่ากัน) โดยปราศจากอังคอังคีภาวะ และเพราะเหตุนั้น. ความระคนกัน คือการมาอยู่รวมกันในที่เดียวกันแห่งอลังการทั้งหลาย ในวิสัยแห่งการประพันธ์ ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ. 331. Idāni missālaṅkāraṃ dasseti ‘‘aṅgaṅgī’’ccādinā. Aṅgaṅgībhāvā upakārakaupakāriyasaṅkhātapaṭipādakapaṭipādanīyasabhāvena hetubhūtena sadisabalabhāvā ca sādhiyasādhanabhāvaṃ vinā samānabalavantabhāvena ca bandhane pajjādibandhanavisaye alaṅkatīnaṃ alaṅkārānaṃ yo saṃsaggo sannidhānaṃ, taṃ missanti pavuccatīti. Aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthīti ca, aṅgañca aṅgī ceti ca, tesaṃ bhāvo sādhiyasādhanasaṅkhāto sambandhoti ca, sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānamiti ca, tesaṃ bhāvo aññamaññanirapekkhatāti ca, missanaṃ missībhavanamiti ca vākyaṃ. 331. บัดนี้ (พระอาจารย์) แสดงมิสสาลังการด้วยคำเริ่มต้นว่า "aṅgaṅgī" เป็นต้น. ความระคนกัน คือการมาอยู่รวมกันแห่งอลังการทั้งหลาย ในวิสัยแห่งการประพันธ์มีฉันท์เป็นต้น เพราะภาวะที่เป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก อันกล่าวคือสภาวะที่เป็นผู้แสดงและผู้ถูกแสดงซึ่งนับว่าเป็นเหตุ และเพราะภาวะที่มีกำลังเสมอกัน คือภาวะที่มีกำลังเท่ากันโดยปราศจากความเป็นเหตุและผล (สาธยสาธนภาวะ) ท่านเรียกว่า มิสสาลังการ. ประโยคว่า "aṅgaṃ sādhanaṃ assa sādhiyassa atthi" (ส่วนประกอบคือเหตุมีอยู่แก่ส่วนหลักคือผล), และ "aṅgañca aṅgī ca" (ส่วนประกอบและส่วนหลัก), ภาวะของสิ่งเหล่านั้นคือความสัมพันธ์ที่เรียกว่าความเป็นเหตุและผล, และ "sadisaṃ balaṃ yesamalaṅkārānaṃ" (อลังการเหล่าใดมีกำลังเสมอกัน), ภาวะของอลังการเหล่านั้นคือความไม่เพิกเฉยต่อกันและกัน, และ "missanaṃ" คือการระคนกัน. Aṅgaṅgibhāvamissa อังคอังคีภาวมิสสะ (มิสสาลังการที่มีภาวะเป็นส่วนประกอบและส่วนหลัก) 332. Pasatthā munino pāda-nakharaṃsimahānadī; Aho gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane. มหานทีคือรัศมีแห่งพระนขาที่พระบาทของพระมุนี อันเป็นที่สรรเสริญ, อัศจรรย์จริง! แม้ชนเหล่านั้นจะจมลงอย่างลึกซึ้ง (ในมหานทีนั้น) ก็ยังได้รับความสุขอยู่นั่นเอง. 332. Udāharati ‘‘pasatthā muni’’ccādi. Munino pādesu nakhā tesaṃ raṃsi eva mahānadīsadisattā mahānadī, sā pasatthā acchariyappattisabbhāvato gāḷhamaccantaṃ nimuggepi te jane sukhayatyeva, aho acchariyaṃ yato sesanadīvidhuraṃ. ‘‘Ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayatī’’ti ettha ‘‘nimuggepī’’ti samādhino sādhiyattenaṅgitāyāvaṭṭhitassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakaṃ sādhanattenaṅgatāyāvaṭṭhitanti missamidamalaṅkaraṇaṃ. 332. (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "pasatthā muni" เป็นต้น. เล็บทั้งหลายที่พระบาทของพระมุนี รัศมีของเล็บเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่ามหานที เพราะความที่คล้ายกับมหานที, มหานทีนั้นอันเป็นที่สรรเสริญเพราะมีความเป็นไปที่น่าอัศจรรย์ ย่อมยังชนเหล่านั้นให้มีความสุขนั่นเอง แม้จะจมลงอย่างยิ่ง, คำว่า "aho" คือ น่าอัศจรรย์ เพราะต่างจากแม่น้ำที่เหลือ. ในคำว่า "ayaṃ attani gāḷhaṃ nimuggepi sukhayati" นี้ สมาธิอลังการว่า "nimuggepi" ตั้งอยู่ในฐานะเป็นส่วนหลัก (อังคี) โดยความเป็นผล (สาธยะ), ส่วนรูปกอลังการว่า "pādanakharaṃsimahānadī" ตั้งอยู่ในฐานะเป็นส่วนประกอบ (อังคะ) โดยความเป็นเหตุ (สาธนะ), อลังการนี้จึงเป็นมิสสาลังการ. 332. Idāni udāharati ‘‘pasatthā’’ iccādinā. Munino pasatthā acchariyattā pasaṃsanīyā pādanakharaṃsimahānadī caraṇanakhakiraṇasaṅkhātamahāgaṅgā gāḷhaṃ atisayena nimuggepi te jane sādhusappurise sukhayati eva sukhite kato eva. Aho acchariyaṃ sesanadīnamesā pavatti viruddhāti. Ettha sādhanīyabhāvena aṅgino ‘‘nimugge’’ti samādhialaṅkārassa ‘‘pādanakharaṃsimahānadī’’ti rūpakālaṅkāro sādhanabhāvena aṅganti katvā aṅgāaṅgībhāvena imesaṃ alaṅkārānaṃ missitā. Pādesu nakhāti ca, tesaṃ raṃsīti ca, mahatī ca sā nadī ceti ca, mahānadī viya mahānadī pādanakharaṃsiyo eva mahānadīti ca vākyaṃ. Gāḷhanti kriyāvisesanaṃ. Gāḷhaṃ nimujjanaṃ ye akaṃsu, tepīti yojanā. Sukhasamaṅgino janā sukhite sukhe karotīti vākyaṃ. 332. บัดนี้ (พระอาจารย์) ยกตัวอย่างด้วยคำเริ่มต้นว่า "pasatthā" เป็นต้น. มหานทีคือรัศมีแห่งพระนขาที่พระบาทของพระมุนี อันเป็นที่สรรเสริญคือควรชมเชยเพราะความน่าอัศจรรย์ คือแม่น้ำใหญ่ที่กล่าวคือรัศมีแห่งเล็บพระบาท ย่อมยังชนเหล่านั้นคือเหล่าสัตบุรุษให้มีความสุขนั่นเอง คือทำให้เป็นผู้มีความสุข แม้จะจมลงอย่างยิ่ง. คำว่า "aho" คือ น่าอัศจรรย์ เพราะความเป็นไปนี้ขัดกับแม่น้ำที่เหลือ. ในที่นี้ สมาธิอลังการว่า "nimugge" เป็นส่วนหลัก (อังคี) โดยความเป็นสิ่งที่ควรบรรลุ (สาธนียะ), ส่วนรูปกอลังการว่า "pādanakharaṃsimahānadī" เป็นส่วนประกอบ (อังคะ) โดยความเป็นเหตุ (สาธนะ), อลังการเหล่านี้จึงระคนกันโดยอังคอังคีภาวะ. ประโยคว่า "pādesu nakhā" (เล็บที่พระบาท), และ "tesaṃ raṃsi" (รัศมีของเล็บเหล่านั้น), และ "mahatī ca sā nadī ca" (แม่น้ำนั้นใหญ่ด้วย), และ "mahānadī viya mahānadī" (เหมือนแม่น้ำใหญ่), รัศมีแห่งเล็บพระบาทนั่นแหละเป็นมหานที. บทว่า "gāḷhaṃ" เป็นกริยาวิเสสนะ. การประกอบความว่า "tepi" คือ ชนเหล่าใดได้ทำการจมลงอย่างลึกซึ้ง. ประโยคว่า "sukhasamaṅgino janā" คือ ชนผู้ประกอบด้วยความสุข ย่อมทำให้เป็นผู้มีความสุขในความสุข. Sadisabalabhāvamissa สทิสพลภาวมิสสะ (มิสสาลังการที่มีภาวะแห่งกำลังเสมอกัน) 333. Veso sabhāvamadhuro, rūpaṃ nettarasāyanaṃ; Madhūvamunino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ. พระวรกายมีสภาวะอันงดงาม, พระรูปเป็นยาบำรุงนัยน์ตา, พระวาจาของพระมุนีเหมือนน้ำผึ้ง, ย่อมไม่ยังชนคนไหนให้เอิบอิ่มยินดีเล่า? (ย่อมยังชนทุกคนให้เอิบอิ่มยินดี). 333. ‘‘Veso’’iccādi subodhaṃ. Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti. 333. บทว่า "เวโส" เป็นต้น เข้าใจได้ง่าย. ส่วนข้อนี้เป็นกำลังที่เสมอกันของสมาธิรูปกะและอุปมาที่ผสมกัน. 333. ‘‘Veso’’iccādi. Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti. ‘‘Sabhāvamadhuro’’ti samādhialaṅkāro ca, ‘‘nettarasāyana’’nti rūpakālaṅkāro ca, ‘‘madhūvā’’ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti. Sabhāvena madhuroti ca, rasīyati assādīyatīti ca, raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ, rasavatthu. Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ, nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ. 333. บทว่า "เวโส" เป็นต้น. เพศ (พระวรกาย) ที่หวานโดยสภาวะ คือหวานโดยปกติ และพุทธเพศที่เป็นอสาธารณะของพระชินเจ้า และรูปที่เป็นยาบำรุงนัยน์ตา คือรูปที่ถึงพร้อมด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ และพระดำรัสคือวาจาที่เหมือนน้ำผึ้งโดยความหวาน ย่อมไม่ยังบุคคลใดให้เอิบอิ่มเล่า. บทว่า "สภาวมธุโร" เป็นสมาธิอลังการ, บทว่า "เนตตรสายน์" เป็นรูปกอลังการ และบทว่า "มธูว" เป็นอุปมาอลังการ อลังการทั้ง ๓ นี้ มีกำลังเสมอกันในการทำให้เอิบอิ่ม เพราะไม่ต้องอาศัยกันและกัน จึงมีการผสมกันของอลังการเหล่านี้. วิเคราะห์ว่า หวานโดยสภาวะ ชื่อว่า สภาวมธุระ. อีกอย่างหนึ่ง รสที่บุคคลย่อมยินดี คือย่อมเสวย ชื่อว่า รส, การไปคือความเป็นไปแห่งรสนั้น มีอยู่ในสิ่งนั้น เหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รสายนะ (ยาบำรุง), หมายถึง วัตถุที่เป็นรส. รูปเปรียบเหมือนยาบำรุง ชื่อว่า รสายนะ, ยาบำรุงแห่งนัยน์ตาทั้งหลาย ชื่อว่า เนตตรสายนะ. 334. Āsī nāma siyā’tthassa, Iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā; Tilokekagatī nātho, Pātu loka’mapāyato. ชื่อว่า อาสี (การให้พร) พึงมีเพื่อประโยชน์ที่ปรารถนา ดังตัวอย่างว่า "พระนาถะผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม โปรดรักษาโลกให้พ้นจากอบายเถิด" 334. Āsiṃ dasseti ‘‘āsi’’ccādinā. Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate. ‘‘Yathe’’tyudāharati. Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti. Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti. 334. ทรงแสดงอาสีอลังการด้วยบทว่า "อาสี" เป็นต้น. ทรงกล่าวแก้ว่า การอธิษฐานคือการปรารถนาวัตถุที่น่าปรารถนาที่ยินดีแล้ว ชื่อว่า อาสี. ทรงยกตัวอย่างด้วยบทว่า "ยถา". พระนาถะผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวคือเป็นที่พึ่งที่ไม่มีเพื่อนเปรียบของหมู่ชนผู้อยู่ในโลกทั้งสาม โปรดรักษาคือคุ้มครองโลกคือสัตวโลกให้พ้นจากอบายเถิด. ในตัวอย่างนี้ การรักษาที่ปรารถนาอย่างยิ่ง ชื่อว่า อาสีสิตะ. 334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘āsī’’ iccādinā. Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā. Yathā tatthodāharaṇamevaṃ. Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti. Āsī nāma patthanā, taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti. ‘‘Tilokekagatī’’ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ. Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca, ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca, tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ. 334. บัดนี้ ทรงแสดงอาสีอลังการด้วยบทว่า "อาสี" เป็นต้น. การอธิษฐานคือการปรารถนาประโยชน์ที่น่าปรารถนาคือวัตถุที่ต้องการ ชื่อว่า อาสี. อุทาหรณ์ในอลังการนั้นเป็นดังนี้. พระนาถะผู้เป็นเจ้าแห่งโลก ผู้เป็นที่พึ่งที่ไม่มีเพื่อนเปรียบของภพทั้งสาม โปรดรักษาคือคุ้มครองโลกคือสัตวโลกให้พ้นจากอบายเถิด. อาสี ชื่อว่า การปรารถนา แม้คำที่แสดงการปรารถนานั้นก็มีชื่ออย่างนั้นเหมือนกัน. ในอุทาหรณ์ว่า "ติโลกเอกคติ" นี้ การรักษาเป็นสิ่งที่ปรารถนา. วิเคราะห์ว่า การรวมกันแห่งโลก ๓ ชื่อว่า ติโลกะ, เป็นที่พึ่งอันเดียวเท่านั้น ชื่อว่า เอกคติ, เป็นที่พึ่งอันเดียวของโลก ๓ ชื่อว่า ติโลกเอกคติ. 335. Rasappatītijanakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ; Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ, rasavantavidhānato. เครื่องประดับใดที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งรสให้เกิด เครื่องประดับนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" เพราะมีการจัดแจงรส. 335. Rasavantamudāharati ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanamalaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘rasavanta’’nti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘atthavā’’ti. 335. ทรงแสดงรสวันตะด้วยบทว่า "รส" เป็นต้น. เครื่องประดับคืออลังการใดที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งคือยังความเข้าใจในรสและรสภาวะเป็นต้นให้สำเร็จ เครื่องประดับนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" เพราะมีการจัดแจงคือมีการทำให้สำเร็จซึ่งรส เหมือนคำที่ยังความรู้แจ้งเนื้อความให้เกิด ชื่อว่า "อรรถวา" ฉะนั้น. 335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘rasa’’iccādinā. Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā avabodhanaṃ sampādento jāyate, taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti. Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘atthavā’’ti vuccati, evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘rasī’’ti ca vuccati. Rasassa patīti ca, taṃ janetīti ca, raso assa atthīti ca, rasavato bhāvoti ca, tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ. 335. ในบทตั้งว่า "รสี" ทรงแสดงรสอลังการที่ระบุไว้ด้วยบทว่า "รส" เป็นต้น. อลังการใดๆ ในบรรดาอลังการที่กล่าวมาแล้วที่เกิดขึ้นเป็นเครื่องยังความรู้แจ้งรสให้เกิด คือยังความเข้าใจในรสอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารส ๙ อย่างมีสิงคารรสเป็นต้น หรือในรสภาวะของรสนั้นให้สำเร็จ อลังการนั้นพึงทราบว่า "รสวันตะ" หรือ "รสี" เพราะมีการจัดแจงรสคือเพราะการประกาศความเป็นผู้มีรสของตน. เหมือนคำที่ยังความรู้แจ้งเนื้อความให้เกิด เรียกว่า "อรรถวา" ฉันใด อลังการที่ยังความรู้แจ้งรสให้เกิด ก็เรียกว่า "รสวันตะ" และ "รสี" ฉันนั้น. วิเคราะห์ว่า ความรู้แจ้งแห่งรส ชื่อว่า รสปตีติ, ยังรสปตีตินั้นให้เกิด ชื่อว่า รสปตีติชนกะ, รสมีอยู่ในอลังการนั้น ชื่อว่า รสวันตะ, ความเป็นแห่งอลังการที่มีรสนั้น ชื่อว่า รสวันตภาวะ, การจัดแจงคือการทำให้สำเร็จแห่งรสวันตภาวะนั้น ชื่อว่า รสวันตวิธานะ. 336. Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya, Pādā tilokaguruno’dhikabaddharāgā; Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ, Sañcumbayanti satatāhitasambhamena. ใบหน้าคือดอกบัวที่น่าอัศจรรย์ของแผ่นดินน้อมลงด้วยความรัก, พระบาทของพระศาสดาผู้เป็นครูของโลกทั้งสามมีความรักผูกพันยิ่งนัก, (แผ่นดิน) ประคองพระบาทเหล่านั้นไว้มั่นด้วยมือคือยอดอ่อนที่ชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์ แล้วจุมพิตอยู่เสมอด้วยความตื่นเต้นที่ตั้งไว้ตลอดเวลา. 336. Udāharati ‘‘rāga’’iccādi. Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ, mukhaṃ. Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ, sarojaṃ. Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ, tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso. Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca, tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ. Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā. Kīdisā? Adhikabandho rāgo anurāgo, rattavaṇṇo vā yesaṃ te, tathāvidhā. Niccamanavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena, raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro, tadabhimukhatā vā, tena sañcumbayanti, nikkhipanti vā. Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate. Siṅgāro duvidho vippalambho, sambhogo ceti. Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo, nediso sambhogo. Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi. Tathāpi’hā’dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma. Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate. Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā. Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ, ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya, tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate. Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini, rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā, byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso. Tathā hi ‘‘niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā’’ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso, so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti. 336. ทรงแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า 'ราคะ' เป็นต้น. ใบหน้าของนางปฐพีอันน้อมลงด้วยความรัก. ดอกบัวอันน้อมลงด้วยสีแดง. ในบทแรก ใบหน้า (ของนางปฐพี) เพราะความที่เหมือนกับดอกบัวประหลาด จึงเป็นสมาสที่มีบทว่า 'ราคานตะ' เป็นสมานาธิกรณ์. ส่วนในบทที่สอง ดอกบัวประหลาดนั้นอันน้อมลงด้วยความรัก และดอกบัวประหลาดที่ผุดขึ้นมาเพื่อรับพระสิริบาทโดยการแหวกแผ่นดิน และสิ่งนั้นนั่นเองเป็นใบหน้าเพราะความที่เหมือนกับใบหน้าของนางปฐพี จึงเป็น 'ราคานตัพภูตสโรชมุขะ'. พระบาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นครูของโลกสาม. เป็นเช่นไร? คือมีความรัก ความเสน่หา หรือมีสีแดงอันผูกพันยิ่งนัก เป็นเช่นนั้น. ทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นมีรสอยู่เป็นนิตย์ไม่ขาดสาย หรือด้วยรัศมีอย่างมั่นคง ทรงจุมพิต หรือทรงวางลงด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา หรือด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้น. ในที่นี้ รสภาวะแห่งสัมโภคสิงคารรสย่อมเกิดขึ้นด้วยสิเลสและรูปกะ. สิงคารรสมีสองอย่าง คือ วิปปาลัมภะและสัมโภคะ. ในบรรดาสองอย่างนั้น วิปปาลัมภะเท่านั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการพรรณนาที่สมบูรณ์ สัมโภคะไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนในสัมโภครสภาวะนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย. ถึงกระนั้น เราจักพิจารณาตัวอย่างสัมโภครสภาวะที่ได้มาในที่นี้เล็กน้อยเพื่อความเข้าใจของคนเขลา. ในที่นั้น ความเป็นผู้ใคร่ของพระบาท และความเป็นหญิงผู้ใคร่ของแผ่นดิน ย่อมทราบได้ด้วยความสามารถของประโยค. สิ่งที่กล่าวด้วยคำอาจเป็นการกล่าวซ้ำ. ในที่นี้ พึงทราบสิ่งนั้นของพระบาท หากรสภาวะแห่งความยินดีอันยิ่งยวดไม่พึงถูกกวีแสดงไว้ เมื่อนั้นการแต่งคาถาจะไม่สมควร ด้วยคำกล่าวเช่นนี้เองจึงทราบได้ว่าพระบาทเป็นผู้มีรสภาวะแห่งความยินดี. ภาวะแห่งอาลัมพนวิภาวะของความยินดีคือหญิงปฐพี, ในภาวะที่ไม่มีสถานที่รื่นรมย์เป็นต้น เพราะไม่มีการผุดขึ้นของดอกบัวประหลาด สถานที่รื่นรมย์เป็นต้นที่ทราบได้ด้วยการได้ยินคำว่าดอกบัวประหลาด เป็นภาวะแห่งอุททีปนวิภาวะ, คำกล่าวของกวีที่แสดงภาวะแห่งพยภิจารีภาวะ เป็นภาวะแห่งอนุภาวะ. แท้จริงแล้ว ด้วยการกล่าวถึงความชุ่มชื่นและการจับอย่างมั่นคงของพระหัตถ์ในบทว่า 'ทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์อย่างมั่นคง' ความยินดีเป็นต้นย่อมทราบได้. ด้วยบทว่า 'ด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา' ความกระวนกระวายใจเป็นต้นย่อมถูกละทิ้ง ด้วยคำกล่าวที่ผูกพันเช่นนี้ ภาวะแห่งความสุขที่เกิดขึ้นในใจจากรสภาวะแห่งอรรถที่ผูกพันด้วยวิภาวะเป็นต้นนั้น เรียกว่ารสภาวะแห่งสัมโภครส. 336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘rāgā’’iccādinā. Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce, rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce, pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce, avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce, phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce, nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti cumbanti no ce, ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti. 336. บัดนี้ เมื่อจะแสดงตัวอย่าง ย่อมแสดงเฉพาะที่ประกอบด้วยสิงคารรสเท่านั้น เพื่อให้เหมาะสมกับบทตั้งแห่งรสมีสิงคาระ หัสสะ และกรุณาเป็นต้น ที่พึงแสดงต่อไปด้วยบทว่า 'ราคะ' เป็นต้น. พระบาทของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นครูของโลกสาม ผู้ทรงสั่งสอนโลกทั้งสาม ซึ่งมีความรักผูกพันยิ่งนัก หรือมีความเสน่หาผูกพันยิ่งนัก หรือมีสีแดงอันยิ่งยวดที่กรรมเก่ากระทำไว้ ทรงจุมพิต หรือทรงจูบ หรือทรงสัมผัสด้วยความเป็นเครื่องสำเร็จแห่งกิริยาการตั้งอยู่ ซึ่งใบหน้าของนางปฐพีอันเป็นดอกบัวประหลาดที่น้อมลงด้วยความรัก ความเสน่หา โดยทำให้อภิมุข (หันหน้าเข้าหา) มีใบหน้าเหมือนดอกบัวที่ประกอบด้วยคุณอันน่าอัศจรรย์ หรือใบหน้าอันเป็นดอกบัวประหลาดที่น้อมลงด้วยสีแดง โดยทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์อันชุ่มชื่นอยู่เป็นนิตย์ หรือด้วยพระหัตถ์ที่ประกอบด้วยความเสน่หาตลอดเวลา หรือด้วยรัศมีที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์อยู่เป็นนิตย์เพราะไม่บกพร่อง อย่างมั่นคง หรือทรงถือไว้ด้วยความมั่นคง หรือทรงสัมผัส ด้วยความเคารพที่ตั้งไว้ตลอดเวลา หรือด้วยความเคารพที่กระทำไว้เป็นนิตย์ หรือด้วยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้นอย่างไม่ขาดสาย. Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca, abbhutañca taṃ sarojañceti ca, tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca, rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca, rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca, tañca taṃ abbhutasarojañceti ca, tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca, tilokassa gurūti ca, adhikaṃ katvā baddho, attano pubbakammena vā kato, rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca, rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca, āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho. รูปวิเคราะห์ว่า บทว่า 'อันน้อมลงด้วยความรัก ด้วยความเสน่หา อันทำให้อภิมุข' และบทว่า 'ดอกบัวนั้นเป็นของประหลาด' และบทว่า 'ใบหน้านั้นเป็นดอกบัวประหลาดเพราะความที่เหมือนกับสิ่งนั้น' และบทว่า 'ใบหน้าอันเป็นดอกบัวประหลาดนั้นอันน้อมลงด้วยความรัก' และบทว่า 'อันน้อมลงซึ่งความรัก ซึ่งสีแดง' และบทว่า 'ดอกบัวประหลาดนั้น' และบทว่า 'สิ่งนั้นนั่นเองเป็นใบหน้าเพราะเหมือนใบหน้าเช่นนั้น' และบทว่า 'ครูของโลกสาม' และบทว่า 'ความรัก ความเสน่หา หรือสีแดง อันผูกพันโดยทำให้ยิ่ง หรืออันกรรมเก่าของตนกระทำไว้ มีแก่สิ่งใด' และบทว่า 'อันเป็นไปพร้อมด้วยรส ด้วยความเสน่หา หรือด้วยความสมบูรณ์' และบทว่า 'ความเคารพ ความเอื้อเฟื้อ หรือความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อสิ่งนั้น อันตั้งไว้ หรืออันจัดแจงไว้' ดังนี้. Ettha ‘‘rāgānatā’’tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘abbhutasarojamukha’’nti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati. Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena, tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo. Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho, sambhogo ceti duvidho hoti. Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo. Sambhogo pana tādiso na hoti. Sambhogābhāsopi hīno hoti. Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo. Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘dharāya pādā tilokaguruno’’ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate. ในที่นี้ ด้วยสิเลสอลังการมีคำว่า 'ราคานตา' เป็นต้น และด้วยรูปกอลังการว่า 'อัพภูตสโรชมุขะ' ย่อมยังสัมโภคสิงคารรสภาวะให้เกิดขึ้น. พึงทราบว่าชื่อว่ารสภาวะ เพราะเป็นการสมมติด้วยอาการนั้นและด้วยความคล้ายคลึงกับสัมโภคะของหญิงชายเช่นนั้น. แม้สิงคารรสจะมี ๓ อย่าง คือโดยอำนาจแห่งอายอกะ (ความไม่ประกอบ) วิปปโยคะ (ความพลัดพราก) และสัมโภคะ (ความอยู่ร่วมกัน) ก็ตาม แต่หมวดสองคืออายอกะและวิปปโยคะก็เป็นวิปปาลัมภะนั่นเอง ฉะนั้นจึงมี ๒ อย่างคือ วิปปาลัมภะและสัมโภคะ. ในบรรดาสองอย่างนั้น วิปปาลัมภะเท่านั้นเป็นที่น่ารื่นรมย์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการพรรณนาที่สมบูรณ์ ส่วนสัมโภคะไม่เป็นเช่นนั้น. แม้สัมโภครสภาวะก็เป็นของต่ำ. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบรสภาวะในตัวอย่างแห่งรสิภูตอลังการที่ได้มาในที่นี้ ด้วยสัมโภคสิงคารรสภาวะ โดยความเป็นสิ่งที่เหมาะสมกับการพรรณนาที่กระทำขึ้น. แม้เมื่อความเป็นผู้ใคร่ของพระบาทและความเป็นหญิงผู้ใคร่ของแผ่นดินจะมิได้กล่าวไว้ด้วยบทที่เป็นตัวบอก (วาจกบท) แต่ก็นอกจากคำว่า 'พระบาทของพระครูแห่งไตรโลกของแผ่นดิน' นี้แล้ว ก็ทราบได้ด้วยบทที่เหลือที่แสดงถึงสภาวะของสิ่งมีชีวิต. Dvinnaṃ aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘adhikabaddharāgā rāgānata’’nti imehi vutto. Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca, itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti. Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma. ‘‘Niccasarasena karena gāḷhamādāyā’’ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante. ‘‘Satatāhitasambhamenā’’ti iminā ussāhādayo ñāyanti. Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti. Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi, so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti. Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti. รติอาภาส (ความรักเทียม) ของคนทั้งสองซึ่งกันและกัน ถูกกล่าวด้วยคำว่า 'ราคานตะ' (ผู้น้อมไปในราคะ) อันมีความกำหนัดผูกพันยิ่ง รติอาภาสนี้เป็นฐายีภาวะในที่นี้ เพราะรติของบุรุษมีสตรีเป็นอารมณ์ และรติของสตรีมีบุรุษเป็นอารมณ์ ฉะนั้น เท้าผู้ใคร่และแผ่นดินผู้ใคร่ทั้งสองจึงเป็นอาลัมพณวิภาวอาภาสซึ่งกันและกัน ชื่อว่าอุททีปนวิภาวอาภาส เพราะภูมิประเทศที่รื่นรมย์เป็นต้นที่พึงรู้ได้ด้วยการเปล่งเสียงของคำว่า 'อัพภูตสโรชะ' ย่อมกระตุ้นรติให้เกิดขึ้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของดอกบัวอันน่าอัศจรรย์โดยปราศจากลักษณะพิเศษของภูมิประเทศที่รื่นรมย์เป็นต้น ด้วยคำว่า 'นิจะสะระเสนะ กะเรนะ คาฬหะมาทายา' นี้ เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นผู้มีรสของมือ และการจับอย่างแน่นหนา จึงพึงทราบหริสะ (ความร่าเริง) เป็นต้น ด้วยคำว่า 'สะตะตาหิตะสัมภะเมนา' นี้ พึงทราบอุสสาหะเป็นต้น ในที่นั้น หริสะและอุสสาหะเป็นต้น ชื่อว่าพยภิจารีภาวอาภาส คำวิวจนะที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นที่แสดงพยภิจารีภาวอาภาส ชื่อว่าอนุภาวอาภาส ฉะนั้น รสอาภาสที่ชื่อว่าสันโตสอาภาสที่เกิดขึ้นแก่บัณฑิตผู้กระทำให้เกิดความรู้ความเข้าใจด้วยฐายีภาวะ พยภิจารีภาวะ วิภาวะ และอนุภาวะที่ปรากฏในบทประพันธ์เช่นนี้ รสอาภาสนั้นในที่นี้ถูกเรียกว่าสัมโภครสอาภาส ฐายีภาวะเป็นต้นจักปรากฏในเบื้องหน้า 337. Iccā’nugamma purimācariyānubhāvaṃ, Saṅkhepato nigadito’ya’malaṅkatīnaṃ; Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ, Ko nāma passitu’malaṃ khalu tāsa’mantaṃ. โดยการปฏิบัติตามอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อน ความแตกต่างของอลังการเหล่านี้ถูกกล่าวโดยย่อ ซึ่งกวีทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ใครเล่าจะสามารถเห็นที่สุดของอลังการเหล่านั้นได้โดยแท้จริง Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite ดังนี้ ในคัมภีร์ที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะผู้เป็นเจ้าได้รจนาไว้ Subodhālaṅkāre ในสุโพธาลังการะ Atthālaṅkārāvabodho nāma ชื่อว่า อัตถาลังการาวโพธะ Catuttho paricchedo. ปริจเฉทที่ ๔ 337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘icci’’ccādi. Iti iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīnamalaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito. Saṅkhepatoti vutto, kasmāti āha ‘‘uparūparī’’tiādi. Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho. 337. ครั้นจบสิ่งที่ปฏิญญาไว้ตามลำดับแห่งการระบุชื่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความมากแห่งอลังการเหล่านี้ อันมีนิคมนะเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวคำว่า 'อิจจิ' เป็นต้น ความแตกต่างของอลังการนี้ ถูกกล่าวโดยย่อ โดยการปฏิบัติตามลักษณะแห่งการประพันธ์อันเป็นอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อนมีทัณฑีเป็นต้น ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้วนี้ ที่กล่าวว่า 'โดยย่อ' นั้น เพราะเหตุไร? จึงกล่าวคำว่า 'อุปรูปริ' เป็นต้น ใครเล่าหนอจะสามารถเห็นที่สุดและขอบเขตของอลังการเหล่านั้นที่กวีทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่กาลนานมาจนถึงปัจจุบันนี้ โดยแท้จริงได้ Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ ดังนี้ ในสุโพธาลังการะฎีกาที่ชื่อว่ามหาสามี Catuttho paricchedo. ปริจเฉทที่ ๔ 337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘iccānugamma’’iccādinā. Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito. Kasmāti ce? Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsamalaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti. Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo. Pure bhavāti ca, purimā ca te ācariyā ceti ca, tesamānubhāvoti ca, visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ. 337. ครั้นจบอรรถาลังการที่ปฏิญญาไว้ตามลำดับแห่งการระบุชื่อแล้ว บัดนี้ จึงแสดงความมากของอรรถาลังการเหล่านี้ด้วยนิคมนะเป็นเบื้องหน้า ด้วยคำว่า 'อิจจานุคัมมะ' เป็นต้น ความแตกต่างของอลังการนี้ ถูกกล่าวโดยย่อ ถูกรวบรวมโดยข้าพเจ้า โดยการปฏิบัติตามอานุภาพของอาจารย์ในกาลก่อนมีทัณฑีและภัทรปาณะเป็นต้น อันเป็นอานุภาพที่นับว่าเป็นคัมภีร์อลังการ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนี้ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? ก็เพราะว่า ใครเล่าหนอจะสามารถเห็นที่สุดและขอบเขตของอลังการเหล่านั้นที่กวีผู้สร้างสรรค์บทประพันธ์ทั้งหลายได้สร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่กาลนานมาจนถึงปัจจุบันนี้ โดยแท้จริงได้ เพราะเป็นสิ่งที่ถูกสร้างสรรค์ขึ้นมาอย่างหลากหลายและถูกแยกแยะออกไป ความหมายคือ ไม่มีใครสามารถเข้าถึงที่สุดได้โดยไม่เริ่มต้นด้วยการรวบรวม และคำว่า 'ปุเร ภวาติ' และ 'ปุริมา จะ เต อาจริยา เจติ' และ 'เตสมานุภาโวติ' และ 'วิเสสโต อะสังกระโต กัปปิยันติ' Iti subodhālaṅkāranissaye ดังนี้ ในสุโพธาลังการะนิสสัย Catuttho paricchedo. ปริจเฉทที่ ๔ 5. Bhāvāvabodhapariccheda 5. ภาวาวโพธปริจเฉท 338. Paṭibhānavatā loka-vohāra’manusārinā; Tato’cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ. ด้วยกวีผู้มีปฏิภาณ ผู้ปฏิบัติตามโลกโวหาร และผู้รู้แจ้งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง 338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘paṭibhānavatā’’tiādimāha. Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā. Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā, tatova kabbaṃ ‘‘paṭibhāna’’nti vuccati. Tenāha ‘‘paṭibhānavatā’’ti. Kavinā lokavohārānugantabbo. Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati, so kaviyeva na hoti. Tenāha ‘‘lokavohāramanusārinā’’ti. Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate, samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate, tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ. Tenāha ‘‘paraṃ ocityasamullāsavedinā’’ti. Sabbañcetaṃ ‘‘kavinā’’ti ettha visesanaṃ, ‘‘kavinā’’ti cetaṃ ‘‘nibandhā’’ti ettha avutto kattā. 338. ครั้นให้รู้แจ้งซึ่งอลังการวิภาคที่ปฏิญญาไว้แล้วนั้น บัดนี้ เพื่อจะแนะนำรสที่ได้มาด้วยการพาดพิงถึงรสวันตาลังการเพียงเล็กน้อย ไม่ใช่ทั้งหมด เพื่อการถือเอาเพียงความชำนาญในโลกโวหารด้วยลักษณะเท่านั้น แม้ในเมื่อยังไม่เข้าถึงสำหรับผู้มีศรัทธาอย่างยิ่ง ผู้มีปัญญาโน้มไปในความยินดีด้วยการพิจารณาพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์ ซึ่งมีรสแห่งวิมุตติเป็นรสเดียว อันเป็นนิมิตเดียวแห่งการหลุดพ้นจากทุกข์ในสังสารวัฏทั้งหมด จึงกล่าวคำว่า 'ปฏิภาณวตา' เป็นต้น ปฏิภาณ คือ ปัญญาที่ดำเนินไปตามความเหมาะสมในที่นั้นๆ ปัญญานั้นแลมีอุปการะอย่างยิ่งในการรจนาอันมีรส ฉะนั้น บทกวีจึงถูกเรียกว่า 'ปฏิภาณ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปฏิภาณวตา' กวีพึงปฏิบัติตามโลกโวหาร ผู้ใดไม่ปฏิบัติตามโลกโวหารทั้งหมด ผู้นั้นไม่เป็นกวีเลย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โลกโวหารมนุสารินา' เพราะโอจิตย์ชื่อว่าเป็นความลับสูงสุดของกวีทั้งหลาย แม้ในโลกโวหาร ผู้รู้สิ่งที่เหมาะสมเท่านั้นย่อมได้รับการสรรเสริญ และการรจนาที่ถูกรจนาตามลำดับที่จะกล่าวต่อไป โดยการปฏิบัติตามโลกโวหารที่เหมาะสม ย่อมสำเร็จเพื่อการลิ้มรสของเหล่าผู้มีใจ (สเจตนะ) ฉะนั้น จึงควรทำบทประพันธ์ให้รุ่งเรืองและชัดเจนในโอจิตย์ เพราะเหตุนั้น กวีพึงเป็นผู้รู้แจ้งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปรัง โอจิตย์สมุลลาสะเวทินา' ทั้งหมดนี้เป็นวิเศษณะในคำว่า 'กวินา' และคำว่า 'กวินา' นี้เป็นกัตตาที่ไม่ได้กล่าวไว้ในคำว่า 'นิพันธา' 338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘paṭibhānavatā’’iccādimāha. Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ, rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti. Tasmā paramatisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho. Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ, tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo. Paṭibhānamassatthīti ca, lokassa vohāroti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca, ocityena samullāsoti ca, taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho. 338. ในโอกาสแห่งการแสดงเครื่องประดับตามที่ได้ปฏิญญาไว้แล้วอย่างนั้น ด้วยการกล่าวถึงเครื่องประดับอันมีรส จึงได้บรรลุรส ๙ อย่างมีสิงคาระเป็นต้น ซึ่งเป็นรสเดียวกับวิมุตติรสอันเป็นเหตุเพียงอย่างเดียวในการออกจากทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้น อันเป็นรสแห่งพระสัทธรรมอมตะที่ประณีตยิ่ง บัดนี้ (พระอาจารย์) ใคร่จะแสดงโดยย่อเพื่อความไม่หลงในโวหารของโลกด้วยความรู้เพียงลักษณะ แม้แก่บุคคลผู้หันหลังให้แก่ความศรัทธาอันมาก ความบริสุทธิ์ และความสำรวม แต่เป็นผู้ติดอยู่ในรสแห่งพระสัทธรรมอมตะนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ปฏิภาณวตา" บทว่า "ปฏิภาณวตา" คือ ผู้มีปัญญาพิเศษอันสมควรแก่ฐานะที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการรจนาอันมีรส ผู้ดำเนินไปตามโวหารของโลก ผู้ดำเนินไปตามความเหมาะสมแห่งโวหารในโลกทั้งปวง เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ชื่อว่าโอจิตย์ (ความเหมาะสม) ไม่ควรกระทำให้ออกไปจากใจ ไม่ควรแยกออกจากบทประพันธ์เหมือนความลับ เพราะเหตุนั้น กวีผู้รจนาผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งโอจิตย์อย่างยิ่ง ผู้รู้แจ้งซึ่งความรุ่งเรืองแห่งอรรถที่พึงประสงค์ด้วยอาการอันสมควรแก่การกระตุ้นอรรถที่พึงกล่าวด้วยอาการอันเหมาะสม พึงรจนา นี้คือความเชื่อมโยง คำว่า "ปฏิภา" และ "ปฏิภาณ" เป็นชื่อของปัญญา เพราะแม้กวีที่เกิดจากปัญญานั้น ก็เรียกว่าปฏิภาณ ดังนั้น ปัญญาพิเศษนี้จึงพึงทราบว่าเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการรจนา รูปวิเคราะห์คือ "ปฏิภาณมีแก่เขา" และ "โวหารของโลก" และ "เขาย่อมดำเนินไปตามโวหารนั้นโดยปกติ" และ "ความรุ่งเรืองด้วยโอจิตย์" และ "เขาย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้นโดยปกติ" 339. Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā; Sampajjanti nibandhā te, rasassādāya sādhunaṃ. นิพนธ์เหล่านั้น (ซึ่งประกอบด้วย) ภาวะและวิภาวะอันสัมพันธ์กับฐายีภาวะ พร้อมทั้งอนุภาวะ ย่อมเป็นไปเพื่อการดื่มรสของสัตบุรุษทั้งหลาย 339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino. Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā, bhāvo vibhāvo ca, vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito, rasassādāya sampajjantīti sambandho. 339. บทว่า "ฐายี" เป็นต้น (อธิบายว่า) ฐายีมีรติเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป เพราะรติเป็นต้นถูกนำมาสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสด้วยการประกอบกับวิภาวะเป็นต้น สัมพันธภาพกับสิ่งเหล่านั้นจึงมีแก่สิ่งเหล่านี้ (จึงชื่อว่า) "ฐายีสัมพันธี" และเพราะมีอนุภาวะมีลักษณะที่จะกล่าวต่อไปด้วย (จึงชื่อว่า) "สานuภาวกะ" ภาวะและวิภาวะ แม้ภาวาภาส (ความปรากฏแห่งภาวะ) ที่จะกล่าวต่อไปด้วยคำว่าภาวะ ก็สงเคราะห์ด้วยบทนี้ ความสัมพันธ์แห่งบทคือ (นิพนธ์เหล่านั้น) ย่อมสำเร็จเพื่อการลิ้มรส 339. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena, tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti. Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti, kathanti ce? Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ṭhāyīsambandhino’’ti visesanaṃ bhavati, tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca, puna byabhicārībhāve sati ‘‘ṭhāyībhāvo’’ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca, puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca, tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca, evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca, ‘‘rasassādāyā’’ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti. Ṭhāyinā saha sambandhoti ca, so etesamatthīti ca, bhāvo ca vibhāvo ceti ca, saha anubhāvehi vattantīti ca, rasassa assādoti ca vākyaṃ. 339. บทว่า "ฐายี" เป็นต้น (อธิบายว่า) นิพนธ์ที่กวีผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วรจนาแล้ว นำมารวมไว้ในที่เดียวกันแล้วแสดง ซึ่งเข้าถึงความสัมพันธ์ด้วยบทว่า "ฐายี" หรือด้วยอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นอันพึงกล่าวด้วยบทนั้น มีภาวะและวิภาวะที่จะกล่าวต่อไป ดำเนินไปพร้อมกับอนุภาวะที่จะกล่าวต่อไป ย่อมสำเร็จ คือย่อมเป็นไป เพื่อการลิ้มรสมีสิงคาระเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษผู้ปราศจากโทษคือความริษยา ด้วยคาถานี้ ฐายีภาวะ พยภิจารีภาวะ เกวลภาวะ วิภาวะ อนุภาวะ และรสเหล่านี้ ย่อมถูกแสดง ถ้าถามว่า "อย่างไร?" บทว่า "ฐายีสัมพันธี" ย่อมเป็นวิเสสนะของภาวะและวิภาวะ เพราะมีความสัมพันธ์ด้วยบทว่า "ฐายี" ว่า "เป็นทั้งฐายีและเป็นทั้งภาวะ" จึงเป็นฐายีภาวะ อนึ่ง เมื่อมีพยภิจารีภาวะอยู่ เพราะความเป็นเครื่องสำเร็จของบทว่า "ฐายีภาวะ" นี้ พยภิจารีภาวะจึงเป็นอันพึงทราบได้ด้วยความสามารถในการใช้บทว่า "ฐายีภาวะ" นี้เอง อนึ่ง เมื่อไม่ทำสมาสด้วยบทว่า "ฐายี" และด้วยการได้ยินเสียงคำว่า "ภาวะ" ที่แสดงแยกต่างหาก จึงมีภาวะอื่นจากฐายีภาวะและพยภิจารีภาวะ เช่นเดียวกัน เพราะการตั้งอยู่โดยทำให้การเกิดขึ้นและการกระตุ้นซึ่งอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นอันพึงกล่าวด้วยบทว่า "ฐายี" ปรากฏชัดเจนและจัดเตรียมไว้ จึงมีวิภาวะต่างๆ อันประกอบด้วยอาลัมพนะและอุททีปนะที่สัมพันธ์กับอรรถมีรติและหาสะเป็นต้นเหล่านั้น เช่นเดียวกัน อนุภาวะที่แสดงด้วยการประกอบกับบทว่า "สานุภาวกะ" และรสที่ระบุด้วยบทว่า "เพื่อการลิ้มรส" ด้วยบทนี้ ฐายีภาวะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมถูกแสดงอย่างนี้ รูปวิเคราะห์คือ "ความสัมพันธ์กับฐายี" และ "สิ่งนั้นมีแก่สิ่งเหล่านี้" และ "ภาวะและวิภาวะ" และ "ย่อมเป็นไปพร้อมกับอนุภาวะ" และ "การลิ้มรสแห่งรส" Bhāvaadhippāya ความหมายของภาวะ 340. Cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato; Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā. ส่วนความแปรปรวนแห่งจิตเป็นพิเศษ เพราะย่อมยังรสให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น รติเป็นต้น จึงถูกกล่าวด้วยคำว่า "ภาวะ" 340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘citta’’iccādinā. Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo, tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā. Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā. Tusaddo visese. Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti. Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā. Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate. Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate, atha kho byāpane, paṭipādane ca, tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti. Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo. 340. บัดนี้ เพื่อแสดงภาวะเป็นอันดับแรกในบรรดาภาวะ วิภาวะ อนุภาวะ และรส มีฐายีเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว จึงอธิบายคำว่า "ภาวะ" โดยอรรถว่า "จิตตะ" เป็นต้น ความแปรปรวนของจิต คือการเป็นไปโดยอาการมีความยินดีและความหัวเราะเป็นต้น สิ่งเหล่านั้นเป็นวิเสส คือมีสภาวะพิเศษ จึงชื่อว่า "จิตตวุติวิเสส" รติเป็นต้น คือ ฐายี พยภิจารี และสัตตวิกะ บทว่า "ตุ" (ส่วน) ใช้ในอรรถวิเศษ เพราะย่อมยังรสมีสิงคาระเป็นต้นให้เกิดขึ้น คือให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "ภาวะ" ตามที่ท่านภรตะเป็นต้นกล่าวไว้ ในที่นี้ ภูธาตุที่ลง ณย ปัจจัย ย่อมเป็นไปในอรรถว่าการกระทำ อนึ่ง เพราะธาตุนี้ไม่เป็นไปในอรรถว่าการกระทำเท่านั้น แต่ยังเป็นไปในอรรถว่าการแผ่ไป และการทำให้สำเร็จด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าภาวะ เพราะยังปฏิภาณและจิตให้แผ่ไป อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าภาวะ เพราะยังอธิปรายะอันมีลักษณะคือความรู้ในโลกฐิติของกวีให้สำเร็จ พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ 340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘citta’’iccādi. Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi, nibbedādīhi, thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti. No ce, rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti. No ce, tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti. Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti. ‘‘Ratyādayo’’ti ettha ādisaddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca, nibbedādayo byabhicārībhāvā ca, thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Cittassa vuttiyoti ca, tā eva visesāti ca, bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ. 340. บัดนี้ เมื่อจะแสดงว่าชื่อว่าภาวะนี้เป็นภาวะสามัญของภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้น ในบรรดาภาวะมีฐายีภาวะเป็นต้นที่แสดงไว้แล้ว จึงแสดงโดยอรรถว่า "จิตตะ" เป็นต้น. ส่วนจิตตวุตติวิเสส คือความพิเศษอันนับว่าเป็นการเป็นไปโดยอาการมีการเสวยอารมณ์ การหัวเราะ และความเศร้าโศกเป็นต้น นิพเพทะเป็นต้น และความหยุดนิ่งเป็นต้น ที่จะกล่าวต่อไปของจิต ซึ่งนับว่ามีอาการไม่ปะปนกันและกัน คือฐายี พยภิจารี และสาตติกะ. เพราะเหตุใด (สิ่งเหล่านี้) ย่อมยังรสมีสิงคารรสเป็นต้นให้เกิดขึ้น ให้สำเร็จ ให้กระทำ. มิเช่นนั้น ย่อมยังจิตของเหล่าบัณฑิตให้แผ่ไปในรสวิสัยมีสิงคารรสเป็นต้น. มิเช่นนั้น ย่อมยังอธิปรายอันมีลักษณะคือญาณที่ดำเนินไปโดยมีโลกสภาวะเป็นอารมณ์ของกวีให้ถึงพร้อมในรสวิสัยนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น รติเป็นต้น มีรติและหาสะเป็นต้น ที่สำเร็จด้วยคำว่า "ภาวะ" อันเกิดจากเหตุกรรตุรูป จึงถูกกล่าวไว้โดยพระภรตมุนีเป็นต้น. พึงทราบว่า ในบทว่า "รติเป็นต้น" นี้ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ฐายีภาวะมีหาสะเป็นต้น พยภิจารีภาวะมีนิพเพทะเป็นต้น และสาตติกภาวะมีความหยุดนิ่งและความสลบเป็นต้น. ประโยคว่า "การเป็นไปของจิต" (จิตตัสสะ วุตติโย) และ "สิ่งเหล่านั้นนั่นแลเป็นความพิเศษ" (ตา เอว วิเสสา) และ "คำว่า ภาวะ" (ภาโว อิติ สัทโท). Ṭhāyībhāvaadhippāya ความหมายของฐายีภาวะ 341. Virodhinā’ññabhāvena, Yo bhāvo na tirohito; Sīlena tiṭṭhati’cce’so, Ṭhāyībhāvoti saddito. ภาวะใดไม่ถูกปกปิดด้วยภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์ ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่โดยปกติ จึงถูกเรียกว่า "ฐายีภาวะ" 341. Ṭhāyādike tividhe bhāve kamenāha ‘‘virodhinā’’iccādinā. Virodhinā aññena jigucchādinā bhāvena yo bhāvo ratyādiko na tirohito nacchādito, eso bhāvo anucchijjamānattā eva tiṭṭhati sīlenāti, ṭhāyī eva bhāvoti ṭhāyībhāvoti saddito kathito. Yo bhāvādīhi ālokitassādaṃ nīto samānīto, so sāmājikehi assādiyamānattā rasoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘savibhāva’’iccādi. 341. เมื่อจะกล่าวถึงภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้นโดยลำดับ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "วิโรธินา". ภาวะใดมีรติเป็นต้น ไม่ถูกปกปิด ไม่ถูกบดบังด้วยภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์มีชิคุจฉาเป็นต้น ภาวะนั้นย่อมตั้งอยู่โดยปกติ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ขาดสาย จึงถูกเรียกว่า "ฐายีภาวะ". ภาวะใดถูกนำมาสู่การลิ้มรสที่ปรากฏด้วยวิภาวะเป็นต้น ภาวะนั้นถูกลิ้มรสโดยผู้ชมทั้งหลาย จึงเรียกว่า "รส". เพราะจะกล่าวคำมีอาทิว่า "สวิภาวะ". 341. Idāni ṭhāyīādike tividhabhāve kamena niddisati ‘‘virodhi’’iccādinā. Virodhinā aññabhāvena ratihāsādīnaṃ viruddhena jigucchādinā aññabhāvena yo bhāvo ratihāsādiko tirohito na byavahito na hoti, eso viruddhabhāvena abyavahito bhāvo tiṭṭhati sīlenāti iminā atthena ṭhāyī nāma hotīti katvā ṭhāyībhāvoti saddito kathitoti. Yo vibhāvānubhāvādīhi assādanīyattaṃ pāpito sabbhehi assādanīyattā rasoti vuccati, so ṭhāyī nāmāti vuccati. Añño ca so bhāvo ceti ca, tiro kayiritthāti ca, ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca viggaho. 341. บัดนี้ จะแสดงถึงภาวะ ๓ อย่างมีฐายีภาวะเป็นต้นโดยลำดับ ด้วยคำว่า "วิโรธี" เป็นต้น. ภาวะใดมีรติและหาสะเป็นต้น อันภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์คือชิคุจฉาเป็นต้น ไม่ได้ปกปิดไว้ ไม่ได้ขัดขวางไว้ ภาวะนั้นอันภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ไม่ขัดขวาง ย่อมตั้งอยู่โดยปกติ ด้วยอรรถนี้จึงชื่อว่าฐายี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "ฐายีภาวะ". ภาวะใดถึงความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสได้ด้วยวิภาวะและอนุภาวะเป็นต้น และเป็นสิ่งที่ชนทั้งปวงพึงลิ้มรสได้ จึงเรียกว่ารส ฐายีภาวะนั้นเรียกว่ารส. บทวิเคราะห์คือ "อัญโญ จ โส ภาโว จ" (ภาวะนั้นเป็นอย่างอื่นด้วย) "ติโร กยิริตฺถาติ จ" (อันภาวะอื่นพึงกระทำให้อันตรธานไป) "ฐายี จ โส ภาโว จ" (ภาวะนั้นเป็นฐายีด้วย) Ṭhāyībhāvappabhedauddesa การจำแนกประเภทของฐายีภาวะโดยย่อ 342. Ratihāsā ca soko ca, Kodhussāhabhaya’mpi ca; Jigucchāvimhayā ceva, Samo ca nava ṭhāyino. รติและหาสะ โสกะ โกธะ อุสสาหะ และภยะด้วย ชิคุจฉาและวิมหยะด้วย และสมะ ฐายีมี ๙ อย่าง 342. Ratyādīnaṃ navannameva ṭhāyitvaṃ sambhavatītyāha ‘‘rati’’ccādi. Samo ceti evaṃ ṭhāyino navāti yojanā. Navevete sakasakavibhāvānubhāvehi samullāsitā visumpi bandhitabbā kavinā, abhinetabbā ca naṭena, tathā sesabhāvāpi. Tattha yadi panāyaṃ rati asesaitthipurisaguṇayuttānaṃ itthipurisānaṃ aññamaññaṃ janitā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussukkatādibādhakehi anubhāvehi paripositā, sakasakānubhāvasāmatthiyā patīyamānehi anekarūpehi byabhicārīhi cittatā siyā, tadā tu ṭhāyī rati naṭābhinayena, subandhasavanena vā sabbhehi assādiyamānā siṅgārarasattamāpajjate. Evaṃ yathāyogaṃ hāsādiṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpajjane yuttiṃ samanneyya. 342. กล่าวว่าความเป็นฐายีมีได้เฉพาะแก่รติเป็นต้น ๙ อย่างเท่านั้น ด้วยคำว่า "รติ" เป็นต้น. บทเชื่อมคือ "และสมะ" ฐายีมี ๙ อย่างดังนี้. ฐายี ๙ อย่างเหล่านี้ อันกวีพึงประพันธ์แยกกันไป โดยที่ฐายีแต่ละอย่างนั้นถูกทำให้รุ่งเรืองด้วยวิภาวะและอนุภาวะของตนๆ และอันนักแสดงพึงแสดงออกไป แม้ภาวะที่เหลือก็เช่นกัน. ในบรรดาฐายีเหล่านั้น ถ้ารติ (ความยินดี) นี้ อันหญิงชายผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติของหญิงชายโดยไม่เหลือ ก่อให้เกิดขึ้นแก่กันและกัน ถูกกระตุ้นด้วยวิภาวะที่กระตุ้นเร้ามีพระจันทร์เป็นต้น ถูกบำรุงด้วยอนุภาวะที่เป็นเครื่องแสดงออกมีอุสสุกกะเป็นต้น และถูกทำให้วิจิตรด้วยพยภิจารีภาวะหลายชนิดที่ปรากฏด้วยความสามารถของอนุภาวะของตนๆ เมื่อนั้น รติที่เป็นฐายีนั้น อันชนทั้งปวงลิ้มรสได้ด้วยการแสดงของนักแสดง หรือด้วยการฟังบทประพันธ์ที่ไพเราะ ย่อมถึงความเป็นสิงคารรส. พึงพิจารณาเหตุผลในการถึงความเป็นหัสสรสเป็นต้น ของฐายีภาวะมีหาสะเป็นต้น โดยสมควรแก่กรณีอย่างนี้. 342. Ṭhāyībhāvo nāma ratyādayo naveveti dassetuṃ ‘‘ratihāsā’’tiādimāha. Ratihāsā ca soko ca kodhussāhabhayampi ca jigucchāvimhayā ceva samo santaguṇo cāti evaṃ ṭhāyino nava honti. Imesaṃ ratyādīnaṃ navannaṃ sarūpakathanaṃ ‘‘siṅgārahassakaruṇā’’tiādikāya uddesagāthāya anantare niddese pākaṭo hoti. Rati ca hāso cāti ca, kodho ca ussāho ca bhayañceti ca, jigucchā ca vimhayā ceti ca vākyaṃ. Ime nava ca evaṃ byabhicārībhāvasāttikābhāvo ceti ime yathāsakamanurūpavibhāvānubhāvehi dittaṃ katvā paccekaṃ kavinā bandhitabbā, naṭena gahetvā dassitabbā ca. Imesu tividhabhāvesu ayaṃ rati asesapumitthiguṇehi yuttehi naranārīhi aññamaññaṃ uppāditā, candādīhi uddīpanavibhāvehi uddīpitā, ussāhādipakāsakakāyikavācasikapayogasaṅkhātānubhāvena positā, sakasakānubhāvasāmatthiyehi gammamānānekappakārabyabhicārībhāvehi vicittakatā hoti. Īdisā’yaṃ rati naṭassa abhinayena ca pasatthabandhasavanena ca sabbhehi assādiyamānasiṅgārādirasattaṃ pāpuṇātīti viññātabbā. Hāsādīnaṃ sesaṭhāyībhāvānaṃ hassarasādibhāvāpattiyaṃ yutti evaṃ yathārahaṃ veditabbāti. 342. เพื่อแสดงว่าฐายีภาวะมีรติเป็นต้น ๙ อย่างเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "รติหาสา" เป็นต้น. รติและหาสะ โสกะ โกธะ อุสสาหะ ภยะ ชิคุจฉา วิมหยะ และสมะอันเป็นคุณแห่งความสงบ ฐายีมี ๙ อย่างดังนี้. การกล่าวถึงลักษณะของรติเป็นต้น ๙ อย่างเหล่านี้ ย่อมปรากฏชัดในนิเทศที่อยู่ถัดจากคาถาอุทเทสมี "สิงคารหัสสกรุณา" เป็นต้น. บทว่า "รติและหาสะ" และ "โกธะ อุสสาหะ และภยะ" และ "ชิคุจฉาและวิมหยะ". ฐายี ๙ อย่างเหล่านี้ และพยภิจารีภาวะและสาตติกภาวะเหล่านี้ อันกวีพึงประพันธ์แยกกันไป โดยทำให้รุ่งเรืองด้วยวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมของตนๆ และอันนักแสดงพึงรับไปแสดงออกไป. ในบรรดาภาวะ ๓ อย่างเหล่านี้ รติ (ความยินดี) นี้ อันหญิงชายผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติของหญิงชายโดยไม่เหลือ ก่อให้เกิดขึ้นแก่กันและกัน ถูกกระตุ้นด้วยวิภาวะที่กระตุ้นเร้ามีพระจันทร์เป็นต้น ถูกบำรุงด้วยอนุภาวะอันนับเนื่องด้วยการแสดงออกทางกายและวาจาที่เปิดเผยอุสสาหะเป็นต้น และถูกทำให้วิจิตรด้วยพยภิจารีภาวะหลายชนิดที่ปรากฏด้วยความสามารถของอนุภาวะของตนๆ. พึงทราบว่า รติเช่นนี้ อันชนทั้งปวงลิ้มรสได้ด้วยการแสดงของนักแสดง และด้วยการฟังบทประพันธ์ที่น่าสรรเสริญ ย่อมถึงความเป็นสิงคารรสเป็นต้น. พึงทราบเหตุผลในการถึงความเป็นหัสสรสเป็นต้น ของฐายีภาวะที่เหลือมีหาสะเป็นต้น โดยสมควรแก่กรณีอย่างนี้. Byabhicārībhāvaadhippāya ความหมายของพยภิจารีภาวะ 343. Tirobhāvāvibhāvādi- Visesenā’bhimukhyato; Yete caranti sīlena, Te honti byabhicārino. ด้วยความพิเศษคือการอันตรธานและการปรากฏเป็นต้น และด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้า ภาวะเหล่าใด ย่อมเป็นไปโดยปกติ ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี 343. Byabhicārino āha ‘‘tirobhāva’’iccādinā. Tirobhāvo ṭhāyīnaṃ ekassāpi bhāvassa nibbedādino aciraṭṭhāyitā ca āvibhāvo pākaṭatā ca nānārasanissayattā te ādayo yassa. Ādisaddena ṭhāyīdhammassa sukhadukkhādirūpassa gahaṇaṃ, sova viseso, tena. Ṭhāyīdhammassa sukhadukkharūpassa gahaṇaṃ, attano dhammassa sukhadukkharūpassa ṭhāyini samāropanañcābhimukhyaṃ. Tathā hi ratiyaṃ parisamo sukhānuviddho bhavati, soke dukkhānuviddho. Ratiyaṃ sukhasabhāvāpi gilānippabhutayo byabhicārino sakammaṃ dukkhamimaṃ samāropayanteva. Tato tena abhimukhabhāvena ye ete bhāvā sīlena caranti pavattanti, te byabhicārino hontīti. 343. กล่าวถึงพยภิจารีภาวะด้วยคำว่า “ติโรภาวะ” เป็นต้น ติโรภาวะคือความตั้งอยู่ไม่นานของภาวะมีนิพเพทเป็นต้นแม้เพียงภาวะเดียวของเหล่าฐายีภาวะ และอาวิภาวะคือความปรากฏชัด เพราะอาศัยรสต่างๆ ภาวะมีติโรภาวะและอาวิภาวะเหล่านั้นเป็นต้นมีแก่รสใด ด้วยอาทิศัพท์ พึงถือเอาฐายีธรรมที่มีรูปเป็นสุขและทุกข์เป็นต้น นั่นแหละคือความพิเศษ ด้วยความพิเศษนั้น การถือเอาฐายีธรรมที่มีรูปเป็นสุขและทุกข์ และการนำสุขและทุกข์อันเป็นธรรมของตนไปใส่ไว้ในฐายีธรรม และความเป็นไปเฉพาะหน้า (อภิมุขยะ) จริงอย่างนั้น ในรติ ปริสมะย่อมถูกสุขติดตาม ในโสกะย่อมถูกทุกข์ติดตาม แม้พยภิจารีภาวะมีคิลานะเป็นต้นซึ่งมีสภาพเป็นสุขในรติ ก็ย่อมนำทุกข์อันเป็นกิจของตนนี้ไปใส่ไว้แน่นอน เพราะเหตุนั้น ภาวะเหล่าใด ย่อมประพฤติคือเป็นไปโดยปกติด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้านั้น ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี 343. Idāni uddesakkamena byabhicārībhāve lakkhaṇato dasseti ‘‘tirobhāvā’’iccādinā. Tirobhāvāvibhāvādivisesena byabhicārībhāvānaṃ attano anekarasaṃ nissāya pavattattā, lokassa bhinnarucikattā ca kismiñci ṭhāyībhāve byabhicārībhāvānamattano guṇassa līnattañca kismiñci tasseva guṇassa pākaṭattañcātiādikena visesena abhimukhyato ṭhāyībhāvānaṃ sukhadukkharūpaṃ attani ca attano sukhadukkharūpaṃ ṭhāyībhāvesu ca āropanasaṅkhātena abhimukhabhāvena yete bhāvā sīlena caranti pakatiyā pavattanti, te bhāvā byabhicārino nāma hontīti. Evameva pīḷā sarūpena eko parisamasaṅkhatabyabhicārībhāvo ratiyaṃ saguṇena līno sukhānuviddho hutvā, soke saguṇena pākaṭo dukkhānuviddho ca hutvā pavattate. Evameva sukhasabhāvaratiyaṃ gilānādayo byabhicārino sakiyaṃ dukkhasarūpaṃ āropentīti katvā tirobhāvavibhāvādivisesena abhimukhaṃ pavattanti. Tirobhavanamiti ca, āvibhavanamiti ca, tirobhāvo ca āvibhāvo ceti ca, te ādayo yassa ṭhāyībhāvesu vijjamānānaṃ sukhadukkhasabhāvānaṃ attani āropanasseti ca, soyeva visesoti ca, abhimukhānaṃ bhāvoti ca viggaho. Byabhicārīpade visaddo visesatthe abhisaddo abhimukhabhāve vattati. 343. บัดนี้ จะแสดงลักษณะของพยภิจารีภาวะโดยลำดับแห่งอุทเทส ด้วยคำว่า “ติโรภาวะ” เป็นต้น ด้วยความพิเศษคือติโรภาวะและอาวิภาวะเป็นต้น เพราะพยภิจารีภาวะย่อมเป็นไปอาศัยรสหลายอย่างของตน และเพราะโลกมีความชอบต่างกัน ในฐายีภาวะบางอย่าง คุณของพยภิจารีภาวะย่อมแฝงอยู่ และในฐายีภาวะบางอย่าง คุณนั้นย่อมปรากฏชัด ด้วยความพิเศษมีประการดังกล่าว ด้วยความเป็นไปเฉพาะหน้า คือด้วยภาวะที่เผชิญหน้าอันนับเนื่องด้วยการนำสุขและทุกข์อันเป็นลักษณะของฐายีภาวะมาใส่ไว้ในตน และนำสุขและทุกข์อันเป็นลักษณะของตนไปใส่ไว้ในฐายีภาวะ ภาวะเหล่าใด ย่อมเป็นไปโดยปกติ ภาวะเหล่านั้นชื่อว่าพยภิจารี พยภิจารีภาวะอันนับเนื่องด้วยปริสมะเพียงอย่างเดียวซึ่งมีลักษณะเป็นความบีบคั้น ย่อมเป็นไปในรติโดยแฝงอยู่ด้วยคุณของตนและถูกสุขติดตาม และในโสกะโดยปรากฏชัดด้วยคุณของตนและถูกทุกข์ติดตาม แม้พยภิจารีภาวะมีคิลานะเป็นต้น ซึ่งมีสภาพเป็นสุขในรติ ย่อมนำทุกข์อันเป็นลักษณะของตนไปใส่ไว้ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นไปเฉพาะหน้าด้วยความพิเศษคือติโรภาวะและอาวิภาวะเป็นต้น บทวิเคราะห์คือ ติโรภวนัง (การอันตรธาน), อาวิภวนัง (การปรากฏ), ติโรภาโว จ อาวิภาโว จ (ติโรภาวะและอาวิภาวะ), เต อาทโย ยัสสะ (สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของสิ่งใด), ฐายีภาเวสุ วิชชมานานัง สุขทุกขสภาวานัง อัตตนิ อาโรปนัสสะ (คือการนำสุขและทุกข์อันเป็นสภาพที่มีอยู่ในฐายีภาวะมาใส่ไว้ในตน), โสเยว วิเสโสติ (นั่นแหละคือความพิเศษ), และ อภิมุขานัง ภาโวติ (ภาวะแห่งธรรมที่เผชิญหน้า) ในบทว่า พยภิจารี นี้ วิ อักษร ใช้ในอรรถว่าพิเศษ, อภิ อักษร ใช้ในอรรถว่าความเป็นไปเฉพาะหน้า (อภิมุขภาวะ) Byabhicārībhāvappabheda การจำแนกประเภทของพยภิจารีภาวะ 344. Nibbedo takkasaṅkā sama- Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ, Suttaṃ tāso gilānu’ssukaharisa- Satissāvisādābahitthā. นิพเพท ตักกะ สังกา สมะ ธิติ ชฬตา ทีนตา อุคคตา อาลสัตตะ สุตตะ ตาสะ คิลานะ อุสสุกกะ หริสะ สติ อิสสา วิสาทะ และอวหิตถา Cintā gabbā’pamāro’marisamada- Matummādamohā vibodho, Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa- Sacapalābyādhi tettiṃsame’te. จินตา คัพพะ อปสมาระ อมริสะ มทะ มติ อุมมาทะ โมหะ วิโพธะ นิททา เวคะ สวรีฬะ มรณะ จปละ และพยาธิ เหล่านี้มี ๓๓ อย่าง 344. Te dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Dīnatuggālasattanti dīnatā ca uggatañca ālasattañca, gilāni ussukaiti ussukkaṃ. Capalaiti cāpallaṃ, saha capalena sacapalo, so cāyaṃ byādhi ca, maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre. Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷanti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti. Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati. Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā, yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti. Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu, saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā. Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu, gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa, tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā, yathocityapariposo siyā. Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo. 344. ท่านแสดง (ธรรมเหล่านั้น) ด้วยบทว่า “นิพเพท” เป็นต้น บทว่า “ทีนตุคคาฬสัตต” คือ ทีนตา (ความหดหู่) ด้วย, อุคคตา (ความดุร้าย) ด้วย, อาลสัตตะ (ความเกียจคร้าน) ด้วย บทว่า “คิลานิ อุสสุก” คือ อุสสุกกะ (ความกระตือรือร้น) ในความเจ็บป่วย บทว่า “จปล” คือ จาปัลละ (ความกระสับกระส่าย) บทว่า “สจปล” คือ พร้อมด้วยความกระสับกระส่าย บทว่า “สจปลพยาธิ” คือ พยาธิ (ความเจ็บป่วย) ด้วย, มรณะ (ความตาย) ด้วย, พร้อมด้วยความกระสับกระส่าย (เป็นสมาหาระ) บทว่า “สพิฬ” คือ ดำเนินไปพร้อมด้วยความอับอาย (สวรีฬะ) พยภิจารีภาวะที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้มี ๓๓ อย่าง วีรรสย่อมถูกลิ้มรสโดยผู้มีความเพียรพยายามด้วยอำนาจของความเพียรพยายามนั้นเอง แต่สำหรับคนขี้ขลาด รสนั้นย่อมถูกลิ้มรสโดยอำนาจของภยานกรส เพราะโลกมีสภาพหลากหลาย ด้วยเหตุนั้น พยภิจารีภาวะเหล่านี้จำนวนมากจึงควรพรรณนาสำหรับรสแต่ละรส เพราะว่าชนทั้งปวงย่อมลิ้มรสบางอย่างในรสเหล่านั้นโดยทางแห่งการพรรณนาภาวะนั้น ในบรรดาภาวะเหล่านั้น เพราะการเห็นศัตรูที่เข้ามาเพื่อฆ่าเพียงอย่างเดียว ในขณะนั้นเอง ย่อมเป็นเหตุแห่งความกลัวสำหรับคนขี้ขลาดโดยปกติ แต่สำหรับผู้ที่ชอบการรบ ย่อมเป็นเหตุแห่งความเพียรพยายาม เช่นเดียวกัน เครื่องประดับหรือกิริยาที่ผิดแปลกที่นักแสดงทำ ย่อมเป็นเหตุแห่งหาสะที่เป็นฐายีภาวะสำหรับคนที่มีนิสัยต่ำทราม แต่เป็นหาสะที่เป็นพยภิจารีภาวะสำหรับคนที่มีนิสัยลึกซึ้ง เพราะฉะนั้น กวีผู้พรรณนาภาวะทั้งหลาย พึงพรรณนาภาวะเหล่านั้นให้เหมาะสม เพื่อให้เกิดความสมบูรณ์ตามความเหมาะสม ส่วนความวิบัติแห่งความเหมาะสมนั้น พึงหลีกเลี่ยงด้วยความพยายามอย่างยิ่ง Tesu nibbedo attāvamānanaṃ. Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo, yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo, assupatanacintādayo ettha anubhāvā. ในบรรดาภาวะเหล่านั้น นิพเพท คือ การดูหมิ่นตนเอง ความยากจนของสตรีและคนต่ำทราม เป็นวิภาวะ (เหตุ) ของนิพเพทนั้น แต่สำหรับโยคี การหยั่งรู้สัจธรรม เป็นวิภาวะ การหลั่งน้ำตาและความคิดเป็นต้น เป็นอนุภาวะ (ผล) ในที่นี้ Takko vitakkanaṃ. Tassa sandeho vibhāvo, sirokampādi anubhāvo. ตักกะ คือ การตรึกตรอง ความสงสัยเป็นวิภาวะของตักกะนั้น การสั่นศีรษะเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo, kampādayo anubhāvo. สังกา (ความสงสัย) มีการประพฤติที่ขัดแย้งเป็นวิภาวะ การสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Samo khedo. Tattha gatyādi vibhāvo, sedādi anubhāvo. สมะ คือ ความเหน็ดเหนื่อย ในสมะนั้น การเดินเป็นต้นเป็นวิภาวะ เหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Dhiti santoso. Ñāṇādi vibhāvo, anubhāvo bhogālolatādi. ธิติ คือ ความยินดี ญาณเป็นต้นเป็นวิภาวะ การไม่ติดในโภคะเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Jaḷatā appaṭipatti. Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo, animisanayanālocanādi anubhāvo. ชฬตา คือ การไม่ตอบสนอง การเห็นสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นต้นเป็นวิภาวะของชฬตานั้น การจ้องมองด้วยตาไม่กะพริบเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Dīnatā cetaso anojatā. Tassā vibhāvo duggatatādi, anubhāvo malinavatthatādi. ทีนตา คือ ความไม่ร่าเริงของจิต ความเป็นผู้ตกทุกข์ได้ยากเป็นต้นเป็นวิภาวะของทีนตานั้น การนุ่งห่มผ้าสกปรกเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Uggatā dāruṇattaṃ. Tassā vibhāvo balavāparādhādi, tassa anubhāvo tajjanādi. อุคคตา คือ ความดุร้าย การกระทำผิดอย่างร้ายแรงเป็นต้นเป็นวิภาวะของอุคคตานั้น การข่มขู่เป็นต้นเป็นอนุภาวะของอุคคตานั้น Ālasattassa parisamādi vibhāvo, jimhatādi anubhāvo. อาลสัตตะ (ความเกียจคร้าน) มีความเหน็ดเหนื่อยเป็นต้นเป็นวิภาวะ ความเฉื่อยชาเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Suttassa niddā vibhāvo, tassādādayo anubhāvo. สุตตะ (ความหลับ) มีการนอนหลับเป็นวิภาวะ การหาวเป็นต้นเป็นอนุภาวะของสุตตะนั้น Tāso cittakkhobho. Vibhāvo assa gajjitādi, kampanādi anubhāvo. ตาสะ คือ ความหวั่นไหวของจิต เสียงคำรามเป็นต้นเป็นวิภาวะของตาสะนั้น การสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā, vivaṇṇatādayo anubhāvo. คิลานิ (ความเจ็บป่วย) มีความเหน็ดเหนื่อยและความกระหายเป็นต้นเป็นวิภาวะ ความซีดเซียวเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Kālakkhamatā ussukaṃ. Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi, anubhāvo turitatādi. อุสสุกกะ คือ ความอดทนต่อเวลา ความปรารถนาที่จะเห็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์เป็นต้นเป็นวิภาวะของอุสสุกกะนั้น ความรีบร้อนเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Cetopasādo harito. Tatra ussavādi vibhāvo, assusedādayo anubhāvo. หริสะ คือ ความผ่องใสแห่งจิต ในหริสะนั้น การเฉลิมฉลองเป็นต้นเป็นวิภาวะ น้ำตาและเหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Sadisadassanādi vibhāvo satiyā, anubhāvo bhamusamunnamanādi. สติ มีการเห็นสิ่งที่คล้ายกันเป็นต้นเป็นวิภาวะ การเลิกคิ้วเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Paresamukkaṃsāsahanatā issā. Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo, dosakathanāvajānanādayo anubhāvo. อิสสา คือ การทนไม่ได้ต่อความเหนือกว่าของผู้อื่น ความเป็นคนพาลและความถือตัวเป็นต้นเป็นวิภาวะของอิสสานั้น การกล่าวโทษและการดูหมิ่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ Visādo khedo. Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi, bādhayatāpādi anubhāvo. วิสาทะ คือ ความท้อแท้. การที่กิจที่เริ่มไว้ไม่สำเร็จเป็นต้นเป็นวิภาวะของวิสาทะนั้น, การบีบคั้นและความเร่าร้อนเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ. Tassā vibhāvo lajjādi, anubhāvo’ññavikriyā. อพหิตถา คือ การปกปิดอาการ (ด้วยการสำรวมกาย). ความละอายเป็นต้นเป็นวิภาวะของอพหิตถานั้น, การแสดงอาการอื่นเป็นอนุภาวะ. Cintā iṭṭhālābhādīhi, anubhāvo mukulitanayanādi. จินตา (ความคิด) เกิดจากการไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาเป็นต้น, การหลับตาเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Gabbo abhimāno. Vibhāvossa issariyādi, anubhāvo avajānanādi. คัพภะ คือ ความถือตัว. ความเป็นใหญ่เป็นต้นเป็นวิภาวะของคัพภะนั้น, การดูหมิ่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Apamāro gāharukkhādīhi , bhūpātādayo ettha anubhāvo. อปมาระ (โรคลมบ้าหมู) เกิดจากภูตผีและต้นไม้เป็นต้น, การล้มลงกับพื้นเป็นต้นเป็นอนุภาวะในที่นี้. Amariso akkhamatā. Vibhāvo assāvamānanādi, sirokampanatajjanādayo anubhāvo. อมริสะ คือ ความไม่อดทน. การดูหมิ่นเป็นต้นเป็นวิภาวะของอมริสะนั้น, การสั่นศีรษะและการข่มขู่เป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Mado pamādukkaṃso. Tassa vibhāvo pānaṃ, calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo. มทะ คือ ความมัวเมาอย่างยิ่ง. การดื่มสุราเป็นวิภาวะของมทะนั้น, การเคลื่อนไหวอวัยวะ, คำพูด, ท่าทาง, และการหัวเราะที่ผิดปกติเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Mati kaṅkhacchedo. Upadesādi vibhāvo, mukhavikāsādi ettha anubhāvo. มติ คือ การตัดสินใจ (การตัดความสงสัย). คำแนะนำเป็นต้นเป็นวิภาวะ, การยิ้มแย้มเป็นต้นเป็นอนุภาวะในที่นี้. Asamekkhitakāritā ummādo. Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi, aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo. อุมมาทะ คือ ความบ้า (การกระทำโดยไม่พิจารณา). การถูกผีเข้าสิงเป็นต้นเป็นวิภาวะของอุมมาทะนั้น, การร้องไห้, การร้องเพลง, การหัวเราะในที่ไม่สมควรเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Moho bhayādīhi, anubhāvo thambhakampādi. โมหะ (ความหลง) เกิดจากความกลัวเป็นต้น, การแข็งทื่อและการสั่นเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Durācārādīhi biḷaṃ, adhomukhatādi anubhāvo. พิฬะ (ความละอาย) เกิดจากการประพฤติชั่วเป็นต้น, การก้มหน้าเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ. มรณะ (ความตาย) เป็นที่รู้จักกันดีด้วยวิภาวะและอนุภาวะ. Capalatā rāgadosādīhi, sacchandacaraṇādi anubhāvo. Byādhi pākaṭo. จปัลลตา (ความคะนอง) เกิดจากราคะและโทสะเป็นต้น, การประพฤติตามอำเภอใจเป็นต้นเป็นอนุภาวะ. พยาธิ (ความเจ็บป่วย) เป็นที่ประจักษ์. Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā, tesu keci vuttesvantogadhā honti. Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā, tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā. Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ. Tesu bhayā tāso añño, saṅkā tathā amariso. Tasmā issā, tathā gilānito samo, niddāya suttaṃ, ussukā capalatā, tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ. หรือว่าแม้จิตตวุฒิพิเศษอื่นๆ ที่ละเอียดอ่อนซึ่งระบุไว้ในที่นี้ก็มีอยู่ บางอย่างในบรรดาจิตตวุฒิเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในที่กล่าวแล้ว เหมือนอย่างกามทั้งปวงที่มีความอยากเป็นสภาพ สงเคราะห์เข้าในความยินดี ฉันใด โทสะทั้งหลายที่มีความโกรธเป็นประเภท ก็สงเคราะห์เข้าในความไม่อดทน ความริษยา เป็นต้น ฉันนั้น ทุกข์ทั้งหลายที่มีความเศร้าโศก ความเหนื่อยล้า ความเจ็บไข้ และความป่วยไข้เป็นสภาพ ก็สงเคราะห์เข้าในความท้อแท้ เป็นต้น ฉันนั้น พึงเห็นว่าปีติเป็นต้นที่มีความสุขเป็นสภาพ สงเคราะห์เข้าในความร่าเริง ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความสะดุ้งต่างจากความกลัว ความสงสัยต่างจากความไม่อดทน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าความริษยา ความเหนื่อยล้าต่างจากความป่วยไข้ การนอนหลับต่างจากความง่วง ความกระสับกระส่ายต่างจากความคะนอง และความสลบที่จะกล่าวต่อไปต่างจากความหลง 344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘nibbedo’’iccādinā. Nibbedo attanindāsaṅkhato ca, takkasaṅkā ca, samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca, dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca, suttaṃ sayanañca, tāso cittakkhobho ca, gilānaparimadditabhāvo ca, ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca, cintā ca, gabbo abhimāno ca, apamāro ca, amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca, vibodho pabodho ca, niddāvegā niddā ca, āvegasaṅkhāto sambhamo ca, sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti. Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti. Takko ca saṅkā ceti ca, samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca, dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca, ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca, amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca, niddā ca āvego ceti ca, saha biḷāya vattatīti ca, saha capalena cāpalyena vattatīti ca, sacapalo ca so byādhiceti ca, maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ. Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando. Tasmā ‘‘sabiḷa’’nti padaṃ etassa visesanaṃ hoti. 344. บัดนี้ ท่านแสดงพยับแดดเหล่านั้นโดยลักษณะของตนด้วยคำว่า “นิพเพทะ” เป็นต้น นิพเพทะ (ความหน่าย) คือความตำหนิตน, ตักกะ (ความตรึก) และสังกา (ความสงสัย), สมะ (ความเหนื่อยล้า) ธิติ (ความมั่นคง) ที่มีความยินดีเป็นลักษณะ และชฬตา (ความเฉื่อยชา), ทีนะ (ความขัดสน) อุคคะ (ความดุร้าย) และอลสัตตะ (ความเกียจคร้าน), สุตตะ (การนอนหลับ), ตาสะ (ความสะดุ้ง) คือความหวั่นไหวแห่งจิต, คิลานิ (ความเจ็บไข้), อุสสุกะ (ความกระสับกระส่าย) หริสะ (ความร่าเริง) สติ (สติ) อิสสา (ความริษยา) วิสาทะ (ความท้อแท้) และอพหิตถา (การปกปิดอาการ), จินตา (ความคิด), คัพภะ (ความถือตัว) คือความเย่อหยิ่ง, อปมาระ (โรคลมบ้าหมู), อมริสะ (ความไม่อดทน) มทะ (ความมัวเมา) มติ (ความรู้) อุมมาทะ (ความบ้า) และโมหะ (ความหลง), วิโพธะ (ความตื่น), นิททา (ความง่วง), อาเวคะ (ความเร่งรีบ) คือความตื่นตระหนก, สวิฬะ (ความละอาย), มรณะ (ความตาย) และสจปละ (ความคะนอง) พร้อมด้วยพยาธิ (ความเจ็บไข้) ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าพยับแดด ๓๓ อย่าง คำว่า ตรึกและสงสัย, คำว่า เหนื่อยล้าและมั่นคงและเฉื่อยชา, คำว่า ขัดสนและดุร้ายและเกียจคร้าน, คำว่า กระสับกระส่ายและร่าเริงและสติและริษยาและท้อแท้และการปกปิดอาการ, คำว่า ไม่อดทนและมัวเมาและรู้และบ้าและหลง, คำว่า ง่วงและเร่งรีบ, คำว่า เป็นไปพร้อมด้วยความละอาย, คำว่า เป็นไปพร้อมด้วยความคะนอง, คำว่า ความเจ็บไข้นั้นพร้อมด้วยความคะนอง, คำว่า ความตายและความคะนองและความเจ็บไข้ คำว่า มรณสจปลัพยาธิ เป็นสมาหารทวันทวสมาส เพราะฉะนั้น คำว่า “สวิฬะ” จึงเป็นบทวิเสสนะของคำนี้ Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti, soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti. Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti. Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti. Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti. Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti. Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya. Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni. Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā. เพราะโลกมีสภาพหลายอย่าง วีรรสอย่างเดียวเท่านั้น ผู้มีความเพียรพึงลิ้มรสด้วยอาการแห่งวีรรส และวีรรสอย่างนั้นนั่นเอง ผู้ขลาดพึงลิ้มรสด้วยอาการแห่งความกลัว เพราะฉะนั้น พยับแดดจำนวนมากเหล่านี้พึงพรรณนาแก่รสแต่ละรส เมื่อเป็นเช่นนี้ โลกที่มีความมุ่งหมายหลายอย่างย่อมลิ้มรสบางอย่างในบรรดาพยับแดดเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ บทประพันธ์ย่อมเป็นที่รักของชนทั้งปวง ในการพรรณนาภาวะนั้น เพราะการเห็นศัตรูที่มาเพื่อฆ่าอย่างเดียวเท่านั้น ย่อมแตกแยกไปจากความมุ่งหมายของชนในขณะนั้น และย่อมเป็นเหตุแห่งความกลัวของบุรุษผู้ขลาดโดยปกติ และเป็นเหตุแห่งความเพียรของผู้ชอบการรบ อนึ่ง เครื่องประดับที่นักแสดงทำวิปริตไปเพื่อหัวเราะ และกิริยาเช่นนั้น พึงเป็นเหตุแห่งหาสะที่ตั้งมั่นของบุรุษผู้มีปกติตื้น และเป็นเหตุแห่งหาสะที่เป็นพยับแดดของผู้มีปกติลึกซึ้ง เพราะฉะนั้น กวีผู้พรรณนาภาวะ ไม่พึงทำลายความเหมาะสม พึงจัดความเหมาะสมโดยเคารพ และพึงพรรณนาคำพูดของกวีที่แสดงภาวะพร้อมด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ในที่นี้ เพราะวิภาวะเป็นต้นที่ทำให้รู้ภาวะพึงรู้ เพราะฉะนั้น พึงทราบพร้อมด้วยภาวะเหล่านั้นอย่างนี้ Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo. Itthīnaṃ, hīnānaṃ vā uppajjati ce, dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma, yogīnaṃ ce, tathāvabodho ālambaṇavibhāvo, ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma. ในบรรดาภาวะเหล่านั้น ความหน่ายมีลักษณะคือการดูหมิ่นตน ถ้าเกิดขึ้นแก่สตรีหรือคนต่ำทราม ความยากจนชื่อว่าอาลัมพณวิภาวะ ถ้าเกิดขึ้นแก่โยคี การรู้แจ้งความจริงชื่อว่าอาลัมพณวิภาวะ ในที่นี้ การหลั่งน้ำตาและการคิดเป็นต้น ชื่อว่าอนุภาวะ Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma, sirokampādikaṃ anubhāvo nāma. ความสงสัยชื่อว่าอุททีปนวิภาวะของวิตก การสั่นศีรษะเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ Saṅkāya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo, kampādiko anubhāvo. Upari ‘‘vibhāvo’’ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ. ความประพฤติที่ขัดแย้งชื่อว่าอุททีปนวิภาวะของความสงสัย การสั่นเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ เมื่อกล่าวว่า “วิภาวะ” ในเบื้องบน พึงถือเอาวิภาวะที่เหมาะสมในบรรดาอาลัมพณะและอุททีปนะทั้งสอง Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo, sedādi anubhāvo. การเดินเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความเหนื่อยล้าที่มีความอ่อนเพลียเป็นลักษณะ เหงื่อเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ Santosalakkhaṇāya dhitiyā ñāṇādi vibhāvo, bhogesu alolabhāvādi anubhāvo. ญาณเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความมั่นคงที่มีความยินดีเป็นลักษณะ ความไม่โลภในโภคะเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ Ayoggatālakkhaṇāya jaḷatāya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo, vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo. การไม่รู้สิ่งที่เป็นที่พอใจและไม่เป็นที่พอใจเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความเฉื่อยชาที่มีความไม่เหมาะสมเป็นลักษณะ การมองตรงด้วยนัยน์ตาที่เปิดกว้างเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatāya duggatatādi vibhāvo, malinavatthatādi anubhāvo. ความเป็นคนขัดสนเป็นต้นชื่อว่าวิภาวะของความขัดสนที่มีความไม่รุ่งเรืองแห่งจิตเป็นลักษณะ การนุ่งห่มผ้าสกปรกเป็นต้นชื่อว่าอนุภาวะ Dāruṇatālakkhaṇassa uggabhāvassātisayāparādhādi vibhāvo, tajjanādi anubhāvo. ความผิดอย่างยิ่งเป็นต้น เป็นวิภาวะของความดุร้ายที่มีความหยาบคายความเป็นลักษณะ การขู่เป็นต้น เป็นอนุภาวะ Alasattassa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo, vaṅkikabhāvo anubhāvo. ความเหนื่อยหน่ายในที่ไม่ควรเป็นต้น เป็นวิภาวะของความเกียจคร้าน ความคดงอ (ของร่างกาย) เป็นอนุภาวะ Sayanasaṅkhātassa suttassa niddādi vibhāvo, assādādi anubhāvo. Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ. ความง่วงเป็นต้น เป็นวิภาวะของการหลับที่เรียกว่าการนอน การเสวยรส (ความสุข) เป็นต้น เป็นอนุภาวะ ในที่นี้ การเสวยรส หมายถึง ความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกายเป็นต้น Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo, gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ. Kopena kampanā anubhāvo. เสียงคำรามเป็นต้น เป็นวิภาวะของความสะดุ้งที่เรียกว่าความหวั่นไหวแห่งจิต เสียงคำราม หมายถึง คำพูดที่ทำให้เกิดความกลัว การสั่นเทาด้วยความโกรธเป็นอนุภาวะ Pīḷāsaṅkhātassa gilānassa āyāsapipāsādi vibhāvo, dubbaṇṇatādi anubhāvo. ความเหน็ดเหนื่อยและความกระหายเป็นต้น เป็นวิภาวะของความป่วยไข้ที่เรียกว่าความเบียดเบียน ความมีผิวพรรณหม่นหมองเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo, turitatādi anubhāvo. ความปรารถนาจะเห็นสิ่งที่รื่นรมย์เป็นต้น เป็นวิภาวะของความกระวนกระวายที่ไม่คำนึงถึงกาลเวลาที่เหมาะสม ความรีบร้อนเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Cetopasādalakkhaṇassa harisassa maṅgalakīḷādi vibhāvo, santosavacanādi anubhāvo. การเล่นรื่นเริงในงานมงคลเป็นต้น เป็นวิภาวะของความร่าเริงที่มีความผ่องใสแห่งจิตเป็นลักษณะ คำพูดที่แสดงความยินดีเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Saraṇalakkhaṇāya satiyā saññāṇadassanādi vibhāvo, bhamukkhepādi anubhāvo. การเห็นเครื่องหมายเป็นต้น เป็นวิภาวะของสติที่มีการระลึกเป็นลักษณะ การยักคิ้วเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo, dosakathanāvajānanādi anubhavo. ความเป็นคนพาลและความถือตัวเป็นต้น เป็นวิภาวะของความริษยาที่มีการทนไม่ได้ต่อสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ การกล่าวโทษและการดูหมิ่นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Khedalakkhaṇassa visādassa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo, manosantāpādi anubhāvo. ความไม่สำเร็จของกิจที่เริ่มทำและความวิบัติของกิจเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหดหู่ใจที่มีความเหนื่อยหน่ายเป็นลักษณะ ความเดือดร้อนใจเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya, rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo, tadaññakriyākaraṇaṃ, adhomukhakaraṇaṃ, pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo. ความละอายเป็นต้น เป็นวิภาวะของการปกปิดอาการที่มีการสำรวมอาการ หรือมีการปกปิดสภาวะแห่งรสเป็นลักษณะ การทำกิริยาอื่น การก้มหน้า การขีดเขียนพื้นด้วยเท้าเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Cintāya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo, makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo. การไม่ได้ผลที่ปรารถนาเป็นต้น เป็นวิภาวะของความคิด การหลับตาเป็นต้น หรือการทอดสายตาลงต่ำเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Gabbassa issariyādi vibhāvo, avajānanādi anubhāvo. ความเป็นใหญ่เป็นต้น เป็นวิภาวะของความถือตัว การดูหมิ่นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Apamārassa yakkhapīḷādi vibhāvo, bhūmipatanādayo anubhāvo. การถูกยักษ์เบียดเบียนเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหลงลืมสติ (โรคลมบ้าหมู) การล้มลงบนพื้นเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Akkhamalakkhaṇassa amarisassa avamānanādi vibhāvo, sirokampanatajjanādi anubhāvo. การดูหมิ่นเป็นต้น เป็นวิภาวะของความไม่พอใจที่มีความไม่อดทนเป็นลักษณะ การสั่นศีรษะและการขู่เป็นต้น เป็นอนุภาวะ Pamādādhikkalakkhaṇassa madassa santosapānaṃ vibhāvo, kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo. การดื่มของมึนเมาที่ทำให้ยินดี เป็นวิภาวะของความมัวเมาที่มีความประมาทอย่างยิ่งเป็นลักษณะ การสั่นแห่งมือและเท้า คำพูด การเดิน และการหัวเราะเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya matiyā upadesādi vibhāvo, mukhasantosādi anubhāvo. การสั่งสอนเป็นต้น เป็นวิภาวะของปัญญาที่มีการตัดความสงสัยเป็นลักษณะ ความผ่องใสทางใบหน้าเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummādassa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo, akāraṇarodanahasanādi anubhāvo. ไข้สันนิบาตและยักษ์เป็นต้น เป็นวิภาวะของความบ้าที่มีการกระทำโดยไม่พิจารณาเป็นลักษณะ การร้องไห้และการหัวเราะโดยไม่มีเหตุผลเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Muyhanalakkhaṇassa mohassa adhikabhayādi vibhāvo, sabhāvānavabodhanādi anubhāvo. ความกลัวอย่างยิ่งเป็นต้น เป็นวิภาวะของความหลงที่มีความงมงายความเป็นลักษณะ การไม่รู้แจ้งสภาวะเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Niddāpagamasaṅkhātassa vibodhassa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo, akkhimaddanādi anubhāvo. การล่วงเลยแห่งเวลาเป็นต้น หรือการระลึกถึงแสงสว่างเป็นต้น เป็นวิภาวะของความตื่นที่เรียกว่าการสิ้นไปแห่งความหลับ การขยี้ตาเป็นต้น เป็นอนุภาวะ Manosampīḷanalakkhaṇāya niddāya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo, akkhipidahanādi anubhāvo. ความหลับมีลักษณะคือการบีบคั้นจิต มีวิภาวะคือการไม่คิดไม่ทำอะไรของใครบางคนเป็นต้น มีอนุภาวะคือการหลับตาเป็นต้น Bhayāgamanalakkhaṇassa āvegassa paccatthikadassanādi vibhāvo, utrāsakampādi anubhāvo. ความตื่นเต้นมีลักษณะคือความกลัวปรากฏขึ้น มีวิภาวะคือการเห็นศัตรูเป็นต้น มีอนุภาวะคือการหวาดกลัวตัวสั่นเป็นต้น Lajjālakkhaṇāya biḷāya durācārādi vibhāvo, adhomukhatādi anubhāvo. ความละอายใจมีลักษณะคือความละอาย มีวิภาวะคือการประพฤติชั่วเป็นต้น มีอนุภาวะคือการก้มหน้าเป็นต้น Maraṇassa satthapahārarogādi vibhāvo, mukhavikārādi anubhāvo. ความตายมีวิภาวะคือการถูกศัสตราทำร้ายและโรคภัยเป็นต้น มีอนุภาวะคือความแปรปรวนแห่งใบหน้าเป็นต้น Cāpallassa rāgadosādi vibhāvo, attano sacchandacaraṇādi anubhāvo. ความคะนองมีวิภาวะคือราคะและโทสะเป็นต้น มีอนุภาวะคือการประพฤติตามใจตนเองเป็นต้น Byādhiyā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo, nitthunanādi anubhāvo. ความเจ็บป่วยมีวิภาวะคือความกำเริบของลมและดีเป็นต้น มีอนุภาวะคือการครางเป็นต้น Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi, tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca, dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca, dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca, pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā. Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca, saṅkāya amarissa ca, amarisato issāya ca, gilānato samassa ca, niddāya suttassa ca, ussukkato capalatāya ca, mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. ในสุโพธาลังการนี้ ยังมีจิตตวุติพิเศษอื่นๆ อีกที่ไม่ได้แสดงความแตกต่างอย่างละเอียดไว้ ในบรรดาจิตตวุติเหล่านั้น พึงทราบว่า ความแตกต่างทั้งหมดที่มีสภาวะเป็นความปรารถนา รวมอยู่ในกามระติ, ประเภทของโทสะ รวมอยู่ในความโกรธ ความไม่พอใจ และความริษยาเป็นต้น, สภาวะที่เป็นทุกข์ รวมอยู่ในความโศก ความเหนื่อยหน่าย ความเจ็บป่วย ความป่วยไข้ และความหดหู่เป็นต้น, ปีติเป็นต้น รวมอยู่ในความร่าเริง แม้จะมีการสงเคราะห์สิ่งที่คล้ายกันไว้เช่นนี้ แต่พึงเห็นว่า ท่านได้แสดงไว้ต่างหากเป็นอย่างๆ ไป ด้วยความแตกต่างที่ปรากฏชัด คือ ความกลัวต่างจากความสะดุ้ง, ความไม่พอใจต่างจากความระแวง, ความริษยาต่างจากความไม่พอใจ, ความเหนื่อยหน่ายต่างจากความป่วยไข้, การนอนหลับต่างจากความง่วง, ความคะนองต่างจากความกระวนกระวาย, และความสลบที่จะกล่าวต่อไปต่างจากความหลง Sāttikabhāvaadhippāya อธิบายสาตวิกภาวะ 345. Samāhitattappabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā; Sāttikā’pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvābhavanti te. สัตตะเกิดจากจิตที่ตั้งมั่น สาตวิกภาวะทั้งหลายอันสัตตะนั้นให้เกิดแล้ว แม้จะเป็นอนุภาวะ แต่ภาวะเหล่านั้นก็เป็นภาวะต่างหาก 345. Sāttike vadati ‘‘samāhite’’ccādinā. Samāhito ekaggatābhāvāpādanena katasamādhāno attā cittaṃ tato pabhavaṃ uppannaṃ yaṃ, taṃ sattaṃ nāma. Tena sattena upapāditā nibbattitā thambhādayo sāttikā vuccante. Te ca puna anubhāvāpi bhavanti thambhādibhāvasaṃsūcanasabhāvavikārarūpattā. Tañca ‘‘cittavuttivisesattā’’iccādinā vakkhati. Tenāha ‘‘anubhāvattepī’’ti. Evaṃ satyapi te sāttikā visuṃ puthageva bhāvā bhavanti, vuttanayena cittabhavattavirūpattā tesanti. 345. ท่านกล่าวถึงสาตวิกภาวะด้วยคำว่า 'สมำหิเต' เป็นต้น จิตที่ชื่อว่าตั้งมั่น เพราะมีการทำสมาธิด้วยการยังภาวะแห่งความเป็นเอกัคคตาให้เกิดขึ้น สิ่งใดที่เกิดจากจิตนั้น สิ่งนั้นชื่อว่าสัตตะ สาตวิกภาวะทั้งหลายมีอาการตัวแข็งเป็นต้นที่สัตตะนั้นให้เกิดแล้ว เรียกว่าสาตวิกภาวะ และสาตวิกภาวะเหล่านั้นก็เป็นอนุภาวะด้วย เพราะมีรูปที่แปรปรวนไปตามสภาวะที่แสดงถึงภาวะมีอาการตัวแข็งเป็นต้น และท่านจะกล่าวถึงเรื่องนั้นด้วยคำว่า 'เพราะเป็นจิตตวุติพิเศษ' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ในความเป็นอนุภาวะ' แม้จะเป็นเช่นนั้น สาตวิกภาวะเหล่านั้นก็เป็นภาวะที่แยกต่างหากจากกัน เพราะภาวะเหล่านั้นมีรูปต่างจากภาวะที่เกิดจากจิตตามนัยที่กล่าวมา 345. Idāni uddesakkamenādhigatakevalabhāvasaṅkhātaṃ sāttikābhāvaṃ dasseti ‘‘samāhita’’iccādinā. Samāhitattappabhavaṃ ekaggatābhāvāpādanena katasamādhānacittato sambhūtaṃ sattaṃ nāma hoti. Tena lābhālābhādīsu ekākārassa hetunā thirabhāvena upapāditā nipphāditā thambhādayo sāttikā nāma bhavanti. Te sāttikā anubhāvattepi cittākārasaṅkhātathambhādipakāsanasabhāvavikārasarūpattā attano anubhāvatte satipi visuṃ bhāvā bhavanti yathāvutta ‘‘cittavuttivisesā tu, bhāvayanti rase yato’’tiādinā bhāvā nāma hontīti. Ime sāttikābhāvānubhāvavasena duvidhā honti. Samāhito ca so attā ceti ca, tato pabhavamiti ca, santo upasanto ca so attā ceti ca, sattato bhavantīti ca, sattena uppāditāti ca, anubhāvānaṃ bhāvoti ca vākyaṃ. Apīti anuggahatthe nipāto. 345. บัดนี้ จะแสดงสาตวิกภาวะที่ถึงพร้อมด้วยภาวะอันบริสุทธิ์ตามลำดับแห่งการกล่าวถึง ด้วยคำว่า "จิตที่ตั้งมั่น" เป็นต้น สัตตะชื่อว่าเกิดจากจิตที่ตั้งมั่น คือเกิดจากจิตที่กระทำสมาธิด้วยการยังภาวะแห่งความเป็นเอกัคคตาให้ถึงพร้อม สาตวิกภาวะทั้งหลายมีอาการตัวแข็งเป็นต้น อันสัตตะนั้นยังให้เกิดด้วยภาวะที่มั่นคง ด้วยเหตุแห่งความเป็นอย่างเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น ย่อมชื่อว่าสาตวิกภาวะ สาตวิกภาวะเหล่านั้น แม้เป็นอนุภาวะ เพราะมีรูปเป็นความแปรปรวนแห่งธรรมชาติที่แสดงอาการตัวแข็งเป็นต้น อันเป็นอาการของจิต แม้ในความเป็นอนุภาวะของตน ก็เป็นภาวะต่างหาก ตามที่กล่าวไว้ว่า "จิตตวุติพิเศษทั้งหลาย ย่อมยังรสให้เกิด" เป็นต้น ย่อมชื่อว่าภาวะ สาตวิกภาวะเหล่านี้มีสองประเภทโดยเป็นภาวะและอนุภาวะ ประโยคว่า "จิตนั้นตั้งมั่น" และ "เกิดจากจิตนั้น" และ "จิตนั้นสงบระงับ" และ "เกิดจากสัตตะ" และ "อันสัตตะยังให้เกิด" และ "ภาวะของอนุภาวะ" คำว่า อปิ เป็นนิบาตในอรรถว่ารวบรวม Sāttikabhāvappabheda ประเภทของสาตวิกภาวะ 346. Thambho palayaromañcā, Tathā sedassuvepathu; Vevaṇṇiyaṃ vissaratā, Bhāvā’ṭṭhe’te tu sāttikā. อาการตัวแข็ง อาการสลบ ขนลุก อีกทั้งเหงื่อ น้ำตา ตัวสั่น สีหน้าเปลี่ยน และเสียงเปลี่ยน ภาวะทั้งแปดเหล่านี้แลคือสาตวิกภาวะ 346. Te dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Ettha thambho avissarakāyacittatā. Palayo assāsapassāsamattāvaseso suttāvatthāsabhāvo niddāpabhavo. Subyattalakkhaṇā sesā. 346. แสดงสิ่งเหล่านั้นด้วยคำว่า "อาการตัวแข็ง" เป็นต้น ในที่นี้ อาการตัวแข็งคือภาวะที่กายและจิตไม่เคลื่อนไหว อาการสลบคือภาวะที่เหลือเพียงลมหายใจเข้าออกเท่านั้น มีลักษณะเป็นภาวะหลับ เกิดจากความหลับ ที่เหลือมีลักษณะชัดเจนดีแล้ว 346. Idāni sāttike dasseti ‘‘thambho’’iccādinā. Thambho kāyacittānaṃ avisarabhāvasaṅkhāto ca palayaromañcā niddāya uppajjamānaassāsapassāsamattātirittasuttāvatthā ca pasādādisambhavo romuggamo ca tathā evaṃ sedassuvepathu ca bhayādīhi uppajjamānadāho ca santosādīhi uppajjamānaassu ca kampā ca vevaṇṇiyaṃ virūpatā ca vissaratā virūpasaddatā cāti ete aṭṭha sāttikā bhāvā nāma honti. Romānaṃ añco uggamoti ca, palayo ca romañco ceti ca, vepanaṃ kampanamiti ca, sedo ca assu ca vepathu cāti ca, virūpo vaṇṇo asseti ca, tassa bhāvoti ca, virūpo saro asseti ca, tassa bhāvoti ca vākyaṃ. 346. บัดนี้ จะแสดงสาตวิกภาวะด้วยคำว่า "อาการตัวแข็ง" เป็นต้น อาการตัวแข็งคือภาวะที่กายและจิตไม่เคลื่อนไหว อาการสลบและขนลุก คือภาวะหลับที่เหลือเพียงลมหายใจเข้าออกซึ่งเกิดขึ้นจากความหลับ และขนลุกที่เกิดจากความเลื่อมใสเป็นต้น อีกทั้งเหงื่อ น้ำตา และตัวสั่น และความร้อนที่เกิดขึ้นจากความกลัวเป็นต้น และน้ำตาที่เกิดขึ้นจากความยินดีเป็นต้น และการสั่น และสีหน้าเปลี่ยนคือความผิดปกติของสีหน้า และเสียงเปลี่ยนคือความผิดปกติของเสียง ภาวะทั้งแปดเหล่านี้ชื่อว่าสาตวิกภาวะ และคำว่า "อัญจะ" คือการตั้งขึ้นของขน และคำว่า "สลบและขนลุก" และคำว่า "การสั่น" คือการไหว และคำว่า "เหงื่อ น้ำตา และตัวสั่น" และคำว่า "สีหน้าเปลี่ยน" คือมีสีหน้าผิดปกติ และภาวะของสิ่งนั้น และคำว่า "เสียงเปลี่ยน" คือมีเสียงผิดปกติ และภาวะของสิ่งนั้น เป็นประโยค 347. Yadā ratyādayo bhāvā, Ṭhitisīlā na honti ce; Tadā sabbepi te bhāvā, Bhavanti byabhicārino. เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีราคะเป็นต้น ไม่เป็นไปตามปกติ (ไม่ตั้งมั่น) เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นพยับภิจารี (ภาวะจร) 347. Na kevalaṃ vuttāyeva byabhicārino, ratyādayopīti āha ‘‘yadā’’iccādi. Bhavanti byabhicārinoti yathāyogaṃ yathāsambandhaṃ byabhicārino hontīti attho. Sesaṃ subodhaṃ. 347. ไม่ใช่เพียงแต่ที่กล่าวมาเท่านั้นที่เป็นพยับภิจารี แต่ราคะเป็นต้นก็เป็นด้วย จึงกล่าวว่า "เมื่อใด" เป็นต้น คำว่า "ย่อมเป็นพยับภิจารี" หมายความว่า ย่อมเป็นพยับภิจารีตามความเหมาะสม ตามความสัมพันธ์ ที่เหลือเข้าใจง่าย 347. Idāni nibbedādayo viya ratihāsādayopi kismiñci kāle byabhicārinopi hontīti dasseti ‘‘yadā’’ iccādinā. Ratyādayo ratihāsādayo bhāvā nava ṭhāyībhāvā yadā ṭhitisīlā na honti ce virodhīhi tehi tehi bhāvantarehi byavahitattā sabhāvato ṭhitisabhāvā yadi na honti, tadā te bhāvā ratyādayo sabbepi byabhicārino bhavantīti. Yathāsakaṃ byabhicāritānurūpavibhāvānubhāvānaṃ yogānurūpena byabhicārībhāvā honti. Ratiādi yesaṃ hāsādīnamiti ca, ṭhiti sīlaṃ yesaṃ ratyādīnamiti ca viggaho. 347. บัดนี้ จะแสดงว่าราคะและหาสะเป็นต้น ก็เป็นพยับภิจารีได้ในบางคราว เหมือนนิพเพทะเป็นต้น ด้วยคำว่า "เมื่อใด" เป็นต้น เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีราคะและหาสะเป็นต้น อันเป็นฐายีภาวะเก้าอย่าง ไม่เป็นไปตามปกติ (ไม่ตั้งมั่น) คือถ้าโดยธรรมชาติแล้วไม่เป็นภาวะที่ตั้งมั่น เพราะถูกภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์เหล่านั้นคั่นไว้ เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมดมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นพยับภิจารี ย่อมเป็นพยับภิจารีภาวะตามความเหมาะสมแห่งการประกอบวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกับความเป็นพยับภิจารีของตน และคำว่า "ราคะเป็นต้น" คือของหาสะเป็นต้น และคำว่า "ปกติที่ตั้งมั่น" คือของราคะเป็นต้น เป็นวิเคราะห์ 348. Vibhāvo kāraṇaṃ tesu’- Ppattiyu’ddīpane tathā; Yo siyā bodhako tesa- Manubhāvo’ya’mīrito. วิภาวะคือเหตุในการเกิดขึ้นและการกระตุ้นภาวะเหล่านั้น สิ่งใดเป็นเครื่องให้รู้ภาวะเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ 348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ratyādīnaṃ bhāvānaṃ uppattiyā, tathā uddīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho vibhāvo nāma. Tattha ālambaṇavibhāvo kantādi, uddīpanavibhāvo candādi. Tesaṃ bodhako ñāpako kāyiko ca vācasiko ca byāpāro siyā, ayaṃ anubhāvo īrito. 348. บัดนี้ จะแสดงวิภาวะและอนุภาวะด้วยคำว่า "วิภาวะ" เป็นต้น วิภาวะคือเหตุในการเกิดขึ้นและการกระตุ้นภาวะเหล่านั้นมีราคะเป็นต้น มีสองประเภทโดยเป็นอาลัมพณวิภาวะและอุททีปณวิภาวะ ในบรรดาวิภาวะเหล่านั้น อาลัมพณวิภาวะคือคนรักเป็นต้น อุททีปณวิภาวะคือพระจันทร์เป็นต้น สิ่งใดเป็นเครื่องให้รู้ (ญาปกะ) เป็นการกระทำทางกายและทางวาจาของภาวะเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ 348. Idāni vibhāvānubhāve dasseti ‘‘vibhāvo’’iccādinā. Tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ tiṇṇaṃ uppattiyā ca tathā uddīpane ca uppannānaṃ dīpane ca kāraṇaṃ ālambaṇauddīpanavasena duvidho hetu vibhāvo nāma, tesaṃ ṭhāyībhāvādīnaṃ bodhako kāyikavācasiko yo siyā naṭakavīnaṃ byāpāro atthi, ayaṃ anubhāvoti īritoti. Visesena bhāveti vaḍḍhetīti vibhāvo. Anubhāveti bodhetīti anubhāvo. Ettha vibhāvo nāma rativisaye naranārīnaṃ aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvo, candarammadesādi uddīpanavibhāvo ceti duvidho. Hāsādīnampi duvidhavibhāvaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ. Anubhāvo nāma ṭhāyībhāvādīnaṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ pakāsakavācasikabyāpārasaṅkhātakavipayogo ca kāyikapayogabhūto naṭānaṃ abhinayasaṅkhāto taṃtaṃbhāvasarūpanirūpako ceti duvidho byāpāro. 348. บัดนี้ จะแสดงวิภาวะและอนุภาวะด้วยคำว่า "วิภาวะ" เป็นต้น วิภาวะคือเหตุมีสองประเภทโดยเป็นอาลัมพณวิภาวะและอุททีปณวิภาวะ เป็นเหตุในการเกิดขึ้นของฐายีภาวะเป็นต้นทั้งสาม และในการกระตุ้น และในการแสดงภาวะที่เกิดขึ้นแล้ว สิ่งใดเป็นการกระทำทางกายและทางวาจาของนักแสดงและกวี ที่เป็นเครื่องให้รู้ฐายีภาวะเป็นต้นเหล่านั้น สิ่งนี้เรียกว่าอนุภาวะ สิ่งที่ยังให้เกิด (ภาเวติ) หรือยังให้เจริญ (วัฑเฒติ) โดยพิเศษ ชื่อว่าวิภาวะ สิ่งที่ยังให้รู้ (อนุภาเวติ) หรือยังให้เข้าใจ (โพเธติ) ชื่อว่าอนุภาวะ ในที่นี้ วิภาวะในเรื่องราคะมีสองประเภท คืออาลัมพณวิภาวะคือชายหญิงซึ่งกันและกัน และอุททีปณวิภาวะคือพระจันทร์และสถานที่น่ารื่นรมย์เป็นต้น วิภาวะสองประเภทของหาสะเป็นต้นก็พึงประกอบให้เหมาะสม อนุภาวะคือการกระทำสองประเภท คือการใช้คำพูดของกวีที่แสดงภาวะเหล่านั้นของฐายีภาวะเป็นต้น และการแสดงของนักแสดงที่เป็นการใช้กายที่แสดงลักษณะของภาวะนั้นๆ 349. Nekahetuṃ manovutti-visesañca vibhāvituṃ; Bhāvaṃ vibhāvānubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ. เพื่อแสดงภาวะที่มีเหตุหลายอย่างและจิตตวุติพิเศษ วิภาวะและอนุภาวะพึงพรรณนาให้ชัดเจนในการประพันธ์ 349. Vibhāvādivaṇṇanāyameva bhāvavisesāvabodho siyā, aññathā ‘‘devadattassa sāssulocanayugaṃ sañjāta’’miti vutte sokā ānandā rogā ceti ko nāma sakkoti kāraṇaṃ nicchituṃ, cittavuttivisesañca bhāvaṃ vinā vibhāvānubhāvaṃ kavi vaṇṇetuṃ naṭobhinetuṃ sāmajjiko vā viññātuṃ ko sakkotīti dassetumāha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ bahuhetuṃ manovuttivisesañca bhāvaṃ vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā vuttalakkhaṇā bandhane sabhāvanirūpakapade phuṭaṃ vaṇṇanīyā, vibhāvādirūpakeneva avuttampi kiñci patīyate. 349. การพรรณนาวิภาวะเป็นต้นนั่นแหละ พึงมีการรู้แจ้งซึ่งภาวะพิเศษ มิฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "ดวงตาทั้งคู่ของเทวทัตมีน้ำตา" ใครหนอจะสามารถวินิจฉัยเหตุได้ว่า เป็นเพราะความโศก ความยินดี หรือโรค และเพื่อแสดงว่า ใครหนอจะสามารถพรรณนาวิภาวะและอนุภาวะได้โดยปราศจากภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิต หรือนักแสดงจะแสดงได้ หรือผู้ชมจะรู้แจ้งได้ จึงกล่าวคำว่า "เนกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิตอันมีเหตุมาก คือมีเหตุหลายอย่าง วิภาวะและอนุภาวะอันมีลักษณะที่กล่าวแล้ว พึงพรรณนาให้ชัดเจนในบทประพันธ์อันเป็นบทแสดงลักษณะแห่งภาวะ แม้สิ่งใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ ก็ย่อมปรากฏได้ด้วยการแสดงวิภาวะเป็นต้นนั่นเอง 349. ‘‘Devadattassa cakkhūni assupuṇṇānī’’ti vutte sokena santosena rogena vāti yathā assukāraṇakathanaṃ vinā na jānāti, evaṃ cittassa pavattisaṅkhātā ratihāsādayo te te bhāvā attano patītiyānurūpaṃ vibhāvānubhāvakathanaṃ vinā kavīhi vaṇṇetabbā, naṭehi dassetabbā, sabbhehi assādanīyā natthīti ṭhāyīādīnaṃ vaṇṇanameva kātabbanti idāni anusāsento āha ‘‘neka’’iccādi. Nekahetuṃ tesaṃ tesaṃ bhāvānaṃ uppatyādo ālambaṇavibhāvādibahukāraṇavantaṃ manovuttivisesaṃ bhāvañca cittassa pavattivisesasaṅkhātabhāvañca vibhāvituṃ pakāsetuṃ vibhāvānubhāvā anantaraniddiṭṭhā bandhane rasabhāvappakāsane phuṭaṃ pakāsaṃ katvā vaṇṇiyā kavinā vaṇṇanīyā hontīti. Na ekoti ca, so hetu asseti ca, manaso vuttīti ca, tāya visesoti ca, vibhāvo ca anubhāvo ceti ca vākyaṃ. 349. เมื่อกล่าวว่า "ดวงตาของเทวทัตเต็มไปด้วยน้ำตา" ย่อมไม่รู้ว่าเพราะความโศก เพราะความยินดี หรือเพราะโรค ฉันใด โดยปราศจากการบอกเหตุแห่งน้ำตา ภาวะเหล่านั้นมีรติและหาสะเป็นต้น อันนับว่าเป็นความประพฤติของจิต ย่อมไม่มีที่กวีจะพรรณนาได้ นักแสดงจะแสดงได้ และชนทั้งปวงจะพึงลิ้มรสได้ โดยปราศจากการบอกวิภาวะและอนุภาวะอันสมควรแก่ความปรากฏของตน ฉันนั้น เพราะฉะนั้น การพรรณนาภาวะถาวรเป็นต้นเท่านั้นพึงกระทำได้ บัดนี้ เมื่อจะแนะนำ จึงกล่าวคำว่า "เนกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงภาวะอันเป็นความพิเศษแห่งจิตอันมีเหตุมาก คือมีเหตุหลายอย่างอันเป็นเครื่องอิงอาศัยวิภาวะเป็นต้น ในการเกิดขึ้นของภาวะเหล่านั้น และเพื่อแสดงภาวะอันนับว่าเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต วิภาวะและอนุภาวะที่กล่าวถึงในลำดับก่อน พึงพรรณนาโดยกวีให้ชัดเจนในบทประพันธ์อันเป็นเครื่องแสดงรสและภาวะ และคำว่า "มิใช่หนึ่ง" และ "เหตุนั้นมีอยู่" และ "ความประพฤติของใจ" และ "ความพิเศษด้วยความประพฤตินั้น" และ "วิภาวะและอนุภาวะ" เป็นรูปวิเคราะห์ 350. Savibhāvānubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ; Vaṇṇanīyā yathocityaṃ, lokarūpānugāminā. ภาวะเหล่านั้นๆ พึงพรรณนาตามสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ พึงพรรณนาตามความเหมาะสม โดยผู้ดำเนินตามลักษณะของโลก 350. Idāni te bhāvā lokasabhāvānatikkamena vibhāvādīhi vaṇṇanīyāti āha ‘‘savibhāve’’ccādi. Saha vibhāvehi savibhāvā, te ca te anubhāvā ca, tehi. Yathārahanti attano sambandhīnaṃ vasena yathārahaṃ vaṇṇanīyā. 350. บัดนี้ ท่านกล่าวว่า ภาวะเหล่านั้นพึงพรรณนาด้วยวิภาวะเป็นต้น โดยไม่ล่วงเลยลักษณะของโลก จึงกล่าวคำว่า "สะวิภาเว" เป็นต้น "สะวิภาวะ" คือพร้อมด้วยวิภาวะ และอนุภาวะเหล่านั้นๆ ด้วยวิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น "ยะถาระหัง" คือพึงพรรณนาตามสมควร โดยเป็นไปตามความเกี่ยวข้องของตน 350. Idāni vibhāvānubhāve nissāya vaṇṇanīyā te bhāvā lokasabhāvamanatikkamma kātabbāti anusāsanto āha ‘‘savibhāvā’’iccādi. Lokarūpānugāminā lokavohāramanuvattamānena te te bhāvā ṭhāyībhāvādayo tayo yathocityaṃ ocityānurūpaṃ savibhāvānubhāvehi vibhāvasahitehi anubhāvehi karaṇabhūtehi yathārahaṃ tehi tehi bhāvehi sambandhīnaṃ vibhāvādīnaṃ vasena anurūpato vaṇṇanīyā vaṇṇetabbā hontīti. Vibhāvehi saha ye vattantīti ca, te ca te anubhāvā ceti ca, anatikkamma arahanti ca, anatikkamma ocityamiti ca, lokassa rūpaṃ sarūpamiti ca, taṃ anugacchati sīlenāti ca viggaho. 350. บัดนี้ เมื่อจะแนะนำว่า ภาวะเหล่านั้นพึงพรรณนาโดยอาศัยวิภาวะและอนุภาวะ และพึงกระทำโดยไม่ล่วงเลยลักษณะของโลก จึงกล่าวคำว่า "สะวิภาวา" เป็นต้น โดยผู้ดำเนินตามลักษณะของโลก คือผู้ประพฤติตามโลกวัตร ภาวะเหล่านั้นๆ มีภาวะถาวรเป็นต้น ๓ อย่าง พึงพรรณนาตามความเหมาะสม คือตามความสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะอันเป็นเครื่องกระทำ คืออนุภาวะที่พร้อมด้วยวิภาวะ ตามสมควร คือโดยเป็นไปตามวิภาวะเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับภาวะเหล่านั้นๆ โดยเหมาะสม และบทวิเคราะห์ว่า "สิ่งใดที่ดำเนินไปพร้อมด้วยวิภาวะ" และ "อนุภาวะเหล่านั้นๆ" และ "ไม่ล่วงเลยสิ่งที่ควร" และ "ไม่ล่วงเลยความเหมาะสม" และ "ลักษณะของโลก" และ "ย่อมดำเนินตามลักษณะนั้นโดยปกติ" 351. Cittavutti visesattā, mānasā sāttika’ṅgato; Bahinissaṭasedādi-anubhāvehi vaṇṇiyā. เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต เป็นภาวะที่เกิดในใจ สัตตวิกภาวะพึงพรรณนาจากกาย ด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอก 351. Sāttikā kathaṃ vaṇṇanīyāti āha ‘‘citte’’ccādi. Cittassa vuttiviseso yesaṃ, tesaṃ bhāvo, tasmā mānasā manasi bhavā sāttikā aṅgato sarīrato bahinissaṭehi niggatehi sedādīhi anubhāvehi vaṇṇanīyā, na pana sedasalilameva bhāvoti adhippāyo. 351. ท่านกล่าวว่า สัตตวิกภาวะพึงพรรณนาอย่างไร จึงกล่าวคำว่า "จิตเต" เป็นต้น สัตตวิกภาวะเหล่านั้น เป็นภาวะที่เกิดในใจ เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย แต่เหงื่อเพียงอย่างเดียวไม่เป็นภาวะ นี้เป็นอัธยาศัย 351. Evaṃ sāmaññena bhāvavaṇṇanakkamaṃ dassetvā idāni visesena sāttikabhāvavaṇṇanā īdisāti dasseti ‘‘citta’’iccādinā. Cittavuttivisesattā cittassa pavattivisesattā mānasā citte bhavā sāttikābhāvā aṅgato sarīrato bahinissaṭasedādianubhāvehi bahinikkhantasedādīhi anubhāvehi karaṇabhūtehi vaṇṇiyā vaṇṇanīyā hontīti, aṅgato bahi nissaṭanti visesanena visiṭṭhabhūtasedādīnameva bhāvānubhāvattaṃ vinā kevalaṃ sedādayo vuttā samānā bhāvādayo nāma na hontīti adhippāyo. Cittassa vuttīti ca, sā eva viseso yesaṃ sāttikānamiti ca, tesaṃ bhāvoti ca, manasi bhavāti ca, sedo ādi yesaṃ kheḷādīnamiti ca, nissaṭā niggatā ca te sedādayo ceti ca, te eva anubhāvāti ca vākyaṃ. 351. เมื่อแสดงลำดับการพรรณนาภาวะโดยทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ท่านแสดงว่า การพรรณนาสัตตวิกภาวะโดยเฉพาะเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวคำว่า "จิตตะ" เป็นต้น เพราะเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต คือเป็นความพิเศษแห่งความประพฤติของจิต สัตตวิกภาวะอันเกิดในใจ พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย อันเป็นเครื่องกระทำ คืออนุภาวะมีเหงื่อเป็นต้นที่หลั่งไหลออกมาภายนอก ด้วยการขยายความว่า "หลั่งไหลออกมาภายนอกจากกาย" มีอัธยาศัยว่า หากปราศจากความเป็นภาวะและอนุภาวะของเหงื่อเป็นต้นอันเป็นสิ่งพิเศษ เหงื่อเป็นต้นที่กล่าวถึงเพียงอย่างเดียว ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นภาวะเป็นต้น และคำว่า "ความประพฤติของจิต" และ "ความพิเศษนั้นแหละของสัตตวิกภาวะเหล่านั้น" และ "ภาวะของภาวะเหล่านั้น" และ "เกิดในใจ" และ "เหงื่อเป็นต้นของน้ำลายเป็นต้น" และ "เหงื่อเป็นต้นเหล่านั้นที่หลั่งไหลออกมา" และ "เหงื่อเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะ" เป็นรูปวิเคราะห์ Rasaadhippāya อัธยาศัยแห่งรส 352. Sāmajjikāna’mānando, yo bandhatthānusārinaṃ; Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito. ความยินดีของผู้ชมผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ รสนี้แล อันผู้รู้รสกล่าวว่า "ย่อมถูกลิ้มรส" 352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vuttattā rase niddisanto āha ‘‘sāmajjikāna’’miccādi. Bandhassa attho, tadanussaranti manobhāvanāvasenāti bandhatthānusārino, tesaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ manasi yo ānando, ayaṃ lokamadhurādiraso viya bandhe siṅgārādi raso nāma īrito taññūhi rasaññūhi. Kathamityāha ‘‘rasīyatī’’ti, assādīyatīti attho. Kiñca? Yathā nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjamānā rase assādiyanti sumānasā purisā santosañcādhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite vācaṅgasatthopete ṭhāyībhāve assādenti sumānasāpekkhakā, tasmā ete nāṭyātipi vuccanti. 352. บัดนี้ เพราะมีการกล่าวว่า "เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษ" เมื่อแสดงรส จึงกล่าวคำว่า "สามัชชิกานัง" เป็นต้น อรรถแห่งบทประพันธ์ ผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ คือผู้ดำเนินตามโดยความเป็นภาวะแห่งใจ ความยินดีใดมีอยู่ในใจของสัตบุรุษผู้เป็นผู้ชมเหล่านั้น รสนี้ชื่อว่ารสมีสิงคาระเป็นต้นในบทประพันธ์ เหมือนรสมีรสหวานเป็นต้นในโลก อันผู้รู้รสกล่าวไว้ ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า "ย่อมถูกลิ้มรส" นี้เป็นอรรถ อนึ่ง ชนทั้งหลายผู้มีใจดี เมื่อบริโภคอาหารที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ย่อมลิ้มรสและย่อมถึงความยินดี ฉันใด ผู้ชมผู้มีใจดี ย่อมลิ้มรสในภาวะถาวรที่แสดงด้วยการแสดงต่างๆ และประกอบด้วยถ้อยคำ กาย และอาวุธ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ภาวะเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "นาฏยะ" ด้วย 352. Idāni ‘‘rasassādāya sādhūna’’nti vatvā uddiṭṭhakkamena sampattaṃ rasaṃ dasseti ‘‘sāma’’iccādinā. Bandhatthānusārinaṃ bandhassa atthānurūpasārīnaṃ buddhiyā pavattānaṃ sāmajjikānaṃ sabbhānaṃ citte bhavo yo ānando santoso atthi, ayaṃ loke madhurādiraso viya assādanīyo hotīti atthayuttena ‘‘rasīyatī’’ti iminā vacanatthena raso nāmāti taññūhirasaññūhi īrito kathitoti. Samajjāyaṃ niyuttāti ca, bandhassa atthoti ca, taṃ anussarantīti ca, taṃ jānantīti ca vākyaṃ. Yathā nānābyañjanehi abhisaṅkhatamāhāraṃ paribhuñjantā sattā lavaṇambilādayo te te rase assādeyyuṃ, santuṭṭhā ca bhaveyyuṃ, evameva nānappakāraabhinayehi pakāsitavaṇṇanāya aṅgabhūtehi anurūpehi satthehi yutte ṭhāyībhāve issādirahitapaññavantā assādenti, tasmā ime ṭhāyībhāvā naṭābhinayehi byañjitattā ca sabbhānaṃ santosasaṅkhatarasassa hetuttā ca naṭarasātipi vuccanti. 352. บัดนี้ เมื่อกล่าวว่า "เพื่อการลิ้มรสของสัตบุรุษ" แล้ว ท่านแสดงรสที่มาถึงตามลำดับที่กล่าวไว้ จึงกล่าวคำว่า "สามะ" เป็นต้น ความยินดีคือความพอใจใดมีอยู่ในใจของสัตบุรุษผู้เป็นผู้ชม ผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์ คือผู้ดำเนินตามอรรถแห่งบทประพันธ์โดยปัญญา รสนั้นชื่อว่ารส อันผู้รู้รสกล่าวไว้ด้วยอรรถแห่งคำว่า "ย่อมถูกลิ้มรส" อันประกอบด้วยอรรถว่า "ย่อมเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส" เหมือนรสมีรสหวานเป็นต้นในโลก และบทวิเคราะห์ว่า "ประกอบอยู่ในที่ประชุม" และ "อรรถแห่งบทประพันธ์" และ "ย่อมดำเนินตามอรรถนั้น" และ "ย่อมรู้ซึ่งอรรถนั้น" สัตว์ทั้งหลายเมื่อบริโภคอาหารที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ย่อมลิ้มรสเหล่านั้นๆ มีรสเค็มและรสเปรี้ยวเป็นต้น และย่อมเป็นผู้ยินดี ฉันใด ผู้มีปัญญาปราศจากความริษยาเป็นต้น ย่อมลิ้มรสในภาวะถาวรที่ประกอบด้วยถ้อยคำอันเหมาะสม อันเป็นองค์ประกอบของการพรรณนาที่แสดงด้วยการแสดงต่างๆ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ภาวะถาวรเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "นาฏรส" ด้วย เพราะถูกแสดงด้วยการแสดงของนักแสดง และเพราะเป็นเหตุแห่งรสอันนับว่าเป็นความพอใจของสัตบุรุษ Rasappabheda ประเภทแห่งรส 353. Savibhāvānubhāvehi, Sāttikābyabhicārihi; Assādiyatta’mānīya- Māno ṭhāyeva so raso. รสนั้นคือภาวะถาวรนั่นเอง ที่ถูกนำไปสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรสได้ ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ด้วยสาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะ 353. Ṭhāyīnameva rasattāpattimāha ‘‘savibhāve’’ccādinā. Ṭhāyeva soti so yathāvutto raso ṭhāyībhāvoyeva, nāññoti attho. 353. ท่านกล่าวถึงการถึงความเป็นรสของภาวะถาวรเท่านั้น ด้วยคำว่า "สะวิภาเว" เป็นต้น "รสนั้นแลเป็นภาวะถาวร" คือ รสที่กล่าวมานั้นเป็นภาวะถาวรเท่านั้น ไม่ใช่อย่างอื่น นี้เป็นอรรถ 353. Idāni ṭhāyībhāvānameva rasasarūpassa pāpuṇanatthaṃ vibhāveti ‘‘savibhāvā’’iccādinā. So raso anantaraniddiṭṭho savibhāvānubhāvehi tesaṃ tesaṃ ṭhāyīnaṃ anurūpehi vibhāvasahitehi anubhāvehi ca, sāttikābyabhicārihi pakāsetabbaṭhāyībhāvasseva anukūlasāttikabhāvabyabhicārībhāvehi karaṇabhūtehi assādiyattaṃ ānīyamāno kavino sāmatthiyā pāpuṇiyamāno ṭhāyeva ṭhāyībhāvo evāti kāriyopacārena raso nāmāti veditabboti. Saha bhāvehi pavattantīti ca, savibhāvā ca te anubhāvā ceti ca, sāttikā ca byabhicārino ceti ca, assādiyassa bhāvoti ca vākyaṃ. 353. บัดนี้ ท่านแสดงถึงการที่ภาวะถาวรทั้งหลายนั่นเองย่อมถึงซึ่งลักษณะแห่งรส ด้วยคำว่า “พร้อมด้วยวิภาวะ” เป็นต้น. รสนั้นอันกล่าวไว้แล้วในลำดับถัดมา อันวิภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมแก่ภาวะถาวรนั้นๆ และสาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะที่เป็นไปตามภาวะถาวรที่จะพึงแสดงนั้นๆ เป็นเหตุนำไปสู่ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส อันความสามารถของกวีทำให้บรรลุถึง พึงทราบว่าชื่อว่ารส เพราะเป็นภาวะถาวรนั่นเอง โดยการอุปจารโดยผล. และบทวิเคราะห์ว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยภาวะทั้งหลาย” และ “วิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น” และ “สาตตวิกภาวะและพยภิจารีภาวะทั้งหลาย” และ “ความเป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส”. 354. Siṅgārahassakaruṇā, ruddavīrabhayānakā; Bībhacchabbhutasantā ca, rasā ṭhāyīna’nukkamā. รสทั้งหลายคือ สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ ย่อมเป็นไปตามลำดับแห่งภาวะถาวร. 354. Tesaṃ nāmavasena vibhāgamāha ‘‘siṅgāre’’ccādinā. Ṭhāyīnanukkamāti ‘‘ratihāsā ca soko cā’’tiādinā vuttānaṃ ṭhāyībhāvānaṃ anukkamā, paṭipāṭiyāti attho. 354. ท่านกล่าวการจำแนกโดยชื่อของรสเหล่านั้น ด้วยคำว่า “สิงคาระ” เป็นต้น. คำว่า “ตามลำดับแห่งภาวะถาวร” หมายถึง ตามลำดับแห่งภาวะถาวรทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “ความยินดี ความขบขัน และความโศก” เป็นต้น คือตามลำดับ. 354. Rasāvatthāsampattaratihāsādīnaṃ ṭhāyībhāvānaṃ idāni kamena nāmantaraṃ dasseti ‘‘siṅgāra’’iccādinā. Ṭhāyīnaṃ heṭṭhā vuttānaṃ ratihāsādiṭhāyībhāvānaṃ anukkamā paṭipāṭiyā siṅgārahassakaruṇā siṅgāro hasso karuṇā ca ruddavīrabhayānakā ruddo vīro bhayānako ca bībhacchabbhutasantā ca bibhaccho abbhuto santo ceti nava rasā nāma hontīti. Siṅgāraraso hassarasotiādinā rasasaddo paccekaṃ yojetabbo. Siṅgāro ca hasso ca karuṇā ceti ca viggaho. Sesesupi liṅgasamāsā imeyeva. Ime siṅgārādīnaṃ ratyādīhi anaññattā upari ratyādivivaraṇeyeva ñātabbā. 354. บัดนี้ ท่านแสดงชื่ออื่นของภาวะถาวรทั้งหลายมีรติและหัสสะเป็นต้น อันถึงซึ่งภาวะแห่งรสโดยลำดับ ด้วยคำว่า “สิงคาระ” เป็นต้น. คำว่า “ตามลำดับแห่งภาวะถาวร” หมายถึง ตามลำดับแห่งภาวะถาวรทั้งหลายมีรติและหัสสะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ ชื่อว่ารส ๙ อย่าง. พึงประกอบคำว่า “รส” เข้ากับแต่ละคำ เช่น สิงคารรส หัสสรส เป็นต้น. และวิเคราะห์ว่า “สิงคาระด้วย หัสสะด้วย กรุณาด้วย”. ในที่เหลือก็มีลิงคสมาสเหล่านี้เหมือนกัน. รสสิงคาระเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ต่างจากรติเป็นต้น พึงทราบในคำอธิบายรติเป็นต้นข้างบนนั่นเอง. 355. Dukkharūpe’ya’mānando, Kathaṃ nu karuṇādike; Siyā sotūna’mānando, Soko vessantarassa hi. ความสุขนี้ในสิ่งที่มีลักษณะเป็นทุกข์ มีกรุณาเป็นต้น จะมีแก่ผู้ฟังได้อย่างไรหนอ? เพราะความโศกของพระเวสสันดร (เป็นทุกข์) มิใช่หรือ? 355. Sokādirūpokaruṇādi kathaṃ raso siyāti āha ‘‘dukkhe’’ccādi. Vessantarassa puttadāraviyogā karuṇā sokarūpo dukkhameva ahosi, sampati pana sotūnaṃ sabbhānaṃ ānandoyevāti etthādhippāyo. 355. ท่านกล่าวว่า กรุณาเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นความโศกเป็นต้น จะเป็นรสได้อย่างไร ด้วยคำว่า “ในสิ่งที่เป็นทุกข์” เป็นต้น. กรุณาอันเกิดจากการพลัดพรากจากบุตรภรรยาของพระเวสสันดรนั้น มีลักษณะเป็นความโศก เป็นทุกข์นั่นเอง แต่บัดนี้ ย่อมเป็นความสุขแก่สัตบุรุษผู้ฟังทั้งหลายเท่านั้น นี้เป็นความหมายในที่นี้. 355. Heṭṭhā vuttaraso santosova, sokakodhādilakkhaṇo karuṇāruddādiko kathaṃ raso nāma bhaveyyāti āsaṅkāyamāha ‘‘dukkharūpe’’iccādi. Ayaṃ ānando ‘‘sāmajjikānamānando’’tiādinā niddiṭṭho dukkharūpe dukkhalakkhaṇe karuṇādike karuṇāruddādike visaye kathaṃ bhaveyyāti ce, nesa doso hi tatheva vessantarassa bodhisattassa soko puttadāravirahato jātasoko sotūnaṃ idāni suṇantānaṃ sabbhānaṃ ānando siyā ānandassa kāraṇattā kāriyopacārena santoso nāma bhaveyyāti. Vattuno sāmatthiyā karuṇārasādikaṃ pāpetvā pakāsiyamānassa sokādikassa dukkharūpena ṭhitattā suṇantānaṃ pīti uppādiyatevāti adhippāyo. Dukkhaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa karuṇādinoti ca, karuṇā ādi yassa ruddādinoti ca vākyaṃ. 355. เมื่อมีความสงสัยว่า รสที่กล่าวไว้ข้างต้นเป็นเพียงความพอใจเท่านั้น กรุณารสและรุทรรสเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นความโศกและความโกรธเป็นต้น จะชื่อว่าเป็นรสได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า “ในสิ่งที่มีลักษณะเป็นทุกข์” เป็นต้น. หากถามว่า ความสุขนี้ อันกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “ความสุขของผู้ชม” เป็นต้น จะมีได้อย่างไรในอารมณ์มีกรุณาและรุทระเป็นต้น อันมีลักษณะเป็นทุกข์ ตอบว่า นั่นไม่ใช่ข้อบกพร่อง เพราะความโศกของพระเวสสันดรโพธิสัตว์ อันเกิดจากการพลัดพรากจากบุตรและภรรยา ย่อมเป็นความสุขแก่สัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังอยู่ในบัดนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความสุข จึงชื่อว่าเป็นความพอใจโดยการอุปจารโดยผล. อธิบายว่า เพราะความโศกเป็นต้นที่ถูกแสดงออกโดยความสามารถของผู้กล่าว ให้ถึงความเป็นกรุณารสเป็นต้น แม้จะตั้งอยู่ในลักษณะที่เป็นทุกข์ แต่ปีติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ฟังทั้งหลายแน่นอน. และบทวิเคราะห์ว่า “สภาวะที่มีลักษณะเป็นทุกข์ ชื่อว่าทุกขรูปะ” และ “อารมณ์ที่มีกรุณาเป็นต้น ชื่อว่ากรุณาทิกะ”. Ṭhāyībhāvaniddesa การแสดงภาวะถาวร Ratiṭhāyībhāva ภาวะถาวรคือรติ 356. Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā; Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodorati ruccate. ความปราโมทย์ของหนุ่มสาวผู้รักใคร่กันและกัน อันเกิดจากการเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา และเครื่องแต่งกายเป็นต้น เรียกว่า รติ. 356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ramme’’ccādi. Tattha ‘‘rammadesa’’iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā. ‘‘Yuvāna’’nti iminā ālambaṇavibhāvo. Itthī hi purisassa, puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo. Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo. 356. ท่านกล่าวเพื่อแสดงสิงคาระเป็นต้นโดยการจำแนก ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. ในที่นั้น วิภาวะที่กระตุ้นเร้าถูกแสดงไว้ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. วิภาวะที่เป็นอารมณ์ถูกแสดงไว้ด้วยคำว่า “หนุ่มสาว”. เพราะว่าหญิงเป็นวิภาวะที่เป็นอารมณ์ของชาย และชายเป็นวิภาวะที่เป็นอารมณ์ของหญิง. คำว่า “ความปราโมทย์” หมายถึง ลักษณะแห่งความรื่นรมย์โดยการยินดีซึ่งกันและกัน. 356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ramma’’iccādinā. Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso, ādisaddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ratī’’ti vuccatīti. Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo. Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca, te ādayo yesamiti ca, rammā ca te desa…pe… vesādayo ceti ca, tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca, añño ca añño ceti ca, tesu rattāti ca vākyaṃ. 356. บัดนี้ ท่านแสดงรติเป็นต้น อันมีชื่อว่าสิงคาระเป็นต้น โดยลำดับ ด้วยคำว่า “สถานที่น่ารื่นรมย์” เป็นต้น. การเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา เครื่องแต่งกายเป็นต้น คือ สถานที่อันควรอยู่อาศัยที่น่ารื่นรมย์ ไม่มีสิ่งกีดขวาง สะอาด บริสุทธิ์, ศิลปะมีเพลงขับเป็นต้นที่น่ารื่นรมย์, กาลเวลาที่เหมาะสมมีฤดูใบไม้ผลิเป็นต้นที่ทำให้เกิดความยินดี, เครื่องแต่งกายที่สวยงามมีพวงมาลัยและของหอมเป็นต้น และกิริยาเป็นต้นที่น่ารัก, และคำว่า “เป็นต้น” หมายถึง คำพูด รอยยิ้มเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว. การที่หนุ่มสาวคือหญิงชายวัยรุ่นผู้รักใคร่กันและกันอย่างยิ่ง โดยอาศัยนิมิต อนุพยัญชนะ และความดำริซึ่งกันและกัน โดยไม่เพียงแต่เห็น ได้ยิน หรือรู้ในสิ่งที่เห็น ได้ยิน หรือรู้เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังได้ประสบซ้ำๆ ด้วยปัญญาในลักษณะนั้นๆ ความสุข ความยินดี ความปีติ ความรัก ย่อมเป็นที่ชอบใจ เพราะเป็นที่ชอบใจ จึงเรียกว่า “รติ”. ในกรณีนี้ อักษร “ร” เป็นอักษรสนธิ. และประโยคว่า “ประเทศด้วย ศิลปะด้วย กาลเวลาด้วย เครื่องแต่งกายด้วย” และ “สิ่งเหล่านั้นมีประเทศเป็นต้น” และ “ประเทศเป็นต้นเหล่านั้นน่ารื่นรมย์” และ “การเสพซ้ำๆ ของสิ่งเหล่านั้น” และ “อีกคนหนึ่งและอีกคนหนึ่ง” และ “ผู้รักใคร่ในสิ่งเหล่านั้น”. 357. Yutyā bhāvānubhāvā te, Nibandhā posayanti naṃ; Sopyā’yogavippayoga- Sambhogānaṃ vasā tidhā. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น ย่อมบำรุงรติด้วยความเหมาะสม เมื่อถูกผูกพันไว้. รตินั้นก็มีสามอย่าง โดยอาศัยอโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ. 357. ‘‘Yutyā’’iccādi. Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti, tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti, soyevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate. Sopi tidhāti sambandho. Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo. Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo. Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo. 357. คำว่า “ด้วยความเหมาะสม” เป็นต้น. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้นที่กล่าวไว้แล้ว ด้วยความเหมาะสม คือภาวะทั้งหลายมีสังกาและความกระวนกระวายใจเป็นต้น ที่เว้นจากความเกียจคร้าน ความดุร้าย และความรังเกียจ และอนุภาวะที่สมควรแก่ภาวะเหล่านั้น อันเป็นเครื่องแสดงออกซึ่งภาวะเหล่านั้น ย่อมประกอบเข้ากับสิงคาระมีอโยคะเป็นต้นอย่างไร ด้วยความเหมาะสมเช่นนั้น เมื่อถูกผูกพันไว้ ย่อมบำรุงรตินั้นให้สมบูรณ์. สิงคาระที่ถูกบำรุงเช่นนี้ ย่อมสำเร็จเป็นรส. และรสนั้นก็มีสามอย่าง (เป็นความสัมพันธ์). ในที่นั้น อโยคะ คือ การไม่รวมกันของหญิงชายผู้ไม่เคยรวมกันมาก่อน แต่ปรารถนาการรวมกันด้วยความรัก. วิปปโยคะ คือ การพลัดพรากจากกันของทั้งสองฝ่ายผู้มีความรักเจริญงอกงามอย่างยิ่ง. สัมโภคะ คือ การได้เห็นเป็นต้นของคู่รักผู้มีความกำหนัดแรงกล้าเป็นพิเศษ. 357. Idāni ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘yutyā’’iccādinā. Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti, evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti. Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti. Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo. Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso. Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo. Bhāvo ca anubhāvo ceti ca, ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ. 357. บัดนี้ ท่านแสดงเหตุแห่งการบำรุงรติและการใช้ที่บำรุงแล้ว ด้วยคำว่า “ด้วยความเหมาะสม” เป็นต้น. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น คือ ภาวะพยภิจารีที่เหมาะสมกับรติในบรรดาภาวะพยภิจารีที่กล่าวไว้แล้ว และอนุภาวะที่เป็นเครื่องแสดงออกซึ่งภาวะนั้น สองอย่างนี้ ด้วยความเหมาะสมอันเป็นเหตุ โดยความเหมาะสมกับสิงคาระสามอย่างที่ชื่อว่าอโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ และโดยความเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับรติ จึงเว้นจากความเกียจคร้าน ความดุร้าย ความรังเกียจเป็นต้น และโดยอาศัยภาวะที่เหมาะสมกับรติมีสังกาและความกระวนกระวายใจเป็นต้น เมื่อถูกกวีผูกพันไว้ตามความเหมาะสม ย่อมบำรุงรตินั้นให้เต็มเปี่ยม ให้สำเร็จด้วยการแสดงออกซึ่งภาวะนั้น. สิงคารรสคือรติที่ถูกทำให้สำเร็จเช่นนี้ ย่อมเป็นรส. และรสนั้นคือสิงคารรสที่กล่าวไว้โดยทั่วไป ก็มีสามอย่างโดยการจำแนกตามสิงคาระคืออโยคะ วิปปโยคะ และสัมโภคะ. ในที่นั้น อโยคะ คือ การไม่รวมกันของหญิงชายผู้ไม่เคยรวมกันมาก่อน แต่ปรารถนาการรวมกันด้วยกำลังแห่งความรักใหม่. วิปปโยคะ คือ การพลัดพรากจากกันของหญิงชายผู้มีความรักเจริญงอกงามอย่างยิ่งด้วยการรวมกัน. สัมโภคะ คือ การได้เห็นเป็นต้นของคู่รักผู้มีความกำหนัดแรงกล้าเป็นพิเศษ. และประโยคว่า “ภาวะด้วย อนุภาวะด้วย” และ “อโยคะด้วย วิปปโยคะด้วย สัมโภคะด้วย”. Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā’’tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa, vibhāvābhāsassa, anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ. อนึ่ง ท่านพระอาจารย์สังฆรักขิตมหาสามีผู้กระทำอลังการนี้ แม้ไม่มีประโยชน์ในการรู้รสอื่นสำหรับผู้มีสันดานบริสุทธิ์ ผู้แสวงหาความเพียร ผู้ติดใจในพระสัทธรรมอันไพเราะยิ่ง แต่เพื่อไม่ให้หลงในโลกิยโวหารเหล่านั้นๆ จึงได้แสดงเพียงลักษณะของรส ๙ ชนิด มีรสสิงคารเป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีการกำหนดลักษณียะที่เหมาะสมนั้น การรู้ลักษณะก็จะไม่ชัดเจน ดังนั้น เพื่อให้รู้ลักษณะที่กล่าวมา หลังจากกล่าวลักษณะนั้นๆ แล้ว จึงควรแสดงเพียงเค้าโครงของลักษณียะนั้นๆ เบื้องล่างนี้ ด้วยเพียงรสสิงคาราภาสที่กล่าวถึงด้วยบทว่า "ราคะไม่ปรากฏในหน้าดอกบัว" เป็นต้น รูปรสอาภาส ๘ อย่าง มีหาสาภาสเป็นต้น พึงทราบภาวาภาส วิภาวาภาส และอนุภาวาภาส ลักษณียะของรสสิงคารจึงพึงทราบอย่างนี้. Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi- Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena; Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ, Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti. ด้วยเสียงเพลงที่ดึงดูด เหมือนการผูกด้วยเชือกของครูฝึกช้าง และทำให้หมดอิสระด้วยการจับมือ หญิงใดได้ใช้ฉันในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น นางอิรันทตีนั้น ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้. Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi, sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti. บทว่า "ด้วยเสียงเพลง" คือ เพราะช้างชอบเพลง ผู้มีเพลงเป็นทรัพย์จึงดึงดูดช้างเข้ามาใกล้ตน การผูกด้วยเชือกของครูฝึกช้างที่เรียกว่าเนตตะ ด้วยการจับมือ (หรือจับงวง) เหมือนการทำให้ช้างหมดอิสระ หมดความปรารถนาและพฤติกรรม เป็นไปตามผู้อื่น ฉันใด หญิงอันเป็นที่รักใด ได้ใช้ฉันผู้หมดความตั้งใจ ผู้หลงใหล ให้หมดอิสระในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น ด้วยเสียงเพลง โดยผู้มีเพลงเป็นทรัพย์อันประกอบด้วยลีลา ดึงดูดฉันเข้ามาใกล้ตน และผูกฉันด้วยความงามแห่งดวงตาของตน ด้วยการจับมือ ฉันนั้น นางอิรันทตีนั้น คือนางนาคมาณวิกาชื่ออิรันทตี ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้. Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito. Thiyā puriso ca, purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘sā irandatī mayā’’ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito. ‘‘Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasa’’nti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā. ‘‘Tādisepi dukkare viniyojayī’’ti imehi ussāhādikā ca ‘‘vidhinā adhigatā mayajjā’’ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā. Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘gītassarene’’ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti. Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo anubhāvo. Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo. Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti. Uparipi evameva. ในที่นี้ บทประพันธ์เหล่านี้ที่ประกอบด้วยเสียงเพลง รัศมีแห่งตา และการจับมือ ได้แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ หญิงเป็นอารมณ์ของชาย และชายเป็นอารมณ์ของหญิง ด้วยบทว่า "นางอิรันทตีนั้น ฉันได้มาแล้ว" นี้ ได้แสดงถึงอารัมมณวิภาวะ ด้วยบทว่า "ดึงดูด ผูกมัด ทำให้หมดอิสระ" เหล่านี้ ได้แสดงถึงรติอันเป็นสถายีภาวะที่ถูกกามกระตุ้น ด้วยบทว่า "ได้ใช้ในกิจที่ทำได้ยากเช่นนั้น" เหล่านี้ ได้แสดงถึงพยภิจารีภาวะมีอุสสาหะเป็นต้น และด้วยบทว่า "ฉันได้มาแล้วด้วยบุญในวันนี้" เหล่านี้ ได้แสดงถึงพยภิจารีภาวะมีหรรษาเป็นต้น เว้นพยภิจารีภาวะที่ขัดแย้งกับรติ มีนิพเพท ความเกียจคร้าน ความรังเกียจที่เกิดขึ้นเป็นต้น การแสดงวิภาวะเป็นต้นที่กล่าวมา การใช้คำของกวีที่เหมาะสมกับการปรากฏของรติ มีบทว่า "ด้วยเสียงเพลง" เป็นต้น ในที่นี้เรียกว่าอนุภาวะ ในศาสตร์ที่ควรแสดง เช่น นาฏกรรม การแสดงคืออนุภาวะ สถานที่น่ารื่นรมย์ เวลาที่น่ารื่นรมย์ เครื่องแต่งกายที่น่ารื่นรมย์เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยความสามารถ เพราะเมื่อไม่มีสิ่งเหล่านั้น รติย่อมไม่เกิดขึ้น การกำหนดลักษณียะที่สอดคล้องกับลักษณะเช่นนี้ พึงกระทำในทุกที่ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งปีติที่เกิดขึ้นแก่สัตบุรุษทั้งหลายผู้รู้ความหมายของบทประพันธ์นั้น บทประพันธ์นี้จึงเรียกว่ารสโดยอุปจารแห่งผล แม้ในบทต่อๆ ไปก็เช่นเดียวกัน Hassaṭhāyībhāva สถายีภาวะแห่งหาสะ 358. Vikārākatiādīhi, Attano’tha parassa vā; Hāso niddā samālasya- Mucchādibyabhicāribhi; Paripose siyā hasso, Bhiyyo’tthipabhutīna so. ด้วยรูปร่างที่ผิดปกติเป็นต้น ของตนเองหรือของผู้อื่น หาสะ (ความขบขัน) ด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นหัสรส หัสรสนี้นิยมมีมากในหญิงเป็นต้น 358. ‘‘Vikāre’’ccādi. Vikārākati desavayādīnaṃ viparīto kesabandhanādi, so ādi yesaṃ aññākatyādinaccanādīnaṃ, tehi vibhāvehi hāso cetovikāso, sopi attano sambandhī vā atha parassa sambandhī vā, tattha yo vibhāvasāmatthiyāyevābhibyattiṃ yāti, so attaṭṭho. Yo pana vibhāvadassanā uppannāpi purisassa gambhīrattādinā chādito samāno purisantare hasatyābhibyatto, so paraṭṭho. So hāso niddādīhi byabhicārīhiyeva, anubhāvapakkhe ādisaddena akkhiphandanādayo gahitā. Paripose sati hasso nāma raso siyā. So hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ siyāti sambandho. Ettha pabhutisaddena nīcapakatayo saṅgaṇhanti. 358. บทว่า "วิการ" เป็นต้น รูปร่างที่ผิดปกติ คือการมัดผมเป็นต้นที่ตรงกันข้ามกับประเทศ วัย เป็นต้น สิ่งนั้นเป็นต้นของรูปร่างอื่น การเต้นรำเป็นต้น ด้วยวิภาวะเหล่านั้น หาสะคือความเบิกบานแห่งจิต หาสะนั้นเป็นของตนเอง หรือเป็นของผู้อื่น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น หาสะใดปรากฏขึ้นด้วยความสามารถของวิภาวะเท่านั้น หาสะนั้นเป็นของตน (อัตตัตถะ) ส่วนหาสะใด แม้เกิดขึ้นจากการเห็นวิภาวะ แต่ถูกปกปิดไว้ด้วยความลึกซึ้งของบุคคลเป็นต้น และปรากฏขึ้นในบุคคลอื่น หาสะนั้นเป็นของผู้อื่น (ปรัตถะ) หาสะนั้นด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทราเป็นต้น ในฝ่ายอนุภาวะ ด้วยบทว่า "เป็นต้น" ได้แก่การกระพริบตาเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นรสชื่อว่าหัสสะ หัสสะนั้นย่อมมีมากในหญิงเป็นต้น ดังนี้คือความสัมพันธ์ ในที่นี้ ด้วยบทว่า "เป็นต้น" ได้แก่บุคคลผู้มีนิสัยต่ำ 358. Idāni hassarasassa posanākāraṃ dassetumāha ‘‘vikāra’’iccādi. Vikārākatiādīhi desavayoliṅgānaṃ viparītehi kesabandhagatiṭṭhitiādikehi, naccagītaādikehi ca duvidhehi ākatisaṅkhatehi hetubhūtehi attano vā atha parassa vā sambandhī so hāso ceto vikāsalakkhaṇo niddāsamālasyamucchādibyabhicāribhi niddāsamaālasyamucchāakkhiphandanādīhi anubhāvehi sutasambandhena teheva niddāsamālasyamucchāsaṅkhatabyabhicārīhi karaṇabhūtehi paripose sati hasso hasso nāma raso siyā, so hasso bhiyyo itthipabhutīnaṃ, nīcapakatīnañca siyāti. Vikārā ca sā ākati ceti ca, so ādi yesanti ca, niddā ca samo ca ālasyañca mucchā ceti ca, te ādi yesaṃ akkhiphandanādīnaṃ anubhāvānanti ca, te ca byabhicārino ceti ca, itthī pabhuti yesaṃ nīcapakatīnanti ca vākyaṃ. 358. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีการบำรุงหัสรส จึงกล่าวบทว่า "วิการ" เป็นต้น ด้วยรูปร่างที่ผิดปกติเป็นต้น ที่ตรงกันข้ามกับประเทศ วัย และเพศ มีการมัดผม การเดิน การยืนเป็นต้น และด้วยการเต้นรำ การขับร้องเป็นต้น อันเป็นเหตุ ๒ ชนิดที่เรียกว่าอากติ หาสะนั้นอันเป็นลักษณะแห่งความเบิกบานแห่งจิต เป็นของตนเองหรือของผู้อื่น ด้วยพยภิจารีภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเป็นต้น ด้วยอนุภาวะมีนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหล การกระพริบตาเป็นต้น โดยความสัมพันธ์ที่ได้ยิน ด้วยพยภิจารีภาวะที่ประกอบด้วยนิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน ความหลงใหลเหล่านั้น อันเป็นเหตุ เมื่อได้รับการบำรุง ย่อมเป็นรสชื่อว่าหัสสะ หัสสะนั้นย่อมมีมากในหญิงเป็นต้น และในบุคคลผู้มีนิสัยต่ำ บทว่า "วิการและอากติ" บทว่า "สิ่งนั้นเป็นต้นของสิ่งใด" บทว่า "นิทรา ความสงบ ความเกียจคร้าน และความหลงใหล" บทว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของอนุภาวะมีการกระพริบตาเป็นต้น" บทว่า "สิ่งเหล่านั้นและพยภิจารีภาวะ" บทว่า "หญิงเป็นต้นของบุคคลผู้มีนิสัยต่ำ" เป็นประโยค Hassappabheda ประเภทของหาสะ 359. Sitamiha vikāsinayanaṃ, Kiñcā’lakkhiyadijantu taṃ hasitaṃ; Madhurassaraṃ vihasitaṃ, Saṃsasirokampamupahasitaṃ. ในที่นี้ สิตะคือการยิ้มที่ดวงตาเบิกบาน หาสิตะคือการยิ้มที่เห็นฟันเล็กน้อย วิหาสิตะคือการยิ้มที่มีเสียงไพเราะ อุปหาสิตะคือการยิ้มที่สั่นศีรษะและไหล่ 360. Apahasitaṃ sañjala’kkhi, Vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ; Dve dve hassā kathitā ce’saṃ, Jeṭṭhe majjhe’dhamepi ca kamaso. อปหาสิตะคือการยิ้มที่น้ำตาคลอ อติหาสิตะคือการยิ้มที่ร่างกายสั่นสะเทือน หาสะ ๒ อย่าง ๒ อย่างเหล่านี้กล่าวไว้แล้ว ตามลำดับในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ 359-360. Hasse bhedamāha ‘‘sita’’miccādinā. Iha hasse vikāsīni nayanāni yassa taṃ sitaṃ, kiñci ālakkhiyā dijā dantā yassa taṃ hasitaṃ. Evaṃ madhuro saro saddo yassa taṃ vihasitaṃ. Aṃsasirokampena saha vattamānaṃ upahasitaṃ, saha jalena assunā vattamānāni akkhīni yassa taṃ apahasitaṃ. Vikkhittāni ito tato pasāritāni aṅgāni yassa taṃ atihasitaṃ nāma. Esañca sitādīnaṃ majjhe dve dve hassā ādito paṭṭhāya kamaso yathākkamena jeṭṭhe majjhe adhamepi ca kathitāti sambandho. Purātanehīti viññāyati. (คาถาที่) ๓๕๙-๓๖๐. กล่าวถึงประเภทของหาสะด้วยบทว่า "สิตะ" เป็นต้น ในหาสะนี้ สิตะคือการยิ้มที่ดวงตาเบิกบาน หาสิตะคือการยิ้มที่เห็นฟันเล็กน้อย วิหาสิตะคือการยิ้มที่มีเสียงไพเราะ อุปหาสิตะคือการยิ้มที่สั่นศีรษะและไหล่ อปหาสิตะคือการยิ้มที่น้ำตาคลอ อติหาสิตะคือการยิ้มที่ร่างกายสั่นสะเทือน ในบรรดาสิตะเป็นต้นเหล่านี้ หาสะ ๒ อย่าง ๒ อย่าง กล่าวไว้แล้วตามลำดับในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ พึงทราบว่า (กล่าวไว้) โดยนักปราชญ์โบราณ 359-360. Idāni hassabhedaṃ dasseti ‘‘sita’’miccādinā. Iha imasmiṃ hassavisaye vikāsinayanaṃ vivaṭanayanaṃ sitaṃ nāma. Kiñci ālakkhiyadijaṃ tu kiñci dissamānadantaṃ, taṃ hasitaṃ nāma. Madhurassaraṃ madhuranādaṃ vihasitaṃ nāma. Saṃsasirokampaṃ aṃsasirokampasahitaṃ upahasitaṃ nāma. Sajalakkhi assuvilocanasahitaṃ apahasitaṃ nāma. Vikkhittaṅgaṃ aṭṭhāne pasāraṇavasena vikkhittahatthapādādiavayavavantaṃ atihasitaṃ nāma bhavati. Esaṃ channaṃ kamaso kamena dve dve jeṭṭhe majjhe adhamepi visaye kathitā purātanehi bhāsitāti. Vikāsīni nayanāni asseti ca, kiñci īsakaṃ ālakkhiyā dijā yasseti ca, madhuro saro asseti ca, aṃso ca siro ceti ca, aṃsasiraso kampoti ca, tena saha vattatīti ca, saha jalena vattamānāni akkhīni yasseti ca, anusvarāgamo. Vikkhittāni aṅgāni yasseti ca vākyaṃ. Sitahasitadvayaṃ uttame, vihasitaupahasitadvayaṃ majjhime, apahasitaatihasitadvayaṃ adhame vattate. Evaṃ sitādayo anurūpavibhāvādinā payuttā ime rasā’vatthaṃ pāpuṇantīti adhippāyo. 359-360. บัดนี้จะแสดงประเภทแห่งหาสะ (ความขบขัน) ด้วยบทว่า 'สิตะ' เป็นต้น. ในเรื่องแห่งหาสะนี้ การที่นัยน์ตาเบิกบาน คือนัยน์ตาเปิดกว้าง ชื่อว่า สิตะ. ส่วนการที่เห็นฟันรำไร คือฟันปรากฏให้เห็นเล็กน้อยนั้น ชื่อว่า หสิตะ. การมีเสียงไพเราะ คือมีเสียงหวาน ชื่อว่า วิหสิตะ. การสั่นไหล่และศีรษะ คือพร้อมด้วยการสั่นไหล่และศีรษะ ชื่อว่า อุปหสิตะ. การมีนัยน์ตาเปียกน้ำ คือพร้อมด้วยน้ำตา ชื่อว่า อปหสิตะ. การมีอวัยวะระเกะระกะ คือมีอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นที่ระเกะระกะด้วยการเหยียดออกไปในที่ไม่สมควร ชื่อว่า อติหสิตะ. หาสะทั้ง ๖ อย่างนี้ ท่านผู้รู้ในกาลก่อนกล่าวไว้ตามลำดับว่ามี ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นสูง, ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นกลาง, และ ๒ อย่างในเรื่องของบุคคลชั้นต่ำ. บทว่า 'มีนัยน์ตาเบิกบาน' และบทว่า 'เห็นฟันรำไร' และบทว่า 'มีเสียงไพเราะ' และบทว่า 'ไหล่และศีรษะ' และบทว่า 'การสั่นของไหล่และศีรษะ' และบทว่า 'เป็นไปพร้อมด้วยสิ่งนั้น' และบทว่า 'มีนัยน์ตาที่เปียกน้ำ' มีการลงนิคคหิตอาคม. และบทว่า 'มีอวัยวะระเกะระกะ' เป็นประโยค. สิตะและหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นสูง, วิหสิตะและอุปหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นกลาง, อปหสิตะและอติหสิตะ ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปในบุคคลชั้นต่ำ. ความหมายคือ สิตะเป็นต้นเหล่านี้ เมื่อประกอบด้วยวิภาวะที่เหมาะสมเป็นต้น ย่อมถึงภาวะแห่งรสฉะนี้แล. Hassarasassa evamudāharaṇaṃ ñātabbaṃ – พึงทราบตัวอย่างแห่งหาสรส (รสแห่งความขบขัน) ดังนี้ – Pūjesi kaṇṭhamaṇinā api yo pasanno, Dhamme purā’samadhuraṃ vidhuraṃ sa hantuṃ; Gopentiyāpi vacanena thiyā sabhāvaṃ; Bhattiṃ akāsi pharuse mayi nāgarājāti. ผู้ใดเลื่อมใสแล้วในธรรมแต่ก่อน บูชาด้วยแก้วมณีที่คอ เพื่อจะฆ่าวิธุรบัณฑิตผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน แม้ด้วยคำพูดของหญิงผู้ปกปิดสภาวะของตน พญานาคองค์นั้นได้ทำความภักดีในเราผู้ดุร้าย. Yo purā pubbe dhamme tassa dhammakathane pasanno kaṇṭhamaṇinā api attano anagghakaṇṭhamaṇināpi taṃ pūjesi, so nāgarājā sabhāvaṃ attano adhippāyaṃ gopentiyā api thiyā vacanena itthiyā vacanena asamadhuraṃ tulyarahitaṃ vidhuraṃ vidhurapaṇḍitaṃ hantuṃ vināsanatthaṃ pharuse caṇḍe mayi bhattiṃ akāsīti. Iha ekasmiṃyeva vatthuni nāgarājassa pasādavadhavidhānādiviparītappavatti ālambaṇavibhāvo, paṭhamaṃ anagghapiyavatthūhi pūjitabhāvo ca bodhisattassa atulyabhāvo ca itthivacanassa sampaṭicchanabhāvo ca tassādhippāyassa aññātabhāvo ca puṇṇakassa caṇḍabhāvo ceti imehi sabbavacanehi uddīpanavibhāvo dassito. Imehi uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhato hāso vākyasāmatthiyā pakāsito hāsavirodhinibbedādivajjitā samālasiyasantosaassuvepathādikā byabhicārībhāvā sāttikābhāvā ca evaṃ sāmatthiyena dīpitā. Tadanurūpavibhāvādipakāsakā yathāvuttakavippayogā anubhāvā nāma honti. Hassabhedena majjhime purise vattabbāpi hasitaupahasitā dve imā daṭṭhabbā. พญานาคองค์ใดในกาลก่อน คือในอดีต เลื่อมใสในการแสดงธรรมของพระโพธิสัตว์นั้น บูชาพระโพธิสัตว์นั้นด้วยแก้วมณีที่คอของตนอันมีค่ามาก, พญานาคองค์นั้นได้ทำความภักดีในเราผู้ดุร้าย คือผู้ร้ายกาจ เพื่อจะฆ่า คือเพื่อทำลายวิธุรบัณฑิตผู้ไม่มีใครเทียบเท่า ด้วยคำพูดของหญิง คือด้วยคำพูดของหญิงผู้ปกปิดสภาวะ คือความประสงค์ของตน. ในเรื่องเดียวกันนี้ ความเป็นไปที่ตรงกันข้ามมีการเลื่อมใสและการจัดแจงเพื่อฆ่าของพญานาคเป็นต้น เป็นอาลัมพนวิภาวะ, และการที่พระโพธิสัตว์ถูกบูชาด้วยวัตถุอันเป็นที่รักและมีค่ามากในตอนแรก และความเป็นผู้ไม่มีใครเทียบเท่าของพระโพธิสัตว์ และการยอมรับคำพูดของหญิง และการที่ความประสงค์ของพญานาคนั้นไม่เป็นที่รู้ และความดุร้ายของปุณณกะ ด้วยถ้อยคำทั้งหมดเหล่านี้ แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ. หาสะอันนับว่าเป็นสถายีภาวะที่ถูกกระตุ้นด้วยสิ่งเหล่านี้ ย่อมปรากฏด้วยความสามารถของประโยค, และพยาภิจารีภาวะ เช่น ความท้อแท้ ความยินดี น้ำตา การสั่นสะเทือนเป็นต้น ที่ปราศจากนิพเพท (ความระอา) เป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อหาสะ และสาตติกภาวะ ย่อมถูกแสดงด้วยความสามารถอย่างนี้. การแสดงออกตามที่กล่าวมาแล้วอันเป็นเครื่องแสดงวิภาวะเป็นต้นที่เหมาะสมกับสิ่งนั้น ชื่อว่า อนุภาวะ. หสิตะและอุปหสิตะ ๒ อย่างนี้ แม้จะพึงกล่าวในบุคคลชั้นกลางโดยประเภทแห่งหาสะ ก็พึงเห็นได้. Karuṇāṭhāyībhāva สถายีภาวะแห่งกรุณา 361. Sokarūpo tu karuṇo- Niṭṭhapattiṭṭhanāsato; Tatthā’nubhāvā rudita- Palayatthambhakādayo; Visādālasyamaraṇa- Cintādī byabhicārino. กรุณารสมีลักษณะเป็นโศก เพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาและความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา ในกรุณารสนั้น อนุภาวะมีอาการร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็งเป็นต้น และพยาภิจารีภาวะมีอาการท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตกเป็นต้น. 361. ‘‘Soke’’ccādi. Aniṭṭhassa puttaviyogādino desanikkaḍḍhanādino patti ca iṭṭhassa dhammassa, dhanādino vā nāso ca tato vibhāvabhūtehi sampanno sokarūpo sokasabhāvo tu karuṇo raso nāma. Tattha uttamānaṃ soko puttaviyogādianiṭṭhuppattito, dhammādiiṭṭhanāsato ca jāyate. Nīcānaṃ tu desanikkaḍḍhanādianiṭṭhuppattito, dhanādiiṭṭhanāsato ca, paresaṃ dhanādināsato tu uttamasseva mahākāruṇikattā, sesaṃ subodhaṃ. Anubhāvo panettha yathocityaṃ nirūpayitabbo. 361. บทว่า 'โศก' เป็นต้น พึงเข้าใจได้ง่าย. ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น หรือการถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเป็นต้น และความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ธรรมเป็นต้น หรือทรัพย์เป็นต้น ซึ่งสมบูรณ์ด้วยวิภาวะเหล่านั้น ชื่อว่า กรุณารส อันมีลักษณะเป็นโศก คือมีสภาพเป็นโศก. ในกรุณารสนั้น โศกของบุคคลชั้นสูงย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ธรรมเป็นต้น. ส่วนโศกของบุคคลชั้นต่ำย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ทรัพย์เป็นต้น. ส่วนโศกที่เกิดจากการเสื่อมสิ้นทรัพย์เป็นต้นของผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงเท่านั้น เพราะเป็นผู้มีมหากรุณา, ที่เหลือพึงเข้าใจได้ง่าย. ในกรุณารสนี้ อนุภาวะพึงพรรณนาตามความเหมาะสม. 361. Idāni karuṇārasaposanakkamaṃ dasseti ‘‘soka’’iccādinā. Aniṭṭhappattiṭṭhanāsato puttaviyogādino, desacāgādino vā aniṭṭhassa uppatti ca sīlādino, dhanādino vā iṭṭhassa kantivatthuno vināso cāti imehi ālambaṇavibhāvehi karaṇabhūtehi uppanno sokarūpo tu sokasabhāvo pana karuṇo karuṇāraso nāma hoti. Tattha karuṇārase ruditapalayatthambhakādayo rudito palayo thambhotiādayo anubhāvā nāma bhavantīti. Thambhādīnaṃ sarūpo heṭṭhā vuttova. Visādaālasyamaraṇacintādayo byabhicārino tasmiṃyeva byabhicārino bhavanti. Iha puttaviyogādianiṭṭhappattiyā ca sīladhammādiiṭṭhanāsanena ca uttamānaṃ soko uppajjati, desacāgādianiṭṭhappattiyā ca dhanādiiṭṭhanāsanena ca nīcānaṃ. Aññesaṃ dhanādivināsanena pana mahākaruṇikattā uttamasseva uppajjati. Tasmiṃ visaye so soko sesānaṃ nuppajjati. Tasmā yathārahaṃ payogo kātabbo. Sokassa rūpo sabhāvoti ca, aniṭṭhassa pattīti ca, iṭṭhassa nāsoti ca, aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso ceti ca, ruditañca palayo ca thambhako ceti ca, te ādi yesamiti ca, visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. Imassa karuṇārasassa lakkhiyamevaṃ daṭṭhabbaṃ – 361. บัดนี้จะแสดงลำดับการบำรุงกรุณารสด้วยบทว่า 'โศก' เป็นต้น. ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น หรือการสละแว่นแคว้นเป็นต้น และความพินาศแห่งวัตถุอันเป็นที่รัก เช่น ศีลเป็นต้น หรือทรัพย์เป็นต้น ด้วยอาลัมพนวิภาวะเหล่านี้ซึ่งเป็นเหตุ ชื่อว่า กรุณา คือกรุณารส อันมีลักษณะเป็นโศก คือมีสภาพเป็นโศก. ในกรุณารสนั้น อาการร้องไห้ การสลบ การตัวแข็งเป็นต้น ชื่อว่า อนุภาวะ. ลักษณะของอาการตัวแข็งเป็นต้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. ความท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นพยาภิจารีภาวะในกรุณารสนั้นเอง. ในกรุณารสนี้ โศกของบุคคลชั้นสูงย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การพลัดพรากจากบุตรเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ศีลและธรรมเป็นต้น. ส่วนโศกของบุคคลชั้นต่ำย่อมเกิดขึ้นเพราะความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เช่น การสละแว่นแคว้นเป็นต้น และเพราะความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา เช่น ทรัพย์เป็นต้น. ส่วนโศกที่เกิดจากการพินาศแห่งทรัพย์เป็นต้นของผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงเท่านั้น เพราะเป็นผู้มีมหากรุณา. ในเรื่องนั้น โศกนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น. เพราะฉะนั้น พึงใช้ให้ประกอบตามสมควร. บทว่า 'ลักษณะของโศก' และบทว่า 'ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา' และบทว่า 'ความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา' และบทว่า 'ความได้สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาและความเสื่อมสิ้นสิ่งอันเป็นที่ปรารถนา' และบทว่า 'การร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็ง' และบทว่า 'สิ่งเหล่านั้นมีสิ่งเหล่านี้เป็นต้น' และบทว่า 'ความท้อแท้ ความเกียจคร้าน ความตาย และความวิตก' และบทว่า 'สิ่งเหล่านั้นมีสิ่งเหล่านี้เป็นต้น' เป็นประโยค. พึงเห็นตัวอย่างของกรุณารสนี้ดังนี้ – Ākaḍḍhite’kasatarājapurakkhato yo, Dhammena āsanamalaṃkurute jinova; So assavālamavalambiya dāni nīto, Yakkhena lokatilako kurute kimekoti. ผู้ใดถูกฉุดคร่าไปทั้งที่แวดล้อมด้วยกษัตริย์ร้อยเอ็ดองค์ ประดับอาสนะด้วยธรรมดุจพระชินเจ้า บัดนี้ถูกยักษ์นำไปแล้วโดยให้เหนี่ยวรั้งหางม้าไว้ ผู้เป็นดุจเครื่องประดับโลกนั้นจะทำอะไรได้เพียงผู้เดียว. Yo ekasatarājapurakkhato rājūnaṃ ekasatena parivārito jino iva buddho iva dhammena madhuradhammakathanena āsanaṃ dhammāsanaṃ alaṃkurute sajjeti, lokatilako lokassa piyatāya tilakālaṅkārabhūto so vidhurapaṇḍito yakkhena puṇṇakena ākaḍḍhito hutvā nīto assavālaṃ avalambiya idāni eko kiṃ kuruteti. Ihānītoti dassitapiyavatthuviyogo sokassa ālambaṇavibhāvo hoti. ‘‘Ākaḍḍhitekasatarāje’’ccādinā sakalena vākyena uddīpanavibhāvo dassito, uddīpitasokasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca visādālasyacintādiko byabhicārībhāvo ca ruditapalayathambhakādikā vibhāvādibodhakaanubhāvā ca vākyasāmatthiyena dīpitā honti. วิธุรบัณฑิตผู้ใดอันพระราชาหนึ่งร้อยองค์แวดล้อมแล้ว คือถูกพระราชาหนึ่งร้อยองค์ห้อมล้อม ประดับตกแต่งอาสนะคือธรรมาสน์ด้วยธรรม คือด้วยการแสดงธรรมอันไพเราะ ดุจพระชินเจ้า คือดุจพระพุทธเจ้า, วิธุรบัณฑิตผู้เป็นดุจเครื่องประดับโลก เพราะความเป็นที่รักของโลกนั้น ถูกยักษ์ชื่อปุณณกะฉุดกระชากนำไปแล้ว โดยเหนี่ยวรั้งหางม้าไว้ บัดนี้อยู่ผู้เดียวจะทำอะไรได้. ในที่นี้ การพลัดพรากจากสิ่งที่รักที่แสดงด้วยบทว่า 'ถูกนำไปแล้ว' เป็นอาลัมพนวิภาวะแห่งความโศก. ด้วยประโยคทั้งหมดที่เริ่มต้นว่า 'ถูกพระราชาหนึ่งร้อยองค์ฉุดกระชาก' เป็นต้น แสดงถึงอุททีปนวิภาวะ, และสถายีภาวะคือความโศกที่ถูกกระตุ้น และวยภิจารีภาวะมีความท้อแท้ ความเกียจคร้าน และความวิตกเป็นต้น และอนุภาวะที่ทำให้รู้ถึงวิภาวะเป็นต้น มีการร้องไห้ การสลบ และการตัวแข็งเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยอานุภาพแห่งประโยค. Ruddaṭhāyībhāva สถายีภาวะแห่งรุทรรส 362. Kodho macchariyādīhi, pose tāsamadādibhi; Nayanāruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave. ความโกรธ (อันเกิดขึ้น) ด้วยมัจฉริยะ (ความตระหนี่) เป็นต้น เมื่อมีการบำรุงด้วยความสะดุ้งและความมัวเมาเป็นต้น ด้วยอาการมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมกลายเป็นรุทรรส. 362. ‘‘Kodho’’iccādi, subodhaṃ. Ettha paṭhamena ādisaddena avikkhepaupahāsādayo vibhāvā gahitā, dutiyena uggasambhamādayo byabhicārino, tatiyena bhūkuṭipuraṇaoṭṭhanippīḷanādayo anubhāvā. 362. บทว่า 'Kodho' เป็นต้น เข้าใจได้ง่าย. ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' (อาทิศัพท์) ครั้งที่หนึ่ง ทรงถือเอาวิภาวะทั้งหลายมีความไม่ฟุ้งซ่านและการเยาะเย้ยเป็นต้น, ด้วยครั้งที่สอง ทรงถือเอาวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความดุร้ายและความตื่นตระหนกเป็นต้น, ด้วยครั้งที่สาม ทรงถือเอาอนุภาวะทั้งหลายมีการขมวดคิ้วและการเม้มริมฝีปากเป็นต้น. 362. Idāni ruddarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘kodho’’iccādinā. Kodho macchariyādīhi macchariyaavikkhepaupahāsādīhi ālambaṇādīhi vibhāvehi ca hetubhūtehi tāsamadādīhi tāsamadauggatasambhamādīhi byabhicārībhāvehi ca nayanāruṇatādīhi nettarattasubhaṅgaoṭṭhapīḷanādīhi anubhāvehi ca karaṇabhūtehi pose sati ruddo nāma raso bhaveti. Macchariyaṃ ādi yesanti ca, tāso ca mado ceti ca, te ādi yesamiti ca, nayanāni ca tāni aruṇāni cāti ca, tesaṃ bhāvoti ca, sā ādi yesamiti ca vākyaṃ. 362. บัดนี้ ทรงแสดงลำดับการบำรุงรุทรรสด้วยบทว่า 'Kodho' เป็นต้น. เมื่อมีการบำรุงความโกรธด้วยวิภาวะทั้งหลายอันเป็นเหตุมีมัจฉริยะเป็นต้น คือมัจฉริยะ ความไม่ฟุ้งซ่าน และการเยาะเย้ยเป็นต้น อันเป็นอาลัมพนะเป็นต้น และด้วยวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความสะดุ้งและความมัวเมาเป็นต้น คือความสะดุ้ง ความมัวเมา ความดุร้าย และความตื่นตระหนกเป็นต้น และด้วยอนุภาวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องกระทำมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น คือความแดงแห่งนัยน์ตา การขมวดคิ้ว และการเม้มริมฝีปากเป็นต้น ย่อมกลายเป็นรสชื่อว่ารุทระ. คำว่า 'Macchariyaṃ ādi yesanti' เป็นต้น เป็นการวิเคราะห์รูปคำ. Ruddarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – พึงทราบอุทาหรณ์แห่งรุทรรสดังนี้ - Yakkhena bho adhigatosi manussabhakkhe, Nā’ssassa vāla’mavalamba puraṃ avekkha; Verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto, Macco kathaṃ punapi passati jīvalokanti. แน่ะท่าน ท่านถูกยักษ์ผู้กินมนุษย์จับได้แล้ว อย่าได้เหนี่ยวรั้งหางม้าแล้วมองดูเมืองเลย, มนุษย์ผู้มีร่างกายทั้งหมดถูกบดขยี้ด้วยลมเวรัมภา จะกลับมาเห็นโลกที่มีชีวิตอีกได้อย่างไร. Bho manussabhakkhena yakkhena adhigatosi gahito asi, assassa vālamavalamba vāladhiṃ gahetvā idāneva puraṃ avekkha tuyhaṃ nagaraṃ olokehi, tatheva hi verambhavātamukhacuṇṇitasabbagatto verambhavātassa abhimukhicuṇṇitasakalasarīro macco manusso jīvalokaṃ sattalokaṃ punapi kathaṃ passatīti. Iha macchariyādivibhāvā ca kodhādisaṅkhāto ṭhāyībhāvo ca vākyasāmatthiyā dīpitā honti, aparaddhena tāsamadauggatādibyabhicārībhāvā vibhāvitā honti. Samudāyena nayanāruṇatādayo anubhāvā sūcitā honti. คำว่า 'Bho' คือ ท่านถูกยักษ์ผู้กินมนุษย์จับได้แล้ว คือถูกยึดไว้แล้ว, จงเหนี่ยวรั้งหางม้า คือจับพวงหางไว้ แล้วมองดูเมือง คือจงดูเมืองของท่านในบัดนี้เถิด, เพราะว่า มนุษย์ผู้มีร่างกายทั้งหมดถูกบดขยี้ด้วยลมเวรัมภา คือมีสรีระทั้งหมดถูกบดขยี้ต่อหน้าลมเวรัมภา มนุษย์จะกลับมาเห็นโลกที่มีชีวิต คือสัตวโลกอีกได้อย่างไร. ในที่นี้ วิภาวะมีมัจฉริยะเป็นต้น และสถายีภาวะที่เรียกว่าความโกรธเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยอานุภาพแห่งประโยค, วยภิจารีภาวะมีความสะดุ้ง ความมัวเมา และความดุร้ายเป็นต้น ย่อมถูกแสดงด้วยความผิด (ของยักษ์), โดยรวมแล้ว อนุภาวะมีนัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมถูกชี้ให้เห็น. Vīraṭhāyībhāva สถายีภาวะแห่งวีรระรส 363. Patāpavikkamādīhu-ssāho viroti saññito; Raṇadānadayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave; Tevā’nubhāvā dhitima-tyādayo byabhicārino. ความอุตสาหะ (ที่เกิดขึ้น) ด้วยเดชและความกล้าหาญเป็นต้น ชื่อว่าวีรระรส, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง คือด้วยการรบ การให้ และความกรุณา, การรบเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะ, ส่วนความเข้มแข็งและปัญญาเป็นต้นเป็นวยภิจารีภาวะ. 363. ‘‘Patāpi’’ccādi. Patāpo sattusantāpakārī tejo, vikkamo paramaṇḍalakkamantaṃ, te ādayo yesaṃ balāvikkhepādīnaṃ paṭipuggalagatānaṃ vibhāvānaṃ, tehi jāto ussāho rasattamāpanno vīro rasoti saññito, ayaṃ vīro raṇadānadayāyogā tividho bhave yuddhavīro dānavīro dayāvīroti, te yuddhakaraṇādayo eva tattha anubhāvā bhavanti. Dhitimatiuggatādayo byabhicārino bhavantīti. 363. บทว่า 'Patāpi' เป็นต้น. ปตาปะ คือเดชที่ทำให้ศัตรูเดือดร้อน, วิกกมะ คือการย่ำยีแว่นแคว้นอื่น, สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของวิภาวะทั้งหลายมีกำลังและการไม่ฟุ้งซ่านเป็นต้นที่มีอยู่ในบุคคลฝ่ายตรงข้าม, ความอุตสาหะที่เกิดจากวิภาวะเหล่านั้น เมื่อถึงความเป็นรส ชื่อว่าวีรระรส, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง คือด้วยการรบ การให้ และความกรุณา ได้แก่ ยุทธวีระ ทานวีระ และทยาีวีระ, การทำสงครามเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนุภาวะในรสนั้น. ความเข้มแข็ง ปัญญา และความดุร้ายเป็นต้น เป็นวยภิจารีภาวะ. 363. Idāni vīrarasabhedaṃ, posanakkamañca dasseti ‘‘patāpa’’iccādinā. Patāpavikkamādīhi aññarājūnaṃ daṇḍajatejasaṅkhatapatāpo, tesameva paramaṇḍalakkamanasaṅkhātavikkamo phalabhedo cetiādīhi uppanno ussāho vīroti vīrarasoti saññito kavīhi ñāto, ayaṃ vīraraso raṇadānadayāyogā yuddhacāgakaruṇāyogena hetubhūtena tividho bhave. Te eva raṇadānadayā eva imā anubhāvā nāma honti. Dhitimatyādayo dhitimatiuggatagabbādayo byabhicārino bhāvā hontīti. Yuddhavīradānavīradayāvīravasena vīraraso tividho hoti. Patāpo ca vikkamo ceti ca, te ādi yesamiti ca, raṇo ca dānañca dayā ceti ca, tāhi yogoti ca, tayo vidhā pakārā assāti ca, dhiti ca mati ceti ca, tā ādi yesamiti ca vākyaṃ. 363. บัดนี้ ทรงแสดงประเภทของวีรระรสและลำดับการบำรุงด้วยบทว่า 'Patāpa' เป็นต้น. ความอุตสาหะที่เกิดขึ้นด้วยเดชอันเกิดจากการลงโทษของพระราชาเหล่าอื่น และด้วยความกล้าหาญคือการย่ำยีแว่นแคว้นอื่นของพระราชาเหล่านั้น และด้วยความต่างแห่งผลเป็นต้น ชื่อว่าวีรระรส อันกวีทั้งหลายทราบแล้ว, วีรระรสนี้ย่อมมี ๓ อย่าง โดยมีความเกี่ยวข้องกับการรบ การให้ และความกรุณาเป็นเหตุ. การรบ การให้ และความกรุณาเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นอนุภาวะเหล่านี้. ความเข้มแข็ง ปัญญา ความดุร้าย และความเย่อหยิ่งเป็นต้น เป็นวยภิจารีภาวะ. วีรระรสย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งยุทธวีระ ทานวีระ และทยาีวีระ. ประโยคว่า 'Patāpo ca vikkamo ceti ca' เป็นต้น เป็นการวิเคราะห์รูปคำ. Vīrarasassa udāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – พึงทราบอุทาหรณ์แห่งวีรระรสดังนี้ - Viññāpetvā kuveraṃ sumahati- Mapi ce’kovakumbhaṇḍasenaṃ, Uttāsetvā gahetvā maṇiratanavaraṃ Lakkhamādhāya jūte; Jetvā korabyarājaṃ sacivaratana- Muddhacca raññaṃ satamhā, Etthānetvā’diyissaṃ suyuvatiratanaṃ Ko mame’ttha’tthi bhāroti. เราผู้เดียวจะทูลให้ท้าวเวสสุวรรณทรงทราบ แล้วทำให้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งตกใจกลัว ถือเอาแก้วมณีรัตนะอันประเสริฐมาวางเป็นเดิมพันในการพนัน, ชนะพระเจ้าโกรัพยะแล้ว ฉุดคร่าเอายอดอำมาตย์ (วิธุรบัณฑิต) มาจากท่ามกลางพระราชาหนึ่งร้อยองค์ นำมาที่นี่แล้วจะรับเอายอดหญิงสาวงาม, ในเรื่องนี้จะมีภาระอะไรแก่เราเล่า. Kuveraṃ vessavaṇamahārājaṃ viññāpetvā bodhetvā sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ atimahantiṃ kumbhaṇḍasenaṃ ekova uttāsetvā bhayaṃ janetvā maṇiratanavaraṃ gahetvā jūte akkhakīḷāyaṃ lakkhaṃ ādhāya ṭhapetvā korabyarājaṃ jetvā raññaṃ satamhā rājasambandhinā satena sacivaratanaṃ amaccaratanaṃ uddhacca uddharitvā etthānetvā suyuvatiratanaṃ sobhanaitthiratanaṃ ādiyissaṃ gaṇhissāmi, ettha yathāvuttesu mama ko bhāro atthīti. Ettha ‘‘ko mametthatthi bhāro’’ti iminā ussāhasaṅkhāto ṭhāyībhāvo pakāsito. Etassa uppattiuddīpanesu kāraṇabhūtassa itthiratanassa ādānakhyātanāgarājagatapatāpavikkamādivibhāvo ca, taṃtaṃrūpappakāsakakavivacanasaṅkhātānubhāvo ca ‘‘viññāpetvā’’iccādinā vākyasāmatthiyena paṭipādanīyā honti. ‘‘Sumahatimapi kumbhaṇḍasenaṃ eko’’ti ca, ‘‘raññaṃ satamhā sacivaratanamuddhaccā’’ti ca imehi dhitiuggatagabbādayo ca, ‘‘viññāpetvā kuvera’’nti ca, ‘‘uttāsetvā korabyarāja’’nti ca, ‘‘etthānetvā iccādayo’’ti ca imehi matyādayo ca byabhicārino bhāvā vibhāvitā honti. Imehi vibhāvānubhāvabyabhicārībhāvehi yuddhavīraraso positoti daṭṭhabbo. Imināyeva nayena dānavīrādayo viññātabbā. ทูลให้ท้าวเวสสุวรรณมหาราชทรงทราบและทรงเข้าใจแล้ว ทำให้แม้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งนัก คือกองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่โตมโหฬารให้ตกใจกลัวเพียงลำพังผู้เดียว ถือเอารัตนะคือแก้วอันประเสริฐ วางเดิมพันในการพนันคือการเล่นลูกเต๋า ชนะพระเจ้าโกรัพยะแล้ว คัดเลือกเอายอดเสนาบดีและยอดอำมาตย์จากบรรดาพระราชา ๑๐๐ องค์ผู้เป็นพระญาติของพระราชา นำมาที่นี่แล้ว จักถือเอาซึ่งยอดหญิงสาวผู้เลอโฉม คือยอดสตรีผู้มีความงาม ในบรรดาเรื่องที่กล่าวมานี้ ภาระอะไรจะมีแก่เราเล่า ในที่นี้ ภาวะที่ตั้งมั่นคือความอุตสาหะ ย่อมถูกแสดงด้วยบทว่า "ภาระอะไรมีแก่เราในที่นี้" วิภาวะมีเดชและวิกรมเป็นต้น ซึ่งปรากฏในพระยานาคผู้มีชื่อเสียงในการถือเอายอดสตรีผู้เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นและการกระตุ้นของวีรรสนี้ และอนุภาวะคือถ้อยคำของกวีผู้แสดงรูปนั้นๆ ย่อมพึงแสดงด้วยความสามารถแห่งประโยคมีบทว่า "วิญฺญาเปตฺวา" เป็นต้น ด้วยบทว่า "แม้กองทัพกุมภัณฑ์ที่ใหญ่ยิ่งนักเพียงผู้เดียว" และบทว่า "คัดเลือกเอายอดเสนาบดีจากพระราชา ๑๐๐ องค์" เหล่านี้ ภาวะจรมีธิติ ความอุกอาจ และความถือตัวเป็นต้น ย่อมถูกแสดง และด้วยบทว่า "ทูลให้ท้าวเวสสุวรรณทรงทราบ" และบทว่า "ทำให้พระเจ้าโกรัพยะตกใจ" และบทว่า "นำมาที่นี่" เป็นต้น เหล่านี้ ภาวะจรมีมติเป็นต้น ย่อมถูกแสดง พึงเห็นว่า ยุทธวีรรสย่อมได้รับการบำรุงด้วยวิภาวะ อนุภาวะ และภาวะจรเหล่านี้ ทานวีรรสเป็นต้น พึงทราบโดยนัยนี้แล Bhayaṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกลัว 364. Vikārisanasattādi- Bhayukkaṃso bhayānako; Sedādayo’nubhāve’ttha, Tāsādī byabhicārino. ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น ชื่อว่าภยานกรส ในที่นี้ มีเหงื่อเป็นต้นเป็นอนุภาวะ มีความตื่นตระหนกเป็นต้นเป็นภาวะจร 364. ‘‘Vikāri’’ccādi. Vikāri asabhāvappavatto viruddho sano saddo satto ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnaṃ itthinīcappakatisambhavantānaṃ, vibhāvānaṃ, guruādīnaṃ vā uttamānaṃ, tehi jātassa bhayassa, kittimassa vā ukkaṃso bhayānako nāma raso. Ettha sedakampanapādacalanādayo anubhāvā, tāsādayo byabhicārino. 364. บทว่า "วิการิ" เป็นต้น วิการิ คือเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติ ไม่เป็นไปตามสภาวะปกติและน่าสะพรึงกลัว วิภาวะเหล่านั้นมีป่าเปลี่ยวเป็นต้น ซึ่งเกิดแก่สตรีและคนพาล หรือมีครูเป็นต้นสำหรับผู้ประเสริฐ ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น หรือความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่ปรุงแต่งขึ้น ชื่อว่าภยานกรส ในที่นี้ มีเหงื่อ การสั่น และการก้าวเท้าเป็นต้นเป็นอนุภาวะ มีความตื่นตระหนกเป็นต้นเป็นภาวะจร 364. Idāni bhayānakarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘vikāri’’ccādinā. Vikārisanasattādibhayukkaṃso pakativirahena vikāravantehi viruddhehi asanisaddādisaddehi, rakkhasādisattehi vā vibhāvehi hetubhūtehi sañjāto sābhāviko, kittimo vā bhayapaṭibandho ukkaṃso bhayānakaraso nāma hoti. Ettha bhayānakarasavisaye sedādayo dāhasarīrakampanādayo anubhāvā kāyikavācasikappayogasaṅkhatā anubhāvā honti. Tāsādī byabhicārino tāsasaṅkādayo iha byabhicārībhāvā hontīti. Sano ca satto ceti ca, vikāro etesaṃ atthīti ca, vikārino ca te sanasattā ceti ca, te ādayo yesaṃ suññāraññādīnamiti ca, tehi jātaṃ bhayamiti ca, majjhe padalopo, tassa ukkaṃsoti ca, sedo ādi yesaṃ kampanādīnamiti ca, tāso ādi yesaṃ saṅkādīnamiti ca vākyaṃ. Itthinīcappakatikānaṃ bhayahetu vikārisanasattādi, uttamānaṃ guruādi. 364. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงภยานกรสด้วยบทว่า "วิการิ" เป็นต้น ความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดจากเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น คือความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่เกิดขึ้นโดยธรรมชาติ หรือที่ปรุงแต่งขึ้น อันมีความกลัวเป็นเครื่องผูกพัน ซึ่งเกิดขึ้นด้วยวิภาวะที่เป็นเหตุ คือเสียงมีเสียงอสนีบาตเป็นต้นที่ผิดปกติและน่าสะพรึงกลัวเพราะปราศจากสภาวะปกติ หรือด้วยสัตว์มีรากษสเป็นต้น ชื่อว่าภยานกรส ในเรื่องภยานกรสนี้ มีเหงื่อเป็นต้น คือความร้อนรุ่มและการสั่นของร่างกายเป็นต้น เป็นอนุภาวะที่ประกอบด้วยการแสดงออกทางกายและวาจา ความตื่นตระหนกเป็นต้น คือความตื่นตระหนกและความระแวงเป็นต้น ย่อมเป็นภาวะจรในที่นี้ ประโยคว่า "สโน จ สตฺโต จ", "วิกาโร เอเตสํ อตฺถีติ", "วิการิโน จ เต สนสตฺตา จ", "เต อาทิ เยสํ สุญฺญารญฺญาทีนํ", "เตหิ ชาตํ ภยํ" (มีการลบบทกลาง), "ตสฺส อุกฺกํโส", "เสโท อาทิ เยสํ กมฺปนาทีนํ" และ "ตาโส อาทิ เยสํ สงฺกาทีนํ" เหตุแห่งความกลัวของสตรีและคนพาล คือเสียงและสัตว์ที่ผิดปกติเป็นต้น ส่วนของบุคคลผู้ประเสริฐ คือครูเป็นต้น Ettha lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ – ในที่นี้ พึงทราบตัวอย่างดังนี้ – Yaṃ diṭṭhisatthapatanena paripphurantī, Kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā; Ācakkavāḷanaga’massagataṃ purīva, Bhoto muhuṃ muhu’mapassi sa puṇṇako’hanti. กองทัพกุมภัณฑ์และรากษสใด สั่นเทาด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา ถูกขับไล่ไปโดยรอบจนถึงภูเขาจักรวาล ท่านได้เห็นข้าพเจ้าปุณณกะผู้นั้นผู้ขี่ม้าอยู่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ราวกับเห็นเมือง Diṭṭhisatthapatanena diṭṭhisallasampātanena paripphurantī kampamānā samantā parisamantato ācakkavāḷanagaṃ cakkavāḷapabbatāvadhi gamitā palāpitā kumbhaṇḍarakkhasacamū kumbhaṇḍarakkhasānaṃ senā yaṃ assagataṃ assapiṭṭhe nisinnakaṃ bhoto bhavataṃ tumhākaṃ purī iva puriyā dassanamiva muhuṃ muhuṃ apassi khaṇe khaṇe apassittha, so ahaṃ puṇṇako nāma yakkhoti. Ettha ‘‘diṭṭhisatthapatanenā’’ti diṭṭhisatthāropanena ca ‘‘sa puṇṇako aha’’nti iminā ca bhayajananassa hetubhūtaviruddhasattasaṅkhātā vibhāvā niddiṭṭhā, ‘‘muhuṃ muhu’mapassī’’ti rasāvatthasampattabhayukkaṃsasaṅkhato ṭhāyībhāvo vibhāvito, ‘‘kumbhaṇḍarakkhasacamū gamitā samantā ācakkavāḷanaga’’nti tāsasaṅkādikā byabhicārino bhāvā jotitā. ‘‘Paripphurantī’’ti sedakampādayo anubhāvā dassitā honti. คำว่า "ด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา" คือด้วยการซัดไปซึ่งลูกศรคือสายตา คำว่า "สั่นเทา" คือหวั่นไหว คำว่า "โดยรอบ" คือโดยรอบทุกด้าน คำว่า "จนถึงภูเขาจักรวาล" คือมีภูเขาจักรวาลเป็นที่สุด คำว่า "ถูกขับไล่ไป" คือถูกทำให้หนีไป คำว่า "กองทัพกุมภัณฑ์และรากษส" คือกองทัพแห่งพวกกุมภัณฑ์และรากษส คำว่า "ผู้ขี่ม้าอยู่" คือผู้นั่งอยู่บนหลังม้า คำว่า "ของท่าน" คือของท่านทั้งหลาย คำว่า "ราวกับเมือง" คือเหมือนการเห็นเมือง คำว่า "ได้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า" คือได้เห็นในทุกๆ ขณะ ข้าพเจ้าผู้นั้นคือยักษ์ชื่อปุณณกะ ในบทนี้ ด้วยบทว่า "ด้วยการฟาดฟันด้วยศาสตราคือสายตา" คือด้วยการยกศาสตราคือสายตาขึ้น และบทว่า "ข้าพเจ้าปุณณกะผู้นั้น" วิภาวะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการยังความกลัวให้เกิดขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นสัตว์ที่เป็นปฏิปักษ์ ได้ถูกระบุไว้แล้ว ด้วยบทว่า "ได้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า" ภาวะที่ตั้งมั่นอันนับว่าเป็นความยิ่งใหญ่แห่งความกลัวที่ถึงระดับแห่งรส ได้ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยบทว่า "กองทัพกุมภัณฑ์และรากษสถูกขับไล่ไปโดยรอบจนถึงภูเขาจักรวาล" ภาวะจรมีความตื่นตระหนกและความระแวงเป็นต้น ได้ถูกทำให้ปรากฏแล้ว ด้วยบทว่า "สั่นเทา" อนุภาวะทั้งหลายมีเหงื่อและอาการสั่นเป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว Jigucchāṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความเกลียดชัง (ชิคุจฉา) 365. Jigucchā rudhirādīhi, Pūtyādīhi virāgato; Bībhaccho khobhanu’bbegī, Kamena karuṇāyuto; Nāsāvikunanādīhi, Saṅkādīhi’ssa posanaṃ. ความเกลียดชังที่เกิดจากเลือดเป็นต้น และจากสิ่งเน่าเหม็นเป็นต้น เพราะความไม่ยินดี ชื่อว่าพีภัตสรส ซึ่งทำให้หวั่นไหว ตื่นตระหนก และประกอบด้วยความสลดใจไปตามลำดับ การบำรุงรสนี้ ย่อมมีด้วยการย่นจมูกเป็นต้น และด้วยความระแวงเป็นต้น 365. ‘‘Jigucchā’’iccādi. Rudhirantādīhi pūtikimiādīhi virāgato ca jātā jigucchā garahā kamena khobhano ubbegī karuṇāyuto ca bībhaccho bhavati, nāsāvikunanamukhacchadanādīhi anubhāvehi, saṅkāvegādīhi byabhicārīhi ca assa posanaṃ bhavatīti. 365. บทว่า "ชิคุจฺฉา" เป็นต้น ความเกลียดชัง คือความรังเกียจ ที่เกิดขึ้นจากเลือดและไส้เป็นต้น และจากหนอนเน่าเป็นต้น และเพราะความไม่ยินดี ย่อมเป็นพีภัตสรสที่ทำให้หวั่นไหว ตื่นตระหนก และประกอบด้วยความสลดใจไปตามลำดับ การบำรุงรสนี้ ย่อมมีด้วยอนุภาวะทั้งหลายมีการย่นจมูกและการปิดหน้าเป็นต้น และด้วยภาวะจรทั้งหลายมีความระแวงและความตื่นเต้นเป็นต้น ดังนี้ 365. Idāni bībhaccharasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘jigucchā’’iccādinā. Rudhirādīhi rattantaguṇādīhi ca, pūtyādīhi pūtikimiādīhi ca, virāgato virattabhāvena cāti imehi tīhi vibhāvehi hetubhūtehi uppajjamānā jigucchā kamena rudhirādīnaṃ tiṇṇaṃ vibhāvānaṃ paṭipāṭiyā khobhano anavaṭṭhāno asamāhito ubbegī ubbegavā karuṇāyuto sokarūpena sahito cāti evaṃ bībhaccho raso nāma hoti. Nāsāvikunanādīhi nāsasaṅkocanamukhapidahanādīhi anubhāvehi ca saṅkādīhi ca saṅkāāvegādīhi byabhicārībhāvehi ca karaṇabhūtehi assa bībhaccharasassa posanaṃ hotīti. Rudhirādīsu tīsu padesu, khobhanādīsu tīsu ca gamyamānattā avuttopi casaddo yojetabbo, tasmā khobhanādīhi tīhi yuttova bībhaccharaso nāmāti daṭṭhabbo. Rudhiraṃ ādi yesaṃ antādīnamiti ca, pūtiādi yesaṃ kimiādīnamiti ca, ubbego assa bībhacchassa atthīti ca, karuṇena āyutoti ca, nāsāya vikunanaṃ saṅkocanamiti ca, taṃ ādi yesaṃ mukhacchādanādīnamiti ca, saṅkā ādi yesaṃ āvegādīnamiti ca vākyaṃ. 365. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงรสบีภัจจะ (น่ารังเกียจ) ด้วยคำว่า 'ความน่ารังเกียจ' เป็นต้น ความน่ารังเกียจที่เกิดขึ้นด้วยวิภาวะ ๓ อย่างเหล่านี้ อันเป็นเหตุ คือด้วยเลือดเป็นต้น คือด้วยไส้แดงเป็นต้น และด้วยสิ่งปฏิกูลเป็นต้น คือด้วยหนอนเน่าเป็นต้น และด้วยความสำรอก คือด้วยภาวะที่สำรอกแล้ว ความน่ารังเกียจนั้น ย่อมเป็นรสบีภัจจะ (น่ารังเกียจ) โดยลำดับแห่งวิภาวะ ๓ อย่างมีเลือดเป็นต้น คือความหวั่นไหว คือความไม่ตั้งมั่น ไม่สงบระงับ ความตื่นตระหนก คือมีความตื่นตระหนก และประกอบด้วยความกรุณา คือประกอบด้วยรูปแห่งความโศก ดังนี้ การบำรุงรสบีภัจจะนี้ ย่อมมีด้วยอนุภาวะทั้งหลายมีการบิดจมูก คือการหดจมูก การปิดหน้าเป็นต้น และด้วยวยภิจารีภาวะทั้งหลายมีความสงสัยและความตื่นตระหนกเป็นต้น อันเป็นเครื่องกระทำ ดังนี้ ในบท ๓ บทมีเลือดเป็นต้น และในบท ๓ บทมีขอบภนะเป็นต้น พึงประกอบคำว่า 'จะ' ที่ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะเป็นที่พึงรู้ได้ ฉะนั้น พึงทราบว่า รสบีภัจจะนั้นแล ประกอบด้วย ๓ อย่างมีขอบภนะเป็นต้น และคำว่า 'เลือดเป็นต้น' คือไส้แดงเป็นต้นที่เลือดเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'สิ่งปฏิกูลเป็นต้น' คือหนอนเป็นต้นที่สิ่งปฏิกูลเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'มีความตื่นตระหนก' คือรสบีภัจจะนี้มีความตื่นตระหนก และคำว่า 'ประกอบด้วยความกรุณา' คือประกอบด้วยความกรุณา และคำว่า 'การบิดจมูก' คือการหดจมูก และคำว่า 'การปิดหน้าเป็นต้น' คือการปิดหน้าเป็นต้นที่การบิดจมูกเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'ความสงสัยเป็นต้น' คือความตื่นตระหนกเป็นต้นที่ความสงสัยเป็นเบื้องต้น Imassa bībhacchassodāharaṇamevaṃ veditabbaṃ – พึงทราบตัวอย่างแห่งรสบีภัจจะนี้อย่างนี้ว่า – Yakkhā maccakaraṅkakaṅkanadharā ye nimmitā puṇṇake- Nu’ttaṃsīkatapāṇipallavadharā hārīkatantoragā; Littā lohitakuṅkumehi vidhurene’te pivantā vasā- Majjaṃ sīsakapālapātihi pure dhuttā viyo’pekkhitāti. ยักษ์ทั้งหลายที่ปุณณกะเนรมิตขึ้น ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ ผู้ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด ยักษ์เหล่านั้นผู้ดื่มสุราคือไขมัน ด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ เหมือนนักเลงสุราในเมือง ถูกพระวิธูรบัณฑิตเพิกเฉยเสีย ดังนี้ Puṇṇakena yakkhena nimmitā maccakaraṅkakaṅkanadharā manussaṭṭhisaṅkhātakarabhūsanadhārino uttaṃsīkatapāṇipallavadharā matthakamālikatahatthatalasaṅkhatapallavadhārino hārīkatantoragā muttāhārīkatamanussantasaṅkhātauragasampayuttā lohitakuṅkumehi rudhirasaṅkhātakuṅkumakakkehi littā sīsakapālapātihi sīsakapālasaṅkhātehi sarāvehi vasāmajjaṃ vasāsaṅkhātasuraṃ pure abhimukhe pivantā ye yakkhā siyuṃ, ete yakkhā vidhurena paṇḍitena dhuttā viya nagare surādhuttā viya upekkhitā hontīti. Iha ‘‘littā lohitakuṅkumehī’’ti ca ‘‘uttaṃsīkatapāṇipallavadharā’’ti ca ‘‘hārīkatantoragā’’ti ca imehi cittakkhobhakāraṇabhūto rudhirādivibhāvo ca, ‘‘maccakaraṅkakaṅkanaro’’ti ca ‘‘sīsakapālapātihi vasāmajjaṃ pivantā’’ti ca imehi ubbegavantasabhāvassa hetubhūto pūtyādivibhāvo ca pakāsito. Karuṇāyutasabhāvassa kāraṇabhūtavirajjanavibhāvo ca nāsāvikunanādianubhāvo ca saṅkāvegādibyabhicārībhāvo ca bībhacchasaṅkhātaṭhāyībhāvo cāti ime sabbe vākyasāmatthiyena gammāti veditabbā. ยักษ์ทั้งหลายที่ยักษ์ชื่อปุณณกะเนรมิตขึ้น ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย คือผู้ทรงเครื่องประดับมืออันนับว่าเป็นกระดูกคน ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ คือผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ คือผู้ประกอบด้วยงูอันนับว่าเป็นไส้คนที่ทำเป็นสร้อยคอไข่มุก ผู้ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด คือด้วยผงขมิ้นอันนับว่าเป็นเลือด ยักษ์ทั้งหลายเหล่าใด ผู้ดื่มสุราคือไขมัน คือสุราอันนับว่าเป็นไขมัน ด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ คือด้วยภาชนะอันนับว่าเป็นกระโหลกศีรษะ ในที่เฉพาะหน้า ยักษ์เหล่านั้น ย่อมถูกพระวิธูรบัณฑิตเพิกเฉยเสีย เหมือนนักเลงสุราในเมือง ดังนี้ ในบทนี้ วิภาวะมีเลือดเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการยังจิตให้หวั่นไหว ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยคำว่า 'ถูกทาด้วยขมิ้นคือเลือด' และคำว่า 'ผู้ทรงพวงมาลัยคือฝ่ามือที่ทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ' และคำว่า 'ผู้ทรงงูที่ทำเป็นสร้อยคอ' เหล่านี้ และวิภาวะมีสิ่งปฏิกูลเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งภาวะที่มีความตื่นตระหนก ได้ถูกแสดงไว้แล้วด้วยคำว่า 'ผู้ทรงกำไลกระดูกคนตาย' และคำว่า 'ผู้ดื่มสุราคือไขมันด้วยภาชนะคือกระโหลกศีรษะ' เหล่านี้ และวิภาวะแห่งความไม่ยินดีอันเป็นเหตุแห่งภาวะที่ประกอบด้วยความกรุณา และอนุภาวะมีการบิดจมูกเป็นต้น และวยภิจารีภาวะมีความสงสัยและความตื่นตระหนกเป็นต้น และภาวะที่ตั้งมั่นอันนับว่าเป็นรสบีภัจจะ เหล่านี้ทั้งหมด พึงทราบว่าพึงรู้ได้ด้วยความสามารถแห่งประโยค ดังนี้ Vimhayaṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นแห่งความอัศจรรย์ 366. Atilokapadatthehi, Vimhayo’yaṃ raso’bbhuto; Tassā’nubhāvā sedassu- Sādhuvādādayo siyuṃ; Tāsāvegadhitippaññā, Honte’ttha byabhicārino. ความอัศจรรย์นี้ เป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) เกิดจากบทบาทที่เหนือโลก อนุภาวะของรสนี้ ย่อมมีเหงื่อ น้ำตา คำสาธุการเป็นต้น ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะในรสนี้ 366. ‘‘Ati’’ccādi. Atilokehi lokātivuttīhi māyādibbagehārāmādīhi padatthehi jāto ayaṃ vimhayo cittavikārasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso nāma. Sedaassusādhuvādaromañcādayo tassa anubhāvā siyuṃ, tāsādayo byabhicārino hontīti. 366. คำว่า 'อติ' เป็นต้น ความอัศจรรย์นี้ อันนับว่าเป็นความแปรปรวนแห่งจิต ที่เกิดขึ้นจากบทบาทที่เหนือโลก คือที่ล่วงโลก มีเรือนและอารามอันเป็นทิพย์ที่เกิดจากมายาเป็นต้น ย่อมเป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) ชื่อว่าภาวะที่ตั้งมั่น เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการ ขนลุกเป็นต้น ย่อมเป็นอนุภาวะของรสอัพภูตะนั้น ความหวาดกลัวเป็นต้น ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะ ดังนี้ 366. Idāni vimhayarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ati’’iccādinā. Atilokapadatthehi lokaṭṭhitimatikkamma pavattehi māyādibbabhavanaārāmavimānādipadatthehi hetubhūtehi uppajjamāno ayaṃ vimhayo cittabyāpanasaṅkhāto ṭhāyībhāvo abbhuto raso abbhutaraso nāma bhave, sedassusādhuvādādayo tassa abbhutarasassa anubhāvā siyuṃ, tāsāvegadhitippaññā ettha abbhutarasavisaye byabhicārino bhāvā hontīti. Atikkantā lokamiti ca, te ca te padatthā ceti ca, sādhuiti vādoti ca, sedo ca assu ca sādhuvādo ceti ca, te ādi yesaṃ romañcādīnamiti ca, tāso ca āvego ca dhiti ca paññā ceti ca vākyaṃ. 366. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงรสวิมหยะ (อัศจรรย์) ด้วยคำว่า 'อติ' เป็นต้น ความอัศจรรย์นี้ อันนับว่าเป็นความแผ่ซ่านแห่งจิต ที่เกิดขึ้นด้วยบทบาทที่เหนือโลก คือที่ล่วงพ้นจากความตั้งอยู่แห่งโลก มีเรือนทิพย์ อาราม วิมานเป็นต้นที่เกิดจากมายา อันเป็นเหตุ ย่อมเป็นรสอัพภูตะ (อัศจรรย์) ชื่อว่าภาวะที่ตั้งมั่น เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการเป็นต้น ย่อมเป็นอนุภาวะของรสอัพภูตะนั้น ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา ย่อมเป็นวยภิจารีภาวะในเรื่องแห่งรสอัพภูตะนี้ ดังนี้ และคำว่า 'ล่วงโลก' คือล่วงโลกไป และคำว่า 'บทบาทเหล่านั้น' คือบทบาทเหล่านั้น และคำว่า 'คำสาธุการ' คือคำว่าสาธุ และคำว่า 'เหงื่อ น้ำตา คำสาธุการ' คือเหงื่อ น้ำตา และคำสาธุการ และคำว่า 'ขนลุกเป็นต้น' คือขนลุกเป็นต้นที่เหงื่อเป็นเบื้องต้น และคำว่า 'ความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง ความปัญญา' คือความหวาดกลัว ความตื่นตระหนก ความมั่นคง และความปัญญา ดังนี้ Imassa abbhutarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – พึงทราบตัวอย่างแห่งรสอัพภูตะนี้อย่างนี้ว่า – Sa puṇṇakenā’haṭanekabhiṃsane- Sva’ho naṭeneva suniccalo’calā; Nipātito tena avaṃsiropataṃ, Asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyāti. โอ้! พระโพธิสัตว์นั้นถูกปุณณกะผู้กระทำความน่าสะพรึงกลัวหลายอย่าง ถูกปุณณกะผู้นั้นทำให้ล้มลงโดยเอาศีรษะลง แต่พระโพธิสัตว์นั้นไม่สะทกสะท้าน เหมือนนักแสดงผู้มั่นคงไม่หวั่นไหว ได้วัดปุณณกะผู้นั้นด้วยไม้เท้าคือทิฏฐิ (ปัญญา) ดังนี้ So vidhurapaṇḍito puṇṇakena yakkhena naṭena iva anekavikāradassanakena nāṭakena viya āhaṭanekabhiṃsanesu bhayattamānītānekavidhabhiṃsanesu vattamānesu suniccalo tena puṇṇakena acalā saṭṭhiyojanubbedhakāḷāgiripabbatamatthakato nipātito avaṃsiropataṃ adhosīsaṃ patanto asantasaṃ evaṃ appatiṭṭhepi anuttasanto taṃ pabbataṃ diṭṭhiyaṭṭhiyā mini pamāṇamakāsi, aho acchariyanti. Ettha bhayahetumhi sati bhītiyā ca tattha parijānanābhāvassa ca lokasabhāvattā tamatikkamma bhayakaraṇe asantāsassa ca diṭṭhiyā pabbataminanassa ca pavattabhāvakathanena lokātikkantapadatthasaṅkhāto vibhāvo ‘‘asantasaṃ taṃ mini diṭṭhiyaṭṭhiyā’’ti iminā pakāsito. ‘‘Aho’’ti vacanena, tassa sāmatthiyena ca sādhuvādasedaassuādayo anubhāvā vibhāvitā. Tāsaāvegadhiticcādibyabhicārībhāvā, vimhayasaṅkhātaṭhāyībhāvo ca samuditavākyasāmatthiyena jotito. พระวิธุรบัณฑิตนั้น เมื่อความน่าสะพรึงกลัวหลายประการที่นำมาซึ่งความหวาดกลัวและความสยดสยองหลายชนิดเกิดขึ้น ประดุจการแสดงละครที่แสดงความวิปริตต่างๆ โดยยักษ์ปุณณกะผู้เป็นนักแสดง ก็เป็นผู้ไม่หวั่นไหวอย่างยิ่ง ถูกปุณณกะนั้นโยนลงมาจากยอดเขากาฬคีรีอันไม่หวั่นไหวซึ่งสูง ๖๐ โยชน์ ตกลงไปโดยเอาศีรษะลง แม้ในที่ที่ไม่มีที่พึ่งพิงเช่นนั้น ก็ไม่สะดุ้งกลัว ไม่หวาดหวั่น ได้วัดประมาณภูเขานั้นด้วยไม้เท้าคือสายตา (ทิฐิ) ว่า "โอ้ อัศจรรย์จริงหนอ" ในที่นี้ เมื่อมีเหตุแห่งความกลัว และการไม่รู้จักความกลัวในเหตุนั้นเป็นปกติของโลก ด้วยการกล่าวถึงความไม่สะดุ้งกลัวในเหตุที่ทำให้เกิดความกลัว และการวัดภูเขาด้วยสายตาอันก้าวล่วงสภาวะของโลกนั้น วิภาวะที่กล่าวกันว่าเป็นอรรถแห่งบทที่ก้าวล่วงโลก ได้ถูกประกาศไว้ด้วยคำว่า "ไม่สะดุ้งกลัว ได้วัดภูเขานั้นด้วยไม้เท้าคือสายตา" ด้วยคำว่า "โอ้" และด้วยอานุภาพของคำนั้น อนุภาวะทั้งหลาย มีการเปล่งสาธุการ เหงื่อ และน้ำตาเป็นต้น จึงปรากฏขึ้น พยภิจารีภาวะทั้งหลาย มีความตื่นเต้นและความเข้มแข็งเป็นต้น และถายีภาวะที่กล่าวคือความอัศจรรย์ใจ ได้ถูกแสดงให้ปรากฏด้วยอานุภาพของประโยคที่รวมกัน Samaṭhāyībhāva สมถถายีภาวะ (ถายีภาวะคือความสงบระงับ) 367. Ṭhāyībhāvo samo mettā- Dayāmodādisambhavo; Bhāvādīhi tadu’kkaṃso, Santo santanisevito. ถายีภาวะคือความสงบระงับ มีเมตตา กรุณา และมุทิตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้นด้วยภาวะเป็นต้น ชื่อว่าสันตรส อันท่านผู้สงบระงับซ่องเสพแล้ว Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite ดังนี้ ในคัมภีร์ที่พระสังฆรักขิตมหาสามีเป็นผู้รจนา Subodhālaṅkāre ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ Subodhālaṅkāro samatto. คัมภีร์สุโพธาลังการะ จบบริบูรณ์ 367. ‘‘Ṭhāyi’’ccādi. Mettādisambhavo samo upasamasaṅkhāto ṭhāyībhāvo bhavati, tadanurūpehi bhāvānubhāvehi tassa ukkaṃso yassa, so santo nāma raso bhavati, so ca santanisevitoti. 367. คำว่า "ถายี" เป็นต้น ความสงบระงับอันกล่าวคือความเข้าไปสงบซึ่งมีเมตตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ย่อมเป็นถายีภาวะ รสใดมีความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้นด้วยภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกัน รสนั้นชื่อว่าสันตรส และสันตรสนั้นอันท่านผู้สงบระงับซ่องเสพแล้ว Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ ดังนี้ ในฎีกาชื่อมหาสามี ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ Rasabhāvāvabodho pañcamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ 367. Idāni santarasassa posanakkamaṃ dasseti ‘‘ṭhāyi’’ccādinā. Mettādayāmodādisambhavo mettākaruṇāpītiādivibhāvehi sambhūto samo kāyacittopasamo ṭhāyībhāvo nāma hoti, bhāvādīhi byabhicārībhāvādīhi karaṇabhūtehi, apica tassa samassa anurūpehi byabhicārībhāvānubhāvehi tadukkaṃso tassa ṭhāyībhāvassa ukkaṃsayutto santanisevito sādhūhi sevito santo santaraso nāma hotīti. Mettā ca dayā ca modo ceti ca, te ādayo yesamiti ca, tehi sambhavo yasseti ca, tassa ukkaṃso assa santasseti ca, sataṃ nisevitoti ca vākyaṃ. 367. บัดนี้ จะแสดงลำดับการบำรุงสันตรสด้วยคำว่า "ถายี" เป็นต้น ความสงบระงับแห่งกายและจิตซึ่งเกิดจากวิภาวะทั้งหลายมีเมตตา กรุณา และปีติเป็นต้น อันมีเมตตา กรุณา และมุทิตาเป็นต้นเป็นแดนเกิด ชื่อว่าถายีภาวะ ด้วยภาวะทั้งหลายมีพยภิจารีภาวะเป็นต้นอันเป็นเหตุ อนึ่ง รสที่ชื่อว่าสันตรส อันท่านผู้สงบซ่องเสพแล้ว ประกอบด้วยความรุ่งเรืองแห่งถายีภาวะนั้น ด้วยพยภิจารีภาวะและอนุภาวะที่เหมาะสมกับความสงบระงับนั้น ย่อมมีได้ ประโยคว่า "เมตตาด้วย กรุณาด้วย มุทิตาด้วย", "สิ่งเหล่านั้นเป็นต้นของธรรมเหล่านี้", "ความเกิดขึ้นแห่งธรรมใดจากธรรมเหล่านั้น", "ความรุ่งเรืองแห่งสันตรสนั้น", และ "อันสัตบุรุษซ่องเสพแล้ว" Assa santarasassodāharaṇamevaṃ daṭṭhabbaṃ – พึงทราบอุทาหรณ์แห่งสันตรสนั้นดังนี้ – Entesu kesarikarīsva’pi veṭhayante, Nāge nagaṃ madagaje viya veḷugumbaṃ; Yakkhe vicālayati nocali īsakampi, Santiṃ gatova vidhuro madhurāpi bhāvoti. แม้เมื่อเหล่าราชสีห์และช้างพากันเข้ามา แม้เมื่อเหล่านาคพากันรัดพันกาย แม้เมื่อยักษ์เขย่าภูเขาประดุจช้างตกมันเขย่ากอไผ่ พระวิธุรบัณฑิตผู้ถึงความสงบแล้ว ก็มิได้หวั่นไหวเลยแม้แต่น้อย แม้ในภาวะที่น่ารื่นรมย์ Kesarikarīsu sīhahatthīsu entesu api bhiṃsanākārena samīpamāgacchantesupi nāge veṭhayantepi nāgesu sarīraṃ veṭhayantesupi. Jātyāpekkhāyekavacanaṃ, veḷugumbaṃ madagaje viya vicālayati madagaḷitahatthimhi cālente iva yakkhe puṇṇake nagaṃ kāḷāgiripabbataṃ vicālayatipi anekappakāre cālentepi vidhuro paṇḍito santiṃ gatova nibbānaṃ ālambaṇakaraṇavasena sampatto viya phalasamāpattisamāpanno iva atha vā diṭṭhadhammanibbānasaṅkhatanirodhasamāpattisamāpanno viya īsakampi appakampi madhurā bhāvā api madhurasabhāvatopi no cali, nisinnaṭṭhānato pagevāti adhippāyo. Ettha dhāvanarodanakampanādīnaṃ karaṇabhūtaṃ sīhādīnamāgamanaṃ nāgaveṭhanaṃ pabbatakampanantiādīsu vattamānesupi nibbikārattena santiṃ gatoti iminā santarasassa pakatibhūte uddese dassito navamo ṭhāyībhāvo dassito hoti, etassa uppattiuddīpanānaṃ kāraṇabhūtā mettādayāmodādivibhāvā sāmatthiyā dassitā hontīti. Dhitimatisatiādayo tadanurūpabyabhicārībhāvā ca tādisānubhāvā ca ‘‘entesu veṭhayante vicālayatī’’ti iminā, sakalavākyasāmatthiyena ca pakāsitāti daṭṭhabbā. คำว่า Kesarikarīsu หมายถึง แม้เมื่อเหล่าราชสีห์และช้างพากันเข้ามาใกล้ด้วยอาการอันน่าสะพรึงกลัว แม้เมื่อเหล่านาคพากันรัดพันร่างกาย (คำว่า Nāge เป็นเอกพจน์โดยมุ่งหมายถึงชาติ) แม้ยักษ์ปุณณกะจะเขย่าภูเขากาฬคีรีด้วยประการต่างๆ ประดุจช้างตกมันเขย่ากอไผ่ พระวิธุรบัณฑิตผู้ถึงความสงบแล้ว ประดุจผู้บรรลุถึงพระนิพพานด้วยการกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ หรือประดุจผู้เข้าผลสมาบัติ หรือประดุจผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันกล่าวคือทิฏฐธรรมนิพพาน ก็มิได้หวั่นไหวเลยแม้แต่น้อย แม้เพราะภาวะอันน่ารื่นรมย์ อธิบายว่า ไม่ต้องพูดถึงการเคลื่อนจากที่นั่งเลย ในที่นี้ ถายีภาวะที่ ๙ ได้ถูกแสดงไว้ในบทที่แสดงสภาวะปกติของสันตรส ด้วยคำว่า "ถึงความสงบแล้ว" โดยความเป็นผู้ไม่มีความวิปริตหวั่นไหว แม้เมื่อเหตุแห่งการวิ่ง การร้องไห้ และการตัวสั่นเป็นต้น คือการมาของราชสีห์เป็นต้น การรัดพันของนาค และการเขย่าภูเขาเป็นต้นกำลังดำเนินอยู่ วิภาวะทั้งหลายมีเมตตาและกรุณาเป็นต้นซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นและการกระตุ้นรสนี้ ได้ถูกแสดงไว้โดยอ้อม พยภิจารีภาวะที่เหมาะสมกันมีธิติ มติ และสติเป็นต้น และอนุภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่าได้ถูกประกาศไว้ด้วยคำว่า "เมื่อเข้ามา เมื่อรัดพัน เมื่อเขย่า" และด้วยอานุภาพของประโยคทั้งปวง Iti subodhālaṅkāranissaye ดังนี้ ในสุโพธาลังการนิสสัย Rasabhāvāvabodho nāma pañcamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อรสภาวาวโพธะ Subodhālaṅkāraṭīkā samattā. ฎีกาสุโพธาลังการะ จบบริบูรณ์
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi