Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Subodhālaṅkāro

สุโพธาลังการ

1. Dosāvabodha-paṭhamapariccheda

1. ปริจเฉทที่ ๑ ว่าด้วยการกำหนดรู้โทษ

Ratanattayappaṇāma

การนอบน้อมพระรัตนตรัย

Munindavadanambhoja, gabbhasambhavasundarī;

Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ.

วาจาอันงดงามที่เกิดในภายในแห่งพระโอษฐ์ประดุจดอกบัวของพระจอมมุนี เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย ขอจงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่มเถิด

Nimitta

นิมิต

Rāma, sammā’dya’laṅkārā, santi santo purātanā;

Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te.

ดูก่อนรามะ อลังการะทั้งหลายที่นักปราชญ์โบราณรจนาไว้ดีแล้วมีอยู่ แต่ถึงกระนั้น อลังการะเหล่านั้นก็ยังไม่บริสุทธิ์ตามแบบภาษามคธ

Abhidhānādikaṃ

อภิธานเป็นต้น

Tenā’pi nāma toseyya, mete laṅkāravajjite;

Anurūpenā’laṅkāre, ne’sa meso parissamo.

แม้ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าพึงยังบทประพันธ์ที่ปราศจากอลังการะเหล่านั้นให้ยินดีได้ ด้วยอลังการะที่เหมาะสม ความพยายามนี้ของข้าพเจ้ามิใช่เพื่อประโยชน์อื่น

Yesaṃ na sañcitā paññā, nekasatthantaro’citā;

Sammoha’bbhāhatā ve’te, nāvabujjhanti kiñcipi.

ชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมปัญญาอันเหมาะสมในศาสตร์ต่างๆ ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำ ย่อมไม่เข้าใจอะไรเลย

Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi garūni’ha;

Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhū vivekino.

การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรแก่ชนผู้ไม่มีครูอาจารย์ในโลกนี้? ส่วนชนเหล่าใดผู้เกลือกกลั้วด้วยละอองธุลีพระบาทของครูอาจารย์เหล่านั้น ชนเหล่านั้นแลเป็นสัตบุรุษผู้มีวิจารณญาณ

Kabba, nāṭakanikkhitta, nettacittā kavijjanā;

Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ.

เหล่านักกวีผู้มีจิตจดจ่ออยู่กับบทกวีและนาฏกรรม การที่พวกเขารจนาสิ่งใดสิ่งหนึ่งขึ้นมานั้น ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์อะไรเลย

Teye’va paṭibhāvento, so’va bandho savimhayo;

Yena tosenti viññū ye, tattha pya’vihitā’darā.

การที่กวีเหล่านั้นทำเรื่องเหล่านั้นให้ปรากฏ บทประพันธ์นั้นแหละน่าอัศจรรย์ ซึ่งกวีทั้งหลายยังบัณฑิตผู้ที่มิได้มีความใส่ใจในเรื่องนั้นให้ยินดีได้

Bandho ca nāma sadda,tthā, sahitā dosavajjitā;

Pajja gajja vimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave.

บทประพันธ์นั้นคือคำและอรรถที่ประกอบกัน ปราศจากโทษ บทประพันธ์นี้ย่อมมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งร้อยกรอง ร้อยแก้ว และร้อยแก้วร้อยกรองผสมกัน

Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate;

Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ.

บทประพันธ์นั้นย่อมจำแนกออกเป็น ๒ อย่างอีก คือ นิพันธะ (บทประพันธ์ที่ผูกพัน) และอนิพันธะ (บทประพันธ์ที่ไม่ผูกพัน) อลังการะทั้งหลายย่อมยังบทประพันธ์นั้นให้ถึงความเป็นของที่น่าพึงใจยิ่งขึ้น

10.

Anavajjaṃ mukhambhoja , manavajjā ca bhāratī;

Alaṅkatā’va sobhante, kiṃ nu te nira’laṅkatā?

ใบหน้าประดุจดอกบัวที่ไม่มีที่ติ และวาจาที่ไม่มีที่ติ ย่อมงดงามเมื่อประดับประดาแล้ว แต่หากปราศจากเครื่องประดับแล้ว สิ่งเหล่านั้นจะงดงามได้อย่างไร?

11.

Vinā garūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattu micchati;

Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so?

คนพาลย่อมปรารถนาจะประดับประดาบทประพันธ์นั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครูบาอาจารย์ ไฉนเล่าเขาจะไม่ถึงความเป็นที่น่าหัวเราะของบัณฑิตทั้งหลาย?

12.

Ganthopi kavivācāna, malaṅkāra’ppakāsako;

Yāti tabbacanīyattaṃ, ta’bbohārū’pacārato.

แม้คัมภีร์ที่ประกาศอลังการะแห่งวาจาของกวี ก็ย่อมถึงการถูกเรียกว่า 'อลังการะ' นั้นด้วย โดยการใช้โวหารอุปจาร

13.

Dvippakārā alaṅkārā, tattha sadda, tthabhedato;

Saddatthā bandhanāmā’va, taṃsajjita tadāvali.

อลังการะมี ๒ ประการ โดยความต่างแห่งสัททะและอรรถ คำและอรรถนั่นแลชื่อว่า 'พันธะ' (บทประพันธ์) และลำดับแห่งคำและอรรถนั้นย่อมถูกประดับด้วยอลังการะเหล่านั้น

14.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalava’ṅkitā;

Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī.

บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการะ แม้มีโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่เป็นที่สรรเสริญของบัณฑิตทั้งหลาย เหมือนหญิงสาวที่มีตำหนิเช่นนั้น

15.

Tena dosanirāso’va, mahussāhena sādhiyo;

Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ?

เพราะเหตุนั้น การขจัดโทษจึงควรทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ไฉนเล่าบทประพันธ์นี้จะไม่เป็นบทประพันธ์ที่ไม่มีโทษโดยประการทั้งปวงและประกอบด้วยคุณ?

16.

Sā’laṅkāraviyuttā’pi, guṇayuttā manoharā;

Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya.

บทประพันธ์นั้นแม้ปราศจากอลังการะ แต่ประกอบด้วยคุณ ย่อมเป็นที่น่าพึงใจ เหมือนเจ้าสาวที่ไม่มีโทษ ปราศจากตำหนิ และประกอบด้วยคุณ

17.

Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā;

So’dāharaṇa metesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ.

โทษทั้งหลายที่ต่างกันซึ่งถือว่ามีอยู่ในบท ในประโยค และในอรรถของประโยคนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะพร้อมด้วยตัวอย่างของโทษเหล่านั้น

Padadosa uddesa

การแสดงโทษของบทโดยย่อ

18.

Viruddhatthantarā, jhattha, kiliṭṭhāni, virodhi ca;

Neyyaṃ, visesanāpekkhaṃ, hīnatthaka manatthakaṃ.

โทษของบทคือ มีอรรถขัดแย้งกัน, มีอรรถไม่ชัดเจน, คลุมเครือ, ขัดแย้ง, ควรอนุมานเอา, ต้องการบทวิเสสนะ, มีอรรถบกพร่อง, ไม่มีอรรถ

Vākyadosa uddesa

การแสดงโทษของประโยคโดยย่อ

19.

Dosā padāna vākyāna, mekatthaṃ bhaggarītikaṃ;

Tathā byākiṇṇa gāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ;

Ativutta mapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā.

โทษของประโยคคือ การใช้บทและประโยคที่มีอรรถเดียวกัน, มีแบบแผนเสีย, มีความสับสน, เป็นภาษาชาวบ้าน, ขาดจังหวะ, ลำดับผิด, กล่าวเกินไป, มีอรรถไม่เกี่ยวข้อง, และมีความหยาบคายในการผูกประพันธ์

Vākyatthadosauddesa

การแสดงโทษของอรรถแห่งประโยคโดยย่อ

20.

Apakkamo’, cityahīnaṃ, bhaggarīti, sasaṃsayaṃ;

Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā.

โทษที่อาศัยอรรถแห่งประโยคคือ ไม่เป็นไปตามลำดับ, ไม่เหมาะสม, มีแบบแผนเสีย, มีความสงสัย, เป็นภาษาชาวบ้าน, และมีอลังการะวิบัติ

Padadosaniddesa

การแสดงโทษของบทโดยละเอียด

21.

Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati;

Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ.

บทที่มีความหมายขัดกันนั้น คือบทที่ความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ เหมือนตัวอย่างว่า 'เมฆที่ขาวสะอาด (ไม่มีฝน) ยังความสุขให้แก่ชนทั้งหลาย'

22.

Visesya madhikaṃ yenā, jhattha metaṃ bhave yathā;

Obhāsitā’sesadiso, khajjoto’yaṃ virājate.

บทที่มีความหมายเกินความจริงไปจากสิ่งที่จะพึงขยาย พึงทราบว่าเป็นอย่างนี้ เช่น 'หิ่งห้อยนี้ส่องแสงสว่างไปทั่วทุกทิศ'

23.

Yassa’tthā’vagamo dukkho, pakatyā’divibhāgato;

Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya, so’ya māliṅgyate piyā.

บทที่การเข้าใจความหมายเป็นไปได้ยาก เพราะการแยกธาตุปัจจัยเป็นต้นตามปกติได้ยาก ชื่อว่าบทที่เศร้าหมอง (กิลิฏฐะ) เหมือนตัวอย่างว่า 'เขานั้นถูกหญิงคนรักนั้นกอดรัดแล้ว'

24.

Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā, bhidheyyaṃ yamakādikaṃ;

Kiliṭṭhapadadose’va, tampi anto karīyati.

บทที่เศร้าหมอง (เข้าใจยาก) ใด มีการเล่นคำซ้ำ (ยมก) เป็นต้น ซึ่งผู้มีปัญญาน้อยเข้าใจได้ยาก บทนั้นก็ถูกสงเคราะห์เข้าในโทษแห่งบทที่เศร้าหมองนั่นเอง

25.

Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ;

Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata medisaṃ.

ยมกที่เรียบเรียงด้วยถ้อยคำที่ปรากฏชัด มีการเชื่อมต่อบทที่สละสลวย และประกอบด้วยปสาทคุณ (ความแจ่มใส) ยมกเช่นนี้เป็นที่ยอมรับกัน

26.

Abyapetaṃ byapeta’ñña, māvuttā’nekavaṇṇajaṃ;

Yamakaṃ tañca pādāna, mādi, majjha, nta, gocaraṃ.

ยมกนั้นมีทั้งแบบไม่แยก (อัพยเปตะ) และแบบแยก (พยเปตะ) เกิดจากการซ้ำอักขระหลายตัว และมีตำแหน่งอยู่ในส่วนต้น ส่วนกลาง และส่วนปลายของบาททั้งหลาย

Abyapeta paṭhamapādādi yamakaṃ

อัพยเปตยมกที่ต้นบาทแรก

27.

Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino;

Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike.

คนดีและคนไม่ดีทั้งหลาย แม้จะเป็นผู้จำแนกด้วยคุณธรรม ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งความวิเวก (การจำแนก) ในสำนักของคนผู้ไม่มีความวิเวก

Abyapeta paṭhama dutiya pādādi yamakaṃ

อัพยเปตยมกที่ต้นบาทที่หนึ่งและบาทที่สอง

28.

Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā thavā;

No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ;

Abyapeta paṭhama dutiya tatiyapādādi yamakaṃ.

กุศลและอกุศลทั้งหลาย ทั้งที่มีกำลังและไม่มีกำลัง ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม ย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์; อัพยเปตยมกที่ต้นบาทที่หนึ่ง ที่สอง และที่สาม

29.

Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā;

Vandanā vandanāmāna, bhājane ratanattaye.

ขอการวันทาที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ จงกำจัดความกระวนกระวายนั้นเสีย ในพระรัตนตรัยอันเป็นภาชนะแห่งการวันทาและมานะ (การนับถือ) ที่ข้าพเจ้าประดิษฐานไว้แล้ว

Abyapeta catukkapādādi yamakaṃ

อัพยเปตยมกที่ต้นบาททั้งสี่

30.

Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ, vanado vanado’mbaraṃ;

Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sa hitaṃ karaṃ.

ดอกบัวย่อมสามารถทำลายมลทินในน้ำ, เมฆย่อมมอบความงามแก่ท้องฟ้า, พระสุคตเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์ ทรงยังโลกให้ดำเนินไปดีแล้ว

31.

Abyapetādiyamaka, sseso leso nidassito;

Ñeyyāni’māyeva disā, ya’ññāni yamakānipi.

ตัวอย่างเพียงเล็กน้อยแห่งอัพยเปตยมกเป็นต้นนี้ ข้าพเจ้าแสดงไว้แล้ว ยมกเหล่าอื่นแม้ปวงก็พึงทราบโดยทิศทางนี้เอง

32.

Accantabahavo tesaṃ, bhedā sambhedayoniyo;

Tathāpi keci sukarā, keci accantadukkarā.

ประเภทและการประสมกันของยมกเหล่านั้นมีมากมายยิ่งนัก ถึงกระนั้น บางอย่างก็ทำได้ง่าย บางอย่างก็ทำได้ยากยิ่ง

33.

Yamakaṃ taṃ pahelī ca, nekantamadhurāni’ti;

Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā.

ยมกนั้นและปเหฬิกา (ปริศนา) ทั้งหลาย ไม่เป็นที่ไพเราะโดยส่วนเดียว ข้าพเจ้าจึงละเลยเสียทั้งหมด เพราะเกรงว่าศิษย์จะลำบาก

34.

Desakālakalāloka, ñāyāgamavirodhi yaṃ;

Taṃ virodhipadaṃ ce’ta, mudāharaṇato phuṭaṃ.

บทใดที่ขัดต่อเทศะ (สถานที่), กาล, ศิลปะ, โลก, ญายะ (ตรรกะ) และอาคม (คัมภีร์) บทนั้นชื่อว่า วิโรธิบท (บทที่ขัดแย้ง) และบทนั้นจะปรากฏชัดจากตัวอย่าง

35.

Ya dappatīta mānīya, vattabbaṃ neyya māhu taṃ;

Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ.

บทใดที่นำมากล่าวทั้งที่ไม่เป็นที่ปรากฏชัด บัณฑิตเรียกบทนั้นว่า เนยยบท (บทที่ต้องเดาความ) เช่นตัวอย่างว่า 'ทิศทั้งปวงขาวโพลนสว่างไสวในเวลากลางคืน'

36.

Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno;

Dullabhā’vagatī sadda, sāmatthiyavilaṅghinī.

วิญญูชนทั้งปวงในที่ทุกสถาน ย่อมไม่ยกย่องบทเห็นปานนี้ เพราะการหยั่งรู้ความหมายที่ล่วงพ้นกำลังของถ้อยคำนั้นทำได้ยาก

37.

Siyā visesanāpekkhaṃ, yaṃ taṃ patvā visesanaṃ;

Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so, bhiyyo passati cakkhunā.

บทใดที่ยังรอคอยวิเสสนะ (คำขยาย) เมื่อได้วิเสสนะนั้นแล้ว บทนั้นจึงจะมีประโยชน์ (สมบูรณ์) เหมือนคำว่า 'เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยดวงตายิ่งขึ้น'

38.

Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā;

Nippabhī kata khajjoto, samudeti divākaro.

บทใดที่ทำให้วิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) ด้อยลง บทนั้นชื่อว่า หีนัตถะ (บทที่มีความหมายด้อย) เช่น 'พระอาทิตย์อุทัยขึ้นมาทำให้หิ่งห้อยหมดแสง'

39.

Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ;

Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhaṃ pi ca.

บทใดเป็นเพียงเครื่องเติมเต็มบาท (คำสร้อย) บทนั้นถูกถือว่าเป็น อนัตถบท (บทที่ไม่มีประโยชน์) เช่นคำว่า 'ปิ' และ 'จ' ในประโยคว่า 'ข้าพเจ้าไหว้พระบาทเพียงดังดอกบัวของพระพุทธเจ้า'

Vākyadosa niddesa

การแสดงโทษของประโยค (วากยโทษ)

40.

Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati;

Ta mekatthaṃ yathā’bhāti, vārido vārido ayaṃ.

บทใดที่กล่าวซ้ำอีกทั้งโดยพยัญชนะและโดยเนื้อความ บทนั้นชื่อว่า เอกัตถะ (บทที่มีความหมายเดียว) เช่น 'เมฆนี้ เมฆนี้ ย่อมปรากฏ'

Yathā ca

และตัวอย่างเช่น

41.

Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha;

Pasādeti pasanne’so, mahāmuni mahājane.

พระมหามุนีนี้ทรงละทิฏฐิอันเป็นดุจพืชและหน่อของเดียรถีย์ในโลกนี้ ทรงยังมหาชนผู้เลื่อมใสอยู่แล้วให้เลื่อมใสยิ่งขึ้น

42.

Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā;

Kāpi paññā, kopi paguṇo, pakatīpi aho tava.

บทที่ขาดการลำดับตามที่เริ่มไว้ ชื่อว่า ภังครีติ (เสียสำนวน) เช่น 'ปัญญาอย่างหนึ่ง, ความเชี่ยวชาญอย่างหนึ่ง, แม้ปกติของท่าน... โอ้หนอ'

43.

Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati;

Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā.

ประโยคใดที่มีการวางบทไว้ไม่ดี จนทำให้เกิดความหลงผิด พึงทราบว่าประโยคนั้นชื่อว่า พยากิณณะ (สับสน) ดังตัวอย่างนี้

44.

Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano;

Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ.

ชนนี้ผู้ยินดีแล้ว ย่อมนอบน้อมต่อคนชั่ว แม้ผู้มีคุณมาก ระลึกถึงพระสุคตผู้เป็นประโยชน์อยู่เป็นนิตย์

45.

Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā;

Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvi’daṃ?

บทใดที่ปราศจากถ้อยคำอันประเสริฐ บัณฑิตประสงค์เอาว่าเป็นบทชาวบ้าน (คามมะ) เช่น 'แม่สาวน้อย ข้าพเจ้ารักเจ้าอยู่ แต่เจ้าไม่รักข้าพเจ้า นี่มันเรื่องอะไรกัน?'

46.

Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave;

Tampi gāmmaṃ tya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā.

การเชื่อมต่อบทบางอย่างอาจทำให้เข้าใจยาก แม้สิ่งนั้นก็ชื่อว่าคามมะ (ภาษาชาวบ้าน) ตามที่ท่านประสงค์ เหมือนหญิงชาวบ้านผู้เป็นที่รัก.

47.

Vuttesu sūcite ṭṭhāne, padacchedo bhave yati;

Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana.

ในฐานะที่กล่าวและระบุไว้ การหยุดจังหวะคำพึงเป็นยติ ส่วนความบกพร่องจากยตินั้น ท่านเรียกว่า ยติหีน.

48.

Yati sabbatthapādante, vuttaḍḍhe ca visesato;

Pubbāparānekavaṇṇa, padamajjhepi katthaci.

ยติมีในที่ทั้งปวงคือท้ายบาท และโดยเฉพาะที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้ และบางครั้งก็มีในระหว่างบทที่มีอักษรหลายตัวทั้งข้างหน้าและข้างหลัง.

Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā

ในเรื่องนั้น มีตัวอย่างและตัวอย่างค้านดังนี้

49.

Taṃ name sirasā cāmi, karavaṇṇaṃ tathāgataṃ;

Sakalāpi disā siñca, tiva soṇṇarasehi yo.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตเจ้าพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ผู้ทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ (เป็นประดุจฉีดรดด้วยน้ำทองคำ).

50.

Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā;

Aññathā tva’ññathā tattha, yā’desādi parā’di’va.

สระในสนธิเป็นส่วนท้ายของบทหน้า เหมือนในการลบวิภัตติ ส่วนในที่อื่น (นอกจากลบวิภัตติ) สระนั้นเป็นอย่างอื่น คือเป็นส่วนต้นของบทหลัง เหมือนในการอาเทศเป็นต้น.

51.

Cādī pubbapadantā’va, niccaṃ pubbapadassitā;

Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu.

ศัพท์มี 'จะ' เป็นต้น เป็นส่วนท้ายของบทหน้าเสมอ เพราะอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ ส่วนศัพท์มี 'ปะ' เป็นต้น มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์กับบทหลัง เหมือนเป็นส่วนต้นของบทหลัง.

Sabbatthodāharaṇāni yathā

ตัวอย่างในที่ทั้งปวงมีดังนี้.

52.

Name taṃ sirasā sabbo, pamā’tītaṃ tathāgataṃ;

Yassa lokaggataṃ patta, sso’pamā na hi yujjati.

ข้าพเจ้าทั้งปวงขอนอบน้อมพระตถาคตเจ้าพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้ล่วงพ้นการประมาณ ผู้บรรลุความเป็นเลิศในโลก ผู้ซึ่งไม่มีอุปมาใดจะเทียบได้.

53.

Munindaṃ taṃ sadā vandā, mya’nantamati muttamaṃ;

Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์เจ้าพระองค์นั้นเสมอ ผู้มีพระปัญญาหาที่สุดมิได้และประเสริฐสุด ผู้ซึ่งพระปัญญาและพระเมตตาแผ่ไพศาลกว้างไกลไร้ขอบเขต.

Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā

ตัวอย่างค้านในศัพท์มี 'จะ' เป็นต้น และ 'ปะ' เป็นต้น มีดังนี้.

54.

Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā;

Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa, varaṃ varaguṇā’layaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประเสริฐสุด ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ ผู้ซึ่งมีพระเมตตาอันยิ่งใหญ่และพระปัญญาอันยิ่งใหญ่ อันเป็นเหตุแห่งความเจริญสูงสุด.

55.

Padatthakkamato muttaṃ, kamaccuta midaṃ yathā;

Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ.

บทที่พ้นจากลำดับแห่งเนื้อความ เรียกว่า กมัจจุตะ (ลำดับเคลื่อน) เช่น 'ท่านจงให้ไร่นา หรือหมู่บ้าน หรือแว่นแคว้นอันงดงามแก่ข้าพเจ้า'.

56.

Lokiyattha matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā;

Atisambādha mākāsa, metissā thanajambhane.

เนื้อความที่ล่วงพ้นวิสัยโลก เรียกว่า อติวุตตะ (กล่าวเกินจริง) เช่น 'อากาศคับแคบเกินไปในการขยายตัวแห่งทรวงอกของนางนี้'.

57.

Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā;

Gāviputto balibaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ.

บทที่ปราศจากความหมายรวมกัน เรียกว่า อเปตัตถกะ (ไร้ความหมาย) เช่น 'ลูกของแม่โคคือวัวตัวผู้ กินหญ้า ดื่มน้ำ'.

58.

Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā;

Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ.

การร้อยกรองที่มีความหยาบกระด้าง เรียกว่า พันธผรุสะ (สัมผัสหยาบ) เช่น 'ดินที่แข็งและแห้งแล้งถูกกำจัดหมดสิ้นแล้ว พืชที่หว่านลงในนาย่อมเผล็ดผลเพียงพอ'.

Vākyatthadosa niddesa

การแสดงโทษแห่งเนื้อความของประโยค

59.

Ñeyyaṃ lakkhaṇa manvattha, vasenā’pakkamādinaṃ;

Udāharaṇa metesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ.

พึงทราบลักษณะตามความหมายด้วยอำนาจแห่งอปกกมะเป็นต้น บัดนี้ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของโทษเหล่านั้น.

Tatthā’pakkamaṃ yathā

ในบรรดาโทษเหล่านั้น อปกกมะ (ลำดับสับสน) มีดังนี้.

60.

Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Bhoga, saggādi, nibbāna, sādhanāni na saṃsayo.

ภาวนา ทาน และศีล ที่บำเพ็ญดีแล้วในโลกนี้ เป็นเครื่องยังโภคะ สวรรค์ และนิพพานให้สำเร็จได้ ไม่ต้องสงสัย.

Ocityahīnaṃ yathā

โอจิตยหีน (บกพร่องความเหมาะสม) มีดังนี้.

61.

Pūjanīyataro loke, aha meko nirantaraṃ;

Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ.

ในโลกนี้ ข้าพเจ้าผู้เดียวเป็นผู้ควรบูชายิ่งตลอดกาล เพราะคุณธรรมทั้งปวงมารวมกันอยู่ที่ข้าพเจ้าผู้เดียว.

Yathā ca

และอีกตัวอย่างหนึ่ง เช่น

62.

Yācito’haṃ kathaṃ nāma, na dajjāmya’pi jīvitaṃ;

Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama.

เมื่อถูกขอแล้ว ไฉนข้าพเจ้าจะไม่สละแม้ชีวิต แต่ถึงกระนั้น เพราะการให้บุตรเป็นทาน หัวใจของข้าพเจ้าก็ยังหวั่นไหว.

Bhaggarīti yathā

ภัคครีติ (เสียระเบียบแบบแผน) มีดังนี้.

63.

Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate;

Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhi ca.

ความไว้วางใจในสตรีและคนชั่ว ในยาพิษ ในสัตว์มีเขา ในแม่น้ำ ในโรค และในราชตระกูล ย่อมไม่บังควร.

Sasaṃsayaṃ yathā

สสังสยะ (มีความสงสัย) มีดังนี้.

64.

Munindacandimā loka, saralolavilocano;

Jano’ vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito.

พระมุนินทร์ผู้เป็นดุจพระจันทร์ในโลก มีพระเนตรส่ายไปมา (ดุจตาเนื้อ) ประชาชนผู้หลงทาง ย่อมยินดีเพราะการได้เห็นคนเลี้ยงโค (หรือรอยเท้าโค).

65.

Vākyatthato duppatīti, karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā;

Poso vīriyavā so’yaṃ, paraṃ hantvā na vissamī.

การทำให้เข้าใจยากโดยเนื้อความของประโยค ท่านเรียกว่า คามมะ (ภาษาชาวบ้าน) เช่น 'บุรุษผู้มีความเพียรผู้นี้ ฆ่าศัตรูแล้วไม่หยุดพัก'.

66.

Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ , yatthā’laṅkāradūsanaṃ;

Tassā’laṅkāraniddese, rūpa māvi bhavissati.

โทษนั้นคือ ทุฏฐาลังกรณะ (การประดับที่เสียไป) ซึ่งมีการประดับที่บกพร่อง ลักษณะของโทษนั้นจะปรากฏชัดในการแสดงเรื่องอลังการ (การประดับ).

67.

Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ,

Dosāna mesaṃ pavaro vibhāgo;

Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ,

Tamatthi ce khedakaraṃ parampi.

การจำแนกโทษอันประเสริฐเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้กระทำไว้โดยย่อในที่นี้แล้ว การจำแนกนี้แลเพียงพอเพื่อยังกวีทั้งหลายให้รู้แจ้ง แม้หากจะมีสิ่งอื่นที่ทำให้ลำบากใจ (เหนื่อยยาก) อยู่อีกก็ตาม

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ อันพระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้ ดังนี้

Dosāvabodho nāma

ชื่อว่า โทสาวโพธะ (การกำหนดรู้โทษ)

Paṭhamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑

2. Dosaparihārāvabodha-dutiyapariccheda

2. ปริจเฉทที่ ๒ ว่าด้วยการกำหนดรู้การแก้ไขโทษ

68.

Kadāci kavikosallā, virodho sakalo pya’yaṃ;

Dosasaṅkhya matikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate.

บางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี แม้ความขัดแย้งทั้งหมดนี้ ก็ก้าวล่วงพ้นจากจำนวนโทษ แล้วเข้าสู่ทางแห่งคุณลักษณะ (อลังการ)

69.

Tena vuttavirodhāna, mavirodho yathā siyā;

Tathā dosaparihārā, vabodho dāni nīyate.

เพราะเหตุนั้น การกำหนดรู้การแก้ไขโทษ จึงถูกนำมากล่าวในบัดนี้ เพื่อแสดงว่าความขัดแย้งที่กล่าวมาแล้วนั้น จะกลับเป็นความไม่ขัดแย้งได้อย่างไร

Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā

ในบรรดาโทษเหล่านั้น การแก้ไขความขัดแย้งแห่งความหมายอื่น (วิรุทธัตถันตระ) เป็นดังนี้

70.

Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ;

Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ?

ความสุขย่อมมีแก่ผู้ที่ได้เห็นข้าวสาลีที่สุกแล้ว แต่ไฉนเมฆที่ขาวสะอาด (ไม่มีฝน) นี้ จึงจะยังมหาชนให้มีความสุขได้เล่า?

Yathā vā

หรืออย่างเช่น

71.

Vināyakopi nāgo si, gotamopi mahāmati;

Paṇītopi rasā’peto, cittā me sāmi te gati.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นนาย แม้พระองค์จะเป็นวินายกะ (ผู้นำ) แต่ก็เป็นนาคะ (ผู้ประเสริฐ), แม้จะเป็นโคตมะ (พระพุทธเจ้า) แต่ก็เป็นผู้มีปัญญามาก, แม้จะเป็นผู้ประณีต แต่ก็ปราศจากรส (กิเลส), ความเป็นไปของพระองค์นั้นน่าอัศจรรย์แก่ข้าพระองค์ยิ่งนัก

Ajha’tthassa yathā

การแก้ไขโทษชื่ออัชฌัตถะ (ความหมายที่คลุมเครือ) เป็นดังนี้

72.

Kathaṃ tādiguṇābhāve, lokaṃ toseti dujjano?

Obhāsitāsesadiso, khajjoto nāma kiṃ bhave?

เมื่อไม่มีคุณสมบัติเช่นนั้น คนชั่วจะยังโลกให้ยินดีได้อย่างไร? หิ่งห้อยที่ชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงสว่างไปทั่วทุกทิศนั้น จะเป็นไปได้อย่างไร?

73.

Pahelikāya māruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā;

Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka, māliṅgati nu no iti.

เมื่ออยู่ในรูปของปริศนา (ปเหฬิกา) โทษคือความขัดข้อง (กิลิฏฐะ) ย่อมไม่ถือว่าเป็นข้อบกพร่อง เช่นว่า 'ใครเล่าจะไม่สวมกอดผู้ที่ถูกคนรักสวมกอดด้วยความสุข'

74.

Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada micchite;

Tato yamaka maññaṃ tu, sabba metaṃmayaṃ viya.

ไม่พึงใช้บทที่ขัดข้อง (กิลิฏฐะ) ในยมกที่ประสงค์จะแต่ง แต่ยมกอื่นนอกจากนั้น ทั้งหมดก็เป็นประดุจประกอบด้วยบทที่ขัดข้องนี้

Desavirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งสถานที่ (เทสวิโรธี) เป็นดังนี้

75.

Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ;

Nudantāni’va sucirā, vāsaklesaṃ tahiṃ jale.

ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวทั้งหลายก็บังเกิดแม้บนบก ประดุจจะขจัดความลำบากในการที่ต้องอาศัยอยู่ในน้ำนั้นมาเป็นเวลานาน

Kālavirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งกาลเวลา (กาฬวิโรธี) เป็นดังนี้

76.

Mahānubhāva pisuno, munino manda māruto;

Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ.

ลมรำเพยที่บ่งบอกถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี พัดพาเอาดอกไม้ในทุกฤดูกาลให้ร่วงหล่นลงมาเสมอกัน

Kalāvirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งศิลปะ (กลาวิโรธี) เป็นดังนี้

77.

Nimuggamānaso buddha, guṇe pañcasikhassapi;

Tantissara virodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ?

แม้แต่ปัญจสิขเทพบุตรผู้มีใจหยั่งลงในพุทธคุณ ความขัดแย้งแห่งเสียงสายพิณนั้น จะไม่ยังมหาชนคนไหนให้ยินดีเล่า?

Lokavirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งโลก (โลกวิโรธี) เป็นดังนี้

78.

Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ;

Sambodhi satta hadayo, paditta’ṅgārapūritaṃ.

พระโพธิสัตว์นั้นพึงเห็นจักรวาลว่าเย็นยิ่งกว่าแก่นจันทน์ แม้ในขณะที่หัวใจเต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชน

Ñāyavirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งตรรกะ (ญายวิโรธี) เป็นดังนี้

79.

Pariccattabhavopi tva, mupanītabhavo asi;

Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava.

ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ แม้พระองค์จะละภพได้แล้ว แต่ก็ยังเป็นผู้เข้าถึงภพ (ด้วยพระมหากรุณา) ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้มีสาระแห่งพระคุณอันเหลือจะคิดคำนวณได้

Āgamavirodhino yathā

การแก้ไขความขัดแย้งแห่งคัมภีร์ (อาคมวิโรธี) เป็นดังนี้

80.

Nevā’lapati kenā’pi, vacīviññattito yati;

Sampajānamusāvādā, phuseyyā’pattidukkaṭaṃ.

ภิกษุผู้ไม่เจรจากับใครๆ เลยด้วยวาจา พึงต้องอาบัติทุกกฏเพราะสัมปชานมุสาวาท (การพูดเท็จทั้งที่รู้)

Neyyassa yathā

การแก้ไขโทษชื่อเนยยะ (ความหมายที่ต้องคาดคะเน) เป็นดังนี้

81.

Marīcicandanā’lepa, lābhā sītamarīcino;

Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ.

เพราะได้รับการชโลมด้วยจันทน์อันขาวนวลและได้รับแสงจันทร์อันเย็นเยียบ ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องและรุ่งเรืองอย่างยิ่ง

Yathā vā

หรืออย่างเช่น

82.

Manonurañjano māra, ṅganāsiṅgāravibbhamo;

Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayā’nalo.

มารผู้ยังใจให้ยินดี คือความเย้ายวนด้วยเครื่องประดับของสตรี อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาตแล้ว เป็นไฟในหทัยของมาร.

Visesanāpekkhassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) วิเสสนะนาเปกขะ (การไม่มุ่งหวังวิเสสนะ)

83.

Apayātā’parādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano;

Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā.

ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นชนแม้ผู้มีความผิดไปปราศแล้ว ด้วยดวงตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธยิ่งขึ้นไปอีก.

Hīnatthassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) หีนัตถะ (การมีเนื้อความเลวทราม)

84.

Appakānampi pāpānaṃ, pabhāvaṃ nāsaye budho;

Api nippabhātā’nīta, khajjoto hoti bhāṇumā.

บัณฑิตพึงทำลายอานุภาพแห่งบาปทั้งหลายแม้เพียงเล็กน้อยเสีย แม้หิ่งห้อยก็นำมาซึ่งความสว่างได้ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง.

Anatthassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อนัตถะ (การไม่มีประโยชน์)

85.

Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci,

Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ.

ไม่พึงประกอบบทเพื่อประโยชน์แก่การเติมบาทในที่ไหนๆ เช่น (ในประโยคว่า) ข้าพเจ้าขอไหว้ดอกบัวคือพระบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี.

86.

Bhayakodhapasaṃsādi, viseso tādiso yadi;

Vattuṃ kāmīyate doso, na tatthe’katthatākato.

หากมีวิเสสนะเช่นความกลัว ความโกรธ และการสรรเสริญ เป็นต้น ที่ประสงค์จะกล่าวถึง โทษ (ชื่อว่าเอกัตถะ) ย่อมไม่มีในที่นั้น เพราะความเป็นบทที่มีอรรถเดียวกัน.

Yathā

ตัวอย่างเช่น

87.

Sappo sappo! Ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato,

Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ ta mupasappasi?

งู! งู! เอาเถิด ท่านจงถอยกลับไปจากที่นั่น หากท่านเป็นผู้ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ท่านจะเข้าไปใกล้มันได้อย่างไร?

Bhaggarītino yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) ภัคคะรีติ (การมีแบบแผนเสียไป)

88.

Yokoci rūpā’tisayo, kanti kāpi manoharā;

Vilāsā’tisayo kopi,

Aho! Buddhamaho’dayo.

ความยอดเยี่ยมแห่งรูปใดๆ ความงามที่จับใจใดๆ ความยอดเยี่ยมแห่งลีลาใดๆ โอ! ความอุบัติขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า.

89.

Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ;

Adūrapada vinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā.

เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ย่อมสรรเสริญการผูกประพันธ์ที่ไม่ทำให้หลง ไม่สับสน น่าพึงใจ และมีการจัดวางบทที่ไม่ห่างไกลกัน.

Yathā

ตัวอย่างเช่น

90.

Nīluppalā’bhaṃ nayanaṃ, bandhukaruciro’dharo;

Nāsā hema’ṅkuso tena, jino’yaṃ piyadassano.

พระเนตรมีรัศมีดังดอกอุบลเขียว พระโอษฐ์งามดังดอกพันธุกะ พระนาสิกดังขอทอง เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงมีพระรูปที่น่าทัศนา.

91.

Samatikkanta gāmmattaṃ, kanta vācā’bhisaṅkhataṃ;

Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati.

การผูกประพันธ์ที่ก้าวล่วงความเป็นชาวบ้าน (ความหยาบคาย) ซึ่งปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันน่ารัก ย่อมก้าวล่วงความเป็นชาวบ้านไปได้ เพราะมีรสเป็นเหตุ.

Yathā

ตัวอย่างเช่น

92.

Dunoti kāmacaṇḍālo, so maṃ sadaya niddayo;

Īdisaṃ byasanā’pannaṃ, sukhīpi ki mupekkhase?

กามผู้ใจดำนั้นย่อมเบียดเบียนข้าพเจ้าผู้ไร้ความเมตตา ท่านแม้มีความสุขอยู่ ไฉนจึงเพิกเฉยต่อข้าพเจ้าผู้ถึงความพินาศเช่นนี้เล่า?

93.

Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate;

Yato na savanu’bbegaṃ, heṭṭhā yesaṃ vicāritaṃ.

การละเว้นความบกพร่องของยติ (การหยุดพัก) จะไม่นำมากล่าวอีกในบัดนี้ เพราะบทที่พิจารณาไว้ข้างต้นนั้น ไม่ทำให้เกิดความระคายหูในการฟัง.

Kamaccutassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) กมัจจุตะ (การมีลำดับเคลื่อนไป)

94.

Udāracarito’si tvaṃ, tene’vā’rādhanā tvayi;

Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ.

ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงขอวิงวอนต่อท่าน ขอท่านจงให้ดินแดน หรือหมู่บ้าน หรือไร่นาอันงดงามแก่ข้าพเจ้าเถิด.

Ativuttassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อติวุตตะ (การกล่าวเกินความจริง)

95.

Munindacandasambhūta, yasorāsimarīcinaṃ;

Sakalopya’ya mākāso, nā’vakāso vijambhane.

สำหรับรัศมีทั้งหลายแห่งกองยศอันเกิดจากพระจันทร์คือพระจอมมุนี แม้ห้วงอากาศทั้งหมดนี้ ก็ไม่มีที่ว่างพอสำหรับการแผ่ขยายออกไป.

96.

Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ;

Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati.

วาจาของผู้มีจิตฟุ้งซ่านซึ่งไร้ประโยชน์ ย่อมไม่ถูกตำหนิ (ไม่เป็นโทษชื่ออปัตถะ) เพราะฉะนั้น คำพูดนั้นนอกจากของคนบ้าเป็นต้นแล้ว ย่อมเป็นโทษ.

Yathā

ตัวอย่างเช่น

97.

Samuddo pīyate so’ya, maha’majja jarāturo;

Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo.

มหาสมุทรนั้นถูกดื่มแล้ว วันนี้ข้าพเจ้าถูกความชราเบียดเบียน เมฆเหล่านี้กำลังคำราม ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์.

98.

Sukhumālā’virodhitta, dittabhāvappabhāvitaṃ;

Bandhanaṃ bandhapharusa, dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ.

การผูกประพันธ์ที่สละสลวยไม่ขัดกัน และปรากฏด้วยความรุ่งเรือง พึงกำจัดโทษคือความหยาบคายในการผูกประพันธ์นั้นเสีย.

Yathā

ตัวอย่างเช่น

99.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.

เหล่าสาธุชนผู้เห็นความสมบูรณ์แห่งรูป ได้ฟังวาจาอันไพเราะ ย่อมประพฤติธรรมในกาลของพระสัมพุทธเจ้า โดยเป็นผู้หันหลังให้กับการเล่นสนุก.

Apakkamassa yathā

ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อปักกมะ (การมีลำดับผิดไป)

100.

Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha;

Nibbāna, bhoga, saggādi, sādhanāni na saṃsayo.

การภาวนา การให้ทาน และศีลทั้งหลาย ที่ได้บำเพ็ญดีแล้วในโลกนี้ ย่อมเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์ คือพระนิพพาน โภคะ และสวรรค์เป็นต้น โดยไม่ต้องสงสัย

101.

Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi;

Anu’ddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane.

หากมีข้อพิเศษบางอย่างในเรื่องที่กล่าวถึงแล้วเช่นนั้น ในเรื่องที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ย่อมไม่มีโทษในการละเมิดลำดับเลย

Yathā

เช่น

102.

Kusalā’kusalaṃ abyā, kata’miccesu pacchimaṃ;

Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ.

ในบรรดากุศล อกุศล และอัพยากตะเหล่านี้ อย่างสุดท้ายคืออัพยากตะไม่ปรากฏชัด แต่สองอย่างแรกปรากฏชัด

103.

Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise;

Ocityahīnatā’patti, natthi bhūtatthasaṃsino.

เมื่อมีเหตุเช่นนั้น ย่อมไม่มีความผิดฐานขาดความเหมาะสมในการไม่เปิดเผยคุณของตน สำหรับผู้กล่าวตามความเป็นจริง

104.

Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyāta mādarā;

Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā.

พึงทราบว่าสิ่งที่เรียกว่าความเหมาะสมนั้น เป็นที่รู้กันดีในโลกโดยเอื้อเฟื้อ และความเหมาะสมนั้นมีคำสั่งสอนของสัตบุรุษและยอดกวีทั้งหลายเป็นบ่อเกิด

105.

Viññātocityavibhavo, cityahīnaṃ parihare;

Tato’cityassa sampose,

Rasaposo siyā kate.

ผู้รู้ความแผ่ไปแห่งความเหมาะสม พึงละเว้นสิ่งที่ขาดความเหมาะสม เพราะเมื่อบำรุงความเหมาะสมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว การบำรุงรสแห่งบทประพันธ์ย่อมมีได้

Yathā

เช่น

106.

Yo mārasena māsanna, māsannavijayu’ssavo;

Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino.

พระชินเจ้าใดผู้ถูกกองทัพมารรุกรานแล้ว มีความฉลองชัยชนะอยู่ใกล้ ไม่ทรงเห็นกองทัพมารนั้นว่ามีค่าแม้เท่าหญ้า ขอพระชินเจ้านั้นจงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลาย

107.

Āraddhakattukammādi, kamā’tikkamalaṅghane;

Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvā’pi vindati.

ในการละเมิดลำดับที่เริ่มด้วยกัตตาและกัมมะเป็นต้นนี้ ชื่อว่าความขัดแย้งด้วยระเบียบที่เสียไป ย่อมไม่ถึงความดำเนินไปในที่ไหนๆ เลย

Yathā

เช่น

108.

Sujana’ññāna mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate;

Visassa siṅgino roga, nadīrājakulassa ca.

ความไว้วางใจในคนดี คนเขลา และสตรีทั้งหลาย ย่อมไม่ควรมี เช่นเดียวกับในยาพิษ สัตว์มีเขา โรค แม่น้ำ และราชตระกูล

Yathā

เช่น

109.

Bhesajje vihite suddha, buddhādiratanattaye;

Pasāda mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca.

พึงทำความเลื่อมใสเป็นนิตย์ในยาที่ปรุงไว้อย่างดี ในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น และในสัตบุรุษผู้มีคุณความดี

Sasaṃsayassa yathā

ตัวอย่างประโยคที่มีความสงสัย เช่น

110.

Munindacandimā’loka, rasa lola vilocano;

Jano’vakkantapantho’va, raṃsidassanapīṇito.

มหาชนผู้มีดวงตาปรารถนาในรสแห่งแสงสว่างของพระจอมมุนีผู้เปรียบดังดวงจันทร์ เป็นผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรัศมี ราวกับผู้ก้าวลงสู่หนทาง

111.

Saṃsayāye’va yaṃkiñci, yadi kīḷādihetunā;

Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito.

หากใช้คำใดคำหนึ่งเพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น ย่อมไม่มีโทษที่ชื่อว่าประกอบด้วยความสงสัย

Yathā

เช่น

112.

Yāte dutiyaṃ nilayaṃ, garumhi sakagehato;

Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanā’dinā.

เมื่ออาจารย์ไปสู่บ้านหลังที่สองจากบ้านของตน เราพึงได้รับความสุขด้วยการเล่าเรียนเป็นต้นอย่างแน่นอน

113.

Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ;

Na ‘gāmma’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi.

คำว่า 'น้องสาวผู้นี้เป็นหญิงมีโชค' เป็นต้นนี้ กวีทั้งปวงไม่ได้ระบุว่าเป็นคำหยาบ

114.

Duṭṭhā’laṅkāravigame, sobhanā’laṅkatikkamo;

Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati.

เมื่อโทษแห่งอลังการหมดไป ความวิเศษแห่งอลังการที่งดงาม จักปรากฏชัดในอลังการปริจเฉท

115.

Dose parīharitu mesa varo’padeso,

Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ;

Viññāyi’maṃ garuvarāna’dhika’ppasādā,

Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī.

คำแนะนำอันประเสริฐเพื่อละเว้นโทษนี้ ข้าพเจ้าทำขึ้นแล้วด้วยการดำเนินตามคัมภีร์อื่นๆ ผู้ปรารถนาเกียรติยศพึงทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งในครูผู้ประเสริฐ แล้วพึงละเว้นโทษอื่นๆ ต่อไป

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

ดังนี้ ในสุโพธาลังการะที่พระสังฆรักขิตมหาสามีรจนาไว้

Dosaparihārāvabodho nāma

ชื่อว่า การรู้แจ้งการละเว้นโทษ

Dutiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๒

3. Guṇāvabodha-tatiyapariccheda

3. ปริจเฉทที่ ๓ ว่าด้วยการรู้แจ้งคุณ

Anusandhi

อนุสนธิ

116.

Sambhavanti guṇā yasmā, dosāne’va’matikkame;

Dassessaṃ te tato dāni, sadde sambhūsayanti ye.

เพราะคุณทั้งหลายย่อมมีได้เพราะการก้าวล่วงโทษทั้งหลายนั่นเอง ฉะนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักแสดงคุณเหล่านั้นที่ประดับประดาถ้อยคำ

Saddālaṅkāra uddesa

การแสดงเครื่องประดับถ้อยคำ

117.

Pasādo’jo, madhuratā, samatā, sukhumālatā;

Sileso’daratā, kanti, atthabyatti, samādhayo.

ปสาทะ, โอชะ, มาธุรตา, สมตา, สุขุมมาลตา, สิเลสะ, อุทารตา, กันติ, อัตถัพยัตติ และสมาธิ

Saddālaṅkāra payojana

ประโยชน์แห่งสัททาลังการะ

118.

Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo;

Sampādiyati kattūnaṃ, kitti maccantanimmalaṃ.

บทประพันธ์อันเป็นที่รื่นรมย์แห่งกวีนี้ สมบูรณ์ด้วยคุณเหล่านี้ ย่อมยังเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่งให้สำเร็จแก่ผู้สร้างสรรค์.

Saddālaṅkāra niddesa

การแสดงสัททาลังการะ

119.

Adūrāhitasambandha, subhagā yā padā’vali;

Supasiddhā’bhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā.

บทประพันธ์ใดอันงดงาม มีการเชื่อมโยงบทไม่ห่างไกล มีเนื้อความอันเป็นที่รู้จักกันดี ย่อมยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นได้ฉันใด.

120.

Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo;

Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujo’dare.

รัศมีจากพระโอษฐ์ของพระมุนี ประดับตกแต่งพระพักตร์ ย่อมงดงามดุจรัศมีอรุณที่ตกลงสู่ใจกลางดอกบัว.

121.

Ojo samāsabāhulya, meso gajjassa jīvitaṃ;

Pajjepya’nā’kulo so’yaṃ,

Kanto kāmīyate yathā.

โอชะคือความมากแห่งบทสมาสนี้ เป็นชีวิตของร้อยแก้ว แม้ในร้อยกรอง โอชะที่ไม่สับสนนั้น ก็เป็นที่รักที่ปรารถนาฉันใด.

122.

Muninda manda sañjāta, hāsa candana limpitā;

Pallavā dhavalā tasse, veko nā’dharapallavo.

รอยยิ้มอันอ่อนโยนที่เกิดจากพระจอมมุนี ประดุจเจิมด้วยจันทน์นั้น เป็นใบไม้สีขาว (แต่) ริมฝีปากดุจใบอ่อนของพระองค์นั้นไม่ใช่ (สีขาว).

123.

Padā’bhidheyyavisayaṃ, samāsa byāsa sambhavaṃ;

Yaṃ pāriṇatyaṃ hotī’ha, sopi ojo’va taṃ yathā.

ความสมบูรณ์ใดมีอยู่ในที่นี้ ในเรื่องของบทและเนื้อความที่เกิดจากการย่อและการขยาย สิ่งนั้นก็คือโอชะฉันใด.

124.

Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā sadevake;

Jalitvā aggikhandho’va, nibbuto so sasāvako.

ทรงยังพระสัทธรรมให้รุ่งเรือง ทรงยังหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้น ทรงรุ่งเรืองดุจกองไฟ พระองค์พร้อมด้วยพระสาวกก็ปรินิพพานแล้ว.

125.

Matthakaṭṭhī matassā’pi, rajobhāvaṃ vajantu me;

Yato puññena te sentu, jina pāda’mbujadvaye.

ขอให้กระดูกศีรษะของข้าพเจ้าแม้ตายแล้ว จงถึงความเป็นธุลี และด้วยบุญนั้น ขอธุลีเหล่านั้นจงประดิษฐานอยู่ที่คู่แห่งพระบาทดุจดอกบัวของพระชินเจ้า.

126.

Iccatra niccappaṇati, gedho sādhu padissati;

Jāyate’yaṃ guṇo tikkha, paññānamabhiyogato.

ในที่นี้ ความนอบน้อมเป็นนิตย์และความน่าหลงใหลย่อมปรากฏดี คุณนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีปัญญาอันคมกล้าด้วยความเพียรพยายาม.

127.

Madhurattaṃ padāsatti, ra’nuppāsavasā dvidhā;

Siyā samasuti pubbā, vaṇṇā’vutti paro yathā.

ความไพเราะ (มาธุรยคุณ) คือการเชื่อมต่อกันของบท มีสองอย่างด้วยอำนาจแห่งการซ้ำพยัญชนะ อย่างแรกคือการมีเสียงเสมอกัน อย่างหลังคือการซ้ำกันของพยัญชนะฉันใด.

128.

Yadā eso’bhisambodhiṃ, sampatto munipuṅgavo;

Tadā pabhuti dhammassa, loke jāto mahu’ssavo.

เมื่อใด พระจอมมุนีนั้นได้บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณ ตั้งแต่นั้นมา พระธรรมก็ได้เกิดเป็นมหรสพใหญ่ในโลก.

129.

Munindamandahāsā te, kunda sandohavibbhamā;

Disanta manudhāvanti, hasantā candakantiyo.

รอยยิ้มอันอ่อนโยนของพระจอมมุนีเหล่านั้น งดงามดุจกลุ่มดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศ ส่องแสงดุจแสงจันทร์ที่กำลังยิ้ม.

130.

Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo;

Yathā’yaṃ mālatīmālā, lina lolā’limālinī.

การซ้ำพยัญชนะด้วยพยัญชนะที่อ่อนโยนทั้งหมด มิใช่เป็นที่สรรเสริญหรือ ดุจพวงมาลัยดอกมะลิที่มีหมู่ภมรเมามัวติดพันอยู่.

131.

Mudūhi vā kevalehi, kevalehi phuṭehi vā,

Missehi vā tidhā hoti, vaṇṇehi samatā yathā.

ความเสมอกัน (สมตาคุณ) ด้วยพยัญชนะ ย่อมมีสามอย่าง คือด้วยพยัญชนะอ่อนอย่างเดียว หรือด้วยพยัญชนะแข็งอย่างเดียว หรือด้วยพยัญชนะผสมกันฉันใด.

Kevalamudusamatā

ความเสมอกันด้วยพยัญชนะอ่อนอย่างเดียว

132.

Kokilā’lāpasaṃvādī, munindā’lāpavibbhamo;

Hadayaṅgamataṃ yāti, sataṃ deti ca nibbutiṃ.

ความงดงามแห่งพระดำรัสของพระจอมมุนี มีเสียงสนทนาเหมือนเสียงนกการเวก ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ และย่อมให้ความสงบแก่สัตบุรุษ.

Kevalaphuṭasamatā

ความเสมอกันด้วยพยัญชนะแข็งอย่างเดียว

133.

Sambhāvanīyasambhāvaṃ, bhagavantaṃ bhavantaguṃ;

Bhavantasādhanā’kaṅkhī, ko na sambhāvaye vibhuṃ.

ใครเล่าผู้ปรารถนาความสำเร็จแห่งที่สุดของภพ จะไม่เคารพพระผู้ทรงอานุภาพ คือพระผู้มีพระภาคผู้ทรงข้ามพ้นภพ ผู้มีภาวะอันควรเคารพ.

Missakasamatā

ความเสมอกันด้วยพยัญชนะผสมกัน

134.

Laddhacandanasaṃsagga, sugandhi malayā’nilo;

Manda māyāti bhīto’va, munindamukhamārutā.

ลมจากภูเขามลายูอันหอมหวานที่ได้สัมผัสกับไม้จันทน์ ย่อมพัดมาอย่างอ่อนโยนราวกับกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระจอมมุนี.

135.

Aniṭṭhura’kkhara’ppāyā, sabbakomala nissaṭā;

Kicchamuccāraṇā’peta, byañjanā sukhumālatā.

ความละเอียดอ่อน (สุขุมาลตา) คือมีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก เปล่งออกมาด้วยความอ่อนโยนทั้งหมด ปราศจากความยากลำบากในการออกเสียง.

136.

Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ;

Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā.

สัตบุรุษทั้งหลายเมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป ได้ยินพระดำรัสอันไพเราะ ย่อมประพฤติในกาลแห่งพระสัมพุทธเจ้า โดยเป็นผู้ไม่ยินดีในการเล่นสนุก.

137.

Alaṅkāravihīnā’pi, sataṃ sammukhate’disī;

Ārohati visesena, ramaṇīyā ta’dujjalā.

แม้ปราศจากเครื่องประดับ (แต่) ปรากฏเช่นนี้ต่อหน้าสัตบุรุษ ย่อมถึงซึ่งความพิเศษ งดงามและรุ่งเรืองยิ่ง.

138.

Romañca piñcha racanā, sādhu vādāhitaddhanī;

Laḷanti’me munimeghu, mmadā sādhu sikhāvalā.

เหล่านกยูงคือสัตบุรุษผู้ร่าเริงเหล่านี้ ย่อมร่าเริงเพราะพระมุนีผู้เป็นดุจเมฆ ผู้มีเสียงสาธุการเป็นดุจเสียงคำราม และมีการชูขนหางขึ้นดุจอาการขนลุก.

139.

Sukhumālatta matthe’va, padatthavisayampi ca;

Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ.

ความละเอียดอ่อนแม้ในอรรถและในวิสัยแห่งบทและอรรถนั้นมีอยู่ ดุจการกล่าวถึงความมีเกียรติเหลืออยู่เป็นต้น ในคำว่า 'ตายแล้ว' เป็นต้น.

140.

Siliṭṭha pada saṃsagga, ramaṇīya guṇā’layo;

Sabandhagāravo so’yaṃ, sileso nāma taṃ yathā.

การประกอบบทที่กลมกลืน เป็นที่รวมแห่งคุณอันน่ารื่นรมย์ บทประพันธ์นี้มีความหนักแน่นในความสัมพันธ์ สิ่งนั้นชื่อว่า สิเลสะ ฉันใด.

141.

Bāli’nduvibbhama’cchedi, nakharā’vali kantibhi;

Sā munindapada’mbhoja, kanti vo valitā’vataṃ.

ด้วยรัศมีแห่งแถวพระนขาที่ครอบงำความงดงามแห่งพระจันทร์อ่อน รัศมีแห่งพระบาทดุจดอกบัวของพระจอมมุนีนั้น ขอจงเป็นเครื่องประดับแก่ท่านทั้งหลาย.

142.

Ukkaṃsavanto yokoci, guṇo yadi patīyate;

Udāro’yaṃ bhave tena, sanāthā bandhapaddhati.

คุณใดก็ตามที่มีความสูงส่ง หากปรากฏขึ้น ด้วยคุณนั้น แบบแผนแห่งบทประพันธ์นี้ย่อมเป็นอุฬาร (สูงส่ง) และมีที่พึ่ง.

143.

Pādambhoja rajo litta, gattā ye tava gotama;

Aho! Te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ.

ข้าแต่พระโคดม สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายอันเปื้อนธุลีพระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ โอ้! สัตว์เหล่านั้นย่อมถึงความไม่มีธุลีโดยประการทั้งปวง.

144.

Evaṃ jinā’nubhāvassa, samukkaṃso’tra dissati;

Paññavā vidhinā’nena, cintaye para mīdisaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ ความยิ่งใหญ่แห่งอานุภาพของพระชินเจ้าย่อมปรากฏในที่นี้ ผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาสิ่งอื่นที่คล้ายคลึงกันด้วยวิธีนี้.

145.

Udāro sopi viññeyyo, yaṃ pasattha visesanaṃ;

Yathā kīḷāsaro līlā, hāso hemaṅgadā’dayo.

แม้สิ่งนั้นก็พึงรู้ว่าเป็นอุทาร ซึ่งเป็นคุณวิเศษที่สรรเสริญ เช่นเดียวกับกิริยาเล่น ลีลา การหัวเราะ และกำไลทองเป็นต้น.

146.

Lokiya’tthā’na’tikkantā, kantā sabbajanānapi;

Kanti nāmā’tivuttassa, vuttā sā parihārato.

ไม่ล่วงเลยอรรถแห่งโลก เป็นที่รักของชนทั้งปวง ชื่อว่ากานติของคำที่กล่าวเกินไปนั้น กล่าวโดยการหลีกเลี่ยง (โทษ).

Yathā muninda iccādi.

เช่น มุนินทะ เป็นต้น.

147.

Atthabyattā’bhidheyyassā,

Neyyatā saddato’tthato;

Sā’yaṃ tadubhayā neyya, parihāre padassitā;

Yathā marīciccādi ca, manonurañjanoccādi.

ความชัดเจนแห่งอรรถของสิ่งที่พึงกล่าว ความเป็นสิ่งที่พึงเข้าใจได้จากเสียงและอรรถ ความเป็นสิ่งที่พึงเข้าใจได้ทั้งสองอย่างนี้ แสดงไว้ในการหลีกเลี่ยง (โทษ) เช่น มะรีจิ เป็นต้น และ มะโนนุรัญชะนะ เป็นต้น.

Puna atthena yathā

อีกอย่าง โดยอรรถ เช่น

148.

Sabhāvā’malatā dhīra, mudhā pādanakhesu te;

Yato te’vanatā’nanta, moḷicchāyā jahanti no.

ข้าแต่พระธีรเจ้า ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติย่อมปรากฏที่พระนขาแห่งพระบาทของพระองค์ เพราะว่าเงาแห่งมงกุฎอันหาประมาณมิได้ของผู้ที่น้อมลง ย่อมไม่ละทิ้ง (พระนขาเหล่านั้น).

149.

‘Bandhasāro’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno;

Dassanā’vasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo.

คุณชื่อว่าสมาธินี้ ที่บัณฑิตทั้งหลายแม้ผู้พร้อมเพรียงกันย่อมสำคัญว่า ‘พันธสาระ’ (แก่นสารแห่งการผูกพัน) ย่อมถึงโอกาสแห่งการเห็น.

150.

Aññadhammo tato’ññattha, lokasīmā’nurodhato;

Sammā ādhīyate’cce’so, ‘samādhī’ti niruccati.

คุณสมบัติอื่นจากสิ่งหนึ่งในที่อื่น โดยอนุโลมตามขอบเขตของโลก นี้ย่อมตั้งไว้โดยชอบ จึงเรียกว่า ‘สมาธิ’.

Samādhi uddesa

บทตั้งแห่งสมาธิ

151.

Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci,;

Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa, ca.

คุณสมบัติของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต บางครั้งย่อมตั้งไว้โดยชอบ คุณสมบัติของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป และคุณสมบัติของสิ่งมีรสในสิ่งที่ไม่มีรส.

152.

Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā,;

Kaṭhinassā’sarīre,pi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā.

คุณสมบัติของของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว ความเป็นผู้กระทำแม้ในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ และรูปของสิ่งที่แข็งแม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย ของสิ่งเหล่านั้นพึงมีตามลำดับ.

Samādhiniddesa

บทแสดงสมาธิ

Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo

คุณสมบัติของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต

153.

Uṇṇā puṇṇi’ndunā nātha! Divāpi saha saṅgamā;

Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava.

ข้าแต่พระนาถะ! ข้าพเจ้าสำคัญว่าดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่งโดยไม่หลับ แม้ในเวลากลางวัน เพราะการรวมกันกับพระอุณาโลมดุจพระจันทร์เต็มดวง.

Nirupe rūpayuttassa

คุณสมบัติของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป

154.

Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va;

Sukhitā hatadosā te, nātha! Pāda’mbujā’natā.

ข้าแต่พระนาถะ! ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ผู้จมอยู่ในรสแห่งความกรุณา ดุจดังชนทั้งหลายผู้จมอยู่ในรสแห่งอมตะ ชนเหล่านั้นมีความสุข มีโทษอันกำจัดแล้ว.

Nirase sarasassa

คุณสมบัติของสิ่งมีรสในสิ่งที่ไม่มีรส

155.

Madhurepi guṇe dhīra, na’ppasīdanti ye tava;

Kīdisī manasovutti, tesaṃ khāraguṇāna bho’.

ข้าแต่พระธีรเจ้า! ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใสในพระองค์ แม้ในคุณอันไพเราะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความเป็นไปแห่งใจของชนผู้มีคุณอันเค็มเหล่านั้นเป็นเช่นไร.

Adrave dravayuttassa

คุณสมบัติของของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว

156.

Sabbatthasiddha! Cūḷaka, puṭapeyyā mahāguṇā;

Disā samantā dhāvanti, kundasobhā sa lakkhaṇā.

ข้าแต่พระสัพพัตถสิทธะ! คุณอันยิ่งใหญ่ที่พึงดื่มด้วยกระทงคือยอดมงกุฎ มีลักษณะงามดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศ.

Akattaripi kattutā

ความเป็นผู้กระทำแม้ในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ

157.

Mārā’ribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā;

Lajjamānā’ññavesena, jina! Pādā’natā tava.

ข้าแต่พระชินเจ้า! อาวุธนานาชนิดที่หมู่มารศัตรูปล่อยมา ย่อมทื่อไป พวกเขาย่อมละอายและกราบไหว้พระบาทของพระองค์ด้วยเพศอื่น.

Kaṭhinassā sarīre

รูปของสิ่งที่แข็งในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย

158.

Munindabhāṇumā kālo,

Dito bodho’dayā’cale;

Saddhammaraṃsinā bhāti, bhinda mandatamaṃ paraṃ.

พระอาทิตย์คือพระมุนินทร์อุทัยขึ้นแล้วบนภูเขาคือการตรัสรู้ ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีคือพระสัทธรรม ทำลายความมืดมิดอันยิ่งใหญ่.

159.

Vamanu’ggiranādye’taṃ, guṇavutya’pariccutaṃ;

Atisundara maññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ.

คำว่าคายออกและสำรอกออกเป็นต้นนี้ หากใช้โดยนัยแห่งคุณย่อมไม่เป็นโทษ ส่วนคำอื่นที่สวยงามยิ่งย่อมถึงความเป็นคำหยาบตามปรารถนา.

160.

Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhā’valī;

Candakantī pivantī’va, nippabhaṃ taṃ karontiyo.

แถวแห่งพระนขาแห่งพระบาทของพระมุนี ด้วยอุบายแห่งการคายออกซึ่งความงาม ดุจดังดื่มกินแสงจันทร์ ย่อมทำให้แสงจันทร์นั้นไม่มีรัศมี.

161.

Acittakattukaṃ rucya , miccevaṃ guṇakammataṃ;

Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ.

สิ่งที่น่ารื่นรมย์ซึ่งมีสิ่งที่ไม่มีจิตเป็นผู้กระทำ เป็นการกระทำแห่งคุณอย่างนี้ แม้สิ่งที่มีจิตเป็นผู้กระทำ ก็เป็นการกระทำแห่งคุณอันสูงสุด.

162.

Uggiranto’va sasneha, rasaṃ jinavaro jane;

Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sappīṇaye janaṃ.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐทรงเปล่งออกซึ่งรสแห่งความรักแก่ชนทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะ จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า.

163.

Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇḍu,

Chandoalaṅkatisu niccakatā’bhiyogo;

So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya,

Moggayha vindati hi kitti’ mamandarūpaṃ.

ผู้ใดฉลาดในไวยากรณ์ ฉลาดในพจนานุกรม มีความเพียรพยายามอยู่เสมอในฉันทลักษณ์และอลังการ แม้ผู้นั้นจะขาดความสามารถในการแต่งโคลงกลอน ก็ยังนับเข้าในหมู่กวี และย่อมได้รับเกียรติอันไม่ต่ำทราม

Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

จบสุโพธาลังการที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้

Guṇāvabodho nāma

ชื่อว่า คุณาวโพธะ

Tatiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๓

4. Atthālaṅkārāvabodha-catutthapariccheda

4. ปริจเฉทที่ ๔ ว่าด้วยการรู้แจ้งอรรถาลังการ

164.

Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati;

Accantakantā kantā va vuccante te tato’dhunā.

บัดนี้ จะกล่าวถึงระเบียบแห่งการประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการและมีคุณ (คุณะ) ซึ่งงดงามยิ่งนักดุจหญิงคนรัก

165.

Sabhāva, vaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā;

Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthā’vibhāvinī.

อลังการมี ๒ ชนิด คือ สภาววุตติ และ วังกวุตติ อย่างแรกนั้นแสดงถึงสภาพต่างๆ ของวัตถุซึ่งมีลักษณะหลากหลาย

Yathā

เช่น

166.

Līlā vikanti subhago, disā thira vilokano;

Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ, viroci vāca māsabhiṃ.

หน่อเนื้อพระโพธิสัตว์ผู้รุ่งเรืองด้วยลีลาอันงดงาม มีการทอดพระเนตรไปยังทิศทั้งหลายอย่างมั่นคง ได้ทรงเปล่งอาสภิวาจาอันรุ่งเรือง

167.

Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā’parā bhave;

Tassā’nantavikappattā, hoti bījo’padassanaṃ.

การกล่าวถึงสภาพของวัตถุที่เป็นไปในทางอื่นนั้นเป็นอีกอย่างหนึ่ง เพราะมีความแตกต่างกันอย่างไม่มีที่สิ้นสุด จึงแสดงเพียงเค้าโครง

Vaṅkavutti atthālaṅkāra

อรรถาลังการแบบวังกวุตติ

Uddesa

บทตั้ง

168.

Tatthā’tisaya, upamā, rūpakā, vutti, dīpakaṃ,;

Akkhepo, tthantaranyāso, byatireko, vibhāvanā.

ในบรรดาอลังการเหล่านั้น มีอติสยะ อุปมา รูปกะ วุตติ ทีปกะ อักเขปะ อรรถันตรนยาสะ พยติเรกะ วิภาวนา

169.

Hetu, kkamo, piyataraṃ, samāsa, parikappanā;

Samāhitaṃ, pariyāya, vutti, byājopavaṇṇanaṃ.

เหตุ กรมะ ปิยตระ สมาสะ ปริกัปปนา สมาหิตะ ปริยายะ วุตติ พยาโชปวัณณนา

170.

Visesa, ruḷhāhaṅkārā, sileso, tulyayogitā;

Nidassanaṃ, mahantattaṃ, vañcanā, ppakatatthuti,.

วิเสสะ รุฬหาหังการา สิเลสะ ตุลยโยคิตา นิทัสสนะ มหันตัตตะ วัญจนา ปกตัตถุติ

171.

Ekāvali, aññamaññaṃ, sahavutti, virodhitā;

Parivutti, bbhamo, bhāvo, missa, māsī, rasī, iti.

เอกาวลี อัญญมัญญะ สหวุตติ วิโรธิตา ปริวุตติ ภรมะ ภาวะ มิสสะ อาสี รสี ดังนี้

172.

Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvita muccate;

Vaṅkavuttīsu posesi, sileso tu siriṃ paraṃ.

ความแตกต่างเหล่านี้ได้ถูกแสดงไว้แล้ว ภาวะถูกเรียกว่าชีวิต ในวังกวุตติ ภาวะบำรุงเลี้ยง ส่วนสิเลสะนั้นเป็นสิริอันสูงสุด

Niddesa

บทขยาย

173.

Pakāsakā visesassa, siyā’tisayavutti yā;

Lokā’tikkantavisayā, lokiyā,ti ca sā dvidhā.

อติสยวัตติ คือการแสดงความพิเศษ มี ๒ อย่าง คือ ที่มีขอบเขตเกินโลก (โลกุตตระ) และที่เป็นโลกิยะ

174.

Lokiyātisayasse’te,

Bhedā ye jātiādayo;

Paṭipādīyate tva’jja, lokātikkantagocarā.

อติสยะที่เป็นโลกิยะเหล่านี้มีความแตกต่างกัน เช่น ชาติ เป็นต้น แต่ในวันนี้จะแสดงอติสยะที่มีขอบเขตเกินโลก

175.

Pivanti dehakantī ye, nettañjalipuṭena te;

Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ, taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ?

ผู้ใดดื่มรัศมีกายด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ท่านผู้ชนะกิเลสไม่สามารถฆ่าตัณหาของผู้นั้นได้หรือ แม้ท่านจะเป็นผู้กำจัดตัณหาแล้วก็ตาม

176.

Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā;

Sadda, tthagammā, vākyattha, visayā,ti ca sā bhidhā.

ความมีธรรมเสมอกันของอุปมาและอุปเมยยะ ชื่อว่าอุปมา อุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ สัททคัมม์ อัตถคัมม์ และวากยัตถวิสัย

177.

Samāsa, paccaye, vā’dī, saddā tesaṃ vasā tidhā;

Saddagammā samāsena, munindo candimā’nano.

อุปมาที่รู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของศัพท์ที่ลงสมาส ปัจจัย และศัพท์มี อิวะ เป็นต้น อุปมาที่รู้ได้ด้วยศัพท์โดยสมาส เช่น พระมุนินทร์มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์

178.

Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate;

Munindanayana dvandaṃ, nīluppaladalīyati.

ด้วยปัจจัยมี อายะ เป็นต้น เช่น พระพักตร์ประพฤติดุจดอกบัว พระเนตรทั้งสองของพระมุนินทร์ประพฤติดุจกลีบดอกอุบลเขียว

179.

Ivādī iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibhā;

Yathā, saṅkāsa, tulita, ppakāsa, patirūpakā.

ศัพท์มี อิวะ เป็นต้น ได้แก่ อิวะ, วา, ตุลยะ, สมานะ, นิภะ, สันนิภา, ยถา, สังกาสะ, ตุลิตะ, ปปะกาสะ, ปฏิรูปกะ

180.

Sarī, sarikkha, saṃvādī, virodhi, sadisā, viya;

Paṭipakkha, paccanīkā, sapakkho, pamito, pamā.

สรี, สริกขะ, สังวาที, วิโรธี, สทิสา, วิยะ, ปฏิปักขะ, ปัจจนีกะ, สปักขะ, ปมิตะ, ปมา

181.

Paṭibimba, paṭicchanna, sarūpa, sama, samitā;

Savaṇṇā, bhā, paṭinidhi, sadhammā, di salakkhaṇā.

ปฏิพิมพะ, ปฏิฉันนะ, สรูปะ, สมะ, สมิตา, สวรรณา, ภา, ปฏินิธิ, สธัมมา, และศัพท์มี สลักขณะ เป็นต้น

182.

Jayatya, kkosati, hasati, patigajjati, dūbhati;

Usūyatya, vajānāti, nindati, ssati, rundhati.

ย่อมชนะ, ย่อมด่า, ย่อมหัวเราะเยาะ, ย่อมคำรามตอบ, ย่อมประทุษร้าย, ย่อมริษยา, ย่อมดูหมิ่น, ย่อมติเตียน, ย่อมระลึกถึง, ย่อมขัดขวาง

183.

Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati;

Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenā’dhirohati.

ย่อมขโมยความงามของเขา, ย่อมปล้นรัศมีของเขา, ย่อมโต้เถียงกับเขา, ย่อมขึ้นสู่ความเท่าเทียมกับเขา

184.

Kacchaṃ vigāhate, tassa, ta manvetya, nubandhati;

Taṃsīlaṃ, taṃnisedheti, tassa cā’nukaroti, me.

ย่อมหยั่งลงสู่ชายป่าของเขา, ย่อมไปตามเขา, ย่อมติดตามเขา, มีปกติเช่นนั้น, ย่อมคัดค้านเขา, และย่อมเลียนแบบเขา

185.

Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvibhi;

Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati.

ผู้รู้แจ้งย่อมแสดงความมีธรรมเสมอกันของอุปมาและอุปไมย ประเภทแห่งอุปมาบางอย่างเหล่านี้ย่อมปรากฏในบัดนี้

186.

Vikāsipadumaṃ’vā’ti, sundaraṃ sugatā’nanaṃ;

Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā.

พระพักตร์ของพระสุคตงดงามดุจดอกบัวที่บานแล้ว นี้ชื่อว่าธัมโมปมา คือการแสดงธรรมที่เสมอกัน

187.

Dhammahīnā ‘‘mukha’mbhoja, sadisaṃ munino’’iti;

Viparīto’pamā ‘‘tulya, mānanena’mbujaṃ tava’’.

อุปมาที่ด้อยกว่าในธรรมคือ 'พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว' ส่วนวิปรีโตปมาคือ 'ดอกบัวของท่านเสมอด้วยการบูชาของท่าน'

188.

Tavā’nana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ;

Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato.

ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว นี้ชื่อว่าอัญญมัญโญปมา เพราะอุปมาซึ่งกันและกัน

189.

‘‘Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ, locana’bbhamuvibbhamaṃ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ, tave’’ti abbhutopamā.

อัพภูโตปมาคือ 'ถ้าหากมีดอกบัวใดๆ ที่มีความงามแห่งดวงตาและคิ้ว ที่จะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์ของท่านได้'

190.

‘‘Sugandhi sobhā sambandhī, sisiraṃ’su virodhi ca;

Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti’’, sā silesopamā matā.

นั้นชื่อว่าสิเลโสปมา คือ 'พระพักตร์ของท่านเป็นดอกบัวที่มีกลิ่นหอม มีความงาม และเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์'

191.

Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā;

Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sā’lakā’nanasobhinī.

นั้นชื่อว่าสันตานูปมา เพราะมีการกล่าวถึงคำที่มีรูปเหมือนกัน เช่น 'เด็กสาวนี้เป็นดุจพวงมาลัยในอุทยาน งดงามด้วยใบหน้าที่มีปอยผม'

192.

Khayī cando, bahurajaṃ, padumaṃ, tehi te mukhaṃ;

Samānampi samukkaṃsi, tya’yaṃ nindopamā matā.

พระจันทร์ที่เสื่อมไป ดอกบัวที่มีละอองมาก พระพักตร์ของท่านแม้จะเหมือนสิ่งเหล่านั้น ก็ยังเหนือกว่า นี้ชื่อว่านินโทปมา

193.

Asamattho mukheni’ndu, jina! Te paṭigajjituṃ;

Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā.

ข้าแต่พระชินเจ้า! พระจันทร์ไม่สามารถที่จะแข่งขันกับพระพักตร์ของพระองค์ได้ เพราะเป็นของโง่เขลาและมีมลทิน นี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา

194.

‘‘Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava;

Attanā’va samaṃ jāta’’, mitya’sādhāraṇopamā.

อสาธารณูปมาคือ 'พระพักตร์ของท่านก้าวล่วงพงแห่งพระจันทร์และดอกบัวไปแล้ว ย่อมเสมอด้วยตนเองเท่านั้น'

195.

‘‘Sabba’mbhoja’ppabhāsāro, rāsibhūto’va katthaci;

Tavā’nanaṃ vibhātī’’ti, hotā’bhūtopamā ayaṃ.

อภูโตปมานี้คือ 'รัศมีแห่งดอกบัวทั้งปวง เหมือนรวมกันเป็นกองอยู่ที่ใดที่หนึ่ง พระพักตร์ของท่านย่อมรุ่งเรือง'

196.

Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci;

Samāsa, ppaccaye, vādi, saddayogaṃ vinā api.

แต่ความหมายย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยสมาส ปัจจัย หรือคำว่า 'อิว' เป็นต้น

197.

Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ;

Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā.

ดวงตาเหล่านี้คือภมร พระพักตร์นี้คือดอกบัว เพราะความเหมือนกันที่ปรากฏชัดเจน นั้นชื่อว่าสรุโปปมา

198.

‘‘Maye’va mukhasobhā’sse, tyala’mindu! Vikatthanā;

Yato’mbujepi sā’tthīti’’, parikappopamā ayaṃ.

ปริกัปโปปมานี้คือ 'ความงามแห่งพระพักตร์มีอยู่ในเราเท่านั้น พระจันทร์เอ๋ย! อย่าโอ้อวดเลย เพราะความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย'

199.

‘‘Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli, kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ;

Mama dolāyate citta’’, micca’yaṃ saṃsayopamā.

สังสะโยปมานี้คือ 'ดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายในหรือ พระพักตร์ที่มีดวงตาไหวไปมาหรือ จิตของฉันย่อมหวั่นไหว'

200.

Kiñci vatthuṃ padassetvā, sadhammassā’bhidhānato;

Sāmyappatītisabbhāvā, pativatthupamā yathā.

ปฏิวัตถูปมาคือ การแสดงวัตถุบางอย่างแล้วกล่าวถึงธรรมที่เสมอกัน เพราะมีความเข้าใจในความใกล้เคียงกัน

201.

Janesu jāyamānesu, ne’kopi jinasādiso;

Dutiyo nanu natthe’va, pārijātassa pādapo.

ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครเหมือนพระชินเจ้าเลย ดุจต้นปาริชาตที่ไม่มีต้นที่สอง

202.

Vākyatthene’va vākyattho, yadi kocū’pamīyate;

Ivayuttā, viyuttattā, sā vākyatthopamā dvidhā.

ถ้าหากมีการอุปมาความหมายของประโยคด้วยความหมายของประโยคเท่านั้น นั้นชื่อว่าวากยัตถูปมามีสองอย่าง คือเพราะประกอบด้วยคำว่า 'อิว' และปราศจากคำว่า 'อิว'

Ivayuttā

ประกอบด้วยคำว่า 'อิว'

203.

Jino saṃklesatattānaṃ, āvibhūto janāna’yaṃ;

Ghammasantāpatattānaṃ, ghammakāle’mbudo viya.

พระชินเจ้าผู้ปรากฏแก่หมู่ชนผู้ถูกกิเลสแผดเผานี้ ดุจเมฆในฤดูร้อนปรากฏแก่หมู่ชนผู้ถูกความร้อนแห่งแดดแผดเผา

Ivaviyuttā

ปราศจากคำว่า 'อิว'

204.

Munindānana mābhāti, vilāsekamanoharaṃ;

Uddhaṃ samuggatassā’pi, kiṃ te canda vijambhanā.

พระพักตร์ของพระมุนีผู้เป็นจอมปราชญ์ย่อมรุ่งเรือง งดงามน่ารัก พระจันทร์เอ๋ย! แม้ท่านจะขึ้นสูงแล้ว การโอ้อวดของท่านมีประโยชน์อะไร

205.

Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ;

Upamādūsanāyā’la, metaṃ katthaci taṃ yathā.

สิ่งใดมีการผิดเพี้ยนทางลิงค์เป็นต้น สิ่งนั้นย่อมทำให้ผู้มีปัญญาสะดุ้ง และเพียงพอแล้วเพื่อเป็นความบกพร่องแห่งอุปมาในบางแห่ง เช่นนั้น

206.

Haṃsī’vā’yaṃ sasī bhinna, liṅgā, kāsaṃ sarāni’va;

Vijāti vacanā, hīnā, sā’va bhatto bhaṭo’dhipe.

พระจันทร์นี้เหมือนหงส์เพศหญิง (ผิดเพี้ยนทางลิงค์) สระทั้งหลายดุจหญ้าคา (ผิดเพี้ยนทางวจนะ) เจ้านายเหมือนคนรับใช้ (ด้อยกว่า)

207.

‘‘Khajjoto bhāṇumālī’va, vibhāti’’tyadhikopamā;

Aphuṭṭhatthā ‘‘balambodhi, sāgaro viya saṃkhubhi.’’

อธิโกปมาคือ 'หิ่งห้อยย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์' อปุฏฐัตถาคือ 'กองทัพย่อมปั่นป่วนดุจมหาสมุทร'

208.

‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo’ve’, tyu’pamāpekkhinī ayaṃ;

Khaṇḍitā keravā’kāro, sakalaṅko nisākaro.

อุปมาเปกขินีนี้คือ 'มลทินในพระจันทร์เหมือนภมร' ส่วนอุปมาที่ถูกทำลายคือ 'พระจันทร์ที่มีมลทินมีรูปเหมือนดอกบัว'

209.

Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatā’darā;

Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvaci de’va tu.

ในรูปมีอย่างนี้เป็นต้น ย่อมไม่ใส่ใจ แต่ผู้มีปัญญาสะดุ้งย่อมใส่ใจในการใช้ในบางแห่งเท่านั้น

210.

Itthīyaṃ’vā’jano yāti, vadatye’sā pumā viya;

Piyo pāṇā ivā’yaṃ me, vijjā dhana’miva’ccitā.

ชนย่อมไปในหญิงเหมือน (ชาย) นางนี้ย่อมพูดเหมือนชาย ผู้นี้เป็นที่รักเหมือนชีวิตของฉัน วิชาเป็นที่นับถือเหมือนทรัพย์

211.

Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virocate;

Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ.

ข้าแต่พระราชา! ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองดุจพระองค์ นี้เพียงพอแล้วที่จะขึ้นไปสู่พงแห่งพระอาทิตย์ด้วยเดช

212.

Upamāno’pameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā;

Upamā’va tirobhūta, bhedā rūpaka muccate.

การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมาและอุปไมย อุปมาที่ความแตกต่างถูกซ่อนไว้ นั้นชื่อว่ารูปกะ

213.

Asesa vatthu visayaṃ, ekadesa vivutti , ca;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā.

อเสสวัตถุวิสยรูปกะ และเอกเทสวิวุตติรูปกะ แต่ละอย่างนั้นมี ๒ อย่าง และแต่ละอย่างนั้นแบ่งออกเป็น ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งสมาสเป็นต้นอีก

Asesavatthuvisayasamāsa

อเสสวัตถุวิสยสมาสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยเป็นสมาส)

214.

Aṅgulidala saṃsobhiṃ, nakhadīdhiti kesaraṃ;

Sirasā na pilandhanti, ke muninda pada’mbujaṃ.

ใครเล่าจะไม่ทูนไว้เหนือเศียรเกล้าซึ่งพระบาทประดุจดอกบัวของพระจอมมุนี อันรุ่งเรืองด้วยกลีบคือพระองคุลี และมีเกสรคือรัศมีพระนขา

Asesavatthuvisayaasamāsa

อเสสวัตถุวิสยอสมสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยไม่เป็นสมาส)

215.

Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ;

Gambhīratta magādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi.

พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด มีพระคุณอันไพบูลย์เป็นรัตนะ มีพระกรุณาเป็นน้ำอันเย็น และมีความลึกซึ้งคือความหยั่งไม่ถึง

Asesavatthuvisayamissaka

อเสสวัตถุวิสยมิสสกรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยเป็นมิสสกะ)

216.

Candikā mandahāsā te, muninda! Vadani’nduno;

Pabodhayatya’yaṃ sādhu, mano kumuda kānanaṃ.

ข้าแต่พระจอมมุนี! แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ แห่งพระพักตร์ประดุจพระจันทร์ของพระองค์นี้ ย่อมยังป่าดอกบัวคือดวงใจของสัตบุรุษให้เบ่งบาน

217.

Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ;

Ekadesavivuttimhi, bhedo dāni pavuccati.

ในอเสสวัตถุวิสยรูปกะนี้ ความต่างกันได้กล่าวมาแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงความต่างกันในเอกเทสวิวุตติรูปกะ

Ekadesavivuttisamāsa

เอกเทสวิวุตติสมาสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยเป็นสมาส)

218.

Vilāsa hāsa kusumaṃ, rucirā’dhara pallavaṃ;

Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ.

ใครเล่าจะไม่ได้รับความสุข เมื่อได้เห็นพระพักตร์ของพระมุนี ซึ่งมีดอกไม้คือพระสรวลอันงดงาม และมีใบอ่อนคือพระโอษฐ์อันรุ่งเรือง

Ekadesavivuttiasamāsa

เอกเทสวิวุตติอสมสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยไม่เป็นสมาส)

219.

Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava;

Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā.

ขอพระบาทคู่ของพระจอมมุนี จงประทานชัยชนะแก่ท่านเถิด ซึ่งมีรัศมีพระนขาอันงดงามยิ่ง เป็นธงชัยแห่งการพิชิตบาป

Ekadesavivuttimissaka

เอกเทสวิวุตติมิสสกรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยเป็นมิสสกะ)

220.

Sunimmalakapolassa, muninda vadani’nduno;

Sādhu’ppabuddha hadayaṃ, jātaṃ kerava kānanaṃ.

ป่าดอกบัวขาวคือดวงใจของสัตบุรุษได้เบ่งบานแล้ว เพราะพระพักตร์ประดุจพระจันทร์ของพระจอมมุนี ผู้มีพระปรางค์อันบริสุทธิ์ผุดผ่อง

221.

Rūpakāni bahūnye’va , yuttā, yuttādibhedato;

Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti.

รูปกะทั้งหลายมีมากทีเดียว โดยความต่างแห่งประเภทมีรูปกะที่เหมาะสมและไม่เหมาะสมเป็นต้น รูปกะเหล่านั้นไม่ได้กล่าวไว้ต่างหาก เพราะรวมอยู่ในรูปกะเหล่านี้นั่นเอง

222.

‘‘Candimā’kāsapaduma’’, miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ;

Duṭṭha, ‘‘mamboruhavanaṃ, nettāni’ccā’’di sundaraṃ.

คำว่า 'พระจันทร์คือดอกบัวในอากาศ' นี้ เป็นขัณฑรูปกะที่เสีย ส่วนคำว่า 'ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา' เป็นต้น เป็นรูปกะที่งดงาม

223.

Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca;

Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta manumānato.

การจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มีที่สิ้นสุด เพราะฉะนั้นสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงทราบด้วยการอนุมาน

224.

Punappuna muccāraṇaṃ , yamatthassa, padassa ca;

Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato.

การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถ หรือบท หรือทั้งสองอย่างนั้น พึงทราบว่าชื่อว่าอาวุตติ

Atthāvutti

อัตถาวุตติ

225.

Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa;

Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ.

กองแห่งยศของพระชินเจ้าพระองค์นี้ ย่อมจูงใจของสัตว์ทั้งปวง ย่อมแผ่ไปสู่ทิศทั้งสิบ และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์

Padāvutti

ปทาวุตติ

226.

Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo;

Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya.

รัศมีพระกายของพระมุนีย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ และรัศมี (ของดวงจันทร์เป็นต้น) ทั้งหมด ย่อมสงบนิ่งประหนึ่งว่าถูกกำจัดแล้ว

Ubhayāvutti

อุภยาวุตติ

227.

Jitvā viharati klesa, ripuṃ loke jino ayaṃ;

Viharatya’rivaggo’yaṃ, rāsibhūto’va dujjane.

พระชินเจ้าพระองค์นี้ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้วประทับอยู่ในโลก ส่วนหมู่ข้าศึกนี้ประทับอยู่ในคนชั่วประดุจเป็นกอง

228.

Ekattha vattamānampi, sabbavākyo’pakārakaṃ;

Dīpakaṃ nāma taṃ cādi, majjha, ntavisayaṃ tidhā.

บทที่ตั้งอยู่ในที่เดียว แต่เป็นประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมดนั้น ชื่อว่าทีปกะ และทีปกะนั้นมี ๓ อย่าง คือมีอาทิ มัชฌะ และอันตะเป็นอารมณ์

Ādi dīpaka

อาทิทีปกะ

229.

Akāsi buddho veneyya, bandhūna mamito’dayaṃ;

Sabbapāpehi ca samaṃ, nekatitthiyamaddanaṃ.

พระพุทธเจ้าทรงทำความเจริญอันประมาณมิได้แก่หมู่เวไนยสัตว์ และทรงย่ำยีเหล่าเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวง

Majjhe dīpaka

มัชเฌทีปกะ

230.

Dassanaṃ munino sādhu, janānaṃ jāyate’mataṃ;

Tada’ññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ nicco’patāpanaṃ.

การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ ส่วนแก่สัตว์เหล่าอื่นนั้น ย่อมเป็นยาพิษที่เผาผลาญอยู่เป็นนิตย์

Antadīpaka

อันตทีปกะ

231.

Accanta kanta lāvaṇya, candā’tapa manoharo;

Jinā’nani’ndu indu ca, kassa nā’nandako bhave.

ความงามอันน่ารักยิ่ง แสงจันทร์อันน่ารื่นรมย์ พระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระชินเจ้าและพระจันทร์ จะไม่เป็นที่รื่นรมย์แก่ใครเล่า

Mālādīpaka

มาลาทีปกะ

232.

Hotā’vippaṭisārāya, sīlaṃ, pāmojjahetu so;

Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ, passaddhyā’di pasiddhiyā.

ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน ความไม่เดือดร้อนนั้นเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ ปราโมทย์นั้นเป็นเหตุแห่งปีติ ปีตินั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น

233.

Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubba mapekkhinī;

Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ.

แม้ในการเป็นทีปกะมีประการดังกล่าวนี้ ประโยคย่อมดำเนินไปเป็นสายโดยอาศัยบทหน้าๆ นักปราชญ์จึงถือว่านั่นคือมาลาทีปกะ

234.

Anene’va’ppakārena, sesāna mapi dīpake;

Vikappānaṃ vidhātabbā, nugati suddhabuddhibhi.

ด้วยประการเพียงเท่านี้เอง ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์พึงกำหนดความแตกต่างในทีปกะที่เหลือ

235.

Visesa vacani’cchāyaṃ, nisedhavacanaṃ tu yaṃ;

Akkhepo nāma soyañca, tidhā kālappabhedato.

เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษ คำปฏิเสธใด คำปฏิเสธนั้นชื่อว่าอักเขปะ และมีสามอย่างโดยแบ่งตามกาล

236.

Ekākī’ nekasenaṃ taṃ, māraṃ sa vijayī jino;

Kathaṃ ta mathavā tassa, pāramībala mīdisaṃ.

พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากได้โดยลำพังพระองค์เดียว นั่นเป็นไปได้อย่างไร หรือว่ากำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้

Atītakkhepo.

อดีตักเขปะ

237.

Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ, apatto’smīti khijjase;

Paṇāmo nanu so ye’va, sakimpi sugate gato.

ไฉนท่านจึงเศร้าหมองว่า "เรายังไม่บรรลุความเพิกถอนความหวั่นไหวในจิต" เล่า การนอบน้อมที่ท่านทำไปในพระสุคตแม้เพียงครั้งเดียว นั่นแหละ (เป็นเหตุแห่งความเพิกถอนนั้น) มิใช่หรือ?

Vattamānakkhepo.

ปัจจุบันักเขปะ

238.

Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ;

Micchādiṭṭhi parikkanta , mānasā ye sudujjanā.

จริงอยู่ คนชั่วร้ายผู้มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำเหล่านั้น จะไม่ไปสู่ความสุขที่คนดีพึงเข้าถึงได้

Anāgatakkhepo.

อนาคตักเขปะ

239.

Ñeyyo atthantaranyāso, yo, ññavākyatthasādhano;

Sabbabyāpī visesaṭṭho, hivisiṭṭha’ssa bhedato.

พึงทราบอรรถันตรนยาสะ ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความหมายของประโยคอื่น มี ๒ อย่าง คือ สัพพัพยาปี และ วิเสสัตถะ โดยแบ่งตามความต่างที่มีคำว่า "หิ" และไม่มีคำว่า "หิ"

Hi rahita sabbabyāpī

สัพพัพยาปีที่ไม่มีคำว่า "หิ"

240.

Tepi lokahitā sattā, sūriyo candimā api;

Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate.

แม้สัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญประโยชน์แก่โลก พระอาทิตย์และพระจันทร์ก็ดี จงดูเถิด ย่อมถึงซึ่งความสิ้นไป ใครเล่าจะล่วงเลยกฎเกณฑ์นี้ได้

Hi sahita sabbabyāpī

สัพพัพยาปีที่มีคำว่า "หิ"

241.

Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro;

Gato’va nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā.

แม้พระศาสดาผู้เป็นจอมมุนี ผู้ทรงเป็นใหญ่แห่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ก็เสด็จปรินิพพานแล้ว เพราะสังขารทั้งปวงไม่เที่ยงแท้

Hi rahita visesaṭṭha

วิเสสัตถะที่ไม่มีคำว่า "หิ"

242.

Jino saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ;

Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajja samaṅginaṃ.

พระชินเจ้าทรงยังชนให้ถึงพระนิพพานจากป่าชัฏคือสังสารวัฏ การไปเช่นนั้นย่อมสมควรมิใช่หรือแก่ผู้ประกอบด้วยความแกล้วกล้า

Hi sahita visesaṭṭha

วิเสสัตถะที่มีคำว่า "หิ"

243.

Surattaṃ te’dharaphuṭaṃ, jina! Rañjeti mānasaṃ;

Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate.

ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีปากของพระองค์ที่แดงระเรื่อ ย่อมยังใจให้ยินดี เพราะผู้ที่ถูกราคะครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นให้ยินดีได้เมื่อมาประสบ

244.

Vācce gamme tha vatthūnaṃ, sadisatte pabhedanaṃ;

Byatireko’ya’mapye’ko, bhayabhedā catubbidho.

การจำแนกความแตกต่างในความเหมือนกันของวัตถุที่พึงกล่าวและพึงรู้นี้ ก็เป็นพยติเรกะอย่างหนึ่ง มี ๔ อย่าง โดยแบ่งตามประเภทแห่งอรรถทั้งสองนั้น

Vāccaekabyatireka

วาจจะเอกพยติเรกะ

245.

Gambhīratta mahattādi, guṇā jaladhinā jina!;

Tulyo tva masi bhedo tu, sarīrene’disena te.

ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยคุณมีสภาพลึกซึ้งและยิ่งใหญ่เป็นต้น แต่ความแตกต่างคือพระวรกายของพระองค์เป็นเช่นนี้

Vācca ubhayabyatireka

วาจจะอุภยพยติเรกะ

246.

Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca;

Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti.

มหาสมุทรและพระสุคตต่างก็ลึกซึ้งยิ่งนัก มหาสมุทรมีสีเหมือนยาหยอดตา ส่วนพระชินเจ้ามีรัศมีดุจทองคำ

Gamma ekabyatireka

คัมมะเอกพยติเรกะ

247.

Na santāpāpahaṃ nevi, cchitadaṃ migalocanaṃ;

Muninda! Nayanadvandaṃ, tava tagguṇa bhūsitaṃ.

ข้าแต่จอมมุนี ดวงตาคู่ของพระองค์ประดับด้วยคุณสมบัติเหล่านั้น ไม่ใช่ดวงตาที่บรรเทาความเร่าร้อน หรือให้ความปรารถนาเหมือนนัยน์ตาของเนื้อ

Gammaubhayabyatireka

คัมมะอุภยพยติเรกะ

248.

Munindānana mambhoja, mesaṃ nānatta mīdisaṃ;

Suvuttā’matasandāyī, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ.

พระพักตร์ของจอมมุนีและดอกบัวมีความแตกต่างกันดังนี้คือ พระโอษฐ์ที่หลั่งน้ำอมฤตแห่งพระสุภาษิต ดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น

249.

Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ ñākāraṇaṃ;

Sābhāvikatta mathavā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā.

วิภาวนา คือการแสดงเหตุที่ปรากฏชัดเจน โดยการปฏิเสธเหตุอื่น หรือโดยความเป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น

Kāraṇantaravibhāvanā

วิภาวนาโดยการปฏิเสธเหตุอื่น

250.

Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo;

Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañcitā tava.

ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์แม้ไม่ได้แต่งแต้มก็ดำสนิท ริมฝีปากล่างแดงระเรื่อดุจแสงอรุณ คิ้วทั้งสองนี้ก็เสมอกัน ไม่คดงอ

Sābhāvika vibhāvanā

วิภาวนาโดยความเป็นธรรมชาติ

251.

Na hoti khalu dujjanya, mapi dujjanasaṅgame;

Sabhāvanimmalatare, sādhujantūna cetasi.

ความชั่วร้ายย่อมไม่มีในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของสาธุชน แม้ในการสมาคมกับคนชั่วก็ตาม

252.

Janako, ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyuṃ;

Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ, alaṅkāratāyo’ditaṃ.

เหตุมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุ และญาปกเหตุ การจัดวางเหตุเหล่านั้น ท่านเรียกว่าเป็นอลังการ

253.

Bhāvā’bhāva kiccavasā, cittahetuvasāpi ca;

Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ, mukhamatta nidassanaṃ.

เหตุเหล่านั้นมีความต่างกันไม่สิ้นสุด โดยอำนาจแห่งกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอำนาจแห่งจิตตเหตุ นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น

254.

Paramatthapakāse’ka, rasā sabbamanoharā;

Munino desanā’yaṃ me, kāmaṃ toseti mānasaṃ.

พระธรรมเทศนาของพระมุนีนี้ มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถธรรม เป็นที่รื่นรมย์ใจยิ่งในส่วนทั้งปวง ย่อมยังใจของข้าพเจ้าให้ยินดีตามปรารถนา

Bhāvakicco kārakahetu.

การกเหตุ (ชนกเหตุ) ที่มีกิจคือความมีอยู่

255.

Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato;

Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā.

ความสงบแห่งทุกข์พึงมีได้ เพราะการอยู่ร่วมกับเหล่านักปราชญ์ เพราะการหมั่นประกอบในพระสัทธรรม และเพราะการข่มอินทรีย์ทั้งหลาย

Abhāvakicco kārakahetu.

การกเหตุ (ชนกเหตุ) ที่มีกิจคือความไม่มีอยู่

256.

Muninda’canda saṃvādi, kantabhāvo’pasobhinā;

Mukhene’va subodhaṃ te, manaṃ pāpā’bhinissaṭaṃ.

ข้าแต่พระมุนินทร์ ด้วยพระพักตร์ที่งดงามดุจพระจันทร์อันรุ่งเรืองด้วยความน่ารัก ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่ายว่า พระทัยของพระองค์หลุดพ้นจากบาปแล้ว

Bhāvakicco ñāpakahetu.

ญาปกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่

257.

Sādhuhatthā’ravindāni, saṅkocayati te kathaṃ;

Muninda! Caraṇadvanda, rāgabālā’tapo phusaṃ?

ข้าแต่พระมุนินทร์ แสงแดดอ่อนคือความแดงที่สัมผัสพระบาททั้งสองของพระองค์ ย่อมทำให้ดอกบัวคือมือของสาธุชนหุบลงได้อย่างไร?

Ayuttakārī cittahetu.

จิตตเหตุที่ทำสิ่งไม่สมควร

258.

Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha;

Muninda! Caraṇadvanda, nakha candāna’ maṃsavo.

ข้าแต่พระมุนินทร์ รัศมีทั้งหลายแห่งพระนขาดุจพระจันทร์ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ ย่อมทำให้ดอกบัวคือมือของเหล่าสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง

Yuttakārī cittahetu.

จิตตเหตุที่ทำสิ่งสมควร

259.

Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ;

‘Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca.

การกล่าวถึงเนื้อความแห่งบทที่ยกขึ้นแสดงไว้แล้วตามลำดับ ท่านเรียกว่า 'สังขยานะ' และเรียกว่า 'ยถาสังขยะ' หรือ 'กมะ' ก็ได้

260.

Ālāpa hāsa līḷāhi, muninda! Vijayā tava;

Kokilā kumudāni co, pasevante vanaṃ jalaṃ.

ข้าแต่พระมุนินทร์ เพราะชัยชนะของพระองค์ด้วยการตรัส การแย้มสรวล และลีลา เหล่านกกาเหว่าและดอกบัวสาย ย่อมอาศัยป่าและน้ำ (ตามลำดับ)

261.

Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci;

Piyassā’tisayene’taṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ.

การทำสิ่งที่เป็นที่รักให้สำเร็จด้วยความยิ่งใหญ่แห่งสิ่งที่เป็นที่รักนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่น่ารักยิ่งขึ้นไป

262.

Pītiyā me samuppannā, santa! Sandassanā tava;

Kālenā’yaṃ bhave pīti, tave’va puna dassanā.

ข้าแต่ท่านผู้สงบ ปีติเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าเพราะการเห็นท่าน และปีตินี้พึงมีได้อีกในกาลต่อไปเพราะการเห็นท่านอีกครั้ง

263.

Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippeta vatthuno;

Samāsavutti nāmā’yaṃ, attha saṅkhepa rūpato.

การกล่าวถึงสิ่งที่ประสงค์โดยการพรรณนาอุปมาน (สิ่งที่นำมาเปรียบ) ชื่อว่า 'สมาสวุตติ' เพราะมีรูปเป็นการย่อเนื้อความ

264.

Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā;

Atthe’va aparā pya’tthi, bhinnā’bhinnavisesanā.

สมาสวุตตินั้น ต่างกันเพียงวิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) แต่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไม่ต่างกัน และยังมีอีกอย่างหนึ่งที่มีทั้งวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกันในเนื้อความ

Abhinnavisesana

อภินนวิเสสนะ (วิเสสนะที่ไม่ต่างกัน)

265.

Visuddhā’matasandāyī, pasattharatanā’layo;

Gambhīro cā’ya’ mambodhi, puññenā’pādito mayā.

มหาสมุทรนี้บริสุทธิ์ ให้สายธารแห่งอมตะ เป็นที่อยู่แห่งรัตนะอันประเสริฐ และลึกซึ้ง ข้าพเจ้าได้สร้างขึ้นแล้วด้วยบุญ

Bhinnābhinnavisesana

ภินนาภินนวิเสสนะ (วิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน)

266.

Icchita’tthapado sāro, phalapuppho’pasobhito;

Sacchāyo’ya’mapubbova kapparukkho samuṭṭhito.

ต้นกัลปพฤกษ์ที่ไม่เคยมีมาก่อนนี้เกิดขึ้นแล้ว มีแก่นคือบทแห่งอรรถที่ปรารถนา งดงามด้วยดอกและผล และมีร่มเงา

267.

Sāgarattena saddhammo, rukkhatteno’dito jino;

Sabbe sādhāraṇā dhammā, pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ.

พระสัทธรรมถูกกล่าวโดยความเป็นมหาสมุทร พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้ คุณสมบัติทั้งหมดเป็นของทั่วไปในตัวอย่างก่อน แต่ในอีกตัวอย่างหนึ่ง คุณสมบัติทั้งสามนี้ต่างกัน

268.

Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tada’ññathā;

Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā.

ความเป็นไปของวัตถุที่ดำรงอยู่โดยประการหนึ่ง แต่ถูกจินตนาการให้เป็นไปโดยประการอื่นในที่ใด ที่นั้นเรียกว่า 'ปริกัปปนา'

269.

Upamā’bbhantarattena, kiriyādivasena ca;

Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā.

ข้าพเจ้าจักยกตัวอย่างปริกัปปนาประเภทต่างๆ ตามลำดับ โดยความเป็นอุปมาภายใน และโดยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น

Upamābbhantaraparikappanā

การจัดวางอุปมาภายใน

270.

Icchābhaṅgā’turā’sīnā, tā’tiniccala maccharā;

Vasaṃ nenti’va dhīraṃ taṃ, tadā yogā’bhiyogato.

ความอยากที่แตกสลาย ความเร่าร้อน และความตระหนี่อันมั่นคงยิ่งนักเหล่านั้น ย่อมนำนักปราชญ์นั้นให้อยู่ในอำนาจ เหมือนกับว่าด้วยการประกอบความเพียรในกาลนั้น

Kriyāparikappanā

การจัดวางกิริยา

271.

Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ;

Magga manvesatī nūna, jinabhīto palāyituṃ.

พระยามารผู้ขึ้นสู่ช้างอันสูงใหญ่ยิ่งนักเพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางเพื่อหนีไปอย่างแน่นอน เพราะกลัวพระชินเจ้า

Guṇaparikappanā

การจัดวางคุณ

272.

Muninda! Pādadvande te, cāru rājiva sundare;

Maññe pāpā’bhi’sammadda, jātasoṇena soṇimā.

ข้าแต่พระจอมมุนี! ข้าพเจ้าสำคัญว่า ความแดงที่พระบาททั้งสองของพระองค์อันงดงามดุจดอกบัวงามนั้น เกิดขึ้นด้วยการบดขยี้บาป

273.

Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, miva, micceva mādihi;

Sā’yaṃ byañjīyate kvā’pi, kvā’pi vākyena gamyate.

การจัดวางนี้ บางแห่งย่อมแสดงออกด้วยบทมีคำว่า ‘สำคัญว่า’ ‘สงสัยว่า’ ‘แน่นอน’ ‘แท้จริง’ ‘เหมือน’ เป็นต้น บางแห่งย่อมรู้ได้ด้วยประโยค

Gammaparikappanā

การจัดวางที่พึงรู้

274.

Dayā sañjāta sarasā, dehā nikkhantakantiyo;

Pīṇentā jina! Te sādhu, janaṃ sarasataṃ nayuṃ.

ข้าแต่พระชินเจ้า! รัศมีอันน่ารักที่ออกจากพระกายของพระองค์นั้น เกิดจากความกรุณาอันชุ่มชื่น ย่อมยังชนให้เอิบอิ่ม และนำชนไปสู่ความรื่นรมย์อย่างดี

275.

Ārabbhantassa yaṃkiñci, kattuṃ puññavasā puna;

Sādhana’ntaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ.

การได้ซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นอีก ด้วยอำนาจบุญของบุคคลผู้เริ่มจะทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ‘สมาหิตะ’

276.

Mārā’ribhaṅgā’bhimukha, mānaso tassa satthuno;

Mahāmahī mahāravaṃ, ravī’ya’mupakārikā.

แผ่นดินใหญ่นี้ได้คำรามเสียงดังยิ่งนัก เหมือนเป็นผู้ช่วยเหลือพระศาสดาผู้มีพระทัยมุ่งหน้าต่อการทำลายข้าศึกคือกิเลสมารฉะนั้น

277.

Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā;

Vadanti taṃ ‘pariyāya, vuttī’ti sucibuddhayo.

บัณฑิตผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ทั้งหลาย ย่อมกล่าวการแสดงความสำเร็จด้วยอาการอย่างอื่น โดยไม่กล่าวถึงความสำเร็จที่ตนต้องการนั้นว่า ‘ปริยายวุตติ’

278.

Vivaṭa’ṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkha vajjitaṃ;

Dhanakāma! Yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadicchasi.

ข้าแต่ผู้ใคร่ทรัพย์! ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่งแจ้ง ปราศจากการรักษา ท่านจงไปตามความพอใจ ถ้าท่านปรารถนา

279.

Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ;

Dosā’bhāsā guṇā eva, yanti sannidhi matra hi.

การพรรณนาที่ทำเหมือนติเตียน แต่กลับเป็นการสรรเสริญนั้น บัณฑิตกล่าวว่า ‘พยาชวัณณนา’ เพราะในอุปมานี้ คุณธรรมทั้งหลายย่อมเข้าใกล้ความปรากฏแห่งโทษนั่นเอง

280.

Sañcāletu malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ;

Visesaṃ tāvatā nātha!, Guṇānaṃ te vadāma kiṃ?

ข้าแต่พระนาถะ! พระองค์ทรงสามารถยังโลกทั้งปวงให้หวั่นไหวได้ยิ่งนัก ด้วยความพิเศษเพียงเท่านี้ เราจะกล่าวคุณทั้งหลายของพระองค์ไปทำไมเล่า?

281.

Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyā, jāti, guṇassa ca;

Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma yaṃ bhave.

การแสดงความบกพร่องในวัตถุ กิริยา ชาติ และคุณธรรม ที่มีความประสงค์จะให้เกิดความพิเศษนั้น บัณฑิตกล่าวว่า ‘วิเสสะ’

282.

Na rathā, na ca mātaṅgā, na hayā, na padātayo;

Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi.

พระมุนีทรงชนะข้าศึกคือกิเลสมารได้ด้วยการน้อมนำบุญบารมีมาเท่านั้น มิใช่ด้วยรถ มิใช่ด้วยช้าง มิใช่ด้วยม้า และมิใช่ด้วยพลเดินเท้า

Dabbavisesavutti.

การแสดงความพิเศษแห่งวัตถุ

283.

Na baddhā bhūkuṭi, neva, phurito dasanacchado;

Mārāribhaṅgaṃ cā’kāsi, muni vīro varo sayaṃ.

พระมุนีผู้ประเสริฐและกล้าหาญพระองค์นั้น ไม่ทรงขมวดคิ้ว ไม่ทรงกระพริบพระโอษฐ์ แต่ทรงทำลายข้าศึกคือกิเลสมารได้เอง

Kriyāvisesavutti.

การแสดงความพิเศษแห่งกิริยา

284.

Na disāsu byāttā raṃsi,

Nā’loko lokapatthaṭo;

Tathāpya’ndhatamaharaṃ, paraṃ sādhusubhāsitaṃ.

พระสุภาษิตอันประเสริฐนั้น มิได้แผ่รัศมีไปในทิศทั้งหลาย มิได้แผ่แสงสว่างไปทั่วโลก แต่ก็ยังขจัดความมืดมิดได้

Jātivisesavutti.

การแสดงความพิเศษแห่งชาติ

285.

Na kharaṃ, na hi vā thaddhaṃ, muninda! Vacanaṃ tava;

Tathāpi gāḷhaṃ khaṇati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ.

ข้าแต่พระจอมมุนี! พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่แข็งกระด้าง แต่ก็ยังขุดรากเหง้าแห่งความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างลึกซึ้ง

Guṇavisesavutti

การแสดงความพิเศษแห่งคุณ

286.

Dassīyate’tirittaṃ tu, sūravīrattanaṃ yahiṃ;

Vadanti viññūvacanaṃ, ruḷhāhaṅkāra mīdisaṃ.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวคำที่แสดงความกล้าหาญเกินควรว่า ‘รุฬหาหังการะ’

287.

Dame nandopanandassa, kiṃ me byāpāradassanā?

Puttā me pādasambhattā, sajjā sante’va tādise.

ในการทรมานนันโทปนันทะ จะมีประโยชน์อะไรในการแสดงความเพียรของข้าพเจ้า? เพราะบุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้บำเรอเท้า ย่อมพร้อมอยู่แล้วในเรื่องเช่นนั้น

288.

Sileso vacanā’nekā, bhidheyye’kapadāyutaṃ;

Abhinnapadavākyādi, vasā tedhā’ya mīrito.

สิเลสะ คือการที่บทเดียวมีอรรถหลายอย่าง บัณฑิตกล่าวไว้ ๓ อย่าง คือ อภินนบทสิเลสะ อภินนประโยคสิเลสะ และอภินนบทประโยคสิเลสะ

289.

Andhatamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ;

Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ผู้ทรงขจัดความมืดมิด ทรงมีรัศมีอันน่ารัก ทรงขึ้นสู่ความเจริญอันยิ่งใหญ่ ทรงยังชนให้ตรัสรู้ ย่อมรุ่งเรือง

Abhinnapadavākyasileso.

อภินนบทประโยคสิเลสะ

290.

Sāradā’malakā’bhāso, samānīta parikkhayo;

Kumudā’karasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī.

พระสุคตผู้มีพระรัศมีดุจพระจันทร์ในฤดูสารท ทรงนำมาซึ่งความสิ้นไปแห่งกิเลส ทรงยังหมู่ชนให้ตรัสรู้ ย่อมยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม

Bhinnapadavākyasileso.

สเลสะที่บทและประโยคแยกกัน

291.

Samāhita’ttavinayo, ahīna mada maddano;

Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako.

พระสุคตผู้มีวินัยในตนตั้งมั่นดีแล้ว ผู้ย่ำยีความมัวเมาอันไม่น้อย ขอพระองค์ผู้เป็นผู้นำนั้นจงคุ้มครองสัตว์ทั้งหลายให้ผ่องใส

Bhinnābhinnapadavākyasileso.

สเลสะที่บทและประโยคแยกกันและไม่แยกกัน

292.

Viruddhā, viruddhā, bhinna, kammā, niyamavā, paro;

Niyama’kkhepavacano, avirodhi, virodhya’pi.

สเลสะที่มีกรรมขัดแย้งกัน, ที่มีกรรมไม่ขัดแย้งกัน, ที่มีกรรมแยกกัน, ที่มีกรรมไม่แยกกัน, ที่มีกฎเกณฑ์, ที่มีคำปฏิเสธกฎเกณฑ์, ที่ไม่ขัดแย้งกัน และที่ขัดแย้งกัน

293.

Ocitya samposakādi, sileso, padajā’di pi;

Esaṃ nidassanesve’va, rūpa māvi bhavissati.

สเลสะที่ส่งเสริมความเหมาะสมเป็นต้น และสเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น รูปแบบของสเลสะเหล่านั้นจะปรากฏชัดในตัวอย่างทั้งหลายนั่นเอง

Viruddhakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมขัดแย้งกัน

294.

Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho;

Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate.

พระธรรมราชาผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน ผู้มีพระวรกายอันงดงาม ทรงชนะศัตรูคือมาร พระองค์ทรงรุ่งเรือง

Aviruddhakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมไม่ขัดแย้งกัน

295.

Sabhāvamadhuraṃ puñña viseso’daya sambhavaṃ;

Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ.

ชนทั้งหลายย่อมฟังพระวาจาของพระมุนี ซึ่งไพเราะโดยธรรมชาติ และเกิดจากการอุบัติขึ้นแห่งบุญพิเศษ และย่อมเห็นอมตธรรม

Abhinnakammasilesa

สเลสะที่มีกรรมไม่แยกกัน

296.

Andhakārā’pahārāya, sabhāva madhurāya ca;

Mano pīṇeti jantūnaṃ, jino vācāya bhāya ca.

พระชินเจ้าทรงยังใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาและด้วยรัศมี เพื่อกำจัดความมืด และเพื่อความไพเราะโดยธรรมชาติ

Niyamavantasilesa

สเลสะที่มีกฎเกณฑ์

297.

Kesa’kkhīnaṃ’va kaṇhattaṃ, bhamūnaṃyeva vaṅkatā;

Pāṇipādā’dharānaṃ’va, munindassā’bhirattatā.

ความดำมีเฉพาะที่พระเกศาและพระเนตร ความโค้งมีเฉพาะที่พระขนง ความแดงจัดมีเฉพาะที่พระหัตถ์ พระบาท และพระโอษฐ์ ของพระมุนินทร์

Niyamakkhepasilesa

สเลสะที่ปฏิเสธกฎเกณฑ์

298.

Pāṇipādā’dharesve’va, sārāgo tava dissati;

Dissate so’ya mathavā, nātha! Sādhuguṇesva’pi.

ข้าแต่พระนาถะ! ความแดงของพระองค์ย่อมปรากฏในพระหัตถ์ พระบาท และพระโอษฐ์เท่านั้น หรือว่าความยินดีนั้นย่อมปรากฏแม้ในคุณความดีของพระองค์

Avirodhisilesa

สเลสะที่ไม่ขัดแย้งกัน

299.

Salakkhaṇo’tisubhago, tejassī niyato’dayo;

Lokeso jitasaṃkleso,

Vibhāti samaṇissaro.

พระสมณิศรผู้ทรงมีลักษณะดี ทรงมีโชคดีอย่างยิ่ง ทรงมีเดช ทรงมีการอุบัติขึ้นที่แน่นอน ทรงเป็นใหญ่ในโลก ทรงชนะกิเลส ย่อมรุ่งเรือง

Virodhisilesa

สเลสะที่ขัดแย้งกัน

300.

Asamopi samo loke,

Lokesopi naruttamo;

Sadayo pya’dayo pāpe, cittā’yaṃ munino gati.

แม้ไม่เสมอเหมือนก็ชื่อว่าเสมอในโลก แม้เป็นใหญ่ในโลกก็เป็นนรุตตมะ แม้มีพระทัยเอ็นดูแต่ก็ไม่มีความเอ็นดูในบาป นี้คือทางเดินแห่งพระทัยของพระมุนี

Ocityasamposakapadasilesa

สเลสะที่บทส่งเสริมความเหมาะสม

301.

Saṃsāradukkho’pahatā, vanatā janatā tvayi;

Sukha micchita maccantaṃ, amatandada! Vindati.

ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตธรรม! หมู่ชนผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏเบียดเบียน และนอบน้อมในพระองค์ ย่อมประสบสุขที่ปรารถนาอย่างยิ่ง

302.

Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci;

Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā.

การกล่าวสรรเสริญสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยกระทำให้เสมอด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณ การกล่าวสรรเสริญนั้น บัณฑิตประสงค์เอาว่าเป็นตุลยโยคิตา

303.

Sampattasammado loko, sampattā’lokasampado;

Ubhohi raṃsimālī ca, bhagavā ca tamonudo.

โลกถึงความบันเทิงและถึงความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง เพราะพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืดทั้งสองพระองค์

304.

Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃ sadisaṃ phalaṃ;

Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ.

การแสดงผลที่คล้ายคลึงกันอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อให้สำเร็จประโยชน์อื่น ไม่ว่าจะเป็นผลที่ไม่มีอยู่จริงหรือที่มีอยู่จริง นั่นคือนิทัสสนะ

Asantaphalanidassana

นิทัสสนะที่มีผลไม่มีอยู่จริง

305.

Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ;

Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā dura’ntataṃ.

เพราะการอุบัติขึ้นของพระสมณินทร์ บาปทั้งหลายย่อมถึงความพินาศ เป็นเครื่องบ่งบอกถึงความมีจุดจบที่ชั่วร้ายของผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระธรรมราชา

Santaphalanidassana

นิทัสสนะที่มีผลมีอยู่จริง

306.

Siro nikkhitta caraṇo, cchariyāna’mbujāna’yaṃ;

Parama’bbhutataṃ loke, viññāpeta’ttano jino.

พระชินเจ้าผู้มีพระบาทวางลงบนดอกบัวอันน่าอัศจรรย์นี้ ทรงประกาศความอัศจรรย์ยิ่งในโลกของพระองค์

307.

Vibhūtiyā mahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā;

Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta mīritaṃ.

ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง หรือแห่งความมุ่งหมาย ที่ถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่ง บัณฑิตกล่าวว่านั่นคือมหันตัตตะ

Vibhūtimahantatta

มหันตัตตะแห่งความรุ่งเรือง

308.

Kirīṭa ratana’cchāyā, nuviddhā’tapa vāraṇo;

Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’ bhinikkhamā.

พระโพธิสัตว์ผู้มีเครื่องกั้นความร้อนอันแทรกสลับด้วยเงาแห่งรัตนมงกุฎ ได้ทรงเสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในกาลก่อน แล้วเสด็จออกผนวช

Adhippāyamahantatta

ความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัย

309.

Satto sambodhiyaṃ bodhi, satto sattahitāya so;

Hitvā sneharasābandha, mapi rāhulamātaraṃ.

พระโพธิสัตว์นั้นทรงฝักใฝ่ในพระสัมโพธิญาณ ทรงฝักใฝ่เพื่อประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลาย ทรงสละแม้พระมารดาของพระราหุลผู้เป็นที่ผูกพันด้วยรสแห่งความรัก

310.

Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ, kiñci dassīyate paraṃ;

Asamaṃ vā samaṃ tassa, yadi sā vañcanā matā.

ปกปิดสิ่งใดที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นที่ไม่เท่าเทียมหรือเท่าเทียมกับสิ่งนั้น หากเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่านั่นคือการหลอกลวง

Asamavañcanā

การหลอกลวงที่ไม่เท่าเทียม

311.

Purato na sahassesu, na pañcesu ca tādino;

Māro paresu tasse’saṃ, sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ.

มารนั้นไม่อาจยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าผู้คงที่ แม้ด้วยกำลังพันหนึ่งหรือห้าร้อย แต่ในหมู่ชนอื่น กำลังของมารนั้นเพิ่มขึ้นเป็นหมื่นเท่า

Samavañcanā

การหลอกลวงที่เท่าเทียม

312.

Vivāda manuyuñjanto, munindavadani’ndunā;

Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ, chatta metaṃ manobhuno.

เมื่อโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนีผู้เป็นจอมปราชญ์ว่า 'นี่ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวง แต่เป็นฉัตรของพญามาร'

313.

Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā;

Thuti ra’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti.

การสรรเสริญที่ทำขึ้นในที่นี้ด้วยการคล้อยตามผู้อื่นเป็นต้น ในสิ่งที่มิใช่ประเด็นหลัก พึงเป็น 'อัปปกตัตถุติ' (การสรรเสริญสิ่งที่มิใช่ประเด็นหลัก)

314.

Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino;

Anāyāso palābhehi, jaladabbhaṅkurādibhi.

หมู่เนื้อย่อมมีชีวิตอยู่อย่างเป็นสุขในป่า ไม่ต้องพึ่งพาผู้อื่น ได้รับประโยชน์จากน้ำและยอดหญ้าอ่อนเป็นต้นโดยไม่ลำบาก

315.

Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ;

Siyā ekāvali sā’yaṃ, dvidhā vidhi, nisedhato.

ในที่ใดที่สิ่งหลังเป็นคุณวิเศษของสิ่งก่อนหน้า สิ่งนั้นพึงเป็น 'เอกาวลี' ซึ่งมีสองประเภทคือ 'วิธิ' (การยืนยัน) และ 'นิเสธ' (การปฏิเสธ)

Vidhiekāvali

วิธิเอกาวลี

316.

Pādā nakhāli rucirā, nakhāli raṃsi bhāsurā;

Raṃsītamopahāne’ka, rasā sobhanti satthuno.

พระบาทงามด้วยแถวพระนขา แถวพระนขาเปล่งรัศมี รัศมีนั้นกำจัดความมืดมิด พระรัศมีของพระศาสดาย่อมงดงามด้วยรสเดียว (คือการกำจัดความมืด)

Nisedhaekāvali

นิเสธเอกาวลี

317.

Asantuṭṭho yati neva,

Santoso nā’layāhato;

Nā’layo yo sa jantūnaṃ, nā’nanta byasanā vaho.

พระผู้สำรวมย่อมไม่เป็นผู้ไม่สันโดษ ความสันโดษย่อมไม่ถูกกระทบด้วยอาลัย อาลัยใดไม่มี อาลัยนั้นย่อมไม่นำมาซึ่งความทุกข์ไม่สิ้นสุดแก่สัตว์ทั้งหลาย

318.

Yahiṃ bhūsiya bhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ;

Vinā’va sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ.

ในที่ใดที่วัตถุทั้งสองต่างประดับซึ่งกันและกัน โดยปราศจากความคล้ายคลึงกัน สิ่งนั้นคือ 'อัญญมัญญวิภูสนะ' (การประดับซึ่งกันและกัน)

319.

Byāmaṃ’su maṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā;

Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ.

รัศมีวงกลมหนึ่งวาของพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกนั้น ย่อมได้รับความงามอันยิ่งใหญ่ และพระมุนีนั้นก็ได้รับความงามเช่นนั้นด้วยรัศมีนั้นเอง

320.

Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca, guṇassa ca;

‘Sahavuttī’ti viññeyyaṃ, ta’dudāharaṇaṃ yathā.

การกล่าวถึงการมีอยู่ร่วมกันของกิริยาและคุณ พึงทราบว่าคือ 'สหาวุตติ' ดังตัวอย่างต่อไปนี้

Kriyāsahavutti

กิริยาสหาวุตติ

321.

Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃ savo;

Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā.

พระรัศมีจากพระนขาของพระศาสดาย่อมสว่างไสวพร้อมกับแสงจันทร์ และพระพักตร์ดุจพระจันทร์นั้นก็ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์

Guṇasahavutti

คุณสหาวุตติ

322.

Jino’dayena malīnaṃ, saha dujjana cetasā;

Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjana cetasā.

เมื่อพระชินเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น บาปและจิตของคนพาลย่อมเศร้าหมองพร้อมกัน และทิศทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ผ่องใสพร้อมกับจิตของคนดี

323.

Virodhīnaṃ pada’tthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ;

Samukkaṃsā’bhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā.

ในที่ใดมีการแสดงความสัมพันธ์กันของบทและอรรถที่ขัดแย้งกัน เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ พึงทราบว่านั่นคือ 'วิโรธิตา' (ความขัดแย้ง)

324.

Guṇā sabhāva madhurā, api loke’ka bandhuno;

Sevitā pāpa sevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ.

คุณธรรมทั้งหลายที่โดยธรรมชาติแล้วไพเราะ แม้ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจแปดเปื้อน

325.

Yassa kassa ci dānena, yassa kassa ci vatthuno;

Visiṭṭhassa ya mādānaṃ, ‘parivuttī’ti sā matā.

การให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง แล้วรับเอาสิ่งอันประเสริฐกว่ามา พึงทราบว่านั่นคือ 'ปริวุตติ' (การแลกเปลี่ยน)

326.

Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ;

Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī.

ในกาลก่อน พระมุนีได้ทรงบริจาคดวงตาเป็นต้นอันเป็นที่พึงพอใจแก่ผู้อื่น บัดนี้จึงได้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นสิริ

327.

Kiñci disvāna viññātā, paṭipajjati taṃsamaṃ;

Saṃsayā’pagataṃ vatthuṃ, yattha so’yaṃ bhamo mato.

ในที่ใดที่บุคคลเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วเข้าใจผิดว่าเป็นสิ่งอื่นที่คล้ายคลึงกัน โดยปราศจากความสงสัย พึงทราบว่านั่นคือ 'ภโม' (ความหลงผิด)

328.

Samaṃ disāsu’jjalāsu, jina pāda nakhaṃ’sunā;

Passantā abhinandanti, candā’tapa manā janā.

เมื่อเห็นรัศมีจากพระนขาของพระชินเจ้าที่สว่างไสวไปทั่วทิศ คนทั้งหลายผู้มีใจยินดีในแสงจันทร์ ย่อมชื่นชมยินดี

329.

Pavuccate yaṃ nāmādi, kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ;

Yena kenaci vaṇṇena, bhāvo nāmā’ya mīrito.

สิ่งใดที่กวีกล่าวถึงชื่อเป็นต้น เพื่อให้เข้าใจอารมณ์ (ความรู้สึก) ด้วยการพรรณนาใดๆ พึงทราบว่านั่นคือ 'ภาวะ' (อารมณ์)

330.

Nanu teye’va santāno, sāgarā na kulācalā;

Manampi mariyādaṃ ye, saṃvaṭṭepi jahanti no.

ก็เหล่ามหาสมุทรและขุนเขาเหล่านั้น มิใช่หรือที่ย่อมไม่ละทิ้งขอบเขตแม้เพียงน้อยในกาลสิ้นโลก

331.

Aṅgaṅgi bhāvā sadisa, balabhāvā ca bandhane;

Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ ‘missa’nti pavuccati.

การประสมกันแห่งอลังการทั้งหลายใด ที่มีภาวะเป็นองค์และองค์ประกอบ และมีภาวะกำลังเสมอกันในการผูกพัน อลังการนั้นเรียกว่า 'มิสสะ'

Aṅgaṅgībhāvamissa

มิสสะที่มีภาวะเป็นองค์และองค์ประกอบ

332.

Pasatthā munino pāda, nakha raṃsi mahānadī;

Aho! Gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane.

แม่น้ำใหญ่คือรัศมีพระนขาแห่งพระบาทของพระมุนีผู้ประเสริฐ โอ้! แม้ชนทั้งหลายผู้จมลงอย่างหนัก ก็ยังทำให้ชนเหล่านั้นมีความสุขได้

Sadisa bala bhāva missa

มิสสะที่มีภาวะกำลังเสมอกัน

333.

Veso sabhāva madhuro, rūpaṃ netta rasāyanaṃ;

Madhū’va munino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ.

ท่วงทีมีรสหวานโดยธรรมชาติ รูปเป็นยาบำรุงตา วาจาของพระมุนีเหมือนน้ำผึ้ง ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า

334.

Āsī nāma siyā’tthassa, iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā;

Tiloke’kagati nātho,

Pātu loka mapāyato.

ชื่อว่าอาสี คือการอวยพรซึ่งประโยชน์ที่ปรารถนา เช่นว่า ขอพระโลกนาถผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวในสามโลก จงคุ้มครองโลกให้พ้นจากอบาย

335.

Rasa’ppatīti janakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ;

‘Rasavanta’nti taṃ ñeyyaṃ, rasavanta vidhānato.

อลังการใดที่ยังความยินดีในรสให้เกิด อลังการนั้นพึงทราบว่าเป็น 'รสวันตะ' โดยการจัดแจงแห่งรสวันตะ

336.

Rāgā’nata’bbhuta saroja mukhaṃ dharāya,

Pādā tilokagaruno’dhika bandharāgā;

Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ,

Sañcumbayanti satatā’hita sambhamena.

พระบาททั้งหลายของพระโลกครูผู้เป็นที่เคารพในสามโลก ซึ่งมีความรักผูกพันอย่างยิ่ง ทรงประคองพระพักตร์ดุจดอกบัวที่น่าอัศจรรย์ของแผ่นดินซึ่งก้มลงด้วยความรัก ด้วยพระหัตถ์อันสดชื่นอยู่เสมอ แล้วจุมพิตอย่างแน่นแฟ้นด้วยความรีบร้อนที่ตั้งไว้ตลอดกาล

337.

Iccā’nugamma purimācariyā’nubhāvaṃ,

Saṅkhepato nigadito’ya malaṅkatīnaṃ;

Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ,

Ko nāma passitu malaṃ khalu tāsa mantaṃ.

อนึ่ง การจำแนกอลังการทั้งหลายนี้ ได้กล่าวโดยย่อตามอานุภาพของอาจารย์แต่ก่อน ซึ่งกวีทั้งหลายได้คิดขึ้นใหม่เรื่อยๆ ใครเล่าจะสามารถเห็นที่สุดแห่งอลังการเหล่านั้นได้

Iti saṅgharakkhitamahāsāmi viracite subodhālaṅkāre

ในสุโพธาลังการะที่พระสังฆรักขิตมหาสามีรจนาไว้ดังนี้

Atthālaṅkārāvabodho nāma

ชื่อว่าการรู้แจ้งอรรถาลังการ

Catuttho paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๔

5. Bhāvāvabodha-pañcamapariccheda

5. ปริจเฉทที่ ๕ ว่าด้วยการรู้แจ้งภาวะ

338.

Paṭibhānavatā loka, vohāra’manusārinā;

Tato’citya samullāsa, vedinā kavinā paraṃ.

กวีผู้มีปฏิภาณ ผู้ดำเนินตามโลกโวหาร ผู้รู้ความรุ่งเรืองแห่งความเหมาะสมนั้น ย่อมสร้างสรรค์สิ่งอื่นต่อไป

339.

Ṭhāyisambandhino bhāva, vibhāvā sā’nubhāvakā;

Sambajjhanti nibandhā te, rasa’ssādāya sādhunaṃ.

ภาวะที่เกี่ยวข้องกับฐายี วิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น ย่อมผูกพันกันในนิพนธ์เหล่านั้น เพื่อให้สาธุชนได้ลิ้มรส

Bhāvaadhippāya

ความหมายของภาวะ

340.

Citta vutti visesā tu, bhāvayanti rase yato;

Ratyādayo tato bhāva, saddena parikittitā.

อนึ่ง ความเป็นไปแห่งจิตที่พิเศษ เพราะยังรสทั้งหลายให้เกิด ฉะนั้น รติเป็นต้นจึงถูกกล่าวด้วยคำว่า 'ภาวะ'

Ṭhāyībhāvaadhippāya

ความหมายของฐายีภาวะ

341.

Virodhinā’ññabhāvena, yo bhāvo na tirohito;

Sīlena tiṭṭhati’cceso, ‘ṭhāyībhāvo’ti saddito.

ภาวะใดไม่ถูกภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์บดบัง ภาวะใดตั้งมั่นอยู่โดยปกติ ภาวะนั้นเรียกว่า 'ฐายีภาวะ'

Ṭhāyībhāvappabhedauddesa

การแสดงประเภทแห่งฐายีภาวะ

342.

Rati, hasso, ca soko, ca,

Kodhu, ssāhā, bhayaṃ,pi ca;

Jigucchā, vimhayo, ceva, samo ca nava ṭhāyino.

รติ, หัสสะ, โสกะ, โกรธะ, อุสสาหะ, ภยะ, ชิคัจฉา, วิมหยะ, และสมะ รวมเป็นฐายีภาวะ ๙ อย่าง

Byabhicārībhāvaadhippāya

ความหมายของพยภิจารีภาวะ

343.

Tirobhāvā, vibhāvā’di, visesanā’bhimukhyato;

Ye te caranti sīlena, te honti byabhicārino.

ภาวะเหล่าใดที่ประพฤติไปโดยปกติ เพื่อมุ่งหน้าสู่ความวิเศษมีวิภาวะเป็นต้น และโดยการบดบัง ภาวะเหล่านั้นย่อมเป็นพยภิจารีภาวะ

Byabhicāribhāvapabheda

ประเภทแห่งพยภิจารีภาวะ

344.

Nibbedo, takka, saṅkā, sama,

Dhiti, jaḷatā, dīnatu, ggā, lasattaṃ,

Suttaṃ, tāso, gilānu, ssuka, harisa,

Sati, ssā, visādā, bahitthā ;

Cintā, gabbā, pamāro, marisa, mada,

Matu, mmāda, mohā, vibodho,

Niddā, vegā, sabilaṃ, maraṇa,

Capalatā , byādhi, tettiṃsa mete.

นิพเพทะ, ตักกะ, สังกา, สมะ, ธิติ, ชฬตา, ทีนตา, อุคคตา, อลสัตตะ, สุตตะ, ตาสะ, คิลานะ, อุสสุกะ, หริสะ, สติ, อิสสา, วิสาทะ, อวหิตถา, จินตา, คัพภะ, อปมาระ, อมริสะ, มทะ, มติ, อุมมาทะ, โมหะ, วิโพธะ, นิททา, อเวคะ, วรีฬะ, มรณะ, จปลตา, พยาธิ เหล่านี้มี ๓๓ อย่าง

Sattikabhāvaadhippāya

ความหมายของสาตตวิกภาวะ

345.

Samāhita’tta’ppabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā;

Sattikā pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvā bhavanti te.

สัตตะที่เกิดจากจิตที่ตั้งมั่นนั้นถูกแสดงแล้ว สาตตวิกภาวะเหล่านั้นย่อมเป็นภาวะที่ต่างหากในอนุภาวะ

Sattikabhāvappabheda

ประเภทแห่งสาตตวิกภาวะ

346.

Thambho, paḷaya, romañcā, tathā seda, ssu, vepathu;

Vevaṇṇiyaṃ, visaratā, bhāvā’ṭṭhe’te tu sattikā.

ถัมภะ, ปฬยะ, โรมัญจะ, อีกทั้งเสทะ, อัสสุ, เวปถุ, เววัณณิยะ, วิสรตา, ภาวะ ๘ อย่างเหล่านี้เป็นสาตตวิกภาวะ

347.

Yadā ratyādayo bhāvā, ṭhitisīlā na honti ce;

Tadā sabbepi te bhāvā, bhavanti byabhicārino.

เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีรติเป็นต้น ไม่ตั้งมั่นอยู่โดยปกติ เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นพยภิจารีภาวะ

348.

Vibhāvo kāraṇaṃ tesu, ppattiyu’ddīpane tathā;

Yo siyā bodhako tesaṃ,

Anubhāvo’ya mīrito.

วิภาวะเป็นเหตุในสิ่งเหล่านั้น และในการเกิดขึ้นและการกระตุ้น (อารมณ์) ด้วย สิ่งใดพึงเป็นเครื่องบ่งบอกสิ่งเหล่านั้น สิ่งนั้นเรียกว่า อนุภาวะ

349.

Nekahetuṃ manovutti, visesañca vibhāvituṃ;

Bhāvaṃ vibhāvā’nubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ.

ความเป็นไปแห่งใจมีหลายเหตุ และเพื่อแสดงความพิเศษ ภาวะทั้งหลายพึงพรรณนาด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ให้ปรากฏชัดในการผูกเรื่อง

350.

Savibhāvā’nubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ;

Vaṇṇanīyā yatho’cityaṃ, lokarūpā’nugāminā.

ภาวะเหล่านั้นๆ พึงพรรณนาตามสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ตามความเหมาะสม โดยคล้อยตามลักษณะของโลก

351.

Citta vutti visesattā, mānasā sattikā’ṅgato;

Bahi nissaṭa sedādi, anubhāvehi vaṇṇiyā.

เพราะความพิเศษแห่งความเป็นไปของจิต และเพราะเป็นส่วนประกอบทางใจ (สัตติกะ) พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะทั้งหลาย มีเหงื่อที่หลั่งออกภายนอกเป็นต้น

Rasaadhippāya

ความหมายของรส

352.

Sāmājikāna mānando, yo bandhatthā’nusārinaṃ;

Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito.

ความยินดีของผู้ชมผู้ติดตามเนื้อเรื่อง (บทประพันธ์) เพราะอรรถว่าอันผู้รู้ทั้งหลายพึงลิ้มรสได้ สิ่งนี้ท่านเรียกว่า รส

Rasappabheda

ประเภทของรส

353.

Savibhāvā, nubhāvehi, sattika,byabhicāribhi;

Assādiyatta mānīya, māno ṭhāye’va so raso.

ภาวะที่ตั้งมั่นนั้นแลคือรส ซึ่งทำให้เป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส ด้วยวิภาวะ อนุภาวะ สัตติกะ และพยภิจารี

354.

Siṅgāra,hassa,karuṇā, rudda,vīra,bhayānakā;

Bībhaccha,bbhuta,santā, ca, rasā ṭhāyīna nukkamā.

สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ เป็นรสตามลำดับของภาวะที่ตั้งมั่น

355.

Dukkharūpe’ya’ mānando, kathaṃ nu karuṇādike?

Siyā sotūnamānando,

Soko vessantarassa hi.

ความยินดีนี้ในรูปแห่งทุกข์ ในกรุณาเป็นต้น จะมีได้อย่างไรหนอ? ความยินดีของผู้ชมย่อมมีได้ เพราะความโศกของพระเวสสันดร

Ṭhāyībhāva niddesa ratiṭṭhāyībhāva

การแสดงภาวะที่ตั้งมั่น: ภาวะที่ตั้งมั่นคือความรัก

356.

Ramma,desa, kalā, kāla, vesādi, paṭisevanā;

Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodo rati ruccate.

ความยินดีของหนุ่มสาวผู้รักกันและกัน อันเกิดจากการเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา เครื่องแต่งกายเป็นต้น เรียกว่า รติ (ความรัก)

357.

Yutyā bhāvānubhāvā te, nibandhā posayanti naṃ;

Sopya’yoga, vippayoga, sambhogānaṃ vasā tidhā.

ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้นโดยความเหมาะสม ย่อมบำรุงบำเรอความรักนั้นในการผูกเรื่อง ความรักนั้นย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอโยคะ (ความไม่สมหวัง) วิปปโยคะ (ความพลัดพราก) และสัมโภคะ (ความสมหวัง)

Hassaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความขบขัน

358.

Vikārā’katiādīhi, attano tha parassa vā;

Hasso niddā, samā’lasya, mucchādi,byabhicāribhi;

Paripose siyā hasso, bhiyyo’tthipabhutīnaṃ so.

หัสสะ (ความขบขัน) ย่อมมีได้เมื่อได้รับการบำรุงบำเรอด้วยความผิดปกติของรูปร่างเป็นต้น ของตนเองหรือของผู้อื่น และด้วยพยภิจารีทั้งหลาย มีความง่วง ความเกียจคร้าน ความหลงเป็นต้น หัสสะนั้นย่อมมีมากในพวกสตรีและคนต่ำทรามเป็นต้น

Hassappabheda

ประเภทของหัสสะ

359.

Sita miha vikāsi nayanaṃ,

Kiñcā’lakkhiya dijaṃ tu taṃ hasitaṃ;

Madhurassaraṃ vihasitaṃ, aṃsasirokampamupahasitaṃ.

สิตะ (ยิ้ม) คือการที่นัยน์ตาเบิกบาน หสิตะ (หัวเราะ) คือการที่ฟันปรากฏเล็กน้อย วิหสิตะ (หัวเราะอย่างไพเราะ) คือการมีเสียงหวาน อุปหสิตะ (หัวเราะเยาะ) คือการสั่นไหล่และศีรษะ

360.

Apahasitaṃ sajala’kkhi, vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ;

Dve dve kathitā ce’saṃ,

Jeṭṭhe majjhe’dhame ca kamaso.

อปหสิตะ (หัวเราะจนน้ำตาไหล) คือการมีน้ำตาคลอ อติหสิตะ (หัวเราะจนตัวโยน) คือการที่อวัยวะกระจัดกระจาย สองอย่างสองอย่างเหล่านี้กล่าวไว้แล้วในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำตามลำดับ

Karuṇaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกรุณา

361.

Sokarūpo tu karuṇo, niṭṭhappatti’ṭṭha nāsato;

Tatthā’nubhāvā rudita, paḷaya,tthambhakādayo;

Visādā,lasya,maraṇa, cintā’dī byabhicārino.

กรุณาคือรูปแห่งความโศก เกิดจากการประสบสิ่งที่ไม่ปรารถนาหรือการสูญเสียสิ่งอันเป็นที่รัก ในกรุณานั้น อนุภาวะทั้งหลายมีการร้องไห้ การสลบ การแข็งทื่อเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายมีความเศร้าหมอง ความเกียจคร้าน ความตาย ความคิดเป็นต้น

Ruddaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความโกรธ (รุทระ)

362.

Kodho macchariyā’dīhi, pose tāsa, madādibhi;

Nayanā’ruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave.

ความโกรธด้วยความริษยาเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุงบำเรอด้วยความสะดุ้งกลัว ความมัวเมาเป็นต้น และด้วยการที่นัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมเป็นรสชื่อว่า รุทระ

Vīraṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกล้าหาญ (วีระ)

363.

Patāpa, vikkamā’dīhu, ssāho ‘vīro’ti saññito;

Raṇa,dāna,dayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave;

Tevā’nubhāvā dhiti,ma, tyā’dayo byabhicārino.

ความอุตสาหะด้วยความรุ่งเรือง ความกล้าหาญเป็นต้น เรียกว่า วีระ วีระนี้ย่อมมี ๓ อย่าง ด้วยการประกอบในสงคราม การให้ และความเมตตา อนุภาวะและพยภิจารีทั้งหลายในวีระนั้น มีความอดทน ปัญญาเป็นต้น

Bhayaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกลัว (ภยะ)

364.

Vikārā,sani,sattā’di, bhayu’kkaṃso bhayānako;

Sedā’dayo nubhāve’ttha, tāsā’dī byabhicārino.

ความกลัวที่เพิ่มขึ้นด้วยความผิดปกติ เสียงฟ้าผ่า สัตว์ร้ายเป็นต้น เรียกว่า ภยานกะ ในภยานกะนั้น อนุภาวะทั้งหลายมีเหงื่อเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายมีความสะดุ้งกลัวเป็นต้น

Jigucchāṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความรังเกียจ (ชิคุจฉา)

365.

Jigucchā rudhirā’dīhi, pūtyā’dīhi virāgato;

Bībhaccho khobhanu’bbegī, kamena karuṇāyuto;

Nāsā vikūṇanādīhi, saṅkādīhi’ssa posanaṃ.

พีภัจฉะ (ความน่ารังเกียจ) คือความรังเกียจด้วยเลือดเป็นต้น และด้วยความเบื่อหน่ายในสิ่งเน่าเหม็นเป็นต้น เป็นสิ่งที่ทำให้ใจปั่นป่วนและตื่นตระหนก บางครั้งก็ประกอบด้วยกรุณา การบำรุงบำเรอพีภัจฉะนั้นด้วยการย่นจมูกเป็นต้น และด้วยความสงสัยเป็นต้น

Vimhayaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งมั่นคือความประหลาดใจ (วิมหยะ)

366.

Ati loka padatthehi, vimhayo’yaṃ raso’bbhuto;

Tassā’nubhāvā seda,ssu, sādhuvādā’dayo siyuṃ;

Tāsā,vega,dhiti,ppaññā, honte’ttha byabhicārino.

ความประหลาดใจนี้คือรสอัพภูตะ (ความอัศจรรย์) ด้วยสิ่งที่เป็นอติโลกิยะ (เหนือโลก) อนุภาวะทั้งหลายในอัพภูตะนั้นพึงมีเหงื่อ น้ำตา การกล่าวสาธุการเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายในอัพภูตะนั้นพึงมีความสะดุ้งกลัว ความเร่าร้อน ความอดทน ปัญญาเป็นต้น

Samaṭṭhāyībhāva

ภาวะที่ตั้งอยู่เสมอกัน

367.

Ṭhāyībhāvo samo mettā, dayā,modā’di sambhavo;

Bhāvādīhi ta’dukkaṃso, santo santa nisevito.

ภาวะที่ตั้งอยู่เสมอกันนั้น เกิดจากเมตตา กรุณา มุทิตา เป็นต้น ความยกย่องภาวะนั้นด้วยอารมณ์เป็นต้น เป็นสภาวะที่สงบ อันผู้สงบเสพแล้ว

Iti saṅgharakkhita mahāsāmiviracite subodhālaṅkāre

ดังนี้ ในคัมภีร์สุโพธาลังการะที่พระมหาสามีสังฆรักขิตะรจนาไว้

Rasabhāvā’vabodho nāma

ชื่อว่า การกำหนดรู้รสและภาวะ

Pañcamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๕

Subodhālaṅkāro samatto.

คัมภีร์สุโพธาลังการะจบแล้ว

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Subodhālaṅkāro สุโพธาลังการ 1. Dosāvabodha-paṭhamapariccheda 1. ปริจเฉทที่ ๑ ว่าด้วยการกำหนดรู้โทษ Ratanattayappaṇāma การนอบน้อมพระรัตนตรัย 1. Munindavadanambhoja, gabbhasambhavasundarī; Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī, mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ. วาจาอันงดงามที่เกิดในภายในแห่งพระโอษฐ์ประดุจดอกบัวของพระจอมมุนี เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย ขอจงยังใจของข้าพเจ้าให้เอิบอิ่มเถิด Nimitta นิมิต 2. Rāma, sammā’dya’laṅkārā, santi santo purātanā; Tathāpi tu vaḷañjenti, suddhamāgadhikā na te. ดูก่อนรามะ อลังการะทั้งหลายที่นักปราชญ์โบราณรจนาไว้ดีแล้วมีอยู่ แต่ถึงกระนั้น อลังการะเหล่านั้นก็ยังไม่บริสุทธิ์ตามแบบภาษามคธ Abhidhānādikaṃ อภิธานเป็นต้น 3. Tenā’pi nāma toseyya, mete laṅkāravajjite; Anurūpenā’laṅkāre, ne’sa meso parissamo. แม้ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าพึงยังบทประพันธ์ที่ปราศจากอลังการะเหล่านั้นให้ยินดีได้ ด้วยอลังการะที่เหมาะสม ความพยายามนี้ของข้าพเจ้ามิใช่เพื่อประโยชน์อื่น 4. Yesaṃ na sañcitā paññā, nekasatthantaro’citā; Sammoha’bbhāhatā ve’te, nāvabujjhanti kiñcipi. ชนเหล่าใดไม่ได้สั่งสมปัญญาอันเหมาะสมในศาสตร์ต่างๆ ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำ ย่อมไม่เข้าใจอะไรเลย 5. Kiṃ tehi pādasussūsā, yesaṃ natthi garūni’ha; Ye tappādarajokiṇṇā, te’va sādhū vivekino. การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรแก่ชนผู้ไม่มีครูอาจารย์ในโลกนี้? ส่วนชนเหล่าใดผู้เกลือกกลั้วด้วยละอองธุลีพระบาทของครูอาจารย์เหล่านั้น ชนเหล่านั้นแลเป็นสัตบุรุษผู้มีวิจารณญาณ 6. Kabba, nāṭakanikkhitta, nettacittā kavijjanā; Yaṃkiñci racayante’taṃ, na vimhayakaraṃ paraṃ. เหล่านักกวีผู้มีจิตจดจ่ออยู่กับบทกวีและนาฏกรรม การที่พวกเขารจนาสิ่งใดสิ่งหนึ่งขึ้นมานั้น ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์อะไรเลย 7. Teye’va paṭibhāvento, so’va bandho savimhayo; Yena tosenti viññū ye, tattha pya’vihitā’darā. การที่กวีเหล่านั้นทำเรื่องเหล่านั้นให้ปรากฏ บทประพันธ์นั้นแหละน่าอัศจรรย์ ซึ่งกวีทั้งหลายยังบัณฑิตผู้ที่มิได้มีความใส่ใจในเรื่องนั้นให้ยินดีได้ 8. Bandho ca nāma sadda,tthā, sahitā dosavajjitā; Pajja gajja vimissānaṃ, bhedenā’yaṃ tidhā bhave. บทประพันธ์นั้นคือคำและอรรถที่ประกอบกัน ปราศจากโทษ บทประพันธ์นี้ย่อมมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งร้อยกรอง ร้อยแก้ว และร้อยแก้วร้อยกรองผสมกัน 9. Nibandho cā’nibandho ca, puna dvidhā niruppate; Taṃ tu pāpentya’laṅkārā, vindanīyatarattanaṃ. บทประพันธ์นั้นย่อมจำแนกออกเป็น ๒ อย่างอีก คือ นิพันธะ (บทประพันธ์ที่ผูกพัน) และอนิพันธะ (บทประพันธ์ที่ไม่ผูกพัน) อลังการะทั้งหลายย่อมยังบทประพันธ์นั้นให้ถึงความเป็นของที่น่าพึงใจยิ่งขึ้น 10. Anavajjaṃ mukhambhoja , manavajjā ca bhāratī; Alaṅkatā’va sobhante, kiṃ nu te nira’laṅkatā? ใบหน้าประดุจดอกบัวที่ไม่มีที่ติ และวาจาที่ไม่มีที่ติ ย่อมงดงามเมื่อประดับประดาแล้ว แต่หากปราศจากเครื่องประดับแล้ว สิ่งเหล่านั้นจะงดงามได้อย่างไร? 11. Vinā garūpadesaṃ taṃ, bālo’laṅkattu micchati; Sampāpuṇe na viññūhi, hassabhāvaṃ kathaṃ nu so? คนพาลย่อมปรารถนาจะประดับประดาบทประพันธ์นั้นโดยปราศจากคำแนะนำของครูบาอาจารย์ ไฉนเล่าเขาจะไม่ถึงความเป็นที่น่าหัวเราะของบัณฑิตทั้งหลาย? 12. Ganthopi kavivācāna, malaṅkāra’ppakāsako; Yāti tabbacanīyattaṃ, ta’bbohārū’pacārato. แม้คัมภีร์ที่ประกาศอลังการะแห่งวาจาของกวี ก็ย่อมถึงการถูกเรียกว่า 'อลังการะ' นั้นด้วย โดยการใช้โวหารอุปจาร 13. Dvippakārā alaṅkārā, tattha sadda, tthabhedato; Saddatthā bandhanāmā’va, taṃsajjita tadāvali. อลังการะมี ๒ ประการ โดยความต่างแห่งสัททะและอรรถ คำและอรรถนั่นแลชื่อว่า 'พันธะ' (บทประพันธ์) และลำดับแห่งคำและอรรถนั้นย่อมถูกประดับด้วยอลังการะเหล่านั้น 14. Guṇālaṅkārasaṃyuttā, api dosalava’ṅkitā; Pasaṃsiyā na viññūhi, sā kaññā viya tādisī. บทประพันธ์ที่ประกอบด้วยคุณและอลังการะ แม้มีโทษเพียงเล็กน้อย ก็ไม่เป็นที่สรรเสริญของบัณฑิตทั้งหลาย เหมือนหญิงสาวที่มีตำหนิเช่นนั้น 15. Tena dosanirāso’va, mahussāhena sādhiyo; Niddosā sabbathā sā’yaṃ, saguṇā na bhaveyya kiṃ? เพราะเหตุนั้น การขจัดโทษจึงควรทำให้สำเร็จด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ไฉนเล่าบทประพันธ์นี้จะไม่เป็นบทประพันธ์ที่ไม่มีโทษโดยประการทั้งปวงและประกอบด้วยคุณ? 16. Sā’laṅkāraviyuttā’pi, guṇayuttā manoharā; Niddosā dosarahitā, guṇayuttā vadhū viya. บทประพันธ์นั้นแม้ปราศจากอลังการะ แต่ประกอบด้วยคุณ ย่อมเป็นที่น่าพึงใจ เหมือนเจ้าสาวที่ไม่มีโทษ ปราศจากตำหนิ และประกอบด้วยคุณ 17. Pade vākye tadatthe ca, dosā ye vividhā matā; So’dāharaṇa metesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmya’haṃ. โทษทั้งหลายที่ต่างกันซึ่งถือว่ามีอยู่ในบท ในประโยค และในอรรถของประโยคนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวลักษณะพร้อมด้วยตัวอย่างของโทษเหล่านั้น Padadosa uddesa การแสดงโทษของบทโดยย่อ 18. Viruddhatthantarā, jhattha, kiliṭṭhāni, virodhi ca; Neyyaṃ, visesanāpekkhaṃ, hīnatthaka manatthakaṃ. โทษของบทคือ มีอรรถขัดแย้งกัน, มีอรรถไม่ชัดเจน, คลุมเครือ, ขัดแย้ง, ควรอนุมานเอา, ต้องการบทวิเสสนะ, มีอรรถบกพร่อง, ไม่มีอรรถ Vākyadosa uddesa การแสดงโทษของประโยคโดยย่อ 19. Dosā padāna vākyāna, mekatthaṃ bhaggarītikaṃ; Tathā byākiṇṇa gāmmāni, yatihīnaṃ kamaccutaṃ; Ativutta mapetatthaṃ, sabandhapharusaṃ tathā. โทษของประโยคคือ การใช้บทและประโยคที่มีอรรถเดียวกัน, มีแบบแผนเสีย, มีความสับสน, เป็นภาษาชาวบ้าน, ขาดจังหวะ, ลำดับผิด, กล่าวเกินไป, มีอรรถไม่เกี่ยวข้อง, และมีความหยาบคายในการผูกประพันธ์ Vākyatthadosauddesa การแสดงโทษของอรรถแห่งประโยคโดยย่อ 20. Apakkamo’, cityahīnaṃ, bhaggarīti, sasaṃsayaṃ; Gāmmaṃ duṭṭhālaṅkatīti, dosā vākyatthanissitā. โทษที่อาศัยอรรถแห่งประโยคคือ ไม่เป็นไปตามลำดับ, ไม่เหมาะสม, มีแบบแผนเสีย, มีความสงสัย, เป็นภาษาชาวบ้าน, และมีอลังการะวิบัติ Padadosaniddesa การแสดงโทษของบทโดยละเอียด 21. Viruddhatthantaraṃ tañhi, yassa’ññattho virujjhati; Adhippete yathā megho, visado sukhaye janaṃ. บทที่มีความหมายขัดกันนั้น คือบทที่ความหมายอื่นขัดแย้งกับความหมายที่ประสงค์ เหมือนตัวอย่างว่า 'เมฆที่ขาวสะอาด (ไม่มีฝน) ยังความสุขให้แก่ชนทั้งหลาย' 22. Visesya madhikaṃ yenā, jhattha metaṃ bhave yathā; Obhāsitā’sesadiso, khajjoto’yaṃ virājate. บทที่มีความหมายเกินความจริงไปจากสิ่งที่จะพึงขยาย พึงทราบว่าเป็นอย่างนี้ เช่น 'หิ่งห้อยนี้ส่องแสงสว่างไปทั่วทุกทิศ' 23. Yassa’tthā’vagamo dukkho, pakatyā’divibhāgato; Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya, so’ya māliṅgyate piyā. บทที่การเข้าใจความหมายเป็นไปได้ยาก เพราะการแยกธาตุปัจจัยเป็นต้นตามปกติได้ยาก ชื่อว่าบทที่เศร้าหมอง (กิลิฏฐะ) เหมือนตัวอย่างว่า 'เขานั้นถูกหญิงคนรักนั้นกอดรัดแล้ว' 24. Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā, bhidheyyaṃ yamakādikaṃ; Kiliṭṭhapadadose’va, tampi anto karīyati. บทที่เศร้าหมอง (เข้าใจยาก) ใด มีการเล่นคำซ้ำ (ยมก) เป็นต้น ซึ่งผู้มีปัญญาน้อยเข้าใจได้ยาก บทนั้นก็ถูกสงเคราะห์เข้าในโทษแห่งบทที่เศร้าหมองนั่นเอง 25. Patītasaddaracitaṃ, siliṭṭhapadasandhikaṃ; Pasādaguṇasaṃyuttaṃ, yamakaṃ mata medisaṃ. ยมกที่เรียบเรียงด้วยถ้อยคำที่ปรากฏชัด มีการเชื่อมต่อบทที่สละสลวย และประกอบด้วยปสาทคุณ (ความแจ่มใส) ยมกเช่นนี้เป็นที่ยอมรับกัน 26. Abyapetaṃ byapeta’ñña, māvuttā’nekavaṇṇajaṃ; Yamakaṃ tañca pādāna, mādi, majjha, nta, gocaraṃ. ยมกนั้นมีทั้งแบบไม่แยก (อัพยเปตะ) และแบบแยก (พยเปตะ) เกิดจากการซ้ำอักขระหลายตัว และมีตำแหน่งอยู่ในส่วนต้น ส่วนกลาง และส่วนปลายของบาททั้งหลาย Abyapeta paṭhamapādādi yamakaṃ อัพยเปตยมกที่ต้นบาทแรก 27. Sujanā’sujanā sabbe, guṇenāpi vivekino; Vivekaṃ na samāyanti, avivekijanantike. คนดีและคนไม่ดีทั้งหลาย แม้จะเป็นผู้จำแนกด้วยคุณธรรม ก็ย่อมไม่ถึงซึ่งความวิเวก (การจำแนก) ในสำนักของคนผู้ไม่มีความวิเวก Abyapeta paṭhama dutiya pādādi yamakaṃ อัพยเปตยมกที่ต้นบาทที่หนึ่งและบาทที่สอง 28. Kusalā’kusalā sabbe, pabalā’pabalā thavā; No yātā yāva’hosittaṃ, sukhadukkhappadā siyuṃ; Abyapeta paṭhama dutiya tatiyapādādi yamakaṃ. กุศลและอกุศลทั้งหลาย ทั้งที่มีกำลังและไม่มีกำลัง ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นอโหสิกรรม ย่อมเป็นผู้ให้สุขและทุกข์; อัพยเปตยมกที่ต้นบาทที่หนึ่ง ที่สอง และที่สาม 29. Sādaraṃ sā daraṃ hantu, vihitā vihitā mayā; Vandanā vandanāmāna, bhājane ratanattaye. ขอการวันทาที่ข้าพเจ้ากระทำแล้วด้วยความเคารพ จงกำจัดความกระวนกระวายนั้นเสีย ในพระรัตนตรัยอันเป็นภาชนะแห่งการวันทาและมานะ (การนับถือ) ที่ข้าพเจ้าประดิษฐานไว้แล้ว Abyapeta catukkapādādi yamakaṃ อัพยเปตยมกที่ต้นบาททั้งสี่ 30. Kamalaṃ ka’malaṃ kattuṃ, vanado vanado’mbaraṃ; Sugato sugato lokaṃ, sahitaṃ sa hitaṃ karaṃ. ดอกบัวย่อมสามารถทำลายมลทินในน้ำ, เมฆย่อมมอบความงามแก่ท้องฟ้า, พระสุคตเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์ ทรงยังโลกให้ดำเนินไปดีแล้ว 31. Abyapetādiyamaka, sseso leso nidassito; Ñeyyāni’māyeva disā, ya’ññāni yamakānipi. ตัวอย่างเพียงเล็กน้อยแห่งอัพยเปตยมกเป็นต้นนี้ ข้าพเจ้าแสดงไว้แล้ว ยมกเหล่าอื่นแม้ปวงก็พึงทราบโดยทิศทางนี้เอง 32. Accantabahavo tesaṃ, bhedā sambhedayoniyo; Tathāpi keci sukarā, keci accantadukkarā. ประเภทและการประสมกันของยมกเหล่านั้นมีมากมายยิ่งนัก ถึงกระนั้น บางอย่างก็ทำได้ง่าย บางอย่างก็ทำได้ยากยิ่ง 33. Yamakaṃ taṃ pahelī ca, nekantamadhurāni’ti; Upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā. ยมกนั้นและปเหฬิกา (ปริศนา) ทั้งหลาย ไม่เป็นที่ไพเราะโดยส่วนเดียว ข้าพเจ้าจึงละเลยเสียทั้งหมด เพราะเกรงว่าศิษย์จะลำบาก 34. Desakālakalāloka, ñāyāgamavirodhi yaṃ; Taṃ virodhipadaṃ ce’ta, mudāharaṇato phuṭaṃ. บทใดที่ขัดต่อเทศะ (สถานที่), กาล, ศิลปะ, โลก, ญายะ (ตรรกะ) และอาคม (คัมภีร์) บทนั้นชื่อว่า วิโรธิบท (บทที่ขัดแย้ง) และบทนั้นจะปรากฏชัดจากตัวอย่าง 35. Ya dappatīta mānīya, vattabbaṃ neyya māhu taṃ; Yathā sabbāpi dhavalā, disā rocanti rattiyaṃ. บทใดที่นำมากล่าวทั้งที่ไม่เป็นที่ปรากฏชัด บัณฑิตเรียกบทนั้นว่า เนยยบท (บทที่ต้องเดาความ) เช่นตัวอย่างว่า 'ทิศทั้งปวงขาวโพลนสว่างไสวในเวลากลางคืน' 36. Nedisaṃ bahu maññanti, sabbe sabbattha viññuno; Dullabhā’vagatī sadda, sāmatthiyavilaṅghinī. วิญญูชนทั้งปวงในที่ทุกสถาน ย่อมไม่ยกย่องบทเห็นปานนี้ เพราะการหยั่งรู้ความหมายที่ล่วงพ้นกำลังของถ้อยคำนั้นทำได้ยาก 37. Siyā visesanāpekkhaṃ, yaṃ taṃ patvā visesanaṃ; Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so, bhiyyo passati cakkhunā. บทใดที่ยังรอคอยวิเสสนะ (คำขยาย) เมื่อได้วิเสสนะนั้นแล้ว บทนั้นจึงจะมีประโยชน์ (สมบูรณ์) เหมือนคำว่า 'เขาย่อมเห็นสิ่งนั้นด้วยดวงตายิ่งขึ้น' 38. Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ, taṃ hīnatthaṃ bhave yathā; Nippabhī kata khajjoto, samudeti divākaro. บทใดที่ทำให้วิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) ด้อยลง บทนั้นชื่อว่า หีนัตถะ (บทที่มีความหมายด้อย) เช่น 'พระอาทิตย์อุทัยขึ้นมาทำให้หิ่งห้อยหมดแสง' 39. Pādapūraṇamattaṃ yaṃ, anatthamiti taṃ mataṃ; Yathā hi vande buddhassa, pādapaṅkeruhaṃ pi ca. บทใดเป็นเพียงเครื่องเติมเต็มบาท (คำสร้อย) บทนั้นถูกถือว่าเป็น อนัตถบท (บทที่ไม่มีประโยชน์) เช่นคำว่า 'ปิ' และ 'จ' ในประโยคว่า 'ข้าพเจ้าไหว้พระบาทเพียงดังดอกบัวของพระพุทธเจ้า' Vākyadosa niddesa การแสดงโทษของประโยค (วากยโทษ) 40. Saddato atthato vuttaṃ, yattha bhiyyopi vuccati; Ta mekatthaṃ yathā’bhāti, vārido vārido ayaṃ. บทใดที่กล่าวซ้ำอีกทั้งโดยพยัญชนะและโดยเนื้อความ บทนั้นชื่อว่า เอกัตถะ (บทที่มีความหมายเดียว) เช่น 'เมฆนี้ เมฆนี้ ย่อมปรากฏ' Yathā ca และตัวอย่างเช่น 41. Titthiyaṅkurabījāni, jahaṃ diṭṭhigatāni’ha; Pasādeti pasanne’so, mahāmuni mahājane. พระมหามุนีนี้ทรงละทิฏฐิอันเป็นดุจพืชและหน่อของเดียรถีย์ในโลกนี้ ทรงยังมหาชนผู้เลื่อมใสอยู่แล้วให้เลื่อมใสยิ่งขึ้น 42. Āraddhakkamavicchedā, bhaggarīti bhave yathā; Kāpi paññā, kopi paguṇo, pakatīpi aho tava. บทที่ขาดการลำดับตามที่เริ่มไว้ ชื่อว่า ภังครีติ (เสียสำนวน) เช่น 'ปัญญาอย่างหนึ่ง, ความเชี่ยวชาญอย่างหนึ่ง, แม้ปกติของท่าน... โอ้หนอ' 43. Padānaṃ dubbinikkhepā, byāmoho yattha jāyati; Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ, tadudāharaṇaṃ yathā. ประโยคใดที่มีการวางบทไว้ไม่ดี จนทำให้เกิดความหลงผิด พึงทราบว่าประโยคนั้นชื่อว่า พยากิณณะ (สับสน) ดังตัวอย่างนี้ 44. Bahuguṇe paṇamati, dujjanānaṃ pyayaṃ jano; Hitaṃ pamudito niccaṃ, sugataṃ samanussaraṃ. ชนนี้ผู้ยินดีแล้ว ย่อมนอบน้อมต่อคนชั่ว แม้ผู้มีคุณมาก ระลึกถึงพระสุคตผู้เป็นประโยชน์อยู่เป็นนิตย์ 45. Visiṭṭhavacanā’petaṃ, gāmmaṃ’tya’bhimataṃ yathā; Kaññe kāmayamānaṃ maṃ, na kāmayasi kiṃnvi’daṃ? บทใดที่ปราศจากถ้อยคำอันประเสริฐ บัณฑิตประสงค์เอาว่าเป็นบทชาวบ้าน (คามมะ) เช่น 'แม่สาวน้อย ข้าพเจ้ารักเจ้าอยู่ แต่เจ้าไม่รักข้าพเจ้า นี่มันเรื่องอะไรกัน?' 46. Padasandhānato kiñci, duppatītikaraṃ bhave; Tampi gāmmaṃ tya’bhimataṃ, yathā yābhavato piyā. การเชื่อมต่อบทบางอย่างอาจทำให้เข้าใจยาก แม้สิ่งนั้นก็ชื่อว่าคามมะ (ภาษาชาวบ้าน) ตามที่ท่านประสงค์ เหมือนหญิงชาวบ้านผู้เป็นที่รัก. 47. Vuttesu sūcite ṭṭhāne, padacchedo bhave yati; Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ, yatihīnanti sā pana. ในฐานะที่กล่าวและระบุไว้ การหยุดจังหวะคำพึงเป็นยติ ส่วนความบกพร่องจากยตินั้น ท่านเรียกว่า ยติหีน. 48. Yati sabbatthapādante, vuttaḍḍhe ca visesato; Pubbāparānekavaṇṇa, padamajjhepi katthaci. ยติมีในที่ทั้งปวงคือท้ายบาท และโดยเฉพาะที่กึ่งคาถาที่กล่าวไว้ และบางครั้งก็มีในระหว่างบทที่มีอักษรหลายตัวทั้งข้างหน้าและข้างหลัง. Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā ในเรื่องนั้น มีตัวอย่างและตัวอย่างค้านดังนี้ 49. Taṃ name sirasā cāmi, karavaṇṇaṃ tathāgataṃ; Sakalāpi disā siñca, tiva soṇṇarasehi yo. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตเจ้าพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ผู้ทรงรดทิศทั้งปวงด้วยน้ำทองคำ (เป็นประดุจฉีดรดด้วยน้ำทองคำ). 50. Saro sandhimhi pubbanto, viya lope vibhattiyā; Aññathā tva’ññathā tattha, yā’desādi parā’di’va. สระในสนธิเป็นส่วนท้ายของบทหน้า เหมือนในการลบวิภัตติ ส่วนในที่อื่น (นอกจากลบวิภัตติ) สระนั้นเป็นอย่างอื่น คือเป็นส่วนต้นของบทหลัง เหมือนในการอาเทศเป็นต้น. 51. Cādī pubbapadantā’va, niccaṃ pubbapadassitā; Pādayo niccasambandhā, parādīva parena tu. ศัพท์มี 'จะ' เป็นต้น เป็นส่วนท้ายของบทหน้าเสมอ เพราะอาศัยบทหน้าเป็นนิตย์ ส่วนศัพท์มี 'ปะ' เป็นต้น มีความสัมพันธ์เป็นนิตย์กับบทหลัง เหมือนเป็นส่วนต้นของบทหลัง. Sabbatthodāharaṇāni yathā ตัวอย่างในที่ทั้งปวงมีดังนี้. 52. Name taṃ sirasā sabbo, pamā’tītaṃ tathāgataṃ; Yassa lokaggataṃ patta, sso’pamā na hi yujjati. ข้าพเจ้าทั้งปวงขอนอบน้อมพระตถาคตเจ้าพระองค์นั้นด้วยเศียรเกล้า ผู้ล่วงพ้นการประมาณ ผู้บรรลุความเป็นเลิศในโลก ผู้ซึ่งไม่มีอุปมาใดจะเทียบได้. 53. Munindaṃ taṃ sadā vandā, mya’nantamati muttamaṃ; Yassa paññā ca mettā ca, nissīmāti vijambhati. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระมุนินทร์เจ้าพระองค์นั้นเสมอ ผู้มีพระปัญญาหาที่สุดมิได้และประเสริฐสุด ผู้ซึ่งพระปัญญาและพระเมตตาแผ่ไพศาลกว้างไกลไร้ขอบเขต. Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā ตัวอย่างค้านในศัพท์มี 'จะ' เป็นต้น และ 'ปะ' เป็นต้น มีดังนี้. 54. Mahāmettā mahāpaññā, ca yattha paramodayā; Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa, varaṃ varaguṇā’layaṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประเสริฐสุด ผู้เป็นที่รวมแห่งคุณอันประเสริฐ ผู้ซึ่งมีพระเมตตาอันยิ่งใหญ่และพระปัญญาอันยิ่งใหญ่ อันเป็นเหตุแห่งความเจริญสูงสุด. 55. Padatthakkamato muttaṃ, kamaccuta midaṃ yathā; Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā, desaṃ vā mama sobhanaṃ. บทที่พ้นจากลำดับแห่งเนื้อความ เรียกว่า กมัจจุตะ (ลำดับเคลื่อน) เช่น 'ท่านจงให้ไร่นา หรือหมู่บ้าน หรือแว่นแคว้นอันงดงามแก่ข้าพเจ้า'. 56. Lokiyattha matikkantaṃ, ativuttaṃ mataṃ yathā; Atisambādha mākāsa, metissā thanajambhane. เนื้อความที่ล่วงพ้นวิสัยโลก เรียกว่า อติวุตตะ (กล่าวเกินจริง) เช่น 'อากาศคับแคบเกินไปในการขยายตัวแห่งทรวงอกของนางนี้'. 57. Samudāyatthato’petaṃ, taṃ apetatthakaṃ yathā; Gāviputto balibaddho, tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ. บทที่ปราศจากความหมายรวมกัน เรียกว่า อเปตัตถกะ (ไร้ความหมาย) เช่น 'ลูกของแม่โคคือวัวตัวผู้ กินหญ้า ดื่มน้ำ'. 58. Bandhe pharusatā yattha, taṃ bandhapharusaṃ yathā; Kharā khilā parikkhīṇā, khette khittaṃ phalatya’laṃ. การร้อยกรองที่มีความหยาบกระด้าง เรียกว่า พันธผรุสะ (สัมผัสหยาบ) เช่น 'ดินที่แข็งและแห้งแล้งถูกกำจัดหมดสิ้นแล้ว พืชที่หว่านลงในนาย่อมเผล็ดผลเพียงพอ'. Vākyatthadosa niddesa การแสดงโทษแห่งเนื้อความของประโยค 59. Ñeyyaṃ lakkhaṇa manvattha, vasenā’pakkamādinaṃ; Udāharaṇa metesaṃ, dāni sandassayāmya’haṃ. พึงทราบลักษณะตามความหมายด้วยอำนาจแห่งอปกกมะเป็นต้น บัดนี้ข้าพเจ้าจะแสดงตัวอย่างของโทษเหล่านั้น. Tatthā’pakkamaṃ yathā ในบรรดาโทษเหล่านั้น อปกกมะ (ลำดับสับสน) มีดังนี้. 60. Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha; Bhoga, saggādi, nibbāna, sādhanāni na saṃsayo. ภาวนา ทาน และศีล ที่บำเพ็ญดีแล้วในโลกนี้ เป็นเครื่องยังโภคะ สวรรค์ และนิพพานให้สำเร็จได้ ไม่ต้องสงสัย. Ocityahīnaṃ yathā โอจิตยหีน (บกพร่องความเหมาะสม) มีดังนี้. 61. Pūjanīyataro loke, aha meko nirantaraṃ; Mayekasmiṃ guṇā sabbe, yato samuditā ahuṃ. ในโลกนี้ ข้าพเจ้าผู้เดียวเป็นผู้ควรบูชายิ่งตลอดกาล เพราะคุณธรรมทั้งปวงมารวมกันอยู่ที่ข้าพเจ้าผู้เดียว. Yathā ca และอีกตัวอย่างหนึ่ง เช่น 62. Yācito’haṃ kathaṃ nāma, na dajjāmya’pi jīvitaṃ; Tathāpi puttadānena, vedhate hadayaṃ mama. เมื่อถูกขอแล้ว ไฉนข้าพเจ้าจะไม่สละแม้ชีวิต แต่ถึงกระนั้น เพราะการให้บุตรเป็นทาน หัวใจของข้าพเจ้าก็ยังหวั่นไหว. Bhaggarīti yathā ภัคครีติ (เสียระเบียบแบบแผน) มีดังนี้. 63. Itthīnaṃ dujjanānañca, vissāso nopapajjate; Vise siṅgimhi nadiyaṃ, roge rājakulamhi ca. ความไว้วางใจในสตรีและคนชั่ว ในยาพิษ ในสัตว์มีเขา ในแม่น้ำ ในโรค และในราชตระกูล ย่อมไม่บังควร. Sasaṃsayaṃ yathā สสังสยะ (มีความสงสัย) มีดังนี้. 64. Munindacandimā loka, saralolavilocano; Jano’ vakkantapantho’va, gopadassanapīṇito. พระมุนินทร์ผู้เป็นดุจพระจันทร์ในโลก มีพระเนตรส่ายไปมา (ดุจตาเนื้อ) ประชาชนผู้หลงทาง ย่อมยินดีเพราะการได้เห็นคนเลี้ยงโค (หรือรอยเท้าโค). 65. Vākyatthato duppatīti, karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā; Poso vīriyavā so’yaṃ, paraṃ hantvā na vissamī. การทำให้เข้าใจยากโดยเนื้อความของประโยค ท่านเรียกว่า คามมะ (ภาษาชาวบ้าน) เช่น 'บุรุษผู้มีความเพียรผู้นี้ ฆ่าศัตรูแล้วไม่หยุดพัก'. 66. Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ , yatthā’laṅkāradūsanaṃ; Tassā’laṅkāraniddese, rūpa māvi bhavissati. โทษนั้นคือ ทุฏฐาลังกรณะ (การประดับที่เสียไป) ซึ่งมีการประดับที่บกพร่อง ลักษณะของโทษนั้นจะปรากฏชัดในการแสดงเรื่องอลังการ (การประดับ). 67. Kato’tra saṅkhepanayā mayā’yaṃ, Dosāna mesaṃ pavaro vibhāgo; Eso’va’laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ, Tamatthi ce khedakaraṃ parampi. การจำแนกโทษอันประเสริฐเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้กระทำไว้โดยย่อในที่นี้แล้ว การจำแนกนี้แลเพียงพอเพื่อยังกวีทั้งหลายให้รู้แจ้ง แม้หากจะมีสิ่งอื่นที่ทำให้ลำบากใจ (เหนื่อยยาก) อยู่อีกก็ตาม Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre ในคัมภีร์สุโพธาลังการะ อันพระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้ ดังนี้ Dosāvabodho nāma ชื่อว่า โทสาวโพธะ (การกำหนดรู้โทษ) Paṭhamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑ 2. Dosaparihārāvabodha-dutiyapariccheda 2. ปริจเฉทที่ ๒ ว่าด้วยการกำหนดรู้การแก้ไขโทษ 68. Kadāci kavikosallā, virodho sakalo pya’yaṃ; Dosasaṅkhya matikkamma, guṇavīthiṃ vigāhate. บางครั้ง ด้วยความเชี่ยวชาญของกวี แม้ความขัดแย้งทั้งหมดนี้ ก็ก้าวล่วงพ้นจากจำนวนโทษ แล้วเข้าสู่ทางแห่งคุณลักษณะ (อลังการ) 69. Tena vuttavirodhāna, mavirodho yathā siyā; Tathā dosaparihārā, vabodho dāni nīyate. เพราะเหตุนั้น การกำหนดรู้การแก้ไขโทษ จึงถูกนำมากล่าวในบัดนี้ เพื่อแสดงว่าความขัดแย้งที่กล่าวมาแล้วนั้น จะกลับเป็นความไม่ขัดแย้งได้อย่างไร Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā ในบรรดาโทษเหล่านั้น การแก้ไขความขัดแย้งแห่งความหมายอื่น (วิรุทธัตถันตระ) เป็นดังนี้ 70. Vindantaṃ pākasālīnaṃ, sālīnaṃ dassanā sukhaṃ; Taṃ kathaṃ nāma megho’yaṃ, visado sukhaye janaṃ? ความสุขย่อมมีแก่ผู้ที่ได้เห็นข้าวสาลีที่สุกแล้ว แต่ไฉนเมฆที่ขาวสะอาด (ไม่มีฝน) นี้ จึงจะยังมหาชนให้มีความสุขได้เล่า? Yathā vā หรืออย่างเช่น 71. Vināyakopi nāgo si, gotamopi mahāmati; Paṇītopi rasā’peto, cittā me sāmi te gati. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นนาย แม้พระองค์จะเป็นวินายกะ (ผู้นำ) แต่ก็เป็นนาคะ (ผู้ประเสริฐ), แม้จะเป็นโคตมะ (พระพุทธเจ้า) แต่ก็เป็นผู้มีปัญญามาก, แม้จะเป็นผู้ประณีต แต่ก็ปราศจากรส (กิเลส), ความเป็นไปของพระองค์นั้นน่าอัศจรรย์แก่ข้าพระองค์ยิ่งนัก Ajha’tthassa yathā การแก้ไขโทษชื่ออัชฌัตถะ (ความหมายที่คลุมเครือ) เป็นดังนี้ 72. Kathaṃ tādiguṇābhāve, lokaṃ toseti dujjano? Obhāsitāsesadiso, khajjoto nāma kiṃ bhave? เมื่อไม่มีคุณสมบัติเช่นนั้น คนชั่วจะยังโลกให้ยินดีได้อย่างไร? หิ่งห้อยที่ชื่อว่าเป็นผู้ส่องแสงสว่างไปทั่วทุกทิศนั้น จะเป็นไปได้อย่างไร? 73. Pahelikāya māruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā; Piyā sukhā’liṅgitaṃ ka, māliṅgati nu no iti. เมื่ออยู่ในรูปของปริศนา (ปเหฬิกา) โทษคือความขัดข้อง (กิลิฏฐะ) ย่อมไม่ถือว่าเป็นข้อบกพร่อง เช่นว่า 'ใครเล่าจะไม่สวมกอดผู้ที่ถูกคนรักสวมกอดด้วยความสุข' 74. Yamake no payojeyya, kiliṭṭhapada micchite; Tato yamaka maññaṃ tu, sabba metaṃmayaṃ viya. ไม่พึงใช้บทที่ขัดข้อง (กิลิฏฐะ) ในยมกที่ประสงค์จะแต่ง แต่ยมกอื่นนอกจากนั้น ทั้งหมดก็เป็นประดุจประกอบด้วยบทที่ขัดข้องนี้ Desavirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งสถานที่ (เทสวิโรธี) เป็นดังนี้ 75. Bodhisattappabhāvena, thalepi jalajānya’huṃ; Nudantāni’va sucirā, vāsaklesaṃ tahiṃ jale. ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์ ดอกบัวทั้งหลายก็บังเกิดแม้บนบก ประดุจจะขจัดความลำบากในการที่ต้องอาศัยอยู่ในน้ำนั้นมาเป็นเวลานาน Kālavirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งกาลเวลา (กาฬวิโรธี) เป็นดังนี้ 76. Mahānubhāva pisuno, munino manda māruto; Sabbotukamayaṃ vāyi, dhunanto kusumaṃ samaṃ. ลมรำเพยที่บ่งบอกถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระมุนี พัดพาเอาดอกไม้ในทุกฤดูกาลให้ร่วงหล่นลงมาเสมอกัน Kalāvirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งศิลปะ (กลาวิโรธี) เป็นดังนี้ 77. Nimuggamānaso buddha, guṇe pañcasikhassapi; Tantissara virodho so, na sampīṇeti kaṃ janaṃ? แม้แต่ปัญจสิขเทพบุตรผู้มีใจหยั่งลงในพุทธคุณ ความขัดแย้งแห่งเสียงสายพิณนั้น จะไม่ยังมหาชนคนไหนให้ยินดีเล่า? Lokavirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งโลก (โลกวิโรธี) เป็นดังนี้ 78. Gaṇaye cakkavāḷaṃ so, candanāyapi sītalaṃ; Sambodhi satta hadayo, paditta’ṅgārapūritaṃ. พระโพธิสัตว์นั้นพึงเห็นจักรวาลว่าเย็นยิ่งกว่าแก่นจันทน์ แม้ในขณะที่หัวใจเต็มไปด้วยถ่านเพลิงที่ลุกโชน Ñāyavirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งตรรกะ (ญายวิโรธี) เป็นดังนี้ 79. Pariccattabhavopi tva, mupanītabhavo asi; Acintyaguṇasārāya, namo te munipuṅgava. ข้าแต่พระมุนีผู้ประเสริฐ แม้พระองค์จะละภพได้แล้ว แต่ก็ยังเป็นผู้เข้าถึงภพ (ด้วยพระมหากรุณา) ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้มีสาระแห่งพระคุณอันเหลือจะคิดคำนวณได้ Āgamavirodhino yathā การแก้ไขความขัดแย้งแห่งคัมภีร์ (อาคมวิโรธี) เป็นดังนี้ 80. Nevā’lapati kenā’pi, vacīviññattito yati; Sampajānamusāvādā, phuseyyā’pattidukkaṭaṃ. ภิกษุผู้ไม่เจรจากับใครๆ เลยด้วยวาจา พึงต้องอาบัติทุกกฏเพราะสัมปชานมุสาวาท (การพูดเท็จทั้งที่รู้) Neyyassa yathā การแก้ไขโทษชื่อเนยยะ (ความหมายที่ต้องคาดคะเน) เป็นดังนี้ 81. Marīcicandanā’lepa, lābhā sītamarīcino; Imā sabbāpi dhavalā, disā rocanti nibbharaṃ. เพราะได้รับการชโลมด้วยจันทน์อันขาวนวลและได้รับแสงจันทร์อันเย็นเยียบ ทิศทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดจึงขาวผ่องและรุ่งเรืองอย่างยิ่ง Yathā vā หรืออย่างเช่น 82. Manonurañjano māra, ṅganāsiṅgāravibbhamo; Jinenā’samanuññāto, mārassa hadayā’nalo. มารผู้ยังใจให้ยินดี คือความเย้ายวนด้วยเครื่องประดับของสตรี อันพระชินเจ้าไม่ทรงอนุญาตแล้ว เป็นไฟในหทัยของมาร. Visesanāpekkhassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) วิเสสนะนาเปกขะ (การไม่มุ่งหวังวิเสสนะ) 83. Apayātā’parādhampi, ayaṃ verī janaṃ jano; Kodhapāṭalabhūtena, bhiyyo passati cakkhunā. ชนผู้เป็นศัตรูนี้ ย่อมมองเห็นชนแม้ผู้มีความผิดไปปราศแล้ว ด้วยดวงตาที่แดงก่ำด้วยความโกรธยิ่งขึ้นไปอีก. Hīnatthassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) หีนัตถะ (การมีเนื้อความเลวทราม) 84. Appakānampi pāpānaṃ, pabhāvaṃ nāsaye budho; Api nippabhātā’nīta, khajjoto hoti bhāṇumā. บัณฑิตพึงทำลายอานุภาพแห่งบาปทั้งหลายแม้เพียงเล็กน้อยเสีย แม้หิ่งห้อยก็นำมาซึ่งความสว่างได้ในที่ที่ไม่มีแสงสว่าง. Anatthassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อนัตถะ (การไม่มีประโยชน์) 85. Na pādapūraṇatthāya, padaṃ yojeyya katthaci, Yathā vande munindassa, pādapaṅkeruhaṃ varaṃ. ไม่พึงประกอบบทเพื่อประโยชน์แก่การเติมบาทในที่ไหนๆ เช่น (ในประโยคว่า) ข้าพเจ้าขอไหว้ดอกบัวคือพระบาทอันประเสริฐของพระจอมมุนี. 86. Bhayakodhapasaṃsādi, viseso tādiso yadi; Vattuṃ kāmīyate doso, na tatthe’katthatākato. หากมีวิเสสนะเช่นความกลัว ความโกรธ และการสรรเสริญ เป็นต้น ที่ประสงค์จะกล่าวถึง โทษ (ชื่อว่าเอกัตถะ) ย่อมไม่มีในที่นั้น เพราะความเป็นบทที่มีอรรถเดียวกัน. Yathā ตัวอย่างเช่น 87. Sappo sappo! Ayaṃ handa, nivattatu bhavaṃ tato, Yadi jīvitukāmo’si, kathaṃ ta mupasappasi? งู! งู! เอาเถิด ท่านจงถอยกลับไปจากที่นั่น หากท่านเป็นผู้ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ท่านจะเข้าไปใกล้มันได้อย่างไร? Bhaggarītino yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) ภัคคะรีติ (การมีแบบแผนเสียไป) 88. Yokoci rūpā’tisayo, kanti kāpi manoharā; Vilāsā’tisayo kopi, Aho! Buddhamaho’dayo. ความยอดเยี่ยมแห่งรูปใดๆ ความงามที่จับใจใดๆ ความยอดเยี่ยมแห่งลีลาใดๆ โอ! ความอุบัติขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า. 89. Abyāmohakaraṃ bandhaṃ, abyākiṇṇaṃ manoharaṃ; Adūrapada vinyāsaṃ, pasaṃsanti kavissarā. เหล่ากวีผู้เป็นใหญ่ย่อมสรรเสริญการผูกประพันธ์ที่ไม่ทำให้หลง ไม่สับสน น่าพึงใจ และมีการจัดวางบทที่ไม่ห่างไกลกัน. Yathā ตัวอย่างเช่น 90. Nīluppalā’bhaṃ nayanaṃ, bandhukaruciro’dharo; Nāsā hema’ṅkuso tena, jino’yaṃ piyadassano. พระเนตรมีรัศมีดังดอกอุบลเขียว พระโอษฐ์งามดังดอกพันธุกะ พระนาสิกดังขอทอง เพราะเหตุนั้น พระชินเจ้าพระองค์นี้จึงมีพระรูปที่น่าทัศนา. 91. Samatikkanta gāmmattaṃ, kanta vācā’bhisaṅkhataṃ; Bandhanaṃ rasahetuttā, gāmmattaṃ ativattati. การผูกประพันธ์ที่ก้าวล่วงความเป็นชาวบ้าน (ความหยาบคาย) ซึ่งปรุงแต่งด้วยถ้อยคำอันน่ารัก ย่อมก้าวล่วงความเป็นชาวบ้านไปได้ เพราะมีรสเป็นเหตุ. Yathā ตัวอย่างเช่น 92. Dunoti kāmacaṇḍālo, so maṃ sadaya niddayo; Īdisaṃ byasanā’pannaṃ, sukhīpi ki mupekkhase? กามผู้ใจดำนั้นย่อมเบียดเบียนข้าพเจ้าผู้ไร้ความเมตตา ท่านแม้มีความสุขอยู่ ไฉนจึงเพิกเฉยต่อข้าพเจ้าผู้ถึงความพินาศเช่นนี้เล่า? 93. Yatihīnaparihāro, na pune’dāni nīyate; Yato na savanu’bbegaṃ, heṭṭhā yesaṃ vicāritaṃ. การละเว้นความบกพร่องของยติ (การหยุดพัก) จะไม่นำมากล่าวอีกในบัดนี้ เพราะบทที่พิจารณาไว้ข้างต้นนั้น ไม่ทำให้เกิดความระคายหูในการฟัง. Kamaccutassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) กมัจจุตะ (การมีลำดับเคลื่อนไป) 94. Udāracarito’si tvaṃ, tene’vā’rādhanā tvayi; Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā, khettaṃ vā mama sobhanaṃ. ท่านเป็นผู้มีจริยาอันประเสริฐ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงขอวิงวอนต่อท่าน ขอท่านจงให้ดินแดน หรือหมู่บ้าน หรือไร่นาอันงดงามแก่ข้าพเจ้าเถิด. Ativuttassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อติวุตตะ (การกล่าวเกินความจริง) 95. Munindacandasambhūta, yasorāsimarīcinaṃ; Sakalopya’ya mākāso, nā’vakāso vijambhane. สำหรับรัศมีทั้งหลายแห่งกองยศอันเกิดจากพระจันทร์คือพระจอมมุนี แม้ห้วงอากาศทั้งหมดนี้ ก็ไม่มีที่ว่างพอสำหรับการแผ่ขยายออกไป. 96. Vākyaṃ byāpannacittānaṃ, apetatthaṃ aninditaṃ; Tenu’mmattādikānaṃ taṃ, vacanā’ññatra dussati. วาจาของผู้มีจิตฟุ้งซ่านซึ่งไร้ประโยชน์ ย่อมไม่ถูกตำหนิ (ไม่เป็นโทษชื่ออปัตถะ) เพราะฉะนั้น คำพูดนั้นนอกจากของคนบ้าเป็นต้นแล้ว ย่อมเป็นโทษ. Yathā ตัวอย่างเช่น 97. Samuddo pīyate so’ya, maha’majja jarāturo; Ime gajjanti jīmūtā, sakkasse’rāvaṇo piyo. มหาสมุทรนั้นถูกดื่มแล้ว วันนี้ข้าพเจ้าถูกความชราเบียดเบียน เมฆเหล่านี้กำลังคำราม ช้างเอราวัณเป็นที่รักของพระอินทร์. 98. Sukhumālā’virodhitta, dittabhāvappabhāvitaṃ; Bandhanaṃ bandhapharusa, dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ. การผูกประพันธ์ที่สละสลวยไม่ขัดกัน และปรากฏด้วยความรุ่งเรือง พึงกำจัดโทษคือความหยาบคายในการผูกประพันธ์นั้นเสีย. Yathā ตัวอย่างเช่น 99. Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā. เหล่าสาธุชนผู้เห็นความสมบูรณ์แห่งรูป ได้ฟังวาจาอันไพเราะ ย่อมประพฤติธรรมในกาลของพระสัมพุทธเจ้า โดยเป็นผู้หันหลังให้กับการเล่นสนุก. Apakkamassa yathā ตัวอย่าง (โทษชื่อว่า) อปักกมะ (การมีลำดับผิดไป) 100. Bhāvanā, dāna, sīlāni, sammā sampāditāni’ha; Nibbāna, bhoga, saggādi, sādhanāni na saṃsayo. การภาวนา การให้ทาน และศีลทั้งหลาย ที่ได้บำเพ็ญดีแล้วในโลกนี้ ย่อมเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์ คือพระนิพพาน โภคะ และสวรรค์เป็นต้น โดยไม่ต้องสงสัย 101. Uddiṭṭhavisayo koci, viseso tādiso yadi; Anu’ddiṭṭhesu neva’tthi, doso kamavilaṅghane. หากมีข้อพิเศษบางอย่างในเรื่องที่กล่าวถึงแล้วเช่นนั้น ในเรื่องที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ย่อมไม่มีโทษในการละเมิดลำดับเลย Yathā เช่น 102. Kusalā’kusalaṃ abyā, kata’miccesu pacchimaṃ; Abyākataṃ pākadaṃ na, pākadaṃ paṭhamadvayaṃ. ในบรรดากุศล อกุศล และอัพยากตะเหล่านี้ อย่างสุดท้ายคืออัพยากตะไม่ปรากฏชัด แต่สองอย่างแรกปรากฏชัด 103. Saguṇānā’vikaraṇe, kāraṇe sati tādise; Ocityahīnatā’patti, natthi bhūtatthasaṃsino. เมื่อมีเหตุเช่นนั้น ย่อมไม่มีความผิดฐานขาดความเหมาะสมในการไม่เปิดเผยคุณของตน สำหรับผู้กล่าวตามความเป็นจริง 104. Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ, loke vikhyāta mādarā; Tattho’padesapabhavā, sujanā kavipuṅgavā. พึงทราบว่าสิ่งที่เรียกว่าความเหมาะสมนั้น เป็นที่รู้กันดีในโลกโดยเอื้อเฟื้อ และความเหมาะสมนั้นมีคำสั่งสอนของสัตบุรุษและยอดกวีทั้งหลายเป็นบ่อเกิด 105. Viññātocityavibhavo, cityahīnaṃ parihare; Tato’cityassa sampose, Rasaposo siyā kate. ผู้รู้ความแผ่ไปแห่งความเหมาะสม พึงละเว้นสิ่งที่ขาดความเหมาะสม เพราะเมื่อบำรุงความเหมาะสมนั้นให้บริบูรณ์แล้ว การบำรุงรสแห่งบทประพันธ์ย่อมมีได้ Yathā เช่น 106. Yo mārasena māsanna, māsannavijayu’ssavo; Tiṇāyapi na maññittha, so vo detu jayaṃ jino. พระชินเจ้าใดผู้ถูกกองทัพมารรุกรานแล้ว มีความฉลองชัยชนะอยู่ใกล้ ไม่ทรงเห็นกองทัพมารนั้นว่ามีค่าแม้เท่าหญ้า ขอพระชินเจ้านั้นจงประทานชัยชนะแก่ท่านทั้งหลาย 107. Āraddhakattukammādi, kamā’tikkamalaṅghane; Bhaggarītivirodho’yaṃ, gatiṃ na kvā’pi vindati. ในการละเมิดลำดับที่เริ่มด้วยกัตตาและกัมมะเป็นต้นนี้ ชื่อว่าความขัดแย้งด้วยระเบียบที่เสียไป ย่อมไม่ถึงความดำเนินไปในที่ไหนๆ เลย Yathā เช่น 108. Sujana’ññāna mitthīnaṃ, vissāso no’papajjate; Visassa siṅgino roga, nadīrājakulassa ca. ความไว้วางใจในคนดี คนเขลา และสตรีทั้งหลาย ย่อมไม่ควรมี เช่นเดียวกับในยาพิษ สัตว์มีเขา โรค แม่น้ำ และราชตระกูล Yathā เช่น 109. Bhesajje vihite suddha, buddhādiratanattaye; Pasāda mācare niccaṃ, sajjane saguṇepi ca. พึงทำความเลื่อมใสเป็นนิตย์ในยาที่ปรุงไว้อย่างดี ในพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น และในสัตบุรุษผู้มีคุณความดี Sasaṃsayassa yathā ตัวอย่างประโยคที่มีความสงสัย เช่น 110. Munindacandimā’loka, rasa lola vilocano; Jano’vakkantapantho’va, raṃsidassanapīṇito. มหาชนผู้มีดวงตาปรารถนาในรสแห่งแสงสว่างของพระจอมมุนีผู้เปรียบดังดวงจันทร์ เป็นผู้ยินดีแล้วด้วยการเห็นรัศมี ราวกับผู้ก้าวลงสู่หนทาง 111. Saṃsayāye’va yaṃkiñci, yadi kīḷādihetunā; Payujjate na doso’va, sasaṃsayasamappito. หากใช้คำใดคำหนึ่งเพื่อความสงสัยนั่นเอง ด้วยเหตุมีการเล่นเป็นต้น ย่อมไม่มีโทษที่ชื่อว่าประกอบด้วยความสงสัย Yathā เช่น 112. Yāte dutiyaṃ nilayaṃ, garumhi sakagehato; Pāpuṇeyyāma niyataṃ, sukha’majjhayanā’dinā. เมื่ออาจารย์ไปสู่บ้านหลังที่สองจากบ้านของตน เราพึงได้รับความสุขด้วยการเล่าเรียนเป็นต้นอย่างแน่นอน 113. Subhagā bhaginī sā’yaṃ, etassi’ccevamādikaṃ; Na ‘gāmma’miti niddiṭṭhaṃ, kavīhi sakalehipi. คำว่า 'น้องสาวผู้นี้เป็นหญิงมีโชค' เป็นต้นนี้ กวีทั้งปวงไม่ได้ระบุว่าเป็นคำหยาบ 114. Duṭṭhā’laṅkāravigame, sobhanā’laṅkatikkamo; Alaṅkāraparicchede, āvibhāvaṃ gamissati. เมื่อโทษแห่งอลังการหมดไป ความวิเศษแห่งอลังการที่งดงาม จักปรากฏชัดในอลังการปริจเฉท 115. Dose parīharitu mesa varo’padeso, Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ; Viññāyi’maṃ garuvarāna’dhika’ppasādā, Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī. คำแนะนำอันประเสริฐเพื่อละเว้นโทษนี้ ข้าพเจ้าทำขึ้นแล้วด้วยการดำเนินตามคัมภีร์อื่นๆ ผู้ปรารถนาเกียรติยศพึงทราบคำแนะนำนี้ด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่งในครูผู้ประเสริฐ แล้วพึงละเว้นโทษอื่นๆ ต่อไป Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre ดังนี้ ในสุโพธาลังการะที่พระสังฆรักขิตมหาสามีรจนาไว้ Dosaparihārāvabodho nāma ชื่อว่า การรู้แจ้งการละเว้นโทษ Dutiyo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๒ 3. Guṇāvabodha-tatiyapariccheda 3. ปริจเฉทที่ ๓ ว่าด้วยการรู้แจ้งคุณ Anusandhi อนุสนธิ 116. Sambhavanti guṇā yasmā, dosāne’va’matikkame; Dassessaṃ te tato dāni, sadde sambhūsayanti ye. เพราะคุณทั้งหลายย่อมมีได้เพราะการก้าวล่วงโทษทั้งหลายนั่นเอง ฉะนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักแสดงคุณเหล่านั้นที่ประดับประดาถ้อยคำ Saddālaṅkāra uddesa การแสดงเครื่องประดับถ้อยคำ 117. Pasādo’jo, madhuratā, samatā, sukhumālatā; Sileso’daratā, kanti, atthabyatti, samādhayo. ปสาทะ, โอชะ, มาธุรตา, สมตา, สุขุมมาลตา, สิเลสะ, อุทารตา, กันติ, อัตถัพยัตติ และสมาธิ Saddālaṅkāra payojana ประโยชน์แห่งสัททาลังการะ 118. Guṇehe’tehi sampanno, bandho kavimanoharo; Sampādiyati kattūnaṃ, kitti maccantanimmalaṃ. บทประพันธ์อันเป็นที่รื่นรมย์แห่งกวีนี้ สมบูรณ์ด้วยคุณเหล่านี้ ย่อมยังเกียรติอันบริสุทธิ์ยิ่งให้สำเร็จแก่ผู้สร้างสรรค์. Saddālaṅkāra niddesa การแสดงสัททาลังการะ 119. Adūrāhitasambandha, subhagā yā padā’vali; Supasiddhā’bhidheyyā’yaṃ, pasādaṃ janaye yathā. บทประพันธ์ใดอันงดงาม มีการเชื่อมโยงบทไม่ห่างไกล มีเนื้อความอันเป็นที่รู้จักกันดี ย่อมยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นได้ฉันใด. 120. Alaṅkarontā vadanaṃ, munino’dhararaṃsiyo; Sobhante’ruṇaraṃsī’va, sampatantā’mbujo’dare. รัศมีจากพระโอษฐ์ของพระมุนี ประดับตกแต่งพระพักตร์ ย่อมงดงามดุจรัศมีอรุณที่ตกลงสู่ใจกลางดอกบัว. 121. Ojo samāsabāhulya, meso gajjassa jīvitaṃ; Pajjepya’nā’kulo so’yaṃ, Kanto kāmīyate yathā. โอชะคือความมากแห่งบทสมาสนี้ เป็นชีวิตของร้อยแก้ว แม้ในร้อยกรอง โอชะที่ไม่สับสนนั้น ก็เป็นที่รักที่ปรารถนาฉันใด. 122. Muninda manda sañjāta, hāsa candana limpitā; Pallavā dhavalā tasse, veko nā’dharapallavo. รอยยิ้มอันอ่อนโยนที่เกิดจากพระจอมมุนี ประดุจเจิมด้วยจันทน์นั้น เป็นใบไม้สีขาว (แต่) ริมฝีปากดุจใบอ่อนของพระองค์นั้นไม่ใช่ (สีขาว). 123. Padā’bhidheyyavisayaṃ, samāsa byāsa sambhavaṃ; Yaṃ pāriṇatyaṃ hotī’ha, sopi ojo’va taṃ yathā. ความสมบูรณ์ใดมีอยู่ในที่นี้ ในเรื่องของบทและเนื้อความที่เกิดจากการย่อและการขยาย สิ่งนั้นก็คือโอชะฉันใด. 124. Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā sadevake; Jalitvā aggikhandho’va, nibbuto so sasāvako. ทรงยังพระสัทธรรมให้รุ่งเรือง ทรงยังหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามพ้น ทรงรุ่งเรืองดุจกองไฟ พระองค์พร้อมด้วยพระสาวกก็ปรินิพพานแล้ว. 125. Matthakaṭṭhī matassā’pi, rajobhāvaṃ vajantu me; Yato puññena te sentu, jina pāda’mbujadvaye. ขอให้กระดูกศีรษะของข้าพเจ้าแม้ตายแล้ว จงถึงความเป็นธุลี และด้วยบุญนั้น ขอธุลีเหล่านั้นจงประดิษฐานอยู่ที่คู่แห่งพระบาทดุจดอกบัวของพระชินเจ้า. 126. Iccatra niccappaṇati, gedho sādhu padissati; Jāyate’yaṃ guṇo tikkha, paññānamabhiyogato. ในที่นี้ ความนอบน้อมเป็นนิตย์และความน่าหลงใหลย่อมปรากฏดี คุณนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีปัญญาอันคมกล้าด้วยความเพียรพยายาม. 127. Madhurattaṃ padāsatti, ra’nuppāsavasā dvidhā; Siyā samasuti pubbā, vaṇṇā’vutti paro yathā. ความไพเราะ (มาธุรยคุณ) คือการเชื่อมต่อกันของบท มีสองอย่างด้วยอำนาจแห่งการซ้ำพยัญชนะ อย่างแรกคือการมีเสียงเสมอกัน อย่างหลังคือการซ้ำกันของพยัญชนะฉันใด. 128. Yadā eso’bhisambodhiṃ, sampatto munipuṅgavo; Tadā pabhuti dhammassa, loke jāto mahu’ssavo. เมื่อใด พระจอมมุนีนั้นได้บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณ ตั้งแต่นั้นมา พระธรรมก็ได้เกิดเป็นมหรสพใหญ่ในโลก. 129. Munindamandahāsā te, kunda sandohavibbhamā; Disanta manudhāvanti, hasantā candakantiyo. รอยยิ้มอันอ่อนโยนของพระจอมมุนีเหล่านั้น งดงามดุจกลุ่มดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศ ส่องแสงดุจแสงจันทร์ที่กำลังยิ้ม. 130. Sabbakomalavaṇṇehi, nā’nuppāso pasaṃsiyo; Yathā’yaṃ mālatīmālā, lina lolā’limālinī. การซ้ำพยัญชนะด้วยพยัญชนะที่อ่อนโยนทั้งหมด มิใช่เป็นที่สรรเสริญหรือ ดุจพวงมาลัยดอกมะลิที่มีหมู่ภมรเมามัวติดพันอยู่. 131. Mudūhi vā kevalehi, kevalehi phuṭehi vā, Missehi vā tidhā hoti, vaṇṇehi samatā yathā. ความเสมอกัน (สมตาคุณ) ด้วยพยัญชนะ ย่อมมีสามอย่าง คือด้วยพยัญชนะอ่อนอย่างเดียว หรือด้วยพยัญชนะแข็งอย่างเดียว หรือด้วยพยัญชนะผสมกันฉันใด. Kevalamudusamatā ความเสมอกันด้วยพยัญชนะอ่อนอย่างเดียว 132. Kokilā’lāpasaṃvādī, munindā’lāpavibbhamo; Hadayaṅgamataṃ yāti, sataṃ deti ca nibbutiṃ. ความงดงามแห่งพระดำรัสของพระจอมมุนี มีเสียงสนทนาเหมือนเสียงนกการเวก ย่อมถึงซึ่งความเป็นที่จับใจ และย่อมให้ความสงบแก่สัตบุรุษ. Kevalaphuṭasamatā ความเสมอกันด้วยพยัญชนะแข็งอย่างเดียว 133. Sambhāvanīyasambhāvaṃ, bhagavantaṃ bhavantaguṃ; Bhavantasādhanā’kaṅkhī, ko na sambhāvaye vibhuṃ. ใครเล่าผู้ปรารถนาความสำเร็จแห่งที่สุดของภพ จะไม่เคารพพระผู้ทรงอานุภาพ คือพระผู้มีพระภาคผู้ทรงข้ามพ้นภพ ผู้มีภาวะอันควรเคารพ. Missakasamatā ความเสมอกันด้วยพยัญชนะผสมกัน 134. Laddhacandanasaṃsagga, sugandhi malayā’nilo; Manda māyāti bhīto’va, munindamukhamārutā. ลมจากภูเขามลายูอันหอมหวานที่ได้สัมผัสกับไม้จันทน์ ย่อมพัดมาอย่างอ่อนโยนราวกับกลัวลมจากพระโอษฐ์ของพระจอมมุนี. 135. Aniṭṭhura’kkhara’ppāyā, sabbakomala nissaṭā; Kicchamuccāraṇā’peta, byañjanā sukhumālatā. ความละเอียดอ่อน (สุขุมาลตา) คือมีอักษรที่ไม่หยาบคายมาก เปล่งออกมาด้วยความอ่อนโยนทั้งหมด ปราศจากความยากลำบากในการออกเสียง. 136. Passantā rūpavibhavaṃ, suṇantā madhuraṃ giraṃ; Caranti sādhū sambuddha, kāle keḷiparammukhā. สัตบุรุษทั้งหลายเมื่อเห็นความรุ่งเรืองแห่งรูป ได้ยินพระดำรัสอันไพเราะ ย่อมประพฤติในกาลแห่งพระสัมพุทธเจ้า โดยเป็นผู้ไม่ยินดีในการเล่นสนุก. 137. Alaṅkāravihīnā’pi, sataṃ sammukhate’disī; Ārohati visesena, ramaṇīyā ta’dujjalā. แม้ปราศจากเครื่องประดับ (แต่) ปรากฏเช่นนี้ต่อหน้าสัตบุรุษ ย่อมถึงซึ่งความพิเศษ งดงามและรุ่งเรืองยิ่ง. 138. Romañca piñcha racanā, sādhu vādāhitaddhanī; Laḷanti’me munimeghu, mmadā sādhu sikhāvalā. เหล่านกยูงคือสัตบุรุษผู้ร่าเริงเหล่านี้ ย่อมร่าเริงเพราะพระมุนีผู้เป็นดุจเมฆ ผู้มีเสียงสาธุการเป็นดุจเสียงคำราม และมีการชูขนหางขึ้นดุจอาการขนลุก. 139. Sukhumālatta matthe’va, padatthavisayampi ca; Yathā matādisaddesu, kittisesādikittanaṃ. ความละเอียดอ่อนแม้ในอรรถและในวิสัยแห่งบทและอรรถนั้นมีอยู่ ดุจการกล่าวถึงความมีเกียรติเหลืออยู่เป็นต้น ในคำว่า 'ตายแล้ว' เป็นต้น. 140. Siliṭṭha pada saṃsagga, ramaṇīya guṇā’layo; Sabandhagāravo so’yaṃ, sileso nāma taṃ yathā. การประกอบบทที่กลมกลืน เป็นที่รวมแห่งคุณอันน่ารื่นรมย์ บทประพันธ์นี้มีความหนักแน่นในความสัมพันธ์ สิ่งนั้นชื่อว่า สิเลสะ ฉันใด. 141. Bāli’nduvibbhama’cchedi, nakharā’vali kantibhi; Sā munindapada’mbhoja, kanti vo valitā’vataṃ. ด้วยรัศมีแห่งแถวพระนขาที่ครอบงำความงดงามแห่งพระจันทร์อ่อน รัศมีแห่งพระบาทดุจดอกบัวของพระจอมมุนีนั้น ขอจงเป็นเครื่องประดับแก่ท่านทั้งหลาย. 142. Ukkaṃsavanto yokoci, guṇo yadi patīyate; Udāro’yaṃ bhave tena, sanāthā bandhapaddhati. คุณใดก็ตามที่มีความสูงส่ง หากปรากฏขึ้น ด้วยคุณนั้น แบบแผนแห่งบทประพันธ์นี้ย่อมเป็นอุฬาร (สูงส่ง) และมีที่พึ่ง. 143. Pādambhoja rajo litta, gattā ye tava gotama; Aho! Te jantavo yanti, sabbathā nirajattanaṃ. ข้าแต่พระโคดม สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีกายอันเปื้อนธุลีพระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ โอ้! สัตว์เหล่านั้นย่อมถึงความไม่มีธุลีโดยประการทั้งปวง. 144. Evaṃ jinā’nubhāvassa, samukkaṃso’tra dissati; Paññavā vidhinā’nena, cintaye para mīdisaṃ. ด้วยประการฉะนี้ ความยิ่งใหญ่แห่งอานุภาพของพระชินเจ้าย่อมปรากฏในที่นี้ ผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาสิ่งอื่นที่คล้ายคลึงกันด้วยวิธีนี้. 145. Udāro sopi viññeyyo, yaṃ pasattha visesanaṃ; Yathā kīḷāsaro līlā, hāso hemaṅgadā’dayo. แม้สิ่งนั้นก็พึงรู้ว่าเป็นอุทาร ซึ่งเป็นคุณวิเศษที่สรรเสริญ เช่นเดียวกับกิริยาเล่น ลีลา การหัวเราะ และกำไลทองเป็นต้น. 146. Lokiya’tthā’na’tikkantā, kantā sabbajanānapi; Kanti nāmā’tivuttassa, vuttā sā parihārato. ไม่ล่วงเลยอรรถแห่งโลก เป็นที่รักของชนทั้งปวง ชื่อว่ากานติของคำที่กล่าวเกินไปนั้น กล่าวโดยการหลีกเลี่ยง (โทษ). Yathā muninda iccādi. เช่น มุนินทะ เป็นต้น. 147. Atthabyattā’bhidheyyassā, Neyyatā saddato’tthato; Sā’yaṃ tadubhayā neyya, parihāre padassitā; Yathā marīciccādi ca, manonurañjanoccādi. ความชัดเจนแห่งอรรถของสิ่งที่พึงกล่าว ความเป็นสิ่งที่พึงเข้าใจได้จากเสียงและอรรถ ความเป็นสิ่งที่พึงเข้าใจได้ทั้งสองอย่างนี้ แสดงไว้ในการหลีกเลี่ยง (โทษ) เช่น มะรีจิ เป็นต้น และ มะโนนุรัญชะนะ เป็นต้น. Puna atthena yathā อีกอย่าง โดยอรรถ เช่น 148. Sabhāvā’malatā dhīra, mudhā pādanakhesu te; Yato te’vanatā’nanta, moḷicchāyā jahanti no. ข้าแต่พระธีรเจ้า ความบริสุทธิ์โดยธรรมชาติย่อมปรากฏที่พระนขาแห่งพระบาทของพระองค์ เพราะว่าเงาแห่งมงกุฎอันหาประมาณมิได้ของผู้ที่น้อมลง ย่อมไม่ละทิ้ง (พระนขาเหล่านั้น). 149. ‘Bandhasāro’ti maññanti, yaṃ samaggāpi viññuno; Dassanā’vasaraṃ patto, samādhi nāma’yaṃ guṇo. คุณชื่อว่าสมาธินี้ ที่บัณฑิตทั้งหลายแม้ผู้พร้อมเพรียงกันย่อมสำคัญว่า ‘พันธสาระ’ (แก่นสารแห่งการผูกพัน) ย่อมถึงโอกาสแห่งการเห็น. 150. Aññadhammo tato’ññattha, lokasīmā’nurodhato; Sammā ādhīyate’cce’so, ‘samādhī’ti niruccati. คุณสมบัติอื่นจากสิ่งหนึ่งในที่อื่น โดยอนุโลมตามขอบเขตของโลก นี้ย่อมตั้งไว้โดยชอบ จึงเรียกว่า ‘สมาธิ’. Samādhi uddesa บทตั้งแห่งสมาธิ 151. Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo, sammā ādhīyate kvaci,; Nirūpe rūpayuttassa, nirase sarasassa, ca. คุณสมบัติของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต บางครั้งย่อมตั้งไว้โดยชอบ คุณสมบัติของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป และคุณสมบัติของสิ่งมีรสในสิ่งที่ไม่มีรส. 152. Adrave dravayuttassa, akattaripi kattutā,; Kaṭhinassā’sarīre,pi, rūpaṃ tesaṃ kamā siyā. คุณสมบัติของของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว ความเป็นผู้กระทำแม้ในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ และรูปของสิ่งที่แข็งแม้ในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย ของสิ่งเหล่านั้นพึงมีตามลำดับ. Samādhiniddesa บทแสดงสมาธิ Apāṇe pāṇīnaṃ dhammo คุณสมบัติของสิ่งมีชีวิตในสิ่งที่ไม่มีชีวิต 153. Uṇṇā puṇṇi’ndunā nātha! Divāpi saha saṅgamā; Viniddā sampamodanti, maññe kumudinī tava. ข้าแต่พระนาถะ! ข้าพเจ้าสำคัญว่าดอกบัวสายของพระองค์ ย่อมเบิกบานอย่างยิ่งโดยไม่หลับ แม้ในเวลากลางวัน เพราะการรวมกันกับพระอุณาโลมดุจพระจันทร์เต็มดวง. Nirupe rūpayuttassa คุณสมบัติของสิ่งมีรูปในสิ่งที่ไม่มีรูป 154. Dayārasesu mujjantā, janā’matarasesvi’va; Sukhitā hatadosā te, nātha! Pāda’mbujā’natā. ข้าแต่พระนาถะ! ชนทั้งหลายผู้กราบไหว้พระบาทดุจดอกบัวของพระองค์ ผู้จมอยู่ในรสแห่งความกรุณา ดุจดังชนทั้งหลายผู้จมอยู่ในรสแห่งอมตะ ชนเหล่านั้นมีความสุข มีโทษอันกำจัดแล้ว. Nirase sarasassa คุณสมบัติของสิ่งมีรสในสิ่งที่ไม่มีรส 155. Madhurepi guṇe dhīra, na’ppasīdanti ye tava; Kīdisī manasovutti, tesaṃ khāraguṇāna bho’. ข้าแต่พระธีรเจ้า! ชนเหล่าใดไม่เลื่อมใสในพระองค์ แม้ในคุณอันไพเราะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความเป็นไปแห่งใจของชนผู้มีคุณอันเค็มเหล่านั้นเป็นเช่นไร. Adrave dravayuttassa คุณสมบัติของของเหลวในสิ่งที่ไม่มีของเหลว 156. Sabbatthasiddha! Cūḷaka, puṭapeyyā mahāguṇā; Disā samantā dhāvanti, kundasobhā sa lakkhaṇā. ข้าแต่พระสัพพัตถสิทธะ! คุณอันยิ่งใหญ่ที่พึงดื่มด้วยกระทงคือยอดมงกุฎ มีลักษณะงามดุจดอกมะลิ ย่อมแผ่ไปทั่วทิศ. Akattaripi kattutā ความเป็นผู้กระทำแม้ในสิ่งที่มิใช่ผู้กระทำ 157. Mārā’ribalavissaṭṭhā, kuṇṭhā nānāvidhā’yudhā; Lajjamānā’ññavesena, jina! Pādā’natā tava. ข้าแต่พระชินเจ้า! อาวุธนานาชนิดที่หมู่มารศัตรูปล่อยมา ย่อมทื่อไป พวกเขาย่อมละอายและกราบไหว้พระบาทของพระองค์ด้วยเพศอื่น. Kaṭhinassā sarīre รูปของสิ่งที่แข็งในสิ่งที่ไม่มีร่างกาย 158. Munindabhāṇumā kālo, Dito bodho’dayā’cale; Saddhammaraṃsinā bhāti, bhinda mandatamaṃ paraṃ. พระอาทิตย์คือพระมุนินทร์อุทัยขึ้นแล้วบนภูเขาคือการตรัสรู้ ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีคือพระสัทธรรม ทำลายความมืดมิดอันยิ่งใหญ่. 159. Vamanu’ggiranādye’taṃ, guṇavutya’pariccutaṃ; Atisundara maññaṃ tu, kāmaṃ vindati gāmmataṃ. คำว่าคายออกและสำรอกออกเป็นต้นนี้ หากใช้โดยนัยแห่งคุณย่อมไม่เป็นโทษ ส่วนคำอื่นที่สวยงามยิ่งย่อมถึงความเป็นคำหยาบตามปรารถนา. 160. Kantīnaṃ vamanabyājā, munipādanakhā’valī; Candakantī pivantī’va, nippabhaṃ taṃ karontiyo. แถวแห่งพระนขาแห่งพระบาทของพระมุนี ด้วยอุบายแห่งการคายออกซึ่งความงาม ดุจดังดื่มกินแสงจันทร์ ย่อมทำให้แสงจันทร์นั้นไม่มีรัศมี. 161. Acittakattukaṃ rucya , miccevaṃ guṇakammataṃ; Sacittakattukaṃ pe’taṃ, guṇakammaṃ yadu’ttamaṃ. สิ่งที่น่ารื่นรมย์ซึ่งมีสิ่งที่ไม่มีจิตเป็นผู้กระทำ เป็นการกระทำแห่งคุณอย่างนี้ แม้สิ่งที่มีจิตเป็นผู้กระทำ ก็เป็นการกระทำแห่งคุณอันสูงสุด. 162. Uggiranto’va sasneha, rasaṃ jinavaro jane; Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ, kaṃ na sappīṇaye janaṃ. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐทรงเปล่งออกซึ่งรสแห่งความรักแก่ชนทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงพระธรรมอันไพเราะ จะไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า. 163. Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇḍu, Chandoalaṅkatisu niccakatā’bhiyogo; So’yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya, Moggayha vindati hi kitti’ mamandarūpaṃ. ผู้ใดฉลาดในไวยากรณ์ ฉลาดในพจนานุกรม มีความเพียรพยายามอยู่เสมอในฉันทลักษณ์และอลังการ แม้ผู้นั้นจะขาดความสามารถในการแต่งโคลงกลอน ก็ยังนับเข้าในหมู่กวี และย่อมได้รับเกียรติอันไม่ต่ำทราม Iti saṅgharakkhitamahāsāmiviracite subodhālaṅkāre จบสุโพธาลังการที่พระมหาเถระสังฆรักขิตะรจนาไว้ Guṇāvabodho nāma ชื่อว่า คุณาวโพธะ Tatiyo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๓ 4. Atthālaṅkārāvabodha-catutthapariccheda 4. ปริจเฉทที่ ๔ ว่าด้วยการรู้แจ้งอรรถาลังการ 164. Atthālaṅkārasahitā, saguṇā bandhapaddhati; Accantakantā kantā va vuccante te tato’dhunā. บัดนี้ จะกล่าวถึงระเบียบแห่งการประพันธ์ที่ประกอบด้วยอรรถาลังการและมีคุณ (คุณะ) ซึ่งงดงามยิ่งนักดุจหญิงคนรัก 165. Sabhāva, vaṅkavuttīnaṃ, bhedā dvidhā alaṃkriyā; Paṭhamā tattha vatthūnaṃ, nānāvatthā’vibhāvinī. อลังการมี ๒ ชนิด คือ สภาววุตติ และ วังกวุตติ อย่างแรกนั้นแสดงถึงสภาพต่างๆ ของวัตถุซึ่งมีลักษณะหลากหลาย Yathā เช่น 166. Līlā vikanti subhago, disā thira vilokano; Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ, viroci vāca māsabhiṃ. หน่อเนื้อพระโพธิสัตว์ผู้รุ่งเรืองด้วยลีลาอันงดงาม มีการทอดพระเนตรไปยังทิศทั้งหลายอย่างมั่นคง ได้ทรงเปล่งอาสภิวาจาอันรุ่งเรือง 167. Vutti vatthusabhāvassa, yā’ññathā sā’parā bhave; Tassā’nantavikappattā, hoti bījo’padassanaṃ. การกล่าวถึงสภาพของวัตถุที่เป็นไปในทางอื่นนั้นเป็นอีกอย่างหนึ่ง เพราะมีความแตกต่างกันอย่างไม่มีที่สิ้นสุด จึงแสดงเพียงเค้าโครง Vaṅkavutti atthālaṅkāra อรรถาลังการแบบวังกวุตติ Uddesa บทตั้ง 168. Tatthā’tisaya, upamā, rūpakā, vutti, dīpakaṃ,; Akkhepo, tthantaranyāso, byatireko, vibhāvanā. ในบรรดาอลังการเหล่านั้น มีอติสยะ อุปมา รูปกะ วุตติ ทีปกะ อักเขปะ อรรถันตรนยาสะ พยติเรกะ วิภาวนา 169. Hetu, kkamo, piyataraṃ, samāsa, parikappanā; Samāhitaṃ, pariyāya, vutti, byājopavaṇṇanaṃ. เหตุ กรมะ ปิยตระ สมาสะ ปริกัปปนา สมาหิตะ ปริยายะ วุตติ พยาโชปวัณณนา 170. Visesa, ruḷhāhaṅkārā, sileso, tulyayogitā; Nidassanaṃ, mahantattaṃ, vañcanā, ppakatatthuti,. วิเสสะ รุฬหาหังการา สิเลสะ ตุลยโยคิตา นิทัสสนะ มหันตัตตะ วัญจนา ปกตัตถุติ 171. Ekāvali, aññamaññaṃ, sahavutti, virodhitā; Parivutti, bbhamo, bhāvo, missa, māsī, rasī, iti. เอกาวลี อัญญมัญญะ สหวุตติ วิโรธิตา ปริวุตติ ภรมะ ภาวะ มิสสะ อาสี รสี ดังนี้ 172. Ete bhedā samuddiṭṭhā, bhāvo jīvita muccate; Vaṅkavuttīsu posesi, sileso tu siriṃ paraṃ. ความแตกต่างเหล่านี้ได้ถูกแสดงไว้แล้ว ภาวะถูกเรียกว่าชีวิต ในวังกวุตติ ภาวะบำรุงเลี้ยง ส่วนสิเลสะนั้นเป็นสิริอันสูงสุด Niddesa บทขยาย 173. Pakāsakā visesassa, siyā’tisayavutti yā; Lokā’tikkantavisayā, lokiyā,ti ca sā dvidhā. อติสยวัตติ คือการแสดงความพิเศษ มี ๒ อย่าง คือ ที่มีขอบเขตเกินโลก (โลกุตตระ) และที่เป็นโลกิยะ 174. Lokiyātisayasse’te, Bhedā ye jātiādayo; Paṭipādīyate tva’jja, lokātikkantagocarā. อติสยะที่เป็นโลกิยะเหล่านี้มีความแตกต่างกัน เช่น ชาติ เป็นต้น แต่ในวันนี้จะแสดงอติสยะที่มีขอบเขตเกินโลก 175. Pivanti dehakantī ye, nettañjalipuṭena te; Nā’laṃ hantuṃ jine’saṃ tvaṃ, taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ? ผู้ใดดื่มรัศมีกายด้วยกระพุ้งมือคือดวงตา ท่านผู้ชนะกิเลสไม่สามารถฆ่าตัณหาของผู้นั้นได้หรือ แม้ท่านจะเป็นผู้กำจัดตัณหาแล้วก็ตาม 176. Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo’pamā; Sadda, tthagammā, vākyattha, visayā,ti ca sā bhidhā. ความมีธรรมเสมอกันของอุปมาและอุปเมยยะ ชื่อว่าอุปมา อุปมานั้นมี ๓ อย่าง คือ สัททคัมม์ อัตถคัมม์ และวากยัตถวิสัย 177. Samāsa, paccaye, vā’dī, saddā tesaṃ vasā tidhā; Saddagammā samāsena, munindo candimā’nano. อุปมาที่รู้ได้ด้วยศัพท์มี ๓ อย่างตามอำนาจของศัพท์ที่ลงสมาส ปัจจัย และศัพท์มี อิวะ เป็นต้น อุปมาที่รู้ได้ด้วยศัพท์โดยสมาส เช่น พระมุนินทร์มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์ 178. Āyādī paccayā tehi, vadanaṃ paṅkajāyate; Munindanayana dvandaṃ, nīluppaladalīyati. ด้วยปัจจัยมี อายะ เป็นต้น เช่น พระพักตร์ประพฤติดุจดอกบัว พระเนตรทั้งสองของพระมุนินทร์ประพฤติดุจกลีบดอกอุบลเขียว 179. Ivādī iva, vā, tulya, samāna, nibha, sannibhā; Yathā, saṅkāsa, tulita, ppakāsa, patirūpakā. ศัพท์มี อิวะ เป็นต้น ได้แก่ อิวะ, วา, ตุลยะ, สมานะ, นิภะ, สันนิภา, ยถา, สังกาสะ, ตุลิตะ, ปปะกาสะ, ปฏิรูปกะ 180. Sarī, sarikkha, saṃvādī, virodhi, sadisā, viya; Paṭipakkha, paccanīkā, sapakkho, pamito, pamā. สรี, สริกขะ, สังวาที, วิโรธี, สทิสา, วิยะ, ปฏิปักขะ, ปัจจนีกะ, สปักขะ, ปมิตะ, ปมา 181. Paṭibimba, paṭicchanna, sarūpa, sama, samitā; Savaṇṇā, bhā, paṭinidhi, sadhammā, di salakkhaṇā. ปฏิพิมพะ, ปฏิฉันนะ, สรูปะ, สมะ, สมิตา, สวรรณา, ภา, ปฏินิธิ, สธัมมา, และศัพท์มี สลักขณะ เป็นต้น 182. Jayatya, kkosati, hasati, patigajjati, dūbhati; Usūyatya, vajānāti, nindati, ssati, rundhati. ย่อมชนะ, ย่อมด่า, ย่อมหัวเราะเยาะ, ย่อมคำรามตอบ, ย่อมประทุษร้าย, ย่อมริษยา, ย่อมดูหมิ่น, ย่อมติเตียน, ย่อมระลึกถึง, ย่อมขัดขวาง 183. Tassa coreti sobhaggaṃ, tassa kantiṃ vilumpati; Tena saddhiṃ vivadati, tulyaṃ tenā’dhirohati. ย่อมขโมยความงามของเขา, ย่อมปล้นรัศมีของเขา, ย่อมโต้เถียงกับเขา, ย่อมขึ้นสู่ความเท่าเทียมกับเขา 184. Kacchaṃ vigāhate, tassa, ta manvetya, nubandhati; Taṃsīlaṃ, taṃnisedheti, tassa cā’nukaroti, me. ย่อมหยั่งลงสู่ชายป่าของเขา, ย่อมไปตามเขา, ย่อมติดตามเขา, มีปกติเช่นนั้น, ย่อมคัดค้านเขา, และย่อมเลียนแบบเขา 185. Upamāno’pameyyānaṃ, sadhammattaṃ vibhāvibhi; Imehi upamābhedā, keci niyyanti sampati. ผู้รู้แจ้งย่อมแสดงความมีธรรมเสมอกันของอุปมาและอุปไมย ประเภทแห่งอุปมาบางอย่างเหล่านี้ย่อมปรากฏในบัดนี้ 186. Vikāsipadumaṃ’vā’ti, sundaraṃ sugatā’nanaṃ; Iti dhammopamā nāma, tulyadhammanidassanā. พระพักตร์ของพระสุคตงดงามดุจดอกบัวที่บานแล้ว นี้ชื่อว่าธัมโมปมา คือการแสดงธรรมที่เสมอกัน 187. Dhammahīnā ‘‘mukha’mbhoja, sadisaṃ munino’’iti; Viparīto’pamā ‘‘tulya, mānanena’mbujaṃ tava’’. อุปมาที่ด้อยกว่าในธรรมคือ 'พระพักตร์ของพระมุนีเหมือนดอกบัว' ส่วนวิปรีโตปมาคือ 'ดอกบัวของท่านเสมอด้วยการบูชาของท่าน' 188. Tavā’nana’miva’mbhojaṃ, ambhoja’miva te mukhaṃ; Aññamaññopamā sā’yaṃ, aññamaññopamānato. ดอกบัวเหมือนพระพักตร์ของท่าน พระพักตร์ของท่านเหมือนดอกบัว นี้ชื่อว่าอัญญมัญโญปมา เพราะอุปมาซึ่งกันและกัน 189. ‘‘Yadi kiñci bhave’mbhojaṃ, locana’bbhamuvibbhamaṃ; Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ, tave’’ti abbhutopamā. อัพภูโตปมาคือ 'ถ้าหากมีดอกบัวใดๆ ที่มีความงามแห่งดวงตาและคิ้ว ที่จะทรงไว้ซึ่งความงามแห่งพระพักตร์ของท่านได้' 190. ‘‘Sugandhi sobhā sambandhī, sisiraṃ’su virodhi ca; Mukhaṃ tava’mbujaṃve’ti’’, sā silesopamā matā. นั้นชื่อว่าสิเลโสปมา คือ 'พระพักตร์ของท่านเป็นดอกบัวที่มีกลิ่นหอม มีความงาม และเป็นปฏิปักษ์ต่อพระจันทร์' 191. Sarūpasaddavāccattā, sā santānopamā yathā; Bālā’vu’yyānamālā’yaṃ, sā’lakā’nanasobhinī. นั้นชื่อว่าสันตานูปมา เพราะมีการกล่าวถึงคำที่มีรูปเหมือนกัน เช่น 'เด็กสาวนี้เป็นดุจพวงมาลัยในอุทยาน งดงามด้วยใบหน้าที่มีปอยผม' 192. Khayī cando, bahurajaṃ, padumaṃ, tehi te mukhaṃ; Samānampi samukkaṃsi, tya’yaṃ nindopamā matā. พระจันทร์ที่เสื่อมไป ดอกบัวที่มีละอองมาก พระพักตร์ของท่านแม้จะเหมือนสิ่งเหล่านั้น ก็ยังเหนือกว่า นี้ชื่อว่านินโทปมา 193. Asamattho mukheni’ndu, jina! Te paṭigajjituṃ; Jaḷo kalaṅkī’ti ayaṃ, paṭisedhopamā siyā. ข้าแต่พระชินเจ้า! พระจันทร์ไม่สามารถที่จะแข่งขันกับพระพักตร์ของพระองค์ได้ เพราะเป็นของโง่เขลาและมีมลทิน นี้พึงเป็นปฏิเสโธปมา 194. ‘‘Kacchaṃ candāravindānaṃ, atikkamma mukhaṃ tava; Attanā’va samaṃ jāta’’, mitya’sādhāraṇopamā. อสาธารณูปมาคือ 'พระพักตร์ของท่านก้าวล่วงพงแห่งพระจันทร์และดอกบัวไปแล้ว ย่อมเสมอด้วยตนเองเท่านั้น' 195. ‘‘Sabba’mbhoja’ppabhāsāro, rāsibhūto’va katthaci; Tavā’nanaṃ vibhātī’’ti, hotā’bhūtopamā ayaṃ. อภูโตปมานี้คือ 'รัศมีแห่งดอกบัวทั้งปวง เหมือนรวมกันเป็นกองอยู่ที่ใดที่หนึ่ง พระพักตร์ของท่านย่อมรุ่งเรือง' 196. Patīyate’tthagammā tu, saddasāmatthiyā kvaci; Samāsa, ppaccaye, vādi, saddayogaṃ vinā api. แต่ความหมายย่อมปรากฏด้วยความสามารถของคำในบางแห่ง แม้ไม่มีการประกอบด้วยสมาส ปัจจัย หรือคำว่า 'อิว' เป็นต้น 197. Bhiṅgāne’māni cakkhūni, nā’mbujaṃ mukha’mevi’daṃ; Subyattasadisattena, sā sarūpopamā matā. ดวงตาเหล่านี้คือภมร พระพักตร์นี้คือดอกบัว เพราะความเหมือนกันที่ปรากฏชัดเจน นั้นชื่อว่าสรุโปปมา 198. ‘‘Maye’va mukhasobhā’sse, tyala’mindu! Vikatthanā; Yato’mbujepi sā’tthīti’’, parikappopamā ayaṃ. ปริกัปโปปมานี้คือ 'ความงามแห่งพระพักตร์มีอยู่ในเราเท่านั้น พระจันทร์เอ๋ย! อย่าโอ้อวดเลย เพราะความงามนั้นมีอยู่ในดอกบัวด้วย' 199. ‘‘Kiṃ vā’mbuja’ntobhantāli, kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ; Mama dolāyate citta’’, micca’yaṃ saṃsayopamā. สังสะโยปมานี้คือ 'ดอกบัวที่มีภมรบินวนอยู่ภายในหรือ พระพักตร์ที่มีดวงตาไหวไปมาหรือ จิตของฉันย่อมหวั่นไหว' 200. Kiñci vatthuṃ padassetvā, sadhammassā’bhidhānato; Sāmyappatītisabbhāvā, pativatthupamā yathā. ปฏิวัตถูปมาคือ การแสดงวัตถุบางอย่างแล้วกล่าวถึงธรรมที่เสมอกัน เพราะมีความเข้าใจในความใกล้เคียงกัน 201. Janesu jāyamānesu, ne’kopi jinasādiso; Dutiyo nanu natthe’va, pārijātassa pādapo. ในหมู่ชนที่เกิดมา ไม่มีใครเหมือนพระชินเจ้าเลย ดุจต้นปาริชาตที่ไม่มีต้นที่สอง 202. Vākyatthene’va vākyattho, yadi kocū’pamīyate; Ivayuttā, viyuttattā, sā vākyatthopamā dvidhā. ถ้าหากมีการอุปมาความหมายของประโยคด้วยความหมายของประโยคเท่านั้น นั้นชื่อว่าวากยัตถูปมามีสองอย่าง คือเพราะประกอบด้วยคำว่า 'อิว' และปราศจากคำว่า 'อิว' Ivayuttā ประกอบด้วยคำว่า 'อิว' 203. Jino saṃklesatattānaṃ, āvibhūto janāna’yaṃ; Ghammasantāpatattānaṃ, ghammakāle’mbudo viya. พระชินเจ้าผู้ปรากฏแก่หมู่ชนผู้ถูกกิเลสแผดเผานี้ ดุจเมฆในฤดูร้อนปรากฏแก่หมู่ชนผู้ถูกความร้อนแห่งแดดแผดเผา Ivaviyuttā ปราศจากคำว่า 'อิว' 204. Munindānana mābhāti, vilāsekamanoharaṃ; Uddhaṃ samuggatassā’pi, kiṃ te canda vijambhanā. พระพักตร์ของพระมุนีผู้เป็นจอมปราชญ์ย่อมรุ่งเรือง งดงามน่ารัก พระจันทร์เอ๋ย! แม้ท่านจะขึ้นสูงแล้ว การโอ้อวดของท่านมีประโยชน์อะไร 205. Samubbejeti dhīmantaṃ, bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ; Upamādūsanāyā’la, metaṃ katthaci taṃ yathā. สิ่งใดมีการผิดเพี้ยนทางลิงค์เป็นต้น สิ่งนั้นย่อมทำให้ผู้มีปัญญาสะดุ้ง และเพียงพอแล้วเพื่อเป็นความบกพร่องแห่งอุปมาในบางแห่ง เช่นนั้น 206. Haṃsī’vā’yaṃ sasī bhinna, liṅgā, kāsaṃ sarāni’va; Vijāti vacanā, hīnā, sā’va bhatto bhaṭo’dhipe. พระจันทร์นี้เหมือนหงส์เพศหญิง (ผิดเพี้ยนทางลิงค์) สระทั้งหลายดุจหญ้าคา (ผิดเพี้ยนทางวจนะ) เจ้านายเหมือนคนรับใช้ (ด้อยกว่า) 207. ‘‘Khajjoto bhāṇumālī’va, vibhāti’’tyadhikopamā; Aphuṭṭhatthā ‘‘balambodhi, sāgaro viya saṃkhubhi.’’ อธิโกปมาคือ 'หิ่งห้อยย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์' อปุฏฐัตถาคือ 'กองทัพย่อมปั่นป่วนดุจมหาสมุทร' 208. ‘‘Cande kalaṅko bhiṅgo’ve’, tyu’pamāpekkhinī ayaṃ; Khaṇḍitā keravā’kāro, sakalaṅko nisākaro. อุปมาเปกขินีนี้คือ 'มลทินในพระจันทร์เหมือนภมร' ส่วนอุปมาที่ถูกทำลายคือ 'พระจันทร์ที่มีมลทินมีรูปเหมือนดอกบัว' 209. Iccevamādirūpesu, bhavanti vigatā’darā; Karonti cā’daraṃ dhīrā, payoge kvaci de’va tu. ในรูปมีอย่างนี้เป็นต้น ย่อมไม่ใส่ใจ แต่ผู้มีปัญญาสะดุ้งย่อมใส่ใจในการใช้ในบางแห่งเท่านั้น 210. Itthīyaṃ’vā’jano yāti, vadatye’sā pumā viya; Piyo pāṇā ivā’yaṃ me, vijjā dhana’miva’ccitā. ชนย่อมไปในหญิงเหมือน (ชาย) นางนี้ย่อมพูดเหมือนชาย ผู้นี้เป็นที่รักเหมือนชีวิตของฉัน วิชาเป็นที่นับถือเหมือนทรัพย์ 211. Bhavaṃ viya mahīpāla, devarājā virocate; Ala’maṃsumato kacchaṃ, tejasā rohituṃ ayaṃ. ข้าแต่พระราชา! ท้าวเทวราชย่อมรุ่งเรืองดุจพระองค์ นี้เพียงพอแล้วที่จะขึ้นไปสู่พงแห่งพระอาทิตย์ด้วยเดช 212. Upamāno’pameyyānaṃ, abhedassa nirūpanā; Upamā’va tirobhūta, bhedā rūpaka muccate. การแสดงความไม่ต่างกันของอุปมาและอุปไมย อุปมาที่ความแตกต่างถูกซ่อนไว้ นั้นชื่อว่ารูปกะ 213. Asesa vatthu visayaṃ, ekadesa vivutti , ca; Taṃ dvidhā puna paccekaṃ, samāsādivasā tidhā. อเสสวัตถุวิสยรูปกะ และเอกเทสวิวุตติรูปกะ แต่ละอย่างนั้นมี ๒ อย่าง และแต่ละอย่างนั้นแบ่งออกเป็น ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งสมาสเป็นต้นอีก Asesavatthuvisayasamāsa อเสสวัตถุวิสยสมาสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยเป็นสมาส) 214. Aṅgulidala saṃsobhiṃ, nakhadīdhiti kesaraṃ; Sirasā na pilandhanti, ke muninda pada’mbujaṃ. ใครเล่าจะไม่ทูนไว้เหนือเศียรเกล้าซึ่งพระบาทประดุจดอกบัวของพระจอมมุนี อันรุ่งเรืองด้วยกลีบคือพระองคุลี และมีเกสรคือรัศมีพระนขา Asesavatthuvisayaasamāsa อเสสวัตถุวิสยอสมสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยไม่เป็นสมาส) 215. Ratanāni guṇā bhūrī, karuṇā sītalaṃ jalaṃ; Gambhīratta magādhattaṃ, paccakkho’yaṃ jino’mbudhi. พระชินเจ้าพระองค์นี้เป็นมหาสมุทรที่ปรากฏชัด มีพระคุณอันไพบูลย์เป็นรัตนะ มีพระกรุณาเป็นน้ำอันเย็น และมีความลึกซึ้งคือความหยั่งไม่ถึง Asesavatthuvisayamissaka อเสสวัตถุวิสยมิสสกรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุทั้งหมดโดยเป็นมิสสกะ) 216. Candikā mandahāsā te, muninda! Vadani’nduno; Pabodhayatya’yaṃ sādhu, mano kumuda kānanaṃ. ข้าแต่พระจอมมุนี! แสงจันทร์คือพระสรวลน้อยๆ แห่งพระพักตร์ประดุจพระจันทร์ของพระองค์นี้ ย่อมยังป่าดอกบัวคือดวงใจของสัตบุรุษให้เบ่งบาน 217. Asesavatthuvisaye, pabhedo rūpake ayaṃ; Ekadesavivuttimhi, bhedo dāni pavuccati. ในอเสสวัตถุวิสยรูปกะนี้ ความต่างกันได้กล่าวมาแล้ว บัดนี้จะกล่าวถึงความต่างกันในเอกเทสวิวุตติรูปกะ Ekadesavivuttisamāsa เอกเทสวิวุตติสมาสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยเป็นสมาส) 218. Vilāsa hāsa kusumaṃ, rucirā’dhara pallavaṃ; Sukhaṃ ke vā na vindanti, passantā munino mukhaṃ. ใครเล่าจะไม่ได้รับความสุข เมื่อได้เห็นพระพักตร์ของพระมุนี ซึ่งมีดอกไม้คือพระสรวลอันงดงาม และมีใบอ่อนคือพระโอษฐ์อันรุ่งเรือง Ekadesavivuttiasamāsa เอกเทสวิวุตติอสมสรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยไม่เป็นสมาส) 219. Pādadvandaṃ munindassa, dadātu vijayaṃ tava; Nakharaṃsī paraṃ kantā, yassa pāpajayaddhajā. ขอพระบาทคู่ของพระจอมมุนี จงประทานชัยชนะแก่ท่านเถิด ซึ่งมีรัศมีพระนขาอันงดงามยิ่ง เป็นธงชัยแห่งการพิชิตบาป Ekadesavivuttimissaka เอกเทสวิวุตติมิสสกรูปกะ (รูปกะที่กล่าวถึงวัตถุบางส่วนโดยเป็นมิสสกะ) 220. Sunimmalakapolassa, muninda vadani’nduno; Sādhu’ppabuddha hadayaṃ, jātaṃ kerava kānanaṃ. ป่าดอกบัวขาวคือดวงใจของสัตบุรุษได้เบ่งบานแล้ว เพราะพระพักตร์ประดุจพระจันทร์ของพระจอมมุนี ผู้มีพระปรางค์อันบริสุทธิ์ผุดผ่อง 221. Rūpakāni bahūnye’va , yuttā, yuttādibhedato; Visuṃ na tāni vuttāni, etthe’va’ntogadhāni’ti. รูปกะทั้งหลายมีมากทีเดียว โดยความต่างแห่งประเภทมีรูปกะที่เหมาะสมและไม่เหมาะสมเป็นต้น รูปกะเหล่านั้นไม่ได้กล่าวไว้ต่างหาก เพราะรวมอยู่ในรูปกะเหล่านี้นั่นเอง 222. ‘‘Candimā’kāsapaduma’’, miccetaṃ khaṇḍarūpakaṃ; Duṭṭha, ‘‘mamboruhavanaṃ, nettāni’ccā’’di sundaraṃ. คำว่า 'พระจันทร์คือดอกบัวในอากาศ' นี้ เป็นขัณฑรูปกะที่เสีย ส่วนคำว่า 'ป่าดอกบัวคือนัยน์ตา' เป็นต้น เป็นรูปกะที่งดงาม 223. Pariyanto vikappānaṃ, rūpakasso’pamāya ca; Natthi yaṃ tena viññeyyaṃ, avutta manumānato. การจำแนกแจกแจงของรูปกะและอุปมานั้นไม่มีที่สิ้นสุด เพราะฉะนั้นสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงทราบด้วยการอนุมาน 224. Punappuna muccāraṇaṃ , yamatthassa, padassa ca; Ubhayesañca viññeyyā, sā’ya’māvutti nāmato. การกล่าวซ้ำๆ ซึ่งอรรถ หรือบท หรือทั้งสองอย่างนั้น พึงทราบว่าชื่อว่าอาวุตติ Atthāvutti อัตถาวุตติ 225. Mano harati sabbesaṃ, ādadāti disā dasa; Gaṇhāti nimmalattañca, yasorāsi jinassa’yaṃ. กองแห่งยศของพระชินเจ้าพระองค์นี้ ย่อมจูงใจของสัตว์ทั้งปวง ย่อมแผ่ไปสู่ทิศทั้งสิบ และย่อมถือเอาความบริสุทธิ์ Padāvutti ปทาวุตติ 226. Vibhāsenti disā sabbā, munino dehakantiyo; Vibhā senti ca sabbāpi, candādīnaṃ hatā viya. รัศมีพระกายของพระมุนีย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ และรัศมี (ของดวงจันทร์เป็นต้น) ทั้งหมด ย่อมสงบนิ่งประหนึ่งว่าถูกกำจัดแล้ว Ubhayāvutti อุภยาวุตติ 227. Jitvā viharati klesa, ripuṃ loke jino ayaṃ; Viharatya’rivaggo’yaṃ, rāsibhūto’va dujjane. พระชินเจ้าพระองค์นี้ทรงชนะข้าศึกคือกิเลสแล้วประทับอยู่ในโลก ส่วนหมู่ข้าศึกนี้ประทับอยู่ในคนชั่วประดุจเป็นกอง 228. Ekattha vattamānampi, sabbavākyo’pakārakaṃ; Dīpakaṃ nāma taṃ cādi, majjha, ntavisayaṃ tidhā. บทที่ตั้งอยู่ในที่เดียว แต่เป็นประโยชน์แก่ประโยคทั้งหมดนั้น ชื่อว่าทีปกะ และทีปกะนั้นมี ๓ อย่าง คือมีอาทิ มัชฌะ และอันตะเป็นอารมณ์ Ādi dīpaka อาทิทีปกะ 229. Akāsi buddho veneyya, bandhūna mamito’dayaṃ; Sabbapāpehi ca samaṃ, nekatitthiyamaddanaṃ. พระพุทธเจ้าทรงทำความเจริญอันประมาณมิได้แก่หมู่เวไนยสัตว์ และทรงย่ำยีเหล่าเดียรถีย์เป็นอันมากพร้อมกับบาปทั้งปวง Majjhe dīpaka มัชเฌทีปกะ 230. Dassanaṃ munino sādhu, janānaṃ jāyate’mataṃ; Tada’ññesaṃ tu jantūnaṃ, visaṃ nicco’patāpanaṃ. การเห็นพระมุนี ย่อมเป็นอมตะแก่สัตบุรุษ ส่วนแก่สัตว์เหล่าอื่นนั้น ย่อมเป็นยาพิษที่เผาผลาญอยู่เป็นนิตย์ Antadīpaka อันตทีปกะ 231. Accanta kanta lāvaṇya, candā’tapa manoharo; Jinā’nani’ndu indu ca, kassa nā’nandako bhave. ความงามอันน่ารักยิ่ง แสงจันทร์อันน่ารื่นรมย์ พระพักตร์ดุจพระจันทร์ของพระชินเจ้าและพระจันทร์ จะไม่เป็นที่รื่นรมย์แก่ใครเล่า Mālādīpaka มาลาทีปกะ 232. Hotā’vippaṭisārāya, sīlaṃ, pāmojjahetu so; Taṃ pītihetu, sā cā’yaṃ, passaddhyā’di pasiddhiyā. ศีลย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน ความไม่เดือดร้อนนั้นเป็นเหตุแห่งปราโมทย์ ปราโมทย์นั้นเป็นเหตุแห่งปีติ ปีตินั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งปัสสัทธิเป็นต้น 233. Iccā’didīpakattepi, pubbaṃ pubba mapekkhinī; Vākyamālā pavattāti, taṃ mālādīpakaṃ mataṃ. แม้ในการเป็นทีปกะมีประการดังกล่าวนี้ ประโยคย่อมดำเนินไปเป็นสายโดยอาศัยบทหน้าๆ นักปราชญ์จึงถือว่านั่นคือมาลาทีปกะ 234. Anene’va’ppakārena, sesāna mapi dīpake; Vikappānaṃ vidhātabbā, nugati suddhabuddhibhi. ด้วยประการเพียงเท่านี้เอง ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์พึงกำหนดความแตกต่างในทีปกะที่เหลือ 235. Visesa vacani’cchāyaṃ, nisedhavacanaṃ tu yaṃ; Akkhepo nāma soyañca, tidhā kālappabhedato. เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวคำพิเศษ คำปฏิเสธใด คำปฏิเสธนั้นชื่อว่าอักเขปะ และมีสามอย่างโดยแบ่งตามกาล 236. Ekākī’ nekasenaṃ taṃ, māraṃ sa vijayī jino; Kathaṃ ta mathavā tassa, pāramībala mīdisaṃ. พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงชนะมารผู้มีกองทัพมากได้โดยลำพังพระองค์เดียว นั่นเป็นไปได้อย่างไร หรือว่ากำลังบารมีของพระองค์เป็นเช่นนี้ Atītakkhepo. อดีตักเขปะ 237. Kiṃ citte’jāsamugghātaṃ, apatto’smīti khijjase; Paṇāmo nanu so ye’va, sakimpi sugate gato. ไฉนท่านจึงเศร้าหมองว่า "เรายังไม่บรรลุความเพิกถอนความหวั่นไหวในจิต" เล่า การนอบน้อมที่ท่านทำไปในพระสุคตแม้เพียงครั้งเดียว นั่นแหละ (เป็นเหตุแห่งความเพิกถอนนั้น) มิใช่หรือ? Vattamānakkhepo. ปัจจุบันักเขปะ 238. Saccaṃ na te gamissanti, sivaṃ sujanagocaraṃ; Micchādiṭṭhi parikkanta , mānasā ye sudujjanā. จริงอยู่ คนชั่วร้ายผู้มีใจถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำเหล่านั้น จะไม่ไปสู่ความสุขที่คนดีพึงเข้าถึงได้ Anāgatakkhepo. อนาคตักเขปะ 239. Ñeyyo atthantaranyāso, yo, ññavākyatthasādhano; Sabbabyāpī visesaṭṭho, hivisiṭṭha’ssa bhedato. พึงทราบอรรถันตรนยาสะ ซึ่งเป็นเครื่องสำเร็จความหมายของประโยคอื่น มี ๒ อย่าง คือ สัพพัพยาปี และ วิเสสัตถะ โดยแบ่งตามความต่างที่มีคำว่า "หิ" และไม่มีคำว่า "หิ" Hi rahita sabbabyāpī สัพพัพยาปีที่ไม่มีคำว่า "หิ" 240. Tepi lokahitā sattā, sūriyo candimā api; Atthaṃ passa gamissanti, niyamo kena laṅghyate. แม้สัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญประโยชน์แก่โลก พระอาทิตย์และพระจันทร์ก็ดี จงดูเถิด ย่อมถึงซึ่งความสิ้นไป ใครเล่าจะล่วงเลยกฎเกณฑ์นี้ได้ Hi sahita sabbabyāpī สัพพัพยาปีที่มีคำว่า "หิ" 241. Satthā devamanussānaṃ, vasī sopi munissaro; Gato’va nibbutiṃ sabbe, saṅkhārā na hi sassatā. แม้พระศาสดาผู้เป็นจอมมุนี ผู้ทรงเป็นใหญ่แห่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ก็เสด็จปรินิพพานแล้ว เพราะสังขารทั้งปวงไม่เที่ยงแท้ Hi rahita visesaṭṭha วิเสสัตถะที่ไม่มีคำว่า "หิ" 242. Jino saṃsārakantārā, janaṃ pāpeti nibbutiṃ; Nanu yuttā gati sā’yaṃ, vesārajja samaṅginaṃ. พระชินเจ้าทรงยังชนให้ถึงพระนิพพานจากป่าชัฏคือสังสารวัฏ การไปเช่นนั้นย่อมสมควรมิใช่หรือแก่ผู้ประกอบด้วยความแกล้วกล้า Hi sahita visesaṭṭha วิเสสัตถะที่มีคำว่า "หิ" 243. Surattaṃ te’dharaphuṭaṃ, jina! Rañjeti mānasaṃ; Sayaṃ rāgaparītā hi, pare rañjenti saṅgate. ข้าแต่พระชินเจ้า ริมฝีปากของพระองค์ที่แดงระเรื่อ ย่อมยังใจให้ยินดี เพราะผู้ที่ถูกราคะครอบงำเอง ย่อมยังผู้อื่นให้ยินดีได้เมื่อมาประสบ 244. Vācce gamme tha vatthūnaṃ, sadisatte pabhedanaṃ; Byatireko’ya’mapye’ko, bhayabhedā catubbidho. การจำแนกความแตกต่างในความเหมือนกันของวัตถุที่พึงกล่าวและพึงรู้นี้ ก็เป็นพยติเรกะอย่างหนึ่ง มี ๔ อย่าง โดยแบ่งตามประเภทแห่งอรรถทั้งสองนั้น Vāccaekabyatireka วาจจะเอกพยติเรกะ 245. Gambhīratta mahattādi, guṇā jaladhinā jina!; Tulyo tva masi bhedo tu, sarīrene’disena te. ข้าแต่พระชินเจ้า พระองค์เสมอด้วยมหาสมุทรด้วยคุณมีสภาพลึกซึ้งและยิ่งใหญ่เป็นต้น แต่ความแตกต่างคือพระวรกายของพระองค์เป็นเช่นนี้ Vācca ubhayabyatireka วาจจะอุภยพยติเรกะ 246. Mahāsattā’tigambhīrā, sāgaro sugatopi ca; Sāgaro’ñjanasaṅkāso, jino cāmīkarajjuti. มหาสมุทรและพระสุคตต่างก็ลึกซึ้งยิ่งนัก มหาสมุทรมีสีเหมือนยาหยอดตา ส่วนพระชินเจ้ามีรัศมีดุจทองคำ Gamma ekabyatireka คัมมะเอกพยติเรกะ 247. Na santāpāpahaṃ nevi, cchitadaṃ migalocanaṃ; Muninda! Nayanadvandaṃ, tava tagguṇa bhūsitaṃ. ข้าแต่จอมมุนี ดวงตาคู่ของพระองค์ประดับด้วยคุณสมบัติเหล่านั้น ไม่ใช่ดวงตาที่บรรเทาความเร่าร้อน หรือให้ความปรารถนาเหมือนนัยน์ตาของเนื้อ Gammaubhayabyatireka คัมมะอุภยพยติเรกะ 248. Munindānana mambhoja, mesaṃ nānatta mīdisaṃ; Suvuttā’matasandāyī, vadanaṃ ne’disa’mbujaṃ. พระพักตร์ของจอมมุนีและดอกบัวมีความแตกต่างกันดังนี้คือ พระโอษฐ์ที่หลั่งน้ำอมฤตแห่งพระสุภาษิต ดอกบัวไม่เป็นเช่นนั้น 249. Pasiddhaṃ kāraṇaṃ yattha, nivattetvā’ ñākāraṇaṃ; Sābhāvikatta mathavā, vibhābyaṃ sā vibhāvanā. วิภาวนา คือการแสดงเหตุที่ปรากฏชัดเจน โดยการปฏิเสธเหตุอื่น หรือโดยความเป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น Kāraṇantaravibhāvanā วิภาวนาโดยการปฏิเสธเหตุอื่น 250. Anañjitā’sitaṃ nettaṃ, adharo rañjitā’ruṇo; Samānatā bhamu cā’yaṃ, jinā’nāvañcitā tava. ข้าแต่พระชินเจ้า ดวงตาของพระองค์แม้ไม่ได้แต่งแต้มก็ดำสนิท ริมฝีปากล่างแดงระเรื่อดุจแสงอรุณ คิ้วทั้งสองนี้ก็เสมอกัน ไม่คดงอ Sābhāvika vibhāvanā วิภาวนาโดยความเป็นธรรมชาติ 251. Na hoti khalu dujjanya, mapi dujjanasaṅgame; Sabhāvanimmalatare, sādhujantūna cetasi. ความชั่วร้ายย่อมไม่มีในจิตใจที่บริสุทธิ์ยิ่งโดยธรรมชาติของสาธุชน แม้ในการสมาคมกับคนชั่วก็ตาม 252. Janako, ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyuṃ; Paṭisaṅkharaṇaṃ tesaṃ, alaṅkāratāyo’ditaṃ. เหตุมี ๒ อย่าง คือ ชนกเหตุ และญาปกเหตุ การจัดวางเหตุเหล่านั้น ท่านเรียกว่าเป็นอลังการ 253. Bhāvā’bhāva kiccavasā, cittahetuvasāpi ca; Bhedā’nantā idaṃ tesaṃ, mukhamatta nidassanaṃ. เหตุเหล่านั้นมีความต่างกันไม่สิ้นสุด โดยอำนาจแห่งกิจคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่ และโดยอำนาจแห่งจิตตเหตุ นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเบื้องต้นของเหตุเหล่านั้น 254. Paramatthapakāse’ka, rasā sabbamanoharā; Munino desanā’yaṃ me, kāmaṃ toseti mānasaṃ. พระธรรมเทศนาของพระมุนีนี้ มีรสเดียวคือการประกาศปรมัตถธรรม เป็นที่รื่นรมย์ใจยิ่งในส่วนทั้งปวง ย่อมยังใจของข้าพเจ้าให้ยินดีตามปรารถนา Bhāvakicco kārakahetu. การกเหตุ (ชนกเหตุ) ที่มีกิจคือความมีอยู่ 255. Dhīrehi saha saṃvāsā, saddhammassā’bhiyogato; Niggaheni’ndriyānañca, dukkhassu’pasamo siyā. ความสงบแห่งทุกข์พึงมีได้ เพราะการอยู่ร่วมกับเหล่านักปราชญ์ เพราะการหมั่นประกอบในพระสัทธรรม และเพราะการข่มอินทรีย์ทั้งหลาย Abhāvakicco kārakahetu. การกเหตุ (ชนกเหตุ) ที่มีกิจคือความไม่มีอยู่ 256. Muninda’canda saṃvādi, kantabhāvo’pasobhinā; Mukhene’va subodhaṃ te, manaṃ pāpā’bhinissaṭaṃ. ข้าแต่พระมุนินทร์ ด้วยพระพักตร์ที่งดงามดุจพระจันทร์อันรุ่งเรืองด้วยความน่ารัก ย่อมเป็นที่รู้ได้โดยง่ายว่า พระทัยของพระองค์หลุดพ้นจากบาปแล้ว Bhāvakicco ñāpakahetu. ญาปกเหตุที่มีกิจคือความมีอยู่ 257. Sādhuhatthā’ravindāni, saṅkocayati te kathaṃ; Muninda! Caraṇadvanda, rāgabālā’tapo phusaṃ? ข้าแต่พระมุนินทร์ แสงแดดอ่อนคือความแดงที่สัมผัสพระบาททั้งสองของพระองค์ ย่อมทำให้ดอกบัวคือมือของสาธุชนหุบลงได้อย่างไร? Ayuttakārī cittahetu. จิตตเหตุที่ทำสิ่งไม่สมควร 258. Saṅkocayanti jantūnaṃ, pāṇipaṅkeruhāni’ha; Muninda! Caraṇadvanda, nakha candāna’ maṃsavo. ข้าแต่พระมุนินทร์ รัศมีทั้งหลายแห่งพระนขาดุจพระจันทร์ที่พระบาททั้งสองของพระองค์ ย่อมทำให้ดอกบัวคือมือของเหล่าสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้หุบลง Yuttakārī cittahetu. จิตตเหตุที่ทำสิ่งสมควร 259. Uddiṭṭhānaṃ padatthānaṃ, anuddeso yathākkamaṃ; ‘Saṅkhyāna’miti niddiṭṭhaṃ, yathāsaṅkhyaṃ kamopi ca. การกล่าวถึงเนื้อความแห่งบทที่ยกขึ้นแสดงไว้แล้วตามลำดับ ท่านเรียกว่า 'สังขยานะ' และเรียกว่า 'ยถาสังขยะ' หรือ 'กมะ' ก็ได้ 260. Ālāpa hāsa līḷāhi, muninda! Vijayā tava; Kokilā kumudāni co, pasevante vanaṃ jalaṃ. ข้าแต่พระมุนินทร์ เพราะชัยชนะของพระองค์ด้วยการตรัส การแย้มสรวล และลีลา เหล่านกกาเหว่าและดอกบัวสาย ย่อมอาศัยป่าและน้ำ (ตามลำดับ) 261. Siyā piyataraṃ nāma, attharūpassa kassaci; Piyassā’tisayene’taṃ, yaṃ hoti paṭipādanaṃ. การทำสิ่งที่เป็นที่รักให้สำเร็จด้วยความยิ่งใหญ่แห่งสิ่งที่เป็นที่รักนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่น่ารักยิ่งขึ้นไป 262. Pītiyā me samuppannā, santa! Sandassanā tava; Kālenā’yaṃ bhave pīti, tave’va puna dassanā. ข้าแต่ท่านผู้สงบ ปีติเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าเพราะการเห็นท่าน และปีตินี้พึงมีได้อีกในกาลต่อไปเพราะการเห็นท่านอีกครั้ง 263. Vaṇṇiteno’pamānena, vutyā’dhippeta vatthuno; Samāsavutti nāmā’yaṃ, attha saṅkhepa rūpato. การกล่าวถึงสิ่งที่ประสงค์โดยการพรรณนาอุปมาน (สิ่งที่นำมาเปรียบ) ชื่อว่า 'สมาสวุตติ' เพราะมีรูปเป็นการย่อเนื้อความ 264. Sā’yaṃ visesyamattena, bhinnā’bhinnavisesanā; Atthe’va aparā pya’tthi, bhinnā’bhinnavisesanā. สมาสวุตตินั้น ต่างกันเพียงวิเสสยะ (สิ่งที่ถูกขยาย) แต่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไม่ต่างกัน และยังมีอีกอย่างหนึ่งที่มีทั้งวิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกันในเนื้อความ Abhinnavisesana อภินนวิเสสนะ (วิเสสนะที่ไม่ต่างกัน) 265. Visuddhā’matasandāyī, pasattharatanā’layo; Gambhīro cā’ya’ mambodhi, puññenā’pādito mayā. มหาสมุทรนี้บริสุทธิ์ ให้สายธารแห่งอมตะ เป็นที่อยู่แห่งรัตนะอันประเสริฐ และลึกซึ้ง ข้าพเจ้าได้สร้างขึ้นแล้วด้วยบุญ Bhinnābhinnavisesana ภินนาภินนวิเสสนะ (วิเสสนะที่ต่างกันและไม่ต่างกัน) 266. Icchita’tthapado sāro, phalapuppho’pasobhito; Sacchāyo’ya’mapubbova kapparukkho samuṭṭhito. ต้นกัลปพฤกษ์ที่ไม่เคยมีมาก่อนนี้เกิดขึ้นแล้ว มีแก่นคือบทแห่งอรรถที่ปรารถนา งดงามด้วยดอกและผล และมีร่มเงา 267. Sāgarattena saddhammo, rukkhatteno’dito jino; Sabbe sādhāraṇā dhammā, pubbatrā’ññatra tu’ttayaṃ. พระสัทธรรมถูกกล่าวโดยความเป็นมหาสมุทร พระชินเจ้าถูกกล่าวโดยความเป็นต้นไม้ คุณสมบัติทั้งหมดเป็นของทั่วไปในตัวอย่างก่อน แต่ในอีกตัวอย่างหนึ่ง คุณสมบัติทั้งสามนี้ต่างกัน 268. Vatthuno’ññappakārena, ṭhitā vutti tada’ññathā; Parikappīyate yattha, sā hoti parikappanā. ความเป็นไปของวัตถุที่ดำรงอยู่โดยประการหนึ่ง แต่ถูกจินตนาการให้เป็นไปโดยประการอื่นในที่ใด ที่นั้นเรียกว่า 'ปริกัปปนา' 269. Upamā’bbhantarattena, kiriyādivasena ca; Kameno’dāharissāmi, vividhā parikappanā. ข้าพเจ้าจักยกตัวอย่างปริกัปปนาประเภทต่างๆ ตามลำดับ โดยความเป็นอุปมาภายใน และโดยอำนาจแห่งกิริยาเป็นต้น Upamābbhantaraparikappanā การจัดวางอุปมาภายใน 270. Icchābhaṅgā’turā’sīnā, tā’tiniccala maccharā; Vasaṃ nenti’va dhīraṃ taṃ, tadā yogā’bhiyogato. ความอยากที่แตกสลาย ความเร่าร้อน และความตระหนี่อันมั่นคงยิ่งนักเหล่านั้น ย่อมนำนักปราชญ์นั้นให้อยู่ในอำนาจ เหมือนกับว่าด้วยการประกอบความเพียรในกาลนั้น Kriyāparikappanā การจัดวางกิริยา 271. Gajaṃ māro samāruḷho, yuddhāya’ccanta’munnataṃ; Magga manvesatī nūna, jinabhīto palāyituṃ. พระยามารผู้ขึ้นสู่ช้างอันสูงใหญ่ยิ่งนักเพื่อการรบ ย่อมแสวงหาหนทางเพื่อหนีไปอย่างแน่นอน เพราะกลัวพระชินเจ้า Guṇaparikappanā การจัดวางคุณ 272. Muninda! Pādadvande te, cāru rājiva sundare; Maññe pāpā’bhi’sammadda, jātasoṇena soṇimā. ข้าแต่พระจอมมุนี! ข้าพเจ้าสำคัญว่า ความแดงที่พระบาททั้งสองของพระองค์อันงดงามดุจดอกบัวงามนั้น เกิดขึ้นด้วยการบดขยี้บาป 273. Maññe, saṅke, dhuvaṃ, nūna, miva, micceva mādihi; Sā’yaṃ byañjīyate kvā’pi, kvā’pi vākyena gamyate. การจัดวางนี้ บางแห่งย่อมแสดงออกด้วยบทมีคำว่า ‘สำคัญว่า’ ‘สงสัยว่า’ ‘แน่นอน’ ‘แท้จริง’ ‘เหมือน’ เป็นต้น บางแห่งย่อมรู้ได้ด้วยประโยค Gammaparikappanā การจัดวางที่พึงรู้ 274. Dayā sañjāta sarasā, dehā nikkhantakantiyo; Pīṇentā jina! Te sādhu, janaṃ sarasataṃ nayuṃ. ข้าแต่พระชินเจ้า! รัศมีอันน่ารักที่ออกจากพระกายของพระองค์นั้น เกิดจากความกรุณาอันชุ่มชื่น ย่อมยังชนให้เอิบอิ่ม และนำชนไปสู่ความรื่นรมย์อย่างดี 275. Ārabbhantassa yaṃkiñci, kattuṃ puññavasā puna; Sādhana’ntaralābho yo, taṃ vadanti samāhitaṃ. การได้ซึ่งเครื่องสำเร็จอย่างอื่นอีก ด้วยอำนาจบุญของบุคคลผู้เริ่มจะทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ‘สมาหิตะ’ 276. Mārā’ribhaṅgā’bhimukha, mānaso tassa satthuno; Mahāmahī mahāravaṃ, ravī’ya’mupakārikā. แผ่นดินใหญ่นี้ได้คำรามเสียงดังยิ่งนัก เหมือนเป็นผู้ช่วยเหลือพระศาสดาผู้มีพระทัยมุ่งหน้าต่อการทำลายข้าศึกคือกิเลสมารฉะนั้น 277. Avatvā’bhimataṃ tassa, siddhiyā dassana’ññathā; Vadanti taṃ ‘pariyāya, vuttī’ti sucibuddhayo. บัณฑิตผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ทั้งหลาย ย่อมกล่าวการแสดงความสำเร็จด้วยอาการอย่างอื่น โดยไม่กล่าวถึงความสำเร็จที่ตนต้องการนั้นว่า ‘ปริยายวุตติ’ 278. Vivaṭa’ṅgaṇanikkhittaṃ, dhana’mārakkha vajjitaṃ; Dhanakāma! Yathākāmaṃ, tuvaṃ gaccha yadicchasi. ข้าแต่ผู้ใคร่ทรัพย์! ทรัพย์ที่วางไว้ในลานโล่งแจ้ง ปราศจากการรักษา ท่านจงไปตามความพอใจ ถ้าท่านปรารถนา 279. Thutiṃ karoti nindanto, viya taṃ byājavaṇṇanaṃ; Dosā’bhāsā guṇā eva, yanti sannidhi matra hi. การพรรณนาที่ทำเหมือนติเตียน แต่กลับเป็นการสรรเสริญนั้น บัณฑิตกล่าวว่า ‘พยาชวัณณนา’ เพราะในอุปมานี้ คุณธรรมทั้งหลายย่อมเข้าใกล้ความปรากฏแห่งโทษนั่นเอง 280. Sañcāletu malaṃ tvaṃ’si, bhusaṃ kuvalayā’khilaṃ; Visesaṃ tāvatā nātha!, Guṇānaṃ te vadāma kiṃ? ข้าแต่พระนาถะ! พระองค์ทรงสามารถยังโลกทั้งปวงให้หวั่นไหวได้ยิ่งนัก ด้วยความพิเศษเพียงเท่านี้ เราจะกล่าวคุณทั้งหลายของพระองค์ไปทำไมเล่า? 281. Visesi’cchāyaṃ dabbassa, kriyā, jāti, guṇassa ca; Vekalladassanaṃ yatra, viseso nāma yaṃ bhave. การแสดงความบกพร่องในวัตถุ กิริยา ชาติ และคุณธรรม ที่มีความประสงค์จะให้เกิดความพิเศษนั้น บัณฑิตกล่าวว่า ‘วิเสสะ’ 282. Na rathā, na ca mātaṅgā, na hayā, na padātayo; Jito mārāri muninā, sambhārāvajjanena hi. พระมุนีทรงชนะข้าศึกคือกิเลสมารได้ด้วยการน้อมนำบุญบารมีมาเท่านั้น มิใช่ด้วยรถ มิใช่ด้วยช้าง มิใช่ด้วยม้า และมิใช่ด้วยพลเดินเท้า Dabbavisesavutti. การแสดงความพิเศษแห่งวัตถุ 283. Na baddhā bhūkuṭi, neva, phurito dasanacchado; Mārāribhaṅgaṃ cā’kāsi, muni vīro varo sayaṃ. พระมุนีผู้ประเสริฐและกล้าหาญพระองค์นั้น ไม่ทรงขมวดคิ้ว ไม่ทรงกระพริบพระโอษฐ์ แต่ทรงทำลายข้าศึกคือกิเลสมารได้เอง Kriyāvisesavutti. การแสดงความพิเศษแห่งกิริยา 284. Na disāsu byāttā raṃsi, Nā’loko lokapatthaṭo; Tathāpya’ndhatamaharaṃ, paraṃ sādhusubhāsitaṃ. พระสุภาษิตอันประเสริฐนั้น มิได้แผ่รัศมีไปในทิศทั้งหลาย มิได้แผ่แสงสว่างไปทั่วโลก แต่ก็ยังขจัดความมืดมิดได้ Jātivisesavutti. การแสดงความพิเศษแห่งชาติ 285. Na kharaṃ, na hi vā thaddhaṃ, muninda! Vacanaṃ tava; Tathāpi gāḷhaṃ khaṇati, nimmūlaṃ janatāmadaṃ. ข้าแต่พระจอมมุนี! พระดำรัสของพระองค์ไม่หยาบกระด้าง ไม่แข็งกระด้าง แต่ก็ยังขุดรากเหง้าแห่งความมัวเมาของหมู่ชนได้อย่างลึกซึ้ง Guṇavisesavutti การแสดงความพิเศษแห่งคุณ 286. Dassīyate’tirittaṃ tu, sūravīrattanaṃ yahiṃ; Vadanti viññūvacanaṃ, ruḷhāhaṅkāra mīdisaṃ. บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวคำที่แสดงความกล้าหาญเกินควรว่า ‘รุฬหาหังการะ’ 287. Dame nandopanandassa, kiṃ me byāpāradassanā? Puttā me pādasambhattā, sajjā sante’va tādise. ในการทรมานนันโทปนันทะ จะมีประโยชน์อะไรในการแสดงความเพียรของข้าพเจ้า? เพราะบุตรทั้งหลายของข้าพเจ้าผู้บำเรอเท้า ย่อมพร้อมอยู่แล้วในเรื่องเช่นนั้น 288. Sileso vacanā’nekā, bhidheyye’kapadāyutaṃ; Abhinnapadavākyādi, vasā tedhā’ya mīrito. สิเลสะ คือการที่บทเดียวมีอรรถหลายอย่าง บัณฑิตกล่าวไว้ ๓ อย่าง คือ อภินนบทสิเลสะ อภินนประโยคสิเลสะ และอภินนบทประโยคสิเลสะ 289. Andhatamaharo hārī, samāruḷho mahodayaṃ; Rājate raṃsimālī’yaṃ, bhagavā bodhayaṃ jane. พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ผู้ทรงขจัดความมืดมิด ทรงมีรัศมีอันน่ารัก ทรงขึ้นสู่ความเจริญอันยิ่งใหญ่ ทรงยังชนให้ตรัสรู้ ย่อมรุ่งเรือง Abhinnapadavākyasileso. อภินนบทประโยคสิเลสะ 290. Sāradā’malakā’bhāso, samānīta parikkhayo; Kumudā’karasambodho, pīṇeti janataṃ sudhī. พระสุคตผู้มีพระรัศมีดุจพระจันทร์ในฤดูสารท ทรงนำมาซึ่งความสิ้นไปแห่งกิเลส ทรงยังหมู่ชนให้ตรัสรู้ ย่อมยังหมู่ชนให้เอิบอิ่ม Bhinnapadavākyasileso. สเลสะที่บทและประโยคแยกกัน 291. Samāhita’ttavinayo, ahīna mada maddano; Sugato visadaṃ pātu, pāṇinaṃ so vināyako. พระสุคตผู้มีวินัยในตนตั้งมั่นดีแล้ว ผู้ย่ำยีความมัวเมาอันไม่น้อย ขอพระองค์ผู้เป็นผู้นำนั้นจงคุ้มครองสัตว์ทั้งหลายให้ผ่องใส Bhinnābhinnapadavākyasileso. สเลสะที่บทและประโยคแยกกันและไม่แยกกัน 292. Viruddhā, viruddhā, bhinna, kammā, niyamavā, paro; Niyama’kkhepavacano, avirodhi, virodhya’pi. สเลสะที่มีกรรมขัดแย้งกัน, ที่มีกรรมไม่ขัดแย้งกัน, ที่มีกรรมแยกกัน, ที่มีกรรมไม่แยกกัน, ที่มีกฎเกณฑ์, ที่มีคำปฏิเสธกฎเกณฑ์, ที่ไม่ขัดแย้งกัน และที่ขัดแย้งกัน 293. Ocitya samposakādi, sileso, padajā’di pi; Esaṃ nidassanesve’va, rūpa māvi bhavissati. สเลสะที่ส่งเสริมความเหมาะสมเป็นต้น และสเลสะที่เกิดจากบทเป็นต้น รูปแบบของสเลสะเหล่านั้นจะปรากฏชัดในตัวอย่างทั้งหลายนั่นเอง Viruddhakammasilesa สเลสะที่มีกรรมขัดแย้งกัน 294. Savase vattayaṃ lokaṃ, akhilaṃ kallaviggaho; Parābhavati mārāri, dhammarājā vijambhate. พระธรรมราชาผู้ยังโลกทั้งปวงให้อยู่ในอำนาจของตน ผู้มีพระวรกายอันงดงาม ทรงชนะศัตรูคือมาร พระองค์ทรงรุ่งเรือง Aviruddhakammasilesa สเลสะที่มีกรรมไม่ขัดแย้งกัน 295. Sabhāvamadhuraṃ puñña viseso’daya sambhavaṃ; Suṇanti vācaṃ munino, janā passanti cā’mataṃ. ชนทั้งหลายย่อมฟังพระวาจาของพระมุนี ซึ่งไพเราะโดยธรรมชาติ และเกิดจากการอุบัติขึ้นแห่งบุญพิเศษ และย่อมเห็นอมตธรรม Abhinnakammasilesa สเลสะที่มีกรรมไม่แยกกัน 296. Andhakārā’pahārāya, sabhāva madhurāya ca; Mano pīṇeti jantūnaṃ, jino vācāya bhāya ca. พระชินเจ้าทรงยังใจของสัตว์ทั้งหลายให้เอิบอิ่ม ด้วยพระวาจาและด้วยรัศมี เพื่อกำจัดความมืด และเพื่อความไพเราะโดยธรรมชาติ Niyamavantasilesa สเลสะที่มีกฎเกณฑ์ 297. Kesa’kkhīnaṃ’va kaṇhattaṃ, bhamūnaṃyeva vaṅkatā; Pāṇipādā’dharānaṃ’va, munindassā’bhirattatā. ความดำมีเฉพาะที่พระเกศาและพระเนตร ความโค้งมีเฉพาะที่พระขนง ความแดงจัดมีเฉพาะที่พระหัตถ์ พระบาท และพระโอษฐ์ ของพระมุนินทร์ Niyamakkhepasilesa สเลสะที่ปฏิเสธกฎเกณฑ์ 298. Pāṇipādā’dharesve’va, sārāgo tava dissati; Dissate so’ya mathavā, nātha! Sādhuguṇesva’pi. ข้าแต่พระนาถะ! ความแดงของพระองค์ย่อมปรากฏในพระหัตถ์ พระบาท และพระโอษฐ์เท่านั้น หรือว่าความยินดีนั้นย่อมปรากฏแม้ในคุณความดีของพระองค์ Avirodhisilesa สเลสะที่ไม่ขัดแย้งกัน 299. Salakkhaṇo’tisubhago, tejassī niyato’dayo; Lokeso jitasaṃkleso, Vibhāti samaṇissaro. พระสมณิศรผู้ทรงมีลักษณะดี ทรงมีโชคดีอย่างยิ่ง ทรงมีเดช ทรงมีการอุบัติขึ้นที่แน่นอน ทรงเป็นใหญ่ในโลก ทรงชนะกิเลส ย่อมรุ่งเรือง Virodhisilesa สเลสะที่ขัดแย้งกัน 300. Asamopi samo loke, Lokesopi naruttamo; Sadayo pya’dayo pāpe, cittā’yaṃ munino gati. แม้ไม่เสมอเหมือนก็ชื่อว่าเสมอในโลก แม้เป็นใหญ่ในโลกก็เป็นนรุตตมะ แม้มีพระทัยเอ็นดูแต่ก็ไม่มีความเอ็นดูในบาป นี้คือทางเดินแห่งพระทัยของพระมุนี Ocityasamposakapadasilesa สเลสะที่บทส่งเสริมความเหมาะสม 301. Saṃsāradukkho’pahatā, vanatā janatā tvayi; Sukha micchita maccantaṃ, amatandada! Vindati. ข้าแต่พระองค์ผู้ประทานอมตธรรม! หมู่ชนผู้ถูกทุกข์ในสังสารวัฏเบียดเบียน และนอบน้อมในพระองค์ ย่อมประสบสุขที่ปรารถนาอย่างยิ่ง 302. Guṇayuttehi vatthūhi, samaṃ katvāna kassaci; Saṃkittanaṃ bhavati yaṃ, sā matā tulyayogitā. การกล่าวสรรเสริญสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยกระทำให้เสมอด้วยวัตถุทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณ การกล่าวสรรเสริญนั้น บัณฑิตประสงค์เอาว่าเป็นตุลยโยคิตา 303. Sampattasammado loko, sampattā’lokasampado; Ubhohi raṃsimālī ca, bhagavā ca tamonudo. โลกถึงความบันเทิงและถึงความสมบูรณ์แห่งแสงสว่าง เพราะพระอาทิตย์และพระผู้มีพระภาคผู้กำจัดความมืดทั้งสองพระองค์ 304. Atthantaraṃ sādhayatā, kiñci taṃ sadisaṃ phalaṃ; Dassīyate asantaṃ vā, santaṃ vā taṃ nidassanaṃ. การแสดงผลที่คล้ายคลึงกันอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อให้สำเร็จประโยชน์อื่น ไม่ว่าจะเป็นผลที่ไม่มีอยู่จริงหรือที่มีอยู่จริง นั่นคือนิทัสสนะ Asantaphalanidassana นิทัสสนะที่มีผลไม่มีอยู่จริง 305. Udayā samaṇindassa, yanti pāpā parābhavaṃ; Dhammarājaviruddhānaṃ, sūcayantā dura’ntataṃ. เพราะการอุบัติขึ้นของพระสมณินทร์ บาปทั้งหลายย่อมถึงความพินาศ เป็นเครื่องบ่งบอกถึงความมีจุดจบที่ชั่วร้ายของผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระธรรมราชา Santaphalanidassana นิทัสสนะที่มีผลมีอยู่จริง 306. Siro nikkhitta caraṇo, cchariyāna’mbujāna’yaṃ; Parama’bbhutataṃ loke, viññāpeta’ttano jino. พระชินเจ้าผู้มีพระบาทวางลงบนดอกบัวอันน่าอัศจรรย์นี้ ทรงประกาศความอัศจรรย์ยิ่งในโลกของพระองค์ 307. Vibhūtiyā mahantattaṃ, adhippāyassa vā siyā; Paramukkaṃsataṃ yātaṃ, taṃ mahantatta mīritaṃ. ความยิ่งใหญ่แห่งความรุ่งเรือง หรือแห่งความมุ่งหมาย ที่ถึงความเป็นเลิศอย่างยิ่ง บัณฑิตกล่าวว่านั่นคือมหันตัตตะ Vibhūtimahantatta มหันตัตตะแห่งความรุ่งเรือง 308. Kirīṭa ratana’cchāyā, nuviddhā’tapa vāraṇo; Purā paraṃ siriṃ vindi, bodhisatto’ bhinikkhamā. พระโพธิสัตว์ผู้มีเครื่องกั้นความร้อนอันแทรกสลับด้วยเงาแห่งรัตนมงกุฎ ได้ทรงเสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในกาลก่อน แล้วเสด็จออกผนวช Adhippāyamahantatta ความยิ่งใหญ่แห่งอัธยาศัย 309. Satto sambodhiyaṃ bodhi, satto sattahitāya so; Hitvā sneharasābandha, mapi rāhulamātaraṃ. พระโพธิสัตว์นั้นทรงฝักใฝ่ในพระสัมโพธิญาณ ทรงฝักใฝ่เพื่อประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลาย ทรงสละแม้พระมารดาของพระราหุลผู้เป็นที่ผูกพันด้วยรสแห่งความรัก 310. Gopetvā vaṇṇanīyaṃ yaṃ, kiñci dassīyate paraṃ; Asamaṃ vā samaṃ tassa, yadi sā vañcanā matā. ปกปิดสิ่งใดที่ควรพรรณนาไว้ แล้วแสดงสิ่งอื่นที่ไม่เท่าเทียมหรือเท่าเทียมกับสิ่งนั้น หากเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่านั่นคือการหลอกลวง Asamavañcanā การหลอกลวงที่ไม่เท่าเทียม 311. Purato na sahassesu, na pañcesu ca tādino; Māro paresu tasse’saṃ, sahassaṃ dasavaḍḍhitaṃ. มารนั้นไม่อาจยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าผู้คงที่ แม้ด้วยกำลังพันหนึ่งหรือห้าร้อย แต่ในหมู่ชนอื่น กำลังของมารนั้นเพิ่มขึ้นเป็นหมื่นเท่า Samavañcanā การหลอกลวงที่เท่าเทียม 312. Vivāda manuyuñjanto, munindavadani’ndunā; Sampuṇṇo candimā nā’yaṃ, chatta metaṃ manobhuno. เมื่อโต้แย้งกับพระจันทร์คือพระพักตร์ของพระมุนีผู้เป็นจอมปราชญ์ว่า 'นี่ไม่ใช่พระจันทร์เต็มดวง แต่เป็นฉัตรของพญามาร' 313. Parānuvattanādīhi, nibbindeni’ha yā katā; Thuti ra’ppakate sā’yaṃ, siyā appakatatthuti. การสรรเสริญที่ทำขึ้นในที่นี้ด้วยการคล้อยตามผู้อื่นเป็นต้น ในสิ่งที่มิใช่ประเด็นหลัก พึงเป็น 'อัปปกตัตถุติ' (การสรรเสริญสิ่งที่มิใช่ประเด็นหลัก) 314. Sukhaṃ jīvanti hariṇā, vanesva’parasevino; Anāyāso palābhehi, jaladabbhaṅkurādibhi. หมู่เนื้อย่อมมีชีวิตอยู่อย่างเป็นสุขในป่า ไม่ต้องพึ่งพาผู้อื่น ได้รับประโยชน์จากน้ำและยอดหญ้าอ่อนเป็นต้นโดยไม่ลำบาก 315. Uttaraṃ uttaraṃ yattha, pubbapubbavisesanaṃ; Siyā ekāvali sā’yaṃ, dvidhā vidhi, nisedhato. ในที่ใดที่สิ่งหลังเป็นคุณวิเศษของสิ่งก่อนหน้า สิ่งนั้นพึงเป็น 'เอกาวลี' ซึ่งมีสองประเภทคือ 'วิธิ' (การยืนยัน) และ 'นิเสธ' (การปฏิเสธ) Vidhiekāvali วิธิเอกาวลี 316. Pādā nakhāli rucirā, nakhāli raṃsi bhāsurā; Raṃsītamopahāne’ka, rasā sobhanti satthuno. พระบาทงามด้วยแถวพระนขา แถวพระนขาเปล่งรัศมี รัศมีนั้นกำจัดความมืดมิด พระรัศมีของพระศาสดาย่อมงดงามด้วยรสเดียว (คือการกำจัดความมืด) Nisedhaekāvali นิเสธเอกาวลี 317. Asantuṭṭho yati neva, Santoso nā’layāhato; Nā’layo yo sa jantūnaṃ, nā’nanta byasanā vaho. พระผู้สำรวมย่อมไม่เป็นผู้ไม่สันโดษ ความสันโดษย่อมไม่ถูกกระทบด้วยอาลัย อาลัยใดไม่มี อาลัยนั้นย่อมไม่นำมาซึ่งความทุกข์ไม่สิ้นสุดแก่สัตว์ทั้งหลาย 318. Yahiṃ bhūsiya bhūsattaṃ, aññamaññaṃ tu vatthunaṃ; Vinā’va sadisattaṃ taṃ, aññamaññavibhūsanaṃ. ในที่ใดที่วัตถุทั้งสองต่างประดับซึ่งกันและกัน โดยปราศจากความคล้ายคลึงกัน สิ่งนั้นคือ 'อัญญมัญญวิภูสนะ' (การประดับซึ่งกันและกัน) 319. Byāmaṃ’su maṇḍalaṃ tena, muninā lokabandhunā; Mahantiṃ vindatī kantiṃ, sopi teneva tādisiṃ. รัศมีวงกลมหนึ่งวาของพระมุนีผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลกนั้น ย่อมได้รับความงามอันยิ่งใหญ่ และพระมุนีนั้นก็ได้รับความงามเช่นนั้นด้วยรัศมีนั้นเอง 320. Kathanaṃ sahabhāvassa, kriyāya ca, guṇassa ca; ‘Sahavuttī’ti viññeyyaṃ, ta’dudāharaṇaṃ yathā. การกล่าวถึงการมีอยู่ร่วมกันของกิริยาและคุณ พึงทราบว่าคือ 'สหาวุตติ' ดังตัวอย่างต่อไปนี้ Kriyāsahavutti กิริยาสหาวุตติ 321. Jalanti candaraṃsīhi, samaṃ satthu nakhaṃ savo; Vijambhati ca candena, samaṃ tammukhacandimā. พระรัศมีจากพระนขาของพระศาสดาย่อมสว่างไสวพร้อมกับแสงจันทร์ และพระพักตร์ดุจพระจันทร์นั้นก็ย่อมผลิบานพร้อมกับพระจันทร์ Guṇasahavutti คุณสหาวุตติ 322. Jino’dayena malīnaṃ, saha dujjana cetasā; Pāpaṃ disā suvimalā, saha sajjana cetasā. เมื่อพระชินเจ้าเสด็จอุบัติขึ้น บาปและจิตของคนพาลย่อมเศร้าหมองพร้อมกัน และทิศทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ผ่องใสพร้อมกับจิตของคนดี 323. Virodhīnaṃ pada’tthānaṃ, yattha saṃsaggadassanaṃ; Samukkaṃsā’bhidhānatthaṃ, matā sā’yaṃ virodhitā. ในที่ใดมีการแสดงความสัมพันธ์กันของบทและอรรถที่ขัดแย้งกัน เพื่อกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ พึงทราบว่านั่นคือ 'วิโรธิตา' (ความขัดแย้ง) 324. Guṇā sabhāva madhurā, api loke’ka bandhuno; Sevitā pāpa sevīnaṃ, sampadūsenti mānasaṃ. คุณธรรมทั้งหลายที่โดยธรรมชาติแล้วไพเราะ แม้ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งโลก เมื่อถูกคนผู้ประพฤติชั่วเสพแล้ว ย่อมทำให้จิตใจแปดเปื้อน 325. Yassa kassa ci dānena, yassa kassa ci vatthuno; Visiṭṭhassa ya mādānaṃ, ‘parivuttī’ti sā matā. การให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง แล้วรับเอาสิ่งอันประเสริฐกว่ามา พึงทราบว่านั่นคือ 'ปริวุตติ' (การแลกเปลี่ยน) 326. Purā paresaṃ datvāna, manuññaṃ nayanādikaṃ; Muninā samanuppattā, dāni sabbaññutāsirī. ในกาลก่อน พระมุนีได้ทรงบริจาคดวงตาเป็นต้นอันเป็นที่พึงพอใจแก่ผู้อื่น บัดนี้จึงได้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นสิริ 327. Kiñci disvāna viññātā, paṭipajjati taṃsamaṃ; Saṃsayā’pagataṃ vatthuṃ, yattha so’yaṃ bhamo mato. ในที่ใดที่บุคคลเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วเข้าใจผิดว่าเป็นสิ่งอื่นที่คล้ายคลึงกัน โดยปราศจากความสงสัย พึงทราบว่านั่นคือ 'ภโม' (ความหลงผิด) 328. Samaṃ disāsu’jjalāsu, jina pāda nakhaṃ’sunā; Passantā abhinandanti, candā’tapa manā janā. เมื่อเห็นรัศมีจากพระนขาของพระชินเจ้าที่สว่างไสวไปทั่วทิศ คนทั้งหลายผู้มีใจยินดีในแสงจันทร์ ย่อมชื่นชมยินดี 329. Pavuccate yaṃ nāmādi, kavīnaṃ bhāvabodhanaṃ; Yena kenaci vaṇṇena, bhāvo nāmā’ya mīrito. สิ่งใดที่กวีกล่าวถึงชื่อเป็นต้น เพื่อให้เข้าใจอารมณ์ (ความรู้สึก) ด้วยการพรรณนาใดๆ พึงทราบว่านั่นคือ 'ภาวะ' (อารมณ์) 330. Nanu teye’va santāno, sāgarā na kulācalā; Manampi mariyādaṃ ye, saṃvaṭṭepi jahanti no. ก็เหล่ามหาสมุทรและขุนเขาเหล่านั้น มิใช่หรือที่ย่อมไม่ละทิ้งขอบเขตแม้เพียงน้อยในกาลสิ้นโลก 331. Aṅgaṅgi bhāvā sadisa, balabhāvā ca bandhane; Saṃsaggo’laṅkatīnaṃ yo, taṃ ‘missa’nti pavuccati. การประสมกันแห่งอลังการทั้งหลายใด ที่มีภาวะเป็นองค์และองค์ประกอบ และมีภาวะกำลังเสมอกันในการผูกพัน อลังการนั้นเรียกว่า 'มิสสะ' Aṅgaṅgībhāvamissa มิสสะที่มีภาวะเป็นองค์และองค์ประกอบ 332. Pasatthā munino pāda, nakha raṃsi mahānadī; Aho! Gāḷhaṃ nimuggepi, sukhayatye’va te jane. แม่น้ำใหญ่คือรัศมีพระนขาแห่งพระบาทของพระมุนีผู้ประเสริฐ โอ้! แม้ชนทั้งหลายผู้จมลงอย่างหนัก ก็ยังทำให้ชนเหล่านั้นมีความสุขได้ Sadisa bala bhāva missa มิสสะที่มีภาวะกำลังเสมอกัน 333. Veso sabhāva madhuro, rūpaṃ netta rasāyanaṃ; Madhū’va munino vācā, na sampīṇeti kaṃ janaṃ. ท่วงทีมีรสหวานโดยธรรมชาติ รูปเป็นยาบำรุงตา วาจาของพระมุนีเหมือนน้ำผึ้ง ย่อมไม่ยังชนเหล่าไหนให้ยินดีเล่า 334. Āsī nāma siyā’tthassa, iṭṭhassā’sīsanaṃ yathā; Tiloke’kagati nātho, Pātu loka mapāyato. ชื่อว่าอาสี คือการอวยพรซึ่งประโยชน์ที่ปรารถนา เช่นว่า ขอพระโลกนาถผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวในสามโลก จงคุ้มครองโลกให้พ้นจากอบาย 335. Rasa’ppatīti janakaṃ, jāyate yaṃ vibhūsanaṃ; ‘Rasavanta’nti taṃ ñeyyaṃ, rasavanta vidhānato. อลังการใดที่ยังความยินดีในรสให้เกิด อลังการนั้นพึงทราบว่าเป็น 'รสวันตะ' โดยการจัดแจงแห่งรสวันตะ 336. Rāgā’nata’bbhuta saroja mukhaṃ dharāya, Pādā tilokagaruno’dhika bandharāgā; Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ, Sañcumbayanti satatā’hita sambhamena. พระบาททั้งหลายของพระโลกครูผู้เป็นที่เคารพในสามโลก ซึ่งมีความรักผูกพันอย่างยิ่ง ทรงประคองพระพักตร์ดุจดอกบัวที่น่าอัศจรรย์ของแผ่นดินซึ่งก้มลงด้วยความรัก ด้วยพระหัตถ์อันสดชื่นอยู่เสมอ แล้วจุมพิตอย่างแน่นแฟ้นด้วยความรีบร้อนที่ตั้งไว้ตลอดกาล 337. Iccā’nugamma purimācariyā’nubhāvaṃ, Saṅkhepato nigadito’ya malaṅkatīnaṃ; Bhedo’parūpari kavīhi vikappiyānaṃ, Ko nāma passitu malaṃ khalu tāsa mantaṃ. อนึ่ง การจำแนกอลังการทั้งหลายนี้ ได้กล่าวโดยย่อตามอานุภาพของอาจารย์แต่ก่อน ซึ่งกวีทั้งหลายได้คิดขึ้นใหม่เรื่อยๆ ใครเล่าจะสามารถเห็นที่สุดแห่งอลังการเหล่านั้นได้ Iti saṅgharakkhitamahāsāmi viracite subodhālaṅkāre ในสุโพธาลังการะที่พระสังฆรักขิตมหาสามีรจนาไว้ดังนี้ Atthālaṅkārāvabodho nāma ชื่อว่าการรู้แจ้งอรรถาลังการ Catuttho paricchedo. ปริจเฉทที่ ๔ 5. Bhāvāvabodha-pañcamapariccheda 5. ปริจเฉทที่ ๕ ว่าด้วยการรู้แจ้งภาวะ 338. Paṭibhānavatā loka, vohāra’manusārinā; Tato’citya samullāsa, vedinā kavinā paraṃ. กวีผู้มีปฏิภาณ ผู้ดำเนินตามโลกโวหาร ผู้รู้ความรุ่งเรืองแห่งความเหมาะสมนั้น ย่อมสร้างสรรค์สิ่งอื่นต่อไป 339. Ṭhāyisambandhino bhāva, vibhāvā sā’nubhāvakā; Sambajjhanti nibandhā te, rasa’ssādāya sādhunaṃ. ภาวะที่เกี่ยวข้องกับฐายี วิภาวะและอนุภาวะเหล่านั้น ย่อมผูกพันกันในนิพนธ์เหล่านั้น เพื่อให้สาธุชนได้ลิ้มรส Bhāvaadhippāya ความหมายของภาวะ 340. Citta vutti visesā tu, bhāvayanti rase yato; Ratyādayo tato bhāva, saddena parikittitā. อนึ่ง ความเป็นไปแห่งจิตที่พิเศษ เพราะยังรสทั้งหลายให้เกิด ฉะนั้น รติเป็นต้นจึงถูกกล่าวด้วยคำว่า 'ภาวะ' Ṭhāyībhāvaadhippāya ความหมายของฐายีภาวะ 341. Virodhinā’ññabhāvena, yo bhāvo na tirohito; Sīlena tiṭṭhati’cceso, ‘ṭhāyībhāvo’ti saddito. ภาวะใดไม่ถูกภาวะอื่นที่เป็นปฏิปักษ์บดบัง ภาวะใดตั้งมั่นอยู่โดยปกติ ภาวะนั้นเรียกว่า 'ฐายีภาวะ' Ṭhāyībhāvappabhedauddesa การแสดงประเภทแห่งฐายีภาวะ 342. Rati, hasso, ca soko, ca, Kodhu, ssāhā, bhayaṃ,pi ca; Jigucchā, vimhayo, ceva, samo ca nava ṭhāyino. รติ, หัสสะ, โสกะ, โกรธะ, อุสสาหะ, ภยะ, ชิคัจฉา, วิมหยะ, และสมะ รวมเป็นฐายีภาวะ ๙ อย่าง Byabhicārībhāvaadhippāya ความหมายของพยภิจารีภาวะ 343. Tirobhāvā, vibhāvā’di, visesanā’bhimukhyato; Ye te caranti sīlena, te honti byabhicārino. ภาวะเหล่าใดที่ประพฤติไปโดยปกติ เพื่อมุ่งหน้าสู่ความวิเศษมีวิภาวะเป็นต้น และโดยการบดบัง ภาวะเหล่านั้นย่อมเป็นพยภิจารีภาวะ Byabhicāribhāvapabheda ประเภทแห่งพยภิจารีภาวะ 344. Nibbedo, takka, saṅkā, sama, Dhiti, jaḷatā, dīnatu, ggā, lasattaṃ, Suttaṃ, tāso, gilānu, ssuka, harisa, Sati, ssā, visādā, bahitthā ; Cintā, gabbā, pamāro, marisa, mada, Matu, mmāda, mohā, vibodho, Niddā, vegā, sabilaṃ, maraṇa, Capalatā , byādhi, tettiṃsa mete. นิพเพทะ, ตักกะ, สังกา, สมะ, ธิติ, ชฬตา, ทีนตา, อุคคตา, อลสัตตะ, สุตตะ, ตาสะ, คิลานะ, อุสสุกะ, หริสะ, สติ, อิสสา, วิสาทะ, อวหิตถา, จินตา, คัพภะ, อปมาระ, อมริสะ, มทะ, มติ, อุมมาทะ, โมหะ, วิโพธะ, นิททา, อเวคะ, วรีฬะ, มรณะ, จปลตา, พยาธิ เหล่านี้มี ๓๓ อย่าง Sattikabhāvaadhippāya ความหมายของสาตตวิกภาวะ 345. Samāhita’tta’ppabhavaṃ, sattaṃ teno’papāditā; Sattikā pya’nubhāvatte, visuṃ bhāvā bhavanti te. สัตตะที่เกิดจากจิตที่ตั้งมั่นนั้นถูกแสดงแล้ว สาตตวิกภาวะเหล่านั้นย่อมเป็นภาวะที่ต่างหากในอนุภาวะ Sattikabhāvappabheda ประเภทแห่งสาตตวิกภาวะ 346. Thambho, paḷaya, romañcā, tathā seda, ssu, vepathu; Vevaṇṇiyaṃ, visaratā, bhāvā’ṭṭhe’te tu sattikā. ถัมภะ, ปฬยะ, โรมัญจะ, อีกทั้งเสทะ, อัสสุ, เวปถุ, เววัณณิยะ, วิสรตา, ภาวะ ๘ อย่างเหล่านี้เป็นสาตตวิกภาวะ 347. Yadā ratyādayo bhāvā, ṭhitisīlā na honti ce; Tadā sabbepi te bhāvā, bhavanti byabhicārino. เมื่อใดภาวะทั้งหลายมีรติเป็นต้น ไม่ตั้งมั่นอยู่โดยปกติ เมื่อนั้นภาวะเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นพยภิจารีภาวะ 348. Vibhāvo kāraṇaṃ tesu, ppattiyu’ddīpane tathā; Yo siyā bodhako tesaṃ, Anubhāvo’ya mīrito. วิภาวะเป็นเหตุในสิ่งเหล่านั้น และในการเกิดขึ้นและการกระตุ้น (อารมณ์) ด้วย สิ่งใดพึงเป็นเครื่องบ่งบอกสิ่งเหล่านั้น สิ่งนั้นเรียกว่า อนุภาวะ 349. Nekahetuṃ manovutti, visesañca vibhāvituṃ; Bhāvaṃ vibhāvā’nubhāvā, vaṇṇiyā bandhane phuṭaṃ. ความเป็นไปแห่งใจมีหลายเหตุ และเพื่อแสดงความพิเศษ ภาวะทั้งหลายพึงพรรณนาด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ให้ปรากฏชัดในการผูกเรื่อง 350. Savibhāvā’nubhāvehi, bhāvā te te yathārahaṃ; Vaṇṇanīyā yatho’cityaṃ, lokarūpā’nugāminā. ภาวะเหล่านั้นๆ พึงพรรณนาตามสมควร ด้วยวิภาวะและอนุภาวะ ตามความเหมาะสม โดยคล้อยตามลักษณะของโลก 351. Citta vutti visesattā, mānasā sattikā’ṅgato; Bahi nissaṭa sedādi, anubhāvehi vaṇṇiyā. เพราะความพิเศษแห่งความเป็นไปของจิต และเพราะเป็นส่วนประกอบทางใจ (สัตติกะ) พึงพรรณนาด้วยอนุภาวะทั้งหลาย มีเหงื่อที่หลั่งออกภายนอกเป็นต้น Rasaadhippāya ความหมายของรส 352. Sāmājikāna mānando, yo bandhatthā’nusārinaṃ; Rasīyatīti taññūhi, raso nāmā’ya’mīrito. ความยินดีของผู้ชมผู้ติดตามเนื้อเรื่อง (บทประพันธ์) เพราะอรรถว่าอันผู้รู้ทั้งหลายพึงลิ้มรสได้ สิ่งนี้ท่านเรียกว่า รส Rasappabheda ประเภทของรส 353. Savibhāvā, nubhāvehi, sattika,byabhicāribhi; Assādiyatta mānīya, māno ṭhāye’va so raso. ภาวะที่ตั้งมั่นนั้นแลคือรส ซึ่งทำให้เป็นสิ่งที่พึงลิ้มรส ด้วยวิภาวะ อนุภาวะ สัตติกะ และพยภิจารี 354. Siṅgāra,hassa,karuṇā, rudda,vīra,bhayānakā; Bībhaccha,bbhuta,santā, ca, rasā ṭhāyīna nukkamā. สิงคาระ หัสสะ กรุณา รุทระ วีระ ภยานกะ พีภัจฉะ อัพภูตะ และสันตะ เป็นรสตามลำดับของภาวะที่ตั้งมั่น 355. Dukkharūpe’ya’ mānando, kathaṃ nu karuṇādike? Siyā sotūnamānando, Soko vessantarassa hi. ความยินดีนี้ในรูปแห่งทุกข์ ในกรุณาเป็นต้น จะมีได้อย่างไรหนอ? ความยินดีของผู้ชมย่อมมีได้ เพราะความโศกของพระเวสสันดร Ṭhāyībhāva niddesa ratiṭṭhāyībhāva การแสดงภาวะที่ตั้งมั่น: ภาวะที่ตั้งมั่นคือความรัก 356. Ramma,desa, kalā, kāla, vesādi, paṭisevanā; Yuvāna’ññoññarattānaṃ, pamodo rati ruccate. ความยินดีของหนุ่มสาวผู้รักกันและกัน อันเกิดจากการเสพสถานที่น่ารื่นรมย์ ศิลปะ กาลเวลา เครื่องแต่งกายเป็นต้น เรียกว่า รติ (ความรัก) 357. Yutyā bhāvānubhāvā te, nibandhā posayanti naṃ; Sopya’yoga, vippayoga, sambhogānaṃ vasā tidhā. ภาวะและอนุภาวะเหล่านั้นโดยความเหมาะสม ย่อมบำรุงบำเรอความรักนั้นในการผูกเรื่อง ความรักนั้นย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอโยคะ (ความไม่สมหวัง) วิปปโยคะ (ความพลัดพราก) และสัมโภคะ (ความสมหวัง) Hassaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความขบขัน 358. Vikārā’katiādīhi, attano tha parassa vā; Hasso niddā, samā’lasya, mucchādi,byabhicāribhi; Paripose siyā hasso, bhiyyo’tthipabhutīnaṃ so. หัสสะ (ความขบขัน) ย่อมมีได้เมื่อได้รับการบำรุงบำเรอด้วยความผิดปกติของรูปร่างเป็นต้น ของตนเองหรือของผู้อื่น และด้วยพยภิจารีทั้งหลาย มีความง่วง ความเกียจคร้าน ความหลงเป็นต้น หัสสะนั้นย่อมมีมากในพวกสตรีและคนต่ำทรามเป็นต้น Hassappabheda ประเภทของหัสสะ 359. Sita miha vikāsi nayanaṃ, Kiñcā’lakkhiya dijaṃ tu taṃ hasitaṃ; Madhurassaraṃ vihasitaṃ, aṃsasirokampamupahasitaṃ. สิตะ (ยิ้ม) คือการที่นัยน์ตาเบิกบาน หสิตะ (หัวเราะ) คือการที่ฟันปรากฏเล็กน้อย วิหสิตะ (หัวเราะอย่างไพเราะ) คือการมีเสียงหวาน อุปหสิตะ (หัวเราะเยาะ) คือการสั่นไหล่และศีรษะ 360. Apahasitaṃ sajala’kkhi, vikkhittaṅgaṃ bhavatya’tihasitaṃ; Dve dve kathitā ce’saṃ, Jeṭṭhe majjhe’dhame ca kamaso. อปหสิตะ (หัวเราะจนน้ำตาไหล) คือการมีน้ำตาคลอ อติหสิตะ (หัวเราะจนตัวโยน) คือการที่อวัยวะกระจัดกระจาย สองอย่างสองอย่างเหล่านี้กล่าวไว้แล้วในบุคคลชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำตามลำดับ Karuṇaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกรุณา 361. Sokarūpo tu karuṇo, niṭṭhappatti’ṭṭha nāsato; Tatthā’nubhāvā rudita, paḷaya,tthambhakādayo; Visādā,lasya,maraṇa, cintā’dī byabhicārino. กรุณาคือรูปแห่งความโศก เกิดจากการประสบสิ่งที่ไม่ปรารถนาหรือการสูญเสียสิ่งอันเป็นที่รัก ในกรุณานั้น อนุภาวะทั้งหลายมีการร้องไห้ การสลบ การแข็งทื่อเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายมีความเศร้าหมอง ความเกียจคร้าน ความตาย ความคิดเป็นต้น Ruddaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความโกรธ (รุทระ) 362. Kodho macchariyā’dīhi, pose tāsa, madādibhi; Nayanā’ruṇatādīhi, ruddo nāma raso bhave. ความโกรธด้วยความริษยาเป็นต้น เมื่อได้รับการบำรุงบำเรอด้วยความสะดุ้งกลัว ความมัวเมาเป็นต้น และด้วยการที่นัยน์ตาแดงเป็นต้น ย่อมเป็นรสชื่อว่า รุทระ Vīraṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกล้าหาญ (วีระ) 363. Patāpa, vikkamā’dīhu, ssāho ‘vīro’ti saññito; Raṇa,dāna,dayāyogā, vīro’yaṃ tividho bhave; Tevā’nubhāvā dhiti,ma, tyā’dayo byabhicārino. ความอุตสาหะด้วยความรุ่งเรือง ความกล้าหาญเป็นต้น เรียกว่า วีระ วีระนี้ย่อมมี ๓ อย่าง ด้วยการประกอบในสงคราม การให้ และความเมตตา อนุภาวะและพยภิจารีทั้งหลายในวีระนั้น มีความอดทน ปัญญาเป็นต้น Bhayaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความกลัว (ภยะ) 364. Vikārā,sani,sattā’di, bhayu’kkaṃso bhayānako; Sedā’dayo nubhāve’ttha, tāsā’dī byabhicārino. ความกลัวที่เพิ่มขึ้นด้วยความผิดปกติ เสียงฟ้าผ่า สัตว์ร้ายเป็นต้น เรียกว่า ภยานกะ ในภยานกะนั้น อนุภาวะทั้งหลายมีเหงื่อเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายมีความสะดุ้งกลัวเป็นต้น Jigucchāṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความรังเกียจ (ชิคุจฉา) 365. Jigucchā rudhirā’dīhi, pūtyā’dīhi virāgato; Bībhaccho khobhanu’bbegī, kamena karuṇāyuto; Nāsā vikūṇanādīhi, saṅkādīhi’ssa posanaṃ. พีภัจฉะ (ความน่ารังเกียจ) คือความรังเกียจด้วยเลือดเป็นต้น และด้วยความเบื่อหน่ายในสิ่งเน่าเหม็นเป็นต้น เป็นสิ่งที่ทำให้ใจปั่นป่วนและตื่นตระหนก บางครั้งก็ประกอบด้วยกรุณา การบำรุงบำเรอพีภัจฉะนั้นด้วยการย่นจมูกเป็นต้น และด้วยความสงสัยเป็นต้น Vimhayaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งมั่นคือความประหลาดใจ (วิมหยะ) 366. Ati loka padatthehi, vimhayo’yaṃ raso’bbhuto; Tassā’nubhāvā seda,ssu, sādhuvādā’dayo siyuṃ; Tāsā,vega,dhiti,ppaññā, honte’ttha byabhicārino. ความประหลาดใจนี้คือรสอัพภูตะ (ความอัศจรรย์) ด้วยสิ่งที่เป็นอติโลกิยะ (เหนือโลก) อนุภาวะทั้งหลายในอัพภูตะนั้นพึงมีเหงื่อ น้ำตา การกล่าวสาธุการเป็นต้น พยภิจารีทั้งหลายในอัพภูตะนั้นพึงมีความสะดุ้งกลัว ความเร่าร้อน ความอดทน ปัญญาเป็นต้น Samaṭṭhāyībhāva ภาวะที่ตั้งอยู่เสมอกัน 367. Ṭhāyībhāvo samo mettā, dayā,modā’di sambhavo; Bhāvādīhi ta’dukkaṃso, santo santa nisevito. ภาวะที่ตั้งอยู่เสมอกันนั้น เกิดจากเมตตา กรุณา มุทิตา เป็นต้น ความยกย่องภาวะนั้นด้วยอารมณ์เป็นต้น เป็นสภาวะที่สงบ อันผู้สงบเสพแล้ว Iti saṅgharakkhita mahāsāmiviracite subodhālaṅkāre ดังนี้ ในคัมภีร์สุโพธาลังการะที่พระมหาสามีสังฆรักขิตะรจนาไว้ Rasabhāvā’vabodho nāma ชื่อว่า การกำหนดรู้รสและภาวะ Pañcamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๕ Subodhālaṅkāro samatto. คัมภีร์สุโพธาลังการะจบแล้ว
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi