Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

සාසනවංසප්පදීපිකා

สาสนวงศ์ปทีปิกา (คัมภีร์ประทีปแห่งพระศาสนา)

බුද්ධං [Pg.1] සුමාලී ද්විපදුත්තමො තමො,හන්ත්වාන බොධෙසිධ පඞ්කජං කජං;

මග්ගග්ගසෙලම්හි සුඤට්ඨිතො ඨිතො,සො මං චිරං පාතු සුඛං සදා සදා.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงประดุจระเบียบดอกไม้อันงดงาม ทรงเป็นยอดเยี่ยมกว่าสัตว์สองเท้า ทรงขจัดความมืดมิดแล้ว ทรงยังดอกบัวที่เกิดในตมให้เบิกบานในโลกนี้ ทรงประทับตั้งมั่นอยู่บนยอดเขาคือมรรค ขอพระองค์นั้นจงคุ้มครองข้าพเจ้าให้มีความสุขตลอดกาลนานทุกเมื่อเถิด

සීහළද්දීපතොයෙව,ආගතෙහි දිසන්තරෙ;

භික්ඛූහි යාචිතො කස්සං,සාස්නවංසප්පදීපිකං.

ข้าพเจ้าอันภิกษุทั้งหลายผู้มาจากเกาะลังกาและจากต่างทิศอ้อนวอนแล้ว จักรจนาคัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกา

කාමඤ්ච පොරාණෙහි යා,සාස්නවංසප්පදිපිකා;

විත්ථාර වාචනාමග්ගා,විරචිතා විනිච්ඡයා.

อนึ่ง คัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกาที่พระเถระแต่โบราณได้รจนาไว้แล้วนั้น มีแนวทางแห่งการพรรณนาที่พิสดารและมีการวินิจฉัย

සා [Pg.2] පන මරම්මභාසාය,කතත්තායෙව එතෙසං;

දීපන්තරනිවාසිනං,වහාති සුට්ඨුනාත්ථං.

แต่คัมภีร์นั้น เพราะเหตุที่รจนาไว้ด้วยภาษาพม่า จึงไม่อำนวยประโยชน์อย่างดีแก่ชนทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะอื่นเหล่านั้น

තස්මා හි මූලභාසාය,කරිස්සාමි අහං හවෙ;

සංසන්දිත්වාන ගන්ථෙහි,තං සල්ලක්ඛෙන්තු සාධවොති.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำ (คัมภีร์นี้) ด้วยภาษามูล (ภาษาบาลี) โดยสอบทานกับคัมภีร์ทั้งหลาย ขอท่านผู้รู้ทั้งหลายจงพิจารณาเถิด

තත්‍රායංමාතිකා –

ในคัมภีร์นั้นมีมาติกา (สารบัญ) ดังนี้

1. නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො,

๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่

2. සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො,

๒. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในเกาะลังกา

3. සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගො,

๓. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ

4. යොනකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො,

๔. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นโยนก

5. වනවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො,

๕. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นวนวาสี

6. අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො,

๖. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นอปรันตกะ

7. කස්මීරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො,

๗. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ

8. මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො,

๘. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหิสกะ

9. මහාරට්ඨසාසනවංසවථාමග්ගො,

๙. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหารัฐ

10. චිනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගොචාති.

๑๐. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นจีน

1. නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො

๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่

1. තත්ථ ච නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො එවං වෙදිතබ්බො. අම්හාකඤ්හි භගවා සම්මාසම්බුද්ධො වෙනෙය්‍යානං හිතත්ථාය හත්ථගතං සුඛං අනාදියිත්වා දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ බ්‍යාකරණං නාම මඤ්ජූසක පුප්ඵං පිලන්ධිත්වා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඛ්‍යෙ යානි අනෙකාසු ජාතීසු අත්තනො ඛෙදං අනපෙක්ඛිත්වා සමතිංසපාරමියො [Pg.3] පූරෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවතො චවිත්වා තුසිතපුරෙ දෙවසුඛං අනුභවි.

๑. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ พึงทราบดังนี้: พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย ทรงไม่ทรงถือเอาความสุขที่อยู่ในมือเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เวไนยสัตว์ ทรงประดับดอกไม้ชื่อมัญชูสกะคือพยากรณ์ที่ใต้ฝ่าพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้เต็มเปี่ยมโดยไม่ทรงคำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของพระองค์เองในหลายภพหลายชาติ ตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ทรงจุติจากอัตภาพเป็นพระเวสสันดรแล้ว ทรงเสวยทิพยสุขในสวรรค์ชั้นดุสิต

තදා දෙවෙහි උය්‍යොජියමානො හුත්වා කපිලවත්ථුම්හි හොසමතරඤ්ඤා පභුති අසම්භින්නාත්තියවංසිකස්ස සුද්ධො ධනස්සනාම මහාරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා අසම්භින්නාත්තියවං සිකාය මායාය කුච්ඡීස්මිං ආසාළිමාසස්ස පුණ්ණමියං ගුරුවාරෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අසමාසච්චයෙන වෙසාඛමාසස්ස පුණ්ණමියං සුක්කවාරෙ විජායිත්වා සොළසවස්සිකකාලෙ රජ්ජසම්පත්තිං පත්වා එකූනතිංසවස්සානි අතික්කමිත්වා මඞ්ගලඋය්‍යානං නික්ඛමනකාලෙ දෙවෙහි දස්සිතානි චත්තාරි නිමිත්තානි පස්සිත්වා සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනොමායනාම නදියා තීරෙ භමර වණ්ණසන්නිභානි කෙසානි ඡින්දිත්වා දෙවදත්තියකාසාවං පටිච්ඡාදෙත්වා නෙ රඤ්ජරායනාම නදියා තීරෙ වෙසාඛමාසස්ස පුණ්ණමියං පච්චූසකාලෙ සුජාතායනාම සෙට්ඨිධීතාය දින්නං පායාසං එකූනපණ්ණාසවාරෙන පරිභුඤ්ජිත්වා පුරිමිකානං සම්මාසම්බුද්ධානං ධම්මතාය සුවණ්ණපාතිං නදියං ඔතාරෙත්වා මහාබොධිමණ්ඩං උපසඞ්කමිත්වා අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා අනමතග්ගසං සාරතො පට්ඨාය අත්තානං ඡායා විය අනුයන්තානං අනෙකසතකිලෙසවෙරීනං සීසං චතූහි මග්ගසත්ථෙහි ඡින්දිත්වා තිලොකග්ගමහාධම්මරාජත්තං පත්වා පඤ්චතාලීසවස්සානං තෙසු තෙසු ඨානෙසු තෙසං තෙසං සත්තානං මහාකරුණාසමාපත්තිජාලං පත්ථාරෙත්වා දෙසනාඤාණං විජම්භෙත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. පතිට්ඨාපෙත්වා ච පන අසීතිවස්සායුකකාලෙ විජ්ජොතයිත්වා නිබ්බායනප්ප දාපජාලං විය අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මච්චු ධම්මස්ස ච නාම තීසු ලොකෙසු අතිමමායිතබ්බො එස, අතිගරුකාතබ්බො එස, අතිභායිතබ්බො එසාති විජානනසභාවො නත්ථි. භගවන්තංයෙව තාව තිලොකග්ගපුග්ගලං ආදාය [Pg.4] ගච්ඡති, කිංමඞ්ගං පන අම්හෙ යෙවා තෙවා, අහොවතඅච්ඡරියා සඞ්ඛාරධම්මොති. හොන්ති චෙත්ථ–

ในกาลนั้น ทรงถูกทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสาย ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสายตั้งแต่พระเจ้ามหาสมมตราชเป็นต้นมา ในกรุงกบิลพัสดุ์ ในวันพฤหัสบดีเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ทรงประสูติในวันศุกร์เพ็ญเดือนวิสาขะโดยล่วงไป ๑๐ เดือน ทรงบรรลุถึงราชสมบัติเมื่อพระชนมายุ ๑๖ พรรษา ทรงล่วงไป ๒๙ พรรษา เมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานมงคล ทรงเห็นนิมิต ๔ ประการที่ทวยเทพแสดงให้เห็นแล้ว ทรงถึงความสังเวช ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงตัดพระเกศาที่มีสีประดุจสีแมลงภู่ที่ฝั่งแม่น้ำชื่ออโนมา ทรงรับผ้ากาสาวพัสตร์ที่เทวดาถวาย ทรงเสวยข้าวมธุปายาสที่ธิดาเศรษฐีชื่อสุชาดาถวายในเวลาปัจจุสมัยแห่งวันเพ็ญเดือนวิสาขะที่ฝั่งแม่น้ำชื่อเนรัญชรา โดยแบ่งเป็น ๔๙ คำ ทรงลอยถาดทองลงในแม่น้ำตามธรรมเนียมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงเสด็จเข้าไปสู่มหาโพธิมณฑล ทรงประทับนั่งบนอปรชิตบัลลังก์ ทรงตัดศีรษะของข้าศึกคือกิเลสหลายร้อยที่ติดตามพระองค์ไปดุจเงาตั้งแต่สังสารวัฏที่หาเบื้องต้นมิได้ ด้วยศัสตราคือมรรค ๔ ทรงบรรลุความเป็นพระมหาธรรมราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกทั้งสาม ทรงแผ่ข่ายแห่งมหากรุณาสมาบัติแก่สัตว์นั้นๆ ในสถานที่นั้นๆ ตลอด ๔๕ พรรษา ทรงสำแดงพระญาณในการเทศนา ทรงแสดงธรรม ทรงประดิษฐานพระศาสนาไว้ และครั้นทรงประดิษฐานไว้แล้ว เมื่อพระชนมายุได้ ๘๐ พรรษา ทรงยังโลกให้สว่างไสวแล้ว ทรงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ประดุจเปลวประทีปที่ดับไป อนึ่ง ธรรมชาติคือความตายนี้ ในโลกทั้งสามไม่มีสภาวะที่จะพึงรู้ได้ว่า 'ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรทะนุถนอมยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรกลัวยิ่ง' มัจจุราชย่อมพาเอาแม้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า โอ สังขารธรรมทั้งหลายน่าอัศจรรย์จริง

මච්චුධම්මො ච නාමෙස,නිල්ලජ්ජො ච අනොත්තප්පී;

තිලොකග්ගංව ආදාය,ගච්ඡී පගෙව අඤ්ඤෙසු.

ธรรมคือความตายนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ไร้ยางอายและไม่มีความสะดุ้งกลัว ย่อมพาเอาแม้พระองค์ผู้สูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนอื่นเล่า

යථා ගොඝාතකො චොරො,මාරෙතුංයෙව ආරභි;

ගොණං ලද්ධාන ලොකම්හි,පයොජනංව එත්තකං.

เหมือนโจรฆ่าโค ได้โคมาในโลกนี้ ย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น มีประโยชน์เพียงเท่านี้

තථෙව මච්චුරාජා ච,හින්දගූනං ගුණං ඉධ;

න විජානාති එසො හි,මාරෙතුංයෙව ආරභීති.

ฉันใด พระยามัจจุราชก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้จักคุณของบุคคลผู้มีคุณในโลกนี้ เพราะพระยามัจจุราชนั้นย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น

සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ ච භගවති ආයස්මා මහාකස්සපො තියඩ්ඪසතාධිකෙහි සහස්සමත්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධි පාවාතො කුසීනාරායං ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ භගවා සම්මාසම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතොති සුත්වා අවීතසොක භික්ඛූ රොදන්තෙ දිස්වා වුද්ධපබ්බජිතො සුභද්දානාම භික්ඛු එවං වදති– මා ආවුසො පරිදෙවිත්ථ, නත්ථෙත්ථ සොචිතබ්බොනාමකොචි, පුබ්බෙ මයං භවාම සමණෙන ගෙ,භමෙන උපද්දුතා– ඉදං කරොථ ඉදං තුම්හාකං කප්පති, මා ඉදං කරිත්ථ න ඉදං තුම්හාකං කප්පතීති, සෙය්‍යථාපි ඉණසාධිකෙන දාසොති, ඉදානි පන මයං යං යං ඉච්ඡාම, තං තං සක්කා කාතුං, යං යං පන න ඉච්ඡාම,තං තං සක්කා අකාතුන්ති. තං සුත්වා ඊදිසං පන වෙරීපුග්ගලං පටිච්ච සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං ඛිප්පං අන්තරධාරෙය්‍ය, ඉදානි සුවණ්ණක්ඛන්ධසදිසො සරීරො සංවිජ්ජමානො [Pg.5]යෙව දුක්ඛෙන නිප්ඵාදිතෙ සාසනෙ මහාභයං උප්පජ්ජි ච, ඊදිසො පුග්ගලො අඤ්ඤං ඊදිසං පුග්ගලං සහායං ලභිත්වා වුද්ධිමාපජ්ජන්තො හාපෙතුං සක්කුණෙය්‍ය මඤ්ඤෙති චිත්තක්ඛෙදං පත්වා ධම්මසංවෙගං ලභිත්වා ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව සෙතවත්ථං නිවාසාපෙත්වා සරීරෙ භස්මෙන විකිරිත්වා බහිද්ධා කරිස්සාමීති චින්තෙසි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๑,๒๕๐ รูป กำลังเดินทางจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ในระหว่างทาง ได้ฟังว่าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว เห็นภิกษุทั้งหลายที่ยังมีโศกเศร้าพากันร้องไห้อยู่ ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ชื่อว่าสุภัททะจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "อย่าเลย อาวุโส พวกท่านอย่าร้องไห้ไปเลย ในเรื่องนี้ไม่มีใครที่ควรเศร้าโศก เมื่อก่อนพวกเราถูกพระสมณะเบียดเบียนว่า สิ่งนี้พวกเธอควรทำ สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอ สิ่งนี้พวกเธอไม่ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเธอ เหมือนทาสที่ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็สามารถทำสิ่งนั้นได้ สิ่งใดที่เราไม่ปรารถนา ก็สามารถไม่ทำสิ่งนั้นได้" ท่านพระมหากัสสปะได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "เพราะอาศัยบุคคลผู้เป็นเวรีเช่นนี้ ศาสนาของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงอันตรธานไปโดยเร็ว บัดนี้ เมื่อพระสรีระที่ประดุจแท่งทองคำยังปรากฏอยู่แท้ๆ ภัยใหญ่หลวงก็ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาที่ทำได้โดยยากแล้ว บุคคลเช่นนี้หากได้สหายที่เป็นเช่นเดียวกันแล้วเจริญรุ่งเรืองขึ้น ก็จะพึงทำให้พระศาสนาเสื่อมถอยลงได้" ท่านจึงเกิดความสลดใจ ได้ธรรมสังเวชแล้วคิดว่า "เราจะให้ภิกษุรูปนี้ครองผ้าขาวเสียที่นี่แหละ แล้วเอาเถ้าสรีระซัดใส่แล้วขับไล่ออกไปข้างนอก"

තදා ආයස්මතො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස එතදහොසි,– ඉදානි සමණස්ස ගොතමස්ස සරීරං සංවිජ්ජමානංයෙව පරිසා විවාදං කරොන්තීති මනුස්සා උපවදිස්සන්තිති. තතො පච්ඡා ඉමං විතක්කං වූපසමෙත්වා ඛමිත්වා සම්මාසම්බුද්ධො භගවා පරිනිබ්බායමානොපි තෙන පන දෙසිතො ධම්මො සංවිජ්ජති, තෙන දෙසිතස්ස ධම්මස්ස ථිරං පතිට්ඨාපනත්ථාය සඞ්ගායියමානං ඊදිසෙහි පුග්ගලෙහි සාසනං න අන්තරධායිස්සති, චිරං ඨස්සති යෙවාති මනසිකරිත්වා භගවතො දින්නපංසු කූලචීවරාදිවසෙන ධම්මානුග්ගහං අනුස්සරිත්වා භගවතො පරිනිබ්බානතො තතියෙ මාසෙ ආසාළිමාසස්ස පුණ්ණමිතො පඤ්චමෙ දිවසෙ රාජගහෙ සත්තපණ්ණිගුහායං ආජාතසත්තුංනාම රාජානං නිස්සාය පඤ්චහි අරහන්ත සතෙහි සද්ධිං සත්තමාසෙහි පඨමං සඞ්ගායනං අකාසි.

ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหากัสสปเถระว่า "บัดนี้ เมื่อสรีระของพระสมณโคดมยังปรากฏอยู่แท้ๆ บริษัทก็ยังทำการวิวาทกัน มนุษย์ทั้งหลายจักติเตียนได้" ต่อจากนั้น ท่านจึงระงับความวิตกนี้แล้วอดกลั้นไว้ พิจารณาว่า "พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้จะปรินิพพานไปแล้ว แต่พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ยังมีอยู่ เมื่อพระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ได้รับการสังคายนาเพื่อความตั้งมั่นยั่งยืน พระศาสนาจักไม่อันตรธานไปเพราะบุคคลเช่นนี้ แต่จักดำรงอยู่ตลอดกาลนาน" ท่านระลึกถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงสงเคราะห์ด้วยธรรม มีการประทานผ้าบังสุกุลจีวรเป็นต้น จึงได้ทำปฐมสังคายนา ณ ถ้ำสัตตบรรณคูหา กรุงราชคฤห์ โดยอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรู พร้อมด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป เป็นเวลา ๗ เดือน ในเดือนที่ ๓ นับแต่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน คือในวันที่ ๕ นับแต่วันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ

තදා අට්ඨචත්තාලීසාධිකසතකලියුගං අනවසෙසතො අපනෙත්වා කලියුගෙන සාසනං සමං කත්වා ඨපෙසි. යදා පන අජාතසත්තු රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අට්ඨවස්සානි අහෙසුං, තදා මරම්මරට්ඨෙ තඞ්කොසඞ්ගත්වපුරෙ ජම්බුදීපධජස්සනාම රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අතිරෙකපඤ්චවස්සානි අහෙසුන්ති.

ในกาลนั้น ท่านได้หักศักราชกาลียุคออก ๑๔๘ ปีโดยไม่เหลือ แล้วตั้งศาสนศักราชให้เสมอด้วยกาลียุค เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูเสวยราชสมบัติได้ ๘ ปี ในขณะนั้น ในแคว้นพม่า ณ เมืองตังโกสังคตวะ พระเจ้าชมพูทีปธชะเสวยราชสมบัติได้เกิน ๕ ปี

ඉමිස්සඤ්ච පඨමසඞ්ගීතියං ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මා උපාලි ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මා අනුරුද්ධො චාති එවමාදයො පඤ්චසතප්පමාණා මහාථෙරා පඨමං සඞ්ගායිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං. එවං [Pg.6] සුභද්දස්ස දුට්ඨපබ්බජිතස්ස දුට්ඨවචනං සාසනස්ස අනුග්ගහෙ කාරණංනාම අහොසි. සුභද්දො ච නාම දුට්ඨපබ්බජිතො ආතුමානගරවාසී අහොසි කප්පකකුලිකො. සො යදා භගවා ආතුමානගරං ගච්ඡති, තදා අත්තෙනො පුත්තෙ ද්වෙ සාමණෙරෙ කප්පකකම්මං කාරාපෙත්වා ලද්ධෙහි තණ්ඩුලතෙලාදීහි වත්ථූහි යාගුං පචිත්වා සසඞ්ඝස්ස බුද්ධස්ස අදාසි. භගවා පන තානි අප්පටිග්ගහෙත්වා කාරණං පුච්ඡිත්වා විගරහිත්වා අකප්පියසමාදානදුක්කටාපත්තිං කප්පකපුබ්බස්ස භික්ඛුස්ස ඛුරධාරණදුක්කටාපත්තිඤ්ච පඤ්ඤාපෙසි. තං කාරණං පටිච්ච වෙරං බන්ධිත්වා සාසනං විද්ධංසිතුකාමතාය තත්තකඅයොගුළං ගිලිත්වා උග්ගීරන්තො විය ඊදිසදුට්ඨවචනං වදීති.

ในการทำปฐมสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป มีท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และท่านพระอนุรุทธะ เป็นต้น ได้สังคายนาเป็นครั้งแรกแล้วช่วยกันประคับประคองพระศาสนาไว้ คำกล่าวที่ชั่วร้ายของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้าเช่นนี้แล ได้กลายเป็นเหตุในการประคับประคองพระศาสนา อนึ่ง สุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้านั้น เป็นชาวเมืองอาตุมา เกิดในตระกูลช่างกัลบก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังเมืองอาตุมา เขาได้ให้บุตรของตนซึ่งเป็นสามเณร ๒ รูป ทำการกัลบก แล้วนำวัตถุมีข้าวสารและน้ำมันเป็นต้นที่ได้มานั้นมาหุงข้าวยาคูถวายแด่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับ ทรงสอบถามถึงเหตุผลแล้วทรงติเตียน ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร และอาบัติทุกกฏในการที่ภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกถือมีดโกน เพราะเหตุนั้น เขาจึงผูกเวรไว้ และด้วยความปรารถนาจะทำลายพระศาสนา จึงได้กล่าวคำชั่วร้ายเช่นนั้น ประดุจกลืนก้อนเหล็กที่ร้อนจัดแล้วสำรอกออกมา

අජාතසත්තුරාජා ච තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු, මම ආණාචක්කං පවත්තිස්සාමි, විස්සට්ඨා හුත්වා සඞ්ගායන්තූති අනුග්ගහෙසි. තෙනෙස පඨමං සාසනානුග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො, මහාකස්සපාදීනඤ්ච අරහන්තානං පඤ්චසතානං සිසාපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ–

พระเจ้าอชาตศัตรูทรงอุปถัมภ์ว่า "ขอธรรมจักรจงเป็นหน้าที่ของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ส่วนอาณาจักรข้าพเจ้าจะให้เป็นไปเอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงวางใจทำสังคายนาเถิด" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาพระองค์นี้เป็นกษัตริย์ผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งแรก อนึ่ง ลำดับศิษย์ของพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป มีพระมหากัสสปะเป็นต้นนั้น มีมากมายพ้นทางแห่งการนับ สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้น เมื่อทำสังคายนาแล้วก็ปรินิพพานไป ในเรื่องนี้มีคาถาดังนี้ว่า–

ඉද්ධිමන්තො ච යෙ ථෙරා,පඨමස්සඞ්ගීතිං කත්වා;

සාසනං පග්ගහිත්වාන,මච්චූවසංව සම්පත්තා.

พระเถระทั้งหลายผู้มีฤทธิ์ ทำปฐมสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาไว้ ก็ยังต้องถึงแก่อำนาจแห่งมัจจุราช

කිඤ්චාපි ඉද්ධියො සන්ති,තථාපි තා ජහිත්වාන;

නිබ්බායිංසු වසං මච්චු,පත්වා තෙ ඡින්නපක්ඛාව.

แม้ว่าจะมีฤทธิ์ทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น พระเถระเหล่านั้นก็ละฤทธิ์เหล่านั้นเสีย แล้วปรินิพพานไปโดยตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุราช ประดุจนกปีกหักฉะนั้น

කා [Pg.7] කථාව ච අම්හාකං,අම්හාකං ගහණෙ පන;

මච්චුනො නත්ථි සාරො ච,එවං ධාරෙය්‍ය පණ්ඩිතොති.

จะกล่าวไปไยถึงเรื่องของพวกเราเล่า? อนึ่ง ในการยึดครองของมัจจุราชนั้นไม่มีแก่นสารเลย บัณฑิตพึงทรงจำไว้อย่างนี้

අයං පඨමසඞ්ගීතිකථා සඞ්ඛෙපො.

นี้เป็นเรื่องย่อแห่งปฐมสังคายนา

තතො පරං වස්සසතං තෙසං සිස්සපරම්පරා සාසනං ධාරෙත්වා ආගමංසු. අථානුක්කමෙන ගච්ඡන්තෙසු රත්තිදිවෙසු වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං කප්පති සිඞ්ගිලොණකප්පා, කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො, කප්පති ගාමන්තරකප්පො, කප්පති ආවාසකප්පො, කප්පති අනුමතිකප්පො, කප්පති ආචිණ්ණකප්පො, කප්පති ආමථිතකප්පො, කප්පති ජළොගිං පාතුං, කප්පති අදසකං නිසීදනං, කප්පති ජාතරූපරජතන්ති ඉමානි දසවත්ථූනි දීපෙසුං.

หลังจากนั้น ลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นได้สืบทอดพระศาสนามาเป็นเวลา ๑๐๐ ปี ครั้นเมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์เพื่อฉันกับอาหารควร, การฉันอาหารเมื่อตะวันคล้อยไปแล้ว ๒ องคุลีควร, การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันอาหารอีกควร, การทำอุโบสถในอาวาสที่มีสีมาเดียวกันควร, การทำสังฆกรรมโดยขอความยินยอมภายหลังควร, การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมาควร, การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้มควร, การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมาควร, การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชายควร, การรับทองและเงินควร

තෙසං සුසුනාගපුත්තො කාළාසොකොනාම රාජා පක්ඛො අහොසි. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො වජ්ජීසු චාරිකං චරමානො වෙසාලිකා කිර වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං දසවත්ථූනි දිපෙන්තීති සුත්වා න ඛො පනෙතං ප්පතිරූපං, ය්වාහං දසබලස්ස සාසනවිපත්තිං සුත්වා අප්පොස්සුක්කො භවෙය්‍යං, සන්ධාහං අධම්මවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ධම්මං දීපෙස්සාමීති චින්තයන්තො යෙන වෙසාලී, තදවසරි. තදා ආයස්මා මහායසො රෙවතසබ්බකාමිආදීහි සත්තසතෙහි අරහන්තෙහි සද්ධිං සඞ්ගායිස්සාමීති වෙසාලියං වාලුකාරාමං ආගච්ඡි. වජ්ජිපුත්තකාච භික්ඛූ උපාරම්භචිත්තා කාළාසොකංනාම රාජානං උපසඞ්කමිත්වා මයං ඛො මහාරාජ ඉමස්මිං මහාවනාරාමෙ ගන්ධකුටිං රක්ඛිත්වා වස්සාම, ඉදානි මහාරාජ අධම්මවාදිනො අඤ්ඤෙ භික්ඛූ විලුම්පිතුකාමා විද්ධංසිතුකාමා ආගතාති ආරොචෙසුං. කාළාසොකො [Pg.8] ච මහාරාජා ආගන්තුකානං භික්ඛූනං අප්පවිසනත්ථාය නිවාරෙථාති අමච්චෙ පෙසෙසි. අමච්චාච නිවාරෙතුං ගච්ඡන්තා දෙවතානං ආනුභාවෙන භික්ඛූ න පස්සන්ති. තදහෙව ච රත්තිභාගෙ කාළාසොකමහාරාජා ලොහකුම්භීනිරයෙ පතනාකාරෙන සුපිනං පස්සි. තස්ස රඤ්ඤො භගිනි නන්දානාම ථෙරී ආකාසෙන ආගච්ඡන්ති ධම්මවාදිනො මහාථෙරෙ නිග්ගණ්හිත්වා අධම්මවාදීනං භික්ඛූනං පග්ගහණෙ දොසබහුලතං පකාසෙත්වා සාසනස්ස පග්ගහණත්ථාය ඔවාදං අකාසි.

พระเจ้ากาฬาสกะ พระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค เป็นฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระยสะ กากัณฑกบุตร จาริกไปในแคว้นวัชชี ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี จึงคิดว่า "การที่เราได้ยินความวิบัติแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้วจะนิ่งเฉยอยู่ ไม่สมควรเลย เราจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วแสดงธรรม" ดังนี้ จึงเดินทางไปสู่เมืองเวสาลี. ในกาลนั้น ท่านพระมหายสะได้มายังวาลุการามในเมืองเวสาลี ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำสังคายนาพร้อมกับพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป มีพระเรวตะและพระสัพพกามีเป็นต้น". ส่วนภิกษุวัชชีบุตรมีจิตคิดตำหนิ ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้ากาฬาสกะ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จำพรรษาอยู่ในคันธกุฎีในมหาพนารามนี้ บัดนี้ ข้าแต่มหาราช ภิกษุอื่นผู้เป็นอธรรมวาที มีความประสงค์จะปล้นทำลายพระศาสนาได้มาถึงแล้ว". พระเจ้ากาฬาสกะจึงทรงส่งอำมาตย์ไปเพื่อห้ามภิกษุอาคันตุกะไม่ให้เข้ามา. แต่อำมาตย์เหล่านั้นเมื่อไปห้าม ก็ไม่เห็นภิกษุด้วยอานุภาพของเทวดา. ในคืนนั้นเอง พระเจ้ากาฬาสกะทรงสุบินเห็นว่าพระองค์ตกลงไปในโลหกุมภีนรก. พระนันทาเถรีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระราชาพระองค์นั้น ได้มาทางอากาศ แสดงโทษอันมากในการข่มพระมหาเถระผู้เป็นธรรมวาที และในการยกย่องภิกษุผู้เป็นอธรรมวาที แล้วให้โอวาทเพื่อยกย่องพระศาสนา.

කාළාසොකරාජා ච සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ආයස්මන්තානං මහායසත්ථෙරාදීනං ඛමාපෙත්වා අජාතසත්තුරාජා විය සඞ්ගායනෙ පග්ගහං අකාසි.

พระเจ้ากาฬาสกะทรงเกิดความสังเวชแล้ว ทรงขอขมาพระมหายสะเถระเป็นต้น แล้วทรงอุปถัมภ์ในการสังคายนาเหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู.

මහායසත්ථෙරාදයො ච කාළාසොකං රාජානං නිස්සාය වාලුකාරාමෙ වජ්ජිපුත්තකානං භික්ඛූනං පකාසිතානි අධම්මවත්ථූනි භින්දිත්වා අට්ඨති මාසෙහි දුතියසඞ්ගායනං අකංසු.

พระมหายสะเถระเป็นต้น อาศัยพระเจ้ากาฬาสกะ วินิจฉัยหักล้างอธรรมวัตถุที่ภิกษุวัชชีบุตรแสดงไว้ในวาลุการาม แล้วทำทุติยสังคายนาโดยใช้เวลา ๘ เดือน.

තදා ච මජ්ඣිමදෙසෙ පාතලිපුත්තනගරෙ සුසුනාගරඤ්ඤො පුත්තභූතස්ස කාළාසොකරඤ්ඤො අතිසෙකං පත්වා දසවස්සානි අහෙසුං. පරම්මරට්ඨෙ පන සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තගොඞ්කස්සනාම රඤ්ඤො අභිසිත්තකාලතො පුරෙ එකවස්සං අහොසි. ජිනසාසනං පන වස්සසතං අහොසි.

ในกาลนั้น พระเจ้ากาฬาสกะผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค ในเมืองปาฏลีบุตร แคว้นมัชฌิมประเทศ ทรงรับอภิเษกได้ ๑๐ ปี. แต่ในแคว้นปรัมมะ ณ เมืองสิริเขตต์ เป็นเวลา ๑ ปีก่อนที่พระเจ้าทวัตตโฆงกัสสะจะรับอภิเษก. ส่วนพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงมาได้ ๑๐๐ ปี.

ඉමිස්සඤ්ච දුතියසඞ්ගීතියං මහායස රෙවත සබ්බකාමිප්පමුඛා සත්තසතප්පමාණා මහාථෙරා දුතියං සඞ්ඛායිත්වා දුතියං සාසනං පග්ගහෙසුං.

ในทุติยสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน ได้ทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วประคับประคองพระศาสนาเป็นครั้งที่สอง.

ආයස්මා මහායසත්ථෙරොචනාම පඤ්චහි එතදග්ගළානෙ හි භගවතා ථොමිතස්ස ආනන්දත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො අහොසි. වජ්ජිපුත්තකානං භික්ඛූනං අධම්මවත්ථුදීපනං දුතියසඞ්ගීතියං කාරණමෙව. කාළාසොකරාජාච පගෙව අධම්මවාදීභික්ඛූනං සහායොපි සමානො පුන ධම්මවාදිභික්ඛූනං සහායො [Pg.9] හුත්වා අනුග්ගහං අකාසි. තස්මා දුතියසාසනපග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො.

อนึ่ง ท่านพระมหายสะเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระอานนท์เถระ ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องด้วยเอตทัคคะ ๕ ประการ. การแสดงอธรรมวัตถุของภิกษุวัชชีบุตรนั่นเอง เป็นเหตุในทุติยสังคายนา. พระเจ้ากาฬาสกะแม้เคยเป็นสหายของภิกษุอธรรมวาทีมาก่อน ก็กลับมาเป็นสหายของภิกษุธรรมวาทีแล้วทรงอนุเคราะห์. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาเป็นผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งที่สอง.

දුතියසඞ්ගීතියං පන මහායසත්ථෙර රෙවත සබ්බකාමිප්පමුඛානං සත්තසතානං මහාථෙරානං සිස්සපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බ, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා දුතියං සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ–

ในทุติยสังคายนา สายศิษย์ของพระมหาเถระ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะเถระ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน. สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วก็ปรินิพพานไป. มีคาถาในเรื่องนี้ว่า–

බුද්ධිමන්තො ච යෙ ථෙරා,දුතියස්සඞ්ගිතිං කත්වා;

සාසනං පග්ගහිත්වාන,මච්චූවසංව සම්පත්තා.

พระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญา ทำทุติยสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช.

ඉද්ධිමන්තොපි යෙ ථෙරා,මච්චුනො තාව වසං ගමුං;

කථංයෙව මයං මුත්තා,තතො ආරක මුච්චනාති;

แม้พระเถระผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ก็ยังถึงอำนาจแห่งมัจจุราช แล้วเราเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้อย่างไร? การพ้นไปจากมัจจุราชนั้นจึงเป็นสิ่งที่ห่างไกล (สำหรับเรา).

අයං දුතියසඞ්ගීතිකථාසඞ්ඛෙපො.

นี้เป็นเรื่องย่อแห่งทุติยสังคายนา.

තතො පරං අට්ඨතිංසාධිකානි ද්වෙවස්සසතානි සම්මාසබ්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං නිරාකුලං අහොසි නිරබ්බුදං. අට්ඨතිංසාධිකෙ පන ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ පාටලිපුත්ත නගරෙ [Pg.10] සිරිධම්මාසොකස්සනාම රඤ්ඤො කාලෙ නිග්‍රොධසාමණෙරං පටිච්ච බුද්ධසාසනෙ පසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලාභසක්කාරං බාහුල්ලං අහොසි. තදා සට්ඨිසහස්සමත්තා තිත්ථියා ලාභසක්කාරං අපෙක්ඛිත්වා අපබ්බජිතාපි පබ්බජිතාවිය හුත්වා උපාසථපවාරණාදිකම්මෙසු පවිසන්ති, සෙය්‍යථාපිනාම හංසානං මජ්ඣෙ බකා, යථා ච ගුන්නං මජ්ඣෙ ගවජා, යථා ච සින්ධවානං මජ්ඣෙ ගද්‍රභාති.

หลังจากนั้น ๒๓๘ ปี พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เป็นไปโดยปราศจากความยุ่งเหยิง ปราศจากอุปัทวะ. ครั้นเมื่อปีที่ ๒๓๘ มาถึง ในเมืองปาฏลีบุตร ในสมัยของพระราชาพระนามว่า ศรีธรรมาโศก ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาโดยอาศัยพระนิโครธสามเณร ลาภสักการะของพระภิกษุสงฆ์จึงมีมาก. ในกาลนั้น พวกเดียรถีย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน มุ่งหวังลาภสักการะ แม้ไม่ได้บวช ก็ทำเหมือนบวชแล้ว เข้าไปร่วมในกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เปรียบเหมือนนกยางในท่ามกลางหงส์ เหมือนโคป่าในท่ามกลางโค และเหมือนลาในท่ามกลางม้าสินธพ.

තදා භික්ඛුසඞ්ඝො ඉදානි අපරිසුද්ධා පරිසාති මනසි කරිත්වා උපොසථං න අකාසි. සාසනෙ අබ්බුදං හුත්වා සත්තවස්සානි උපොසථපවාරණානි ඡිජ්ජන්ති. සිරිධම්මාසො කො ච රාජා තං සුත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙහි උපොසථං කාරාපෙහීති එකං අමච්චං පෙසෙසි. අමච්චො ච භික්ඛූ උපොසථං අකත්තුකාමෙ කිං කරිස්සාමීති රාජානං පටිපුච්ඡිතුං අවිසහතාය සයං මූළො හුත්වා අඤ්ඤෙන මූළෙන මන්ථෙත්වා සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝො උපොසථං න කරෙය්‍ය, භික්ඛුසඞ්ඝං ඝාතෙතුකාමො මහාරාජාති සයං මූළො හුත්වා මූළස්ස සන්තිකා මූළවචනං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා උපොසථං අකත්තුකාමං භික්ඛුසඞ්ඝං ඝාතෙසි.

ในกาลนั้น พระภิกษุสงฆ์มนสิการว่า "บัดนี้ บริษัทไม่บริสุทธิ์แล้ว" จึงไม่กระทำอุโบสถ. เมื่อเกิดอุปัทวะขึ้นในพระศาสนา อุโบสถและปวารณาก็ขาดไปถึง ๗ ปี. พระเจ้าศรีธรรมาโศกทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงส่งอำมาตย์คนหนึ่งไป (สั่งว่า) "จงระงับอธิกรณ์นั้นแล้วให้กระทำอุโบสถเถิด". อำมาตย์นั้นไม่กล้าทูลถามพระราชาว่า "หากพระภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ จะให้ข้าพระองค์ทำอย่างไร" ตนเองเป็นคนเขลา จึงปรึกษากับคนเขลาอีกคนหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "หากพระภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถ พระราชาคงประสงค์จะให้ฆ่าพระภิกษุสงฆ์" ตนเองเป็นคนเขลา ได้ฟังคำของคนเขลาแล้ว จึงไปยังวิหาร แล้วฆ่าพระภิกษุสงฆ์ผู้ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ.

රාජා ච තං සුත්වා අයං බාලො මයා අනාණත්තොව හුත්වා ඊදිසං ලුද්දකම්මං අකාසි, අහං පාපකම්මතො මුච්චිස්සාමිවා මාවාති ද්වළකජාතො හුත්වා මහාමොග්ගලිපුත්ත තිස්සත්ථෙරං ගඞ්ගාය පතිසොතතො ආනෙත්වා තං කාරණං ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ච දීපකතිත්තිරජාතකෙන අචෙතනතාය පාපකම්මතො මොචෙස්සසිති විස්සජ්ජෙසි, සත්තාහම්පි තිත්ථියානං වාදං සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො සික්ඛාපෙසි, වාදෙන වාදං තුලයිත්වා සට්ඨිසහස්සමත්තෙ තිත්ථියෙ සාසනබාහිරං අකාසි. තදා පන උපොසථං අකාසි. භගවතා වුත්තනියාමෙනෙව කථාවත්ථුඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ බ්‍යාකාසි[Pg.11]. අසොකාරාමෙ ච සහස්සමත්තා මහාථෙරා නවහි මාසෙහි සඞ්ගායිංසුං.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า 'คนพาลนี้ไม่ได้อาณัติจากเรา ได้กระทำกรรมอันหยาบช้าเช่นนี้ เราจะพ้นจากบาปกรรมหรือไม่หนอ' ดังนี้แล้ว ทรงเกิดความสงสัยเป็นสองจิตสองใจ จึงทรงนำพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทวนกระแสน้ำคงคามา แล้วทรงสอบถามเรื่องนั้นกับพระเถระ พระเถระได้วิสัชนาโดยยกเรื่องติตติรชาดก (เรื่องนกกระทาต่อ) มาอ้างว่า 'เพราะความไม่มีเจตนา พระองค์จะพ้นจากบาปกรรม' และได้ทรงสอนพระราชาศรีธรรมาโศกให้ทรงทราบวาทะของพวกเดียรถีย์ตลอด 7 วัน ทรงชั่งวาทะกับวาทะแล้ว ทรงขับไล่พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน ให้ออกไปภายนอกพระศาสนา ในกาลนั้น จึงได้กระทำอุโบสถ และได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุในท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ตามระเบียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ และพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป ได้สังคายนาพระธรรมวินัยในอโศการามตลอด 9 เดือน

තදා මජ්ඣිමදෙසෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අට්ඨාරසවස්සානි අහෙසුං. මරම්මරට්ඨෙ පන සිරිඛෙත්තනගරෙ රම්බොඞ්කස්සනාම රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා ද්වාදස වස්සානි අහෙසුන්ති.

ในกาลนั้น ในมัชฌิมประเทศ ในเมืองปาฏลีบุตร พระราชาศรีธรรมาโศกทรงครองราชย์ได้ 18 ปี ส่วนในประเทศพม่า ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า รัมพงกัสสะ ทรงครองราชย์ได้ 12 ปี

ඉමිස්සඤ්ච තතියසඞ්ගීතියං මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොනාම දුතියසඞ්ගායකෙහි මහාථෙරෙහි බ්‍රහ්මලො කං ගන්ත්වා සාසනස්ස පග්ගහණත්ථං තිස්සනාම මහාබ්‍රහ්මානං ආයාචිත නියාමෙන තතො චවිත්වා ඉධ මොග්ගලියානාම බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තසත්තො.

ในการสังคายนาครั้งที่ 3 นี้ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เป็นสัตว์ที่จุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว มาเกิดในครรภ์ของพราหมณีชื่อโมคคัลลีในโลกนี้ โดยนัยที่พระมหาเถระผู้สังคายนาครั้งที่ 2 ได้อาราธนาพระมหาพรหมชื่อติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การอุปถัมภ์พระศาสนา

ලාභසක්කාරං අපෙක්ඛිත්වා සට්ඨිසහස්සමතානං තිත්ථියානං සමණාලයං කත්වා උපොසථපවාරණාදීසු කම්මෙසු පවෙසනං පරිසාය අසුද්ධත්තා සත්තවස්සානි උපොසථස්ස අකරණඤ්ච සාසනස්ස පග්ගහණෙ කාරණමෙව. මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්ස මජ්ඣන්තික මහාරෙවප්පමුඛා මහාථෙරා තතියං සඞ්ගායිත්වා තතියං සාසනං පග්ගහෙසුං.

พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน มุ่งหวังลาภสักการะ ปลอมตัวเป็นสมณะ เข้าไปร่วมในสังฆกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เพราะบริษัทไม่บริสุทธิ์ และการไม่กระทำอุโบสถตลอด 7 ปี จึงเป็นเหตุแห่งการอุปถัมภ์พระศาสนานั่นเอง พระมหาเถระมีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน ได้สังคายนาครั้งที่ 3 และอุปถัมภ์พระศาสนาครั้งที่ 3

සිරිධම්මාසොකරාජා ච තිත්ථියානං වාදං සල්ලක්ඛෙත්වා තිත්ථියෙ බහිසාසනකරණාදීහි සාසනස්ස පග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො. මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්ස මජ්ඣින්තික මහාරෙවප්පමුඛානං සහස්සමත්තානං මහාථෙරානං සිස්සපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා තතියං සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ–

และพึงทราบว่า พระราชาศรีธรรมาโศกทรงพิจารณาวาทะของพวกเดียรถีย์แล้ว ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการขับไล่พวกเดียรถีย์ให้ออกไปภายนอกพระศาสนาเป็นต้น ลำดับศิษย์ของพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป มีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วก็ปรินิพพาน ในเรื่องนี้มีคำประพันธ์ว่า

මහිද්ධිකාපි යෙ ථෙරා,සඞ්ගායිත්වාන සාසනෙ;

මච්චූවසංව ගච්ඡිංසු,අබ්භගබ්භංව භාකරො.

พระเถระทั้งหลายแม้ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช เหมือนพระอาทิตย์เข้าสู่ภายในกลีบเมฆ

යථා [Pg.12] එතෙච ගච්ඡන්ති,තථා මයම්පි ගච්ඡාම;

කොනාම මච්චුනා මුච්චෙ,මච්චූපරායනා සත්තා.

พระเถระเหล่านั้นไปแล้วฉันใด เราทั้งหลายก็จะไปฉันนั้น ใครเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้ สัตว์ทั้งหลายมีมัจจุราชเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො,නිබ්බානං පන අච්චුතං;

තස්සෙව සච්ඡිකත්ථාය,පුඤ්ඤං කරෙය්‍ය සබ්බදාති.

เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงกระทำบุญทุกเมื่อ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ไม่เคลื่อน (อมตะ) นั้น

අයං තතියසඞ්ගීතිකථාසඞ්ඛෙපො.

นี้คือเรื่องย่อแห่งการสังคายนาครั้งที่ 3

තතො පරං කත්ථ සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං සුට්ඨු පතිට්ඨහිස්සතීති විමංසිත්වා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො පච්චන්තදෙසෙ ජිනසාසනස්ස සුප්පතිට්ඨියමානභාවං පස්සිත්වා නවට්ඨානානි ජිනසාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය විසුං විසුං මහාථෙරෙ පෙසෙසි. සෙය්‍යථිදං. මහාමහින්දත්ථෙරං සීහළදීපං පෙසෙසි-ත්වං එතං දීපං ගන්ත්වා තත්ථ සාසනං පතිට්ඨපෙහීති, සොණත්ථෙරං උත්තරත්ථෙරඤ්චසුවණ්ණභූමිං, මහාරක්ඛිතත්ථෙරං යොනකලොකං, රක්ඛිතත්ථෙරං වනවාසීරට්ඨං, යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං අපරන්තරට්ඨං, මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං කස්මීරගන්ධා රරට්ඨං, මහාරෙවත්ථෙරං මහිංසකමණ්ඩලං, මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං මහාරට්ඨං, මජ්ඣිමත්ථෙරං චීනරට්ඨන්ති. තත්ථ ච උපසම්පදපහොනකෙන සඞ්ඝෙන සද්ධිං පෙසෙසි. තෙ ච මහාථෙරා විසුං විසුං ගන්ත්වා සාසනං තත්ථ තත්ථ පතිට්ඨාපෙසුං. පතිට්ඨාපෙත්වා ච තෙසු තෙසු ඨානෙසු භික්ඛූනං කාසාවපජ්ජොතෙන විජ්ජොතමානා අබ්භහිමධූරජොරාහුසඞ්ඛාතෙහි විමත්තො විය නිසානාථො ජිනසාසනං අනන්තරායං හුත්වා පතිට්ඨාසි.

หลังจากนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทรงพิจารณาว่า 'พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทรงเห็นว่าพระศาสนาของพระชินเจ้าจะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ จึงทรงส่งพระมหาเถระไปในที่ 9 แห่งต่าง ๆ กัน เพื่อประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้า คือ ทรงส่งพระมหินทเถระไปลังกาทวีป (โดยสั่งว่า) 'ท่านจงไปเกาะนั้นแล้วจงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น' ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปสุวรรณภูมิ พระมหารักขิตเถระไปโยนกโลก พระรักขิตเถระไปวนวาสีรัฐ พระโยนกธรรมรักขิตเถระไปอปรันตประเทศ พระมัชฌันติกเถระไปกัสมีรคันธารรัฐ พระมหาเรวัตเถระไปมหิสกมณฑล พระมหาธรรมรักขิตเถระไปมหารัฐ พระมัชฌิมเถระไปจีนรัฐ และทรงส่งไปพร้อมกับคณะสงฆ์ผู้สามารถให้อุปสมบทได้ พระมหาเถระเหล่านั้นต่างองค์ต่างไปแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น ๆ และเมื่อประดิษฐานแล้วในที่นั้น ๆ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็ตั้งมั่นโดยปราศจากอันตราย สว่างไสวด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ของพระภิกษุทั้งหลาย เหมือนพระจันทร์พ้นจากเครื่องเศร้าหมองมีเมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู

තෙසු පන නවසු ඨානෙසු සුවණ්ණභූමිනාම අධුනා සුධම්මනගරමෙව. කස්මා පනෙතං විඤ්ඤායතීති චෙ. මග්ගානුමානතො ඨානානුමානතො [Pg.13] වා. කථං මග්ගානුමානතො. ඉතො කිර සුවණ්ණභූමි සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොන්ති, එකෙන වාතෙ න ගච්ඡන්තී නාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි ගච්ඡති, අථෙකස්මිං සමයෙ එවං ගච්ඡන්ති නාවා සත්තාහම්පි නදියා වට්ටමච්ඡ පිට්ඨෙ නෙව ගතාති අට්ඨකථායං වුත්තෙන සීහළදීපතො සුවණ්ණභූමිං ගතමග්ගප්පමාණෙන සුඛම්මපුරතො සීහළදීපං ගතමග්ගප්පමාණං සමෙති. සුධම්මෙ පුරතො කිර හි හිංසළදීපං සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොන්ති, උජුං වායුආගමනකාලෙ ගච්ඡන්ති වායුනාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි සම්පාපුණාති. එවංමග්ගානුමානතො විඤ්ඤායති.

บรรดา 9 แห่งนั้น ที่ชื่อว่าสุวรรณภูมิ คือเมืองสุธรรมในปัจจุบันนี้เอง ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงทราบอย่างนั้น' ตอบว่า 'เพราะการอนุมานด้วยเส้นทาง หรือการอนุมานด้วยสถานที่' การอนุมานด้วยเส้นทางเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า จากที่นี้ไปสุวรรณภูมิมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปตามลมย่อมถึงใน 7 วัน 7 คืน อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เรือที่แล่นไปอย่างนั้น แม้ 7 วัน ก็ยังไม่พ้นหลังปลาวัฏฏะในแม่น้ำ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ด้วยระยะทางที่ไปสุวรรณภูมิจากลังกาทวีป ย่อมตรงกับระยะทางที่ไปลังกาทวีปจากเมืองสุธรรม ได้ยินว่า จากเมืองสุธรรมไปลังกาทวีปมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปในเวลาที่ลมพัดตรงมา ย่อมไปถึงใน 7 วัน 7 คืน จึงทราบได้ด้วยการอนุมานด้วยเส้นทางอย่างนี้

කථං ඨානානුමානතො. සුවණ්ණභූමි කිර මහාසමුද්දසමීපෙ තිට්ඨති, නානාවෙරජ්ජකානම්පි වාණිජානං උපසඞ්කමනට්ඨානභූතං මහාතිත්ථං හොති. තෙනෙව මහාජනකකුමාරාදයො චම්පානගරාදිතො සංවොහාරත්ථාය නාවාය සුවණ්ණභූමිං ආගමංසූති. සුධම්මපුරම්පි අධුනා මහාසමුද්දසමීපෙයෙව තිට්ඨති. එවං ඨානානුමාසතො විඤ්ඤායතීති.

การอนุมานจากสถานที่นั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่าสุวรรณภูมิตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทร เป็นท่าเรือใหญ่ซึ่งเป็นที่ที่พ่อค้าจากนานาประเทศมาติดต่อค้าขาย ด้วยเหตุนั้นเอง พระมหาชนกราชกุมารเป็นต้น จึงได้เสด็จมายังสุวรรณภูมิด้วยเรือเพื่อการค้าขายจากเมืองจำปาเป็นต้น แม้เมืองสุธรรมในปัจจุบันก็ตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทรนั่นเอง จึงทราบได้โดยการอนุมานจากสถานที่อย่างนี้

අපරෙ පන සුවණ්ණභූමිනාම හරිභුඤ්ජරට්ඨංයෙව, තත්ථ සු වණ්ණස්ස බාහුල්ලත්තාති වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන සියාමරට්ඨංයෙවාති වදන්ති. තං සබ්බං විමංසිතබ්බං.

ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าสุวรรณภูมิคือแคว้นหริภุญชัยนั่นเอง เพราะที่นั่นมีทองมาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามนั่นเอง ทั้งหมดนั้นพึงพิจารณา

අපරන්තං නාම විසුං එකරට්ඨමෙවාති අපරෙ වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන අපරන්තංනාම සුනාපරන්තරට්ඨමෙවාති වදන්ති. තං යුත්තමෙව. කස්මා අපරන්තං නාම සුනාපරන්තරට්ඨමෙවාති විඤ්ඤායතීති චෙ. අට්ඨකථාසු ද්වීහි නාමෙහි වුත්තත්තා. උපරිපණ්ණාසඅට්ඨකථායඤ්හි සළායතනසංයුත්තට්ඨකථායඤ්ච අට්ඨකථාචරියෙහි සුනාපරන්තරට්ඨෙ කොණ්ඩධානත්ථෙරෙන සලාකාදානාධිකාරෙ ලද්ධෙතදග්ගට්ඨානතං දස්සන්තෙහි අපරන්තරට්ඨං සුන සද්දෙන යොජෙත්වා වුත්තං. ධම්මපදට්ඨකථායං පන අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච තමෙව රට්ඨං විනා සුනසද්දෙන වුත්තං. සුනසද්දො චෙත්ථ පුත්තපරියායො. මන්ධාතුරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තො චතුද්දීපවාසි නො [Pg.14] පක්කොසිත්වා තෙසං විසුං විසුං නිවාසට්ඨානං නිය්‍යාදෙසි. තත්ථ උත්තරදීපවාසීනං ඨානං කුරුරට්ඨංනාම, පුබ්බදීපවාසීනං පන වෙදෙහරට්ඨංනාම, පච්ඡිමදීපවාසීනං අපරන්තං නාම. භත්තපච්ඡිමදීපෙ ජාතත්තා තෙ සුනසද්දෙන වුත්තා. තත්‍ර ජාතාපි හි තෙසං පුත්තාතිවා සුනාතිවා වුත්තා, යථා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූති. වත්තිච්ඡාවසෙන වා වාචාසිලිට්ඨවසෙන ච ඉදමෙව සුනසද්දෙන විසෙසෙත්වා වොහරන්තීති දට්ඨබ්බං.

คนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง นั่นสมควรแล้ว ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบว่าอปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ด้วยสองชื่อ ในอรรถกถาอุปริปัณณาสก์และอรรถกถาสฬายตนสังยุตต์ อาจารย์อรรถกถาได้กล่าวถึงแคว้นอปรันตะโดยประกอบกับคำว่า 'สุนะ' เมื่อแสดงถึงพระเถระชื่อโกณฑธานะในแคว้นสุนปรันตะ ผู้ได้รับตำแหน่งเอตทัคคะในเรื่องการแจกสลาก ส่วนในธัมมปทัฏฐกถาและอังคุตตรัฏฐกถา ได้กล่าวถึงแคว้นนั้นโดยไม่มีคำว่า 'สุนะ' อนึ่ง สุนะศัพท์ในที่นี้เป็นคำที่ใช้เรียกบุตร พระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้ามันธาตุราชได้เรียกชาวทวีปทั้งสี่มา แล้วมอบที่อยู่อาศัยให้แก่พวกเขาแต่ละคน ในบรรดาที่เหล่านั้น ที่อยู่ของชาวทวีปอุตตระชื่อว่าแคว้นกุรุ ส่วนที่อยู่ของชาวทวีปบูรพาชื่อว่าแคว้นวิเทหะ ที่อยู่ของชาวทวีปปัจฉิมชื่อว่าอปรันตะ เพราะเกิดในทวีปปัจฉิมนั้น พวกเขาจึงถูกเรียกว่า 'สุนะ' แม้ผู้ที่เกิดในที่นั้นก็ถูกเรียกว่าบุตรของพวกเขา หรือ 'สุนะ' ของพวกเขา เหมือนอย่างภิกษุชาววัชชีบุตร หรือพึงทราบว่า พวกเขาเรียกโดยเจาะจงด้วยคำว่า 'สุนะ' นี้เอง โดยความประสงค์จะกล่าว หรือโดยความสละสลวยของภาษา

යොනකරට්ඨංනාම යවනමනුස්සානං නිවාසට්ඨානමෙව, යංජඞ්ගමඞ්ඝඉති වුච්චති.

แคว้นโยนกคือที่อยู่อาศัยของมนุษย์ชาวโยนกนั่นเอง ซึ่งถูกเรียกว่า 'ยังกะมังคะ'

වනවාසීරට්ඨංනාම සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානමො. කෙචි පන වනවාසීරට්ඨංනාම එකං රට්ඨමෙව, න සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානන්ති වදන්ති. තං න සුන්දරං. සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානමෙව හි වනවාසීරට්ඨං නාම. කස්මා පනෙතං විඤ්ඤායතීතිචෙ. ඉමස්ස අම්හාකං රඤ්ඤො භාතිකරඤ්ඤො කාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ ගුම්භෙහි පටිච්ඡාදිතෙ එකස්මිං පථවිපුඤ්ජෙ අන්තො නිම්මුජ්ජිත්වා ඨිතං පොරාණිකං එකං ලොහමයබුද්ධපටිපිබ්බං පටිලභි, තස්ස ච පල්ලඞ්කෙ ඉදං වනවාසීරට්ඨවාසීනං පූජනත්ථායාතිආදිනා පොරාණලෙඛනං දිස්සති, තස්මා යෙවෙතං විඤ්ඤායතීති.

แคว้นวนวาสีคือที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร แต่บางคนกล่าวว่า แคว้นวนวาสีคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร นั่นไม่ดีงาม ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตรนั่นเองคือแคว้นวนวาสี ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบเช่นนั้น เพราะในสมัยของพระราชาผู้เป็นพระเชษฐาของพระราชาของเรานี้ ได้พบพระพุทธรูปโบราณทำด้วยโลหะองค์หนึ่ง ซึ่งจมอยู่ในกองดินที่ถูกปกคลุมด้วยพุ่มไม้ในเมืองศรีเกษตร และที่ฐานของพระพุทธรูปนั้น มีจารึกโบราณปรากฏอยู่ว่า 'สิ่งนี้สำหรับบูชาของชาวแคว้นวนวาสี' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นเอง จึงพึงทราบเช่นนั้น

කස්මීරගන්ධාරරට්ඨංනාම කස්මීරරට්ඨං ගන්ධාරරට්ඨඤ්ච. තානි පන රට්ඨානි එකාබද්ධානි හුත්වා තිට්ඨන්ති. තෙනෙව මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං එකං ද්වීසු රට්ඨෙසු පෙසෙසි. ජනපදත්තා පන නපුංසකෙකත්තං භවති. තදා පන එකස්ස රඤ්ඤො ආණාය පතිට්ඨානවිසයත්තා එකත්තවචනෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්තිපි වදන්ති.

แคว้นกัศมีระคันธาระคือแคว้นกัศมีระและแคว้นคันธาระ แต่แคว้นเหล่านั้นตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ด้วยเหตุนั้นเอง จึงได้ส่งพระมัชฌันติกเถระองค์หนึ่งไปยังสองแคว้นนั้น อนึ่ง เพราะเป็นชนบท จึงเป็นเอกพจน์ในนปุงสกลิงค์ แต่บางคนก็กล่าวว่า ในเวลานั้น เพราะเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ภายใต้อำนาจของพระราชาองค์เดียว จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยเอกพจน์

මහිංසකමණ්ඩලංනාම අන්ධකරට්ඨං, යං යක්ඛපුරරට්ඨන්ති වුච්චති.

มณฑลมหิสกะคือแคว้นอันธกะ ซึ่งถูกเรียกว่าแคว้นยักษปุระ

මහාරට්ඨංනාම මහානගරරට්ඨං. ආධුනා හි මහාරට්ඨමෙව න ගරසද්දෙන යොජෙත්වා මහානගරරට්ඨන්ති වොහරන්තීති. සියාමරට්ඨන්තිපි වදන්ති ආචරියා.

แคว้นมหาราษฎร์คือแคว้นมหานคร ในปัจจุบันนี้ พวกเขาเรียกแคว้นมหาราษฎร์นั่นเองว่าแคว้นมหานคร โดยประกอบกับคำว่า 'นคร' อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามด้วย

චිනරට්ඨංනාම [Pg.15] හිමවන්තෙන එකාබද්ධං හුත්වා ඨිතං චීනරට්ඨං යෙ වාති.

แคว้นจีนคือแคว้นจีนนั่นเอง ซึ่งตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับเทือกเขาหิมาลัย

ඉදං සාසනස්ස නවසු ඨානෙසු විසුං විසුං පතිට්ඨානං.

นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเก้าแห่งโดยแยกกัน

ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය ථෙරපරම්පරකථා වත්තබ්බා. සම්මාසම්බුද්ධස්ස හි භගවතො සද්ධිවිහාරිකො උපාලිත්ථෙ රො,තස්ස සිස්සො දාසකත්ථෙරො, තස්ස සිස්සො සොණකත්ථෙරො, තස්ස සිස්සො සිග්ගවත්ථෙරො චන්දවජ්ජිත්ථෙ රො ච, තෙසං සිස්සො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොති ඉමෙ පඤ්චමහාථෙරා සාසනවංසෙ ආදිභූතා ආචරියපරම්පරානාම. තෙසඤ්හි සිස්සපරම්පරභූතා ථෙරපරම්පරා යාවජ්ජතනා න උපච්ඡින්ධන්ති. ආචරියපරම්පරාය ච ලජ්ජිභික්ඛූ යෙව පවෙසෙත්වා කථෙතබ්බා නො අලජ්ජිභික්ඛූ. අලජ්ජීභික්ඛූ නාම හි බහුස්සුතාපි සමානා ලාභගරුලොකගරුආදිහි ධම්මතන්ති නාසෙත්වා සාසනවරෙ මහාභයං උප්පාදෙන්තීති. සාසනරක්ඛනකම්මංනාම හි ලජ්ජීනංයෙව විසයො නො අලජ්ජීනං. තෙනාහු පොරාණා ථෙරා, අනාගතෙ සාසනං කො නාම රක්ඛිස්සතීති අනුපෙක්ඛිත්වා අනාගතෙ සාසනං ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්ති, ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්ති, ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්තීති තික්ඛාත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසුං. එවං මජ්ඣිමදෙසෙපි අලජ්ජීපුග්ගලා බහු සන්තීති වෙදිතබ්බා.

บัดนี้ พึงกล่าวเรื่องลำดับพระเถระสืบต่อกันมาตั้งแต่ต้น อันที่จริง พระอุปาลีเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโสณกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสิคควเถระและพระจันทวัชชีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นศิษย์ของท่านเหล่านั้น พระมหาเถระห้าองค์เหล่านี้ชื่อว่าอาจริยปรัมปรา (ลำดับอาจารย์) ผู้เป็นต้นในพระศาสนวงศ์ อันที่จริง ลำดับพระเถระผู้เป็นศิษย์สืบต่อกันมาของท่านเหล่านั้น ย่อมไม่ขาดสายจนถึงปัจจุบัน และในอาจริยปรัมปรานั้น พึงนำเฉพาะภิกษุผู้มีความละอายมากล่าว ไม่ใช่ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย อันที่จริง ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย แม้จะเป็นพหูสูต ก็ย่อมทำลายพระธรรมวินัยด้วยความเคารพในลาภ ความเคารพในโลก เป็นต้น แล้วยังภัยใหญ่ให้เกิดขึ้นในพระศาสนาอันประเสริฐ อันที่จริง กิจในการรักษาพระศาสนาเป็นวิสัยของภิกษุผู้มีความละอายเท่านั้น ไม่ใช่ของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ด้วยเหตุนั้น พระเถระโบราณทั้งหลายจึงได้เปล่งวาจาสามครั้งว่า 'ในอนาคต ใครหนอจะรักษาพระศาสนา' โดยพิจารณาแล้วว่า 'ในอนาคต ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา' พึงทราบว่า แม้ในมัชฌิมประเทศก็มีบุคคลผู้ไม่มีความละอายเป็นจำนวนมากเช่นกัน

පරිනිබ්බානතො හි භගවතො වස්සසතානං උපරි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ අධම්මවත්ථූනි දීපෙත්වා පඨමසඞ්ගීතිකාලෙ බහිකතෙහි පාපභික්ඛූහි සද්ධිං මන්තෙත්වා සහායං ගවෙසෙත්වා මහාසඞ්ගීතිවොහාරෙන මහාථෙරා විය සඞ්ගීතිං අකංසු. කත්වා ච විසුං ගණා අහෙසුං. අහොවත ඉදං හාසිතබ්බකම්මං, සෙය්‍යථාපි නාම ජරසිඞ්ගාලො චතුපදසාමඤ්ඤෙන මානං ජප්පෙත්වා අත්තානං සීහං විය මඤ්ඤිත්වා සීහො විය සීහනාදං නදීති. තෙ පාවචනං යථා භූතං [Pg.16] අජානිත්වා සද්දච්ඡායාමත්තෙන යථාභූතං අත්ථං නාම සිංසු. කිඤ්චි පාවචනම්පී අපනෙසුං. තඤ්ච සකගණෙයෙව හොති, න ධම්මවාදීගණෙ. ධම්මවිනයං විකොපෙත්වා යථිච්ඡිත වසෙනෙව චරිංසු. අයං පන මහාසඞ්ගීතිනාම එකො අධම්මවාදීගණො.

อันที่จริง ภายหลังพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปร้อยปี ภิกษุชาววัชชีบุตรได้แสดงอธรรมวัตถุทั้งหลาย แล้วปรึกษากับภิกษุผู้ชั่วช้าที่ถูกขับออกจากสังคายนาครั้งที่หนึ่ง แสวงหาสหาย แล้วทำสังคายนาโดยเรียกตนเองว่า 'มหาสังคีติ' เหมือนพระมหาเถระทั้งหลาย และเมื่อทำแล้ว ก็แยกเป็นคณะต่างหาก โอหนอ การกระทำนี้เป็นสิ่งที่น่าหัวเราะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง สำคัญตนว่าเป็นราชสีห์ด้วยความสามัญแห่งสัตว์สี่เท้า แล้วบันลือสีหนาทเหมือนราชสีห์ฉะนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้พระธรรมวินัยตามความเป็นจริง แล้วย่อมบิดเบือนเนื้อความตามความเป็นจริงด้วยเพียงเงาเสียง และได้นำพระธรรมวินัยบางส่วนออกไป และสิ่งนั้นย่อมมีอยู่ในคณะของตนเท่านั้น ไม่ได้มีอยู่ในคณะของธรรมวาที พวกเขาได้ทำลายพระธรรมวินัย แล้วประพฤติตามอำเภอใจ ส่วนคณะมหาสังคีตินี้คือคณะอธรรมวาทีคณะหนึ่ง

තතො පච්ඡා කාලං අතික්කන්තෙ තතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං වාදතො භිජ්ජිත්වා ගොකුලිකොනාම එකො ගණො එකබ්‍යොහාරොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡා ගොකුලිකගණගණතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා බහුස්සුතිකොනාම එකො ගණො පඤ්ඤත්තිවාදොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. පුනපි තෙහියෙව ගණෙහි චෙතියවාදොනාම එකො ගණො භිජ්ජි.

หลังจากนั้น เมื่อกาลล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อโคกุลิกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อเอกัพโยหาระคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกันเพราะวาทะของกันและกันจากคณะนั้นนั่นเอง. หลังจากนั้น จากคณะโคกุลิกะนั่นเอง คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อพหุสสุติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อปัญญัตติวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. อีกครั้งหนึ่ง คณะชื่อเจติยวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกออกไปจากคณะเหล่านั้นนั่นเอง.

තතො පච්ඡා චිරකාලං අතික්කන්තෙ ධම්මවාදීගණෙහි විසභාගගණං පවිසිත්වා මහිංසාසකොනාම එකොගණො වජ්ජිපුත්තකොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡාපි වජ්ජිපුත්තකගණතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා ධම්මුත්තරිකොනාම එකො ගණො, භද්දයානිකොනාම එකො, ඡන්නාගාරිකොනාම එකො, සමුතිකොනාම එකොති චත්තාරො ගණා භිජ්ජිංසු.

หลังจากนั้น เมื่อกาลนานล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อมหิสสาสกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อวัชชีบุตรคณะหนึ่ง แตกแยกออกจากคณะธรรมวาทีทั้งหลาย เข้าไปสู่คณะที่ต่างกัน. หลังจากนั้น แม้จากคณะวัชชีบุตรนั่นเอง คณะ ๔ คณะ คือ คณะชื่อธัมมุตตริกะคณะหนึ่ง คณะชื่อภัทรยานิกะคณะหนึ่ง คณะชื่อฉันนาคาริกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสัมมติยะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน.

පුනපි මහිංසාසකගණතො අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා සබ්බත්ථිවාදොනාම එකො ගණො, ධම්මගුත්තිකොනාම එකො, කස්සපියොනාම එකො, සඞ්කන්තිකොනාම එකො, සුත්තවාදො නාම එකොති පඤ්ච ගණා භිජ්ජිංසු.

อีกครั้งหนึ่ง คณะ ๕ คณะ คือ คณะชื่อสัพพัตถิวาทะคณะหนึ่ง คณะชื่อธัมมคุตติกะคณะหนึ่ง คณะชื่อกัสสปิยะคณะหนึ่ง คณะชื่อสังกันติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสุตตวาทะคณะหนึ่ง แตกแยกกันจากคณะมหิสสาสกะ.

එවං මජ්ඣිමදෙසෙ දුතියසඞ්ගීතිං සඞ්ගායන්තානං මහාථෙරානං ධම්මවාදීථෙරවාදගණතො විසුං විසුං භිජ්ජමානා අධම්මවාදීගණා සත්තරස අහෙසුං. තෙ ච අධම්මවාදීගණා සාසනෙ ථෙරපරම්පරාය අනන්තො ගධා. තෙ හි සාසනෙ උපකාරා න හොන්ති, ථෙරපරම්පරාය ච පවෙසෙත්වා ගණ්හිතුං න සක්කා, යථා හංසගණෙ බකො, යථා ච ගො ගණෙ [Pg.17] ගවජො, යථා ච සුවණ්ණගණෙ හාරකුටොති.

อย่างนี้ คณะอธรรมวาที ๑๗ คณะ จึงแตกแยกออกไปต่างหากจากคณะเถรวาทผู้เป็นธรรมวาทีของพระมหาเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนาครั้งที่ ๒ ในมัชฌิมประเทศ. และคณะอธรรมวาทีเหล่านั้น ไม่หยั่งลงในเถรปรัมปราในพระศาสนา. ด้วยว่าคณะเหล่านั้นไม่เป็นอุปการะในพระศาสนา และไม่สามารถจะนำเข้ามารวมในเถรปรัมปราได้ เหมือนนกยางในฝูงหงส์ เหมือนควายป่าในฝูงโค และเหมือนทองเหลืองในกองทองคำฉะนั้น.

මහාකස්සපත්ථෙරාදිතො පන ආගතා ථෙරපරම්පරා උපාලි දාසකො චෙවාතිආදිනා පරිවාරඛන්ධකෙ සමන්තපාසාදිකට්ඨකථායඤ්ච ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

ส่วนเถรปรัมปราที่สืบมาแต่พระมหากัสสปเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วนั่นแลในปริวารขันธกะและในอรรถกถาสมันตปาสาทิกา โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระอุบาลีและพระทาสกะ'.

උපාලිත්ථෙරාදීනං පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා යාව මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරා, තාව තෙසං ථෙරානං පරිසුද්ධා චාරාදීනීති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නදියා උපරිසොතෙ මෙඝවස්සානි අනුමානෙත්වා අධොසොතෙ නදියා උදකස්ස බාහුල්ලභාවො විඤ්ඤාතුං සක්කාති අයං කාරණානුමානනයො නාම.

เมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระเป็นต้น ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่ออนุมานฝนจากเมฆในเหนือน้ำของแม่น้ำ ก็สามารถทราบความที่น้ำในแม่น้ำมีมากในใต้น้ำได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยเหตุ.

යාව පන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරා, තාව ථෙරානං පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා උපාලිත්ථෙරස්ස පරිසුද්ධාචාරාදීනීති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නාම උපරිධූමං පස්සිත්වා අනුමානෙත්වා අග්ගි අත්ථීති සක්කා ඤාතුන්ති අයං ඵලානුමානන යො නාම.

ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นควันในเบื้องบนแล้วอนุมานว่ามีไฟอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยผล.

අදිභූතස්ස පන උපාලිත්ථෙරස්ස අවසානභූතස්ස ච මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා මජ්ඣෙ දාසකසොණසිග්ගවාදීනං ථෙරානං පරිසුද්ධාචාරාදීනිති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නාම සිලාපට්ටස්ස ඔරභාගෙ පාරභාගෙ ච මිගපදවළඤ්ජනං දිස්වා අනුමානෙත්වා මජ්ඣෙ අපාකටං පදවළඤ්චනං අත්ථීති සක්කා ඤාතුන්ති අයං මිගපදවළඤ්ජන නයො නාම.

ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระผู้เป็นเบื้องต้น และของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้เป็นที่สุด ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายมีพระทาสกะ พระโสณะ และพระสิคควะเป็นต้นในท่ามกลางได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นรอยเท้าเนื้อในส่วนข้างนี้และส่วนข้างโน้นของแผ่นหิน แล้วอนุมานว่ารอยเท้าที่ยังไม่ปรากฏในท่ามกลางมีอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า มิคปทวลัญชนนัย (นัยคือการอนุมานด้วยรอยเท้าเนื้อ).

එවං තීහි නයෙහි අයං ථෙරවාදගණො ධම්මවාදීලජ්ජිපෙසලොති වෙදිතබ්බො. එවමුපරිපි නයො නෙතබ්බො. ථෙරපරම්පරා ච යාව පොත්ථකාරුළා පරිවාරඛන්ධකෙ සමන්ත පාසාදිකායඤ්ච තතො මහින්දො ඉට්ටියොතිආදිනා වුත්ත නයෙන වෙදිතබ්බාති.

พึงทราบว่าคณะเถรวาทนี้เป็นธรรมวาที เป็นผู้มีหิริ และเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก ด้วยนัย ๓ ประการอย่างนี้. แม้ในเบื้องบนก็พึงนำนัยไปอย่างนี้. และเถรปรัมปราจนถึงกาลที่ยกขึ้นสู่คัมภีร์ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปริวารขันธกะและในสมันตปาสาทิกาว่า 'ต่อจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ' เป็นต้น.

ඉති සාසනවංසෙ නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො

ด้วยประการฉะนี้ แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ที่มาใน ๙ สถาน ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

නාම පඨමො පරිච්ඡෙදො.

ชื่อ ปริจเฉทที่ ๑.

2. සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො

๒. แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในเกาะสีหล

2. ඉදානි [Pg.18] සීහළදීපසාසනකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි.

๒. บัดนี้ ถึงโอกาสที่จะกล่าวแนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนาในเกาะสีหลแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น.

සීහළදීපඤ්හි සාසනස්ස පතිට්ඨානභූතත්තා චෙතියගබ්භසදිසං හොති. සම්මාසම්බුද්ධො කිර සීහළදීපං ධරමානකාලෙපි තික්ඛත්තුං අගමාසි. පඨමං යක්ඛානං දමනත්ථං එකකොව ගන්ත්වා යක්ඛෙ දමෙත්වා මයි පරිනිබ්බුතෙ සීහළදීපෙ සාසනං පතිට්ඨහිස්සතීති තම්බපණ්ණිදීපෙ ආරක්ඛං කරොන්තො තික්ඛත්තුං දීපං ආවිඤ්ඡි. දුතියං මාතුලභාගිනෙය්‍යානං නාගරා ජූනං දමනත්ථාය එකකොව ගන්ත්වා තෙ දමෙත්වා අගමාසි. තතියං පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ගන්ත්වා මහාචෙතියට්ඨානෙ ච ථූපාරාමචෙතියට්ඨානෙ ච මහාබොධිපතිට්ඨිතට්ඨානෙ ච මහියඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච මුදිඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච දීඝවාපි චෙතියට්ඨානෙ ච කල්‍යාණියචෙතියට්ඨානෙ ච නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි.

ด้วยว่าเกาะสีหลเป็นที่ประดิษฐานพระศาสนา จึงเป็นเหมือนภายในพระเจดีย์. ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปยังเกาะสีหล ๓ ครั้ง แม้ในกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานยักษ์ทั้งหลาย ทรงทรมานยักษ์เหล่านั้นแล้ว ทรงทำอารักขาในเกาะตัมพปัณณิด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะสีหล' ทรงแผ่ไปทั่วเกาะ ๓ ครั้ง. ครั้งที่สอง เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานนาคราชผู้เป็นลุงและหลาน ทรงทรมานนาคราชเหล่านั้นแล้วเสด็จกลับ. ครั้งที่สาม เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร แล้วประทับนั่งเข้าพระนิโรธสมาบัติ ณ ที่ตั้งมหาเจดีย์ ที่ตั้งถูปารามเจดีย์ ที่ตั้งมหาโพธิ์ ที่ตั้งมหิยังคณเจดีย์ ที่ตั้งมุทิงคณเจดีย์ ที่ตั้งทีฆวาปีเจดีย์ และที่ตั้งกัลยาณิยเจดีย์.

තදා ච පන සාසනං ඔගාහෙත්වාන තාව තිට්ඨති. පච්ඡා පන යථාවුත්තත්ථෙරපරම්පරාය සමභිනිවිට්ඨෙන මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන පෙසිතො මහින්දත්ථෙරො ජිනචක්කෙ පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ දුතියකත්තිකමාසෙ ඉට්ටියෙන උත්තියෙන සම්බුලෙන භද්දසාලෙන චාති එතෙහි ථෙරෙහි සද්ධිං සීහළදීපං අගමාසි. සොණුත්තරත්ථෙරාදයො ජිනචක්කෙ පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ දුතියකත්තිකමාසෙයෙව සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය අත්තනො අත්තනො සම්පත්තභාරභූතං තං තං ඨානං අගමංසු.

แต่ในกาลนั้น พระศาสนายังไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่. ส่วนภายหลัง พระมหินทเถระผู้ที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ตั้งมั่นอยู่ในเถรปรัมปราตามที่กล่าวมาแล้วส่งไป ได้ไปยังเกาะสีหลพร้อมด้วยพระเถระเหล่านี้ คือ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททสาล เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒. ส่วนพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นต้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒ นั่นเอง ได้ไปยังสถานที่นั้นๆ อันเป็นภาระที่ตนได้รับมอบหมาย เพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา.

මහාමහින්දත්ථෙරො පන සත්තමාසානි ආගමෙත්වා ජිනචක්කෙ ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණමියං සීහළදීපං සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය අගමාසි. තෙනෙව තෙසු නවසු ඨානෙසු සීහළදීපං ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විස තෙ [Pg.19] අගමාසි. අඤ්ඤානි පන අට්ඨ ඨානානි පඤ්චතිංසාධිකද්විසතෙයෙව අගමාසීති විසුංව වත්ථපෙතබ්බො.

ส่วนพระมหาเถระมหินทะ รออยู่ ๗ เดือน เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ได้ไปสู่เกาะสีหลเพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา เพราะเหตุนั้น ใน ๙ สถานเหล่านั้น เกาะสีหลจึงเป็นที่ที่พระองค์เสด็จไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ส่วนอีก ๘ สถาน ได้ไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๕ ปีนั่นเอง พึงกำหนดความต่างกันอย่างนี้.

කස්මා පන මහාමහින්දත්ථෙරො සත්තමාසානි ආගමෙත්වා සබ්බපච්ඡා සීහළදීපං ගච්ඡතීති. සීහළදීපෙ මුටභිවො නාම රාජා ජරාදුබ්බලො අහොති, සාසනං පග්ගහෙතුං අසමත්ථො, තස්ස පන පුත්තො දෙවානං පිය තිස්සො නාම රාජකුමාරො දහරො සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථො භවිස්සති, සො ච දෙවානං වියතිස්සො රජ්ජං තාව ලභතු වෙදිස්සකගිරිනගරෙ මාතුයා සද්ධිං ඤාතකෙ තාව පස්සාමීති අපෙක්ඛිත්වා සත්තමාසානි ආගමෙත්වා ඡත්තිංසාධිකද්විසතෙයෙව ජිනචක්කෙ මහාමහින්දත්ථෙරො සීහළදීපං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං.

ก็เพราะเหตุไร พระมหาเถระมหินทะจึงรออยู่ ๗ เดือน แล้วจึงไปเกาะสีหลเป็นที่สุด พึงทราบว่า ในเกาะสีหล พระเจ้ามุฏสิวะทรงชราภาพและอ่อนแอ ไม่สามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ ส่วนพระราชโอรสของพระองค์คือพระราชกุมารชื่อเทวานัมปิยติสสะยังทรงพระเยาว์ จักสามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ พระเถระจึงดำริว่า 'พระเทวานัมปิยติสสะนั้นจงครองราชสมบัติไปก่อน ส่วนเราจักไปเยี่ยมญาติทั้งหลายพร้อมกับมารดาในเมืองเวทิสสคิรีนครก่อน' ท่านรออยู่ ๗ เดือน พระมหาเถระมหินทะจึงไปเกาะสีหลเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปีนั่นเอง.

මහාමහින්දත්ථෙරො ච ඉට්ටියාදීහි ථෙරෙහි චතූහි භාගිනෙය්‍යෙන සුමනසාමණෙරෙන භණ්ඩුකෙන නාම උපාසකෙ න චාති එතෙහි සද්ධිං ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ ජිනචක්කෙ ජෙට්ඨමාසපුණ්ණමියං සුවණ්ණහංසා විය ජෙට්ඨමාසෙ නභං උග්ගන්ත්වා ආකාසමග්ගෙන අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ මිස්ස කපබ්බතකූටෙ පතිට්ඨාසි.

และพระมหาเถระมหินทะ พร้อมด้วยพระเถระ ๔ รูปมีพระอิตติยะเป็นต้น ด้วยพระสุมนสามเณรผู้เป็นหลาน และด้วยอุบาสกชื่อภัณฑุกะ พร้อมด้วยท่านเหล่านั้น เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ เหมือนหงส์ทอง ขึ้นสู่ท้องฟ้าในเดือนเชษฐะ โดยทางอากาศ ได้ประดิษฐานอยู่บนยอดเขามิสสกะ ในส่วนทิศตะวันออกของเมืองอนุราธบุรี.

ජෙට්ඨමාසස්ස ච පුණ්ණමියං ලඞ්කාදීපෙ ජෙට්ඨමූලනක්ඛත්තසභා හුත්වා මනුස්සා ඡණං අකංසු. තෙනෙවාහ සාරත්ථදීපනියං නාම විනයඩීකායං, ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණමියං ජෙට්ඨනක්ඛත්තං මූලනක්ඛත්තං වා හොතීති. තත්ථ ච පුණ්ණමිනක්ඛත්තං රාජමත්තන්තෙ පුණ්ණමිනක්ඛත්තවිචාරණනයෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

และในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ในเกาะลังกา มีการประชุมนักษัตรเชษฐะและมูลนักษัตร มนุษย์ทั้งหลายได้ทำพิธีฉลอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า 'ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ย่อมมีนักษัตรเชษฐะหรือมูลนักษัตร' และในที่นั้น นักษัตรในวันเพ็ญ พึงเห็นว่ากล่าวโดยนัยแห่งการพิจารณานักษัตรในวันเพ็ญในคัมภีร์ราชมัตตะ.

දෙවානං පිය තිස්සො ච රාජා නක්ඛත්තං නාම ඝොසාපෙත්වා ඡණං කාරෙථාති අමච්චෙ ආණාපෙත්වා චත්තාලී සපුරිසසහස්සපරිවාරො නගරම්හා නික්ඛමිත්වා යෙන මිස්ස කපබ්බතො, තෙන පායාසි මිගවං කීළිතුකාමො. අථ තස්මිං පබ්බතෙ අධිවත්ථා එකා දෙවතා මිගරූපෙන රාජානං ඵලොභෙත්වා පක්කොසිත්වා ථෙරස්ස අභිමුඛං අකාසි.

และพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงให้ประกาศนักขัตฤกษ์ ทรงบัญชาอำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงทำพิธีฉลอง' พร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จออกจากเมือง เสด็จไปทางที่ภูเขามิสสกะตั้งอยู่ ทรงประสงค์จะเล่นล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น ล่อพระราชาด้วยรูปเนื้อ เรียกมา ได้กระทำให้เผชิญหน้ากับพระเถระ.

ථෙරො [Pg.20] රාජානං ආගච්ඡන්තං දිස්වා මමංයෙව රාජා පස්සතු මා ඉතරෙති අධිට්ඨහිත්වා තිස්ස තිස්ස ඉතො එහීති ආහ. රාජා තං සුත්වා චින්තෙසි, ඉමස්මිං දීපෙ ජාතො සකලොපි මනුස්සො මං තිස්සොති නාමං ගහෙත්වා ආලපිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, අයං පන භින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාව වසනො මං නාමෙන ආලපති, කො නුඛො අයං භවිස්සති, මනුස්සො වා අමනුස්සො වාති. ථෙරො ආහ,–

พระเถระเห็นพระราชาเสด็จมาแล้ว ทรงอธิษฐานว่า ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราเท่านั้น อย่าเห็นผู้อื่นเลย แล้วกล่าวว่า 'ติสสะ ติสสะ มานี่เถิด' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'มนุษย์ทั้งปวงที่เกิดในเกาะนี้ ไม่มีใครสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ติสสะ ได้เลย แต่สมณะผู้นุ่งห่มผ้าที่ตัดเป็นชิ้นๆ และทรงผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นนี้ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ เป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระจึงกล่าวว่า

සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා;

තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතාති.

'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป มาที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์พระองค์นั่นเอง'

තදා ච දෙවානං පියතිස්සො රාජා අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකෙන එකමාසාභිසිත්තො අහොසි. විසාඛපුණ්ණමායං හිස්ස අභිසෙකමකංසු. සො ච අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙ ධම්මපණ්ණාකාරෙ රතනත්තයගුණප්පටිසංයුත්තං සාසනප්පවත්තිං අචිරසුතං අනුස්සරමානො තං ථෙරස්ස සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකාති වචනං සුත්වා අය්‍යා නුඛො ආගතාති තාවදෙව ආවුධං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි සම්මොදනීයං කථං කථයමානො. යථාහ,–

ในกาลนั้น พระราชาเทวานัมปิยติสสะ ทรงได้รับการอภิเษกด้วยเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกส่งมาได้หนึ่งเดือนแล้ว พวกเขาได้ทำการอภิเษกให้พระองค์ในวันวิสาขปุรณมี และพระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ประกอบด้วยคุณของพระรัตนตรัย ซึ่งทรงสดับมาไม่นานในบรรณาการธรรมที่พระเจ้าอโศกส่งมา ทรงได้ยินคำของพระเถระว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา' จึงทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วหนอ' แล้วทรงวางอาวุธลงทันที ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิง ดังที่กล่าวไว้ว่า

ආවුධං නික්ඛිපිත්වාන, එකමන්තං උපාවිසි;

නිසජ්ජ රාජා සම්මොදි, බහුං අත්ථූපසඤ්හිතන්ති.

'ทรงวางอาวุธลงแล้ว เสด็จเข้าไปประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้วทรงสนทนาปราศรัย ซึ่งประกอบด้วยประโยชน์มาก'

සම්මොදනීයං කථඤ්ච කුරුමානෙයෙව තස්මිං තානිපි චත්තාලීසපුරිසසහස්සානි ආගන්ත්වා සම්පරිවාරෙසුං. තදාථෙරො ඉතරෙපි ඡ ජනෙ දස්සෙසි. රාජා දිස්වා ඉමෙ කදා ආගතාති ආහ. මයා සද්ධිංයෙව මහාරාජාති. ඉදානි පන ජම්බුදීපෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපා සමණා සන්තීති. සන්ති [Pg.21] මහාරාජ එතරහිජම්බුදීපො කාලාවපජ්ජොතො ඉසිවාතපටිවාතො, තස්මිං–

ขณะที่พระองค์กำลังทรงสนทนาปราศรัยอยู่นั้น ชนสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วแวดล้อมพระองค์ ในกาลนั้น พระเถระได้แสดงชนอีกหกคน พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสว่า 'ท่านเหล่านี้มาเมื่อไร' พระเถระตอบว่า 'มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง ข้าแต่มหาราช' พระราชาตรัสถามว่า 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ' พระเถระตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่มหาราช บัดนี้ชมพูทวีปเหลืองอร่ามด้วยผ้ากาสาวะ เป็นที่พัดไปมาแห่งลมของฤๅษี ในชมพูทวีปนั้นมี—'

තෙවිජ්ජා ඉද්ධිපත්තා ච, චෙතොපරියකොවිදා;

ඛීණාසවා අරහන්තො, බහූ බුද්ධස්ස සාවකාති.

'ผู้ได้วิชชาสาม ผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นจำนวนมาก'

භන්තෙ කෙන ආගතත්ථාති. නෙව මහාරාජ උදකෙන, න ථලෙනාති. රාජා ආකාසෙන ආගතාති අඤ්ඤාසි. ථෙරො අත්ථි නුඛො රඤ්ඤො පස්සාවෙය්‍යත්තිකන්ති වීමංසනත්ථාය ආසන්නං අම්බරුක්ඛං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡි, –

พระราชาตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านมาด้วยอะไร' พระเถระตอบว่า 'ข้าแต่มหาราช ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก' พระราชาทรงทราบว่า 'มาทางอากาศ' พระเถระเพื่อจะทดสอบความเฉลียวฉลาดแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงทรงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้ๆ แล้วตรัสถามปัญหาว่า—

කින්නාමො මහාරාජ අයං රුක්ඛොති. අම්බරුක්ඛො නාම භන්තෙති. ඉමං පන මහාරාජ අම්බං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො අම්බො අත්ථි වා නත්ථි වාති. අත්ථි භන්තෙ අඤ්ඤෙපි බහූ අම්බරුක්ඛාති. ඉමඤ්ච අම්බං තෙ ච අම්බෙ මුඤ්චිත්වා අත්ථි නුඛො මහාරාජ අඤ්ඤෙ රුක්ඛාති. අත්ථි භන්තෙ, තෙ පන න අම්බරුක්ඛාති. අඤ්ඤෙ ච අම්බෙ අනම්බෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථි පන අඤ්ඤො රුක්ඛොති. අයමෙව භන්තෙ අම්බ රුක්ඛොති. සාධු මහාරාජ පණ්ඩිතොසීති.

พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช ต้นไม้นี้ชื่ออะไร' พระราชาตอบว่า 'ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้แล้ว ยังมีมะม่วงต้นอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นๆ อีกมากมาย' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้และมะม่วงต้นอื่นๆ เหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง' พระเถระถามว่า 'นอกจากมะม่วงต้นอื่นๆ และต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงเหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่ต้นมะม่วงต้นนี้เท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นบัณฑิต'

අත්ථි පන මහාරාජ තෙ ඤාතකාති. අත්ථි භන්තෙ බහූජනාති. තෙ මුඤ්චිත්වා කෙචි අඤ්ඤාතකාපි අත්ථි මහාරාජාති. අඤ්ඤාතකා භන්තෙ ඤාතකෙහි බහුතරාති. තවඤාතකෙ ච අඤ්ඤාතකෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථඤ්ඤො කොචි මහාරාජාති. අහමෙව භන්තෙති. සාධු මහාරාජ අත්තා නාම අත්තනො නෙව ඤාතකො න අඤ්ඤාතකොති.

พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์มีญาติหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นคนจำนวนมาก' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติเหล่านั้นแล้ว ยังมีคนแปลกหน้าอีกบ้างหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนแปลกหน้ามีมากกว่าญาติ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติของพระองค์และคนแปลกหน้าเหล่านั้นแล้ว ยังมีใครอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่หม่อมฉันเท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าอัตตา (ตน) นั้น ไม่ใช่ทั้งญาติของตนและไม่ใช่คนแปลกหน้า'

අථ ථෙරො පණ්ඩිතො රාජා සක්ඛිස්සති ධම්මං අඤ්ඤාතුන්ති චූළහත්ථිපදොපමසුත්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ රාජා තීසු සරණෙසු පතිට්ඨහි සද්ධිං චත්තාලීසාය පාණසහස්සෙහීති. තතො පරං යං යං වත්තබ්බං, තං තං සමන්තපාසාදිකාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้ จึงแสดงจุลหัตถิปโทปมสูตร เมื่อจบการเทศนา พระราชาพร้อมด้วยเหล่าสัตว์สี่หมื่น ได้ตั้งมั่นในสรณะสาม หลังจากนั้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาเป็นต้น

ඉච්චෙවං සීහළදීපෙ සාසනානුග්ගහණ මහින්දත්ථෙරතො ආගතා [Pg.22] සිස්සපරම්පරා බහූ හොන්ති, ගණනපථං වීති වත්තා. කථං. මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සිස්සො අරිට්ඨො නාම ථෙරො, තස්ස සිස්සො තිස්සදත්තො, තස්ස සිස්සො කාළසුමනො, තස්ස සිස්සො දීඝො, තස්ස සිස්සො දීඝ සුමනො, තස්ස සිස්සො කාළසුමනො, තස්ස සිස්සො නාගො, තස්ස සිස්සො බුද්ධරක්ඛිතො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො රෙවො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො චූළනාගො, තස්ස සිස්සො ධම්මපාලි එතා, තස්ස සිස්සො ඛෙමො, තස්ස සිස්සො උපලිස්සො, තස්ස සිස්සො ඵුස්සදෙවො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො මහාපදුමො, තස්ස සිස්සො මහාසීවො, තස්ස සිස්සො උපාලි, තස්ස සිස්සො මහානාගො, තස්ස සිස්සො අභයො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො චූළාභයො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො චූළදෙවො, තස්ස සිස්සො සීවොති. අයං යාව පොත්ථකාරුළසඞ්ඛාතා චතුත්ථසඞ්ගීතිකා, තාව ථෙරපරම්පරාති දට්ඨබ්බා.

ด้วยประการฉะนี้ ลำดับศิษย์ที่สืบต่อมาจากพระมหินทเถระ ผู้ทรงอนุเคราะห์พระศาสนาในลังกาทวีป มีจำนวนมากจนพ้นทางแห่งการนับ อย่างไร คือ พระอริฏฐเถระเป็นศิษย์ของพระมหามหินทเถระ พระติสสทัตตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระพุทธรักขิตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเรวตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระธัมมปาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเขมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุปลิสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระผุสสเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาปทุมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุบาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหานาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬาภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พึงทราบว่าลำดับพระเถระนี้สืบต่อมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๔ ที่เรียกว่าการจารึกลงในคัมภีร์

වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං,– යාවජ්ජභනා තෙසංයෙව අන්තෙවාසිකපරම්පරභූතාය ආචරියපරම්පරාය ආභතන්තිති වෙදිතබ්බන්ති.

ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "พึงทราบว่า (พระวินัยปิฎก) อันพระอาจารย์ผู้สืบสายศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นนั่นแลนำสืบกันมาจนถึงปัจจุบัน"

එවං තෙසං සිස්සපරම්පරභූතා ආචරියපරම්පරා යාවජ්ජතනා සාසනෙ පාකටා හුත්වා ආගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බ.

พึงทราบว่า ลำดับอาจารย์ผู้เป็นลำดับศิษย์ของท่านเหล่านั้น ได้ปรากฏในพระศาสนาสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบันด้วยประการฉะนี้

සාසනෙ විනයධරෙහි නාම තිලක්ඛණසම්පන්නෙහි භවිතබ්බං. තීණි හි විනයධරස්ස ලක්ඛණානි ඉච්ඡි තබ්බානි. කතමානි තීණි. සුත්තඤ්චස්ස ස්වාගතං හොති සුප්පවත්ති සුවිනිච්ඡිතං සුත්තතො අනුබ්‍යඤ්ජනතොති ඉදමෙකං ලක්ඛණං, විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොති අසංහීරොති ඉදං දුතියං, ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොති සුමනසිකතා සුපධාරිතාති ඉදං තතියං.

ในพระศาสนา ชื่อว่าพระวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะสามประการ ลักษณะสามประการของพระวินัยธรที่พึงประสงค์คืออะไรบ้าง ลักษณะสามประการคืออะไร คือ พระสูตรย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ดำเนินไปดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้ว ทั้งโดยพระสูตรและโดยอนุพยัญชนะ นี้เป็นลักษณะประการหนึ่ง อนึ่ง ท่านตั้งมั่นอยู่ในพระวินัย ไม่หวั่นไหว นี้เป็นลักษณะประการที่สอง อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว นี้เป็นลักษณะประการที่สาม

තත්ථ [Pg.23] ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොතීති ථෙරපරම්පරා වංසපරම්පරා චස්ස සුට්ඨුගහිතා හොති. සුමනසිකතාති සුට්ඨු මනසිකතා, ආවජ්ජිතමත්තෙ ඤජ්ජලි තප්පදීපො විය හොති.

ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น คำว่า "อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว" นั้นหมายความว่า ลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว คำว่า "ใส่ใจดีแล้ว" หมายถึง ใส่ใจดีแล้วอย่างยิ่ง เมื่อนึกถึงเท่านั้น ก็ย่อมสว่างไสวเหมือนประทีป

සුපධාරිතාති සුට්ඨු උපධාරිතා, පුබ්බාපරානුසන්ධිතො අත්ථතො කාරණතො ච උප ධාරිතා. අත්තනො මතිං පහාය ආචරියසුද්ධියා වත්තා හොති, මය්හං ආචරියො අසුකාචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, සො අසුකස්සාති එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙර වාදඞ්ගං ආහරිත්වා යාව උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හීති පාපෙත්වා ඨපෙති. තතොපි ආහරිත්වා උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, දාසකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස උපාලිත්ථෙරස්ස, සොණකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස දොසකත්ථෙරස්ස, සිග්ගවත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සොණකත්ථෙරස්ස, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සිග්ගවත්ථෙරස්ස චණ්ඩ වජ්ජිත්ථෙරස්ස චාති එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙරවාදඞ්ගං ආහරිත්වා අත්තනො ආචරියං පාපෙත්වා ඨපෙති. එවං උග්ගහිතා හි ආචරියපරම්පරා සුග්ගහිතා හොති.

คำว่า "ทรงจำไว้ดีแล้ว" หมายถึง ทรงจำไว้ดีแล้วอย่างยิ่ง ทรงจำไว้โดยความสืบเนื่องแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ เป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ ละทิ้งความเห็นของตน (กล่าวว่า) "อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์โน้น อาจารย์โน้นเรียนมาจากอาจารย์โน้น" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้จากนั้น ก็นำมาตั้งไว้ว่า "พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระสิคควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิคควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงอาจารย์ของตน อันที่จริง ลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่เรียนมาดีแล้ว

එවං අසක්කොන්තෙන පන ද්වෙ තයො පරිවට්ටා උග්ගහෙතබ්බා. සබ්බපච්ඡිමෙන හි නයෙන යථා ආචරියො ච ආචරියාචරියො ච පාළිඤ්ච පරිපුඤ්ඡඤ්ච වදන්ති, තථා ඤාතුං වත්තතීති.

อนึ่ง ผู้ที่ไม่สามารถทำได้อย่างนี้ พึงเรียนลำดับอาจารย์สองสามชั้น อันที่จริง พึงทราบตามนัยสุดท้ายว่า อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวพระบาลีและปริปุจฉาอย่างไร ก็พึงทราบอย่างนั้น

යථා වුත්තත්ථෙරපරම්පරා පන භගවතො ධරමානකාලතො පට්ඨාය යාව පොත්ථකාරුළා මුඛපාඨෙනෙව පිටකත්තයං ධාරෙසුං, පරිපුණ්ණං පන කත්වා පොත්ථකෙ ලිඛිත්වා න ඨපෙන්ති. එවං මහාථෙරා දුක්කරකම්මං කත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තත්‍රිදං වත්ථු,–

อนึ่ง พระเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จนกระทั่งมีการจารึกลงในคัมภีร์ แต่ไม่ได้ทำให้สมบูรณ์แล้วจารึกไว้ในหนังสือ พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงบำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ เพื่อเชิดชูพระศาสนา เรื่องราวในเรื่องนั้นมีดังนี้

සීහළදීපෙ කිර චණ්ඩාලතිස්සභයෙන සඞ්ඛුබ්භිත්වා දෙවො [Pg.24] ච අවස්සිත්වා දුබ්භික්ඛභයං උප්පජ්ජි. තදා අක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා තුම්හෙ භන්තෙ පිටකං ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සථ, නාවං පන ආරූහිත්වා ජම්බුදීපං ගච්ඡථ, සචෙ නාවා අප්පහොනකා භවෙය්‍ය, කට්ඨෙන වා වෙළුනා වා තරථ, අභයත්ථාය පන මයං රක්ඛිස්සාමාති ආහ.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีป เกิดความหวาดกลัวเพราะภัยจากจัณฑาลติสสะ และฝนก็ไม่ตก จึงเกิดทุพภิกขภัยขึ้น ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จมาตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจักไม่สามารถทรงจำพระไตรปิฎกได้ ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นเรือไปยังชมพูทวีปเถิด หากเรือไม่เพียงพอ ก็จงข้ามไปด้วยท่อนไม้หรือไม้ไผ่ พวกเราจักคุ้มครองท่านทั้งหลายเพื่อความปลอดภัย”

තදා සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ සමුද්දතීරං ගන්ත්වා පුන එතදහොසි,– මයං ජම්බුදීපං න ගච්ඡිස්සාම, ඉධෙව වසිත්වා තෙපිටකං ධාරිස්සාමාති. තතො පච්ඡා නාවා තිත්ථතො නිවත්තිත්වා සීහළදීපෙකදෙසං මලයජනපදං ගන්ත්වා මූලඵලාදීහියෙව යාපෙත්වා සජ්ඣායං අකංසු. ඡාතකභයෙන අතිපීළිතා හුත්වා එවම්පි කාතුං අසක්කොන්තො වාළුකතලෙ උරං ඨපෙත්වා සීසෙන සීසං අභිමුඛං කත්වා වාචං අනිච්ඡාරෙත්වා මනසායෙව අකංසු. එවං ද්වාදසවස්සානි සද්ධිං අට්ඨකථාය තෙපිටකං රක්ඛිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං.

ครั้งนั้น ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ไปยังชายทะเลแล้วคิดว่า “พวกเราจะไม่ไปชมพูทวีป จักอยู่ที่นี่แหละทรงจำพระไตรปิฎก” หลังจากนั้น (พระเถระเหล่านั้น) กลับจากท่าเรือ ไปยังมลายชนบทอันเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ดำรงชีพด้วยรากไม้และผลไม้เป็นต้น กระทำการสาธยาย เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียนอย่างหนักจนไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้ ก็หมอบลงบนพื้นทราย เอาศีรษะชนกัน ไม่เปล่งวาจา สาธยายด้วยใจเท่านั้น พวกท่านรักษาพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาไว้อย่างนี้ตลอด ๑๒ ปี ได้ช่วยอนุเคราะห์พระศาสนา

ද්වාදසවස්සෙසු පන අතික්කන්තෙසු තං භයං වූපසමිත්වා පුබ්බෙ ජම්බුදීපං ගච්ඡන්තා සත්තභික්ඛුසතා ආගන්ත්වා සීහළදීපෙකදෙසං රාමජනපදෙ මණ්ඩලාරාමවිහාරං ආපජ්ජිංසු. තෙපි සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ තමෙව විහාරං ගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මන්තෙත්වා සජ්ඣායිංසු. තදා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමෙන්ති, න විරුජ්ඣන්ති, ගඞ්ගාදකෙන විය යමුනොදකං සංසන්දෙන්ති. එවං පිටකත්තයං මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙත්වා මහාථෙරා දුක්කරකම්මං කරොන්තීති වෙදිතබ්බා.

ครั้นเมื่อ ๑๒ ปีผ่านไป ภัยนั้นสงบลงแล้ว ภิกษุ ๗๐๐ รูปที่เคยไปยังชมพูทวีปก่อนหน้านั้น ได้กลับมาถึงมัณฑลารามวิหาร ในรามชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ไปยังวิหารนั้น แล้วปรึกษาหารือกันและสาธยายพระธรรม ครั้งนั้น พวกท่านได้ปรองดองกัน ไม่ขัดแย้งกัน ประสานกันเหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา พึงทราบว่า พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น และได้บำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้

යම්පි පරියත්තිං එකපදමත්තම්පි අවිරජ්ඣිත්වා ධාරෙන්ති, තං දුක්කරකම්මමෙව.

แม้การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง

සීහළදීපෙ කිර පුනබ්බසුකස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස පුත්තො තිස්සත්ථෙරො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා ඉමං ජම්බුදීපං ආගන්ත්වා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තො නාවං අභිරූහනතිත්ථෙ එකස්මිං පදෙ උප්පන්නකඞ්ඛො යොජනසතමග්ගං නිවත්තිත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්තො [Pg.25] අන්තරාමග්ගෙ එකස්ස කුටුම්බිකස්ස පඤ්හං කථෙසි. සො පසීදිත්වා සතසහස්සග්ඝනකං කම්පලං අදාසි. සොපි තං ආහරිත්වා ආචරියස්ස අදාසි. ථෙරො වා සියා කොට්ටෙත්වා නිසීදනට්ඨානෙ පරිභණ්ඩං කාරෙසි. කිමත්ථායාති. පච්ඡිමාය ජනතාය අනුග්ගහත්ථාය. එවං කිරස්ස අහොසි,– අම්හාකං ගතමග්ගං ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ සබ්‍රහ්මචාරිනො පටිපත්තිං පූරෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති. තිස්සත්ථෙරොපි ආචරියස්ස සන්තිකෙ කඞ්ඛං ඡින්දිත්වා සීහළදීපමෙව සකට්ඨානං ආගමාසීති. ඉච්චෙවං පරියත්තිං එකපදමත්තම්පි අවිරජ්ඣිත්වා ධාරණම්පි දුක්කරකම්මමෙවාති දට්ඨබ්බං.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีป พระติสสเถระ ผู้เป็นบุตรของคฤหบดีชื่อปุนัพพสุกะ ได้เรียนพุทธพจน์แล้วมายังชมพูทวีปนี้ ได้เรียนพุทธพจน์จากพระโยนกธรรมรักขิตเถระ เมื่อกำลังจะกลับ ขณะอยู่ที่ท่าเรือเพื่อขึ้นเรือ เกิดความสงสัยในบทหนึ่ง จึงย้อนกลับไปทาง ๑๐๐ โยชน์ เพื่อมาหาอาจารย์ ระหว่างทางได้เล่าปัญหาให้คฤหบดีคนหนึ่งฟัง คฤหบดีนั้นเลื่อมใสจึงถวายผ้ากัมพลมีค่าแสนหนึ่ง พระติสสเถระนั้นก็นำผ้าผืนนั้นมาถวายอาจารย์ พระเถระใช้มีดตัด (ผ้ากัมพลนั้น) แล้วทำเป็นเครื่องลาดที่นั่ง เพื่ออะไร? เพื่ออนุเคราะห์ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า ท่านคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อพิจารณาถึงทางที่เรามาแล้ว สพรหมจารีในอนาคตจักพึงคิดว่าควรบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์” พระติสสเถระก็ได้คลายความสงสัยในสำนักของอาจารย์แล้วกลับไปยังลังกาทวีปอันเป็นถิ่นของตน พึงทราบว่า การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้

යම්පි යෙභුය්‍යෙන පගුණං න කරොන්ති, තස්ස අනන්තරධානත්ථාය අසම්මොසත්ථාය උග්ගහධාරණාදිවසෙන රක්ඛනම්පි කරොන්ති, තං දුක්කරකම්මමෙව.

แม้การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง

සීහළදීපෙයෙව කිර මහාභයෙ එකස්සෙව භික්ඛුනො මහානිද්දෙසො පගුණො අහොසි. අථ චතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරස්ස උපජ්ඣායො මහාතිපිටකත්ථෙරො නාම මහාරක්ඛිතත්ථෙරංආහ,– ආවුසො මහාරක්ඛිත අසුකස්ස සන්තිකෙ මහානිද්දෙසං ගණ්හාහීති. පාපොකිරායං භන්තෙ න ගණ්හාමීති. ගණ්හාවුසො අහං තෙ සන්තිකෙ නිසීදිස්සාමීති. සාධු භන්තෙ තුම්හෙසු නිසින්නෙසු ගණ්හිස්සාමීති පට්ඨපත්වා රත්තින්දිවං නිරන්තරං පරියාපුණන්තො ඔසානදිවසෙ හෙට්ඨාමඤ්චෙ ඉත්ථිං දිස්වා භන්තෙ සුතංයෙව මෙ පුබ්බෙ, සචාහං එවං ජානෙය්‍යං, න ඊදිසස්ස සන්තිකෙ ධම්මං පරියාපුණෙය්‍යන්ති ආහ. තස්ස පන සන්තිකෙ බහූ මහාථෙරා උග්ගණ්හිත්වා මහානිද්දෙසං පතිට්ඨාපෙසුං. එවං යං යෙභුය්‍යෙන පගුණං න කරොන්ති, තස්ස අනන්තරධානත්ථාය අසම්මොසත්තාය උග්ගහධාරණාදිවසෙන රක්ඛනම්පි දුක්කරකම්මං යෙවාති දට්ඨබ්බං.

ได้ยินว่า ในลังกาทวีปนั่นเอง ในสมัยที่เกิดภัยพิบัติใหญ่ มีภิกษุรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำมหานิทเทสได้คล่องแคล่ว ครั้งนั้น พระมหาติปิฏกเถระ ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของพระจตุรนิกายิกติสสเถระ ได้กล่าวกับพระมหารักขิตเถระว่า “อาวุโส มหารักขิตะ ท่านจงเรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นเถิด” พระมหารักขิตเถระตอบว่า “ท่านผู้นั้นเป็นคนบาปกระมังครับ ผมไม่เรียนหรอกครับ” พระมหาติปิฏกเถระกล่าวว่า “อาวุโส ท่านจงเรียนเถิด อาตมาจักนั่งอยู่ใกล้ท่าน” พระมหารักขิตเถระจึงเริ่มเรียนโดยกล่าวว่า “ดีละครับ ท่านขอรับ เมื่อท่านนั่งอยู่ ผมจักเรียน” แล้วเรียนอย่างต่อเนื่องทั้งกลางวันกลางคืน จนกระทั่งวันสุดท้าย ได้เห็นสตรีอยู่ใต้เตียง จึงกล่าวว่า “ท่านขอรับ ผมเคยได้ยินมาแล้วแต่ก่อน ถ้าผมรู้เช่นนี้ ผมก็จะไม่เรียนธรรมจากคนเช่นนี้” แต่พระมหาเถระหลายรูปก็ได้เรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นและตั้งมั่นไว้ พึงทราบว่า การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้

ඉච්චෙවං භගවතො ධරමානකාලතො පභුති චිරකාලං යථාවුත්තමහාථෙරපරම්පරා පරියත්තිං මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙසුං[Pg.26]. අහොවත පොරාණිකානං මහාථෙරානං සතිපඤ්ඤාසමාධිවෙපුල්ලතාය හි තෙ මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙතු සක්කාති. මුඛපාඨෙනෙව පොරාණකත්ථෙරානං පරියත්තිධාරණං පඤ්චනවුතාධිකානි චතුසතානි අහොසි.

ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำเท่านั้น เป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โอ้หนอ! พระมหาเถระโบราณเหล่านั้นมีสติ ปัญญา และสมาธิอันไพบูลย์ จึงสามารถทรงจำด้วยการท่องจำเท่านั้น การทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำของพระเถระโบราณนั้นมีถึง ๔๙๕ ปี

භගවතො පරිනිබ්බානතො මහාවංසසාරත්ථසඞ්ගහෙසු ආගතනයෙන ජිනචක්කෙ පණ්ණාස්සාධිකෙ චතුසතෙ සම්පත්තෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ රාජූනං අට්ඨාරසමකො’සද්ධාතිස්සස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො වට්ටගාමණි නාම රාජා රජ්ජං පත්වා ඡවස්සකාලෙ අනාගතෙ සත්තා හීනසතිපඤ්ඤාසමාධිකා හුත්වා න සක්ඛිස්සන්ති මුඛපාඨෙන ධාරෙතුන්ති උපපරික්ඛිත්වා පුබ්බෙ වුත්තෙහි මහාථෙරෙහි අනුපුබ්බෙන ආගතා පඤ්චමත්තා මහාථෙරසතා වට්ටගාමණිරාජානං නිස්සාය තම්බපණ්ණිදීපෙකදෙසෙ මලයජනපදෙ ආලොකලෙණෙ අට්ඨකථාය සහපිටකත්තයං පොත්ථකෙ ආරොපෙසුං.

เมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๕๐ ปี ตามที่มาในมหาวงศ์สารัตถสังคหะ ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าอัสสัทธาติสสะ ซึ่งเป็นกษัตริย์องค์ที่ ๑๘ ได้ครองราชย์ เมื่อครองราชย์ได้ ๖ ปี ทรงพิจารณาเห็นว่า สัตว์ทั้งหลายในอนาคตจักมีสติ ปัญญา และสมาธิเสื่อมถอยลง จักไม่สามารถทรงจำด้วยการท่องจำได้ จึงอาศัยพระเจ้าวัฏฏคามณี พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป ที่สืบต่อกันมาตามลำดับจากพระมหาเถระที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น ได้จารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาลงในหนังสือ ณ อาโลกเลณะ ในมลายชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป

තඤ්ච යථාවුත්තසඞ්ගීතියො උපනිධාය චතුත්ථසඞ්ගීතියෙව නාමාති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං සාරත්ථදීපනියං නාම විනයටීකායං,– චතුත්ථසඞ්ගීතිසදිසා හි පොත්ථකාරොහසඞ්ගීතීති.

พึงทราบว่า การสังคายนาครั้งนั้น เมื่อเทียบกับการสังคายนาที่กล่าวมาแล้ว ก็คือการสังคายนาครั้งที่ ๔ นั่นเอง เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในวินยฏีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า “การสังคายนาที่จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรนั้น เหมือนกับการสังคายนาครั้งที่ ๔”

සීහළදීපෙ පන වට්ටගාමණිරාජා මරම්මරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ එකො නාම කුක්කුටසීසරාජා ච එකකාලෙන රජ්ජං කාරෙසි. අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපභික්ඛුහි ඉධ පෙසිතසන්දෙසකථායං පන තෙත්තිංසාධිකචතුසතෙ සම්පත්තෙ පොත්ථකාරුළං අකංසූති ආගතං. වුත්තඤ්හෙතං තත්ථ,– තෙත්තිංසාධිකචතුවස්සසතපරිමාණකාලන්ති.

อนึ่ง ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี และพระเจ้ากุกกุฏสีสะพระองค์หนึ่งในเมืองศรีเกษตร แคว้นมารัมมะ ได้ครองราชย์ในเวลาเดียวกัน แต่ในคำบอกเล่าที่ภิกษุชาวลังกาทวีปส่งมายังที่นี้ในสมัยของพระเจ้าอมรปุระมาปะ ได้กล่าวไว้ว่า พวกท่านได้จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๓๓ ปี เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เป็นเวลา ๔๓๓ ปี”

ඉදං සීහළදීපෙ යාව පොත්ථකාරුළ්හා

นี้คือการตั้งมั่นของพระศาสนาในลังกาทวีป จนกระทั่งมีการจารึกเป็นลายลักษณ์อักษร

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การตั้งมั่นของพระศาสนา

අථාපරං [Pg.27] ජම්බුදීපෙ සීහළදීපෙ ච භික්ඛූ විසුං විසුං ගණවසෙන භිජ්ජිංසු, යථා අනොතත්තදහතො නික්ඛමනනදියා ගඞ්ගායමුනාදිවසෙන භිජ්ජන්තීති. තත්ථ ජම්බුදීපෙ ගණානං භිජ්ජමානතං උපරියෙව වක්ඛාම.

ต่อจากนั้น ภิกษุในชมพูทวีปและลังกาทวีปก็ได้แตกแยกกันเป็นคณะต่าง ๆ เหมือนแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาตแล้วแยกออกเป็นแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น ในเรื่องนั้น เราจักกล่าวถึงการแตกแยกของคณะในชมพูทวีปในลำดับต่อไป

සීහළදීපෙ පන ගණානං භිජ්ජමානතා එවං දට්ඨබ්බා. කථං. සීහළදීපෙ හි සාසනස්ස පතිට්ඨමානකාලතො අට්ඨාරසාධි කද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ වට්ටගාමණිරඤ්ඤා කාරාවිතෙ අභයගිරිවිහාරෙ පරිවාරඛන්ධකං පාඨතො ච අත්ථතො ච විපල්ලාසං කත්වා මහාවිහාරවාසිගණතො පුථු හුත්වා එකො ගණො භිජ්ජි, සො අභයගිරිවාසිගණො නාම, ධම්මරුචිගණොති ච තස්සෙව නාමං.

อนึ่ง พึงเห็นความแตกแยกแห่งคณะในลังกาทวีปดังนี้ คือ ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไปได้ ๒๑๘ ปี พระราชาพระนามว่าวัฏฏคามณีได้ทรงสร้างอภัยคีรีวิหารขึ้น คณะหนึ่งได้แตกแยกออกจากคณะมหาวิหารวาสี โดยการทำให้วิปริตซึ่งปริวารขันธกะทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ คณะนั้นชื่อว่าอภัยคีรีวาสี และมีชื่อว่าคณะธรรมรุจิอีกด้วย

අභයගිරිවාසිගණස්ස භිජ්ජමානතො ද්වෙචත්තාලීසාධිකතිවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාසෙනෙන නාම රඤ්ඤා කාරාපිතෙ ජෙතවනවිහාරෙ භික්ඛූ උභතොවිසඞ්ගපාඨෙ විපරීතවසෙන අභිසඞ්ඛරිත්වා අභයගිරිවාසිගණතො විසුං එකො ගණො අහොසි, සො ජෙතවනවාසිගණො නාම, සාගලියගණොති ච තස්සෙව නාමං.

เมื่อคณะอภัยคีรีวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๔๒ ปี พระราชาพระนามว่ามหาเสนะได้ทรงสร้างเชตวันวิหารขึ้น ภิกษุทั้งหลายได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่าย (อุภโตวิภังค์) โดยประการที่ตรงกันข้าม แล้วได้แยกออกจากคณะอภัยคีรีวาสีเป็นอีกคณะหนึ่ง คณะนั้นชื่อว่าเชตวันวาสี และมีชื่อว่าคณะสาคัลยะอีกด้วย

ජෙතවන වාසිගණස්ස භිජ්ජමානකාලතො එකපඤ්ඤාසවස්සාධිකානං තිණ්ණං වස්සසතානං උපරි කුරුන්දවාසිනො ච කොලම්බවාසිනො ච භික්ඛූ භාගිනෙය්‍යං දාඨාපතිං නාම රාජානං නිස්සාය උභතොවිභඞ්ගපරිවාරඛන්ධකපාඨෙ විපරීතවසෙන අභිසඞ්ඛරිත්වා වුත්තෙහි ද්වීහි ගණෙහි විසුං හුත්වා මහාවිහාර වාසිගණ්හත්තමං තුලයිත්වා උපධාරෙත්වා මහාවිහාරනාමං ගහෙත්වා එකො ගණො භිජ්ජි. එවං සීහළදීපෙ මහාමහින්දත්ථෙරාදීනං වංසභූතෙන මහාවිහාරවාසි ගණෙන සද්ධිං චත්තාරො ගණා භිජ්ජිංසු.

เมื่อคณะเชตวันวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๕๑ ปี ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในกุรุนทะและโกลัมพะ อาศัยพระราชาพระนามว่าทาฐาปติ ผู้เป็นพระภาคิไนย ได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่ายและปริวารขันธกะโดยประการที่ตรงกันข้าม และได้แยกออกจากคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว โดยการเปรียบเทียบและพิจารณาถึงความเป็นคณะมหาวิหารวาสีอันสูงสุด แล้วถือเอาชื่อมหาวิหาร จึงได้แตกแยกเป็นอีกคณะหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ในลังกาทวีป คณะทั้งหลายได้แตกแยกเป็น ๔ คณะ พร้อมกับคณะมหาวิหารวาสี ซึ่งเป็นเชื้อสายของพระมหาเถระมีพระมหินทเถระเป็นต้น

තත්ථ මහාවිහාරවාසි ගණොයෙව එකො ධම්මවාදී අහොසි, සෙසා පන අධම්මවාදිනො. තෙ ච තයො අධම්මවාදිනො ගණා භූතත්ථං පහාය අභූතත්ථෙන ධම්මං අගරුං කත්වා චරිංසූති [Pg.28] වචනතො සීහළදීපෙ අධම්මවාදිනො තයොපි අලජ්ජිනො ගණා පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නාදිසික්ඛාපදානි අනාදියිත්වා විචරිංසු. තතො පට්ඨාය සාසනෙ එකච්චානං භික්ඛූනං නානප්පකාරවසෙන නිවාසනපාරුපනාදීනි දිස්සන්තිති වෙදිතබ්බං.

ในบรรดาคณะเหล่านั้น มีแต่คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นที่เป็นธรรมวาที ส่วนคณะที่เหลือเป็นอธรรมวาที. คณะอธรรมวาทีทั้งสามนั้น ได้ละทิ้งสัจจะแล้วประพฤติธรรมโดยอสัจจะ ไม่เคารพธรรม ด้วยเหตุนั้น คณะอธรรมวาทีทั้งสามในลังกาทวีป ซึ่งเป็นผู้ไม่มีความละอาย ได้ประพฤติโดยไม่ใส่ใจในสิกขาบทมีการนุ่งให้เป็นปริมณฑลและการห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น. พึงทราบว่า ตั้งแต่นั้นมา การนุ่งและการห่มเป็นต้นของภิกษุบางรูปในพระศาสนาจึงปรากฏแตกต่างกันไปหลายประการ

අධම්මවාදිගණානං භිජ්ජමානකාලතො සත්තවීසාධිකානං පඤ්චසතානං වස්සානඤ්ච උපරි සිරිසඞ්ඝබොධි නාම රාජා මහාවිහාර ගණස්ස පක්ඛො හුත්වා අධම්මවාදිනා තයො ගණෙ නිග්ගහිත්වා ජිනසාසනං පග්ගහෙසි. සො ච සිරිසඞ්ඝ බොධිරාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ අරිමන්දනනගරෙ අනුරුද්ධෙන නාම රඤ්ඤා සමකාලවසෙන රජ්ජසම්පත්තිං අනුභවි.

เมื่อคณะอธรรมวาทีแตกแยกไปแล้ว ๕๒๗ ปี พระราชาพระนามว่าสิริสังฆโพธิ ได้เข้าข้างคณะมหาวิหาร และได้ปราบปรามคณะอธรรมวาทีทั้งสาม แล้วเชิดชูพระพุทธศาสนา. พระราชาสิริสังฆโพธินั้น ได้เสวยราชสมบัติในเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่าอนุรุทธะ ในเมืองอริมัททนะ ประเทศพม่าของเรา

තතො පච්ඡා සීහළදීපෙ වොහාරකතිස්සස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ කපිලෙන නාම අමච්චෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ නිස්සාය අධම්මවාදිගණෙ නිග්ගණ්හිත්වා ජිනසාසනං පග්ගණ්හාති.

หลังจากนั้น ในลังกาทวีป ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโวหาริกติสสะ พระองค์ได้ปรึกษากับอำมาตย์ชื่อกปิละ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ปราบปรามคณะอธรรมวาที และเชิดชูพระพุทธศาสนา

තතො පච්ඡා ච ගොට්ඨාභයස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ අභයගිරි වාසිනො භික්ඛූ පරසමුද්දං පබ්බාජෙත්වා මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ නිස්සාය සාසනං විසොධයි.

หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโคฏฐาภยะ พระองค์ได้ขับไล่ภิกษุคณะอภัยคีรีวาสีไปยังต่างประเทศ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์

තතො පච්ඡාපි ගොට්ඨාභයරඤ්ඤො පුත්තභූතස්ස මහාසෙනස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ අභයගිරිවාසීනං භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ සඞ්ඝමිත්තො නාම එකො භික්ඛු රඤ්ඤො පධානාචරියො හුත්වා මහාමහින්දත්ථෙරාදීනං අරහන්තානං නිවාසට්ඨානභූතං මහාවිහාරාරාමං විනස්සිතුං මහාසෙනරඤ්ඤා මන්තෙත්වා ආරභි. තදා නවවස්සානි මහාවිහාරෙ භික්ඛු සඤ්ඤො අහොසි. අහොවත මහාථෙරානං මහිද්ධිකානං නිවාසට්ඨානං අලජ්ජිනො භික්ඛූ විනස්සාපෙසුං, සුවණ්ණහංස්සානං නිවාසට්ඨානං කාකා වියාති.

หลังจากนั้นอีก ในสมัยของพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ ผู้เป็นโอรสของพระราชาโคฏฐาภยะ ภิกษุรูปหนึ่งชื่อสังฆมิตตะ ในบรรดาภิกษุคณะอภัยคีรีวาสี ได้เป็นอาจารย์ใหญ่ของพระราชา และได้ปรึกษากับพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ เพื่อทำลายมหาวิหาร ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระอรหันต์มีพระมหาเถระมหินทะเป็นต้น. ในเวลานั้น ๙ ปี มหาวิหารไม่มีภิกษุอยู่. โอ้หนอ ภิกษุผู้ไม่มีความละอายได้ทำลายที่อยู่ของพระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก เหมือนกาทำลายที่อยู่ของหงส์ทองฉะนั้น

ජෙතවනවාසීනඤ්ච භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ එකො තිස්සො නාම භික්ඛු තෙනෙව රඤ්ඤා මන්තෙත්වා මහාවිහාරෙ සීමං සමූහනි[Pg.29]. අඡෙකත්තා පන තෙසං සීමසමූහනකම්මං න සම්පජ්ජීති. අහොවත දුස්සීලානං පාපකානං කම්මං අච්ඡරියං, සෙය්‍යථාපි නාම සාඛමිගො අග්ගග්ඝො කාසිවත්ථං මහග්ඝං භින්නති, එවමෙව භින්දිතබ්බවත්ථුනා භෙදකපුග්ගලො අතිවිය දූරො අහොසීති. භවන්ති චෙත්ථ, –

และในบรรดาภิกษุคณะเชตวันวาสี ภิกษุรูปหนึ่งชื่อติสสะ ได้ปรึกษากับพระราชาองค์นั้น แล้วถอนสีมาในมหาวิหาร. แต่เพราะความไม่ฉลาดของพวกเขา การถอนสีมานั้นจึงไม่สำเร็จ. โอ้หนอ กรรมของคนทุศีลผู้ชั่วร้ายน่าอัศจรรย์นัก เหมือนลิงผู้ชั่วร้ายฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามากฉันใด บุคคลผู้ทำลายก็ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากฉันนั้น. ในเรื่องนี้มีคาถาว่า –

යථා සාඛමිගො පාපො, අප්පග්ඝොයෙව කාසිකං;

මහග්ඝං කච්ච භින්නංභින්නං, මහුස්සාහෙන ඡින්දති.

เหมือนลิงผู้ชั่วร้าย มีค่าน้อย ฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามาก ให้ขาดวิ่นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง

එවං අධම්මවාදී පාපො, ධම්මවාදිගණං සුභං;

මහුස්සාහෙන භින්දයි, අහො අච්ඡරියො අයං.

ฉันใด อธรรมวาทีผู้ชั่วร้ายนี้ ก็ทำลายคณะธรรมวาทีอันบริสุทธิ์ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ฉันนั้น โอ้หนอ ช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก

ආරකා දූරතො ආසුං, භින්දිතබ්බෙහි භෙදකා;

භූමිතොව භවග්ගන්තො, අහො කම්මං අජානතන්ති.

ผู้ทำลายทั้งหลายอยู่ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากนัก เหมือนจากพื้นดินไปถึงภวัคคพรหมโลก โอ้หนอ กรรมของผู้ไม่รู้แจ้ง

ඉච්චෙවං අධම්මවාදිගණානං බලවතාය ධම්මවාදිගණො පරිහායති. යථා හි ගිජ්ඣසකුණස්ස පක්ඛවාතෙන සුවණ්ණහංසා පකතියා ඨාතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව අධම්මවාදීනං බලවතාය ධම්මවාදී පරිහායති. බ්‍යග්ඝවනෙ විය සුවණ්ණමිගො නිල්ලයිත්වා ගොචරං ගණ්හාති, යථාරුචිවසෙන ධම්මං චරිතුං ඔකාසං න ලභි.

ด้วยประการฉะนี้ เพราะความมีกำลังของคณะอธรรมวาที คณะธรรมวาทีจึงเสื่อมถอยไป. เหมือนหงส์ทองไม่สามารถยืนอยู่ได้ตามปกติด้วยแรงลมปีกของนกแร้ง ฉันใด ธรรมวาทีก็เสื่อมถอยไปเพราะความมีกำลังของอธรรมวาที ฉันนั้น. เหมือนกวางทองหลบซ่อนหากินในป่าเสือ ฉันใด ธรรมวาทีก็ไม่ได้รับโอกาสที่จะประพฤติธรรมได้ตามความพอใจ

සීහළදීපෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානතො ද්විසත්තතාධිකානං චතුසතානං වස්සසහස්සානඤ්ච උපරි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානතො අට්ඨසත්තසතාධිකානං වස්සසහස්සානං උපරි මහාරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කාරෙසි. සො පන රාජා ඤදුම්බරගිරිවාසිකස්සපත්ථෙරග්ගමුඛා මහාවිහාරවාසිනො භික්ඛූ තමෙව රාජානං නිස්සාය සාසනෙ මලං විසොධෙසුං, යථා හෙරඤ්ඤිකො හිරඤ්ඤෙ මලන්ති.

ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไป ๑,๔๗๒ ปี และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานล่วงไป ๑,๗๗๘ ปี พระราชาพระนามว่ามหาราชา ได้เสวยราชสมบัติ. พระราชาองค์นั้นพร้อมด้วยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี มีพระกัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ได้อาศัยพระราชาองค์นั้น ชำระมลทินในพระศาสนาให้บริสุทธิ์ เหมือนนายช่างทองชำระมลทินในทองฉะนั้น

මහාවිහාරවාසිගණතො අඤ්ඤෙ අධම්මවාදිනා උප්පබ්බා ජෙත්වා [Pg.30] විසොධෙසුං. සො ච මහාරාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ නරපතිචඤ්ඤිසූනා නාම රඤ්ඤා සමකාල වසෙන රජ්ජං කාරෙසීති වෙදිතබ්බො.

ภิกษุทั้งหลายได้ให้พวกอธรรมวาทีเหล่าอื่นจากคณะมหาวิหารวาสีสึกแล้วชำระ (พระศาสนา) ให้บริสุทธิ์. และพึงทราบว่า พระมหาราชาพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติโดยส่วนแห่งกาลเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูนา ในเมืองอริมัททนะ ในมรัมมรัฐของเรา.

තතො පච්ඡා වි විජයබාහුරාජානං පරක්කමබාහුරාජානඤ්ච නිස්සාය මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ සාසනං පරිසුද්ධං අකංසු, අධම්මවාදිනො සබ්බෙපි උප්පබ්බාජෙත්වා මහාවිහාරවාසිගණොයෙව එකො පතිට්ඨහි, යථා අබ්භාදිඋපක්කිලෙසමලෙහි විමුත්තො නිසානාථොති.

หลังจากนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารอาศัยพระราชาวิชัยพาหุและพระราชาปรักกมพาหุ ได้กระทำพระศาสนาให้บริสุทธิ์ยิ่ง โดยให้พวกอธรรมวาทีแม้ทั้งหมดสึกแล้ว คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นดำรงอยู่เพียงคณะเดียว เหมือนพระจันทร์พ้นแล้วจากมลทินคืออุปกิเลสมีเมฆเป็นต้นฉะนั้น.

සිරිසඞ්ඝබොධිරාජා වොහාරිකතිස්සරාජා ගොට්ඨාභයරාජාති එතෙ රාජානො සාසනං විසොධෙන්තොපි සබ්බෙන සබ්බං අධම්මවාදිගණානං අවිනස්සනතො සාසනං පරිසුද්ධං න තාව අහොසි. සිරිසඞ්ඝබොධිරඤ්ඤො මහාරඤ්ඤො විජයබාහුරඤ්ඤො පරක්කමබාහුරඤ්ඤොති එතෙසංයෙව රාජූනං කාලෙ සබ්බෙන සබ්බං අධම්මවාදීනං විනස්සනතො සාසනං පරිසුද්ධං අහොසි. තදා පන අධම්මවාදිනා සීසම්පි උට්ඨහිතුං න සක්කා, යථා අරුණුග්ගෙ කොසියාති.

พระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิ พระราชาโวหาริกติสสะ และพระราชาโคฏฐาภยะ แม้จะทรงชำระพระศาสนาอยู่ แต่พระศาสนาก็ยังไม่บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่พินาศไปแห่งเหล่าอธรรมวาที. แต่ในกาลของพระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิมหาราช พระราชาวิชัยพาหุ และพระราชาปรักกมพาหุ พระศาสนาได้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความพินาศไปแห่งพวกอธรรมวาทีโดยสิ้นเชิง. ในเวลานั้น พวกอธรรมวาทีไม่สามารถแม้แต่จะเงยศีรษะขึ้นได้ เหมือนพวกนกเค้าในเวลาอรุณขึ้นฉะนั้น.

අපරභාගෙ පන චිරං කාලං අතික්කන්තෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකානං විජාතියානං භයෙන ලඞ්කාදීපෙ සාසනං ඔසක්කිත්වා ගණපූරණමත්තස්සපි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අවිජ්ජමානතාය මහාවිජයබාහුරඤ්ඤො කාලෙ රාමඤ්ඤදෙසතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

แต่ในกาลต่อมา เมื่อเวลาล่วงไปนาน เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิและพวกต่างชาติ พระศาสนาในลังกาทวีปจึงเสื่อมถอยลง และเพราะความไม่มีอยู่แห่งภิกษุสงฆ์แม้เพียงเพื่อจะให้ครบองค์สงฆ์ ในสมัยของพระราชามหาวิชัยพาหุ จึงได้นำพระสงฆ์มาจากรามัญเทศะแล้วประดิษฐานพระศาสนา.

තතො පච්ඡා ච විමලධම්මසූරියස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ රක්ඛාපුරරට්ඨතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පච්ඡා ච විමලස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ තතොයෙව සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පච්ඡා ච කිත්තිස්සිරිරාජසීහස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ ස්‍යාමරට්ඨතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා තථෙව අකාසීති.

และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมลธรรมสุริยะ ได้นำพระสงฆ์มาจากรัฐรักขาปุระแล้วประดิษฐานพระศาสนา. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมล ได้นำพระสงฆ์มาจากที่นั้นนั่นแหละแล้วประดิษฐานพระศาสนา. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่ากิตติสิริราชสีหะ ได้นำพระสงฆ์มาจากสยามรัฐแล้วได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน.

අයං සීහළදීපෙ සාසනස්ස ඔසක්කනකථා.

นี้คือเรื่องความเสื่อมถอยแห่งพระศาสนาในสีหฬทวีป.

තතො [Pg.31] පච්ඡා ජිනසාසනෙ නවුතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ බුද්ධදාසස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ එකො ධම්ම කථිකත්ථෙරො ඨපෙත්වා විනයපිටකං අභිධම්මපිටකඤ්ච අවසෙසං සුත්තන්තපිටකං සීහළභාසාය පරිවත්තිත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා ඨපෙසි. තඤ්ච කාරණං චූළවංසෙ වුත්තං.

หลังจากนั้น เมื่อพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงไปได้ ๘๙๐ ปี ในสมัยของพระราชาพระนามว่าพุทธทาส พระเถระผู้เป็นธรรมกถึกรูปหนึ่ง ยกเว้นพระวินัยปิฎกและพระอภิธรรมปิฎก ได้แปลพระสุตตันตปิฎกที่เหลือเป็นภาษาสีหฬแล้วเรียบเรียงตั้งไว้. และเรื่องนั้นกล่าวไว้ในจุลวงศ์.

තස්ස කිර බුද්ධදාසස්ස රඤ්ඤො පුත්තා අසීතිමත්තා අසීතිමහාසාවකානං නාමෙනෙව වොහාරිතා අහෙසුං. තෙසු පුත්තෙසු සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නාමෙන වොහාරිතො එකො උපතිස්සො නාම රාජකුමාරො පිතරි දෙවඞ්ගතෙ ද්වෙචත්තාලීසවස්සානි රජ්ජං කරෙසි.

ได้ยินว่า พระโอรสของพระราชาพุทธทาสนั้นมีประมาณ ๘๐ พระองค์ ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระอสีติมหาสาวกนั่นเอง. ในบรรดาพระโอรสเหล่านั้น พระราชกุมารพระองค์หนึ่งพระนามว่าอุปติสสะ ผู้ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระสารีบุตรเถระ เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ได้ครองราชสมบัติ ๔๒ ปี.

තතො පච්ඡා කනිට්ඨො මහානාමො නාම රාජකුමාරො ද්වාවීසවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ජින චක්කෙ තෙත්තිංසාධිකනවසතවස්සෙ සීහළදීපෙ ඡසට්ඨිමත්තානං රාජූනං පූරණකාලෙ බුද්ධඝොසො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළභාසාය ලිඛිතෙ අට්ඨකථාගන්ථෙ මාගධභාසාය පරිවත්තිත්වා ලිඛි.

หลังจากนั้น พระราชกุมารพระอนุชาพระนามว่ามหานามะ ได้ครองราชสมบัติ ๒๒ ปี. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๙๓๓ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๖ พระองค์ในสีหฬทวีปครบบริบูรณ์ พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะ ได้ไปยังสีหฬทวีป แล้วแปลคัมภีร์อรรถกถาที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหฬให้เป็นภาษามคธแล้วเขียนไว้.

සො පන මහානාම රාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ සිරිපච්චයනගරෙ සවිලඤ්ඤික්‍රොවි නාමකෙන රඤ්ඤා සමකාලො හුත්වා රජ්ජං කාරෙසි. පරිත්තනිද්දානෙ පන බ්‍රූමවි?ථී? නාමකෙන රඤ්ඤා සමකාලො හුත්වා රජ්ජං කාරෙසීති වුත්තං. තං න යුජ්ජතියෙව.

ก็พระราชามหานามะพระองค์นั้น ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าสวิลัญญิกโรวิ ในเมืองสิริปัจจยะ ในมรัมมรัฐของเรา. แต่ในปริตตนิทานกล่าวไว้ว่า ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าพรูมาวิถี. ข้อนั้นไม่ถูกต้องเลย.

සීහළදීපෙ පන කිත්තිස්සිරිමෙඝො නාම රාජා හුත්වා නවමෙ වස්සෙ තස්මිංයෙව දීපෙ රාජූනං ද්වාසට්ඨිමත්තානං පූරණකාලෙ ජිනචක්කෙ තිංසාධිකෙ අට්ඨසතවස්සෙ ජම්බුදීපෙ කලිඞ්ගපුරතො කුහසිවස්ස නාම රඤ්ඤො ජාමාතා දන්තකුමාරො හෙමමාලං නාම රාජධීතං ගහෙත්වා දාඨාධාතුං ථෙනෙත්වා නවාය තරිත්වා සීහළදීපං අගමාසි. ජිනචක්කෙ තිංසාධිකඅට්ඨවස්සසතෙ ජෙට්ඨතිස්සරාජා නවවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි.

แต่ในสีหฬทวีป เมื่อพระราชาพระนามว่ากิตติสิริเมฆะครองราชย์ได้ ๙ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๒ พระองค์ในทวีปนั้นครบบริบูรณ์ เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี เจ้าชายทันตกุมารผู้เป็นพระชามาดาของพระราชาพระนามว่าคุหสิวะ จากกลิงคปุระในชมพูทวีป ได้พาพระราชธิดาพระนามว่าเหมมาลา ลักพระทาฐธาตุแล้วข้ามทะเลด้วยเรือไปยังสีหฬทวีป. เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี พระราชาเชฏฐติสสะได้ครองราชสมบัติ ๙ ปี.

බුද්ධදාසරාජා [Pg.32] එකූනතිංසති වස්සානි උපලිස්සරාජා චද්විචත්තාලීසවස්සානි මහානාමරාජා ද්වාවීසවස්සානීති සබ්බානි සම්පිණ්ඩිත්වා ජිනසාසනං ද්වත්තිංසාධිකනවවස්සසතප්පමාණං හොති.

พระราชาพุทธทาส ๒๙ ปี พระราชาอุปติสสะ ๔๒ ปี และพระราชามหานามะ ๒๒ ปี รวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว พระศาสนาของพระชินเจ้ามีประมาณ ๙๓๒ ปี.

තස්මිඤ්ච කාලෙ යදා ද්වීහි වස්සෙහි ඌනං අහොසි, තදා මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ තිංසාධිකනවවස්සසතමත්තෙ සාසනෙ බුද්ධඝොසො නාම ථෙරො ලඞ්කාදීපං අගමාසි.

และในกาลนั้น เมื่อ (พุทธศักราช) หย่อนไป ๒ ปี คือในสมัยของพระราชามหานามะ เมื่อพระศาสนาล่วงไปได้ประมาณ ๙๓๐ ปี พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะได้ไปยังลังกาทวีป.

අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපිකෙහි භික්ඛූහි පෙසිතසන්නෙසපණ්ණෙ පන ඡපණ්ණාසාධිකනවවස්සසතාතික්කන්තෙ සූති වුත්තං.

แต่ในสาสนปัณณะที่พวกภิกษุชาวสีหฬทวีปส่งมาในสมัยของพระราชาผู้สร้างเมืองอมรปุระ กล่าวไว้ว่า (พระศาสนา) ล่วงไปแล้ว ๙๕๖ ปี.

එත්ථ ඨත්වා බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්තිංසඞ්ඛෙපමත්තං වක්ඛාම. කථං. සීහළභාසක්ඛරෙහි පරිවත්තිතං පරියත්තිසාසනං මාගධසාසක්ඛරෙන කො නාම පුග්ගලො පරිවත්තිතුං සක්ඛිස්සතීති මහාථෙරා නිමන්තයිත්වා තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා ඝොසං දෙවපුත්තං දිස්වා සද්ධිං සක්කෙන දෙවානමින්දෙන තං යාචිත්වා බොධිරුක්ඛසමීපෙ ඝොසගාමෙ කෙසස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස කෙසියා නාම බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හාපෙසුං. ඛාදථ භොන්තො පිවථ භොන්තොතිආදිනා බ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝොසකාලෙ විජායනත්තා ඝොසොති නාමං අකාසි. සත්තවස්සිකකාලෙ සො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ අහොසි.

ในที่นี้ เราจักกล่าวประวัติของพระพุทธโฆสเถระเพียงโดยย่อ. อย่างไร? คือ พระมหาเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า 'บุคคลชื่ออะไรหนอจักสามารถแปลพระปริยัติศาสนาที่แปลไว้ด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธได้' จึงไปยังภพดาวดึงส์ เห็นโฆสเทพบุตรแล้ว ได้อ้อนวอนเทพบุตรนั้นร่วมกับท้าวสักกะจอมเทพ แล้วให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพราหมณีชื่อเกสิยา ภรรยาของพราหมณ์ชื่อเกสะ ในหมู่บ้านโฆสะ ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์. เพราะความที่เขาเกิดในเวลาที่พวกพราหมณ์ป่าวร้องแก่กันและกันว่า 'ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงดื่ม' เป็นต้น จึงได้ตั้งชื่อว่า โฆสะ. ในเวลาที่มีอายุ ๗ ขวบ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม.

අථ ඛො එකෙන අරහන්තෙන සද්ධිං වෙදකථං සල්ලපන්තො තං කථං නිට්ඨාපෙත්වා කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මාතිආදිනා පරමත්ථවෙදං නාම බුද්ධමන්තං පුච්ඡි. තදා සො සුත්වා උග්ගණ්හිතුකාමො හුත්වා තස්ස අරහන්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා දෙවසිකං දෙවසිකං පිටකත්තයං සට්ඨිමත්තෙහි පදසහස්සෙහි සජ්ඣායං අකාසි, වාචුග්ගතං අකාසි. එකමාසෙනෙව තිණ්ණං පිටකානං පාරගූ අහොසි.

ครั้งนั้น เมื่อสนทนาเรื่องเวทกับพระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อจบเรื่องนั้นแล้ว ได้ถามพุทธมนต์ชื่อปรมัตถเวท ด้วยคำว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม" เป็นต้น เมื่อท่านได้ฟังแล้วมีความประสงค์จะเรียน จึงบวชในสำนักของพระอรหันต์รูปนั้น ได้สาธยายพระไตรปิฎกด้วยบทประมาณ ๖๐,๐๐๐ บททุกวัน ได้ท่องจำขึ้นใจ เพียงเดือนเดียวก็เป็นผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม.

තතො [Pg.33] පච්චා රහො එකකොව නිසින්නස්ස එතදහොසි,– බුද්ධභාසිතෙ පිටකත්තයෙ මම වා පඤ්ඤා අධිකා, උදාහු උපජ්ඣායස්ස වාති. තං කාරණං ඤත්වා උපජ්ඣාචරියො නිග්ගහං කත්වා ඔවදි. සො සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ඛමාපෙතුං වන්දි. උපජ්ඣාචරියො ත්වං ආවුසො සීහළදීපං ගන්ත්වා පිටකත්තයං සීහළස්සාසක්ඛරෙන ලිඛිතං මාගධභාසක්ඛරෙන ලිඛාහි, එවං සති අහං ඛමිස්සාමීති ආහ.

หลังจากนั้น เมื่อนั่งอยู่ผู้เดียวในที่ลับ ได้มีความคิดว่า "ในพระไตรปิฎกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง ปัญญาของเราหรือปัญญาของพระอุปัชฌาย์มากกว่ากันหนอ" พระอุปัชฌาย์อาจารย์ทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้ตำหนิและโอวาท ท่านจึงเกิดความสังเวชและกราบขอขมา พระอุปัชฌาย์อาจารย์กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านจงไปยังเกาะลังกา จงเขียนพระไตรปิฎกที่เขียนด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธ เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักอดโทษให้".

බුද්ධඝොසො ච පිතරං මිච්ඡාදිට්ඨිභාවතො මොචෙත්වා ආචරියස්ස වචනං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා පිටකත්තයං ලිඛිතුං සීහළදීපං නාවාය අගමාසි. තදා සමුද්දමජ්ඣෙ තීහි දිවසෙහි තරන්තෙ බුද්ධදත්තත්ථෙරො ච සීහළදීපතො නාවාය ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ දෙවාන ආනුභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිත්වා කාරණං පුච්ඡිත්වා ජානි. ජානිත්වා ච බුද්ධදත්තත්ථෙරො එවමාහ,- මයා ආවුසො කතො ජිනාලඞ්කාරො අප්පස්සාරොති මඤ්ඤිත්වා පිටකත්තයං පරිවත්තිතුං ලිඛිතුං ඔකාසං නාදාසුං, ත්වං පන පිටකත්තයං සංවණ්ණෙහීති වත්වා අත්තනො සක්කෙන දෙවානමින්දෙන දින්නං හරිතකිඵලං අයොමයලෙඛන දණ්ඩං නිසිතසිලඤ්ච බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අදාසි. එවං තෙසං ද්වින්නං ථෙරානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සල්ලපන්තානංයෙව නාවා සයමෙව අපනෙත්වා ගච්ඡිංසු.

พระพุทธโฆสะได้ปลดเปลื้องพระบิดาจากความเป็นมิจฉาทิฐิ น้อมรับคำของพระอาจารย์ไว้เหนือเศียรเกล้า ได้ไปยังเกาะลังกาด้วยเรือเพื่อเขียนพระไตรปิฎก ในกาลนั้น เมื่อกำลังเดินทางในท่ามกลางมหาสมุทรได้ ๓ วัน พระพุทธทัตตเถระผู้กำลังเดินทางมาจากเกาะลังกาด้วยเรือ ได้เห็นกันและกันในระหว่างทางด้วยอานุภาพของเทวดา ได้ถามเรื่องราวและทราบความ เมื่อทราบแล้ว พระพุทธทัตตเถระจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกเขาคิดว่าคัมภีร์ชินาลังการที่อาตมาทำไว้นั้นมีสาระน้อย จึงไม่ให้โอกาสในการแปลและเขียนพระไตรปิฎก แต่ท่านจงอธิบายพระไตรปิฎกเถิด" แล้วได้มอบผลสมอที่ท้าวสักกะจอมเทพประทานให้แก่ตน เหล็กจารและหินลับมีดแก่พระพุทธโฆสเถระ เมื่อพระเถระทั้งสองรูปนั้นกำลังสนทนากันอยู่ เรือก็แล่นแยกจากกันไปเอง.

බුද්ධඝොසත්ථෙරො ච සීහළදීපං පත්වා පඨමං සඞ්ඝපාලත්ථෙරං පස්සිත්වා පිටකත්තයං මාගධභාසක්ඛරෙන පරිවත්තෙතුං ආගතොම්හීති කාරණං ආරොචෙත්වා සීහළභික්ඛූ ච සීලෙ පතිට්ඨායාතිආදිගාථං නිය්‍යාදෙත්වා ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථං පිටකත්තයං ආලොලෙත්වා සංවණ්ණෙහීති උය්‍යොජෙසුං, තස්මිංයෙව දිවසෙ සායන්හකාලතො පට්ඨාය යථාවුත්තගාථං පමුඛං කත්වා විසුද්ධිමග්ගං අකාසි. කත්වා තං කම්මං නිප්ඵාදෙත්වා තස්ස ඤාණප්පභවං වීමංසෙතුකාමො දෙවානමින්දො තඤ්ච ගන්ථං අන්තරධාපෙසි. පුනාපි ථෙරො අකාසි[Pg.34]. තථෙව දෙවානමින්දො අන්තරධාපෙසි. පුනාපි ථෙරො අකාසි. එවං තික්ඛත්තුං කාරාපෙත්වා පුබ්බගන්ථෙපි දස්සෙසි. තිණ්ණම්පි ගන්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං එකපදමත්තෙනපි විසෙසතා නත්ථි සඞ්ඝපාලත්ථෙරො ච තං ආරාධයිත්වා පිටකත්තයං නිය්‍යාදෙසි. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඝපාලත්ථෙරස්ස යාචනං ආරබ්භ විසුද්ධිමග්ගො කතොති ආගතං. බුද්ධඝොසුප්පත්තිකථායං පන සඞ්ඝරාජත්ථෙරස්ස ආයාචනං ආරබ්භාති ආගතං.

พระพุทธโฆสเถระเมื่อเดินทางถึงเกาะลังกาแล้ว ได้เข้าเฝ้าพระสังฆปาลเถระเป็นอันดับแรก และแจ้งเหตุผลว่าตนมาเพื่อแปลพระไตรปิฎกเป็นอักษรภาษามคธ พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น แล้วมอบหมายว่า "ท่านจงตรวจดูอรรถแห่งพระคาถานี้จากพระไตรปิฎกแล้วอธิบายเถิด" ในวันนั้นเอง ตั้งแต่เวลาเย็นเป็นต้นไป ท่านได้แต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยมีพระคาถาที่กล่าวมานั้นเป็นประธาน เมื่อท่านแต่งคัมภีร์นั้นเสร็จแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประสงค์จะทดสอบภูมิปัญญาของท่าน ได้ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไป พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ท้าวสักกะจอมเทพก็ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไปอีกเช่นนั้น พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อท้าวสักกะให้แต่งถึงสามครั้งแล้ว ก็ได้แสดงคัมภีร์ฉบับเดิมให้เห็น คัมภีร์ทั้งสามฉบับนั้นไม่มีความแตกต่างกันแม้เพียงคำเดียว พระสังฆปาลเถระจึงได้อาราธนาท่านและมอบพระไตรปิฎกให้ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า "คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆปาลเถระ" แต่ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติกถา กลับกล่าวว่า "แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆราชเถระ".

අයං බුද්ධඝොසුප්පත්තිකථායං ආගතනයෙන දස්සිතබුද්ධඝොසුප්පත්තිකථාසඞ්ඛෙපො.

นี่คือเรื่องย่อของพุทธโฆสุปปัตติกถาที่แสดงไว้ตามนัยที่มาในพุทธโฆสุปปัตติกถา.

චූළවංසෙ පනෙවං ආගතො. බුද්ධඝොසත්ථෙරො නාම මහාබොධිරුක්ඛසමීපෙ එකස්මිං බ්‍රාහ්මණගාමෙ විජාතො තිණ්ණම්පි වෙදානං පාරගූ අහොසි තෙසු තෙසු වාදෙසු ච අතිඡෙකො. සො අඤ්ඤෙහි ච සද්ධිං පුච්ඡාබ්‍යාකරණකම්මං කත්තුකාමො ජම්බුනීපතලෙ ආහිණ්ඩන්තො එකං විහාරං පත්වා තස්මිං වා ආගන්තුකභාවෙන නිසීදි. තස්මිඤ්ච විහාරෙ රෙවතො නාම ථෙරො වසි. තෙන ථෙරෙන සද්ධිං භල්ලපන්තො සො බ්‍රාහ්මණමාණවො තීසු වෙදෙසු අලොලෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං ථෙරො බ්‍යාකාසි. ථෙරස්ස පන පුච්ඡිතං පඤ්හං මාණවො න සක්කා බ්‍යාකාතුං. අථ මාණවො පුච්ඡි,–කො නාමායං භන්තෙ මන්තොති. බුද්ධමන්තො නාමායන්ති වුත්තෙ උග්ගණ්හිතුකාමො හුත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පිටකත්තයං උග්ගණ්හි. අචිරනෙව තිණ්ණම්පි පිටකානං පාරගූ අහොසි. බුද්ධස්සෙව ඝොසො යස්ස අත්ථීති බුද්ධඝොසොති නාමෙන පාකටො අහොසි.

ส่วนในจุลวงศ์มีกล่าวไว้ดังนี้ พระพุทธโฆสเถระเกิดในหมู่บ้านพราหมณ์แห่งหนึ่งใกล้ต้นมหาโพธิ์ ท่านเป็นผู้แตกฉานในพระเวททั้งสาม และเป็นผู้เชี่ยวชาญในวาทะต่างๆ ท่านประสงค์จะทำการถามตอบกับผู้อื่น จึงเที่ยวไปในชมพูทวีป ได้ไปถึงวิหารแห่งหนึ่ง และนั่งลงในวิหารนั้นในฐานะอาคันตุกะ ในวิหารนั้นมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าพระเรวตะอาศัยอยู่ พราหมณ์หนุ่มนั้นเมื่อสนทนากับพระเถระรูปนั้น ได้ถามปัญหาโดยตรวจดูในพระเวททั้งสาม พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกข้อ แต่พราหมณ์หนุ่มไม่สามารถตอบปัญหาที่พระเถระถามได้ จากนั้นพราหมณ์หนุ่มจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนต์นี้ชื่ออะไร" เมื่อพระเถระตอบว่า "นี่ชื่อพุทธมนต์" พราหมณ์หนุ่มจึงประสงค์จะศึกษาเล่าเรียน จึงบวชในสำนักของพระเถระและศึกษาพระไตรปิฎก ไม่นานท่านก็แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม และมีชื่อเสียงโด่งดังด้วยนามว่า "พุทธโฆสะ" เพราะท่านมีเสียงดุจพระพุทธเจ้า.

බුද්ධඝොසො ච ආයස්මතො රෙවතස්ස සන්තිකෙ නිසීදන්තො ඤාණොදයං නාම ගන්ථං අට්ඨස්සාලිනිඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි. තතො පච්ඡා පරිත්තට්ඨකථං කත්තුකාමො හුත්වා ආරභි. තදා ආචරියො එවමාහ,– ජම්බුදීපෙ පන ආවුසො පාළිමත්තංයෙව අත්ථි, අට්ඨකථා පන නත්ථි, ආචරියවාදො ච [Pg.35] භින්නො හුත්වා අත්ථි, තෙනෙව මහාමහින්ධත්ථෙරෙන ආනිතා අට්ඨකථා තීසු ච සඞ්ගීතීසු ආරුළො පාළියො සාරිපුත්තත්ථෙරාදීහි දෙසිතො කථාමග්ගො සීහළදීපෙ අත්ථි, ත්වං ගන්ත්වා මාගධභාසක්ඛරෙන ලිඛෙහීති උය්‍යොජියමානො බුද්ධඝොසත්ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා අනුරාධපුරෙ මහාවිහාරං පවිසිත්වා සඞ්ඝපාලත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සද්ධිං සීහළට්ඨකථාය ථෙරවාදෙ සුත්වා අට්ඨකථං කරිස්සමීති ආරොචෙසි. සීහළභික්ඛූ ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සීලෙ පතිට්ඨායාතිආදි ගාථා නිය්‍යාදෙසුං. බුද්ධඝොසො ච සද්ධිං අට්ඨකථාය පිටකත්තයං සඞ්ඛිපිත්වා විසුද්ධිමග්ගං අකාසි.

พระพุทธโฆสะเมื่อนั่งอยู่ในสำนักของพระเรวตเถระ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อญาโณทัยและคัมภีร์ชื่ออรรถสาลินี หลังจากนั้นท่านประสงค์จะแต่งอรรถกถาสังเขปจึงเริ่มลงมือทำ ในเวลานั้นพระอาจารย์ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในชมพูทวีปมีแต่พระบาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และคำสอนของอาจารย์ก็แตกต่างกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาที่พระมหินทเถระนำมา และพระบาลีที่สังคายนาขึ้นในสังคายนาสามครั้ง รวมถึงแนวทางแห่งการอธิบายที่พระสารีบุตรเถระเป็นต้นแสดงไว้ มีอยู่ในเกาะลังกา ท่านจงไปเขียนเป็นอักษรภาษามคธเถิด" พระพุทธโฆสเถระเมื่อได้รับมอบหมายดังนั้น จึงเดินทางไปยังเกาะลังกา เข้าไปในมหาวิหารที่เมืองอนุราธปุระ และแจ้งแก่พระสังฆปาลเถระว่า "ข้าพเจ้าจะแต่งอรรถกถาโดยฟังจากอรรถกถาภาษาสิงหลและเถรวาท" พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ พระพุทธโฆสะจึงย่อพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแล้วแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කො අන්තරධාපෙත්වා තික්ඛත්තුං කාරාපෙසි. සඞ්ඝපාලත්ථෙරොපි අරාධයිත්වා පිටකත්තයං නිය්‍යාදෙසීති.

ท้าวสักกะทรงบันดาลให้ (คัมภีร์) อันตรธานไปแล้วรับสั่งให้เขียนขึ้นถึง ๓ ครั้ง ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ แม้พระสังฆปาลเถระก็ได้อาราธนาแล้วมอบพระไตรปิฎกให้

කිඤ්චාපි නානා ගන්ථෙසු නානාකාරෙහි බුද්ධඝොසුප්පත්ති ආගතා, තථාපි බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස සීහළදීපං ගන්ත්වා පිටකත්තයස්ස ලිඛනං අට්ඨකථානඤ්ච කරණමෙව පමාණන්ති මනොකිලිට්ඨං න උප්පාදෙතබ්බන්ති. බුද්ධඝොසත්ථෙරො විකටත්තයං ලිඛිත්වා ජම්බුදීපං පච්චාගමාසි.

แม้ว่าประวัติการบังเกิดของพระพุทธโฆษาจารย์จะมาในคัมภีร์ต่างๆ โดยอาการต่างๆ กันก็ตาม ถึงกระนั้น การที่พระพุทธโฆสเถระไปสู่เกาะสีหลแล้วเขียนพระไตรปิฎกและแต่งอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ (หลักฐาน) ไม่ควรให้ความเศร้าหมองแห่งใจเกิดขึ้น พระพุทธโฆสเถระเขียนคัมภีร์ ๓ ชุดเสร็จแล้ว ก็กลับมาสู่ชมพูทวีป

ඉච්චෙවං පාළිභාසාය පරියත්තිං පරිවත්තිත්වා පච්ඡා ආචරියපරම්පරසිස්සානුසිස්සවසෙන සීහළදීපෙ ජිනචක්කං මජ්ඣන්ති කංසුමාසී විය අතිදිබ්බති, අනෙකකොටිප්පමාණෙහි සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහන්තෙහි ලඞ්කාදීපං අතිසොභති, සබ්බපාලිඵුල්ලෙන තියොජනිකපාරිච්ඡත්තකරුක්ඛෙන තාවතිංසභවනං විය සතපත්තපදුමාදීහි මහාපොක්ඛරණී විය තෙසු තෙසු ඨානෙසු මග්ගමහාමග්ගආපකඝරද්වාරතිත්ථවනපබ්බතගුහමන්දිරවිහාරසාලාදීසු අලද්ධමග්ගඵලට්ඨානං නාම කිඤ්චි නත්ථි, ථොකං ආගමෙත්වා පිණ්ඩාය පතිට්ඨමානපදෙසෙපි මග්ගඵලානි ලභිංසුයෙව.

เมื่อพระพุทธโฆสเถระแปลพระปริยัติธรรมเป็นภาษาบาลีอย่างนี้แล้ว ภายหลัง พระชินจักรในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจดวงจันทร์ในวันเพ็ญ ด้วยอำนาจแห่งอาจารย์สืบๆ กันมาและศิษย์หาศิษย์ เกาะลังกางดงามยิ่งด้วยพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ มีประมาณหลายโกฏิ ดุจภพดาวดึงส์ที่มีต้นปาริฉัตรสูง ๓ โยชน์สะพรั่งด้วยดอกคือพระบาลีทั้งปวง ดุจสระโบกขรณีใหญ่ที่มีดอกบัวหลวงและดอกบัวขาวเป็นต้น ในสถานที่นั้นๆ เช่น ทางน้อย ทางใหญ่ แม่น้ำ ประตูบ้าน ท่าเรือ ป่า ภูเขา ถ้ำ ปราสาท วิหาร และศาลาเป็นต้น ชื่อว่าสถานที่ที่ไม่ได้บรรลุมรรคผลไม่มีเลย แม้ในสถานที่ที่หยุดยืนเพื่อบิณฑบาตเพียงชั่วครู่ ก็ยังบรรลุมรรคผลกันทีเดียว

මග්ගඵලානි සච්ඡිකරොන්තානං පුග්ගලානං බාහුල්ලතාය අයං [Pg.36] පුථුජ්ජනො අයං පුථුජ්ජනොති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. එකස්මිං කාලෙ සීහළදීපෙ පුථුජ්ජන භික්ඛු නාම නත්ථි. තථා හි වුත්තං විභඞ්ගට්ඨකථායං, එකවාරං පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නත්ථීති.

เพราะความที่บุคคลผู้ทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผลมีจำนวนมาก จึงต้องเหยียดนิ้วชี้ให้ดูว่า 'คนนี้เป็นปุถุชน คนนี้เป็นปุถุชน' ในสมัยหนึ่ง ในเกาะสีหล ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย สมจริงดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาวิภังค์ว่า 'ในสมัยหนึ่ง ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย'

අභිඤ්ඤාලාභීනං කිර මහිද්ධිකානං ගමනාගමනවසෙන සූරියොස්සාසං අලභිත්වා ධඤ්ඤකොට්ටකා මාතුගාමා ධඤ්ඤකොට්ටිතුං ඔකාසං න ලභිංසු.

ได้ยินว่า เพราะการไปและการมาของเหล่าท่านผู้ได้อภิญญาผู้มีฤทธิ์มาก พวกสตรีผู้ตำข้าวไม่ได้รับแสงอาทิตย์ จึงไม่มีโอกาสที่จะตำข้าวได้

දෙවලොකතො සුමනසාමණෙරො දක්ඛිණක්ඛකං සීහළදීපං අනෙත්වා තස්ස පාටිහාරියං දස්සනවසෙන උද්ධකබින්ධූහි තියොජනසතං සකලම්පි ලඞ්කාදීපං බ්‍යාපත්වා භගවතා පරිභුත්තචෙතියඞ්ගණං විය හුත්වා නවාය ගච්ඡන්තා මහාසමුද්දෙ උදකතො නාළිකෙරමත්තම්පි දිස්වා සකලඞ්කාදීපං පූජෙන්ති, මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ අරිට්ඨත්ථෙරෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තා භික්ඛුසතා පඨමං තාව විනයපිටකං උග්ගණ්හිංසූති ඉමෙහි කාරණෙහි ලඞ්කාදීපං ජිනචක්කස්ස පතිට්ඨානං හුත්වා වරදීපන්ති නාමං පටිලභි.

พระสุมนสามเณรนำพระรากขวัญเบื้องขวาจากเทวโลกมาสู่เกาะสีหล และด้วยอำนาจการแสดงปาฏิหาริย์ของพระธาตุนั้น หยาดน้ำได้แผ่ไปทั่วเกาะลังกาทั้งสิ้นซึ่งกว้าง ๓๐๐ โยชน์ จนเป็นดุจลานเจดีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยแล้ว พวกคนที่ไปโดยเรือในมหาสมุทร เมื่อมองเห็น (เกาะ) จากน้ำแม้เพียงเท่าผลมะพร้าว ก็พากันบูชาเกาะลังกาทั้งสิ้น ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป พร้อมด้วยพระอริฏฐเถระ ได้เรียนพระวินัยปิฎกก่อนในสำนักของพระมหามหินทเถระ ด้วยเหตุเหล่านี้ เกาะลังกาจึงเป็นที่ประดิษฐานแห่งพระชินจักร และได้รับนามว่า 'วรทวีป'

සීහළදීපෙයෙව පිටකත්තයං පොත්ථකාරුළවසෙන පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පච්ඡා චොරනාගස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ සකලලඞ්කාදීපං දුබ්භික්ඛභයෙන පීළෙත්වා පිටකත්තයං ධාරෙන්තා භික්ඛූ ජම්බුදීපං ආගමංසු. අනාගන්ත්වා තත්ථෙව ඨිතාපි භික්ඛූ ඡාතකභයෙන පීළෙත්වා උදරපටලං බන්ධිත්වා කුච්ඡිං වාලුකරාසිම්හි ඨපෙත්වා පිටකත්තයං ධාරෙසුං.

พระไตรปิฎกประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหลนั่นเองโดยการยกขึ้นสู่ใบลาน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าโจรนาค เมื่อเกาะลังกาทั้งสิ้นถูกภัยคือทุพภิกขะเบียดเบียน ภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกทั้งหลายจึงพากันมาสู่ชมพูทวีป แม้ภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้มาและพำนักอยู่ที่นั่นเอง เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียน ก็เอาแผ่นผ้าพันท้องไว้ วางท้องลงบนกองทรายแล้วทรงพระไตรปิฎกไว้

කුට කණ්ණතිස්සස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව දුබ්භික්ඛභයං වූපසමිත්වා ජම්බුදීපතො භික්ඛූ පුන ගන්ත්වා සීහළදීපෙ ඨිතෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං මහාවිහාරෙ පිටකත්තයං අවිරොධාපෙත්වා සමසමං කත්වා ඨපෙසුං. ඨපෙත්වා ච පන සීහළදීපෙයෙව සුට්ඨු ධාරෙසුං.

ในรัชสมัยของพระเจ้ากุฏกัณณติสสะนั่นเอง เมื่อทุพภิกขภัยสงบลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายจากชมพูทวีปก็กลับไปอีกครั้ง แล้วร่วมกับภิกษุผู้พำนักอยู่ในเกาะสีหล ตรวจสอบพระไตรปิฎกในมหาวิหารไม่ให้ขัดแย้งกัน กระทำให้ตรงกันแล้วประดิษฐานไว้ และเมื่อประดิษฐานไว้แล้ว ก็ทรงจำไว้เป็นอย่างดีในเกาะสีหลนั่นเอง

තත්ථෙව අට්ඨකථායො බුද්ධඝොසත්ථෙරො මාගධභාසාය පරිවත්තෙත්වා විරචි. පච්ඡා ච යෙභුය්‍යෙන තත්ථෙව අට්ඨකථාටීකාඅනුමධුලක්ඛණගණ්ඨිගන්ථන්තරානි [Pg.37] අකංසු. පුන සාසනං නභෙ රවින්දුව පාකටන්ති.

ในเกาะสีหลนั้นเอง พระพุทธโฆสเถระได้แปลอรรถกถาทั้งหลายเป็นภาษามคธแล้วรจนาไว้ และในภายหลัง โดยส่วนมากในเกาะสีหลนั้นเอง (พระอาจารย์ทั้งหลาย) ได้แต่งอรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา มธุ (มธุทีปนี) ลักษณะ คัณฐี และคัมภีร์อื่นๆ พระศาสนาก็ปรากฏรุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์และดวงจันทร์บนท้องฟ้าอีกครั้งหนึ่ง

තත්ථ බුද්ධවංසට්ඨකථං බුද්ධදත්තත්ථෙරෙ අකාසි. ඉතිවුත්තොදානචරියාපිටකථෙරාථෙරීවිමානවත්ථුපෙතවත්ථුනෙත්තිඅට්ඨකථායො ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො අකාසි. සො ච ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො සීහළදීපස්ස සමීපෙ දමිලරට්ඨෙ බදරතිත්ථම්හි නිවාසිතත්තා සීහළදීපෙයෙව සඞ්ගහෙත්වා වත්තබ්බො.

ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น พระพุทธทัตตเถระได้แต่งอรรถกถาพุทธวงศ์ พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอรรถกถาอิติวุตตกะ อุทาน จริยาปิฎก เถรคาถา เถรีคาถา วิมานวัตถุ เปตวัตถุ และเนตติปกรณ์ และพระอาจารย์ธรรมปาลเถระนั้น เพราะพำนักอยู่ที่ท่าพทระ ในทมิฬรัฐ ใกล้เกาะสีหล จึงควรสงเคราะห์ว่าอยู่ในเกาะสีหลนั่นเอง

පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථං මහානාමො නාම ථෙරො ආකාසි. මහානිද්දෙසට්ඨකථං උපසෙනො නාම ථෙරො අකාසි. අභිධම්මටීකං පන ආනන්දත්ථෙරො අකාසි. සා ච සබ්බාසං ටීකානං ආදිභූතත්තා මූලටීකාති පාකටා.

พระเถระนามว่ามหานามะได้แต่งอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค พระเถระนามว่าอุปเสนะได้แต่งอรรถกถามหานิทเทส ส่วนพระอานนทเถระได้แต่งฎีกาพระอภิธรรม และฎีกานั้นปรากฏชื่อว่า 'มูลฎีกา' เพราะเป็นต้นเดิมของฎีกาทั้งปวง

විසුද්ධිමග්ගස්ස මහාටීකං දීඝනිකායට්ඨකථාය ටීකං මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ටීකං සංයුත්තනිකායට්ඨකථාය ටීකඤ්හාති ඉමායො ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො අකාසි.

พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งมหาฎีกาวิสุทธิมรรค ฎีกาอรรถกถาดีฆนิกาย ฎีกาอรรถกถามัชฌิมนิกาย และฎีกาอรรถกถาสังยุตตนิกายเหล่านี้

සාරත්ථදීපනිං නාම විනයටීකං අඞ්ගුත්තරනිකායටීකඤ්ච පරක්කමබාහුරඤ්ඤා යාචිතො සාරිපුත්තත්ථෙරො අකාසි. විමතිවිනොදනිං නාම විනයටීකං දමිලරට්ඨවාසිකස්සපත්ථෙරො අකාසි.

พระสารีบุตรเถระผู้อันพระเจ้าปรักกมพาหุอาราธนาแล้ว ได้แต่งวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนี และอังคุตตรนิกายฎีกา พระกัสสปเถระผู้อยู่ในทมิฬรัฐได้แต่งวินัยฎีกาชื่อวิมติวิโนทนี

අනුටීකං පන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො. සා ච මූලටීකාය අනුත්තානත්ථානි උත්තානානි සංවණ්ණිතත්තා අනුටීකා තිවුච්චති.

ส่วนพระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอนุฎีกา และฎีกานั้นเรียกว่า 'อนุฎีกา' เพราะพรรณนาเนื้อความที่ไม่ตื้นในมูลฎีกาให้ตื้นขึ้น

විසුද්ධිමග්ගස්ස චූළටීකං මඛුදීපනිඤ්ච අඤ්ඤෙතරා ථෙරා අකංසු. සා ච මූලටීකාය අත්ථාවසෙසාති ච අනුත්තානත්ථාති ච කත්වා මූලටීකාය සද්ධිං සංසන්දිත්වා කතත්තා මධුර සත්තා ච මධුදීපනින්ති වුච්චති. මොහවිච්ඡෙදනිං පන ලක්ඛණගන්ථං කස්සපත්ථෙරො අකාසි.

พระเถระเหล่าอื่นได้แต่งจุลฎีกาวิสุทธิมรรคและมธุทีปนี และคัมภีร์นั้นเรียกว่า 'มธุทีปนี' เพราะแต่งโดยเทียบเคียงกับมูลฎีกา ด้วยตั้งใจว่าเพื่อแสดงเนื้อความที่ยังเหลือและเนื้อความที่ยังไม่ชัดเจนในมูลฎีกา และเพราะมีเสียงที่ไพเราะ ส่วนพระกัสสปเถระได้แต่งคัมภีร์ลักษณะชื่อโมหวิจเฉทนี

ආභිධම්මාවතාරං පන රුපාරූපවිභාගං විනයවිනිච්ඡයඤ්ච බුද්ධ දත්තත්ථෙරො. විනයසඞ්ගහං සාරිපුත්තත්ථෙරො. ඛුද්දසික්ඛං ධම්මසිරිත්ථෙරො[Pg.38]. පරමත්ථවිනිච්ඡයං නාමරූපපරිච්ඡෙදං අභිධම්මත්ථසඞ්ගඤ්ච අනුරුද්ධත්ථෙරො. සච්චසඞ්ඛෙපං ධම්මපාලත්ථෙරො. ඛෙමං ඛෙමත්ථෙරො. තෙ ච සඞ්ඛෙපතො සංවණ්ණිතත්තා සුඛෙන ච ලක්ඛණියත්තා ලක්ඛණගන්ථාති වුච්චන්ති.

ส่วนอภิธัมมาวตาร รูปารูปวิภาค และวินยวินิจฉัยนั้น พระเถระพุทธทัตตะได้ทำ. วินยสังคหะ พระเถระสารีบุตรได้ทำ. ขุททสิกขา พระเถระธัมมสิริได้ทำ. ปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ พระเถระอนุรุทธะได้ทำ. สัจจสังเขป พระเถระธัมมปาลได้ทำ. เขมะ พระเถระเขมะได้ทำ. คัมภีร์เหล่านั้นเรียกว่าลักขณคันถะ เพราะอธิบายไว้โดยย่อและเพราะกำหนดรู้ได้ง่าย.

තෙසං පන සංවණ්ණනාසු අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස පොරාණටීකං නවවිමලබුද්ධිත්ථෙරො අකාසි. සච්චංසඞ්ඛෙපනාමරූපපරිච්ඡෙදඛෙමාඅභිධම්මාවතාරානං පොරාණටීකං වාචිස්සරමහාසාමිත්ථෙරො. පරමත්ථවිනිච්ඡයස්ස පොරාණටීකං මහාබොධිත්ථෙරො.

ส่วนในคำอธิบายเหล่านั้น พระเถระนววิมลพุทธิได้ทำฎีกาเก่าของอภิธัมมัตถสังคหะ. พระเถระวาจิสสรมหาสามิได้ทำฎีกาเก่าของสัจจสังเขป นามรูปปริจเฉท เขมะ และอภิธัมมาวตาร. พระเถระมหาโพธิได้ทำฎีกาเก่าของปรมัตถวินิจฉัย.

අභිධමත්ථසඞ්ගහාභිධම්මාවතාරාභිනව ටීකායො සුමඞ්ගලසාමිත්ථෙරො. සච්චසඞ්ඛෙපාභිනවටීකං අරඤ්ඤවාසිත්ථෙරො. නාමරූපපරිච්ඡෙදාභිනවටීකං මහාසාමිත්ථෙරො. පරමත්ථවිනිච්ඡයාභිනවටීකං අඤ්ඤතරත්ථෙරො. විනයවිනිච්ඡයටීකං රෙවතත්ථෙරො. ඛුද්දසික්ඛාය පුරාණටීකං මහායසත්ථෙරො. තායයෙව අභිනවටීකං සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරොති.

พระเถระสุมังคลสามิได้ทำฎีกาใหม่ของอภิธัมมัตถสังคหะและอภิธัมมาวตาร. พระเถระอรัญญวาสีได้ทำฎีกาใหม่ของสัจจสังเขป. พระเถระมหาสามิได้ทำฎีกาใหม่ของนามรูปปริจเฉท. พระเถระบางรูปได้ทำฎีกาใหม่ของปรมัตถวินิจฉัย. พระเถระเรวตะได้ทำฎีกาวินยวินิจฉัย. พระเถระมหายศได้ทำฎีกาเก่าของขุททสิกขา. และพระเถระสังฆรักขิตะได้ทำฎีกาใหม่ของขุททสิกขานั้นเอง.

වජිරබුද්ධිං නාම විනයගණ්ඨිපදත්ථං වජිරබුද්ධිත්ථෙරො. චූළගණ්ඨිං මජ්ඣිමගණ්ඨිං මහාගණ්ඨිඤ්ච සීහළදීපවාසිනො ථෙරා. තෙ ච පදක්කමෙන අසංවණ්ණෙත්වා අනුත්තානත්ථායෙව සංවණ්ණිතත්තා ගණ්ඨිපදත්ථාති වුච්චන්ති.

พระเถระวัชรพุทธิได้ทำวินยคันถิปทัตถะชื่อวัชรพุทธิ. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำจุลคันถี มัชฌิมคันถี และมหาคันถี. คันถะเหล่านั้นเรียกว่าคันถิปทัตถะ เพราะได้อธิบายความหมายที่ไม่ชัดเจน โดยไม่ได้อธิบายไปตามลำดับบท.

අභිධානප්පදීපිකං පන මහාමොග්ගලානත්ථෙරො. අත්ථබ්‍යක්ඛානං චූළබුද්ධත්ථෙරො. වුත්තොදයං සම්බන්ධචින්තනං සුබොධාලඞ්කාරඤ්ච සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො. බ්‍යාකරණං මොග්ගලානත්ථෙරො.

ส่วนอภิธานัปปทีปิกานั้น พระเถระมหามุคคัลลานะได้ทำ. อัตถัพยากรณ์ พระเถระจุลพุทธะได้ทำ. วุตโตทัย สัมพันธจินตนา และสุโพธาลังการ พระเถระสังฆรักขิตะได้ทำ. ไวยากรณ์ พระเถระมุคคัลลานะได้ทำ.

මහාවංසං චූළවංසං දීපවංසං ථූපවංසං බොධිවංසං ධාතුවං සඤ්ච සීහළදීපවාසිනො ථෙරා. දාඨාධාතුවංසං පන ධම්මකිත්තිත්ථෙරො අකාසි. එතෙ ච පාළිමුත්තකවසෙන වුත්තත්තා ගන්ථන්තරාති වුච්චන්ති.

พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำมหาวงศ์ จุลวงศ์ ทีปวงศ์ ถูปวงศ์ โพธิวงศ์ และธาตุวงศ์. ส่วนทาฐาธาตุวงศ์นั้น พระเถระธัมมกิตติได้ทำ. คันถะเหล่านี้เรียกว่าคันถันตระ เพราะได้กล่าวไว้โดยเป็นคัมภีร์นอกพระบาลี.

ඉච්චෙවං බුද්ධඝොසාදයො ථෙර වරා යථාබලං යථාසත්තිං පරියත්තිං සාසනං උපත්ථම්භෙත්වා බහූහි මූලෙහි බහුහිසාඛාහි බහූහි ච විටපෙහි උපත්ථම්භියමානො වෙපුල්ලමා පජ්ජමානො [Pg.39] මහානිග්‍රොධරුක්ඛො විය ථිරං හුත්වා චිරකාලං තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං.

พึงทราบว่า พระเถระผู้ประเสริฐมีพระพุทธโฆสะเป็นต้น ได้อุปถัมภ์พระศาสนาคือปริยัติ ตามกำลัง ตามความสามารถ ด้วยประการฉะนี้. พระศาสนาจึงตั้งมั่นอยู่ได้นาน เหมือนต้นไทรใหญ่ที่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยรากจำนวนมาก ด้วยกิ่งจำนวนมาก และด้วยกิ่งก้านจำนวนมาก เจริญงอกงามไพบูลย์.

ඉදං සීහළදීපෙ පොත්ථකාරුළ්හතො පච්ඡා සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเกาะสีหล หลังจากที่ได้จารึกไว้ในคัมภีร์.

එතෙපි ච මහාථෙරො, යථාසත්තිං යථාබලං;

අට්ඨකථාදයො කත්වා, මච්චුමුඛං උපාගමුං.

แม้พระมหาเถระเหล่านั้น ก็ได้ทำอรรถกถาเป็นต้น ตามความสามารถ ตามกำลัง แล้วก็เข้าถึงปากแห่งมัจจุราช.

සෙය්‍යථාපි ච ලොකස්මිං, ඔභාසිත්වාන චන්දිමා;

ආවහිත්වාන සත්තානං, හිතං අත්ථංව ගච්ඡති.

เปรียบเหมือนพระจันทร์ในโลก ส่องแสงแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป.

එවමෙව මහාථෙරා, ඤාණොභාසෙහි භාසිය;

ආවහිත්වාන සත්තානං, හිතං අත්ථංව ගච්ඡති.

ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย ส่องแสงด้วยแสงแห่งญาณแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป.

ඉති සාසනවංසෙ සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො

จบเรื่องหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในเกาะสีหล ในศาสนวงศ์

නාම දුතියො පරිච්ඡෙදො.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๒.

3. සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගො

๓. หนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในสุวรรณภูมิ

3. ඉදානි යථාඨපිතමාතිකාවසෙන සුවණ්ණභූමි රට්ඨෙ සාසනවංසකථාමග්ගස්ස වත්ථුං ඔකාසො අනුප්පත්ථො, තස්මා සුවණ්ණභූමිරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං ආරභිස්සාමි.

๓. บัดนี้ เรื่องและโอกาสแห่งหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ ได้มาถึงแล้วตามลำดับหัวข้อที่ตั้งไว้ ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มต้นหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ.

තත්ථ සුවණ්ණභූමීති තීසු රාමඤ්ඤරට්ඨෙසු එකස්ස නාමං. තීණිහි රාමඤ්ඤරට්ඨානි හොන්ති හංසාවතීමුත්තිමසුවණ්ණභූමිවසෙන එකදෙසෙන සබ්බම්පි රාමඤ්ඤරට්ඨං ගහෙතබ්බං. තත්ථ පන උක්කලාපජනපදෙ තපුස්සභල්ලිකෙ ආදිං කත්වා භගවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා සත්තසත්තාහෙසු අතික්කන්තෙසුයෙව ආසාළ්හිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං පතිට්ඨති.

ในที่นั้น คำว่าสุวรรณภูมิ เป็นชื่อของประเทศหนึ่งในสามประเทศรามัญ. ประเทศรามัญมีสามประเทศ คือ หงสาวดี มุตติมะ และสุวรรณภูมิ โดยส่วนหนึ่งพึงถือเอาประเทศรามัญทั้งหมด. ในที่นั้น พระศาสนาได้ประดิษฐานในประเทศรามัญ ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ได้ ๗ สัปดาห์ โดยมีตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้น ในชนบทชื่ออุกกลาปะ.

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรกในประเทศรามัญ.

භගවතො [Pg.40] අභිසම්බුද්ධකාලතො පුබ්බෙයෙව අපරණ්ණකරට්ඨෙ සුභින්නනගරෙ තිස්සරඤ්ඤො කාලෙ එකස්ස අමච්චස්ස තිස්සො ජයො චාති ද්වෙපුත්තා අහෙසුං. තෙ ගිහිභාවෙ සංවෙගං ලභිත්වා මහාසමුද්දස්ස සමීපෙ ගජ්ජගිරිම්හි නාම පබ්බතෙ ඉත්ථුසිපබ්බං පබ්බජිත්වා නිසීදිසුං. තදා නාගියා විජ්ජාධරො සන්තවං කත්වා ද්වෙ අණ්ඩානි විජායිත්වා සා නාගී ලජ්ජාය තානි විජහිත්වා ගච්ඡි.

ก่อนสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ในประเทศอปรันตกะ เมืองสุภินนะ ในสมัยของพระเจ้าติสสะ มีบุตรสองคนของอำมาตย์คนหนึ่งชื่อติสสะและชยะ. พวกเขามีความสังเวชในเพศฆราวาส จึงออกบวชเป็นฤๅษีและพำนักอยู่บนภูเขาชื่อคัชชคิริ ใกล้ทะเลใหญ่. ในเวลานั้น วิทยาธรได้ทำความสนิทสนมกับนางนาคี แล้วนางนาคีได้ออกไข่สองฟอง ด้วยความละอายจึงทิ้งไข่เหล่านั้นแล้วจากไป.

තදා ජෙට්ඨො තිස්සකුමාරො තානි ලභිත්වා කනිට්ඨෙන සද්ධිං විභජිත්වා එකං එකස්ස සන්තිකෙ ඨපෙසි. කාලෙ අතික්කන්තෙ තෙහි අණ්ඩෙහි ද්වෙ මනුස්සා විජායිංසු. තෙ දස වස්සවයෙ සම්පත්තෙ කනිට්ඨස්ස අණ්ඩතො විජායනදහරො කාලං කත්වා මජ්ඣිමදෙසෙ මිථිලනගරෙ ගවංපති නාම කුමාරො උපජ්ජි. සො සත්තවස්සිකකාලෙ බුද්ධස්ස භගවතො සන්තිකෙ නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බාජෙත්වා අචිරෙනෙව අරහා අහොසි.

ในเวลานั้น เจ้าชายติสสะผู้พี่ได้ไข่เหล่านั้นมา แบ่งกับน้องชายแล้ววางไว้ที่ตนคนละฟอง. เมื่อเวลาผ่านไป มนุษย์สองคนได้เกิดจากไข่เหล่านั้น. เมื่อเด็กที่เกิดจากไข่ของน้องชายมีอายุครบสิบขวบ ก็ได้ตายไป แล้วไปเกิดเป็นกุมารชื่อควัมปติ ในเมืองมิถิลา แคว้นมัชฌิมประเทศ. เมื่ออายุเจ็ดขวบ เขาได้มอบตนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบวช และไม่นานก็ได้เป็นพระอรหันต์.

ජෙට්ඨස්ස පන අණ්ඩතො විජායනදහරො ද්වාදසවස්සිකකාලෙ සක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුධම්මපුරං නාම නගරං මාපෙත්වා සීහරාජාති නාමෙන තත්ථ රජ්ජං කාරාපෙසි. සිලාලොනෙ පන සිරිමාසොකොති නාමෙනාති වුත්තං. ගවංපතිත්ථෙරො ච අත්තනා මාතරං දට්ඨුකාමො මිථිලනගරතො ආගන්තුං ආරභි. තදා දිබ්බචක්ඛුනා මාතුයා කාලඞ්කතභාවං ඤත්වා ඉදානි මෙ මාතා කුහිං උප්පජ්ජතීති ආවජ්ජන්තො බාහුල්ලෙන නෙසාදකෙවට්ටානං නිවාසනට්ඨානභූතෙ දෙසෙ උප්පජ්ජතීති ඤත්වා සචාහං ගන්ත්වා න ඔවාදෙය්‍යං, මාතා මෙ අපායගමනියං අපුඤ්ඤං විචිනිත්වා චතූසු අපායෙසු උප්පජ්ජෙය්‍යාති චින්තෙත්වා භගවන්තං යාචිත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨං වෙහාසමග්ගෙන ආගච්ඡි. රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුධම්මපරං පත්වා අත්තනො [Pg.41] භාතුනා සීහරාජෙන සද්ධිං රට්ඨවාසීනං ධම්මං දෙසෙත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි.

ส่วนพระกุมารผู้เกิดจากฟองไข่ของพระเชษฐา เมื่อมีพระชนมายุ ๑๒ พรรษา ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมา ทรงเนรมิตเมืองชื่อสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ให้ครองราชย์ในเมืองนั้นด้วยพระนามว่าสีหราช แต่ในศิลาโลนกล่าวว่ามีพระนามว่าสิริมาโสกะ และพระควัมปติเถระมีความประสงค์จะเห็นมารดาของตน จึงเริ่มเดินทางมาจากเมืองมิถิลา เมื่อนั้น พระเถระทราบด้วยทิพยจักษุว่ามารดาสิ้นชีวิตแล้ว เมื่อพิจารณาว่า 'บัดนี้มารดาของเราไปเกิดที่ไหนหนอ' ทราบว่าไปเกิดในดินแดนที่เป็นที่อยู่อาศัยของพวกนายพรานและชาวประมงเป็นส่วนมาก ดำริว่า 'ถ้าเราไม่ไปให้โอวาท มารดาของเราจะสั่งสมอกุศลกรรมอันเป็นไปสู่อบาย แล้วไปเกิดในอบายทั้ง ๔' จึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จมายังแคว้นรามัญทางอากาศ เมื่อถึงเมืองสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ได้แสดงธรรมแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระเจ้าสีหราชผู้เป็นพระอนุชา แล้วให้ตั้งอยู่ในศีล ๕

අථ සීහරාජා ආහ, ලොකෙසු භන්තෙ ත්වමසි අග්ගතරො පුග්ගලොති. න මහාරාජ අහං අග්ගතරො, තීසු පන භවෙසු සබ්බෙසං සත්තානං මකුටසඞ්කාසො ගොතමො නාම මය්හං සත්ථා අත්ථි, ඉදානි මජ්ඣිමදෙසං රාජගහං පටිවසතීති. එවං පන භන්තෙ සති තුම්හාකං ආචරියං මයං දට්ඨුං අරහාම වා නො වාති පුච්ඡි. ගවංපතිත්ථෙරොච ආම මහාරාජ අරහථ භගවන්තං දට්ඨුං, අහං යාචිත්වා ආගච්ඡාමීති වත්වා භගවන්තං යාචි. භගවා ච අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අට්ඨමෙ වස්සෙ සද්ධිං අනෙකසතභික්ඛූහි රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුඛම්මපුරං ආකාසෙන ආගමාසි. රාජවංසෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි ආගමාසීති වුත්තං. සිලාලෙඛනෙ පන වීසතිසහස්සමත්තෙහි භික්ඛූහීති වුත්තං. එත්ථ ච යස්මා භගවා සපරිසොයෙව ආගච්ඡි, න එකකොති එත්තකමෙව ඉච්ඡිතබ්බං, තස්මා නානා වාදතං පටිච්ච චිත්තස්සාකුලිතා න උප්පාදෙතබ්බාති.

ครั้งนั้น พระเจ้าสีหราชตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลก' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร อาตมภาพมิได้เป็นผู้เลิศที่สุด แต่พระโคดมผู้เป็นศาสดาของอาตมภาพ ผู้เปรียบประดุจมงกุฎของสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามมีอยู่ บัดนี้พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองราชคฤห์ในมัชฌิมประเทศ' พระเจ้าสีหราชตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ควรจะไปเฝ้าพระอาจารย์ของท่านหรือไม่' และพระควัมปติเถระกล่าวว่า 'ขอถวายพระพร มหาบพิตร ควรจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาตมภาพจะทูลขอแล้วมา' ดังนี้ แล้วทูลขอพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสรู้แล้วในพรรษาที่ ๘ เสด็จมายังเมืองสุขัมมปุระในแคว้นรามัญทางอากาศพร้อมด้วยภิกษุหลายร้อยรูป ในราชวงศ์กล่าวว่าเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แต่ในศิลาจารึกกล่าวว่าพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๒๐,๐๐๐ รูป ในเรื่องนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเสด็จมาพร้อมด้วยบริวาร จึงไม่ควรสรุปว่ามีจำนวนเท่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ไม่ควรให้ความฟุ้งซ่านแห่งจิตเกิดขึ้นเพราะอาศัยวาทะต่างๆ

අථ ආගන්ත්වා රතනමණ්ඩපෙ නිසීදිත්වා සරාජිකානං රට්ඨවාසීනං අමතරසං අදාසි. තීසු සරණෙසු පඤ්චසු ච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. අථ භගවා දස්සනත්ථාය ආගතානං ඡන්නං තාපසානං ඡ කෙසධාතුයො පූජනත්ථාය අදාසි. තතො පච්ඡාසත්තතිංසවස්සානි පූරෙත්වා පරිනිබ්බානකාලෙපි භගවතො අධිට්ඨානානුරූපෙන චිතකට්ඨානතො තෙත්තිංස දන්තෙ ගහෙත්වා ගවංපතිත්ථෙරො සුධම්මපුරං ආනෙත්වා සීහරඤ්ඤො දත්වා තෙත්තිංසචෙතියානි පතිට්ඨාපෙසි. එවං භගවතො පරිනිබ්බානතො අට්ඨමෙයෙව වස්සෙ ගවංපතිත්ථෙරො රාමඤ්ඤ රට්ඨෙ සුධම්මපුරෙ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

ครั้งนั้น เมื่อเสด็จมาประทับนั่งที่รัตนมณฑป ทรงประทานอมตรสแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระราชา ทรงให้ตั้งอยู่ในไตรสรณคมน์และศีล ๕ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประทานพระเกศธาตุ ๖ เส้น เพื่อบูชาแก่ดาบส ๖ รูปที่มาเพื่อเฝ้า หลังจากนั้น ๓๗ พรรษา แม้ในเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ตามพุทธาธิษฐาน พระควัมปติเถระนำพระทันตธาตุ ๓๓ องค์จากที่ถวายพระเพลิง มายังเมืองสุธัมมปุระ ถวายแด่พระเจ้าสีหราช แล้วให้ประดิษฐานพระเจดีย์ ๓๓ องค์ ด้วยประการฉะนี้ ในปีที่ ๘ แห่งการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค พระควัมปติเถระได้ประดิษฐานพระศาสนาในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นรามัญ

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ දුතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สองในแคว้นรามัญ

භගවතො [Pg.42] පරිනිබ්බුතපඤ්චතිංසාධිකානං ද්වින්නං සතානං උපරිසුවණ්ණභූමිං නාම රාමඤ්ඤරට්ඨං ආගන්ත්වා සොණත්ථෙරො උත්තරත්ථෙරොචාති ද්වෙ ථෙරා පඤ්චවග්ගකම්මාරහෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං. තෙ ච ථෙරා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකාති අට්ඨකථායං ආගතා.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระเถระทั้งสองคือพระโสณเถระและพระอุตตรเถระได้มายังแคว้นรามัญชื่อสุวรรณภูมิ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์คณะ ๕ รูปผู้ควรแก่กรรม ได้ประดิษฐานพระศาสนา และพระเถระทั้งสองนั้นปรากฏในอรรถกถาว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ

තපුස්සභල්ලිකෙ ගවංපතිත්ථෙරඤ්ච පටිච්ච සාසනං තාව පතිට්ඨහි. තඤ්ච න සබ්බෙන සබ්බං ඔගාහෙත්වා යෙ යෙ පන සද්ධා පසන්නා, තෙ තෙ අත්තනො ඉච්ඡාවසෙනෙව සාසනං පසීදිංසු. පච්ඡා පන සොණුත්තරත්ථෙරා මහුස්සාහෙන ආචරිය ආණත්තියා සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නා පතිට්ඨාපෙසුං. තෙන අට්ඨකථායං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති කාරිතපච්චයවසෙන ආණත්තිවිභත්තිවසෙනච වුත්තං.

พระศาสนาได้ประดิษฐานอยู่ก่อนแล้วโดยอาศัยตปุสสะและภัลลิกะ และพระควัมปติเถระ แต่การประดิษฐานนั้นยังไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวง ส่วนผู้ใดมีศรัทธาเลื่อมใส ผู้นั้นก็เลื่อมใสในพระศาสนาด้วยอำนาจความปรารถนาของตนเอง แต่ภายหลัง พระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ด้วยความเพียรอย่างยิ่งและด้วยคำสั่งของพระอาจารย์ ได้ถึงความขวนขวายเพื่อประดิษฐานพระศาสนาแล้วประดิษฐาน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'จงไปสู่แคว้นนี้แล้วประดิษฐานพระศาสนาในที่นี้' ด้วยอำนาจการิตปัจจัยและด้วยอำนาจอาณัติวิภัตติ

තදා පන සුවණ්ණභූමිරට්ඨෙ සුධම්මපුරෙ සිරිමාසොකො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තඤ්ච සුධම්මපුරං නාම කෙලාසපබ්බතමුද්ධනි දක්ඛිණාය අනුදිසාය පුබ්බඩ්ඪභාගෙන පබ්බතමුද්ධනි අපරඩ්ඪභාගෙන භූමිතලෙ තිට්ඨති. තංයෙව ගුළපාචකානං මස්සානං ගෙහසදිසානි ගෙහානි යෙභුය්‍යෙන, තෙනෙව ගොළමිත්තික නාමෙනාපි වොහාරියති. තස්ස පන නගරස්ස මහාසමුද්දසමීපෙ ඨිතත්තා දකයක්ඛිනී සබ්බදා ආගන්ත්වා රාජගෙහෙ ජාතෙ ජාතෙ කුමාරෙ ඛාදි.

ครั้งนั้น ในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นสุวรรณภูมิ พระเจ้าสิริมาโสกะทรงครองราชย์ และเมืองสุธัมมปุระนั้นตั้งอยู่บนยอดเขาไกรลาสทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ โดยส่วนครึ่งแรกตั้งอยู่บนยอดเขา และส่วนครึ่งหลังตั้งอยู่บนพื้นดิน เมืองนั้นส่วนใหญ่มีบ้านเรือนคล้ายบ้านของพวกคนหุงน้ำตาลและพวกชาวประมง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่าโคลมฤตติกะด้วย แต่เพราะเมืองนั้นตั้งอยู่ใกล้ทะเลใหญ่ นางยักษิณีน้ำจึงมาจับกินพระกุมารที่ประสูติในราชตระกูลทุกครั้ง

සොණුත්තරත්ථෙරානං සම්පත්තදිවසයෙව රාජගෙහෙ එකං පුත්තං විජායි. දකයක්ඛිනීච ඛාදිස්සාමීති සහ පඤ්චහි යක්ඛිනිසතෙහි ආගතා. තං දිස්වා මනුස්සා භායිත්වා මහාවිරවං රවන්ති. තදා ථෙරා භයානකං සීහසීසවසෙන එකසීසසරීරද්වයසම්බන්ධසණ්ඨානං මනුසීහරූපං මාපෙත්වා දස්සෙත්වා තං යක්ඛිනිං සපරිසං පලාපෙසුං.

ในวันที่พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาถึงนั่นเอง ในราชตระกูลได้ประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง และนางยักษิณีน้ำคิดว่า 'เราจะกิน' จึงมาพร้อมด้วยนางยักษิณี ๕๐๐ ตน มนุษย์ทั้งหลายเห็นดังนั้นก็ตกใจกลัว ส่งเสียงร้องลั่น ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้เนรมิตรูปนรสิงห์อันน่ากลัว มีสัณฐานเป็นสองร่างกายเชื่อมกันมีศีรษะเดียวเหมือนศีรษะสิงห์ แล้วแสดงให้เห็น ทำให้นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารหนีไป

ථෙරා ච පුන යක්ඛිනියා අනාගමනත්ථාය පරිත්තං අකංසුතස්මිඤ්ච සමාගමෙ ආගතානං මනුස්සානං බ්‍රහ්මජාලසුත්තං අදෙසය්‍යුං[Pg.43]. සට්ඨිමත්තසහස්සා සොතාපන්නාදිපරායනා අහෙසුං. කුලදාරකානං අඩ්ඪුඩ්ඪානි සහස්සානි පබ්බජිංසු. කුලධීතානං පන දිඝඩ්ඪසහස්සං. රාජකුමාරානං පඤ්චසතාධිකසහස්සමත්තං පබ්බජිංසු. අවසෙසාපි මනුස්සා සරණෙ පතිට්ඨහිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති. වුත්තඤ්ච අට්ඨකථායං,–

และพระเถระทั้งหลายได้ทำปริตรเพื่อไม่ให้นางยักษิณีกลับมาอีก และได้แสดงพรหมชาลสูตรแก่พวกมนุษย์ที่มาประชุมกันในที่นั้น มนุษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน ได้เป็นผู้มีโสดาปัตติผลเป็นต้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า กุลบุตร ๓,๕๐๐ รูปได้บวช ส่วนกุลธิดา ๑,๕๐๐ รูป พระราชกุมารประมาณ ๑,๕๐๐ รูปได้บวช แม้พวกมนุษย์ที่เหลือก็ตั้งอยู่ในสรณะ ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น และในอรรถกถากล่าวไว้ว่า –

සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වාන, සොණුත්තරා මහිද්ධිකා;

පිසාචෙ නිද්ධමිත්වාන, බ්‍රහ්මජාලෙ මදෙසිසුන්ති.

พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปยังสุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจออกไปแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร

තතො පට්ඨාය රාජකුමාරානං සොණුත්තරනාමෙහියෙව නාමං අකංසු. අවසෙසද්වාරකානම්පි රක්ඛසභයතො විමොචනත්ථං තාලපත්තභුජපත්තෙසු ථෙරෙහි මාපිතං මනුසීහරූපං දස්සෙත්වා මත්ථකෙ ඨපෙසුං. මනුස්සාච සිලාමයං මනුසීහරූපං කත්වා සුධම්මපුරස්ස එසන්නෙ පදෙසෙ ඨපෙසුං. තං යාවජ්ජතනා අත්ථීති. ඉච්චෙවං භගවතො පරිනිබ්බානතො පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සොණුත්තරත්ථෙරා ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙත්වා අනුග්ගහං අකංසූති.

ตั้งแต่นั้นมา (ชาวเมือง) ก็ได้ตั้งชื่อพวกพระราชกุมารด้วยชื่อโสณุตตระนั่นเอง แม้พวกเด็กที่เหลือ เพื่อให้พ้นจากภัยของยักษ์ (พระเถระทั้งหลาย) ก็ได้แสดงรูปมนุษย์สิงห์ที่พระเถระเนรมิตไว้บนใบลานและเปลือกไม้ แล้ววางไว้บนศีรษะ และพวกมนุษย์ได้สร้างรูปมนุษย์สิงห์ด้วยหิน แล้วตั้งไว้ในทิศอีสานของเมืองสุธัมมปุระ รูปนั้นยังมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาและทรงอนุเคราะห์พระศาสนา

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สามในแคว้นรามัญ

තතො පච්ඡා ඡසතාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ පුබ්බෙ වුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි සාසනස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතං රාමඤ්ඤරට්ඨං දාමරිකචොරභයෙන පජ්ජරරොගභයෙන සාසනපච්චත්ථිකභයෙනචාති තීහි භයෙහි ආකුලිතං අහොසි. තදා ච තත්ථ සාසනං දුබ්බලං අහොසි, යථා උදකෙ මන්දෙ තත්‍රජාතං උප්පලං උප්පලං දුබ්බලන්ති. තත්ථ භික්ඛූපි සාසනං යථා කාමං පූරෙතුං න සක්කා.

หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี แคว้นรามัญอันเป็นที่เกิดแห่งพระศาสนา ได้ถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยจากโจรผู้ร้าย ภัยจากโรคไข้จับสั่น และภัยจากศัตรูของพระศาสนา รบกวนด้วยเหตุ ๓ ประการที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ในเวลานั้น พระศาสนาในที่นั้นก็อ่อนแอ เหมือนดอกบัวที่เกิดในน้ำน้อยย่อมไม่งาม แม้พระภิกษุทั้งหลายในที่นั้นก็ไม่สามารถจะบำเพ็ญศาสนกิจให้บริบูรณ์ได้ตามความปรารถนา

සූරියකුමාරස්ස නාම මනොහරිරඤ්ඤො පන කාලෙ සාසනං අතිවිය දුබ්බලං අහොසි. ජිනචක්කෙ එකඡසතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ කලියුගෙච එකූනවීසතාධිකෙ [Pg.44] චතුවස්සසතෙ සම්පත්තෙ අරිමද්දනනගරෙ අනුරුද්ධා නාම රාජා තතො සහ පිටකෙන භික්ඛුසඞ්ඝං ආනෙසි.

ในรัชสมัยของพระเจ้ามโนหรผู้เป็นสุริยกุมาร พระศาสนาได้อ่อนแอลงอย่างยิ่ง เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี และเมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๔๑๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ได้ทรงนำหมู่ภิกษุพร้อมด้วยพระไตรปิฎกมาจากที่นั้น

තතො පච්ඡා ජිනචක්කෙ නවාධිකෙ සත්තසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ලඞ්කාදීපෙ සිරිසඞ්ඝබොධිපරක්කමබාහුමහාරාජා සාසනං සොධෙසි.

หลังจากนั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๗๐๙ ปี พระมหาราชาศรีสังฆโพธิปรักกมพาหุในลังกาทวีป ได้ทรงชำระพระศาสนา

තතො ඡන්නං වස්සානං උපරි කලියුගෙ ද්වත්තිංසාධිකෙ පඤ්චසතෙ සම්පත්තෙ උත්තරාජීවො නාම ථෙරො සාසනෙ පාකටො අහොසි.

หลังจากนั้นอีก ๖ ปี เมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๕๓๒ ปี พระเถระนามว่าอุตตราชีวะได้ปรากฏชื่อเสียงในพระศาสนา

සො පන රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො අරියාවංසත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. අරියාවංසත්ථෙරො පන කප්පුඞ්ගනගරවාසිනො මහාකාළත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. මහාකාළත්ථෙරො පන සුධම්මපුරවාසිනො ප්‍රානදස්සිත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. අයං පන උත්තරාජීවඡප්පදත්ථෙරානං වංසදීපනත්ථං වුත්තා.

พระเถระนั้นเป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระผู้อยู่ในแคว้นรามัญ พระอริยวงศ์เถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ พระมหากาฬเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระปาณทัสสีเถระผู้อยู่ในเมืองสุธัมมปุระ เรื่องนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงวงศ์ของพระอุตตราชีวะและพระฉัพพทเถระ

සො පන ප්‍රානදස්සිත්ථෙරො ලොකියාභිඤ්ඤායො ලභිත්වා නිච්චං අභිණ්හං පාතොව මගධරට්ඨෙ උරුවෙලනිගමෙ මහාබොධිං ගන්ත්වා මහාබොධියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා පුන ආගන්ත්වා සුධම්මපුරෙ පිණ්ඩාය චරි. ඉදං ථෙරස්ස නිබද්ධවත්තුං. අයඤ්ච අත්ථො සුධම්මපුරතො මගධරට්ඨං ගන්ත්වා උරුවෙලනිගමෙ වාණිජකම්මං කරොන්තා තදාකාරං පස්සිත්වා පච්චාගමනකාලෙ සුධම්මපුර වාසීනං කථෙසුං, තස්මා විඤ්ඤායති.

พระปาณทัสสีเถระนั้นได้บรรลุโลกิยาภิญญาแล้ว ย่อมไปสู่มหาโพธิ์ที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธเป็นประจำทุกเช้า กวาดลานมหาโพธิ์แล้วกลับมาบิณฑบาตในเมืองสุธัมมปุระ นี่เป็นกิจวัตรประจำของพระเถระ และเรื่องนี้เป็นที่ทราบกันเพราะพวกพ่อค้าที่ไปจากเมืองสุธัมมปุระเพื่อทำการค้าที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธ ได้เห็นอาการนั้น เมื่อกลับมาก็ได้เล่าให้ชาวเมืองสุธัมมปุระฟัง

තස්මිඤ්ච කාලෙ උත්තරාජීවත්ථෙරො පරිපුණ්ණවීසතිවස්සෙන ඡප්පදෙන නාම සාමණෙරෙන සද්ධිං සීහළදීපං ගච්ඡි. සීහළදීපවාසිනො ච භික්ඛූ මයං මහාමහින්දත්ථෙරස්ස වංසිකා භවාම, තුම්හෙපි සොණුත්තරත්ථෙරානං වංසිකා භවථ, තස්මා මයං එකවංසිකා භවාම සමාන වාදිකාති වත්වා ඡප්පදසාමණෙරස්ස උපසම්පදකම්මං අකංසු. තතො පච්ඡා චෙතිය වන්දනාදීනි කම්මානි නිට්ඨාපෙත්වා උත්තරාජීවත්ථෙරො සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඛෙන අරිමද්දනනගරං පච්චාගමාහි.

ในกาลนั้น พระอุตตราชีวะเถระได้ไปสู่ลังกาทวีปพร้อมกับสามเณรชื่อฉัพพทผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ และพระภิกษุชาวลังกาทวีปได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นวงศ์ของพระมหาเถระมหินทะ พวกท่านก็เป็นวงศ์ของพระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ดังนั้นพวกเราจึงเป็นวงศ์เดียวกัน มีวาทะเสมอกัน' แล้วได้ทำอุปสมบทกรรมแก่ฉัพพทสามเณร หลังจากนั้น เมื่อพระอุตตราชีวะเถระได้ทำกิจมีการไหว้พระเจดีย์เป็นต้นเสร็จแล้ว ก็ได้กลับมายังเมืองอริมัททนะพร้อมกับหมู่ภิกษุ

ඡප්පදස්ස පන එතදහොසි,- සචාහං ආචරියෙන සහ ජම්බුදීපං [Pg.45] ගච්ඡෙය්‍යං, බහූහි ඤාතිබලිබොධෙහි පරියත්තුග්ගහණෙ අන්තරායො භවෙය්‍ය, තෙන හි සීහළදීපෙයෙව වසිත්වා පරියත්තිමුග්ගහෙත්වා පච්චාගමිස්සාමීති.

แต่พระฉัพพทได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราจะไปชมพูทวีปพร้อมกับอาจารย์ ก็จะมีอุปสรรคในการศึกษาเล่าเรียนปริยัติธรรมเพราะความกังวลเกี่ยวกับญาติเป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ในลังกาทวีปนี้แหละ ศึกษาปริยัติธรรมให้จบแล้วจึงจะกลับไป'

තතො ආචරියස්ස ඔකාසං යාචිත්වා සීහළදීපෙයෙව පටිවසි. සීහළදීපෙ වසිත්වා යාව ලද්ධත්ථෙරසම්මුතිකා පරියත්තිං පරියාපුණිත්වා පුන ජම්බුදීපං පච්චාගන්තුකාමො අහොසි. අථ තස්ස එතදහොසි,– අහං එකකොව ගච්ඡන්තො සචෙ මම ආචරියො නත්ථි, සචෙපි ජම්බුදීපවාසිනා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං විනයකම්මං කාතුං න ඉච්ඡෙය්‍යං, එවං සති විසුං කම්මං කාතුං න සක්කූණෙය්‍යං, තස්මා පිටකධරෙහි චතූහි ථෙරෙහි සද්ධිං ගච්චෙය්‍යං, ඉච්චෙතං කුසලන්ති.

หลังจากนั้น ท่านได้ขออนุญาตอาจารย์แล้วก็พำนักอยู่ในลังกาทวีปนั่นเอง ท่านอยู่ในลังกาทวีปจนกระทั่งได้รับสมมติเป็นพระเถระและศึกษาปริยัติธรรมจบแล้ว ก็มีความประสงค์จะกลับมายังชมพูทวีปอีกครั้ง ขณะนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราไปคนเดียว หากไม่มีอาจารย์ของเรา และหากเราไม่ประสงค์จะทำวินัยกรรมร่วมกับหมู่ภิกษุชาวชมพูทวีป เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ไม่สามารถจะทำสังฆกรรมแยกต่างหากได้ เพราะฉะนั้น เราควรจะไปพร้อมกับพระเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ๔ รูป นี่จึงจะเป็นการดี'

එවං පන චින්තෙත්වා තාමලිත්තිගාමවාසිනා සිවලිත්ථෙරෙන කම්බොජරඤ්ඤො පුත්තභූතෙන තාමලින්දත්ථෙරෙන කිඤ්චිපුරවාසිනා ආනන්දත්ථෙරෙන රාහුලත්ථෙරෙනචාති ඉමෙහි චතූහි ථෙරෙහි සද්ධිං නාවාය පච්චාගච්ඡි. තෙ ච ථෙරා පිටකධරා අහෙසුං දක්ඛා ථාමසම්පන්නා ච. තෙසු විසෙසතො රාහුලත්ථෙරො ථාමසම්පන්නො. කුසිමනගරං සම්පත්තකාලෙ උපකට්ඨවස්සූපගමනකාලො හුත්වා අරිමද්දනනගරෙ ආචරියස්ස සන්තිකං අසම්පාපුණිත්වා කුසිමනගරයෙව වස්සං උපගමිංසු. තෙසං වස්සූපගමනවිහාරවත්ථු ආරාමපාකාරො ච කුසිමනගරස්ස දක්ඛිණදිසාසාගෙ යාවජ්ජතනා අත්ථි.

ครั้นคิดดังนี้แล้ว ท่านจึงได้กลับมาทางเรือพร้อมกับพระเถระ ๔ รูปเหล่านี้ คือ พระสิวลีเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านตามลิทธิ พระตามลินทเถระผู้เป็นโอรสของพระเจ้ากัมโพช พระอานันทเถระผู้อยู่ในเมืองกิญจิปุระ และพระราหุลเถระ พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก มีความเชี่ยวชาญและมีกำลัง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระราหุลเถระมีกำลังเป็นพิเศษ เมื่อถึงเมืองกุสิมะนคร เป็นเวลาใกล้เข้าพรรษา จึงยังไม่ทันไปถึงสำนักของอาจารย์ที่เมืองอริมัททนะ และได้เข้าพรรษาที่เมืองกุสิมะนครนั่นเอง สถานที่จำพรรษาและกำแพงอารามของท่านเหล่านั้นยังคงมีอยู่ทางทิศใต้ของเมืองกุสิมะนครจนถึงทุกวันนี้

වස්සංවුට්ඨකාලෙ පන මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා තෙ පඤ්ච ථෙරා අරිමද්දනනගරං අගමංසු. උත්තරාජීවත්ථෙරොච අරිමද්දනනගර වාසීහි භික්ඛූහි විසුං හුත්වා සඞ්ඝකම්මානි අකාසි. කිඤ්චාපි චෙත්ථ උත්තරාජීවත්ථෙරාදයො සීහළදීපතො පච්චාගන්ත්වා අරිමද්දනනගරෙ වසිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං, රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පන ජාතත්තා පුබ්බෙ ච තත්ථ නිවාසත්තා ඉධ දස්සිතාති දට්ඨබ්බා.

แต่เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้ปวารณาในมหาปวารณา พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ไปสู่เมืองอริมัททนะ และพระอุตตราชีวะเถระได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองอริมัททนะ แม้ว่าพระอุตตราชีวะเถระเป็นต้นเหล่านี้จะกลับมาจากลังกาทวีปและอยู่ในเมืองอริมัททนะเพื่ออุปถัมภ์พระศาสนา แต่เพราะท่านเกิดในแคว้นรามัญและเคยอยู่ในที่นั้นมาก่อน จึงควรเห็นว่าได้แสดงไว้ในที่นี้

තස්මිඤ්ච [Pg.46] කාලෙ දලනගරෙ පදීපජෙය්‍යගාමෙ ජාතො සාරිපුත්තො නාම මහල්ලකස්සමණෙරො එකො අරිමද්දනනගරං ගන්ත්වා ආනන්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපසම්පජ්ජිත්වා පරියත්ති පරියපුණි. සො බහුස්සුතො අහොසි දක්ඛො ථාමසම්පන්නො ච. තමත්ථං සුත්වා නරපතිචඤ්ඤිසූරාජා චින්තෙසි,- සචෙසො අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නො භවෙය්‍ය, ආචරියං කත්වා ඨපෙස්සාමි අනුග්ගහෙස්සාමීති. රාජා එවං චින්තෙත්වා රාජපුරිසෙ පෙසෙත්වා වීමංසාපෙසි. රාජපුරිසා ච තස්ස ඡින්නපාදඞ්ගුට්ඨග්ගතං පස්සිත්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා තං සුත්වා එවං විකලඞ්ගපච්චඞ්ගො භවෙය්‍ය, පධානාචරියට්ඨානෙ ඨපෙතුං න යුත්තොති කත්වා පධානාචරියභාවං න අකාසි. පූජාසක්කා රමත්තෙනෙව අනුග්ගහං අකාසි. එකස්මිඤ්ච කාලෙ ධම්මවිලාසොති ලඤ්ඡං දත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං සොධෙත්වා පරිසුද්ධං කරොහීති රාමඤ්ඤරට්ඨං පෙසෙසි.

ในกาลนั้น สามเณรผู้ใหญ่รูปหนึ่งนามว่าสารีบุตร เกิดในหมู่บ้านปทีปะเชยยะในเมืองทละ ได้ไปเมืองอริมัททนะ อุปสมบทในสำนักของพระอานันทเถระ และเล่าเรียนพระปริยัติธรรม ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน มีความสามารถ และมีกำลัง พระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูร ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ถ้าท่านผู้นี้มีอวัยวะครบถ้วน เราจะตั้งท่านเป็นอาจารย์และอุปถัมภ์ท่าน' พระราชาทรงดำริดังนี้แล้ว ได้ส่งราชบุรุษไปสืบสวน ราชบุรุษได้เห็นว่าปลายหัวแม่เท้าของท่านขาด จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอวัยวะพิการเช่นนี้ ไม่สมควรที่จะตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ใหญ่' จึงไม่ได้ตั้งท่านเป็นพระอาจารย์ใหญ่ ได้ทรงอุปถัมภ์ท่านด้วยการบูชาและสักการะเพียงเท่านั้น ในกาลหนึ่ง ได้พระราชทานตราว่า 'ธัมมวิลาสะ' แล้วส่งท่านไปแคว้นรามัญ โดยมีพระราชดำรัสว่า 'จงชำระพระศาสนาในแคว้นรามัญให้บริสุทธิ์'

සොච රාමඤ්ඤරට්ඨං ගන්ත්වා දලනගරෙ බහුනං භික්ඛූනං ධම්ම විනයං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගහෙසි. තත්ථ ච රාමඤ්ඤමනුස්සා තස්ස ධම්මවිලාසත්ථෙරස්ස සිස්සානුසිස්සා සීහළභික්ඛු ගණාති වොහාරන්ති. ඉච්චෙවං සීහළදීපිකස්ස ආනන්දත්ථෙරස්ස සිස්සං ධම්මවිලාසං පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සීහළදීපතො සාසනස්ස ආගතමග්ගොති.

ท่านผู้นั้นได้ไปแคว้นรามัญ สอนพระธรรมวินัยแก่พระภิกษุจำนวนมากในเมืองทละ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และชาวรามัญในที่นั้นเรียกศิษย์และอนุศิษย์ของพระธัมมวิลาสะเถระว่า 'คณะภิกษุชาวลังกา' ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นทางมาแห่งพระศาสนาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีป โดยอาศัยพระธัมมวิลาสะผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระชาวลังกาทวีป

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นรามัญ

තස්මිඤ්ච කාලෙ මුත්තිමනගරෙ අග්ගමහෙසියා ආචරියා බුද්ධවංසත්ථෙරමහානාගත්ථෙරා සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාහාරවාසිගණවංසභූතානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හිත්වා මුත්තිමනගරං පච්චාගන්ත්වා මුත්තිමනගරවාසීති භික්ඛූහි විසුං හුත්වා සඞ්ඝකම්මානි කත්වා සාසනං පග්ගහෙසුං. තෙච ථෙරෙ [Pg.47] පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පුන සීහළදීපතො සාසනං ආගතන්ති.

ในกาลนั้น พระพุทธวงศ์เถระและพระมหานาคเถระ ผู้เป็นอาจารย์ของพระอัครมเหสีในเมืองมุตติมะ ได้ไปลังกาทวีป และได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระภิกษุผู้เป็นวงศ์ของคณะชาวมหาหาระ กลับมายังเมืองมุตติมะ แล้วได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองมุตติมะ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และพระศาสนาได้มาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีปอีกครั้ง โดยอาศัยพระเถระเหล่านั้น

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පඤ්චමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ห้าในแคว้นรามัญ

තතො පච්ඡාච මුත්තිමනගරෙ සෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො මාතුයා ආචරියො මෙධඞ්කරො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළදීපෙ අරඤ්ඤවාසීනං මහාථෙරානං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා පරියත්තිං පරියාපුණිත්වා සුවණ්ණරජතමයෙ තිපුසීසච්ඡන්නෙ සෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො මාතුයා කාරාවිතෙ විහාරෙ නිසිදිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසි. ලොකදීපකසාරඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි. අථාපරිම්පි මුත්තිමනගරෙයෙව සුවණ්ණසොභණො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාවිහාරවාසිගණවංසභූතානං ථෙරානං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා මුත්තිමනගරමෙව පච්චාගච්ඡි.

หลังจากนั้น พระเถระนามว่าเมธังกร ผู้เป็นอาจารย์ของพระมารดาของพระราชาเสติภินทะในเมืองมุตติมะ ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระมหาเถระผู้อยู่ป่าในเกาะสีหล ได้เล่าเรียนพระปริยัติธรรม และได้พำนักในวิหารที่ทำด้วยทองและเงิน มุงด้วยดีบุกและตะกั่ว ซึ่งพระมารดาของพระราชาเสติภินทะสร้างไว้ ได้อนุเคราะห์พระศาสนา และได้รจนาคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร อนึ่ง แม้พระเถระอีกรูปหนึ่งนามว่าสุวัณณโสภณในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นวงศ์แห่งคณะผู้อยู่ในมหาวิหาร และได้กลับมายังเมืองมุตติมะนั่นเอง

සො පන ථෙරො අරඤ්ඤෙයෙව වසි. ධුතඞ්ගධරො ච අහොසි අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛා කාමො දක්ඛො ථාමසම්පන්නො ච. සීහළදීපෙ කලම්බුම්හි නාම ජාතස්සරෙ උදකුක්ඛෙපසීමායං අතිරෙකපඤ්චවග්ගෙන වනරතනං නාම සඞ්ඝරාජං උපජ්ඣායං කත්වා රාහුලභද්දං නාම විජයබාහුරඤ්ඤො ආචරියභූතං ථෙරං කම්මවාචාචරියං කත්වා උපසම්පජ්ජි. සොච ථෙරො පුනාගන්ත්වා මුත්තිමනගරෙයෙව වසිත්වා ගණං වඩ්ඪෙත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසි. එතෙ ච ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සීහළදීපතො සාසනං ආගතං.

พระเถระรูปนั้นแล ได้พำนักอยู่ในป่านั่นเอง และเป็นผู้ทรงธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจในบาป มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้ฉลาด มีกำลังสมบูรณ์ ได้อุปสมบทในเกาะสีหล ณ สระน้ำธรรมชาติชื่อกะลัมพุ ในอุทกุกเขปสีมา ด้วยคณะสงฆ์มีประมาณยิ่งกว่า ๕ รูป โดยมีพระสังฆราชนามว่าวนรัตนะเป็นอุปัชฌาย์ และมีพระเถระนามว่าราหุลภัททะ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชาวิชัยพาหุ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระเถระรูปนั้นกลับมาอีกครั้ง ได้พำนักอยู่ในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้เพิ่มพูนคณะสงฆ์ และได้อนุเคราะห์พระศาสนา และพระศาสนาได้มายังแคว้นรามัญจากเกาะสีหล โดยอาศัยพระเถระสองรูปนี้

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ ඡට්ඨං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่หกในแคว้นรามัญ

තතො පච්ඡා සාසනවසෙන ද්විවස්සාධිකෙ ද්විසහස්සෙ කලියුගතො එකාසීතිකෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ සිරිපරමමහාධම්මරාජාති [Pg.48] ලද්ධනාමො ධම්මචෙතියරාජා කුසිමමණ්ඩලෙ හංසාවතීමණ්ඩලෙ මුත්තිමමණ්ඩලෙ ච රට්ඨවාසිනො සපජංවිය ධම්මෙන සමෙන රක්ඛිත්වා රජ්ජං කාරෙසි. සො ච රාජා තීසු පිටකෙසු චතූසු ච වෙදෙසු බ්‍යාකරණච්ඡන්දාලඞ්කාරාදීසු ච ඡෙකො සික්ඛිතනානාසිප්පො නානාභාසාසු ච පසුතො සද්ධාසීලාදිගුණොපෙතො කුමුදකුන්දසරදචන්දිකාසමානසිතපජපතිභූතො ච සාසනෙ ච අතිප්පසන්නො අහොසි.

หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปสองพันกับอีกสองปีตามการนับพระศาสนา และล่วงไปแปดสิบเอ็ดปีตามกาลียุค พระเจ้าธรรมเจดีย์ ผู้ทรงได้รับพระนามว่า สิริปรมมหาธรรมราชา ในเมืองหงสาวดี ได้ปกครองแว่นแคว้น โดยทรงคุ้มครองชาวเมืองในมณฑลกุสิมะ มณฑลหงสาวดี และมณฑลมุตติมะ ด้วยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ดุจบุตรของตน และพระราชาพระองค์นั้น ทรงฉลาดในพระไตรปิฎกทั้งสาม ในพระเวททั้งสี่ ในไวยากรณ์ ฉันท์ และอลังการ เป็นต้น ทรงศึกษาศิลปวิทยาต่างๆ ทรงขวนขวายในภาษาต่างๆ ทรงประกอบด้วยคุณมีศรัทธาและศีลเป็นต้น ทรงเป็นผู้มีพระปรีชาญาณอันขาวบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ในฤดูสารทและดอกกุมุทและดอกมะลิ และทรงเลื่อมใสในพระศาสนาอย่างยิ่ง

එකස්මිං කාලෙ සො චින්තෙසි, භගවතො සාසනං නාම පබ්බජ්ජඋපසම්පදතාවෙන සම්බන්ධං, උපසම්පදභාවො ච සීමපරිසවත්ථු ඤත්තිකම්මවාචාසම්පත්තීහි සම්බන්ධොති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා සීමවිනිච්ඡයං තස්සං වණ්ණනං විනයසඞ්ගහං තස්සංවණ්ණනං සීමාලඞ්කාර සීමසඞ්ගහඤ්ච සද්දතො අත්ථතො ච පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දිත්වා පුබ්බාපරං තුලයිත්වා භගවතො අධිප්පායො ඊදිසො ගන්ථකාරානං අධිප්පායො ඊදිසොති පස්සිත්වා අම්හාකං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ බද්ධනදීසමුද්දජාතෙස්සරාදයො සීමායො බහුකාපි සමානා අයං පරිසුද්ධාති වවත්ථපෙතුං දුක්කරං, එවං සති සීමපරිසාපරිසුද්ධා භවිතුං දුක්කරාති පටිභාති.

ในกาลหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกี่ยวเนื่องด้วยความเป็นบรรพชาและอุปสมบท และความเป็นอุปสมบทนั้น เกี่ยวเนื่องด้วยความถึงพร้อมแห่งสีมา ปริส วัตถุ และญัตติกรรมวาจา ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว ได้ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ซึ่งสีมาวินิจฉัยและคัมภีร์พรรณนาสีมาวินิจฉัยนั้น วินัยสังคหะและคัมภีร์พรรณนาวินัยสังคหะนั้น สีมาลังการ และสีมาสังคหะ ทรงสอบทานกันและกัน ทรงเปรียบเทียบเบื้องต้นและเบื้องปลาย ทรงเห็นว่าพระพุทธประสงค์เป็นอย่างนี้ ความประสงค์ของพระคันถรจนาจารย์เป็นอย่างนี้ แม้สีมาทั้งหลายมีสีมาที่ผูกในแม่น้ำ ทะเล และสระธรรมชาติเป็นต้น ในรามัญประเทศของเราจะมีอยู่มาก แต่ก็ยากที่จะกำหนดว่า 'สีมานี้บริสุทธิ์' เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏว่าความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทจะสำเร็จได้ยาก

තතො පච්ඡා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ තිපිටකධරබ්‍යත්තප්පටිබලත්ථෙරෙහි මන්තෙත්වා රඤ්ඤො පටිභානානුරූපං සීමපරිසා පරිසුද්ධා භවිතුං දුක්කරාති ථෙරා විනිච්ඡනිංසු.

ภายหลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้ฉลาดและสามารถในรามัญประเทศ ได้ปรึกษากันแล้ววินิจฉัยตามพระปรีชาญาณของพระราชาว่า ความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทสำเร็จได้ยาก

අථ රාජා එවම්පි චින්තෙසි,– අහොවත සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සානි පතිට්ඨතිස්සතීති ගන්ථෙසු වුත්තොපි සමානො අභිසම්බුද්ධතො චතුසට්ඨාධිකද්විසහස්සමත්තෙනෙව කාලෙන සාසනෙ මලං හුත්වා උපසම්පදකම්මෙ කඞ්ඛාට්ඨානං තාව උප්පජ්ජි, කථං පන පඤ්චවස්සසහස්සානි සාසනස්ස පතිට්ඨානං භවිස්සතීති. එවං ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා පුනාපි එවං චින්තෙසි,- එවං එත්තකං සාසනෙ මලං දිස්සමානොපි [Pg.49] සමානො උපසම්පදකම්මෙ කඞ්ඛාට්ඨානං දිස්සමානොපි සමානො පරිසුද්ධත්ථාය අනාරභිත්වා මාදිසො අප්පොස්සුක්කො මජ්ඣත්තො නිසීදිතුං අයුත්තො, එවඤ්හි සති භගවති සද්ධො පසන්නොම්හීති වත්තබ්බතං අනාපජ්ජෙය්‍යං, තස්මා සාසනං නිම්මලං කාතුං ආරභිස්සාමීති.

ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริอีกว่า 'โอหนอ แม้ในคัมภีร์จะกล่าวว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะดำรงอยู่ได้ห้าพันปี แต่เมื่อกาลผ่านไปเพียงสองพันหกสิบสี่ปีเศษนับแต่การตรัสรู้ ก็เกิดมลทินขึ้นในพระศาสนา และเกิดเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมเสียแล้ว แล้วพระศาสนาจะดำรงอยู่ถึงห้าพันปีได้อย่างไร' ครั้นทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว จึงทรงดำริอีกว่า 'แม้เมื่อเห็นมลทินในพระศาสนาถึงเพียงนี้ และเห็นเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมถึงเพียงนี้ การที่คนเช่นเราจะนิ่งเฉย วางเฉย ไม่ขวนขวายเพื่อความบริสุทธิ์ ย่อมไม่สมควร เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น เราก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนั้น เราจะเริ่มกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน'

කුතො නුඛො දානි සාසනං ආහරිත්වා ථිරං පතිට්ඨා පෙය්‍යන්ති ආවජ්ජන්තො එවං චින්තෙසි,- භගවතො කිර පරිනිබ්බානතො ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ මහාමොග්ගලි පුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාමහින්දත්ථෙරං පෙසෙත්වා සීහළදීපෙ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි, තදා දෙවානං පියතිස්සරාජා මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි, සාසනවරඤ්ච එකාසිතාධිකානි ද්විවස්සසතානි විමලං හුත්වා පතිට්ඨහි, භික්ඛුසඞ්ඝොපි මහාවිහාර වාසිගණවසෙන එකතොව අට්ඨාසි, තතො පච්ඡා අභයගිරිවාසිජෙ තවනවාසිවසෙන ද්වෙධා හුත්වා භිජ්ජි, ජිනචක්කෙ අට්ඨසත්තසතාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ සිරිසඞ්ඝබොධිපරක්කමබාහුමහාරාජා උදුම්බරගිරිවාසි මහාකස්සපත්ථෙරප්පමුඛං මහාවිහාර වාසිගණං අනුග්ගහෙත්වා යථාවුත්තෙ ද්වෙගණෙ විසොධෙසි, සාසනං නිම්මලං අකාසි, තතො පච්ඡා විජයබාහුපරක්කමබාහුරාජූනං ද්වින්නං කාලෙපි සාසනං නිම්මලං හුත්වායෙව අට්ඨාසි, තෙනෙව බ්‍යත්තප්පටිබලභික්ඛූ ආයාචිත්වා සීහළදීපං ගන්ත්වා පුන සික්ඛං ගණ්හා පෙස්සාමි, තෙසං පන පරම්පරවසෙන පවත්තානං භික්ඛූනං වසෙන අම්හාකං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං නිම්මලං හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති. එවං පන චින්තෙත්වා මොග්ගලානත්ථෙරං සොමත්ථෙරඤ්ච සීහළදීපං ගමනත්ථාය යාචි. ථෙරාච සාසනප්පටියත්තකම්මමිදන්ති මනසිකරිත්වා පටිඤ්ඤං අකංසු.

เมื่อทรงรำพึงว่า 'บัดนี้ เราจะนำพระศาสนามาจากที่ไหนหนอ เพื่อให้ตั้งมั่นอย่างถาวร' จึงทรงดำริว่า 'ได้ยินว่า เมื่อล่วงไป ๒๓๖ ปีนับแต่พระนิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหินทเถระไปประดิษฐานพระศาสนาในสีหฬทวีป ครั้งนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะทรงสร้างมหาวิหารแล้วถวาย และพระศาสนาอันประเสริฐได้ดำรงอยู่อย่างไร้มลทินเป็นเวลา ๒๘๑ ปี แม้ภิกษุสงฆ์ก็รวมเป็นหมวดหมู่เดียวกันโดยความเป็นผู้อยู่ในมหาวิหาร ต่อมาภายหลังจึงได้แตกแยกเป็นสองฝ่ายคือฝ่ายผู้อยู่ในอภัยคีรีและฝ่ายผู้อยู่ในเชตวัน เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๗๘๐ ปี พระมหาราชาสิริสังฆโพธิปรักกมพาหุ ทรงอุปถัมภ์คณะผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระมหากัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ทรงชำระคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้วให้บริสุทธิ์ ทรงกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าวิชัยพาหุและพระเจ้าปรักกมพาหุทั้งสองพระองค์ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่อย่างไร้มลทินนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจะอาราธนาภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ ให้ไปยังสีหฬทวีปเพื่อรับสิกขาใหม่ และด้วยอาศัยภิกษุเหล่านั้นผู้สืบสายต่อกันมา พระศาสนาในรามัญประเทศของเราก็จะดำรงอยู่อย่างไร้มลทิน' ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอาราธนาพระโมคคัลลานเถระและพระโสมเถระเพื่อไปยังสีหฬทวีป พระเถระทั้งหลายพิจารณาว่า 'นี้เป็นกิจเพื่อการจัดระเบียบพระศาสนา' จึงได้รับคำอาราธนา

රාජා ච දාඨාධාතුපූජනත්ථාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පූජනත්ථාය භූවනෙකබාහුරඤ්ඤො පණ්ණාකාරත්ථාය දෙය්‍යධම්මපණ්ණාකාරවත්ථූනි පටියාදෙත්වා චිත්‍රදූතං රාමදූතන්ති ඉමෙ ද්වෙ අමච්චෙ ද්වීසු නාවාසු නායකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා කලියුගෙ සත්තතිංසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස පුණ්ණමිතො එකාදසමියං සූරවාරෙ චිත්‍රදූතං සද්ධිං මොග්ගලානත්ථෙරප්පමුඛෙහි භික්ඛූහි එකාය නාවාය ගමාපෙසි. ඵග්ගුණමාසස්ස අට්ඨමියං සීහළදීපෙ කලම්බුතිත්ථං පායාසි.

และพระราชาทรงจัดเตรียมไทยธรรมและเครื่องบรรณาการเพื่อบูชาพระทันตธาตุ บูชาภิกษุสงฆ์ และเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุ ทรงแต่งตั้งอำมาตย์สองท่านคือ จิตรทูต และ รามทูต ให้เป็นหัวหน้าในเรือสองลำ เมื่อล่วงไป ๘๓๗ ปีในกาลียุค ในวันอาทิตย์ แรม ๑๑ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งจิตรทูตพร้อมด้วยภิกษุมีพระโมคคัลลานเถระเป็นประธานไปด้วยเรือลำหนึ่ง ถึงท่าเรือกะลัมพุในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือนผัคคุณะ

රාමදූතං පන තස්මිංයෙව වස්සෙ මාඝමාසස්ස පුණ්ණමිතො ද්වාදසමියං චන්දවාරෙ සද්ධිං සොමත්ථෙරප්පමුඛෙහි භික්ඛූහි එකාය නාවාය ගමාපෙසි. උජුකං පන වාතං අලභිත්වා චිත්‍රමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛනවමියං සීහළදීපෙ වල්ලිගාමං පායාසි.

ส่วนรามทูตนั้น ในปีเดียวกันนั้นเอง ในวันจันทร์ แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งไปพร้อมด้วยภิกษุมีพระโสมเถระเป็นประธานด้วยเรือลำหนึ่ง แต่เพราะไม่ได้ลมที่พัดตรง จึงถึงหมู่บ้านวัลลิคามในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๙ ค่ำ เดือนจิตร

තතො පච්ඡා තෙපි ද්වෙ අමච්චා ද්වීසු නාවාසු ආභතානි දාතබ්බපණ්ණාකාරවත්ථූනි සන්දෙසපණ්ණානි ච භූවනෙකබාහුරඤ්ඤො භික්ඛූසඞ්ඝස්ස ච අදාසි. රඤ්ඤා පෙසිතභික්ඛූනඤ්ච සන්දෙසපණ්ණෙ කථිතනියාමෙනෙව කල්‍යාණියං නාම නදියං උදකුක්ඛෙපසීමායං සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා පුන උපසම්පදකම්මං අකංසු.

ภายหลังจากนั้น อำมาตย์ทั้งสองท่านนั้นได้ถวายเครื่องบรรณาการและสาส์นที่นำมาในเรือทั้งสองลำแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุและภิกษุสงฆ์ และภิกษุที่พระราชาส่งไปนั้น ได้ให้ดำรงอยู่ในสามเณรภูมิแล้วกระทำอุปสมบทกรรมใหม่ในอุทกุกเขปสีมาในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ตามนัยที่กล่าวไว้ในสาส์น

උපසම්පජ්ජිත්වා ච භූවනෙකබාහුරාජා නානාප්පකාරෙ භික්ඛූනං සාරුප්පෙ පරික්ඛාරෙ දත්වා ඉදං පන ආමිසදානං යාව ජීවිතපරියොසානායෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බං භවිස්සති, නාමලඤ්ඡං පන න ජීරිස්සතීති කත්වා රාමදූතස්ස නාවාය පඛානභූතස්ස සොමත්ථෙරස්ස සිරිසඞ්ඝබොධිසාමීති නාමං අදාසි. අවසෙසානං පන දසන්නං ථෙරානං කිත්තිසිරිමෙඝසාමි පරක්කමබාහුසාමි බුද්ධඝොසසාමි සීහළදීපවිසුද්ධසාමි ගුණරතනධරසාමී ජිනාලඞ්කාරසාමි රතනමාලිසාමි සද්ධම්මතෙජසාමි ධම්මරාමසාමි භූවනෙකබාහුසාමීති නාමානි අදාසි.

เมื่ออุปสมบทแล้ว พระเจ้าภูวเนกบาหุได้ถวายบริขารอันสมควรแก่พระภิกษุทั้งหลายหลายชนิด และทรงดำริว่า 'อามิสทานนี้จักพึงบริโภคไปจนตลอดชีวิต ส่วนนามและรอยตราจักไม่เสื่อมสลาย' แล้วได้ถวายนามว่า 'สิริสังฆโพธิสามี' แด่พระโสมเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตจากรามัญ. ส่วนพระเถระที่เหลืออีกสิบรูป ได้ถวายนามว่า 'กิตติสิริเมฆสามี', 'ปรักกมบาหุสามี', 'พุทธโฆสสามี', 'สีหฬทีปวิสุทธิสามี', 'คุณรัตนธรสามี', 'ชินาลังการสามี', 'รัตนมาลิสามี', 'สัทธรรมเตชสามี', 'ธรรมรามสามี', 'ภูวเนกบาหุสามี'.

චිත්‍රදූතස්ස [Pg.51] නාවාය පඛානභූතස්ස මොග්ගලානත්ථෙරස්ස ධම්මකිත්තිලොකගරුසාමීති නාමං අදාසි. අවසෙසානං පන සිරිවනරතනසාමි මඞ්ගලත්ථෙරස්සාමි කල්‍යාණතිස්සස්සාමි චන්දගිරිසාමි සිරිදන්තධාතුසාමි වනවාසිතිස්සසාමි රතනලඞ්කාරසාමි මහාදෙවසාමි උදුම්බරගිරිසාමි චූළාභයතිස්සසාමීති නාමානි අදාසි. බාවීසතියා පන පච්ඡා සමණානං නාමං න අදාසි. අභිනවසික්ඛං පන සබ්බෙසංයෙව අදාසි.

ได้ถวายนามว่า 'ธรรมกิตติโลกครุสามี' แด่พระโมคคัลลานเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตชื่อจิตร. ส่วนพระเถระที่เหลือ ได้ถวายนามว่า 'สิริวนรัตนสามี', 'มังคลเถรสามี', 'กัลยาณติสสสามี', 'จันทคิริสามี', 'สิริทันตธาตุสามี', 'วนวาสิติสสสามี', 'รัตนลังการสามี', 'มหาเทวสามี', 'อุทุมพรคิริสามี', 'จุฬาภยติสสสามี'. ส่วนสามเณรยี่สิบสองรูปที่มาภายหลังนั้น ไม่ได้ถวายนาม. แต่ได้ถวายอภินวสิกขา (การบรรพชาใหม่) แก่ทั้งหมด.

තතො පච්ඡා චෙතියපූජනාදීනි කත්වා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙත්වා පුන ආගමංසු. භූවනෙකබාහුරාජා චිත්‍රදූතං එවමාහ, රාමාධිපතිරඤ්ඤො පණ්ණාකාරං පටිදාතුං ඉච්ඡාමි, පටිදූතඤ්ච පෙසෙතුං තාව ත්වං ආගමෙහීති. එවං පන වත්වා පච්ඡා ආගමනකාලෙ චණ්ඩවාතභයෙන මහාසමුද්දමජ්ඣෙ නාවා අවගච්ඡති. තෙන සීහළරඤ්ඤා පෙසිතනාවාය සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා ආරුහිත්වා ආගච්ඡන්තා තීණි දිවසානි අතික්කමිත්වා පුන චණ්ඩවාතභයෙන අගම්භීරට්ඨානෙ සිලාය ඝට්ටෙත්වා ලග්ගිත්වා ගන්තුං අසක්කුණිත්වා එකං උළුම්පං බන්ධිත්වා ජඞ්ඝෙනෙව අගමංසු. සීහළරඤ්ඤො ච දූතො පණ්ණාකාරං දත්වා පච්චාගමාසි. භික්ඛූසු ච භික්ඛූ අන්තරාමග්ගෙයෙව මච්චු ආදාය ගච්ඡති. අහො අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති. හොන්ති චෙත්ථ,–

หลังจากนั้น พวกเขาก็ได้กระทำการบูชาเจดีย์เป็นต้น และกระทำกิจนั้นๆ ให้สำเร็จแล้วก็กลับมา. พระเจ้าภูวเนกบาหุตรัสกับทูตชื่อจิตรว่า 'เราปรารถนาจะถวายเครื่องบรรณาการตอบแทนแด่พระเจ้ารามธิบดี และจะส่งทูตตอบแทนไป ดังนั้นท่านจงรอก่อนเถิด'. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว ในเวลาที่กลับมาภายหลัง เรือก็จมลงกลางมหาสมุทรด้วยภัยจากลมพายุ. ด้วยเหตุนั้น ทุกคนจึงรวมกันขึ้นเรือที่พระราชาแห่งลังกาส่งมา และเมื่อเดินทางมาได้สามวัน ก็เกิดภัยจากลมพายุอีกครั้ง ทำให้เรือกระทบหินในที่ตื้นและติดอยู่ ไม่สามารถไปต่อได้ จึงผูกแพลำหนึ่งแล้วเดินทางด้วยเท้า. ส่วนทูตของพระราชาแห่งลังกาก็ถวายบรรณาการแล้วกลับไป. และในหมู่พระภิกษุนั้น พระภิกษุบางรูปก็มรณภาพระหว่างทาง. อนิจจา สังขารไม่เที่ยงหนอ! ในเรื่องนี้มีคาถาว่า:

ඉමෙසං පන ආරද්ධං, න කිච්චං යාව නිට්ඨිතං;

න තාව ආදියිස්සන්ති, මච්චු නත්ථි ආපෙක්ඛනා.

กิจที่บุคคลเหล่านี้เริ่มแล้ว ยังไม่ทันสำเร็จ มัจจุราชก็ไม่รอคอย พวกเขายังไม่ทันได้รับ (ผลสำเร็จนั้น) มัจจุราชก็ไม่นำพา.

නික්කාරුණිකො හි එස, බලක්කාරෙන ආදිය;

රොදමානංව ඤාතීනං අනිච්ඡන්තංව ගච්ඡතීති.

มัจจุราชนั้นไร้ความกรุณา ย่อมนำไปโดยพลการ ในขณะที่ญาติทั้งหลายร้องไห้อยู่ และ (ผู้นั้น) ไม่ปรารถนาจะไป.

රාමාධිපතිරාජාච තෙසං භික්ඛූනං පත්තකාලෙ හංසාවතීනගරස්ස පච්ඡිමස්මිං දිසාභාගෙ නරසූරෙන නාම අමච්චෙන පරිභුත්තෙ ගාමඛෙත්තෙ පාළිඅට්ඨකථාළීකාදයො පුනප්පුනං පස්සිත්වා උපපරික්ඛිත්වා සීමසමූහනසීමසම්මුතිකම්මානි කාරපෙසි. සීහළදීපෙ භගවතා න්හායිතපුබ්බාය කල්‍යාණියා නාම නදියං උදකුක්ඛෙපසීමං කත්වා තත්ථ මහාවිහාරවාසීනං භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපලද්ධඋපසම්පදභාවෙහි භික්ඛූහි කතත්තා කල්‍යාණීසීමාති සමඤ්ඤං අකාසි. ඉච්චෙවං රාමාධිපතිරාජා පත්තලඞ්කෙ භික්ඛූ නිස්සාය සාසනං සුට්ඨු පතිට්ඨිතං අකාසි. කලියුගස්ස අට්ඨතිංසාධිකඅට්ඨවස්සසතකාලතො යාව එකචත්තාලීසාධිකඅට්ඨවස්සසතා තෙසං භික්ඛූනං වංසෙ අසීතිමත්තා ගණපාමොක්ඛත්ථෙරා අහෙසුං. තෙසං සිස්සජාතානි පන ඡබ්බිසාධිකානි ද්විසතානි චතුසහස්සානි දසසහස්සානි අහෙසුං. එවං භගවතො සාසනං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ වුඩ්ඪිං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජිති.

พระเจ้ารามธิบดีในกาลที่พระภิกษุเหล่านั้นมาถึง ได้ทรงให้กระทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา โดยทรงตรวจดูพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเป็นต้น ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในเขตหมู่บ้านที่อำมาตย์ชื่อนรสรครอบครองอยู่ ทางทิศตะวันตกของเมืองหงสาวดี. และได้ทรงกระทำสีมาน้ำในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ซึ่งพระผู้มีพระภาคเคยสรงน้ำในเกาะลังกา แล้วทรงตั้งชื่อว่า 'กัลยาณีสีมา' เพราะพระภิกษุผู้ได้อุปสมบทจากสำนักพระภิกษุชาวมหาวิหารได้กระทำไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้ารามธิบดีจึงทรงตั้งพระศาสนาให้มั่นคงดี โดยอาศัยพระภิกษุผู้ไปถึงลังกาเหล่านั้น. ตั้งแต่กาล ๘๓๘ ปีแห่งกลียุค จนถึง ๘๔๑ ปีแห่งกลียุค ในวงศ์ของพระภิกษุเหล่านั้น มีพระเถระผู้เป็นประธานคณะประมาณแปดสิบรูป. ส่วนศิษย์ของท่านเหล่านั้นมีจำนวน ๑๔,๒๒๖ รูป. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ในรามัญประเทศ.

ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සත්තමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่เจ็ดในรามัญประเทศ.

යදා පන අරිමද්දනනගරෙ අනුරුද්ධො නාම රාජා සුධම්මපුරං සරාජිකං අභිභවිත්වා විද්ධංසි, තදා රාමඤ්ඤරට්ඨං රාජසුඤ්ඤං හුත්වා පතිට්ඨහි. රාමඤ්ඤරට්ඨෙ මුත්තිමනගරෙ සොණුත්තරවංසො එකො ගණො, සිවලිවංසො එකො, තාමලින්දවංසො එකො, ආනන්දවංසො එකො, බුද්ධවංසො එකො, මහානාගවංසො එකොති ඡග්ගණා විසුං විසුං හුත්වා අට්ඨංසු නානාසංවාසකා නානානිකායා.

เมื่อพระราชาชื่ออนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ทรงครอบงำและทำลายเมืองสุธรรมปุระพร้อมด้วยพระราชาแล้ว รามัญประเทศก็ว่างจากพระราชาและตั้งอยู่. ในเมืองมุตติมะแห่งรามัญประเทศ มีคณะหกคณะแยกกันอยู่ คือ คณะโสณุตตรวงศ์หนึ่ง, คณะสิวลีวงศ์หนึ่ง, คณะตามลินทวงศ์หนึ่ง, คณะอานันทวงศ์หนึ่ง, คณะพุทธวงศ์หนึ่ง, และคณะมหานาควงศ์หนึ่ง ซึ่งเป็นผู้มีสังวาสต่างกันและนิกายต่างกัน.

ධම්මචෙතියරඤ්ඤා පන කාරාපිතසාසනම්පි අභිජ්ජමානං හුත්වා අට්ඨාසි. සමානසංවාසො එකනිකායොයෙව අහොසි. හංසාවතීමුත්තිමසුවසෙන තීණිපි රාමඤ්ඤරට්ඨානි සුනාපරන්ත සඞ්ඛාතෙන එකාබද්ධානි හුත්වා තිට්ඨන්ති. පුබ්බෙච මරම්මරට්ඨින්දරාජූනං ආණාපවත්තනට්ඨානානි අහෙසුං[Pg.53]. තස්මා මරම්මරට්ඨතො එකච්චෙ භික්ඛූ රාමඤ්ඤරට්ඨං ගන්ත්වා කල්‍යාණීසීමායං පුන සික්ඛං ගණ්හිංසු. ධම්මචෙතියරඤ්ඤාකාරාවිතසාසනං සකලං මරම්මරට්ඨම්පි බ්‍යාපෙත්වා ඔගාහෙත්වා තිට්ඨති.

ส่วนพระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็ตั้งมั่นอยู่โดยไม่แตกแยก. มีสังวาสเดียวกันและเป็นนิกายเดียวกัน. รามัญประเทศทั้งสาม โดยส่วนของเมืองหงสาวดีและเมืองมุตติมะเป็นต้น ก็รวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับที่เรียกว่าสุนาปรันตะ. และในอดีตเคยเป็นที่ตั้งแห่งอำนาจของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศพม่า. เพราะฉะนั้น พระภิกษุบางรูปจากประเทศพม่าจึงไปรามัญประเทศและรับการศึกษาใหม่ในกัลยาณีสีมา. พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็แผ่ขยายและหยั่งลงตั้งมั่นอยู่ทั่วประเทศพม่า.

රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සොණුත්තරත්ථෙරානං සාසනං පතිට්ඨාපිතකාලතො පට්ඨාය යාව සුධම්මපුරෙ මනොහරිරඤ්ඤා අරහන්තානං සංවිජ්ජමානතා වෙදිතබ්බා. තතො පච්ඡා පන උත්තරා ජීවාරියාවංසමහාකාළප්‍රානදස්සිත්ථෙරානං කාලෙ ලොකියජ්ඣානාභිඤ්ඤාලාභියොයෙව සංවිජ්ජංසූති. අධුනා පන තීසුපි රාමඤ්ඤරට්ඨෙසු ධම්මචෙතියරඤ්ඤා කාරාවිතසාසනංයෙව තිට්ඨති. එත්ථච හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන ආදිඅන්තවසෙනෙ ච සාසනවංසං පඤ්ඤාය තුලයිත්වා ආදිතොව දස්සිතෙහි තීහි නයෙහි යථාපවෙණී ඝට්ටියති, තථා ගණ්හෙය්‍යාති. අයඤ්ච සාසනවංසො ලජ්ජිපෙසලසික්ඛාකාමානංයෙව වසෙන වුත්තො, නාලජ්ජීනං වසෙනාති දට්ඨබ්බො.

พึงทราบว่า พระอรหันต์ทั้งหลายยังคงมีอยู่ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระเถระโสณุตตระตั้งมั่นในรามัญประเทศ จนถึงกาลของพระราชาชื่อมโนหรีในเมืองสุธรรมปุระ. หลังจากนั้น ในกาลของพระเถระชื่ออุตตรา ชีวาริยวงศ์ และมหากาฬปราณทัสสี ก็มีแต่ผู้ได้โลกียฌานและอภิญญาเท่านั้น. แต่ในปัจจุบันนี้ ในรามัญประเทศทั้งสาม ก็มีแต่พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้เท่านั้น. ในเรื่องนี้ พึงถือเอาตามประเพณีที่สอดคล้องกันด้วยเหตุผลและต้นปลาย โดยการพิจารณาวงศ์แห่งพระศาสนาด้วยปัญญา ตามนัยสามประการที่แสดงไว้ตั้งแต่ต้น. และพึงทราบว่า วงศ์แห่งพระศาสนานี้กล่าวไว้สำหรับผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก และปรารถนาการศึกษาเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้สำหรับผู้ไม่ละอาย.

තාය ච ථෙරපරම්පරාය මුත්තිමනගරවාසිමෙධඞ්කරත්ථෙරො ලොකදීපකසාරං නාම ගන්ථං අකාසි. හංසාවතීනගරවාසී පන ආනන්දත්ථෙරො මධුසාරත්ථදීපනිං නාම අභිධම්මටීකාය සංවණ්ණනං, හංසාවතීනගරවාසීයෙව ධම්මබුද්ධත්ථෙරො කවිස්සාරං නාම ඡන්දොවණ්ණනං, හංසාවතීනගරවාසීයෙව සද්ධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරො පට්ඨානසාරදීපනිං නාම පකරණං, තථෙව අඤ්ඤතරො ථෙරො අඵෙග්ගුසාරං නාම ගන්ථං අකාසි. එවං අනෙකප්පකාරානං ගන්ථකාරානං මහාථෙරානං වසනට්ඨානං හුත්වා සාසනං ඔගාහෙත්වා විරූළට්ඨානංඅහොසීති.

และในพระเถระสืบสายนั้น พระเถระเมธังกรผู้อยู่ในเมืองมุตติมะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร. ส่วนพระเถระอานันท์ผู้อยู่ในเมืองหงสาวดี ได้แต่งอภิธรรมฎีกาชื่อมธุสารัตถทีปนี, พระเถระธรรมพุทธผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งฉันทวรรณนาชื่อกวิสสาร, พระเถระสัทธัมมาลังการผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งปกรณ์ชื่อปัฏฐานสารทีปนี, และพระเถระอีกรูปหนึ่งได้แต่งคัมภีร์ชื่ออเปกคุสาร. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงเป็นที่อยู่ของพระมหาเถระผู้แต่งคัมภีร์หลายชนิด และเป็นที่ที่พระศาสนาแผ่ขยายและเจริญรุ่งเรือง.

ඉති සාසනවංසෙ සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගා නාම

จบเรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ ในวงศ์แห่งพระศาสนา

තතියො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๓

4. යොනකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๔. เรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในโยนกประเทศ

4. ඉදානි පන යොනකරට්ඨෙ සාසනස්සුප්පත්තිං කථෙස්සාමි[Pg.54]. භගවා හි වෙනෙය්‍යහිතාවහො යොනකරට්ඨෙ මමසාසනං චිරකාලං පභිට්ඨහිස්සතීති ආපෙක්ඛිත්වා සද්ධිං භික්ඛු සඞ්ඝෙන දෙසචාරිකං ආහිණ්ඩන්තො ලභුඤ්ජං නාම නගරං අගමාසි. තදා එකො නෙසාදො හරිඵලං දත්වා තං පරිභුඤ්ජිත්වා හරිබීජෙ ඛිපිතෙ පථවියං අපතිත්වා ආකාසෙයෙව පතිට්ඨාසි. තං දිස්වා සිතං පත්වාකාසි. තමත්ථං දිස්වා ආනන්දත්ථෙරො පුච්ඡි. අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං ඨානෙ මම ධාතුචෙතියං පතිට්ඨහිස්සති, සාසනං විරූළමාපජ්ජිස්සතීති බ්‍යාකාසි. භගවතා පන හරිඵලස්ස භුඤ්ජිතට්ඨානත්තාහරිභුඤ්ජොති තස්ස රට්ඨස්ස නාමං අහොසි. ද්වින්නං තාපසානං ඨපිතං ජලසුත්තිකං පටිච්ච යොනකානං භාසාය ලභුඤ්ජොති නාමං අහොසි.

๔. บัดนี้ จักกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งพระศาสนาในแคว้นโยนก. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงนำประโยชน์มาซึ่งเวไนยชน ทรงเล็งเห็นว่าพระศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ได้นานในแคว้นโยนก จึงเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จถึงเมืองชื่อลภุญช์. ครั้งนั้น นายพรานคนหนึ่งถวายผลสมอ พระองค์ทรงเสวยแล้ว เมื่อเมล็ดสมอถูกทิ้งไป ก็ไม่ตกลงบนพื้นดิน แต่ตั้งอยู่บนอากาศนั่นเอง. ทรงเห็นดังนั้นแล้วก็ทรงแย้มพระโอษฐ์. พระเถระชื่ออานนท์เห็นเหตุนั้นแล้วจึงทูลถาม. พระองค์ตรัสพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคตพระธาตุเจดีย์ของเราจักตั้งมั่นในที่นี้ และพระศาสนาจักเจริญรุ่งเรือง". อนึ่ง เพราะเป็นสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยผลสมอ แคว้นนั้นจึงมีชื่อว่าหริภุญชัย. และเพราะอาศัยสายน้ำที่ดาบสสองตนตั้งไว้ ในภาษาโยนกจึงมีชื่อว่าละพูน.

තදා තත්ථ මපින්නාය නාම එකිස්සා මාතිකාය සමීපෙ නිසින්නො එකො ලවකුලිකජෙට්ඨකො අත්තනො පුත්තං සත්තවස්සිකං භගවතො නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බාජෙසි. කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන අචිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. සත්තවස්සි කස්සච සාමණෙරස්ස අරහත්තං සච්ඡිකතට්ඨානතං පටිච්ච යොනකභාසාය එතං ඨානං චඞ්ගමඞ්ඝ ඉති වුච්චති. චිරකාල වසෙන ජඞ්ගමඞ්ඝ ඉති වුච්චති. තතො පට්ඨායයෙව යොනකරට්ඨෙ සාසනං පතිට්ඨාතීති.

ครั้งนั้น หัวหน้าตระกูลชาวละว้าคนหนึ่งนั่งอยู่ใกล้แม่น้ำชื่อมะปิน ได้ถวายบุตรชายอายุเจ็ดขวบของตนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และให้บรรพชา. ด้วยการประกอบความเพียรในกรรมฐาน ไม่นานก็บรรลุพระอรหัต. เพราะเป็นสถานที่ที่สามเณรอายุเจ็ดขวบได้บรรลุพระอรหัต ในภาษาโยนกจึงเรียกสถานที่นี้ว่า จังคะมังคะ. ครั้นนานเข้าก็เรียกว่า ชังคะมังคะ. ตั้งแต่นั้นมา พระศาสนาก็ตั้งมั่นในแคว้นโยนก.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นโยนก.

සාසනෙ පන පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාරක්ඛිතත්ථෙරො යොනකරට්ඨං ගන්ත්වා කම්බොජඛෙමාවර හරිභුඤ්ජායුද්ධයාදීසු අනෙකෙසු රට්ඨෙසු සාසනං පතිට්ඨාපෙති. තානි හි සබ්බානි රට්ඨානි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තෙහි අට්ඨකථාචරියෙහි යොනකලොකන්ති ඔකාසකාලොකවාචකෙන සාමඤ්ඤසද්දෙන වුත්තං. පකති හෙසා ගන්ථකාරානං යෙන [Pg.55] කෙනචාකාරෙන අත්ථන්තරස්ස විඤ්ඤාපනාති.

อนึ่ง เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหารักขิตเถระได้ไปสู่แคว้นโยนก และได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นต่างๆ มากมาย เช่น กัมโพชเขมาวร หริภุญชัย และอโยธยา เป็นต้น. บรรดาอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาเมื่อแสดงรวมแคว้นเหล่านั้นทั้งหมด จึงกล่าวด้วยคำสามัญที่หมายถึงสถานที่ว่า "โยนกโลก". นี้เป็นปกติของนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ที่จะอธิบายความหมายอื่นด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง.

මහාරක්ඛිතත්ථෙරො ච සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛූහි පාටලිපුත්තතො අනිලපථමග්ගෙන යොනකලොකං ආගන්ත්වා කාළකාරාමසුත්තෙන යොනකෙ පසාදෙසි. සත්තතිසහස්සාධිකපාණසතසහස්සං මග්ගඵලාලඞ්කාරං අදාසි. සන්තිකෙ චස්ස දසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සො තත්ථසාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං,–

พระมหารักขิตเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูป ได้มาสู่โยนกโลกจากเมืองปาฏลีบุตรทางอากาศ และได้ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. ได้ให้สัตว์แสนเจ็ดหมื่นเจ็ดพันได้ประดับด้วยมรรคและผล. และมีหนึ่งหมื่นคนได้บรรพชาในสำนักของท่าน. ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

යොනකරට්ඨං තදා ගන්ත්වා, සො මහාරක්ඛිතො ඉසි;

කාළකාරාමසුත්තෙන, තෙ පසාදෙසි යොනකෙති.

พระมหารักขิตฤๅษีนั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในครั้งนั้น ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร.

තතො පට්ඨාය තෙසං සිස්සපරම්පරා බහූ හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා.

ตั้งแต่นั้นมา สายศิษย์ของท่านเหล่านั้นก็มีมากมาย เกินกว่าจะนับได้.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ මහාරක්ඛිතත්ථෙරාදයො පටිච්ච

นี้เป็นการอาศัยพระมหารักขิตเถระเป็นต้น ในแคว้นโยนก

දුතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สอง.

යොනකරට්ඨෙ ලකුන්නනගරෙ ජිනචක්කෙ පඤ්චවස්සසතෙ මණිමයං බුද්ධප්පටිමං මාපෙත්වා විසුකම්මදෙවපුත්තො නාගසෙනත්ථෙරස්ස අදාසි. නාගෙසෙනත්ථෙරො ච තස්මිං පටිමම්හි ධාතු ආගන්ත්වා පතිට්ඨාතූති අධිට්ඨාසි. අධිට්ඨානවසෙනෙව සත්තධාතුයො ආගන්ත්වා තත්ථ පතිට්ඨහිත්වා පාටිහාරියං දස්සෙසුන්ති රාජවංසෙ වුත්තං.

ในแคว้นโยนก ณ เมืองละกุน เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปี วิสุกรรมเทพบุตรได้สร้างพระพุทธปฏิมาแก้วมณีแล้วถวายแด่พระนาคเสนเถระ. พระนาคเสนเถระได้อธิษฐานว่า ขอพระธาตุจงมาประดิษฐานในพระปฏิมานั้น. ในราชวงศ์กล่าวไว้ว่า ด้วยอำนาจแห่งการอธิษฐาน พระธาตุ ๗ องค์ได้มาประดิษฐานในที่นั้นแล้วแสดงปาฏิหาริย์.

තඤ්ච වචනං මම පරිනිබ්බානතො පඤ්චවස්සසතෙ අතික්කන්තෙ එතෙ උප්පජ්ජිස්සන්තීති මිලින්දපඤ්හායං වුත්තවචනෙන කාලපරිමාණවසෙන ච සමෙති. යොනකරට්ඨෙ මිලින්දරඤ්ඤො කාලෙ ජිනචක්කෙ පඤ්චවස්සසතෙයෙව නාගසෙනත්ථෙරං පටිස්ස ජිනචක්කං විරූළං හුත්වා පතිට්ඨාසි.

และคำกล่าวที่ว่า "สิ่งเหล่านี้จักเกิดขึ้นเมื่อล่วงไป ๕๐๐ ปีแห่งปรินิพพานของเรา" ซึ่งกล่าวไว้ในมิลินทปัญหา ย่อมตรงกันด้วยประมาณแห่งกาล. ในแคว้นโยนก ในสมัยพระเจ้ามิลินท์ เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปีนั่นเอง อาศัยพระนาคเสนเถระ พระศาสนาจึงเจริญรุ่งเรืองและตั้งมั่น.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ නාගසෙනත්ථෙරං පටිච්ච තතියං

นี้เป็นการอาศัยพระนาคเสนเถระ ในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่สาม

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา.

කලියුගෙ [Pg.56] පඤ්චසට්ඨිවස්සෙලභුඤ්ජනගරතො සඞ්කමිත්වා ක්‍යුඞ්ගරනගරෙ මාපිකස්ස බඤ්ඤාචොමඞ්ගර නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ මජ්ඣිමදෙසතො කස්සපත්ථෙරො පඤ්චහි ථෙරෙහි සද්ධිං ආගච්ඡි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๕ ปี ในสมัยของพระเจ้าบัญญาโจมังคะ ผู้สร้างเมืองกยุงคะระ (เชียงราย) ซึ่งย้ายมาจากเมืองหริภุญชัย พระกัสสปเถระพร้อมด้วยพระเถระ ๕ รูป ได้มาจากมัชฌิมประเทศ.

තදා සො රාජා විහාරං කත්වා තෙසං අදාසි. සීහළදීපතො ච ධාතුයො ආනෙත්වා එකො ථෙරො ආගච්ඡි. ධාතුතො පාටිහාරියං දිස්වා පසීදිත්වා ලභුඤ්ජචෙතිය නිධානං අකාසි. තෙ ච ථෙරෙ පටිච්ච යොනකරට්ඨෙ සාසන වංසො ආගතො.

ครั้งนั้น พระราชาพระองค์นั้นได้สร้างวิหารแล้วถวายแด่พระเถระเหล่านั้น. และพระเถระรูปหนึ่งได้นำพระธาตุมาจากเกาะสีหล. เมื่อเห็นปาฏิหาริย์จากพระธาตุแล้วก็เลื่อมใส จึงได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์หริภุญชัย. และอาศัยพระเถระเหล่านั้น สายพระศาสนาจึงมาสู่แคว้นโยนก.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นโยนก.

කලියුගෙ ද්වාසට්ඨාධිකෙ සත්තසතෙ සම්පත්ථෙ චිනරට්ඨින්දො රාජා අභිභවිත්වා සකලම්පි යොනකරට්ඨං සඞ්ඛුබ්භිතං හොති. තදා මහාධම්මගම්භීරත්ථෙරො මහාමෙධඞ්කරත්ථෙ රොචාති ද්වෙ ථෙරො යොනකරට්ඨතො සද්ධිං බහූහි භික්ඛූහි සීහළදීපං අගමංසු. තදා ච සීහළදීපෙ දුබ්භික්ඛභයෙන අභිභූතො හුත්වා තතො ස්‍යාමරට්ඨෙ සොක්කතයනගරං පුන අගමංසු.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๗๖๒ ปี พระเจ้าแผ่นดินจีนได้รุกราน ทำให้แคว้นโยนกทั้งหมดปั่นป่วน. ครั้งนั้น พระมหาธัมมคัมภีรเถระ และพระมหาเมธังกรเถระชื่อโรจะ สองรูป พร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากจากแคว้นโยนก ได้ไปสู่เกาะสีหล. และในครั้งนั้น เกาะสีหลถูกภัยทุพภิกขะครอบงำ จึงได้กลับไปสู่เมืองสุโขทัยในแคว้นสยามอีกครั้ง.

තතො පච්ඡා ලකුන්නනගරං ගන්ත්වා සාසනං පග්ගණ්හන්තානං ලජ්ජිපෙසලානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හිංසු. තෙ ච ථෙරො ස්‍යාමරට්ඨෙ යොනකරට්ඨෙ ච සබ්බත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසුන්ති.

หลังจากนั้น ได้ไปสู่เมืองละกุน (ลำปาง) และได้อุปสมบทใหม่ในสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใส ผู้ยังพระศาสนาให้ดำรงอยู่. และพระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นสยามและแคว้นโยนกทุกแห่ง.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ පත්තලඞ්කෙ ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච පඤ්චමං

นี้เป็นการอาศัยพระเถระสองรูปที่ปัตตลังคะในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่ห้า

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา.

කලියුගෙ පඤ්චවීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සිරිසද්ධම්මලොකපතිචක්කවත්තිරාජා ලභුඤ්ජචෙතියං පුන මහන්තං කත්වා [Pg.57] තස්ස චෙතියස්ස සමීපෙ චත්තාරො විහාරෙ කාරාපෙත්වා මහාමෙධඞ්කරත්ථෙරස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච අදාසි. තදාපි තෙ ද්වෙ ථෙරා සාසනං පරිසුද්ධං කත්වා පතිට්ඨාපෙසුන්ති.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๒๕ ปี พระเจ้าสิริสัทธัมมโลกปฏิจักกวัตติราช ได้บูรณะเจดีย์หริภุญชัยให้ใหญ่ขึ้นอีกครั้ง และได้สร้างวิหาร ๔ หลังใกล้เจดีย์นั้น แล้วถวายแด่พระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ. ในครั้งนั้น พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วตั้งมั่นไว้.

ඉදං යොනකරට්ඨෙ මහාමෙධඞ්කරසාරිපුත්තත්ථෙරෙ

นี้เป็นการอาศัยพระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ ในแคว้นโยนก

පටිච්ච ඡට්ඨං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่หก.

කලියුගෙ තෙචත්තාලීසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ අනෙකසෙතිභින්දො නාම රාජා යොනකරට්ඨං අභිභවිත්වා අත්තනො හත්ථගතං කත්වා බලි භුඤ්ජනත්ථාය ජෙට්ඨපුත්තස්ස අනුරුද්ධස්ස නාම රාජකුමාරස්ස දත්වා බහූහි අමච්චෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා අනුරාජතාවෙන රජ්ජං කාරාපෙසි. සාසනඤ්ච විසොධාපෙතුං සද්ධම්මචක්කසාමිත්ථෙරං තෙන සද්ධිං පහිණි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๙๔๓ ปี พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทแห่งเมืองหงสาวดี ได้รุกรานแคว้นโยนกแล้วยึดไว้ในอำนาจของตน และได้มอบให้พระราชโอรสองค์โตชื่ออนุรุทธราชกุมาร เพื่อเสวยราชสมบัติ และได้เสด็จไปในที่นั้นพร้อมด้วยอำมาตย์จำนวนมาก ให้พระราชโอรสปกครองราชสมบัติในฐานะอุปราช. และได้ส่งพระสัทธัมมจักกสามิเถระไปพร้อมกับพระองค์ เพื่อชำระพระศาสนา.

අනෙකසෙතිභින්නො කිර රාජා යොනකරට්ඨං විජයකාලෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානභූතමිදන්ති කත්වා තංරට්ඨවාසිනො කරමරානීතභාවෙන න අග්ගහෙසීති.

ได้ยินว่า พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโท เมื่อทรงชนะแคว้นโยนกแล้ว ทรงถือว่านี่เป็นสถานที่ตั้งมั่นแห่งพระศาสนาเป็นครั้งแรก จึงไม่ทรงกวาดต้อนชาวแคว้นนั้นไปเป็นเชลย.

යථාවුත්තත්ථෙරවංසෙසු ච එකො ලකුන්නනගරෙ අරඤ්ඤවාසී ථෙරො තත්ථ නගරෙ අජ්ජ අසුකස්මිං ඨානෙ එකො මතොති ගිහීනං කථෙත්වා යථාකථිතං භූතං හුත්වා අයං අභිඤ්ඤාලාභීති පාකටො අහොසි.

และในบรรดาสายพระเถระที่กล่าวมาแล้วนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ป่าในเมืองละกุน ได้บอกแก่คฤหัสถ์ว่า "วันนี้มีคนตายในสถานที่ชื่อโน้นในเมืองนี้" และเมื่อเป็นจริงตามที่กล่าวไว้ ท่านก็ปรากฏชื่อว่าเป็นผู้ได้อภิญญา.

තස්මිංයෙව ච නගරෙ මහාමඞ්ගලො නාම ථෙරො අනෙකසෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො යුජ්ඣිතුං ආගතකාලෙ අනෙකසෙතිභින්දො රාජා මං පක්කොසිස්සති, සමානජාතිකං දූතං පෙස්සෙස්සතීති පක්කොසිතකාලතො පඨමමෙවවදි. යථාවුත්තනියාමෙනෙව පක්කොසනතො අයං අභිඤ්ඤා ලාභීති කිත්ති ඝොසො අහොසි.

ในเมืองนั้นแล พระเถระชื่อมหามงคล ได้กล่าวไว้ก่อนเวลาที่พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทจะเรียกไปว่า "เมื่อพระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทเสด็จมาเพื่อรบ พระองค์จะเรียกเราไป จะส่งทูตผู้มีชาติเสมอกันมา" เพราะการเรียกไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั้น ชื่อเสียงเลื่องลือว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้อภิญญา" จึงได้มีขึ้น.

තත්ථ නගරෙ ඤාණවිලාසත්ථෙරො සඞ්ඛ්‍යාපකාසකං නාම [Pg.58] පකරණං අකාසි. තංළීකං පන පත්තලඞ්කත්ථෙරස්ස විහාරෙ වසන්තො සිරිමඞ්ගලොනාම ථෙරො අකාසි.

ในเมืองนั้น พระเถระชื่อญาณวิลาสะ ได้รจนาคัมภีร์ชื่อสังขยาปกาสกะ. ส่วนฎีกาของคัมภีร์นั้น พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้นในขณะที่พำนักอยู่ในวิหารของพระเถระชื่อปัตตลังกะ.

විසුද්ධිමග්ගදීපනිං පන සංඤ්ඤ්වත්තඅරඤ්ඤවාසී උත්තරාරාමො නාම එකො ථෙරො. මඞ්ගලදීපනිං සිරිමඞ්ගලත්ථෙරො. උප්පාතසන්තිං අඤ්ඤතරො ථෙරො. තං කිර උප්පාතසන්තිං සජ්ඣායිත්වා චීනරඤ්ඤො සෙනං අජිනීති. ඉච්චෙවං යොනකරට්ඨෙ අභිඤ්ඤාලාභීනං ගන්ථකාරානඤ්ච ථෙරානං ආනුභාවෙන ජිනසාසනං පරිසුද්ධං හුත්වා පතිට්ඨාති. එවං හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන ආදි අන්ත සම්බන්ධවසෙන ච යථාවුත්තෙහි තීහි නයෙහි ථෙරපරම්පරා ඝට්ටෙත්වා ගහෙතබ්බා.

ส่วนวิสุทธิมรรคทีปนี พระเถระรูปหนึ่งชื่ออุตตราราม ผู้อยู่ป่าในสัญญวัตตะ ได้รจนาขึ้น. มงคลทีปนี พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้น. อุปปาตสันติ พระเถระรูปหนึ่งได้รจนาขึ้น. ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้สาธยายอุปปาตสันตินั้นแล้ว ชนะกองทัพของพระเจ้าจีน. ด้วยประการฉะนี้ พระพุทธศาสนาจึงบริสุทธิ์และตั้งมั่นอยู่ในแคว้นโยนก ด้วยอานุภาพของพระเถระผู้ได้อภิญญาและพระเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์. พึงถือเอาลำดับพระเถระด้วยนัยสามประการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล และด้วยความสัมพันธ์แห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย.

ඉති සාසනවංසෙ යොනකරට්ඨසාසනවංසකථා

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นโยนก ในพงศาวดารพระศาสนา.

මග්ගො නාම චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๔ ชื่อมัคคะ.

5. නවවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๕. ลำดับพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี

5. ඉදානි වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරසාසනවංසං වක්ඛාමි. ජිනචක්කෙ හි එකාධිකෙ වස්සසතෙ සම්පත්තෙ ජටිලො සක්කො නාගො ගරුළො කුම්භණ්ඩො චන්දී පරමීස්වරොචාති ඉමෙ සත්ත සිරිඛෙත්තං නාම නගරං මාපෙසුං. තත්ථ ද්වත්තපොඞ්කො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස කිර තීණි අක්ඛීනි සන්තීති. තදා භගවතො සාවකා අරහන්තා තිසහස්සමත්තා තත්ථ වසිංසු. සො රාජා තෙසං අරහන්තානං දෙවසිකං චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භි. ඡ සරීරධාතුයො ච එකෙකං එකෙකස්මිං නිදහිත්වා ඡ චෙතිඉයානි කාරාපෙසි. දක්ඛිණබාහුං පන නිදහිත්වා එකම්පි චෙතියං කාරාපෙසි.

๕. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในเมืองศรีเกษตร ในแคว้นวนวาสี. เมื่อพุทธจักรล่วงไปได้ ๑๐๑ ปี ชฎิล สักกะ นาคะ ครุฑ กุมภัณฑ์ จันที และปรมิศวร ทั้ง ๗ นี้ ได้สร้างเมืองชื่อศรีเกษตร. ในเมืองนั้น พระราชาชื่อทวัตตโปงโก ได้ครองราชย์. ได้ยินว่า พระราชาองค์นั้นมีพระเนตร ๓ ดวง. ในกาลนั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันต์ประมาณ ๓,๐๐๐ รูป ได้อาศัยอยู่ในเมืองนั้น. พระราชาองค์นั้นได้อุปถัมภ์บำรุงพระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. และได้สร้างเจดีย์ ๖ องค์ โดยบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๖ องค์ไว้ในเจดีย์แต่ละองค์. และได้สร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่งโดยบรรจุพระธาตุพระกรเบื้องขวาไว้.

උණ්හීසධාතුං පන කඞ්ගරන්නගරතො ආනෙත්වා එකම්පි චෙතියං කාරාපෙසි. තං පන තාව න නිට්ඨිතං. පච්ඡා අනුරුද්ධරාජා ගහෙත්වා අරිමද්දනනගරං ආනෙත්වා චඤ්ඤිඞ්ඛු නාම චෙතියෙ නිධානං [Pg.59] අකාසි. තස්මා රක්ඛිතත්ථෙරස්ස ආගමනතො පුබ්බෙපි සාසනං පතිට්ඨාසීති දට්ඨබ්බං. තතො පච්ඡා සාසනං දුබ්බලං හුත්වා අට්ඨාසි.

ส่วนพระราชาได้นำพระอุณหิสธาตุมาจากเมืองกังครัน แล้วสร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่ง. แต่เจดีย์นั้นยังไม่สำเร็จในตอนนั้น. ภายหลังพระเจ้าอนุรุทธได้ถือเอาไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ในเมืองอริมัททนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ก่อนการมาของพระรักขิตเถระ. หลังจากนั้น พระศาสนาได้อ่อนกำลังลง.

ඉදං වනවාසීරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นวนวาสี.

මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන පන පෙසිතො රක්ඛිතත්ථෙරො වනවාසීරට්ඨං ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨත්වා අනමතග්ගපරියායකථාය වනවාසිකෙ පසාදෙසි. කථාපරියොසානෙ පනස්ස සට්ඨිසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. සත්තතිසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. පඤ්චවිහාරසතානි පතිට්ඨාපෙසුං. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තෙනෙව අට්ඨ කථායං –

ส่วนพระรักขิตเถระอันพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระส่งไปแล้ว ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ยังชาววนวาสีให้เลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบกถา การบรรลุธรรมได้มีแก่ชนหกหมื่นคน. ชนประมาณเจ็ดหมื่นคนได้บรรพชาแล้ว. ได้ประดิษฐานวิหารห้าร้อยแห่ง. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า -

ගන්ත්වාන රක්ඛිතත්ථෙරො,වනවාසිං මහිද්ධිකො;

අන්තලික්ඛෙ ඨිතො තත්ථ,දෙසෙසි අනමතග්ගියන්ති වුත්තං.

พระรักขิตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นวนวาสีแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ ณ ที่นั้น ได้แสดงอนมตัคคปริยายกถา ดังนี้.

එවං වනවාසීරට්ඨෙ පුබ්බෙයෙව සාසනං ඔගාහෙත්වා පතිට්ඨහි. න පන තාව සකලං බ්‍යාපෙත්වා පතිට්ඨහි.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงหยั่งลงตั้งมั่นในแคว้นวนวาสีตั้งแต่ก่อนทีเดียว. แต่ว่ายังไม่ได้แผ่ไปตั้งมั่นอยู่ทั่วทั้งหมด.

ඉදං තාව වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ දුතියං

นี้เป็นการประดิษฐานครั้งที่สอง ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

แห่งพระศาสนา.

ජිනචක්කෙ පන තෙත්තිංසාධිකෙ චතුවස්සසතෙ කුක්කුට සීසො නාම එකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ භගවතො සාවකා අරහන්තා පඤ්චසතමත්තා අහෙසුං. තෙසම්පි සො රාජා දෙවසිකං චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙසි. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ගණනපථං [Pg.60] වීතිවත්තා අහෙසුං.

ก็เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๔๓๓ ปี พระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่ากุกกุฏสีสะ ได้ครองราชสมบัติ. ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์มีประมาณ ๕๐๐ รูป. พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงแม้พระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ได้มีจำนวนพ้นทางนับ.

ඉදං වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ පරම්පරාභතවසෙන

นี้ (เป็นการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี โดยอาการที่สืบๆ กันมา

තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สาม.

ඉච්චෙවං වනවාසීරට්ඨෙ අනෙකසතෙහි අරහන්තත්ථෙරෙහි සාසනං පුණ්ණින්දුසඞ්කාසං හුත්වා අතිවිය විජ්ජොතෙසි. සාසනික ගන්ථකාරා පන මහාථෙරා තත්ථ න සන්දිස්සන්ති. අරහන්තත්ථෙරා පන රාජූනං ආයාචනං ආරබ්භ ධම්මසත්ථං එකං විරචයිංසූති පොරාණා වදන්තීති. ඉච්චෙවං–

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในแคว้นวนวาสีจึงรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวง ด้วยพระอรหันตเถระหลายร้อยรูป. แต่พระมหาเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์ทางพระศาสนาไม่ปรากฏในที่นั้น. แต่โบราณาจารย์กล่าวว่า พระอรหันตเถระทั้งหลายได้รจนาคัมภีร์ธรรมศาสตร์เล่มหนึ่งขึ้น โดยปรารภการอ้อนวอนของพระราชาทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ –

තෙච ථෙරා මහාපඤ්ඤා,පග්ගහෙත්වාන සාසනං;

සූරියො විය අත්ථඞ්ගො,උපගා මච්චුසන්තිකං.

พระเถระเหล่านั้นผู้มีปัญญามาก ได้ประคับประคองพระศาสนาไว้แล้ว ได้เข้าถึงความตาย ดุจพระอาทิตย์อัสดงคต.

තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො,යාව මච්චු නචාගතො;

තාව පුඤ්ඤං කරෙ නිච්චං,මා පමජ්ජෙය්‍ය සබ්බදාති.

เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำบุญอยู่เสมอ ตราบเท่าที่ความตายยังไม่มาถึง อย่าประมาทในกาลทั้งปวงเลย.

ඉති සාසනවංසෙ වනවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี ในพงศาวดารพระศาสนา.

නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

ชื่อว่าปริจเฉทที่ ๕.

6. අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๖. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท.

6. ඉදානි පන මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි. අම්හාකඤ්හි මරම්මරට්ඨෙ සුප්පාදකතිත්ථෙ වාණිජගාමෙ වසන්තෙ චූළපුණ්ණ මහාපුණ්ණෙද්වෙ භාතිකෙ පටිච්ච භගවතො ධරමානස්සෙව අතිරෙකවීසතිවස්සකාලතො පභුති සාසනං පතිට්ඨාසි. න පන තාව බ්‍යාපෙත්වා පතිට්ඨාසි. තෙනෙව පුන සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො [Pg.61] යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං පෙසෙසීති.

๖. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล. พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในหมู่บ้านวาณิชะ ที่ท่าสุปปาทกะ ในแคว้นมรัมมะของเรา ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ล่วงเลยยี่สิบกว่าปี โดยอาศัยพี่น้องสองคนคือ จูฬปุณณะและมหาปุณณะ. แต่ยังมิได้แผ่ขยายไปทั่ว. ด้วยเหตุนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระจึงได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปเพื่อตั้งมั่นพระศาสนาอีกครั้ง.

භගවා පන ලොහිතචන්දනවිහාරං පටිග්ගහෙත්වා සත්තසත්තාහානි නිසීදිත්වා සමාගතානං දෙවමනුස්සානං ධම්මරසං අදාසි. සත්තාහෙසු ච එකස්මිං අහු චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. පඤ්චසතමත්තෙහි ච පාසාදෙහි ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ සච්චබන්ධපබ්බතෙ නිසින්නස්ස සච්චබන්ධස්ස නාම ඉසිනො ධම්මං දෙසෙත්වා ඡහි අභිඤ්ඤාහි සද්ධිං අරහත්තං පාපෙසි. වාණිජගාමෙ ච ඉසිදින්නසෙට්ඨි ආදීනම්පි ධම්මරසං පායෙසි. ඉච්චෙවං සච්චබන්ධඉසිදින්නමහාපුණ්ණාදයො පටිච්ච අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ සාසනං පතිට්ඨාසි.

ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงรับโลหิตจันทนวิหารแล้ว ประทับนั่งอยู่เจ็ดสัปดาห์ ได้ประทานรสพระธรรมแก่เทวดาและมนุษย์ที่มาประชุมกัน. ในสัปดาห์หนึ่ง การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. และเมื่อเสด็จมาด้วยปราสาทประมาณห้าร้อยแห่ง ระหว่างทางได้ทรงแสดงธรรมแก่อิสิชื่อสัจจพันธะ ผู้นั่งอยู่บนภูเขาสัจจพันธะ แล้วทรงให้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญาหก. และได้ทรงให้รสพระธรรมแก่อิสิทินนเศรษฐีเป็นต้น ในหมู่บ้านวาณิชะ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในมรัมมมณฑลของเรา โดยอาศัยสัจจพันธะ อิสิทินนะ มหาปุณณะเป็นต้น.

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස

นี้เป็นครั้งแรกของพระศาสนา ในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล

පතිට්ඨානං.

การตั้งมั่น

භගවතො පරිනිබ්බුතතො පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ තතියසඞ්ගීතිං සඞ්ගායිත්වා අවසානෙ මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං සද්ධිං චතූහි භික්ඛූහි අපරන්තරට්ඨං පෙසෙසි. අපරන්තරට්ඨඤ්ච නාම අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ සුනාපරන්තරට්ඨමෙව. තමත්ථං පන හෙට්ඨා අවොචුම්හා.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ทำตติยสังคายนาเสร็จแล้ว ได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยภิกษุสี่รูป ไปยังแคว้นอปรันตชนบท. แคว้นอปรันตชนบทนั้นคือสุนาปรันตชนบทในมรัมมมณฑลของเรานั่นเอง. ส่วนความหมายนั้น เราได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොපි අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තෙන රට්ඨවාසීනං පසාදෙසි. සත්තතිමත්තානං පාණසහස්සානං ධම්මරසං පායෙසි. රට්ඨවාසිනො ච බහවො සාසනෙ පබ්බජිංසු. රාජකුලතොපි සහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. ඉත්ථීනං පන අතිරෙකසට්ඨිසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. තඤ්ච න අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං සුත්වා පබ්බජන්තීනං ඉත්ථීනං වසෙන වුත්තං, අථ ඛො ආදිතො පට්ඨාය යාවචිරකාලා සාසනං පසීදිත්වා පබ්බජන්තීනං ඉත්ථීනං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කස්මාති චෙ, ඉත්ථීනං භික්ඛුනීනං සන්තිකෙයෙව පබ්බජිතුං යුත්තත්තා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරෙන [Pg.62] ච සද්ධිං භික්ඛුනීනං අනාගතත්තා. එවං චිරකාලං අතික්කමිත්වා පච්ඡා භික්ඛුනියො ආගන්ත්වා තාසං සන්තිකෙ පබ්බජිතානං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සීහළදීපෙ අනුළාදෙවියො පබ්බජිතකාලෙ මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සඞ්ඝමිත්තාථෙරියා පක්කොසනතා ඉධ ඤාපකාති. එවං යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං පටිච්ච අපරන්තරට්ඨෙ සත්තානං බහුපකාරො අහොසි. තෙනෙවට්ඨකථායං–

พระโยนกธรรมรักษิตเถระแม้รูปนั้น มาสู่ประเทศอปรันตชนบทแล้ว ยังชาวชนบทให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร ให้ดื่มรสพระธรรมแก่สัตว์ประมาณเจ็ดหมื่น และชาวชนบทเป็นอันมากบวชแล้วในพระศาสนา แม้จากราชสกุลก็บวชแล้วประมาณพันคน ส่วนสตรีประมาณเกินหกหมื่นคนบวชแล้ว และจำนวนนั้น มิได้กล่าวหมายถึงสตรีที่บวชเพราะได้ฟังอัคคิกขันโธปมสูตร แต่พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้วบวชมาตั้งแต่ต้นจนถึงกาลนาน ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะสตรีควรบวชในสำนักของภิกษุณีเท่านั้น และเพราะภิกษุณีมิได้มาพร้อมกับพระโยนกธรรมรักษิตเถระ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่บวชในสำนักของภิกษุณีเหล่านั้น ซึ่งภิกษุณีมาภายหลังเมื่อล่วงกาลนานไปแล้วอย่างนี้ การที่พระมหาเถระมหินทะเรียกพระเถรีสังฆมิตตามาในคราวที่พระนางอนุฬาเทวีทั้งหลายบวชในสีหลทวีป เป็นเครื่องแสดงในเรื่องนี้ พระโยนกธรรมรักษิตเถระอาศัยเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลายในอปรันตชนบท ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า–

අපරන්තං විගාහිත්වා, යොනකො ධම්මරක්ඛිතො;

අග්ගික්ඛන්ධූපමෙනෙත්ථ, පසාදෙසි ජනෙ බහූති.

พระโยนกธรรมรักษิตเข้าไปสู่อปรันตชนบทแล้ว ได้ยังชนเป็นอันมากในที่นั้นให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันธูปมสูตร ดังนี้.

තත්ථායං අධිප්පාය විසෙසො ගහෙතබ්බො. කථං. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං නාම භික්ඛූනං පටිපත්තිවසෙන වුත්තං, තං භික්ඛූනංයෙව දෙසෙතුං වට්ටති, ථෙරොපි තත්ථ තං දෙසෙසි, තස්මා පුණ්ණසච්චබන්ධාදයො පටිච්ච භගවතො ධරමානස්ස වීසතිවස්සකාලෙයෙව සාසනං අපරන්තරට්ඨෙ පතිට්ඨහිත්වා කස්මිඤ්චි කස්මිඤ්චි ඨානෙ භික්ඛූනං සංවිජ්ජමානත්තා තෙසං භික්ඛූනං සඞ්ගහෙත්වා දෙසෙතුං පච්ඡා ආගතානඤ්ච භික්ඛූනං පරිසුද්ධාචාරතං විඤ්ඤාපෙතුං අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තං ථෙරො දෙසෙසීති. එවඤ්ච සති අරිමද්දනනගරෙ සමණකුත්තකානං සංවිජ්ජමානභාවං වක්ඛමානෙන වචනෙන සමෙති.

ในเรื่องนั้น พึงถือเอานัยพิเศษนี้ อย่างไร? อัคคิกขันโธปมสูตรนั้นแล ตรัสไว้โดยเป็นปฏิปทาของภิกษุ ควรแสดงแก่ภิกษุเท่านั้น แม้พระเถระก็ได้แสดงสูตรนั้นในที่นั้น เพราะฉะนั้น เพราะพระศาสนาตั้งมั่นในอปรันตชนบทในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ได้ ๒๐ พรรษา โดยอาศัยพระปุณณะและพระสัจจพันธะเป็นต้น และเพราะมีภิกษุอยู่ในบางแห่งบางแห่ง พระเถระจึงได้แสดงอัคคิกขันโธปมสูตรเพื่อสงเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น และเพื่อประกาศความบริสุทธิ์แห่งอาจาระของภิกษุที่มาภายหลัง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ย่อมสอดคล้องกับคำที่จะกล่าวต่อไปถึงการมีอยู่ของพวกสมณกุฏฏกะในเมืองอริมัททนะ

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ දුතියං

นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สองในอปรันตชนบทในมณฑลพม่า

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การตั้งมั่นแห่งพระศาสนา

යස්මා පන බුද්ධෙ, භගවා පුණ්ණත්ථෙරස්ස යාචනමාරබ්භ අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා වාණිජෙ හි කාරිතෙ චන්දනවිහාරෙ වසිත්වා එකස්මිං සමයෙ ආනන්දෙන පච්ඡාසමණෙන තම්බදීපරට්ඨම්පි දෙසචාරිකං ආහිණ්ඩි. ආහිණ්ඩිත්වා අරිමද්දනනගරට්ඨානසමීපං පත්වා පබ්බතමුද්ධනි ඨත්වා අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං පදෙසෙ සම්මුති නාම රාජා අරිමද්දනං නාම නගරං මාපෙස්සති[Pg.63], තස්මිඤ්ච නගරෙ මම සාසනං විරූළං හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති බ්‍යාකාසි. අයමත්ථො පොරාණවෙදපාත්ථකෙසු වුත්තො.

ก็เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงปรารภคำทูลขอของพระปุณณเถระ เสด็จมายังอปรันตชนบท ประทับอยู่ในจันทนวิหารที่พวกพ่อค้าสร้างถวาย และในสมัยหนึ่งได้เสด็จจาริกไปในชนบทแม้ในประเทศตัมพทีปะพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้เป็นปัจฉาสมณะ ครั้นเสด็จจาริกไปถึงใกล้สถานที่ตั้งเมืองอริมัททนะแล้ว ประทับยืนอยู่บนยอดเขา ทรงพยากรณ์ว่า 'ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้ พระราชาพระนามว่าสัมมุติ จักสร้างเมืองชื่อว่าอริมัททนะ และในเมืองนั้น ศาสนาของเราจักเจริญงอกงามและตั้งมั่น' เนื้อความนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์ปกรณ์โบราณ

යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො ච අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා තම්බදීපරට්ඨම්පි ආහිණ්ඩිත්වා තම්බදීපරට්ඨවාසීනම්පි ධම්මරසං පායෙසියෙව. අයමත්ථො ඛත්තියකුලතො එව පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසූති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා විඤ්ඤායති. තදා හි අපරන්තරට්ඨෙ ඛත්තියො නත්ථි, තම්බදීපරට්ඨින්දොයෙව තං අනුසාසෙත්වා අති වසති, ඛත්තියෙ ච ආසන්තෙ කුතො ඛත්තියකුලානි භවිස්සන්ති, තෙනෙව තම්බදීපරට්ඨතො පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසූති විඤ්ඤාතබ්බං. තස්මා තම්බදීපිකසාසනවංසම්පි ඉධ වත්තුං යුජ්ජති.

และพระเถระโยนกธรรมรักษิตมายังอปรันตชนบทแล้ว ได้จาริกไปในประเทศตัมพทีปะ และได้ให้ชาวประเทศตัมพทีปะดื่มรสพระธรรมด้วย เนื้อความนี้พึงทราบได้เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า 'บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้บวชแล้ว' เพราะในกาลนั้น ในอปรันตชนบทไม่มีกษัตริย์ มีเพียงพระเจ้าแผ่นดินแห่งประเทศตัมพทีปะเท่านั้นที่ปกครองและประทับอยู่ เมื่อไม่มีกษัตริย์ (ในอปรันตะ) ตระกูลกษัตริย์จะมีมาจากไหน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าบุรุษหลายพันคนเหล่านั้นบวชมาจากประเทศตัมพทีปะ ดังนั้น จึงควรที่จะกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะในที่นี้ด้วย

තෙනිදානි තම්බදීපිකාසාසනවංසං පවක්ඛාමි. අම්හාකඤ්හි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ සම්මුතිරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කරෙසි. තතො පට්ඨාය යාව අනුරුද්ධරඤ්ඤා සමථි නාමකෙ දෙසෙ නිසින්නානං තිංසමත්තානං සමණකුත්තකානං සට්ඨිසහස්සමත්තානං සිස්සානං ඔවාදං දත්වා චරිංසු.

เพราะเหตุนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะ ก็ในมณฑลพม่าของเรา พระราชาพระนามว่าสัมมุติผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินได้ทรงครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ ประเทศตัมพทีปะ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงสมัยพระเจ้าอนุรุทธะ พวกสมณกุฏฏกะประมาณ ๓๐ รูป ซึ่งพำนักอยู่ในสถานที่ชื่อว่าสมถิ ได้ให้โอวาทแก่ศิษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน แล้วประพฤติปฏิบัติสืบกันมา

තෙසං පන සමණකුත්තකානං අයං වාදො,- සචෙ යො පාණාතිපාතං කරෙය්‍ය, සො ඊදිසං පරිත්තං භණන්තො තම්හා පාපකම්මා පරිමුච්චෙය්‍ය, සචෙ පන යො මාතාපිතරං හන්ත්වා අනන්තරියකම්මතො පරිමුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය, ඊදිසං පරිත්තං භණෙය්‍ය, සචෙපි පුත්තධිතානං ආවාහවිවාහකම්මං කත්තුකාමො භවෙය්‍ය, ආචරියානං පඨමං නිය්‍යාදෙත්වා ආවාහවිවාහකම්මං කාතබ්බං, යො ඉදං චාරිත්තං අතික්කමෙය්‍ය, බහු අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යාති එවමාදීහි මිච්ඡාවාදෙහි අත්තනො අත්තනො උපගතානං ඔවාදං අදංසු. තමත්ථං සුත්වා අනුරුද්ධරාජා පරිචිතපුඤ්ඤො තෙසං වාදං න රුචි. අයං තෙසං මිච්ඡාවාදොති.

ส่วนสมณกุฏฏกะเหล่านั้นมีวาทะอย่างนี้ว่า 'ถ้าผู้ใดพึงทำปาณาติบาต ผู้นั้นเมื่อสวดพระปริตรเช่นนี้ พึงพ้นจากบาปกรรมนั้นได้ ถ้าผู้ใดฆ่ามารดาบิดาแล้วปรารถนาจะพ้นจากอนันตริยกรรม พึงสวดพระปริตรเช่นนี้ แม้ถ้าผู้ใดปรารถนาจะทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคลให้บุตรธิดา พึงมอบให้แก่อาจารย์ก่อนแล้วจึงทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ผู้ใดล่วงละเมิดจารีตนี้ พึงประสบกับสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก' พวกเขาได้ให้โอวาทแก่ผู้ที่มาหาตนด้วยมิจฉาวาทะมีอาทิอย่างนี้ พระเจ้าอนุรุทธะผู้ทรงสั่งสมบุญมาแล้ว ทรงสดับเนื้อความนั้นแล้วไม่ทรงพอพระทัยในวาทะของพวกเขา ทรงดำริว่า 'นี้เป็นมิจฉาวาทะของพวกเขา'

තදා [Pg.64] ච අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තො නාම ථෙරො ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. අයං අරහන්තත්ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්ති,– රාජවංසාගතපරිත්තනිදානාගතසාසනප්පවෙණියාගතවසෙන තිවිධා හොති.

ในกาลนั้นแล พระเถระนามว่าอรหันต์ได้มายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนา อัตถุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) ของพระอรหันตเถระนี้มี ๓ ประการ คือ โดยนัยที่มาในราชวงศ์ โดยนัยที่มาในปริตตนิทาน และโดยนัยที่มาในศาสนประเพณี

තත්ථායං රාජවංසාගතට්ඨුප්පත්ති,– තදා හි සුනාපරන්තතම්බදීපරට්ඨෙසු සබ්බෙන සබ්බං සබ්බදා ථිරං සාසනං න තාව පතිට්ඨාසි. තෙනෙව භගවතො බ්‍යාකතනියාමෙන සාසනං පතිට්ඨාපෙස්සාමාති චින්තෙත්වා මහාථෙරා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සාසනං අනුග්ගහිතුං සමත්ථං පුග්ගලං දෙහීති යාචිංසු. සක්කොච දෙවානමින්දො තාවතිංසභවනෙ එකං දෙවපුත්තං යාචිත්වා එකිස්සා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හාපෙසි. දසමාසච්චයෙන විජායනකාලෙ සීලබුද්ධි නාම ථෙරො අනුරක්ඛිත්වා වයෙ සම්පත්තෙ පබ්බාජෙසි. තීසු පිටකෙසු අතිවිය ඡෙකො හුත්වා අරහත්තං පාපුණි. අරහන්තොති නාමෙන පාකටො අහොසි.

ในเรื่องนั้น อัตถุปปัตติที่มาในราชวงศ์มีดังนี้– ในกาลนั้นแล พระศาสนายังมิได้ตั้งมั่นอย่างมั่นคงโดยประการทั้งปวงในประเทศสุนาปรันตะและตัมพทีปะ เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระทั้งหลายจึงดำริว่า 'เราทั้งหลายจักประดิษฐานพระศาสนาตามนัยที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้' จึงไปยังสำนักของท้าวสักกะจอมเทพ ทูลขอว่า 'ขอพระองค์โปรดประทานบุคคลผู้สามารถเพื่ออนุเคราะห์พระศาสนาด้วยเถิด' ท้าวสักกะจอมเทพทรงขอเทพบุตรองค์หนึ่งในภพดาวดึงส์ ให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีคนหนึ่ง เมื่อล่วงไป ๑๐ เดือน ในเวลาคลอด พระเถระนามว่าสีลพุทธิได้ช่วยดูแล และเมื่อถึงวัยอันควรก็ได้ให้บวช ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกอย่างยิ่ง และได้บรรลุพระอรหัต เป็นที่ปรากฏโดยนามว่า 'พระอรหันต์'

සොච ථෙරො මරම්මමණ්ඩලෙ ජිනසාසනං විජ්ජොතාපෙතුං අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා නගරතො අවිදූරෙ එකස්මිං අරඤ්ඤෙ නිසීදි. තදා සක්කො දෙවානමින්දො එකං නෙසාදං පලොභෙත්වා තස්ස ථෙරං දස්සෙසි. අථ නෙසාදස්ස එතදහොසි,– අයං පන අමනුස්සො යක්ඛො භවෙය්‍ය, සචෙ පන මනුස්සො භවෙය්‍ය, එවං සති මිලක්ඛුජාතිකො භවෙය්‍යාති. එවං පන චින්තෙත්වා රඤ්ඤො දස්සනත්ථාය නගරං ආනෙසි. ථෙරො ච අට්ඨපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා අනුගච්ඡි. නෙසාදා ච ථෙරං ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි.

พระเถระนั้นได้มายังเมืองอริมัททนะเพื่อยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรืองในมณฑลพม่า แล้วนั่งอยู่ในป่าแห่งหนึ่งไม่ไกลจากเมือง ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงล่อพรานป่าคนหนึ่งแล้วแสดงพระเถระให้พรานป่านั้นเห็น ครั้งนั้น พรานป่าได้มีความคิดว่า 'ผู้นี้เป็นอมนุษย์หรือยักษ์หรือเปล่าหนอ หากเป็นมนุษย์ ก็คงจะเป็นพวกมิลักขะ' เขาคิดดังนี้แล้วจึงพามายังเมืองเพื่อถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระเถระถือเอาอัฐบริขารแล้วเดินตามไป พรานป่าก็นำพระเถระไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร

රාජා දිස්වා සන්තින්ද්‍රියො අයං, න මිලක්ඛුජාතිකො, ඉමස්ස අබ්භන්තරෙ සාරධම්මො අත්ථි මඤ්ඤෙති ලද්ධසූරියොභාසංවිය පදුමං ඵුල්ලචිත්තං හුත්වා වීමංසෙතුකාමො ථෙරං ආහ,– අත්තනො සාරුප්පං ආසනං ඤත්වා නිසීදාහීති.

พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอินทรีย์สงบ ไม่ใช่พวกมิลักขะ เห็นทีว่าภายในของท่านจะมีสารธรรมอยู่' ทรงมีพระทัยเบิกบานประดุจดอกบัวได้รับแสงอาทิตย์ ทรงปรารถนาจะทดลองจึงตรัสกับพระเถระว่า 'ขอท่านจงรู้อาสนะที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งเถิด'

ථෙරො ච රාජපල්ලඞ්කං ආරුහිත්වා නසීදි. රාජා ච අයං අග්ගාසනෙ [Pg.65] නිසීදි, අවස්සං අග්ගපුග්ගලො භවෙය්‍යාති චින්තෙත්වා ත්වං කස්ස ඤාති, කස්ස භිස්සො, කුතො ආගතොසීති පුච්ඡි. ථෙරො ච එවමාහ,– ලොකස්මිං යො නවගුණසම්පන්නො භගවා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්සාහං ඤාති, සොභගවායෙව මමාචරියො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසින්නට්ඨානතො ආගතොම්හීති.

พระเถระขึ้นนั่งบนราชบัลลังก์ พระราชาทรงดำริว่า "ผู้นี้มานั่งบนอาสนะอันสูงสุด ย่อมเป็นบุคคลผู้สูงสุดอย่างแน่นอน" จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นญาติของใคร เป็นศิษย์ของใคร มาจากไหน?" พระเถระจึงกล่าวว่า "ในโลกนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยพระคุณ ๙ ประการนั้น เป็นญาติของอาตมา พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแลเป็นอาจารย์ของอาตมา อาตมามาจากที่ที่พระภิกษุสงฆ์นั่งอยู่."

රාජා ච සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා ආහ, තව ආචරියෙන දෙසිතං ධම්මං එකදෙසතො දෙසෙහීති. අථ යථා සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො නිග්‍රොධසාමණෙරෙන අප්පමාදධම්මො දෙසිතො, එවං අප්පමාදධම්මංයෙව ථෙරො දෙසෙසි.

พระราชาทรงโสมนัสแล้วตรัสว่า "ขอท่านจงแสดงธรรมที่อาจารย์ของท่านแสดงแล้วโดยส่วนหนึ่งเถิด." ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอัปปมาทธรรมนั่นแล เหมือนกับที่พระนิโครธสามเณรได้แสดงอัปปมาทธรรมแก่พระเจ้าสิริธรรมาโศกราชฉะนั้น.

රාජා ච පුන ආහ,– කුහිං දානි සම්මාසම්බුද්ධො නිසීදති, තෙන පන දෙසිතො ධම්මො කතිප්පමාණො, තස්ස සාවකා පන කතිප්පමාණා, තුම්හාදිසා අඤ්ඤෙ අත්ථි වා මා වාති. ඉදානි අම්හාකං ආචරියො සම්මාසම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො, ධාතුයොයෙව ඉදානි අත්ථි, තෙන පන දෙසිතො ධම්මො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සප්පමාණො, සුධම්මපුරෙ පිටකත්තයං යුගළවසෙන තිංසවිධා අත්ථි, මයා අඤ්ඤො පරමත්ථ සම්මුතිවසෙන දුවිධොපි සඞ්ඝො අත්ථීති.

พระราชาตรัสถามอีกว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน? ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณเท่าไร? พระสาวกของพระองค์มีประมาณเท่าไร? นอกจากท่านแล้วยังมีผู้อื่นเช่นท่านอีกหรือไม่?" พระเถระตอบว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของพวกเราปรินิพพานแล้ว บัดนี้มีแต่พระธาตุเท่านั้น ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ในเมืองสุธัมมะมีพระไตรปิฎก ๓๐ อย่างเป็นคู่กัน นอกจากอาตมาแล้วยังมีพระสงฆ์ ๒ ประเภท คือ โดยปรมัตถ์และโดยสมมติ."

තං සුත්වා රාජා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නො හුත්වා පුන ආරොචෙසි,– මම භන්තෙ ඉමස්මිං පච්චක්ඛෙ නත්ථි තයා අඤ්ඤො නාථො, අජ්ජභග්ගෙ පාණුපෙතං මං උපාසකොති ධාරෙහි, තව ඔවාදං අහං සිරසා පටිග්ගණ්හිස්සාමීති.

พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงตรัสบอกอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปัจจุบันนี้ ข้าพระองค์ไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากท่าน ขอท่านจงทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์จะน้อมรับโอวาทของท่านไว้เหนือเศียรเกล้า."

තතො පච්ඡා අරඤ්ඤකඞ්ගාරහෙ ඨානෙ විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. සමණකුත්තකානම්පි වාදං භින්දි, යථා පන සුවණ්ණපාතිං ලභිත්වා සුවණ්ණභාජනං ලභිත්වා මත්තිකාභාජනන්ති. සකලෙපි ච රට්ඨෙ සමණකුත්තකානං වාදං ජහාපෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ සමණකුත්තකා හීනලාභා හුත්වා ථෙරස්ස උපනාහං බන්ධිංසු. තෙ පන සමණකුත්තකා අරඤ්ඤෙ නිස්සාමිකාවිය [Pg.66] කොලෙයකා සුනඛා අනාථා හුත්වා කායිකචෙතසිකදුක්ඛං ලභිංසු.

หลังจากนั้น พระราชาทรงสร้างวิหารในสถานที่อันเป็นที่รังเกียจของพวกชาวป่าแล้วถวาย ทรงทำลายลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะด้วย เหมือนกับได้ภาชนะทองคำแล้วทิ้งภาชนะดินฉะนั้น ทรงให้ละลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะทั่วทั้งแว่นแคว้น ในกาลนั้น พวกสมณกุฏฐกะมีลาภเสื่อมถอยลง จึงผูกอาฆาตในพระเถระ พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นได้รับทุกข์ทางกายและใจ เหมือนสุนัขที่ไม่มีเจ้าของในป่าฉะนั้น.

රාජා ච තමත්ථං ඤත්වා යථා සමණකුත්තකා නාභිභවන්ති, තථා ආරක්ඛං ඨපෙසි. තෙ ච සමණකුත්තකෙ සෙතවත්ථං නිවාසාපෙත්වා ආවුධගාහයොධභාවෙන රාජකම්මෙ නියොජාපෙසි. ථෙරො ච සාසනෙ පසන්නෙ ජනෙ පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙත්වා සාසනං විසොධාපෙසි. රාජා ච ඉමස්මිං රට්ඨෙ පොරාණිකා රාජානො සමණකුත්තකානං වාදං ගහෙත්වා රජ්ජං කාරෙසුං, සචෙ හි පන තෙසං අනත්ථකරජ්ජං පුන ගණ්හාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං, එවං සති අහං තෙසං අනත්ථකරජ්ජං අපනෙත්වා සාත්ථකරජ්ජං ගණ්හාපෙතුමිච්ඡාමීති අනුසොචීති.

พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงจัดเวรยามเพื่อไม่ให้พวกสมณกุฏฐกะครอบงำได้ ทรงให้พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าขาว แล้วทรงแต่งตั้งให้เป็นทหารถืออาวุธในราชการ พระเถระได้ให้ชนผู้เลื่อมใสในพระศาสนาบวชและอุปสมบทแล้วชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ พระราชาทรงรำพึงว่า "ในแว่นแคว้นนี้ พระราชาแต่ก่อนทรงถือลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะแล้วทรงปกครองราชสมบัติ ถ้าหากว่าเราสามารถจะให้พวกเขากลับมายึดราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้นได้อีก เราก็ปรารถนาที่จะให้พวกเขายึดราชสมบัติอันเป็นประโยชน์แทนที่จะเป็นราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้น"

අයං පන පරිත්තනිදානාගතට්ඨුප්පත්ති, –

อนึ่ง เรื่องราวที่มาในนิทานเล็กน้อยนี้คือ –

සීහළදීපෙ කිර විප්පවාසීනගරෙ නිසින්නො එකො භික්ඛුඋපද්වාරාවතීනගරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. තතො පච්ඡා සුධම්ම පුරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. තස්මිඤ්ච කාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ පාටලිරුක්ඛෙ එකො ගන්ථො අත්ථීති සුත්වා සුධම්මපුරතො සිරිඛෙත්තනගරං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ ලුද්ධකො ථෙරං පස්සිත්වා අයං යක්ඛොති මඤ්ඤිත්වා ගහෙත්වා අනුරුද්ධරඤ්ඤො දස්සෙසි.

ได้ยินว่า พระภิกษุรูปหนึ่งซึ่งอยู่ในเมืองวิปปวาสีในเกาะสีหล ได้ไปเรียนปริยัติในเมืองอุปทวารวดี หลังจากนั้นได้ไปเรียนปริยัติในเมืองสุธัมมะ ในกาลนั้น ได้ยินว่ามีคัมภีร์เล่มหนึ่งอยู่ที่ต้นปาฏลีในเมืองสิริเขตต์ จึงได้เดินทางจากเมืองสุธัมมะไปยังเมืองสิริเขตต์ ระหว่างทาง นายพรานเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่าเป็นยักษ์ จึงจับไปถวายพระเจ้าอนุรุทธะ.

තදා රාජා ථෙරං පුච්ඡි,– කො පන ත්වන්ති. අහං මහාරාජ ගොභමස්ස සාවකොති. පුන රාජා පුච්ඡි,–තිණ්ණං පන රතනානං කීදිසොති. ථෙරො ආහ,– මහොසධපණ්ඩිතොවිය මහාරාජ බුද්ධො දට්ඨබ්බො, උමඞ්ගොවිය ධම්මො, විදෙහසෙනා විය සඞ්ඝොති. එවං උපමාහි පකාසිතො රාජා පුන පුච්ඡි,–කිං නුඛො ඉමෙ ගොතමස්ස සාවකාති. න ඛො මහාරාජ ඉමෙ ගොතමස්ස සාවකා, ඉමෙ පන අම්හෙහි විසභාගා සමණකුත්තකායෙ වාති. එවං වුත්තෙ තතො පට්ඨාය තෙ සමණකුත්තකෙ විජහි, තිණං විය නාතිමඤ්ඤි. පාටලිරුක්ඛසු සිරතොපි [Pg.67] ලද්ධං තෙසං ගන්ථං ලද්ධට්ඨානෙයෙව අග්ගිනා ඣාපෙසි. තම්පි ඨානං යාවජ්ජතනා අග්ගිඣාපනථලන්ති පාකටන්ති.

ขณะนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า "ท่านเป็นใคร?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช อาตมาเป็นสาวกของพระโคตมะ" พระราชาตรัสถามอีกว่า "พระรัตนตรัยเป็นอย่างไร?" พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช พระพุทธเจ้าพึงเห็นเหมือนมโหสถบัณฑิต พระธรรมเหมือนอุโมงค์ พระสงฆ์เหมือนกองทัพของพระเจ้าวิเทหะ" เมื่อพระเถระแสดงด้วยอุปมาดังนี้แล้ว พระราชาตรัสถามอีกว่า "พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะหรือ?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช พวกนี้ไม่ใช่สาวกของพระโคตมะ แต่พวกนี้เป็นสมณกุฏฐกะที่แตกต่างจากพวกเรา" เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทรงละพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้น ไม่ทรงนับถือเหมือนหญ้า คัมภีร์ที่ได้จากต้นปาฏลีนั้น พระองค์ทรงเผาด้วยไฟในที่ที่ได้มานั่นเอง สถานที่นั้นก็เป็นที่รู้จักกันว่า "สถานที่เผาไฟ" จนถึงทุกวันนี้.

ථෙරො ච විමාන වත්ථුං රඤ්ඤො දෙසෙසි. රාජා ච පසීදිත්වා සිරිඛෙත්තනගරතො අරිමද්දනනගරං පච්චාගමනකාලෙ ආනෙසි.

พระเถระได้แสดงวิมานวัตถุแก่พระราชา พระราชาทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงนำพระเถระกลับมายังเมืองอริมัททนะในคราวเสด็จกลับจากเมืองสิริเขตต์.

ඉදං පන පාටලිසුසිරෙ ලද්ධගන්ථස්ස කාරණං,- තෙසඤ්හි සමණකුත්තකානං අබ්භන්තරෙ එකො උපායච්ඡෙකො සමණකුත්තකො අත්තනො වාදානුරූපං ගන්ථං කත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තිංසරතනක්ඛන්ධස්ස පාටලිරුක්ඛස්ස සුසිරෙ පවෙසෙත්වා පුනප්පුනං උදකෙන තෙමෙත්වා මත්තිකාය ලිම්පෙත්වා පුන තචං උප්පාදෙත්වා උට්ඨාපෙසි. තදා මයං සුපිනෙ පාටලිරුක්ඛෙ සාරගන්ථො අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො එකො අත්ථීතිඉ පස්සාමාති කොලාහලං උප්පාදෙසුං. තං සුත්වා රාජා සිරිඛෙත්තනගරං ගන්ත්වා තං පාටලිරුක්ඛං භින්දිත්වා ගවෙසෙන්තො තං ගන්ථං ලභි. ගන්ථෙ පන සකවාදවසෙන සමණකුත්තකසාමඤ්ඤතා ඊදිසායෙව, එතෙ ගොතමාසාවකා හොන්තිඉ, එතෙසංයෙව ආචාරො සග්ගමග්ගපථභූතොති එවමාදීහි කාරණෙහි වුත්තං. රාජා ච පසීදිත්වා සමණකුත්තකානං බහූනි දාතබ්බානි අදාසි. තතො පච්ඡා ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා තං අග්ගිනා ඣාපෙසීති එවං සමණකුත්තකානං වචනං සුත්වා සිරිඛෙත්තනගරං ගන්ත්වා අරිමද්දනනගරං පච්චාගච්ඡන්තො ථෙරං ආනෙසීති දට්ඨබ්බං. අරිමද්දනනගරං සම්පත්තකාලෙ ජෙතවනං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ථෙරො ච තත්ථ සාසානං විසොධෙත්වා නිසීදි. රාජා දෙවසිකං උදකං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසී පන දෙවසිකංයෙව පිණ්ඩපාතං ආනෙත්වා භොජෙසි. උප්පන්නකඞ්ඛා කාලෙපි තංතංකඞ්ඛාට්ඨානං පුච්ඡීති.

อนึ่ง เหตุแห่งคัมภีร์ที่ได้ในโพรงต้นปาฏลีนั้นคือ – ในหมู่สมณกุฏฐกะเหล่านั้น มีสมณกุฏฐกะผู้ฉลาดในอุบายคนหนึ่ง ได้แต่งคัมภีร์ตามลัทธิของตน แล้วนำไปซ่อนไว้ในโพรงต้นปาฏลีที่มีลำต้นสูง ๓๒ ศอกในเมืองสิริเขตต์ แล้วรดน้ำซ้ำๆ เอาดินพอก แล้วทำให้เปลือกไม้เกิดขึ้นใหม่แล้วตั้งไว้. ขณะนั้น พวกเขาก็ส่งเสียงเอะอะว่า "พวกเราเห็นในฝันว่ามีคัมภีร์อันเป็นสาระสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะอยู่ในต้นปาฏลี." พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ ทรงผ่าต้นปาฏลีนั้นค้นหาจนพบคัมภีร์นั้น. ในคัมภีร์นั้นกล่าวไว้ด้วยเหตุผลต่างๆ ตามลัทธิของตนว่า "ความเป็นสมณะของสมณกุฏฐกะเป็นเช่นนี้ พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะ และวัตรปฏิบัติของพวกนี้เป็นหนทางไปสู่สวรรค์และมรรค." พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วจึงพระราชทานสิ่งของมากมายแก่พวกสมณกุฏฐกะ. หลังจากนั้น เมื่อทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว จึงทรงเผาคัมภีร์นั้นด้วยไฟ. พึงเห็นว่า เมื่อทรงสดับคำของพวกสมณกุฏฐกะแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ และเมื่อเสด็จกลับมายังเมืองอริมัททนะ ก็ทรงนำพระเถระมาด้วย. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททนะแล้ว ทรงสร้างวิหารชื่อเชตวันแล้วถวาย. พระเถระได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วประทับอยู่ที่นั่น. พระราชาทรงนำน้ำมาถวายทุกวัน ส่วนพระอัครมเหสีทรงนำบิณฑบาตมาถวายทุกวัน. เมื่อเกิดความสงสัยขึ้น ก็ทรงสอบถามในเรื่องที่สงสัยนั้นๆ.

අයං පන සාසනප්පවෙණියාගතට්ඨුප්පත්ති,–

อนึ่ง เรื่องราวที่มาในสายธารแห่งพระศาสนานี้คือ –

සුධම්මපුරෙ හි සමාපත්තිලාභී අනොමදස්සී නාම ථෙරො [Pg.68] සොණුත්තරත්ථෙරානං වංසානුරුක්ඛණවසෙන සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛු සතෙහි නිසීදි. තස්ස පන පධානසිස්සො අධිසීලොනාම, තස්ස පධානසිස්සො ප්‍රානදස්සී නාම, තස්ස පධානසිස්සො කාළො නාම, තස්ස පධානසිස්සො අරහන්තො නාම, තස්ස පධානසිස්සො අරියවංසො නාමාති.

ในเมืองสุธัมมะ พระเถระชื่ออโนมทัสสีผู้ได้สมาบัติ ได้ประทับอยู่พร้อมด้วยพระภิกษุ ๕๐๐ รูป โดยสืบสายวงศ์ของพระโสณุตตรเถระ. ศิษย์เอกของท่านคือพระอธิสีละ, ศิษย์เอกของท่านคือพระปาณทัสสี, ศิษย์เอกของท่านคือพระกาฬะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอรหันตะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอริยวงศ์.

ඉදඤ්ච වචනං-කො පනෙස උත්තරාජීවමහාථෙරොති. අයඤ්හි ථෙරො රාමඤ්ඤදෙසියපුත්තො අරියවංසත්ථෙරස්ස සිස්සො. අරියවංසත්ථෙරො පන කප්පුඞ්ගනගරවාසී මහාකාළත්ථෙරස්ස සිස්සො. සො පන සුධම්මනගරවාසිනො ප්‍රානදස්සී මහාථෙරස්ස සිස්සොති කල්‍යාණී සිලාලෙඛනෙ වුත්තවචනෙන න සමෙති. එවම්පි සති යථිච්ඡිත අධිප්පායො න නස්සතීති දට්ඨබ්බං.

คำกล่าวนี้คือ "พระมหาเถระอุตตราชีวะนี้เป็นใคร?" พระเถระรูปนี้เป็นบุตรชาวรามัญประเทศ เป็นศิษย์ของพระอริยวงศ์เถระ. ส่วนพระอริยวงศ์เถระเป็นศิษย์ของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ. ท่านผู้นั้นเป็นศิษย์ของพระมหาเถระปาณทัสสีผู้อยู่ในเมืองสุธัมมะ. คำกล่าวนี้ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในศิลาจารึกกัลยาณี. ถึงกระนั้นก็พึงเห็นว่าความหมายที่ต้องการก็ไม่เสียไป.

එවං නානාචරියානං වාදො නානාකාරෙන දිස්සමානොපි අරහන්තත්ථෙරස්ස අරිමද්දනනගරෙ සාසනං අනුග්ගහෙත්වා පතිට්ඨානතායෙවෙත්ථ පමාණන්ති කත්වා නාවමඤ්ඤිතබ්බො. සබ්බෙසඤ්හි ආචරියානං වාදෙපි අරහන්තත්ථෙරො අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති අත්ථො ඉච්ඡිතබ්බොයෙවාති.

แม้คำกล่าวของอาจารย์ต่างๆ จะปรากฏแตกต่างกันไป ก็ไม่ควรดูหมิ่น เพราะการที่พระอรหันตเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาและประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะนั่นแหละเป็นประมาณในเรื่องนี้ เพราะความหมายที่ว่าพระอรหันตเถระมายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนาไว้ ย่อมเป็นที่พึงประสงค์ในคำกล่าวของอาจารย์ทั้งปวงนั่นเอง.

අරහන්තත්ථෙරො පන මූලනාමෙන ධම්මදස්සීති පාකටො සුධම්මපුරවාසී සීලබුද්ධිත්ථෙරස්ස සිස්සොති දට්ඨබ්බො. සො ච ථෙරො පුබ්බෙව පබ්බජ්ජකාලතො චතූසු වෙදෙසු සික්ඛිතසිප්පො. පබ්බජිත්වා පන සාළකථං පිටකත්තයං උග්ගණ්හිත්වා පාරං ගන්ත්වා සබ්බත්ථ පාකටො. සොක්කතයනගරං අනෙත්වා මනුස්සා පූජෙන්ති. තත්ථ දසවස්සානි වසිත්වා පුන සුධම්මපුරං ආගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං සමාදියි.

ส่วนพระอรหันตเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นที่รู้จักกันในนามเดิมว่า ธัมมทัสสี เป็นชาวเมืองสุธัมมะ เป็นศิษย์ของพระสีลพุทธเถระ และพระเถระนั้นก่อนบวชก็ได้ศึกษาศิลปะในคัมภีร์พระเวททั้งสี่ ครั้นบวชแล้วก็ได้เรียนพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาจนจบสิ้น เป็นที่รู้จักกันทั่วไป มนุษย์ทั้งหลายได้นำท่านไปสู่เมืองโสกกะตะยะแล้วบูชา ท่านได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นสิบปี แล้วกลับมายังเมืองสุธัมมะอีกครั้ง และได้ถือธุดงค์อยู่ป่า.

තතො පච්ඡා ජිනචක්කෙ එකසට්ඨාධිකෙ පඤ්චසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කලියුගෙ එකූනාසීතාධිකෙ තිසතෙ සම්පත්තෙ අනුරුද්ධරාජා රජ්ජං පාපුණි. තදා අරිමද්දනනගරෙ සමණකුත්තකා [Pg.69] මයං ගොතමසාවකාති වත්වා තිංසතිංසවග්ගා හුත්වා නිසීදිංසු. වග්ගවසෙන කිර සහස්සමත්තාති. අනුරුද්ධරාජා ච තෙසං සමණකුත්තකානං ආගාරියාබ්‍රහ්මචරියාදීනි සුත්වා න පසීදි. එවම්පි පවෙණියා ආගභත්තා න පජහි. අරහන්තං පන ථෙරං පස්සිත්වා තතො පට්ඨාය තෙසං සමණකුත්තකානං නිබද්ධවත්තානි භින්දිත්වා සාසනෙ පසීදි.

หลังจากนั้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๕๖๑ ปี และกลียุค (มหาศักราช) ล่วงไป ๓๗๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะก็ได้ครองราชย์ ในเวลานั้น พวกสมณกุฏฐกะในเมืองอริมัททนะได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นสาวกของพระโคดม' แล้วนั่งรวมกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มละ ๓๐ คน โดยประมาณแล้วมีจำนวนถึงพันคน พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องการประพฤติอพรหมจรรย์อย่างคฤหัสถ์เป็นต้นของพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงเลื่อมใส ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงละการบำรุงที่สืบเนื่องกันมาตามประเพณี แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระอรหันตเถระแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ทรงทำลายวัตรปฏิบัติที่พวกสมณกุฏฐกะยึดถืออยู่ แล้วทรงเลื่อมใสในพระศาสนา.

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තං.

นี้คือ [เรื่องราว] ในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า [โดยอาศัย] พระอรหันตเถระ

නාම ථෙරං පටිච්ච තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ ๓ โดยอาศัยพระเถระชื่อนั้น

තස්මිඤ්ච කාලෙ අරහන්තත්ථෙරො අනුරුද්ධරාජානං ආහ,-තීසු සාසනෙසු පරියත්තිසාසනෙ තිට්ඨන්තෙයෙව පටිපත්ති සාසනං තිට්ඨති, පටිපත්තිසාසනෙ තිට්ඨන්තෙයෙව පටිවෙධසාසනං තිට්ඨති, යථා හි ගුන්නං සතෙපි සහස්සෙපි විජ්ජමානෙ පවෙණිප,ලිකාය ධෙනුයා අසති සො වංසො සාපවෙණී න ඝළීයතිඉ, එවමෙවං ධුතඞ්ගධරානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි විජ්ජමානෙ පරියත්තියා අන්තරහිතාය පටිවෙධො නාම න හොති, යථා පන නිමිකුම්භියො ජානනත්ථාය පාසාණ පිට්ඨෙ අක්ඛරෙසු ඨපිතෙසු යාව අක්ඛරානි ධරන්ති, තාව නිධිකුම්භියො නට්ඨා නාම න හොන්ති, එවමෙවං පරියත්තියා ධරමානාය සාසනං අනන්තරහිතං නාම හොති, යථා ච මහතො තළාකස්ස පාළියා ථිරාය උදකං න ඨස්සතීති න වත්තබ්බං, උදකෙ සති පදුමාදීනි පුප්ඵානි න පුප්ඵිස්සන්තීති න වත්තබ්බං, එවමෙවං මහාතළාකස්ස ථිරපාළිසදිසෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සති උදකසදිසා පටිපත්තිපූරකා කුලපුත්තා නත්ථීති න වත්තබ්බං, තෙසු සති පදුමාදිපුප්ඵසදිසො පටිවෙධො නත්ථීති න වත්තබ්බං, එවං එකන්තතො පරියත්තිමෙව පමාණං, තස්මා අන්තමසො ද්වීසු පාතිමොක්ඛසු වත්තමානෙසුපි සාසනං අනන්තරහිතමෙව, පරියත්තියා අන්තරහිතාය සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො නත්ථි, අනන්තරහිතාය එව ධම්මාභිසමයො අත්ථි[Pg.70], ඉදානිපි අම්හාකං පරියත්තිසාසනං පරිපුණ්ණං නත්ථි, සරීරධාතුයො ච නත්ථි, තස්මා යත්ථ පරියත්තිසාසනං සරීරධාතුයො ච අත්ථි, තත්ථ පණ්ණාකාරෙන සද්ධිං දූතං පෙසෙත්වා ආනෙතබ්බා, එවං සති අම්හාකං රට්ඨෙ ජිනසාසනං චිරකාලං පතිට්ඨහිස්සතීති.

ในกาลนั้น พระอรหันตเถระได้กล่าวแก่พระเจ้าอนุรุทธะว่า ในพระศาสนา ๓ อย่าง เมื่อปริยัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิบัติศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปฏิบัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิเวธศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อโคมีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อไม่มีแม่โคผู้รักษาประเพณี (สายพันธุ์) เชื้อสายนั้นก็ไม่สืบต่อ ฉันใด เมื่อภิกษุผู้ทรงธุดงค์มีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ปฏิเวธก็ย่อมไม่มี ฉันนั้น อนึ่ง เหมือนอย่างว่า เมื่อหม้อขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เพื่อประโยชน์แก่การรู้ ได้ถูกจารึกอักษรไว้บนหลังแผ่นหิน ตราบใดที่อักษรยังดำรงอยู่ ตราบนั้นหม้อขุมทรัพย์ก็ยังไม่ชื่อว่าหายไป ฉันใด เมื่อปริยัติยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า เมื่อคันกั้นสระใหญ่แข็งแรงอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าน้ำจักไม่ขังอยู่ เมื่อมีน้ำอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าดอกบัวเป็นต้นจักไม่บาน ฉันใด เมื่อพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกอันเปรียบด้วยคันกั้นสระใหญ่ที่แข็งแรงมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติอันเปรียบด้วยน้ำจะไม่มี เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าปฏิเวธอันเปรียบด้วยดอกบัวเป็นต้นจะไม่มี ฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้เมื่อปาติโมกข์ ๒ อย่างยังดำเนินอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว แม้ผู้ปฏิบัติชอบก็ไม่มีการตรัสรู้ธรรม เมื่อปริยัติยังไม่ดับไปนั่นแหละจึงมีการตรัสรู้ธรรม บัดนี้ ปริยัติศาสนาของเรายังไม่บริบูรณ์ และพระบรมสารีริกธาตุก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ที่ใดมีปริยัติศาสนาและพระบรมสารีริกธาตุอยู่ ที่นั่นพึงส่งทูตพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไปนำมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็จะตั้งมั่นอยู่ในแว่นแคว้นของเราได้กาลนาน

එවං පන භන්තෙ සති කත්ථ යාචිස්සාමාති. සුවණ්ණභූමිරට්ඨෙ මහාරාජ සුධම්මපුරෙ තීහි වාරෙහි පිටකත්තයං ලිඛිත්වා ඨපෙසි, සරීරධාතුයො ච බහූ තත්ථ අත්ථීති. රාජා එවං භන්තෙති පටිග්ගණ්හිත්වා බහූ පණ්ණාකාරෙ පටියාදෙත්වා රාජලෙඛනං ලිඛිත්වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං එකං අමච්චං දූතං කත්වා පෙසෙසි.

พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้า เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจะขอจากที่ไหน?' (พระเถระตอบว่า) 'มหาบพิตร ในเมืองสุธัมมะ แคว้นสุวรรณภูมิ ได้มีการจารึกพระไตรปิฎกไว้ ๓ จบ และมีพระบรมสารีริกธาตุเป็นจำนวนมากอยู่ที่นั่น' พระราชาทรงรับคำว่า 'ขอรับ พระคุณเจ้า' แล้วทรงจัดเตรียมเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก ทรงเขียนพระราชสาส์น แล้วทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คนหนึ่งให้เป็นทูตส่งไป

සුධම්මපුරින්දො මනොහරි නාම රාජාපි මච්ඡෙරචිත්තො හුත්වා තුම්හාදිසානං මිච්ඡාදිට්ඨීනං ඨානෙ පිටකත්තයං සරීරධාතුයො ච පහිණිතුං න යුත්තා, තිලොකග්ගස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං සම්මාදිට්ඨීනං ඨානෙයෙව පතිට්ඨහිස්සති, යථා නාම කෙසරසීහරාජස්ස වසා සුවණ්ණපාතියංයෙව, න මත්තිකාභාජනෙති.

แม้พระเจ้ามโนหรีผู้ครองเมืองสุธัมมะ ก็ทรงมีจิตตระหนี่ (แล้วตรัสว่า) 'การส่งพระไตรปิฎกและพระบรมสารีริกธาตุไปยังสถานที่ของพวกมิจฉาทิฏฐิเช่นพวกท่านนั้นไม่ควร เพราะว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เลิศในโลกทั้งสาม จักประดิษฐานอยู่ในสถานที่ของพวกสัมมาทิฏฐิเท่านั้น เหมือนอย่างว่า มันเหลวของพญาราชสีห์ย่อมอยู่ในถาดทองคำเท่านั้น ไม่ใช่ในภาชนะดิน'

දූතා පච්චාගන්ත්වා අනුරුද්ධරඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා අනුරුද්ධරාජා කුජ්ඣි, තත්තකකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලංවිය තට තටායි.

พวกทูตกลับมาแล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแก่พระเจ้าอนุรุทธะ พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงกริ้ว ทรงเดือดดาลเหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องที่ร้อนจัด ดังต๊ะ ต๊ะ

අථ රාජා නදීමග්ගෙන නාවානං අසීතිසතසහස්සෙහි නාවිකානං යොධානං අට්ඨකොටීහි සෙනං බ්‍යූහිත්වා ථලමග්ගෙන සද්ධිං චතූහි මහායොධනායකෙහි හත්ථීනං අසීති සහස්සෙහි අස්සානං නවුතිඉසතසහස්සෙහි යොධානං අසීතිකොටියා සෙනං බ්‍යූහිත්වා සයමෙව යුජ්ඣිතුං සුධම්මපරං ගච්ඡි.

ครั้งนั้น พระราชาทรงจัดกองทัพทางน้ำด้วยเรือ ๘ ล้านลำ และทหารเรือ ๘ โกฏิ และทางบกพร้อมด้วยแม่ทัพใหญ่ ๔ คน ช้าง ๘ หมื่นตัว ม้า ๙ ล้านตัว ทหาร ๘๐ โกฏิ แล้วทรงจัดกองทัพแล้วเสด็จไปยังเมืองสุธัมมะเพื่อทำสงครามด้วยพระองค์เอง

තං සුත්වා මනොහරිරාජා සීතතසිතො හුත්වා අත්තනො [Pg.71] බහූ යොධෙ සංවිදහිත්වා සුධම්මපුරයෙව පටිසෙනං කත්වා නිසීදි.

พระเจ้ามโนหรีทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงหวาดกลัว ทรงจัดเตรียมทหารของพระองค์จำนวนมาก แล้วทรงตั้งกองทัพรับอยู่ในเมืองสุธัมมะนั่นเอง

අථ අථබ්බණවෙදෙ ආගතප්පයොගවසෙන පුනප්පුනං වායමන්තාපි නගරමූලං උපසඞ්කමිතුං න සක්කා. තදා රාජා වෙදඤ්ඤුනො පුච්ඡි,–කස්මා පනෙත්ථ නගරමූලං උපසඞ්කමිතුං න සක්කොමාති. වෙදඤ්ඤුනො ආහංසු,-අථබ්බණවෙදවිධානං මහාරාජ අත්ථි මඤ්ඤෙති. අථ රාජා පථවියං නිදහිත්වා මතකළෙවරං උද්ධරිත්වා මහාසමුද්දෙ ඛිපෙසි.

ครั้งนั้น แม้จะพยายามซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามวิธีที่มาในคัมภีร์อถรรพเวท ก็ไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้ ในเวลานั้น พระราชาทรงถามพวกผู้รู้พระเวทว่า 'ทำไมพวกเราจึงไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้?' พวกผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'มหาบพิตร ชะรอยว่าจะมีพิธีกรรมตามคัมภีร์อถรรพเวทอยู่' ลำดับนั้น พระราชาทรงขุดเอาซากศพที่ฝังไว้ในดินขึ้นมาแล้วทิ้งไปในมหาสมุทร

එකං කිර මනුස්සං හින්දුකුලං ජෙඞ්ගුනාමකං කීටං ඛාදාපෙත්වා තං මාරෙත්වා හත්ථපාදාදීනි අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ගහෙත්වා ඡින්නඡින්නානි කත්වා නගරස්ස සාමන්තා පථවියං නදහිත්වා ඨපෙසි. තදා පන නගරං උපසඞ්කමිතුං සක්කා. නගරඤ්ච පවිසිත්වා අනුරුද්ධරාජා මනොහරිරාජානං ජීවග්ගාහං ගණ්හි. සුධම්මපුරෙ පොරාණිකානං රාජූනං පවෙණීආගතවසෙන රතනමයමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා පූජිතං සහධාතූහි පිටකත්තයං ගහෙත්වා මනොහරිරඤ්ඤො සන්තකානං ද්වත්තිංසහත්ථීනං පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා ආනෙසි.

ได้ยินว่า (พระเจ้ามโนหรี) ทรงให้มนุษย์คนหนึ่งในตระกูลฮินดูชื่อเจงกุ กินแมลงแล้วฆ่าเขาเสีย ทรงถือเอาอวัยวะน้อยใหญ่มีมือและเท้าเป็นต้น ตัดเป็นท่อนๆ แล้วฝังไว้ในดินรอบๆ เมือง เมื่อนั้น (กองทัพ) จึงสามารถเข้าใกล้เมืองได้ และเมื่อเข้าเมืองได้แล้ว พระเจ้าอนุรุทธะทรงจับพระเจ้ามโนหรีได้ทั้งเป็น ทรงถือเอาพระไตรปิฎกพร้อมด้วยพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุไว้ในผอบรัตนะซึ่งพระราชาแต่โบราณบูชาสืบๆ กันมาในเมืองสุธัมมะ ทรงยกขึ้นประดิษฐานบนหลังช้าง ๓๒ เชือกของพระเจ้ามโนหรีแล้วนำมา

අරිමද්දනනගරං පන පත්වා ධාතුයො රතනමයමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා සිරිසයනගබ්භෙ රතනමඤ්චෙ සීසොපදෙසස්ස සමීපෙ ඨපෙසි. පිටකත්තයම්පි රතනමයෙ පාසාදෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උග්ගහධාරණාදිඅත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. තතො කිර ආනීතං පිටකත්තයං උග්ගණ්හන්තානං අරියානං සහස්සමත්තං අහොසීති.

เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททะนะแล้ว ทรงวางพระบรมสารีริกธาตุไว้ในผอบรัตนะ แล้วประดิษฐานไว้บนเตียงรัตนะใกล้ที่บรรทมในห้องสิริไสยาสน์ ส่วนพระไตรปิฎกก็ทรงประดิษฐานไว้ในปราสาทรัตนะ แล้วทรงมอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การเล่าเรียนและทรงจำ เป็นต้น ได้ยินว่า พระอริยบุคคลผู้เล่าเรียนพระไตรปิฎกที่นำมาในครั้งนั้นมีประมาณหนึ่งพันรูป

සුධම්මනගරං විජයිත්වා පිටකෙන සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනස්ස පතිට්ඨාපනං ජිනචක්කෙ එකාධිකෙ ඡසතෙ වස්සසහස්සෙ කලියුගෙ ච සොළසාධිකෙ චතුසතෙ සම්පත්තෙති සිලාලෙඛනෙසු වුත්තං.

ในศิลาจารึกกล่าวไว้ว่า การประดิษฐานพระศาสนาสำเร็จแล้วในพุทธศักราช ๑๖๐๑ และในกลียุค ๔๑๖ โดยการชนะเมืองสุธัมมะแล้วนำพระภิกษุสงฆ์พร้อมด้วยพระไตรปิฎกมา

අනුරුද්ධරඤ්ඤො කාලෙ පුඤ්ඤානුභාවෙන තිඉණ්ණං රතනානං පරිපුණ්ණත්තා [Pg.72] පුණ්ණගාමොති සමඤ්ඤා අහොසි. චිරකාලං අතික්කන්තෙ ණ්ණකාරං ලොපවසෙන මකාරස්ස ච නිග්ගහිත වසෙන පුගමීති මරම්මභාසාය වොහාරීයතීති අනාගතවංසරාජවංසෙසු වුත්තං.

ในสมัยพระเจ้าอนุรุทธ ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เพราะความบริบูรณ์แห่งรัตนะ 3 จึงมีชื่อว่า ปุณณคาม เมื่อกาลล่วงไปนาน โดยการลบ ṇṇa อักษร และโดยการทำ มะ อักษร ให้เป็นนฤคหิต จึงเรียกในภาษาพม่าว่า พุกาม ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์และราชวงศ์

අනුරුද්ධරාජායෙව චත්තාරො මහායොධෙ සීහළදීපං පෙසෙත්වා තතොපි පිටකත්තයං ආනෙසි. සීහළදීපතො ආනීතපිටකත්තයෙන සුධම්මපුරතො ආනීතපිටකත්තයං අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා සංසන්දෙත්වා අරහන්තත්ථෙරො වීමංසෙසි. තදා ගඞ්ගාදකෙනවිය යමුනොදකං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනං අනධිකං අහොසි. තෙහි පිටකෙහි අඤ්ඤානිපි වඩ්ඪෙත්වා තිපිටකගබ්භෙ ඨපෙත්වා පූජෙසි. තෙසු තෙසු ඨානෙසුපි පතිට්ඨාපෙසි.

พระเจ้าอนุรุทธนั่นแล ทรงส่งมหาโยธา 4 นายไปยังเกาะสีหล และนำพระไตรปิฎกมาจากที่นั่นด้วย พระอระหันตเถระได้พิจารณาตรวจสอบพระไตรปิฎกที่นำมาจากเกาะสีหลและพระไตรปิฎกที่นำมาจากเมืองสุธัมมา โดยนำมาประกอบและสอบทานกัน ในเวลานั้น พระไตรปิฎกทั้งสองนั้นไม่บกพร่องไม่เกินกัน เหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา ทรงเพิ่มพระไตรปิฎกเหล่านั้นและสิ่งอื่นๆ ทรงประดิษฐานไว้ในหอพระไตรปิฎกและบูชา และทรงประดิษฐานไว้ในสถานที่ต่างๆ ด้วย

මනොහරිරාජානම්පි ම්‍රඞ්කපා නාම දෙසෙ උපට්ඨාකෙහි සහ ඨපෙසි. තස්ස ච කිර රඤ්ඤො මුඛං විරවිත්වා කථං සල්ලාපෙන්තස්ස මුඛතො ඔභාසො පජ්ජලිත්වා නික්ඛමි. සො කදාචි කදාචි අනුරුද්ධරඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා ගාරවවසෙන වන්දනාදීනි අකාසි. තදා අනුරුද්ධරඤ්ඤො ලොමහංසො උප්පජ්ජි උබ්බිග්ගො ච. තස්මා තස්ස රඤ්ඤො නිත්ථෙජත්ථාය බුද්ධරූපස්ස චෙතියස්ස භත්තං පූජෙත්වා තං ගහෙත්වා මනොහරිරඤ්ඤො භාජෙසි. තදා තස්ස තදානුභාවො අන්තරධායි. මනොහරිරාජා සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා සංසාරෙ සංසරන්තො යාව නිබ්බානං න පාපුණාමි, තාව පරවසෙ නානුවත්තෙය්‍යන්ති පත්ථනං අකාසි. සුධම්මපුරතො ආභතං අත්තනො සන්තකං මනොමය මණිං එකස්ස සෙට්ඨිනො සන්තිකෙ වික්කිණිත්වා ලද්ධමූලෙන පඤ්චවාහරජතෙන අභුජිතපල්ලඞ්කවසෙන එකං මහන්තං බුද්ධ බිම්බං පරිනිබ්බානාකාරෙන එකන්ති ද්වෙ බුද්ධප්පටිබිම්බානි කාරාපෙසි. යාවජ්ජතනා තානි සන්තීති. ඉච්චෙවං අනුරුද්ධරාජා සුධම්මපුරතො [Pg.73] සීහළදීපතො ච සාසනං ආනෙත්වා අරිමද්දනනගරෙ පතිට්ඨාපෙසීති.

ทรงตั้งพระเจ้ามโนหรีไว้ในประเทศชื่อมรังคปะพร้อมด้วยผู้อุปัฏฐาก ได้ยินว่า เมื่อพระราชาองค์นั้นทรงอ้าพระโอษฐ์ตรัสพระดำรัส แสงสว่างก็โพลงออกมาจากพระโอษฐ์ บางครั้งพระองค์ก็เสด็จมายังสำนักของพระเจ้าอนุรุทธ และทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นด้วยความเคารพ ในเวลานั้น พระเจ้าอนุรุทธทรงเกิดขนลุกและสะดุ้งกลัว เพราะฉะนั้น เพื่อกำจัดเดชของพระราชาองค์นั้น จึงทรงถวายภัตตาหารแก่พระพุทธรูปและเจดีย์ แล้วนำภัตตาหารนั้นมาแบ่งให้พระเจ้ามโนหรี ในเวลานั้น อานุภาพนั้นของพระองค์ก็อันตรธานไป พระเจ้ามโนหรีทรงเกิดความสังเวช ทรงตั้งความปรารถนาว่า 'ตราบใดที่เรายังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ยังไม่บรรลุนิพพาน ตราบนั้นเราจะไม่เป็นไปตามอำนาจของผู้อื่น' ทรงขายแก้วมณีอันสำเร็จด้วยใจอันเป็นของของพระองค์ที่นำมาจากเมืองสุธัมมาแก่เศรษฐีคนหนึ่ง ด้วยเงิน 5 วาหะที่ได้มา ทรงสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ 1 องค์ในท่าประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ และในท่าปรินิพพานอีก 1 องค์ รวมเป็นพระพุทธรูป 2 องค์ พระพุทธรูปเหล่านั้นยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้าอนุรุทธจึงทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมาและเกาะสีหล แล้วทรงประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะ

ඉදං අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ

นี้คือในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ

අනුරුද්ධරාජානං පටිච්ච චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 4 อาศัยพระเจ้าอนุรุทธ

උත්තරාජීවත්ථෙරොපි සොණුත්තරානං වංසතො සාසනං ගහෙත්වා සුධම්මපුරතො අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

แม้พระอุตตราชีวเถระ ได้รับพระศาสนามาจากวงศ์ของพระโสณะและพระอุตตระ มายังเมืองอริมัททนะจากเมืองสุธัมมา และได้ประดิษฐานพระศาสนา

ඉදං අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ උත්තරාජීවත්ථෙරං පටිච්ච පඤ්චමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 5 ในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ อาศัยพระอุตตราชีวเถระ

උත්තරාජීවත්ථෙරස්ස සීහළදීපං ගතකාලෙ තෙන සද්ධිං ගතං ඡප්පදං නාම සාමණෙරං සීහළදීපෙයෙව සීහළදීපිකා පබ්බජිංසු. පබ්බජිත්වා ච ඡප්පදසාමණෙරො පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා දසවස්සං තත්ථ වසිත්වා අරිමද්දනනගරං පච්චාගච්ඡි. සිවලිත්ථෙරඤ්ච තාමලින්දත්ථෙරඤ්ච ආනන්දත්ථෙරඤ්ච රාහුලත්ථෙ රඤ්ච අනෙසි. තෙ පන ථෙරා තිපිටකධරා හොන්ති බ්‍යත්තා දක්ඛා ච. අයඤ්චත්ථො විත්ථාරෙන හෙට්ඨා වුත්තො.

ในคราวที่พระอุตตราชีวเถระไปเกาะสีหล ภิกษุชาวเกาะสีหลได้บวชให้สามเณรชื่อฉัพพทที่ไปด้วยกันกับท่านในเกาะสีหลนั่นเอง และเมื่อบวชแล้ว พระฉัพพทเถระได้เรียนพระปริยัติ อยู่ที่นั่น 10 พรรษา แล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ท่านได้นำพระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ พระอานันทเถระ และพระราหุลเถระมาด้วย พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญ เนื้อความนี้ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว

අරිමද්දනනගරං පත්වා අරිමද්දන වාසීහි භික්ඛූහි සද්ධිං විනයකම්මානි අකත්වා පුථු හුත්වා නිසීදිංසු. නරපතිරාජා ච තෙසු ථෙරෙසු අතිවිය පසීදි. එරාවතීනදියං උළුම්පං බන්ධිත්වා තත්ථෙව උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි. චිරකාලං අතික්කමිත්වා සො ගණො වුඩ්ඪි හුත්වා උප්පජ්ජි.

เมื่อมาถึงเมืองอริมัททนะ พระเถระเหล่านั้นไม่ได้ทำวินัยกรรมร่วมกับพระภิกษุผู้อยู่ในเมืองอริมัททนะ แต่แยกกันอยู่ พระเจ้ากรุงนรปติทรงเลื่อมใสในพระเถระเหล่านั้นเป็นอย่างยิ่ง ทรงผูกแพในแม่น้ำอิรวดี และทรงให้ทำอุปสมบทกรรมในที่นั้นเอง เมื่อกาลล่วงไปนาน คณะสงฆ์นั้นก็ได้เจริญขึ้น

නරපතිරාජා ච තෙ ථෙරෙ සද්ධිං සඞ්ඝෙන නිමන්තෙත්වා මහාදානං අදාසි. තදා ඡණෙ ආකප්පසම්පන්නං රූපසොභග්ගප්පක්කං එකං නාටකිත්තිං දිස්වා රාහුලත්ථෙරො පටිබද්ධචිත්තො ලෙපෙ ලග්ගිතවානරොවිය කද්දමෙ ලග්ගිතමාතඞ්ගොවිය ච කාම ගුණලෙපකද්දමෙසු ලග්ගිතො සාසනෙ විරමිත්වා හී නායාවත්තීතුං ආරභි. මරණන්ති කරොගෙන අභිභූතො විය [Pg.74] අතෙකිච්ඡො හුත්වා සෙසත්ථෙරෙසු ඔවාදං දින්නෙසු පිනාදියි. තදා සෙසත්ථෙරා තං එවමාහංසු,-මා ත්වං එකං තං පටිච්ච සබ්බෙපි අම්හෙ ලජ්ජාපෙතුං න අරහසි, මා ඉධ හීනායා වත්තෙහි, මල්ලාරුදීපං ගන්ත්වා යථාරුචිං කරොහීති පෙසෙසුං. රාහුලත්ථෙරො ච කුසිමතිත්ථතො නාවං ආරුය්හ මල්ලාරුදීපං අගමාසි. මල්ලාරුදීපං පත්තකාලෙ මල්ලාරුරාජා විනයං ජානිතුකාමො සහ ටීකාය ඛුද්දසික්ඛාපකරණං තස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හිත්වා එකපත්තමත්තං මණිං අදාසි. සොච තං ලභිත්වා හීනායාවත්තීති. හොන්ති චෙත්ථ,-

พระเจ้ากรุงนรปติทรงนิมนต์พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยสงฆ์ แล้วถวายมหาทาน ในงานฉลองนั้น เมื่อพระราหุลเถระเห็นนางละครคนหนึ่งซึ่งถึงพร้อมด้วยมารยาทและถึงที่สุดแห่งความงาม พระราหุลเถระก็มีจิตปฏิพัทธ์ เหมือนลิงติดยางเหนียว เหมือนช้างติดหล่ม ติดอยู่ในยางเหนียวและหล่มคือกามคุณ จึงระอาในพระศาสนาและเริ่มจะสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ เหมือนถูกโรคที่ทำให้ถึงตายครอบงำจนเยียวยาไม่ได้ แม้พระเถระที่เหลือให้โอวาทก็ไม่เอื้อเฟื้อ ในเวลานั้น พระเถระที่เหลือจึงกล่าวกับท่านว่า 'ท่านไม่ควรทำให้พวกเราทั้งหมดต้องอับอายเพราะท่านคนเดียว อย่าสึกที่นี่เลย จงไปเกาะมัลลารุ แล้วทำตามความชอบใจเถิด' แล้วก็ส่งท่านไป พระราหุลเถระจึงขึ้นเรือจากท่ากุสิมะ แล้วไปยังเกาะมัลลารุ เมื่อไปถึงเกาะมัลลารุ พระเจ้ากรุงมัลลารุผู้ทรงประสงค์จะทราบพระวินัย ได้ทรงศึกษาคัมภีร์ขุททสิกขาพร้อมทั้งฎีกาจากสำนักของท่าน และได้ถวายแก้วมณีขนาดเท่าบาตรหนึ่ง และท่านก็ได้รับแก้วมณีนั้นแล้วได้สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ ในเรื่องนี้มีคาถาว่า

අතිදූරෙව හොතබ්බං, භික්ඛුනා නාම ඉත්ථිභි;

ඉත්ථියො නාම භික්ඛූනං, භවන්ති ඉධ වෙරිනො.

อันภิกษุควรอยู่ห่างไกลจากสตรีอย่างยิ่ง ชื่อว่าสตรีทั้งหลาย ย่อมเป็นศัตรูของภิกษุทั้งหลายในโลกนี้

තාව තිට්ඨන්තු දුප්පඤ්ඤා, මයං පොරාණිකාපි ච;

මහාපඤ්ඤා විනාසං, පත්තා හරිතචාදයො.

พวกคนมีปัญญาทรามเหล่านั้นจงยกไว้ก่อนเถิด แม้ท่านผู้เป็นโบราณกะทั้งหลายผู้มีปัญญามาก ก็ยังถึงความพินาศ เช่น พระหริตจเถระเป็นต้น

තස්මා හි පණ්ඩිතො භික්ඛු, අන්තමසොව ඉත්ථිභි;

විස්සාසං න කරෙ ලොකෙ, රාගො ච දුප්පවාරිතොති.

เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ไม่ควรทำความคุ้นเคยกับสตรีในโลก แม้ที่สุด เพราะราคะเป็นสิ่งที่ห้ามได้ยาก

සෙසෙසු ච ථෙරෙසු ඡප්පදො නාම ථෙරො පඨමං කාලඞ්කතො. සිවලිතාමලින්දානන්දත්ථෙරායෙව තයො පරියත්තිඋග්ගහණධාරණාදිවසෙන සාසනං උපත්ථම්භෙත්වා අරිමද්දනනගරෙ නිසීදිංසු. එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා තෙසං තිණ්ණං ථෙරානං එකෙකං හත්ථිං අදාසි. සිවලිතාමලින්දත්ථෙරා පටිග්ගහෙත්වා වනෙ විස්සජ්ජාපෙසුං. ආනන්දත්ථෙරො පන කිඤ්චිපුරනගරං පහිණිත්වා ඤාතකානං දෙහීති කුසිමතිත්ථං ගන්ත්වා නාවං ආරොපෙසි. තං කාරණං ඤත්වා සිවලිතාමලින්දත්ථෙරාතං එවමාහංසු,– මයං පන ආවුසො හත්ථීනං සුඛත්ථාය වනෙ විස්සජ්ජෙම,ත්වං පන අධම්මිකං කරොසීති. කින්නාම භන්තෙ ඤාභකානං සඞ්ගහො න වට්ටති, නනු ඤාතකානඤ්ච සඞ්ගහොති භගවතා වුත්තන්ති.

ในบรรดาพระเถระที่เหลือ พระฉัพพทเถระชื่อว่ามรณภาพไปก่อน พระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ และพระอานันทเถระทั้ง ๓ รูปนั่นแล ได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการศึกษาและทรงจำพระปริยัติเป็นต้น แล้วพำนักอยู่ในเมืองอริมัททนะ ในกาลครั้งหนึ่ง พระราชาได้ถวายช้างแก่พระเถระทั้ง ๓ รูปนั้นรูปละเชือก พระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระรับแล้วก็ให้ปล่อยไปในป่า ส่วนพระอานันทเถระส่งไปยังเมืองกิญจิปุระด้วยสั่งว่า 'จงมอบแก่พวกญาติ' แล้วไปยังท่ากุสิมะนำช้างขึ้นเรือ เมื่อพระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระทราบเรื่องนั้น จึงกล่าวกับท่านว่า 'อาวุโส พวกเราปล่อยช้างไปในป่าเพื่อความสุขของพวกมัน แต่ท่านกลับทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม' พระอานันทเถระตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ญาติไม่ควรหรือ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้หรือว่า การสงเคราะห์ญาติ'

ථෙරා [Pg.75] ආහංසු,-සචෙ ත්වං අම්හාකං වචනං නකරෙය්‍යාසි,භව ඉච්ඡානුරූපං කරොහි, මයං පන තයා සද්ධිං සංවාසං න කරිස්සාමාති විසුං නිසීදිංසු.

พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า 'ถ้าท่านไม่ทำตามคำของเรา ท่านจงทำตามความปรารถนาของท่านเถิด แต่พวกเราจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วก็แยกกันอยู่

තතො පට්ඨාය ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡාකාලෙ අතික්කන්තෙ තාමලින්දත්ථෙරො බහුස්සුතානං බ්‍යත්තිබලානං සිස්සානං අනුග්ගහත්ථාය ගහට්ඨානං සන්තිකෙ අයං බහුස්සුතො අයං මහාපඤ්ඤොති එවමාදිනා වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙති, එවං කතෙ කුලපුත්තා සුලභපච්චයවසෙන සාසනස්ස හිතං ආවහිභුංසක්ඛිස්සන්තීති කත්වා. තං කාරණං සුත්වා සිවලිත්ථෙරො එවමාහ,- කස්මා ත්වං වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා බුද්ධප්පටිකුච්ඡිතං කම්මං කරොසීති. භගවතා අත්තනො අත්ථායයෙව වචීවිඤ්ඤත්තිං පටික්ඛිත්තා, අහං පන පරෙසංයෙව අත්ථාය වචීවිඤ්ඤත්තිංසමුට්ඨාපෙමි, නාත්තනො අත්ථාය, සාසනස්ස හි වෙපුල්ලත්ථාය එවං වචීවිඤ්ඤත්තිංසමුට්ඨාපෙමි. සිවලිත්ථෙරොපි න ත්වං මම වචනං කරොසි, යං යං ත්වං ඉච්ඡසි, තං තං කරොහි, අහං පන තයා සද්ධිං සංවාසං නකරිස්සාමීති විසුං හුත්වා සද්ධිං සකපක්ඛෙන නිසීදි. තතො පට්ඨාය තයො ගණා භිජ්ජිංසු.

ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์ได้แตกออกเป็น ๒ คณะ ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไป พระตามลินทเถระเพื่อจะอนุเคราะห์เหล่าศิษย์ผู้เป็นพหูสูตและมีกำลังความสามารถ จึงได้ทำการวิญญัติทางวาจาในสำนักของคฤหัสถ์ทั้งหลายว่า 'ผู้นี้เป็นพหูสูต ผู้นี้มีปัญญามาก' เป็นต้น ด้วยคิดว่า 'เมื่อทำเช่นนี้ กุลบุตรทั้งหลายจะสามารถนำประโยชน์มาสู่พระศาสนาได้เพราะปัจจัยหาได้ง่าย' พระสีวลีเถระได้ยินเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมท่านจึงทำการวิญญัติทางวาจา อันเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงตำหนิเล่า' พระตามลินทเถระตอบว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น แต่กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น มิใช่เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเช่นนี้ก็เพื่อความไพบูลย์แห่งพระศาสนา' แม้พระสีวลีเถระก็กล่าวว่า 'ท่านไม่ทำตามคำของผม ท่านปรารถนาสิ่งใดก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่ผมจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วจึงแยกตัวออกไปอยู่กับพรรคพวกของตน ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์จึงแตกออกเป็น ๓ คณะ

එවං අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තත්ථෙරස්ස එකො වංසො, සිවලිත්ථෙරස්ස එකො, තාමලින්දත්ථෙරස්ස එකො, ආනන්දත්ථෙරස්ස එකොති චත්තාරො ගණා අහෙසුං.

ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองอริมัททนะจึงมีคณะสงฆ์ ๔ คณะ คือ คณะของพระอรหันตเถระ ๑ คณะ ของพระสีวลีเถระ ๑ คณะ ของพระตามลินทเถระ ๑ และคณะของพระอานันทเถระ ๑

තෙසු අරහන්තත්ථෙරගණො සුධම්මපුරතො පඨමං ආගතත්තා පුරිමගණොති වොහාරියති, අඤ්ඤෙ පන පච්ඡා ආගතත්තා පච්ඡාගණාති.

ในบรรดาคณะเหล่านั้น คณะของพระอรหันตเถระ เพราะเหตุที่มาจากเมืองสุธัมมปุระก่อน จึงถูกเรียกว่า 'ปุริมคณะ' (คณะก่อน) ส่วนคณะอื่นๆ เพราะเหตุที่มาภายหลัง จึงถูกเรียกว่า 'ปัจฉิมคณะ' (คณะหลัง)

සිවලිත්ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ යාවීජීවං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා කලියුගෙ නවුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසි.

พระสีวลีเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาในสมัยกาลียุค เมื่อปีที่ ๕๙๐

ආනන්දත්ථෙරො පන අරිමද්දනනගරෙයෙව චතුචත්තාලීස වස්සානි [Pg.76] සාසනං පග්ගණ්හිත්වා ඡනවුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසි.

ส่วนพระอานันทเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะนั่นเองเป็นเวลา ๔๔ ปี และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๖ ในสมัยกาลียุค

තාමලින්දත්ථෙරොපි යාවජීවං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා අට්ඨන වුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසීති. අහො සඞ්ඛාරසභාවොති.

แม้พระตามลินทเถระก็ได้อุปถัมภ์พระศาสนาตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๘ ในสมัยกาลียุค อนิจจา สังขารเป็นเช่นนี้เอง

සෙය්‍යථාජගරස්සෙව, නාභියා චක්කමණ්ඩලෙ;

ලග්ගො සසො සමිත්වාපි, දිසං ගච්ඡති තං මුඛං.

เหมือนอย่างกระต่ายที่ติดอยู่ในวงขดที่ท้องของงูเหลือม แม้จะพยายามวิ่งหนีไปเพียงใด ก็ยังคงมุ่งหน้าไปยังปากของมันนั่นเอง

තථෙව සබ්බසත්තාපි, මච්චුචක්කෙසු ලග්ගිතා;

යාවජීවම්පි ධාවිත්වා, මච්චුමුඛං උපාගමුන්ති.

ฉันใด สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงก็ติดอยู่ในวงล้อแห่งความตาย ฉันนั้น แม้จะวิ่งไปตลอดชีวิต ก็ยังคงมุ่งหน้าเข้าสู่ปากแห่งความตาย

ඉච්චෙවං අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තෙහි ච ගන්ථකාරෙහි ච පුථුජ්ජනෙහි ජිනසාසනං නභෙ චන්දොවිය විජ්ජොතති.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าจึงรุ่งเรืองดุจดวงจันทร์ในท้องฟ้า ด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย ด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ทั้งหลาย และด้วยปุถุชนทั้งหลายในเมืองอริมัททนะ

තත්ථ හි යදා අනුරුද්ධරාජා සුධම්මපුරතො සාසනං ආනෙසි, තදා අරහන්තා ඡසතසහස්සමත්තා ආගතා, සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ගණනපථං වීති වත්තාති.

ในกาลนั้น เมื่อพระเจ้าอนุรุทธะทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมปุระ พระอรหันต์ทั้งหลายได้มาถึงประมาณหกแสนรูป ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีนั้นมีจำนวนเกินกว่าที่จะนับได้

ඡත්තගුහින්දස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙපි හිමවන්තෙ ගන්ධමාදනපබ්බතතො අට්ඨ අරහන්තා පිණ්ඩාය රාජගෙහං ආගමංසු. රාජා ච පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙත්වා ඉදානි කුතො ආගතත්ථාභි පුච්ඡි. හිමවන්තෙ මහාරාජ ගන්ධ මාදනපබ්බතතොති. අථ රාජා අතිප්පසන්නො හුත්වා ඉධ තෙමාසං වස්සං උපගච්ඡථාති යාචිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. තෙමාසම්පි අන්තොගෙහෙ නිමන්තෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි.

แม้ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ ๘ รูปได้มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์เพื่อบิณฑบาตยังพระราชวัง พระราชาทรงรับบาตรแล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต แล้วตรัสถามว่า 'บัดนี้ ท่านทั้งหลายมาจากที่ไหน?' พระอรหันต์ตอบว่า 'มหาบพิตร มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์' ลำดับนั้น พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงนิมนต์ว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดอยู่จำพรรษาที่นี่ตลอด ๓ เดือนเถิด' แล้วทรงสร้างวิหารให้ ทรงนิมนต์ฉันภัตตาหารภายในพระราชวังตลอด ๓ เดือน

එකං සමයං අරහන්තානං ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහං විය එකං ගුහං මාපෙත්වා දස්සෙහීති යාචි. තෙ ච අරහන්තා නන්දමූලගුහංවිය එකං ගුහං ඉද්ධියා මාපෙත්වා දස්සෙසුං[Pg.77]. රාජා ච තාය ගුහාය සදිසං එකං ගුහං කාරාපෙසි. නන්දමූලගුහාකාරෙන පන කතත්තා නන්දාති නාමම්පි අකාසි. ඉච්චෙවං ඡත්තගුහින්දස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහතො ආගන්ත්වා අරහන්තා සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං.

สมัยหนึ่ง พระราชาทรงอ้อนวอนพระอรหันต์ทั้งหลายว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดเนรมิตถ้ำให้เหมือนกับถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ให้ข้าพเจ้าดูด้วยเถิด' พระอรหันต์เหล่านั้นจึงเนรมิตถ้ำให้เหมือนถ้ำนันทมูลด้วยฤทธิ์ พระราชาทรงให้สร้างถ้ำขึ้นถ้ำหนึ่งให้เหมือนกับถ้ำนั้น และเพราะเหตุที่สร้างตามแบบถ้ำนันทมูล จึงทรงขนานนามว่า 'นันทา' ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้

අරහන්තභාවො ච නාමෙස යථාභූතං ජානිතුං දුක්කරො, අනුපසම්පන්නානං උත්තරිමනුස්සධම්මදස්සනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා, අරහත්තං වා පත්වාපි වාසනාය අප්පජහිතත්තා. අරහාපි හි සමානො අහං අරහාති අනුපසම්පන්නානං කථෙතුං න වට්ටති, අරහත්තං පත්වාපි එකච්චො වාසනං පජහිතුං න සක්කා, පිලින්දවච්ඡත්ථෙරවත්ථුචෙත්ථ ඤාපකං. එවං ලොකෙ අරහන්ත භාවො ජානිතුං දුක්කරො. තෙනෙව මහාකස්සපත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො එකො භික්ඛු අත්තනො උපජ්ඣායස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ වසිත්වාපි තස්ස අරහන්ත භාවං න ජානි.

อนึ่ง ความเป็นพระอรหันต์นั้นยากที่จะรู้ได้ตามความเป็นจริง เพราะการแสดงอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบันเป็นสิ่งที่ทรงห้ามไว้ และเพราะแม้บรรลุอรหัตตผลแล้วก็ยังละวาสนาไม่ได้ เพราะแม้เป็นพระอรหันต์ก็ไม่ควรบอกแก่อนุปสัมบันว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' และแม้บรรลุอรหัตตผลแล้ว บางรูปก็ไม่สามารถละวาสนาได้ เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระในที่นี้เป็นเครื่องชี้ให้เห็น ความเป็นพระอรหันต์ในโลกจึงรู้ได้ยากเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้นเอง ภิกษุรูปหนึ่งผู้เป็นอุปัฏฐากของพระมหากัสสปเถระ แม้จะอาศัยอยู่ในสำนักของพระมหากัสสปเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ก็ยังไม่รู้ถึงความเป็นพระอรหันต์ของท่าน

මහාකස්සපත්ථෙරඤ්හි එකෙන සද්ධිවිහාරිකෙන සද්ධිං අරඤ්ඤවිහාරතො ගාමං පිණ්ඩාය චරන්තං අන්තරාමග්ගෙ පත්තා දිපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා පච්ඡා ගච්ඡන්තොයෙව එකොසද්ධි විහාරිකො එවමාහ,–ලොකස්මිං භන්තෙ අරහා අරහාති පාකටො, සුතමත්තොවාහං භවාමි, න කදාචි දිට්ඨපුබ්බොති. තං සුත්වා ථෙරො පච්ඡා පරිවත්තත්වා ඔලොකෙන්තො පරික්ඛාරෙ ආවුසො ගහෙත්වා අරහන්තස්ස පච්ඡාගච්ඡන්තොයෙව අරහන්තභාවං න ජානාතීති ආහාති.

ด้วยว่า พระมหากัสสปเถระกำลังเที่ยวบิณฑบาตจากอาวาสป่าไปยังหมู่บ้านพร้อมกับสัทธิวิหาริกรูปหนึ่ง ในระหว่างทาง สัทธิวิหาริกรูปหนึ่งนั้นแล เมื่อถือเอาบริขารมีบาตรเป็นต้นเดินตามหลังไป ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในโลกนี้ คำว่า พระอรหันต์ พระอรหันต์ ปรากฏอยู่ กระผมเป็นเพียงผู้ได้ยินมาเท่านั้น ไม่เคยเห็นมาก่อนเลย" พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้ว เหลียวกลับไปมองดูแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านถือเอาบริขารเดินตามหลังพระอรหันต์อยู่แท้ๆ กลับไม่รู้ภาวะแห่งความเป็นพระอรหันต์หรือ"

අරිමද්දනනගරෙපි සීලබුද්ධිපොල්ලොඞ්කසුමෙධත්ථෙරාදයොපි අරහන්තායෙව අහෙසුං. නරපතිරාජා හි ඛණිත්ති පාදපබ්බතං ගන්ත්වා පච්චාගමනකාලෙ අන්තරාමග්ගෙ එකිස්සා මාතිකාය මණොභාසං දිස්වා ඉධ පුඤ්ඤං කාරෙතුකාමො සක්කො දස්සෙති මඤ්ඤෙති මනසිකරිත්වා චෙතියං කාරාපෙස්සාමීති [Pg.78] තත්ථ රට්ඨවාසීති සමං භූමිභාගං කාරාපෙසි.

แม้ในเมืองอริมัททนะ พระเถระทั้งหลายมีพระสีลพุทธเถระ พระปอลลองกะเถระ และพระสุเมธเถระ เป็นต้น ก็เป็นพระอรหันต์แท้ๆ ด้วยว่า พระเจ้ากรุงนรปติเสด็จไปยังภูเขาขณิตติปาทะ ในเวลาเสด็จกลับ ระหว่างทาง ทรงเห็นแสงรัศมีแห่งแก้วมณีในเหมืองน้ำแห่งหนึ่ง ทรงทำในพระทัยว่า "ท้าวสักกะคงจะแสดงให้เห็น เพราะทรงปรารถนาจะให้ทำบุญในที่นี้" ทรงดำริว่า "เราจะให้สร้างเจดีย์" จึงรับสั่งให้ชาวเมืองทำพื้นที่ตรงนั้นให้ราบเรียบ

අථ එකො සීලබුද්ධි නාම ථෙරො එවමාහ,– පුඤ්ඤං මහාරාජ කරිස්සමීති ඉදං භූමිපරිකම්මං කාරාපෙසි, එවං කාරාපෙන්තස්ස තෙ අපුඤ්ඤංයෙව භවති, නොපුඤ්ඤන්ති වත්වා බහූ සත්තා මා කිලමන්තූති මනසිකත්වා රඤ්ඤො දණ්ඩකම්මෙන තජ්ජනත්ථාය රඤ්ඤා දින්නං පිණ්ඩපාතං නභුඤ්ජි. රාජා ච සචෙ ත්වං මයා දින්නං පිණ්ඩපාතං අභුඤ්ජිතුකාමො භවෙය්‍යාසි, මම විජිතෙ වසන්තොයෙව ත්වං මම පිණ්ඩපාතා න මුච්චෙය්‍යාසි, රට්ඨවාසීහිපි දින්නපිණ්ඩපාතො මය්හමෙව සන්තකො, නනු නාම මම පිණ්ඩපාතංයෙව ත්වං භුඤ්ජසීති ආහ.

ครั้งนั้น พระเถระนามว่าสีลพุทธะได้กล่าวอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร พระองค์รับสั่งให้ทำการตระเตรียมพื้นที่นี้ด้วยทรงดำริว่า จะทำบุญ เมื่อพระองค์รับสั่งให้ทำอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นบาปแก่พระองค์เท่านั้น หาใช่บุญไม่" ท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงทำในใจว่า "สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากอย่าได้ลำบากเลย" เพื่อจะขู่พระราชาด้วยการลงโทษ (ทรมานตน) จึงไม่ฉันบิณฑบาตที่พระราชาถวาย ฝ่ายพระราชาตรัสว่า "หากท่านไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวาย เมื่อท่านยังอาศัยอยู่ในแว่นแคว้นของข้าพเจ้า ท่านก็ย่อมไม่พ้นไปจากบิณฑบาตของข้าพเจ้า แม้บิณฑบาตที่ชาวเมืองถวาย ก็เป็นของข้าพเจ้าเหมือนกัน ท่านฉันบิณฑบาตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ"

සීලබුද්ධිත්ථෙරොපි සචෙ අහං එවං භවෙය්‍යාමි, සීහළදීපං ගන්ත්වා වසිස්සාමීති චින්තෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසි.

แม้พระสีลพุทธเถระก็ดำริว่า "หากเราเป็นเช่นนั้น เราจะไปอาศัยอยู่ที่เกาะสีหล" แล้วจึงไปอาศัยอยู่ในป่า

අථ තමත්ථං ජානිත්වා නගරද්වාරෙ ආරක්ඛො එකො යක්ඛො රඤ්ඤො ආගතකාලෙ අභිමුඛං ඨිතොව භයානකරූපං නිසීදි. අථ නානාවිජ්ජාකම්මෙහි අපනෙන්තොපි න සක්කා අපනෙතුං.

ครั้งนั้น ยักษ์ผู้รักษาประตูเมืองตนหนึ่งรู้เรื่องนั้นแล้ว ในเวลาที่พระราชาเสด็จมา ได้ยืนขวางหน้าแล้วนั่งแสดงรูปที่น่ากลัว แม้จะขับไล่ด้วยวิชาอาคมต่างๆ ก็ไม่สามารถขับไล่ไปได้

අථ රාජා නිමිත්තපාඨකෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි,-කෙන කාරණෙන අයං යක්ඛො ඉධ නිසින්නොති. ත්වං මහාරාජ සීලබුද්ධිත්ථෙරං අගාරවවසෙන පුබ්බෙ කථෙසි, යක්ඛාපි ථෙරෙ අතිවිය පසන්නාති අම්හෙහි සුතපුබ්බා, තං පටිච්ච යක්ඛො භයානකරූපං දස්සෙත්වා නිසින්නො භවිස්සතීති ආහ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพวกโหรมาแล้วตรัสถามว่า "ยักษ์นี้มานั่งอยู่ที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร" พวกโหรกราบทูลว่า "มหาบพิตร เมื่อก่อนพระองค์ตรัสกับพระสีลพุทธเถระด้วยความไม่เคารพ พวกข้าพเจ้าเคยได้ยินมาว่า แม้พวกยักษ์ก็เลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง เพราะอาศัยเหตุนั้น ยักษ์จึงมานั่งแสดงรูปที่น่ากลัว"

රාජාපි අමච්චෙ ආණාපෙසි ථෙරං පක්කාසථාති. ථෙරො නාගච්ඡි. සීහළදීපංයෙව ගමිස්සාමීති ආරභි. තමත්ථං සුත්වා රාජා එකං චතුරඞ්ගපච්චයං නාම අමච්චං පක්කොසාපෙත්වා ත්වං ගන්ත්වා ථෙරං පක්කොසාහීති පෙසෙසි. චතුරඞ්ගපච්චයො ච ඡෙකතාය එකං සුවණ්ණමයං බුද්ධප්පටිබිම්බං නාවාය ඨපෙත්වා මහාසමුද්දතිත්ථං අගමාසි. අථ ථෙරං සම්පාපුණිත්වා [Pg.79] ඉදානි ඉධ භගවා සම්මාසම්බුද්ධො අගමාසි, සීලබුද්ධිත්ථෙරො භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය ආගච්ඡතූති දූතං පෙසෙසි. ථෙරොපි භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය ආගච්ඡතූති වචනං පටික්ඛිපිතුං බුද්ධගාරවවසෙන අවිසහතාය ආගච්ඡීති.

พระราชาทรงสั่งพวกอำมาตย์ว่า "พวกท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" พระเถระไม่มา ท่านเริ่มเตรียมตัวว่า "เราจะไปเกาะสีหลเท่านั้น" พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้อำมาตย์ชื่อจตุรงคปัจจัยคนหนึ่งมาแล้วส่งไปว่า "ท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" ฝ่ายจตุรงคปัจจัยผู้ฉลาด ได้อัญเชิญพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งประดิษฐานบนเรือแล้วไปยังท่ามหาสมุทร ครั้นไปถึงที่ที่พระเถระอยู่ จึงส่งทูตไปว่า "บัดนี้ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาที่นี่แล้ว ขอพระสีลพุทธเถระจงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" แม้พระเถระก็มา เพราะไม่สามารถจะปฏิเสธคำว่า "จงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" ได้ ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า

පොරාණිකානංව ථෙරානං, බුද්ධෙ සගාරවං ඉධ;

පණ්ඩිතො ගාරවං බුද්ධෙ, කරෙ පසන්නචෙතසාති.

บัณฑิตผู้มีจิตเลื่อมใส พึงทำความเคารพในพระพุทธเจ้า เหมือนความเคารพในพระพุทธเจ้าของพระเถระทั้งหลายในกาลก่อนในเรื่องนี้

නාවං අභිරූහිත්වා ථෙරො භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වන්දනාමානපූජාසක්කාරදීනි අකාසි. ථෙරස්ස එවං වන්දනාමානපූජාසක්කාරාදීනි කරොන්තස්සෙව වෙගෙන නාවං ආනෙත්වා ගච්ඡි. අථ චතුරඞ්ගපච්චයො එවමාහ,– ඉදානි භන්තෙ තුම්හාකං ආචරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං පග්ගණ්හිතුං යුත්තොති. රාජා ච අමච්චෙහි පරිවාරිතො පච්චුග්ගච්ඡි. නාවාය ථෙරස්ස හත්ථෙ ගහෙත්වා රාජගෙහං ආනෙසි. ද්වාරං පත්තකාලෙ යක්ඛො පථවියං නිසීදිත්වා ථෙරං වන්දි.

พระเถระขึ้นเรือแล้ว ได้กระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระเถระกำลังกระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้นอยู่นั่นเอง ก็นำเรือแล่นไปอย่างรวดเร็ว ลำดับนั้น จตุรงคปัจจัยจึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลที่ท่านควรจะประคับประคองพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของท่าน" ฝ่ายพระราชาแวดล้อมด้วยเหล่าอำมาตย์เสด็จออกไปต้อนรับ ทรงจับมือพระเถระจากเรือแล้วนำไปยังพระราชวัง เมื่อถึงประตูเมือง ยักษ์ก็นั่งลงบนพื้นดินแล้วไหว้พระเถระ

රාජා රාජගෙහං පත්වා ථෙරං නානාභොජනෙහි භොජෙසි. එවඤ්ච අවොච,–අජ්ජතග්ගෙ භන්තෙ ත්වමසි මමාචරියො, භගවතොව ඔවාදං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා අනුවත්තිස්සාමාති අත්තනො පඤ්චපුත්තෙපි ථෙරස්ස අදාසි. තෙ ච පඤ්චකුමාරා ථෙරෙන සද්ධිං අනුවත්තිංසු. ථෙරො තෙ පක්කොසෙත්වා විහාරං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ කප්පියපථවියං පඤ්ච පරිමණ්ඩලාකාරානි ලිඛිත්වා තෙසං රාජකුමාරානං දස්සෙත්වා නිවත්තාපෙසි. රාජකුමාරා පටිනිවත්තිත්වා තං කාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ච තුම්හාකං පුඤ්ඤං කාරාපනත්ථාය දස්සෙතීති වත්වා තුලාවසෙන තෙහි රාජකුමාරෙහි සුවණ්ණං සමං කත්වා තෙන සුවණ්ණෙන මූලං කත්වා භගවතො ධරමානකාලෙ [Pg.80] පස්සෙනදිකොසලරඤ්ඤා කාරාපිතං චන්දනප්පටිබිම්බංවිය විසුං විසුං පටිබිම්බං කාරාපෙසි.

พระราชาเสด็จถึงพระราชวังแล้ว ทรงอังคาสพระเถระด้วยโภชนาหารนานาชนิด และตรัสอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะน้อมรับโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้เหนือเศียรเกล้าแล้วประพฤติตาม" แล้วทรงถวายพระโอรสทั้ง ๕ พระองค์แด่พระเถระ พระกุมารทั้ง ๕ พระองค์นั้นก็ได้ติดตามพระเถระไป พระเถระเรียกพระกุมารเหล่านั้นแล้วไปยังวิหาร ในระหว่างทาง ท่านได้ขีดวงกลม ๕ วงบนพื้นดินที่ควร แล้วแสดงให้พระราชกุมารเหล่านั้นดูแล้วให้กลับไป พระราชกุมารทั้งหลายกลับไปแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า "ท่านแสดงเพื่อให้พวกเจ้าสร้างบุญ" แล้วทรงให้ชั่งทองคำให้มีน้ำหนักเท่ากับพระราชกุมารเหล่านั้น ทรงใช้ทองคำนั้นเป็นทุนสร้างพระพุทธรูปแยกกันแต่ละองค์ เหมือนพระพุทธรูปไม้จันทน์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่

තෙසං නිධානට්ඨානභූතානි පඤ්ච චෙතියානිපි සක්කො කම්ම විධායකො හුත්වා පතිට්ඨාපෙසි. එත්ථ ච පුබ්බෙ රඤ්ඤා පසීදිත්වා ථෙරස්ස රාජකුමාරා දින්නා, මූලං රතනත්තයස්ස දත්වා පුන රාජකුමාරෙ භූජිස්සෙ කාරෙතුකාමතාය ථෙරො එවං සඤ්ඤං අදාසීති දට්ඨබ්බං.

แม้เจดีย์ ๕ องค์อันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปเหล่านั้น ท้าวสักกะก็ได้เป็นผู้จัดการสร้างขึ้น ในเรื่องนี้พึงทราบว่า ก่อนหน้านี้พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วถวายพระราชกุมารแด่พระเถระ พระเถระได้ให้สัญญาณเช่นนี้เพราะปรารถนาจะให้พระราชกุมารเหล่านั้นเป็นอิสระอีกครั้ง โดยการถวายมูลค่าแด่พระรัตนตรัย

සො ච සීලබුද්ධිත්ථෙරො අරහන්තගණවංසොති දට්ඨබ්බො.

และพึงทราบว่า พระสีลพุทธเถระนั้น เป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์

අරිමද්දනනගරෙයෙව නරපති රඤ්ඤො කාලෙ කස්සපො නාම ථෙරො දෙසචාරිකං චරමානො පොල්ලොඞ්කනාමකං දෙසං, තදවසරි. අථ ද්වෙ මහල්ලකපොල්ලොඞ්කා මනුස්සා ථෙරෙ අතිප්පසන්නතාය ද්වෙ පුත්තෙ උපට්ඨාකත්ථාය නිය්‍යාදෙසුං.

ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ พระเถระชื่อกัสสปะเมื่อจาริกไปตามชนบท ได้แวะไปยังชนบทชื่อโปโลงคะ ลำดับนั้น ชายชราชาวโปโลงคะสองคนมีความเลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง จึงได้มอบบุตรสองคนให้เพื่อเป็นอุปัฏฐาก

පොල්ලොඞ්කමනුස්සානං අතිප්පසන්නතං පටිච්ච ථෙරොපි පොල්ලොඞ්කත්ථෙරොති වොහාරියති. යදා ච පන සො ථෙරො සීහළදීපං ගන්තුකාමො අහොසි, තදා සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍යග්ඝරූපං මාපෙත්වා පිට්ඨියා යාව මහාසමුද්දතීරං ආනෙසි. මහාසමුද්දතීරං පන පත්වා නාවං අභිරූහිත්වා වාණිජෙහි සද්ධිං තරි.

เพราะอาศัยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของชาวโปโลงคะ แม้พระเถระก็ถูกเรียกว่า "พระโปโลงคเถระ" และเมื่อพระเถระนั้นประสงค์จะไปยังสีหลทวีป ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปเสือแล้วนำท่านขี่หลังไปจนถึงฝั่งมหาสมุทร ครั้นถึงฝั่งมหาสมุทรแล้ว ท่านก็ได้ขึ้นเรือข้ามไปพร้อมกับพวกพ่อค้า

මහාසමුද්දමජ්ඣෙ පන පත්වා සා නාවා න ගච්ඡි, නිච්චලාව අට්ඨාසි. අථ වාණිජා මන්තෙසුං,-අම්හාකං නාවාය අලක්ඛී පාපජනො අත්ථි මඤ්ඤෙති. එවං පන මන්තෙත්වා සලාකාදානං අකංසු. යාව තතියම්පි ථෙරස්සෙව හත්ථෙ සලාකා පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙන නිපති. ඉදං පන ථෙරස්ස පුබ්බෙ කතකම්මං,-ථෙරො හි තතො අත්තභාවතො සත්තමෙ භවෙ එකස්මිං ගාමෙ කුලදාරකො හුත්වා කීළනත්ථාය එකං සුනඛං නදියං ඔතාරෙත්වා උදකෙ කීළමාපෙසි. එවං කීළමන්තං සුනඛං සයමෙව උරෙන උග්ගහෙත්වා තීරං ආනෙසීති එවං [Pg.81] පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙන ථෙරස්සෙව හත්ථෙ සලාකා නිපති.

แต่เมื่อถึงกลางมหาสมุทร เรือนั้นไม่แล่นไป กลับหยุดนิ่งอยู่ ลำดับนั้น พวกพ่อค้าจึงปรึกษากันว่า "เห็นทีจะมีคนกาลกิณี คนบาปอยู่ในเรือของเรา" ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงได้มีการจับสลาก สลากได้ตกในมือของพระเถระนั่นเองถึงสามครั้ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ส่วนกรรมที่พระเถระทำไว้ในกาลก่อนนั้นคือ ในภพที่เจ็ดนับจากอัตภาพนั้น พระเถระได้เป็นกุลบุตรในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้นำสุนัขตัวหนึ่งลงไปในแม่น้ำเพื่อเล่น และให้มันเล่นน้ำ ท่านได้อุ้มสุนัขที่กำลังเล่นอยู่นั้นด้วยอกของตนเองแล้วนำขึ้นมายังฝั่ง สลากจึงตกในมือของพระเถระนั่นเองด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อนเช่นนี้

තදා වාණිජා උදකපිට්ඨෙ ඛිපිංසු. අථ සක්කො දෙවානමින්දො කුම්භීලරූපං මාපෙත්වා පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා ආනෙසි. ථෙරො යක්ඛදීපං පත්වා අන්ධචක්ඛුකානං යක්ඛානං මෙත්තානුභාවෙන චක්ඛුං ලභාපෙසි. යක්ඛා ච ථෙරස්ස ගුණං ඤත්වා ද්වෙ යක්ඛභාතිකෙ අදංසු. ථෙරො ච සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාචෙතියරූපං ලොහපාසාදරූපං සරීරධාතුං මහාබොධිබිජානි ච ආනෙත්වා පච්චාගමාසීති.

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้โยนท่านลงไปในน้ำ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปจระเข้ ให้ท่านขึ้นขี่หลังแล้วนำมา พระเถระไปถึงยักษทวีปแล้ว ได้ทำให้พวกยักษ์ที่ตาบอดกลับได้ดวงตาด้วยอานุภาพแห่งเมตตา พวกยักษ์รู้ถึงคุณของพระเถระแล้ว จึงได้ถวายยักษ์สองพี่น้อง และพระเถระได้ไปยังสีหลทวีป นำแบบจำลองมหาเจดีย์ แบบจำลองโลหปราสาท พระบรมสารีริกธาตุ และเมล็ดพระมหาโพธิ์กลับมา

සුමෙධත්ථෙරො ච හලඞ්කස්ස නාම නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ම්හත්තිපාමෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය දින්නනාමිකෙ විහාරෙ වසි. ඨානස්ස පන නාමවසෙන ථෙරස්සොපි දින්නවිහාරො ත්වෙව නාමං අහොසි. සොපි ථෙරො පංසුකූලිකො ලජ්ජීපෙසලො සික්ඛාකාමො ඣානලාභී අරහායෙව. සො හි දෙවසිකං දෙවසිකං අට්ඨනවයොජනප්පමාණෙ පාදචෙතියං ගන්ත්වා වන්දි. චෙතියඞ්ගණවත්තඤ්ච අකාසි. තතො ආගන්ත්වා ම්හත්තිගාමෙ පිණ්ඩාය චරි. ඉදං ථෙරස්ස නිබද්ධවත්තං.

ส่วนพระสุเมธเถระอาศัยอยู่ในวิหารชื่อทินนะ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของหมู่บ้านมหาติปามะ ทางทิศใต้ของเมืองชื่อหะลังกะ และเพราะชื่อของสถานที่นั้น พระเถระจึงมีชื่อว่า "ทินนวิหาร" ด้วยเช่นกัน พระเถระนั้นเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ใคร่ต่อการศึกษา ได้บรรลุฌาน และเป็นพระอรหันต์ทีเดียว ท่านไปไหว้พระบาทเจดีย์ซึ่งมีระยะทางประมาณ ๘-๙ โยชน์ทุกๆ วัน และได้กระทำวัตรในบริเวณพระเจดีย์ จากนั้นจึงกลับมาบิณฑบาตในหมู่บ้านมหาติปามะ นี้เป็นวัตรประจำของพระเถระ

අපරානිපි වත්ථූනි බහූනි සන්ති, සබ්බානි පන තානි විත්ථාරෙත්වා වත්තබ්බානිපි ගන්ථපාරවභයෙන න වක්ඛාම. සබ්බානිපි හි වුච්චමානානි අයං සාසනවංසප්පදීපිකා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති.

เรื่องอื่นๆ แม้อื่นอีกก็มีมาก แต่เราจะไม่กล่าวเรื่องเหล่านั้นทั้งหมดโดยพิสดารเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยืดยาวเกินไป เพราะหากกล่าวทั้งหมด คัมภีร์ศาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะมีความยืดยาวจนเกินไป

සම්මාසම්බුද්ධස්ස හි පරිනිබ්බානතො යාවජ්ජතනා ථෙරානං පරම්පරවසෙන සඞ්ඝට්ටෙත්වා ආනයනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතං. යථාවුත්තානි පන වත්ථූනි අධුනා අභිඤ්ඤාලාභීනං පුග්ගලානං අඛෙත්තභාවෙන පසඞ්ගඤාණප්පටිබාහණත්ථං අරිමද්දනනගරෙ ච බහූනං අභිඤ්ඤාලාභීනං පුග්ගලානං නිවාසට්ඨානතා දස්සනත්ථං වුත්තානි. වුත්තඤ්චෙතං භික්ඛුනීඛන්ධකට්ඨකථායං,–

เพราะในที่นี้มีความประสงค์เพียงเพื่อนำเรื่องราวของพระเถระทั้งหลายมาเรียบเรียงตามลำดับสืบต่อกันมา ตั้งแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงปัจจุบัน ส่วนเรื่องราวตามที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวไว้เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดที่อาจเกิดขึ้นว่าในปัจจุบันไม่มีบุคคลผู้ได้อภิญญา และเพื่อแสดงว่าเมืองอริมัททนะเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้ได้อภิญญาจำนวนมาก และเรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุนีขันธกะว่า

පටිසම්භිදාපත්තෙහි වස්සසහස්සං සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං [Pg.82] අනාගාමීහි වස්සසහස්සං සකදාගාමීහි වස්සසහස්සං සොතාපන්නෙහි වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධධම්මො ඨස්සතීති.

ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี และด้วยพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี รวมเป็น ๕,๐๐๐ ปี ดังนี้

දීඝනිකායට්ඨකථායං පන සංයුත්තනිකායට්ඨකථායඤ්ච පටිසම්භිදාපත්තෙහි වස්සසහස්සං ඡළාභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සන්ති වුත්තං.

แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกายและอรรถกถาสังยุตตนิกายกล่าวว่า (ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่) ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้วิชชา ๓ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี และด้วยผู้ทรงพระปาติโมกข์ ๑,๐๐๐ ปี

අඞ්ගුත්තරනිකායට්ඨකථායං පන විභඞ්ගකථායඤ්ච බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතොපි අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තිංසු. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව නයෙන අනාගාමිනො සකදාගාමිනො සොතාපන්නාති වුත්තං.

ส่วนในอรรถกถาอังคุตตรนิกายและในวิภังคกถากล่าวว่า นับแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (พระสาวก) ย่อมสามารถทำให้ปฏิสัมภิทาบังเกิดได้เพียงหนึ่งพันปีเท่านั้น หลังจากนั้นเป็นอภิญญา ๖ เมื่อไม่สามารถทำอภิญญา ๖ ให้บังเกิดได้ วิชชา ๓ ก็บังเกิด เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถทำให้แม้แต่วิชชาเหล่านั้นบังเกิดได้ ก็เป็นพระสุกขวิปัสสก และได้กล่าวถึงพระอนาคามี พระสกทาคามี และพระโสดาบันด้วยนัยนี้เช่นกัน

එවං නානානයෙහි අට්ඨකථායපි ආගතත්තා අධුනා ලොකෙ අරියපුග්ගලා භවිතුං න සක්කාති න වත්තබ්බං. අරියානමෙව ඛෙත්තස්ස අධුනාපි සම්භවතො, සචෙ ආරද්ධවිපස්සකො භවෙය්‍ය සො අරහා භවිතුං සක්කායෙවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අට්ඨකථාසු පන නානාභාණකත්ථෙරානං නානාවාදවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්තකෙනෙව පන නානාකාරෙන වාදො භින්නොපි සාසනං භිජ්ජතියෙව. සාසනස්ස අභින්නංයෙව හි එත්ථ පමාණන්ති.

เพราะเหตุที่มาในอรรถกถาโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่าในโลกปัจจุบันนี้ไม่สามารถมีพระอริยบุคคลได้ เพราะเขตแห่งพระอริยะยังคงมีอยู่แม้ในปัจจุบัน หากเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา เขาก็สามารถเป็นพระอรหันต์ได้แน่นอน พึงทราบข้อสรุปในเรื่องนี้ ส่วนในอรรถกถาพึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจวาทะที่ต่างกันของพระเถระผู้เป็นภาณกะต่างๆ แม้ว่าวาทะจะแตกต่างกันด้วยประการต่างๆ เพียงเท่านี้ แต่พระศาสนาก็ย่อมแตกแยกไป (ตามวาทะนั้น) แท้จริงแล้ว ความไม่แตกแยกแห่งพระศาสนาเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้

එවං මරම්මමණ්ඩලෙ අරිමද්දනනගරෙ අනෙකෙහි අරහන්තසතෙහි සාසනං විජ්ජොතති. භගවතො පන පරිනිබ්බානතො තිංසාධිකානං නවවස්සසතානං උපරි පරම්මරට්ඨෙ සෙඤිලඤ්ඤික්‍රොධිනාමෙන රඤ්ඤා සමකාලවසෙන සීහළදීපෙ රජ්ජං පත්තස්ස මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ බුද්ධඝොසබුද්ධදත්තත්ථෙරෙහි පභුති තෙතෙමහාථෙරා තෙතෙගන්ථෙ අකංසු.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงรุ่งเรืองด้วยพระอรหันต์หลายร้อยรูปในเมืองอริมัททนะ แขวงพม่า อนึ่ง เมื่อพ้นปีที่ ๙๓๐ นับแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในรัชสมัยของพระเจ้ามหานามผู้ครองราชย์ในสีหลทวีป ซึ่งเป็นสมัยเดียวกับพระเจ้าเสนิลัญญิกโรธินในพม่าประเทศ พระมหาเถระทั้งหลายมีพระพุทธโฆสเถระและพระพุทธทัตตเถระเป็นต้น ได้รจนาคัมภีร์นั้นๆ ไว้

තතො පච්ඡා සතිසමාධිපඤ්ඤාමන්දවසෙන සුඛාවබොධනත්ථං [Pg.83] ටීකායො අකංසු. අරිමද්දනනගරෙ ජිනචක්කෙසත්තනවුතාධිකෙ ඡසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තිණ්ණං පිටකානං මූලභූතෙසු සද්දනයෙසු සොතාරානං ඡෙකත්ථාය මහාසමුද්දෙවිය ආනන්දො නාම මහාමච්ඡො තීසු පිටකෙසු සාට්ඨකථෙසු විලොලෙත්වා අග්ගවංසො නාම ථෙරො සද්දනීතිප්පකරණං අකාසි. අරිමද්දනනගරෙ හි උත්තරාජීවත්ථෙරාදීනං සීහළදීපං ගමනතො පුබ්බෙයෙව තයො මහාථෙරා පරියත්තිවිසාරදා, මහාඅග්ගපණ්ඩිතො, තස්ස සද්ධිවිහාරිකො දුතියඅග්ගපණ්ඩිතො, තස්ස භාගිනෙය්‍යො තතියඅග්ගපණ්ඩිතොති. තතියඅග්ගපණ්ඩිතො පන අග්ගවංසොතිපි වොහාරියති.

หลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายได้รจนาฎีกาเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย เพราะความที่สติ สมาธิ และปัญญาหย่อน. เมื่อพระพุทธศักราชล่วงไปได้ ๑๖๙๗ ปี ในเมืองอริมัททนะ พระเถระชื่ออัคควงศ์ได้รจนาคัมภีร์สัททนีติ เพื่อความเชี่ยวชาญของเหล่าผู้ฟังในหลักไวยากรณ์อันเป็นรากฐานแห่งพระไตรปิฎกทั้งสาม โดยท่านได้พิจารณาค้นคว้าในพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาทั้งสาม ดุจปลาใหญ่ชื่ออานันท์ในมหาสมุทร. แท้จริง ในเมืองอริมัททนะนั้น ก่อนที่พระอุตตราชีวเถระเป็นต้นจะเดินทางไปยังลังกาทวีป มีพระมหาเถระ ๓ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาอัคคบัณฑิต, พระทุติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน, และพระตติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของท่าน. อนึ่ง พระตติยอัคคบัณฑิตนั้น มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า อัคควงศ์.

තස්මිඤ්ච කාලෙ අරිමද්දනනගරවාසිනො සද්දකොවිදා බහවො සන්තීති යාව ලඞ්කාදීපා කිත්තිඝොසො පත්ථරි. තස්මා සීහළදීපිකා සද්දකොවිදා වීමංසෙතුකාමා හුත්වා අරිමද්දනනගරං ආගමංසු. තදා අරිමද්දනනගරවාසිනො භික්ඛූ සද්දනීතිප්පකරණං දස්සෙසු.

ในกาลนั้น กิตติศัพท์ขจรขจายไปจนถึงลังกาทวีปว่า 'ชาวเมืองอริมัททนะผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีอยู่มาก'. เพราะเหตุนั้น ชาวลังกาทวีปผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีความประสงค์จะทดสอบ จึงได้เดินทางมายังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ภิกษุชาวเมืองอริมัททนะทั้งหลายได้แสดงคัมภีร์สัททนีติ (แก่ชาวลังกานั้น).

සීහළදීපිකා ච තං දිස්වා උපධාරෙන්තා සද්දවිසයෙ අයං ගන්ථොවිය සීහළදීපෙ ගන්ථො ඉත්ථි, ඉමස්මිං පකරණෙ ආගතවිනිච්ඡයම්පි සකලං න ජානිම්හාති නානාප්පකාරෙහි ථොමෙසුන්ති යාවජ්ජභනා කථාමග්ගො න උපච්ඡින්නොති.

และชาวลังกาทวีปเหล่านั้น เมื่อได้เห็นและพิจารณาคัมภีร์นั้นแล้ว จึงกล่าวสรรเสริญด้วยประการต่างๆ ว่า 'ในเรื่องไวยากรณ์ คัมภีร์ที่เหมือนกับคัมภีร์นี้ไม่มีเลยในลังกาทวีป แม้วินิจฉัยทั้งปวงที่มาในปกรณ์นี้ พวกเราก็ยังไม่รู้ทั่วถึง' ดังนี้ เรื่องราวนั้นยังคงเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้โดยไม่ขาดสาย.

අරිමද්දනනගරෙ සීහළදීපං ගන්ත්වා පච්චාගතො ඡප්පදො නාම සද්ධම්මජොතිපාලත්ථෙරො සද්දනයෙ ඡෙකතාය සුත්තනිද්දෙසං අකාසි. පරමත්ථධම්මෙ ච ඡෙකතාය සඞ්ඛෙපවණ්ණනං නාමචාරදීපකඤ්ච. විනයෙ ඡෙකතාය විනයගූළත්ථදීපනිං සීමාලඞ්කාරඤ්ච අකාසි. අත්තනා කථානං ගන්ථානං නිගමෙ සද්ධම්ම ජොතිපාලොති මූලනාමෙන වුත්තං. කුසිමනගරෙ පන ඡප්පද ගාමෙ ජාතත්තා ඨානස්ස නාමෙන ඡප්පදොති පාකටො.

พระสัทธัมมโชติปาลเถระ ผู้มีชื่อว่า ฉัพพท เดินทางไปยังลังกาทวีปแล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ได้รจนาคัมภีร์สุตตนิทเทสเพราะความเชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์, รจนาคัมภีร์สังเขปวัณณนาและนามจารทีปิกาเพราะความเชี่ยวชาญในปรมัตถธรรม, และรจนาคัมภีร์วินยคูฬัตถทีปนีและสีมาลังการเพราะความเชี่ยวชาญในพระวินัย. ในตอนท้ายแห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่ท่านรจนาเอง ท่านระบุชื่อเดิมของท่านว่า 'สัทธัมมโชติปาล' แต่เพราะท่านเกิดในหมู่บ้านฉัพพท ในเมืองกุสิมะ ท่านจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉัพพท' ตามชื่อสถานที่นั้น.

කුඛනනගරෙ පන ඡප්පදොති වොහාරිතොපි එකො ථෙරො අත්ථි. සො අලජ්ජී දුස්සීලො. එකච්චෙ පන නාමසාමඤ්ඤලෙසමත්තෙන පත්තලඞ්කං සීලවන්තං පෙසලං සික්ඛාකාමං ඡප්පදත්ථෙරං අලජ්ජිදුස්සීලභාවෙන උපවදන්ති, යථා නාම සාමඤ්ඤලෙසමත්තෙන මල්ලපුත්තං ආයස්මන්තං දබ්බං අසමාචාරෙනාති.

แต่ในเมืองกุขนะ ก็มีพระเถระอีกรูปหนึ่งที่ถูกเรียกว่า 'ฉัพพท' เช่นกัน. พระเถระรูปนั้นเป็นอลัชชี ทุศีล. แต่คนบางพวกกลับตำหนิพระฉัพพทเถระผู้ไปถึงลังกา ผู้มีศีล เป็นที่รัก และใคร่ในการศึกษา ว่าเป็นอลัชชีทุศีล เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อ เหมือนกับที่มีการตำหนิพระทัพพมัลลบุตรผู้มีอายุด้วยความประพฤติไม่ดี (ของผู้อื่น) เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อฉะนั้น.

අරිමද්දනනගරයෙව අලොඞ්ගචඤ්ඤිසූනාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ මහාවිමලබුද්ධිත්ථෙරො චූළවිමලබුද්ධිත්ථෙරොති ද්වෙ ථෙරා පරියත්තිවිසාරදා අහෙසුං. තෙසු මහාවිමලබුද්ධිත්ථෙරො කච්චායනස්ස සංවණ්ණනං න්‍යාසගන්ථමකාසි.

ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้าอลองจันญีสู มีพระเถระ ๒ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาพิมลพุทธเถระ และพระจุลพิมลพุทธเถระ. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระมหาพิมลพุทธเถระได้รจนาคัมภีร์นยาสะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์กัจจายนะ.

කෙචි පන සීහළදීපවාසී විමලබුද්ධිත්ථෙරො තමකාසීති වදන්ති. චූළවිමලබුද්ධිත්ථෙරො පන වුත්තොදයස්ස පොරාණටීකමකාසි. ඡන්දොසාරත්ථවිකාසිනිං සද්ධම්මඤාණත්ථෙරො අකාසි. වචනත්ථජොතිං පන වෙපුල්ලත්ථෙරො අකාසි. න්‍යාසගන්ථස්සපොරාණටීකං නරපතිරඤ්ඤො කාලෙ එකො අමච්චො අකාසි.

แต่บางท่านกล่าวว่า พระพิมลพุทธเถระชาวลังกาทวีปเป็นผู้รจนาคัมภีร์นั้น. ส่วนพระจุลพิมลพุทธเถระได้รจนาฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์วุตโตทัย. พระสัทธัมมญาณเถระได้รจนาคัมภีร์ฉันโทสารัตถวิกาสินี. ส่วนพระเวปุลลเถระได้รจนาคัมภีร์วจนัตถโชติ. อนึ่ง ฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์นยาสะ อำมาตย์คนหนึ่งได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ.

සො හි රඤ්ඤො එකං ඔරොධං පටිච්ච ජාතං එකං ධීතරං දිස්වා වානරොවිය ලෙපෙ ලග්ගිතො තිස්සං පටිබන්ධචිත්තො හුත්වා ලග්ගි. තමත්ථං ජානිත්වා රාජා එවමාහ,– සචෙ එතං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, එකං ගන්ථං පරිපුණ්ණවිනිච්ඡයං ගූළත්ථං කරොහි, සචෙ ත්වං තාදිසං ගන්ථං කාතුං සක්කුණෙය්‍යාසි, එතං ලභිස්සසීති. අථ සො න්‍යාසස්ස සංවණ්ණනං පොරාණටීකං අකාසි.

ด้วยว่าอำมาตย์ผู้นั้นได้เห็นธิดาคนหนึ่งซึ่งเกิดจากพระสนมของพระราชา แล้วมีใจผูกพันติดพันในนาง เหมือนลิงติดยางฉะนั้น. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงตรัสว่า 'หากท่านปรารถนาธิดานั้น จงรจนาคัมภีร์ที่มีการวินิจฉัยอันสมบูรณ์และมีเนื้อความลึกซึ้งขึ้นมาคัมภีร์หนึ่ง หากท่านสามารถรจนาคัมภีร์เช่นนั้นได้ ท่านก็จะได้นางไป'. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้นั้นจึงได้รจนาฎีกาเก่าอันเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ.

තතො පච්ඡා හීනායාවත්තිත්වා ධීතරං දත්වා රජ්ජුග්ගාහාමච්චට්ඨානෙ ඨපෙසි, යං මරම්මවොහාරෙන සංප්‍යඞ්ගඉති වුච්චති. තෙන පන කතත්තා සොපි ගන්ථො තං නාමෙන වුච්චති. කාරිකං තස්සා ච සංවණ්ණනං ඡත්තගුහින්දස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙධම්මසෙනාපතිත්ථෙරො අකාසි. තෙන කිර කාරපිතෙ නන්දගුහාය සමීපෙ නන්දවිහාරෙ නිසීදිත්වා අකාසි.

หลังจากนั้น (อำมาตย์นั้น) ได้ลาสิกขาออกมา พระราชาจึงประทานธิดาให้ และทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งอำมาตย์ผู้ถือเชือก (พนักงานรังวัดที่ดิน) ซึ่งในภาษาพม่าเรียกว่า 'สัพยีน' (Saṃpyaṅgai). และเพราะคัมภีร์นั้นรจนาโดยอำมาตย์ผู้นั้น คัมภีร์นั้นจึงถูกเรียกตามชื่อของเขา. ส่วนคัมภีร์การิกาและคำอธิบายแห่งคัมภีร์การิกานั้น พระธรรมเสนาบดีเถระได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ. ได้ยินว่า ท่านนั่งรจนาคัมภีร์นั้นในนันทวิหาร ใกล้กับถ้ำนันทกูหาที่ท่านสร้างขึ้น.

තස්මිඤ්චකාලෙ [Pg.85] ගන්ථමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහතො අරහන්තා ආගන්ත්වා තස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගච්ඡිංසු. තෙසං සම්මුඛෙ කතත්තා තෙ ච ගන්ථා පණ්ඩිතෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බාති ආචරියා වදන්ති.

ในกาลนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายเดินทางมาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ แล้วเข้าจำพรรษาในวิหารนั้น. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะคัมภีร์เหล่านั้นรจนาขึ้นต่อหน้าพระอรหันต์เหล่านั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงพึงยอมรับคัมภีร์เหล่านั้นโดยความเป็นสาระ.

වාච්චවාචකං පන ධම්මදස්සී නාම සාමණෙරො අකාසි.

ส่วนคัมภีร์วัจจวาจกะนั้น สามเณรชื่อธัมมทัสสีเป็นผู้รจนา.

සද්දත්ථභෙදචින්තං පන අරිමද්දනනගරසමීපෙ ඨිතස්ස ඛණිත්තිපාදපබ්බතස්ස සමීපෙ එකස්මිං ගාමෙ වසන්තො සද්ධම්මසිරි නාම ථෙරො අකාසි. සොයෙව ථෙරො බ්‍රහජං නාම වෙදසත්ථම්පි මරම්මභාසාය පරිවත්තෙසි.

ส่วนคัมภีร์สัททัตถเภทจินดานั้น พระสัทธัมมสิริเถระ ผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เมืองอริมัททนะ เป็นผู้รจนา. พระเถระรูปนั้นนั่นเองยังได้แปลคัมภีร์พระเวทชื่อพรหมชะเป็นภาษาพม่าด้วย.

එකක්ඛරකොසං පන සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො අකාසි. සො හි කලියුගෙ සත්තාසීතාධිකෙ අට්ඨසතෙ සම්පත්තෙ මිච්ඡා දිට්ඨිකානං ජලුමසඤ්ඤිතානං කුලානං භයෙන සකලෙපි තම්බදීපරට්ඨෙ සාසනොභාසො මිලායති. බහූනිපි පොත්ථකානි අග්ගිභයෙන නස්සෙසුං.

ส่วนคัมภีร์เอกักขรโกสะนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระเป็นผู้รจนา. ด้วยว่า เมื่อถึงกาลียุคที่ ๘๘๗ ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนาในทั่วทั้งแว่นแคว้นตัมพทีปะได้เสื่อมถอยลง เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิที่รู้จักกันในนามตระกูลชลุมะ. แม้คัมภีร์จำนวนมากก็พินาศไปเพราะอัคคีภัย.

තදා තං පවත්තිං පස්සිත්වා සචෙ පරියත්තිධම්මොවිනස්සෙය්‍ය, පටිපත්තිධම්මොපි නස්සිස්සති, පටිපත්තිධම්මෙ නස්සන්තෙ කුතො පටිවෙධධම්මො භවිස්සතීති සංවෙගං අපජ්ජිත්වා ඉමං ගන්ථං අකාසීති තට්ටිකායං වුත්තං.

ในเวลานั้น ท่านเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วเกิดความสังเวชว่า 'หากปริยัติธรรมพินาศไป ปฏิบัติธรรมก็จักพินาศด้วย เมื่อปฏิบัติธรรมพินาศแล้ว ปฏิเวธธรรมจะมีมาจากไหน' จึงได้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้น ดังนี้ มีกล่าวไว้ในฎีกาของคัมภีร์นั้น.

මුඛමත්තසාරං සාගරත්ථෙරො අකාසි.

คัมภีร์มุขมัตตสารนั้น พระสาครเถระเป็นผู้รจนา.

කලියුගෙ එකාසීතාධිකෙ පඤ්චසතෙ සම්පත්තෙ එකං දහරපුත්තං කාලඞ්කතං පටිච්ච සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා පච්චෙකබුද්ධත්තං පත්ථයන්තස්ස ජෙය්‍යසිඞ්ඛනාමකස්ස රඤ්ඤො පුත්තො ක්‍යච්වානාමකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. ධම්මරාජාතිපි නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තීසු පන පිටකෙසු යථාභූතං විජානකතාය මරම්මවොහාරෙන ක්‍යච්වාති වොහාරියති.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๕๘๑ ปี พระราชาพระนามว่า กยัจวา ผู้เป็นพระโอรสของพระราชาพระนามว่า ชยสิงขะ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะอาศัยบุตรน้อยคนหนึ่งตายแล้ว เกิดความสังเวช ได้ครองราชย์ ทรงได้รับพระนามว่า "ธรรมราชา" ด้วย แต่เพราะทรงรู้แจ้งในพระไตรปิฎกทั้งสามตามความเป็นจริง จึงถูกเรียกขานด้วยสำเนียงพม่าว่า "กยัจวา"

සො ච කිර රාජා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිඡෙකතාය පිටකත්තයෙ සාකච්ඡමත්තම්පි කාතුං සමත්ථො [Pg.86] නාම නත්ථීති උග්ගහිතතිපිටකො හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි දිවසෙ සත්තහි වාරෙහි ගන්ථං වාචෙති.

ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้น เพราะทรงเชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ (ทรงดำริว่า) ไม่มีใครสามารถสนทนาในพระไตรปิฎกได้เลย จึงทรงเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก และทรงบอกคัมภีร์แก่ภิกษุสงฆ์วันละ ๗ ครั้ง

ඛණිත්තිපාදපබ්බතස්ස සමීපෙපි එකං තළාකං කාරාපෙත්වා තත්ථ රාජාගාරං කාරාපෙත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා ගන්ථං වාචෙති. සබ්බානි පන රාජූනං කිච්චානි පුත්තස්සෙව උපරාජස්ස නිය්‍යාදෙසි. ගන්ථං උග්ගණ්හන්තානං ඔරොධානමත්ථාය සඞ්ඛෙපතො සද්දබින්දුං නාම පකරණං පරමත්ථබින්දුඤ්ච නාම පකරණං අකාසි. තස්ස හි චිත්තං පරියත්තියංයෙව රමති. අඤ්ඤං පන රාජකිච්චං සුණිතුම්පි න ඉච්ඡි. අනුරුද්ධරාජා අනාගතෙ අහං රාජා භවෙය්‍යාමි, තදායෙව ඉමානි තාළිබීජානි උට්ඨහන්තූති අධිට්ඨහිත්වා රොපෙසි. තානි තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ උට්ඨහිංසු. තෙනෙව අනුරුද්ධරාජායෙවායන්ති රට්ඨවාසිනො සඤ්ජානිංසු. සම්මුතිරාජා හි අනුරුද්ධරාජා ක්‍යච්වාරාජාති ඉමෙ තයො එකසන්තානාති වදන්ති.

ทรงสร้างสระน้ำแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ทรงสร้างพระราชวังในที่นั้น แล้วประทับนั่งในที่นั้นทรงบอกคัมภีร์ ส่วนพระราชกิจทั้งปวง ทรงมอบให้พระโอรสผู้เป็นอุปราช ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ สัททบินทุ และคัมภีร์ชื่อ ปรมัตถบินทุ โดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่เหล่าสตรีในวังผู้เรียนคัมภีร์ เพราะว่าพระทัยของพระองค์ทรงยินดีในปริยัติเท่านั้น ส่วนพระราชกิจอื่น ๆ ไม่ทรงปรารถนาแม้แต่จะฟัง พระราชาอนุรุทธะทรงอธิษฐานแล้วปลูกเมล็ดตาลเหล่านี้ว่า "ในอนาคต เมื่อข้าพเจ้าเป็นพระราชา ขอให้เมล็ดตาลเหล่านี้งอกขึ้นในกาลนั้นเอง" เมล็ดตาลเหล่านั้นได้งอกขึ้นในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ด้วยเหตุนั้น ชาวเมืองจึงจำได้ว่า "พระองค์คือพระราชาอนุรุทธะนั่นเอง" แท้จริงแล้ว พวกเขากล่าวว่า พระราชาสมมุติ พระราชาอนุรุทธะ และพระราชากยัจวา ทั้งสามพระองค์นี้เป็นสืบสายเดียวกัน

සො රාජා එකම්පි චෙතියං අකාසි, න තං නිට්ඨං අගමාසි, පරියත්තියංයෙව පරිචාරකත්තාති රාජවංසෙ ආගතං. ලොකසම්මුතිවසෙන කක්ඛළදිනෙ ඉට්ඨකානි කාරාපෙත්වා තස්මිංයෙව දිනෙ භූමිසමං කත්වා තස්මිංයෙව දිනෙ අඤ්ඤම්පි සබ්බං කාරාපෙසි. තෙන මරම්මවොහාරෙන ප්‍රස්සදා චෙතියන්ති යාවජ්ජභනා පාකටං.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเจดีย์แห่งหนึ่ง แต่ไม่สำเร็จ (เรื่องนี้) มาในพงศาวดารว่า "เพราะทรงอุปถัมภ์แต่ปริยัติเท่านั้น" โดยสมมติของชาวโลก ในวันกักขฬะ (วันแข็ง) ทรงให้สร้างอิฐ ในวันนั้นเอง ทรงทำให้เสมอพื้นดิน และในวันนั้นเอง ทรงให้สร้างสิ่งอื่น ๆ ทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นที่รู้จักกันในสำเนียงพม่าว่า "เจดีย์ปรัสสาดา" จนถึงทุกวันนี้

තස්ස රඤ්ඤො එකා ධිභා විභත්‍යත්ථං නාම ගන්ථං අකාසීති.

พระธิดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ วิภัตติอัตถะ

පුබ්බෙ කිර අරිමද්දනනගරෙ උග්ගහධාරණාදිවසෙන සාසනං අතිවිය විරූළමාපජ්ජි. අරිමද්දනනගරෙයෙව හි එකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො භික්ඛු ගන්ථං ලිඛිතුං සිලාලෙඛනදණ්ඩෙන ඉච්ඡන්තො රාජගෙහං පාවිසි. රාජා කෙන ආගතොසීති පුච්ඡි. ගන්ථං ලිඛිතුං සිලාලෙඛනදණ්ඩෙන ඉච්ඡන්තො ආගතො ම්හීති. එවං මහල්ලකො ත්වං ගන්ථං මහුස්සාහෙන පරියාපුණන්තොපි [Pg.87] ගන්ථෙසු ඡෙකස්ස ඔකාසං න පස්සාමි, සචෙ හිමුසලො අඞ්කුරං උට්ඨාපෙත්වා රූහෙය්‍ය, එවං සති ත්වං ගන්ථෙසු ඡෙකතං ආපජ්ජෙය්‍යාසීති ආහ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ พระศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว ที่เมืองอริมัททนะนั่นเอง ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปหนึ่ง ปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา จึงเข้าไปยังพระราชวัง พระราชาตรัสถามว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" (ภิกษุตอบว่า) "ข้าพระพุทธเจ้ามาเพราะปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา" (พระราชาตรัสว่า) "ท่านแก่ถึงเพียงนี้ แม้จะเรียนคัมภีร์ด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นช่องทางที่ท่านจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้ ถ้าสากงอกหน่อขึ้นมาได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้"

තතො පච්ඡා විහාරං ගන්ත්වා දෙවසිකං දෙවසිකං එකදන්තකට්ඨප්පමාණත්තං ලෙඛනං උග්ගහෙත්වා කච්චායනඅභිධම්මෙත්ථසඞ්ගහප්පකරණං ආදිං කත්වා ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි. සො අචිරෙනෙව ගන්ථෙසු ඡෙකතං පත්වා මුසලෙ ජම්බුරුක්ඛඞ්කුරං බන්ධිත්වා උස්සාපෙත්වා රාජගෙහං පාවිසි.

หลังจากนั้น ท่านไปวิหาร เรียนการเขียนวันละเท่าขนาดไม้สีฟัน เริ่มต้นด้วยคัมภีร์กัจจายนะและอภิธัมมัตถสังคหะ เรียนในสำนักของอาจารย์ ท่านนั้นไม่นานก็เชี่ยวชาญในคัมภีร์ ผูกหน่อต้นหว้าไว้ที่สากแล้วยกขึ้น เข้าไปในพระราชวัง

අථ තං රාජා පුච්ඡි,-කෙනආගතොසීති. අයං මහාරජ මුසලො අඞ්කුරං උට්ඨාපෙත්වා රූහතීති ආචික්ඛිතුං ආගතොම්හීති වුත්තෙ රාජා එතස්ස ගන්ථෙසු ඡෙකතං පත්තොම්හීති වුත්තං හොතීති ජානාසි. තං සච්චං වා අලිකං වාති වීමංසනත්ථාය මහාථෙරානං සන්තිකං පහිණි. මහාථෙරාපි ගූළට්ඨානං පුච්ඡිංසු. සොපි පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං බ්‍යාකාසි.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามท่านว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" เมื่อท่านกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระพุทธเจ้ามาเพื่อกราบทูลว่า สากนี้งอกหน่อขึ้นมาแล้ว" พระราชาทรงทราบว่า "นี่หมายความว่า ท่านผู้นี้เชี่ยวชาญในคัมภีร์แล้ว" เพื่อจะทรงสอบสวนว่าจริงหรือเท็จ จึงทรงส่งท่านไปหาพระมหาเถระทั้งหลาย พระมหาเถระทั้งหลายก็ถามปัญหาในที่ลึกซึ้ง ท่านนั้นก็ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกปัญหา

අථ සො භික්ඛු මහාථෙරෙ එවමාහ,-තුම්හෙ භන්තෙ මං බහූ පුච්ඡථ, අහම්පි තුම්හෙ පුච්ඡිතුං ඉච්ඡාමි, ඔකාසං දෙථාති යාචිත්වා අඤ්ඤසමානචෙතසිකන්ති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස අවධ්‍යාපෙක්ඛත්තා අවධිපදං උද්ධරිත්වා දස්සෙථාති පුච්ඡි. මහාථෙරාපි පුබ්බෙ අමනසිකතත්තා සීඝං විස්සජ්ජිතුං න සක්ඛිංසු. රාජා තමත්ථං සුත්වා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා දිසා පාමොක්ඛනමෙන ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො පන භික්ඛු අගන්ථකාරකොපි ගන්ථකාරකොවිය පච්ඡිමානං ජනතානං දින්නොපදෙසවසෙන උපකාරං කත්වා සාසනෙ උප්පජ්ජීති. හොන්ති චෙත්ථ,–

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นกล่าวกับพระมหาเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายถามข้าพเจ้ามาก ข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะถามท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงให้โอกาสเถิด" ครั้นขอโอกาสแล้ว ท่านถามว่า "ในบทว่า อัญญสมานเจตสิก นี้ เพราะคำว่า อัญญะ ต้องการบทอวธิ (บทกำหนด) ขอท่านทั้งหลายจงยกบทอวธินั้นขึ้นแสดงเถิด" พระมหาเถระทั้งหลายก็ไม่สามารถแก้ได้โดยเร็ว เพราะไม่เคยใส่ใจมาก่อน พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยยินดี ทรงแต่งตั้งท่านไว้ในตำแหน่งอาจารย์ชื่อว่าทิศาปาโมกข์ ส่วนภิกษุรูปนั้น แม้ไม่ได้เป็นผู้แต่งคัมภีร์ ก็ได้ทำอุปการะแก่ชนรุ่นหลังด้วยการให้โอวาทเหมือนเป็นผู้แต่งคัมภีร์ ได้อุบัติขึ้นในพระศาสนา ในเรื่องนี้ มีคาถาเหล่านี้ว่า

අහං මහල්ලකො හොමි, දුප්පඤ්ඤො පරියත්තිකං;

උග්ගහං මහුස්සාහෙන, න සක්ඛිස්සාමි ජානිතුං.

เราแก่แล้ว เป็นผู้มีปัญญาทรามในปริยัติ เราจะไม่สามารถเรียนรู้ด้วยความเพียรอย่างยิ่งได้

එවඤ්ච [Pg.88] නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය,නාප්පොස්සුක්කතමාපජ්ජෙ;

සද්ධම්මෙ ඡෙකකාමොව,උස්සාහංව කරෙ පොසො.

ไม่พึงดูหมิ่นตนเองอย่างนี้ ไม่พึงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ผู้ปรารถนาความเชี่ยวชาญในพระสัทธรรม พึงทำความเพียรเถิด

වුඩ්ඪපබ්බජිතො භික්ඛු,මහල්ලකොපි දුප්පඤ්ඤො;

ආපජ්ජි ඡෙකතං ධම්මෙ,තමපෙක්ඛන්තු සොතාරොති.

ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ แม้แก่แล้วและมีปัญญาทราม ก็ได้ถึงความเชี่ยวชาญในธรรม ขอผู้ฟังทั้งหลายจงพิจารณาเรื่องนั้นเถิด

පුබ්බෙ කිර අරිමද්දනනගරෙ මාතුගාමාපි ගන්ථං උග්ගණ්හිංසු. යෙභුය්‍යෙන උග්ගහධාරණාදිවසෙන පරියත්තිසාසනං පග්ගහෙසුං. මාතුගාමා හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සන්තා තුම්හෙ කිත්තකං ගන්ථං උග්ගණ්හථ, කිත්තකං ගන්ථං වාචුග්ගතං කරොථාති පුච්ඡි සුන්ති.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ แม้สตรีทั้งหลายก็เรียนคัมภีร์ โดยมากแล้ว พวกเธอได้อุปถัมภ์พระศาสนาฝ่ายปริยัติด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว สตรีทั้งหลายเมื่อเห็นกันและกัน ก็ถามกันว่า "พวกเธอเรียนคัมภีร์ได้เท่าไร? ทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?"

එකො කිර මාතුගාමො එකං මාතුගා,මං පුච්ඡි,-ත්වං ඉදානි කිත්තකං ගන්ථං වාචුග්ගතං කරොසීති. අහං පන ඉදානි දහරපුත්තෙහි බලිබොධත්තා බ්‍යාකුලං පත්වා බහුං ගන්ථං වාචුග්ගතං කාතුං නසක්කා,සමන්තමහාපට්ඨානෙ පන කුසලත්තිකමත්තංව වාචුග්ගතං කරොමීති ආහාති.

ได้ยินว่า สตรีคนหนึ่งถามสตรีอีกคนหนึ่งว่า "ตอนนี้เธอทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" (สตรีอีกคนตอบว่า) "ส่วนฉัน ตอนนี้เพราะความเป็นเครื่องกังวลด้วยบุตรเล็ก ๆ จึงยุ่งเหยิง ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์ได้มาก แต่ฉันทรงจำเพียงกุสลติกะในสมันตมหาปัฏฐานเท่านั้น"

ඉදම්පි අරිමද්දනනගරවාසීනං මාතුගාමානම්පි පරියත්තුග්ගහණෙ එකං වත්ථු,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่งในการเรียนปริยัติของสตรีชาวเมืองอริมัททนะ

එකං කිර භික්ඛුං පිණ්ඩාය චරන්තං එකා ද්වාදසවස්සිකා දහරිත්ථී පුච්ඡි,-කින්නාමොසි ත්වං භන්තෙති. ඛෙමානාමාහන්ති. කථඤ්හි භන්තෙ පුමාව සමානො ඉත්ථිලිඞ්ගෙන නාමං අකාසීති ආහ. අථ අන්තොගෙහෙ නිසින්නා මාතා සුත්වා ධීතරං ආහ,-ත්වං රාජාදිගණස්ස ලක්ඛණං න ජානාසීති. ආම ජානාමි, අයං පන ඛෙමසද්දො න රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති. අථ [Pg.89] මාතා එවමාහ,-අයං පන ඛෙමසද්දො එකදෙසෙනෙව රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති.

ได้ยินว่า หญิงสาวอายุ 12 ปีคนหนึ่ง ถามภิกษุรูปหนึ่งที่กำลังบิณฑบาตว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านชื่ออะไร?" (ภิกษุตอบว่า) "ชื่อเขมา" (หญิงสาวกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหตุไฉนท่านเป็นบุรุษ จึงมีชื่อเป็นอิตถีลิงค์เล่า?" ครั้งนั้น มารดาซึ่งนั่งอยู่ในเรือนข้างใน ได้ยินแล้วจึงกล่าวกับธิดาว่า "ลูกไม่รู้จักลักษณะของศัพท์ในคณะราชาเป็นต้นหรือ?" (ธิดาตอบว่า) "รู้จักเจ้าค่ะ แต่คำว่า 'เขมา' นี้ไม่จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้น" ครั้งนั้น มารดาจึงกล่าวว่า "แต่คำว่า 'เขมา' นี้จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน"

අයං පනෙත්ථ ධීතු අධිප්පායො,-න රාජාදිසද්දො කදාචි රාජොති පච්චත්තවචනවසෙන ඔකාරන්තො දිස්සති විනා දෙවරාජොතිආදිසමාසවිසයං, ඛෙමසද්දො පන කත්ථචි ඛෙමොති ච ඛෙමන්ති ච ලිඞ්ගන්තරවසෙන රූපන්තරං දිස්සති, තෙනෙව ඛෙමසද්දො න රාජාදිගණොති වෙදිතබ්බොති.

ในเรื่องนี้ ความเห็นของธิดาคือ คำว่า 'ราชา' เป็นต้น ไม่ปรากฏเป็นโอการันต์ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงว่า 'ราโช' เลย เว้นแต่ในกรณีสมาสเช่น 'เทวราชา' เป็นต้น ส่วนคำว่า 'เขมะ' บางครั้งก็ปรากฏเป็น 'เขโม' และ 'เขมัง' โดยมีรูปต่างกันตามลิงค์ ด้วยเหตุนั้น จึงควรรู้ว่าคำว่า 'เขมะ' ไม่ใช่ศัพท์ในคณะราชาเป็นต้น

අයං පන මාතු අධිප්පායො,-ඛෙමසද්දො අභිධෙය්‍යලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගකො,යදා පන සඤ්ඤාසද්දාධිකාරෙ පච්චත්තවචනවසෙන ඛෙමාති ආකාරන්තො දිස්සති, තදා එකදෙසෙන ඛෙමසද්දො රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති.

ส่วนความเห็นของมารดาคือ คำว่า 'เขมะ' เป็นไตรลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่บอกเพศของสิ่งที่ถูกกล่าวถึง แต่เมื่อใดที่ปรากฏเป็นอาการันต์ว่า 'เขมา' ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงในบทที่แสดงชื่อเฉพาะ เมื่อนั้น คำว่า 'เขมะ' ก็จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน

ඉදම්පි එකං වත්ථු,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง

අරිමද්දනනගරෙ කිර එකස්ස කුටුම්බිකස්ස එකො පුත්තො ද්වෙ ධීතරො අහෙසුං. එකස්මිඤ්ච කාලෙ ඝම්මාභිභූතත්තා ගෙහස්ස උපරිතලෙ නහායිත්වා නිසීදි. අථ එකා දාසී ගෙහස්ස හෙට්ඨා ඨත්වා කිඤ්චි කම්මං කරොන්තී තස්ස කුටුම්බිකස්ස ගුය්හට්ඨානං ඔලොකෙසි. තමත්ථං ජානිත්වා කුටුම්බිකො සාඛං ඔලොකෙසීති එකං වාක්‍යං බන්ධිත්වා පුත්තස්ස දස්සෙසි,ඉමස්ස අත්ථයොජනං කරොහීති. අථ පුත්තො අත්ථයොජනං අකාසි,-සාඛං රුක්ඛසාඛං ඔලෙකෙසි උදික්ඛතීති. අථ පච්ඡා එකාය ධීතුයා දස්සෙසි, ඉමස්ස අත්ථයොජනං කරොහීති. සාපි අත්ථයොජනං අකාසි,- සා සුනඛො ඛං ආකාසං ඔලොකෙසි උදික්ඛතීති. අථ පච්ඡා එකාය ධීතුයා දස්සෙසි, ඉමස්ස අත්ථ යොජනං කරොහීති. සාපි අත්ථයොජනං අකාසි,-සා ඉත්ථී ඛං අඞ්ගජාතං ඔලොකෙසි මුඛං උද්ධං කත්වා ඔලොකෙසීති.

ได้ยินว่า ในเมืองอริมัททนะ มีคฤหบดีคนหนึ่ง มีบุตรชายหนึ่งคน และบุตรสาวสองคน. ครั้งหนึ่ง ในเวลาที่ถูกความร้อนครอบงำ จึงอาบน้ำแล้วนั่งอยู่บนชั้นบนของเรือน. ครั้งนั้น ทาสีคนหนึ่งยืนอยู่ใต้เรือน กำลังทำงานบางอย่าง ได้มองดูอวัยวะลับของคฤหบดีนั้น. คฤหบดีรู้เรื่องนั้นแล้ว จึงผูกประโยคว่า “สาขา โอโลเกสิ” (กิ่งไม้แลดูแล้ว) แล้วแสดงแก่บุตรชายว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. ครั้งนั้น บุตรชายได้ทำอรรถโยชนาว่า “สาขา” คือ กิ่งไม้ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ สุนัขตัวเมีย “ขัง” คือ ท้องฟ้า “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวอีกคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ หญิงนั้น “ขัง” คือ อวัยวะเพศ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดูโดยเงยหน้าขึ้น.

ඉදම්පි එකං වත්ථු,–

เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง.

එකො කිර සාමණෙරො රතනපූරවාසී අරිමද්දනනගරෙ මාතුගාමාපි [Pg.90] සද්දනයෙසු අතිකොවිදාති සුත්වා අහං තත්ථ ගන්ත්වා ජානිස්සාමීති අරිමද්දනනගරං ගතො. අථ අන්තරාමග්ගෙ අරිමද්දනනගරස්ස සමීපෙ එකං දහරිත්ථිං කප්පාසවත්ථුං රක්ඛිත්වා නිසින්නං පස්සි. අථ සාමණෙරො තස්සා සන්තිකං මග්ගපුච්ඡනත්ථාය ගච්ඡි. අථ දහරිත්ථී සාමණෙරං පුච්ඡි,-කුතො ආගතොසීති.

ได้ยินว่า สามเณรรูปหนึ่งผู้อยู่ในเมืองรัตนปุระ ได้ยินว่า “แม้สตรีในเมืองอริมัททนะก็เชี่ยวชาญยิ่งในหลักไวยากรณ์” จึงคิดว่า “เราจะไปที่นั่นแล้วจักรู้” จึงได้ไปยังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ระหว่างทางใกล้เมืองอริมัททนะ ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่งนั่งเฝ้าไร่ฝ้ายอยู่. ครั้งนั้น สามเณรได้เข้าไปหาหญิงนั้นเพื่อถามทาง. ครั้งนั้น หญิงสาวได้ถามสามเณรว่า “ท่านมาจากไหน?”

සාමණෙරො ආහ,-රතනපූරතො අහං ආගච්ඡතීති. කුහිං ගතොසීති වුත්තෙ අරිමද්දනනගරං ගච්ඡතීති ආහ. අථ දහරිත්ථී එවමාහ,-ත්වං භන්තෙ සද්දයොගවිනිච්ඡයං අනුපධාරෙත්වා කථෙසි, අම්හයොගට්ඨානෙ හි ත්වං නාම යොගසද්දෙන යොජෙත්වා කථෙසි, නනු පණ්ඩිතානං වචනෙන නාම පරිපුණ්ණත්ථෙන අවිරුද්ධසද්දනයෙන පුණ්ණින්දුසඞ්කාසෙන භවිතබ්බන්ති. අථ සාමණෙරො ඛෙත්තවත්ථූනි රක්ඛන්තී දුග්ගතා දහරිත්ථීපි තාව සද්දනයකොවිදා හොති, කිමඞ්ගං පන භොගසම්පන්නා මහල්ලකිත්ථියොති ලජ්ජිත්වා තතොයෙව පටිනිවත්තිත්වා පච්චාගමාසීති.

สามเณรตอบว่า “อาตมามาจากรัตนปุระ”. เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน?” ก็ตอบว่า “จะไปเมืองอริมัททนะ”. ครั้งนั้น หญิงสาวได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวโดยไม่พิจารณาการวินิจฉัยหลักไวยากรณ์เลย เพราะในที่ที่ควรใช้การประกอบด้วยอัมหโยค ท่านกลับกล่าวโดยประกอบด้วยนามโยคเสียแล้ว คำพูดของบัณฑิตนั้นไม่ควรเป็นคำที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ไม่ขัดแย้งด้วยหลักไวยากรณ์ และเหมือนพระจันทร์เต็มดวงหรอกหรือ?” ครั้งนั้น สามเณรละอายใจว่า “แม้หญิงสาวผู้ยากจนเฝ้าไร่นาก็ยังเชี่ยวชาญหลักไวยากรณ์ถึงเพียงนี้ แล้วสตรีผู้มีโภคสมบัติมากเล่าจะเพียงใด” จึงได้กลับจากที่นั่นทันที.

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ ථෙරපරම්පරවසෙන සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า โดยลำดับพระเถระ.

ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙයෙව ජෙය්‍යවඩ්ඪනරට්ඨෙ කෙතුමතීනගරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ ในมณฑลพม่านี้เอง.

කලියුගෙ හි ද්විසත්තතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ජෙය්‍යවඩ්ඪනරට්ඨෙ කෙතුමතීනගරෙ මහාසිරිජෙය්‍යසූරො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. එකං අතිඡෙකං දෙවනාග නාමකං එකං හත්ථිං නිස්සාය විජිතං විත්ථාරමකාසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ ද්විනවුතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාපරක්කමො නාම ථෙරො සීහළදීපතො නාවාය ආගන්ත්වා කෙතුමතීනගරං සම්පත්තො. රාජා ච ද්වාරා වතීනගරස්ස [Pg.91] දක්ඛිණදිසාභාගෙ මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි නිච්චභත්තම්පි. තස්මිඤ්ච විහාරෙ සීමං සම්මන්නිත්වා තිස්සං සීමායං තුලාවසෙන අත්තනා සමං කත්වා ලොහමයබුද්ධප්පටිබිම්බං කාරාපෙසි. තඤ්ච බුද්ධප්පටිබිම්බිං සම්පත්තලඞ්කාදීපන්ති නාමෙන පාකටං අහොසි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๗๒ ปี พระเจ้ามหาสิริเชยยสูรนาม ได้ครองราชย์ในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ. พระองค์ทรงอาศัยช้างเชือกหนึ่งชื่อเทวนาคะ ซึ่งฉลาดมาก ได้ขยายอาณาเขตให้กว้างขวาง. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคล่วงไป ๘๙๒ ปี พระเถระนามว่า มหาปรักกมะ ได้มาจากเกาะสีหลโดยเรือ และมาถึงเมืองเกตุมาตี. พระราชาได้สร้างมหาวิหารทางทิศใต้ของเมืองทวารวดี แล้วถวายแก่พระเถระนั้น พร้อมทั้งภัตตาหารประจำ. ในวิหารนั้น พระองค์ได้ผูกพัทธสีมา และในสีมานั้น ได้สร้างพระพุทธรูปทองเหลืองให้มีขนาดเท่าพระองค์เองโดยการชั่งน้ำหนัก. พระพุทธรูปนั้นได้มีชื่อเสียงว่า “สัมปัตตลังกาฑีปะ” (ผู้มาถึงเกาะลังกา).

තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සුරාමෙරයසික්ඛාපදං පටිච්ච විපාදො අහොසි. කථං. බීජතො පට්ඨායාති සම්භාරෙ පටියා දෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය තාලනාලිකෙරාදීනං පුප්ඵරසො පුප්ඵතො ගලිතාභිනවකාලතො පට්ඨාය ච න පාතබ්බොති කඞ්ඛාවිතරණීටීකාදීසු වුත්තවචනෙ අධිප්පායං විපල්ලාසතො ගහෙත්වා තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවතො පට්ඨාය පිවිතුං න වට්ටතීති එකච්චෙ වදන්ති. එකච්චෙ පන එවං වදන්ති,–තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවකාලෙ පිවිතුං වට්ටතීති.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้เกิดข้อขัดแย้งเกี่ยวกับสิกขาบทสุราเมรัย. อย่างไร? บางพวกกล่าวว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ (ตามคำว่า ‘ตั้งแต่เมล็ดพืช’) และตั้งแต่เวลาที่น้ำดอกไม้เหล่านั้นเพิ่งไหลออกจากดอก” โดยถือเอาความหมายที่ผิดไปจากคำที่กล่าวไว้ในฎีกากังขาวิตรณีเป็นต้นว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. แต่บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “น้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ควรดื่มได้ในเวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”.

තත්ථ පුබ්බපක්ඛෙ ආචරියානං අයමධිප්පායො,–

ในเรื่องนั้น ความเห็นของอาจารย์ฝ่ายปุพพปักษ์ (ฝ่ายแรก) คือ:

බීජතො පට්ඨායාති එත්ථ සම්භාරෙ පටියාදෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය න පාතබ්බො. තාලනාලිකෙරාදීනං පුප්ඵරසො ච ගලිතාභිනවකාලතොයෙව න පාතබ්බොති.

ในคำว่า “ตั้งแต่เมล็ดพืช” นี้ หมายถึง ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ. และน้ำดอกไม้ของตาล มะพร้าว เป็นต้น ก็ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ เท่านั้น.

අයං පන අපරපක්ඛෙ ආචරියානමධිප්පායො,–

ส่วนนี้เป็นความประสงค์ของอาจารย์ทั้งหลายในฝ่ายหลัง (อปรปักษ์) คือ -

බීජතො පට්ඨායාති එත්ථ සම්භාරෙ පටියාදෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය න පාතබ්බො. තාලනාලිකෙරාදීනං සම්භාරෙහි පටියාදිතො පුප්ඵරසො පුප්ඵතො ගලිතාභිනවකාලතො න පාතබ්බොති.

ในคำว่า 'ตั้งแต่เมล็ดพืช' นี้ มีอธิบายว่า ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่จัดแจงส่วนผสมแล้วใส่ลงในหม้อ. ส่วนน้ำดอกไม้ของต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้นที่ปรุงด้วยส่วนผสม ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกจากดอก.

එවං තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවකාලතො පට්ඨාය පාතුං වට්ටති න වට්ටතීති විවාදං කරොන්තානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා සම්පත්තලඞ්කො මහාපරක්කමත්ථෙරො තාදිසො පිවිතුං වට්ටතීති විනිච්ඡින්දි, සුරාවිනිච්ඡයඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි[Pg.92]. එවං කෙතුමතීනගරං මාපෙන්තං මහාසිරිජෙය්‍යසූරං නාම රාජානං නිස්සාය කෙතුමතියං සාසනං පතිට්ඨහි.

เมื่อพวกเขากำลังโต้เถียงกันว่า 'น้ำรสแห่งตาลและมะพร้าวเป็นต้น ควรดื่มหรือไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ' ดังนี้ พระมหาปรักกมเถระผู้มาจากลังกาได้นั่งลงในท่ามกลางชนเหล่านั้นแล้ววินิจฉัยว่า 'น้ำเช่นนั้นควรดื่มได้' และได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า สุราวินิจฉัย. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงได้ประดิษฐานมั่นในเมืองเกตุมาตี โดยอาศัยพระราชาพระนามว่า มหาสิริเชยยสูร ผู้สร้างเมืองเกตุมาตี.

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙයෙව කෙතුමතීනගරෙ

เรื่องนี้ (คือการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองเกตุมาตี ในมณฑลพม่านั่นเอง

සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การประดิษฐานพระศาสนา.

ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙයෙව ඛන්ධපුරසාසනවංසං වක්ඛාමි.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองขันธปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง.

කලියුගෙ හි චතුසට්ඨාධිකෙ ඡවස්සසතෙ තයො භාතිකා කිත්තිතරනාමකං රාජානං රජ්ජතො චාවෙත්වා ඛන්ධපුරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසුං. තදා කිත්තිතරනාමකස්ස රඤ්ඤො එකො පුත්තො චීනරට්ඨින්දරාජානං යාචිත්වා බහූහි සෙනඞ්ගෙහි ඛන්ධපුරනගරං සම්පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. අථ තීසු පිටකෙසු ඡෙකං එකං මහාථෙරං පක්කොසෙත්වා මන්තෙසුං. ථෙරො එවමාහ,– ජනපදායත්තමිදං කම්මං සමණානං න කප්පති විචාරෙතුං, අහම්පි සමණො, නාටකෙහි පන සද්ධිං මන්තෙථාති. අථ නාටකෙ පක්කොසෙත්වා මන්තෙසුං. නාටකාපි සචෙ කාරණං නත්ථි, එවං සති ඵලං න භවෙය්‍ය, සචෙ පූති නත්ථි, මක්ඛිකා න සන්නිපතෙය්‍යුන්ති ගීතං ගායිත්වා උදකෙ කීළන්ති.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๖๔ ปี พี่น้องสามคนได้ถอดพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากราชสมบัติ แล้วครองราชย์ในเมืองขันธปุระ. ในเวลานั้น พระโอรสองค์หนึ่งของพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ได้ทูลขอต่อพระเจ้ากรุงจีน แล้วยกกองทัพจำนวนมากมาล้อมเมืองขันธปุระไว้. ครั้งนั้น พวกเขาได้นิมนต์พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกรูปหนึ่งมาปรึกษา. พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'กิจนี้ขึ้นอยู่กับชาวบ้าน ไม่ควรที่สมณะจะพิจารณา อาตมาก็เป็นสมณะ ท่านทั้งหลายจงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด'. ครั้งนั้น พวกเขาได้เรียกพวกนักแสดงมาปรึกษา. พวกนักแสดงก็ได้ร้องเพลงและเล่นน้ำว่า 'หากไม่มีเหตุ ผลก็ย่อมไม่มี หากไม่มีของเน่า แมลงวันก็ย่อมไม่ตอม' ดังนี้.

අථ තෙච තයො භාතිකා තං සුත්වා කිත්තිතරනාමකං රාජානං බන්ධනාගාරතො ගහෙත්වා මාරෙත්වා ඉදානි යං රජ්ජෙ ඨපයිස්සාමාති චින්තෙත්වා තුම්හෙ ගච්ඡථ, අයං තස්ස සීසො, ඉදානි එස පරලොකං ගතොති සීසං දස්සෙසුං. අථ චීනරට්ඨසෙනායොපි ඉදානි රාජවංසිකො නත්ථි, තෙ නහි යුජ්ඣිතුං න ඉච්ඡාම, යං රජ්ජෙ ඨපයිස්සාමාති කත්වා මයං ආගතා, ඉදානි සො නත්ථීති වත්වා නිවත්තෙත්වා අගමංසු.

ครั้งนั้น พี่น้องสามคนนั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงนำพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากเรือนจำแล้วปลงพระชนม์ แล้วคิดว่า 'บัดนี้เราจะตั้งใครไว้ในราชสมบัติ' จึงแสดงพระเศียรแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงไปเถิด นี่คือศีรษะของเขา บัดนี้เขาไปสู่ปรโลกแล้ว'. ครั้งนั้น แม้กองทัพจีนก็กล่าวว่า 'บัดนี้ไม่มีเชื้อพระวงศ์แล้ว พวกเราไม่ต้องการรบ เรามาเพื่อจะตั้งผู้ใดไว้ในราชสมบัติ บัดนี้ผู้นั้นไม่มีแล้ว' แล้วจึงพากันกลับไป.

සො ච ථෙරො නාටකෙහි සද්ධිං මන්තෙථාති එත්තකමෙව වුත්තත්තා භික්ඛුභාවතො න මොචෙතීති දට්ඨබ්බං. වුත්තඤ්චෙතං,–

พึงทราบว่า พระเถระนั้นเพียงแต่กล่าวว่า 'จงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด' เท่านั้น จึงไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า -

පරියායොච ආණත්ති, තතියෙ දුතියෙ පන;

ආණත්තියෙව සෙසෙසු, ද්වයමෙතං න ලබ්භතීති.

ปริยายและอาณัติ มีในปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ และที่ ๒, ส่วนในสิกขาบทที่เหลือ เป็นอาณัติอย่างเดียว, ทั้งสองอย่างนี้ ย่อมไม่ได้ (ในสิกขาบทที่เหลือ)

තස්මිං පන ඛන්ධපුරෙ අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තගණවංසිකා ඡප්පදගණවංසිකා ආනන්ද ගණවංසිකා ච ථෙරා බහවො වසන්ති. තෙහි පන කතගන්ථො නාම කොචි නත්ථීති.

ในเมืองขันธปุระและเมืองอริมัททนะนั้น มีพระเถระจำนวนมากผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ ผู้สืบวงศ์แห่งพระฉัพพัทธะ และผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนท์อาศัยอยู่. แต่ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระเหล่านั้นแต่งไว้เลย.

ඉදං ඛන්ධපුරෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองขันธปุระ

ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරෙට්ඨෙයෙව විජයපුරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองวิชัยปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง.

කලියුගෙ හි චතුසත්තතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සීහසූරො නාම රාජා විජයපුරං මාපෙසි. තතො පච්ඡා ද්වීසු සංවච්ඡරෙසු අතික්කන්තෙසු චමුංනදියං මතසෙතිභං එකං ලභිත්වා එකසෙතිභින්නොති තස්ස නාමං පාකටං අහොසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ විජයපුරෙ සීලවන්තා ලජ්ජීපෙසලා භික්ඛූ බහවො නත්ථි. අරිමද්දනනගරතො අනුරුද්ධරාජකාලෙ රාජභයෙන නිලීයිත්වා අවසෙසා සමණකුත්තකායෙව බහවො අත්ථි. පච්ඡා චූළඅරහන්තත්ථෙරදිබ්බචක්ඛුත්ථෙරානං ආගතකාලෙයෙව ලජ්ජීපෙසලා භික්ඛූ බලවන්තා හුත්වා ගණං වඩ්ඪාපෙසුං. රාජා ච දිබ්බචක්ඛුත්ථෙරං අන්තෙපුරං පවෙසෙත්වා දෙවසිකං පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. අනුරුද්ධරඤ්ඤා තම්බුලමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා පූජිතා සත්ත ධාතුයො ලභිත්වා තාසං පඤ්චධාතුයො චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියෙ නිධානං අකාසි. අවසෙසා පන ද්වෙ ධාතුයො පුඤ්ඤස්ස නාම අමච්චස්ස පූජනත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. සොච අමච්චො ජෙය්‍යපුරෙ පුඤ්ඤචෙතියෙ නිධානං අකාසි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๗๔ ปี พระราชาพระนามว่า สีหสูร ได้สร้างเมืองวิชัยปุระ. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไป ๒ ปี ทรงได้ช้างเผือกตายเชือกหนึ่งในแม่น้ำจามุ พระนามของพระองค์จึงปรากฏว่า 'เอกเสติภินนะ'. ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ในเมืองวิชัยปุระไม่มีภิกษุผู้มีศีล มีความละอาย และน่าเลื่อมใสอยู่มากนัก. มีแต่พวกสมณกุตตกะจำนวนมากที่เหลืออยู่จากการหลบซ่อนเพราะกลัวพระราชาในรัชสมัยของพระเจ้าอนุรุทธะจากเมืองอริมัททนะ. ภายหลัง เมื่อพระจุลอรหันตเถระและพระทิพยจักขุเถระมาถึง ภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสจึงมีกำลังขึ้นและได้เจริญคณะสงฆ์. พระราชาทรงนิมนต์พระทิพยจักขุเถระเข้าไปในพระราชฐานชั้นในแล้วถวายบิณฑบาตทุกวัน. ทรงได้รับพระธาตุ ๗ องค์ที่พระเจ้าอนุรุทธะทรงบูชาและเก็บไว้ในผอบหมาก แล้วทรงบรรจุพระธาตุ ๕ องค์ในเจดีย์จัญญิงคุ. ส่วนพระธาตุที่เหลือ ๒ องค์ ทรงมอบให้อำมาตย์ชื่อปุญญะเพื่อบูชา. อำมาตย์ผู้นั้นก็ได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์ปุญญะที่เมืองเชยยปุระ.

තදා ච කිර සමණකුත්තකා ගහට්ඨාවිය රාජරාජමහාමත්තානං [Pg.94] සන්තිකෙ උපට්ඨානං අකංසු. කලියුගෙ චතුඅසීතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සීසසූරරඤ්ඤො ජෙට්ඨ පුත්තො උජනො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සො පන අවපඞ්ක්‍යා නාමකෙ දෙසෙ චම්පකකට්ඨමයෙ සත්තවිහාරෙ කාරාපෙසි. ද්වි වස්සාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ කාලෙ තෙ විහාරා නිට්ඨං අගමංසු.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น พวกสมณกุตตกะได้ปรนนิบัติพระราชาและมหาอำมาตย์ทั้งหลายเหมือนอย่างคฤหัสถ์. เมื่อกลียุคมาถึงปีที่ ๖๘๔ พระราชาพระนามว่า อุชนา ผู้เป็นพระโอรสองค์โตของพระเจ้าสีหสูร ได้ครองราชย์. พระองค์ทรงสร้างวิหาร ๗ หลังที่ทำด้วยไม้จำปาในดินแดนชื่ออวปังกยา. วิหารเหล่านั้นสร้างเสร็จสมบูรณ์ในปีที่ ๗๐๒.

තෙසු විහාරෙසු චම්පකං නාම පධානවිහාරං අමච්චපුත්තස්ස සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අදාසි. සො පන ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තත්ථෙරස්ස වංසිකොති දට්ඨබ්බො.

ในบรรดาวิหารเหล่านั้น ทรงถวายวิหารประธานชื่อจัมปะกะ แด่พระสุธัมมมหาลามีเถระ ผู้เป็นบุตรของอำมาตย์. พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ.

වෙළූවනං නාම පරිවාරවිහාරං පන ආභිධම්මිකස්ස ඤාණධජස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි අරහන්තත්ථෙරස්ස වංසිකො.

ส่วนวิหารบริวารชื่อเวฬุวัน ทรงถวายแด่พระญาณธชเถระผู้เป็นพระอภิธรรมิกะ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระ.

ජෙතවනං නාම පරිවාරවිහාරං පන සකලවිනයපිටකං වාචුග්ගතං කරොන්තස්ස ගුණාරාමත්ථෙරස්ස අදාසි. සො පන ථෙරො අරිමද්දනනගරෙයෙව ආනන්දත්ථෙරස්ස වංසිකො.

ส่วนวิหารบริวารชื่อเชตวัน ทรงถวายแด่พระคุณารามเถระผู้ทรงจำพระวินัยปิฎกทั้งหมดได้คล่องปาก. พระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระในเมืองอริมัททนะนั่นเอง.

කුලවිහාරං නාම පරිවාරවිහාරං ආදිච්චරංසිනො නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි ආනන්දත්ථෙරස්ස වංසිකොයෙව.

วิหารบริวารชื่อกุลวิหาร ทรงถวายแด่พระอาทิจจรัมสีเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง.

සුවණ්ණවිහාරං නාම පරිවාරවිහාරං සුධම්මාලඞ්කාරස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි ආනන්දත්ථෙරවංසිකොයෙව.

วิหารบริวารชื่อสุวรรณวิหาร ทรงถวายแด่พระสุธัมมาลังการเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง.

නීචගෙහං නාම පරිවාරවිහාරං වරපත්තස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සො පන සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකො.

วิหารบริวารชื่อนีจเคหะ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อวรปัตตะ พระเถระรูปนั้นเป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า

දක්ඛිණකොටිං නාම පරිවාරවිහාරං සිරිපුඤ්ඤවාසිනො නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකොති.

วิหารบริวารชื่อทักขิณโกฏิ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อสิริปุญญวาสี แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า

තෙසං විහාරානං එසන්නට්ඨානෙ රාජා සයමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා මහාබොධිරුක්ඛං රොපෙසි. තෙසං විහාරානං පටි ජග්ගනත්ථාය බහූනිපි ඛෙත්තවත්ථූනි අදාසි ආරාමගොපක කුලානි ච.

ในที่ใกล้แห่งวิหารเหล่านั้น พระราชาได้ทรงปลูกต้นมหาโพธิ์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง และได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมาก พร้อมทั้งตระกูลผู้ดูแลอาราม เพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น

තෙසං [Pg.95] පන ථෙරානං සුධම්මපුරාරිමද්දනපුරභික්ඛුවංසිකත්තාලජ්ජිපෙසලතා විඤ්ඤාතබ්බා. තෙනෙව විජයපුරෙ සාසනං අතිවිය පරිසුද්ධං අහොසීති දට්ඨබ්බං.

พึงทราบความเป็นผู้สืบวงศ์ภิกษุจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะ และความเป็นผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสของพระเถระเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงบริสุทธิ์ยิ่งนัก

තෙසම්පි සිස්සපරම්පරා අනෙකසහස්සප්පමාණා අහෙසුං. එවං ලජ්ජීපෙසලානංයො භික්ඛූනං සන්තිකා කෙචි සද්ධිවිහාරිකා කීටාගිරිම්හි අස්සජිපුනබ්බසුකාවිය අලජ්ජී දුස්සීලා උප්පජ්ජිංසු, සෙය්‍යථාපි නාම මධුරම්බරුක්ඛතො අම්බිලඵලන්ති. තෙ පන බහුඅනාචාරං චරිංසුයෙව. ඉදං පන තෙසං මූලඋප්පත්ති දස්සනං.

แม้ศิษย์สายวงศ์ของท่านเหล่านั้นก็มีจำนวนหลายพัน สัทธิวิหาริกบางรูปจากสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสเหล่านั้น ได้เกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีความละอาย ทุศีล เหมือนพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรี เปรียบเหมือนผลมะม่วงเปรี้ยวที่เกิดจากต้นมะม่วงหวาน พวกเขากระทำอนาจารมากมาย นี้เป็นการแสดงถึงมูลเหตุแห่งการเกิดขึ้นของพวกเขา

රාජා හි තදා තෙසං විහාරානං පටිජග්ගනත්ථාය බහූනි ඛෙත්තවත්ථූනි අදාසි. තෙසු ඛෙත්තවත්ථූසු බලිවිචාරණත්ථාය සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරො එකච්චෙ භික්ඛූ ආරක්ඛණට්ඨානෙ ඨපෙසි. ආරක්ඛණභික්ඛූ පන ධම්මානුලොමවසෙන කස්සකානං ඔවාදාපෙසි, ඛෙත්තවත්ථුසාමිභාගම්පි පටිග්ගණ්හාපෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ ඛෙත්තවත්ථූනි පටිච්ච භික්ඛූ විවාදං අකංසු. අථ තං විවාදං සුත්වා සාසනධරත්ථෙරො ච ද්වෙ පරක්කමත්ථෙරා ච තතො නික්ඛමිංසු. නික්ඛමිත්වා සාසනධරත්ථෙරො ඛණිත්ති පාදපබ්බතෙ නිසීදි. ද්වෙ පරක්කමත්ථෙරා ච චඞ්ගකිඞ්ගපබ්බතකන්දරෙ නිසීදිංසු. තෙසඤ්හි නිවාසට්ඨානත්තා යාවජ්ජතනා තං ඨානං පරක්කමට්ඨානන්ති පාකටං අහොසි. තෙ පන ථෙරා එකචාරාති වොහාරිංසු. අවසෙසා පන භික්ඛූ ගාමවාසීබහුචාරාති වොහාරිංසු. තතො පට්ඨාය අරඤ්ඤවාසීගාමවාසීවසෙන විසුං ගණා හොන්ති. විහාරස්ස නින්නානං ඛෙත්තවත්ථූනං බලිප්පටිග්ගාහකභික්ඛූනම්පි සඞ්ඝජාතිසමඤ්ඤා අහොසි.

ในกาลนั้น พระราชาได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมากเพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น ในที่นาและที่ดินเหล่านั้น พระสุธัมมมหาเจ้าได้แต่งตั้งภิกษุบางรูปให้เป็นผู้ดูแลเพื่อพิจารณาเรื่องผลประโยชน์ ภิกษุผู้ดูแลได้ให้โอวาทแก่ชาวนาโดยสมควรแก่ธรรม และให้รับส่วนแบ่งที่เป็นของเจ้าของที่นาและที่ดิน ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายได้วิวาทกันเพราะอาศัยที่นาและที่ดิน เมื่อได้ยินการวิวาทนั้น พระศาสนธรเถระและพระปรักกมเถระสองรูปจึงได้ออกจากที่นั้นไป เมื่อออกไปแล้ว พระศาสนธรเถระได้นั่งอยู่ที่เชิงเขาขณิตติ ส่วนพระปรักกมเถระสองรูปได้นั่งอยู่ที่ซอกเขาจังกิงคะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้น สถานที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่า “ปรักกมัฏฐาน” มาจนถึงทุกวันนี้ พระเถระเหล่านั้นถูกเรียกว่า “เอกจารี” ส่วนภิกษุที่เหลือถูกเรียกว่า “คามวาสีพหุจารี” ตั้งแต่นั้นมา จึงมีคณะสงฆ์แยกกันโดยความเป็นอรัญวาสีและคามวาสี และภิกษุผู้รับผลประโยชน์จากที่นาและที่ดินที่ลุ่มแห่งวิหาร ก็มีชื่อเรียกว่า “สังฆชาติ”

කලියුගෙ චතුවස්සාධිකෙ සත්තසතෙ උජනස්ස රඤ්ඤො ධරමානස්සෙව කනිට්ඨභාතිකො ක්‍යෙච්වා නාම රාජා කුමාරො රජ්ජං ගණ්හි.

ในกลียุคเมื่อล่วงไป 704 ปี ในขณะที่พระเจ้าอุชนยังทรงพระชนม์อยู่ พระราชกุมารผู้เป็นพระอนุชาชื่อกเยจวา ได้ครองราชย์

අයං පන තස්ස අට්ඨුප්පත්ති,– උජනො නාම රාජා ත්වං සමුද්දමජ්ඣං [Pg.96] නාම ගාමං ගන්ත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා තත්‍රුප්පාදබලිං භුඤ්ජාහීති නිය්‍යාදෙසි. සො පන රාජකුමාරො ලුද්දකම්මෙසුයෙව අභිරම්මණසීලො. එකස්මිං සමයෙ පිගවං ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ රත්තියං සුපිනං පස්සි,– සක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා උපොසථසීලං සමාදියාහි, එවං සති අචිරෙනෙව සෙතිභෙ ලභිස්සසතීති වත්වා තාවතිංසභවනං පුන ගතොති.

นี้เป็นเรื่องราวการเกิดขึ้นของพระองค์ พระเจ้าอุชนได้มอบหมายว่า “เจ้าจงไปที่หมู่บ้านชื่อสมุททมัชฌะ นั่งอยู่ที่นั่น และบริโภคผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น” แต่พระราชกุมารพระองค์นั้นทรงพอพระทัยในกิจการล่าสัตว์ ครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จกลับจากปิกวะ ในเวลากลางคืนได้ทรงฝันว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาตรัสว่า “จงสมาทานอุโบสถศีลเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าจักได้ช้างเผือกในไม่ช้า” แล้วก็เสด็จกลับสู่ภพดาวดึงส์

සොච රාජකුමාරො තතො පට්ඨාය උපොසථසීලං සමාදියි. පච්ඡා කාලෙපි අත්තනො හත්ථෙ ගුථෙන කිලින්නං භවතීති පුන සුපිනං පස්සි. සො අචිරෙනෙව පඤ්ච සෙතිභෙ ලභි. අථ එකො අමච්චො ගන්ත්වා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා මම කිර භොන්තො කනිට්ඨභාතිකො පඤ්ච සෙතිභෙ ලභීති රාජපුරිසානං මජ්ඣෙ සංවණ්ණෙසි. අමච්චො පුන රාජකුමාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජකුමාරොපි මම භාතිකො රාජා අකථිතපුබ්බං වාචාපෙය්‍යං වදතීති ආරාධයිත්වා පුන ගන්ත්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි. රාජාපි තථෙව වදතීති. තං සුත්වා රාජකුමාරො භිය්‍යොසො පසීදි.

พระราชกุมารพระองค์นั้นจึงสมาทานอุโบสถศีลตั้งแต่นั้นมา ภายหลังก็ได้ทรงฝันอีกว่า พระหัตถ์ของพระองค์เปื้อนด้วยมูล ในไม่ช้า พระองค์ก็ได้ช้างเผือก 5 เชือก ครั้งนั้น อำมาตย์คนหนึ่งได้ไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี ตรัสชมเชยในหมู่ราชบุรุษว่า “แน่ะท่านทั้งหลาย พระอนุชาของเราได้ช้างเผือก 5 เชือก” อำมาตย์ได้กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชกุมารอีก พระราชกุมารก็ทรงอาราธนาว่า “พระเชษฐาของเราผู้เป็นพระราชาตรัสพระวาจาอันเป็นที่รักซึ่งไม่เคยตรัสมาก่อน” แล้วให้อำมาตย์กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชาอีก พระราชาก็ตรัสเช่นนั้นอีก เมื่อได้ยินดังนั้น พระราชกุมารก็ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น

කස්මා පන උජනො රාජා කිත්තිතරං නාම රාජකුමාරං කනිට්ඨවොහාරෙන න වදතීති. එකසෙතිභින්දො හි රාජා අපරස්ස රඤ්ඤො දෙවිං ගබ්භිනිං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි, ඨපෙත්වා අචිරෙනෙව උජනං විජායි, තෙනෙව න උජනො එකසෙතිභින්දස්ස පුත්තො, කිත්තිතරො නාම රාජකුමාරොයෙව එකසෙතිභින්දස්ස පුත්තො, තස්මා තං කාරණං පටිච්ච සො තං කනිට්ඨවොහාරෙන න වදතීති.

ทำไมพระเจ้าอุชนจึงไม่เรียกพระราชกุมารชื่อกิตติระด้วยคำว่าพระอนุชาเล่า? เพราะพระเจ้าเอกเสติภินทะได้นำพระเทวีของพระราชาองค์อื่นผู้ทรงครรภ์มาตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ครั้นตั้งไว้แล้วไม่นานก็ประสูติพระเจ้าอุชน เพราะเหตุนั้น พระเจ้าอุชนจึงไม่ใช่โอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ พระราชกุมารชื่อกิตติระเท่านั้นที่เป็นโอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่เรียกพระราชกุมารนั้นด้วยคำว่าพระอนุชาเพราะเหตุนั้น

කනිට්ඨො පඤ්චසෙතිභෙ ලභතීති සුත්වා රාජා භායිත්වා කනිට්ඨස්ස රජ්ජං උපනිය්‍යාදෙසි. රාජා රාජගෙහස්ස පච්ඡිමද්වාරෙන නික්ඛමි. කනිට්ඨො පුරිමද්වාරෙන පාවිසි. පඤ්චන්නං පන සෙතිභානං ලද්ධත්තා පඤ්චසෙතිභින්දොති පාකටො. මූලනාමං පනස්ස [Pg.97] සීහසූරොති දට්ඨබ්බං. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ බහූ අලජ්ජිනො ගාමසාමන්ත විහාරෙ වසිත්වා අනෙකවිධං ආනාචාරං චරිංසු. සුධම්මපුරඅරිමද්දනපුරතො පරම්පරවසෙන ආගතා භික්ඛූපි බහූ ලජ්ජිනො සික්ඛාකාමා සන්ති.

พระราชาทรงได้ยินว่า "พระอนุชาจะได้ช้างเผือก 5 เชือก" จึงทรงกลัวและมอบราชสมบัติให้พระอนุชา พระราชาเสด็จออกทางประตูหลังของพระราชวัง พระอนุชาเสด็จเข้าทางประตูหน้า เพราะได้ช้างเผือก 5 เชือก จึงปรากฏนามว่า "ปัญจเสติภินทะ" พึงทราบว่าชื่อเดิมของพระองค์คือ "สีหสูร" ในสมัยของพระราชาองค์นั้น พวกอลัชชีจำนวนมากได้อาศัยอยู่ในวิหารใกล้หมู่บ้านและประพฤติอนาจารหลายอย่าง แม้พระภิกษุผู้มีความละอายและใคร่ในการศึกษาจำนวนมากก็มาจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะตามลำดับ

අථ තස්ස රඤ්ඤො භත්තං පරිභුඤ්ජනකාලෙ එකො සමණකුත්තකො අට්ඨ පරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො සම්මුඛෙ අට්ඨාසි. කිමත්ථාය ආගතොසීති පුච්ඡිතෙ පිණ්ඩපාතත්ථාය ආගතොම්හීති ආහ. අථ රාජා සයං භුඤ්ජිස්සාමීති ආරභිත්වාපි අතිප්පසන්නතාය පන සුවණ්ණපාතියා පටියාදිතං සකලම්පි භත්තං අදාසි. අථ රාජා එවං චින්තෙසි,– අයං භික්ඛු පිණ්ඩපාතත්ථාය උපමජ්ඣන්ති කයෙව ආගන්ත්වා අට්ඨාසි, න සො පුථුජ්ජනභික්ඛු, අථ ඛො අභිඤ්ඤාලාභී අරහා භවෙය්‍ය, මම පුඤ්ඤත්ථාය ආගතො භවෙය්‍ය මං අනුකම්පං උපාදායාති.

ครั้งนั้น ในเวลาที่พระราชาเสวยพระกระยาหาร มีสมณกุฏฐกะรูปหนึ่งถือบริขาร ๘ อย่างมาหยุดยืนอยู่เบื้องหน้าพระราชา เมื่อถูกถามว่า 'มาเพื่ออะไร?' ก็ตอบว่า 'มาเพื่อบิณฑบาต' ครั้งนั้น พระราชาแม้ทรงตั้งใจว่าจะเสวยเอง แต่เพราะทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพระราชทานพระกระยาหารทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้ในภาชนะทองคำ ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'ภิกษุรูปนี้มาหยุดยืนอยู่เพื่อบิณฑบาตในเวลาใกล้เที่ยงพอดี ไม่ใช่ภิกษุปุถุชน แต่คงเป็นพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา มาเพื่อบุญของเรา มาด้วยความอนุเคราะห์เราเป็นแน่'

එවං පන චින්තෙත්වා එකං රාජපුරිසං ආණාපෙසි තස්ස පච්ඡා අනුගන්ත්වා ඔලොකෙතුං. සො පන සමණකුත්තකො සයං අලජ්ජිභූතත්තාව අත්තනො භරියා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ගණ්හි. තං දිස්වා රාජපුරිසො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා පඨමමෙව එවං චින්තෙසි,– සචෙ යථාභූතං ආරොචෙය්‍යං, රඤ්ඤො පසාදො විනස්සෙය්‍ය, එවං පන අනාරොචෙත්වා යථා රඤ්ඤො පස්සාදො භිය්‍යොසොමත්තාය භවෙය්‍ය, මය්හම්පි ලාභො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සමණකුත්තකොපි රාජපරාධතො විමුච්චෙය්‍ය, එවං ආරොචෙස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා අහං මහාරාජ තං අනුගන්ත්වා ඔලොකෙසි, අථ මම එවං ඔලොකෙන්තස්සව අන්තරධායීති ආරොචෙසි. රාජා භිය්‍යොසොමත්තාය පසීදිත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා යථාහං මඤ්ඤමි, තථා අවිරජ්ඣනමෙවතන්ති තික්ඛත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසි, රාජපුරිසස්ස ච දාතබ්බං අදාසි.

ครั้นทรงดำริอย่างนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษคนหนึ่งติดตามไปดู แต่สมณกุฏฐกะรูปนั้นเพราะเป็นอลัชชีเอง จึงมีภรรยาออกมาต้อนรับและรับบาตรไป ราชบุรุษเห็นดังนั้น จึงไปเฝ้าพระราชาและดำริก่อนว่า 'ถ้าเราจะกราบทูลตามความเป็นจริง ความเลื่อมใสของพระราชาจะเสื่อมเสียไป แต่ถ้าไม่กราบทูลอย่างนั้น ความเลื่อมใสของพระราชาจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น ลาภก็จะเกิดแก่เราด้วย สมณกุฏฐกะก็จะพ้นจากความผิดต่อพระราชาด้วย เราจะกราบทูลอย่างนี้' ครั้นดำริอย่างนั้นแล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์ติดตามไปดูท่านนั้นแล้ว แต่พอข้าพระองค์กำลังดูอยู่ ท่านก็หายตัวไป' พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกแล้วตรัสวาจา ๓ ครั้งว่า 'เป็นอย่างที่เราคิดไว้ ไม่ผิดเลย' และพระราชทานสิ่งที่จะพึงให้แก่ราชบุรุษนั้น

තස්මිංයෙව දිවසෙ එකො අමච්චො රඤ්ඤො පණ්ණාකාරත්ථාය [Pg.98] වෙලාහකං නාම එකං තුරඞ්ගමං අදාසි. අථ රාජා මම පුඤ්ඤානුභාවෙන එස ලද්ධොති සම්පහංසි. තං පන තුරඞ්ගමං ආරොහිත්වා එකං හත්ථාරොහං පාජාපෙසි. අථ මහාජනස්ස ඔලොකෙන්තස්ස හත්ථාරොහස්ස සීසෙවෙට්ඨනදුස්සංයෙව පස්සිත්වා ආකාසෙ පක්ඛන්ධො බකොවිය පඤ්ඤායති. සො පන තුරඞ්ගමො පාතොව විජයපුරතො ගච්ඡන්තො පබ්බතබ්භන්තරනගරං සායන්හසමයෙ පාපුණි. අබ්භ විජබ්භනඅස්සොතිපි නාමං අකාසි.

ในวันนั้นเอง อำมาตย์คนหนึ่งได้ถวายม้าตัวหนึ่งชื่อ เวฬาหกะ เพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีว่า 'เราได้ม้านี้ด้วยอานุภาพบุญของเรา' แล้วทรงให้ควาญช้างคนหนึ่งขี่ม้าตัวนั้น ครั้งนั้น เมื่อมหาชนมองดู ก็เห็นเพียงผ้าโพกศีรษะของควาญช้างปรากฏเหมือนนกกระยางที่โผบินไปในอากาศ แต่ม้าตัวนั้นออกเดินทางจากเมืองวิชัยปุระตั้งแต่เช้าตรู่ ก็ไปถึงเมืองปัพพตัพภันตรนครในเวลาเย็น จึงได้ชื่อว่า อัพภวิชฌภนอัสสะ

ඉච්චෙවං සමණකුත්තකා දාරම්පි පොසෙසුං, පගෙව ඉතරං අනාචාරං. තෙනෙව තෙ සමණකුත්තකා රඤ්ඤො මල්ලරඞ්ගම්පි පවිසිත්වා මල්ලං යුජ්ඣෙසුං. තෙසු පන සමණකුත්තකෙසු ඔවිචඞ්ගාඛුංසඞ්ඝජො නාම සමණකුත්තකො මල්ලකම්මෙ අතිවිය ඡෙකො අධිකො. සො කිර සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ රඤ්ඤො මල්ලරඞ්ගෙ ජයිත්වා පන්නරස වා වීසති වා අස්සෙ පටිලභීති.

ด้วยประการฉะนี้ พวกสมณกุฏฐกะจึงเลี้ยงดูภรรยาด้วย ยิ่งกว่านั้นยังประพฤติอนาจารอื่น ๆ อีก เพราะเหตุนั้น พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นจึงเข้าไปในเวทีมวยของพระราชาและต่อสู้มวยกัน ในบรรดาสมณกุฏฐกะเหล่านั้น สมณกุฏฐกะชื่อ โอวิจังคาขุสังฆชะ เป็นผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก ได้ยินว่า เขาชนะในเวทีมวยของพระราชาทุกปี และได้รับม้า ๑๕ หรือ ๒๐ ตัว

රතනපූරනගරෙ මල්ලකම්මෙ අතිඡෙකො අධිකො එකො කම්බොජකුලො අත්ථි. සො රතනපූරනගරෙ ජෙය්‍යපුරනගර ච අත්තනා සමථාමං මල්ලපුරිසං අසභිත්වා විජය පුරං ආගන්ත්වා චම්පකවිහාරස්ස ද්වාරසමීපෙ මල්ලසභාමණ්ඩපෙ පවිසිත්වා මල්ලකම්මං කාතුං ඉච්ඡාමීති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. අථ රාජා තං සඞ්ඝජං ආමන්තෙත්වා එවමාහ,- ඉදානි භො ත්වං ඉමිනා සද්ධිං මල්ලයුද්ධං කාතුං සක්ඛිස්සසීති. ආමමහාරාජ පුබ්බෙ අහං දහරෙ හුත්වා කීළනත්ථායයෙව මල්ලකම්මං අකාසිං, ඉදානි පන එකූනසත්තතිවස්සො අහං ඉතො පච්ඡා මල්ලයුද්ධං කාතුං සක්ඛිස්සාමි වා මා වාති න ජානාමි, ඉදානි පරපක්ඛං මල්ලපුරිසං මල්ලකම්මෙන මාරෙස්සාමීති වදති.

ในเมืองรัตนปุระ มีชาวกัมโพชคนหนึ่งผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก เขาไม่พบนักมวยที่มีกำลังเสมอกับตนในเมืองรัตนปุระและเมืองชัยปุระ จึงมายังเมืองวิชัยปุระ เข้าไปในมณฑปโรงมวยใกล้ประตูวัดจำปา และกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าพระองค์ประสงค์จะชกมวย' ครั้งนั้น พระราชาทรงเรียกสังฆชะมาตรัสว่า 'ดูก่อนท่าน บัดนี้ท่านจะสามารถชกมวยกับผู้นี้ได้หรือไม่?' สังฆชะกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช เมื่อก่อนข้าพระองค์ยังหนุ่ม ได้ชกมวยเพื่อการเล่นเท่านั้น แต่บัดนี้ข้าพระองค์อายุ ๖๙ ปีแล้ว ไม่ทราบว่าจะสามารถชกมวยได้อีกหรือไม่หลังจากนี้ บัดนี้ข้าพระองค์จะฆ่านักมวยฝ่ายตรงข้ามด้วยการชกมวย'

අථ රාජූනං මල්ලකම්මං නාම කීළනත්ථායයෙව භවති, මා මාරෙතුං උස්සාහං කරොහීති වත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං මල්ලයුද්ධං කාරාපෙසි[Pg.99]. සපරිසස්ස රඤ්ඤො ඔලොකෙන්තස්සෙව තෙ මල්ලාකාරෙන නච්චිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමීපං උපගච්ඡිංසු. අථ සඞ්ඝජො මල්ලො කම්බොජමල්ලස්ස පාදෙන පහරණාකාරං දස්සෙත්වා දක්ඛිණහත්ථමුට්ඨිනා කපාලෙ පහාරං අදාසි. අථ කම්බොජමල්ලස්ස මුඛං පච්ඡතො අහොසි. තදා සපරිසො රාජා ඊදිසා පන විමුඛතො මරණමෙව සෙය්‍යො ඉදානි පන ඉමං පස්සිතුං න විසහාමීති වදති. පුන සඞ්ඝජො වාමහත්ථ මුට්ඨිනා පහාරං අදාසි. අථ කම්බොජමල්ලස්ස මුඛං පරිවට්ටෙත්වා යථා පුබ්බෙ, තථා පතිට්ඨාසි.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'การชกมวยของพระราชาเป็นการเล่นเท่านั้น อย่าพยายามฆ่าเลย' แล้วทรงให้ชกมวยกัน เมื่อพระราชาพร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรอยู่ นักมวยเหล่านั้นก็ร่ายรำตามแบบมวยแล้วเข้าใกล้กัน ครั้งนั้น นักมวยสังฆชะทำท่าจะเตะนักมวยกัมโพชด้วยเท้า แล้วก็ชกด้วยหมัดขวาเข้าที่ศีรษะ ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หันไปข้างหลัง ขณะนั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารตรัสว่า 'การตายเสียดีกว่าการมีใบหน้าบิดเบี้ยวเช่นนี้ บัดนี้เราทนดูผู้นี้ไม่ได้แล้ว' อีกครั้ง สังฆชะก็ชกด้วยหมัดซ้าย ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หมุนกลับมาตั้งตรงดังเดิม

තස්මිඤ්ච කාලෙ සපරිසො ඛත්තියො තං අච්ඡරියං දිස්වා ද්වෙ අස්සෙ තිංසමත්තානි වත්තානි සතකහාපණඤ්ච අදාසීති. ඉදඤ්ච වචනං පොරාණපොත්ථකෙසු ආගතත්තා සාධුජනානඤ්ච සංවෙජනියට්ඨානත්තා වුත්තං. ඨපෙත්වා හි සංවෙගලාභං නත්ථි අඤ්ඤං කිඤ්චි පයොජනන්ති.

ในกาลนั้น พระกษัตริย์พร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานม้า ๒ ตัว ผ้าประมาณ ๓๐ ผืน และกหาปณะ ๑๐๐ คำนี้กล่าวไว้เพราะปรากฏในคัมภีร์โบราณและเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวชของสาธุชน เพราะเว้นจากประโยชน์คือความสังเวชแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์อื่นใด

කලියුගෙ තෙරසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ විජයපුරෙයෙව තස්ස පුත්තො කිත්තිතරනාමකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. විතරා සදිසනාමවසෙනෙව සීහසූරොති නාමං පටිග්ගණ්හි. පිතු රඤ්ඤො කාලෙ ලද්ධෙසු පඤ්චසු සෙතිහෙසු චතුන්නංයෙව අවසෙසත්තා චතුසෙතිභින්දොති නාමං පාකටං. තෙනෙ වාහ අභිධානප්පදීපිකාටීකායං චතුසෙතිභින්දොති. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ චතුරඞ්ගබලො නාම මහාඅමච්චො ගන්ථකොවිදො අභිධානප්පදීපිකාසං වණ්ණනං අකාසි. සො පන සකලබ්‍යාකරණවනාසඞ්ගඤාණාචාරී අහොසි.

ในกลียุค ๗๑๓ ปี พระราชาพระนามว่า กิตติระ ผู้เป็นพระโอรสของพระองค์ ได้ครองราชสมบัติในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง พระองค์ทรงได้รับพระนามว่า สีหสูร ตามพระนามที่คล้ายกับพระบิดา เพราะช้างเผือก ๕ เชือกที่ได้ในสมัยพระราชาผู้เป็นพระบิดา เหลืออยู่เพียง ๔ เชือก จึงปรากฏพระนามว่า จตุเสติภินทะ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า จตุเสติภินทะ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น มหาอำมาตย์ชื่อ จตุรงคพล ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์ ได้แต่งอภิธานัปปทีปิกาสังวรรณนา ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีปรีชาญาณแตกฉานในไวยากรณ์ทั้งหมด

එකස්මිඤ්ච සමයෙ රාජා එකං මහන්තං විහාරං කාරාපෙත්වා අසුකරඤ්ඤා අයං විහාරො කාරාපිතො, ඉමස්මිං විහාරෙ සීලවන්තායෙව නිසීදන්තූති කොලාහලං උප්පාදෙසි. අථ සාචඤ්ඤිනාමගාමවාසී එකො ථෙරො ආගන්ත්වා නිසීදි.

ในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงสร้างวิหารใหญ่แห่งหนึ่งแล้ว ทรงประกาศก้องว่า "วิหารนี้สร้างโดยพระราชาชื่อโน้น ขอให้เฉพาะผู้มีศีลเท่านั้นจงนั่งในวิหารนี้" ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ในหมู่บ้านชื่อสาจัญญี ได้มานั่งลง

අයං [Pg.100] පන තස්ස ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්ති,–

อนึ่ง เรื่องราวความเป็นมาของพระเถระรูปนั้นมีดังนี้

සාචඤ්ඤිගාමෙ කිර එකො ගහපති අත්තනො පුත්තං සිප්පුග්ගහණත්ථාය විහාරෙ එකස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නිය්‍යාදෙසි. පුත්තස්ස පන විහාරං අගන්තුකාමස්ස තජ්ජනත්ථාය සකණ්ටකගච්ඡස්ස උපරි ඛිපති. සො ච දහරො නික්ඛමිත්වා ගෙහං අනාගත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි. මාතාපිතූනං සන්තිකං අනාගන්ත්වා ථොකං ථොකං දූරං ගන්ත්වා සාමණෙර භූමිතො උපසම්පදභූමිං පත්වා අරිමද්දනනගරං ගච්ඡි. අතිපඤ්ඤවන්තතාය පන පත්තප්පත්තට්ඨානෙ මහාථෙරො සඞ්ගණ්හිංසු. තෙනෙවෙස සකලමරම්මරට්ඨෙ පාකටො අහොසි. අථ මාතාපිතරො පුත්තස්ස ආගමනං අපෙක්ඛිත්වායෙව නිසීදිංසු. තමත්ථං පන සුත්වා එස අම්හාකං පුත්තො භවිස්සති වා නො වාති වීමංසිතුකාමො පිතා අනුගච්ඡි. අරිමද්දනනගරෙ තං සම්පාපුණිත්වා උපට්ඨපෙත්වා නිසීදි. සොපි භික්ඛු යථාඋපට්ඨානෙනෙව සන්තප්පෙත්වා ගන්ථං උග්ගණ්හි. අපරස්මිං පන කාලෙසො භික්ඛු අජ්ජ සූපො අප්පලොණොතිආදිනා පුනප්පුනං භණති.

ได้ยินว่า ในหมู่บ้านสาจัญญี มีคฤหบดีคนหนึ่ง มอบบุตรของตนให้แก่ภิกษุรูปหนึ่งในวิหาร เพื่อเรียนศิลปะ แต่เมื่อบุตรไม่ต้องการไปวิหาร (บิดา) จึงโยนบุตรนั้นลงบนพุ่มไม้มีหนามเพื่อขู่ เด็กนั้นจึงออกไปแล้วไม่กลับบ้าน แต่นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง เขาไม่กลับไปหาบิดามารดา ได้เดินทางไปทีละน้อยๆ จนไกล จากภูมิแห่งสามเณรได้บรรลุภูมิแห่งอุปสมบท แล้วได้ไปยังเมืองอริมัททนะ ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาเถระทั้งหลายในสถานที่ที่ท่านไปถึง ได้รับท่านไว้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเป็นที่รู้จักไปทั่วแคว้นพม่า ครั้งนั้น บิดามารดาได้แต่นั่งรอการกลับมาของบุตร แต่เมื่อบิดาได้ยินเรื่องนั้น จึงตามไปเพื่อจะพิจารณาว่า "นี่จะเป็นบุตรของเราหรือไม่หนอ" เมื่อไปถึงเมืองอริมัททนะ ได้เข้าไปอุปัฏฐากท่านแล้วพำนักอยู่ ภิกษุนั้นก็ยังความเอิบอิ่มให้เกิดด้วยการอุปัฏฐากตามสมควรแล้วเรียนคัมภีร์ แต่ในเวลาต่อมา ภิกษุนั้นได้กล่าวซ้ำๆ ว่า "วันนี้แกงมีเกลือน้อยไป" เป็นต้น

අථ පිතා එවමාහ,- න පුබ්බෙ පියපුත්තක තයා ඊදිසං වචනං කථිතං, ඉදානි පන ත්වං අභිණ්හං ඊදිසං වචනං ඡණසි, කාරණමෙත්ථ කින්ති පුච්ඡි. පුබ්බෙ ගන්ථෙසු ඡෙකත්තං අප්පත්වා ගන්ථෙසු ඡෙකත්ථං බ්‍යාපන්නචිත්තතාය න වුත්තං, ඉදානි පන මයා ඉච්ඡිතො අත්ථො මත්ථකං පත්තො, තස්මා කායබලපරිග්ගහණත්ථාය මයා ඊදිසං වචනං වුත්තන්ති වදති. තං වචනං සුත්වා පිතා මාතුයා සන්තිකං ගමනත්ථාය ඔකාසං යාචිත්වා පිතරා සද්ධිං සකට්ඨානං ආගච්ඡන්තො විජයපුරං චෙතියවන්දනත්ථාය පාවිසි.

ครั้งนั้น บิดาได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ลูกรัก เมื่อก่อนเจ้าไม่เคยพูดคำเช่นนี้ แต่บัดนี้เจ้ากลับกล่าวคำเช่นนี้บ่อยๆ เหตุผลในเรื่องนี้คืออะไร" ดังนี้แล้วจึงถาม (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "เมื่อก่อนยังไม่ถึงความเชี่ยวชาญในคัมภีร์ เพราะมีจิตกังวลอยู่กับการทำความเชี่ยวชาญในคัมภีร์จึงไม่ได้พูด บัดนี้ความหมายที่ข้าพเจ้าปรารถนาได้สำเร็จแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพูดคำเช่นนี้เพื่อรักษาพละกำลังทางกาย" เมื่อบิดาได้ยินคำนั้น จึงขอโอกาสเพื่อจะไปหาภรรยา ส่วนพระเถระเมื่อกำลังกลับไปยังที่อยู่ของตนพร้อมกับบิดา ได้เข้าไปยังเมืองวิชัยปุระเพื่อไหว้เจดีย์

තදා රඤ්ඤා වුත්තවචනං සුත්වා තස්මිං විහාරෙ අරුහිත්වා නිසීදි[Pg.101]. ආරක්ඛපුරිසා ච තං භික්ඛුං විහාරෙ නිසින්නං දිස්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ච චතුරඞ්ගබලං අමච්චං ආණෙපෙසි,-ගන්ත්වා තස්ස භික්ඛුස්ස ඤාණථාමං උපධාරෙහීති. චතුරඞ්ගබලො ච ගන්ත්වා තං භික්ඛුං ගූළගූළට්ඨානං පුච්ඡි. සොපි පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං විස්සජ්ජෙසි. චතුරඞ්ගබලො ච තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා තං විහාරං තස්ස භික්ඛුස්ස අදාසි. තස්ස පන භික්ඛුස්ස දහරකාලෙ සකණ්ටකගච්ඡෙ පිතුනො ඛිපනං පටිච්ච කණ්ඩකඛිපත්ථෙරොති සමඤ්ඤා අහොසි, මූලනාමං පනස්ස නාගිතොති. සොතස්මිං විහාරෙ නිසීදිත්වා සද්දසාරත්ථජලිනිං නාම ගන්ථං අකාසි. තස්ස කිර ථෙරස්ස කාලෙ තස්මිං නගරෙ ආරද්ධ විපස්සනාධුරා මහල්ලකා භික්ඛූ සහස්සමත්තා අහෙසුං. ආරද්ධගන්ථධුරා පන දහරභික්ඛූ ගණනපථං වීතිවත්තා.

ในเวลานั้น พระเถระได้ยินคำที่พระราชาตรัส จึงขึ้นไปนั่งในวิหารนั้น และพวกองครักษ์เห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ในวิหาร จึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละว่า "จงไปพิจารณากำลังแห่งญาณของภิกษุนั้นเถิด" อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงไปถามภิกษุนั้นถึงข้อที่ลึกซึ้ง ภิกษุนั้นก็วิสัชนาคำถามที่ถูกถามทุกคำถาม อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี จึงพระราชทานวิหารนั้นแก่ภิกษุนั้น แต่ภิกษุนั้นมีสมัญญาว่า "พระกัณฏกขิปเถระ" เพราะบิดาโยนท่านลงบนพุ่มไม้มีหนามในวัยเด็ก ส่วนชื่อเดิมของท่านคือนาคิตะ ท่านพำนักอยู่ในวิหารนั้นแล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททสารัตถชลินี ได้ยินว่า ในสมัยของพระเถระนั้น ในเมืองนั้น มีภิกษุผู้แก่พรรษาผู้เริ่มวิปัสสนาธุระประมาณพันรูป ส่วนภิกษุหนุ่มผู้เริ่มคันถธุระนั้นมีจำนวนพ้นทางแห่งการนับ

තස්ස පන පිතරම්පි සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තෙනෙව තං ගාමං සෙට්ඨිගාමොති නාමෙන වොහරිංසු.

และพระราชาได้แต่งตั้งบิดาของท่านไว้ในตำแหน่งเศรษฐีด้วย ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงเรียกหมู่บ้านนั้นว่าหมู่บ้านเศรษฐี

කච්චායනවණ්ණනං පන විජයපුරෙයෙව අභයගිරිපබ්බතෙ නිසින්නො මහාවිජිතාපී නාම ථෙරො අකාසි. වාචකො පදෙසම්පි සොයෙව අකාසි. සද්දවුත්තිං පන සද්ධම්මගුරුත්ථෙරො අකාසි.

ส่วนพระเถระชื่อมหาวิชิตาปี ผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาอภัยคีรีในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง ได้แต่งคัมภีร์กัจจายนวัณณนา ท่านผู้นั้นเองก็ได้แต่งคัมภีร์วาจกปเทส ส่วนคัมภีร์สัททวุตติ พระสัทธัมมคุรุเถระได้แต่ง

ඉච්චෙවං විජයපුරෙ අනෙකෙහි ගන්ථකාරෙහි සාසනං විපුලං අහොසි.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงรุ่งเรืองด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์มากมาย

කලියුගෙ පන පඤ්චාසීතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සම්පත්තෙ අසඞ්ඛයාචොයොන්නාමකො රාජා ජෙය්‍යපුරනගරං මාපෙත්වා තත්ථ රජ්ජං කාරෙසි. තත්ථ පන රාජූනං කාලෙ ථෙරෙහි කතගන්ථො නාම නත්ථි.

แต่เมื่อถึงกาลียุคที่ 685 ปี พระราชาพระนามว่าอสังขยาจอยอน ได้สร้างเมืองเชยยปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น แต่ในสมัยของพระราชาทั้งหลายในเมืองนั้น ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระทั้งหลายแต่งไว้

කලියුගෙ ඡබ්බිසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ වෙසාඛමාසෙ ජෙය්‍යපුරනගරං විනස්සි. තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ ජෙට්ඨමාසෙ විජයපුරං විනස්සි. තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ ඵග්ගුනමාසෙ සත්විවරාජා [Pg.102] රතනපූරං නාම නගරං මාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙසීති.

ในกาลียุคที่ 726 ปี ในเดือนวิสาขะ เมืองเชยยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนเชษฐะ เมืองวิชัยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนผัคคุณะ พระราชาพระนามว่าสัตวิระ ได้สร้างเมืองชื่อรัตนปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น

ඉදං විජයපුරජෙය්‍යපුරෙසු සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระและเชยยปุระ

ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බනීපරට්ඨෙයෙව රතනපූරනගරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงวงศ์แห่งพระศาสนาในเมืองรัตนปุระ ซึ่งอยู่ในแคว้นตัมพะนีปะนั่นเอง ในเขตพม่า

කලියුගෙ හි අට්ඨාසීතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ නරපතිරඤ්ඤො ධිතාය සද්ධිං අලොඞ්ගචඤ්ඤිසූරඤ්ඤො පුත්තො ආනන්දසූරියො නාම සන්ථවං කත්වා එකං (සිද්ධිකං නාම පුත්තං විජායි. සො වයෙ සම්පත්තෙ රජ්ජසම්පත්තිං ලභි. තතො පභුති යාව ම්‍රෙනචොදිඝා රඤ්ඤා අරිමද්දනනගරෙ රජ්ජං අකංසු). තතො පච්ඡා සිරිසුධම්මරාජාධිපතීති ලද්ධනාමො සත්විවරාජා රතනපූරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ එකනවුතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ලඞ්කාදීපතො සිරිසද්ධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරො සීහළමහාසාමිත්ථෙරොචාති ඉමෙ ද්වෙ ථෙරා පඤ්ච සරීරධාතුයො ආනෙත්වා නාවාය කුසිමතිත්ථං පාපුණිත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ බඤ්ඤාරනි නාමෙන රඤ්ඤා නිවාරිතා අනිසීදිස්වා තතො සොයෙව රාජා ථෙරෙ යාව සිරිඛෙත්තනගරා පහිණි. තමත්ථං ඤත්වා රතනපූරින්දො රාජා චත්තාලීසාය නාවාහි යාව සිරිඛෙත්තනගරං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙසි. ආනෙත්වා ච මහානවගාමං පත්තකාලෙ සහ ඔරොධෙහි අමච්චෙහි ච සයමෙව රාජා පච්චුග්ගච්ඡි. රතනපූරං ප්පන පත්තකාලෙ මහාපථවී චලි, පටිනාදඤ්ච නදි. තදා රාජා සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිලොකග්ගස්ස සාසනං පග්ගණ්හිස්සාමීති චින්තෙත්වා සරීරධාතුං ආනෙත්වා ඉධ පත්තකාලෙ අයං මහාපථවී චලති, පටිනාදඤ්ච නදති, ඉදං [Pg.103] අම්හාකං රට්ඨෙ ජිනසාසනස්ස චිරකාලං පතිට්ඨානභාවෙ පුබ්බනිමිත්තන්ති සයමෙව නිමිත්තපාඨං අකාසි.

ในกาลียุคที่ 788 ปี บุตรของพระราชาอลงคจัญญิสูร ชื่ออานันทสูริยะ ได้มีความสัมพันธ์กับธิดาของพระราชานรปติ แล้วได้ให้กำเนิดบุตรคนหนึ่ง (ชื่อสิทธิกะ เมื่อเขาเจริญวัย ได้รับราชสมบัติ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงพระราชาเมรนโจทิฆา ได้ครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ) หลังจากนั้น พระราชาสัตวิระ ผู้มีพระนามว่า สิริสุธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อถึงกาลียุคที่ 791 ปี พระเถระสองรูปนี้ คือ พระสิริสัทธัมมาลังการเถระ และพระสีหลมหาสามิเถระ ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ 5 องค์ มาทางเรือ ถึงท่าเรือกุสิมะ แล้วถูกพระราชาชื่อบัญญารนีในแคว้นรามัญห้ามไว้ไม่ให้พำนักอยู่ จากนั้นพระราชาองค์นั้นเองได้ส่งพระเถระทั้งสองไปยังเมืองสิริเขตต์ เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งรัตนปุระทรงทราบเรื่องนั้น จึงเสด็จออกไปรับด้วยเรือ 40 ลำ จนถึงเมืองสิริเขตต์ แล้วนำมา และเมื่อนำมาถึงหมู่บ้านมหานวะ พระราชาเองพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์ ได้เสด็จออกไปรับด้วยพระองค์เอง แต่เมื่อถึงเมืองรัตนปุระ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เราจักเชิดชูพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเลิศแห่งโลก' แล้วเมื่อพระบรมสารีริกธาตุมาถึงที่นี่ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง นี่เป็นบุพนิมิตแห่งการประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้าในแคว้นของเราไปชั่วกาลนาน ดังนี้แล้ว พระองค์เองได้ทรงทำนิมิตปาฐะ

තාව තිට්ඨතු ජීවමානස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආනුභාවො, අහොවත සරීරධාතුයායෙව අනුභාවොති බහුරට්ඨ වාසිනො පසිදිංසු. හොන්ති චෙත්ථ, –

อานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ จงยกไว้เถิด โอหนอ นี่เป็นเพียงอานุภาพของพระบรมสารีริกธาตุเท่านั้น ชาวแคว้นจำนวนมากต่างเลื่อมใส ในเรื่องนี้มีคำกล่าวว่า -

සරීරධාතුයා තාව, මහන්තොච්ඡරියො හොති;

කා කථා පන බුද්ධස්ස, ජීවමානස්ස සෙට්ඨස්ස.

แม้ด้วยพระบรมสารีริกธาตุ ก็ยังเกิดอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ แล้วจะกล่าวไปใยถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดผู้ยังทรงพระชนม์อยู่เล่า

එවං අනුස්සරිත්වාන, උප්පාදෙය්‍ය පසාදකං;

බුද්ධගුණෙසු බාහුල්ලං, ගාරවඤ්චං කරෙ ජනොති.

เมื่อระลึกอย่างนี้แล้ว พึงยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น และพึงทำความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธคุณให้มาก

කලියුගෙ ද්වෙනවුතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ තා පඤ්ච ධාතුයො නිදහිත්වා ජෙය්‍යපුරනගරතො පච්ඡිමදිසාභාගෙ සමභූමිභාගෙ චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි. තඤ්ච චෙතියං රතනචෙතියන්ති පඤ්ඤාපෙසි, හත්ථිරූපබාහුල්ලතාය පන අනෙකිභින්දොති පාකටං හොති. තීහි සිරිගබ්භෙහි සත්තහි ද්වාරෙහී ච අලඞ්කතං නාම මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා ද්වින්නං සීහළදීපිකත්ථෙරානං අදාසි. තතො පච්ඡා තෙසු මහන්තත්ථෙරො සකවිහාරසමීපෙ පබ්බතමුද්ධනි අත්තනො සිස්සෙපි අප්පවෙසෙත්වා ලජ්ජීපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමෙහි සබ්බෙහි තීහි ථෙරෙහි සද්ධිං සීමං සම්මන්නති. ඉච්චෙවං සීමසම්මුතිපරියත්තිවාචනාදිකම්මෙහි මරම්මරට්ඨෙ සාසනං විරූළං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි.

ในกาลียุคที่ 792 ปี พระองค์ได้บรรจุพระธาตุ 5 องค์นั้น และสร้างเจดีย์ในที่ราบทางทิศตะวันตกของเมืองชัยปุระ เจดีย์นั้นได้ชื่อว่ารัตนเจดีย์ แต่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าอเนกิภินท์ เพราะมีรูปช้างจำนวนมาก พระองค์ได้สร้างมหาวิหารที่ประดับด้วยมงคลคัพภะ 3 แห่งและประตู 7 บาน แล้วถวายแก่พระเถระชาวลังกา 2 รูป หลังจากนั้น พระเถระผู้ใหญ่ในจำนวนนั้น ได้ผูกพัทธสีมาบนยอดเขาใกล้กับวิหารของตน โดยไม่ให้แม้แต่ศิษย์ของตนเข้าร่วมด้วย แต่ผูกร่วมกับพระเถระทั้งสามรูปผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต และใคร่ในการศึกษา ด้วยประการฉะนี้ จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองในแคว้นพม่า ด้วยการผูกพัทธสีมา การบอกกล่าวปริยัติธรรม และกิจอื่น ๆ

ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ රතනපූරනගරෙ සීහළදීපිකෙ

นี้คือ (เรื่อง) ของพระเถระชาวลังกา ในเมืองรัตนปุระ แคว้นพม่า

ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

การประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรก โดยอาศัยพระเถระ 2 รูป

කලියුගෙ ඡබ්බීසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ සත්වවරාජා රතනපූරනගරං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො [Pg.104] කාලෙ ජෙය්‍යපුරනගරෙ එකා පූපිකා ඉත්ථී අලජ්ජිනො එකස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ධනං උපනිදහි. අපරභාගෙසා තං ධනං යාචි. අථ සො භික්ඛු තව ධනං අහං න පටිග්ගණ්හාමීති මුසා භණති. එවං විවාදං කත්වා තං කාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා පක්කොසාපෙත්වා සයමෙව තං භික්ඛුං පුච්ඡි,-ත්වං භන්තෙ තස්සා ඉත්ථියා ධනං පටිග්ගණ්හාසි වා මා වාති. අහං මහාරාජ සමණො අලිකං භණිතුං න වට්ටති, න පටිග්ගණ්හාමීති වදති. තං කාරණං රාජා ච පුනප්පුනං පුච්ඡිත්වා වීමංසන්තො භික්ඛුස්ස කෙරාටිකභාවං ජානිත්වා තං සමණො සමානො භගවතො පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං අක්කමිත්වා මුසා භණතීති කුජ්ඣිත්වා සයමෙව අපරාධානුරූපං සීයං ඡින්දිත්වා රාජගෙහතො හෙට්ඨා ඛිපි.

ในกาลียุคที่ 726 ปี เมื่อถึงเดือนผัคคุณะ พระเจ้าสัตววรราชได้สร้างเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ที่เมืองชัยปุระ มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ฝากเงินไว้กับพระภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่มีความละอาย ภายหลังนางได้ทวงเงินนั้น แต่พระภิกษุนั้นกล่าวเท็จว่า 'อาตมาไม่ได้รับเงินของโยมไว้' เมื่อเกิดการโต้เถียงกันอย่างนี้ นางจึงนำความนั้นไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพระภิกษุนั้นมาแล้วตรัสถามด้วยพระองค์เองว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้รับเงินของหญิงคนนี้ไว้หรือไม่' พระภิกษุนั้นทูลว่า 'มหาบพิตร อาตมาเป็นสมณะ ไม่ควรพูดปด อาตมาไม่ได้รับไว้' พระราชาทรงซักถามและพิจารณาเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงทราบถึงความเป็นคนลวงของพระภิกษุนั้น ทรงกริ้วว่า 'ผู้นี้เป็นสมณะแท้ ๆ แต่กลับเหยียบย่ำสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วพูดปด' จึงทรงตัดศีรษะตามสมควรแก่ความผิดด้วยพระองค์เอง แล้วโยนลงจากปราสาท

තඤ්ච කාරණං සකලමරම්මරට්ඨෙ පාකටං. අලජ්ජීභික්ඛූපි අඤ්ඤෙ පාපකම්මං කාතුං න විසහිංසු. රඤ්ඤා භායිත්වායෙව සික්ඛාපදං න අක්කමෙසුං.

เรื่องนั้นปรากฏชัดไปทั่วทั้งแคว้นพม่า แม้พระภิกษุผู้ไม่มีความละอายรูปอื่น ๆ ก็ไม่กล้าทำบาปกรรม เพราะเกรงกลัวพระราชา จึงไม่ล่วงละเมิดสิกขาบท

කලියුගෙ තිංසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මඞ්ගක්‍රිච්වාචොඞ්ක නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සො පන රාජා රට්ඨවාසීනං සුඛත්ථාය නිමිත්තං ගහෙත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා රාජගෙහං පටිග්ගණ්හි. සො ච රාජා සක්කරාජෙ පඤ්චචත්තාලීසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ චඤ්ඤිඞ්ඛුං නාම චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි. යඞ්ගරනාමකස්ස සිලාපබ්බතස්ස සමීපෙ පොරාණිකං එකං චෙතියං නදීඋදකං භින්දි. තදා සකරණ්ඩකා පඤ්ච ධාතුයො උදකෙ නිම්මුජ්ජන්තියො එරාපථො නාම නාගො ගහෙත්වා පච්ඡා චඤ්ඤිඞ්ඛුං නාම චෙතියං පතිට්ඨාපෙස්සාමීති රඤ්ඤා ආරද්ධකාලෙයෙව දාඨානාගස්ස නාම ථෙරස්ස සහ කරණ්ඩකෙන පඤ්ච ධාතුයො නිය්‍යාදෙසි. සො ච ථෙරො රඤ්ඤො අදාසි. රාජා ද්වෙ ධාතුයො මුට්ඨොචෙතියෙ නිධානං අකාසි. තිස්සො පන චඤ්ඤිඞ්ඛුං චෙතියෙති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං.

ในกาลียุคที่ 730 ปี พระเจ้ามังกรีจวาจองกะได้ครองราชย์ พระราชาองค์นั้นทรงถือเอานิมิตเพื่อความสุขของชาวเมือง ทรงถือพัดตาลปัตรแล้วรับพระราชวัง และเมื่อศักราชที่ 745 ปี พระราชาองค์นั้นได้สร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ใกล้ภูเขาหินชื่อยังการัน เจดีย์เก่าแก่แห่งหนึ่งถูกน้ำในแม่น้ำพัดพังทลาย ในเวลานั้น พระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบได้จมลงในน้ำ พญานาคชื่อเอราปถได้เก็บรักษาไว้ ภายหลังเมื่อพระราชาทรงเริ่มสร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ พญานาคก็ได้มอบพระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบแก่พระเถระชื่อทาฐานาค พระเถระนั้นได้ถวายแก่พระราชา พระราชาทรงบรรจุพระธาตุ 2 องค์ไว้ในเจดีย์มุฏโฐ ส่วนอีก 3 องค์บรรจุไว้ในเจดีย์จัญญิงคุ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ

සො [Pg.105] රාජා කුමාරකාලෙ සික්ඛාපකස්ස ආචරියස්ස සෙතච්ඡත්තං දත්වා සඞ්ඝනායකට්ඨානං නිය්‍යාදෙසි. ඛෙමාචාරො නාම එකො ථෙරො රත්තිභාගෙ මජ්ඣන්තිකකාලෙ චෙතියඞ්ගණෙ ඔලම්බෙත්වා ඨපිතං භෙරිං අනෙකවාරං පහරි. අථ රාජා රාජගෙහතොයෙව සුත්වා යථාඨපිතන්තියාමවසෙන විහාරෙ කොචි භික්ඛු කාලං කතො භවෙය්‍යාති මඤ්ඤිත්වා විහාරං ගන්ත්වා පුච්ඡාහීති දූතං පෙසෙසි. දූතො විහාරං ගන්ත්වා කාරණං පුච්ඡි. භික්ඛූ ච එවමාහංසු,- න අම්හෙසු කාලඞ්කතභික්ඛු නාම අත්ථි, අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො ඉදානි කාලඞ්කතොති බහූනං මනුස්සානං ඤාපනත්ථාය භෙරිං පහරිම්හාති. පුන රාජා භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි,-කස්මා පන භන්තෙ තුම්හෙ සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස කාලඞ්කතභාවං ජානාථාති. අථ භික්ඛූ එවමාහංසු,-භගලතො පරිනිබ්බානකාලෙ සාසනං රක්ඛිස්සාමීති සක්කො දෙවානමින්දො පටිඤ්ඤං කත්වාපි ඉදානි සාසනෙ වසන්තානං අම්හාකං අනුපාලනකම්මං නාම කිඤ්චි න අකාසි, සචෙ පන සක්කො දෙවානමින්දො ජීවමානො භවෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පටිඤ්ඤං දළං කත්වා ඉදානි අප්පොස්සුක්කො න භවෙය්‍ය. ඉදානි පන සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස ආරක්ඛණකම්මං නාම කිඤ්චි න දිස්සති, තස්මා ඉදානි සක්කො දෙවානමින්දො කාලඞ්කතොති ජානිම්හාති.

พระราชาองค์นั้นเมื่อยังทรงพระเยาว์ ได้ถวายเศวตฉัตรแก่พระอาจารย์ผู้สอน และทรงมอบตำแหน่งสังฆนายก พระเถระรูปหนึ่งชื่อเขมาจาร ได้ตีกลองที่แขวนไว้ที่ลานเจดีย์หลายครั้งในเวลากลางคืนยามเที่ยง พระราชาทรงสดับเสียงนั้นจากพระราชนิเวศน์นั่นเอง ทรงดำริว่า 'ภิกษุบางรูปในวิหารพึงทำกาละตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้หรืออย่างไร' จึงทรงส่งทูตไปว่า 'จงไปที่วิหารแล้วถามดู' ทูตไปที่วิหารแล้วถามถึงสาเหตุ พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในหมู่พวกเราไม่มีภิกษุผู้ทำกาละเลย แต่ว่าพวกเราตีกลองเพื่อแจ้งแก่คนจำนวนมากว่า บัดนี้ ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้เรียกพวกภิกษุมาแล้วตรัสถามว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร พวกท่านจึงรู้ความที่ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้วเล่า' ลำดับนั้น พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้ท้าวสักกะเทวราชจะได้ทำปฏิญญาไว้ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพานว่า จะรักษาพระศาสนา แต่บัดนี้ ท้าวเธอไม่ได้ทำกิจคือการตามรักษาพวกเราผู้อยู่ในพระศาสนาเลย หากท้าวสักกะเทวราชยังมีชีวิตอยู่ เมื่อได้ทำปฏิญญาไว้อย่างมั่นคงในสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว บัดนี้ไม่พึงเป็นผู้ขวนขวายน้อย แต่บัดนี้ การกระทำคือการอารักขาของท้าวสักกะเทวราชไม่ปรากฏเลย เพราะฉะนั้น พวกเราจึงรู้ว่า บัดนี้ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว'

රාජා තං සුත්වා ඛෙමාචාරත්ථෙරස්ස පසීදිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. සො ච ථෙරො සුධම්මපුරවාසීනං සීහළවංසිකානං මහාථෙරානං වංසෙ භවති ලජ්ජී පෙසලො හොතීති.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสในพระเขมาจารเถระ จึงทรงสร้างวิหารถวาย และพระเถระนั้นเป็นผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส อยู่ในวงศ์ของพระมหาเถระชาวลังกาผู้เป็นชาวสุธัมมปุระ

රතනපූරනගරෙයෙව අධිකරඤ්ඤො කාලෙ රතනපූරනගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ මහාසෙතුං කාරාපෙසි. තස්ස [Pg.106] පන ආචරියො සඞ්ඝරාජා ලජ්ජීපක්ඛං න භජති. තෙනෙව ථෙරපරම්පරාය එස න සඞ්ගහිතබ්බො.

ในสมัยของพระเจ้าอธิกราชในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ได้ทรงสร้างสะพานใหญ่ทางทิศใต้ของเมืองรัตนปุระ แต่อาจารย์ของพระองค์คือพระสังฆราช ไม่ได้เข้ากับฝ่ายผู้มีความละอาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงไม่ควรนับรวมในลำดับพระเถระ

තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඡසට්ඨාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ කලියුගෙ රාජාධිරාජා නාම රාමඤ්ඤරට්ඨින්දො භූපාලොති සහස්සප්පමාණාසු නාවාසු සට්ඨිසතසහස්සෙහි යොධෙහි සද්ධිං නදීමග්ගෙන යුජ්ඣනත්ථාය රතනපූරාභිමුඛං ආගතො.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคครบ 766 ปี พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญชื่อพระเจ้าราชาธิราช พร้อมด้วยทหารหกแสนคนในเรือนับพันลำ ได้เสด็จมาทางแม่น้ำเพื่อทำสงครามมุ่งหน้าสู่เมืองรัตนปุระ

අථ අධිකරාජා බහවො අමච්චෙච භික්ඛූ ච සන්නිපාතාපෙත්වා මන්තෙසි,-ඉදානි රාමඤ්ඤරට්ඨිනො රාජා යුජ්ඣනත්ථාය ඉධ ආගච්ඡති, යුද්ධං අකත්වා කෙනුපායෙන තං පටිනිවත්තාපෙතුං සක්ඛිස්සාමාති. අථ සබ්බෙ කිඤ්චි අකථෙත්වා තුණ්හීභාවෙනෙව නිසීදිංසු.

ครั้งนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงให้ประชุมอำมาตย์และภิกษุเป็นอันมากแล้วทรงปรึกษาว่า 'บัดนี้ พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญกำลังเสด็จมาที่นี่เพื่อทำสงคราม พวกเราจะสามารถให้พระองค์เสด็จกลับไปโดยไม่ต้องทำสงครามด้วยอุบายอย่างไรได้บ้าง' ลำดับนั้น ชนทั้งปวงไม่ได้กล่าวอะไรเลย นั่งนิ่งอยู่

අථ ජාතවස්සෙන එකත්තිංසවස්සිකො උපසම්පදාවසෙන පන එකාදසවස්සිකො එකො භික්ඛු එවමාහ,-එකො පන රාමඤ්ඤරට්ඨින්දො රාජාධිරාජා තාව තිට්ඨතු, සචෙ සකලෙපි ජම්බුදීපෙ සබ්බෙ රාජානො ආගච්ඡෙය්‍යුං, එවම්පි කථාසල්ලාපෙනෙව යුද්ධං අකත්වා පටිනිවත්තාපෙසුං සක්කොමීති.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้มีอายุ 31 ปีโดยกำเนิด และมีพรรษา 11 โดยอุปสมบท ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ยกพระเจ้าราชาธิราชผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญไว้ก่อนเถิด แม้หากพระราชาทั้งปวงในชมพูทวีปทั้งสิ้นจะพากันมา ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็สามารถจะให้เสด็จกลับไปได้ด้วยการสนทนาปราศรัยเท่านั้นโดยไม่ต้องทำสงคราม'

අථ අධිකරාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා ආහ,- යථා භන්තෙ ත්වං සක්කොසි රාජාධිරාජං යථාසල්ලාපෙන පටිනි වත්ථාපෙතුං, තථා කරොහීති.

ลำดับนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงมีพระทัยยินดีแล้วตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านสามารถจะให้พระเจ้าราชาธิราชเสด็จกลับไปด้วยการสนทนาอย่างไร ก็จงทำอย่างนั้นเถิด'

අථ සො භික්ඛු මෙත්තාසන්දෙසපණ්ණං පෙසෙත්වා ඔකාසං යාචි තස්ස රාජාධිරාජස්ස සන්තිකං පවිසිතුකාමො. රාජාධිරාජා ච තස්ස භික්ඛුස්ස මෙත්තාසන්දෙසපණ්ණං පස්සිත්වා තං භික්ඛුං සීඞ්ඝං ආනෙථාති දූතං පෙසෙසි. දූතො ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. අථ සො භික්ඛු රාජාධිරාජං ධම්මදෙසනාය ඔවාදං දත්වා සකට්ඨානං පටිනිවත්තාපෙසි. අයඤ්ච [Pg.107] භික්ඛු අරිමද්දනනගරෙ චතූසු ගණෙසු අරහන්තගණවංසො සික්ඛාකාමො ලජ්ජී පෙසලො. අරිමද්දනනගරෙ චාගහෙ නාම දෙසෙ පන ජාතත්තා චාග්‍රුහි භික්ඛූති වොහාරියති.

จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นส่งจดหมายแสดงเมตตาไปแล้ว ขอโอกาสเพื่อจะเข้าเฝ้าพระราชาธิราชพระองค์นั้น พระราชาธิราชทอดพระเนตรจดหมายแสดงเมตตาของพระภิกษุรูปนั้นแล้ว จึงส่งทูตไปว่า 'จงนำพระภิกษุรูปนั้นมาโดยเร็ว' ทูตนำมาแล้วถวายแด่พระราชา จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นถวายโอวาทด้วยการแสดงธรรมแด่พระราชาธิราชแล้ว ทำให้พระองค์เสด็จกลับไปยังสถานที่ของตน อนึ่ง พระภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นวงศ์แห่งคณะพระอรหันต์ในบรรดาสี่คณะในเมืองอริมัททนะ แต่เพราะท่านเกิดในประเทศชื่อจาคหะในเมืองอริมัททนะ จึงถูกเรียกว่า 'พระจาคฤหิภิกษุ'

කලියුගෙ අට්ඨාසීතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මිඤ්ඤ්හඞ්ග ධම්මරාජා රතනපූරෙයෙව රජ්ජං සම්පත්තො. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපතො ද්වෙ මහාථෙරා රතනපූරං ආගන්ත්වා සාසනං අනුග්ගහෙත්වා නිසීදිංසු.

เมื่อกาลียุคครบ 788 ปี พระเจ้ามิญหังคะธรรมราชาได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระมหาเถระสองรูปจากเกาะสีหลมายังเมืองรัตนปุระแล้ว ได้อุปถัมภ์พระศาสนาอยู่

තදා කලියුගෙ අට්ඨසතෙ සම්පුණ්ණෙ පොරාණකං කලියුගං අපනෙත්වා අභිනවං ඨපෙතුං ඔකාසො අනුප්පත්තො. අථ චාග්‍රිහි ථෙරො ච රාජවිහාරවාසිත්ථෙරො ච එවමාහංසු,- අපනීතබ්බකාලෙ මහාරාජ සම්පත්තෙ අනපනෙතුං න වට්ටතීති.

ในกาลนั้น เมื่อกาลียุคครบ 800 ปี โอกาสที่จะถอนกาลียุคเก่าออกแล้วตั้งกาลียุคใหม่ได้มาถึงแล้ว จากนั้น พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ควรที่จะไม่ถอนออก'

අථ රාජා පුන එවමාහ,-අපනීතබ්බෙ සම්පත්තෙ අනපනෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා වසන්තස්ස කො දොසොති. සචෙ අපනීතබ්බෙ සම්පත්තෙ අනපනෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා නිසීදෙය්‍ය, රට්ඨවාසීනං දුක්ඛං භවිස්සතීති වෙදසත්ථෙසු ආගතං, සක්කරාජං අපනෙන්තොපි රාජා තස්මිංයෙව වස්සෙ දිවඞ්ගතො භවෙය්‍යාති ආහංසු.

จากนั้น พระราชาตรัสอีกว่า 'เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว การไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ จะมีโทษอะไรเล่า' พวกท่านกล่าวว่า 'ถ้าหากเมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ ความทุกข์จะเกิดแก่ชาวเมือง ดังที่มาในคัมภีร์พระเวท และแม้พระราชาผู้ถอนศักราชออก ก็จะสวรรคตในปีนั้นเอง'

අථ රාජා සත්තානං සුඛං ලභීයමානතං ජානන්තොයෙව මාදිසො අත්තනො භයං අපෙක්ඛිත්වා අපනීතබ්බං අනපනෙත්වා නිසීදිතුං න වට්ටති, කම්මං ඛීයිත්වාපි මම අගුණං ලොකෙ පත්ථරිත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති මනසිකරිත්වා සක්කරාජෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පුණ්ණෙ බස්‍යුඡිද්‍රමුනිසඛ්‍යං අපනෙත්වා චම්මාවසෙසං ඨපෙසි. අථ මහාමණ්ඩපං කාරාපෙත්වා මහාඡණං කත්වා මහාදානම්පි අදාසි.

ลำดับนั้น พระราชาทรงทราบถึงความสุขที่สัตว์ทั้งหลายจะพึงได้รับ ทรงดำริว่า 'คนเช่นเราไม่ควรจะคำนึงถึงภัยของตนแล้วเพิกเฉยไม่ถอนสิ่งที่ควรจะถอนออก แม้อายุขัยจะสิ้นไป แต่ความไม่ดีของเราก็จะแผ่ไปและดำรงอยู่ในโลก' ดังนี้แล้ว เมื่อศักราชครบ 800 ปี จึงทรงถอน 'พสยุฉิทรมุนิสขยะ' ออกแล้ว ทรงตั้ง 'จัมมาวเสสะ' ไว้ จากนั้น ทรงให้สร้างมณฑปใหญ่แล้ว ทรงจัดงานฉลองใหญ่ และทรงถวายมหาทานด้วย

චාග්‍රිහිථෙරො රාජවිහාර වාසිත්ථෙරොචාති අරිමද්දන නගරෙ [Pg.108] අරහන්තගණාංසිකො ලජ්ජී පෙසලො සික්ඛාකාමො.

พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระ เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นส่วนหนึ่งของคณะพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ

ඊදිසං පන වචනං සාසනප්පටියත්තත්තා ච රට්ඨවාසිකායත්තත්තා ච ධම්මානුලොමවසෙන වුත්තං.

แต่คำพูดเช่นนี้ กล่าวไปตามคลองแห่งธรรม เพราะความที่พระศาสนาเป็นสิ่งที่ต้องจัดแจง และเพราะความที่ชาวเมืองต้องพึ่งพา

කලියුගෙ චතුවස්සාධිකෙ අට්ඨසතෙ මහානරපති රාජා රතනපූරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසි. සො ච රාජා ථූපාරාමචෙතියං කාරාපෙසි. තස්ස පන ආචරියො මහාසාමිත්ථෙරො නාම. සො පන ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළින්දස්ස රඤ්ඤො ආචරියස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛං ගහෙත්වා පච්චාගතත්ථෙරවංසිකොති දට්ඨබ්බො. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ රතනපූරනගරෙ මහාඅරියවංසො නාම එකො ථෙරො අත්ථි. සො පන පරියත්තිවිසාරදො අරිමද්දනනගරෙ ඡප්පදගණතො ආගතවංසිකො.

เมื่อกาลียุคได้ 804 ปี พระเจ้ามหานรบดีได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระ พระราชาพระองค์นั้นทรงให้สร้างถูปารามเจดีย์ ส่วนพระอาจารย์ของพระองค์ชื่อพระมหาสามิเถระ พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นไปเกาะสีหลแล้ว ศึกษาในสำนักของพระสารีบุตรเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสีหลินทร์ แล้วกลับมา เป็นผู้สืบวงศ์พระเถระผู้กลับมาแล้ว ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาอริยวงศ์อยู่ในเมืองรัตนปุระ ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ เป็นผู้สืบวงศ์มาจากคณะฉัพพทะในเมืองอริมัททนะ

එකස්මිං සමයෙ ජෙය්‍යපුරනගරං ගන්ත්වා රෙඞ්ග ඉති පාකටස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකෙ සද්දනයං උග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. සො පන කිර මහාථෙරො අඤ්ඤෙහි සද්ධිං යංවා තංවා කථං අසල්ලපිතුකාමතාය මුඛෙ උදකං ඨපෙත්වා යෙභුය්‍යෙන නිසීදති. තෙනෙවෙස මරම්මවොහාරෙන රෙඞ්ගු ඉති පාකටො අහොසි.

ในสมัยหนึ่ง ท่านไปเมืองชัยปุระแล้วเรียนหลักไวยากรณ์ในสำนักของพระมหาเถระผู้ปรากฏชื่อว่า เร็งคะ แล้วพำนักอยู่ ได้ยินว่า พระมหาเถระรูปนั้นไม่ประสงค์จะสนทนาเรื่องสัพเพเหระกับผู้อื่น จึงอมน้ำไว้ในปากนั่งอยู่เป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงปรากฏชื่อว่า เร็งคุ ด้วยภาษามรัมมะ

සො කිර අරියවංසත්ථෙරො රෙඞ්ගුං ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ථං වාචාපෙතු ඔකාසං යාචිස්සාමීති උපගච්ඡන්තොපි කථාසල්ලාපං අකත්වා ද්වෙ අහානි වත්තං පරිපූරෙත්වායෙව පච්චාගච්ඡි. තතියදිවසෙ පන චම්මඛණ්ඩං ආකොටුනත්තා සද්දං සුත්වා මුඛතො උදකං උග්ගිරිත්වා කාරණං පුච්ඡි. ගන්ථං උග්ගහණත්ථාය ආගතභාවං ආරොචෙසි.

ได้ยินว่า พระอริยวงศ์เถระนั้นแม้จะเข้าไปหาพระเร็งคุเถระเพื่อขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ ก็ไม่ได้สนทนาปราศรัยเลย บำเพ็ญวัตรอยู่ 2 วันแล้วก็กลับไป ส่วนในวันที่ 3 พระเถระได้ยินเสียงจากการเคาะแผ่นหนัง จึงบ้วนน้ำออกจากปากแล้วถามถึงสาเหตุ ท่านจึงแจ้งความที่ตนมาเพื่อเรียนคัมภีร์

අථ ථෙරො එවමාහ,-අහං ආවුසො දිවසෙ දිවවසෙ තික්ඛත්තුං ගන්ථං වාචෙමි, මජ්ඣන්ති කාතික්කමකාලෙපි පඤ්ඤචෙතියං ගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනකිච්චං කරොමි, ඔකාසං [Pg.109] න ලභාමි, එවම්පි ත්වං බහූගන්ථෙ උග්ගහෙත්වාපි ආචරියෙහි දින්නොපදෙසං අලභිත්වා පුන මම සන්තිකං ආගච්ඡසි, තස්මායඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනවත්තං තාවකාලිකං විකොපෙත්වා ගන්ථුග්ගහණත්ථාය ඔකාසං දස්සාමීති වත්වා අභිධම්මත්ථවිසාවිනිං නාම ලක්ඛණටීකං උග්ගණ්හාපෙසි. නානානයෙහි උපදෙසං දත්වා වාචෙසි. වාචෙත්වා ච තතියදිවසෙ ආචරියස්ස සන්තිකං නාගච්ඡි. මහාථෙරොපි කාරණං අකල්ලතාය අනාගතො භවෙය්‍යාති මඤ්ඤිත්වා පුච්ඡනත්ථාය භික්ඛූ පෙසෙසි.

ลำดับนั้น พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาบอกคัมภีร์วันละ 3 ครั้ง แม้ในเวลาล่วงเที่ยงไปแล้ว ก็ไปปัญญเจดีย์ทำกิจกวาดลานเจดีย์ อาตมาไม่มีโอกาส ถึงอย่างนั้น ท่านแม้เรียนคัมภีร์มามากแล้ว แต่ไม่ได้รับโอวาทที่อาจารย์ให้ไว้ จึงมาหาอาตมาอีก เพราะฉะนั้น อาตมาจะงดวัตรกวาดลานเจดีย์ไว้ชั่วคราว แล้วจะให้โอกาสเพื่อเรียนคัมภีร์' ครั้นกล่าวแล้ว จึงให้เรียนลักขณฎีกาชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี ท่านให้โอวาทด้วยนัยต่างๆ แล้วสอนให้ และเมื่อสอนแล้ว ในวันที่ 3 ท่านไม่มาหาอาจารย์ พระมหาเถระคิดว่า 'คงไม่มาเพราะความไม่สบาย' จึงส่งภิกษุทั้งหลายไปเพื่อถามดู

අරියවංසත්ථෙරොච ආචරියස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමීති ආගතො, අන්තරාමග්ගෙයෙව දූතභික්ඛූ පස්සිත්වා තෙහි සද්ධිං මහාථෙරස්ස සන්තිකං ආගමංසු. ආචරියස්ස සන්තිකං පත්වා ආචරියා අරියවංසත්ථෙරං පුච්ඡි,-කස්මා පන ත්වං න උග්ගහණත්ථාය ආගතොසීති. අහං භන්තෙ තුම්හෙහි දින්නොපදෙසං නිස්සාය ඉදානි සබ්බං නයං ජානාමීති. අථ ආචරියො ආහ, යං පන ගන්ථං නිස්සාය ත්වං ඡෙකතං පත්තොසි, තස්ස සංවණ්ණනං කත්වා උපකාරං කරොහීති. අථ අරියවංසත්ථෙරො ආචරියස්ස වචනං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා මණිසාරමඤ්ජූසං නාම අනුසංවණ්ණනං අකාසි. නිට්ඨිතනිට්ඨිතපාළං උපොසථදිවසෙ උපොසථදිවසෙ පුඤ්ඤචෙතියස්ස චෙතියඞ්ගණෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ වාචාපෙත්වා සුණාපෙසි,- සචෙ කොචි දොසො අත්ථි, තං වදථාති.

ส่วนพระอริยวงศ์เถระคิดว่า 'จะไปสำนักของอาจารย์' จึงมา เห็นภิกษุผู้เป็นทูตในระหว่างทางแล้ว จึงมาสู่สำนักของพระมหาเถระพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อถึงสำนักของอาจารย์ อาจารย์ถามพระอริยวงศ์เถระว่า 'ทำไมท่านจึงไม่มาเพื่อเรียนเล่า' (ท่านตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาศัยโอวาทที่ท่านให้ไว้ บัดนี้ข้าพเจ้ารู้จักนัยทั้งหมดแล้ว' ลำดับนั้น อาจารย์กล่าวว่า 'ท่านอาศัยคัมภีร์ใดแล้วถึงความเชี่ยวชาญ จงทำคำอธิบายคัมภีร์นั้นเพื่อเป็นอุปการะเถิด' ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระรับคำของอาจารย์ไว้ด้วยเศียรเกล้า แล้วได้ทำอนุสํวณฺณนาชื่อมณิสารมัญชุสาแห่งอภิธัมมัตถวิภาวินี เมื่อบาลีส่วนที่เสร็จแล้วๆ มีอยู่ ในวันอุโบสถแต่ละวัน ท่านให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่ลานเจดีย์แห่งปุญญเจดีย์ แล้วให้บอกให้ฟังในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ว่า 'ถ้ามีโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ขอท่านทั้งหลายจงบอกโทษนั้น'

අථ අරිමද්දනනගරතො චෙතියවන්දනත්ථාය එකො භික්ඛු ආගන්ත්වා පරිසකොටියං සුණිත්වා නිසීදි. අථ සො භික්ඛු ද්වෙ වාරං එඑඉති සද්දං අකාසි. තං ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා ඨපෙසි. නිවාසනට්ඨානඤ්ච පුච්ඡි. අරියවංසත්ථෙරොපි සකවිහාරං පත්වා තස්මිං ඨානෙ උපධාරොන්තො එකස්මිං ඨානෙ එකස්ස අත්ථස්ස ද්වික්ඛත්තුං වුත්තත්තා පුනරුත්තිදොසො දිස්සති, එකස්මිං [Pg.110] ඨානෙ ඉමං ගන්ථන්ති පුල්ලිඞ්ගරූපෙන වත්තබ්බට්ඨානෙ ඉදං ගන්ථන්ති නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තත්තා ලිඞ්ගවිරොධිදොසො දිස්සති.

ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะมาเพื่อไหว้เจดีย์ นั่งฟังอยู่ที่ท้ายบริษัท ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นทำเสียง 'เอ เอ' 2 ครั้ง (พระเถระ) กำหนดตำแหน่งนั้นไว้ แล้วถามถึงที่พำนัก พระอริยวงศ์เถระแม้กลับถึงวิหารของตนแล้ว พิจารณาในตำแหน่งนั้น เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้งในที่แห่งหนึ่ง และเห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า 'อิทํ คนฺถํ' ด้วยรูปนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า 'อิมํ คนฺถํ' ด้วยรูปปุงลิงค์ในที่แห่งหนึ่ง

අථ තං පුග්ගලං පක්කොසාපෙත්වා එවමාහ,-අහං ආවුසො ඉමං ගන්ථං මහුස්සාහෙන කරොමි, තඤ්ච විවෙකකාලෙ රත්තිභාගෙයෙව පොත්ථකං පත්ථරිත්වා ලිඛාමි, එවං මහුස්සාහෙන කරොන්තම්පි ත්වං අරුච්චනාකාරෙන සද්දං කරොසි, කීදිසං පන දොසං සුත්වා එවං කරොසීති පුච්ඡි. අථ සො භික්ඛු එවමාහ,- තයො භන්තෙ මහුස්සාහෙන කතෙ ගන්ථෙ දොසවසෙන බහුවත්තබ්බට්ඨානං නත්ථි, සද්දතොචෙව අත්ථතො ච පරිපුණ්ණොයෙවෙස ගන්ථො, අථ ඛො පන එකස්මිං ඨානෙ එකස්ස අත්ථස්ස ද්වික්ඛත්තුං වුත්තත්තා පුරනුත්තිදොසො දිස්සති, එකස්මිං පන ඉමං ගන්ථන්ති පුල්ලිඞ්ගෙන වත්තබ්බට්ඨානෙ ඉදං ගන්ථන්ති නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තත්තා ලිඞ්ගවිරොධිදොසො දිස්සති, එවං එත්තකංයෙව දොසං දිස්වා ඊදිසං අරුච්චනාකාරං දස්සෙමීති.

ลำดับนั้น ท่านให้เรียกบุคคลนั้นมาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาทำคัมภีร์นี้ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง และอาตมาคลี่คัมภีร์เขียนในเวลาวิเวกคือในส่วนแห่งราตรีเท่านั้น เมื่ออาตมาทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่งอย่างนี้ ท่านยังทำเสียงแสดงความไม่พอใจ ท่านได้ยินโทษเช่นไรจึงทำอย่างนี้' ลำดับนั้น ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคัมภีร์ 3 เล่มที่ท่านทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ไม่มีที่ที่ควรกล่าวมากโดยความเป็นโทษ คัมภีร์นี้บริบูรณ์แล้วนั่นแลทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ แต่ว่า ในที่แห่งหนึ่ง เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้ง และในที่แห่งหนึ่ง เห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า อิทํ คนฺถํ ด้วยนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า อิมํ คนฺถํ ด้วยปุงลิงค์ อาตมาเห็นโทษเพียงเท่านี้ จึงแสดงอาการไม่พอใจเช่นนี้'

අථ අරියවංසත්ථෙරො තුට්ඨචිත්තො හුත්වා අත්තනො සරීරපාරුපිතං දුපට්ටචීවරං ඉමිනාහං තව ඤාණං පූජෙමීති වත්වා අදාසි. පච්ඡාකාලෙ අධිකරාජා තමත්ථං සුත්වා නාම ලඤ්ඡං අදාසි.

ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระมีจิตยินดีแล้ว กล่าวว่า 'อาตมาบูชาปัญญาของท่านด้วยผ้าสังฆาฏิที่ห่มกายของอาตมานี้' แล้วได้ถวายให้ ในกาลต่อมา พระเจ้าอธิกะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ได้พระราชทานนามลัญจกร

සො ච අරියවංසත්ථෙරො මණිදීපං නාම ගන්ථං ගන්ථා භරණඤ්චෙව ජාතකවිසොධනඤ්ච පාළිභාසාය අකාසි. අනුටීකාය පන අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි.

และพระอริยวงศ์เถระนั้นได้ทำคัมภีร์ชื่อมณิดีปะ คันถาภรณ์ และชาตกวิโสธนะ เป็นภาษาบาลี ส่วนอรรถโยชนาแห่งอนุฎีกา ท่านได้ทำเป็นภาษามรัมมะ

එකං සමයං අධිකරාජා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණි. ථෙරො ධම්මං දෙසෙත්වා නිට්ඨිතකාලෙ යානබලිං සුඛත්ථාය යාචි. රාජා අදත්වා නාවං අභිරූහිත්වා පච්චාගච්ඡි. අන්තරාමග්ගෙ නාවාය ඵියං එකො සංසුමාරො මුඛෙන ගණ්හිත්වා නිච්චලං කත්වා ඨපෙසි. ථෙරෙන යාචිතං යානබලිං දදාමීති මහාසද්දං කත්වා රාජපුරිසෙ තික්ඛත්තුං නිච්ඡාරෙසි. අථ සංසුමාරො නාවං මුඤ්චිත්වා ගච්ඡි. එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා විහාරං නික්ඛමි. අථ [Pg.111] එකො හත්ථිනී විහාරසමීපෙ බන්ධිත්වා ඨපෙසි. සා බොධිරුක්ඛසාඛං ඡින්දිත්වා ඛාදි. සා තත්ථෙව භූමියං පති. අථ ථෙරො සච්චකිරියං කත්වා මෙත්තාභාවනං භාවෙත්වා මෙත්තොදකෙන භිඤ්චි. තං ඛණඤ්ඤෙව සා උට්ඨහි. රාජා ච තං අච්ඡරියං දිස්වා තස්සා අග්ඝනකමූලං දත්වා විහාරතො නදී තිත්ථං ගමනමග්ගෙ සිලාපට්ටං චිනිත්වා සෙතුං අකාසීති.

ครั้งหนึ่ง พระเจ้าอธิการราชาเสด็จไปวิหารแล้วทรงสดับพระธรรม เมื่อพระเถระแสดงธรรมจบลง ได้ขอเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะเพื่อความสุข พระราชาไม่พระราชทาน แล้วเสด็จขึ้นเรือกลับไป ระหว่างทาง จระเข้ตัวหนึ่งได้คาบหางเสือเรือไว้ด้วยปาก ทำให้เรือหยุดนิ่ง พระราชาจึงเปล่งเสียงดังว่า 'เราจะถวายเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะที่พระเถระขอ' แล้วให้ราชบุรุษประกาศสามครั้ง จากนั้นจระเข้ก็ปล่อยเรือแล้วไป และในอีกครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกจากวิหาร จากนั้นมีช้างพังตัวหนึ่งถูกผูกไว้ใกล้ๆ วิหาร มันได้หักกิ่งต้นโพธิ์กิน มันก็ล้มลงที่พื้นตรงนั้นเอง จากนั้นพระเถระได้ทำสัจจกิริยา เจริญเมตตาภาวนา แล้วประพรมด้วยน้ำที่เจริญเมตตา ในขณะนั้นเอง มันก็ลุกขึ้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานค่าตัวให้มัน และสร้างสะพานโดยก่อแผ่นหินบนทางเดินจากวิหารไปยังท่าน้ำ

සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො පන අරියවංසත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො ජෙතවනවිහාරවාසී. තෙ පන ථෙරා ඡප්පදගණවංසිකාති දට්ඨබ්බා.

ส่วนพระสัทธัมมกิตติเถระ เป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระ ผู้อยู่ในวัดเชตวัน พึงทราบว่าพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งคณะฉัปปะทะ

කලියුගෙ ද්වෙචත්තාලීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ රතනපූරනගරෙයෙව සිරිසුධම්මරාජාධිපති නාම දුතියාධිකරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ පබ්බතබ්භන්තරනගරතො මහාසීලවංසො නාම ථෙරො පඤ්චචත්තාලීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සුමෙධකථං කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධිත්වා බුද්ධාලඞ්කාරඤ්ච නාම කබ්‍යාලඞ්කාරං පබ්බතබ්භන්තරප්පටිසංයුත්තඤ්චෙව කබ්‍යාලඞ්කාරං බන්ධිත්වා තෙ ගහෙත්වා රතනපූරනගරං ආගච්ඡි.

เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๒ ปี พระเจ้าสิริสุธัมมราชธิบดี ผู้เป็นพระอธิการราชาองค์ที่สอง ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในกาลนั้น พระเถระชื่อมหาสีลวงศ์จากเมืองปัพพตาภยันตรนคร เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๕ ปี ได้แต่งสุเมธกถาในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และแต่งกาพย์ประพันธ์ชื่อพุทธาลังการ และกาพย์ประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับปัพพตาภยันตรนคร แล้วนำคัมภีร์เหล่านั้นมายังเมืองรัตนปุระ

අථ රාජා ථූපාරාමචෙතියස්ස එසන්නට්ඨානෙ රතනවිමානවිහාරෙ නිසීදාපෙසි. සො ච ථෙරො තත්ථ සොතාරානං පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. සො ච ථෙරො තත්ථ නිසින්නානං ථෙරානං අට්ඨමකො හොති. සො ච මහාසීලවංසත්ථෙරො කලියුගස්ස පන්නරසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ ජාතො. තිංසවස්සකාලෙ රතනපූරනගරං ආගතොති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං. සො පන ථෙරො නෙත්තිපාළියා අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි පාරායනවත්ථුඤ්ච.

จากนั้นพระราชาได้ให้พระเถระนั่งในรัตนวิมานวิหาร ซึ่งเป็นที่ใกล้เจดีย์ถูปาราม พระเถระนั้นได้นั่งสอนพระปริยัติแก่ผู้ฟังในที่นั้น พระเถระนั้นเป็นองค์ที่แปดในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ในที่นั้น พระมหาสีลวงศ์เถระนั้นเกิดเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๑๕ ปี และมายังเมืองรัตนปุระเมื่ออายุ ๓๐ ปี ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ ส่วนพระเถระนั้นได้ทำอรรถโยชนาของเนตติปกรณ์เป็นภาษาพม่า และเรื่องปารายนวัตถุ

රතනපූරනගරෙයෙව රට්ඨසාරො නාම එකො ථෙරො අත්ථි, මහාසීලවංසත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමො. සො පන රතනපූරනගරෙයෙව [Pg.112] කලියුගස්ස තිංසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ කාලෙ ජාතො. භූරිදත්තජාතකං හත්ථිපාලජාතකං සංවරජාතකඤ්ච කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධි අඤ්ඤඤ්ච අනෙකවිධං කබ්‍යාලඞ්කාරං. තෙ පන ද්වෙ ථෙරා කබ්‍යාලඞ්කාරකා රකාති ථෙරපරම්පරාය පවෙසෙත්වා න ගණෙන්ති පොරාණා.

ในเมืองรัตนปุระนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อรัฏฐสาระ มีกำลังปัญญาเท่ากับพระมหาสีลวงศ์เถระ ส่วนท่านนั้นเกิดในเมืองรัตนปุระเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๓๐ ปี ได้แต่งภูริทัตตชาดก หัตถิปาลชาดก และสังวรชาดกในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และกาพย์ประพันธ์อื่นๆ อีกหลายชนิด แต่พระเถระทั้งสองรูปนี้เป็นผู้แต่งกาพย์ประพันธ์ พวกโบราณจึงไม่นับรวมเข้าในลำดับพระเถระ

එත්ථ ච කිඤ්චාපි සමණානං උපොසථිකානඤ්ච කබ්‍යාලඞ්කාරං බන්ධිතුං වාචෙතුං වා කප්පාකප්පවිචාරණං වත්තුං ඔකාසො ලද්ධො, සාසනවංසං පන වත්තුං ඔකාසස්ස අතිවිත්ථාරොවසෙසත්තා තං අවත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සාම. උපොසථවිනිච්ඡයෙ පන නච්චගීතාදිසික්ඛාපදස්ස විසයෙ විත්ථාරෙන මයං අවොචුම්හා.

ในที่นี้ แม้ว่าจะได้โอกาสที่จะกล่าวพิจารณาว่าควรหรือไม่ควรในการแต่งหรือสอนกาพย์ประพันธ์ของสมณะและอุโบสถิกชน แต่เพราะโอกาสในการกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนามีความกว้างขวางเกินไป เราจึงจะละเว้นไม่กล่าวถึงเรื่องนั้น ส่วนในอุโบสถวินิจฉัย เราได้กล่าวโดยละเอียดในเรื่องสิกขาบทเกี่ยวกับการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นแล้ว

කලියුගස්ස ගතෙ තෙසට්ඨාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ රතනපූරනගරෙයෙව සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍යනරපතිපවරමහාධම්ම රාජාධිපතිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙතිසාසනධජො නාම භික්ඛු සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගන්ථං උග්ගණ්හි. අථ අරිමද්දනනගරතො එකො මහාථෙරොසොතුනං වාචිත්වා රතනපූරනගරෙ නිසීදිස්සාමීති ආගතො. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස ගන්ථං වාචෙන්තස්සෙව විහාරස්ස හෙට්ඨා නිසීදිත්වා සො මහාථෙරො සද්දං සුණිත්වා එවං චින්තෙසි,-එතස්ස සන්තිකෙ අහං නවකට්ඨානෙ ඨත්වා ථොකං ගන්ථං උග්ගණ්හිස්සාමීති. අථ සො මහාථෙරො සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සන්තිකං පවිසිත්වා ගන්ථං වාචාපෙතුං ඔකාසං යාචි. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො වස්සපමාණං පුච්ඡිත්වා ත්වං භන්තෙ මයා වුඩ්ඪතරොසීති ආහ. අහං තයා වුඩ්ඪතරොපි සමානො නවකට්ඨානෙ ඨත්වා ගන්ථං උග්ගණ්හිස්සාමීති ආහ. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො තස්ස ගන්ථං වාචෙසි. අතිපසීදිත්වා පන තං මහාථෙරං මහාසාධුජ්ජනොති නාමෙන වොහාරති.

เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๖๓ ปี พระเจ้าสิริตรีภวนาทิตยนะระปติปะวะระมหาธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ภิกษุชื่อติสาสนธชะ ได้เรียนคัมภีร์จากพระสัทธัมมกิตติเถระ จากนั้น พระมหาเถระรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะ ได้มายังเมืองรัตนปุระโดยคิดว่า 'เราจะสอน (คัมภีร์) ให้ผู้ฟังแล้วจะอยู่ในเมืองรัตนปุระ' จากนั้น พระมหาเถระนั้นได้นั่งอยู่ข้างล่างวิหารของพระสัทธัมมกิตติเถระขณะที่ท่านกำลังสอนคัมภีร์ ได้ยินเสียงแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'เราจะเรียนคัมภีร์เล็กน้อยจากท่านผู้นี้ โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระมหาเถระนั้นได้เข้าไปหาพระสัทธัมมกิตติเถระ แล้วขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระได้ถามถึงจำนวนพรรษา แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านแก่กว่าอาตมา' (พระมหาเถระนั้น) กล่าวว่า 'แม้ข้าพเจ้าจะแก่กว่าท่าน แต่ก็จะเรียนคัมภีร์โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระก็ได้สอนคัมภีร์ให้ท่านนั้น และด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเรียกพระมหาเถระนั้นด้วยชื่อว่า 'มหาสาธุชน'

අථ [Pg.113] පච්ඡා මරම්මරට්ඨං කලියුගස්ස පඤ්චාසීතාධිකඅට්ඨසතකාලතො පට්ඨාය යාව අට්ඨාසීතාධිකඅට්ඨසතවස්සකාලං නානාභයෙහි සඞ්ඛුබ්භිතං අහොසි. තදා කම්බොජරට්ඨතො සිහනිස්වා නාම භින්නකුතො ආගන්ත්වා රතන පූරනගරෙ රජ්ජං ගණ්හි. අථ සො එවං චින්තෙසි,- භික්ඛූ අදාරා අපුත්තිකා හුත්වා පුන සිස්සෙ පොසෙත්වා පරිවාරං ගවෙසන්ති, සචෙ භික්ඛූ පරිවාරං විචිනිත්වා රාජභාවං ගණ්හෙය්‍යුං, එවං සති රජ්ජං ගහෙතුං සක්ඛිස්සන්ති, ඉදානෙව භික්ඛූ ගහෙත්වා මාරෙතුං වට්ටතීති. එවං පන චින්තෙත්වා තොවිසීලූ නාමකෙ ඛෙත්තවනෙ බහූ මණ්ඩපෙ කාරාපෙත්වා ගොමහිසකුක්කුටසූකරාදයො මාරාපෙත්වා භික්ඛූ භොජෙස්සාමීති වත්වා ජෙය්‍යපුරවිජයපුරරතනපූරනගරෙසු සබ්බෙ මහාථෙරෙ බහූහි අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං පක්කොසාපෙත්වා තෙසු මණ්ඩපෙසු නිසීදාපෙත්වා හත්ථිඅස්සාදිසෙනඞ්ගෙහි පරිවාරෙත්වා මාරෙසි. තදා කිර තිසහස්සප්පමාණා භික්ඛූ මරිංසූති. භික්ඛූ ච මාරෙත්වා බහූපි පොත්ථකෙ අග්ගිනා ඣාපෙසි, චෙතියානිපි භෙදාපෙසි. අහොවත පාපජනස්ස පාපකම්මන්ති. හොන්ති චෙත්ථ,-

ต่อมาภายหลัง แคว้นพม่าได้ปั่นป่วนด้วยภัยต่างๆ ตั้งแต่กาลแห่งกลียุค ๘๘๕ ปี จนถึงกาล ๘๘๘ ปี ในกาลนั้น สีนิสวาผู้แตกแยกกันมา ได้มาจากแคว้นกัมพูชา แล้วได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น เขาได้คิดอย่างนี้ว่า ภิกษุทั้งหลายไม่มีภรรยา ไม่มีบุตรแล้ว ย่อมเลี้ยงดูศิษย์ทั้งหลายอีก แล้วแสวงหาบริวาร ถ้าภิกษุทั้งหลายเลือกบริวารแล้ว พึงครองราชย์ เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็จะสามารถครองราชย์ได้ ควรจับภิกษุทั้งหลายฆ่าเสียในบัดนี้ทีเดียว ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว ได้ให้สร้างมณฑปเป็นอันมากในป่าชื่อโตวิสีลู ได้ให้ฆ่าโค กระบือ ไก่ สุกร เป็นต้น แล้วกล่าวว่า จักถวายภัตตาหารแก่ภิกษุทั้งหลาย ได้ให้เรียกพระมหาเถระทั้งปวงพร้อมด้วยอันเตวาสิกเป็นอันมาก ในเมืองชัยยะปุระ เมืองวิชัยยะปุระ และเมืองรัตนปุระ ให้ประทับนั่งในมณฑปเหล่านั้น แล้วให้ล้อมด้วยพลช้าง พลอาชา เป็นต้น แล้วฆ่าเสีย ได้ยินว่าในกาลนั้น ภิกษุประมาณสามพันรูปได้มรณภาพ และฆ่าภิกษุทั้งหลายแล้ว ได้ให้เผาหนังสือเป็นอันมากด้วยไฟ ได้ให้ทำลายเจดีย์ทั้งหลายด้วย โอ้หนอ กรรมชั่วของคนบาป มีคาถาในเรื่องนี้ว่า

සාසනං නාම රාජානං, නිස්සාය තිට්ඨතෙ ඉධ;

මිච්ඡාදිට්ඨිකරාජානො, සාසනං දූසෙන්ති සත්ථුනො.

พระศาสนาชื่อว่า ย่อมตั้งอยู่ได้ในโลกนี้ อาศัยพระราชา พระราชาผู้มีมิจฉาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมยังพระศาสนาของพระศาสดาให้เศร้าหมอง

සම්මාදිට්ඨී ච රාජානො, පග්ගණ්හන්තෙව සාසනං;

එවඤ්ච සති ආකාසෙ, උලූරාජාව දිබ්බතීති.

ส่วนพระราชาผู้มีสัมมาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมทรงยกย่องพระศาสนาทีเดียว เมื่อเป็นอย่างนี้ ย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ในอากาศฉะนั้น

අථ කලියුගෙ එකවස්සාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ආකාසෙ බහූහි තාරකාහි ධූමා නික්ඛමිංසු. චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියෙපි බුද්ධප්පටිබිම්බස්ස අක්ඛිකූපතො උදකධාරානෙත්තජලානිවිය නික්ඛමිංසූති රාජවංසෙ වුත්තං.

ครั้งนั้น เมื่อกลียุคถึง ๙๐๑ ปี ควันได้พวยพุ่งออกมาจากดวงดาวเป็นอันมากในอากาศ แม้ที่เจดีย์จัญญิงคุ สายน้ำได้พวยพุ่งออกมาจากเบ้าพระเนตรของพระพุทธปฏิมาดุจน้ำตาฉะนั้น พระราชพงศาวดารกล่าวไว้

අථ [Pg.114] සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො සද්ධිං මහාසාධුජ්ජනතිසාය නධජත්ථෙරෙහි කෙතුමතීනගරං අගමාසි. රට්ඨසාරත්ථෙරොපි සිරිඛෙත්තනගරං සයමෙව අගමාසීති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං. තං පන රාජවංසෙ සිරිඛෙත්තනගරින්දො සත්ව වරාජා තං ආනෙසීති වුත්තවචනෙන න සමෙති.

ครั้งนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระ พร้อมด้วยพระมหา สาธุชนติสานธชเถระ ได้ไปยังเมืองเกตุมาตี แม้พระรัฏฐสารเถระ ได้ไปยังเมืองสิริเขตต์ด้วยตนเองทีเดียว หนังสือโบราณกล่าวไว้ แต่คำนั้น ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า พระราชาสัตววระ ผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมา

සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරොපි කෙතුමතීනගරෙ කාලඞ්කතො. තතො පච්ඡා ථොකං කාලං අතික්කමිත්වා මහාසාධුජ්ජනත්ථෙරො තත්ථෙව කාලමකාසි.

แม้พระสัทธัมมกิตติเถระ ได้มรณภาพในเมืองเกตุมาตี หลังจากนั้น ล่วงเลยกาลเล็กน้อยแล้ว พระมหา สาธุชนเถระ ได้มรณภาพในที่นั้นเอง

තිසාසනධජත්ථෙරො පන කලියුගෙ ද්වාදසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ අනෙකසෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කෙතුමතීනගරතො හංසාවතීනගරං අගමාසි.

ส่วนพระติสานธชเถระ เมื่อกลียุคถึง ๙๑๒ ปี ในกาลแห่งพระราชาอนีกเสติภินทะ ในเมืองหงสาวดี ได้ไปยังเมืองหงสาวดีจากเมืองเกตุมาตี

තතො පච්ඡා තිචත්තාලීසවස්සිකො හුත්වා කලියුගෙ තෙරසාධිකෙ නවවස්සසතෙ මිඞ්ඝ බ්‍රහ්මනරපතිරඤ්ඤොකාලෙ පුන ජෙය්‍යපුරනගරං සම්පත්තො හුත්වා ජෙතවනවිහාරසමීපෙ එකිස්සං ගුහායං දිසීදි. මහාඅරියවංසගණිකස්ස ජෙතවනත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපසඞ්කමි.

หลังจากนั้น มีอายุ ๔๓ ปีแล้ว เมื่อกลียุคถึง ๙๑๓ ปี ในกาลแห่งพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้มาถึงเมืองชัยยะปุระอีก ได้อยู่ในถ้ำแห่งหนึ่งใกล้พระวิหารเชตวัน ได้เข้าไปหาพระเชตวันเถระ ผู้เป็นเจ้าคณะแห่งพระมหาอริยวงศ์

තස්මිඤ්ච කාලෙ ජෙතවනත්ථෙරො ගිලානො හුත්වා මයි කාලඞ්කතෙ මම ඨානං අධුනා හංසාවතීනගරතො ආගතො තිසාසනධජො නාම ථෙරො පරිග්ගණ්හිතුං සමත්ථො භවිස්සති, තස්ස නිය්‍යාදෙස්සාමීති චින්තෙසි. තස්මිං ඛණෙ තිසාසනධජත්ථෙරො පුරිමයාමෙ සුපිනං මස්සි,– මතකළෙවරං සමීපං ආගච්ඡතීති, මජ්ඣිමයාමෙ පන තං මතකළෙවරං ගුහායං පවිසතීති, පච්ඡිමයාමෙ මතකළෙවරස්ස මංසං සත්ථෙන ඡින්දතීති. අථ සුපිනං පස්සිතභාවං අත්තනො සමීපෙ සයන්තස්ස එකස්ස සාමණෙරස්ස ආරොචෙසි. ආරොචෙත්වා ච පරිත්තං භණෙත්වා නිසීදන්තස්සෙව ජෙතවනත්ථෙරො තං පක්කොසිත්වා ජෙතවනවිහාරං තස්ස නිය්‍යාදෙසි. තිසාසනධජත්ථෙරො ච ජෙතවනවිහාරෙ නිසීදිත්වා [Pg.115] ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. මිඞ්ඝ බ්‍රහ්මනරපතිරාජා ච තස්ස අනුග්ගහිතං අකාසි.

ในกาลนั้น พระเชตวันเถระอาพาธแล้ว ได้คิดว่า เมื่อเรามรณภาพแล้ว พระติสานธชะชื่อว่าเถระ ผู้มาจากเมืองหงสาวดีในบัดนี้ จักสามารถรับตำแหน่งของเราได้ เราจักมอบให้แก่ท่าน ในขณะนั้น พระติสานธชเถระได้ฝันในปฐมยามว่า ซากศพมาใกล้ ส่วนในมัชฌิมยาม ซากศพนั้นเข้าไปในถ้ำ ในปัจฉิมยาม เนื้อของซากศพนั้นถูกตัดด้วยมีด ครั้งนั้น ได้บอกการที่ได้ฝันแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้นอนอยู่ใกล้ตน และบอกแล้ว สวดพระปริตรแล้ว พระเชตวันเถระผู้กำลังนั่งอยู่ทีเดียว เรียกท่านนั้นมา ได้มอบพระวิหารเชตวันให้แก่ท่าน และพระติสานธชเถระ นั่งอยู่ในพระวิหารเชตวันแล้ว ได้นั่งอ่านคัมภีร์ และพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้ทรงอนุเคราะห์ท่าน

පච්ඡා කලියුගෙ සොළසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරින්දො අනෙකසෙතිභින්දො නාම රාජා රතනපූරනගරං විජයිත්වා එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි.

ภายหลัง เมื่อกลียุคถึง ๙๑๖ ปี พระราชาอนีกเสติภินทะ ผู้เป็นเจ้าเมืองหงสาวดี ทรงชนะเมืองรัตนปุระแล้ว ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่าน

සො ච තිසාසනධජත්ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ අරහන්ත ගණවංසිකොති දට්ඨබ්බො.

และพระติสานธชเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ

තස්ස පන සිස්සා අනෙකසතප්පමාණා ලජ්ජිනො අහෙසුං. තෙසු පන සිස්සෙසු වරබාහුත්ථෙරො භූමිනිඛානෙන ගරවාසිත්ථෙරො මහාරට්ඨගාමවාසිනො තයො මහාථෙරාති ඉමෙ පඤ්ච ථෙරා විසෙසතො පරියත්තිකොවිදාති.

ส่วนศิษย์ของท่านนั้น มีประมาณหลายร้อยรูป เป็นผู้ละอาย ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น พระวรพาหุเถระ พระครุวาสีเถระ ผู้ขุดดิน พระมหาเถระสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ พระเถระห้ารูปเหล่านี้ เป็นผู้ฉลาดในปริยัติเป็นพิเศษ

තිසාසනධජත්ථෙරො ච මහල්ලකකාලෙ අනාපාන සතිකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විවෙකට්ඨානං ගණ්හි. තදා ජෙතවනගණාදයො අරහන්ත ගණවංසායෙව. අපරභාගෙයෙව තෙසං සිස්සානුසිස්සපරම්පරාසු කෙචි භික්ඛූ සිරච්ඡාදනං නානාවණ්ණප්පටිමණ්ඩිතඤ්ච තාලවණ්ටං ගහෙත්වා ආචාරවිකාරං ආපජ්ජිංසු.

และพระติสานธชเถระ ในกาลชรา ถือเอาอนาปานสติกัมมัฏฐานแล้ว เข้าไปในป่าแล้ว ได้ถือเอาที่วิเวก ในกาลนั้น คณะเชตวันเป็นต้น เป็นวงศ์แห่งพระอรหันต์ทีเดียว ในส่วนภายหลังทีเดียว ในลำดับศิษย์และอนุศิษย์ของท่านเหล่านั้น ภิกษุบางรูป ถือเอาผ้าคลุมศีรษะและพัดที่ประดับด้วยสีต่างๆ ได้ถึงความวิปริตแห่งอาจาระ

කලියුගෙ එකවස්සාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ උක්කංසිකො නාම රාජා විහාරං කාරාපෙත්වා තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස වරබාහුත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස මහාරතනාකරස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි.

เมื่อกลียุคถึง ๑๐๐๑ ปี พระราชาชื่ออุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารแล้ว ได้ถวายแก่พระมหารัตนากรเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระวรพาหุเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสานธชเถระ

සො ච මහාරතනාකරත්ථෙරො උක්කංසිකරඤ්ඤො සිරිසුධම්මරාජාමහාධිපතීති නාමලඤ්ඡං ඡන්දාලඞ්කාරසද්දනෙත්ති නයෙහි අලඞ්කරිත්වා දස්සිතං රජින්දරාජනාමාභිධෙය්‍යාදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසි.

และพระมหารัตนากรเถระนั้น ได้ทำคัมภีร์ชื่อว่า ราชินทราชนามภิเธยยาทีปนี ซึ่งมีพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ของพระราชาอุกกังสิกะ ได้แสดงโดยประดับด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ และสัททเนติ

තඤ්ච ගන්ථං පරිවිසොධනත්ථාය තිරොපබ්බතාභිධෙය්‍යස්ස මහාථෙරස්ස නිය්‍යාදෙසි. තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතෙසු [Pg.116] මහාරට්ඨගාමවාසීසු තීසු භාතිකත්ථෙරෙසු ජෙට්ඨො තිංසගුහාසුවසන්තො පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. සත්වවරාජා ච තස්මිං ථෙරෙ අතිවිය පසන්නො අහොසි. ඤ්ඤොඞ්කරමි නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙපි චූළපිතා එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. උක්කංසිකරඤ්ඤො කාලෙපි මඞ්ගවංනාමකෙ පබ්බතෙ විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි.

และคัมภีร์นั้น เพื่อประโยชน์แก่การชำระให้บริสุทธิ์ ได้มอบให้แก่พระมหาเถระผู้มีนามว่า ติโรปัพพตะ ในบรรดาศิษย์ของพระติสานธชเถระ ในบรรดาพระเถระพี่น้องสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ รูปพี่ผู้อยู่ในถ้ำสามสิบ ได้นั่งสอนปริยัติ และพระราชาสัตววระ ได้ทรงเลื่อมใสในพระเถระนั้นเป็นอย่างยิ่ง แม้ในกาลแห่งพระราชาชื่อญองกะระมี พระปิตุลา (อาชาย) ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง แม้ในกาลแห่งพระราชาอุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารบนภูเขาชื่อมังคะวัง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง

තෙසු මහාරට්ඨගාමවාසිත්ථෙරෙසු මජ්ඣිමත්ථෙරොපි තිසාසනධජත්ථෙරස්ස ජෙට්ඨභාතිකත්ථෙරස්ස ච නිවාසට්ඨානභූතෙ ජෙතවනවිහාරෙයෙව ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. කනිට්ඨත්ථෙරොපි තෙසං නිවාසට්ඨානභූතෙසුයෙව විහාරෙසු ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. එත්ථ ච තිසාසනධජත්ථෙරො නාම ලජ්ජිඅලජ්ජිවසෙන දුබ්බිධො. යථාවුත්තත්ථෙරො පන ලජ්ජීයෙ වාති දට්ඨබ්බො. අලජ්ජී පන ඉමස්මිං ථෙරපරම්පරාදස්සනෙ න ඉච්ඡි තබ්බො. අලජ්ජීභූතස්ස පන තිසාසනධජත්ථෙරස්ස වත්ථුං ඉධ අවත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සාම, පයොජනාභාවා ගන්ථස්ස ච පපඤ්චූපගමනත්තාති.

ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐเหล่านั้น แม้พระเถระรูปกลาง ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารเชตวันอันเป็นที่อยู่ของพระติสานธชเถระและพระเถระผู้เป็นพี่ชาย แม้พระเถระรูปเล็ก ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารทั้งหลายอันเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้นเอง และในเรื่องนี้ พระติสานธชเถระชื่อว่า มีสองประเภทโดยความเป็นผู้ละอายและไม่ละอาย ส่วนพระเถระที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นผู้ละอายทีเดียว ส่วนผู้ไม่ละอาย ไม่พึงปรารถนาในการแสดงลำดับพระเถระนี้ ส่วนเรื่องของพระติสานธชเถระผู้ไม่ละอาย เราจักไม่กล่าวในที่นี้ แล้วจักเพิกเฉยเสีย เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคัมภีร์จะถึงความยืดยาว

යොගිරඞ්ග නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ජෙය්‍යපුරෙ සුවණ්ණගුහවාසී මහාථෙරො දක්ඛිණාරාමවිහාරවාසී මහාථෙරො චතුභූමිකවිහාරවාසී මහාථෙරො තොඞ්ගභීලූ විහාරවාසී මහාථෙරො ච තිසාසනධජමහාථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකායෙව. තෙසං පන වත්ථුම්පි ගන්ථවිත්ථාරභයෙන න වදාම. ලජ්ජිගණවංසිකා එතෙති විජානනමෙව හෙත්ථ පමාණන්ති.

ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโยคีรังคะ พระมหาเถระผู้อยู่ในถ้ำทองที่เมืองชัยปุระ พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณารามวิหาร พระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหาร และพระมหาเถระผู้อยู่ในตองภีลูวิหาร ล้วนเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาเถระติสาสนธชะ อนึ่ง เรื่องราวของท่านเหล่านั้น เราไม่กล่าวเพราะกลัวว่าคัมภีร์จะยืดยาว การรู้ว่าท่านเหล่านี้เป็นวงศ์ของคณะผู้ละอาย (ลัชชี) เท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้

කලියුගෙ එකසට්ඨාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛදුතියදිවසෙ සුක්කවාරෙ රතනපූරනගරං දුතියං මාපෙත්වා ඤ්ඤොගීරඞ්ග නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සීහසූරධම්මරාජාතිපි නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තොචභීලූ විහාරවාසීමහාථෙරං [Pg.117] උද්දිස්ස චතුභූමිකවිහාරං කාරාපෙසි. චත්තාරි මහාමුනිචෙතියානිපි කාරාපෙසි. විහාර චෙතියෙසු අනිට්ඨිතෙසුයෙව සින්නීනගරං නික්ඛමිත්වා තත්ථ වෙරං වූපසමාපෙත්වා පච්චාගතකාලෙ සඞ්ඛාරසභාවං අනතික්කමනතො දිවඞ්ගතො අහොසි. අහොවත සඞ්ඛාරධම්මාති. හොන්ති චෙත්ථ,–

เมื่อกาลียุคถึง 961 ปี ในวันศุกร์ ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 4 พระราชาพระนามว่าโยคีรังคะได้สร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สองและได้ครองราชย์ ทรงรับพระนามว่าสีหสุรธรรมราชาด้วย ทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารอุทิศแด่พระมหาเถระผู้อยู่ในโตจภีลูวิหาร และทรงสร้างมหาเจดีย์ 4 องค์ด้วย เมื่อวิหารและเจดีย์ยังสร้างไม่เสร็จ ก็เสด็จออกจากเมืองสินนีนคร ไปสงบศึกที่นั่น และเมื่อเสด็จกลับมา ก็สวรรคตเพราะไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารไปได้ โอ้หนอ สังขารธรรมทั้งหลาย มีคาถาในที่นี้ว่า

සෙය්‍යථා වාණිජානංව, ඝරගොළිකරූපකං;

තංතංදිසං භමිත්වාව, සීසං ඨපෙති උත්තරං;

เหมือนอย่างรูปจิ้งจกบ้านของพวกพ่อค้า เที่ยวไปในทิศนั้นๆ แล้ว ก็ตั้งหัวขึ้นทางทิศเหนือ

එවං ලොකම්හි සත්තා ච, සන්ධිචුතීනමන්තරෙ;

යථා තථා භමිත්වාව, අන්තෙ ඨපෙන්ති සන්තනුන්ති;

สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เช่นกัน ในระหว่างแห่งการต่อภพและการจุติ เที่ยวไปอย่างไรๆ ก็ตาม ในที่สุดก็ทอดร่างลง

කලියුගෙ සත්තසට්ඨාධිකෙ නවවස්සසතෙ ඵග්ගුනමාසස්ස කාළපක්ඛතෙරසමියං තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො පිතු සන්තකං රජ්ජං ගණ්හි. මහාධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. පිතු කාලෙ අනිට්ඨිතානි චෙතියානි පුන කාරාපෙසි. චතුභූමිකවිහාරඤ්ච නිට්ඨං ගමාපෙත්වා තොවිභීලූ මහාථෙරස්ස පරලොකං ගන්ත්වා අවිජ්ජමානතාය චතුභූමිකවිහාරවාසී මහාථෙරස්ස දස්සාමීති අන්තෙපුරං පක්කොසාපෙසි. ථෙරො ද්වෙ වාරානි පක්කොසියමානොපි නාගච්ඡි. තතිය වාරෙ පන බහූ සද්ධිවිහාරිකා අන්තෙපුරං ගන්ත්වා පවිසථ, න හි සක්කා රඤ්ඤා පක්කොසිතෙ පටික්ඛිපිතුන්ති ආහංසු.

เมื่อกาลียุคถึง 967 ปี ในวันแรม 13 ค่ำ เดือน 4 พระโอรสองค์ใหญ่ของพระองค์ได้ครองราชสมบัติของพระบิดา ทรงรับพระนามว่ามหาธรรมราชาด้วย ทรงสร้างเจดีย์ที่ยังไม่เสร็จในสมัยพระบิดาให้แล้วเสร็จอีกครั้ง และทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารให้แล้วเสร็จ เพราะพระมหาเถระโตวิภีลูได้ไปสู่ปรโลกและไม่มีอยู่แล้ว จึงทรงให้เรียกพระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหารมายังพระราชวังเพื่อจะถวาย (วิหารนั้น) แม้พระเถระถูกเรียกสองครั้งก็ไม่มา แต่ในครั้งที่สาม สัทธิวิหาริกจำนวนมากกล่าวว่า "ขอท่านจงไปและเข้าไปยังพระราชวังเถิด เพราะไม่อาจปฏิเสธผู้ที่พระราชาทรงเรียกได้"

අථ ථෙරො එවමාහ,- අහං ආවුසො රට්ඨපීළනපිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡාමි, එවම්පි සචෙ තුම්හෙ ඉච්ඡථ රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්තුං, එවං සති ඉදානි රඤ්ඤො සන්තිකං අහං ගමිස්සාමීති අන්තෙපුරං පාවිසි. පවිසිත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා අයං විහාරො අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං අසප්පායොති පටික්ඛිපි. එවං පන භන්තෙ සති තස්මිං විහාරෙ නිසීදියමානං ථෙරං උපදිස්සථාති[Pg.118]. ඛණිත්තිපාදවිහාරවාසී මහාරාජ ථෙරො පරියත්තිවිස්සාරදො සික්ඛාකාමො, තස්ස දාතුං වට්ටතීති. අථ රාජා තස්ස විහාරං අදාසි. මහාසඞ්ඝනාථොති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. සො තත්ථ පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි.

ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "อาวุโส อาตมาไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่เบียดเบียนชาวเมือง ถึงกระนั้น ถ้าพวกท่านปรารถนาจะไปเฝ้าพระราชา เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้อาตมาจะไปเฝ้าพระราชา" ดังนี้แล้วก็เข้าไปในพระราชวัง เมื่อเข้าไปแล้ว ได้สนทนากับพระราชาและปฏิเสธว่า "วิหารนี้ไม่เหมาะสมสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พระคุณเจ้า ขอจงแนะนำพระเถระที่จะพึงอยู่ประจำในวิหารนั้นเถิด" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร พระเถระผู้อยู่ในขณิตติปาทวิหาร เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและใคร่ในการศึกษา ควรจะถวายแก่ท่านนั้น" ลำดับนั้น พระราชาจึงถวายวิหารนั้นแก่ท่าน และทรงถวายพระนามว่ามหาสังฆนาถะด้วย ท่านจึงอยู่ประจำที่นั่นและสอนปริยัติ

තස්ස පන විහාරස්ස පරිවාරභූතෙසු චත්තාලීසාය විහාරෙසු උත්තරාය අනුදිසාය එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො වරාභිසඞ්ඝනාථො නාම ථෙරො මණිකුණ්ඩලවත්ථුං මරම්මභාසාය අකාසි. පච්ඡිමාය අනුදිසාය එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො එකො ථෙරො සත්තරාජධම්මවත්ථුං අකාසි.

อนึ่ง ในวิหาร 40 แห่งที่เป็นบริวารของวิหารนั้น พระเถระนามว่าวราภิสังฆนาถะ ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องมณีกุณฑลเป็นภาษามรมา พระเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องสัตตรัฐธรรม

තස්මිඤ්ච කාලෙ භාමඅඞ්ක්‍යො ආචාරඅඞ්ක්‍යොති ද්වින්නං භික්ඛූනඤ්ච ලොකධම්මෙසු ඡෙකතාය ද්වෙ විහාරෙ කත්වා අදාසි. තෙ පන ද්වෙ ථෙරා වෙදසත්ථකොවිදා, පරියත්තිපටිපත්තීසු පන මන්දා, රාමඤ්ඤරට්ඨතො ආගතා. තෙ පන ථෙරපරම්පරාය න ගණන්ති පොරාණා.

ในกาลนั้น ได้สร้างวิหารสองแห่งถวายแก่ภิกษุสองรูปคือ ภามอังกโย และอาจารอังกโย เพราะความเชี่ยวชาญในโลกธรรม อนึ่ง พระเถระสองรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท แต่ยังอ่อนในปริยัติและปฏิปัติ มาจากแคว้นรามัญ อนึ่ง คนโบราณไม่นับท่านเหล่านั้นเข้าในลำดับพระเถระ

කලියුගෙ තිසත්තතාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාමුනිචෙතියස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ චත්තාරො විහාරෙ කාරාපෙත්වා චතුන්නං ථෙරානං අදාසි. තෙ ච ථෙරා තත්ථ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු.

เมื่อกาลียุคถึง 973 ปี ได้สร้างวิหาร 4 แห่งทางทิศตะวันออกของมหาเจดีย์ และถวายแก่พระเถระ 4 รูป พระเถระเหล่านั้นได้อยู่ประจำที่นั่นและเชิดชูพระศาสนา

තස්මිංයෙව කාලෙ බදරවනවාසී නාම එකොපි ථෙරො අත්ථි. සොපි පරියත්තිවිසාරදො ඡප්පදවංසිකො. සො ච ථෙරො යාවජීවං යථාබලං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා දුතියභවෙ චලඞ්ගනගරෙ එකිස්සා ඉත්ථියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. දසමාසච්චයෙන කලියුගෙ චත්තාලීසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ බුධවාරෙ විජායිත්වා තෙරසවස්සිකකාලෙ සාසනෙ පබ්බජිත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. සිරිඛෙත්තනගරින්දො රාජා සිරිඛෙත්තනගරං ආනෙත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ සාමණෙරොති නාමෙන පාකටො හුත්වා කලියුගෙ චතුපණ්ණාසාධිකෙ [Pg.119] නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ පන්නරසවස්සිකකාලෙ වෙස්සන්තරජාභකං කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධි. පරිපුණ්ණවීසතිවස්සකාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව සිරිඛෙත්තනගරින්දො වෙරවිජයො නාම රාජා අනුග්ගහෙත්වා උපසම්පදභූමියං පතිට්ඨාති. පච්ඡිමපක්ඛාධිකො නාම රාජා සිරිඛෙත්තනගරං අත්තනො හත්ථගතං අකාසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ තං ථෙරං ආනෙත්වා රතනපූරනගරෙ වසාපෙසි. සූරකිත්ති නාම රඤ්ඤො කනිට්ඨභාතිකො එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස ථෙරස්ස අදාසි. රාජා ච තිපිටකාලඞ්කාරොති නාමලඤ්ඡං අදාසි.

ในกาลนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่า พทราวาสี ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและเป็นวงศ์ของพระฉัพพทะ พระเถระรูปนั้นได้เชิดชูพระศาสนาตลอดชีวิตตามกำลังของตน แล้วในภพที่สองได้ปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงคนหนึ่งในเมืองจลังคะ เมื่อครบ 10 เดือน ในกาลียุค 940 ปี ในวันพุธ ได้คลอดออกมา เมื่ออายุ 13 ปี ได้บวชในพระศาสนาและศึกษาปริยัติ พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมายังเมืองสิริเขตต์ และท่านเป็นที่รู้จักในเมืองสิริเขตต์ด้วยนามว่า 'สามเณร' เมื่อกาลียุค 954 ปี เมื่ออายุ 15 ปี ได้แต่งเรื่องเวสสันดรชาดกด้วยอำนาจแห่งกวีนิพนธ์ เมื่ออายุครบ 20 ปี ในเมืองสิริเขตต์นั่นเอง พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์นามว่าเวรวิชัย ได้ทรงอุปถัมภ์ให้ท่านตั้งมั่นในภูมิแห่งอุปสมบท พระราชาพระนามว่าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ยึดเมืองสิริเขตต์ไว้ในอำนาจของพระองค์ ในกาลนั้น ได้นำพระเถระรูปนั้นมาให้พำนักอยู่ในเมืองรัตนปุระ พระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ ได้สร้างจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี และถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระราชาได้พระราชทานสร้อยพระนามว่า ติปิฏกาลังการะ

කලියුගෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස පුණ්ණමියං සට්ඨිවස්සිකො හුත්වා තිරියපබ්බතං ගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි. ද්වෙ වස්සාධිකෙ වස්සසහස්සෙ රාජා තස්මිං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අදාසි. සො පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො සිරිඛෙත්තනගරෙ නවඞ්ගකන්දරෙ පත්තලඞ්කස්ස අතුලවංසත්ථෙරස්ස වංසිකො. සිරිඛෙත්තනගරෙ නවඞ්ගකන්දරෙ සුවණ්ණවිහාරෙ වසන්තස්ස ථෙරස්ස කිත්තිඝොසො සබ්බත්ථ පත්ථරි. ජෙය්‍යපුරෙ එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරෙ වසනකාලෙ අට්ඨසාලිනියා ආදිතො වීසති ගාථානං සංවණ්ණනං අකාසි. සූරකිත්තිනාමකස්ස කනිට්ඨභාතිකස්ස යාචනමාරබ්භ යසවඩ්ඪනවත්ථුඤ්ච අකාසි. තිරියපබ්බතෙ වසනකාලෙ විනයාලඞ්කාරටීකං අකාසි. පච්ඡිමපක්ඛාධිකරඤ්ඤො කාලෙ මහාසඞ්ඝනාථත්ථෙරං සඞ්ඝරාජභාවෙ ඨපෙසි. සො ච සඞ්ඝරාජා අතිවිය පරියත්ති විසාරදො. තස්මිඤ්ච කාලෙ රතනපූරනගරෙපි අරියාලඞ්කාරත්ථරො නාම එකො අත්ථි. සො පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමො. වයසාපි සමානවස්සිකා.

เมื่อกาลียุค 1000 ปี ในวันเพ็ญเดือน 4 เมื่ออายุ 60 ปี ได้ไปสู่ภูเขาทีริยะและอยู่ป่า เมื่อกาลียุค 1002 ปี พระราชาได้ทรงสร้างวิหารที่นั่นและถวายแก่พระเถระรูปนั้น อนึ่ง พระเถระติปิฏกาลังการะรูปนั้น เป็นวงศ์ของพระเถระอตุลวงศ์ ผู้ครองปัตตลังคะ ในนวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ เกียรติคุณของพระเถระผู้อยู่ในสุวรรณวิหาร นวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ ได้แผ่ไปทั่วทุกหนทุกแห่ง เมื่อพำนักอยู่ในจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีที่เมืองชัยปุระ ได้แต่งคำอธิบายคาถา 20 คาถาแรกของคัมภีร์อัฏฐสาลินี และได้แต่งเรื่องยสวัฑฒนะ โดยปรารภการขอร้องของพระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ เมื่อพำนักอยู่ที่ภูเขาทีริยะ ได้แต่งวินยาลังการฎีกา ในสมัยของพระเจ้าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ทรงแต่งตั้งพระมหาเถระสังฆนาถะให้เป็นสังฆราช พระสังฆราชรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติอย่างยิ่ง ในกาลนั้น ในเมืองรัตนปุระก็มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่าอริยาลังการะ อนึ่ง ท่านนั้นมีกำลังปัญญาเท่ากับพระเถระติปิฏกาลังการะ และมีอายุเท่ากันด้วย

තෙසු තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො ගන්ථන්තරබහුස්සුතට්ඨානෙ [Pg.120] අධිකො, අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො පන ධාතුපච්චයවිභාගට්ඨානෙ අධිකොති දට්ඨබ්බො. පච්ඡා පන උක්කංසිකරඤ්ඤොකාලෙ තෙපි ද්වෙ ථෙරා රඤ්ඤො ආචරියා හුත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තෙසු අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො අපරභාගෙ කාලඞ්කරිත්වා තස්ස ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකස්ස දුතියාරියාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස රාජමණිචූළචෙතියස්ස සමීපෙ දක්ඛිණවනාරාමං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි.

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พึงทราบว่า พระติปิฏกาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะความเป็นพหูสูตในคัมภีร์ต่างๆ ส่วนพระอริยาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะแห่งการจำแนกธาตุและปัจจัย ภายหลังในสมัยของพระเจ้าอุกกังสิกะ พระเถระทั้งสองรูปนั้นได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาและได้อุปถัมภ์พระศาสนา ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระอริยาลังการเถระได้มรณภาพในกาลต่อมา และ (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารชื่อทักขิณวนารามใกล้พระเจดีย์ราชมณีจูฬะ ถวายแก่พระอริยาลังการเถระรูปที่สอง ซึ่งเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระรูปนั้น

උක්කංසිකො නාම රාජා පන සාසනෙ බහුප්පකාරො. සො ච කලියුගෙ ඡනවුතාධිකෙ නවවස්සසතෙ රජ්ජං පත්තො. රජ්ජං පන පත්වා සිරිධම්මාසොකරාජාවිය චත්තාරි වස්සානි අතික්කමිත්වා මුද්ධාභිසෙකං පටිග්ගහෙත්වා සිරිසුධම්ම රාජාමහාධිපතීති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. එකස්මිං පන සමයෙ හංසාවතීනගරං ගන්ත්වා තත්ථ නිසීදි. අථ රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො එවමාහංසු,- මරම්මිකභික්ඛූ නාම පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්ථඤ්ඤුනො නත්ථීති. තං සුත්වා රාජා චතුභූමිකවිහාරවාසිත්ථෙරස්ස සන්තිකං සාසනං පෙසෙසි,-තිංසවස්සිකා චත්තාලීසවස්සිකා වා පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්ථඤ්ඤුනො භික්ඛූ රාමඤ්ඤරට්ඨං මම සන්තිකං පෙසෙථාති. අථ චතුභූමි කවිහාරවාසිත්ථෙරො තිපිටකාලඞ්කාරං තිලොකාලඞ්කාරං තිසාසනාලඞ්කාරඤ්ච සද්ධිං තිංසමත්ථෙහි භික්ඛූහි පෙසෙසි. හංසාවතීනගරං පන පත්වා මොධොචෙතියස්ස පුරත්ථිමභාගෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා තෙසං අදාසි.

ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะเป็นพระราชาผู้มีอุปการะมากแก่พระศาสนา พระองค์ได้ครองราชย์ในกาลียุค 996 ครั้นได้ครองราชย์แล้ว ได้ทรงรับการมุรธาภิเษกหลังจากผ่านไป 4 ปี เหมือนพระเจ้าสิริธรรมาโศกราช และได้รับพระราชทานสร้อยพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ครั้งหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังเมืองหงสาวดีและประทับอยู่ที่นั่น ครั้งนั้น ชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'ภิกษุชาวพม่าผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ไม่มี' พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งพระราชสาส์นไปยังพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารว่า 'ขอจงส่งภิกษุผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ผู้มีพรรษา 30 หรือ 40 มายังรามัญประเทศ ณ สำนักของเรา' ครั้งนั้น พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารได้ส่งพระติปิฏกาลังการ พระติโลกะลังการ และพระติสาสนลังการ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ 30 รูปไป ครั้นถึงเมืองหงสาวดีแล้ว (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารทางทิศตะวันออกของพระเจดีย์โมโธ ถวายแก่พระเถระเหล่านั้น

උපොසථදිවසෙසු සුධම්මසාලායං රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො පරියත්තිකොවිදෙ වෙදසත්ථඤ්ඤුනො සන්නිපාතාපෙත්වා තෙහි තීහි ථෙරෙහි සද්ධිං කථාසල්ලාපං කාරාපෙසි. අථ රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ එවමාහංසු,– පුබ්බෙ පන මයං මරම්මරට්ඨෙ පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්තඤ්ඤුනො නත්ථීති මඤ්ඤාම, ඉදානි මරම්මරට්ඨවාසිනො අතිවිය පරියත්ති කොවිදා [Pg.121] වෙදසත්ථඤ්ඤුනොති. අපරභාගෙ කලියුගෙ ඡනවුතාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ රාජා රතනපූරනගරං පච්චාගච්ඡි.

ในวันอุโบสถ พระองค์ได้ให้ประชุมชาวรามัญประเทศผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ณ สุธัมมศาลา และให้สนทนาธรรมกับพระเถระทั้งสามรูปนั้น ครั้งนั้น ภิกษุชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'เมื่อก่อนพวกเราคิดว่าในประเทศพม่าไม่มีผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ แต่บัดนี้ ชาวพม่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์อย่างยิ่ง' ภายหลัง เมื่อถึงกาลียุค 996 พระราชาได้เสด็จกลับไปยังเมืองรัตนปุระ

තෙපි ථෙරා පච්චාගන්තුකාමා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පධානභූතස්ස තිලොකගරූති නාමධෙය්‍යස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකං වන්දනත්ථාය අගමංසු.

พระเถระทั้งสามรูปนั้น เมื่อประสงค์จะกลับ ได้ไปเพื่อถวายบังคมพระมหาเถระผู้เป็นประธานในรามัญประเทศ ซึ่งมีนามว่า ติโลกะคุรุ

තදා තිලොකගරුත්ථෙරොපි තෙහි සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා එවමාහ,-තුම්හෙසු පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො පඨමං ආවාසවිහාරං ලභිස්සතීති. කස්මා පන භන්තෙ එවම වොචාති වුත්තෙ අයං පන පිණ්ඩාය චරන්තොපි අන්තරාමග්ගෙ වෙළුවෙත්තාදීනි ලභිත්වා ගහෙත්වා විහාරෙ පටිසඞ්ඛරණං අකාසි, තස්මාහං එවං වදාමි, ලොකෙ විහාරෙ පටිසඞ්ඛරණසීලා භික්ඛූ සීඝමෙව ආවාසවිහාරං ලභන්තීති හි පොරාණත්ථෙරා ආහංසූති ආහ.

ครั้งนั้น แม้พระติโลกะคุรุเถระก็ได้สนทนากับพระเถระเหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'แต่ในบรรดาพวกท่าน พระติปิฏกาลังการเถระจักได้อาวาสวิหารก่อน' เมื่อถูกถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น?' พระเถระจึงกล่าวว่า 'ก็พระเถระรูปนี้ แม้เมื่อเที่ยวบิณฑบาต ก็ได้ไม้ไผ่และหวายเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วนำไปซ่อมแซมวิหาร เพราะเหตุนั้น อาตมาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติซ่อมแซมวิหารในโลก ย่อมได้อาวาสวิหารโดยเร็ว' ดังที่พระเถระโบราณทั้งหลายได้กล่าวไว้'

තෙපි රතනපූරනගරං පච්චාගච්ඡිංසු. තිලොකගරුත්ථෙරස්ස වචනානුරූපමෙව තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො සබ්බපඨමං ආවාසවිහාරං ලභීති.

พระเถระเหล่านั้นก็ได้กลับไปยังเมืองรัตนปุระ พระติปิฏกาลังการเถระได้อาวาสวิหารเป็นรูปแรก ตามคำของพระติโลกะคุรุเถระนั่นเอง

කලියුගෙ පන නවවස්සාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ රඤ්ඤො කනිට්ඨො කාලමකාසි. අථං රඤ්ඤො පුත්තො උච්චනගරභොජකො බාලජනෙහි සන්ථවං කත්වා තෙසං වචනං ආදියිත්වා පච්චූසකාලෙ පිතරං ඝාතෙතුකාමො අන්තෙපුරං සහසා පාවිසි.

ส่วนในกาลียุค เมื่อถึงปีที่ 1009 พระอนุชาของพระราชาได้สิ้นพระชนม์ ครั้งนั้น พระโอรสของพระราชาผู้ครองเมืองอุกกะนคร ได้ผูกมิตรกับคนพาล และเชื่อฟังคำของพวกเขา จึงประสงค์จะปลงพระชนม์พระบิดาในเวลาเช้ามืด และได้บุกเข้าไปในพระราชวังอย่างรวดเร็ว

රාජාව අනග්ඝං මුද්දිකං ගහෙත්වා නන්දජෙය්‍යෙන නාම අමච්චෙන රාජයොධෙන නාම අමච්චෙනච සද්ධිං අඤ්ඤතරවෙසෙන නගරතො නික්ඛමිත්වා රජතවාලුකනදිං සම්පත්තො.

พระราชาทรงถือพระธำมรงค์อันหาค่ามิได้ แล้วเสด็จออกจากเมืองด้วยการปลอมแปลงเพศ พร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทเชยยะ และอำมาตย์ชื่อราชโยธะ จนถึงแม่น้ำรชตวาลุกา

තස්මිඤ්ච කාලෙ එකො සාමණෙරො මාතාපිතූනං ගෙහෙ පිණ්ඩපාතං ආනෙස්සාමීති ඛුද්දකනාවාය නදියං ආගච්ඡි. අථ [Pg.122] තං සාමණෙරං දිස්වා රාජා එවමාහ,- අම්හෙ භන්තෙ පරතීරං නාවාය ආනෙහීති. සාමණෙරො ච ආහ,-සචෙ උපාසක තුම්හෙ පරතීරං ආනෙය්‍යං, භත්තකාලං අතික්කමෙය්‍යන්ති. අථ රාජා අම්හෙයෙව සීඝං ආනෙහි, ඉමං මුද්දිකං දස්සාමීති අස්සාසෙත්වා ආනෙතුං ඔකාසං යාචි. අථ සාමණෙරො කාරුඤ්ඤප්පත්තං වචනං සුත්වා පරතීරං ආනෙසි.

ในกาลนั้น สามเณรรูปหนึ่งได้มายังแม่น้ำด้วยเรือเล็ก ด้วยตั้งใจว่า 'จักนำบิณฑบาตไปให้บิดามารดาที่บ้าน' ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรรูปนั้นแล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงนำพวกเราข้ามฟากด้วยเรือเถิด' สามเณรจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่อุบาสก ถ้ากระผมจะนำท่านข้ามฟากไป เวลาฉันภัตตาหารจักล่วงเลยไป' ครั้งนั้น พระราชาทรงปลอบโยนว่า 'ขอท่านจงรีบนำพวกเราไปเถิด เราจักถวายพระธำมรงค์นี้' แล้วทรงขอโอกาสให้นำไป ครั้งนั้น สามเณรได้ฟังคำที่ถึงซึ่งความน่าสงสารแล้ว จึงนำข้ามฟากไป

අථ චතුභූමිකවිහාරං පත්වා තස්මිං විහාරෙ ථෙරස්ස සබ්බම්පි කාරණං ආරොචෙත්වා එවමාහ,-සචෙ භන්තෙ අම්හෙ ගණ්හිතුං ආගච්ඡය්‍ය, තෙ නිවාරෙථාති. ථෙරොච මයං මහාරාජ සමණා න සක්කා එවං නිවාරෙතුං, එවම්පි එකො උපායො අත්ථි,-නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන ගිහිකම්මෙසු අතිවිය ඡෙකො, තං පක්කොසෙත්වා කාරණං චින්තෙතුං යුත්තන්ති. අථ තං පක්කොසෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා රාජා ඉදමවො ච,- සචෙ භන්තෙ අම්හෙ ගණ්හිතුං ආගච්ඡෙය්‍යුං, අථ කෙනචිදෙව උපායෙන තෙ නිවාරෙථාති. අථ සො ථෙරො එවමාහ,-තෙන හි මහාරාජ මා කිඤ්චි සොචි මාභායි විහාරමජ්ඣෙ සිරිගබ්භං පවිසිත්වා නිසීදථාති වත්වා පිණ්ඩාය අචරන්තෙ භික්ඛුසාමණෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා විසුං විසුං දණ්ඩහත්ථා හුත්වා එකස්සපි පුරිසස්ස විහාරං පවිසිතුං ඔකාසං මා දෙථාති වත්වා සෙනංවිය බ්‍යූහෙසි. සාමන්තවිහාරෙසුපි වසන්තෙ භික්ඛුසාමණෙරෙ පක්කොසි. තදා කිර ආගන්ත්වා සන්නිපාතානං භික්ඛුසාමණෙරානං අතිරෙකසහස්සමත්තං අහොසි. ථෙරො තෙ විහාරෙ ද්වාරකොට්ඨකෙසු ආගතමග්ගෙ ච විසුං විසුං දණ්ඩහත්ථා හුත්වා ආරක්ඛණත්ථාය ඨපෙසි, යථා වඩ්ඪකී සූකරො බ්‍යග්ඝස්ස නිවාරණත්ථාය විසුං විසුං සූකරෙ සංවිධාය ඨපෙසීති. අථ පුත්තස්ස යොධාපි රාජානං ගහෙතුං න සක්කා, භික්ඛු සාමණෙරානං [Pg.123] ගාරවවසෙන බලක්කාරෙන මාරෙත්වා පවිසිතුං න විසහන්ති, භික්ඛු සාමණෙරානං බාහුල්ලතාය ච.

ครั้งนั้น ครั้นถึงจตุภูมิวิหารแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดแก่พระเถระในวิหารนั้น แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นเถิด' พระเถระจึงกล่าวว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาเป็นสมณะ ไม่สามารถห้ามอย่างนั้นได้ แต่ถึงอย่างนั้นก็มีอุบายอย่างหนึ่ง คือ พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารเป็นผู้ฉลาดอย่างยิ่งในกิจของคฤหัสถ์ ควรเรียกท่านมาปรึกษาเรื่องนี้' ครั้งนั้น เมื่อเรียกพระเถระรูปนั้นมาแล้ว กราบทูลเรื่องนั้นแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด' ครั้งนั้น พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ขออย่าทรงเศร้าโศกหรือหวาดกลัวเลย ขอจงเสด็จเข้าไปประทับในห้องสิริกลางวิหารเถิด' แล้วให้ประชุมภิกษุสามเณรที่ไม่ได้ออกบิณฑบาต ให้ถือไม้เท้าในมือแล้วกล่าวว่า 'อย่าให้โอกาสแก่บุรุษแม้คนเดียวที่จะเข้ามาในวิหาร' แล้วจัดกระบวนทัพประดุจกองทัพ ได้เรียกภิกษุสามเณรผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียงมาด้วย ครั้งนั้น ภิกษุสามเณรที่มาประชุมกันมีจำนวนเกินกว่าพันรูป พระเถระได้จัดให้ภิกษุสามเณรเหล่านั้นถือไม้เท้าในมือประจำอยู่ที่ซุ้มประตูวิหารและทางเข้า เพื่อป้องกัน เหมือนพญาหมูช่างไม้จัดฝูงหมูไว้เป็นส่วนๆ เพื่อป้องกันเสือ ครั้งนั้น แม้ทหารของพระโอรสก็ไม่สามารถจับพระราชาได้ เพราะความเคารพในภิกษุสามเณร และไม่กล้าที่จะบุกเข้าไปฆ่าด้วยการใช้กำลัง และเพราะจำนวนภิกษุสามเณรมีมาก

තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛපඤ්චමිතො යාව කත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛපඤ්චමී විහාරෙයෙව රාජා නිලීයිත්වා නිසීදි. අථ අන්තෙපුරවාසිකා අමච්චා පුත්තං අපනෙත්වා රාජානං ආනෙත්වා රජ්ජෙ ඨපෙසුං. රාජා ච පුන රජ්ජං පත්වා විහාරෙ නිසින්නකාලෙ මා භායි මහාරාජ ත්වං ජිනෙස්සතීති රඤ්ඤො ආරොචෙන්තස්ස වෙදසත්ථඤ්ඤුනො එකස්ස භික්ඛුස්ස චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියස්ස එසන්නට්ඨානෙ එකං විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ධම්මනන්දරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. තස්ස පන විජාතට්ඨානභූතං ගාමං නිස්සාය මරම්මවොහාරෙන ‘යෙ නෙ නා සෙ යාං ව’ ඉති සමඤ්ඤා අහොසි.

ในปีนั้นเอง พระราชาได้ประทับซ่อนตัวอยู่ในวิหาร ตั้งแต่วันแรม 5 ค่ำ เดือนอัสสยุชะ จนถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือนกัตติกะ ครั้งนั้น อำมาตย์ผู้อยู่ในพระราชวังได้ปลดพระโอรสออก แล้วนำพระราชามาตั้งไว้ในราชสมบัติ ครั้นพระราชาได้ครองราชย์อีกครั้ง ได้สร้างวิหารแห่งหนึ่งใกล้พระเจดีย์จัญญิงคุ ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้รู้เวทศาสตร์ ซึ่งได้กราบทูลพระราชาในขณะที่ประทับอยู่ในวิหารว่า 'มหาบพิตร ขออย่าทรงหวาดกลัวเลย พระองค์จักทรงชนะ' และได้ถวายพระนามว่า ธัมมนันทราชคุรุ ส่วนหมู่บ้านที่เป็นที่เกิดของท่านนั้น ได้มีชื่อเรียกตามภาษาพม่าว่า 'เย เน นา เส ยาง วะ'

රාජා ච පුන රජ්ජං පත්වා තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ කත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛචුද්දසමියං සබ්බෙපි මහාථෙරෙ නිමන්තෙත්වා රාජගෙහං පවෙසෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. අථ රාජා එවමාහ,-චතුභූමිකවිහාරවාසිත්ථෙරො සම්පරායිකත්ථාවහො ආචරියො, නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන දිට්ඨධම්මිකත්ථාවහොති එවං රාජාවංසෙ වුත්තං. පොරාණපොත්ථකෙසු පන චතුභූමිකවිහාර වාසිත්ථෙරො එකන්තසමණො ආචරියො, නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන යොධාරහො යොධකම්මෙ ඡෙකොති රාජා අහාති වුත්තං. රාජා කිර සම්පරායිකත්ථං අනුපෙක්ඛිත්වා දින්නකාලෙ නිසින්නවිහාරත්ථෙරස්ස න අදාසි, කදාචි කදාචි පන දිට්ඨධම්මිකත්ථං අනුප්පෙක්ඛිත්වා තස්ස විසුං අදාසීති. එත්ථ ච යස්මා නිසින්නවිහාර වාසිත්ථෙරො රඤ්ඤො භීයෙහි නිවාරණත්ථාය ආරක්ඛං අකාසි, න පරෙසං විහෙඨනත්ථාය, ආණත්තිකප්පයොගා ච න දිස්සති, තස්මා නත්ථි ආපත්තිදොසො. සද්ධාතිස්සරඤ්ඤො භයෙහි [Pg.124] නිවාරණත්ථං අරහන්තෙහි ථෙරෙහි කතප්පයොගොවිය දට්ඨබ්බො.

พระราชาเสด็จกลับสู่ราชสมบัติอีกครั้ง ในปีนั้นเอง วันแรม 14 ค่ำ เดือนกัตติกะ ได้นิมนต์พระมหาเถระทั้งหมดให้เข้ามาในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารบิณฑบาต จากนั้น พระราชาตรัสว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้ยังประโยชน์ในภายหน้าให้สำเร็จ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ยังประโยชน์ในปัจจุบันให้สำเร็จ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ในพงศาวดาร แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวไว้ว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้เป็นสมณะโดยส่วนเดียว ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ควรแก่การรบ เป็นผู้ฉลาดในกิจการรบ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ว่าพระราชาได้ตรัสแล้ว ได้ยินว่า พระราชาเมื่อไม่ทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในภายหน้า จึงไม่ถวายแก่พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารในเวลาที่ถวาย แต่บางครั้งบางคราวทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในปัจจุบัน จึงได้ถวายแก่ท่านต่างหาก ในเรื่องนี้ เพราะพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารได้กระทำการอารักขาเพื่อป้องกันภัยแก่พระราชา ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น และไม่ปรากฏอาณัตติกประโยค จึงไม่มีโทษอาบัติ พึงเห็นว่าเหมือนความพยายามที่พระเถระผู้เป็นพระอรหันต์ทั้งหลายกระทำแล้วเพื่อป้องกันจากภัยทั้งหลายของพระเจ้าสัทธาติสสะ

චතුභූමිකවිහාර වාසිත්ථෙරො පන ඛණිත්තිපාදගාමෙ ජාතො, අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තත්ථෙරගණප්පභවො, යත්ථ කත්ථචි ගන්ත්වා අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං ආචාරං යථාභූතං ජානිත්වා තෙහි චතුපච්චයසම්භොගො න කභපුබ්බො, අන්තමසො උදකම්පි න පිවිතපුබ්බො, තංතංට්ඨානම්පි චම්මඛණ්ඩං ගහෙත්වායෙව ගමනසීලො. උක්කංසිකරාජා පන සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තපොඞ්කරඤ්ඤා කාරාවිතචෙතියසණ්ඨානං ගහෙත්වා රාජමණිචූළං නාම චෙතියං අකාසි. තං පන චෙතියං පරිමණ්ඩලතො තිහත්ථසතප්පමාණං, උබ්බෙධතොපි එත්තකමෙව. තස්ස පන චෙතියස්ස චතූසු පස්සෙසු චත්තාරො විහාරෙපි කාරාපෙසි, පුරත්ථිමපස්සෙ පුබ්බවනාරාමො නාම විහාරො, දක්ඛිණපස්සෙ පන දක්ඛිණවනාරාමො නාම, පච්ඡිමපස්සෙ පච්ඡිමවනාරාමො නාම, උත්තරපස්සෙ උත්තරවනාරාමො නාම. තෙසු චතූසු විහාරෙසු උත්තරවනාරාමො නාම විහාරො අසනිපාභග්ගිනා ඩය්හිත්වා විනස්සි. අවසෙසෙ පන තයො විහාරෙ පරියත්තිකොවිදානං තිණ්ණං මහාථෙරානං අදාසි. නාම ලඤ්ඡම්පි තෙසං අදාසි. පච්ඡිමස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව උත්තරපස්සෙ විහාරං කාරාපෙසි.

ส่วนพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เกิดที่หมู่บ้านขณิตติปาทะ เป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากหมู่พระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ ท่านไปในที่ใดๆ ทราบความประพฤติของภิกษุเหล่าอื่นตามความเป็นจริงแล้ว ไม่เคยร่วมใช้สอยปัจจัย ๔ กับภิกษุเหล่านั้นเลย แม้แต่น้ำก็ไม่เคยดื่ม ท่านมีปกติถือเอาแผ่นหนังติดตัวไปในที่นั้นๆ ด้วย ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะ ทรงสร้างเจดีย์ชื่อราชมณีจุฬะ โดยถือเอาแบบอย่างเจดีย์ที่พระเจ้าทวัตตปองสร้างไว้ในเมืองศรีเกษตร เจดีย์นั้นมีขนาดโดยรอบ ๓๐๐ ศอก และมีความสูงเท่ากันนั้นเอง และทรงสร้างวิหาร ๔ แห่งที่ด้านทั้ง ๔ ของเจดีย์นั้น คือ ด้านทิศตะวันออกชื่อปุพพวนารามวิหาร ด้านทิศใต้ชื่อทักขิณวนารามวิหาร ด้านทิศตะวันตกชื่อปัจฉิมวนารามวิหาร ด้านทิศเหนือชื่ออุตตรวนารามวิหาร ในวิหารทั้ง ๔ นั้น อุตตรวนารามวิหารถูกไฟฟ้าผ่าไหม้ทำลายไป ส่วนวิหารที่เหลือ ๓ แห่ง ทรงถวายแก่พระมหาเถระ ๓ รูป ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ และทรงพระราชทานนามฉายาแก่ท่านเหล่านั้นด้วย ในสมัยของพระราชาองค์หลัง ได้ทรงสร้างวิหารทางด้านทิศเหนือขึ้น

තස්මිං පන චෙතියෙ ඡත්තං අනාරොපෙත්වායෙව සො රාජා දිවඞ්ගතො. තෙසු පන චතූසු විහාරෙසු නිසින්නානං ථෙරානං දක්ඛිණවනාරාමවිහාරවාසීමහාථෙරො කච්චායනගන්ථස්ස අත්ථං ඡබ්බිධෙහි සංවණ්ණනානයෙහි අලඞ්කරිත්වා මරම්මභාසාය සංවණ්ණෙසි. පච්ඡිමවනාරාමවිහාර වාසිත්ථෙරො පන න්‍යාසස්ස සංවණ්ණනං ඡහි නයෙහි අලඞ්කරිත්වා අකාසි.

แต่พระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตไปโดยที่ยังมิได้ยกฉัตรขึ้นสู่เจดีย์นั้นเลย ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในวิหารทั้ง ๔ นั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะด้วยภาษาพม่า โดยประดับด้วยนัยแห่งการอธิบาย ๖ ประการ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในปัจฉิมวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ โดยประดับด้วยนัย ๖ ประการ

කලියුගෙ පන දසවස්සාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස [Pg.125] රඤ්ඤො පුත්තො සිරිනන්දසුධම්මරාජාපවරාධීපති රජ්ජං කාරෙසි. පිතුනො රාජගෙහං භින්දිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා තිලොකාලඞ්කාරස්ස නාම මහාථෙරස්ස අදාසි. තිලොකාලඞ්කාරත්ථෙරො ච නාම තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමස්ස අරියාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස සිස්සොති දට්ඨබ්බො. අයඤ්චත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතො. ජෙය්‍යපුරෙ චතුභූමිකඅතුලවිහාරං කාරාපෙත්වා දාට්ඨානාගරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි. සො ච ථෙරො නිරුත්තිසාරමඤ්ජූසං නාම න්‍යාසසංවණ්ණනං අකාසී.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๐ ปี พระโอรสของพระราชาพระองค์นั้น คือ พระเจ้าสิรินันทสุธัมมราชปวราธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ทรงรื้อพระราชมณเฑียรของพระบิดาแล้วสร้างเป็นวิหารถวายแก่พระมหาเถระชื่อติโลกาลังการะ พึงทราบว่า พระติโลกาลังการเถระนั้น เป็นศิษย์ของพระอริยลังการเถระ ผู้มีกำลังแห่งปัญญาเสมอกับพระติปิฏกาลังการเถระ ความข้อนี้ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่าง ทรงสร้างจตุภูมิอตุลวิหารในเมืองชัยยะ แล้วถวายแก่พระทาฐานาคราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคัมภีร์นิรุตติสารมัญชุสา ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ

කලියුගෙ ද්වාදසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ සොතාපන්නා නාම ආරක්ඛදෙවතා අඤ්ඤත්ථ ගමිස්සාමාති ආහංසූති නගරා සුපිනං පස්සන්තා හුත්වා බහූසන්නිපතිත්වා දෙවපූජං අකංසු. දෙවතානං පන සඞ්කමනං නාම නත්ථි, පුබ්බනිමිත්තමෙවතන්ති දට්ඨබ්බං.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๒ ปี ในเดือนผัคคุณะ ชาวเมืองฝันเห็นว่าเหล่าอารักขเทวดาชื่อโสตปันนะกล่าวว่า 'พวกเราจะไปที่อื่น' จึงได้มาประชุมกันเป็นจำนวนมากแล้วทำเทวบูชา พึงทราบว่า การย้ายไปของเทวดาทั้งหลายนั้นไม่มีจริง นั่นเป็นเพียงบุพนิมิตเท่านั้น

තස්මිඤ්ච කාලෙ චිනරඤ්ඤො යොධා ආගන්ත්වා මරම්මරට්ඨං දූසෙසුං. සාසනං අබ්භප්පටිච්ඡන්නො විය චන්දො දුබ්බලං අහොසි.

ในกาลนั้น ทหารของพระราชาจีนได้เข้ามาทำลายแคว้นพม่า พระศาสนาได้อ่อนแอลง เหมือนพระจันทร์ที่ถูกเมฆบดบัง

කලියුගෙ තෙවීසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො කනිට්ඨො මහාපවරධම්මරාජාලොකාධිපති නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ ලොකසඞ්කෙතවසෙන පුඤ්ඤං මන්දං භවිස්සතීති වෙදසත්ථඤ්ඤූහි ආරොචිතත්තා ලොකසඞ්කෙතවසෙනෙව අභිනවපුඤ්ඤුප්පාදනත්ථං ඛන්ධවාරගෙහං කාරාපෙත්වා තාවකාලිකවසෙන සඞ්කමිත්වා නිසීදි. තතො අපරභාගෙ උත්තරගෙහං භින්දිත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ විහාරං කාරාපෙත්වා එකස්ස මහාථෙරස්ස අදාසි.

เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๒๓ ปี พระอนุชาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่าพระเจ้ามหาปวรธรรมราชโลกอธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ในกาลนั้น เพราะพวกพราหมณ์ผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'บุญจะน้อยลงตามลางบอกเหตุของโลก' จึงทรงสร้างพลับพลาที่ประทับเพื่อสร้างบุญใหม่ตามลางบอกเหตุของโลกนั้นเอง แล้วเสด็จย้ายไปประทับอยู่ชั่วคราว ต่อมาภายหลัง ทรงรื้อเรือนทางทิศเหนือแล้วสร้างวิหารขึ้นในที่นั้นเอง ถวายแก่พระมหาเถระรูปหนึ่ง

දක්ඛිණගෙහං පන නගරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ විහාරං කාරාපෙත්වා අග්ගණම්මාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස අදාසි. සො ච ථෙරො කච්චායනගන්ථස්සචෙව අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස ච මාතිකාධාතුකථායමකපට්ඨානානඤ්ච [Pg.126] අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි.

ส่วนเรือนทางทิศใต้ ทรงให้สร้างวิหารขึ้นทางทิศตะวันออกของเมือง แล้วถวายแก่พระอัคคณัมมาลังการเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะ คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ และคัมภีร์มาติกา ธาตุกถา ยมก ปัฏฐาน เป็นภาษาพม่า

උපරාජා ච මහාසෙතුනො පමුඛෙ ඨානෙ සොවණ්ණමයවිහාරං කාරාපෙත්වා උත්තරගෙහවිහාර වාසිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකස්ස ජිනාරාමත්ථෙරස්ස අදාසි. තස්මිංයෙව ඨානෙ නානාරතනවිචිත්‍රං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකස්ස ගුණගන්ධත්ථෙරස්ස අදාසි.

ฝ่ายพระอุปราชได้ทรงสร้างวิหารทองคำขึ้นในที่เบื้องหน้ามหาเสตุ แล้วถวายแก่พระชินารามเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหาร ในที่นั้นเอง ทรงสร้างวิหารอันวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ แล้วถวายแก่พระคุณคันธเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระรูปนั้นนั่นเอง

සො පන ථෙරො ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමෙ විජාතො. වයෙ පන සම්පත්තෙ රතනපූරනගරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා තතො පුන නිවත්තිත්වා බදුනනගරෙ බදරගාමෙ නිසීදිත්වා පච්ඡා ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමෙ චතූහි පච්චයෙහි කිලමථො හුත්වා වසති. තස්මිඤ්ච කාලෙ ගාමෙ මොක්ඛස්ස නාම පුරිසස්ස සන්තිකෙ එකං අනග්ඝං මණිං රාජා ලභිත්වා අතිව මමායි. ‘ඡින ව්ඩින’ මොක්ඛමණීති පාකටො අහොසි.

พระเถระรูปนั้นเกิดที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' เมื่อถึงวัยอันสมควร ได้ไปศึกษาพระปริยัติที่เมืองรัตนปูระ แล้วกลับมาพำนักอยู่ที่หมู่บ้านพทระ ในเมืองพทุนะ ภายหลังได้มาพำนักอยู่ที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' โดยมีความลำบากด้วยปัจจัย ๔ ในกาลนั้น พระราชาทรงได้แก้วมณีอันหาค่ามิได้ดวงหนึ่งจากสำนักของชายชื่อโมกขะในหมู่บ้านนั้น และทรงหวงแหนยิ่งนัก แก้วมณีนั้นจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉินวดีนะโมกขมณี'

අථ උත්තරගෙහවිහාරවාසිත්ථෙරො ආහ,- ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමකෙ න මණියෙව අනග්ඝං, අථ ඛො එකොපි ථෙරො ගුණගන්ධො නාම පරියත්තිකොවිදො අනග්ඝොයෙවාති.

ลำดับนั้น พระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหารกล่าวว่า 'ในหมู่บ้านฉินวดีนะ มิใช่มีเพียงแก้วมณีเท่านั้นที่หาค่ามิได้ แต่ยังมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อคุณคันธะ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ก็เป็นผู้หาค่ามิได้เช่นกัน'

අථ තං සුත්වා රාජා තං පක්කොසෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙත්වා පූජං අකාසි.

เมื่อพระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงทรงรับสั่งให้เรียกท่านมา แล้วทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔ และทรงบูชา

සහස්සොරොධගාමෙ ගුණසාරො නාම ථෙරො පලිණගාමෙ සුජාතො නාම ථෙරො ච ගුණගන්ධත්ථෙරස්ස සිස්සායෙව අහෙසුං.

พระเถระชื่อคุณสาระในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ และพระเถระชื่อสุชาตะในหมู่บ้านปาลินะ ต่างก็เป็นศิษย์ของพระคุณคันธเถระ

එකස්මිඤ්ච කාලෙ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරං කීළනවසෙන එවමාහ,- අම්හෙසු ආවුසො අන්තරධාරයමානෙසු ත්වං ලොකෙ එකො ගන්ථකොවිදත්ථෙරො භවිස්සසි මඤ්ඤෙති. අථ අග්ගධම්මාලඞ්කාරො ච එවමාහ,-තුම්හෙසු භන්තෙ අන්තරධාරයමානෙසු මයං ගන්ථකොවිදාන භවෙය්‍යාමකො නාම [Pg.127] පුග්ගලො ලොකෙ ගන්ථකොවිදො භවිස්සතීති. පොරාණපොත්ථකෙසු පන අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො නනු පනිදානි මයං ගන්ථකොවිදා න තාව භවාමාති එවමාහාති වුත්තං. සො අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරොයෙව රඤ්ඤා යාචිතො රාජවංස. සඞ්ඛෙපම්පි අකාසි. සො ප්පන ථෙරො අමච්චපුත්තො.

ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหาร ได้กล่าวกับพระอัคคธัมมาลังการเถระในท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์โดยอาการหยอกล้อว่า "อาวุโส เมื่อพวกเราอันตรธานไปแล้ว ท่านจักเป็นพระเถระผู้ฉลาดในคัมภีร์เพียงรูปเดียวในโลกกระมัง" ลำดับนั้น พระอัคคธัมมาลังการเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านขอรับ เมื่อพวกท่านอันตรธานไปแล้ว พวกผมไม่พึงเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์หรือ ใครเล่าจักเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ในโลก" แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวว่า พระอริยาลังการเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้พวกเรายังไม่เป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์มิใช่หรือ" พระอัคคธัมมาลังการเถระรูปนั้นนั่นเอง อันพระราชาทรงอาราธนาแล้ว ได้รจนาพงศาวดารราชวงศ์โดยย่อด้วย พระเถระรูปนั้นเป็นบุตรของอำมาตย์

එකස්මිඤ්ච කාලෙ හීනායාවත්තකො එකො මහාඅමච්චො රඤ්ඤො සන්තිකා අත්තනා උපලද්ධපරිභොගං සබ්බං ගහෙත්වා විහාරං ආගන්ත්වා අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සද්ධිං සල්ලාපං අකාසි. සල්ලාපං පන කත්වා සබ්බං පරිභොගං ථෙරස්ස දස්සෙත්වා සචෙ භන්තෙ ත්වං ගිහි භවෙය්‍යාසි, එත්තකං පරිභොගං ලභිස්සතීති ආහ. ථෙරොපි එවමාහ,-තුම්හාකං පන එත්තකො පරිභොගො අම්හාකං සමණානං වච්චකුටිං අසුභභාවනං භාවෙත්වා පවිසන්තානං පුඤ්ඤං කලං නාග්ඝති සොළසින්ති. කිඤ්චාපි ඉදඤ්ච පන වචනං සාසනවංසෙ අප්පධානං හොති, පුබ්බාචරියසීහෙහි පන වුත්ත වචනං යාව අපාණකොටිකා සරිතබ්බමෙවාති මනසිකරොන්තෙන වුත්තන්ති.

ครั้งหนึ่ง มหาอำมาตย์ผู้หนึ่งผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ ได้ถือเอาเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดที่ตนได้รับจากสำนักของพระราชา มายังวิหารแล้วสนทนากับพระอัคคธัมมาลังการเถระ ครั้นสนทนาแล้ว ได้แสดงเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ถ้าท่านพึงเป็นคฤหัสถ์ ท่านจักได้รับเครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้" พระเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้ของพวกท่าน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งบุญของพวกเราเหล่าสมณะผู้เจริญอสุภภาวนาแล้วเข้าไปสู่ส้วม" แม้ว่าคำนี้จะไม่เป็นเรื่องสำคัญในศาสนวงศ์ แต่ผู้รจนาได้กล่าวไว้ด้วยพิจารณาว่า คำที่พระบุพพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์กล่าวไว้นั้น ควรระลึกถึงไว้จนชั่วชีวิต

කලියුගෙ පන චතුත්තිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස පුත්තො නරාවරො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. මහාසීහසූරධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ‘සී ඛොං’ චෙතියස්ස සමීපෙ ජෙතවනවිහාරෙ ගන්ථං උග්ගණ්හන්තො එකො දහරභික්ඛු ගන්ථඡෙකොපි සමානො බාලකාලෙ බාලචිත්තෙන ආකුලිතො හුත්වා වච්චකූපෙ වාතාතපෙහි බහිසුක්ඛභාවෙන පටිච්ඡාදිතෙ දණ්ඩෙන ආලුලිත්වා දුග්ගන්ධොවිය චිත්තසන්තානෙ පරියත්තිවාතාතපෙහි බහිසුක්ඛභාවෙන පටිච්ඡාදිතෙ කෙනචිදෙව රූපාරම්මණාදිනා ආලුලිත්වා කිලෙසසත්තිසඞ්ඛාතො දුග්ගන්ධො වායිත්වා හීනායාවත්තිස්සාමීති චින්තෙත්වා ගිහිවත්ථානි ගහෙත්වා සද්ධිං සහායභික්ඛුහි නදීතිත්ථං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ [Pg.128] තාව භික්ඛුභාවෙනෙව චෙතියං වන්දිස්සාමීති ගිහිවත්ථානි සහායකානං හත්ථෙ ඨපෙත්වා චෙතියප්පමුඛෙ ලෙණං පවිසිත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. අථ එකා දහරිත්ථී චෙතියඞ්ගණං ආගන්ත්වා බහි ලෙණං නිසීදිස්වා උදකං සිඤ්චිත්වා පත්ථනං අකාසි,-ඉමිනා පුඤ්ඤකම්මෙන සබ්බෙහි අපායාදිනුක්ඛෙහි මොචෙය්‍යාමි, භවෙ භවෙ ච හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති.

ก็เมื่อปีที่ ๑,๐๓๔ แห่งกลียุคมาถึงแล้ว พระราชาพระนามว่านราวร ผู้เป็นพระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชสมบัติ ทรงรับพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชา ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้กำลังเรียนคัมภีร์อยู่ที่เชตวันวิหารใกล้เจดีย์ 'สีโขม' แม้จะเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ แต่ในวัยหนุ่มถูกจิตที่ยังเป็นเด็กทำให้ฟุ้งซ่าน เหมือนส้วมที่ถูกลมและแดดทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกกวนด้วยไม้เท้าก็มีกลิ่นเหม็นฟุ้งขึ้นมาฉันใด ในสันดานจิตที่ถูกลมและแดดคือปริยัติทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้นบางอย่างกวนเข้า กลิ่นเหม็นคืออำนาจกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาฉันนั้น ภิกษุนั้นคิดว่า 'เราจักสึก' จึงถือเอาผ้าคฤหัสถ์ไปยังท่าแม่น้ำพร้อมกับเพื่อนภิกษุ ในระหว่างทางคิดว่า 'เราจักไหว้เจดีย์ในขณะที่ยังเป็นภิกษุอยู่ก่อน' จึงฝากผ้าคฤหัสถ์ไว้ในมือของเพื่อน เข้าไปยังถ้ำหน้าเจดีย์ ไหว้แล้วก็นั่งอยู่ ลำดับนั้น หญิงสาวคนหนึ่งมายังลานเจดีย์ นั่งลงที่ภายนอกถ้ำ รดน้ำแล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าพ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้นทั้งปวง และในทุกๆ ภพ ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย'

අථ තං සුත්වා දහරභික්ඛු එවං චින්තෙසි,-ඉදානි අහංහීනායාවත්තිස්සාමීති චින්තෙත්වා ආගතො, අයම්පි දහරිත්ථී හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යා මීති පත්ථනං අකාසි, ඉදානි තං දහරිත්ථිං කාරණං පුච්ඡිස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා බහි ලෙණං නික්ඛමිත්වා තං දහරිත්ථිංකාරණං පුච්ඡි,-කස්මා පන ත්වං හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති පත්ථනං කරොසීති. හීනායාවත්තකස්ස භන්තෙ පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති වුත්තවචනං බාලපුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති වුත්තවචනෙන නානා න හොති, සදිසත්ථකමෙවාති නනු හීනායා වත්තකො බාලොයෙව නාම, සචෙ පන භන්තෙ හීනායාවත්තකො බාලො නාම න භවෙය්‍ය, කො නාම ලොකෙ බාලො භවෙය්‍ය, භික්ඛු නාම හි පරෙහි දින්නං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනං පරිභුඤ්ජිත්වා සුඛං වසති, සචෙ ගන්ථං උග්ගණ්හිතු කාමො භවෙය්‍ය, යථාකාමංයෙව ගන්ථං උග්ගණ්හිතුං ඔකාසං ලභති, එවං පන අහුත්වා අලසිකොයෙව භුඤ්ජිත්වා සයිත්වා නිසීදිතුං ඉච්ඡෙය්‍ය, එවම්පි යථාකාමං භුඤ්ජිතුං සයිතුං ඔකාසං ලභති, එවම්පි සමානො පරස්ස දාසො භවිස්සාමි, දාරස්ස කිංකරො භවිස්සාමීති අකථෙන්තොපි කථෙන්තොවිය හුත්වා හීනායාවත්තෙය්‍ය, සො ලොකෙ අඤ්ඤෙහි බාලෙහි අධිකො බාලොති අහං මඤ්ඤාමි, සචෙ පන බාලතරස්ස භරියා භවෙය්‍ය, අහං බාලතරී භවෙය්‍යන්ති [Pg.129] වුත්තෙ සො දහරභික්ඛු සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා බහිනගරද්වාරං නික්ඛමිත්වා වානරගණෙන විනා ඣායන්තොවිය වානරො ඣායිත්වා නිසීදි.

ลำดับนั้น ภิกษุหนุ่มนั้นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เราคิดว่าจักสึกจึงมา ส่วนหญิงสาวคนนี้ก็ตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย บัดนี้เราจักถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้น' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงออกจากถ้ำไปถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้นว่า 'เพราะเหตุใดเธอจึงตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' หญิงสาวตอบว่า 'ท่านเจ้าคะ คำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ กับคำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายโง่ ไม่ต่างกันเลย มีความหมายเหมือนกัน มิใช่หรือว่าผู้ที่สึกออกมานั้นชื่อว่าเป็นคนโง่แท้ๆ ท่านเจ้าคะ ถ้าผู้ที่สึกออกมาไม่ชื่อว่าเป็นคนโง่แล้ว ใครเล่าในโลกจะชื่อว่าเป็นคนโง่ เพราะว่าภิกษุอาศัยจีวร บิณฑบาต และเสนาสนะที่ผู้อื่นถวายแล้วอยู่เป็นสุข ถ้าปรารถนาจะเรียนคัมภีร์ ก็ย่อมได้โอกาสเรียนคัมภีร์ตามความปรารถนา แม้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นคนเกียจคร้านปรารถนาจะกิน นอน และนั่ง ก็ย่อมได้โอกาสกินและนอนตามความปรารถนา แม้เป็นอยู่อย่างนี้ (แต่กลับคิดว่า) เราจักเป็นทาสของผู้อื่น จักเป็นคนรับใช้ของเมีย แม้ไม่ได้พูดออกมาแต่ก็เหมือนพูดออกมาแล้วสึกไป ชายผู้นั้นข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นคนโง่ยิ่งกว่าคนโง่อื่นๆ ในโลก ถ้าข้าพเจ้าพึงเป็นภรรยาของคนที่โง่กว่า ข้าพเจ้าก็พึงเป็นคนที่โง่ยิ่งกว่า' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ ภิกษุหนุ่มนั้นเกิดความสลดใจ ออกไปทางประตูนอกเมือง นั่งซึมอยู่เหมือนลิงที่พลัดพรากจากฝูงลิง

අථ සහායකා ආගන්ත්වා ගිහිවත්ථානි ගණ්හාහීති පක්කොසිංසු. තස්මිං කාලෙ සො දහරභික්ඛු ආගච්ඡථ භවන්තොති වත්වා සබ්බං කාරණං තෙසං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි පන භවන්තො හීනායාවත්තෙහීති සචෙ යො කොචි ආගන්ත්වා මම සීසං මුග්ගරෙන පහාරෙය්‍ය, එවං සන්තෙපි හීනායාවත්තිතුං න ඉච්ඡාමි, ඉතො පට්ඨාය යාව ජීවිතපරියන්තා හීනායාවත්තිතුං මනසාපි න චින්තයිස්සාමීති වත්වා එරාවතීනංදිං තරිත්වා ජෙය්‍යපුරං අගමාසි. තදා කිර දහරිත්ථී දෙවලාභවය්‍ය, න මනුස්සිත්ථීති වදන්ති පණ්ඩිතාති.

ลำดับนั้น เพื่อนภิกษุทั้งหลายมาแล้วเรียกภิกษุหนุ่มนั้นว่า 'จงรับผ้าคฤหัสถ์ไปเถิด' ในเวลานั้น ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงมาเถิด' แล้วบอกเหตุผลทั้งหมดแก่เพื่อนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย บัดนี้แม้จะมีใครมาเอาค้อนตีศีรษะของผม ถึงกระนั้นผมก็ไม่ปรารถนาจะสึก ตั้งแต่นี้ไปจนชั่วชีวิต ผมจะไม่คิดเรื่องสึกแม้ด้วยใจ' ครั้นกล่าวแล้วจึงข้ามแม่น้ำอิรวดีไปยังเมืองชัยปุระ ได้ยินว่า ในกาลนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า หญิงสาวคนนั้นเป็นเทพธิดา มิใช่หญิงมนุษย์

ජෙය්‍යපුරං පන පත්වා පරියත්තිකොවිදානං මහාථෙරානං සන්තිකෙ නයං ගහෙත්වා පුඤ්ඤචෙතියස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ එකස්මිං විහාරෙ නිසීදි. පරියත්තිං වාචෙත්වා අථ කමෙන තංතංදිසාහි භික්ඛුසාමණෙරා ආගන්ත්වා තස්ස සන්තිකෙ පරියත්තිං උග්ගණ්හිංසු. ආවාසං පන අලභිත්වා කෙචි භික්ඛුසාමණෙරා ඡත්තානිපි ඡාදිත්වා නිසීදිංසු.

ครั้นถึงเมืองชัยปุระแล้ว ถือเอานัยจากสำนักของพระมหาเถระผู้ฉลาดในปริยัติทั้งหลาย นั่งอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศใต้ของปุญญเจดีย์ ครั้นบอกปริยัติแล้ว ลำดับนั้น ภิกษุสามเณรทั้งหลายจากทิศนั้นๆ มาแล้วโดยลำดับ ได้เรียนปริยัติในสำนักของท่าน แต่เมื่อไม่ได้อาวาส ภิกษุสามเณรบางรูปก็กางร่มแล้วนั่งลง

එකස්මිං කාලෙ රාජා නික්ඛමිත්වා පුඤ්ඤචෙතියං වන්දිස්සාමීති චෙතියඞ්ගණං පාවිසි. අථ ඡත්තානි ඡාදෙත්වා නිසින්නෙ භික්ඛූ දිස්වා ගුහාය සද්ධිං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස භික්ඛුස්ස අදාසි. තිලොකගරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. සුඛවොහාරත්ථං පන කකාරලොපං කත්වා තිලොගරූති වොහරිංසු.

ครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกไปแล้ว เข้าไปสู่ลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "เราจักไหว้ปุญญเจดีย์" ลำดับนั้น ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กางร่มนั่งอยู่ จึงโปรดให้สร้างวิหารพร้อมด้วยถ้ำแล้วถวายแก่ภิกษุนั้น และได้พระราชทานนามฉายาว่า "ติโลกครู" แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน จึงลบ ก อักษรเสีย แล้วเรียกกันว่า "ติโลครู"

තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකො සත්තවස්සිකො තෙජොදීපො නාම භික්ඛු පරිත්තටීකං අකාසි. අපරභාගෙ පන තිලොකාලඞ්කාරොති නාමලඤ්ඡං අදාසි. එවං තෙජෙදීපො නාම භික්ඛු නරාවරරඤ්ඤො කාලෙ පරිත්තටීකං අකාසීති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන පච්ඡිමපක්ඛාධිකරඤ්ඤො කාලෙති වදන්ති.

ก็ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ผู้มีพรรษา ๗ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่านนั้น ได้ทำปริตตฎีกา แต่ในภายหลัง (พระราชา) ได้พระราชทานนามฉายาว่า ติโลกอลังการะ พึงเห็นว่า ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ได้ทำปริตตฎีกาในรัชสมัยของพระเจ้านราวระ อย่างนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า ในรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในฝ่ายหลัง

එකස්මිං [Pg.130] පන කාලෙ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො පාදචෙතියං වන්දනත්ථාය ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ කුඛනනගරෙ සුවණ්ණගුහායං ජම්බුධජත්ථෙරස්ස සන්තිකං පවිසිත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලාපං අකාසි. තෙ ච මහාථෙරා අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිත්වා සල්ලපිත්වා අතිවිය පමොදිංසු. ලොකස්මිඤ්හි බාලො බාලෙන පණ්ඩිතො පණ්ඩිතෙන සද්ධිං අතිවිය පමොදතීති. තෙ ච ද්වෙ ථෙරා සමානවස්සිකා. තිරියපබ්බතවිහාර වාසීමහාථෙරො තෙන සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා පච්චාගච්ඡි. ජම්බුධජත්ථෙරො ච මග්ගං අචික්ඛිතුං අනුගච්ඡි. අථ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො ජම්බුධජත්ථෙරං ආහ,- අහං භන්තෙ රාජවල්ලභො හොමි රාජගුරු,ත්වංයෙව මම පුරතො ගච්ඡාහීති. අථ ජම්බුධජත්ථෙරොපි තිරියපබ්බතවිහාරවාසිත්ථෙරං ආහ,-ත්වං භන්තෙ රාජවල්ලභො භවසිරාජගුරු, ලොකෙ රාජගුරු නාම පධානභාවෙ ඨිතො, තස්මා ත්වංයෙව මම පුරතො ගච්ඡාහීති. එත්ථ ච ද්වෙපි මහාථෙරා අඤ්ඤමඤ්ඤං ගාරවවසෙන ලොකවත්තං අපෙක්ඛිත්වා එවමාහංසූති දට්ඨබ්බං. තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරොපි රතනපූරනගරං පත්වා රාජවංසපබ්බතං ගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි.

ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้ไปเพื่อไหว้พระพุทธบาทเจดีย์ ในเวลาที่กลับมา ได้เข้าไปหาพระเถระชัมพุธชะในถ้ำสุวรรณคูหา เมืองกุกขนะ แล้วได้สนทนากับท่าน พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้เห็นกันและกัน สนทนากันแล้วก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง เพราะว่าในโลก คนพาลย่อมยินดีกับคนพาล บัณฑิตย่อมยินดีกับบัณฑิตเป็นอย่างยิ่ง พระเถระทั้งสองนั้นมีพรรษาเท่ากัน พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้สนทนากับท่านแล้วก็กลับมา ส่วนพระเถระชัมพุธชะก็ได้ตามไปเพื่อบอกทาง ครั้งนั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กล่าวกับพระเถระชัมพุธชะว่า "ท่านผู้เจริญ อาตมภาพเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครู ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" ครั้งนั้น พระเถระชัมพุธชะก็ได้กล่าวกับพระเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครูผู้เป็นใหญ่ ในโลกนี้ชื่อว่าราชครูย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" พึงเห็นว่า ในเรื่องนี้ พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้กล่าวอย่างนี้โดยเคารพซึ่งกันและกัน โดยคำนึงถึงโลกวัตร พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารนั้นก็ได้ไปถึงเมืองรัตนปุระ ไปยังราชวงศ์บรรพตแล้วก็อยู่ป่า

අථ උක්කංසිකරාජා කනිට්ඨෙන සූරකිත්තිනාමෙන සද්ධිං මන්තෙසි,-සචෙ ත්වං වනෙ ථෙරං පඨමං පස්සසි, ත්වංයෙව විහාරං කාරාපෙත්වා ථෙරස්ස දදාහි, සචෙ පනාහං පඨමං පස්සෙය්‍ය, අහං විහාරං කාරාපෙත්වා දදාමීති.

ครั้งนั้น พระเจ้าอุกกังสิกะได้ปรึกษากับพระอนุชาชื่อสุรกิตติว่า "ถ้าท่านเห็นพระเถระในป่าก่อน ท่านนั่นแหละจงสร้างวิหารถวายพระเถระ แต่ถ้าเราเห็นก่อน เราจักสร้างวิหารถวาย"

අථ කනිට්ඨා පඨමං පස්සිත්වා තිරියපබ්බතකන්දරෙ ජෙතවනං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ඉදඤ්ච වචනං සාධුජ්ජනානං ගුණං එවකාරං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජි, තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන තෙන පීතිසොමනස්සෙන සත්තක්ඛත්තුං දෙවරජ්ජසම්පත්තිං සත්තක්ඛත්තුං මනුස්සරජ්ජසම්පත්තිං පටිලභීති වුත්තත්තා සාධුජ්ජනානං ගුණං අනුස්සරිත්වා පුඤ්ඤවිසෙසලාභත්ථාය වුත්තං.

ครั้งนั้น พระอนุชาได้เห็นก่อน จึงได้สร้างวิหารชื่อเชตวันในซอกเขาติริยบรรพตแล้วถวาย คำนี้ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นแก่คุณของสัตบุรุษอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ด้วยบุญกรรมนั้น ด้วยปีติโสมนัสนั้น ได้รับสมบัติแห่งเทวราช ๗ ครั้ง ได้รับสมบัติแห่งมนุษย์ราช ๗ ครั้ง" (คำนี้) จึงกล่าวไว้เพื่อระลึกถึงคุณของสัตบุรุษ เพื่อประโยชน์แห่งการได้บุญพิเศษ

තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො ච ජම්බුධජත්ථෙරස්ස [Pg.131] ගුණං උක්කංසිකරඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ච අතිවිය පසීදිත්වා ජම්බුධජොති මූලනාමෙ දීපසද්දෙන යොජෙත්වා ජම්බුදීපධජොති නාමලඤ්ඡං අදාසි.

และพระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กราบทูลคุณของพระเถระชัมพุธชะแก่พระเจ้าอุกกังสิกะ และพระราชาทรงเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง จึงทรงประกอบคำว่า "ทีปะ" เข้ากับชื่อเดิมว่า "ชัมพุธชะ" แล้วพระราชทานนามฉายาว่า "ชัมพุทีปธชะ"

ජම්බුධජත්ථෙරො ච නාම ධම්මනන්දත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකා. ධම්මනන්දත්ථෙරො ච ජොතිපුඤ්ඤත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. තෙ ච ථෙරා අරහන්තගණවංසිකා.

และพระเถระชัมพุธชะชื่อว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระธัมมนันทะ และพระเถระธัมมนันทะเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระโชติปุญญะ และพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์

ජම්බුධජත්ථෙරො පන විනයපාළියා අට්ඨකථාය ච අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. මණිරතනො නාම පන ථෙරො අට්ඨසාලිනීසම්මොහවිනොදනීකඞ්ඛාවිතරණීඅට්ඨකථානං අභිධම්මත්ථවිභාවනීසඞ්ඛපවණ්ණනාළීකානඤ්ච අත්ථං මරම්ම භාසාය යොජෙසි.

ส่วนพระเถระชัมพุธชะได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยปาฬิและอรรถกถาเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระชื่อมณิรัตนะได้โยชนาอรรถแห่งอรรถกถาอัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี กังขาวิตรณี และอภิธัมมัตถวิภาวนี สังขปวรรณนา และฎีกาทั้งหลาย เป็นภาษามรัมมะ (พม่า)

මූලාවාසගාමෙ ච පුබ්බාරාමවිහාරවාසිත්ථෙරො ගූළත්ථ දීපනිං නාම ගන්ථං විසුද්ධිමග්ගගණ්ඨිපදත්ථඤ්ච මූලභාසාය අකාසි, නෙත්තිපාළියා ච අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි. සො පන ථෙරො පුබ්බෙ ගාමවාසී හුත්වා සීසවෙඨනතාලපත්තානි ගහෙත්වා ආචරියප්පවෙණීවසෙන විනයවිලොමාචාරං චරි. පච්ඡා පන තං ආචාරං විස්සජ්ජිත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි. සොපි ථෙරො ගම්භීරඤාණිකො සද්දත්ථනයෙසු අතිවිය ඡෙකො.

และพระเถระผู้อยู่ในบุพพารามวิหาร ณ หมู่บ้านมูลาวาส ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬัตถทีปนีและวิสุทธิมรรคคัณฐิปทัตถะเป็นภาษาเดิม และได้โยชนาอรรถแห่งเนตติปาฬิเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระนั้น เมื่อก่อนเป็นชาววัด (คามวาสี) ได้ถือผ้าโพกศีรษะและพัดใบตาล ประพฤติวินัยวิโลมาจารตามประเพณีอาจารย์ แต่ภายหลังได้ละการประพฤตินั้นแล้วอยู่ป่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีญาณลึกซึ้ง และฉลาดเป็นอย่างยิ่งในนัยแห่งสัททัตถะ

කලියුගෙ පන පඤ්චතිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ කනිට්ඨො සිරිපවරමහාධම්මරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කාරෙසි. දබ්බිමුඛජාතස්සරෙ පන ගෙහං කාරාපෙත්වා නිසීදනතො දබ්බිමුඛජාතස්සරොති නාමං පාකටං අහොසි. තස්මිං පන ජාතස්සරෙ ජෙය්‍යභූමිකිත්තිං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා සිරිසද්ධම්මපාලත්ථෙරස්ස අදාසි. බහූනම්පි ගාමවාසී අරඤ්ඤවාසී භික්ඛූනං අනුග්ගහං අකාසි. රතනපූරනගරස්මිඤ්හි දසසු ‘ඤ්‍ය්ौං යාං’ රාජාංසෙසු ප්පච්ඡිමා පඤ්ච රාජානො අවිචිනිත්වායෙව අලජ්ජීලජ්ජීමිස්සකවසෙන සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තදා [Pg.132] ජිනසාසනං අබ්භන්තරෙ චන්දොවිය අතිපරිසුද්ධං න අහොසි. එවම්පි ලජ්ජිනො අත්තනො අත්තනො වංසානුරක්ඛණවසෙන ධම්මං පූරෙතුං අනිවාරිතත්තා ලජ්ජීගණවංසො න ඡිජ්ජති. තථා අලජ්ජිනොපි අත්තනො අත්තනො ආචරියප්පවෙණීවසෙන විචරිංසු, තෙන අලජ්ජීගණවංසොපි න ඡිජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ දෙවචක්කොභාසො නාම එකො ථෙරො අත්ථි, වෙදසත්ථඤ්ඤූ පිටකෙසු පන මන්දොති.

ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๕ ปี พระราชาผู้เป็นพระอนุชาพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราช ได้ครองราชย์ ส่วนพระองค์ทรงสร้างพระตำหนักประทับนั่ง ณ สระดัพพิมุขชาตะ ชื่อว่าดัพพิมุขชาตัสสระจึงปรากฏ ส่วนในสระนั้น ได้ทรงสร้างวิหารชื่อเชยยภูมิเกียรติแล้วถวายแก่พระสิริสัทธัมมปาลเถระ ได้ทรงอนุเคราะห์ภิกษุทั้งผู้อยู่บ้านและผู้อยู่ป่าเป็นจำนวนมาก เพราะว่าในเมืองรัตนปุระ ในบรรดาพระราชวงศ์ญองยาม ๑๐ พระองค์ พระราชา ๕ พระองค์สุดท้ายได้ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาโดยไม่ทรงเลือกเลย คือทรงอุปถัมภ์ปะปนกันทั้งผู้ไม่มีหิริและผู้มีหิริ ในกาลนั้น พระชินศาสนาภายในไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนพระจันทร์ ถึงอย่างนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้มีหิริก็ไม่ขาดสาย เพราะผู้มีหิริไม่ถูกห้ามในการบำเพ็ญธรรมด้วยการรักษาวงศ์ของตนๆ เช่นเดียวกัน แม้ผู้ไม่มีหิริก็ประพฤติตามประเพณีอาจารย์ของตนๆ พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้ไม่มีหิริก็ไม่ขาดสายเช่นกัน ในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อเทวจักโกภาส เป็นผู้รู้เชี่ยวชาญในพระเวท แต่ในพระไตรปิฎกนั้นเป็นผู้มีปัญญาน้อย

කලියුගෙ පන අට්ඨතිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ වෙසාඛමාසස්ස කාළපක්ඛඅට්ඨමිතො පට්ඨාය ලොකසඞ්කෙතවසෙන උප්පජ්ජමානං භයං නිවාරෙතුං නවගුහායං තෙන දෙවචක්කොභාසත්ථෙරෙන කථිතනියාමෙන පඨමං මරම්මිකභික්ඛූ පට්ඨානප්පකරණං වාචාපෙසි. තතො පච්ඡා ජෙට්ඨමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපාටිපදදිවසතො රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිකෙ භික්ඛූ පට්ඨානප්පකරණං වාචාපෙසි. මහාඡණඤ්ච කාරාපෙසි. රට්ඨවාසිනොපි බහුපූජාසක්කාරං කාරාපෙසි. තස්ස කිර රඤ්ඤො කාලෙ පොත්ථකං අට්ඨිභල්ලිකරුක්ඛනිය්‍යාසෙහි පරිමට්ඨං කත්වා මනොසිලාය ලිඛිත්වා සුවණ්ණෙන ලිම්පෙත්වා පිටකං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා ඉදං පොත්ථකකම්මං මරම්මරට්ඨෙ අකංසූති.

ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๘ ปี ตั้งแต่วันแรม ๘ ค่ำ เดือนวิสาขะ เพื่อระงับภัยที่เกิดขึ้นตามลางบอกเหตุของโลก พระองค์ได้โปรดให้ภิกษุชาวมรัมมะสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ก่อน ตามนัยที่พระเทวจักโกภาสเถระนั้นกล่าวไว้ในถ้ำนวะ หลังจากนั้น ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเชษฐะ ได้โปรดให้ภิกษุผู้อยู่ในแคว้นรามัญสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ และได้ทรงจัดงานมหาสมโภช และโปรดให้ชาวเมืองจัดงานบูชาสักการะเป็นอันมาก ได้ยินว่า ในรัชสมัยของพระราชานั้น ได้ทรงประดิษฐานพระไตรปิฎกโดยการขัดสมุดด้วยยางไม้รัก (อัฏฐิภัลลิกะ) แล้วเขียนด้วยมโนศิลา แล้วทาด้วยทองคำ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ได้มีการทำกิจเกี่ยวกับสมุดข่อยนี้ในแคว้นมรัมมะ

කලියුගෙ සට්ඨාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ (අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛඡට්ඨමියං අඞ්ගාරවාරෙ) තස්ස පුත්තො රජ්ජං කාරෙසි. සිරිහාසීහසූරසුධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. පිතු රඤ්ඤො ගෙහට්ඨානෙ චෙතියං කාරාපෙසි. තස්ස පන මාරජෙය්‍යරතනන්ති සමඤ්ඤා අහොසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ සල්ලාවතියා නාම නදියා පච්ඡිමභාගෙ තුන්නනාමකෙ ගාමෙ ගුණාභිලඞ්කාරො නාම ථෙරො සාමණෙරානං ගාමග්ගවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා [Pg.133] සීසවෙඨනතාලපත්තානි පන න ගණ්හාපෙත්වා තාලවණ්ටමෙව ගණ්හාපෙසි. එකො ගණො හුත්වා සපරිවාරෙන සද්ධිං තුන්නගාමෙ නිසීදි. තුන්නගණොති තස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අධිප්පායං යථාභූතං න ජානාති, අභිධම්මපිටකංයෙව සිස්සානං වාචෙත්වා නිසීදි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๖๐ ปี (ในวันอังคาร แรม ๖ ค่ำ เดือนอัสสยุชะ) พระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชย์ และทรงรับพระนามว่า สิริหาสีหสุรสุทธัมมราช ได้ทรงสร้างเจดีย์ในที่ตั้งพระตำหนักของพระราชบิดา และเจดีย์นั้นมีชื่อว่า มารเชยยรัตนะ ส่วนในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระชื่อคุณาภิลังการะ ในหมู่บ้านชื่อตุนนะ ทางทิศตะวันตกของแม่น้ำสัลลาวดี ในเวลาที่สามเณรเที่ยวแสวงหา (บิณฑบาต) ในหมู่บ้าน ได้ให้ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แต่ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล (สำหรับบังแดด) ให้ถือเพียงพัดใบตาลเท่านั้น ได้เป็นคณะหนึ่งแล้วพำนักอยู่กับบริวารในหมู่บ้านตุนนะ ชื่อว่าตุนนคณะจึงเป็นชื่อของท่าน ส่วนพระเถระนั้นไม่ทราบความหมายตามความเป็นจริงในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกาต่างๆ ได้แต่สอนเฉพาะพระอภิธรรมปิฎกแก่ศิษย์แล้วพำนักอยู่

තස්මිඤ්ච කාලෙ කෙතුමතීනගරෙ නිසින්නා බද්ධන්නා බුද්ධඞ්කුරත්ථෙර චිත්තත්ථෙරා, දීපයඞ්ගනගරෙ උළුගාමෙ නිසින්නො සුනන්දත්ථෙරො, තලුප්පනගරෙ ජෙය්‍යබහුඅන්ධගාමෙ කල්‍යාණත්ථෙරොති ඉමෙ චත්තාරො ථෙරා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං අකාරාපෙත්වා සීසවෙඨනතාලපත්තානි අග්ගණ්හාපෙත්වා චීවරං පාරුපාපෙත්වා තාලවණ්ටං ගණ්හාපෙත්වා සකලකගණං ඔවාදං කත්වා නිසීදිංසු. තෙ පන ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අධිප්පායං යථාභූභං ජානිංසු, තීසුපි පිටකෙසු කොවිදා අහෙසුං. ඉච්චෙවං සිරිමහාසීහසූරසුධම්මරඤ්ඤො කාලෙ පාරුපනභික්ඛූහි නානා හුත්වා විරූපං ආපජ්ජිත්වා එකංසිකගණො නාම විසුං භිජ්ජි, යථා පන අයමලං අයතො උට්ඨහිත්වා විසදිසං හුත්වා විරුද්ධං හොතීති. එවං භිජ්ජමානාපි ගණා රාජා පමාදො අනුස්සුක්කො හුත්වා අත්තනො අත්තනො රුචිවසෙනෙව චරිත්වා නිසීදිංසු.

ในกาลนั้น พระพุทธังกรเถระและพระจิตตเถระผู้อยู่ในเมืองเกตุมาดี, พระสุนันทเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านอุลุคาม เมืองทิพยังคะ, พระกัลยาณเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเชยยพาหุอันธคาม เมืองตลุปปะ พระเถระทั้งสี่รูปนี้ เมื่อสามเณรเข้าสู่หมู่บ้าน ไม่ให้ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล แต่ให้ห่มจีวร (คลุมไหล่ทั้งสอง) ให้ถือพัด แล้วให้โอวาทแก่คณะทั้งหมดแล้วพำนักอยู่ พระเถระเหล่านั้นทราบความหมายในคัมีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ตามความเป็นจริง เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทั้งสาม ด้วยประการฉะนี้ ในรัชสมัยของพระเจ้าสิริมหาสีหสุรสุธรรม คณะเอกังสิกะ (ผู้ห่มผ้าเฉวียงบ่า) จึงได้แตกแยกออกไปต่างหาก โดยมีความผิดแผกไปจากภิกษุผู้ห่มคลุม (ปารุปนะ) เหมือนสนิมที่เกิดจากเหล็กแล้วกลับทำลายเหล็กนั้นให้ผิดแปลกและเป็นปฏิปักษ์ แม้คณะต่างๆ จะแตกแยกกันเช่นนี้ พระราชาก็ทรงประมาทไม่ทรงเอาพระทัยใส่ คณะเหล่านั้นจึงประพฤติไปตามความพอใจของตนๆ แล้วพำนักอยู่

තෙසු ච ද්වීසු ගණෙසු පාරුපනගණෙ ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු නීතත්ථවසෙන වුත්තං වචනං නිස්සාය නික්කඞ්ඛා නිද්දොසාව හුත්වා නිසීදිංසු. එකංසිකගණෙ පන ථෙරා අත්තනො අත්තනො වාදො න පාළියං න ච අට්ඨකථාසු නෙව ටීකාසු නාපි ගන්ථන්තෙරෙසු දිස්සති, ඉමමත්ථං අජානන්තා ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති වත්වා කෙචි පන සකසකසිස්සානං ඔවාදං අදංසු. එවරූපාපි සිස්සා ඔවාදං පටිග්ගණ්හිංසු.

ในบรรดาสองคณะนั้น พระเถระในคณะปารุปนะ (ผู้ห่มคลุม) อาศัยถ้อยคำที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งเนื้อความที่วินิจฉัยแล้วในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ จึงเป็นผู้ปราศจากความสงสัยและปราศจากโทษแล้วพำนักอยู่ ส่วนพระเถระในคณะเอกังสิกะ วาทะของตนๆ ไม่ปรากฏในบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือคัมภีร์อื่นๆ เลย เมื่อไม่ทราบเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์" แล้วบางรูปก็ให้โอวาทแก่ศิษย์ของตนๆ แม้ศิษย์เหล่านั้นก็รับโอวาทเช่นนั้น

කෙචි පන පාළියාදීසු සකවාදස්ස අනාගතභාවං ඤත්වායෙව [Pg.134] අපරිසුද්ධචිත්තා හුත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො මුඛං අනොලොකෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව භගවතො ගුණං අනුස්සරිත්වා සකවාදෙ ආකාසෙ පසාරිත හත්ථොවිය අප්පතිට්ඨානොති ජානිත්වායෙව අම්හාකං වාදො සම්පත්තලඞ්කස්ස සද්ධම්මචාරිත්ථෙරස්ස වංසප්පභවොති අනිස්සායභූභම්පි නිස්සයං අකංසු. අභූතෙන මහාථෙරං සීලවන්තං අබ්භාචික්ඛිංසු. ඵ්‍යසීනාමකෙ ගාමෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායි කත්ථං අනපෙක්ඛන්තස්ස හීනායාවත්තකස්ස දුස්සීලස්ස උපාසකස්ස ලඤ්ජං දත්වා අම්හාකං වාදානුරූපං එකං ගන්ථං කරොහීති උය්‍යොජෙත්වා අනාගතෙ අනුභවියමානදුක්ඛතො අභායිත්වා නිස්සයං ගවෙසිංසූති.

บางรูปเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่ปรากฏในบาลีเป็นต้นแล้ว ก็มีจิตไม่บริสุทธิ์ ไม่เหลียวแลพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ระลึกถึงพระคุณของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่มีที่ตั้ง เหมือนมือที่เหยียดไปในอากาศ ก็ยังยึดถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่ที่พึ่งให้เป็นที่พึ่ง โดยกล่าวว่า "วาทะของเราสืบเนื่องมาจากวงศ์ของพระสัทธรรมจารีเถระผู้ไปถึงลังกา" พวกเขากล่าวตู่พระมหาเถระผู้มีศีลด้วยเรื่องที่ไม่จริง และในหมู่บ้านชื่อพยาสี ได้ให้สินบนแก่อุบาสกผู้ทุศีล ผู้กลับไปสู่ทางต่ำ ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในปัจจุบันและอนาคต แล้วชักชวนให้แต่งคัมภีร์เล่มหนึ่งที่สอดคล้องกับวาทะของตน โดยไม่เกรงกลัวต่อทุกข์ที่จะพึงเสวยในอนาคต พวกเขาแสวงหาที่พึ่ง (ที่ผิด) เช่นนี้แล

තස්මිංඤ්ච කාලෙ නිග්‍රොධපාළිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරො ගාමවාසීභික්ඛු ගණං සමිතිං කත්වා තස්ස නායකො හුත්වා සීසවෙඨනං අධාරෙන්තා අමඞ්ගලභික්ඛූ සාසනෙ මාතිට්ඨන්තූති අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං ගන්ථං විකොපෙත්වා තතො තතො පබ්බජෙසුං. අථ හත්ථිසාලගාමස්ස පුරත්ථිමාය අනුදිසාය සෙට්ඨිතළාකස්ස දක්ඛිණාය අනුදිසාය විහාරෙ නිසින්නෙ අතිරෙකපණ්ණාසභික්ඛූපි පබ්බාජෙස්සාමාසි චින්තෙත්වා ගාමවාසීභික්ඛූ සන්නහිත්වා අගමාසි. අථ රාජා තමත්ථං සුත්වා ගාමවාසීගණොපි එකො, අරඤ්ඤවාසීගණොපි එකො, ගාමවාසීභික්ඛූ අරඤ්ඤවාසීභික්ඛූ විහෙඨෙසුං න සක්කා, සකසකවාදවසෙන සකසකට්ඨානෙ නිසීදි තබ්බන්ති රාජලෙඛනං පෙසෙසි. අථ අරඤ්ඤවාසීභික්ඛූ සුඛං වසිතුං ඔකාසං ලභිංසු.

ในกาลนั้น พระเถระผู้อยู่ในวัดนิโครธปาลีสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นภิกษุชาวบ้าน ได้รวบรวมคณะสงฆ์แล้วเป็นหัวหน้า ได้ขับไล่ภิกษุชาวป่าจากที่นั้นๆ ไป ด้วยการทำลายคัมภีร์ของพวกเขา โดยกล่าวว่า "ภิกษุผู้ไม่เป็นมงคลผู้โพกศีรษะอย่าได้ดำรงอยู่ในพระศาสนาเลย" ลำดับนั้น ภิกษุชาวบ้านเตรียมตัวแล้วเดินทางไป ด้วยคิดว่า "เราจะขับไล่แม้ภิกษุผู้พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านหัตถิสาลคาม และทางทิศใต้ของสระเศรษฐี ซึ่งมีจำนวนมากกว่า ๕๐ รูปออกไป" ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งพระราชสาส์นไปว่า "คณะภิกษุชาวบ้านก็คณะหนึ่ง คณะภิกษุชาวป่าก็คณะหนึ่ง ภิกษุชาวบ้านไม่ควรเบียดเบียนภิกษุชาวป่า ต่างฝ่ายต่างจงพำนักอยู่ในที่ของตนๆ ตามวาทะของตนๆ" ลำดับนั้น ภิกษุชาวป่าจึงได้โอกาสที่จะอยู่เป็นสุข

කලියුගෙ ඡසත්තතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො පුත්තො මහාසීහසූරධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. සොයෙව සූරජ්ජරාජාති ච සෙතිභින්දොති ච වොහාරියති.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๗๖ ปี พระโอรสของพระราชาองค์นั้นพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นแลทรงถูกเรียกขานว่า พระเจ้าสุรชะ และ พระเจ้าเสติภินทะ

තස්ස [Pg.135] රඤ්ඤො කාලෙ සුවණ්ණයානොලොකනගාමවාසීඋක්කංසමාලං නාම ථෙරං අන්තොයුධනායකො එකො අමච්චො ආනෙත්වා රතනපූරනගරං පත්වා සුවණ්ණකුක්කුටාචලෙ විහාරං කාරාපෙත්වා ඨපෙසි.

ในสมัยพระราชาองค์นั้น อำมาตย์ผู้เป็นหัวหน้ากองทัพภายในคนหนึ่ง ได้นำพระเถระนามว่า อุกกังสมาละ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสุวรรณยานโอโลกนะ มาถึงเมืองรัตนปุระ แล้วสร้างวิหารบนภูเขาสุวรรณกุกกุฏาจลแล้วนิมนต์ให้พำนักอยู่

සො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිවිය ඡෙකො. වණ්ණබොධනං නාම ලිඛනනයඤ්ච අකාසි. තස්ස ගාමස්ස රාජූහි දින්නවසෙන චෙතියජග්ගනකම්මෙ යුත්තකුලත්තා පන රඤ්ඤො ආචරියට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වා අන්තොයුධනාය කස්සෙව පූජනත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. තස්සාපි රඤ්ඤො කාලෙ සාමණෙරෙහි ගාමප්පවසනකාලෙ පාරුපෙත්වා පවිසිතබ්බන්ති එකච්චෙ වදිංසු. එකච්චෙ පන එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා පවිසිතබ්බන්ති වදිංසු. එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං අකංසු.

ท่านนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ และได้แต่งวิธีเขียนชื่อว่า วรรณโพธนะ แต่เพราะท่านเป็นผู้เกิดในตระกูลที่เหมาะสมในหน้าที่ดูแลรักษาเจดีย์ตามที่พระราชาทั้งหลายได้พระราชทานแก่หมู่บ้านนั้น พระราชาจึงมิได้ตั้งท่านไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระราชา แต่มอบให้เพื่อเป็นที่สักการะแก่หัวหน้ากองทัพภายในเท่านั้น ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อสามเณรจะเข้าสู่หมู่บ้าน บางพวกกล่าวว่า "ควรห่มคลุมแล้วเข้าไป" ส่วนบางพวกกล่าวว่า "ควรทำผ้าเฉวียงบ่าแล้วเข้าไป" จึงได้เกิดการทะเลาะกันขึ้นเช่นนี้

තත්ථ උක්කංසමාලානාමකො ථෙරො පාරුපනගණෙ පධානො හුත්වා නානාගන්ථෙසු පාරුපනවත්තමෙව ආගතන්ති පකාසිංසු. එකංසිකගණෙ පන තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරා ආචරියප්පවෙණීදස්සනවසෙන පාරුපනවාදං පටික්ඛිපිංසු.

ในที่นั้น พระเถระนามว่า อุกกังสมาละ เป็นประธานในคณะปารุปนะ ได้ประกาศว่า "ในคัมภีร์ต่างๆ มีปรากฏแต่เพียงวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" ส่วนในคณะเอกังสิกะ เหล่าพระมหาเถระผู้อยู่ในวัดติริยบรรพต ได้ปฏิเสธวาทะเรื่องการห่มคลุม โดยแสดงตามประเพณีของอาจารย์

අථ රාජා ච ඵලිකඛචිතවිහාරවාසිත්ථෙරං මෙඝුච්චනවිහාරවාසිත්ථෙරං සුහත්ථත්ථෙරං බුද්ධඞ්කුරත්ථෙරඤ්චාති ඉමෙ චත්තාරො ථෙරෙ විනයවිනිච්ඡකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ පක්ඛා අත්තනො අත්තනො වාදං දස්සෙන්තූති ආහ.

ครั้นแล้วพระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในวัดผลึกขจิต พระเถระผู้อยู่ในวัดเมฆุจจนะ พระสุหัตถเถระ และพระพุทธังกรเถระ ทั้งสี่รูปนี้ไว้ในตำแหน่งผู้ชำระวินัย แล้วตรัสว่า "ทั้งสองฝ่ายจงแสดงวาทะของตนๆ"

තෙ ච චත්තාරො ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අකොවිදා. තෙසඤ්හි ඨපෙත්වා රාජවල්ලභමත්තං අඤ්ඤො කොචි ගුණවිසෙසො නත්ථි රාජගුරුභාවත්ථාය, යථා බ්‍යග්ඝා රුක්ඛගච්ඡලතාදිප්පටිච්ඡන්නෙ දුග්ගට්ඨානෙ නිසින්නෙ මිගෙ ඛුද්දකත්තා දුබ්බලෙපි ගණ්හෙතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව තෙ එකංසිකත්ථෙරෙ [Pg.136] රාජානං නිස්සාය ඨිතෙ ගන්ථෙසු අනාගතත්තා දුබ්බලෙපි වාදවසෙන අභිභවිතුං න සක්ඛිංසු. තෙනෙව පරසෙනාය බලවතං ජානිත්වා නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා වෙරං සමෙත්වා නිසින්නො පණ්ඩිතයොධොවිය වාදං නිට්ඨං අප්පාපෙත්වායෙව පාරුපනගණා නිසීදිංසූති.

พระเถระทั้งสี่รูปนั้นไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ นอกจากความเป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้ว ท่านเหล่านั้นก็ไม่มีคุณวิเศษอื่นใดที่จะเป็นพระราชครูได้เลย เปรียบเหมือนเสือที่หมอบอยู่ในที่อันเข้าถึงยากซึ่งปกคลุมด้วยต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ไม่สามารถจะจับเนื้อได้แม้เนื้อนั้นจะตัวเล็กและอ่อนแอ ฉันใด พระเถระเหล่านั้นแม้จะอาศัยบารมีพระราชาอยู่ ก็ไม่สามารถเอาชนะด้วยวาทะต่อพระเถระฝ่ายเอกังสิกะได้เลย แม้ฝ่ายนั้นจะดูอ่อนแอเพราะวาทะไม่ปรากฏในคัมภีร์ก็ตาม เพราะเหตุนั้น คณะฝ่ายปารุปนะจึงนิ่งเสียโดยมิได้ทำให้วาทะถึงที่สุด เหมือนนักรบผู้ฉลาดที่รู้ว่ากองทัพข้าศึกแข็งแกร่งแล้ว แสดงความนอบน้อมระงับเวรแล้วนิ่งอยู่

කලියුගෙ පන පඤ්චනවුතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස පුත්තො මහාරාජාධිපති නාම රජ්ජං කාරෙසි. පච්ඡා පන කාලෙ තෙරසාධිකෙ සතෙ වස්සසහස්සෙ ච සම්පත්තෙ රාමඤ්ඤරට්ඨිනො රාජා තං අභිභවිත්වාව අනීතත්තා පත්තහංසාවතීති පාකටං අහොසි.

เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๙๕ ปี พระโอรสของพระองค์พระนามว่า มหาราชาธิปติ ทรงครองราชย์ แต่ในกาลต่อมา เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๑๑๓ ปี พระราชาแห่งแคว้นรามัญทรงชนะพระองค์แล้ว และเพราะพระองค์ถูกนำตัวไป จึงปรากฏชื่อว่า ปัตตหงสาวดี

තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කුඛනනගරෙ ජාලයුත්ත ගාමතො ඤාණවරං නාම ථෙරං ආනෙත්වා ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිවිය ඡෙකො. සුධම්මසභායං පරියත්තිවාචකානං සොතාරානං අත්ථාය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහප්පකරණස්ස ගණ්ඨිපදත්ථං පඨමං අකාසි. තතො පච්ඡා අට්ඨසාලිනියං ගණ්ඨිපදත්ථං සුරාවිනිච්ඡයඤ්ච අකාසි. තතො පච්ඡා තෙන රඤ්ඤා යාචිතො අභිධානප්පටීපිකාය අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි. රඤ්ඤො නාමලඤ්ඡං ඡන්දොලඞ්කාරසද්දනෙත්තිවිදග්ගදණ්ඩීබ්‍යඤ්ජීනනයෙහි අලඞ්කරිත්වා රාජාධිරාජනාමත්ථප්පකාසිනිං නාම ගන්ථම්පි අකාසි.

ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้ทรงนำพระเถระนามว่า ญาณวระ จากหมู่บ้านชาลยุตตะ ในเมืองกุขนะ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ พระเถระนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ท่านได้แต่งคัมภีร์กัณฐีแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นอันดับแรก เพื่อประโยชน์แก่ผู้เรียนและผู้ฟังปริยัติธรรมในสภาสุธรรม ต่อจากนั้นได้แต่งคัมภีร์กัณฐีในอรรถกถาอัฏฐสาลินี และคัมภีร์สุราวินิจฉัย ต่อจากนั้น พระราชาทรงอาราธนาให้ท่านแปลความหมายของคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาเป็นภาษามรุมมะ และท่านยังได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า ราชาธิราชนามัตถัปปกาสินี โดยประดับตราพระนามของพระราชาด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ สัททะเนติ วิทัคคทัณฑี และพยัญชนะ

රාජා හත්ථිසාලනාමකෙ දෙසෙ කාරාපිතගෙහං භින්දිත්වා සතප්පමාණෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා සබ්බෙසම්පි විහාරානං කිත්තිජෙය්‍යවාසට්ඨාපනන්ති නාමානි පඤ්ඤාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අදාසි. විහාරනාමෙනෙව ච ථෙරස්සාපි තංසමඤ්ඤා අහොසි.

พระราชาทรงรื้อเรือนที่สร้างไว้ในเขตชื่อหัตถิสาละ แล้วทรงสร้างวิหารประมาณร้อยหลัง ทรงตั้งชื่อวิหารทั้งหมดว่า กิตติเชยยวาสัฏฐาปนะ แล้วถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระเถระก็มีสมัญญาตามชื่อวิหารนั้นด้วย

තස්මිඤ්ච කාලෙ අක්‍යකරඤ්ඤො පිතුරඤ්ඤො ච කාලෙ තෙසං [Pg.137] ද්වින්නං ගණානං විවාදවසෙන අවිප්පකතවචනං පුන විවාදස්ස වූපසමනත්ථාය අත්තනො අත්තනො වාදං කථාපෙසි. පාරුපනගණෙ සො ථෙරො පධානො හුත්වා එකංසිකගණෙ පන පාසංසත්ථෙරො පධානො හුත්වා යථායුද්ධං අකාසි. අථ රාජා අතිවිය රාජවල්ලභං ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරං තෙසං වාදස්ස විනිච්ඡින්දනත්ථාය විනයචරෙට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ในกาลนั้น ในสมัยของพระเจ้าอักยกะและพระราชบิดาของพระองค์ พระองค์ทรงให้คณะทั้งสองนั้นกล่าววาทะของตนๆ เพื่อระงับวิวาทะที่ยังค้างคาอยู่ให้สงบลงอีกครั้ง ในคณะปารุปนะนั้น พระเถระรูปนั้นเป็นประธาน ส่วนในคณะเอกังสิกะ มีพระปาสังสเถระเป็นประธาน ได้โต้แย้งกันประดุจการทำสงคราม ครั้งนั้น พระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาอย่างยิ่ง ให้ดำรงตำแหน่งวินัยธร เพื่อวินิจฉัยวาทะของคณะเหล่านั้น

කිඤ්චාපි සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු ථොකංයෙව ජානකත්තා පරියත්තිකොවිදෙසු අබ්බොහාරිකොයෙව අහොසි, රාජවල්ලභත්තා පන රාජා යථාභූතං අජානිත්වා විනයධරට්ඨානෙ ඨපෙසි. යථා පන අයං පුරත්ථිමදිසා, අයං පන පච්ඡිමදිසාභි එවමාදිනා දිසාවවත්ථානමත්තංයෙව කාතුං සමත්ථං නඞ්ගලකොටියා සංවඩ්ඪන්තං පරිසුං රාජාගාරෙ ධම්මවිනිච්ඡකාමපච්චට්ඨානෙ ඨපෙති, එවමෙව රාජා අයං ඊදිසො අයං ඊදිසොති අජානිත්වා විනයධරට්ඨානෙ ඨපිතත්තා සො ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරො තෙසං ද්වින්නං පක්ඛානං ද්වීසු වාදෙසු අයං භූතො අයං අභූතොති වත්තුං න සක්කා, අද්වාරඝරෙ පවිට්ඨකාලෙවිය තදා අහොසි. සෙය්‍යථාපි නාම මහිසො අත්තනො සමීපෙ ඨත්වා දෙවගීතං ගායිත්වා දෙවවීණං වාදෙන්තස්ස දෙවගන්ධබ්බස්ස වෙළුසලාකං පහරන්තස්ස ච ගාමදාරකස්ස සද්දෙසු කිඤ්චි විසෙසං න ජානාති, එවමිදං සම්පදං දට්ඨබ්බං. අථ රාජා මම විජිතෙ යෙයෙභික්ඛූ යංයංඉච්ඡන්ති, තෙතෙභික්ඛූ තංතංචරිත්වා යථාකම්මං නිසීදන්තූති රාජලෙඛනං ඨපෙසි. තෙසං විවාදො තදා න වූපසමි.

ถึงแม้พระเถระรูปนั้นเป็นผู้รู้เพียงเล็กน้อยในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกา จึงเป็นผู้ไม่ถูกนับเข้าในหมู่ผู้เชี่ยวชาญปริยัติ แต่เพราะเป็นที่โปรดปรานของพระราชา พระราชาจึงไม่ทรงทราบตามความเป็นจริง แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย. เปรียบเหมือนพระราชาทรงตั้งคนผู้เติบโตมาด้วยปลายไถ ซึ่งสามารถกำหนดทิศได้เพียงว่า นี่ทิศตะวันออก นี่ทิศตะวันตก เป็นต้น ให้ดำรงตำแหน่งผู้พิจารณาธรรมในราชสำนัก ฉันใด พระราชาไม่ทรงทราบว่าผู้นี้เป็นเช่นนี้ ผู้นี้เป็นเช่นนั้น แล้วทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหารไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย ฉันนั้น. พระเถระรูปนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ในวาทะทั้งสองของสองฝ่ายนี้ ฝ่ายนี้เป็นจริง ฝ่ายนี้ไม่จริง, ในเวลานั้นจึงเป็นเหมือนเข้าไปในเรือนที่ไม่มีประตู. เปรียบเหมือนกระบือยืนอยู่ใกล้ๆ ไม่รู้จักความแตกต่างของเสียงเทพบุตรคนธรรพ์ผู้ขับร้องเพลงทิพย์และดีดพิณทิพย์ กับเสียงเด็กบ้านที่ตีซีกไม้ไผ่ ฉันใด พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้น. ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระราชโองการว่า 'ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดปรารถนาสิ่งใด ภิกษุเหล่านั้นจงประพฤติสิ่งนั้น แล้วจงนั่งตามสมควรแก่กรรม.' วิวาทะของภิกษุเหล่านั้นจึงยังไม่ระงับในเวลานั้น.

අපරභාගෙ තෙරසාධිකෙ සතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ රතනපූරනගරං විනස්සි.

ในกาลต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งพันหนึ่งร้อยสิบสามปี นครรัตนปุระก็พินาศ.

තතො පච්ඡා දුතියෙ සංවච්ඡරෙ රතනසිඛනගරමාපකො රාජා රාමඤ්ඤරට්ඨින්දස්ස රඤ්ඤො සෙනං යවඛෙත්තතො චාතකසකුණංවිය [Pg.138] අත්තනො පුඤ්ඤනුභාවෙන මරම්මරට්ඨතො නීහරිත්වා සකලම්පි රාමඤ්ඤරට්ඨං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා රජ්ජං කාරෙසි.

หลังจากนั้น ในปีที่สอง พระราชาผู้สร้างนครรัตนสิกขา ทรงขับไล่กองทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศออกจากประเทศพม่า ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ เหมือนนกจาตกะจากทุ่งข้าวบาร์เลย์ แล้วทรงยึดรามัญประเทศทั้งหมดไว้ในพระหัตถ์ แล้วทรงครองราชย์.

තස්මිඤ්ච කාලෙ සකලමරම්මරට්ඨවාසීනං චිත්තං පසාදෙසි, යථා නාම සූරියාතපෙන මිලායන්තානං කුමුදානං අනොතත්තොදකෙන සිඤ්චිත්වා හරිතත්තං පාපෙති, එවමෙව රාමඤ්ඤරට්ඨින්දස්ස සෙනාබලාතපෙහි දුක්ඛප්පත්තානං මරම්මරට්ඨවාසීනං ගහට්ඨානඤ්චෙව භික්ඛූනඤ්ච අත්තනො පුඤ්ඤානොතත්තොදකෙන ඡිඤ්චිත්වා කායිකචෙතසිකවසෙන දුවිධම්පි සුඛං උප්පාදෙසි.

ในกาลนั้น พระองค์ทรงยังจิตใจของชาวพม่าทั้งปวงให้เลื่อมใส เปรียบเหมือนการรดน้ำจากสระอโนดาตแก่ดอกบัวที่เหี่ยวเฉาด้วยแสงอาทิตย์ ทำให้กลับสดชื่น ฉันใด พระองค์ก็ทรงรดน้ำจากสระอโนดาตคือบุญของพระองค์แก่คฤหัสถ์และภิกษุชาวพม่าที่ได้รับความทุกข์ด้วยความร้อนแห่งกำลังทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศ ทำให้เกิดสุขทั้งสองประการ คือสุขทางกายและสุขทางใจ ฉันนั้น.

සකලමරම්මරට්ඨවාසිනො ච අයං අම්හාකං රාජා බොධිසත්තොති වොහාරිංසු. අථ එකස්මිං මාසෙ චතූසු උපොසථදිවසෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා අන්තෙපුරෙ පවෙසෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. රාජොරොධාමච්චෙහි සද්ධිං උපොසථං උපවසි. සබ්බෙසම්පි රාජොරොධාමච්චානං ගුණත්තයපාඨං සහ අත්ථයොජනානයෙන වාචග්ගතං කාරාපෙසි.

ชาวพม่าทั้งปวงจึงเรียกพระราชาองค์นี้ว่า 'พระโพธิสัตว์ของพวกเรา'. ครั้งนั้น ในเดือนหนึ่ง พระองค์ทรงนิมนต์พระภิกษุสงฆ์ในวันอุโบสถทั้งสี่วัน ให้เข้าไปในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต. ทรงรักษาอุโบสถพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์. ทรงให้อำมาตย์และพระสนมทั้งหมดท่องบทสวดพระคุณสามประการพร้อมทั้งวิธีอธิบายอรรถ.

අථ බෙලුවගාමවාසීයසත්ථෙරං අනෙත්වා අත්තනො ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. මහාඅතුලයසධම්මරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. තතො පට්ඨාය පන අතුලත්ථෙරොති නාමෙන පාකටො අහොසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ පාරුපනගණපක්ඛාපලිණගාමවාසීසුජාතත්ථෙරාදයො සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ චීවරං පාරුපිත්වා පවිසිතබ්බන්ති අක්ඛරං ලිඛිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං සන්දෙසපණ්ණං පවෙසෙති.

ครั้งนั้น พระองค์ทรงนำพระยสเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเบฬุวะมา แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์. ทรงพระราชทานนามว่า 'มหาอตุลยสธัมมราชคุรุ'. ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นก็เป็นที่รู้จักกันในนามว่า 'พระอตุลเถระ'. ในกาลนั้น พระสุชาตเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านปาลิณ ซึ่งเป็นฝ่ายคณะปารุปนะ เป็นต้น ได้เขียนหนังสือว่า 'เมื่อสามเณรเข้าไปในหมู่บ้าน พึงห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) แล้วเข้าไป' แล้วส่งสาส์นไปถวายพระราชา.

අථ එකංසිකගණපක්ඛාපි අතුලත්ථෙරාදයො පුබ්බෙසං රාජූනං කාලෙ අධිකරණං වූපසමි, ඉදානි වූපසමිතකම්මං පුන න උප්පාදෙතබ්බන්ති ලෙඛනං ලිඛිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙසි.

ครั้งนั้น พระอตุลเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายคณะเอกังสิกะ ก็ได้เขียนหนังสือว่า 'ในสมัยของพระราชาองค์ก่อน อธิกรณ์ได้ระงับไปแล้ว บัดนี้ไม่ควรทำให้เรื่องที่ระงับไปแล้วเกิดขึ้นอีก' แล้วส่งไปถวายพระราชา.

අථ රාජා ද්වින්නං පක්ඛානං සකසකවාදං කථෙතුකාමොපි [Pg.139] ඉදානි රාජප්පටිසංයුත්තං කම්මං බහු අත්ථි, තිට්ඨසු තාව සාසනප්පටිසංයුත්තං කම්මං, රාජප්පටිසංයුත්තමෙව කම්මං පඨමං ආරභිස්සාමි, පච්ඡා සාසනප්පටිසංයුත්තං කම්මං කරිස්සාමීති රාජලෙඛනං ඨපෙසි. අපරභාගෙ පන රාජා එවං ආණං ඨපෙසි,-ඉදානි මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ මම ආචරියස්ස මතිං අනුවත්තිත්වා චරන්තූති.

ครั้งนั้น พระราชาแม้จะทรงประสงค์ให้ทั้งสองฝ่ายกล่าววาทะของตนๆ แต่ก็ทรงมีพระราชโองการว่า 'บัดนี้มีกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการมากนัก ขอให้กิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนาจงหยุดไว้ก่อน เราจะเริ่มกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการเป็นอันดับแรก หลังจากนั้นจึงจะทำกิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา'. ในกาลต่อมา พระราชาทรงมีพระบัญชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งปวงจงประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเรา'.

අථ පාරුපනගණභික්ඛූපි එකංසිකගණං අනුවත්තෙසුං රඤ්ඤො ආණාවසෙන. සහස්සොරොධගාමෙ පන ද්වෙ මහාථෙරා අත්තනො පරිසං පාරුපනවසෙනෙව ගාමප්පවෙසනවත්තං පරිපූරිතබ්බන්ති ඔවදිත්වා නිසීදිංසු.

ครั้งนั้น ภิกษุคณะปารุปนะก็ประพฤติตามคณะเอกังสิกะ ด้วยพระบัญชาของพระราชา. แต่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ พระมหาเถระสองรูปได้โอวาทบริษัทของตนว่า 'พึงบำเพ็ญวัตรการเข้าหมู่บ้านด้วยการห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) เท่านั้น' แล้วนั่งอยู่.

තදා රඤ්ඤො ආචරියො යසත්ථෙරො තමත්ථං සුත්වාතෙ පක්කොසාපෙසි. තෙ ච ආගන්ත්වා නගරං සම්පත්තකාලෙ එකො උපාසකො පසන්නො හුත්වා තෙසං ථෙරානං පිණ්ඩපාතෙන උපට්ඨහි. අථ අතුලත්ථෙරො තෙ මහාථෙරෙ දූරට්ඨානතො වාලුකං ආනෙත්වා තස්ස උපාසකස්ස ගෙහසමීපෙ ඔකිරාපෙසි. ඉදං විනයධම්මස්ස අනනුලොමවසෙන චරන්තානං දණ්ඩකම්මන්ති කොලාහලම්පි උප්පාදෙසි. අථ තෙසං වාලුකං ආහරන්තානංයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං සල්ලපෙසුං,-ඉදානි භන්තෙ විනයධම්මානුලොමවසෙන ආචරන්තානං අම්හාකං ඊදිසං කම්මං අසාරුප්පං, අහො අච්ඡරියධම්මො ලොකොති එකො ථෙරො ආහ. අථ පන එකො ථෙරො එවමාහ,-ඉදානි ආවුසො ලොකපාලා දෙවා ඊදිසං අධම්මකම්මං දිස්වායෙව අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා අප්පොස්සුකා නිසීදිතුං න සක්කා, ඉදානි ලොකපාලා දෙවා පමජ්ජිත්වා නිසීදන්ති මඤ්ඤෙති.

ในเวลานั้น พระยสเถระผู้เป็นพระอาจารย์ของพระราชา ทรงได้ยินเรื่องนั้นแล้วจึงให้เรียกพระเถระเหล่านั้นมา. เมื่อพระเถระเหล่านั้นมาถึงเมืองแล้ว อุบาสกคนหนึ่งเกิดความเลื่อมใส จึงถวายบิณฑบาตแก่พระเถระเหล่านั้น. ครั้งนั้น พระอตุลเถระได้ให้พระมหาเถระเหล่านั้นนำทรายมาจากที่ไกล แล้วให้โปรยลงใกล้เรือนของอุบาสกนั้น. การกระทำนี้ทำให้เกิดความวุ่นวายว่า 'นี่เป็นทัณฑกรรมแก่ผู้ประพฤติไม่คล้อยตามพระวินัย'. ครั้งนั้น ขณะที่พระเถระเหล่านั้นกำลังขนทราย ก็ได้สนทนากันว่า 'บัดนี้ ท่านผู้เจริญ การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่พวกเราผู้ประพฤติคล้อยตามพระวินัย, โอ้หนอ ธรรมอันอัศจรรย์ในโลก!' พระเถระรูปหนึ่งกล่าว. ครั้งนั้น พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'บัดนี้ ท่านผู้มีอายุ เทพผู้รักษาโลกเห็นกรรมอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้แล้ว จะนิ่งเฉยอยู่โดยไม่ใส่ใจไม่ได้, บัดนี้ เทพผู้รักษาโลกคงจะประมาทอยู่กระมัง'.

තස්මිංයෙව ඛණෙ වෙගෙන මෙඝො උට්ඨහිත්වා අතුලත්ථෙරස්ස විහාරෙ රාජගෙහෙ ච එකක්ඛණෙ අසනියො නිපතිංසු. එවං සමානොපි සො ථෙරො අතිමානථද්ධතාය සතිං න ලභි.

ในขณะนั้นเอง เมฆได้ก่อตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว แล้วฟ้าผ่าลงที่วิหารของพระอตุลเถระและที่พระราชวังในเวลาเดียวกัน. แม้เป็นเช่นนั้น พระเถระรูปนั้นก็ยังไม่รู้สึกตัว เพราะความถือตัวจัด.

පුන [Pg.140] රාජා ඉදානි මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ මම ආචරියස්ස මතිං අනුවත්තන්ති වා මා වාති අමච්චෙ පුච්ඡි. අමච්චාපි එවං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං,-ඉදානි මහාරාජ කුඛනනගරෙ නීපගාමෙ නිසින්නො එකො මහාථෙරො මුනින්දඝොසො නාම අත්ථි, සො පාරුපනවසෙන අත්තනො පරිසං ඔවාදෙත්වා බහුගුණං උප්පාදෙත්වා නිසීදතීති.

อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงถามพวกอำมาตย์ว่า 'บัดนี้ ภิกษุทั้งปวงในอาณาเขตของเราประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเราหรือไม่' อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ขอเดชะมหาราชเจ้า มีพระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสะ พำนักอยู่ในหมู่บ้านนีปะ ในเมืองกุกขนะ ท่านให้โอวาทแก่บริษัทของท่านด้วยการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่โดยยังคุณอันมากให้เกิดขึ้น'

අථ රාජා එවමාහ,-තං පක්කොසෙත්වා සුධම්මසසායං මහාථෙරෙ සන්නිපාභාපෙත්වා තස්ස ථෙරස්ස විනය පණ්ණත්තිං යථාභූතං අජානන්තස්ස යථාභූතං සභාවං දස්සෙත්වා ඔවාදෙන්තූති.

ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'จงเรียกท่านนั้นมา แล้วให้พระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา แล้วจงแสดงสภาวะตามความเป็นจริงแก่พระเถระรูปนั้นผู้ไม่รู้พระวินัยบัญญัติโดยความเป็นจริง แล้วจงให้โอวาท'

අථ අමච්චා තථා අකංසු. මහාථෙරා ච සුධම්මසස්සයං සන්නිපතිත්වා තං පක්කොසෙත්වා ඔවදිංසු. තෙසු පන මහාථෙරෙසු එකො ථෙරො භූපාලස්ස සඞ්ඝරඤ්ඤො ච මුඛං ඔලොකෙත්වා භගවතො පන සම්මාසම්බුද්ධස්ස මුඛං අනොලොකෙත්වා මුනින්දඝොසත්ථෙරං එවමාහ,- ඉදානි ආවුසො ඉමස්මිං මරම්මරට්ඨෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ භූපාලස්ස සඞ්ඝස්ස රඤ්ඤො ච ආණං අනුවත්තිත්වා එකංසිකායෙව අහෙසුං, ත්වංයෙව එකො සද්ධිං පරිසාය පාරුපනවත්ථං චරිත්වා නිසීදසි, කස්මා පන ත්වං මානථද්ධො හුත්වා ඊදිසං අනාචාරං අවිජහිත්වා තිට්ඨසීති.

แล้วพวกอำมาตย์ก็ทำอย่างนั้น และพระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา เรียกท่านมาแล้วให้โอวาท บรรดาพระมหาเถระเหล่านั้น พระเถระรูปหนึ่งแลดูหน้าพระราชาและพระสังฆราช แต่ไม่แลดูหน้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวกับพระมุนินทโฆสเถระอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ในมรัมมรัฐนี้ ภิกษุทั้งปวงประพฤติตามอำนาจของพระราชาและสังฆราชา เป็นผู้ห่มเฉวียงบ่าฝ่ายเดียวเท่านั้น มีแต่ท่านผู้เดียวพร้อมด้วยบริษัท ประพฤติการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่ เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้กระด้างด้วยมานะ ไม่ละอนาจารเห็นปานนี้แล้วตั้งอยู่เล่า'

අථ මුනින්දඝොසත්ථෙරො තස්ස ථෙරස්ස මුඛං උජුකං ඔලොකෙත්වා එවමාහ,- ත්වං ලජ්ජීපෙසලො සික්ඛාකාමොති පුබ්බෙ මයා සුතපුබ්බො, ඊදිසො පන පුග්ගලො ඊදිසං වචනං වත්තුනං යුත්තො,ඊදිසස්ස හි පුග්ගලස්ස ඊදිසං වචනං අස්සාරුප්පං, සචෙ ත්වං අයං අප්පපුඤ්ඤො නිත්තෙජො අනාථොති මං මඤ්ඤිත්වා අගාරවවසෙන වත්තුං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, එවං සන්තෙපි මමාචරියස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා මමාචරියස්ස ගුණං ජානිත්වා තස්ස සිස්සොයන්ති අනුස්සරිත්වා ඊදිසං වචනං අධම්මිකං වත්තුං න සක්කාති.

ลำดับนั้น พระมุนินทโฆสเถระแลดูหน้าพระเถระรูปนั้นตรงๆ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราเคยได้ยินมาแต่ก่อนว่า ท่านเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย และใคร่ต่อสิกขา แต่บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรกล่าวคำเห็นปานนี้ เพราะคำเห็นปานนี้ไม่สมควรแก่บุคคลเห็นปานนี้ หากท่านสำคัญว่าเรานี้เป็นผู้มีบุญน้อย ไม่มีเดช ไม่มีที่พึ่ง แล้วปรารถนาจะกล่าวด้วยความไม่เคารพ ถึงกระนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวคำอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ เพราะเมื่อแลดูหน้าพระอาจารย์ของเรา รู้คุณของพระอาจารย์ของเรา แล้วระลึกว่า (เรา) เป็นศิษย์ของพระอาจารย์นั้น'

අථ [Pg.141] සො ථෙරො තං පුච්ඡි,-කො පන තවාචරියොති. අථ සුඛම්මසභායං ඨපිතං බුද්ධරූපං වද්දිත්වා අයං මමාචරියොති ආහ. මමාසරියොති වත්වා පන භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ උට්ඨහිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අහං භන්තෙ යාව ජීවිතපරියොසානා මම ජීවිතංයෙව පරිච්චජිස්සාමි, භගවතො පනති ලොකග්ගස්ස සික්ඛාපදං න විජහිස්සාමීති ආරොචෙසි.

ลำดับนั้น พระเถระรูปนั้นถามท่านว่า 'ใครคือพระอาจารย์ของท่าน?' ลำดับนั้น (พระมุนินทโฆสเถระ) ไหว้พระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ในสุธัมมสภาแล้วกล่าวว่า 'พระองค์นี้คือพระอาจารย์ของเรา' ครั้นกล่าวว่า 'พระอาจารย์ของเรา' แล้ว จึงลุกขึ้นในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทำผ้าห่มเฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประคองอัญชลี แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักสละชีวิตของตนจนกว่าจะสิ้นชีวิต แต่จักไม่ละทิ้งสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศในโลก'

අථ රාජා තමත්ථං සුත්වා මානථද්ධො එසො මම විජිතෙ නිසීදාපෙතුං වට්ටති, රට්ඨන්තරං පබ්බාජෙතබ්බොති රාජාණාය රට්ඨන්තරං පෙසෙසි.

ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ผู้นี้เป็นคนกระด้างด้วยมานะ ไม่ควรให้อยู่ในอาณาเขตของเรา ควรเนรเทศไปต่างประเทศ' แล้วทรงส่งไปต่างประเทศด้วยพระราชอาญา

රාජපුරිසා ච තං පක්කොසෙත්වා රට්ඨන්තරං ආනෙසි. බහඞ්ගං නාම දෙසං පත්වා බහඞ්ගනායකො පුරිසො රාජපුරිසානං ලඤ්ජං දත්වා එවමාහ,- අයං පන භොන්තො මරම්මරට්ඨස්ස පරියන්තප්පදෙසො, ඉධෙව ඨපෙත්වා තුම්හෙ නිවත්තථාති.

และพวกราชบุรุษก็เรียกท่านไป แล้วนำไปต่างประเทศ เมื่อถึงประเทศชื่อพะหัง บุรุษผู้เป็นนายพะหังได้ให้สินบนแก่พวกราชบุรุษแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นเขตชายแดนของมรัมมรัฐ ท่านทั้งหลายจงวางท่านไว้ที่นี่แล้วกลับไปเถิด'

රාජ පුරිසාපි ලඤ්ජං ගහෙත්වා තත්ථෙව ඨපෙත්වා නිවත්තිංසු. ථෙරොපි චතූහි දිසාහි ආගතානං භික්ඛුසාමණෙරානං පාරුපනවසෙන ඔවාදං දත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා තත්ථ නිසීදි. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහගන්ථස්ස අත්ථයොජනම්පි මරම්මභාසාය අකාසි.

พวกราชบุรุษก็รับสินบนแล้ววางท่านไว้ที่นั่นเองแล้วกลับไป พระเถระก็ให้โอวาทแก่ภิกษุสามเณรที่มาจากสี่ทิศในเรื่องการห่มผ้า แล้วสอนปริยัติธรรม แล้วอยู่ที่นั่น และได้ทำอรรถโยชนาแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นภาษาพม่าด้วย

අපරභාගෙ රාජා තමත්ථං සුත්වා ඉදානි සො ථෙරො මම විජිතපරියන්තෙයෙව නිසීදිත්වා අම්හෙහි අනිච්ඡිතං නිවාරිතං කම්මං කත්වා නිසීදි, තං පක්කොසථාති ආහ.

ในภายหลัง พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'บัดนี้ พระเถระนั้นอาศัยอยู่ที่ชายแดนอาณาเขตของเรานั่นเอง กระทำกรรมที่เราไม่ปรารถนาและห้ามไว้แล้วอยู่ พวกท่านจงไปเรียกท่านมา'

රාජදූතා ච තත්ථ ගන්ත්වා පක්කොසිංසු. ථෙරො ච ඉදානි මං රාජා මාරෙතුකාමොති මඤ්ඤිත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛිත්වා ගිහිවත්ථං නිවාසෙත්වා තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡි. නගරං පන ආගන්ත්වා පත්තකාලෙ රඤ්ඤො සන්තිකං ආනෙසි.

และพวกราชทูตก็ไปที่นั่นแล้วเรียกท่านมา พระเถระก็สำคัญว่า 'บัดนี้ พระราชาใคร่จะฆ่าเรา' จึงลาสิกขา นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์ แล้วมาพร้อมกับคนเหล่านั้น เมื่อมาถึงเมืองแล้ว (ราชทูต) ก็นำท่านเข้าเฝ้าพระราชา

අථ රාජා එවමාහ,-ත්වං භික්ඛු හුත්වා ගණං වඩ්ඪාපෙත්වා නිසීදසීති මයා සුතං, කස්මා පනිදානි ගිහි භවසීති. සචෙ [Pg.142] ත්වං මහාරාජ මං මාරෙතුකාමො පක්කොසෙය්‍යාසි, එවං සති යදි සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ඨිතං මං මාරෙය්‍යාසි, තව භාරියං කම්මං භවිස්සතීති මනසිකරිත්වා තව කම්මස්ස අභාරියත්ථාය සික්ඛං පච්චක්ඛිත්වා ආගතොම්හි, සචෙ මං මාරෙතුකාමොසි, මාරෙහීහි. රාජා ච තං බන්ධනාගාරෙ ඨපෙත්වා ස්‍යාමරට්ඨං යුජ්ඣනත්ථායගච්ඡි. යජ්ඣනත්ථාය පන ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ අන්තරාමග්ගෙව දිවඞ්ගතො අහොසීති.

ลำดับนั้น พระราชาตรัสอย่างนี้ว่า 'เราได้ยินว่า ท่านเป็นภิกษุแล้วยังหมู่คณะให้เจริญอยู่ เพราะเหตุไร บัดนี้ท่านจึงเป็นคฤหัสถ์เล่า?' (อดีตพระเถระกราบทูลว่า) 'ขอเดชะมหาราชเจ้า หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้าจึงเรียกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ หากพระองค์ฆ่าข้าพเจ้าผู้ยังไม่ได้ลาสิกขา กรรมของพระองค์จักหนัก ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นว่าเพื่อไม่ให้กรรมของพระองค์หนัก จึงลาสิกขาแล้วมา หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้า ก็จงฆ่าเถิด' พระราชาทรงนำเขาไปไว้ในเรือนจำ แล้วเสด็จไปสยามรัฐเพื่อทำสงคราม เมื่อเสด็จไปเพื่อทำสงครามแล้ว ในเวลาเสด็จกลับ ได้สวรรคตในระหว่างทางนั่นเอง

කලියුගෙ පන ද්වාවීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො සිරිපවරමහාධම්මරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. රතනසිඛනගරතො සඞ්කමෙත්වා ජෙය්‍යපුරං දුතියං මාපිතත්තා ජෙය්‍යපුරමාපෙකො රාජාතිපි තස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ මහාපබ්බතබ්භන්තරනගරවාසිං ඤාණත්ථෙරං ආනෙත්වා ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොකිර ථෙරො ගම්භීරපඤ්ඤො එකස්මිං දිවසෙ නව වා දස වා භාණවාරෙ වාචුග්ගතං කාතුං සමත්ථො අහොසි. අභිනවොපසම්පන්නකාලෙයෙව පදවිභාගගන්ථං න්‍යාසසං වණ්ණනං යමකසංවණ්ණනං මහාපට්ඨානසංවණ්ණනඤ්ච මරම්මභාසාය අකාසි. රාජා මහාභූමිරම්මණියවිහාරං නාම කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. ඤාණාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරූ තිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි.

ครั้นเมื่อกลียุคผ่านไป 1122 ปี พระโอรสองค์โตของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราชา ได้ครองราชย์ เพราะทรงย้ายจากเมืองรัตนสิขะมาสร้างเมืองชัยยะปุระเป็นครั้งที่สอง พระองค์จึงมีพระนามว่า 'ชัยยะปุรมะเปกะ' (พระราชาผู้สร้างเมืองชัยยะปุระ) ในกาลนั้น พระองค์ทรงนำพระญาณเถระผู้อยู่ในเมืองภายในภูเขาใหญ่มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีปัญญาหยั่งลึก สามารถทำสาธยายได้วันละ 9 หรือ 10 ภาณวาร ในเวลาที่เพิ่งอุปสมบทใหม่ๆ นั่นเอง ท่านได้ทำคัมภีร์ปทวิภาค คัมภีร์นยาสสังวัณณนา ยมกสังวัณณนา และมหาปัฏฐานสังวัณณนา เป็นภาษาพม่า พระราชาทรงสร้างวิหารชื่อมหาภูมิรมณียวิหารแล้วถวายแก่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า ญาณาลังการมหาธัมมราชคุรุ

තස්මිඤ්ච කාලෙ පාරුපනගණෙ ථෙරා එවං චින්තෙසුං,- ඉදානි පන අම්හාකං පක්ඛිකො ථෙරො රඤ්ඤො ආචරියො අහොසි, ඉදානි මයං පතිට්ඨානං ලභාමාති. එවං පන චින්තෙත්වා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ චීවරං පාරුපෙත්වා පවිසිතබ්බන්ති සන්දෙසපණ්ණං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසෙසි. අථ අතුලත්ථෙරො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වූපසමිතං කම්මමිදන්ති සන්දෙසපණ්ණං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසෙසි. තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවචනවසෙන දස්සෙතුං ඔකාසං න ලභිංසූති.

ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายในคณะห่มคลุมได้คิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ พระเถระฝ่ายเราได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาแล้ว บัดนี้ พวกเราย่อมได้ที่พึ่ง" ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มจีวร (ห่มคลุม) แล้วจึงเข้าไป" ลำดับนั้น พระอตุลเถระได้ส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ระงับไปแล้วตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน" เพราะเหตุนั้นแล (ทั้งสองฝ่าย) จึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะแสดงโดยการโต้ตอบกันและกัน

තතො පච්ඡා කලියුගෙ පඤ්චවීසවස්සාධිකෙ සතෙ සහස්සෙ [Pg.143] ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති නාම රජ්ජං කාරෙසි. රතනපූරං පන තතියං මාපකත්තා රතනපූරමාපකොති එකස්ස පන ඡද්දන්තනාගරාජස්ස සාමිභූතත්තා සෙතිභින්දොති ච සමඤ්ඤා අහොසි. චරච්ච ගාමවාසීචන්දාවරං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අත්තනො ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සූමිකිත්තිඅතුලං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි. ජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජගුරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ එකච්චෙ මනුස්සා දිට්ඨිවිපල්ලාසා අහෙසුං, තෙපි පක්කොසාපෙත්වා සම්මාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ එකංසිකගණං අභිභවිතුං ඔකාසං න ලභිංසූති.

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๒๕ ปี พระราชาพระองค์นั้นทรงพระนามว่า สิริปวรสธรรมมหาราชินทาธิปติ ได้ครองราชย์ เพราะทรงสร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สาม จึงมีพระนามปรากฏว่า รัตนปุรมหาปะ และเพราะทรงเป็นเจ้าของพญาช้างฉัททันต์เชือกหนึ่ง จึงมีพระนามปรากฏว่า เซงพยูฉิ่น (พระเจ้าช้างเผือก) ทรงนำพระเถระนามว่า จันทวระ ชาวบ้านจระ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์ ทรงสร้างวิหารนามว่า สุมิกิตติอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนั้น และได้ถวายพระนามสัญญาว่า ชมพูทีปอนันตธชมหาธรรมราชคุรุ ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น มนุษย์บางพวกมีความเห็นวิปลาส พระองค์ก็โปรดให้เรียกมาแล้วให้รับสัมมาทิฏฐิ แต่ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น (ฝ่ายห่มคลุม) ไม่ได้โอกาสเพื่อจะครอบงำคณะห่มเฉวียงบ่า

තතො පච්ඡා කලියුගෙ අට්ඨතිංසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො පුත්තො මහාධම්මෙ රාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පඤ්චභූමිකවිහාරං කාරාපෙත්වා ජෙය්‍යභූමිවාසාතුලනාමෙන පඤ්ඤාපෙත්වා මාරාවට්ටනස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. ගුණමුනින්දාභිසාසනධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි.

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๓๘ ปี พระราชโอรสของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า มหาธรรมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ทรงสร้างวิหาร ๕ ชั้นไว้ทางทิศใต้ของพระนคร ทรงขนานนามว่า ไชยภูมิวาสีอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนามว่า มาราวรรตนะ และได้ถวายพระนามสัญญาว่า คุณมุนินทาภิสาสนธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ

තස්මිඤ්ච කාලෙ නන්දමාලො නාම ථෙරො චලඞ්ගනගරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ විහාරෙ නිසීදිත්වා බහූනං භික්ඛුසාමණෙරානං ගන්ථං වාචෙසි. සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ පාරුපනවත්තමෙව පරිපූරෙත්වා පවිසිතබ්බං, එකංසිකවත්තං පන නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං න ච ටීකාසු නාපි ගන්ථන්තරෙසු දිස්සති, න ධම්මානුලොමන්ති ඔවාදං අභිණ්හං අදාසි. පාළිඅට්ඨකථාදීසු ආගතවිනිච්ඡයං දස්සෙත්වා එකම්පිගන්ථං අකාසි.

ในกาลนั้น พระเถระนามว่า นันทมาละ พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของเมืองจลังคะ ได้สอนคัมภีร์แก่ภิกษุและสามเณรเป็นจำนวนมาก ท่านได้ให้โอวาทเนืองๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงบำเพ็ญวัตรคือการห่มคลุมให้บริบูรณ์แล้วจึงเข้าไป ส่วนวัตรคือการห่มเฉวียงบ่า ไม่ปรากฏทั้งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือแม้ในคัมภีร์อื่นๆ และไม่คล้อยตามพระธรรม" และท่านได้รจนาคัมภีร์เล่มหนึ่งโดยแสดงวินิจฉัยที่มาในพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น

අථ එකංසිකගණිකා භික්ඛූ තං ගන්ථං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසිංසු දොසාවිකරණත්ථාය. තස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා එවරූපං සුපිනං පස්සි, -සක්කො හි දෙවරාජා සෙතවත්ථං නිවාසෙත්වා [Pg.144] සෙතාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා සෙතකුසුමානි පිලන්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා එවමාහ,- අපරන්තරට්ඨෙහි මහාරාජ නම්පදානදීතීරෙ පාදචෙතියෙ බහූනි තිණානි උට්ඨහිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලෙන මූලං ඛන්ධෙන ඛන්ධං පත්තෙන පත්තං සම්පන්ධිත්වා පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතානි, තානි පන පුබ්බරාජූහි යථාභූතං අජානන්තෙහි අවිසොධිතානි, ඉදානි පන තයා යථාභූතං ජානන්තෙන පරිසුද්ධං කත්තුකාමෙන විසොධිතබ්බානි, තත්ථච එකො භික්ඛු ආගන්ත්වා උපදෙසනයං දස්සතීති.

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายในคณะห่มเฉวียงบ่าได้นำคัมภีร์นั้นไปถวายพระราชาเพื่อเปิดเผยโทษ ในกาลนั้น พระราชาทรงสุบินเห็นเช่นนี้ว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงนุ่งผ้าขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว เสด็จมาหาพระราชาแล้วตรัสอย่างนี้ว่า "มหาราช ในแคว้นอปรันตะ ที่พระบาทเจดีย์ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทานที มีหญ้าจำนวนมากงอกขึ้นพันกันด้วยรากต่อราก ลำต้นต่อลำต้น ใบต่อใบ ปกคลุมตั้งอยู่ หญ้าเหล่านั้นพระราชาในปางก่อนไม่ทรงทราบตามความเป็นจริงจึงมิได้ชำระ แต่บัดนี้ พระองค์ทรงทราบตามความเป็นจริง ทรงปรารถนาจะทำให้บริสุทธิ์ พึงชำระหญ้าเหล่านั้น และในที่นั้นจะมีภิกษุรูปหนึ่งมาแสดงนัยแห่งคำแนะนำ"

එවං පන සුපිනං පස්සිත්වා නන්දමාලං නාම ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා රතනපූරනගරස්ස එසන්නට්ඨානෙ උදකකීළනත්ථාය කාරාපිතෙ රාජගෙහෙ වසාපෙසි.

ครั้นทรงสุบินเช่นนั้นแล้ว จึงโปรดให้เรียกพระเถระนามว่า นันทมาละ มา แล้วให้พำนักอยู่ที่พระตำหนักซึ่งสร้างไว้เพื่อการเล่นน้ำ ในที่ใกล้เมืองรัตนปุระ

අථ ථෙරො සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ පාරුපනවසෙන පවිසිතබ්බන්ති පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙහි රාජානං ජානාපෙසි, යථා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො සිරිධම්මාසොකරාජානං සම්මාවාදන්ති. අථ රාජා පරිචිත පාරමීපුඤ්ඤසම්භාරො මහාඤාණො ජානාසි,-පාරුපනවාදොයෙව පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු ආගතො, එකංසිකවාදො පන තෙසු කත්ථචිපි න ආගතොති. එවං පන ජානිත්වා රඤ්ඤො ගෙහෙ ද්වෙ පක්ඛෙ ථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා අත්තනො අත්තනො වාදං කථාපෙසි.

ครั้งนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงทราบด้วยพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงเข้าไปด้วยการห่มคลุม" เหมือนอย่างที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ (ทูลแนะนำ) พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชว่าเป็นสัมมาวาทะ ครั้งนั้น พระราชาผู้ทรงสั่งสมบารมีและบุญมาแล้ว มีพระปรีชาญาณมาก ทรงทราบว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมเท่านั้นที่มาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ส่วนวาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่า ไม่ได้มาในคัมภีร์เหล่านั้นในที่ไหนๆ เลย" ครั้นทรงทราบอย่างนี้แล้ว จึงโปรดให้ประชุมพระเถระทั้งสองฝ่ายในพระราชวัง แล้วให้แสดงวาทะของตนๆ

අථ එකංසිකත්ථෙරො එවමාහංසු,-තුම්හාකං පාරුපනවාදො කත්ථ ආගතොති. තදා පාරුපනත්ථෙරා පරිමණ්ඩලං පාරුපිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු පාරුපනවාදො ආගතොති ආහංසු. තතො පච්ඡා පාරුපනත්ථෙරා එවමාහංසු,-තුම්හාකං පන එකංසිකවාදො කත්ථ ආගතොති. තදා තෙ එකංසිකත්ථෙරා අද්වාරඝරං පවිට්ඨකාලොවිය රත්තිභාගෙ මහාවනමග්ගෙ ගමනකාලොවිය ච හුත්වා කිඤ්චි වත්තුං න සක්කා. මුඛං නාම කථනත්ථාය භුඤ්ජනත්ථාය හොතීති [Pg.145] වුත්තත්තා යං වා තං වා වදන්තාපි රාජානං ආරාධෙතුං න සක්ඛිංසු.

ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้กล่าวว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมมาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล" หลังจากนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้ถามว่า "ก็วาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่าของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าเหล่านั้น เป็นเหมือนคนเข้าไปสู่เรือนที่ไม่มีประตู และเป็นเหมือนคนเดินทางในป่าใหญ่ในเวลากลางคืน ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เพราะคำที่กล่าวกันว่า "ชื่อว่าปาก มีไว้เพื่อพูดและเพื่อกิน" แม้จะกล่าวอะไรไปบ้าง ก็ไม่สามารถทำให้พระราชาทรงพอพระทัยได้

රාජා ච ථෙරං නිස්සාය විනයෙ කොසල්ලතාය පාළියං ඊදිසොයෙව ආගතො, අට්ඨකථාදීසු ඊදිසොයෙවාති වත්වා තුම්හාකං එකංසිකවාදො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු න දිස්සති, එවම්පි සමානා කස්මා ඊදිසං වත්තං අකංසූති පුච්ඡි. අථ තෙ එකංසිකත්ථෙරා චතුහත්ථගබ්භෙ සහොඩ්ඩෙන ගහිතචොරාවිය මනුස්සෙහි ගතිතකාකාවිය ච කිඤ්චි වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යතාය සබ්බදිසාසු ඔලොකෙත්වායෙව අම්හාකං චාරිත්තං පාළිආදීසු න දිට්ඨපුබ්බං, අථ ඛො පන ආචරියප්පවෙණීවසෙනෙව චරිම්හාති වත්වා පරාජයං පත්වා පාරුපනපක්ඛෙයෙව පවිසිංසූති. රාජා ච ඉතො පට්ඨාය භික්ඛූ පාරුපනවත්තමෙව කාරාපෙතුං සාමණෙරානං ඔවදන්තූති රාජාණං ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය එකංසිකපක්ඛාථෙරා අරුණුග්ගමනකාලෙ කොසියාවිය සීසං උට්ඨහිතුම්පි න සක්කාති.

พระราชาทรงอาศัยพระเถระ [ฝ่ายห่มคลุม] และด้วยความที่พระองค์ทรงเชี่ยวชาญในพระวินัย ตรัสว่า "ในพระบาลีก็ปรากฏอย่างนี้ ในอรรถกถาเป็นต้นก็ปรากฏอย่างนี้" แล้วตรัสถามว่า "วาทะเรื่องการห่มผ้าเฉวียงบ่าของพวกท่านไม่ปรากฏในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ เลย เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุใดพวกท่านจึงทำวัตรเช่นนี้?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าเหล่านั้น ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลางในห้องสี่ศอก และเหมือนกาที่ถูกมนุษย์ไล่ตี จึงได้แต่เหลียวมองไปทุกทิศแล้วกล่าวว่า "จารีตของพวกเราไม่เคยปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" เมื่อพ่ายแพ้แล้วจึงได้เข้าสู่ฝ่ายห่มคลุมนั่นเอง พระราชาทรงตั้งพระราชอาญาว่า "ตั้งแต่นี้ไป ภิกษุทั้งหลายพึงให้สามเณรทำวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" และทรงให้โอวาทแก่สามเณรทั้งหลายด้วย ตั้งแต่นั้นมา พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าก็ไม่สามารถจะเงยหน้าขึ้นได้เลย เหมือนนกเค้าแมวในเวลาอรุณขึ้น

සොකසරභූමහාචෙතියස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ද්වීහි පාසාදෙහි අලඞ්කතං චතුභූමිකං භූමිකිත්තිවිරාමං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා නන්දමාලත්ථෙරස්ස අදාසි, නරින්දාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. සො පන ථෙරො ඡප්පදවංසිකොති දට්ඨබ්බො. අභිනවොපසම්පන්නකාලෙයෙව විනයවිනිච්ඡයස්ස සුත්තසඞ්ගහස්ස මහාවග්ගට්ඨකථාය ච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි, සාසනසුද්ධිදීපිකං නාම ගන්ථම්පි අකාසීති.

ทางทิศตะวันออกของพระมหาเจดีย์โสกสรภู ได้โปรดให้สร้างวิหารชื่อภูมิเกียรติวิราม มี ๔ ชั้น ประดับด้วยปราสาท ๒ หลัง แล้วถวายแด่พระนันทมาลเถระ และได้ถวายพระนามว่า "นรินทาภิธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ" พึงทราบว่า พระเถระนั้นเป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากพระฉัพพทเถระ ในเวลาที่อุปสมบทใหม่ ๆ ท่านได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยวินิจฉัย พระสูตรสังคหะ และมหาวัคคอรรถกถา เป็นภาษามรมา (พม่า) และได้ทำคัมภีร์ชื่อศาสนสุทธิทีปิกาด้วย

තතො පච්ඡා කලියුගෙ තෙචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස කාළපක්ඛපන්න රසමියං රතනසිඛමාපකස්ස රඤ්ඤො මජ්ඣිමපුත්තො රජ්ජං කාරෙසි[Pg.146].

หลังจากนั้น เมื่อกลียุคได้ ๑,๐๔๓ ปี ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผัคคุณะ พระราชโอรสองค์กลางของพระราชาผู้ทรงสร้างรัตนสิขมาปกะ ได้ครองราชย์

තදා රාජා එවං චින්තෙසි,-එකංසිකපාරුපනවසෙන උප්පන්නො විවාදො පුබ්බෙසං රාජූනං කාලෙ වූපසමිතුං න සක්කා, සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපතිනො කාලෙපි රාජගෙහෙ සන්නිපාතාපෙත්වා රඤ්ඤො සම්මුඛෙ කථාපිතත්තා විස්සට්ඨෙන කථෙතුං ඔකාසස්ස අලද්ධත්තා යථාකාමං වත්තුං අවිසහත්තා පරාජයො අහොසීති ලෙසං ඔඩ්ඩතුං ඔකාසො භවෙය්‍යමය්හං පන කාලෙ ඊදිසං අකත්වා තෙසං තෙසං ථෙරානං විහාරෙ දූතං පෙසෙත්වා සකසකවාදං කථා පෙස්සාමි, එවඤ්හි සති තෙතෙථෙරා විස්සට්ඨා හුත්වා කථෙස්සන්තීති.

ในเวลานั้น พระราชาทรงดำริอย่างนี้ว่า "วิวาทที่เกิดขึ้นเพราะการห่มผ้าเฉวียงบ่าและการห่มคลุม ไม่สามารถระงับได้ในสมัยพระราชาองค์ก่อน ๆ แม้ในสมัยพระเจ้าสิริปวรสุธัมมมหาราชินทาธิบดี ก็ได้โปรดให้ประชุมกันในพระราชวัง และให้กล่าวต่อหน้าพระราชา เพราะไม่ได้โอกาสที่จะกล่าวอย่างอิสระ และไม่สามารถกล่าวได้ตามปรารถนา จึงเกิดความพ่ายแพ้ขึ้น อาจเป็นช่องทางให้ตั้งข้ออ้างได้ แต่ในสมัยของเรา จะไม่ทำเช่นนั้น จะส่งทูตไปยังวิหารของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วให้กล่าววาทะของตน ๆ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระเหล่านั้นก็จักกล่าวได้อย่างอิสระ"

එවං පන චින්තෙත්වා අන්තොයුධනායකං අමච්චං පධානං කත්වා තෙසං තෙසං ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචාපෙසි,-සකසකවාදං විස්සට්ඨා හුත්වා වදථාති. අථ එකංසිකගණිකා ථෙරා අම්හෙහි වුත්තවචනං පාළිආදීසු න දිස්සති, අථ ඛො පන ආචරියප්පවෙණීවසෙනෙව මයං චරිම්හාති අනුජානිංසු.

ครั้นทรงดำริเช่นนั้นแล้ว ได้ทรงมอบหมายให้อำมาตย์ผู้เป็นอันโตยุทธนายกเป็นประธาน ไปยังสำนักของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วแจ้งว่า "ขอท่านทั้งหลายจงกล่าววาทะของตน ๆ อย่างอิสระเถิด" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าได้ยอมรับว่า "คำที่พวกเรากล่าวไม่ปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น"

මහාරාජා ච එවං ථෙරානං අනුජානනෙ සති කිඤ්චි කත්තබ්බං නත්ථි, ඉදානි පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නසික්ඛාපදානි අවිකොපෙත්වා සාමණෙරා ගාමං පවිසන්තූති රාජලෙඛනං තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි.

เมื่อพระเถระทั้งหลายยอมรับเช่นนั้นแล้ว มหาราชทรงเห็นว่าไม่มีกิจที่ต้องทำอย่างอื่นอีก บัดนี้ เพื่อไม่ให้สิกขาบทว่าด้วยการห่มให้เป็นปริมณฑลและปกปิดกายให้ดีต้องกำเริบ จึงทรงส่งพระราชสาส์นไปยังที่ต่าง ๆ ว่า "สามเณรทั้งหลายพึงห่มผ้าให้เรียบร้อยเข้าไปสู่บ้าน"

අපරභාගෙ පන සහස්සොරොධගාමතො උපසම්පදා වස්සෙන සත්තවස්සිකං ඤාණං නාම භික්ඛුං ආනෙත්වා අන්තොයුධවිහාරං නාම කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි, ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. අථ රඤ්ඤා යාචිතො රාජාභිසෙකගන්ථං පරිසොධෙත්වා මරම්මභාසාය අත්ථං යොජෙසි.

ในภายหลัง ได้โปรดให้นำภิกษุชื่อญาณ ผู้มีพรรษา ๗ จากหมู่บ้านสหัสโสโรธะ แล้วโปรดให้สร้างวิหารชื่ออันโตยุทธวิหารถวายแด่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า "ญาณาภิศาสนธชมหาธรรมราชคุรุ" ครั้งนั้น ท่านอันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้ชำระคัมภีร์ราชาภิเษก แล้วทำอรรถโยชนาเป็นภาษามรมา (พม่า)

අපරභාගෙ භගවා ධරමානොයෙව ආගන්ත්වා චතුන්නං යක්ඛානං දමෙත්වා තෙහි දින්නං මංසොදනං පටිග්ගහෙත්වා පබ්බතසාමන්තදෙසං [Pg.147] ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා තං ඨානං ඔලොකෙත්වා සිතං පාත්වාකාසි. අථ ආනන්දත්ථෙරො කාරණං පුච්ඡි. අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං දෙසෙ මහානගරං භවිස්සති, චත්තාරො ච ඉමෙ යක්ඛා තස්මිං නගරෙ රාජානො භවිස්සන්තීති බ්‍යාකාසි.

ในภายหลัง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาทรงทรมานยักษ์ ๔ ตน ทรงรับข้าวปลาอาหารที่ยักษ์เหล่านั้นถวาย เสด็จไปยังบริเวณใกล้ภูเขาแล้วเสวย ทรงทอดพระเนตรสถานที่นั้นแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ ครั้งนั้น พระอานนทเถระได้ทูลถามถึงเหตุ พระองค์ได้ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้จักเป็นมหานคร และยักษ์ ๔ ตนนี้จักเป็นพระราชาในพระนครนั้น"

යථාබ්‍යාකතනියාමෙනෙව කලියුගෙ චතුචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස කාළපක්ඛද්වාදසමියං අඞ්ගාරවාරෙ උත්තරඵග්ගුනීනක්ඛත්තෙන යොගෙ අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං මාපෙසි.

ตามนัยที่ทรงพยากรณ์ไว้นั่นแล ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑,๑๔๔ ในวันอังคาร แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ประกอบด้วยนักษัตรอุตรผลคุณี ได้สร้างพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งราชธานีชื่ออมรปุระ

සිරිපරවිජයානන්තයසත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි.

ได้ทรงรับพระนามว่า ศรีปรวิชยานันตยสตรีภวนาทิตยาธิปติบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช

අග්ගමහෙසියා කාරාපිතං ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්තිනාමකං විහාරං ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙ ඔ සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

ได้ถวายพระวิหารชื่อเชยยภูมิวิหารกิตติ ซึ่งพระอัครมเหสีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณาภิลังการสัทธรรม ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมโอสยาดอ’

කන්නීනගරභොජකාය රාජකඤ්ඤාය කාරාපිතං විහාරරමණීයවිරාමං නාම විහාරං ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මාං ලෙ සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

ได้ถวายพระวิหารชื่อวิหารรมณียวิราม ซึ่งพระราชกัญญาผู้ครองเมืองกันนีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณมุนินทาธิปติ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘มางเลสยาดอ’

උපරඤ්ඤො දෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලාවිරාමං නාම විහාරං තිපිටකසද්ධම්මසාමිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘සොං ඨා සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวิราม ซึ่งพระมเหสีของพระอุปราชทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ติปิฏกสัทธรรมสามิ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โส้งถาสยาดอ’

මජ්ඣිමගෙහවාසිදෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලාවාසාතුලං නාම විහාරං ඤාණජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙං ජ්වා සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวาสาตุละ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนกลางทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ญาณชมพูทีปอนันตธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมงจวาสยาดอ’

ඉමෙ ප්පන චත්තාරො මහාථෙරෙ සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි.

อนึ่ง ได้ทรงตั้งพระมหาเถระทั้ง ๔ รูปนี้ไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช

උත්තරගෙහවාසිදෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලභූමිකිත්තිං නාම [Pg.148] විහාරං කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ඤ්‍යොං කාං සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลภูมิกิตติ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนเหนือทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชนามว่า กวินทาภิสัทธรรมธรธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โญงกางสยาดอ’

සිරිඛෙත්තනගරභොජකෙන රාජකුමාරෙන කාරාපිතං අතුලභූමිවාසං නාම විහාරං කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්ම රාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ස්වෙ ටොං සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหารชื่ออตุลภูมิวาสะ ซึ่งพระราชกุมารผู้ครองเมืองศรีเกษตรทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า กวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘สเวโตงสยาดอ’

අන්තොඅමච්චෙන එකෙන කාරාපිතං විහාරං ඤාණාලඞ්කාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘සෙං ටෙ සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ภายใน (ราชสำนัก) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เสงเตสยาดอ’

වාමබලනායකෙනාමච්චෙන කාරාපිතං විහාරං පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙ ඨී සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นแม่ทัพฝ่ายซ้ายสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมถีสยาดอ’

ධම්මවිනිච්ඡකෙන එකෙනාමච්චෙන කාරාපිතං විහාරං කවින්ද සාරධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ලොකා ම්හාං කෙං සයාඩො’ ඉති වුච්චති.

(พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นธรรมวินิจฉัย (ผู้พิพากษา) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราช นามว่า กวินทสารธชมหาธรรมราชาธิราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โลกามหางเกงสยาดอ’

ඉච්චෙවං පරියත්තිකොවිදානං අනෙකානං මහාථෙරානං සද්ධිං නාමලඤ්ඡෙන විහාරං දත්වා අනුග්ගහං අකාසි. යස්මා පන සබ්බෙසං ථෙරානං නාමං උද්ධරිත්වා විසුං විසුං කථිතෙ අයං සාසනවංසප්පදීපිකකථා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති, තස්මා ඉධ අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා වත්තබ්බමෙව වක්ඛාමාති.

ด้วยประการฉะนี้ (พระราชา) ได้ทรงอนุเคราะห์แก่พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติเป็นอันมาก โดยถวายพระวิหารพร้อมด้วยราชทินนาม แต่เพราะว่า หากยกนามของพระเถระทั้งหมดขึ้นกล่าวแยกกันไป เรื่องราวในสาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะยืดยาวเกินไป เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงขอวางเฉย (ในส่วนที่เหลือ) แล้วจะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น

පච්ඡාභාගෙ චත්තාරො මහාථෙරා රාජාදුබ්බලතාය යථාකාමං සාසනං විසොධෙතුං සක්ඛිස්සන්තීති මඤ්ඤිත්වා පුන අට්ඨ ථෙරෙ එතෙහි චතූහි මහාථෙරෙහි සද්ධිං සාසනං විසොධාපෙතුං සඞ්ඝනායකට්ඨානෙ ඨපෙසි. සෙය්‍යථිදං, කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, තිපිටකාලඞ්කාරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, චක්කින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරා, පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, ජනින්දාභිපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, මහාඤාණාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො[Pg.149], ඤාණාලඞ්කාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුථෙරො, ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරොති.

ในภายหลัง (พระราชา) ทรงดำริว่า พระมหาเถระ ๔ รูป (ก่อนหน้านี้) จะสามารถชำระพระศาสนาได้ตามความปรารถนาเพราะความที่พระราชาทรงอ่อนแอ จึงทรงตั้งพระเถระอีก ๘ รูป พร้อมกับพระมหาเถระ ๔ รูปเหล่านั้น เพื่อให้ช่วยกันชำระพระศาสนาในตำแหน่งสังฆนายก ดังนี้คือ พระกวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระติปิฏกาลังการธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระจักกินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระมหาญาณาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ

අථ අරහාපි සමානො නිස්සයමුච්චකඞ්ගවිකලො විනානිස්සයාචරියෙන වසිතුං න වට්ටතීති ජානිත්වා නිස්සයා චරියප්පහොනකානං ථෙරානං නිස්සයඞ්ගානි නිස්සයමුච්චකාරහානං නිස්සයමුච්චකඞ්ගානි පරිපූරාපෙත්වා නිස්සිතකානං නිස්සයං ගණ්හිත්වාව නිසීදාපෙසි.

ลำดับนั้น (พระราชา) ทรงทราบว่า แม้เป็นพระอรหันต์แต่หากบกพร่องด้วยองค์แห่งนิสสยมุจจกะ (คุณสมบัติที่จะพ้นจากการถือนิสัย) ก็ไม่ควรอยู่โดยไม่มีพระนิสสยาจารย์ จึงทรงให้พระเถระผู้สามารถเป็นนิสสยาจารย์บำเพ็ญองค์แห่งนิสัยให้บริบูรณ์ และให้พระเถระผู้ควรแก่การพ้นนิสัยบำเพ็ญองค์แห่งนิสสยมุจจกะให้บริบูรณ์ แล้วทรงให้ (พระเถระเหล่านั้น) นั่งรับการถือนิสัยจากเหล่าศิษย์ผู้อาศัยนั่นแล

තතො පච්ඡා කලියුගෙ පඤ්ඤාසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙව සම්පත්තෙ ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරංයෙව එකං සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය සොයෙව එකො සඞ්ඝනායකො හුත්වා සාසනං විසොධයි.

หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๐ ในกลียุค (พระราชา) ได้ทรงตั้งพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระเพียงรูปเดียวไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นเพียงรูปเดียวได้เป็นสังฆนายกและได้ชำระพระศาสนา

තතො පච්ඡා එකපණ්ණාසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ මහාමුනිචෙතියස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ද්වීහි ඉට්ඨකමයෙහි පාකාරෙහි පරික්ඛිත්තං පඤ්චභූමිකං අසොකාරාමෙ රතනභූමිකිත්තිං නාම විහාරං අතිමහන්තං කාරාපෙත්වා ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි. ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි පුන අදාසි. තතො අඤ්ඤානි ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්තිමඞ්ගලවිරාමාදයො අනෙකෙපි විහාරෙ තස්සෙව අදාසි.

หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๑ ในเดือนผัคคุณะ (พระราชา) ได้ทรงสร้างพระวิหารชื่อรัตนภูมิกิตติอันใหญ่ยิ่ง มี ๕ ชั้น ล้อมรอบด้วยกำแพงอิฐ ๒ ชั้น ทางทิศใต้ของมหาเจดีย์มุนี ในอโศการาม แล้วได้ถวายแก่พระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ และได้ถวายราชทินนามอีกครั้งหนึ่งว่า ญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู นอกจากนั้น ยังได้ถวายพระวิหารอื่น ๆ อีกเป็นอันมาก เช่น ไชยภูมิวิหารกิตติ และมังคลาวิราม เป็นต้น แด่พระเถระรูปนั้นนั่นแล

සො පන තෙසු විහාරෙසු වාරෙන නිසීදිත්වා පරියත්තිං වාචෙසි. උභතොවිභඞ්ගානිපි වාචුග්ගතං අකාසි. නිච්චංයෙව එකාසනිකධුජඞ්ගං සමාදියි.

อนึ่ง พระเถระนั้นได้พำนักในพระวิหารเหล่านั้นตามวาระและสอนพระปริยัติธรรม ได้ทำอุภโตวิภังค์ให้คล่องปาก (ทรงจำได้แม่นยำ) และได้สมาทานเอกาสนิกธุดงค์เป็นนิตย์

සො පන ථෙරො උපසම්පදාවස්සෙන පඤ්චවස්සිකො හුත්වා පුබ්බෙව සඞ්ඝරාජභාවතො පෙටකාලඞ්කාර නාම නෙත්තිසංවණ්ණනං අභිනවටීකං අකාසි. අට්ඨවස්සිඉකකාලෙ සඞ්ඝරාජා අහොසි. සඞ්ඝරාජා හුත්වා සාධුජ්ජනවිලාසිනිං නාම [Pg.150] දීඝනිකායටීකං අකාසි. අරියවංසාලඞ්කාරං නාම ගන්ථඤ්ච අකාසි. මහාධම්මරඤ්ඤා යාචිතො ජාතකට්ඨකථාය අත්ථයොජනං චතුසාමණෙරවත්ථුං රාජොවාදවත්ථුං තිගුම්භථොමනං ඡද්දන්තනාගරාජුප්පත්තිකථං රාජාධිරාජ විලාසිනිං නාම ගන්ථඤ්චාති එවමාදයොපි අකාසි.

อนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อมีพรรษา ๕ นับแต่อุปสมบท และก่อนที่จะได้เป็นพระสังฆราช ได้รจนาอภินวฎีกาชื่อเปฏกาลังการะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์เนตติ เมื่อมีพรรษา ๘ ได้เป็นพระสังฆราช เมื่อเป็นพระสังฆราชแล้ว ได้รจนาฎีกาพระทีฆนิกายชื่อสาธุชนวิลาสินี และรจนาคัมภีร์ชื่ออริยวงสาลังการะ และเมื่อพระมหาธรรมราชาทรงอาราธนา ก็ได้รจนาคัมภีร์อื่น ๆ อีก เป็นต้นว่า อรรถโยชนาแห่งชาตกัฏฐกถา เรื่องสามเณร ๔ รูป เรื่องราชโอวาท บทสรรเสริญพระเกศธาตุเมืองย่างกุ้ง (ติกุมภะ) เรื่องกำเนิดพญาช้างฉัททันต์ และคัมภีร์ชื่อราชาธิราชวิลาสินี

කලියුගෙ පන ද්වාසට්ඨාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ සීහළදීපතො අම්පගහපතිස්සො, මහාදම්පො, කොච්ඡ ගොධො, බ්‍රාහ්මණවත්තො, භොගහවත්තො, වාතුරගම්මොති ඉමෙ ඡ සාමණෙරා දස ධාතුයො ධම්මපණ්ණා කාරත්ථාය ආනෙත්වා අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං ආගතා සද්ධිං එකෙන උපාසකෙන.

อนึ่ง ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑๑๖๒ สามเณร ๖ รูปเหล่านี้ คือ อัมปคหปติสสะ, มหาทัมโป, โกจฉโคโธ, พราหมณวัตโต, โภคหวัตโต และวาตุรคัมโม ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ ๑๐ องค์ และพระธรรมบรรณมาเพื่อสักการะ ได้มายังพระนครอมรปุระอันเป็นราชธานี พร้อมด้วยอุบาสกผู้หนึ่ง

අථ ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුනා සඞ්ඝරඤ්ඤා උපජ්ඣායෙන කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙන ජනින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙන මුනින්දඝොසමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙනාති එවමාදීහි රාජගුරුත්ථෙ රෙහි කම්මවාචරියෙහි හත්ථිරජ්ජුසුවණ්ණගුහසීමායං උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි, උපාසකඤ්ච සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨාපෙසි, තතො පච්ඡා ච අනෙකවාරං ආගතානං භික්ඛූනං පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙසි, සාමණෙරානඤ්ච උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි, උපාසකානඤ්ච පබ්බජ්ජකම්මන්ති.

ลำดับนั้น (พระราชา) ได้ทรงให้กระทำอุปสมบทกรรมในสีมาถ้ำทองหัตถิราช โดยมีพระสังฆราชญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครูเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระราชครูเถระทั้งหลาย มีพระกวินทาภิสัทธรรมธรธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระ เป็นต้น เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และได้ทรงให้อุบาสกตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร หลังจากนั้น ได้ทรงให้ภิกษุทั้งหลายที่มาอีกหลายคราวรับสิกขาใหม่ และได้ทรงให้สามเณรทั้งหลายกระทำอุปสมบทกรรม และให้พวกอุบาสกกระทำบรรพชากรรม

අපරභාගෙ පන කලියුගෙ ඡචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ පිතුරඤ්ඤො ආචරියපුබ්බො අතුලො නාම ථෙරො චීවරපටලං උපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති චූළගණ්ඨිපදෙ වුත්තත්තා සාමණෙරානං ගාමප්පවසෙනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිත්වායෙව පවිසිතබ්බන්ති දළං කත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ලෙඛනං පවෙසෙසි.

ต่อมาภายหลัง เมื่อกาลียุคถึงปีที่ ๑๐๔๖ พระเถระชื่ออตุละ ผู้เคยเป็นอาจารย์ของพระราชบิดา ได้ส่งหนังสือเข้าไปถวายพระราชา โดยยืนยันอย่างมั่นคงว่า เพราะในจุลคัณฐีบทกล่าวไว้ว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' ดังนั้น ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป

අථ රාජා තං සුත්වා මහාථෙරෙ සුධම්මසභායං සන්නිපාතාපෙත්වා [Pg.151] අතුලත්ථෙරෙන සද්ධිං සාකච්ඡං කාරාපෙසි. අථ අතුලත්ථෙරො චීවරපටලං උපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති චූළගණ්ඨිපදෙ ආගතපාඨං දස්සෙත්වා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිත්වා පවිසිතබ්බන්ති ආහ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายในสุธรรมาสภา แล้วให้สนทนากับพระอตุลเถระ ครั้งนั้น พระอตุลเถระแสดงข้อความที่มาในจุลคัณฐีบทว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' แล้วกล่าวว่า ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป

අථ මහාථෙරා තං පුච්ඡිංසු,-ඊදිසො අධිප්පායො අඤ්ඤත්ථ දිස්සති වා මා වාති. අථ අතුලත්ථෙරො එවමාහ,-අඤ්ඤත්ථ පන ඊදිසො අධිප්පායො න දිස්සතීති. එවං හොතු, අයං ගන්ථො කෙන කතොති. සීහළදීපෙ අනුරාධපුරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පොක්කන්ති ගාමෙ අරහන්තෙන මොග්ගලානත්ථෙරෙනාති. අයමත්ථො කථං ජානිතබ්බොති. පිටකත්තයලක්ඛණගන්ථෙ ආගතත්තාති. අයඤ්ච පිටකත්තය ලක්ඛණගන්ථො කුතො ලද්ධොති. බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කිර සීහළදීපතො ආනීතත්තා තතො, අයඤ්හි ගන්ථො සීහළදීපතො අත්තනා ආනීතෙසු ගන්ථෙසු අසුකො ගන්ථො අසුකෙන ථෙරෙන කතොති විඤ්ඤාපනත්ථාය බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කතො, ඉදානායං ගන්ථො අම්හාකං හත්ථෙ සංවිජ්ජතීති. සචෙ ඉදානායං ගන්ථො තුම්හාකං හත්ථෙ සංවිජ්ජති, අම්හාකං දස්සෙහීති. පස්සථාවුසො අයමම්හාකං හත්ථෙ ගන්ථොති දස්සෙසි. අථ මහාථෙරෙහි සඞ්ඝරාජප්පමුඛෙහි තස්මිං ගන්ථෙ පස්සිතෙ විනයගණ්ඨිපදං සීහළදීපෙ පරක්කමබාහුරඤ්ඤො කාලෙ මොග්ගලානත්ථෙරො අකාසීති ආගතං, න චූළගණ්ඨිපදං සීහළදීපෙ අනුරාධපුරස්සදක්ඛිණදිසාභාගෙ පොක්කන්තිගාමෙ අරහා මොග්ගලානත්ථෙරො අකාසීති.

ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า 'ความหมายเช่นนี้มีปรากฏในที่อื่นหรือไม่' พระอตุลเถระกล่าวว่า 'ความหมายเช่นนี้ไม่ปรากฏในที่อื่น' 'ถ้าอย่างนั้น คัมภีร์นี้ใครเป็นผู้แต่ง' 'พระอรหันต์ชื่อโมคคัลลานเถระ ในหมู่บ้านชื่อโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป' 'เนื้อความนี้จะพึงรู้ได้อย่างไร' 'เพราะมีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะ' 'ก็คัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะนี้ได้มาจากไหน' 'ได้ยินว่า ได้มาจากสีหลทวีป เพราะพระพุทธโฆสเถระนำมา ด้วยว่าคัมภีร์นี้พระพุทธโฆสเถระแต่งขึ้นเพื่อแจ้งให้ทราบว่า ในบรรดาคัมภีร์ที่ท่านนำมาจากสีหลทวีป คัมภีร์ชื่อโน้น พระเถระชื่อโน้นเป็นผู้แต่ง บัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของพวกเรา' 'ถ้าบัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของท่าน ขอท่านจงแสดงแก่พวกเรา' 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงดูเถิด คัมภีร์นี้อยู่ในมือของพวกเรา' ดังนี้แล้วก็แสดงให้ดู ครั้งนั้น เมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานได้ตรวจดูคัมภีร์นั้น ก็พบข้อความว่า 'พระโมคคัลลานเถระได้แต่งวินัยคัณฐีบทในสีหลทวีปในรัชสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุ' มิใช่ 'พระอรหันต์โมคคัลลานเถระในหมู่บ้านโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป ได้แต่งจุลคัณฐีบท'

අථ ථෙරා එවමාහංසු,-කස්මා පන පිටකත්තයලක්ඛණගන්ථෙ අනාගතම්පි ආගතංවිය කත්වා මුසා වදථ, න නු තුම්හාකම්පි එකංසිකභික්ඛූනං මුසාවාදසික්ඛාපදං අත්ථීති. අථ අතුලත්ථෙරො උත්තරිං වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ලුද්දකස්ස [Pg.152] වාකුරෙ බන්ධමිගොවිය ඵන්දමානො හුත්වා අට්ඨාසි, සහොඩ්ඩෙන ගහිතොවිය චොරො සහමුසාවාදකම්මෙන සො ථෙරො ගහිතො අහොසීති.

ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ไฉนท่านจึงกล่าวเท็จ ทำสิ่งที่ไม่มีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะให้เหมือนมีมา สิกขาบทว่าด้วยการกล่าวเท็จของพวกท่านที่เป็นภิกษุห่มเฉวียงบ่าไม่มีหรืออย่างไร' ครั้งนั้น พระอตุลเถระเพราะไม่สามารถจะกล่าวคำอื่นต่อไปได้ จึงยืนดิ้นรนอยู่เหมือนเนื้อที่ติดข่ายของนายพราน พระเถระนั้นถูกจับได้พร้อมกับการกระทำมุสาวาท เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมด้วยของกลาง

ඉදං ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථාය වත්ථු, –

เรื่องต่อไปนี้ เป็นเรื่องเพื่อแสดงเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง –

ඉමස්මිං කිර රට්ඨෙ එකො ජනපදවාසීපුරිසො කෙනචිදෙව කරණීයෙන අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං ආගච්ඡි. ආගන්ත්වා ච පච්චාගතකාලෙ අන්තරාමග්ගෙ පාථෙය්‍යං ඛයං අහොසි. අථස්ස එතදහොසි,- ඉදානි මම පාථෙය්‍යං ඛයං අහොසි, ඉමස්මිං කිර රට්ඨෙ සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරො නාම මහාසෙට්ඨි සබ්බත්ථ භූතලෙ අතිවිය පාකටො. තස්සාහං ඤාතීති වඤ්චෙත්වා කථෙස්සාමි, එවං සති තෙන මහාසෙට්ඨිනා මිත්තසන්ථවං කාතුං තෙතෙගාමිකා මනුස්සා මම බහු ලාභං දස්සන්ති, තදා පාථෙය්‍යෙන අකිච්ඡො භවිස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ සම්පත්තසම්පත්තගාමෙසු මහාභොගානං ගෙහං විචිනෙත්වා මහාභොගානං සන්තිකං පවිසිත්වා කථාසල්ලාපං අකාසි.

ได้ยินว่า ในประเทศนี้ ชายชาวชนบทคนหนึ่งมายังพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระด้วยกิจธุระบางอย่าง ครั้นมาแล้ว ในเวลาเดินทางกลับ เสบียงเดินทางได้หมดลงในระหว่างทาง ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เสบียงเดินทางของเราหมดแล้ว ได้ยินว่า ในประเทศนี้ มีมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ปรากฏชื่อเสียงไปทั่วพื้นปฐพี เราจะหลอกลวงบอกว่าเราเป็นญาติของท่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีนั้น ก็จะให้ลาภแก่เราเป็นอันมาก เมื่อนั้น เราก็จะไม่ลำบากด้วยเสบียงเดินทาง' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงได้เลือกหาบ้านของคนมีทรัพย์มากในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ในระหว่างทาง แล้วเข้าไปหาคนมีทรัพย์มากเหล่านั้นเพื่อสนทนา

අථ තෙතෙගාමිකා ත්වං කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සසි, කස්ස ඤාති,කො වා ත්වන්ති පුච්ඡිංසු. අමරපූරමහාරාජට්ඨානීනගරතො ආගතො, සහස්සොරොධගාමං ගමිස්සාමි, සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරස්ස නාම මහාසෙට්ඨිනො ජාමාතා ධනවඩ්ඪකො නාමාහන්ති ආහ.

ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ ได้ถามว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ'

අථ තෙතෙගාමිකා ලද්ධවරෙන මහාසෙට්ඨිනා මිත්තසන්ථවං කාතුං නානාභොජනෙහි භොජෙසුං. අඤ්ඤෙහිපි බහූහි පණ්ණාකාරෙහි සඞ්ගහං අකංසු. ඉමිනාව නයෙන සම්පත්ත සම්පත්තගාමෙසු වඤ්චෙත්වා අත්තනො ගුණං කථෙත්වා අද්ධාන මග්ගං තරි. පච්ඡා පන සහස්සොරොධගාමං සම්පත්තො. සො සහස්සොරොධගාමං න සම්පත්තපුබ්බො. ලද්ධවරො මහාසෙට්ඨි තෙන න දිට්ඨපුබ්බො. සහස්සොරොධගාමං සම්පත්තෙයෙව අයං කිං නාම ගාමොති අපුච්ඡිත්වායෙව තස්මිං ගාමෙ මහාභොගතරස්ස [Pg.153] මහාගෙහං විචිනන්තො තස්සෙව ලද්ධවරස්ස සෙට්ඨිනො මහන්තං ගෙහං පස්සිත්වා ලද්ධවරස්ස සෙට්ඨිනො සන්තිකං පවිසිත්වා තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපං අකාසි.

ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ จึงได้เลี้ยงดูด้วยอาหารนานาชนิด และได้สงเคราะห์ด้วยเครื่องบรรณาการอื่นๆ อีกเป็นอันมาก เขาได้หลอกลวงบอกคุณของตนในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ด้วยนัยนี้เอง แล้วข้ามพ้นทางไกลมาได้ ต่อมาภายหลังเขาก็ถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะ เขาไม่เคยมาถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะมาก่อน และไม่เคยเห็นมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระมาก่อนเลย พอถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะนั่นเอง โดยไม่ได้ถามว่า 'หมู่บ้านนี้ชื่ออะไร' เขาได้เลือกหาบ้านหลังใหญ่ของคนที่มีทรัพย์มากที่สุดในหมู่บ้านนั้น เมื่อเห็นบ้านหลังใหญ่ของเศรษฐีชื่อลัทธวระนั่นเอง จึงเข้าไปหาเศรษฐีชื่อลัทธวระแล้วสนทนากับท่าน

අථ මහාසෙට්ඨි තං පුච්ඡි,-ත්වං කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සසි, කස්ස ඤාති,කො ත්වන්ති. අමරපුරමහාරාජට්ඨානීනගරතො සාමි ආගතො, සහස්සොරොධගාමං ගමිස්සාමි, සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරස්ස නාම මහාසෙට්ඨිනො ජාමාතා, ධනවඩ්ඪකො නාමාහන්ති ආහ.

ครั้งนั้น มหาเศรษฐีได้ถามเขาว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร ท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ'

අථ මහාසෙට්ඨි තස්ස මුඛං උජුං ඔලොකෙත්වා අයං මාණව සහස්සොරොධගාමොයෙව, අහම්පි ලද්ධවරො නාම මහාසෙට්ඨි, මම ධීතරො සන්ති, තාපි සස්සාමිකායෙව හොන්ති, ඉදානි තා සකසකස්සාමිකානංයෙව සන්තිකෙ වසන්ති, න ත්වං කදාචි මයා දිට්ඨපුබ්බො, කෙන කාරණෙන කුතො ආගන්ත්වා මම ජාමාතා භවසීති පුච්ඡි.

ครั้งนั้น มหาเศรษฐีจ้องมองดูหน้าของเขาตรงๆ แล้วถามว่า "พ่อหนุ่มคนนี้เป็นผู้ไปสู่ความขัดขวางตั้งพันทีเดียว แม้เราก็เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าลัทธวระ ธิดาของเรามีอยู่ แม้ธิดาเหล่านั้นก็มีสามีแล้วทั้งนั้น บัดนี้ ธิดาเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่กับสามีของตนๆ นั่นแล เราไม่เคยเห็นท่านมาก่อนเลย ท่านมาจากไหน เป็นบุตรเขยของเราด้วยเหตุอะไร" ดังนี้.

අථ සො ම්මනුස්සෙහි අනුබන්ධියමානොවිය මිගො සකලම්පි කායං ඵන්දාපෙත්වා කිඤ්චි වත්තබ්බං වචනං අජානිත්වා අලද්ධප්පතිට්ඨානතාය එවං සති කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සාමි, කස්ස ඤාති, කො වා අහන්ති ඉදානි න ජානාමි, සබ්බදිසා සම්මුය්හාමි, ඛමාහි මම අපරාධං, ඉතො පට්ඨාය යාව ජීවිතපරියොසානා න වඤ්චෙස්සාමි, වඤ්චෙතුං න විසහාමි, ඉදානි අතිවිය භායාමි, මා කිඤ්චි දණ්ඩකම්මං කරොහීති වත්වා වෙගෙන උට්ඨහිත්වා පලායීති.

ครั้งนั้น เขาเป็นเหมือนเนื้อที่ถูกพวกมนุษย์ไล่ตาม ได้ทำให้กายแม้ทั้งสิ้นสั่นสะท้าน ไม่รู้วาจาอะไรที่ควรกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ที่พึ่ง จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้ข้าพเจ้าไม่รู้ว่ามาจากไหน จักไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าข้าพเจ้าเป็นใคร ข้าพเจ้าหลงทิศทั้งปวง ขอท่านจงอดโทษความผิดของข้าพเจ้า ตั้งแต่นี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต ข้าพเจ้าจักไม่หลอกลวง ข้าพเจ้าไม่สามารถจะหลอกลวงได้ บัดนี้ข้าพเจ้ากลัวเหลือเกิน ขอท่านอย่าได้ทำกรรมอันเป็นโทษอะไรเลย" ดังนี้แล้ว ก็ลุกขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วหนีไป.

ඉච්චෙවං අතුලත්ථෙරො දුම්මුඛො හුත්වා යංවාතංවා මුඛාරූළං විලපිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදි.

ด้วยประการฉะนี้ พระอตุลเถระเป็นผู้มีหน้าเศร้าหมอง คร่ำครวญวาจาที่ขึ้นสู่ปากอะไรๆ ได้นั่งลงในท่ามกลางสงฆ์.

අයං අතුලත්ථෙරස්ස පඨමො පරාජයො.

นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งแรกของพระอตุลเถระ.

තතො පච්ඡා ඛලිත්වා කද්දමෙ පතිතං පුරිසං පුන උපරි අක්කමන්තාවිය පුන මහාථෙරා එවං පුච්ඡිංසු,-ඉදං භන්තෙ තව චූළගණ්ඨිපදං නාම තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං [Pg.154] චූළගණ්ඨිපදං උදාහු අපරන්ති. තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං චූළගණ්ඨිපදංයෙව ඉදන්ති. එවංසති කස්මා තව චූළගණ්ඨිපදෙයෙව වුත්තඤ්හි වජිරබුද්ධිටීකායං, වුත්තඤ්හි සාරත්ථදීපනීටීකායං, තථා හි වුත්තං විමති විනොදනීටීකායන්ති තාසං විනයමහාටීකානං පච්ඡා හුත්වා තිස්සො විනයමහාටීකායො සාධකවසෙන දස්සිතාති. එවං පන පුච්ඡන්තො සො මයා පුබ්බෙ වුත්තං තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං චූළගණ්ඨිපදංයෙව ඉදන්ති වචනං සච්චමෙවාති මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය පුනප්පුනං වදි.

หลังจากนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อจะทำเหมือนเหยียบย่ำซ้ำเติมบุรุษผู้พลาดล้มลงในโคลน จึงถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คัมภีร์ชื่อคูฬคัณฐีบทของท่านนี้ เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม หรือว่าเป็นอย่างอื่น?" (ท่านตอบว่า) "คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม" (พระมหาเถระถามว่า) "เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในคูฬคัณฐีบทของท่านนั่นเอง จึงมีคำว่า 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา' 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในสารัตถทีปนีฎีกา' และ 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีฎีกา' เล่า? ท่าน (คัมภีร์ของท่าน) เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลังพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามเหล่านั้น (แต่) ท่านกลับแสดงพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามไว้ในฐานะเป็นหลักฐานอ้างอิง (ในคัมภีร์ของท่าน) หรือ?" เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่าว่า "คำที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม ดังนี้ เป็นคำจริงแท้"

ඉදඤ්ච ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථාය වත්ථු, –

และเรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ให้ปรากฏ —

එකො කිර පුරිසො එකෙන සහායෙන සද්ධිං පුත්තදාරපොසනත්ථාය රඤ්ඤො භතිං ගහෙත්වා යුද්ධකම්මං කාතුං සඞ්ගාමං ගච්ඡති. අථ පරසෙනාය යුජ්ඣිත්වා පරසෙනා අභිභවිත්වා සබ්බෙ මනුස්සා අත්තනො අත්තනො අභිමුඛට්ඨානං පලායිංසු. අථ සොපි පුරිසො තෙන සහායෙන සද්ධිං අත්තනො අභිමුඛට්ඨානං පලායි. තොකං පලායිත්වා අන්තරාමග්ගෙ පරසෙනාහි පහරිතදණ්ඩෙන මුච්ඡිතො හුත්වා සො පුරිසො තෙන සද්ධිං ගන්තුං න සක්කා, අන්තමසො නිසීදිතුම්පි න සක්කා.

ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยสหายคนหนึ่ง รับจ้างของพระราชาเพื่อเลี้ยงดูบุตรและภรรยา แล้วไปสู่สงครามเพื่อทำการรบ ครั้งนั้น เมื่อรบกับกองทัพฝ่ายอื่น และถูกกองทัพฝ่ายอื่นครอบงำแล้ว มนุษย์ทั้งหลายทั้งหมดต่างก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป แม้บุรุษนั้นพร้อมด้วยสหายนั้นก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป หนีไปได้หน่อยหนึ่ง ในระหว่างทาง บุรุษนั้นเป็นผู้สลบไปเพราะถูกกองทัพฝ่ายอื่นตีด้วยไม้เท้า ไม่สามารถจะไปกับสหายนั้นได้ โดยที่สุดแม้จะนั่งก็ไม่สามารถ.

අථ සහායස්ස එතදහොසි,-ඉදානි අයං අතිවිය බාළගිලානො හොති මරණාසන්නො, සචාහං තස්ස උපට්ඨහිත්වා ඉධෙව නිසීදෙය්‍යං, වෙරිනො ආගන්ත්වා මං ගණ්හිස්සන්තීති. එවං පන චින්තෙත්වා ගිලානස්ස සන්තකානි කහාපණවත්ථාදීනි ගහෙත්වා තං තත්ථෙව ඨපෙත්වා ගච්ඡති. සකට්ඨානසමීපං පන පත්තස්ස තස්ස එතදහොසි,- සචෙ තං අන්තරාමග්ගෙ ඨපෙත්වා ආගච්ඡාමීති වදෙය්‍යං, තස්ස ඤාතකා මම උපරි දොසං රොපෙස්සන්ති, ඉදානි සො මරිත්වා අහං එකකොව ආගච්ඡාමීති වදිස්සාමීති. සකට්ඨානං පන පත්වා තස්ස භරියා තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා මය්හං පන සාමිකො [Pg.155] කුහිං ගතො, කත්ථ ඨපෙත්වා ත්වං එකකොව ආගච්ඡසීති පුච්ඡි. තව අය්‍යෙ සාමිකො පරෙසං ආවුධෙන පහරිත්වා කාලඞ්කතො, ඉමානි තව සාමිකස්ස සන්තකානීති වත්වා කහාපණවත්ථාදීනි දත්වා මා සොචි මා පරිදෙවි, ඉදානි මතකභත්තං දත්වා පුඤ්ඤභාගංයෙව භාජෙහීති සමස්සාසෙසි. අථ සා තානි ගහෙත්වා රොදිත්වා මතකභත්තං දත්වා පුඤ්ඤභාගං භාජෙසි.

ครั้งนั้น สหายนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ บุรุษนี้ป่วยหนักเหลือเกิน ใกล้จะตายแล้ว ถ้าเราจะพยาบาลเขาและนั่งอยู่ที่นี่ ข้าศึกทั้งหลายก็จะมาจับเราไป" เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สินมีกหาปณะและผ้าเป็นต้นของคนป่วยนั้น แล้วทิ้งเขาไว้ในที่นั้นเองแล้วไป แต่เมื่อเขาไปถึงใกล้ที่อยู่ของตน ก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราจะบอกว่า 'เราทิ้งเขาไว้ในระหว่างทางแล้วมา' ญาติทั้งหลายของเขาจักยกโทษขึ้นแก่เรา บัดนี้ เราจะบอกว่า 'เขาตายแล้ว เราจึงมาคนเดียว'" เมื่อไปถึงที่อยู่ของตน ภรรยาของบุรุษนั้นมาหาเขาแล้วถามว่า "ก็สามีของดิฉันไปไหน ท่านทิ้งเขาไว้ที่ไหนจึงมาคนเดียว?" (สหายตอบว่า) "แม่เจ้า สามีของท่านถูกอาวุธของคนเหล่าอื่นตีแล้วกระทำกาละแล้ว นี้คือทรัพย์สินของสามีท่าน" กล่าวแล้วจึงมอบกหาปณะและผ้าเป็นต้นให้ แล้วปลอบโยนว่า "อย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย บัดนี้ ท่านจงถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญเถิด" ครั้งนั้น นางถือเอาสิ่งเหล่านั้นแล้วร้องไห้ ถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญ.

අපරභාගෙ පන ථොකං කාලං අතික්කන්තෙ ගිලානා වුට්ඨිතො සකගෙහං ආගච්ඡති. භරියාපි තං න සද්දහි. අහං න කාලඞ්කතො, ගිලානංයෙව මං ඨපෙත්වා සො මම සන්තකානි ගහෙත්වා ගතො, සචෙ මං ත්වං න සද්දහසි, අහං අන්තොගබ්භෙ නිලීයිත්වා නිසීදිස්සාමි, තං පක්කොසෙත්වා පුච්ඡාහීති ආහ.

ในกาลต่อมา เมื่อเวลาผ่านไปเล็กน้อย คนป่วยนั้นหายป่วยแล้วก็กลับมายังเรือนของตน แม้ภรรยาก็ไม่เชื่อเขา (บุรุษนั้นกล่าวว่า) "ฉันยังไม่กระทำกาละ เขาเพียงแต่ทิ้งฉันผู้ป่วยไว้แล้วถือเอาทรัพย์สินของฉันไป ถ้าเธอไม่เชื่อฉัน ฉันจะแอบนั่งอยู่ในห้อง เธอจงเรียกเขามาแล้วถามเถิด"

අථ සා තං පක්කොසෙත්වා බහි ගබ්භෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡි,-මම සාමි සාමිකො කාලඞ්කතොති තං සච්චං වා අලිකං වාති. සච්චමෙවෙතං, යං තව සාමිකො කාලඞ්කතොති.

ครั้งนั้น นางเรียกเขามาแล้ว นั่งอยู่ที่ห้องด้านนอกแล้วถามว่า "นายท่าน ที่ว่าสามีของดิฉันกระทำกาละแล้วนั้น เป็นความจริงหรือความเท็จ?" (สหายตอบว่า) "นั่นเป็นความจริงทีเดียว ที่สามีของท่านกระทำกาละแล้ว"

අථ සො පුරිසො බහි ගබ්භං නික්ඛමිත්වා අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා න ඉදානි භොසම්ම අහං කිඤ්චි මත්තොපි මරාමි, කස්මා පන අමරන්තංයෙව මං මතො එසොති වදෙසීති. අථ කිඤ්චි වත්තබ්බස්ස කාරණස්ස අදිස්සනතො මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා උජුං ඔලොකෙත්වා ඉදානි ත්වං ඉධ ආගන්තුං සමත්ථොපි මතොයෙව, මතොති මයා වුත්ත වචනං සච්චංයෙව, නාහං කිඤ්චි අලිකං වදාමීති ආහ. එවං සො පුනප්පුනං වදන්තොපි ජීවමානකස්ස සංවිජ්ජමානත්තා පච්චක්ඛෙයෙව ච තස්ස ඨිතත්තා කොචිපි තස්ස වචනං න සද්දහි, පරාජයංයෙව සො පත්තොති.

ครั้งนั้น บุรุษนั้นออกมาจากห้องด้านนอก ชี้มือแล้วกล่าวว่า "นายท่านผู้เจริญ บัดนี้ฉันยังไม่ตายแม้แต่น้อย เหตุใดท่านจึงกล่าวว่า 'คนนี้ตายแล้ว' ทั้งที่ฉันยังไม่ตายเล่า?" ครั้งนั้น เมื่อไม่เห็นเหตุผลที่จะกล่าวอะไรได้ เพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า เขาจึงชี้มือและจ้องมองตรงไปแล้วกล่าวว่า "บัดนี้ ท่านแม้สามารถจะมาที่นี่ได้ ก็ยังตายอยู่ดี คำที่ฉันกล่าวว่า 'ตายแล้ว' นั้นเป็นความจริงแท้ ฉันไม่ได้กล่าวคำเท็จอะไรเลย" แม้เขาจะกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้ แต่เพราะบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ปรากฏอยู่ และเพราะเขายืนอยู่ต่อหน้าทีเดียว จึงไม่มีใครเชื่อคำของเขาเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้.

ඉච්චෙවං [Pg.156] අතුලත්ථෙරො මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය වදන්තොපි කොචි න සද්දහි, පරාජයංයෙව සො පත්තොති.

ด้วยประการฉะนี้ แม้พระอตุลเถระจะกล่าวเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า ก็ไม่มีใครเชื่อเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้.

අයං අතුලත්ථෙරස්ස දුතියො පරාජයො.

นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งที่สองของพระอตุลเถระ.

පුනපි සෙය්‍යථාපි ලුද්දකො කුඤ්ජරං දිස්වා එකෙන වාරෙන උසුනා විජ්ඣිත්වා පතන්තම්පි කුඤ්ජරං පුන අනුට්ඨාහනත්ථාය කතිපයවාරෙහි උසූහි විජ්ඣති, එවමෙව එකවාරෙනෙව පරාජයං පත්තං පන වාදස්ස අනුක්ඛිපනත්ථාය කතිපයවාරෙහි පරාජයං පාපෙතුං පාරුපනවාදිනො මහාථෙරා එවමාහංසු,- තව චූළගණ්ඨිපදෙයෙව සාමණෙරානං පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නාදීනි වත්තානි අභින්දිත්වායෙව පවිසිතබ්බොති පුබ්බෙ වත්වා චීවරපටලඋපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති පන වුත්තං, කස්මා පන පුබ්බෙන අපරං අසංසන්දිත්වා වුත්තං, තුම්හාකං වාදෙ පටිසරණභූතානං පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරානං නත්ථිතාය අම්හාකං පටිසරණභූතං චූළගණ්ඨිපදන්ති වදථ, තුම්හාකං පටිසරණභූතා චූළගණ්ඨිපදතොයෙව භයං උප්පජ්ජතීති වත්වා සහ නිලීයනට්ඨානෙන ගහිතං චොරං විය සහ නිස්සයෙන අධම්මවාදිනො ගණ්හිංසු.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนนายพรานเห็นช้างแล้วยิงด้วยลูกศรครั้งเดียว แม้ช้างจะล้มลงแล้ว ก็ยังยิงด้วยลูกศรอีกหลายครั้งเพื่อไม่ให้ลุกขึ้นได้อีก ฉันใด พระมหาเถระฝ่ายปารุปนะก็ฉันนั้น เพื่อไม่ให้การโต้เถียงนั้นกลับมาอีก จึงทำให้ (อตุลเถระ) พ่ายแพ้หลายครั้ง แม้จะพ่ายแพ้เพียงครั้งเดียวแล้วก็ตาม แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ในจูฬคัณฐีบทของท่านเอง ก่อนหน้านี้กล่าวว่า สามเณรพึงเข้าไปโดยไม่ทำลายวัตรมีปริมณฑลและสุปฏิจฉันนะเป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า พึงทำผ้าสังฆาฏิไว้เหนือชั้นจีวรแล้วผูกผ้าประคดอก เหตุใดจึงกล่าวโดยไม่เชื่อมโยงส่วนต้นกับส่วนปลาย? พวกท่านกล่าวว่า จูฬคัณฐีบทเป็นที่พึ่งของเรา เพราะไม่มีคัมภีร์อื่นคือบาลี อรรถกถา และฎีกา เป็นที่พึ่งในการโต้เถียงของพวกท่าน แต่ภัยกลับเกิดขึ้นแก่พวกท่านจากจูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของพวกท่านเอง" ครั้นกล่าวแล้ว ก็จับพวกอธรรมวาทีได้พร้อมกับที่พึ่ง (คัมภีร์) เหมือนจับโจรได้พร้อมกับที่ซ่อน

ඉදං ඉමස්ස අත්ථස්ස අවිභාවත්ථාය වත්ථු, –

เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนั้นให้ปรากฏ

අතීතෙ කිර බාරාණසිතො අවිදූරෙ නදීතීරෙ ගාමකෙ පාටලි නාම නටමච්චො වසති. සො එකස්මිං උස්සව දිවසෙ භරියමාදාය බාරාණසිං පවිසිත්වා නච්චිත්වා වීණං වාදිත්වා ගායිත්වා ධනං ලභිත්වා උස්සවපරියොසානෙ බහු සුරාභත්තං ගාහාපෙත්වා අත්තනො ගාමං ගච්ඡන්තො නදීතීරං පත්වා නවොදකං ආගච්ඡන්තං දිස්වා භත්තං භුඤ්ජන්තො සුරං විවන්තො නිසීදිත්වා මත්තො හුත්වා අත්තනො බලං අජානන්තො මහාවීණං ගීවාය බන්ධිත්වා නදිං ඔතරිත්වා ගමිස්සාමීති භරියං හත්ථෙ ගහෙත්වා නදිං ඔතරි. වීණාඡිද්දෙහි උදකං [Pg.157] පාවිසි. අථ නං සා පීණා උදකෙ ඔසීදාපෙසි. භරියා පනස්ස ඔසීදනභාවං ඤත්වා තං විස්සජ්ජිත්වා උත්තරිත්වා නදීතීරෙ අට්ඨාසි. නටපාටලි සකිං උම්මුජ්ජති, සකිං නිම්මුජ්ජති, උදකං පවිසිත්වා උද්ධුමාතඋදරො අහොසි. අථස්ස භරියා චින්තෙසි,-මය්හං සාමිකො ඉදානි මරිස්සති, එකං ගීතං යාචිත්වා පරිසමජ්ඣෙ තං ගායන්තී ජීවිතං කප්පෙස්සාමීති චින්තෙත්වා සාමි ත්වං උදකෙ නිම්මුජ්ජසි, එකං මෙ ගීතං දෙහි, තෙන ජීවිතං කප්පෙස්සාමීති වත්වා–

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่งริมฝั่งแม่น้ำไม่ไกลจากเมืองพาราณสี มีนักแสดงชื่อปาฏลิอาศัยอยู่ ในวันงานเทศกาลวันหนึ่ง เขาพาภรรยาเข้าไปในเมืองพาราณสี ร่ายรำ ดีดพิณ ขับร้อง ได้ทรัพย์แล้ว เมื่อเทศกาลสิ้นสุดลง ก็ให้คนนำข้าวผสมสุราไปเป็นอันมาก แล้วกำลังจะกลับบ้านของตน เมื่อถึงริมฝั่งแม่น้ำ เห็นน้ำใหม่กำลังไหลมา ก็กินข้าว ดื่มสุรา นั่งเมา ไม่รู้กำลังของตน จึงผูกพิณใหญ่ไว้ที่คอ แล้วจูงมือภรรยาลงไปในแม่น้ำเพื่อจะข้ามไป น้ำก็ไหลเข้าไปทางช่องพิณ ครั้นแล้ว พิณนั้นก็ทำให้เขาจมลงในน้ำ แต่ภรรยาของเขารู้ว่าเขากำลังจมน้ำ จึงปล่อยเขาแล้วขึ้นมายืนอยู่บนฝั่งแม่น้ำ นักแสดงปาฏลิจมลงครั้งหนึ่ง โผล่ขึ้นครั้งหนึ่ง น้ำเข้าไปในท้องจนท้องพอง ครั้นแล้ว ภรรยาของเขาก็คิดว่า "สามีของฉันคงจะตายแล้ว บัดนี้ เราจะขอเพลงหนึ่ง แล้วร้องเพลงนั้นในท่ามกลางหมู่ชนเพื่อเลี้ยงชีพ" คิดแล้วจึงกล่าวว่า "นาย ท่านกำลังจมน้ำ ขอท่านจงให้เพลงหนึ่งแก่ดิฉันเถิด ดิฉันจะเลี้ยงชีพด้วยเพลงนั้น" กล่าวแล้ว (ร้องว่า)

බහුස්සුතං චිත්තකථං, ගඞ්ගා වහති පාටලිං;

වුය්හමානකං භද්දන්තෙ, එකං මෙ දෙහි ගාථකන්ති.

"ผู้คงแก่เรียน ผู้มีถ้อยคำวิจิตร แม่น้ำคงคาพัดพาปาฏลิไป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผู้ถูกพัดพาไป ขอท่านจงให้คาถาหนึ่งแก่ดิฉันเถิด"

අථ නං නටපාටලි භද්දෙ කථං තව ගීතං දස්සාමි, ඉදානි මහාජනස්ස පතිසරණභූතං උදකං මං මාරෙතීති වත්වා–

ลำดับนั้น นักแสดงปาฏลิกล่าวว่า "แม่เจ้า ข้าพเจ้าจะให้เพลงแก่ท่านได้อย่างไร บัดนี้น้ำซึ่งเป็นที่พึ่งของมหาชนกำลังฆ่าข้าพเจ้าอยู่" ดังนี้แล้ว

යෙන සිඤ්චන්ති දුක්ඛිතං, යෙන සිඤ්චන්ති ආතුරං;

තස්ස මජ්ඣෙ මරිස්සාමි, ජාතං සරණතො භයන්ති.

น้ำที่เขาใช้รดผู้เป็นทุกข์ น้ำที่เขาใช้รดผู้เจ็บป่วย ข้าพเจ้าจักตายในท่ามกลางน้ำนั้น เพราะภัยเกิดจากที่พึ่ง

අථ අතුලත්ථෙරො අත්තනො පතිසරණභූතා චූළගණ්ඨිපදතො භයං උප්පජ්ජිත්වා කිඤ්චි වත්තබ්බං අජානිත්වා අධොමුඛො හුත්වා පරාජායං පත්තොති.

ลำดับนั้น พระอตุลเถระมีความกลัวเกิดขึ้นจากคัมภีร์จูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของตน ไม่รู้อะไรที่จะพึงกล่าว จึงก้มหน้าลงถึงความพ่ายแพ้แล้ว

අයං අතුලත්ථෙරස්ස තතියො පරාජයො.

นี้เป็นการพ่ายแพ้ครั้งที่สามของพระอตุลเถระ

අථ රාජා තෙසං ද්වින්නං පක්ඛානං වචනං සුත්වා චූළගණ්ඨිපදස්ස පුබ්බාපරවිරොධිදොසහි ආකුලත්තා සුත්තසුත්තානුලොමාදීසු අප්පවිට්ඨත්තා ආගමසුද්ධියා ච අභාවතො පරොවස්සසතං චිරං ඨිතස්ස ගෙහස්සවිය අතිදුබ්බලවසෙන අථිරතං ජානිත්වා ඉදානි සාසනං පරිසුද්ධං භවිස්සතීති සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ පාරුපනවසෙන සමානවාදිකා හොන්තූති ආණං ඨපෙසි. තතො [Pg.158] පට්ඨාය යාවජ්ජතනා සකලෙපි මරම්මරට්ඨෙ පාරුපනවසෙන සමානවාදිකා භවන්තීති.

ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับถ้อยคำของทั้งสองฝ่ายนั้นแล้ว ทรงทราบว่าคัมภีร์จูฬคัณฐีบทนั้นมีความไม่มั่นคงเพราะความอ่อนแออย่างยิ่ง เหมือนเรือนที่ตั้งอยู่มานานกว่าร้อยปี เพราะความสับสนด้วยโทษแห่งความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะไม่เข้ากันได้ดีกับพระสูตรและอนุโลมสูตรเป็นต้น และเพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งพระคัมภีร์ จึงทรงโสมนัสว่า "บัดนี้พระศาสนาจักบริสุทธิ์" แล้วทรงตั้งพระราชโองการว่า "ขอให้ภิกษุทั้งปวงในราชอาณาจักรของเราจงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้าเถิด" ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ภิกษุทั้งปวงในประเทศพม่าทั้งหมดจึงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้า

අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො,-තෙසඤ්හි ද්වින්නං පක්ඛානං සන්නිපතිත්වා වචනප්පටිවචන වසෙන විවාදකථා විත්ථාරෙන වුච්චමානා ඡපඤ්චසාණවාරමත්තම්පි පත්වා නිට්ඨං න පාපුණෙය්‍ය. යස්මා පන සබ්බං අනවසෙසෙත්වා වුච්චමානං අයං සාසනවංසප්පටීපිකා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති, තස්මා එත්ථ ඉච්ඡිතමත්තමෙව දස්සයිත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛාමාති.

เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อ เพราะว่าเรื่องราวแห่งการโต้เถียงกันโดยการถามตอบของทั้งสองฝ่ายนั้น หากกล่าวโดยพิสดารแล้ว แม้จะถึง ๕ หรือ ๖ ภาณวารก็ยังไม่จบสิ้น แต่เพราะหากกล่าวทั้งหมดโดยไม่เหลือแล้ว ประวัติพระศาสนานี้ก็จะยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เราจึงแสดงเฉพาะเท่าที่ต้องการในที่นี้แล้วจะละเว้นส่วนที่เหลือไว้

ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ ගුරු පන සඞ්ඝරාජා මහාථෙරො සීහළදීපෙ අමරපුරනිකායිකානං භික්ඛූනං ආදිභූතො ආචරියො බහූපකාරො. අමරපුරනිකායොති තත්ථෙරප්පභවොති.

พระสังฆราชมหาเถระนามว่า ญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุนั้น เป็นพระอาจารย์ผู้เป็นต้นกำเนิดและมีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลายในนิกายอมรปุระในเกาะลังกา นิกายอมรปุระนั้นมีพระเถระรูปนั้นเป็นต้นกำเนิด

කලියුගෙ පන එකාසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො නත්තා සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍යපවරපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. සො පන අමරපුරතො සඞ්කමිත්වා රතනපූරං චතුත්ථං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගුණමුනින්දාධිපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සීස්සං සජීවගාමවාසිං සීලාචාරං නාම ථෙරං අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං පාමොක්ඛට්ඨානෙ ඨපෙසි. රාජාගාරනාමකෙ දෙසෙ විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි.

แต่ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี พระนัดดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริตรีภวนาทิตยปวรบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นทรงย้ายจากอมรปุระแล้วสร้างเมืองรัตนปุระที่ ๔ ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ทรงแต่งตั้งพระเถระนามว่า สีลาจาระ ผู้พำนักอยู่ในสชีวคาม ซึ่งเป็นศิษย์ของพระเถระนามว่า คุณมุนินทาธิปติมหาธรรมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งประมุขของภิกษุผู้อยู่ป่า และทรงสร้างวิหารในประเทศชื่อว่า ราชคาม แล้วถวายแด่พระเถระรูปนั้น

කලියුගෙ එකාසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ චලඞ්ගපුරතො පඤ්ඤාසීහං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අසොකාරාමෙ රතනභූමිකිත්තිවිහාරෙ පතිට්ඨාපෙසි, මුනින්දාභිසිරිසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี ทรงนำพระเถระนามว่า ปัญญาสีหะ จากจลังคปุระ มาประดิษฐานไว้ที่รัตนภูมิคิตติวิหารในอโศการาม และทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิสิริสัทธัมมธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ

කලියුගෙ චතූසීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මුනින්දාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං දත්වා මහාජෙය්‍යභූමිවිහාරරම්මණීයං නාම විහාරං [Pg.159] දත්වා තංයෙව මහාථෙරං සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๔ ปี ทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุ และทรงถวายวิหารนามว่า มหาเชยยภูมิวิหารรมนียะ แล้วทรงแต่งตั้งพระมหาเถระรูปนั้นให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช

එකස්මිඤ්ච සමයෙ මහාථෙරෙ රාජා පුච්ඡි,-චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙසු අන්තොගධා වා, උදාහු චත්තාලීසාය දන්තෙහි විසුං භූතාති පුච්ඡි.

และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามพระมหาเถระว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่ หรือว่าแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่?"

අථ එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු,-චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙසු අන්තොගධාති. එකච්චෙ පන චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙහි විසුං භූතාති ආහංසු. අථ රාජා ගන්ථං ආහරථාති ආහ. අථ අන්තොගධවාදිකා ථෙරා ගන්ථං ආහරිංසු,- අඤ්ඤෙසං පරිපුණ්ණදන්තානම්පි ද්වත්තිංසදන්තා හොන්ති, ඉමස්ස පන චත්තාලීසං භවිස්සන්තීති ච.

ลำดับนั้น พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่" แต่พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "จงนำคัมภีร์มา!" ลำดับนั้น พระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มา (กล่าวว่า) "แม้คนอื่นที่มีฟันครบก็มีฟันสามสิบสองซี่ แต่พระองค์นี้จักมีสี่สิบซี่"

දන්තාති පරිපුණ්ණදන්තස්ස ද්වත්තිංසදන්තට්ඨිකානි. තෙපි වණ්ණතො සෙතා, සණ්ඨානතො අනෙකසණ්ඨානා. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමාය තාව දන්තපාළියා මජ්ඣෙ චත්තාරො දන්තා මත්තිකාපිණ්ඩෙ පටිපාටියා ඨපිතආලාබුබීජසණ්ඨානා, තෙසං උභොසු පස්සෙසු එකෙකො එකමූලකො එකකොටිකො මල්ලිකමකුළසණ්ඨානො, තතො එකෙකො ද්විමූලකො ද්විකොටිකො යානකඋපත්ථම්ඵිනිසණ්ඨානො, තතො ද්වෙ ද්වෙ තිමූලකා තිකොටිකා, තතො ද්වෙ ද්වෙ චතුමූලකා චතුකොටිකාති. උපරිමාය දන්තපාළියාපි එසෙව නයොති ච.

ฟันนั้นคือกระดูกฟันสามสิบสองซี่ของผู้มีฟันครบถ้วน ฟันเหล่านั้นมีสีขาวโดยวรรณะ และมีรูปร่างหลายอย่างโดยสัณฐาน ในฟันเหล่านั้น ฟันสี่ซี่ตรงกลางของขากรรไกรล่างมีรูปร่างเหมือนเมล็ดน้ำเต้าที่วางเรียงกันบนก้อนดิน ด้านข้างทั้งสองของฟันเหล่านั้น แต่ละซี่มีรากเดียว ปลายเดียว มีรูปร่างเหมือนดอกมะลิตูม ถัดจากนั้น แต่ละซี่มีสองราก สองปลาย มีรูปร่างเหมือนไม้ค้ำยันเกวียน ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสามราก สามปลาย ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสี่ราก สี่ปลาย และในขากรรไกรบนก็มีนัยเดียวกัน

තස්ස කිර උත්තරොට්ඨඅප්පකතාය තිරියං ඵාලෙත්වා අපනීතද්ධංවිය ඛායති, චත්තාරො දන්තෙ ද්වෙ ච දාඨා න ඡාදෙති, තෙන නං ඔට්ඨද්ධොති වොහරන්තීති ච.

อนึ่ง ริมฝีปากบนของท่านนั้น เพราะความไม่สมบูรณ์ จึงปรากฏเหมือนถูกผ่าตามขวางแล้วเอาออกไปครึ่งหนึ่ง ไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกท่านว่า "โอฏฐัทโธ" (ผู้มีริมฝีปากครึ่งเดียว)

තත්ථ තස්සාති ලිච්ඡවිනො නාම රාජකුමාරස්ස, උත්තරොට්ඨඅප්පකතායාති උපරි ඔට්ඨස්ස අප්පකතාය. අපනීතද්ධං වියාති උපරි ඔට්ඨස්ස උපඩ්ඪභාගං අපනීතං විය ඛායතීති අත්ථො. න ඡාදෙතීති උපරි ඔට්ඨස්ස උපඩ්ඪභාගෙ පන න පටිච්ඡාදෙති. තෙනාහි යෙන චත්තාරො දන්තෙ ද්වෙ ච දාඨා න ඡාදෙති, තෙන නං ලිච්ඡවීරාජකුමාරං ඔට්ඨද්ධොති වොහරන්තීති[Pg.160]. එවං අන්තොගධවාදෙහි ථෙරෙහි ගන්ථං ආහරිත්වා දස්සිතෙ සබ්බෙපි තස්මිං වාදෙ පතිට්ඨහිංසූති.

ในข้อนั้น คำว่า "ของท่าน" หมายถึงของเจ้าลิจฉวี คำว่า "เพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน" หมายถึงเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน คำว่า "เหมือนถูกเอาออกไปครึ่งหนึ่ง" หมายถึงปรากฏเหมือนถูกเอาส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบนออกไป คำว่า "ไม่ปกปิด" หมายถึงไม่ปกปิดส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบน เพราะเหตุนั้น เพราะไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ จึงเรียกเจ้าลิจฉวีนั้นว่า "โอฏฐัทโธ" ดังนี้ เมื่อพระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มาแสดงแล้ว ทุกคนก็ตั้งมั่นอยู่ในวาทะนั้น

එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා මන්තිනිං අමච්චං පුච්ඡි,-පුබ්බරාජූහි විහාරස්ස චෙතියස්ස වා දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡිමරාජූනං කාලෙ යථාදින්නං තානි පතිට්ඨහන්ති වා මා වාති.

และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ หรือไม่?"

අථ මන්තිනිආමච්චො එවං කථෙසි,- සඞ්ඝිකාය භූමියා පුග්ගලිකානි බීජානි රොපයන්ති, භාගං දත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති දසකොට්ඨාසෙ කත්වා එකො කොට්ඨාසො භූමිස්සාමිකානං දාතබ්බොති ච විනයපාළිඅට්ඨකථාසු වුත්තත්තා පුබ්බෙ එකෙන රඤ්ඤා දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡා එකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ යථාදින්නං ඨිතානි. එත්ථ හි සඞ්ඝිකාය භූමියාති වුත්තත්තා ලාභසීමායංවිය බලිංයෙව අදත්වා සහ භූමියා දින්නත්තා පවෙණීවසෙන සඞ්ඝිකා භූමි අත්ථීති විඤ්ඤායති. එත්ථච පටිග්ගාහකෙසු මතෙසු තදඤ්ඤො චතුද්දිසසඞ්ඝො අනාගතසඞ්ඝො ච ඉස්සරො, තස්ස සන්තකො, තෙන විචාරෙතබ්බොති.

ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษากล่าวว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายไว้ ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ เพราะมีกล่าวไว้ในพระวินัยปิฎกและอรรถกถาว่า 'บุคคลย่อมปลูกพืชส่วนตัวในที่ดินของสงฆ์ พึงบริโภคโดยการให้ส่วนแบ่ง' และ 'เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วนแล้ว พึงให้ส่วนหนึ่งแก่เจ้าของที่ดิน' ในข้อนี้ เพราะมีกล่าวไว้ว่า 'ที่ดินของสงฆ์' จึงเป็นที่เข้าใจว่ามีที่ดินของสงฆ์โดยประเพณี เพราะถวายพร้อมกับที่ดิน ไม่ใช่เพียงถวายส่วยเหมือนในเขตลาภ และในข้อนี้ เมื่อผู้รับมรณภาพไปแล้ว พระสงฆ์สี่ทิศอื่นและพระสงฆ์ในอนาคตเป็นเจ้าของ เป็นของท่านเหล่านั้น พึงจัดการโดยท่านเหล่านั้น"

චෙතිය පදීපත්ථාය පටිසඞ්ඛාරණත්ථාය වා දිඉන්නආරාමොපි ජග්ගිතබ්බො, වෙත්තනං අත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බොති චෙතියෙ ඡත්තං වා වෙදිකං වා ජිණ්ණං වා පටිසඞ්ඛරොන්තෙන සුධාකම්මාදීනි වා කරොන්තෙන චෙතියස්ස උපනික්ඛෙපතො කාරෙතබ්බන්ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පුබ්බරාජූහි චෙතියස්ස දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡිමරාජූනං කාලෙපි චෙතියසන්තකසාවෙනෙව ඨිතානීති වෙදිතබ්බානි.

อนึ่ง อารามที่ถวายไว้เพื่อจุดประทีปหรือเพื่อปฏิสังขรณ์เจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา พึงให้บำรุงรักษาแม้โดยการให้ค่าจ้าง และเพราะมีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ปฏิสังขรณ์ฉัตรหรือรั้วที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ หรือทำการฉาบปูนเป็นต้น พึงทำจากเงินฝากของเจดีย์' ฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่เจดีย์นั้น แม้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ ก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของเจดีย์นั้น

අථාපරම්පි පුච්ඡි,- කදා කස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ආදිං කත්වා ඛෙත්තවත්ථුආදීනි විහාරස්ස චෙත්‍යස්ස වා දින්නානීති.

ลำดับนั้น ทรงถามอีกว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น เริ่มตั้งแต่เมื่อใด ในสมัยของพระราชาพระองค์ใด?"

අථ මන්තිනමච්චො එවමාහ,-පුරිමකප්පෙසු පුරිමානං රාජූනං කාලෙපි විහාරස්ස චෙතියස්ස වා දින්නානීති වෙදිතබ්බානි, තෙනෙව සුජාතස්ස නාම භගවතො අම්හාකං බොධිසත්තො [Pg.161] චක්කවත්තිරාජා සද්ධිං සත්තහි රතනෙහි ද්විසහස්සෙ ඛුද්දකදීපෙ චත්තාරො මහාදීපෙ ච අදාසි, රට්ඨවාසිනො ච ආරාමගොපකකිච්චං කාරාපෙසීති ගන්ථෙසු ආගතං, තස්මා චිරකාලතොයෙව පට්ඨාය පුබ්බරාජූහි ඛෙත්තවත්ථුආදිනි දින්නානීති වෙදිතබ්බානි.

แล้วอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาได้กล่าวอย่างนี้ว่า พึงทราบว่าในกัปป์ก่อนๆ ในสมัยของพระราชาองค์ก่อนๆ ก็มีการถวายสิ่งของแก่พระวิหารหรือพระเจดีย์ ด้วยเหตุนั้นแล พระโพธิสัตว์ของเราผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ได้ถวายทวีปเล็กสองพันและทวีปใหญ่สี่ทวีป พร้อมด้วยรัตนะเจ็ดประการ แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุชาตะ และได้ให้ชาวเมืองทำการดูแลอาราม ดังที่ปรากฏในคัมภีร์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าตั้งแต่กาลนานมาแล้ว พระราชาองค์ก่อนๆ ได้ถวายที่นาและที่ดินเป็นต้น

රාජවංසෙසුපි භගවතො පරිනිබ්බානතො වස්සසතානං උපරි සිරිඛෙත්තනගරෙ එකාය ආපූපිකාය පඤ්චකරීස මත්තං ඛෙත්තං එකස්ස ථෙරස්ස දින්නං, තං ද්වත්තපොඞ්කො නාම රාජා විලුම්පිත්වා ගණ්හි. අථ පහාරඝණ්ටභෙරියො පහරිතාපි සද්දං න අකංසු. රඤ්ඤො කුන්තචක්කම්පි යථා පුබ්බෙ, තථා පෙසිතට්ඨානං න ගච්ඡි. අථ තං කාරණං ඤත්වා ආපූපිකාය යථාදින්නමෙව ථෙරස්ස නිය්‍යාදෙසීති.

แม้ในพงศาวดารก็ปรากฏว่า หลังจากพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานไปหลายร้อยปี ในเมืองศรีเกษตร มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ถวายที่นาประมาณห้ากะรีสะแก่พระเถระรูปหนึ่ง พระเจ้าทวัตตะปองได้ยึดเอาที่นานั้นไป เมื่อตีระฆังและกลองแล้ว ก็ไม่เกิดเสียง แม้หอกและจักรของพระราชา ก็ไม่ไปถึงที่ที่ส่งไปเหมือนแต่ก่อน เมื่อทรงทราบเหตุนั้นแล้ว จึงได้ถวายที่นาที่หญิงทำขนมถวายนั้นคืนแก่พระเถระตามเดิม

කලියුගෙ පන නවනවුතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස කනිට්ඨො සිරිපවරාදිත්‍යලොකාපෙති විජයමහාධම්මරාජාධිරානා රජ්ජං කාරෙසි, සො පන රාජා රතනපූරතො සඞ්කමිත්වා අමරපුරං දුතියං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො රජ්ජං පත්තසංවච්ඡරෙයෙව ජෙට්ඨමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමියං රතනපූරනගරෙ මාරවිජයරතනසුධම්මාය නාම පිටකසාලාය සූරියවංසස්ස නාම ථෙරස්ස පරිසමජ්ඣෙ රාජලෙඛනං වාචාපෙත්වා සඞ්ඝරජ්ජං නිය්‍යාදෙසි. සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නා මලඤ්ඡම්පි අදාසි.

ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระอนุชาของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยโลกะเปติวิชัยมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ พระราชาพระองค์นั้นได้ย้ายจากรัตนปุระไปสร้างเมืองอมรปุระเป็นครั้งที่สอง ในปีที่พระราชาพระองค์นั้นได้ครองราชย์นั่นเอง ในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ ณ โรงพระไตรปิฎกชื่อ มารวิชัยรัตนสุธัมมา ในเมืองรัตนปุระ ได้โปรดให้มีการอ่านพระราชโองการท่ามกลางบริษัทของพระเถระชื่อ สุริยวงศ์ แล้วได้มอบความเป็นสังฆราช และได้ถวายพระนามว่า สุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ

සො පන ථෙරො කලියුගෙ පඤ්චවීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මිගසිරමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛසත්තමියං සුත්තවාරෙ වාලුකවාපිගාමෙ පටිසන්ධියා විජාතොතිසත්තතිවයං සම්පත්තෙ සඞ්ඝරජ්ජං පත්තො සන්තින්ද්‍රියො ඛන්තී ධම්මො සික්ඛාකාමො පරියත්තිවිහාරදො තිපිටකාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස සිස්සො. සො පන කලියුගෙ පන්නරසාධිකෙ [Pg.162] ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව මච්චුවසං පත්තො.

พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านวาลุกวาปี ในวันเสาร์ ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) ในกาลียุคที่ ๑๑๒๕ เมื่อมีอายุได้ ๗๓ ปี ได้รับตำแหน่งสังฆราช เป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีขันติธรรม มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ เป็นศิษย์ของพระเถระชื่อ ติปิฏกาลังการมหาธัมมราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้ถึงมรณภาพในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นนั่นเอง ในกาลียุคที่ ๑๒๑๕

අථ රාජා අනෙකසහස්සෙහි පාසාදෙහි අභූතපුබ්බෙහි අච්ඡරියකම්මෙහි සරීරඣාපනකිච්චං අකාසි. අථ කලියුගෙ සෙළසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ තස්ස මහාථෙරස්ස සිස්සං ඤෙය්‍යධම්මං නාම ථෙරං පුන සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. පඨමං ඤෙය්‍යධම්මාලඞ්කාරධම්ම සෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං අදාසි. තතො පච්ඡා දුතියං ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ- ගුරූති නාමලඤ්ඡං අදාසි.

แล้วพระราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพด้วยปราสาทหลายพันหลัง และด้วยการกระทำอันน่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมาก่อน ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๑๖ ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ เญยยธรรม ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระรูปนั้น ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราชอีกครั้ง ในครั้งแรก ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ หลังจากนั้น ในครั้งที่สอง ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ

සො පන ථෙරො කලියුගෙ එකසට්ඨාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච දෙවසූරගාමෙ පටිසන්ධියා විජාතො හුත්වා අසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච පඨමආසාළිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛචුද්දසමියං උපසම්පදභූමිං පත්තො.

พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านเทวสูระ ในกาลียุคที่ ๑๑๖๑ และได้บรรลุอุปสมบทภูมิในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในกาลียุคที่ ๑๑๘๐

තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ නවනවුතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ සීහළදීපතො පඤ්ඤාතිස්සො නාම ථෙරො සද්ධිං සුනන්දෙන නාම භික්ඛුනා ඉන්දසාරෙන නාම සාමණෙරෙන එකෙන උපාසකෙන එකෙන දාරකෙනච අමරපුරං නාම නගරං සම්පත්තො. අථ සඞ්ඝරාජා තෙසං පච්චයානුග්ගහෙන ධම්මානුග්ගහෙච අනුග්ගහෙසි. තෙසු අපරභාගෙ කලියුගෙ ද්විවස්සාධිකෙ ද්විසතෙ වස්සසහස්සෙච සම්පත්තෙ පඤ්ඤාතිස්සත්ථෙරො ජරරොගෙන අභිභූතත්තා සඞ්ඛාරධම්මානං සභාවං අනතිවත්තත්තා කාලමකාසි. තස්ස පුන සික්ඛං ගණ්හිස්සාමීති පරිවිතක්කො මත්ථකං අප්පත්තො හුත්වා විනස්සයි. තෙනාහභගවා, –

ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระเถระชื่อ ปัญญาติสสะ พร้อมด้วยภิกษุชื่อ สุนันทะ สามเณรชื่อ อินทสาร อุบาสกคนหนึ่ง และเด็กชายคนหนึ่ง ได้เดินทางมาถึงเมืองอมรปุระ แล้วพระสังฆราชได้อนุเคราะห์พวกเขาด้วยปัจจัยและด้วยธรรม ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๒ พระปัญญาติสสเถระได้ถึงมรณภาพ เพราะถูกชราและโรคครอบงำ และไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารธรรมไปได้ ความดำริของท่านที่ว่าจะรับสิกขาอีกครั้งนั้น ไม่สำเร็จผลและได้อันตรธานไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

අචින්තිතම්පි [Pg.163] භවති, චින්ති තම්පි විනස්සති;

න හි චින්තාමයා භොගා, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වාති.

สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ก็เกิดขึ้นได้ สิ่งที่คิดไว้ก็อาจพินาศไปได้ โภคะของหญิงหรือชาย ย่อมไม่สำเร็จด้วยการคิดเท่านั้น

ඉමස්මිං පන ලොකෙ පණ්ඩිතො පුඤ්ඤං කත්තුකාමො අභිත්ථරෙව කරෙය්‍ය. කො නාම ජඤ්ඤා අජ්ජෙ වා සුවෙ වා පරසුවෙ වා මරණං භවිස්සභීති. තෙනාහ භගවා, –

แต่ในโลกนี้ บัณฑิตผู้ใคร่จะทำบุญ พึงรีบทำเสีย ใครเล่าจะพึงรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันนี้ พรุ่งนี้ หรือมะรืนนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

අභිත්ථරෙථ කල්‍යාණෙ, පාපා චිත්තං නිවාරයෙ;

දන්දඤ්හි කරතො පුඤ්ඤං, පාපස්මිං රමතී මනොති.

พึงรีบกระทำความดี พึงห้ามจิตจากบาป เพราะเมื่อทำบุญช้า ใจย่อมยินดีในบาป

අථ මහාරාජා තස්ස සරීරඣාපනකිච්චං බහූහි සාධුකීළනසභායෙහි අකාසි. තතො පච්ඡා සුනන්දස්ස නාම භික්ඛුස්ස පුන සික්ඛං අදාසි. සාමණෙරං පන උපසම්පදභූමියං පතිට්ඨාපෙසි. දාරකඤ්ච සාමණෙරභූමියන්ති.

แล้วพระมหาราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพของท่านด้วยการละเล่นฉลองมากมาย หลังจากนั้น ได้ให้สิกขาอีกครั้งแก่ภิกษุชื่อ สุนันทะ ส่วนสามเณร ได้ทรงให้ตั้งมั่นในอุปสมบทภูมิ และเด็กชายนั้น ได้ทรงให้ตั้งมั่นในสามเณรภูมิ

තෙ පන මහාරාජා කලියුගෙ තිවස්සාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මාඝමාසෙ බහූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙත්වා තානිතානි සබ්බානි කම්මානි තීරෙත්වා කුසිමනගරජෙට්ඨස්ස එකස්ස අමච්චස්ස භාරං කත්වා තස්සෙව සබ්බානි කිච්චානි නිය්‍යාදෙත්වා සීහළදීපං පහිණීති.

ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๓ ในเดือน ๓ (มาฆะ) พระมหาราชาพระองค์นั้น ได้ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยมากมาย และได้ทรงจัดการกิจการทั้งปวงเหล่านั้นให้สำเร็จ แล้วได้ทรงมอบภาระแก่อำมาตย์ผู้เป็นใหญ่ในเมืองกุสิมะคนหนึ่ง และได้ทรงมอบกิจการทั้งปวงแก่ท่านผู้นั้น แล้วได้ทรงส่งไปยังเกาะลังกา

සඞ්ඝරාජාමහාථෙරො පන සාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථාය සොතාරානං සුඛප්පටිබොධනත්ථාය නානාගන්ථෙහි පාඨං විසොධෙත්වා සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය නාම මහානිද්දෙසට්ඨකථාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. බහූනං සිස්සානං පරියත්තිවාචනවසෙන ජිනසාසනස්ස අනුග්ගහං අකාසීති.

ส่วนพระสังฆราชมหาเถระ เพื่อความยั่งยืนแห่งพระศาสนา และเพื่อความเข้าใจง่ายของผู้ฟัง ได้ชำระพระบาลีจากคัมภีร์ต่างๆ และได้ทำอรรถโยชนาแห่งมหานิทเทสอรรถกถาชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา เป็นภาษาพม่า และได้อนุเคราะห์พระศาสนาของพระชินเจ้าด้วยการบอกสอนปริยัติแก่ศิษย์จำนวนมาก

අපරභාගෙ කලියුගෙ අට්ඨවස්සාධිකෙ ද්විසකෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මිගසිරමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛඅට්ඨමියං තස්ස පුත්තො සීරිපවරාදිත්‍යවිජයානන්තයසමහාධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. තදා සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු- මහාථෙරස්ස සිස්සං පඤ්ඤාජොතාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරං [Pg.164] සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๘ ในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) พระโอรสของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยวิชยานันตยสมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ในครั้งนั้น ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ ปัญญาโชตาภิธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระสุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช

සොපි සීලවා පරියත්තිකොවිදො සික්ඛාකාමො ලජ්ජීපෙසලො. අඞ්ගුත්තරනිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි.

ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีศีล เชี่ยวชาญในปริยัติ มีความใคร่ในการศึกษา มีความละอายและน่ารัก และได้ทำอรรถโยชนาแห่งอังคุตตรนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ- ගුරුත්ථෙරො සද්ධම්මවිලාසිනියා නාම පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි.

ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระเญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งปฏิสัมภิทามรรคอรรถกถาชื่อ สัทธัมมวิลาสินี เป็นภาษาพม่า

මණිජොතසද්ධම්මාලඞ්කාරමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරොසංයුත්ත- නිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි.

พระมณิโชตสัทธัมมาลังการมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งสังยุตตนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

මෙධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරො දීඝනිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි.

พระเมธาภิวังสสัทธัมมธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งทีฆนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า

ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහා ධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සිස්සො උපසම්පදාවසෙන පඤ්චවස්සිකො පඤ්ඤාසාමි නාමාහං සද්දත්ථභෙදචින්තානාමකස්සගන්ථස්ස ගණ්ඨිපදත්ථවණ්ණනං මරම්මභාසාය අකාසිං. දසවස්සිකකාලෙ පන අභිධානප්පදීපිකාසංවණ්ණනාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසිං. තස්සාච පාඨං බහූහි ගන්ථෙහි සංසද්දිත්වා විසොධෙසින්ති.

ข้าพเจ้าชื่อปัญญาสามิ เป็นศิษย์ของพระมหาเถระผู้เป็นพระอาจารย์ใหญ่แห่งพระราชาธิราช ผู้ทรงเป็นธรรมเสนาบดี ผู้ประดับด้วยสิริอันประเสริฐ ผู้มีวงศ์แห่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อมีพรรษาได้ ๕ พรรษา ได้ทำอรรถกถาอธิบายศัพท์ยากของคัมภีร์ชื่อสัททัตถเภทจินตาเป็นภาษาพม่า และเมื่อมีพรรษาได้ ๑๐ พรรษา ได้ทำอรรถโยชนาอธิบายความหมายของอภิธานัปปทีปิกาสังวัณณนาเป็นภาษาพม่า และได้ชำระข้อความนั้นโดยเทียบเคียงกับคัมภีร์หลายเล่ม

අපරභාගෙ සක්කරාජෙ චුද්දසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ අයං අම්හාකං ධම්මිකො රාජා අනෙකසතජාතීසු උපචිතපුඤ්ඤානුභාවෙන ජිනසාසනස්ස පග්ගණ්හනත්ථාය සම්මාදෙවලොකපාලෙහි උය්‍යොජියනොවියරජ්ජසම්පත්තිං පටිලභි. දසබලස්සසාසනං පග්ගණ්හිතුකාමස්ස ධම්මරාජස්ස මනොරථො මත්ථකං පත්තො අහොසි. මරියාදං භින්දිත්වා දින්නකතමග්ගංවිය උදකං ලද්ධොකාසතාය සද්ධා මහොඝො [Pg.165] අවත්ථරිත්වා තිට්ඨති. චත්තාරිච වස්සානි අතික්කමිත්වා බෙසාඛමාසෙ පඤ්චකකුධභණ්ඩාදීහි අනෙකෙහි රාජභොග්ගභණ්ඩෙහි පරිවාරෙත්වා උදුම්බරභද්දපිට්ඨෙ සද්ධිං මහෙසියා අභිසෙකං පත්තො. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,-

ในภายหลัง เมื่อศักราช ๑๒๑๔ พระราชาผู้ทรงธรรมของเรานี้ ด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมาหลายร้อยชาติ เพื่อเชิดชูพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้รับราชสมบัติราวกับถูกเทพผู้คุ้มครองโลกส่งมา ความปรารถนาของพระราชาผู้ทรงธรรมผู้ประสงค์จะเชิดชูพระศาสนาของพระทศพลได้สำเร็จ ศรัทธาอันเป็นกระแสธารใหญ่ได้แผ่ไปทั่วราวกับน้ำที่ไหลบ่าทำลายเขื่อนกั้นแล้วได้ช่องทาง ล่วงไป ๔ ปี ในเดือนวิสาขะ พระองค์ได้ทรงรับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพระแท่นภัทรบิฐที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ แวดล้อมด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างเป็นต้น และเครื่องราชบริโภคมากมาย เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

මහාපුඤ්ඤොව රාජායං, කට්ඨටඝෙව ආගතෙ;

සක්කරාජෙ හි සම්පත්තිං, පත්වා දානෙ රතො වතෙ.

พระราชาผู้มีบุญมากนี้ เมื่อศักราช ๑๒๑๔ มาถึง ได้รับราชสมบัติ ทรงยินดีในการให้ทานอย่างแท้จริง

තදා චත්තාරි වස්සානි, අතික්කමිත්වා විසාධිකෙ;

සද්ධිං මහෙසියා සෙකං, පත්තො හුත්වා මහාතලෙ.

เมื่อนั้น ล่วงไป ๔ ปีเศษ ได้รับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพื้นโลกอันยิ่งใหญ่

ජිනචක්කඤ්ච ජොතෙසි, මහාසොකාදයො යථා;

අලජ්ජිනොච නිග්ගය්හ, පග්ගහෙත්වාන ලජ්ජිනො.

ทรงยังจักรแห่งพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นต้น ทรงข่มพวกอลัชชี และทรงยกย่องพวกผู้ละอาย

රට්ඨෙච දානසීලෙසු, භාවනායාභියුඤ්චයෙ;

නිමිරාජාදයො යථාති.

ในแว่นแคว้น ทรงบำเพ็ญทานและศีล ทรงประกอบในการภาวนา เหมือนพระเจ้านิมิราชเป็นต้น

තදා යස්මා අලජ්ජිනො නිග්ගහිතබ්බපුග්ගලෙ අවීචිනරකෙ නික්ඛිපන්තොවිය නිග්ගහකම්මං අකාසි, තස්මා තෙ අලද්ධොකාසා නිලීයන්ති, යථා අරුණුග්ගමනකාලෙ කොසියාති. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,-

เมื่อนั้น เพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการข่มบุคคลผู้เป็นอลัชชีที่ควรข่ม ราวกับโยนลงสู่อเวจีมหานรก เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่มีโอกาสและหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

තදා පන ජිනචක්කං, නභෙ චන්දොව පාකටං;

අලජ්ජිනො නිලීයන්ති, අරුණුග්ගෙව කොසියාති.

เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระจันทร์ในท้องฟ้า พวกอลัชชีหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น

යස්මාච ලජ්ජිනො පග්ගහිතබ්බපුග්ගලෙ භවග්ගෙඋක්ඛිපන්තොවිය පග්ගහකම්මං කරොති, තස්මා තෙ ලද්ධොකාසා උට්ඨිතසීසා නිරාසඞ්කා හුත්වා තිට්ඨන්ති, යථා චන්දිමසූරියාලොකානං පටිලද්ධකාලෙ ආදිකප්පිකාති. තෙනාවොචුම්හා, –

และเพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการยกย่องบุคคลผู้ละอายที่ควรยกย่อง ราวกับยกขึ้นสู่ภวัคคพรหม เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีโอกาส เงยหน้าขึ้น และปราศจากความหวาดระแวง เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า

තදාපිච [Pg.166] ජිනචක්කං, ඛෙ භාණුමාව පාකටං;

ලජ්ජිනොපි උට්ඨහන්ති, ඔභාලද්ධෙව කප්පිකාති.

เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้า พวกผู้ละอายก็ลุกขึ้น เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงสว่าง

තෙපිටකම්පි නවඞ්ගං බුද්ධවචනං චිරට්ඨිතිකං කත්තුකාමො පරියත්තිවිස්සරදෙහි මහාථෙරෙහි විසොධාපෙත්වා ලෙඛකානං භතිං දත්වා කණ්ඨජමුද්ධජාදිවිධානං සිථිලධනිතාදිවිධානඤ්ච පුනප්පුනං විචාරෙත්වා අන්තමසො පරිච්ඡෙදලෙඛමත්තම්පි අවිරාධෙත්වා අන්තෙපුරං පවිසෙත්වා සුවණ්ණමයෙසු ලොහමයෙසුච පොත්ථකෙසු ලිඛාපෙසි. ඤාණථාමසම්පන්නෙච භික්ඛූ විචිනෙත්වා යථාබලං විනයපිටකං විසුං විසුං ධාරෙති වාචුග්ගතං කාරාපෙති. අග්ගමහෙසිං ආදිං කත්වා සකල ඔරොධාදයො බහූ රාජසෙවකා අමච්චාදයො නාගරිකෙච යථාබලං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකඤ්ච විසුං විසුං එකෙකසුත්තමාතිකාපදභාජනීචිත්තවාරාදිවසෙන විභාජෙත්වා ධාරෙති වාචුග්ගතං කාරාපෙති. සයඤ්ච අනත්තලක්ඛණාදිකං අනෙකවිධං සුත්තං දෙවසිකං සජ්ඣායං කරොති. ජිනසාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථායසකලවිජිතෙච අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං අස්සමස්ස සමන්තතො පඤ්චධනුසතප්පමාණෙ ඨානෙථලදකචරානං සබ්බෙසං සත්තානං අභයං අදාසි. පරියත්ති විසාරදානඤ්ච ථෙරානුථෙරානං මාතාපිතාදයො ඤාතකෙ සබ්බරාජකිච්චතො බලිකම්මතොච මොචාපෙත්වා යථාසුඛං වසාපෙති. එකාහෙනෙවාපි සහස්සමත්තෙ කුලපුත්තෙ පබ්බජූපසම්පදභූමීසු පතිට්ඨාපෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. අඤ්ඤානිපි බහූනි පුඤ්ඤකම්මානි කරොති. කත්වාච විවට්ටමෙව පත්ථෙති, නො වට්ටං. අඤ්ඤෙච ඔරොධාදයො තුම්හෙ යානි කානිචි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා විවට්ටමෙව පත්ථෙත, මා වට්ටන්ති අභිණ්හං ඔවදති. අනිච්චලක්ඛණාදිසංයුත්තාය ධම්මකථාය නිච්චං ඔවදති. සයම්පි සමථවිපස්සනාසු නිච්චාරද්ධං අකාසි. රාජූනං පන රට්ඨසාමිකානං ධම්මතාය කිච්චබාහුල්ලතාය කදාචි කදාචි ඔකාසං න ලභති කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජිතුං, එවම්පි සමානො සරීරමලපරිජග්ගනකාලෙපි කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතියෙව, න මොඝවසෙන කාලං ඛෙපෙති. ලොකෙ හි අමඞ්ගලසම්මතානිපි මනුස්සසීසකපාලට්ඨිආදීනි සුසාසනතො ආනෙත්වා දන්තකට්ඨාදීනි වා තංසදිසානි කාරාපෙත්වා අත්තනො සමීපෙ ඨපෙත්වා අට්ඨිකාදිභාවනාමයපුඤ්ඤං විචිනාති.

ทรงประสงค์จะให้พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกและนวังคสัตถุศาสน์ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงทรงให้พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติชำระ ทรงให้ค่าจ้างแก่พวกอาลักษณ์ ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงวิธีการเขียนอักษรที่เกิดจากคอและศีรษะเป็นต้น และวิธีการเขียนอักษรที่เบาและหนักเป็นต้น แม้แต่การเขียนวรรคตอนก็ไม่ให้ผิดพลาด ทรงเข้าไปในพระราชวังแล้วให้จารึกในคัมภีร์ที่ทำด้วยทองและเหล็ก ทรงคัดเลือกภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังปัญญา ทรงให้ทรงจำพระวินัยปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง และให้ท่องจำ ทรงให้พระอัครมเหสีเป็นต้น เหล่าพระสนมทั้งหลาย ข้าราชบริพารจำนวนมาก อำมาตย์เป็นต้น และชาวเมือง ทรงจำพระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง โดยแบ่งเป็นแต่ละสูตร แต่ละมาติกาบท แต่ละบทภาชนีย์ แต่ละจิตตวารเป็นต้น และให้ท่องจำ พระองค์เองก็ทรงสาธยายพระสูตรหลายชนิดมีอนัตตลักขณสูตรเป็นต้นทุกวัน เพื่อความดำรงอยู่ยั่งยืนของพระศาสนาของพระชินเจ้า ทรงประทานอภัยแก่สัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอยู่ทั้งบนบกและในน้ำในบริเวณป่ารอบอาศรมของภิกษุผู้อยู่ป่าทั่วทั้งแว่นแคว้นในระยะ ๕๐๐ ธนู ทรงให้บิดามารดาเป็นต้น ญาติของพระเถระและพระอนุเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติพ้นจากราชกิจทั้งปวงและกิจที่ต้องเสียภาษี และให้อยู่ตามสบาย ทรงเชิดชูพระศาสนาโดยให้กุลบุตรจำนวนพันกว่าคนตั้งมั่นในภูมิแห่งการบรรพชาอุปสมบทในวันเดียว ทรงทำบุญกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย และเมื่อทำแล้ว ก็ทรงปรารถนาแต่วิวัฏฏะ ไม่ปรารถนาวัฏฏะ ทรงโอวาทเหล่าพระสนมเป็นต้นอยู่เสมอว่า "พวกเธอทำบุญกรรมใด ๆ แล้ว จงปรารถนาแต่วิวัฏฏะเถิด อย่าปรารถนาวัฏฏะเลย" ทรงโอวาทด้วยธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นนิตย์ แม้พระองค์เองก็ทรงปรารภความเพียรในสมถะและวิปัสสนาเป็นนิตย์ แต่โดยธรรมดาของพระราชาผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น เพราะมีกิจมาก บางครั้งบางคราวก็ไม่ได้รับโอกาสเพื่อประกอบกัมมัฏฐาน ถึงจะเป็นเช่นนั้น แม้ในเวลาชำระล้างสรีระ ก็ยังทรงประกอบกัมมัฏฐานนั่นเอง ไม่ทรงให้เวลาล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ ด้วยว่า ทรงให้นำสิ่งที่มีสมมติว่าเป็นอวมงคลในโลก มีกะโหลกศีรษะและกระดูกมนุษย์เป็นต้น มาจากป่าช้า แล้วทรงให้ทำเป็นไม้สีฟันเป็นต้น หรือสิ่งที่คล้ายกันนั้น ทรงวางไว้ใกล้พระองค์ แล้วทรงบำเพ็ญบุญอันสำเร็จจากการภาวนาเรื่องกระดูกเป็นต้น

තදා පන අම්හාකං ආචරියවරං පරියත්තිවිසාරදං තික්ඛ ජවනගච්ඡිරාදිඤාණොපෙතං විචිත්‍රධම්මදෙසනාකථං සකල මරම්මිකභික්ඛූනං ඔනමිතට්ඨානභූතං වුද්ධාපචායිං රූපසොභග්ගපත්තං යුත්තවාදිකං ඤෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිධජධම්මසෙනාපති- මහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති තතියං ලද්ධලඤ්ඡං තං භික්ඛුසඞ්ඝානං සකලරට්ඨවාසීනං පාමොක්ඛභාවෙ පතිට්ඨාපෙසි අසොකමහාරාජාවිය මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරං. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,–

เมื่อนั้น พระองค์ทรงตั้งพระอาจารย์ผู้ประเสริฐของเรา ผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ ผู้ประกอบด้วยญาณอันคมกล้าและรวดเร็วเป็นต้น ผู้มีธรรมเทศนาอันวิจิตร ผู้เป็นที่นอบน้อมของภิกษุชาวพม่าทั้งปวง ผู้เคารพผู้ใหญ่ ผู้ถึงความงามแห่งรูป ผู้กล่าวคำที่สมควร ผู้ได้รับสมณศักดิ์ที่สามว่า 'เญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติสิริธชธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ' นั้น ไว้ในความเป็นประมุขของหมู่ภิกษุและชาวราษฎรทั้งปวง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชทรงตั้งพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระฉะนั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

තදාච භික්ඛුසඞ්ඝානං, ථෙරං පාමොක්ඛභාවකෙ;

ඤෙය්‍යාදිලද්ධලඤ්ඡං තං, පතිට්ඨාපෙසි සාධුකන්ති.

และเมื่อนั้น ทรงตั้งพระเถระผู้ได้รับสมณศักดิ์มีเญยยะเป็นต้นนั้น ไว้ในตำแหน่งประมุขของพระภิกษุสงฆ์ด้วยดี

තදාච අම්හාකං ධම්මිකමහාරාජා සක්කරාජෙ එකූනවීසතාධිකෙ සහස්සෙ ද්විසතෙච සම්පත්තෙ මන්තලාඛ්‍යාතාචලස්ස සමීපෙ සුභූමිලක්ඛණොපෙතං එකනිපාතතිත්ථමිව බහුජනනයනවිහඞ්ගානං සබ්බනගරාලඞ්කාරෙහි පරික්ඛිත්තං මනුස්සානං චක්ඛුලොලතාජනකං නානාරතනෙහි සම්පුණ්ණං නානා වෙරජ්ජවාණිජානං පුටභෙදනට්ඨානභූතං රතනපුණ්ණනාමකං මහාරාජට්ඨානිකං මාපෙසි, මන්ධාතුවිය රාජගහං, සුදස්සනො වියච කුසාවතීනගරන්ති. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,–

และเมื่อนั้น พระมหาราชาผู้ทรงธรรมของเรา เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างราชธานีชื่อรัตนปุณณะ ใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ราวกับท่าเรือเป็นที่จับแห่งนกคือนัยน์ตาของชนจำนวนมาก แวดล้อมด้วยเครื่องประดับเมืองทั้งปวง เป็นที่ยังความโลภในดวงตาของมนุษย์ให้เกิด เต็มไปด้วยรัตนะนานาชนิด เป็นที่รวมของพ่อค้าจากนานาประเทศ เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ และเหมือนพระเจ้ามหาสุทัสสนะสร้างเมืองกุสาวดี เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า

තදා කට්ඨටඣෙ සම්පත්තෙ, මන්තලාඛ්‍යාචලස්සච;

එරාවතීති නාමාය, මාපෙසි සමීපෙ නගරං.

เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างเมืองใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ และใกล้แม่น้ำชื่ออิรวดี

සුභූමිලක්ඛණොපෙතං[Pg.168], රතනපුණ්ණනාමකං;

රාජගහංව මන්ධාතු, අකිරම්මණියං සුභන්ති.

ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ชื่อรัตนปุณณะ งดงามน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์

සෙය්‍යථාපි නාම ලොකෙ ආලොකත්ථිකානං සත්තානං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙන්තො උපකරොන්තො උදයපබ්බතතො සහස්සරංසී දිවාකරො උට්ඨහති, එවමෙවං මරම්මරට්ඨිකානං ලජ්ජීපෙසලානං සික්ඛාකාමානං භික්ඛූනං ගිහීනඤ්ච පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙන්තො උපකාරොන්තො අයං ධම්මිකොරාජා ඉමස්මිං මරම්මරට්ඨෙ උප්පජ්ජති.

เปรียบเหมือนในโลก พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ย่อมขึ้นจากภูเขาอุทยะ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ต้องการแสงสว่าง ฉันใด พระราชาผู้ทรงธรรมนี้ ย่อมเกิดขึ้นในประเทศพม่านี้ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก ผู้ใคร่ในการศึกษา และแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายชาวพม่า ฉันนั้น.

ඉමඤ්ච ධම්මිකරාජානං නිස්සාය මරම්මරට්ඨෙ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං අතිවිය ජොතෙති. වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති.

อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรมนี้ พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในประเทศพม่า ย่อมรุ่งเรืองยิ่งนัก ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์.

සාසනඤ්ච නාමෙතං රාජානං නිස්සාය තිට්ඨතීති. අයං ධම්මිකරාජායෙව න සාසනස්සූපකාරො ධම්මචාරී ධම්මමානී, අපිච ඛො ධම්මිකරාජානං නිස්සිතාපි සබ්බරට්ඨවාසිකා සාසනස්සූපකාරායෙව ධම්මචාරිනො ධම්මමානිනො රාජානුගතා හුත්වා. තෙනෙවාහ මහාබොධිජාතකාදීසු, –

อนึ่ง พระศาสนานี้อาศัยพระราชาจึงตั้งอยู่ได้ มิใช่ว่าพระราชาผู้ทรงธรรมนี้เท่านั้นที่เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม แต่ที่แท้ แม้ชาวเมืองทั้งปวงผู้อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรม ก็เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม เพราะเป็นผู้ประพฤติตามพระราชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในมหาโพธิชาดกเป็นต้นว่า –

ගවඤ්චෙ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුඞ්ගවො;

සබ්බා ගාවී උජුං යන්ති, නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති.

ถ้าโคอุสภะไปตรง เมื่อโคทั้งหลายกำลังไป โคทั้งปวงย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรงแล้ว.

එවමෙව මනුස්සෙසු, යො හොති සෙට්ඨසම්මතො;

සො චෙපි ධම්මං චරති, පගෙව ඉතරා පජා;

සබ්බරට්ඨං සුඛං සෙති, රාජා චෙ හොති ධම්මිකොති.

ฉันใด ในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ผู้ใดเป็นที่นับถือว่าประเสริฐสุด ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติธรรมตาม ประเทศทั้งปวงย่อมนอนเป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม ดังนี้.

විසෙසතො පන දුතියං අමරපුරං මාපෙන්තස්ස මහාධම්මරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා අජ්ජවමද්දවසොහජ්ජාදිගුණයුත්තාය ධිතා අම්හාකං රඤ්ඤො අග්ගමහෙසී සම්මාචාරිනී පතිබ්බතා. සබ්බනාරීනං අග්ගභාවං පත්තාපි සමානා කාමගුණසඞ්ඛාතෙන සුරාමදෙන අප්පමජ්ජිත්වා පුඤ්ඤකම්මෙසු අප්පමාදවසෙන නිච්චාරද්ධවීරියා හොති. නිච්චං පරියත්තියා උග්ගහණං අකාසි. වෙදපාරගූච [Pg.169] අහොසි. සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ අතිවිය පසන්නා අඤ්ඤාපි ඔරොධාදයො මහාධම්මරඤ්ඤො ඔවාදෙ ඨත්වා ධම්මං චරිංසු. සාසනං පසීදිංසුයෙව. උපරාජාපි මහාධම්මරාජස්ස එකමාතාපීතිකො මහාධම්මරාජිච්ඡාය අවිරොධෙත්වායෙව සකලරට්ඨවාසීනං ගිහීනං භික්ඛූනඤ්ච අත්ථහිතමාවහති, සෙය්‍යථාපි චක්කවත්තිරඤ්ඤො සන්තිකෙ ජෙට්ඨපුත්තො ථාමජවසම්පන්නො අතිසූරො උට්ඨානවීරියො. අඤ්ඤෙපි අමච්චා අනෙකසහස්සප්පමාණා මහාධම්මරඤ්ඤා ලද්ධෙසු ලද්ධෙසු ඨානන්තරෙසු ඨිතා මහාධම්මරඤ්ඤො තං තං කිච්චමාවහන්ති පුඤ්ඤකම්මෙසු අභිරමන්ති. සකලරට්ඨවාසිනොච මනුස්සා දානසීලභාවනාසුයෙව චිත්තං ඨපෙන්ති. භික්ඛූච සඞ්ඝරාජප්පමුඛාදයො ථෙරනවමජ්ඣිමා ගන්ථධුරවිපස්සනාධුරෙසු අභියුඤ්ජන්ති.

อนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระอัครมเหสีของพระราชาของเรา ผู้เป็นพระธิดาของพระเจ้ามหาธรรมราชาผู้สร้างกรุงอมรปุระที่สอง ผู้ประกอบด้วยคุณมีอัชฌาสัยซื่อตรง ความอ่อนโยน และความมีไมตรีเป็นต้น ทรงเป็นผู้ประพฤติชอบ ทรงซื่อสัตย์ต่อพระสวามี แม้ทรงถึงความเป็นเลิศกว่าสตรีทั้งปวง ก็ไม่ประมาทด้วยความมัวเมาคือสุราอันนับว่าเป็นกามคุณ ทรงเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่เป็นนิตย์ด้วยความไม่ประมาทในบุญกรรมทั้งหลาย ทรงศึกษาปริยัติอยู่เป็นนิตย์ และทรงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ทรงเลื่อมใสยิ่งนักในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้เหล่าสตรีในโอรสและคนอื่นๆ ก็ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเจ้ามหาธรรมราชา ประพฤติธรรม เลื่อมใสในพระศาสนาโดยแท้ แม้พระอุปราชผู้มีพระมารดาและพระบิดาเดียวกันกับพระเจ้ามหาธรรมราชา ก็ไม่ขัดพระราชหฤทัยของพระเจ้ามหาธรรมราชาเลย ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่คฤหัสถ์และภิกษุทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง เปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว กล้าหาญยิ่งนัก มีความเพียรพยายาม แม้อำมาตย์เหล่าอื่นมีประมาณหลายพัน ตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ได้รับจากพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมช่วยทำกิจนั้นๆ ของพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง ย่อมตั้งจิตไว้ในการให้ทาน การรักษาศีล และการเจริญภาวนา ส่วนภิกษุทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธาน ทั้งที่เป็นพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ย่อมขวนขวายในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ

එවමෙකස්ස සාධුජ්ජනස්ස ගුණං මහන්තෙන උස්සාහෙන කථෙන්තොපි දුක්කරංතාව නිට්ඨං පාපෙතුං, භගවතො පන තිලොකග්ගස්ස අනෙකසහස්සපාරමිතානුභාවෙන පවත්තං ගුණං කො නාම පුග්ගලො සක්ඛිස්සති නිට්ඨං පාපෙත්වා කථෙතුන්ති. එවං මහාධම්මරාජස්සච අග්ගමහෙසියාචෙව උපරාජාදීනඤ්ච ගුණෙ විස්සට්ඨෙන විත්ථාරතො කථියමානෙ ඉමිස්සා සාසනවංසප්පදීපිකාය අනෙකසතභාණවාරමත්තම්පි පත්වා පරියන්තො න පඤ්ඤායෙය්‍ය, යස්මාච අතිප්පපඤ්චා භවෙය්‍ය, තස්මා සඞ්ඛෙපෙනෙවායං කථිතා සාධුජ්ජනානං මහාපුඤ්ඤමයාය පීතියා අනුමොදනත්ථාය. ඉදඤ්හි සුණන්තෙහි සාධුජ්ජනෙහි අනුමොදිතබ්බං,- අසුකස්මිං කිර කාලෙ අසුකස්මිං රට්ඨෙ අසුකො නාම රාජා සාසනං පග්ගණ්හිත්වා වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජි, සෙය්‍යථාපි නාම රුක්ඛො භූමොදකානං නිස්සාය වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජීති.

แม้การกล่าวพรรณนาคุณของสัตบุรุษเพียงคนเดียวให้จบสิ้นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ก็ยังทำได้ยากยิ่ง แต่คุณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเลิศในสามโลก ซึ่งเป็นไปด้วยอานุภาพแห่งบารมีหลายพันประการ บุคคลชื่อไรเล่าจะสามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ เมื่อกล่าวคุณของพระเจ้ามหาธรรมราชา พระอัครมเหสี และพระอุปราชเป็นต้น โดยพิสดารอย่างกว้างขวางเช่นนี้ แม้คัมภีร์ศาสนวงศ์ประทีปนี้จะมีประมาณหลายร้อยภาณวาร ก็ยังไม่เห็นที่สุด และเพราะเหตุที่จะเป็นเรื่องยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เรื่องนี้จึงกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้น เพื่อให้สัตบุรุษทั้งหลายได้อนุโมทนาด้วยปีติอันเป็นบุญใหญ่ ด้วยว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังเรื่องนี้พึงอนุโมทนาว่า ได้ยินว่า ในกาลโน้น ในประเทศโน้น พระราชาพระนามโน้น ทรงยกย่องพระศาสนาแล้ว พระศาสนาก็ถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่อาศัยพื้นดินและน้ำ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ ฉันนั้น

ඉමස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඤෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤ්ඤාණකිත්ති සිරිධජධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම සඞ්ඝරාජා [Pg.170] මහාථෙරො රඤ්ඤා අභියාචිතො සුරාජමග්ගදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසි. මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය අත්ථං සිස්සානං වාචෙත්වා යථාවාචිතනියාමෙන අත්ථයොජනානයං පොත්ථකෙ ආරොපාපෙසි.

ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้ พระมหาเถระพระสังฆราชนามว่า ญเญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติ สิริธชธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู อันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สุราชมรรคทีปนี. ได้บอกอรรถแห่งอรรถกถาพระมัชฌิมนิกายแก่นักเรียนทั้งหลายแล้ว ได้ให้จารึกอรรถโยชนาตามนัยที่บอกแล้วลงในคัมภีร์.

මෙධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම මහාථෙරො ජාතකපාළියා අත්ථයොජනානයං මරම්මභාසාය අකාසි.

พระมหาเถระนามว่า เมธาภิวังสสัทธรรมธชมหาธรรมราชาธิราชครู ได้รจนาอรรถโยชนาแห่งชาดกปาฬีเป็นภาษาพม่า.

සඞ්ඝරාජස්ස සිස්සො පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති රඤ්ඤා ලද්ධනාමලඤ්ඡො සොයෙවාහං ධම්ම රඤ්ඤා අග්ගමහෙසියාච අභියාචිතො සීලකථං නාම ගන්ථං උපායකථං නාම ගන්ථඤ්ච අකාසිං. රඤ්ඤො ආචරියභූතෙන දිසාපාමොක්ඛෙන නාම උපාසකෙන අභියාචිතො සොයෙවාතං අක්ඛරවිසොධනිං නාම ගන්ථං ආපත්තිවිනිච්ඡයං නාම ගන්ථඤ්ච. තථා සඞ්ඝරඤ්ඤා චොදිතො සොයෙ වාහං නාගරාජුප්පතිකථං වොහාරත්ථභෙදඤ්ච විවාදවිනිච්ඡයඤ්ච අකාසිං. තථා පඤ්චජම්බුගාමභොජකෙන ලෙඛකාමච්චෙන ද්වීහිච ආරොචනලෙඛකාමච්චෙහි අභියාචිතො සො යෙවාහං රාජසෙවකදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා දීඝනාවානගරභොජකෙන මහාඅමච්චෙන අභියාචිතො සොයෙවාහං නිරයකථාදීපකං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා සිලාලෙඩ්ඩුකනාමකෙන උපාසකෙන අභියාචිතො සොයෙවාහං උපොසථවිනිච්ඡයං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා බහූහි සොතුජනෙහි අභියාචිතො සොයෙවාහං සද්දනීතියා සංවණ්ණනං පාළිභාසාය අකාසින්ති.

ข้าพเจ้าผู้เป็นศิษย์ของพระสังฆราช ผู้ได้รับนามอันเป็นเครื่องหมายจากพระราชาว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธรรมราชาธิราชครู นั่นเอง อันพระราชาผู้ทรงธรรมและพระอัครมเหสีอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สีลกถา และคัมภีร์ชื่อว่า อุบายกถา. อันอุบาสกชื่อว่า ทิสาปาโมกข์ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อักขรวิโสธนี และคัมภีร์ชื่อว่า อาปัตติวินิจฉัย. อนึ่ง อันพระสังฆราชชักชวนแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์นาคราชุปปัตติกถา คัมภีร์โวหารัตถเภท และคัมภีร์วิวาทวินิจฉัย. อนึ่ง อันอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้านปัญจชมพู ผู้เป็นเลขานุการ และอำมาตย์เลขานุการผู้กราบทูลสองคน อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า ราชเสวกทีปนี. อนึ่ง อันมหาอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของเมืองทีฆนาวา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า นิรยกถาดีปะกะ. อนึ่ง อันอุบาสกชื่อว่า สีลาเลฑฑุกะ อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อุโบสถวินิจฉัย. อนึ่ง อันชนผู้ฟังเป็นอันมาก อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคำอธิบายแห่งสัททนีติเป็นภาษาบาลี ดังนี้.

එකස්මිඤ්ච සමයෙ කලියුගෙ වීසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ රඤ්ඤො එතදහොසි,- ඉදානි බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ කෙසඤ්චි භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච කුලදූසනාදිඅසාරුප්පකම්මෙහි උප්පාදිතා චත්තාරො පච්චයා බහූ දිස්සන්ති[Pg.171], කෙචිපි අලජ්ජී පුග්ගලා ජාතරූපාදිනිස්සග්ගියවත්ථුම්පිසාදියන්ති, කෙචිපි විනා පච්චයං විකාලෙ තම්බුලං ඛාදන්ති, සන්නිධිඤ්ච කත්වා ධූමානිච පිවන්ති, අගිලානා හුත්වා සඋපාහනා ගාමං පවිසන්ති, ඡත්තං ධාරෙන්ති, අඤ්ඤෙපි අවිනයානුලොමාචාරෙ චරන්ති, ඉදානි භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ බුද්ධං සක්ඛිං කත්වා ඉමෙ අනාචාරෙ න චරිස්සාමාති පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා භගවතො සික්ඛාපදානි රක්ඛාපෙතුං වට්ටති, එවඤ්ච සති භික්ඛූ සාමණෙරාච මයං බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ එවං පටිඤ්ඤං කරොම, පටිඤ්ඤඤ්ච කත්වා විකාරං ආපජ්ජන්තානං අම්හාකං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඉමස්මිංයෙව පච්චක්ඛෙ කිඤ්චි භයං උප්පජ්ජෙය්‍යාති පච්චක්ඛභයං අපෙක්ඛිත්වා තෙ සික්ඛාපදං රක්ඛිස්සන්තීති. එවං පන චින්තෙත්වා භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච එවං පටිඤ්ඤං කාරාපෙතුං යුජ්ජති වා මා වාති මයං න ජානාම, ඉදානි සඞ්ඝරාජාදයො මහාථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා පුච්ඡිස්සාමීති පුන චින්තෙසි.

อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เมื่อกาลียุคถึงหนึ่งพันสองร้อยยี่สิบปี ได้มีพระราชดำริแก่พระราชาว่า บัดนี้ ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปัจจัยสี่ที่ภิกษุและสามเณรบางรูปได้มาด้วยกรรมอันไม่เหมาะสม มีการทำตระกูลให้เสียหายเป็นต้น ปรากฏอยู่มาก. บางบุคคลผู้ไม่มีความละอาย ย่อมยินดีแม้ในวัตถุอันเป็นนิสสัคคีย์มีทองและเงินเป็นต้น. บางบุคคลย่อมเคี้ยวหมากในเวลาวิกาลโดยไม่มีเหตุจำเป็น. และย่อมดื่มควัน (สูบยา) โดยการสะสมไว้. เป็นผู้ไม่เจ็บป่วยแล้ว ย่อมสวมรองเท้าเข้าไปสู่หมู่บ้าน. ย่อมกั้นร่ม. และย่อมประพฤติในอาจาระที่ไม่เป็นไปตามพระวินัยอย่างอื่นอีก. บัดนี้ ควรให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า 'เราจักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้' แล้วให้รักษาพระสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุและสามเณรทั้งหลายจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า 'เราจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้า และเมื่อทำปฏิญญาแล้ว หากพวกเราถึงความวิปริต พึงเกิดภัยบางอย่างในอัตภาพนี้เอง ในที่เฉพาะหน้าแห่งนี้เอง' ดังนี้ พวกเขาจักรักษาพระสิกขาบทโดยคำนึงถึงภัยที่ปรากฏเฉพาะหน้า. อนึ่ง เมื่อทรงดำริอย่างนี้ว่า 'การให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาอย่างนี้ ควรหรือไม่ควร เราไม่รู้ บัดนี้ เราจักประชุมพระมหาเถระมีพระสังฆราชเป็นต้น แล้วจักสอบถาม' ดังนี้ จึงทรงดำริอีก.

අථ සබ්බෙපි මහාථෙරෙ සඞ්ඝරාජස්ස විහාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ඉමං කාරණං පුච්ඡථාති අමච්චෙ ආණාපෙසි. අථ අමච්චා මහාථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා පුච්ඡිංසු,-ඉදානි භන්තෙ සාසනෙ භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච අවිනයානුලොමාචාරානි දිස්වා බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ බුද්ධං සක්ඛිං කත්වා රාජා යථා ඉමෙ අනාචාරෙ න චරිස්සාමාති පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා භගවතො සික්ඛාපදානි රක්ඛාපෙතුං ඉච්ඡති, තථා කාරාපෙතුං යුජ්ජති වා මා වාති.

ครั้งนั้น พระราชาได้รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงให้พระมหาเถระทั้งปวงประชุมกันในวิหารของพระสังฆราช แล้วจงถามเรื่องนี้' ครั้งนั้น อำมาตย์ทั้งหลายให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ได้ถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นความประพฤติที่ไม่เหมาะสมแก่พระวินัยของพระภิกษุและสามเณรทั้งหลายในพระศาสนาแล้ว ทรงประสงค์จะให้กระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า จักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้ แล้วจะให้รักษาสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า การให้กระทำอย่างนั้นควรหรือไม่?'

අථ සඞ්ඝරාජප්පමුඛාදයො මහාථෙරා එවමාහංසු,- යස්මා සාසනස්ස පරිසුද්ධභාවං ඉච්ඡන්තො එවං කරොති, තස්මා තථා කාරාපෙතුං යුජ්ජතීති.

ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'เพราะเหตุที่พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา จึงทรงกระทำอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงควรที่จะให้กระทำอย่างนั้น'

පණ්ඩිතාභිධජමුනින්දඝොසමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරාදයො පන කතිපයත්ථෙරා එවමාහංසු, – ඉදානි භික්ඛූ නාම සද්ධාබලාදීනං [Pg.172] ථොකතාය භගවතො ආණාසඞ්ඛාතං සචිත්තකාචිත්තකාපත්තිඉං ආපජ්ජිත්වා භගවතායෙව අනුඤ්ඤාතෙහි දෙසනාවුට්ඨානකම්මෙහි පටිකරිත්වා සීලං පරිසුද්ධං කත්වා ලජ්ජීපෙසලභාවං කරොන්ති, න කදාචි ආපත්තිං අනාපජ්ජිත්වා, තස්මා භගවතා පටික්ඛිත්තං කම්මං සඤ්චිච්චන වීතික්කමිස්සාමාති බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤාකරණං අතිභාරියං හොති, සචෙපි පුබ්බෙ පටිඤ්ඤං කත්වා පච්ඡා විසංවාදෙය්‍ය, එවං සති පටිස්සවවිසංවාදෙ සුද්ධචිත්තස්ස දුක්කටං පටිස්සවක්ඛණෙඑව පාචිත්ති ඉතරස්සචාති වචනතො තං තං ආපත්තිං පටිස්සවවිසංවාදනදුක්කපෙත්තියා සහෙව ආපජ්ජෙය්‍ය, අථ පටිඤ්ඤාකරණතොයෙව ආපත්තිබහුලතා භවෙය්‍ය, යථා පන රොගං වූපසමිතුං අසප්පායභෙසජ්ජං පටිසෙවති, අථස්ස රොගො අවූපසමිත්වා අතික්කමෙය්‍ය, එවං ආපත්තිං අනාපජ්ජිතුකාමො බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කරොති, අථස්ස ආපත්තිබහුලායෙව භවෙය්‍යාති, කිඤ්ච භිය්‍යො අභයදස්සාවිනො භික්ඛූ අනෙකසතබුද්ධස්ස සම්මුඛෙ අනෙකසතවාරානිපි පටිඤ්ඤං කත්වා සික්ඛාපදං වීතික්කමිතුං විසහිස්සන්තියෙවාති.

ส่วนพระเถระบางรูปมีพระปัณฑิตาภิธชมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ ชื่อว่าภิกษุทั้งหลาย เพราะความที่กำลังศรัทธาเป็นต้นมีน้อย ย่อมต้องอาบัติทั้งที่เป็นสจิตตกะและอจิตตกะ อันนับเนื่องในพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วแก้ไขด้วยกรรมคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้แล้วนั่นเอง กระทำศีลให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นผู้มีความละอายและมีศีลเป็นที่รัก ไม่ใช่ว่าจะไม่ต้องอาบัติเลยในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น การกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า จักไม่ล่วงละเมิดกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้โดยจงใจ ย่อมเป็นเรื่องที่หนักหนามาก ถึงแม้ว่าในเบื้องต้นจะกระทำปฏิญญาแล้ว ในภายหลังจะล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ในเรื่องการล่วงปฏิญญา ผู้มีจิตบริสุทธิ์ต้องอาบัติทุกกฏ ผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในขณะที่รับปฏิญญา ดังนี้ ก็จะพึงต้องอาบัตินั้นๆ พร้อมกับอาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์อันเกิดจากการล่วงปฏิญญา อนึ่ง เพราะการกระทำปฏิญญานั่นเอง อาบัติก็จะพึงมีมาก เปรียบเหมือนบุคคลเสพยาที่ไม่เป็นสัปปายะเพื่อระงับโรค แต่โรคของเขาก็ไม่ระงับกลับกำเริบขึ้น อย่างนี้แหละ ผู้ไม่ประสงค์จะต้องอาบัติ ย่อมกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า แต่อาบัติของเขาก็จะพึงมีมากนั่นเอง อนึ่ง ยิ่งกว่านั้น ภิกษุผู้ไม่เห็นภัย ถึงแม้จะกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์แม้หลายร้อยครั้ง ก็ยังจะพึงกล้าล่วงละเมิดสิกขาบทนั่นเอง'

අථ සඞ්ඝරාජා මහාථෙරො අත්තනො සිස්සං පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුං නාම මං උය්‍යොජෙසි, තස්ස ථෙරස්ස වචනෙ පටිවචනං දාතුං.

ครั้งนั้น พระสังฆราชผู้เป็นพระมหาเถระ ได้ส่งศิษย์ของตนคือข้าพเจ้าชื่อว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธัมมราชธิราชคุรุ ไปเพื่อจะให้คำตอบแก่คำของพระเถระนั้น

අථාහං එවං වදාමි,- ද්වෙ පුග්ගලා අභබ්බා සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූච භික්ඛුනියොච අරියා පුග්ගලා, ද්වෙ පුග්ගලා සබ්බා සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූච භික්ඛුනියොච පුථුජ්ජනාති පරිවාරපාළියං වුත්තත්තා අරියපුග්ගලානංවිය පුථුජ්ජනානං විස්සට්ඨෙන පටිඤ්ඤං කාතුං න වට්ටතීති මනසිකරිත්වා පුථුජ්ජනභික්ඛූනං පටිඤ්ඤාකරණං අතිභාරියන්ති වෙදෙය්‍යචෙ, සබ්බෙහිපි අරියපුථුජ්ජනෙහි භික්ඛූහි උපසම්පදාමාළකෙ ආදිතොව [Pg.173] චත්තාරි අකරණීයානි ආචික්ඛිතබ්බානීති වුත්තෙසු චතූසු අකරණීයෙසු අන්තමසො තිණසලාකං උපාදාය යො භික්ඛු පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියති, අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොති, අන්තමසො කුන්තකිපිල්ලිකං උපාදාය යො භික්ඛු සඤ්චිච්ච මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතං වොරොපෙසි, අන්තමසො ගබ්භපාතනං උපාදාය අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොති, අන්තමසො සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමීති යො භික්ඛුපාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොතිච උපජ්ඣාචරියෙන ඔවදියමානෙහි අභිනවොපසම්පන්නෙහි ආම භන්තෙති පටිඤ්ඤාකථායෙව. සාමණෙරෙහිපි පබ්බජ්ජක්ඛණෙයෙව උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමීතිආදිනා පඨමං පටිඤ්ඤා කතායෙව. තථා භික්ඛූහි තංතංආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා දෙසනාය පටිකරණකාලෙ සාධු සුට්ඨු භන්තෙ සංවරිස්සාමීති අභිණ්හං පටිඤ්ඤා කතායෙව. සාමණෙරෙහිපි උපජ්ඣාචරියස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාග්ගහණකාලෙපි පාණාතිපාතාවෙර මණිසික්ඛාපදං සමාදියාමීතිආදිනා අභිණ්හං පටිඤ්ඤා කතායෙව. තාහි පන පටිඤ්ඤාහි අභායිත්වා ඉතොයෙව භායාමීති වුත්තවචනං අච්ඡරියංවිය හුත්වා ඛායති. ඉමාය හි පටිඤ්ඤාය තාසං පටිඤ්ඤානං විසෙසතා න දිස්සතීති.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคล ๒ จำพวก ไม่ควรจงใจต้องอาบัติ คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นอริยบุคคล บุคคล ๒ จำพวก ย่อมจงใจต้องอาบัติได้ทั้งปวง คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นปุถุชน ดังที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิ หากพึงทราบว่า 'การกระทำปฏิญญาของภิกษุผู้เป็นปุถุชนเป็นภาระหนักยิ่ง' เมื่อพิจารณาว่า 'ไม่ควรที่ปุถุชนจะกระทำปฏิญญาอย่างเด็ดขาดเหมือนอริยบุคคล' ในอักขรณียกิจ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายทั้งที่เป็นอริยะและปุถุชนทั้งปวง พึงบอกอักขรณียกิจ ๔ อย่างตั้งแต่แรกในโรงอุปสมบท' คือ 'ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันนับว่าเป็นการลัก ตั้งแต่มีราคาเท่ากับกลีบหญ้าขึ้นไป หรือมีราคาเท่ากับ ๑ บาท หรือเกิน ๑ บาท ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' 'ภิกษุใดจงใจปลงชีวิตมนุษย์ ตั้งแต่สัตว์เล็กๆ เช่น มดดำมดแดงขึ้นไป หรือตั้งแต่การทำแท้งขึ้นไป ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' และ 'ภิกษุใดมีบาปธรรม มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริงว่า "เรายินดีในเรือนว่าง" ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ดังนี้ เมื่อพระอุปัชฌาย์อาจารย์ตักเตือนภิกษุผู้บวชใหม่ทั้งหลาย ก็เป็นเพียงคำปฏิญญาว่า 'ขอรับ กระผม' นั่นเอง แม้สามเณรทั้งหลายในขณะบรรพชานั่นเอง ก็ได้ทำปฏิญญาไว้ก่อนแล้วในสำนักของพระอุปัชฌาย์ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น เช่นเดียวกัน เมื่อภิกษุทั้งหลายต้องอาบัตินั้นๆ แล้วกระทำคืนด้วยการแสดงอาบัติ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ กระผมจักสำรวม' แม้สามเณรทั้งหลายในเวลาสมาทานสิกขาในสำนักของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น แต่คำที่กล่าวว่า 'ไม่กลัวต่อปฏิญญาเหล่านั้น แต่กลัวต่อปฏิญญานี้' ย่อมปรากฏเหมือนเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ เพราะความพิเศษของปฏิญญานี้ (เมื่อเทียบกับ) ปฏิญญาเหล่านั้น ย่อมไม่ปรากฏ"

අයං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානත්ථො,- පටිස්සවදුක්කටාපත්ති නාම සාවත්ථියං පස්සෙනදිකොසලරඤ්ඤා ඉමස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගච්ඡාහීති ආයාචිතෙ සාධූති පටිජානිත්වා ලාභබහුලතං පටිච්ච අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගන්ත්වා පටිස්සවවිසංවාදනපච්චයා උපනන්දං නාම භික්ඛුං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තා. සමන්තපාසාදිකඤ්ච නාම විනයට්ඨකථාය වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං [Pg.174] පටිස්සවෙච ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ න කෙවලං ඉමං තෙමාසං ඉධ වස්සං වසථාති එතස්සෙව පටිස්සවෙ ආපත්ති, ඉමං තෙමාසං භික්ඛං ගණ්හථ, උභොපි මයං වස්සං වසිස්සාම, එකතො උද්දිස්සාපෙස්සාමාති එවමාදිනාපි තස්ස තස්ස පටිස්සවෙ දුක්කටං, තඤ්ච ඛො පඨමං සුද්ධචිත්තස්ස පච්ඡා විසංවාදනපච්චයා, පඨමම්පි අසුද්ධ චිත්තස්ස පන පටිස්සවෙ පාචිත්තියන්ති වුත්තං.

ในเรื่องนี้ มีเนื้อความที่วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้ปรารภภิกษุชื่ออุปนันทะ เพราะเหตุแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลในเมืองสาวัตถีทรงอาราธนาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในวิหารนี้' ภิกษุนั้นรับปฏิญญาว่า 'ดีแล้ว' แต่กลับไปจำพรรษาในวิหารอื่นระหว่างทางเพราะอาศัยลาภสักการะที่มาก และในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา ในวรรณนาขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา ในคำว่า 'และในปฏิญญา ย่อมมีอาบัติทุกกฏ' นี้ ไม่ใช่เฉพาะในปฏิญญาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในที่นี้ตลอด ๓ เดือนนี้' เท่านั้นที่มีอาบัติ แม้ในปฏิญญานั้นๆ เช่น 'จงรับบิณฑบาตตลอด ๓ เดือนนี้' 'เราทั้งสองจักจำพรรษา' 'เราจักให้เขาอุทิศถวายร่วมกัน' เป็นต้น ก็มีอาบัติทุกกฏ และอาบัตินั้นย่อมมีเพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาของผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแล้วในภายหลัง ส่วนผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรก ในปฏิญญา ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ได้กล่าวไว้

ඉච්චෙවං භික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං දායකෙහිච සද්ධිං පටිජානිත්වා විසංවාදනපච්චයා අඤ්ඤෙසං අත්ථහිතභෙදෙයෙව දුක්කටාපත්ති වුත්තා, න අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන සයමෙව අහං භුඤ්ජිස්සාමි සයිස්සාමීති එවමාදිනා වත්වා යථාවුත්තානුරූපං අකත්වා විසංවාදනෙති. සචෙ පන භික්ඛුසාමණෙරානං පඨමමෙව ආම භන්තෙතිආදිනා පටිඤ්ඤං කත්වා පච්ඡා කෙනචිදෙව කරණීයෙන තංතංආපත්තිං ආපජ්ජන්තො සහ පටිස්සවවිසංවාදෙන දුක්කටාපත්තියා ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං සති තත්ථ තත්ථ සික්ඛාපදෙසු ද්වෙ ද්වෙ ආපත්තියො පඤ්ඤාපෙය්‍ය, න ච එවම්පි පඤ්ඤත්තා, තෙනෙව පටිස්සවදුක්කටාපත්ති නාම පරෙසං සන්තිකෙ පරෙසං මතිං ගහෙත්වා පටිජානිත්වා විසංවාදනට්ඨානෙයෙව පඤ්ඤත්තාති දට්ඨබ්බා.

ด้วยประการฉะนี้ อาบัติทุกกฏย่อมกล่าวไว้เฉพาะในกรณีที่ภิกษุทั้งหลายรับปฏิญญากับกันและกันและกับทายกทั้งหลายแล้วล่วงปฏิญญา เพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาที่เกี่ยวข้องกับการทำลายประโยชน์สุขของผู้อื่น ไม่ใช่การล่วงปฏิญญาโดยกล่าวตามความประสงค์ของตนเองว่า 'เราจักฉัน' 'เราจักนอน' เป็นต้น แล้วไม่กระทำตามที่กล่าวไว้ ส่วนถ้าภิกษุและสามเณรทั้งหลายกระทำปฏิญญาไว้ตั้งแต่แรกว่า 'ขอรับ กระผม' เป็นต้น ในภายหลังเมื่อต้องอาบัตินั้นๆ ด้วยกิจบางอย่าง ก็จะพึงต้องอาบัติทุกกฏพร้อมกับการล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงบัญญัติอาบัติสองอย่างในสิกขาบทนั้นๆ แต่ก็มิได้บัญญัติไว้อย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้เฉพาะในฐานะแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) โดยรับความเห็นของผู้อื่นแล้วล่วงปฏิญญาต่อหน้าผู้อื่นนั่นเอง

ඉදානි රාජා සාසනස්ස සුද්ධිං ඉච්ඡන්තො ඉමිනා උපායෙන භික්ඛුසාමණෙරානං සීලං සංවරාපෙන්තො පච්චක්ඛසම්පරායිකභයං අනුපෙක්ඛිත්වා සංවරං ආපජ්ජෙය්‍යුන්ති චින්තෙත්වා බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කාරාපිතත්තා න කොචි දොසො දිස්සති. භික්ඛුසාමණෙරානම්පි භිය්‍යොසොමත්තායසීලං සංවරිත්වා සීලපරිසුද්ධි භවෙය්‍යාති. අථ රාජා සබ්බෙසං භික්ඛුසාමණෙරානං බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා සීලං රක්ඛාපෙසීති.

บัดนี้ พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา ด้วยอุบายนี้ ทรงให้ภิกษุสามเณรสำรวมศีล ทรงดำริว่า "พึงสำรวมโดยพิจารณาเห็นภัยในปัจจุบันและในภายหน้า" เพราะทรงให้ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้า จึงไม่ปรากฏโทษใดๆ และภิกษุสามเณรทั้งหลายก็พึงสำรวมศีลให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไป ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ภิกษุสามเณรทั้งหมดปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้าแล้ว ทรงให้รักษาศีล

ඉච්චෙවං ඉමස්ස රඤ්ඤො කාලෙ පුබ්බෙ අලජ්ජිනොපි සමානා භයං අනුපෙක්ඛිත්වා යෙභුය්‍යෙන ලජ්ජිනොව භවන්තීති.

ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยแห่งพระราชาพระองค์นี้ แม้ผู้ที่เคยเป็นผู้ไม่มีความละอายมาก่อน ก็พิจารณาเห็นภัยแล้ว ส่วนมากก็กลายเป็นผู้มีความละอายไป

බුද්ධස්ස [Pg.175] භගවතො පරිනිබ්බානතො තිසතාධිකානං ද්විවස්සසහස්සානං උපරි නවුතිමෙ සංවච්ඡරෙ බහිනදීතීරෙ ගාමසීමතො පට්ඨාය යාව අන්තොඋදකුක්ඛෙපා, තාව කම්මං කරොන්තානං භික්ඛූනං සුඛෙන ගමනත්ථාය ගහට්ඨා ගාමසීමාය උදකුක්ඛෙපසීමං සම්බන්ධිත්වා සෙතුං අකංසු.

ในปีที่ ๒๓๙๐ ล่วงพ้นจากปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ริมฝั่งแม่น้ำภายนอก ตั้งแต่คามสีมาไปจนถึงภายในอุทกุกเขปสีมา เพื่อความสะดวกในการเดินทางของภิกษุผู้กระทำกรรมในที่นั้น คฤหัสถ์ทั้งหลายได้สร้างสะพานเชื่อมต่อคามสีมากับอุทกุกเขปสีมา

අථ තත්ථ ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණා චරියනාමකො ථෙරො උපසම්පදාදිවිනයකම්මානි කතිපය වස්සෙසු අකාසි.

ครั้งนั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่า ญาณลังการสุมนะมหาธัมมราชคุรุคณาจารย์ ได้กระทำวินัยกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นอยู่หลายปี

ධීරානන්දත්ථෙරො පන තත්ථ සඞ්කරදොසො හොතීති කම්මං කාතුං න ඉච්ඡති. තථා පට්ඨාය යෙ යෙ ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණාචරියස්ස මතිං රුච්චන්ති, තෙ තෙ තස්ස පක්ඛිකා භවන්ති. යෙ යෙ පන ධීරානන්දත්ථෙරස්සමතිං රුච්චන්ති, තෙතෙ තස්ස පක්ඛිකා භවන්ති. එවංලඞ්කාදීපෙ අමරපුරනිකායිකා භික්ඛූ. ද්වෙධා භින්දිත්වා තිට්ඨන්ති.

แต่พระธีรานันทเถระไม่ประสงค์จะกระทำกรรมในที่นั้น เพราะเห็นว่ามีโทษปะปนกัน ตั้งแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็เป็นพวกของท่าน ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระธีรานันทเถระ ก็เป็นพวกของท่าน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุในนิกายอมรปุระในลังกาทวีป จึงแตกแยกออกเป็นสองฝ่าย

අථ ධීරානන්දපක්ඛෙ භික්ඛු තප්පක්ඛිකස්ස සීලක්ඛන්ධත්ථෙරස්ස සිස්සෙ ධම්මක්ඛන්ධවනරතනභික්ඛූ අම්හාකං ජම්බුදීපෙ රතනපුණ්ණනගරං පෙසෙසුං සඞ්ඝරාජමහාථෙරස්ස සන්තිකෙ ඔවාදස්ස පටිග්ගාහණත්ථාය. තෙ ච කලියුගෙ අට්ඨාරසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කත්තිකමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛඅට්ඨමියං සීහළදීපතො නික්ඛමිත්වා ආගච්ඡන්තා එකූනවීසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛසත්තමියං රතනපුණ්ණනගරං සම්පත්තා.

ครั้งนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระธีรานันทเถระ ได้ส่งพระธรรมขันธภิกษุและพระวนรัตนภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระสีลขันธเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน ไปยังเมืองรัตนปุระในชมพูทวีปของเรา เพื่อรับโอวาทจากพระสังฆราชมหาสังฆเถระ และท่านเหล่านั้นได้ออกเดินทางจากลังกาทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๘ ปี และได้ถึงเมืองรัตนปุระในวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๙ ปี

අථ ධම්මරාජා සඞ්ඝරාජස්ස ආරාමෙ චතුභූමිකං විහාරං කාරාපෙත්වා තත්ථ තෙ වසාපෙසි. චතූහි පච්චයෙහිච සඞ්ගහං අකාසි. සඞ්ඝරාජාච තෙසං ද්වින්නං පක්ඛිකානං වචනං සුත්වා බහූහි ගන්ථෙහි සංසන්දිත්වා විවාදං විනිච්ඡින්දි. තාදිසෙ ඨානෙ සඞ්කරදොසස්ස අත්ථිභාවං පකාසෙත්වා සන්දෙසපණ්ණම්පි තෙසං අදාසි.

ครั้งนั้น พระธรรมราชาทรงให้สร้างวิหาร ๔ ชั้นในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก ณ ที่นั้น และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ และพระสังฆราชทรงสดับคำของภิกษุทั้งสองฝ่ายแล้ว ทรงสอบทานกับคัมภีร์หลายเล่ม แล้วทรงวินิจฉัยอธิกรณ์ ทรงประกาศความมีอยู่แห่งโทษปะปนกันในที่เช่นนั้น แล้วทรงประทานหนังสือสารแก่ท่านเหล่านั้นด้วย

මහාධම්මරාජාච [Pg.176] තෙසං පුන සික්ඛං සඞ්ඝරාජස්ස සන්තිකෙ ගණ්හාපෙත්වා පිටකත්තයපොත්ථකාදීනි දාතබ්බවත්ථූනි දත්වා තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ පඨමආසාළිමාසස්ස කාළපක්ඛදසමියං නාවාය තෙ පෙසෙසි.

และพระมหาธรรมราชาทรงให้ท่านเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช ทรงประทานสิ่งของที่ควรให้มีคัมภีร์พระไตรปิฎกเป็นต้น แล้วทรงส่งท่านเหล่านั้นกลับด้วยเรือในวันแรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในปีนั้นเอง

තතො පච්ඡාච ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණාචරියපක්ඛෙ භික්ඛූපි තප්පක්ඛිකස්ස පඤ්ඤාමොලිත්ථෙරස්ස සිස්සෙ විමලජොතිධම්මනන්දභික්ඛූ පෙසෙසුං සද්ධිං අරියාලඞ්කාරෙන නාම සාමණෙරෙන චතූහිච උපාසකෙහි. තෙච කලියුගෙ වීසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කත්තිකමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමියං සම්පත්තා.

หลังจากนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็ได้ส่งพระวิมลโชติภิกษุและพระธรรมนันทภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระปัญญามูลีเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน พร้อมด้วยสามเณรนามว่าอริยลังการ และอุบาสก ๔ คน และท่านเหล่านั้นได้มาถึงในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๐ ปี

තදාපි සඞ්ඝරාජස්ස ආරාමෙයෙව එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තෙ වසාපෙසි. චතූහි පච්චයෙහිච සඞ්ගහං අකාසි. සඞ්ඝරාජාපි පුන විනිච්ඡයං අදාසි යථාවුත්තනයෙන. ධම්මරාජා තෙසම්පි භික්ඛූනං සඞ්ඝරාජස්ස සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙත්වා සාමණෙරඤ්ච උපසම්පාදෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං කත්වා පහිණි.

ในครั้งนั้น พระราชาทรงให้สร้างวิหารแห่งหนึ่งในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พระสังฆราชก็ทรงประทานคำวินิจฉัยอีกครั้งตามนัยที่กล่าวมาแล้ว พระธรรมราชาทรงให้ภิกษุเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช และทรงให้อุปสมบทสามเณร แล้วทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงส่งกลับไป

තතො පච්ඡාච කලියුගෙ බාවීසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස කාළපක්ඛඑකාදසමියං සීහළදීපතොයෙව ද්වෙ භික්ඛූ තයො සාමණෙරා චත්තාරො උපාසකා සරජතසුවණ්ණකරණ්ඩකං සරජතසුවණ්ණචෙතියදාතුං හත්ථිදන්තමයං බුද්ධරූපං මහාබොධිපත්තානි මහාබොධිතචං මහාබොධිපතිට්ඨානසූමිං සීහළදක්ඛිණසාඛාබොධිපත්තානි දුතියසත්තාහඅනිමිසට්ඨානභූමිඤ්ච ධම්මපණ්ණාකාරත්ථාය ගහෙත්වා රතනපුණ්ණං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං සම්පත්තා. තෙසම්පි ධම්මරාජා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං කත්වා සඞ්ඝරඤ්ඤො ආරාමෙ වසාපෙසි. භික්ඛුනඤ්ච පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙසි. සාමණෙරානඤ්ච උපසම්පදකම්මං ගහට්ඨානඤ්ච පබ්බජ්ජකම්මං ගණ්හාපෙසි.

หลังจากนั้น ในวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๓ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๒ ปี ภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป อุบาสก ๔ คน จากลังกาทวีปนั่นเอง ได้นำผอบเงินและทอง พระธาตุเจดีย์เงินและทอง พระพุทธรูปงาช้าง ใบมหาโพธิ์ เปลือกมหาโพธิ์ ดินจากที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ ใบโพธิ์จากกิ่งโพธิ์ทักษิณของลังกา และดินจากสถานที่อนิมิสสเจดีย์ในสัปดาห์ที่สอง มาเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการทางธรรม ได้มาถึงเมืองหลวงชื่อรัตนปุระ พระธรรมราชาทรงสงเคราะห์ท่านเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงให้พำนักในอารามของพระสังฆราช และทรงให้ภิกษุรับการศึกษาอีกครั้ง และทรงให้อุปสมบทสามเณร และทรงให้คฤหัสถ์บรรพชา

ඉච්චෙවං මරම්මරට්ඨෙ භගවතො පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා [Pg.177] සාසනස්ස ථෙරපරම්පරවසෙන පතිට්ඨානතා වෙදිතබ්බා.

ด้วยประการฉะนี้ ในประเทศพม่า ตั้งแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระศาสนาได้ตั้งมั่นสืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งพระเถระ

ඉච්චෙවං මරම්මමණ්ඩලෙ අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තත්ථෙරගණො උත්තරාජීවත්ථෙරඡප්පදත්ථෙරගණො සිවලිත්ථෙරගණො ආනන්දත්ථෙරගණො තාමලින්දත්ථෙරගණොති පඤ්ච ගණා අහෙසුං.

ด้วยประการฉะนี้ ในแคว้นพม่า ณ เมืองอริมัททนะ มีคณะสงฆ์ ๕ คณะ คือ คณะพระอรหันตเถระ คณะพระอุตตราชีวเถระและพระฉัพพทัตเถระ คณะพระสีวลีเถระ คณะพระอานันทเถระ และคณะพระตามลินทเถระ

ඉදානි අරිමද්දනනගරෙ පඤ්චගණතො පට්ඨාය විජයපුරජෙය්‍යපුරරතනපූරෙසු ථෙරපරම්පරවසෙන සාසනස්ස අනුක්කමෙන ආගතභාවං දස්සයිස්සාමි. සිරිඛෙත්තනගරෙ හි ‘සො යාං නොං’ නාම රාජා පරක්කමවංසිකස්ස සාරදස්සිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකං සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරං අත්තනො ආචරියං කත්වා පූජෙසි.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงความเป็นมาของพระศาสนาโดยลำดับแห่งพระเถระ ตั้งแต่คณะสงฆ์ ๕ คณะในเมืองอริมัททนะ ไปจนถึงเมืองวิชัยปุระ ชัยยปุระ และรัตนปุระ ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า "โสยามโน" ได้ทรงยกพระสัทธัมมฐิติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารทัสสีเถระในวงศ์ปรักกมะ ขึ้นเป็นพระอาจารย์ของพระองค์แล้วทรงบูชา

කලියුගස්ස චතුවස්සාධිකඅට්ඨසතකාලෙ සිරිඛෙත්තනගරතො ආගන්ත්වා සො රතනපූරෙ රජ්ජං කාරෙසි. අථ අත්තනො පුත්තං අනෙකිභං නාම රාජකුමාරං මහාරාජ නාමෙන සිරිඛෙත්තනගරං භුඤ්ජාපෙසි. දක්ඛිණදිසාභාගෙ ‘කූ ව්ඨෙ ට-යො මො’ නගරං, පච්ඡිමදිසාභාගෙ ‘ඵො ඛොං’ නාම ඨානං, උත්තරදිසාභාගෙ ‘ම ලොං’ නගරං, පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ‘කොං ඛොං’ නාම ඨානං, එත්ථන්තරෙ නිසින්නානං ගිහීනං මම පුත්තස්ස ආණා පවත්තතු, භික්ඛූනං මමාචරියස්ස සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරස්ස ආණා පවත්තතූති නිය්‍යාදෙසි.

ในกาลียุค ๘๐๔ ปี พระองค์เสด็จมาจากเมืองศรีเกษตร แล้วทรงครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น ทรงให้พระราชโอรสพระนามว่าอเนกิภะ ทรงครองเมืองศรีเกษตรในพระนามว่ามหาราช ทรงมอบหมายว่า "ขอให้อำนาจของบุตรเราจงแผ่ไปแก่คฤหัสถ์ผู้อาศัยอยู่ในระหว่างนี้ คือทางทิศใต้ เมือง 'กูวเถะตะโยโม' ทางทิศตะวันตก สถานที่ชื่อ 'โพโขม' ทางทิศเหนือ เมือง 'มะโลม' ทางทิศตะวันออก สถานที่ชื่อ 'กอมโขม' และขอให้อำนาจของพระสัทธัมมฐิติเถระผู้เป็นอาจารย์ของเราจงแผ่ไปเหนือภิกษุทั้งทั้งหลาย"

තස්සච සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරස්ස අරියවංසත්ථෙරො මහාසාමිත්ථෙරොති ද්වෙ සිස්සා අහෙසුං. තෙසු මහාසාමිත්ථෙරො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සාසනවංසං ආනෙස්සාමීති සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළදීපතො සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛූහි සද්ධම්මචාරිං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අභිනවසික්ඛං ගණ්හිත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ සීහළදීපවංසිකං සාසනං වඩ්ඪාපෙත්වා නිසීදි. තස්ස මහාසාරිත්ථෙරස්ස සිස්සො අතුලවංසො නාම ථෙරො චතූසු දිසාසු අහිණ්ඩිත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව [Pg.178] තම්බුලභුඤ්ජමාතිකාසමීපෙ සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්ස අතුලවංසත්ථෙරස්ස සිස්සො රතනරංසී නාම ථෙරොච පරියත්තිවෙසාරජ්ජං පත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්සච රතනරං සිත්ථෙරස්ස සිස්සො සත්වවධම්මරාජස්ස ආචරියො අභිසඞ්කෙතො නාම ථෙරො පරියත්තිවෙසාරජ්ජං පත්වා සිරිඛෙත්තනගරයෙව සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්ස පන සිස්සො මුනින්දඝොසො නාම ථෙරො අත්ථි. කලියුගෙ සත්තතාධිකෙ නවසතෙ සම්පත්තෙ පච්ඡිමපක්ඛාධිකරාජා සිරිඛෙත්තනගරං අභිභවිත්වා නන්දයොධෙන නාම අමච්චෙන සද්ධිං තං මුනින්දඝොසත්ථෙරං ආනෙත්වා රතනපූරෙ පතිට්ඨාපෙසි.

พระอริยวงศ์เถระและพระมหาสามิเถระ เป็นศิษย์ ๒ รูปของพระสัทธัมมัฏฐิติเถระนั้น. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระมหาสามิเถระได้ไปสู่เกาะสีหลด้วยตั้งใจว่า "เราจักนำวงศ์แห่งพระศาสนามาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" แล้วนำพระเถระชื่อสัทธัมมจารีพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูปมาจากเกาะสีหล รับสิกขาใหม่แล้ว ยังพระศาสนาอันเป็นวงศ์ของเกาะสีหลให้เจริญในเมืองสิริเขตแล้วพำนักอยู่. พระอตุลวงศ์เถระผู้เป็นศิษย์ของพระมหาสาริเถระนั้น เที่ยวไปในทิศทั้งสี่ ศึกษาปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ใกล้มาติกาที่ฉันหมากในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระรัตนรังสีเถระผู้เป็นศิษย์ของพระอตุลวงศ์เถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระอภิสังเกตเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสัตววธรรมราช และเป็นศิษย์ของพระรัตนรังสีเถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. ก็ศิษย์ของท่านมีอยู่รูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสเถระ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๙๗๐ ปี พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชมีชัยเหนือเมืองสิริเขตแล้ว นำพระมุนินทโฆสเถระนั้นพร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทโยธะมาประดิษฐานไว้ในเมืองรัตนปุระ.

සො කිර පච්ඡිමපක්ඛාධිකරාජා එවං කථෙසි,- අහං සිරිඛෙත්තනගරං ලභිත්වා එකංයෙව භික්ඛුං එකංයෙව ගිහිං ලභාමීති.

ได้ยินว่า พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชนั้นได้ตรัสอย่างนี้ว่า "เราได้เมืองสิริเขตแล้ว ได้ภิกษุเพียงรูปเดียวและคฤหัสถ์เพียงคนเดียวเท่านั้น"

සො පන ථෙරො සාමණෙරනාමෙන මුනින්දඝොසො නාම. උපසම්පන්නකාලෙ පන මාතුලභූතස්ස ථෙරස්ස නාමෙන උපාලි නාම. දින්නනාමෙන පන තිපිටකාලඞ්කාරො නාම. තිරියපබ්බතවිහාරෙ පන වාසත්තා ඨානනාමෙන තිරියපබ්බතත්ථෙරො නාම.

พระเถระนั้น โดยชื่อเมื่อเป็นสามเณรชื่อว่ามุนินทโฆสะ. แต่ในกาลเมื่ออุปสมบทแล้ว ชื่อว่าอุปาลี ตามชื่อของพระเถระผู้เป็นลุง. ส่วนโดยชื่อที่ได้รับพระราชทาน ชื่อว่าติปิฏกาลังการะ. และเพราะพำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต จึงมีชื่อตามสถานที่ว่า ติริยบรรพตเถระ.

සො කිර එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරෙ පඨමං නිසීදිත්වා පච්ඡා කලියුගස්ස වස්සසහස්සෙ කාලෙසට්ඨිවස්සායුකො හුත්වා තිරියපබ්බතවිහාරෙ නිසීදි. සාමණෙරකාලෙ සො ජලුමස්‍යාමභයෙන රතනපූරතො නික්ඛමිත්වා කෙතුමතීනගරං පත්වා තත්ථ තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස ධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගන්ථං උග්ගණ්හිං. පාළිඅට්ඨකථාටීකාසු අතිඡෙකතාය දහරකාලෙයෙවච වෙස්සන්තරජාතකං කබ්‍යාලඞ්කාරෙන බන්ධිත්වා කථනතො අතිවිය පාකටො අහොසි. තස්ස පන [Pg.179] ථෙරස්ස සිස්සො උච්චනගරවාසී මහාතිස්සත්ථෙරොති සඞ්ගිරජනපදෙ අරඤ්ඤවාසං වසිත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. තස්ස පන සිස්සො රෙමිනගාමෙ ගාමවාසී චන්දත්ථෙරො නාම. තස්ස සිස්සො තංගාමවාසී ගුණසිරිත්ථෙරො නාම. තස්ස සිස්සො තංගාමවාසී කල්‍යාණධජත්ථරො නාම. සො පන ථෙරො පදුමනගරෙ සහස්සොරොධබොධොදධිගාමෙසු පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. තස්ස සිස්සො බොධොදධිගාමවාසිනො ඉන්දොභාසකල්‍යාණචක්කවිමලාචාරත්ථෙරා සහස්සොරොධගාමවාසිනො ගුණසාරචන්දසාරත්ථෙරා වංතුමගාමවාසී වරඑසිත්ථෙරො කන්නිනගරෙ ජරරාජගාම වාසී ගුණසිරිත්ථෙරොචාති ඉමෙ ථෙරා කල්‍යාණධජත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා කොවිදා අහෙසුං.

ได้ยินว่า ท่านพำนักอยู่ที่จตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีก่อน ต่อมาเมื่อกาลียุคครบ ๑,๐๐๐ ปี มีอายุได้ ๖๐ ปี จึงได้พำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต. เมื่อครั้งเป็นสามเณร ท่านหนีภัยจากพวกชลุมสยามออกจากเมืองรัตนปุระ ไปถึงเมืองเกตุมาตี และได้ศึกษาคัมภีร์ในสำนักของพระธรรมราชครูเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสาสนธชเถระ ณ ที่นั้น. เพราะความที่ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา และฎีกา และเพราะการที่ท่านรจนาเวสสันดรชาดกด้วยกพยาลังการะตั้งแต่เมื่อยังเยาว์วัย ท่านจึงเป็นผู้ปรากฏชื่อเสียงโด่งดังอย่างยิ่ง. ส่วนศิษย์ของพระเถระนั้น คือพระมหาติสสเถระ ผู้อยู่ในเมืองอุจจานคร ได้อยู่ป่าในสังคีรชนบท บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. ส่วนศิษย์ของท่าน คือพระจันทเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านเรมินคาม. ศิษย์ของท่าน คือพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ศิษย์ของท่าน คือพระกัลยาณธชเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ส่วนพระเถระนั้นได้บอกปริยัติแล้วพำนักอยู่ในเมืองปทุมนคร ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะและหมู่บ้านโพโธทธี. พระเถระเหล่านี้คือ พระอินโทภาสกัลยาณจักรวิมลาจารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านโพโธทธี, พระคุณสารเถระและพระจันทรสารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ, พระวรเอสิเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านวันตุมะ, และพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านชรราชคามในเมืองกันนิ พระเถระเหล่านี้รับสิกขาใหม่ในสำนักของพระกัลยาณธชเถระ ศึกษาปริยัติแล้วเป็นผู้เชี่ยวชาญ.

තස්සෙව කල්‍යාණධජත්ථෙරස්ස සිස්සො සඞ්ගිරජනපදෙ සමිවනගාමෙ නිසින්නො ධම්මධරො නාම ථෙරො මහල්ලකකාලෙ පදුමනගරෙ කුසුමමූලගාමෙ නිසීදිත්වා ගන්ථං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි.

พระเถระชื่อธัมมธโร ผู้อยู่ในหมู่บ้านสมิวคามในสังคีรชนบท เป็นศิษย์ของพระกัลยาณธชเถระนั้นเอง ในเวลาที่ชราแล้ว ได้พำนักอยู่ในหมู่บ้านกุสุมมูละในเมืองปทุมนคร บอกคัมภีร์แล้วยกย่องพระศาสนาไว้.

තෙසු ගුණසිරිත්ථෙරො අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං ගණ්හිත්වා ජෙය්‍යභූමිවාසකිත්තිවිහාරෙ පටිවසි.

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระคุณสิริเถระในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระ ได้รับราชทินนามว่า "คุณาภิลังการสัทธัมมมหาราชาธิราชคุรุ" แล้วพำนักอยู่ที่กิตติวิหารอันตั้งอยู่ในชัยภูมิ.

තස්ස පන ථෙරස්ස සිස්සො ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාගුරු නාම මහාථෙරො. තස්සෙව රඤ්ඤො කාලෙ සඞ්ඝරාජා අහොසි. සො පන ථෙරො සීහළදීපෙ අමරපුරනිකායිකානං පභවො. ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්සෙව සිස්සො තිපිටකාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරු නාම ථෙරො. තස්ස සිස්සො සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම ථෙරො අමරපුරදුතියමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ [Pg.180] සඞ්ඝරාජා අහොසි. තස්ස පන සිස්සො ඤෙය්‍ය ධම්මාභිවංසමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපති- මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු මහාථෙරො දුතියං අමරපුරමාපකස්ස රතනපුණ්ණමාපකස්සච රඤ්ඤො කාලෙසු සඞ්ඝ රාජා අහොසි. සො පන ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සඞ්ඝරඤ්ඤො සිස්සොපි වරඑසිත්ථෙරස්ස සිස්සොච අහොසි.

ส่วนพระมหาเถระชื่อญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาสังฆราชครู เป็นศิษย์ของพระเถระนั้น. ท่านได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นเอง. ส่วนพระเถระนั้นเป็นต้นกำเนิดของภิกษุผู้นับถืออมรปุรนิกายในเกาะสีหล. พระเถระชื่อติปิฏกาลังการมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของพระคุณาภิลังการสัทธัมมมหาธรรมราชครูเถระนั้นเอง. พระเถระชื่อสุริยวงศ์อภิสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง. ส่วนพระมหาเถระชื่อเญยยธัมมาภิวังสมุนิวรญาณกิตติสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง และในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองรัตนปุระ. ส่วนท่านนั้นเป็นทั้งศิษย์ของพระสังฆราชญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครูเถระ และเป็นศิษย์ของพระวรเอสิเถระด้วย.

අයං සීහළදීපතො සබ්බපච්ඡිමාගතෙහි සද්ධම්මචාරීමහාසාමිත්ථෙරෙහි යාව අම්හාකං ආචරියා ථෙරපරම්පරා දස්සනකථා.

นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระผู้เป็นอาจารย์ของเรา ตั้งแต่พระสัทธัมมจารีและพระมหาสามิเถระผู้มาถึงจากเกาะสีหลภายหลังที่สุด.

අයම්පි අපරා ථෙරපරම්පරා වෙදිතබ්බා. ඡප්පදත්ථෙරවංසිකො සද්ධම්මකිත්ති නාම ථෙරො ජෙය්‍යපුරං ආගන්ත්වා චතුදීපභූමිට්ඨානෙ නිසීදිත්වා මහාඅරියවංසත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා තතො පච්ඡා ජෙතවනවිහාරං සඞ්කමිත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි.

อนึ่ง พึงทราบลำดับพระเถระอีกสายหนึ่งดังนี้. พระเถระชื่อสัทธัมมกิตติ ผู้สืบวงศ์ของพระฉัพพทเถระ มายังเมืองชัยปุระ พำนักอยู่ในสถานที่ชื่อจตุทวีปภูมิ ศึกษาปริยัติในสำนักของพระมหาอริยวงศ์เถระ หลังจากนั้นได้ย้ายไปยังเชตวันวิหาร พำนักอยู่ที่นั่น บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้.

තස්ස සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සිස්සො තිසාසනධජො නාම. තස්ස සිස්සො ධම්මරාජගුරු නාම. තස්ස සිස්සො මුනින්දඝොසො නාම. තස්ස සිස්සො මහාතිස්සො නාම. තස්ස සිස්සො චන්දපඤ්ඤො නාම. තස්ස සිස්සො ගුණසිරි නාම. තස්ස සිස්සො ඤාණධජො නාම. තස්ස සිස්සො ධම්මධරො නාම. තස්ස සිස්සො ඉන්දොභාසො නාම. තතො පට්ඨාය කල්‍යාණචක්ක විමලාචාර ගුණසාර චන්දසාර වරඑසී ගුණසිරි ඤාණාභිවංස ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසත්ථෙරානං වසෙන සාසනවංසො වෙදිතබ්බොති.

ศิษย์ของพระสัทธัมมกิตติเถระนั้นชื่อติสาสนธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธรรมราชครู. ศิษย์ของท่านชื่อมุนินทโฆสะ. ศิษย์ของท่านชื่อมหาติสสะ. ศิษย์ของท่านชื่อจันทรปัญโญ. ศิษย์ของท่านชื่อคุณสิริ. ศิษย์ของท่านชื่อญาณธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธัมมธโร. ศิษย์ของท่านชื่ออินโทภาสะ. ตั้งแต่นั้นไป พึงทราบพระศาสนวงศ์โดยอำนาจแห่งพระเถระทั้งหลาย คือ กัลยาณจักร, วิมลาจาร, คุณสาร, จันทรสาร, วรเอสี, คุณสิริ, ญาณาภิวังสะ และเญยยธัมมาภิวังสะ.

අයං පත්තලඞ්කස්ස ඡප්පදත්ථෙරස්ස සිස්සභූතා සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරතො පට්ඨාය ථෙරපරම්පරදස්සනකථා.

นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระ ตั้งแต่พระสัทธัมมกิตติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระฉัพพทเถระแห่งปัตตลังกา.

ඉදං රතනපුණ්ණනගරෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානං.

นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองรัตนปุณณนคร.

එවං අපරන්තරට්ඨසඞ්ඛාතෙන එකදෙසෙන සකලම්පි මරම්මරට්ඨං [Pg.181] ගහෙත්වා සාසනවංසො දස්සෙතබ්බො. භගවාපි හි අපරන්තරට්ඨෙ චන්දනවිහාරෙ වසිත්වා තම්බදීපරට්ඨෙ තංතංදෙසම්පි ඉද්ධියා චරිත්වා සත්තානං ධම්මං දෙසෙසියෙවාති.

พึงแสดงพระศาสนวงศ์โดยรวมเอาประเทศพม่าทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งที่เรียกว่าอปรันตชนบทอย่างนี้. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ประทับอยู่ที่จันทนวิหารในอปรันตชนบท แล้วเสด็จจาริกไปด้วยฤทธิ์ไปยังที่นั้นๆ ในแคว้นตัมพทีปะ ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลายแล้วแล.

ඉති සාසනවංසෙ අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในอปรันตชนบท ในพระศาสนวงศ์ จบเพียงเท่านี้.

නාම ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

ชื่อปริจเฉทที่ ๖.

7. කස්මිරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๗. ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ.

7. ඉදානි යථාවුත්තමාතිකාවසෙන කස්මීරවන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි.

๗. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น.

තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පභිට්ඨාපෙහීති. එත්ථ ච කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං නාම චීනරට්ඨසමීපෙ තිට්ඨති. තෙනෙව හි අධුනා කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො චිනරට්ඨවාසිනොච මනුස්සා අරවාළස්ස නාම නාගරාජස්ස උප්පජ්ජනකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා නාගරූපං කත්වා මානෙන්ති පූජෙන්ති සක්කරොන්ති, වත්ථභාජනාදීසුපි නාගරූපමෙව තෙ යෙභුය්‍යෙන කරොන්තීති.

ในเวลาจบการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัศมีระและคันธาระว่า "ท่านจงไปสู่แคว้นนั้นแล้วประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นเถิด" อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระนั้นตั้งอยู่ใกล้แคว้นจีน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระ และชาวแคว้นจีน นับตั้งแต่กาลที่พญานาคชื่ออารวาฬะเกิดขึ้นจนถึงทุกวันนี้ ย่อมทำรูปนาคแล้วนับถือ บูชา สักการะ แม้ในเครื่องนุ่งห่มและภาชนะเป็นต้น พวกเขาก็ย่อมทำรูปนาคเป็นส่วนมาก.

සොච මජ්ඣන්තිකත්ථෙරොපි චතූහි භික්ඛූහි සද්ධිං අත්ථ පඤ්චමො හුත්වා පාටලිපුත්තතො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා හිමවති අරවාළදහස්ස උපරි ඔතරි. තෙන ඛො පන සමයෙන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ සස්සපාකසමයෙ අරවාළො නාම නාගරාජා අරවාළදහෙ නිසීදිත්වා කරකවස්සං නාම වස්සාපෙත්වා සස්සං හරාපෙත්වා මහාසමුද්දං පාපෙසි. තෙරොච අරවාළදහස්ස උපරි ඔතරිත්වා අරවාළදහපිට්ඨිකං චඞ්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති. නාගමාණවකා තං දිස්වා අරවාළස්ස නාගරාජස්ස ආරොචෙසුං, - මහාරාජ එකො ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාවවසනො අම්හාකං උදකං දූසෙතීති. තදා පන ථෙරො අත්තානංයෙව [Pg.182] නාගානං දස්සෙති. නගරාජා තාවදෙව කොධාභිභූතො නික්ඛමිත්වා ථෙරං දිස්වා මක්ඛං අස්සහමානො අන්තලික්ඛෙ අනෙකානි භිංසනකානි නිම්මිනි. තතො තතො භුසාවාතා වායන්ති, රුක්ඛා ඡිජ්ජන්ති, පබ්බතකූටා පතන්ති මෙඝාගජ්ජන්ති, විජ්ජුංලතා නිච්ඡරන්ති, අසනියො ඵලන්ති, භින්නං විය ගගනං උදකං පග්ඝරති, භයානකරූපා නාගකුමාරා සන්නිපතන්ති, සයම්පි ධූමායති පජ්ජලති, පහරණවුට්ඨියො විස්සජ්ජෙති, කො අයංමුණ්ඩකො ඡින්නභින්නපටධරොතිආදීහි ඵරුසවචනෙහි ථෙරං සන්තජ්ජෙති, එථ ගණ්හථ හනථ නිද්ධමථ ඉමං සමණන්ති නාගබලං ආණාපෙසි.

พระมัชฌันติกเถระนั้นพร้อมด้วยภิกษุ ๔ รูป รวมเป็น ๕ รูป ได้เหาะขึ้นไปในอากาศจากเมืองปาฏลีบุตร แล้วลงมาเหนือสระอารวาฬะในป่าหิมพานต์ ก็ในสมัยนั้น พญานาคชื่ออารวาฬะในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในเวลาข้าวกล้าสุก ย่อมอยู่ในสระอารวาฬะแล้วยังฝนลูกเห็บให้ตก ยังข้าวกล้าให้พัดพาไปสู่มหาสมุทร พระเถระนั้นลงมาเหนือสระอารวาฬะแล้ว ย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บนพื้นสระอารวาฬะ พวกนาคมาณพเห็นดังนั้น จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬะว่า "มหาราช สมณะผู้หนึ่งนุ่งห่มผ้าขาดวิ่น มีผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่น ย่อมทำน้ำของเราให้สกปรก" ครั้งนั้น พระเถระย่อมแสดงตนแก่พวกนาค พญานาคถูกความโกรธครอบงำแล้ว ออกมาทันที เห็นพระเถระแล้วไม่อาจอดกลั้นความลบหลู่ได้ จึงเนรมิตสิ่งน่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ ลมพายุพัดมาจากที่นั้นๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบฟาดฟัน น้ำไหลหลั่งราวกับท้องฟ้าแตก พวกนาคกุมารมีรูปร่างน่ากลัวมารวมกัน ตัวพญานาคเองก็มีควันพวยพุ่งลุกโชน ปล่อยห่าฝนอาวุธลงมา ข่มขู่พระเถระด้วยวาจาหยาบคายมีอาทิว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดวิ่นนี้เป็นใคร" แล้วสั่งกองทัพนาคว่า "มาเถิด จงจับ จงฆ่า จงขับไล่สมณะนี้ไปเสีย"

ථෙරො සබ්බං තං භිංසනකං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පටිබාහිත්වා නාගරාජානං ආහ,–

พระเถระยับยั้งสิ่งน่าสะพรึงกลัวทั้งหมดนั้นด้วยฤทธิ์ของตนแล้ว กล่าวแก่พญานาคว่า–

සදෙවකොපි චෙ ලොකො, ආගන්ත්වා තාසයෙය්‍ය මං;

න මෙ පටිබලො අස්ස, ජනෙතුං භයභෙරවං.

แม้โลกพร้อมด้วยเทวดา มาข่มขู่เรา ก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้.

සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බ, සසමුද්දං සපබ්බතං;

උක්ඛිපිත්වා මහානාග, ඛිපෙය්‍යාසි මමූපරි.

ดูก่อนพญานาคผู้ยิ่งใหญ่ แม้หากท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา แล้วขว้างลงมาบนเรา.

නෙව මෙ සක්කුණෙය්‍යාසි, ජනෙතුං භයභෙරවං;

අඤ්ඤදත්ථු තවෙවස්ස, විඝාතො උරගාධිපාති.

ท่านก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้ ที่แท้ความพินาศย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น ดูก่อนเจ้าแห่งนาค.

එවං වුත්තෙ නාගරාජා විහතානුභාවො නිප්ඵලවායාමො දුක්ඛී දුම්මනො අහොසි.

เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพอันถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล เป็นทุกข์ มีใจหม่นหมอง.

තං ථෙරො තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා තීසු සරණෙසු පඤ්චසුච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි සද්ධිං චතුරාසීතියා නාගසහස්සෙහි. අඤ්ඤෙපි බහූ හිමවන්තවාසිනො යක්ඛාච ගන්ධබ්බාච කුම්භණ්ඩාච ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨහිංසු. පඤ්චකොපි යක්ඛො සද්ධිං භරියාය යක්ඛිනියා පඤ්චහිච පුත්තසතෙහි පඨමෙ [Pg.183] ඵලෙ පතිට්ඨිතො. අථායස්මා මජ්ඣන්ති කත්ථෙරො සබ්බෙනාගයක්ඛරක්ඛසෙ ආමන්තෙත්වා එවමාහ,-

พระเถระได้ชี้แจง ชักชวน ปลุกเร้า และให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาที่สมควรแก่ขณะนั้น แล้วให้พญานาคนั้นตั้งมั่นในสรณะ ๓ และศีล ๕ พร้อมด้วยนาค ๘๔,๐๐๐ ตน แม้ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้ฟังธรรมีกถาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลาย ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยภรรยาคือยักษิณี และบุตร ๕๐๐ ตน ได้ตั้งมั่นในปฐมผล ครั้งนั้น ท่านพระมัชฌันติกเถระได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมาแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า-

මාදානි කොධං ජනයිත්ථ, ඉතො උද්ධං යථා පුරෙ;

සස්සඝාතඤ්ච මා කත්ථ, සුඛකාමා හි පාණිනො;

කරොථ මෙත්තං සත්තෙසු, වසන්තු මනුජා සුඛන්ති.

บัดนี้ พวกท่านอย่ายังความโกรธให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเหมือนแต่ก่อน อย่าทำลายข้าวกล้าเลย เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข จงทำความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงอยู่เป็นสุขเถิด.

තෙ සබ්බෙපි සාධු භන්තෙති ථෙරස්ස වචනං පටිස්සුණිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිංසු. තං දිවසමෙව නාගරාජස්ස පූජාසමයො හොති. අථ නාගරාජා අත්තනො රතනමයං පල්ලඞ්කං ආහරාපෙත්වා ථෙරස්ස පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි ථෙරො පල්ලඞ්කෙ. නාගරාජාපි ථෙරං බීජයමානො සමීපෙ අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො ආගන්ත්වා ථෙරං දිස්වා අම්හාකං නාගරාජතොපි ථෙරො මහිද්ධිකතරොති ථෙරමෙව වන්දිත්වා නිසින්නා. ථෙරො තෙසං ආසිවිසොපමසුත්තං කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ අසීතියාපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. කුලසතසහස්සඤ්ච පබ්බජි. තතො පභුති ච කස්මීරගන්ධාරො යාවජ්ජෙතනා කාසාවපජ්ජොතා ඉසිවාතපටිවාතාඑව.

พวกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดนั้นรับคำของพระเถระว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ' แล้วประพฤติตามที่พระเถระสั่งสอน ในวันนั้นเองเป็นเวลาที่พญานาคจะทำการบูชา ครั้งนั้น พญานาคได้นำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาถวายพระเถระ พระเถระนั่งบนบัลลังก์ พญานาคก็ยืนอยู่ใกล้ๆ พัดวีพระเถระ ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาถึง เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา' จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง พระเถระได้แสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา ในที่สุดแห่งสูตร การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ และตระกูลแสนตระกูลได้ออกบวช ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระจนถึงทุกวันนี้ ก็สว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งพระฤๅษีพัดผ่านอยู่เสมอ

ගන්ත්වා කස්මීරගන්ධාරං, ඉසි මජ්ඣන්තිකො තදා;

දුට්ඨං නාගං පසාදෙත්වා, මොචෙසි බන්ධනා බහූති.

ในกาลนั้น พระมัชฌันติกฤๅษีไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ยังพญานาคผู้ดุร้ายให้เลื่อมใสแล้ว ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก

අධුනා පන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ සාසනස්ස අත්ථඞ්ගතස්සවිය සූරියස්ස ඔභාසො න පඤ්ඤායති, තස්මා තත්ථ සාසනස්ස පතිට්ඨානෙ විත්ථාරෙන වත්තබ්බකිච්චං නත්ථීති.

แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระไม่ปรากฏ ราวกับดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีกิจที่จะต้องกล่าวโดยพิสดารในการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาในที่นั้น

ඉති සාසනවංසෙ කස්මීරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในพระศาสนวงศ์

නාම සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๗

8. මහිංසකරට්ඨස්සාසනවංසකථාමග්ගො

๘. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ

8. ඉදානි [Pg.184] යථාවුත්තමාතිකාවසෙන මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි.

๘. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น

තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාරෙවත්ථෙරං මහිංසකමණ්ඩලං පෙසෙසි,- ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาเรวตเถระไปยังมณฑลมหิสกะว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด'

සොච අත්තපඤ්චමො හුත්වා මහිංසකමණ්ඩලං අගමාසි පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පඤ්චවග්ගො ගණො අලං උපසම්පදකම්මායාති මඤ්ඤමානො. ථෙරො මහිංසකමණ්ඩලං ගන්ත්වා දෙවදූතසුත්තං කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ චත්තාලීසපාණසහස්සානි ධම්මචක්ඛුං ප්පටිලභිංසු. චත්තාලීසංයෙව පාණසහස්සානි පබ්බජිංසු.

พระเถระนั้นมีตนเป็นที่ ๕ ได้ไปยังมณฑลมหิสกะ โดยคิดว่า 'คณะภิกษุ ๕ รูป ย่อมเพียงพอแก่การอุปสมบทกรรมในชนบทชายแดน' พระเถระไปถึงมณฑลมหิสกะแล้ว ได้แสดงเทวทูตสูตร ในที่สุดแห่งสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ออกบวช

ගන්ත්වාන රට්ඨං මහිංසං, මහාරෙවො මහිද්ධිකො;

චොදෙත්වා දෙවදූතෙහි, මොචෙසි බන්ධනා බහූති.

พระมหาเรวตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นมหิสกะแล้ว ตักเตือนด้วยเทวทูตทั้งหลาย ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก

අධුනා පන තත්ථ සාසනස්ස අබ්භෙහිවිය පටිච්ඡන්නස්ස සූරියස්ස ඔකාසො දුබ්බලො හුත්වා පඤ්ඤායති.

แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในที่นั้นปรากฏอ่อนกำลัง ราวกับดวงอาทิตย์ที่ถูกเมฆบดบัง

ඉති සාසනවංසෙ මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ในพระศาสนวงศ์

නාම අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

อันเป็นปริจเฉทที่ ๘

9. මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๙. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ

9. ඉතො පරං මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං කථයිස්සාමි යථාවුත්තමාතිකාවසෙන.

๙. ต่อจากนี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว

තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාධම්මරක්ඛිත්ථෙරං මහාරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังแคว้นมหารัฐว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด'

මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොච අත්තපඤ්චමො හුත්වා මහාරට්ඨං ගන්ත්වා මහානාරදකස්සපජාතකකථාය මහාරට්ඨකෙ පසාදෙත්වා [Pg.185] චතුරාසීතිපාණසහස්සානි මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. තෙරසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි.

พระมหาธรรมรักขิตเถระมีตนเป็นที่ ๕ ไปยังมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหานารทกัสสปชาดก แล้วให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตั้งอยู่ในมรรคและผล ๑๓,๐๐๐ ได้ออกบวช พระเถระได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้

මහාරට්ඨං ඉසි ගන්ත්වා, සො මහා ධම්මරක්ඛිතො;

ජාතකං කථයිත්වාන, පසාදෙසි මහාජනන්ති.

พระมหาธรรมรักขิตฤๅษีนั้นไปสู่มหารัฐแล้ว กล่าวชาดก ทำให้มหาชนเลื่อมใส

තත්ථ කිර මනුස්සා පුබ්බෙ අග්ගිහුතාදිමිච්ඡාකම්මං යෙභුය්‍යෙන අකංසු. තෙනෙව ථෙරො මහානාරදකස්සපජාතකකථං දෙසෙසි. තතො පට්ඨාය තත්ථ මනුස්සා ජාතක කථං යෙභුය්‍යෙන සොතුං අතිවිය ඉච්ඡන්ති. භික්ඛූච යෙභුය්‍යෙන ගහට්ඨානං ජාතකකථංයෙව දෙසෙන්ති. විසෙසතො පන වස්සන්තරජාතකකථං තෙ මනුස්සා බහූහි දාතබ්බවත්ථූහි පූජෙත්වා සුණන්ති.

ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นเมื่อก่อนส่วนมากได้ทำมิจฉากรรมมีอัคคิหุตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงแสดงมหานารทกัสสปชาดก ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากปรารถนาอย่างยิ่งที่จะฟังชาดก และภิกษุทั้งหลายส่วนมากก็แสดงชาดกแก่คฤหัสถ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มนุษย์เหล่านั้นบูชาด้วยวัตถุไทยธรรมเป็นอันมากแล้วจึงฟังเวสสันดรชาดก

තඤ්ච මහාරට්ඨං නාම ස්‍යාමරට්ඨසමීපෙ ඨිතං, තෙනෙව ස්‍යාමරට්ඨවාසිනොපි භික්ඛූ ගහට්ඨාච යෙභුය්‍යෙන සොතුං ඉච්ඡන්තීති. මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොපි මහාරට්ඨවාසීහි සද්ධිං සකලස්‍යාමරට්ඨවාසීනං ධම්මං දෙසෙසි, අමතරසං පායෙසි, යථා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො අපරන්තරට්ඨං ගන්ත්වා සකලමරම්මරට්ඨවාසීනන්ති.

และมหารัฐนั้นตั้งอยู่ใกล้กับสยามรัฐ เพราะเหตุนั้น ภิกษุและคฤหัสถ์ชาวสยามรัฐส่วนมากก็ปรารถนาที่จะฟัง พระมหาธรรมรักขิตเถระก็ได้แสดงธรรมแก่ชาวสยามรัฐทั้งหมดพร้อมกับชาวมหารัฐ ให้ดื่มอมตรส เหมือนพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปสู่อปรันตชนบทแล้วแสดงแก่ชาวมรัมมรัฐทั้งหมดฉะนั้น

යං පන යොනකරට්ඨසාසනවංසකථායං වුත්තං, තම්පි සබ්බං එත්ථාපි දට්ඨබ්බංයෙව, තෙහි තස්ස එකසදිසත්තෙන ඨිතත්තාති. තථා හි නාගසෙනත්ථෙරොපි යොනකරට්ඨෙ වසිත්වා ස්‍යාමරට්ඨාදීසුපි සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. යොනකරට්ඨවාසිනො මහාධම්මගම්භීරත්ථෙරමහාමෙධඞ්කරත්ථෙරාච සද්ධිං බහූහි භික්ඛූහි සීහළදීපං ගන්ත්වා තතො පුනාගන්ත්වා ස්‍යාමරට්ඨෙ සොක්කතයනගරං පත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිත්වා පච්ඡා ලකුන්නනගරෙ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. එවං යොනකරට්ඨෙ සාසනං ඨිතං ස්‍යාමාදීසුපි ඨිතංයෙවාති දට්ඨබ්බං.

อนึ่ง สิ่งใดที่กล่าวไว้ในเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในโยนกชนบท สิ่งนั้นทั้งหมดก็พึงเห็นในที่นี้ด้วย เพราะสิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่เสมอกันกับสิ่งนี้ แท้จริง แม้พระนาคเสนเถระก็อยู่ในโยนกชนบทแล้วตั้งพระศาสนาไว้ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย พระมหาธรรมคัมภีรเถระและพระมหาเมธังกรเถระชาวโยนกชนบทพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากไปสู่เกาะสีหล แล้วกลับมาอีกครั้งหนึ่งถึงเมืองสุโขทัยในสยามรัฐ พำนักอยู่ที่นั่นแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา ภายหลังพำนักอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งอยู่ในโยนกชนบทอย่างนี้ ก็ตั้งอยู่ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย

බුද්ධස්ස භගවතො පරිනිබ්බානතො ද්විසතාධිකානං ද්වින්නං වස්සසහස්සානං [Pg.186] උපරි නවුතිමෙ වස්ස සීහළදීපෙ රජ්ජං පත්තස්ස කිත්තිස්සිරිරාජසීහමහාරාජස්ස අභිසෙකතො තතියෙ වස්සෙ තෙනෙව කිත්තිස්සිරිරාජසීහමහාරඤ්ඤා පහිතපණ්ණාකාරසාසනං ආගම්ම සරාමාධිපතිධම්මිකමහාරාජාධිරාජෙනාණත්තෙහි ලඞ්කාදීපං ආගතෙහි උපාලිත්ථෙ රාදීහි පතිට්ඨාපිතො වංසො උපාලිවංසොති පාකටො. සොච දුවිධො පුබ්බාරාමවිහාරවාසීඅභයගිරිවිහාරවාසීවසෙනාති. එවං මහානගරයොනකල්‍යාමරට්ඨෙසු සාසනං ථිරං හුත්වා තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බන්ති.

ในพรรษาที่ ๙๐ ล่วง ๒,๒๐๐ พรรษา นับแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า และในพรรษาที่ ๓ นับแต่ราชาภิเษกของพระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชผู้ครองราชย์ในเกาะสีหล วงศ์ที่พระอุบาลีเถระเป็นต้นผู้มาสู่เกาะลังกาตามพระบัญชาของพระธรรมิกมหาราชาธิราชผู้เป็นอธิบดีแห่งสยามรัฐ ซึ่งอาศัยพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการที่พระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชนั้นส่งไป ได้ตั้งขึ้นนั้น มีชื่อเสียงว่า อุบาลีวงศ์. และวงศ์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ฝ่ายที่อยู่ในบุพพารามวิหาร และฝ่ายที่อยู่ในอภัยคีรีวิหาร. พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งมั่นอยู่ในมหานคร โยนก และสยามรัฐด้วยประการฉะนี้.

ඉති සාසනවංසෙ මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො නාම

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในมหารัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

නවමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๙.

10. චිනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො

๑๐. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ

10. තතො පරං පවක්ඛාමි චීනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං යථාට්ඨවිතමාතිකාවසෙන.

๑๐. จากนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ตามมาติกาที่ตั้งไว้.

තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මජ්ඣිමත්ථෙරං චිනරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති.

ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังจีนรัฐว่า 'ท่านจงไปสู่รัฐนี้แล้วตั้งพระศาสนาไว้ในที่นี้เถิด'.

මජ්ඣිමත්ථෙරොච කස්සපගොත්තරෙන අළකරෙවත්ථෙරෙන දුන්දභියත්ථෙරෙන මහාරෙවත්ථෙරෙනච සද්ධිං හිමවන්තප්පදෙසෙ පඤ්චචීනරට්ඨං ගන්ත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තකථායතං දෙසං පසාදෙත්වා අසීතිපාණකොටියො මග්ගඵලරතනානි පටිලාභෙසි. පඤ්චපිච තෙ ථෙරා පඤ්චරට්ඨානි පසාදෙසුං. එකමෙකස්ස සන්තිකෙ සහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. එවං තෙ තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං.

พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระอฬกเรวัตเถระผู้มีโคตรกัสสปะ พระทุนทุภิยเถระ และพระมหาเรวัตเถระ ไปยังปัญจจีนรัฐในหิมวันตประเทศ ทำให้ประเทศนั้นเลื่อมใสด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แล้วให้สัตว์ ๘๐ โกฏิ ได้รัตนคือมรรคผล. พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นทำให้รัฐทั้ง ๕ เลื่อมใส. ภิกษุประมาณ ๑,๐๐๐ รูปได้บวชในสำนักของแต่ละรูป. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น.

ගන්ත්වා මජ්ඣිමත්ථෙරො, හිමවන්තං පසාදයි;

යක්ඛසෙනං පකාසෙන්තො, ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති.

พระมัชฌิมเถระไปแล้ว ทำให้หิมวันตประเทศเลื่อมใส แสดงยักษเสนา (กองทัพยักษ์) ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร.

තත්ථ කිර මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන චන්දීපරමීස්වාරානං යක්ඛානං පූජං [Pg.187] කරොන්ති. තෙනෙව තෙ පඤ්ච ථෙරා තෙසං යක්ඛසෙනං පකාසයිත්වා ධම්මං දෙසෙසුං. කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පන කදාචි කදාචි චීනරට්ඨින්දස්ස විජිතං හොති, කදාචි කදාචි පන විසුං හොති. තදා පන විසුංයෙව අහොසීති දට්ඨබ්බං.

ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากบูชายักษ์ผู้เป็นใหญ่คือจัณฑีและปรเมศวร. เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นจึงแสดงธรรมโดยเปิดเผยยักษเสนา (กองทัพยักษ์) แก่พวกเขา. อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระบางครั้งก็เป็นอาณาเขตของพระราชาแห่งจีนรัฐ บางครั้งก็เป็นอิสระ. พึงทราบว่า ในครั้งนั้นเป็นอิสระนั่นเอง.

චීරනට්ඨෙ පන භගවතො සාසනං දුබ්බලංයෙව හුත්වා අට්ඨාසි, න ථිරං හුත්වා. තෙනෙව ඉදානි තත්ථ කත්ථචියෙව සාසනං ඡායාමත්තංව පඤ්ඤායති, වාතවෙගෙන විකිණ්ණඅබ්භංවිය තිට්ඨතීති.

อนึ่ง พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าในจีนรัฐนั้นตั้งอยู่โดยอ่อนแอ ไม่มั่นคง. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ พระศาสนาในที่นั้นจึงปรากฏเพียงเงาในบางแห่งเท่านั้น ตั้งอยู่เหมือนเมฆที่กระจัดกระจายด้วยแรงลมฉะนั้น.

ඉති සාසනවංසෙ චීනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො නාම

จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์

දසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๐.

එවං සබ්බෙන සබ්බං සාසනවංසකථාමග්ගො නිට්ඨිතො.

เรื่องพงศาวดารพระศาสนาทั้งหมดจบลงด้วยประการฉะนี้.

එත්තාවතාච –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

ලඞ්කාගතෙන සන්තෙන, චිත්‍රඤාණෙන භික්ඛුනා;

සරණඞ්කරනාමෙන, සද්ධම්මට්ඨිතිකාමිනා.

อันภิกษุผู้สงบ มีปัญญาอันวิจิตร นามว่า สรณังกร ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้มาจากลังกา.

දූරතොයෙව දීපම්හා, සුමඞ්ගලෙන ජොතිනා;

විසුද්ධසීලිනාචෙව, දීපන්තරට්ඨභික්ඛුනා.

และอันภิกษุชาวต่างประเทศ ผู้มีรัศมีคือสุมางคละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มาจากเกาะอันไกล.

අඤ්ඤෙහිචාභියාචිතො, පඤ්ඤාසාමීති නාමකො;

අකාසිං සුට්ඨුකං ගන්ථං, සාසනවංසප්පදීපිකං.

และอันผู้อื่นทั้งหลายอ้อนวอนแล้ว ข้าพเจ้าผู้มีนามว่า ปัญญาสามี ได้ทำคัมภีร์อันดีงามนี้ ซึ่งเป็นเครื่องส่องสว่างพงศาวดารพระศาสนา.

ද්විසතෙච සහස්සෙච, තෙවීසාධිකෙ ගතෙ;

පුණ්ණායං මිගසීරස්ස, නිට්ඨං ගතාව සබ්බසො.

เมื่อล่วงไป ๒,๒๒๓ ปี ในวันเพ็ญเดือนมิคสิระ (เดือน ๑) คัมภีร์นี้ได้สำเร็จบริบูรณ์ทั้งหมด.

කොචි එත්ථෙව දොසො චෙ, පඤ්ඤායති සුචිත්තකා;

තං ඛමන්තු ච සුද්ධියා, ගණ්හන්තු යුත්තිකං හවෙති.

หากมีข้อผิดพลาดใดๆ ปรากฏในที่นี้ ขอท่านผู้มีจิตดีทั้งหลายจงอดโทษให้ และจงถือเอาแต่สิ่งที่ถูกต้องเถิด.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น සාසනවංසප්පදීපිකා สาสนวงศ์ปทีปิกา (คัมภีร์ประทีปแห่งพระศาสนา) බුද්ධං [Pg.1] සුමාලී ද්විපදුත්තමො තමො,හන්ත්වාන බොධෙසිධ පඞ්කජං කජං; මග්ගග්ගසෙලම්හි සුඤට්ඨිතො ඨිතො,සො මං චිරං පාතු සුඛං සදා සදා. พระพุทธเจ้าผู้ทรงประดุจระเบียบดอกไม้อันงดงาม ทรงเป็นยอดเยี่ยมกว่าสัตว์สองเท้า ทรงขจัดความมืดมิดแล้ว ทรงยังดอกบัวที่เกิดในตมให้เบิกบานในโลกนี้ ทรงประทับตั้งมั่นอยู่บนยอดเขาคือมรรค ขอพระองค์นั้นจงคุ้มครองข้าพเจ้าให้มีความสุขตลอดกาลนานทุกเมื่อเถิด සීහළද්දීපතොයෙව,ආගතෙහි දිසන්තරෙ; භික්ඛූහි යාචිතො කස්සං,සාස්නවංසප්පදීපිකං. ข้าพเจ้าอันภิกษุทั้งหลายผู้มาจากเกาะลังกาและจากต่างทิศอ้อนวอนแล้ว จักรจนาคัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกา කාමඤ්ච පොරාණෙහි යා,සාස්නවංසප්පදිපිකා; විත්ථාර වාචනාමග්ගා,විරචිතා විනිච්ඡයා. อนึ่ง คัมภีร์สาสนวงศ์ปทีปิกาที่พระเถระแต่โบราณได้รจนาไว้แล้วนั้น มีแนวทางแห่งการพรรณนาที่พิสดารและมีการวินิจฉัย සා [Pg.2] පන මරම්මභාසාය,කතත්තායෙව එතෙසං; දීපන්තරනිවාසිනං,වහාති සුට්ඨුනාත්ථං. แต่คัมภีร์นั้น เพราะเหตุที่รจนาไว้ด้วยภาษาพม่า จึงไม่อำนวยประโยชน์อย่างดีแก่ชนทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะอื่นเหล่านั้น තස්මා හි මූලභාසාය,කරිස්සාමි අහං හවෙ; සංසන්දිත්වාන ගන්ථෙහි,තං සල්ලක්ඛෙන්තු සාධවොති. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกระทำ (คัมภีร์นี้) ด้วยภาษามูล (ภาษาบาลี) โดยสอบทานกับคัมภีร์ทั้งหลาย ขอท่านผู้รู้ทั้งหลายจงพิจารณาเถิด තත්‍රායංමාතිකා – ในคัมภีร์นั้นมีมาติกา (สารบัญ) ดังนี้ 1. නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො, ๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ 2. සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො, ๒. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในเกาะลังกา 3. සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගො, ๓. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ 4. යොනකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො, ๔. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นโยนก 5. වනවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො, ๕. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นวนวาสี 6. අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො, ๖. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นอปรันตกะ 7. කස්මීරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො, ๗. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ 8. මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො, ๘. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหิสกะ 9. මහාරට්ඨසාසනවංසවථාමග්ගො, ๙. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นมหารัฐ 10. චිනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගොචාති. ๑๐. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาในแคว้นจีน 1. නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො ๑. แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ 1. තත්ථ ච නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො එවං වෙදිතබ්බො. අම්හාකඤ්හි භගවා සම්මාසම්බුද්ධො වෙනෙය්‍යානං හිතත්ථාය හත්ථගතං සුඛං අනාදියිත්වා දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ බ්‍යාකරණං නාම මඤ්ජූසක පුප්ඵං පිලන්ධිත්වා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඛ්‍යෙ යානි අනෙකාසු ජාතීසු අත්තනො ඛෙදං අනපෙක්ඛිත්වා සමතිංසපාරමියො [Pg.3] පූරෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවතො චවිත්වා තුසිතපුරෙ දෙවසුඛං අනුභවි. ๑. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น แนวทางแห่งเรื่องราววงศ์พระศาสนาที่มาใน ๙ สถานที่ พึงทราบดังนี้: พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย ทรงไม่ทรงถือเอาความสุขที่อยู่ในมือเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เวไนยสัตว์ ทรงประดับดอกไม้ชื่อมัญชูสกะคือพยากรณ์ที่ใต้ฝ่าพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้เต็มเปี่ยมโดยไม่ทรงคำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของพระองค์เองในหลายภพหลายชาติ ตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ทรงจุติจากอัตภาพเป็นพระเวสสันดรแล้ว ทรงเสวยทิพยสุขในสวรรค์ชั้นดุสิต තදා දෙවෙහි උය්‍යොජියමානො හුත්වා කපිලවත්ථුම්හි හොසමතරඤ්ඤා පභුති අසම්භින්නාත්තියවංසිකස්ස සුද්ධො ධනස්සනාම මහාරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා අසම්භින්නාත්තියවං සිකාය මායාය කුච්ඡීස්මිං ආසාළිමාසස්ස පුණ්ණමියං ගුරුවාරෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අසමාසච්චයෙන වෙසාඛමාසස්ස පුණ්ණමියං සුක්කවාරෙ විජායිත්වා සොළසවස්සිකකාලෙ රජ්ජසම්පත්තිං පත්වා එකූනතිංසවස්සානි අතික්කමිත්වා මඞ්ගලඋය්‍යානං නික්ඛමනකාලෙ දෙවෙහි දස්සිතානි චත්තාරි නිමිත්තානි පස්සිත්වා සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනොමායනාම නදියා තීරෙ භමර වණ්ණසන්නිභානි කෙසානි ඡින්දිත්වා දෙවදත්තියකාසාවං පටිච්ඡාදෙත්වා නෙ රඤ්ජරායනාම නදියා තීරෙ වෙසාඛමාසස්ස පුණ්ණමියං පච්චූසකාලෙ සුජාතායනාම සෙට්ඨිධීතාය දින්නං පායාසං එකූනපණ්ණාසවාරෙන පරිභුඤ්ජිත්වා පුරිමිකානං සම්මාසම්බුද්ධානං ධම්මතාය සුවණ්ණපාතිං නදියං ඔතාරෙත්වා මහාබොධිමණ්ඩං උපසඞ්කමිත්වා අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා අනමතග්ගසං සාරතො පට්ඨාය අත්තානං ඡායා විය අනුයන්තානං අනෙකසතකිලෙසවෙරීනං සීසං චතූහි මග්ගසත්ථෙහි ඡින්දිත්වා තිලොකග්ගමහාධම්මරාජත්තං පත්වා පඤ්චතාලීසවස්සානං තෙසු තෙසු ඨානෙසු තෙසං තෙසං සත්තානං මහාකරුණාසමාපත්තිජාලං පත්ථාරෙත්වා දෙසනාඤාණං විජම්භෙත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. පතිට්ඨාපෙත්වා ච පන අසීතිවස්සායුකකාලෙ විජ්ජොතයිත්වා නිබ්බායනප්ප දාපජාලං විය අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. මච්චු ධම්මස්ස ච නාම තීසු ලොකෙසු අතිමමායිතබ්බො එස, අතිගරුකාතබ්බො එස, අතිභායිතබ්බො එසාති විජානනසභාවො නත්ථි. භගවන්තංයෙව තාව තිලොකග්ගපුග්ගලං ආදාය [Pg.4] ගච්ඡති, කිංමඞ්ගං පන අම්හෙ යෙවා තෙවා, අහොවතඅච්ඡරියා සඞ්ඛාරධම්මොති. හොන්ති චෙත්ථ– ในกาลนั้น ทรงถูกทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมายาผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสาย ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ผู้มีขัตติยวงศ์ไม่ขาดสายตั้งแต่พระเจ้ามหาสมมตราชเป็นต้นมา ในกรุงกบิลพัสดุ์ ในวันพฤหัสบดีเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ทรงประสูติในวันศุกร์เพ็ญเดือนวิสาขะโดยล่วงไป ๑๐ เดือน ทรงบรรลุถึงราชสมบัติเมื่อพระชนมายุ ๑๖ พรรษา ทรงล่วงไป ๒๙ พรรษา เมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานมงคล ทรงเห็นนิมิต ๔ ประการที่ทวยเทพแสดงให้เห็นแล้ว ทรงถึงความสังเวช ทรงเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงตัดพระเกศาที่มีสีประดุจสีแมลงภู่ที่ฝั่งแม่น้ำชื่ออโนมา ทรงรับผ้ากาสาวพัสตร์ที่เทวดาถวาย ทรงเสวยข้าวมธุปายาสที่ธิดาเศรษฐีชื่อสุชาดาถวายในเวลาปัจจุสมัยแห่งวันเพ็ญเดือนวิสาขะที่ฝั่งแม่น้ำชื่อเนรัญชรา โดยแบ่งเป็น ๔๙ คำ ทรงลอยถาดทองลงในแม่น้ำตามธรรมเนียมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงเสด็จเข้าไปสู่มหาโพธิมณฑล ทรงประทับนั่งบนอปรชิตบัลลังก์ ทรงตัดศีรษะของข้าศึกคือกิเลสหลายร้อยที่ติดตามพระองค์ไปดุจเงาตั้งแต่สังสารวัฏที่หาเบื้องต้นมิได้ ด้วยศัสตราคือมรรค ๔ ทรงบรรลุความเป็นพระมหาธรรมราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกทั้งสาม ทรงแผ่ข่ายแห่งมหากรุณาสมาบัติแก่สัตว์นั้นๆ ในสถานที่นั้นๆ ตลอด ๔๕ พรรษา ทรงสำแดงพระญาณในการเทศนา ทรงแสดงธรรม ทรงประดิษฐานพระศาสนาไว้ และครั้นทรงประดิษฐานไว้แล้ว เมื่อพระชนมายุได้ ๘๐ พรรษา ทรงยังโลกให้สว่างไสวแล้ว ทรงปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ประดุจเปลวประทีปที่ดับไป อนึ่ง ธรรมชาติคือความตายนี้ ในโลกทั้งสามไม่มีสภาวะที่จะพึงรู้ได้ว่า 'ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรทะนุถนอมยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่ง ความตายนี้เป็นสิ่งที่ควรกลัวยิ่ง' มัจจุราชย่อมพาเอาแม้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลสูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า โอ สังขารธรรมทั้งหลายน่าอัศจรรย์จริง මච්චුධම්මො ච නාමෙස,නිල්ලජ්ජො ච අනොත්තප්පී; තිලොකග්ගංව ආදාය,ගච්ඡී පගෙව අඤ්ඤෙසු. ธรรมคือความตายนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ไร้ยางอายและไม่มีความสะดุ้งกลัว ย่อมพาเอาแม้พระองค์ผู้สูงสุดในโลกทั้งสามไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงคนอื่นเล่า යථා ගොඝාතකො චොරො,මාරෙතුංයෙව ආරභි; ගොණං ලද්ධාන ලොකම්හි,පයොජනංව එත්තකං. เหมือนโจรฆ่าโค ได้โคมาในโลกนี้ ย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น มีประโยชน์เพียงเท่านี้ තථෙව මච්චුරාජා ච,හින්දගූනං ගුණං ඉධ; න විජානාති එසො හි,මාරෙතුංයෙව ආරභීති. ฉันใด พระยามัจจุราชก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้จักคุณของบุคคลผู้มีคุณในโลกนี้ เพราะพระยามัจจุราชนั้นย่อมเริ่มฆ่าเท่านั้น සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ ච භගවති ආයස්මා මහාකස්සපො තියඩ්ඪසතාධිකෙහි සහස්සමත්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධි පාවාතො කුසීනාරායං ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ භගවා සම්මාසම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතොති සුත්වා අවීතසොක භික්ඛූ රොදන්තෙ දිස්වා වුද්ධපබ්බජිතො සුභද්දානාම භික්ඛු එවං වදති– මා ආවුසො පරිදෙවිත්ථ, නත්ථෙත්ථ සොචිතබ්බොනාමකොචි, පුබ්බෙ මයං භවාම සමණෙන ගෙ,භමෙන උපද්දුතා– ඉදං කරොථ ඉදං තුම්හාකං කප්පති, මා ඉදං කරිත්ථ න ඉදං තුම්හාකං කප්පතීති, සෙය්‍යථාපි ඉණසාධිකෙන දාසොති, ඉදානි පන මයං යං යං ඉච්ඡාම, තං තං සක්කා කාතුං, යං යං පන න ඉච්ඡාම,තං තං සක්කා අකාතුන්ති. තං සුත්වා ඊදිසං පන වෙරීපුග්ගලං පටිච්ච සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං ඛිප්පං අන්තරධාරෙය්‍ය, ඉදානි සුවණ්ණක්ඛන්ධසදිසො සරීරො සංවිජ්ජමානො [Pg.5]යෙව දුක්ඛෙන නිප්ඵාදිතෙ සාසනෙ මහාභයං උප්පජ්ජි ච, ඊදිසො පුග්ගලො අඤ්ඤං ඊදිසං පුග්ගලං සහායං ලභිත්වා වුද්ධිමාපජ්ජන්තො හාපෙතුං සක්කුණෙය්‍ය මඤ්ඤෙති චිත්තක්ඛෙදං පත්වා ධම්මසංවෙගං ලභිත්වා ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව සෙතවත්ථං නිවාසාපෙත්වා සරීරෙ භස්මෙන විකිරිත්වා බහිද්ධා කරිස්සාමීති චින්තෙසි. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๑,๒๕๐ รูป กำลังเดินทางจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ในระหว่างทาง ได้ฟังว่าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว เห็นภิกษุทั้งหลายที่ยังมีโศกเศร้าพากันร้องไห้อยู่ ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ชื่อว่าสุภัททะจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "อย่าเลย อาวุโส พวกท่านอย่าร้องไห้ไปเลย ในเรื่องนี้ไม่มีใครที่ควรเศร้าโศก เมื่อก่อนพวกเราถูกพระสมณะเบียดเบียนว่า สิ่งนี้พวกเธอควรทำ สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอ สิ่งนี้พวกเธอไม่ควรทำ สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเธอ เหมือนทาสที่ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็สามารถทำสิ่งนั้นได้ สิ่งใดที่เราไม่ปรารถนา ก็สามารถไม่ทำสิ่งนั้นได้" ท่านพระมหากัสสปะได้ฟังคำนั้นแล้วคิดว่า "เพราะอาศัยบุคคลผู้เป็นเวรีเช่นนี้ ศาสนาของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงอันตรธานไปโดยเร็ว บัดนี้ เมื่อพระสรีระที่ประดุจแท่งทองคำยังปรากฏอยู่แท้ๆ ภัยใหญ่หลวงก็ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาที่ทำได้โดยยากแล้ว บุคคลเช่นนี้หากได้สหายที่เป็นเช่นเดียวกันแล้วเจริญรุ่งเรืองขึ้น ก็จะพึงทำให้พระศาสนาเสื่อมถอยลงได้" ท่านจึงเกิดความสลดใจ ได้ธรรมสังเวชแล้วคิดว่า "เราจะให้ภิกษุรูปนี้ครองผ้าขาวเสียที่นี่แหละ แล้วเอาเถ้าสรีระซัดใส่แล้วขับไล่ออกไปข้างนอก" තදා ආයස්මතො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස එතදහොසි,– ඉදානි සමණස්ස ගොතමස්ස සරීරං සංවිජ්ජමානංයෙව පරිසා විවාදං කරොන්තීති මනුස්සා උපවදිස්සන්තිති. තතො පච්ඡා ඉමං විතක්කං වූපසමෙත්වා ඛමිත්වා සම්මාසම්බුද්ධො භගවා පරිනිබ්බායමානොපි තෙන පන දෙසිතො ධම්මො සංවිජ්ජති, තෙන දෙසිතස්ස ධම්මස්ස ථිරං පතිට්ඨාපනත්ථාය සඞ්ගායියමානං ඊදිසෙහි පුග්ගලෙහි සාසනං න අන්තරධායිස්සති, චිරං ඨස්සති යෙවාති මනසිකරිත්වා භගවතො දින්නපංසු කූලචීවරාදිවසෙන ධම්මානුග්ගහං අනුස්සරිත්වා භගවතො පරිනිබ්බානතො තතියෙ මාසෙ ආසාළිමාසස්ස පුණ්ණමිතො පඤ්චමෙ දිවසෙ රාජගහෙ සත්තපණ්ණිගුහායං ආජාතසත්තුංනාම රාජානං නිස්සාය පඤ්චහි අරහන්ත සතෙහි සද්ධිං සත්තමාසෙහි පඨමං සඞ්ගායනං අකාසි. ในกาลนั้น ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหากัสสปเถระว่า "บัดนี้ เมื่อสรีระของพระสมณโคดมยังปรากฏอยู่แท้ๆ บริษัทก็ยังทำการวิวาทกัน มนุษย์ทั้งหลายจักติเตียนได้" ต่อจากนั้น ท่านจึงระงับความวิตกนี้แล้วอดกลั้นไว้ พิจารณาว่า "พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้จะปรินิพพานไปแล้ว แต่พระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ยังมีอยู่ เมื่อพระธรรมที่พระองค์ทรงแสดงไว้ได้รับการสังคายนาเพื่อความตั้งมั่นยั่งยืน พระศาสนาจักไม่อันตรธานไปเพราะบุคคลเช่นนี้ แต่จักดำรงอยู่ตลอดกาลนาน" ท่านระลึกถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงสงเคราะห์ด้วยธรรม มีการประทานผ้าบังสุกุลจีวรเป็นต้น จึงได้ทำปฐมสังคายนา ณ ถ้ำสัตตบรรณคูหา กรุงราชคฤห์ โดยอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรู พร้อมด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป เป็นเวลา ๗ เดือน ในเดือนที่ ๓ นับแต่พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน คือในวันที่ ๕ นับแต่วันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ තදා අට්ඨචත්තාලීසාධිකසතකලියුගං අනවසෙසතො අපනෙත්වා කලියුගෙන සාසනං සමං කත්වා ඨපෙසි. යදා පන අජාතසත්තු රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අට්ඨවස්සානි අහෙසුං, තදා මරම්මරට්ඨෙ තඞ්කොසඞ්ගත්වපුරෙ ජම්බුදීපධජස්සනාම රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අතිරෙකපඤ්චවස්සානි අහෙසුන්ති. ในกาลนั้น ท่านได้หักศักราชกาลียุคออก ๑๔๘ ปีโดยไม่เหลือ แล้วตั้งศาสนศักราชให้เสมอด้วยกาลียุค เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูเสวยราชสมบัติได้ ๘ ปี ในขณะนั้น ในแคว้นพม่า ณ เมืองตังโกสังคตวะ พระเจ้าชมพูทีปธชะเสวยราชสมบัติได้เกิน ๕ ปี ඉමිස්සඤ්ච පඨමසඞ්ගීතියං ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මා උපාලි ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මා අනුරුද්ධො චාති එවමාදයො පඤ්චසතප්පමාණා මහාථෙරා පඨමං සඞ්ගායිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං. එවං [Pg.6] සුභද්දස්ස දුට්ඨපබ්බජිතස්ස දුට්ඨවචනං සාසනස්ස අනුග්ගහෙ කාරණංනාම අහොසි. සුභද්දො ච නාම දුට්ඨපබ්බජිතො ආතුමානගරවාසී අහොසි කප්පකකුලිකො. සො යදා භගවා ආතුමානගරං ගච්ඡති, තදා අත්තෙනො පුත්තෙ ද්වෙ සාමණෙරෙ කප්පකකම්මං කාරාපෙත්වා ලද්ධෙහි තණ්ඩුලතෙලාදීහි වත්ථූහි යාගුං පචිත්වා සසඞ්ඝස්ස බුද්ධස්ස අදාසි. භගවා පන තානි අප්පටිග්ගහෙත්වා කාරණං පුච්ඡිත්වා විගරහිත්වා අකප්පියසමාදානදුක්කටාපත්තිං කප්පකපුබ්බස්ස භික්ඛුස්ස ඛුරධාරණදුක්කටාපත්තිඤ්ච පඤ්ඤාපෙසි. තං කාරණං පටිච්ච වෙරං බන්ධිත්වා සාසනං විද්ධංසිතුකාමතාය තත්තකඅයොගුළං ගිලිත්වා උග්ගීරන්තො විය ඊදිසදුට්ඨවචනං වදීති. ในการทำปฐมสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป มีท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และท่านพระอนุรุทธะ เป็นต้น ได้สังคายนาเป็นครั้งแรกแล้วช่วยกันประคับประคองพระศาสนาไว้ คำกล่าวที่ชั่วร้ายของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้าเช่นนี้แล ได้กลายเป็นเหตุในการประคับประคองพระศาสนา อนึ่ง สุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ที่ชั่วช้านั้น เป็นชาวเมืองอาตุมา เกิดในตระกูลช่างกัลบก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังเมืองอาตุมา เขาได้ให้บุตรของตนซึ่งเป็นสามเณร ๒ รูป ทำการกัลบก แล้วนำวัตถุมีข้าวสารและน้ำมันเป็นต้นที่ได้มานั้นมาหุงข้าวยาคูถวายแด่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ แต่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับ ทรงสอบถามถึงเหตุผลแล้วทรงติเตียน ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฏในการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร และอาบัติทุกกฏในการที่ภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกถือมีดโกน เพราะเหตุนั้น เขาจึงผูกเวรไว้ และด้วยความปรารถนาจะทำลายพระศาสนา จึงได้กล่าวคำชั่วร้ายเช่นนั้น ประดุจกลืนก้อนเหล็กที่ร้อนจัดแล้วสำรอกออกมา අජාතසත්තුරාජා ච තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු, මම ආණාචක්කං පවත්තිස්සාමි, විස්සට්ඨා හුත්වා සඞ්ගායන්තූති අනුග්ගහෙසි. තෙනෙස පඨමං සාසනානුග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො, මහාකස්සපාදීනඤ්ච අරහන්තානං පඤ්චසතානං සිසාපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ– พระเจ้าอชาตศัตรูทรงอุปถัมภ์ว่า "ขอธรรมจักรจงเป็นหน้าที่ของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ส่วนอาณาจักรข้าพเจ้าจะให้เป็นไปเอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงวางใจทำสังคายนาเถิด" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาพระองค์นี้เป็นกษัตริย์ผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งแรก อนึ่ง ลำดับศิษย์ของพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป มีพระมหากัสสปะเป็นต้นนั้น มีมากมายพ้นทางแห่งการนับ สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้น เมื่อทำสังคายนาแล้วก็ปรินิพพานไป ในเรื่องนี้มีคาถาดังนี้ว่า– ඉද්ධිමන්තො ච යෙ ථෙරා,පඨමස්සඞ්ගීතිං කත්වා; සාසනං පග්ගහිත්වාන,මච්චූවසංව සම්පත්තා. พระเถระทั้งหลายผู้มีฤทธิ์ ทำปฐมสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาไว้ ก็ยังต้องถึงแก่อำนาจแห่งมัจจุราช කිඤ්චාපි ඉද්ධියො සන්ති,තථාපි තා ජහිත්වාන; නිබ්බායිංසු වසං මච්චු,පත්වා තෙ ඡින්නපක්ඛාව. แม้ว่าจะมีฤทธิ์ทั้งหลาย แต่ถึงกระนั้น พระเถระเหล่านั้นก็ละฤทธิ์เหล่านั้นเสีย แล้วปรินิพพานไปโดยตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุราช ประดุจนกปีกหักฉะนั้น කා [Pg.7] කථාව ච අම්හාකං,අම්හාකං ගහණෙ පන; මච්චුනො නත්ථි සාරො ච,එවං ධාරෙය්‍ය පණ්ඩිතොති. จะกล่าวไปไยถึงเรื่องของพวกเราเล่า? อนึ่ง ในการยึดครองของมัจจุราชนั้นไม่มีแก่นสารเลย บัณฑิตพึงทรงจำไว้อย่างนี้ අයං පඨමසඞ්ගීතිකථා සඞ්ඛෙපො. นี้เป็นเรื่องย่อแห่งปฐมสังคายนา තතො පරං වස්සසතං තෙසං සිස්සපරම්පරා සාසනං ධාරෙත්වා ආගමංසු. අථානුක්කමෙන ගච්ඡන්තෙසු රත්තිදිවෙසු වස්සසතපරිනිබ්බුතෙ භගවති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං කප්පති සිඞ්ගිලොණකප්පා, කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො, කප්පති ගාමන්තරකප්පො, කප්පති ආවාසකප්පො, කප්පති අනුමතිකප්පො, කප්පති ආචිණ්ණකප්පො, කප්පති ආමථිතකප්පො, කප්පති ජළොගිං පාතුං, කප්පති අදසකං නිසීදනං, කප්පති ජාතරූපරජතන්ති ඉමානි දසවත්ථූනි දීපෙසුං. หลังจากนั้น ลำดับศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นได้สืบทอดพระศาสนามาเป็นเวลา ๑๐๐ ปี ครั้นเมื่อวันคืนล่วงไปตามลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไปได้ ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ในเมืองเวสาลีว่า การเก็บเกลือไว้ในเขาสัตว์เพื่อฉันกับอาหารควร, การฉันอาหารเมื่อตะวันคล้อยไปแล้ว ๒ องคุลีควร, การเข้าไปในละแวกบ้านแล้วฉันอาหารอีกควร, การทำอุโบสถในอาวาสที่มีสีมาเดียวกันควร, การทำสังฆกรรมโดยขอความยินยอมภายหลังควร, การประพฤติตามอย่างที่เคยทำมาควร, การดื่มนมสดที่ยังไม่กลายเป็นนมส้มควร, การดื่มสุราอย่างอ่อนที่ยังไม่เป็นน้ำเมาควร, การใช้ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชายควร, การรับทองและเงินควร තෙසං සුසුනාගපුත්තො කාළාසොකොනාම රාජා පක්ඛො අහොසි. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා යසො කාකණ්ඩකපුත්තො වජ්ජීසු චාරිකං චරමානො වෙසාලිකා කිර වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ වෙසාලියං දසවත්ථූනි දිපෙන්තීති සුත්වා න ඛො පනෙතං ප්පතිරූපං, ය්වාහං දසබලස්ස සාසනවිපත්තිං සුත්වා අප්පොස්සුක්කො භවෙය්‍යං, සන්ධාහං අධම්මවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ධම්මං දීපෙස්සාමීති චින්තයන්තො යෙන වෙසාලී, තදවසරි. තදා ආයස්මා මහායසො රෙවතසබ්බකාමිආදීහි සත්තසතෙහි අරහන්තෙහි සද්ධිං සඞ්ගායිස්සාමීති වෙසාලියං වාලුකාරාමං ආගච්ඡි. වජ්ජිපුත්තකාච භික්ඛූ උපාරම්භචිත්තා කාළාසොකංනාම රාජානං උපසඞ්කමිත්වා මයං ඛො මහාරාජ ඉමස්මිං මහාවනාරාමෙ ගන්ධකුටිං රක්ඛිත්වා වස්සාම, ඉදානි මහාරාජ අධම්මවාදිනො අඤ්ඤෙ භික්ඛූ විලුම්පිතුකාමා විද්ධංසිතුකාමා ආගතාති ආරොචෙසුං. කාළාසොකො [Pg.8] ච මහාරාජා ආගන්තුකානං භික්ඛූනං අප්පවිසනත්ථාය නිවාරෙථාති අමච්චෙ පෙසෙසි. අමච්චාච නිවාරෙතුං ගච්ඡන්තා දෙවතානං ආනුභාවෙන භික්ඛූ න පස්සන්ති. තදහෙව ච රත්තිභාගෙ කාළාසොකමහාරාජා ලොහකුම්භීනිරයෙ පතනාකාරෙන සුපිනං පස්සි. තස්ස රඤ්ඤො භගිනි නන්දානාම ථෙරී ආකාසෙන ආගච්ඡන්ති ධම්මවාදිනො මහාථෙරෙ නිග්ගණ්හිත්වා අධම්මවාදීනං භික්ඛූනං පග්ගහණෙ දොසබහුලතං පකාසෙත්වා සාසනස්ස පග්ගහණත්ථාය ඔවාදං අකාසි. พระเจ้ากาฬาสกะ พระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค เป็นฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระยสะ กากัณฑกบุตร จาริกไปในแคว้นวัชชี ได้ยินว่า ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการในเมืองเวสาลี จึงคิดว่า "การที่เราได้ยินความวิบัติแห่งพระศาสนาของพระทศพลแล้วจะนิ่งเฉยอยู่ ไม่สมควรเลย เราจะข่มพวกอธรรมวาทีแล้วแสดงธรรม" ดังนี้ จึงเดินทางไปสู่เมืองเวสาลี. ในกาลนั้น ท่านพระมหายสะได้มายังวาลุการามในเมืองเวสาลี ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำสังคายนาพร้อมกับพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป มีพระเรวตะและพระสัพพกามีเป็นต้น". ส่วนภิกษุวัชชีบุตรมีจิตคิดตำหนิ ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้ากาฬาสกะ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์จำพรรษาอยู่ในคันธกุฎีในมหาพนารามนี้ บัดนี้ ข้าแต่มหาราช ภิกษุอื่นผู้เป็นอธรรมวาที มีความประสงค์จะปล้นทำลายพระศาสนาได้มาถึงแล้ว". พระเจ้ากาฬาสกะจึงทรงส่งอำมาตย์ไปเพื่อห้ามภิกษุอาคันตุกะไม่ให้เข้ามา. แต่อำมาตย์เหล่านั้นเมื่อไปห้าม ก็ไม่เห็นภิกษุด้วยอานุภาพของเทวดา. ในคืนนั้นเอง พระเจ้ากาฬาสกะทรงสุบินเห็นว่าพระองค์ตกลงไปในโลหกุมภีนรก. พระนันทาเถรีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระราชาพระองค์นั้น ได้มาทางอากาศ แสดงโทษอันมากในการข่มพระมหาเถระผู้เป็นธรรมวาที และในการยกย่องภิกษุผู้เป็นอธรรมวาที แล้วให้โอวาทเพื่อยกย่องพระศาสนา. කාළාසොකරාජා ච සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ආයස්මන්තානං මහායසත්ථෙරාදීනං ඛමාපෙත්වා අජාතසත්තුරාජා විය සඞ්ගායනෙ පග්ගහං අකාසි. พระเจ้ากาฬาสกะทรงเกิดความสังเวชแล้ว ทรงขอขมาพระมหายสะเถระเป็นต้น แล้วทรงอุปถัมภ์ในการสังคายนาเหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู. මහායසත්ථෙරාදයො ච කාළාසොකං රාජානං නිස්සාය වාලුකාරාමෙ වජ්ජිපුත්තකානං භික්ඛූනං පකාසිතානි අධම්මවත්ථූනි භින්දිත්වා අට්ඨති මාසෙහි දුතියසඞ්ගායනං අකංසු. พระมหายสะเถระเป็นต้น อาศัยพระเจ้ากาฬาสกะ วินิจฉัยหักล้างอธรรมวัตถุที่ภิกษุวัชชีบุตรแสดงไว้ในวาลุการาม แล้วทำทุติยสังคายนาโดยใช้เวลา ๘ เดือน. තදා ච මජ්ඣිමදෙසෙ පාතලිපුත්තනගරෙ සුසුනාගරඤ්ඤො පුත්තභූතස්ස කාළාසොකරඤ්ඤො අතිසෙකං පත්වා දසවස්සානි අහෙසුං. පරම්මරට්ඨෙ පන සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තගොඞ්කස්සනාම රඤ්ඤො අභිසිත්තකාලතො පුරෙ එකවස්සං අහොසි. ජිනසාසනං පන වස්සසතං අහොසි. ในกาลนั้น พระเจ้ากาฬาสกะผู้เป็นพระโอรสของพระเจ้าสุสูนาค ในเมืองปาฏลีบุตร แคว้นมัชฌิมประเทศ ทรงรับอภิเษกได้ ๑๐ ปี. แต่ในแคว้นปรัมมะ ณ เมืองสิริเขตต์ เป็นเวลา ๑ ปีก่อนที่พระเจ้าทวัตตโฆงกัสสะจะรับอภิเษก. ส่วนพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงมาได้ ๑๐๐ ปี. ඉමිස්සඤ්ච දුතියසඞ්ගීතියං මහායස රෙවත සබ්බකාමිප්පමුඛා සත්තසතප්පමාණා මහාථෙරා දුතියං සඞ්ඛායිත්වා දුතියං සාසනං පග්ගහෙසුං. ในทุติยสังคายนาครั้งนี้ พระมหาเถระประมาณ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน ได้ทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วประคับประคองพระศาสนาเป็นครั้งที่สอง. ආයස්මා මහායසත්ථෙරොචනාම පඤ්චහි එතදග්ගළානෙ හි භගවතා ථොමිතස්ස ආනන්දත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො අහොසි. වජ්ජිපුත්තකානං භික්ඛූනං අධම්මවත්ථුදීපනං දුතියසඞ්ගීතියං කාරණමෙව. කාළාසොකරාජාච පගෙව අධම්මවාදීභික්ඛූනං සහායොපි සමානො පුන ධම්මවාදිභික්ඛූනං සහායො [Pg.9] හුත්වා අනුග්ගහං අකාසි. තස්මා දුතියසාසනපග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො. อนึ่ง ท่านพระมหายสะเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระอานนท์เถระ ผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องด้วยเอตทัคคะ ๕ ประการ. การแสดงอธรรมวัตถุของภิกษุวัชชีบุตรนั่นเอง เป็นเหตุในทุติยสังคายนา. พระเจ้ากาฬาสกะแม้เคยเป็นสหายของภิกษุอธรรมวาทีมาก่อน ก็กลับมาเป็นสหายของภิกษุธรรมวาทีแล้วทรงอนุเคราะห์. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าพระราชาเป็นผู้อุปถัมภ์พระศาสนาเป็นครั้งที่สอง. දුතියසඞ්ගීතියං පන මහායසත්ථෙර රෙවත සබ්බකාමිප්පමුඛානං සත්තසතානං මහාථෙරානං සිස්සපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බ, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා දුතියං සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ– ในทุติยสังคายนา สายศิษย์ของพระมหาเถระ ๗๐๐ รูป มีพระมหายสะเถระ พระเรวตะ พระสัพพกามีเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน. สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นทำสังคายนาครั้งที่สองแล้วก็ปรินิพพานไป. มีคาถาในเรื่องนี้ว่า– බුද්ධිමන්තො ච යෙ ථෙරා,දුතියස්සඞ්ගිතිං කත්වා; සාසනං පග්ගහිත්වාන,මච්චූවසංව සම්පත්තා. พระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญา ทำทุติยสังคายนาแล้ว ประคับประคองพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช. ඉද්ධිමන්තොපි යෙ ථෙරා,මච්චුනො තාව වසං ගමුං; කථංයෙව මයං මුත්තා,තතො ආරක මුච්චනාති; แม้พระเถระผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ก็ยังถึงอำนาจแห่งมัจจุราช แล้วเราเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้อย่างไร? การพ้นไปจากมัจจุราชนั้นจึงเป็นสิ่งที่ห่างไกล (สำหรับเรา). අයං දුතියසඞ්ගීතිකථාසඞ්ඛෙපො. นี้เป็นเรื่องย่อแห่งทุติยสังคายนา. තතො පරං අට්ඨතිංසාධිකානි ද්වෙවස්සසතානි සම්මාසබ්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං නිරාකුලං අහොසි නිරබ්බුදං. අට්ඨතිංසාධිකෙ පන ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ පාටලිපුත්ත නගරෙ [Pg.10] සිරිධම්මාසොකස්සනාම රඤ්ඤො කාලෙ නිග්‍රොධසාමණෙරං පටිච්ච බුද්ධසාසනෙ පසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලාභසක්කාරං බාහුල්ලං අහොසි. තදා සට්ඨිසහස්සමත්තා තිත්ථියා ලාභසක්කාරං අපෙක්ඛිත්වා අපබ්බජිතාපි පබ්බජිතාවිය හුත්වා උපාසථපවාරණාදිකම්මෙසු පවිසන්ති, සෙය්‍යථාපිනාම හංසානං මජ්ඣෙ බකා, යථා ච ගුන්නං මජ්ඣෙ ගවජා, යථා ච සින්ධවානං මජ්ඣෙ ගද්‍රභාති. หลังจากนั้น ๒๓๘ ปี พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาค เป็นไปโดยปราศจากความยุ่งเหยิง ปราศจากอุปัทวะ. ครั้นเมื่อปีที่ ๒๓๘ มาถึง ในเมืองปาฏลีบุตร ในสมัยของพระราชาพระนามว่า ศรีธรรมาโศก ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาโดยอาศัยพระนิโครธสามเณร ลาภสักการะของพระภิกษุสงฆ์จึงมีมาก. ในกาลนั้น พวกเดียรถีย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน มุ่งหวังลาภสักการะ แม้ไม่ได้บวช ก็ทำเหมือนบวชแล้ว เข้าไปร่วมในกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เปรียบเหมือนนกยางในท่ามกลางหงส์ เหมือนโคป่าในท่ามกลางโค และเหมือนลาในท่ามกลางม้าสินธพ. තදා භික්ඛුසඞ්ඝො ඉදානි අපරිසුද්ධා පරිසාති මනසි කරිත්වා උපොසථං න අකාසි. සාසනෙ අබ්බුදං හුත්වා සත්තවස්සානි උපොසථපවාරණානි ඡිජ්ජන්ති. සිරිධම්මාසො කො ච රාජා තං සුත්වා තං අධිකරණං වූපසමෙහි උපොසථං කාරාපෙහීති එකං අමච්චං පෙසෙසි. අමච්චො ච භික්ඛූ උපොසථං අකත්තුකාමෙ කිං කරිස්සාමීති රාජානං පටිපුච්ඡිතුං අවිසහතාය සයං මූළො හුත්වා අඤ්ඤෙන මූළෙන මන්ථෙත්වා සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝො උපොසථං න කරෙය්‍ය, භික්ඛුසඞ්ඝං ඝාතෙතුකාමො මහාරාජාති සයං මූළො හුත්වා මූළස්ස සන්තිකා මූළවචනං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා උපොසථං අකත්තුකාමං භික්ඛුසඞ්ඝං ඝාතෙසි. ในกาลนั้น พระภิกษุสงฆ์มนสิการว่า "บัดนี้ บริษัทไม่บริสุทธิ์แล้ว" จึงไม่กระทำอุโบสถ. เมื่อเกิดอุปัทวะขึ้นในพระศาสนา อุโบสถและปวารณาก็ขาดไปถึง ๗ ปี. พระเจ้าศรีธรรมาโศกทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงส่งอำมาตย์คนหนึ่งไป (สั่งว่า) "จงระงับอธิกรณ์นั้นแล้วให้กระทำอุโบสถเถิด". อำมาตย์นั้นไม่กล้าทูลถามพระราชาว่า "หากพระภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ จะให้ข้าพระองค์ทำอย่างไร" ตนเองเป็นคนเขลา จึงปรึกษากับคนเขลาอีกคนหนึ่ง (แล้วคิดว่า) "หากพระภิกษุสงฆ์ไม่ทำอุโบสถ พระราชาคงประสงค์จะให้ฆ่าพระภิกษุสงฆ์" ตนเองเป็นคนเขลา ได้ฟังคำของคนเขลาแล้ว จึงไปยังวิหาร แล้วฆ่าพระภิกษุสงฆ์ผู้ไม่ประสงค์จะทำอุโบสถ. රාජා ච තං සුත්වා අයං බාලො මයා අනාණත්තොව හුත්වා ඊදිසං ලුද්දකම්මං අකාසි, අහං පාපකම්මතො මුච්චිස්සාමිවා මාවාති ද්වළකජාතො හුත්වා මහාමොග්ගලිපුත්ත තිස්සත්ථෙරං ගඞ්ගාය පතිසොතතො ආනෙත්වා තං කාරණං ථෙරං පුච්ඡි. ථෙරො ච දීපකතිත්තිරජාතකෙන අචෙතනතාය පාපකම්මතො මොචෙස්සසිති විස්සජ්ජෙසි, සත්තාහම්පි තිත්ථියානං වාදං සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො සික්ඛාපෙසි, වාදෙන වාදං තුලයිත්වා සට්ඨිසහස්සමත්තෙ තිත්ථියෙ සාසනබාහිරං අකාසි. තදා පන උපොසථං අකාසි. භගවතා වුත්තනියාමෙනෙව කථාවත්ථුඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ බ්‍යාකාසි[Pg.11]. අසොකාරාමෙ ච සහස්සමත්තා මහාථෙරා නවහි මාසෙහි සඞ්ගායිංසුං. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า 'คนพาลนี้ไม่ได้อาณัติจากเรา ได้กระทำกรรมอันหยาบช้าเช่นนี้ เราจะพ้นจากบาปกรรมหรือไม่หนอ' ดังนี้แล้ว ทรงเกิดความสงสัยเป็นสองจิตสองใจ จึงทรงนำพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทวนกระแสน้ำคงคามา แล้วทรงสอบถามเรื่องนั้นกับพระเถระ พระเถระได้วิสัชนาโดยยกเรื่องติตติรชาดก (เรื่องนกกระทาต่อ) มาอ้างว่า 'เพราะความไม่มีเจตนา พระองค์จะพ้นจากบาปกรรม' และได้ทรงสอนพระราชาศรีธรรมาโศกให้ทรงทราบวาทะของพวกเดียรถีย์ตลอด 7 วัน ทรงชั่งวาทะกับวาทะแล้ว ทรงขับไล่พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน ให้ออกไปภายนอกพระศาสนา ในกาลนั้น จึงได้กระทำอุโบสถ และได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุในท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ตามระเบียบที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ และพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป ได้สังคายนาพระธรรมวินัยในอโศการามตลอด 9 เดือน තදා මජ්ඣිමදෙසෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා අට්ඨාරසවස්සානි අහෙසුං. මරම්මරට්ඨෙ පන සිරිඛෙත්තනගරෙ රම්බොඞ්කස්සනාම රඤ්ඤො රජ්ජං පත්වා ද්වාදස වස්සානි අහෙසුන්ති. ในกาลนั้น ในมัชฌิมประเทศ ในเมืองปาฏลีบุตร พระราชาศรีธรรมาโศกทรงครองราชย์ได้ 18 ปี ส่วนในประเทศพม่า ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า รัมพงกัสสะ ทรงครองราชย์ได้ 12 ปี ඉමිස්සඤ්ච තතියසඞ්ගීතියං මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොනාම දුතියසඞ්ගායකෙහි මහාථෙරෙහි බ්‍රහ්මලො කං ගන්ත්වා සාසනස්ස පග්ගහණත්ථං තිස්සනාම මහාබ්‍රහ්මානං ආයාචිත නියාමෙන තතො චවිත්වා ඉධ මොග්ගලියානාම බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තසත්තො. ในการสังคายนาครั้งที่ 3 นี้ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ เป็นสัตว์ที่จุติจากพรหมโลกนั้นแล้ว มาเกิดในครรภ์ของพราหมณีชื่อโมคคัลลีในโลกนี้ โดยนัยที่พระมหาเถระผู้สังคายนาครั้งที่ 2 ได้อาราธนาพระมหาพรหมชื่อติสสะ เพื่อประโยชน์แก่การอุปถัมภ์พระศาสนา ලාභසක්කාරං අපෙක්ඛිත්වා සට්ඨිසහස්සමතානං තිත්ථියානං සමණාලයං කත්වා උපොසථපවාරණාදීසු කම්මෙසු පවෙසනං පරිසාය අසුද්ධත්තා සත්තවස්සානි උපොසථස්ස අකරණඤ්ච සාසනස්ස පග්ගහණෙ කාරණමෙව. මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්ස මජ්ඣන්තික මහාරෙවප්පමුඛා මහාථෙරා තතියං සඞ්ගායිත්වා තතියං සාසනං පග්ගහෙසුං. พวกเดียรถีย์ประมาณ 60,000 คน มุ่งหวังลาภสักการะ ปลอมตัวเป็นสมณะ เข้าไปร่วมในสังฆกรรมมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น เพราะบริษัทไม่บริสุทธิ์ และการไม่กระทำอุโบสถตลอด 7 ปี จึงเป็นเหตุแห่งการอุปถัมภ์พระศาสนานั่นเอง พระมหาเถระมีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน ได้สังคายนาครั้งที่ 3 และอุปถัมภ์พระศาสนาครั้งที่ 3 සිරිධම්මාසොකරාජා ච තිත්ථියානං වාදං සල්ලක්ඛෙත්වා තිත්ථියෙ බහිසාසනකරණාදීහි සාසනස්ස පග්ගහො රාජාති වෙදිතබ්බො. මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්ස මජ්ඣින්තික මහාරෙවප්පමුඛානං සහස්සමත්තානං මහාථෙරානං සිස්සපරම්පරා අනෙකා හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. යමෙත්ථ ඉතො පරං වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තෙ පන මහාථෙරා තතියං සඞ්ගායිත්වා පරිනිබ්බායිංසූති. හොන්ති චෙත්ථ– และพึงทราบว่า พระราชาศรีธรรมาโศกทรงพิจารณาวาทะของพวกเดียรถีย์แล้ว ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการขับไล่พวกเดียรถีย์ให้ออกไปภายนอกพระศาสนาเป็นต้น ลำดับศิษย์ของพระมหาเถระประมาณ 1,000 รูป มีพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ พระมัชฌันติกะ และพระมหาเรวัตตะเป็นประธาน มีมากมายนับไม่ถ้วน สิ่งใดที่ควรกล่าวต่อไปจากนี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ส่วนพระมหาเถระเหล่านั้นสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วก็ปรินิพพาน ในเรื่องนี้มีคำประพันธ์ว่า මහිද්ධිකාපි යෙ ථෙරා,සඞ්ගායිත්වාන සාසනෙ; මච්චූවසංව ගච්ඡිංසු,අබ්භගබ්භංව භාකරො. พระเถระทั้งหลายแม้ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้สังคายนาพระศาสนาแล้ว ก็ถึงอำนาจแห่งมัจจุราช เหมือนพระอาทิตย์เข้าสู่ภายในกลีบเมฆ යථා [Pg.12] එතෙච ගච්ඡන්ති,තථා මයම්පි ගච්ඡාම; කොනාම මච්චුනා මුච්චෙ,මච්චූපරායනා සත්තා. พระเถระเหล่านั้นไปแล้วฉันใด เราทั้งหลายก็จะไปฉันนั้น ใครเล่าจะพ้นจากมัจจุราชได้ สัตว์ทั้งหลายมีมัจจุราชเป็นที่ไปในเบื้องหน้า තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො,නිබ්බානං පන අච්චුතං; තස්සෙව සච්ඡිකත්ථාය,පුඤ්ඤං කරෙය්‍ය සබ්බදාති. เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงกระทำบุญทุกเมื่อ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ไม่เคลื่อน (อมตะ) นั้น අයං තතියසඞ්ගීතිකථාසඞ්ඛෙපො. นี้คือเรื่องย่อแห่งการสังคายนาครั้งที่ 3 තතො පරං කත්ථ සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො සාසනං සුට්ඨු පතිට්ඨහිස්සතීති විමංසිත්වා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො පච්චන්තදෙසෙ ජිනසාසනස්ස සුප්පතිට්ඨියමානභාවං පස්සිත්වා නවට්ඨානානි ජිනසාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය විසුං විසුං මහාථෙරෙ පෙසෙසි. සෙය්‍යථිදං. මහාමහින්දත්ථෙරං සීහළදීපං පෙසෙසි-ත්වං එතං දීපං ගන්ත්වා තත්ථ සාසනං පතිට්ඨපෙහීති, සොණත්ථෙරං උත්තරත්ථෙරඤ්චසුවණ්ණභූමිං, මහාරක්ඛිතත්ථෙරං යොනකලොකං, රක්ඛිතත්ථෙරං වනවාසීරට්ඨං, යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං අපරන්තරට්ඨං, මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං කස්මීරගන්ධා රරට්ඨං, මහාරෙවත්ථෙරං මහිංසකමණ්ඩලං, මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං මහාරට්ඨං, මජ්ඣිමත්ථෙරං චීනරට්ඨන්ති. තත්ථ ච උපසම්පදපහොනකෙන සඞ්ඝෙන සද්ධිං පෙසෙසි. තෙ ච මහාථෙරා විසුං විසුං ගන්ත්වා සාසනං තත්ථ තත්ථ පතිට්ඨාපෙසුං. පතිට්ඨාපෙත්වා ච තෙසු තෙසු ඨානෙසු භික්ඛූනං කාසාවපජ්ජොතෙන විජ්ජොතමානා අබ්භහිමධූරජොරාහුසඞ්ඛාතෙහි විමත්තො විය නිසානාථො ජිනසාසනං අනන්තරායං හුත්වා පතිට්ඨාසි. หลังจากนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระทรงพิจารณาว่า 'พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระภาคจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทรงเห็นว่าพระศาสนาของพระชินเจ้าจะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ จึงทรงส่งพระมหาเถระไปในที่ 9 แห่งต่าง ๆ กัน เพื่อประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้า คือ ทรงส่งพระมหินทเถระไปลังกาทวีป (โดยสั่งว่า) 'ท่านจงไปเกาะนั้นแล้วจงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น' ส่งพระโสณเถระและพระอุตตรเถระไปสุวรรณภูมิ พระมหารักขิตเถระไปโยนกโลก พระรักขิตเถระไปวนวาสีรัฐ พระโยนกธรรมรักขิตเถระไปอปรันตประเทศ พระมัชฌันติกเถระไปกัสมีรคันธารรัฐ พระมหาเรวัตเถระไปมหิสกมณฑล พระมหาธรรมรักขิตเถระไปมหารัฐ พระมัชฌิมเถระไปจีนรัฐ และทรงส่งไปพร้อมกับคณะสงฆ์ผู้สามารถให้อุปสมบทได้ พระมหาเถระเหล่านั้นต่างองค์ต่างไปแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น ๆ และเมื่อประดิษฐานแล้วในที่นั้น ๆ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็ตั้งมั่นโดยปราศจากอันตราย สว่างไสวด้วยแสงแห่งผ้ากาสาวพัสตร์ของพระภิกษุทั้งหลาย เหมือนพระจันทร์พ้นจากเครื่องเศร้าหมองมีเมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู තෙසු පන නවසු ඨානෙසු සුවණ්ණභූමිනාම අධුනා සුධම්මනගරමෙව. කස්මා පනෙතං විඤ්ඤායතීති චෙ. මග්ගානුමානතො ඨානානුමානතො [Pg.13] වා. කථං මග්ගානුමානතො. ඉතො කිර සුවණ්ණභූමි සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොන්ති, එකෙන වාතෙ න ගච්ඡන්තී නාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි ගච්ඡති, අථෙකස්මිං සමයෙ එවං ගච්ඡන්ති නාවා සත්තාහම්පි නදියා වට්ටමච්ඡ පිට්ඨෙ නෙව ගතාති අට්ඨකථායං වුත්තෙන සීහළදීපතො සුවණ්ණභූමිං ගතමග්ගප්පමාණෙන සුඛම්මපුරතො සීහළදීපං ගතමග්ගප්පමාණං සමෙති. සුධම්මෙ පුරතො කිර හි හිංසළදීපං සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොන්ති, උජුං වායුආගමනකාලෙ ගච්ඡන්ති වායුනාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි සම්පාපුණාති. එවංමග්ගානුමානතො විඤ්ඤායති. บรรดา 9 แห่งนั้น ที่ชื่อว่าสุวรรณภูมิ คือเมืองสุธรรมในปัจจุบันนี้เอง ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไรจึงทราบอย่างนั้น' ตอบว่า 'เพราะการอนุมานด้วยเส้นทาง หรือการอนุมานด้วยสถานที่' การอนุมานด้วยเส้นทางเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า จากที่นี้ไปสุวรรณภูมิมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปตามลมย่อมถึงใน 7 วัน 7 คืน อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เรือที่แล่นไปอย่างนั้น แม้ 7 วัน ก็ยังไม่พ้นหลังปลาวัฏฏะในแม่น้ำ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ด้วยระยะทางที่ไปสุวรรณภูมิจากลังกาทวีป ย่อมตรงกับระยะทางที่ไปลังกาทวีปจากเมืองสุธรรม ได้ยินว่า จากเมืองสุธรรมไปลังกาทวีปมีระยะทางประมาณ 700 โยชน์ เรือที่แล่นไปในเวลาที่ลมพัดตรงมา ย่อมไปถึงใน 7 วัน 7 คืน จึงทราบได้ด้วยการอนุมานด้วยเส้นทางอย่างนี้ කථං ඨානානුමානතො. සුවණ්ණභූමි කිර මහාසමුද්දසමීපෙ තිට්ඨති, නානාවෙරජ්ජකානම්පි වාණිජානං උපසඞ්කමනට්ඨානභූතං මහාතිත්ථං හොති. තෙනෙව මහාජනකකුමාරාදයො චම්පානගරාදිතො සංවොහාරත්ථාය නාවාය සුවණ්ණභූමිං ආගමංසූති. සුධම්මපුරම්පි අධුනා මහාසමුද්දසමීපෙයෙව තිට්ඨති. එවං ඨානානුමාසතො විඤ්ඤායතීති. การอนุมานจากสถานที่นั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่าสุวรรณภูมิตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทร เป็นท่าเรือใหญ่ซึ่งเป็นที่ที่พ่อค้าจากนานาประเทศมาติดต่อค้าขาย ด้วยเหตุนั้นเอง พระมหาชนกราชกุมารเป็นต้น จึงได้เสด็จมายังสุวรรณภูมิด้วยเรือเพื่อการค้าขายจากเมืองจำปาเป็นต้น แม้เมืองสุธรรมในปัจจุบันก็ตั้งอยู่ใกล้กับมหาสมุทรนั่นเอง จึงทราบได้โดยการอนุมานจากสถานที่อย่างนี้ අපරෙ පන සුවණ්ණභූමිනාම හරිභුඤ්ජරට්ඨංයෙව, තත්ථ සු වණ්ණස්ස බාහුල්ලත්තාති වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන සියාමරට්ඨංයෙවාති වදන්ති. තං සබ්බං විමංසිතබ්බං. ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าสุวรรณภูมิคือแคว้นหริภุญชัยนั่นเอง เพราะที่นั่นมีทองมาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามนั่นเอง ทั้งหมดนั้นพึงพิจารณา අපරන්තං නාම විසුං එකරට්ඨමෙවාති අපරෙ වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන අපරන්තංනාම සුනාපරන්තරට්ඨමෙවාති වදන්ති. තං යුත්තමෙව. කස්මා අපරන්තං නාම සුනාපරන්තරට්ඨමෙවාති විඤ්ඤායතීති චෙ. අට්ඨකථාසු ද්වීහි නාමෙහි වුත්තත්තා. උපරිපණ්ණාසඅට්ඨකථායඤ්හි සළායතනසංයුත්තට්ඨකථායඤ්ච අට්ඨකථාචරියෙහි සුනාපරන්තරට්ඨෙ කොණ්ඩධානත්ථෙරෙන සලාකාදානාධිකාරෙ ලද්ධෙතදග්ගට්ඨානතං දස්සන්තෙහි අපරන්තරට්ඨං සුන සද්දෙන යොජෙත්වා වුත්තං. ධම්මපදට්ඨකථායං පන අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච තමෙව රට්ඨං විනා සුනසද්දෙන වුත්තං. සුනසද්දො චෙත්ථ පුත්තපරියායො. මන්ධාතුරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තො චතුද්දීපවාසි නො [Pg.14] පක්කොසිත්වා තෙසං විසුං විසුං නිවාසට්ඨානං නිය්‍යාදෙසි. තත්ථ උත්තරදීපවාසීනං ඨානං කුරුරට්ඨංනාම, පුබ්බදීපවාසීනං පන වෙදෙහරට්ඨංනාම, පච්ඡිමදීපවාසීනං අපරන්තං නාම. භත්තපච්ඡිමදීපෙ ජාතත්තා තෙ සුනසද්දෙන වුත්තා. තත්‍ර ජාතාපි හි තෙසං පුත්තාතිවා සුනාතිවා වුත්තා, යථා වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූති. වත්තිච්ඡාවසෙන වා වාචාසිලිට්ඨවසෙන ච ඉදමෙව සුනසද්දෙන විසෙසෙත්වා වොහරන්තීති දට්ඨබ්බං. คนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ส่วนคนอื่นๆ กล่าวว่า อปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง นั่นสมควรแล้ว ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบว่าอปรันตะคือแคว้นสุนปรันตะนั่นเอง เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ด้วยสองชื่อ ในอรรถกถาอุปริปัณณาสก์และอรรถกถาสฬายตนสังยุตต์ อาจารย์อรรถกถาได้กล่าวถึงแคว้นอปรันตะโดยประกอบกับคำว่า 'สุนะ' เมื่อแสดงถึงพระเถระชื่อโกณฑธานะในแคว้นสุนปรันตะ ผู้ได้รับตำแหน่งเอตทัคคะในเรื่องการแจกสลาก ส่วนในธัมมปทัฏฐกถาและอังคุตตรัฏฐกถา ได้กล่าวถึงแคว้นนั้นโดยไม่มีคำว่า 'สุนะ' อนึ่ง สุนะศัพท์ในที่นี้เป็นคำที่ใช้เรียกบุตร พระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้ามันธาตุราชได้เรียกชาวทวีปทั้งสี่มา แล้วมอบที่อยู่อาศัยให้แก่พวกเขาแต่ละคน ในบรรดาที่เหล่านั้น ที่อยู่ของชาวทวีปอุตตระชื่อว่าแคว้นกุรุ ส่วนที่อยู่ของชาวทวีปบูรพาชื่อว่าแคว้นวิเทหะ ที่อยู่ของชาวทวีปปัจฉิมชื่อว่าอปรันตะ เพราะเกิดในทวีปปัจฉิมนั้น พวกเขาจึงถูกเรียกว่า 'สุนะ' แม้ผู้ที่เกิดในที่นั้นก็ถูกเรียกว่าบุตรของพวกเขา หรือ 'สุนะ' ของพวกเขา เหมือนอย่างภิกษุชาววัชชีบุตร หรือพึงทราบว่า พวกเขาเรียกโดยเจาะจงด้วยคำว่า 'สุนะ' นี้เอง โดยความประสงค์จะกล่าว หรือโดยความสละสลวยของภาษา යොනකරට්ඨංනාම යවනමනුස්සානං නිවාසට්ඨානමෙව, යංජඞ්ගමඞ්ඝඉති වුච්චති. แคว้นโยนกคือที่อยู่อาศัยของมนุษย์ชาวโยนกนั่นเอง ซึ่งถูกเรียกว่า 'ยังกะมังคะ' වනවාසීරට්ඨංනාම සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානමො. කෙචි පන වනවාසීරට්ඨංනාම එකං රට්ඨමෙව, න සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානන්ති වදන්ති. තං න සුන්දරං. සිරිඛෙත්තනගරට්ඨානමෙව හි වනවාසීරට්ඨං නාම. කස්මා පනෙතං විඤ්ඤායතීතිචෙ. ඉමස්ස අම්හාකං රඤ්ඤො භාතිකරඤ්ඤො කාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ ගුම්භෙහි පටිච්ඡාදිතෙ එකස්මිං පථවිපුඤ්ජෙ අන්තො නිම්මුජ්ජිත්වා ඨිතං පොරාණිකං එකං ලොහමයබුද්ධපටිපිබ්බං පටිලභි, තස්ස ච පල්ලඞ්කෙ ඉදං වනවාසීරට්ඨවාසීනං පූජනත්ථායාතිආදිනා පොරාණලෙඛනං දිස්සති, තස්මා යෙවෙතං විඤ්ඤායතීති. แคว้นวนวาสีคือที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร แต่บางคนกล่าวว่า แคว้นวนวาสีคือแคว้นหนึ่งต่างหาก ไม่ใช่ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตร นั่นไม่ดีงาม ที่ตั้งของเมืองศรีเกษตรนั่นเองคือแคว้นวนวาสี ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงพึงทราบเช่นนั้น เพราะในสมัยของพระราชาผู้เป็นพระเชษฐาของพระราชาของเรานี้ ได้พบพระพุทธรูปโบราณทำด้วยโลหะองค์หนึ่ง ซึ่งจมอยู่ในกองดินที่ถูกปกคลุมด้วยพุ่มไม้ในเมืองศรีเกษตร และที่ฐานของพระพุทธรูปนั้น มีจารึกโบราณปรากฏอยู่ว่า 'สิ่งนี้สำหรับบูชาของชาวแคว้นวนวาสี' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นเอง จึงพึงทราบเช่นนั้น කස්මීරගන්ධාරරට්ඨංනාම කස්මීරරට්ඨං ගන්ධාරරට්ඨඤ්ච. තානි පන රට්ඨානි එකාබද්ධානි හුත්වා තිට්ඨන්ති. තෙනෙව මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං එකං ද්වීසු රට්ඨෙසු පෙසෙසි. ජනපදත්තා පන නපුංසකෙකත්තං භවති. තදා පන එකස්ස රඤ්ඤො ආණාය පතිට්ඨානවිසයත්තා එකත්තවචනෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්තිපි වදන්ති. แคว้นกัศมีระคันธาระคือแคว้นกัศมีระและแคว้นคันธาระ แต่แคว้นเหล่านั้นตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ด้วยเหตุนั้นเอง จึงได้ส่งพระมัชฌันติกเถระองค์หนึ่งไปยังสองแคว้นนั้น อนึ่ง เพราะเป็นชนบท จึงเป็นเอกพจน์ในนปุงสกลิงค์ แต่บางคนก็กล่าวว่า ในเวลานั้น เพราะเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ภายใต้อำนาจของพระราชาองค์เดียว จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยเอกพจน์ මහිංසකමණ්ඩලංනාම අන්ධකරට්ඨං, යං යක්ඛපුරරට්ඨන්ති වුච්චති. มณฑลมหิสกะคือแคว้นอันธกะ ซึ่งถูกเรียกว่าแคว้นยักษปุระ මහාරට්ඨංනාම මහානගරරට්ඨං. ආධුනා හි මහාරට්ඨමෙව න ගරසද්දෙන යොජෙත්වා මහානගරරට්ඨන්ති වොහරන්තීති. සියාමරට්ඨන්තිපි වදන්ති ආචරියා. แคว้นมหาราษฎร์คือแคว้นมหานคร ในปัจจุบันนี้ พวกเขาเรียกแคว้นมหาราษฎร์นั่นเองว่าแคว้นมหานคร โดยประกอบกับคำว่า 'นคร' อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวว่าเป็นแคว้นสยามด้วย චිනරට්ඨංනාම [Pg.15] හිමවන්තෙන එකාබද්ධං හුත්වා ඨිතං චීනරට්ඨං යෙ වාති. แคว้นจีนคือแคว้นจีนนั่นเอง ซึ่งตั้งอยู่รวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับเทือกเขาหิมาลัย ඉදං සාසනස්ස නවසු ඨානෙසු විසුං විසුං පතිට්ඨානං. นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเก้าแห่งโดยแยกกัน ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය ථෙරපරම්පරකථා වත්තබ්බා. සම්මාසම්බුද්ධස්ස හි භගවතො සද්ධිවිහාරිකො උපාලිත්ථෙ රො,තස්ස සිස්සො දාසකත්ථෙරො, තස්ස සිස්සො සොණකත්ථෙරො, තස්ස සිස්සො සිග්ගවත්ථෙරො චන්දවජ්ජිත්ථෙ රො ච, තෙසං සිස්සො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොති ඉමෙ පඤ්චමහාථෙරා සාසනවංසෙ ආදිභූතා ආචරියපරම්පරානාම. තෙසඤ්හි සිස්සපරම්පරභූතා ථෙරපරම්පරා යාවජ්ජතනා න උපච්ඡින්ධන්ති. ආචරියපරම්පරාය ච ලජ්ජිභික්ඛූ යෙව පවෙසෙත්වා කථෙතබ්බා නො අලජ්ජිභික්ඛූ. අලජ්ජීභික්ඛූ නාම හි බහුස්සුතාපි සමානා ලාභගරුලොකගරුආදිහි ධම්මතන්ති නාසෙත්වා සාසනවරෙ මහාභයං උප්පාදෙන්තීති. සාසනරක්ඛනකම්මංනාම හි ලජ්ජීනංයෙව විසයො නො අලජ්ජීනං. තෙනාහු පොරාණා ථෙරා, අනාගතෙ සාසනං කො නාම රක්ඛිස්සතීති අනුපෙක්ඛිත්වා අනාගතෙ සාසනං ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්ති, ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්ති, ලජ්ජිනො රක්ඛිස්සන්තීති තික්ඛාත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසුං. එවං මජ්ඣිමදෙසෙපි අලජ්ජීපුග්ගලා බහු සන්තීති වෙදිතබ්බා. บัดนี้ พึงกล่าวเรื่องลำดับพระเถระสืบต่อกันมาตั้งแต่ต้น อันที่จริง พระอุปาลีเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโสณกเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสิคควเถระและพระจันทวัชชีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นศิษย์ของท่านเหล่านั้น พระมหาเถระห้าองค์เหล่านี้ชื่อว่าอาจริยปรัมปรา (ลำดับอาจารย์) ผู้เป็นต้นในพระศาสนวงศ์ อันที่จริง ลำดับพระเถระผู้เป็นศิษย์สืบต่อกันมาของท่านเหล่านั้น ย่อมไม่ขาดสายจนถึงปัจจุบัน และในอาจริยปรัมปรานั้น พึงนำเฉพาะภิกษุผู้มีความละอายมากล่าว ไม่ใช่ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย อันที่จริง ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย แม้จะเป็นพหูสูต ก็ย่อมทำลายพระธรรมวินัยด้วยความเคารพในลาภ ความเคารพในโลก เป็นต้น แล้วยังภัยใหญ่ให้เกิดขึ้นในพระศาสนาอันประเสริฐ อันที่จริง กิจในการรักษาพระศาสนาเป็นวิสัยของภิกษุผู้มีความละอายเท่านั้น ไม่ใช่ของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ด้วยเหตุนั้น พระเถระโบราณทั้งหลายจึงได้เปล่งวาจาสามครั้งว่า 'ในอนาคต ใครหนอจะรักษาพระศาสนา' โดยพิจารณาแล้วว่า 'ในอนาคต ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา ผู้มีความละอายจักรักษาพระศาสนา' พึงทราบว่า แม้ในมัชฌิมประเทศก็มีบุคคลผู้ไม่มีความละอายเป็นจำนวนมากเช่นกัน පරිනිබ්බානතො හි භගවතො වස්සසතානං උපරි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වජ්ජිපුත්තකා භික්ඛූ අධම්මවත්ථූනි දීපෙත්වා පඨමසඞ්ගීතිකාලෙ බහිකතෙහි පාපභික්ඛූහි සද්ධිං මන්තෙත්වා සහායං ගවෙසෙත්වා මහාසඞ්ගීතිවොහාරෙන මහාථෙරා විය සඞ්ගීතිං අකංසු. කත්වා ච විසුං ගණා අහෙසුං. අහොවත ඉදං හාසිතබ්බකම්මං, සෙය්‍යථාපි නාම ජරසිඞ්ගාලො චතුපදසාමඤ්ඤෙන මානං ජප්පෙත්වා අත්තානං සීහං විය මඤ්ඤිත්වා සීහො විය සීහනාදං නදීති. තෙ පාවචනං යථා භූතං [Pg.16] අජානිත්වා සද්දච්ඡායාමත්තෙන යථාභූතං අත්ථං නාම සිංසු. කිඤ්චි පාවචනම්පී අපනෙසුං. තඤ්ච සකගණෙයෙව හොති, න ධම්මවාදීගණෙ. ධම්මවිනයං විකොපෙත්වා යථිච්ඡිත වසෙනෙව චරිංසු. අයං පන මහාසඞ්ගීතිනාම එකො අධම්මවාදීගණො. อันที่จริง ภายหลังพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปร้อยปี ภิกษุชาววัชชีบุตรได้แสดงอธรรมวัตถุทั้งหลาย แล้วปรึกษากับภิกษุผู้ชั่วช้าที่ถูกขับออกจากสังคายนาครั้งที่หนึ่ง แสวงหาสหาย แล้วทำสังคายนาโดยเรียกตนเองว่า 'มหาสังคีติ' เหมือนพระมหาเถระทั้งหลาย และเมื่อทำแล้ว ก็แยกเป็นคณะต่างหาก โอหนอ การกระทำนี้เป็นสิ่งที่น่าหัวเราะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง สำคัญตนว่าเป็นราชสีห์ด้วยความสามัญแห่งสัตว์สี่เท้า แล้วบันลือสีหนาทเหมือนราชสีห์ฉะนั้น พวกเขาย่อมไม่รู้พระธรรมวินัยตามความเป็นจริง แล้วย่อมบิดเบือนเนื้อความตามความเป็นจริงด้วยเพียงเงาเสียง และได้นำพระธรรมวินัยบางส่วนออกไป และสิ่งนั้นย่อมมีอยู่ในคณะของตนเท่านั้น ไม่ได้มีอยู่ในคณะของธรรมวาที พวกเขาได้ทำลายพระธรรมวินัย แล้วประพฤติตามอำเภอใจ ส่วนคณะมหาสังคีตินี้คือคณะอธรรมวาทีคณะหนึ่ง තතො පච්ඡා කාලං අතික්කන්තෙ තතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං වාදතො භිජ්ජිත්වා ගොකුලිකොනාම එකො ගණො එකබ්‍යොහාරොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡා ගොකුලිකගණගණතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා බහුස්සුතිකොනාම එකො ගණො පඤ්ඤත්තිවාදොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. පුනපි තෙහියෙව ගණෙහි චෙතියවාදොනාම එකො ගණො භිජ්ජි. หลังจากนั้น เมื่อกาลล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อโคกุลิกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อเอกัพโยหาระคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกันเพราะวาทะของกันและกันจากคณะนั้นนั่นเอง. หลังจากนั้น จากคณะโคกุลิกะนั่นเอง คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อพหุสสุติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อปัญญัตติวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. อีกครั้งหนึ่ง คณะชื่อเจติยวาทะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกออกไปจากคณะเหล่านั้นนั่นเอง. තතො පච්ඡා චිරකාලං අතික්කන්තෙ ධම්මවාදීගණෙහි විසභාගගණං පවිසිත්වා මහිංසාසකොනාම එකොගණො වජ්ජිපුත්තකොනාම එකොති ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡාපි වජ්ජිපුත්තකගණතොයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා ධම්මුත්තරිකොනාම එකො ගණො, භද්දයානිකොනාම එකො, ඡන්නාගාරිකොනාම එකො, සමුතිකොනාම එකොති චත්තාරො ගණා භිජ්ජිංසු. หลังจากนั้น เมื่อกาลนานล่วงไป คณะ ๒ คณะ คือ คณะชื่อมหิสสาสกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อวัชชีบุตรคณะหนึ่ง แตกแยกออกจากคณะธรรมวาทีทั้งหลาย เข้าไปสู่คณะที่ต่างกัน. หลังจากนั้น แม้จากคณะวัชชีบุตรนั่นเอง คณะ ๔ คณะ คือ คณะชื่อธัมมุตตริกะคณะหนึ่ง คณะชื่อภัทรยานิกะคณะหนึ่ง คณะชื่อฉันนาคาริกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสัมมติยะคณะหนึ่ง ก็แตกแยกกัน. පුනපි මහිංසාසකගණතො අඤ්ඤමඤ්ඤං භිජ්ජිත්වා සබ්බත්ථිවාදොනාම එකො ගණො, ධම්මගුත්තිකොනාම එකො, කස්සපියොනාම එකො, සඞ්කන්තිකොනාම එකො, සුත්තවාදො නාම එකොති පඤ්ච ගණා භිජ්ජිංසු. อีกครั้งหนึ่ง คณะ ๕ คณะ คือ คณะชื่อสัพพัตถิวาทะคณะหนึ่ง คณะชื่อธัมมคุตติกะคณะหนึ่ง คณะชื่อกัสสปิยะคณะหนึ่ง คณะชื่อสังกันติกะคณะหนึ่ง และคณะชื่อสุตตวาทะคณะหนึ่ง แตกแยกกันจากคณะมหิสสาสกะ. එවං මජ්ඣිමදෙසෙ දුතියසඞ්ගීතිං සඞ්ගායන්තානං මහාථෙරානං ධම්මවාදීථෙරවාදගණතො විසුං විසුං භිජ්ජමානා අධම්මවාදීගණා සත්තරස අහෙසුං. තෙ ච අධම්මවාදීගණා සාසනෙ ථෙරපරම්පරාය අනන්තො ගධා. තෙ හි සාසනෙ උපකාරා න හොන්ති, ථෙරපරම්පරාය ච පවෙසෙත්වා ගණ්හිතුං න සක්කා, යථා හංසගණෙ බකො, යථා ච ගො ගණෙ [Pg.17] ගවජො, යථා ච සුවණ්ණගණෙ හාරකුටොති. อย่างนี้ คณะอธรรมวาที ๑๗ คณะ จึงแตกแยกออกไปต่างหากจากคณะเถรวาทผู้เป็นธรรมวาทีของพระมหาเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนาครั้งที่ ๒ ในมัชฌิมประเทศ. และคณะอธรรมวาทีเหล่านั้น ไม่หยั่งลงในเถรปรัมปราในพระศาสนา. ด้วยว่าคณะเหล่านั้นไม่เป็นอุปการะในพระศาสนา และไม่สามารถจะนำเข้ามารวมในเถรปรัมปราได้ เหมือนนกยางในฝูงหงส์ เหมือนควายป่าในฝูงโค และเหมือนทองเหลืองในกองทองคำฉะนั้น. මහාකස්සපත්ථෙරාදිතො පන ආගතා ථෙරපරම්පරා උපාලි දාසකො චෙවාතිආදිනා පරිවාරඛන්ධකෙ සමන්තපාසාදිකට්ඨකථායඤ්ච ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ส่วนเถรปรัมปราที่สืบมาแต่พระมหากัสสปเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วนั่นแลในปริวารขันธกะและในอรรถกถาสมันตปาสาทิกา โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระอุบาลีและพระทาสกะ'. උපාලිත්ථෙරාදීනං පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා යාව මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරා, තාව තෙසං ථෙරානං පරිසුද්ධා චාරාදීනීති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නදියා උපරිසොතෙ මෙඝවස්සානි අනුමානෙත්වා අධොසොතෙ නදියා උදකස්ස බාහුල්ලභාවො විඤ්ඤාතුං සක්කාති අයං කාරණානුමානනයො නාම. เมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระเป็นต้น ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้นจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่ออนุมานฝนจากเมฆในเหนือน้ำของแม่น้ำ ก็สามารถทราบความที่น้ำในแม่น้ำมีมากในใต้น้ำได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยเหตุ. යාව පන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරා, තාව ථෙරානං පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා උපාලිත්ථෙරස්ස පරිසුද්ධාචාරාදීනීති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නාම උපරිධූමං පස්සිත්වා අනුමානෙත්වා අග්ගි අත්ථීති සක්කා ඤාතුන්ති අයං ඵලානුමානන යො නාම. ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายจนถึงพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นควันในเบื้องบนแล้วอนุมานว่ามีไฟอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า การอนุมานด้วยผล. අදිභූතස්ස පන උපාලිත්ථෙරස්ස අවසානභූතස්ස ච මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස පරිසුද්ධාචාරාදීනි අනුමානෙත්වා මජ්ඣෙ දාසකසොණසිග්ගවාදීනං ථෙරානං පරිසුද්ධාචාරාදීනිති සක්කා ඤාතුං, සෙය්‍යථාපි නාම සිලාපට්ටස්ස ඔරභාගෙ පාරභාගෙ ච මිගපදවළඤ්ජනං දිස්වා අනුමානෙත්වා මජ්ඣෙ අපාකටං පදවළඤ්චනං අත්ථීති සක්කා ඤාතුන්ති අයං මිගපදවළඤ්ජන නයො නාම. ส่วนเมื่ออนุมานความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระอุบาลีเถระผู้เป็นเบื้องต้น และของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้เป็นที่สุด ก็สามารถทราบความบริสุทธิ์แห่งอาจาระเป็นต้นของพระเถระทั้งหลายมีพระทาสกะ พระโสณะ และพระสิคควะเป็นต้นในท่ามกลางได้ เหมือนอย่างว่า เมื่อเห็นรอยเท้าเนื้อในส่วนข้างนี้และส่วนข้างโน้นของแผ่นหิน แล้วอนุมานว่ารอยเท้าที่ยังไม่ปรากฏในท่ามกลางมีอยู่ ก็สามารถทราบได้ฉะนั้น นี้ชื่อว่า มิคปทวลัญชนนัย (นัยคือการอนุมานด้วยรอยเท้าเนื้อ). එවං තීහි නයෙහි අයං ථෙරවාදගණො ධම්මවාදීලජ්ජිපෙසලොති වෙදිතබ්බො. එවමුපරිපි නයො නෙතබ්බො. ථෙරපරම්පරා ච යාව පොත්ථකාරුළා පරිවාරඛන්ධකෙ සමන්ත පාසාදිකායඤ්ච තතො මහින්දො ඉට්ටියොතිආදිනා වුත්ත නයෙන වෙදිතබ්බාති. พึงทราบว่าคณะเถรวาทนี้เป็นธรรมวาที เป็นผู้มีหิริ และเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก ด้วยนัย ๓ ประการอย่างนี้. แม้ในเบื้องบนก็พึงนำนัยไปอย่างนี้. และเถรปรัมปราจนถึงกาลที่ยกขึ้นสู่คัมภีร์ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในปริวารขันธกะและในสมันตปาสาทิกาว่า 'ต่อจากนั้น พระมหินทะ พระอิตติยะ' เป็นต้น. ඉති සාසනවංසෙ නවට්ඨානාගතසාසනවංසකථාමග්ගො ด้วยประการฉะนี้ แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ที่มาใน ๙ สถาน ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ නාම පඨමො පරිච්ඡෙදො. ชื่อ ปริจเฉทที่ ๑. 2. සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො ๒. แนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในเกาะสีหล 2. ඉදානි [Pg.18] සීහළදීපසාසනකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි. ๒. บัดนี้ ถึงโอกาสที่จะกล่าวแนวทางแห่งเรื่องราวพระศาสนาในเกาะสีหลแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น. සීහළදීපඤ්හි සාසනස්ස පතිට්ඨානභූතත්තා චෙතියගබ්භසදිසං හොති. සම්මාසම්බුද්ධො කිර සීහළදීපං ධරමානකාලෙපි තික්ඛත්තුං අගමාසි. පඨමං යක්ඛානං දමනත්ථං එකකොව ගන්ත්වා යක්ඛෙ දමෙත්වා මයි පරිනිබ්බුතෙ සීහළදීපෙ සාසනං පතිට්ඨහිස්සතීති තම්බපණ්ණිදීපෙ ආරක්ඛං කරොන්තො තික්ඛත්තුං දීපං ආවිඤ්ඡි. දුතියං මාතුලභාගිනෙය්‍යානං නාගරා ජූනං දමනත්ථාය එකකොව ගන්ත්වා තෙ දමෙත්වා අගමාසි. තතියං පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ගන්ත්වා මහාචෙතියට්ඨානෙ ච ථූපාරාමචෙතියට්ඨානෙ ච මහාබොධිපතිට්ඨිතට්ඨානෙ ච මහියඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච මුදිඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච දීඝවාපි චෙතියට්ඨානෙ ච කල්‍යාණියචෙතියට්ඨානෙ ච නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. ด้วยว่าเกาะสีหลเป็นที่ประดิษฐานพระศาสนา จึงเป็นเหมือนภายในพระเจดีย์. ได้ยินว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปยังเกาะสีหล ๓ ครั้ง แม้ในกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่. ครั้งแรก เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานยักษ์ทั้งหลาย ทรงทรมานยักษ์เหล่านั้นแล้ว ทรงทำอารักขาในเกาะตัมพปัณณิด้วยทรงดำริว่า 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระศาสนาจักประดิษฐานในเกาะสีหล' ทรงแผ่ไปทั่วเกาะ ๓ ครั้ง. ครั้งที่สอง เสด็จไปพระองค์เดียวเพื่อทรมานนาคราชผู้เป็นลุงและหลาน ทรงทรมานนาคราชเหล่านั้นแล้วเสด็จกลับ. ครั้งที่สาม เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร แล้วประทับนั่งเข้าพระนิโรธสมาบัติ ณ ที่ตั้งมหาเจดีย์ ที่ตั้งถูปารามเจดีย์ ที่ตั้งมหาโพธิ์ ที่ตั้งมหิยังคณเจดีย์ ที่ตั้งมุทิงคณเจดีย์ ที่ตั้งทีฆวาปีเจดีย์ และที่ตั้งกัลยาณิยเจดีย์. තදා ච පන සාසනං ඔගාහෙත්වාන තාව තිට්ඨති. පච්ඡා පන යථාවුත්තත්ථෙරපරම්පරාය සමභිනිවිට්ඨෙන මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන පෙසිතො මහින්දත්ථෙරො ජිනචක්කෙ පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ දුතියකත්තිකමාසෙ ඉට්ටියෙන උත්තියෙන සම්බුලෙන භද්දසාලෙන චාති එතෙහි ථෙරෙහි සද්ධිං සීහළදීපං අගමාසි. සොණුත්තරත්ථෙරාදයො ජිනචක්කෙ පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ දුතියකත්තිකමාසෙයෙව සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය අත්තනො අත්තනො සම්පත්තභාරභූතං තං තං ඨානං අගමංසු. แต่ในกาลนั้น พระศาสนายังไม่หยั่งลงตั้งมั่นอยู่. ส่วนภายหลัง พระมหินทเถระผู้ที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ตั้งมั่นอยู่ในเถรปรัมปราตามที่กล่าวมาแล้วส่งไป ได้ไปยังเกาะสีหลพร้อมด้วยพระเถระเหล่านี้ คือ พระอิตติยะ พระอุตติยะ พระสัมพละ และพระภัททสาล เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒. ส่วนพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นต้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี ในเดือนกัตติกะที่ ๒ นั่นเอง ได้ไปยังสถานที่นั้นๆ อันเป็นภาระที่ตนได้รับมอบหมาย เพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา. මහාමහින්දත්ථෙරො පන සත්තමාසානි ආගමෙත්වා ජිනචක්කෙ ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණමියං සීහළදීපං සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය අගමාසි. තෙනෙව තෙසු නවසු ඨානෙසු සීහළදීපං ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විස තෙ [Pg.19] අගමාසි. අඤ්ඤානි පන අට්ඨ ඨානානි පඤ්චතිංසාධිකද්විසතෙයෙව අගමාසීති විසුංව වත්ථපෙතබ්බො. ส่วนพระมหาเถระมหินทะ รออยู่ ๗ เดือน เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ได้ไปสู่เกาะสีหลเพื่อประโยชน์แก่การประดิษฐานพระศาสนา เพราะเหตุนั้น ใน ๙ สถานเหล่านั้น เกาะสีหลจึงเป็นที่ที่พระองค์เสด็จไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ส่วนอีก ๘ สถาน ได้ไปเมื่อพุทธศักราช ๒๓๕ ปีนั่นเอง พึงกำหนดความต่างกันอย่างนี้. කස්මා පන මහාමහින්දත්ථෙරො සත්තමාසානි ආගමෙත්වා සබ්බපච්ඡා සීහළදීපං ගච්ඡතීති. සීහළදීපෙ මුටභිවො නාම රාජා ජරාදුබ්බලො අහොති, සාසනං පග්ගහෙතුං අසමත්ථො, තස්ස පන පුත්තො දෙවානං පිය තිස්සො නාම රාජකුමාරො දහරො සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථො භවිස්සති, සො ච දෙවානං වියතිස්සො රජ්ජං තාව ලභතු වෙදිස්සකගිරිනගරෙ මාතුයා සද්ධිං ඤාතකෙ තාව පස්සාමීති අපෙක්ඛිත්වා සත්තමාසානි ආගමෙත්වා ඡත්තිංසාධිකද්විසතෙයෙව ජිනචක්කෙ මහාමහින්දත්ථෙරො සීහළදීපං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. ก็เพราะเหตุไร พระมหาเถระมหินทะจึงรออยู่ ๗ เดือน แล้วจึงไปเกาะสีหลเป็นที่สุด พึงทราบว่า ในเกาะสีหล พระเจ้ามุฏสิวะทรงชราภาพและอ่อนแอ ไม่สามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ ส่วนพระราชโอรสของพระองค์คือพระราชกุมารชื่อเทวานัมปิยติสสะยังทรงพระเยาว์ จักสามารถอุปถัมภ์พระศาสนาได้ พระเถระจึงดำริว่า 'พระเทวานัมปิยติสสะนั้นจงครองราชสมบัติไปก่อน ส่วนเราจักไปเยี่ยมญาติทั้งหลายพร้อมกับมารดาในเมืองเวทิสสคิรีนครก่อน' ท่านรออยู่ ๗ เดือน พระมหาเถระมหินทะจึงไปเกาะสีหลเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปีนั่นเอง. මහාමහින්දත්ථෙරො ච ඉට්ටියාදීහි ථෙරෙහි චතූහි භාගිනෙය්‍යෙන සුමනසාමණෙරෙන භණ්ඩුකෙන නාම උපාසකෙ න චාති එතෙහි සද්ධිං ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ ජිනචක්කෙ ජෙට්ඨමාසපුණ්ණමියං සුවණ්ණහංසා විය ජෙට්ඨමාසෙ නභං උග්ගන්ත්වා ආකාසමග්ගෙන අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ මිස්ස කපබ්බතකූටෙ පතිට්ඨාසි. และพระมหาเถระมหินทะ พร้อมด้วยพระเถระ ๔ รูปมีพระอิตติยะเป็นต้น ด้วยพระสุมนสามเณรผู้เป็นหลาน และด้วยอุบาสกชื่อภัณฑุกะ พร้อมด้วยท่านเหล่านั้น เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖ ปี ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ เหมือนหงส์ทอง ขึ้นสู่ท้องฟ้าในเดือนเชษฐะ โดยทางอากาศ ได้ประดิษฐานอยู่บนยอดเขามิสสกะ ในส่วนทิศตะวันออกของเมืองอนุราธบุรี. ජෙට්ඨමාසස්ස ච පුණ්ණමියං ලඞ්කාදීපෙ ජෙට්ඨමූලනක්ඛත්තසභා හුත්වා මනුස්සා ඡණං අකංසු. තෙනෙවාහ සාරත්ථදීපනියං නාම විනයඩීකායං, ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණමියං ජෙට්ඨනක්ඛත්තං මූලනක්ඛත්තං වා හොතීති. තත්ථ ච පුණ්ණමිනක්ඛත්තං රාජමත්තන්තෙ පුණ්ණමිනක්ඛත්තවිචාරණනයෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. และในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ในเกาะลังกา มีการประชุมนักษัตรเชษฐะและมูลนักษัตร มนุษย์ทั้งหลายได้ทำพิธีฉลอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า 'ในวันเพ็ญเดือนเชษฐะ ย่อมมีนักษัตรเชษฐะหรือมูลนักษัตร' และในที่นั้น นักษัตรในวันเพ็ญ พึงเห็นว่ากล่าวโดยนัยแห่งการพิจารณานักษัตรในวันเพ็ญในคัมภีร์ราชมัตตะ. දෙවානං පිය තිස්සො ච රාජා නක්ඛත්තං නාම ඝොසාපෙත්වා ඡණං කාරෙථාති අමච්චෙ ආණාපෙත්වා චත්තාලී සපුරිසසහස්සපරිවාරො නගරම්හා නික්ඛමිත්වා යෙන මිස්ස කපබ්බතො, තෙන පායාසි මිගවං කීළිතුකාමො. අථ තස්මිං පබ්බතෙ අධිවත්ථා එකා දෙවතා මිගරූපෙන රාජානං ඵලොභෙත්වා පක්කොසිත්වා ථෙරස්ස අභිමුඛං අකාසි. และพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงให้ประกาศนักขัตฤกษ์ ทรงบัญชาอำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงทำพิธีฉลอง' พร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จออกจากเมือง เสด็จไปทางที่ภูเขามิสสกะตั้งอยู่ ทรงประสงค์จะเล่นล่าสัตว์ ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งสถิตอยู่บนภูเขานั้น ล่อพระราชาด้วยรูปเนื้อ เรียกมา ได้กระทำให้เผชิญหน้ากับพระเถระ. ථෙරො [Pg.20] රාජානං ආගච්ඡන්තං දිස්වා මමංයෙව රාජා පස්සතු මා ඉතරෙති අධිට්ඨහිත්වා තිස්ස තිස්ස ඉතො එහීති ආහ. රාජා තං සුත්වා චින්තෙසි, ඉමස්මිං දීපෙ ජාතො සකලොපි මනුස්සො මං තිස්සොති නාමං ගහෙත්වා ආලපිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, අයං පන භින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාව වසනො මං නාමෙන ආලපති, කො නුඛො අයං භවිස්සති, මනුස්සො වා අමනුස්සො වාති. ථෙරො ආහ,– พระเถระเห็นพระราชาเสด็จมาแล้ว ทรงอธิษฐานว่า ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นแต่เราเท่านั้น อย่าเห็นผู้อื่นเลย แล้วกล่าวว่า 'ติสสะ ติสสะ มานี่เถิด' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'มนุษย์ทั้งปวงที่เกิดในเกาะนี้ ไม่มีใครสามารถเรียกเราโดยออกพระนามว่า ติสสะ ได้เลย แต่สมณะผู้นุ่งห่มผ้าที่ตัดเป็นชิ้นๆ และทรงผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่นนี้ กลับเรียกเราโดยออกพระนาม ผู้นี้จะเป็นใครกันหนอ เป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระจึงกล่าวว่า සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා; තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතාති. 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาจากชมพูทวีป มาที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์พระองค์นั่นเอง' තදා ච දෙවානං පියතිස්සො රාජා අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකෙන එකමාසාභිසිත්තො අහොසි. විසාඛපුණ්ණමායං හිස්ස අභිසෙකමකංසු. සො ච අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙ ධම්මපණ්ණාකාරෙ රතනත්තයගුණප්පටිසංයුත්තං සාසනප්පවත්තිං අචිරසුතං අනුස්සරමානො තං ථෙරස්ස සමණා මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකාති වචනං සුත්වා අය්‍යා නුඛො ආගතාති තාවදෙව ආවුධං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි සම්මොදනීයං කථං කථයමානො. යථාහ,– ในกาลนั้น พระราชาเทวานัมปิยติสสะ ทรงได้รับการอภิเษกด้วยเครื่องอภิเษกที่พระเจ้าอโศกส่งมาได้หนึ่งเดือนแล้ว พวกเขาได้ทำการอภิเษกให้พระองค์ในวันวิสาขปุรณมี และพระองค์ทรงระลึกถึงเรื่องราวแห่งพระศาสนาที่ประกอบด้วยคุณของพระรัตนตรัย ซึ่งทรงสดับมาไม่นานในบรรณาการธรรมที่พระเจ้าอโศกส่งมา ทรงได้ยินคำของพระเถระว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา' จึงทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาแล้วหนอ' แล้วทรงวางอาวุธลงทันที ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงสนทนาปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิง ดังที่กล่าวไว้ว่า ආවුධං නික්ඛිපිත්වාන, එකමන්තං උපාවිසි; නිසජ්ජ රාජා සම්මොදි, බහුං අත්ථූපසඤ්හිතන්ති. 'ทรงวางอาวุธลงแล้ว เสด็จเข้าไปประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระราชาประทับนั่งแล้วทรงสนทนาปราศรัย ซึ่งประกอบด้วยประโยชน์มาก' සම්මොදනීයං කථඤ්ච කුරුමානෙයෙව තස්මිං තානිපි චත්තාලීසපුරිසසහස්සානි ආගන්ත්වා සම්පරිවාරෙසුං. තදාථෙරො ඉතරෙපි ඡ ජනෙ දස්සෙසි. රාජා දිස්වා ඉමෙ කදා ආගතාති ආහ. මයා සද්ධිංයෙව මහාරාජාති. ඉදානි පන ජම්බුදීපෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපා සමණා සන්තීති. සන්ති [Pg.21] මහාරාජ එතරහිජම්බුදීපො කාලාවපජ්ජොතො ඉසිවාතපටිවාතො, තස්මිං– ขณะที่พระองค์กำลังทรงสนทนาปราศรัยอยู่นั้น ชนสี่หมื่นคนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วแวดล้อมพระองค์ ในกาลนั้น พระเถระได้แสดงชนอีกหกคน พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสว่า 'ท่านเหล่านี้มาเมื่อไร' พระเถระตอบว่า 'มาพร้อมกับอาตมภาพนั่นเอง ข้าแต่มหาราช' พระราชาตรัสถามว่า 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ' พระเถระตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่มหาราช บัดนี้ชมพูทวีปเหลืองอร่ามด้วยผ้ากาสาวะ เป็นที่พัดไปมาแห่งลมของฤๅษี ในชมพูทวีปนั้นมี—' තෙවිජ්ජා ඉද්ධිපත්තා ච, චෙතොපරියකොවිදා; ඛීණාසවා අරහන්තො, බහූ බුද්ධස්ස සාවකාති. 'ผู้ได้วิชชาสาม ผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นจำนวนมาก' භන්තෙ කෙන ආගතත්ථාති. නෙව මහාරාජ උදකෙන, න ථලෙනාති. රාජා ආකාසෙන ආගතාති අඤ්ඤාසි. ථෙරො අත්ථි නුඛො රඤ්ඤො පස්සාවෙය්‍යත්තිකන්ති වීමංසනත්ථාය ආසන්නං අම්බරුක්ඛං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡි, – พระราชาตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านมาด้วยอะไร' พระเถระตอบว่า 'ข้าแต่มหาราช ไม่ได้มาทางน้ำ ไม่ได้มาทางบก' พระราชาทรงทราบว่า 'มาทางอากาศ' พระเถระเพื่อจะทดสอบความเฉลียวฉลาดแห่งพระปัญญาของพระราชา จึงทรงปรารภต้นมะม่วงที่อยู่ใกล้ๆ แล้วตรัสถามปัญหาว่า— කින්නාමො මහාරාජ අයං රුක්ඛොති. අම්බරුක්ඛො නාම භන්තෙති. ඉමං පන මහාරාජ අම්බං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො අම්බො අත්ථි වා නත්ථි වාති. අත්ථි භන්තෙ අඤ්ඤෙපි බහූ අම්බරුක්ඛාති. ඉමඤ්ච අම්බං තෙ ච අම්බෙ මුඤ්චිත්වා අත්ථි නුඛො මහාරාජ අඤ්ඤෙ රුක්ඛාති. අත්ථි භන්තෙ, තෙ පන න අම්බරුක්ඛාති. අඤ්ඤෙ ච අම්බෙ අනම්බෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථි පන අඤ්ඤො රුක්ඛොති. අයමෙව භන්තෙ අම්බ රුක්ඛොති. සාධු මහාරාජ පණ්ඩිතොසීති. พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช ต้นไม้นี้ชื่ออะไร' พระราชาตอบว่า 'ชื่อต้นมะม่วง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้แล้ว ยังมีมะม่วงต้นอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ต้นมะม่วงอื่นๆ อีกมากมาย' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากมะม่วงต้นนี้และมะม่วงต้นอื่นๆ เหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่ต้นไม้เหล่านั้นไม่ใช่ต้นมะม่วง' พระเถระถามว่า 'นอกจากมะม่วงต้นอื่นๆ และต้นไม้ที่ไม่ใช่มะม่วงเหล่านั้นแล้ว ยังมีต้นไม้อื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่ต้นมะม่วงต้นนี้เท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นบัณฑิต' අත්ථි පන මහාරාජ තෙ ඤාතකාති. අත්ථි භන්තෙ බහූජනාති. තෙ මුඤ්චිත්වා කෙචි අඤ්ඤාතකාපි අත්ථි මහාරාජාති. අඤ්ඤාතකා භන්තෙ ඤාතකෙහි බහුතරාති. තවඤාතකෙ ච අඤ්ඤාතකෙ ච මුඤ්චිත්වා අත්ථඤ්ඤො කොචි මහාරාජාති. අහමෙව භන්තෙති. සාධු මහාරාජ අත්තා නාම අත්තනො නෙව ඤාතකො න අඤ්ඤාතකොති. พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์มีญาติหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นคนจำนวนมาก' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติเหล่านั้นแล้ว ยังมีคนแปลกหน้าอีกบ้างหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนแปลกหน้ามีมากกว่าญาติ' พระเถระถามว่า 'ข้าแต่มหาราช นอกจากญาติของพระองค์และคนแปลกหน้าเหล่านั้นแล้ว ยังมีใครอื่นอีกหรือไม่' พระราชาตอบว่า 'มีแต่หม่อมฉันเท่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ' พระเถระกล่าวว่า 'ดีแล้ว ข้าแต่มหาราช ชื่อว่าอัตตา (ตน) นั้น ไม่ใช่ทั้งญาติของตนและไม่ใช่คนแปลกหน้า' අථ ථෙරො පණ්ඩිතො රාජා සක්ඛිස්සති ධම්මං අඤ්ඤාතුන්ති චූළහත්ථිපදොපමසුත්තං කථෙසි. කථාපරියොසානෙ රාජා තීසු සරණෙසු පතිට්ඨහි සද්ධිං චත්තාලීසාය පාණසහස්සෙහීති. තතො පරං යං යං වත්තබ්බං, තං තං සමන්තපාසාදිකාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ลำดับนั้น พระเถระดำริว่า พระราชาเป็นบัณฑิต จักสามารถรู้แจ้งธรรมได้ จึงแสดงจุลหัตถิปโทปมสูตร เมื่อจบการเทศนา พระราชาพร้อมด้วยเหล่าสัตว์สี่หมื่น ได้ตั้งมั่นในสรณะสาม หลังจากนั้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาเป็นต้น ඉච්චෙවං සීහළදීපෙ සාසනානුග්ගහණ මහින්දත්ථෙරතො ආගතා [Pg.22] සිස්සපරම්පරා බහූ හොන්ති, ගණනපථං වීති වත්තා. කථං. මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සිස්සො අරිට්ඨො නාම ථෙරො, තස්ස සිස්සො තිස්සදත්තො, තස්ස සිස්සො කාළසුමනො, තස්ස සිස්සො දීඝො, තස්ස සිස්සො දීඝ සුමනො, තස්ස සිස්සො කාළසුමනො, තස්ස සිස්සො නාගො, තස්ස සිස්සො බුද්ධරක්ඛිතො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො රෙවො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො චූළනාගො, තස්ස සිස්සො ධම්මපාලි එතා, තස්ස සිස්සො ඛෙමො, තස්ස සිස්සො උපලිස්සො, තස්ස සිස්සො ඵුස්සදෙවො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො මහාපදුමො, තස්ස සිස්සො මහාසීවො, තස්ස සිස්සො උපාලි, තස්ස සිස්සො මහානාගො, තස්ස සිස්සො අභයො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො සුමනො, තස්ස සිස්සො චූළාභයො, තස්ස සිස්සො තිස්සො, තස්ස සිස්සො චූළදෙවො, තස්ස සිස්සො සීවොති. අයං යාව පොත්ථකාරුළසඞ්ඛාතා චතුත්ථසඞ්ගීතිකා, තාව ථෙරපරම්පරාති දට්ඨබ්බා. ด้วยประการฉะนี้ ลำดับศิษย์ที่สืบต่อมาจากพระมหินทเถระ ผู้ทรงอนุเคราะห์พระศาสนาในลังกาทวีป มีจำนวนมากจนพ้นทางแห่งการนับ อย่างไร คือ พระอริฏฐเถระเป็นศิษย์ของพระมหามหินทเถระ พระติสสทัตตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระทีฆสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระกาลสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระพุทธรักขิตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเรวตเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬนาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระธัมมปาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระเขมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุปลิสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระผุสสเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาปทุมเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหาสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอุบาลีเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระมหานาคเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระอภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสุมนเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬาภยเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระติสสเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระจูฬเทวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พระสีวเถระเป็นศิษย์ของท่าน พึงทราบว่าลำดับพระเถระนี้สืบต่อมาจนถึงการสังคายนาครั้งที่ ๔ ที่เรียกว่าการจารึกลงในคัมภีร์ වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං,– යාවජ්ජභනා තෙසංයෙව අන්තෙවාසිකපරම්පරභූතාය ආචරියපරම්පරාය ආභතන්තිති වෙදිතබ්බන්ති. ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "พึงทราบว่า (พระวินัยปิฎก) อันพระอาจารย์ผู้สืบสายศิษย์ของพระเถระเหล่านั้นนั่นแลนำสืบกันมาจนถึงปัจจุบัน" එවං තෙසං සිස්සපරම්පරභූතා ආචරියපරම්පරා යාවජ්ජතනා සාසනෙ පාකටා හුත්වා ආගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බ. พึงทราบว่า ลำดับอาจารย์ผู้เป็นลำดับศิษย์ของท่านเหล่านั้น ได้ปรากฏในพระศาสนาสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบันด้วยประการฉะนี้ සාසනෙ විනයධරෙහි නාම තිලක්ඛණසම්පන්නෙහි භවිතබ්බං. තීණි හි විනයධරස්ස ලක්ඛණානි ඉච්ඡි තබ්බානි. කතමානි තීණි. සුත්තඤ්චස්ස ස්වාගතං හොති සුප්පවත්ති සුවිනිච්ඡිතං සුත්තතො අනුබ්‍යඤ්ජනතොති ඉදමෙකං ලක්ඛණං, විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොති අසංහීරොති ඉදං දුතියං, ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොති සුමනසිකතා සුපධාරිතාති ඉදං තතියං. ในพระศาสนา ชื่อว่าพระวินัยธรพึงประกอบด้วยลักษณะสามประการ ลักษณะสามประการของพระวินัยธรที่พึงประสงค์คืออะไรบ้าง ลักษณะสามประการคืออะไร คือ พระสูตรย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ดำเนินไปดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้ว ทั้งโดยพระสูตรและโดยอนุพยัญชนะ นี้เป็นลักษณะประการหนึ่ง อนึ่ง ท่านตั้งมั่นอยู่ในพระวินัย ไม่หวั่นไหว นี้เป็นลักษณะประการที่สอง อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว นี้เป็นลักษณะประการที่สาม තත්ථ [Pg.23] ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොතීති ථෙරපරම්පරා වංසපරම්පරා චස්ස සුට්ඨුගහිතා හොති. සුමනසිකතාති සුට්ඨු මනසිකතා, ආවජ්ජිතමත්තෙ ඤජ්ජලි තප්පදීපො විය හොති. ในบรรดาลักษณะเหล่านั้น คำว่า "อนึ่ง ลำดับอาจารย์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว" นั้นหมายความว่า ลำดับพระเถระและลำดับวงศ์ของท่านย่อมเป็นสิ่งที่ท่านเรียนมาดีแล้ว คำว่า "ใส่ใจดีแล้ว" หมายถึง ใส่ใจดีแล้วอย่างยิ่ง เมื่อนึกถึงเท่านั้น ก็ย่อมสว่างไสวเหมือนประทีป සුපධාරිතාති සුට්ඨු උපධාරිතා, පුබ්බාපරානුසන්ධිතො අත්ථතො කාරණතො ච උප ධාරිතා. අත්තනො මතිං පහාය ආචරියසුද්ධියා වත්තා හොති, මය්හං ආචරියො අසුකාචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, සො අසුකස්සාති එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙර වාදඞ්ගං ආහරිත්වා යාව උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හීති පාපෙත්වා ඨපෙති. තතොපි ආහරිත්වා උපාලිත්ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි, දාසකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස උපාලිත්ථෙරස්ස, සොණකත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස දොසකත්ථෙරස්ස, සිග්ගවත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සොණකත්ථෙරස්ස, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස සිග්ගවත්ථෙරස්ස චණ්ඩ වජ්ජිත්ථෙරස්ස චාති එවං සබ්බං ආචරියපරම්පරං ථෙරවාදඞ්ගං ආහරිත්වා අත්තනො ආචරියං පාපෙත්වා ඨපෙති. එවං උග්ගහිතා හි ආචරියපරම්පරා සුග්ගහිතා හොති. คำว่า "ทรงจำไว้ดีแล้ว" หมายถึง ทรงจำไว้ดีแล้วอย่างยิ่ง ทรงจำไว้โดยความสืบเนื่องแห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยอรรถและโดยเหตุ เป็นผู้กล่าวตามความบริสุทธิ์ของอาจารย์ ละทิ้งความเห็นของตน (กล่าวว่า) "อาจารย์ของข้าพเจ้าเรียนมาจากอาจารย์โน้น อาจารย์โน้นเรียนมาจากอาจารย์โน้น" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงพระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้จากนั้น ก็นำมาตั้งไว้ว่า "พระอุบาลีเถระเรียนมาจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระทาสกเถระเรียนมาจากพระอุบาลีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโสณกเถระเรียนมาจากพระทาสกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระสิคควเถระเรียนมาจากพระโสณกเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเรียนมาจากพระสิคควเถระและพระจัณฑวัชชีเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน" ดังนี้ นำเอาลำดับอาจารย์ทั้งหมดซึ่งเป็นส่วนแห่งเถรวาท ไปตั้งไว้จนถึงอาจารย์ของตน อันที่จริง ลำดับอาจารย์ที่เรียนมาอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่เรียนมาดีแล้ว එවං අසක්කොන්තෙන පන ද්වෙ තයො පරිවට්ටා උග්ගහෙතබ්බා. සබ්බපච්ඡිමෙන හි නයෙන යථා ආචරියො ච ආචරියාචරියො ච පාළිඤ්ච පරිපුඤ්ඡඤ්ච වදන්ති, තථා ඤාතුං වත්තතීති. อนึ่ง ผู้ที่ไม่สามารถทำได้อย่างนี้ พึงเรียนลำดับอาจารย์สองสามชั้น อันที่จริง พึงทราบตามนัยสุดท้ายว่า อาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์กล่าวพระบาลีและปริปุจฉาอย่างไร ก็พึงทราบอย่างนั้น යථා වුත්තත්ථෙරපරම්පරා පන භගවතො ධරමානකාලතො පට්ඨාය යාව පොත්ථකාරුළා මුඛපාඨෙනෙව පිටකත්තයං ධාරෙසුං, පරිපුණ්ණං පන කත්වා පොත්ථකෙ ලිඛිත්වා න ඨපෙන්ති. එවං මහාථෙරා දුක්කරකම්මං කත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තත්‍රිදං වත්ථු,– อนึ่ง พระเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ จนกระทั่งมีการจารึกลงในคัมภีร์ แต่ไม่ได้ทำให้สมบูรณ์แล้วจารึกไว้ในหนังสือ พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงบำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ เพื่อเชิดชูพระศาสนา เรื่องราวในเรื่องนั้นมีดังนี้ සීහළදීපෙ කිර චණ්ඩාලතිස්සභයෙන සඞ්ඛුබ්භිත්වා දෙවො [Pg.24] ච අවස්සිත්වා දුබ්භික්ඛභයං උප්පජ්ජි. තදා අක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා තුම්හෙ භන්තෙ පිටකං ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සථ, නාවං පන ආරූහිත්වා ජම්බුදීපං ගච්ඡථ, සචෙ නාවා අප්පහොනකා භවෙය්‍ය, කට්ඨෙන වා වෙළුනා වා තරථ, අභයත්ථාය පන මයං රක්ඛිස්සාමාති ආහ. ได้ยินว่า ในลังกาทวีป เกิดความหวาดกลัวเพราะภัยจากจัณฑาลติสสะ และฝนก็ไม่ตก จึงเกิดทุพภิกขภัยขึ้น ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เสด็จมาตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจักไม่สามารถทรงจำพระไตรปิฎกได้ ขอท่านทั้งหลายจงขึ้นเรือไปยังชมพูทวีปเถิด หากเรือไม่เพียงพอ ก็จงข้ามไปด้วยท่อนไม้หรือไม้ไผ่ พวกเราจักคุ้มครองท่านทั้งหลายเพื่อความปลอดภัย” තදා සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ සමුද්දතීරං ගන්ත්වා පුන එතදහොසි,– මයං ජම්බුදීපං න ගච්ඡිස්සාම, ඉධෙව වසිත්වා තෙපිටකං ධාරිස්සාමාති. තතො පච්ඡා නාවා තිත්ථතො නිවත්තිත්වා සීහළදීපෙකදෙසං මලයජනපදං ගන්ත්වා මූලඵලාදීහියෙව යාපෙත්වා සජ්ඣායං අකංසු. ඡාතකභයෙන අතිපීළිතා හුත්වා එවම්පි කාතුං අසක්කොන්තො වාළුකතලෙ උරං ඨපෙත්වා සීසෙන සීසං අභිමුඛං කත්වා වාචං අනිච්ඡාරෙත්වා මනසායෙව අකංසු. එවං ද්වාදසවස්සානි සද්ධිං අට්ඨකථාය තෙපිටකං රක්ඛිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං. ครั้งนั้น ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ไปยังชายทะเลแล้วคิดว่า “พวกเราจะไม่ไปชมพูทวีป จักอยู่ที่นี่แหละทรงจำพระไตรปิฎก” หลังจากนั้น (พระเถระเหล่านั้น) กลับจากท่าเรือ ไปยังมลายชนบทอันเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ดำรงชีพด้วยรากไม้และผลไม้เป็นต้น กระทำการสาธยาย เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียนอย่างหนักจนไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้ ก็หมอบลงบนพื้นทราย เอาศีรษะชนกัน ไม่เปล่งวาจา สาธยายด้วยใจเท่านั้น พวกท่านรักษาพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาไว้อย่างนี้ตลอด ๑๒ ปี ได้ช่วยอนุเคราะห์พระศาสนา ද්වාදසවස්සෙසු පන අතික්කන්තෙසු තං භයං වූපසමිත්වා පුබ්බෙ ජම්බුදීපං ගච්ඡන්තා සත්තභික්ඛුසතා ආගන්ත්වා සීහළදීපෙකදෙසං රාමජනපදෙ මණ්ඩලාරාමවිහාරං ආපජ්ජිංසු. තෙපි සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ තමෙව විහාරං ගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මන්තෙත්වා සජ්ඣායිංසු. තදා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමෙන්ති, න විරුජ්ඣන්ති, ගඞ්ගාදකෙන විය යමුනොදකං සංසන්දෙන්ති. එවං පිටකත්තයං මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙත්වා මහාථෙරා දුක්කරකම්මං කරොන්තීති වෙදිතබ්බා. ครั้นเมื่อ ๑๒ ปีผ่านไป ภัยนั้นสงบลงแล้ว ภิกษุ ๗๐๐ รูปที่เคยไปยังชมพูทวีปก่อนหน้านั้น ได้กลับมาถึงมัณฑลารามวิหาร ในรามชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ไปยังวิหารนั้น แล้วปรึกษาหารือกันและสาธยายพระธรรม ครั้งนั้น พวกท่านได้ปรองดองกัน ไม่ขัดแย้งกัน ประสานกันเหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา พึงทราบว่า พระมหาเถระทั้งหลายได้ทรงจำพระไตรปิฎกด้วยการท่องจำเท่านั้น และได้บำเพ็ญกิจที่ทำได้ยากอย่างนี้ යම්පි පරියත්තිං එකපදමත්තම්පි අවිරජ්ඣිත්වා ධාරෙන්ති, තං දුක්කරකම්මමෙව. แม้การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง සීහළදීපෙ කිර පුනබ්බසුකස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස පුත්තො තිස්සත්ථෙරො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා ඉමං ජම්බුදීපං ආගන්ත්වා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තො නාවං අභිරූහනතිත්ථෙ එකස්මිං පදෙ උප්පන්නකඞ්ඛො යොජනසතමග්ගං නිවත්තිත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්තො [Pg.25] අන්තරාමග්ගෙ එකස්ස කුටුම්බිකස්ස පඤ්හං කථෙසි. සො පසීදිත්වා සතසහස්සග්ඝනකං කම්පලං අදාසි. සොපි තං ආහරිත්වා ආචරියස්ස අදාසි. ථෙරො වා සියා කොට්ටෙත්වා නිසීදනට්ඨානෙ පරිභණ්ඩං කාරෙසි. කිමත්ථායාති. පච්ඡිමාය ජනතාය අනුග්ගහත්ථාය. එවං කිරස්ස අහොසි,– අම්හාකං ගතමග්ගං ආවජ්ජිත්වා අනාගතෙ සබ්‍රහ්මචාරිනො පටිපත්තිං පූරෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති. තිස්සත්ථෙරොපි ආචරියස්ස සන්තිකෙ කඞ්ඛං ඡින්දිත්වා සීහළදීපමෙව සකට්ඨානං ආගමාසීති. ඉච්චෙවං පරියත්තිං එකපදමත්තම්පි අවිරජ්ඣිත්වා ධාරණම්පි දුක්කරකම්මමෙවාති දට්ඨබ්බං. ได้ยินว่า ในลังกาทวีป พระติสสเถระ ผู้เป็นบุตรของคฤหบดีชื่อปุนัพพสุกะ ได้เรียนพุทธพจน์แล้วมายังชมพูทวีปนี้ ได้เรียนพุทธพจน์จากพระโยนกธรรมรักขิตเถระ เมื่อกำลังจะกลับ ขณะอยู่ที่ท่าเรือเพื่อขึ้นเรือ เกิดความสงสัยในบทหนึ่ง จึงย้อนกลับไปทาง ๑๐๐ โยชน์ เพื่อมาหาอาจารย์ ระหว่างทางได้เล่าปัญหาให้คฤหบดีคนหนึ่งฟัง คฤหบดีนั้นเลื่อมใสจึงถวายผ้ากัมพลมีค่าแสนหนึ่ง พระติสสเถระนั้นก็นำผ้าผืนนั้นมาถวายอาจารย์ พระเถระใช้มีดตัด (ผ้ากัมพลนั้น) แล้วทำเป็นเครื่องลาดที่นั่ง เพื่ออะไร? เพื่ออนุเคราะห์ชนรุ่นหลัง ได้ยินว่า ท่านคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อพิจารณาถึงทางที่เรามาแล้ว สพรหมจารีในอนาคตจักพึงคิดว่าควรบำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์” พระติสสเถระก็ได้คลายความสงสัยในสำนักของอาจารย์แล้วกลับไปยังลังกาทวีปอันเป็นถิ่นของตน พึงทราบว่า การทรงจำพระปริยัติธรรมโดยไม่ผิดพลาดแม้เพียงคำเดียว ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้ යම්පි යෙභුය්‍යෙන පගුණං න කරොන්ති, තස්ස අනන්තරධානත්ථාය අසම්මොසත්ථාය උග්ගහධාරණාදිවසෙන රක්ඛනම්පි කරොන්ති, තං දුක්කරකම්මමෙව. แม้การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่ง සීහළදීපෙයෙව කිර මහාභයෙ එකස්සෙව භික්ඛුනො මහානිද්දෙසො පගුණො අහොසි. අථ චතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරස්ස උපජ්ඣායො මහාතිපිටකත්ථෙරො නාම මහාරක්ඛිතත්ථෙරංආහ,– ආවුසො මහාරක්ඛිත අසුකස්ස සන්තිකෙ මහානිද්දෙසං ගණ්හාහීති. පාපොකිරායං භන්තෙ න ගණ්හාමීති. ගණ්හාවුසො අහං තෙ සන්තිකෙ නිසීදිස්සාමීති. සාධු භන්තෙ තුම්හෙසු නිසින්නෙසු ගණ්හිස්සාමීති පට්ඨපත්වා රත්තින්දිවං නිරන්තරං පරියාපුණන්තො ඔසානදිවසෙ හෙට්ඨාමඤ්චෙ ඉත්ථිං දිස්වා භන්තෙ සුතංයෙව මෙ පුබ්බෙ, සචාහං එවං ජානෙය්‍යං, න ඊදිසස්ස සන්තිකෙ ධම්මං පරියාපුණෙය්‍යන්ති ආහ. තස්ස පන සන්තිකෙ බහූ මහාථෙරා උග්ගණ්හිත්වා මහානිද්දෙසං පතිට්ඨාපෙසුං. එවං යං යෙභුය්‍යෙන පගුණං න කරොන්ති, තස්ස අනන්තරධානත්ථාය අසම්මොසත්තාය උග්ගහධාරණාදිවසෙන රක්ඛනම්පි දුක්කරකම්මං යෙවාති දට්ඨබ්බං. ได้ยินว่า ในลังกาทวีปนั่นเอง ในสมัยที่เกิดภัยพิบัติใหญ่ มีภิกษุรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำมหานิทเทสได้คล่องแคล่ว ครั้งนั้น พระมหาติปิฏกเถระ ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของพระจตุรนิกายิกติสสเถระ ได้กล่าวกับพระมหารักขิตเถระว่า “อาวุโส มหารักขิตะ ท่านจงเรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นเถิด” พระมหารักขิตเถระตอบว่า “ท่านผู้นั้นเป็นคนบาปกระมังครับ ผมไม่เรียนหรอกครับ” พระมหาติปิฏกเถระกล่าวว่า “อาวุโส ท่านจงเรียนเถิด อาตมาจักนั่งอยู่ใกล้ท่าน” พระมหารักขิตเถระจึงเริ่มเรียนโดยกล่าวว่า “ดีละครับ ท่านขอรับ เมื่อท่านนั่งอยู่ ผมจักเรียน” แล้วเรียนอย่างต่อเนื่องทั้งกลางวันกลางคืน จนกระทั่งวันสุดท้าย ได้เห็นสตรีอยู่ใต้เตียง จึงกล่าวว่า “ท่านขอรับ ผมเคยได้ยินมาแล้วแต่ก่อน ถ้าผมรู้เช่นนี้ ผมก็จะไม่เรียนธรรมจากคนเช่นนี้” แต่พระมหาเถระหลายรูปก็ได้เรียนมหานิทเทสจากท่านผู้นั้นและตั้งมั่นไว้ พึงทราบว่า การรักษาพระปริยัติธรรมที่โดยมากไม่นิยมทำให้คล่องแคล่ว เพื่อไม่ให้เลือนหายไป เพื่อไม่ให้หลงลืม ด้วยการเรียนรู้และทรงจำ เป็นต้น ก็เป็นกิจที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้ ඉච්චෙවං භගවතො ධරමානකාලතො පභුති චිරකාලං යථාවුත්තමහාථෙරපරම්පරා පරියත්තිං මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙසුං[Pg.26]. අහොවත පොරාණිකානං මහාථෙරානං සතිපඤ්ඤාසමාධිවෙපුල්ලතාය හි තෙ මුඛපාඨෙනෙව ධාරෙතු සක්කාති. මුඛපාඨෙනෙව පොරාණකත්ථෙරානං පරියත්තිධාරණං පඤ්චනවුතාධිකානි චතුසතානි අහොසි. ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระผู้สืบต่อกันมาตามที่กล่าวแล้ว ได้ทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำเท่านั้น เป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ โอ้หนอ! พระมหาเถระโบราณเหล่านั้นมีสติ ปัญญา และสมาธิอันไพบูลย์ จึงสามารถทรงจำด้วยการท่องจำเท่านั้น การทรงจำพระปริยัติธรรมด้วยการท่องจำของพระเถระโบราณนั้นมีถึง ๔๙๕ ปี භගවතො පරිනිබ්බානතො මහාවංසසාරත්ථසඞ්ගහෙසු ආගතනයෙන ජිනචක්කෙ පණ්ණාස්සාධිකෙ චතුසතෙ සම්පත්තෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ රාජූනං අට්ඨාරසමකො’සද්ධාතිස්සස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො වට්ටගාමණි නාම රාජා රජ්ජං පත්වා ඡවස්සකාලෙ අනාගතෙ සත්තා හීනසතිපඤ්ඤාසමාධිකා හුත්වා න සක්ඛිස්සන්ති මුඛපාඨෙන ධාරෙතුන්ති උපපරික්ඛිත්වා පුබ්බෙ වුත්තෙහි මහාථෙරෙහි අනුපුබ්බෙන ආගතා පඤ්චමත්තා මහාථෙරසතා වට්ටගාමණිරාජානං නිස්සාය තම්බපණ්ණිදීපෙකදෙසෙ මලයජනපදෙ ආලොකලෙණෙ අට්ඨකථාය සහපිටකත්තයං පොත්ථකෙ ආරොපෙසුං. เมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๕๐ ปี ตามที่มาในมหาวงศ์สารัตถสังคหะ ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าอัสสัทธาติสสะ ซึ่งเป็นกษัตริย์องค์ที่ ๑๘ ได้ครองราชย์ เมื่อครองราชย์ได้ ๖ ปี ทรงพิจารณาเห็นว่า สัตว์ทั้งหลายในอนาคตจักมีสติ ปัญญา และสมาธิเสื่อมถอยลง จักไม่สามารถทรงจำด้วยการท่องจำได้ จึงอาศัยพระเจ้าวัฏฏคามณี พระมหาเถระประมาณ ๕๐๐ รูป ที่สืบต่อกันมาตามลำดับจากพระมหาเถระที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น ได้จารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาลงในหนังสือ ณ อาโลกเลณะ ในมลายชนบท ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลังกาทวีป තඤ්ච යථාවුත්තසඞ්ගීතියො උපනිධාය චතුත්ථසඞ්ගීතියෙව නාමාති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං සාරත්ථදීපනියං නාම විනයටීකායං,– චතුත්ථසඞ්ගීතිසදිසා හි පොත්ථකාරොහසඞ්ගීතීති. พึงทราบว่า การสังคายนาครั้งนั้น เมื่อเทียบกับการสังคายนาที่กล่าวมาแล้ว ก็คือการสังคายนาครั้งที่ ๔ นั่นเอง เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในวินยฏีกาชื่อสารัตถทีปนีว่า “การสังคายนาที่จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรนั้น เหมือนกับการสังคายนาครั้งที่ ๔” සීහළදීපෙ පන වට්ටගාමණිරාජා මරම්මරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ එකො නාම කුක්කුටසීසරාජා ච එකකාලෙන රජ්ජං කාරෙසි. අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපභික්ඛුහි ඉධ පෙසිතසන්දෙසකථායං පන තෙත්තිංසාධිකචතුසතෙ සම්පත්තෙ පොත්ථකාරුළං අකංසූති ආගතං. වුත්තඤ්හෙතං තත්ථ,– තෙත්තිංසාධිකචතුවස්සසතපරිමාණකාලන්ති. อนึ่ง ในลังกาทวีป พระเจ้าวัฏฏคามณี และพระเจ้ากุกกุฏสีสะพระองค์หนึ่งในเมืองศรีเกษตร แคว้นมารัมมะ ได้ครองราชย์ในเวลาเดียวกัน แต่ในคำบอกเล่าที่ภิกษุชาวลังกาทวีปส่งมายังที่นี้ในสมัยของพระเจ้าอมรปุระมาปะ ได้กล่าวไว้ว่า พวกท่านได้จารึกเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อพระพุทธศาสนาล่วงไป ๔๓๓ ปี เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เป็นเวลา ๔๓๓ ปี” ඉදං සීහළදීපෙ යාව පොත්ථකාරුළ්හා นี้คือการตั้งมั่นของพระศาสนาในลังกาทวีป จนกระทั่งมีการจารึกเป็นลายลักษณ์อักษร සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การตั้งมั่นของพระศาสนา අථාපරං [Pg.27] ජම්බුදීපෙ සීහළදීපෙ ච භික්ඛූ විසුං විසුං ගණවසෙන භිජ්ජිංසු, යථා අනොතත්තදහතො නික්ඛමනනදියා ගඞ්ගායමුනාදිවසෙන භිජ්ජන්තීති. තත්ථ ජම්බුදීපෙ ගණානං භිජ්ජමානතං උපරියෙව වක්ඛාම. ต่อจากนั้น ภิกษุในชมพูทวีปและลังกาทวีปก็ได้แตกแยกกันเป็นคณะต่าง ๆ เหมือนแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาตแล้วแยกออกเป็นแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น ในเรื่องนั้น เราจักกล่าวถึงการแตกแยกของคณะในชมพูทวีปในลำดับต่อไป සීහළදීපෙ පන ගණානං භිජ්ජමානතා එවං දට්ඨබ්බා. කථං. සීහළදීපෙ හි සාසනස්ස පතිට්ඨමානකාලතො අට්ඨාරසාධි කද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ වට්ටගාමණිරඤ්ඤා කාරාවිතෙ අභයගිරිවිහාරෙ පරිවාරඛන්ධකං පාඨතො ච අත්ථතො ච විපල්ලාසං කත්වා මහාවිහාරවාසිගණතො පුථු හුත්වා එකො ගණො භිජ්ජි, සො අභයගිරිවාසිගණො නාම, ධම්මරුචිගණොති ච තස්සෙව නාමං. อนึ่ง พึงเห็นความแตกแยกแห่งคณะในลังกาทวีปดังนี้ คือ ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไปได้ ๒๑๘ ปี พระราชาพระนามว่าวัฏฏคามณีได้ทรงสร้างอภัยคีรีวิหารขึ้น คณะหนึ่งได้แตกแยกออกจากคณะมหาวิหารวาสี โดยการทำให้วิปริตซึ่งปริวารขันธกะทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ คณะนั้นชื่อว่าอภัยคีรีวาสี และมีชื่อว่าคณะธรรมรุจิอีกด้วย අභයගිරිවාසිගණස්ස භිජ්ජමානතො ද්වෙචත්තාලීසාධිකතිවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාසෙනෙන නාම රඤ්ඤා කාරාපිතෙ ජෙතවනවිහාරෙ භික්ඛූ උභතොවිසඞ්ගපාඨෙ විපරීතවසෙන අභිසඞ්ඛරිත්වා අභයගිරිවාසිගණතො විසුං එකො ගණො අහොසි, සො ජෙතවනවාසිගණො නාම, සාගලියගණොති ච තස්සෙව නාමං. เมื่อคณะอภัยคีรีวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๔๒ ปี พระราชาพระนามว่ามหาเสนะได้ทรงสร้างเชตวันวิหารขึ้น ภิกษุทั้งหลายได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่าย (อุภโตวิภังค์) โดยประการที่ตรงกันข้าม แล้วได้แยกออกจากคณะอภัยคีรีวาสีเป็นอีกคณะหนึ่ง คณะนั้นชื่อว่าเชตวันวาสี และมีชื่อว่าคณะสาคัลยะอีกด้วย ජෙතවන වාසිගණස්ස භිජ්ජමානකාලතො එකපඤ්ඤාසවස්සාධිකානං තිණ්ණං වස්සසතානං උපරි කුරුන්දවාසිනො ච කොලම්බවාසිනො ච භික්ඛූ භාගිනෙය්‍යං දාඨාපතිං නාම රාජානං නිස්සාය උභතොවිභඞ්ගපරිවාරඛන්ධකපාඨෙ විපරීතවසෙන අභිසඞ්ඛරිත්වා වුත්තෙහි ද්වීහි ගණෙහි විසුං හුත්වා මහාවිහාර වාසිගණ්හත්තමං තුලයිත්වා උපධාරෙත්වා මහාවිහාරනාමං ගහෙත්වා එකො ගණො භිජ්ජි. එවං සීහළදීපෙ මහාමහින්දත්ථෙරාදීනං වංසභූතෙන මහාවිහාරවාසි ගණෙන සද්ධිං චත්තාරො ගණා භිජ්ජිංසු. เมื่อคณะเชตวันวาสีแตกแยกไปแล้ว ๓๕๑ ปี ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในกุรุนทะและโกลัมพะ อาศัยพระราชาพระนามว่าทาฐาปติ ผู้เป็นพระภาคิไนย ได้บิดเบือนปาฏิโมกข์ทั้งสองฝ่ายและปริวารขันธกะโดยประการที่ตรงกันข้าม และได้แยกออกจากคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว โดยการเปรียบเทียบและพิจารณาถึงความเป็นคณะมหาวิหารวาสีอันสูงสุด แล้วถือเอาชื่อมหาวิหาร จึงได้แตกแยกเป็นอีกคณะหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ในลังกาทวีป คณะทั้งหลายได้แตกแยกเป็น ๔ คณะ พร้อมกับคณะมหาวิหารวาสี ซึ่งเป็นเชื้อสายของพระมหาเถระมีพระมหินทเถระเป็นต้น තත්ථ මහාවිහාරවාසි ගණොයෙව එකො ධම්මවාදී අහොසි, සෙසා පන අධම්මවාදිනො. තෙ ච තයො අධම්මවාදිනො ගණා භූතත්ථං පහාය අභූතත්ථෙන ධම්මං අගරුං කත්වා චරිංසූති [Pg.28] වචනතො සීහළදීපෙ අධම්මවාදිනො තයොපි අලජ්ජිනො ගණා පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නාදිසික්ඛාපදානි අනාදියිත්වා විචරිංසු. තතො පට්ඨාය සාසනෙ එකච්චානං භික්ඛූනං නානප්පකාරවසෙන නිවාසනපාරුපනාදීනි දිස්සන්තිති වෙදිතබ්බං. ในบรรดาคณะเหล่านั้น มีแต่คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นที่เป็นธรรมวาที ส่วนคณะที่เหลือเป็นอธรรมวาที. คณะอธรรมวาทีทั้งสามนั้น ได้ละทิ้งสัจจะแล้วประพฤติธรรมโดยอสัจจะ ไม่เคารพธรรม ด้วยเหตุนั้น คณะอธรรมวาทีทั้งสามในลังกาทวีป ซึ่งเป็นผู้ไม่มีความละอาย ได้ประพฤติโดยไม่ใส่ใจในสิกขาบทมีการนุ่งให้เป็นปริมณฑลและการห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น. พึงทราบว่า ตั้งแต่นั้นมา การนุ่งและการห่มเป็นต้นของภิกษุบางรูปในพระศาสนาจึงปรากฏแตกต่างกันไปหลายประการ අධම්මවාදිගණානං භිජ්ජමානකාලතො සත්තවීසාධිකානං පඤ්චසතානං වස්සානඤ්ච උපරි සිරිසඞ්ඝබොධි නාම රාජා මහාවිහාර ගණස්ස පක්ඛො හුත්වා අධම්මවාදිනා තයො ගණෙ නිග්ගහිත්වා ජිනසාසනං පග්ගහෙසි. සො ච සිරිසඞ්ඝ බොධිරාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ අරිමන්දනනගරෙ අනුරුද්ධෙන නාම රඤ්ඤා සමකාලවසෙන රජ්ජසම්පත්තිං අනුභවි. เมื่อคณะอธรรมวาทีแตกแยกไปแล้ว ๕๒๗ ปี พระราชาพระนามว่าสิริสังฆโพธิ ได้เข้าข้างคณะมหาวิหาร และได้ปราบปรามคณะอธรรมวาทีทั้งสาม แล้วเชิดชูพระพุทธศาสนา. พระราชาสิริสังฆโพธินั้น ได้เสวยราชสมบัติในเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่าอนุรุทธะ ในเมืองอริมัททนะ ประเทศพม่าของเรา තතො පච්ඡා සීහළදීපෙ වොහාරකතිස්සස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ කපිලෙන නාම අමච්චෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ නිස්සාය අධම්මවාදිගණෙ නිග්ගණ්හිත්වා ජිනසාසනං පග්ගණ්හාති. หลังจากนั้น ในลังกาทวีป ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโวหาริกติสสะ พระองค์ได้ปรึกษากับอำมาตย์ชื่อกปิละ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ปราบปรามคณะอธรรมวาที และเชิดชูพระพุทธศาสนา තතො පච්ඡා ච ගොට්ඨාභයස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ අභයගිරි වාසිනො භික්ඛූ පරසමුද්දං පබ්බාජෙත්වා මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ නිස්සාය සාසනං විසොධයි. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโคฏฐาภยะ พระองค์ได้ขับไล่ภิกษุคณะอภัยคีรีวาสีไปยังต่างประเทศ แล้วอาศัยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ තතො පච්ඡාපි ගොට්ඨාභයරඤ්ඤො පුත්තභූතස්ස මහාසෙනස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ අභයගිරිවාසීනං භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ සඞ්ඝමිත්තො නාම එකො භික්ඛු රඤ්ඤො පධානාචරියො හුත්වා මහාමහින්දත්ථෙරාදීනං අරහන්තානං නිවාසට්ඨානභූතං මහාවිහාරාරාමං විනස්සිතුං මහාසෙනරඤ්ඤා මන්තෙත්වා ආරභි. තදා නවවස්සානි මහාවිහාරෙ භික්ඛු සඤ්ඤො අහොසි. අහොවත මහාථෙරානං මහිද්ධිකානං නිවාසට්ඨානං අලජ්ජිනො භික්ඛූ විනස්සාපෙසුං, සුවණ්ණහංස්සානං නිවාසට්ඨානං කාකා වියාති. หลังจากนั้นอีก ในสมัยของพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ ผู้เป็นโอรสของพระราชาโคฏฐาภยะ ภิกษุรูปหนึ่งชื่อสังฆมิตตะ ในบรรดาภิกษุคณะอภัยคีรีวาสี ได้เป็นอาจารย์ใหญ่ของพระราชา และได้ปรึกษากับพระราชาพระนามว่ามหาเสนะ เพื่อทำลายมหาวิหาร ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระอรหันต์มีพระมหาเถระมหินทะเป็นต้น. ในเวลานั้น ๙ ปี มหาวิหารไม่มีภิกษุอยู่. โอ้หนอ ภิกษุผู้ไม่มีความละอายได้ทำลายที่อยู่ของพระมหาเถระผู้มีฤทธิ์มาก เหมือนกาทำลายที่อยู่ของหงส์ทองฉะนั้น ජෙතවනවාසීනඤ්ච භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ එකො තිස්සො නාම භික්ඛු තෙනෙව රඤ්ඤා මන්තෙත්වා මහාවිහාරෙ සීමං සමූහනි[Pg.29]. අඡෙකත්තා පන තෙසං සීමසමූහනකම්මං න සම්පජ්ජීති. අහොවත දුස්සීලානං පාපකානං කම්මං අච්ඡරියං, සෙය්‍යථාපි නාම සාඛමිගො අග්ගග්ඝො කාසිවත්ථං මහග්ඝං භින්නති, එවමෙව භින්දිතබ්බවත්ථුනා භෙදකපුග්ගලො අතිවිය දූරො අහොසීති. භවන්ති චෙත්ථ, – และในบรรดาภิกษุคณะเชตวันวาสี ภิกษุรูปหนึ่งชื่อติสสะ ได้ปรึกษากับพระราชาองค์นั้น แล้วถอนสีมาในมหาวิหาร. แต่เพราะความไม่ฉลาดของพวกเขา การถอนสีมานั้นจึงไม่สำเร็จ. โอ้หนอ กรรมของคนทุศีลผู้ชั่วร้ายน่าอัศจรรย์นัก เหมือนลิงผู้ชั่วร้ายฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามากฉันใด บุคคลผู้ทำลายก็ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากฉันนั้น. ในเรื่องนี้มีคาถาว่า – යථා සාඛමිගො පාපො, අප්පග්ඝොයෙව කාසිකං; මහග්ඝං කච්ච භින්නංභින්නං, මහුස්සාහෙන ඡින්දති. เหมือนลิงผู้ชั่วร้าย มีค่าน้อย ฉีกผ้ากาสิกะอันมีค่ามาก ให้ขาดวิ่นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง එවං අධම්මවාදී පාපො, ධම්මවාදිගණං සුභං; මහුස්සාහෙන භින්දයි, අහො අච්ඡරියො අයං. ฉันใด อธรรมวาทีผู้ชั่วร้ายนี้ ก็ทำลายคณะธรรมวาทีอันบริสุทธิ์ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ฉันนั้น โอ้หนอ ช่างน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก ආරකා දූරතො ආසුං, භින්දිතබ්බෙහි භෙදකා; භූමිතොව භවග්ගන්තො, අහො කම්මං අජානතන්ති. ผู้ทำลายทั้งหลายอยู่ห่างไกลจากสิ่งที่ควรทำลายมากนัก เหมือนจากพื้นดินไปถึงภวัคคพรหมโลก โอ้หนอ กรรมของผู้ไม่รู้แจ้ง ඉච්චෙවං අධම්මවාදිගණානං බලවතාය ධම්මවාදිගණො පරිහායති. යථා හි ගිජ්ඣසකුණස්ස පක්ඛවාතෙන සුවණ්ණහංසා පකතියා ඨාතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව අධම්මවාදීනං බලවතාය ධම්මවාදී පරිහායති. බ්‍යග්ඝවනෙ විය සුවණ්ණමිගො නිල්ලයිත්වා ගොචරං ගණ්හාති, යථාරුචිවසෙන ධම්මං චරිතුං ඔකාසං න ලභි. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความมีกำลังของคณะอธรรมวาที คณะธรรมวาทีจึงเสื่อมถอยไป. เหมือนหงส์ทองไม่สามารถยืนอยู่ได้ตามปกติด้วยแรงลมปีกของนกแร้ง ฉันใด ธรรมวาทีก็เสื่อมถอยไปเพราะความมีกำลังของอธรรมวาที ฉันนั้น. เหมือนกวางทองหลบซ่อนหากินในป่าเสือ ฉันใด ธรรมวาทีก็ไม่ได้รับโอกาสที่จะประพฤติธรรมได้ตามความพอใจ සීහළදීපෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානතො ද්විසත්තතාධිකානං චතුසතානං වස්සසහස්සානඤ්ච උපරි සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානතො අට්ඨසත්තසතාධිකානං වස්සසහස්සානං උපරි මහාරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කාරෙසි. සො පන රාජා ඤදුම්බරගිරිවාසිකස්සපත්ථෙරග්ගමුඛා මහාවිහාරවාසිනො භික්ඛූ තමෙව රාජානං නිස්සාය සාසනෙ මලං විසොධෙසුං, යථා හෙරඤ්ඤිකො හිරඤ්ඤෙ මලන්ති. ในลังกาทวีป เมื่อพระศาสนาตั้งมั่นล่วงไป ๑,๔๗๒ ปี และเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานล่วงไป ๑,๗๗๘ ปี พระราชาพระนามว่ามหาราชา ได้เสวยราชสมบัติ. พระราชาองค์นั้นพร้อมด้วยภิกษุคณะมหาวิหารวาสี มีพระกัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ได้อาศัยพระราชาองค์นั้น ชำระมลทินในพระศาสนาให้บริสุทธิ์ เหมือนนายช่างทองชำระมลทินในทองฉะนั้น මහාවිහාරවාසිගණතො අඤ්ඤෙ අධම්මවාදිනා උප්පබ්බා ජෙත්වා [Pg.30] විසොධෙසුං. සො ච මහාරාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ නරපතිචඤ්ඤිසූනා නාම රඤ්ඤා සමකාල වසෙන රජ්ජං කාරෙසීති වෙදිතබ්බො. ภิกษุทั้งหลายได้ให้พวกอธรรมวาทีเหล่าอื่นจากคณะมหาวิหารวาสีสึกแล้วชำระ (พระศาสนา) ให้บริสุทธิ์. และพึงทราบว่า พระมหาราชาพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติโดยส่วนแห่งกาลเวลาเดียวกันกับพระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูนา ในเมืองอริมัททนะ ในมรัมมรัฐของเรา. තතො පච්ඡා වි විජයබාහුරාජානං පරක්කමබාහුරාජානඤ්ච නිස්සාය මහාවිහාර වාසිනො භික්ඛූ සාසනං පරිසුද්ධං අකංසු, අධම්මවාදිනො සබ්බෙපි උප්පබ්බාජෙත්වා මහාවිහාරවාසිගණොයෙව එකො පතිට්ඨහි, යථා අබ්භාදිඋපක්කිලෙසමලෙහි විමුත්තො නිසානාථොති. หลังจากนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารอาศัยพระราชาวิชัยพาหุและพระราชาปรักกมพาหุ ได้กระทำพระศาสนาให้บริสุทธิ์ยิ่ง โดยให้พวกอธรรมวาทีแม้ทั้งหมดสึกแล้ว คณะมหาวิหารวาสีเท่านั้นดำรงอยู่เพียงคณะเดียว เหมือนพระจันทร์พ้นแล้วจากมลทินคืออุปกิเลสมีเมฆเป็นต้นฉะนั้น. සිරිසඞ්ඝබොධිරාජා වොහාරිකතිස්සරාජා ගොට්ඨාභයරාජාති එතෙ රාජානො සාසනං විසොධෙන්තොපි සබ්බෙන සබ්බං අධම්මවාදිගණානං අවිනස්සනතො සාසනං පරිසුද්ධං න තාව අහොසි. සිරිසඞ්ඝබොධිරඤ්ඤො මහාරඤ්ඤො විජයබාහුරඤ්ඤො පරක්කමබාහුරඤ්ඤොති එතෙසංයෙව රාජූනං කාලෙ සබ්බෙන සබ්බං අධම්මවාදීනං විනස්සනතො සාසනං පරිසුද්ධං අහොසි. තදා පන අධම්මවාදිනා සීසම්පි උට්ඨහිතුං න සක්කා, යථා අරුණුග්ගෙ කොසියාති. พระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิ พระราชาโวหาริกติสสะ และพระราชาโคฏฐาภยะ แม้จะทรงชำระพระศาสนาอยู่ แต่พระศาสนาก็ยังไม่บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความไม่พินาศไปแห่งเหล่าอธรรมวาที. แต่ในกาลของพระราชาเหล่านี้คือ พระราชาสิริสังฆโพธิมหาราช พระราชาวิชัยพาหุ และพระราชาปรักกมพาหุ พระศาสนาได้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะความพินาศไปแห่งพวกอธรรมวาทีโดยสิ้นเชิง. ในเวลานั้น พวกอธรรมวาทีไม่สามารถแม้แต่จะเงยศีรษะขึ้นได้ เหมือนพวกนกเค้าในเวลาอรุณขึ้นฉะนั้น. අපරභාගෙ පන චිරං කාලං අතික්කන්තෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකානං විජාතියානං භයෙන ලඞ්කාදීපෙ සාසනං ඔසක්කිත්වා ගණපූරණමත්තස්සපි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අවිජ්ජමානතාය මහාවිජයබාහුරඤ්ඤො කාලෙ රාමඤ්ඤදෙසතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. แต่ในกาลต่อมา เมื่อเวลาล่วงไปนาน เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิและพวกต่างชาติ พระศาสนาในลังกาทวีปจึงเสื่อมถอยลง และเพราะความไม่มีอยู่แห่งภิกษุสงฆ์แม้เพียงเพื่อจะให้ครบองค์สงฆ์ ในสมัยของพระราชามหาวิชัยพาหุ จึงได้นำพระสงฆ์มาจากรามัญเทศะแล้วประดิษฐานพระศาสนา. තතො පච්ඡා ච විමලධම්මසූරියස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ රක්ඛාපුරරට්ඨතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පච්ඡා ච විමලස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ තතොයෙව සඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පච්ඡා ච කිත්තිස්සිරිරාජසීහස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ ස්‍යාමරට්ඨතො සඞ්ඝං ආනෙත්වා තථෙව අකාසීති. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมลธรรมสุริยะ ได้นำพระสงฆ์มาจากรัฐรักขาปุระแล้วประดิษฐานพระศาสนา. หลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่าวิมล ได้นำพระสงฆ์มาจากที่นั้นนั่นแหละแล้วประดิษฐานพระศาสนา. และหลังจากนั้น ในสมัยของพระราชาพระนามว่ากิตติสิริราชสีหะ ได้นำพระสงฆ์มาจากสยามรัฐแล้วได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน. අයං සීහළදීපෙ සාසනස්ස ඔසක්කනකථා. นี้คือเรื่องความเสื่อมถอยแห่งพระศาสนาในสีหฬทวีป. තතො [Pg.31] පච්ඡා ජිනසාසනෙ නවුතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ බුද්ධදාසස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ එකො ධම්ම කථිකත්ථෙරො ඨපෙත්වා විනයපිටකං අභිධම්මපිටකඤ්ච අවසෙසං සුත්තන්තපිටකං සීහළභාසාය පරිවත්තිත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා ඨපෙසි. තඤ්ච කාරණං චූළවංසෙ වුත්තං. หลังจากนั้น เมื่อพระศาสนาของพระชินเจ้าล่วงไปได้ ๘๙๐ ปี ในสมัยของพระราชาพระนามว่าพุทธทาส พระเถระผู้เป็นธรรมกถึกรูปหนึ่ง ยกเว้นพระวินัยปิฎกและพระอภิธรรมปิฎก ได้แปลพระสุตตันตปิฎกที่เหลือเป็นภาษาสีหฬแล้วเรียบเรียงตั้งไว้. และเรื่องนั้นกล่าวไว้ในจุลวงศ์. තස්ස කිර බුද්ධදාසස්ස රඤ්ඤො පුත්තා අසීතිමත්තා අසීතිමහාසාවකානං නාමෙනෙව වොහාරිතා අහෙසුං. තෙසු පුත්තෙසු සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නාමෙන වොහාරිතො එකො උපතිස්සො නාම රාජකුමාරො පිතරි දෙවඞ්ගතෙ ද්වෙචත්තාලීසවස්සානි රජ්ජං කරෙසි. ได้ยินว่า พระโอรสของพระราชาพุทธทาสนั้นมีประมาณ ๘๐ พระองค์ ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระอสีติมหาสาวกนั่นเอง. ในบรรดาพระโอรสเหล่านั้น พระราชกุมารพระองค์หนึ่งพระนามว่าอุปติสสะ ผู้ได้รับการขนานนามตามชื่อของพระสารีบุตรเถระ เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ได้ครองราชสมบัติ ๔๒ ปี. තතො පච්ඡා කනිට්ඨො මහානාමො නාම රාජකුමාරො ද්වාවීසවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ජින චක්කෙ තෙත්තිංසාධිකනවසතවස්සෙ සීහළදීපෙ ඡසට්ඨිමත්තානං රාජූනං පූරණකාලෙ බුද්ධඝොසො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළභාසාය ලිඛිතෙ අට්ඨකථාගන්ථෙ මාගධභාසාය පරිවත්තිත්වා ලිඛි. หลังจากนั้น พระราชกุมารพระอนุชาพระนามว่ามหานามะ ได้ครองราชสมบัติ ๒๒ ปี. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๙๓๓ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๖ พระองค์ในสีหฬทวีปครบบริบูรณ์ พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะ ได้ไปยังสีหฬทวีป แล้วแปลคัมภีร์อรรถกถาที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหฬให้เป็นภาษามคธแล้วเขียนไว้. සො පන මහානාම රාජා අම්හාකං මරම්මරට්ඨෙ සිරිපච්චයනගරෙ සවිලඤ්ඤික්‍රොවි නාමකෙන රඤ්ඤා සමකාලො හුත්වා රජ්ජං කාරෙසි. පරිත්තනිද්දානෙ පන බ්‍රූමවි?ථී? නාමකෙන රඤ්ඤා සමකාලො හුත්වා රජ්ජං කාරෙසීති වුත්තං. තං න යුජ්ජතියෙව. ก็พระราชามหานามะพระองค์นั้น ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าสวิลัญญิกโรวิ ในเมืองสิริปัจจยะ ในมรัมมรัฐของเรา. แต่ในปริตตนิทานกล่าวไว้ว่า ทรงครองราชสมบัติโดยเป็นผู้มีกาลเสมอกันกับพระราชาพระนามว่าพรูมาวิถี. ข้อนั้นไม่ถูกต้องเลย. සීහළදීපෙ පන කිත්තිස්සිරිමෙඝො නාම රාජා හුත්වා නවමෙ වස්සෙ තස්මිංයෙව දීපෙ රාජූනං ද්වාසට්ඨිමත්තානං පූරණකාලෙ ජිනචක්කෙ තිංසාධිකෙ අට්ඨසතවස්සෙ ජම්බුදීපෙ කලිඞ්ගපුරතො කුහසිවස්ස නාම රඤ්ඤො ජාමාතා දන්තකුමාරො හෙමමාලං නාම රාජධීතං ගහෙත්වා දාඨාධාතුං ථෙනෙත්වා නවාය තරිත්වා සීහළදීපං අගමාසි. ජිනචක්කෙ තිංසාධිකඅට්ඨවස්සසතෙ ජෙට්ඨතිස්සරාජා නවවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. แต่ในสีหฬทวีป เมื่อพระราชาพระนามว่ากิตติสิริเมฆะครองราชย์ได้ ๙ ปี ในเวลาที่พระราชาประมาณ ๖๒ พระองค์ในทวีปนั้นครบบริบูรณ์ เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี เจ้าชายทันตกุมารผู้เป็นพระชามาดาของพระราชาพระนามว่าคุหสิวะ จากกลิงคปุระในชมพูทวีป ได้พาพระราชธิดาพระนามว่าเหมมาลา ลักพระทาฐธาตุแล้วข้ามทะเลด้วยเรือไปยังสีหฬทวีป. เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๘๓๐ ปี พระราชาเชฏฐติสสะได้ครองราชสมบัติ ๙ ปี. බුද්ධදාසරාජා [Pg.32] එකූනතිංසති වස්සානි උපලිස්සරාජා චද්විචත්තාලීසවස්සානි මහානාමරාජා ද්වාවීසවස්සානීති සබ්බානි සම්පිණ්ඩිත්වා ජිනසාසනං ද්වත්තිංසාධිකනවවස්සසතප්පමාණං හොති. พระราชาพุทธทาส ๒๙ ปี พระราชาอุปติสสะ ๔๒ ปี และพระราชามหานามะ ๒๒ ปี รวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว พระศาสนาของพระชินเจ้ามีประมาณ ๙๓๒ ปี. තස්මිඤ්ච කාලෙ යදා ද්වීහි වස්සෙහි ඌනං අහොසි, තදා මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ තිංසාධිකනවවස්සසතමත්තෙ සාසනෙ බුද්ධඝොසො නාම ථෙරො ලඞ්කාදීපං අගමාසි. และในกาลนั้น เมื่อ (พุทธศักราช) หย่อนไป ๒ ปี คือในสมัยของพระราชามหานามะ เมื่อพระศาสนาล่วงไปได้ประมาณ ๙๓๐ ปี พระเถระพระนามว่าพุทธโฆสะได้ไปยังลังกาทวีป. අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපිකෙහි භික්ඛූහි පෙසිතසන්නෙසපණ්ණෙ පන ඡපණ්ණාසාධිකනවවස්සසතාතික්කන්තෙ සූති වුත්තං. แต่ในสาสนปัณณะที่พวกภิกษุชาวสีหฬทวีปส่งมาในสมัยของพระราชาผู้สร้างเมืองอมรปุระ กล่าวไว้ว่า (พระศาสนา) ล่วงไปแล้ว ๙๕๖ ปี. එත්ථ ඨත්වා බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්තිංසඞ්ඛෙපමත්තං වක්ඛාම. කථං. සීහළභාසක්ඛරෙහි පරිවත්තිතං පරියත්තිසාසනං මාගධසාසක්ඛරෙන කො නාම පුග්ගලො පරිවත්තිතුං සක්ඛිස්සතීති මහාථෙරා නිමන්තයිත්වා තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා ඝොසං දෙවපුත්තං දිස්වා සද්ධිං සක්කෙන දෙවානමින්දෙන තං යාචිත්වා බොධිරුක්ඛසමීපෙ ඝොසගාමෙ කෙසස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස කෙසියා නාම බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හාපෙසුං. ඛාදථ භොන්තො පිවථ භොන්තොතිආදිනා බ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝොසකාලෙ විජායනත්තා ඝොසොති නාමං අකාසි. සත්තවස්සිකකාලෙ සො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ අහොසි. ในที่นี้ เราจักกล่าวประวัติของพระพุทธโฆสเถระเพียงโดยย่อ. อย่างไร? คือ พระมหาเถระทั้งหลายปรึกษากันว่า 'บุคคลชื่ออะไรหนอจักสามารถแปลพระปริยัติศาสนาที่แปลไว้ด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธได้' จึงไปยังภพดาวดึงส์ เห็นโฆสเทพบุตรแล้ว ได้อ้อนวอนเทพบุตรนั้นร่วมกับท้าวสักกะจอมเทพ แล้วให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพราหมณีชื่อเกสิยา ภรรยาของพราหมณ์ชื่อเกสะ ในหมู่บ้านโฆสะ ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์. เพราะความที่เขาเกิดในเวลาที่พวกพราหมณ์ป่าวร้องแก่กันและกันว่า 'ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงดื่ม' เป็นต้น จึงได้ตั้งชื่อว่า โฆสะ. ในเวลาที่มีอายุ ๗ ขวบ เขาได้เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวททั้งสาม. අථ ඛො එකෙන අරහන්තෙන සද්ධිං වෙදකථං සල්ලපන්තො තං කථං නිට්ඨාපෙත්වා කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මාතිආදිනා පරමත්ථවෙදං නාම බුද්ධමන්තං පුච්ඡි. තදා සො සුත්වා උග්ගණ්හිතුකාමො හුත්වා තස්ස අරහන්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා දෙවසිකං දෙවසිකං පිටකත්තයං සට්ඨිමත්තෙහි පදසහස්සෙහි සජ්ඣායං අකාසි, වාචුග්ගතං අකාසි. එකමාසෙනෙව තිණ්ණං පිටකානං පාරගූ අහොසි. ครั้งนั้น เมื่อสนทนาเรื่องเวทกับพระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อจบเรื่องนั้นแล้ว ได้ถามพุทธมนต์ชื่อปรมัตถเวท ด้วยคำว่า "กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม" เป็นต้น เมื่อท่านได้ฟังแล้วมีความประสงค์จะเรียน จึงบวชในสำนักของพระอรหันต์รูปนั้น ได้สาธยายพระไตรปิฎกด้วยบทประมาณ ๖๐,๐๐๐ บททุกวัน ได้ท่องจำขึ้นใจ เพียงเดือนเดียวก็เป็นผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม. තතො [Pg.33] පච්චා රහො එකකොව නිසින්නස්ස එතදහොසි,– බුද්ධභාසිතෙ පිටකත්තයෙ මම වා පඤ්ඤා අධිකා, උදාහු උපජ්ඣායස්ස වාති. තං කාරණං ඤත්වා උපජ්ඣාචරියො නිග්ගහං කත්වා ඔවදි. සො සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ඛමාපෙතුං වන්දි. උපජ්ඣාචරියො ත්වං ආවුසො සීහළදීපං ගන්ත්වා පිටකත්තයං සීහළස්සාසක්ඛරෙන ලිඛිතං මාගධභාසක්ඛරෙන ලිඛාහි, එවං සති අහං ඛමිස්සාමීති ආහ. หลังจากนั้น เมื่อนั่งอยู่ผู้เดียวในที่ลับ ได้มีความคิดว่า "ในพระไตรปิฎกที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง ปัญญาของเราหรือปัญญาของพระอุปัชฌาย์มากกว่ากันหนอ" พระอุปัชฌาย์อาจารย์ทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้ตำหนิและโอวาท ท่านจึงเกิดความสังเวชและกราบขอขมา พระอุปัชฌาย์อาจารย์กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านจงไปยังเกาะลังกา จงเขียนพระไตรปิฎกที่เขียนด้วยอักษรภาษาสีหฬให้เป็นอักษรภาษามคธ เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักอดโทษให้". බුද්ධඝොසො ච පිතරං මිච්ඡාදිට්ඨිභාවතො මොචෙත්වා ආචරියස්ස වචනං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා පිටකත්තයං ලිඛිතුං සීහළදීපං නාවාය අගමාසි. තදා සමුද්දමජ්ඣෙ තීහි දිවසෙහි තරන්තෙ බුද්ධදත්තත්ථෙරො ච සීහළදීපතො නාවාය ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ දෙවාන ආනුභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිත්වා කාරණං පුච්ඡිත්වා ජානි. ජානිත්වා ච බුද්ධදත්තත්ථෙරො එවමාහ,- මයා ආවුසො කතො ජිනාලඞ්කාරො අප්පස්සාරොති මඤ්ඤිත්වා පිටකත්තයං පරිවත්තිතුං ලිඛිතුං ඔකාසං නාදාසුං, ත්වං පන පිටකත්තයං සංවණ්ණෙහීති වත්වා අත්තනො සක්කෙන දෙවානමින්දෙන දින්නං හරිතකිඵලං අයොමයලෙඛන දණ්ඩං නිසිතසිලඤ්ච බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස අදාසි. එවං තෙසං ද්වින්නං ථෙරානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සල්ලපන්තානංයෙව නාවා සයමෙව අපනෙත්වා ගච්ඡිංසු. พระพุทธโฆสะได้ปลดเปลื้องพระบิดาจากความเป็นมิจฉาทิฐิ น้อมรับคำของพระอาจารย์ไว้เหนือเศียรเกล้า ได้ไปยังเกาะลังกาด้วยเรือเพื่อเขียนพระไตรปิฎก ในกาลนั้น เมื่อกำลังเดินทางในท่ามกลางมหาสมุทรได้ ๓ วัน พระพุทธทัตตเถระผู้กำลังเดินทางมาจากเกาะลังกาด้วยเรือ ได้เห็นกันและกันในระหว่างทางด้วยอานุภาพของเทวดา ได้ถามเรื่องราวและทราบความ เมื่อทราบแล้ว พระพุทธทัตตเถระจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกเขาคิดว่าคัมภีร์ชินาลังการที่อาตมาทำไว้นั้นมีสาระน้อย จึงไม่ให้โอกาสในการแปลและเขียนพระไตรปิฎก แต่ท่านจงอธิบายพระไตรปิฎกเถิด" แล้วได้มอบผลสมอที่ท้าวสักกะจอมเทพประทานให้แก่ตน เหล็กจารและหินลับมีดแก่พระพุทธโฆสเถระ เมื่อพระเถระทั้งสองรูปนั้นกำลังสนทนากันอยู่ เรือก็แล่นแยกจากกันไปเอง. බුද්ධඝොසත්ථෙරො ච සීහළදීපං පත්වා පඨමං සඞ්ඝපාලත්ථෙරං පස්සිත්වා පිටකත්තයං මාගධභාසක්ඛරෙන පරිවත්තෙතුං ආගතොම්හීති කාරණං ආරොචෙත්වා සීහළභික්ඛූ ච සීලෙ පතිට්ඨායාතිආදිගාථං නිය්‍යාදෙත්වා ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථං පිටකත්තයං ආලොලෙත්වා සංවණ්ණෙහීති උය්‍යොජෙසුං, තස්මිංයෙව දිවසෙ සායන්හකාලතො පට්ඨාය යථාවුත්තගාථං පමුඛං කත්වා විසුද්ධිමග්ගං අකාසි. කත්වා තං කම්මං නිප්ඵාදෙත්වා තස්ස ඤාණප්පභවං වීමංසෙතුකාමො දෙවානමින්දො තඤ්ච ගන්ථං අන්තරධාපෙසි. පුනාපි ථෙරො අකාසි[Pg.34]. තථෙව දෙවානමින්දො අන්තරධාපෙසි. පුනාපි ථෙරො අකාසි. එවං තික්ඛත්තුං කාරාපෙත්වා පුබ්බගන්ථෙපි දස්සෙසි. තිණ්ණම්පි ගන්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං එකපදමත්තෙනපි විසෙසතා නත්ථි සඞ්ඝපාලත්ථෙරො ච තං ආරාධයිත්වා පිටකත්තයං නිය්‍යාදෙසි. එවං විසුද්ධිමග්ගෙ සඞ්ඝපාලත්ථෙරස්ස යාචනං ආරබ්භ විසුද්ධිමග්ගො කතොති ආගතං. බුද්ධඝොසුප්පත්තිකථායං පන සඞ්ඝරාජත්ථෙරස්ස ආයාචනං ආරබ්භාති ආගතං. พระพุทธโฆสเถระเมื่อเดินทางถึงเกาะลังกาแล้ว ได้เข้าเฝ้าพระสังฆปาลเถระเป็นอันดับแรก และแจ้งเหตุผลว่าตนมาเพื่อแปลพระไตรปิฎกเป็นอักษรภาษามคธ พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น แล้วมอบหมายว่า "ท่านจงตรวจดูอรรถแห่งพระคาถานี้จากพระไตรปิฎกแล้วอธิบายเถิด" ในวันนั้นเอง ตั้งแต่เวลาเย็นเป็นต้นไป ท่านได้แต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยมีพระคาถาที่กล่าวมานั้นเป็นประธาน เมื่อท่านแต่งคัมภีร์นั้นเสร็จแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประสงค์จะทดสอบภูมิปัญญาของท่าน ได้ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไป พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ท้าวสักกะจอมเทพก็ทำให้คัมภีร์นั้นอันตรธานไปอีกเช่นนั้น พระเถระก็ได้แต่งขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ เมื่อท้าวสักกะให้แต่งถึงสามครั้งแล้ว ก็ได้แสดงคัมภีร์ฉบับเดิมให้เห็น คัมภีร์ทั้งสามฉบับนั้นไม่มีความแตกต่างกันแม้เพียงคำเดียว พระสังฆปาลเถระจึงได้อาราธนาท่านและมอบพระไตรปิฎกให้ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคว่า "คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆปาลเถระ" แต่ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติกถา กลับกล่าวว่า "แต่งขึ้นโดยอาศัยการอาราธนาของพระสังฆราชเถระ". අයං බුද්ධඝොසුප්පත්තිකථායං ආගතනයෙන දස්සිතබුද්ධඝොසුප්පත්තිකථාසඞ්ඛෙපො. นี่คือเรื่องย่อของพุทธโฆสุปปัตติกถาที่แสดงไว้ตามนัยที่มาในพุทธโฆสุปปัตติกถา. චූළවංසෙ පනෙවං ආගතො. බුද්ධඝොසත්ථෙරො නාම මහාබොධිරුක්ඛසමීපෙ එකස්මිං බ්‍රාහ්මණගාමෙ විජාතො තිණ්ණම්පි වෙදානං පාරගූ අහොසි තෙසු තෙසු වාදෙසු ච අතිඡෙකො. සො අඤ්ඤෙහි ච සද්ධිං පුච්ඡාබ්‍යාකරණකම්මං කත්තුකාමො ජම්බුනීපතලෙ ආහිණ්ඩන්තො එකං විහාරං පත්වා තස්මිං වා ආගන්තුකභාවෙන නිසීදි. තස්මිඤ්ච විහාරෙ රෙවතො නාම ථෙරො වසි. තෙන ථෙරෙන සද්ධිං භල්ලපන්තො සො බ්‍රාහ්මණමාණවො තීසු වෙදෙසු අලොලෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං ථෙරො බ්‍යාකාසි. ථෙරස්ස පන පුච්ඡිතං පඤ්හං මාණවො න සක්කා බ්‍යාකාතුං. අථ මාණවො පුච්ඡි,–කො නාමායං භන්තෙ මන්තොති. බුද්ධමන්තො නාමායන්ති වුත්තෙ උග්ගණ්හිතුකාමො හුත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා පිටකත්තයං උග්ගණ්හි. අචිරනෙව තිණ්ණම්පි පිටකානං පාරගූ අහොසි. බුද්ධස්සෙව ඝොසො යස්ස අත්ථීති බුද්ධඝොසොති නාමෙන පාකටො අහොසි. ส่วนในจุลวงศ์มีกล่าวไว้ดังนี้ พระพุทธโฆสเถระเกิดในหมู่บ้านพราหมณ์แห่งหนึ่งใกล้ต้นมหาโพธิ์ ท่านเป็นผู้แตกฉานในพระเวททั้งสาม และเป็นผู้เชี่ยวชาญในวาทะต่างๆ ท่านประสงค์จะทำการถามตอบกับผู้อื่น จึงเที่ยวไปในชมพูทวีป ได้ไปถึงวิหารแห่งหนึ่ง และนั่งลงในวิหารนั้นในฐานะอาคันตุกะ ในวิหารนั้นมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าพระเรวตะอาศัยอยู่ พราหมณ์หนุ่มนั้นเมื่อสนทนากับพระเถระรูปนั้น ได้ถามปัญหาโดยตรวจดูในพระเวททั้งสาม พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกข้อ แต่พราหมณ์หนุ่มไม่สามารถตอบปัญหาที่พระเถระถามได้ จากนั้นพราหมณ์หนุ่มจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนต์นี้ชื่ออะไร" เมื่อพระเถระตอบว่า "นี่ชื่อพุทธมนต์" พราหมณ์หนุ่มจึงประสงค์จะศึกษาเล่าเรียน จึงบวชในสำนักของพระเถระและศึกษาพระไตรปิฎก ไม่นานท่านก็แตกฉานในพระไตรปิฎกทั้งสาม และมีชื่อเสียงโด่งดังด้วยนามว่า "พุทธโฆสะ" เพราะท่านมีเสียงดุจพระพุทธเจ้า. බුද්ධඝොසො ච ආයස්මතො රෙවතස්ස සන්තිකෙ නිසීදන්තො ඤාණොදයං නාම ගන්ථං අට්ඨස්සාලිනිඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි. තතො පච්ඡා පරිත්තට්ඨකථං කත්තුකාමො හුත්වා ආරභි. තදා ආචරියො එවමාහ,– ජම්බුදීපෙ පන ආවුසො පාළිමත්තංයෙව අත්ථි, අට්ඨකථා පන නත්ථි, ආචරියවාදො ච [Pg.35] භින්නො හුත්වා අත්ථි, තෙනෙව මහාමහින්ධත්ථෙරෙන ආනිතා අට්ඨකථා තීසු ච සඞ්ගීතීසු ආරුළො පාළියො සාරිපුත්තත්ථෙරාදීහි දෙසිතො කථාමග්ගො සීහළදීපෙ අත්ථි, ත්වං ගන්ත්වා මාගධභාසක්ඛරෙන ලිඛෙහීති උය්‍යොජියමානො බුද්ධඝොසත්ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා අනුරාධපුරෙ මහාවිහාරං පවිසිත්වා සඞ්ඝපාලත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සද්ධිං සීහළට්ඨකථාය ථෙරවාදෙ සුත්වා අට්ඨකථං කරිස්සමීති ආරොචෙසි. සීහළභික්ඛූ ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සීලෙ පතිට්ඨායාතිආදි ගාථා නිය්‍යාදෙසුං. බුද්ධඝොසො ච සද්ධිං අට්ඨකථාය පිටකත්තයං සඞ්ඛිපිත්වා විසුද්ධිමග්ගං අකාසි. พระพุทธโฆสะเมื่อนั่งอยู่ในสำนักของพระเรวตเถระ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อญาโณทัยและคัมภีร์ชื่ออรรถสาลินี หลังจากนั้นท่านประสงค์จะแต่งอรรถกถาสังเขปจึงเริ่มลงมือทำ ในเวลานั้นพระอาจารย์ได้กล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในชมพูทวีปมีแต่พระบาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และคำสอนของอาจารย์ก็แตกต่างกัน ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาที่พระมหินทเถระนำมา และพระบาลีที่สังคายนาขึ้นในสังคายนาสามครั้ง รวมถึงแนวทางแห่งการอธิบายที่พระสารีบุตรเถระเป็นต้นแสดงไว้ มีอยู่ในเกาะลังกา ท่านจงไปเขียนเป็นอักษรภาษามคธเถิด" พระพุทธโฆสเถระเมื่อได้รับมอบหมายดังนั้น จึงเดินทางไปยังเกาะลังกา เข้าไปในมหาวิหารที่เมืองอนุราธปุระ และแจ้งแก่พระสังฆปาลเถระว่า "ข้าพเจ้าจะแต่งอรรถกถาโดยฟังจากอรรถกถาภาษาสิงหลและเถรวาท" พระภิกษุชาวสิงหลจึงมอบพระคาถาที่ขึ้นต้นว่า "สีเล ปติฏฺฐาย" เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ พระพุทธโฆสะจึงย่อพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาแล้วแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කො අන්තරධාපෙත්වා තික්ඛත්තුං කාරාපෙසි. සඞ්ඝපාලත්ථෙරොපි අරාධයිත්වා පිටකත්තයං නිය්‍යාදෙසීති. ท้าวสักกะทรงบันดาลให้ (คัมภีร์) อันตรธานไปแล้วรับสั่งให้เขียนขึ้นถึง ๓ ครั้ง ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ แม้พระสังฆปาลเถระก็ได้อาราธนาแล้วมอบพระไตรปิฎกให้ කිඤ්චාපි නානා ගන්ථෙසු නානාකාරෙහි බුද්ධඝොසුප්පත්ති ආගතා, තථාපි බුද්ධඝොසත්ථෙරස්ස සීහළදීපං ගන්ත්වා පිටකත්තයස්ස ලිඛනං අට්ඨකථානඤ්ච කරණමෙව පමාණන්ති මනොකිලිට්ඨං න උප්පාදෙතබ්බන්ති. බුද්ධඝොසත්ථෙරො විකටත්තයං ලිඛිත්වා ජම්බුදීපං පච්චාගමාසි. แม้ว่าประวัติการบังเกิดของพระพุทธโฆษาจารย์จะมาในคัมภีร์ต่างๆ โดยอาการต่างๆ กันก็ตาม ถึงกระนั้น การที่พระพุทธโฆสเถระไปสู่เกาะสีหลแล้วเขียนพระไตรปิฎกและแต่งอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ (หลักฐาน) ไม่ควรให้ความเศร้าหมองแห่งใจเกิดขึ้น พระพุทธโฆสเถระเขียนคัมภีร์ ๓ ชุดเสร็จแล้ว ก็กลับมาสู่ชมพูทวีป ඉච්චෙවං පාළිභාසාය පරියත්තිං පරිවත්තිත්වා පච්ඡා ආචරියපරම්පරසිස්සානුසිස්සවසෙන සීහළදීපෙ ජිනචක්කං මජ්ඣන්ති කංසුමාසී විය අතිදිබ්බති, අනෙකකොටිප්පමාණෙහි සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහන්තෙහි ලඞ්කාදීපං අතිසොභති, සබ්බපාලිඵුල්ලෙන තියොජනිකපාරිච්ඡත්තකරුක්ඛෙන තාවතිංසභවනං විය සතපත්තපදුමාදීහි මහාපොක්ඛරණී විය තෙසු තෙසු ඨානෙසු මග්ගමහාමග්ගආපකඝරද්වාරතිත්ථවනපබ්බතගුහමන්දිරවිහාරසාලාදීසු අලද්ධමග්ගඵලට්ඨානං නාම කිඤ්චි නත්ථි, ථොකං ආගමෙත්වා පිණ්ඩාය පතිට්ඨමානපදෙසෙපි මග්ගඵලානි ලභිංසුයෙව. เมื่อพระพุทธโฆสเถระแปลพระปริยัติธรรมเป็นภาษาบาลีอย่างนี้แล้ว ภายหลัง พระชินจักรในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจดวงจันทร์ในวันเพ็ญ ด้วยอำนาจแห่งอาจารย์สืบๆ กันมาและศิษย์หาศิษย์ เกาะลังกางดงามยิ่งด้วยพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ มีประมาณหลายโกฏิ ดุจภพดาวดึงส์ที่มีต้นปาริฉัตรสูง ๓ โยชน์สะพรั่งด้วยดอกคือพระบาลีทั้งปวง ดุจสระโบกขรณีใหญ่ที่มีดอกบัวหลวงและดอกบัวขาวเป็นต้น ในสถานที่นั้นๆ เช่น ทางน้อย ทางใหญ่ แม่น้ำ ประตูบ้าน ท่าเรือ ป่า ภูเขา ถ้ำ ปราสาท วิหาร และศาลาเป็นต้น ชื่อว่าสถานที่ที่ไม่ได้บรรลุมรรคผลไม่มีเลย แม้ในสถานที่ที่หยุดยืนเพื่อบิณฑบาตเพียงชั่วครู่ ก็ยังบรรลุมรรคผลกันทีเดียว මග්ගඵලානි සච්ඡිකරොන්තානං පුග්ගලානං බාහුල්ලතාය අයං [Pg.36] පුථුජ්ජනො අයං පුථුජ්ජනොති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. එකස්මිං කාලෙ සීහළදීපෙ පුථුජ්ජන භික්ඛු නාම නත්ථි. තථා හි වුත්තං විභඞ්ගට්ඨකථායං, එකවාරං පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නත්ථීති. เพราะความที่บุคคลผู้ทำให้แจ้งซึ่งมรรคและผลมีจำนวนมาก จึงต้องเหยียดนิ้วชี้ให้ดูว่า 'คนนี้เป็นปุถุชน คนนี้เป็นปุถุชน' ในสมัยหนึ่ง ในเกาะสีหล ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย สมจริงดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาวิภังค์ว่า 'ในสมัยหนึ่ง ชื่อว่าภิกษุปุถุชนไม่มีเลย' අභිඤ්ඤාලාභීනං කිර මහිද්ධිකානං ගමනාගමනවසෙන සූරියොස්සාසං අලභිත්වා ධඤ්ඤකොට්ටකා මාතුගාමා ධඤ්ඤකොට්ටිතුං ඔකාසං න ලභිංසු. ได้ยินว่า เพราะการไปและการมาของเหล่าท่านผู้ได้อภิญญาผู้มีฤทธิ์มาก พวกสตรีผู้ตำข้าวไม่ได้รับแสงอาทิตย์ จึงไม่มีโอกาสที่จะตำข้าวได้ දෙවලොකතො සුමනසාමණෙරො දක්ඛිණක්ඛකං සීහළදීපං අනෙත්වා තස්ස පාටිහාරියං දස්සනවසෙන උද්ධකබින්ධූහි තියොජනසතං සකලම්පි ලඞ්කාදීපං බ්‍යාපත්වා භගවතා පරිභුත්තචෙතියඞ්ගණං විය හුත්වා නවාය ගච්ඡන්තා මහාසමුද්දෙ උදකතො නාළිකෙරමත්තම්පි දිස්වා සකලඞ්කාදීපං පූජෙන්ති, මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ අරිට්ඨත්ථෙරෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තා භික්ඛුසතා පඨමං තාව විනයපිටකං උග්ගණ්හිංසූති ඉමෙහි කාරණෙහි ලඞ්කාදීපං ජිනචක්කස්ස පතිට්ඨානං හුත්වා වරදීපන්ති නාමං පටිලභි. พระสุมนสามเณรนำพระรากขวัญเบื้องขวาจากเทวโลกมาสู่เกาะสีหล และด้วยอำนาจการแสดงปาฏิหาริย์ของพระธาตุนั้น หยาดน้ำได้แผ่ไปทั่วเกาะลังกาทั้งสิ้นซึ่งกว้าง ๓๐๐ โยชน์ จนเป็นดุจลานเจดีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยแล้ว พวกคนที่ไปโดยเรือในมหาสมุทร เมื่อมองเห็น (เกาะ) จากน้ำแม้เพียงเท่าผลมะพร้าว ก็พากันบูชาเกาะลังกาทั้งสิ้น ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป พร้อมด้วยพระอริฏฐเถระ ได้เรียนพระวินัยปิฎกก่อนในสำนักของพระมหามหินทเถระ ด้วยเหตุเหล่านี้ เกาะลังกาจึงเป็นที่ประดิษฐานแห่งพระชินจักร และได้รับนามว่า 'วรทวีป' සීහළදීපෙයෙව පිටකත්තයං පොත්ථකාරුළවසෙන පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පච්ඡා චොරනාගස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ සකලලඞ්කාදීපං දුබ්භික්ඛභයෙන පීළෙත්වා පිටකත්තයං ධාරෙන්තා භික්ඛූ ජම්බුදීපං ආගමංසු. අනාගන්ත්වා තත්ථෙව ඨිතාපි භික්ඛූ ඡාතකභයෙන පීළෙත්වා උදරපටලං බන්ධිත්වා කුච්ඡිං වාලුකරාසිම්හි ඨපෙත්වා පිටකත්තයං ධාරෙසුං. พระไตรปิฎกประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหลนั่นเองโดยการยกขึ้นสู่ใบลาน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าโจรนาค เมื่อเกาะลังกาทั้งสิ้นถูกภัยคือทุพภิกขะเบียดเบียน ภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกทั้งหลายจึงพากันมาสู่ชมพูทวีป แม้ภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้มาและพำนักอยู่ที่นั่นเอง เมื่อถูกภัยคือความหิวเบียดเบียน ก็เอาแผ่นผ้าพันท้องไว้ วางท้องลงบนกองทรายแล้วทรงพระไตรปิฎกไว้ කුට කණ්ණතිස්සස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව දුබ්භික්ඛභයං වූපසමිත්වා ජම්බුදීපතො භික්ඛූ පුන ගන්ත්වා සීහළදීපෙ ඨිතෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං මහාවිහාරෙ පිටකත්තයං අවිරොධාපෙත්වා සමසමං කත්වා ඨපෙසුං. ඨපෙත්වා ච පන සීහළදීපෙයෙව සුට්ඨු ධාරෙසුං. ในรัชสมัยของพระเจ้ากุฏกัณณติสสะนั่นเอง เมื่อทุพภิกขภัยสงบลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายจากชมพูทวีปก็กลับไปอีกครั้ง แล้วร่วมกับภิกษุผู้พำนักอยู่ในเกาะสีหล ตรวจสอบพระไตรปิฎกในมหาวิหารไม่ให้ขัดแย้งกัน กระทำให้ตรงกันแล้วประดิษฐานไว้ และเมื่อประดิษฐานไว้แล้ว ก็ทรงจำไว้เป็นอย่างดีในเกาะสีหลนั่นเอง තත්ථෙව අට්ඨකථායො බුද්ධඝොසත්ථෙරො මාගධභාසාය පරිවත්තෙත්වා විරචි. පච්ඡා ච යෙභුය්‍යෙන තත්ථෙව අට්ඨකථාටීකාඅනුමධුලක්ඛණගණ්ඨිගන්ථන්තරානි [Pg.37] අකංසු. පුන සාසනං නභෙ රවින්දුව පාකටන්ති. ในเกาะสีหลนั้นเอง พระพุทธโฆสเถระได้แปลอรรถกถาทั้งหลายเป็นภาษามคธแล้วรจนาไว้ และในภายหลัง โดยส่วนมากในเกาะสีหลนั้นเอง (พระอาจารย์ทั้งหลาย) ได้แต่งอรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา มธุ (มธุทีปนี) ลักษณะ คัณฐี และคัมภีร์อื่นๆ พระศาสนาก็ปรากฏรุ่งเรืองดุจดวงอาทิตย์และดวงจันทร์บนท้องฟ้าอีกครั้งหนึ่ง තත්ථ බුද්ධවංසට්ඨකථං බුද්ධදත්තත්ථෙරෙ අකාසි. ඉතිවුත්තොදානචරියාපිටකථෙරාථෙරීවිමානවත්ථුපෙතවත්ථුනෙත්තිඅට්ඨකථායො ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො අකාසි. සො ච ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො සීහළදීපස්ස සමීපෙ දමිලරට්ඨෙ බදරතිත්ථම්හි නිවාසිතත්තා සීහළදීපෙයෙව සඞ්ගහෙත්වා වත්තබ්බො. ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น พระพุทธทัตตเถระได้แต่งอรรถกถาพุทธวงศ์ พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอรรถกถาอิติวุตตกะ อุทาน จริยาปิฎก เถรคาถา เถรีคาถา วิมานวัตถุ เปตวัตถุ และเนตติปกรณ์ และพระอาจารย์ธรรมปาลเถระนั้น เพราะพำนักอยู่ที่ท่าพทระ ในทมิฬรัฐ ใกล้เกาะสีหล จึงควรสงเคราะห์ว่าอยู่ในเกาะสีหลนั่นเอง පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථං මහානාමො නාම ථෙරො ආකාසි. මහානිද්දෙසට්ඨකථං උපසෙනො නාම ථෙරො අකාසි. අභිධම්මටීකං පන ආනන්දත්ථෙරො අකාසි. සා ච සබ්බාසං ටීකානං ආදිභූතත්තා මූලටීකාති පාකටා. พระเถระนามว่ามหานามะได้แต่งอรรถกถาปฏิสัมภิทามรรค พระเถระนามว่าอุปเสนะได้แต่งอรรถกถามหานิทเทส ส่วนพระอานนทเถระได้แต่งฎีกาพระอภิธรรม และฎีกานั้นปรากฏชื่อว่า 'มูลฎีกา' เพราะเป็นต้นเดิมของฎีกาทั้งปวง විසුද්ධිමග්ගස්ස මහාටීකං දීඝනිකායට්ඨකථාය ටීකං මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ටීකං සංයුත්තනිකායට්ඨකථාය ටීකඤ්හාති ඉමායො ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො අකාසි. พระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งมหาฎีกาวิสุทธิมรรค ฎีกาอรรถกถาดีฆนิกาย ฎีกาอรรถกถามัชฌิมนิกาย และฎีกาอรรถกถาสังยุตตนิกายเหล่านี้ සාරත්ථදීපනිං නාම විනයටීකං අඞ්ගුත්තරනිකායටීකඤ්ච පරක්කමබාහුරඤ්ඤා යාචිතො සාරිපුත්තත්ථෙරො අකාසි. විමතිවිනොදනිං නාම විනයටීකං දමිලරට්ඨවාසිකස්සපත්ථෙරො අකාසි. พระสารีบุตรเถระผู้อันพระเจ้าปรักกมพาหุอาราธนาแล้ว ได้แต่งวินัยฎีกาชื่อสารัตถทีปนี และอังคุตตรนิกายฎีกา พระกัสสปเถระผู้อยู่ในทมิฬรัฐได้แต่งวินัยฎีกาชื่อวิมติวิโนทนี අනුටීකං පන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො. සා ච මූලටීකාය අනුත්තානත්ථානි උත්තානානි සංවණ්ණිතත්තා අනුටීකා තිවුච්චති. ส่วนพระอาจารย์ธรรมปาลเถระได้แต่งอนุฎีกา และฎีกานั้นเรียกว่า 'อนุฎีกา' เพราะพรรณนาเนื้อความที่ไม่ตื้นในมูลฎีกาให้ตื้นขึ้น විසුද්ධිමග්ගස්ස චූළටීකං මඛුදීපනිඤ්ච අඤ්ඤෙතරා ථෙරා අකංසු. සා ච මූලටීකාය අත්ථාවසෙසාති ච අනුත්තානත්ථාති ච කත්වා මූලටීකාය සද්ධිං සංසන්දිත්වා කතත්තා මධුර සත්තා ච මධුදීපනින්ති වුච්චති. මොහවිච්ඡෙදනිං පන ලක්ඛණගන්ථං කස්සපත්ථෙරො අකාසි. พระเถระเหล่าอื่นได้แต่งจุลฎีกาวิสุทธิมรรคและมธุทีปนี และคัมภีร์นั้นเรียกว่า 'มธุทีปนี' เพราะแต่งโดยเทียบเคียงกับมูลฎีกา ด้วยตั้งใจว่าเพื่อแสดงเนื้อความที่ยังเหลือและเนื้อความที่ยังไม่ชัดเจนในมูลฎีกา และเพราะมีเสียงที่ไพเราะ ส่วนพระกัสสปเถระได้แต่งคัมภีร์ลักษณะชื่อโมหวิจเฉทนี ආභිධම්මාවතාරං පන රුපාරූපවිභාගං විනයවිනිච්ඡයඤ්ච බුද්ධ දත්තත්ථෙරො. විනයසඞ්ගහං සාරිපුත්තත්ථෙරො. ඛුද්දසික්ඛං ධම්මසිරිත්ථෙරො[Pg.38]. පරමත්ථවිනිච්ඡයං නාමරූපපරිච්ඡෙදං අභිධම්මත්ථසඞ්ගඤ්ච අනුරුද්ධත්ථෙරො. සච්චසඞ්ඛෙපං ධම්මපාලත්ථෙරො. ඛෙමං ඛෙමත්ථෙරො. තෙ ච සඞ්ඛෙපතො සංවණ්ණිතත්තා සුඛෙන ච ලක්ඛණියත්තා ලක්ඛණගන්ථාති වුච්චන්ති. ส่วนอภิธัมมาวตาร รูปารูปวิภาค และวินยวินิจฉัยนั้น พระเถระพุทธทัตตะได้ทำ. วินยสังคหะ พระเถระสารีบุตรได้ทำ. ขุททสิกขา พระเถระธัมมสิริได้ทำ. ปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ พระเถระอนุรุทธะได้ทำ. สัจจสังเขป พระเถระธัมมปาลได้ทำ. เขมะ พระเถระเขมะได้ทำ. คัมภีร์เหล่านั้นเรียกว่าลักขณคันถะ เพราะอธิบายไว้โดยย่อและเพราะกำหนดรู้ได้ง่าย. තෙසං පන සංවණ්ණනාසු අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස පොරාණටීකං නවවිමලබුද්ධිත්ථෙරො අකාසි. සච්චංසඞ්ඛෙපනාමරූපපරිච්ඡෙදඛෙමාඅභිධම්මාවතාරානං පොරාණටීකං වාචිස්සරමහාසාමිත්ථෙරො. පරමත්ථවිනිච්ඡයස්ස පොරාණටීකං මහාබොධිත්ථෙරො. ส่วนในคำอธิบายเหล่านั้น พระเถระนววิมลพุทธิได้ทำฎีกาเก่าของอภิธัมมัตถสังคหะ. พระเถระวาจิสสรมหาสามิได้ทำฎีกาเก่าของสัจจสังเขป นามรูปปริจเฉท เขมะ และอภิธัมมาวตาร. พระเถระมหาโพธิได้ทำฎีกาเก่าของปรมัตถวินิจฉัย. අභිධමත්ථසඞ්ගහාභිධම්මාවතාරාභිනව ටීකායො සුමඞ්ගලසාමිත්ථෙරො. සච්චසඞ්ඛෙපාභිනවටීකං අරඤ්ඤවාසිත්ථෙරො. නාමරූපපරිච්ඡෙදාභිනවටීකං මහාසාමිත්ථෙරො. පරමත්ථවිනිච්ඡයාභිනවටීකං අඤ්ඤතරත්ථෙරො. විනයවිනිච්ඡයටීකං රෙවතත්ථෙරො. ඛුද්දසික්ඛාය පුරාණටීකං මහායසත්ථෙරො. තායයෙව අභිනවටීකං සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරොති. พระเถระสุมังคลสามิได้ทำฎีกาใหม่ของอภิธัมมัตถสังคหะและอภิธัมมาวตาร. พระเถระอรัญญวาสีได้ทำฎีกาใหม่ของสัจจสังเขป. พระเถระมหาสามิได้ทำฎีกาใหม่ของนามรูปปริจเฉท. พระเถระบางรูปได้ทำฎีกาใหม่ของปรมัตถวินิจฉัย. พระเถระเรวตะได้ทำฎีกาวินยวินิจฉัย. พระเถระมหายศได้ทำฎีกาเก่าของขุททสิกขา. และพระเถระสังฆรักขิตะได้ทำฎีกาใหม่ของขุททสิกขานั้นเอง. වජිරබුද්ධිං නාම විනයගණ්ඨිපදත්ථං වජිරබුද්ධිත්ථෙරො. චූළගණ්ඨිං මජ්ඣිමගණ්ඨිං මහාගණ්ඨිඤ්ච සීහළදීපවාසිනො ථෙරා. තෙ ච පදක්කමෙන අසංවණ්ණෙත්වා අනුත්තානත්ථායෙව සංවණ්ණිතත්තා ගණ්ඨිපදත්ථාති වුච්චන්ති. พระเถระวัชรพุทธิได้ทำวินยคันถิปทัตถะชื่อวัชรพุทธิ. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำจุลคันถี มัชฌิมคันถี และมหาคันถี. คันถะเหล่านั้นเรียกว่าคันถิปทัตถะ เพราะได้อธิบายความหมายที่ไม่ชัดเจน โดยไม่ได้อธิบายไปตามลำดับบท. අභිධානප්පදීපිකං පන මහාමොග්ගලානත්ථෙරො. අත්ථබ්‍යක්ඛානං චූළබුද්ධත්ථෙරො. වුත්තොදයං සම්බන්ධචින්තනං සුබොධාලඞ්කාරඤ්ච සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො. බ්‍යාකරණං මොග්ගලානත්ථෙරො. ส่วนอภิธานัปปทีปิกานั้น พระเถระมหามุคคัลลานะได้ทำ. อัตถัพยากรณ์ พระเถระจุลพุทธะได้ทำ. วุตโตทัย สัมพันธจินตนา และสุโพธาลังการ พระเถระสังฆรักขิตะได้ทำ. ไวยากรณ์ พระเถระมุคคัลลานะได้ทำ. මහාවංසං චූළවංසං දීපවංසං ථූපවංසං බොධිවංසං ධාතුවං සඤ්ච සීහළදීපවාසිනො ථෙරා. දාඨාධාතුවංසං පන ධම්මකිත්තිත්ථෙරො අකාසි. එතෙ ච පාළිමුත්තකවසෙන වුත්තත්තා ගන්ථන්තරාති වුච්චන්ති. พระเถระผู้อยู่ในเกาะสีหลได้ทำมหาวงศ์ จุลวงศ์ ทีปวงศ์ ถูปวงศ์ โพธิวงศ์ และธาตุวงศ์. ส่วนทาฐาธาตุวงศ์นั้น พระเถระธัมมกิตติได้ทำ. คันถะเหล่านี้เรียกว่าคันถันตระ เพราะได้กล่าวไว้โดยเป็นคัมภีร์นอกพระบาลี. ඉච්චෙවං බුද්ධඝොසාදයො ථෙර වරා යථාබලං යථාසත්තිං පරියත්තිං සාසනං උපත්ථම්භෙත්වා බහූහි මූලෙහි බහුහිසාඛාහි බහූහි ච විටපෙහි උපත්ථම්භියමානො වෙපුල්ලමා පජ්ජමානො [Pg.39] මහානිග්‍රොධරුක්ඛො විය ථිරං හුත්වා චිරකාලං තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං. พึงทราบว่า พระเถระผู้ประเสริฐมีพระพุทธโฆสะเป็นต้น ได้อุปถัมภ์พระศาสนาคือปริยัติ ตามกำลัง ตามความสามารถ ด้วยประการฉะนี้. พระศาสนาจึงตั้งมั่นอยู่ได้นาน เหมือนต้นไทรใหญ่ที่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยรากจำนวนมาก ด้วยกิ่งจำนวนมาก และด้วยกิ่งก้านจำนวนมาก เจริญงอกงามไพบูลย์. ඉදං සීහළදීපෙ පොත්ථකාරුළ්හතො පච්ඡා සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเกาะสีหล หลังจากที่ได้จารึกไว้ในคัมภีร์. එතෙපි ච මහාථෙරො, යථාසත්තිං යථාබලං; අට්ඨකථාදයො කත්වා, මච්චුමුඛං උපාගමුං. แม้พระมหาเถระเหล่านั้น ก็ได้ทำอรรถกถาเป็นต้น ตามความสามารถ ตามกำลัง แล้วก็เข้าถึงปากแห่งมัจจุราช. සෙය්‍යථාපි ච ලොකස්මිං, ඔභාසිත්වාන චන්දිමා; ආවහිත්වාන සත්තානං, හිතං අත්ථංව ගච්ඡති. เปรียบเหมือนพระจันทร์ในโลก ส่องแสงแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป. එවමෙව මහාථෙරා, ඤාණොභාසෙහි භාසිය; ආවහිත්වාන සත්තානං, හිතං අත්ථංව ගච්ඡති. ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย ส่องแสงด้วยแสงแห่งญาณแล้ว นำประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย แล้วก็ลับไป. ඉති සාසනවංසෙ සීහළදීපිකසාසනවංසකථාමග්ගො จบเรื่องหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในเกาะสีหล ในศาสนวงศ์ නාම දුතියො පරිච්ඡෙදො. อันเป็นปริจเฉทที่ ๒. 3. සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගො ๓. หนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในสุวรรณภูมิ 3. ඉදානි යථාඨපිතමාතිකාවසෙන සුවණ්ණභූමි රට්ඨෙ සාසනවංසකථාමග්ගස්ස වත්ථුං ඔකාසො අනුප්පත්ථො, තස්මා සුවණ්ණභූමිරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං ආරභිස්සාමි. ๓. บัดนี้ เรื่องและโอกาสแห่งหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ ได้มาถึงแล้วตามลำดับหัวข้อที่ตั้งไว้ ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มต้นหนทางแห่งพงศาวดารพระศาสนาในประเทศสุวรรณภูมิ. තත්ථ සුවණ්ණභූමීති තීසු රාමඤ්ඤරට්ඨෙසු එකස්ස නාමං. තීණිහි රාමඤ්ඤරට්ඨානි හොන්ති හංසාවතීමුත්තිමසුවණ්ණභූමිවසෙන එකදෙසෙන සබ්බම්පි රාමඤ්ඤරට්ඨං ගහෙතබ්බං. තත්ථ පන උක්කලාපජනපදෙ තපුස්සභල්ලිකෙ ආදිං කත්වා භගවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා සත්තසත්තාහෙසු අතික්කන්තෙසුයෙව ආසාළ්හිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමදිවසතො පට්ඨාය රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං පතිට්ඨති. ในที่นั้น คำว่าสุวรรณภูมิ เป็นชื่อของประเทศหนึ่งในสามประเทศรามัญ. ประเทศรามัญมีสามประเทศ คือ หงสาวดี มุตติมะ และสุวรรณภูมิ โดยส่วนหนึ่งพึงถือเอาประเทศรามัญทั้งหมด. ในที่นั้น พระศาสนาได้ประดิษฐานในประเทศรามัญ ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ได้ ๗ สัปดาห์ โดยมีตปุสสะและภัลลิกะเป็นต้น ในชนบทชื่ออุกกลาปะ. ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรกในประเทศรามัญ. භගවතො [Pg.40] අභිසම්බුද්ධකාලතො පුබ්බෙයෙව අපරණ්ණකරට්ඨෙ සුභින්නනගරෙ තිස්සරඤ්ඤො කාලෙ එකස්ස අමච්චස්ස තිස්සො ජයො චාති ද්වෙපුත්තා අහෙසුං. තෙ ගිහිභාවෙ සංවෙගං ලභිත්වා මහාසමුද්දස්ස සමීපෙ ගජ්ජගිරිම්හි නාම පබ්බතෙ ඉත්ථුසිපබ්බං පබ්බජිත්වා නිසීදිසුං. තදා නාගියා විජ්ජාධරො සන්තවං කත්වා ද්වෙ අණ්ඩානි විජායිත්වා සා නාගී ලජ්ජාය තානි විජහිත්වා ගච්ඡි. ก่อนสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ในประเทศอปรันตกะ เมืองสุภินนะ ในสมัยของพระเจ้าติสสะ มีบุตรสองคนของอำมาตย์คนหนึ่งชื่อติสสะและชยะ. พวกเขามีความสังเวชในเพศฆราวาส จึงออกบวชเป็นฤๅษีและพำนักอยู่บนภูเขาชื่อคัชชคิริ ใกล้ทะเลใหญ่. ในเวลานั้น วิทยาธรได้ทำความสนิทสนมกับนางนาคี แล้วนางนาคีได้ออกไข่สองฟอง ด้วยความละอายจึงทิ้งไข่เหล่านั้นแล้วจากไป. තදා ජෙට්ඨො තිස්සකුමාරො තානි ලභිත්වා කනිට්ඨෙන සද්ධිං විභජිත්වා එකං එකස්ස සන්තිකෙ ඨපෙසි. කාලෙ අතික්කන්තෙ තෙහි අණ්ඩෙහි ද්වෙ මනුස්සා විජායිංසු. තෙ දස වස්සවයෙ සම්පත්තෙ කනිට්ඨස්ස අණ්ඩතො විජායනදහරො කාලං කත්වා මජ්ඣිමදෙසෙ මිථිලනගරෙ ගවංපති නාම කුමාරො උපජ්ජි. සො සත්තවස්සිකකාලෙ බුද්ධස්ස භගවතො සන්තිකෙ නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බාජෙත්වා අචිරෙනෙව අරහා අහොසි. ในเวลานั้น เจ้าชายติสสะผู้พี่ได้ไข่เหล่านั้นมา แบ่งกับน้องชายแล้ววางไว้ที่ตนคนละฟอง. เมื่อเวลาผ่านไป มนุษย์สองคนได้เกิดจากไข่เหล่านั้น. เมื่อเด็กที่เกิดจากไข่ของน้องชายมีอายุครบสิบขวบ ก็ได้ตายไป แล้วไปเกิดเป็นกุมารชื่อควัมปติ ในเมืองมิถิลา แคว้นมัชฌิมประเทศ. เมื่ออายุเจ็ดขวบ เขาได้มอบตนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบวช และไม่นานก็ได้เป็นพระอรหันต์. ජෙට්ඨස්ස පන අණ්ඩතො විජායනදහරො ද්වාදසවස්සිකකාලෙ සක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුධම්මපුරං නාම නගරං මාපෙත්වා සීහරාජාති නාමෙන තත්ථ රජ්ජං කාරාපෙසි. සිලාලොනෙ පන සිරිමාසොකොති නාමෙනාති වුත්තං. ගවංපතිත්ථෙරො ච අත්තනා මාතරං දට්ඨුකාමො මිථිලනගරතො ආගන්තුං ආරභි. තදා දිබ්බචක්ඛුනා මාතුයා කාලඞ්කතභාවං ඤත්වා ඉදානි මෙ මාතා කුහිං උප්පජ්ජතීති ආවජ්ජන්තො බාහුල්ලෙන නෙසාදකෙවට්ටානං නිවාසනට්ඨානභූතෙ දෙසෙ උප්පජ්ජතීති ඤත්වා සචාහං ගන්ත්වා න ඔවාදෙය්‍යං, මාතා මෙ අපායගමනියං අපුඤ්ඤං විචිනිත්වා චතූසු අපායෙසු උප්පජ්ජෙය්‍යාති චින්තෙත්වා භගවන්තං යාචිත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨං වෙහාසමග්ගෙන ආගච්ඡි. රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුධම්මපරං පත්වා අත්තනො [Pg.41] භාතුනා සීහරාජෙන සද්ධිං රට්ඨවාසීනං ධම්මං දෙසෙත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. ส่วนพระกุมารผู้เกิดจากฟองไข่ของพระเชษฐา เมื่อมีพระชนมายุ ๑๒ พรรษา ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมา ทรงเนรมิตเมืองชื่อสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ให้ครองราชย์ในเมืองนั้นด้วยพระนามว่าสีหราช แต่ในศิลาโลนกล่าวว่ามีพระนามว่าสิริมาโสกะ และพระควัมปติเถระมีความประสงค์จะเห็นมารดาของตน จึงเริ่มเดินทางมาจากเมืองมิถิลา เมื่อนั้น พระเถระทราบด้วยทิพยจักษุว่ามารดาสิ้นชีวิตแล้ว เมื่อพิจารณาว่า 'บัดนี้มารดาของเราไปเกิดที่ไหนหนอ' ทราบว่าไปเกิดในดินแดนที่เป็นที่อยู่อาศัยของพวกนายพรานและชาวประมงเป็นส่วนมาก ดำริว่า 'ถ้าเราไม่ไปให้โอวาท มารดาของเราจะสั่งสมอกุศลกรรมอันเป็นไปสู่อบาย แล้วไปเกิดในอบายทั้ง ๔' จึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จมายังแคว้นรามัญทางอากาศ เมื่อถึงเมืองสุธัมมปุระในแคว้นรามัญ ได้แสดงธรรมแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระเจ้าสีหราชผู้เป็นพระอนุชา แล้วให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ අථ සීහරාජා ආහ, ලොකෙසු භන්තෙ ත්වමසි අග්ගතරො පුග්ගලොති. න මහාරාජ අහං අග්ගතරො, තීසු පන භවෙසු සබ්බෙසං සත්තානං මකුටසඞ්කාසො ගොතමො නාම මය්හං සත්ථා අත්ථි, ඉදානි මජ්ඣිමදෙසං රාජගහං පටිවසතීති. එවං පන භන්තෙ සති තුම්හාකං ආචරියං මයං දට්ඨුං අරහාම වා නො වාති පුච්ඡි. ගවංපතිත්ථෙරොච ආම මහාරාජ අරහථ භගවන්තං දට්ඨුං, අහං යාචිත්වා ආගච්ඡාමීති වත්වා භගවන්තං යාචි. භගවා ච අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අට්ඨමෙ වස්සෙ සද්ධිං අනෙකසතභික්ඛූහි රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සුඛම්මපුරං ආකාසෙන ආගමාසි. රාජවංසෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි ආගමාසීති වුත්තං. සිලාලෙඛනෙ පන වීසතිසහස්සමත්තෙහි භික්ඛූහීති වුත්තං. එත්ථ ච යස්මා භගවා සපරිසොයෙව ආගච්ඡි, න එකකොති එත්තකමෙව ඉච්ඡිතබ්බං, තස්මා නානා වාදතං පටිච්ච චිත්තස්සාකුලිතා න උප්පාදෙතබ්බාති. ครั้งนั้น พระเจ้าสีหราชตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลก' พระเถระตอบว่า 'มหาบพิตร อาตมภาพมิได้เป็นผู้เลิศที่สุด แต่พระโคดมผู้เป็นศาสดาของอาตมภาพ ผู้เปรียบประดุจมงกุฎของสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามมีอยู่ บัดนี้พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองราชคฤห์ในมัชฌิมประเทศ' พระเจ้าสีหราชตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเป็นเช่นนั้น พวกข้าพระองค์ควรจะไปเฝ้าพระอาจารย์ของท่านหรือไม่' และพระควัมปติเถระกล่าวว่า 'ขอถวายพระพร มหาบพิตร ควรจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค อาตมภาพจะทูลขอแล้วมา' ดังนี้ แล้วทูลขอพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสรู้แล้วในพรรษาที่ ๘ เสด็จมายังเมืองสุขัมมปุระในแคว้นรามัญทางอากาศพร้อมด้วยภิกษุหลายร้อยรูป ในราชวงศ์กล่าวว่าเสด็จมาพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป แต่ในศิลาจารึกกล่าวว่าพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๒๐,๐๐๐ รูป ในเรื่องนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเสด็จมาพร้อมด้วยบริวาร จึงไม่ควรสรุปว่ามีจำนวนเท่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ไม่ควรให้ความฟุ้งซ่านแห่งจิตเกิดขึ้นเพราะอาศัยวาทะต่างๆ අථ ආගන්ත්වා රතනමණ්ඩපෙ නිසීදිත්වා සරාජිකානං රට්ඨවාසීනං අමතරසං අදාසි. තීසු සරණෙසු පඤ්චසු ච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. අථ භගවා දස්සනත්ථාය ආගතානං ඡන්නං තාපසානං ඡ කෙසධාතුයො පූජනත්ථාය අදාසි. තතො පච්ඡාසත්තතිංසවස්සානි පූරෙත්වා පරිනිබ්බානකාලෙපි භගවතො අධිට්ඨානානුරූපෙන චිතකට්ඨානතො තෙත්තිංස දන්තෙ ගහෙත්වා ගවංපතිත්ථෙරො සුධම්මපුරං ආනෙත්වා සීහරඤ්ඤො දත්වා තෙත්තිංසචෙතියානි පතිට්ඨාපෙසි. එවං භගවතො පරිනිබ්බානතො අට්ඨමෙයෙව වස්සෙ ගවංපතිත්ථෙරො රාමඤ්ඤ රට්ඨෙ සුධම්මපුරෙ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. ครั้งนั้น เมื่อเสด็จมาประทับนั่งที่รัตนมณฑป ทรงประทานอมตรสแก่ชาวเมืองพร้อมด้วยพระราชา ทรงให้ตั้งอยู่ในไตรสรณคมน์และศีล ๕ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประทานพระเกศธาตุ ๖ เส้น เพื่อบูชาแก่ดาบส ๖ รูปที่มาเพื่อเฝ้า หลังจากนั้น ๓๗ พรรษา แม้ในเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ตามพุทธาธิษฐาน พระควัมปติเถระนำพระทันตธาตุ ๓๓ องค์จากที่ถวายพระเพลิง มายังเมืองสุธัมมปุระ ถวายแด่พระเจ้าสีหราช แล้วให้ประดิษฐานพระเจดีย์ ๓๓ องค์ ด้วยประการฉะนี้ ในปีที่ ๘ แห่งการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค พระควัมปติเถระได้ประดิษฐานพระศาสนาในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นรามัญ ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ දුතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สองในแคว้นรามัญ භගවතො [Pg.42] පරිනිබ්බුතපඤ්චතිංසාධිකානං ද්වින්නං සතානං උපරිසුවණ්ණභූමිං නාම රාමඤ්ඤරට්ඨං ආගන්ත්වා සොණත්ථෙරො උත්තරත්ථෙරොචාති ද්වෙ ථෙරා පඤ්චවග්ගකම්මාරහෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං. තෙ ච ථෙරා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකාති අට්ඨකථායං ආගතා. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระเถระทั้งสองคือพระโสณเถระและพระอุตตรเถระได้มายังแคว้นรามัญชื่อสุวรรณภูมิ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์คณะ ๕ รูปผู้ควรแก่กรรม ได้ประดิษฐานพระศาสนา และพระเถระทั้งสองนั้นปรากฏในอรรถกถาว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ තපුස්සභල්ලිකෙ ගවංපතිත්ථෙරඤ්ච පටිච්ච සාසනං තාව පතිට්ඨහි. තඤ්ච න සබ්බෙන සබ්බං ඔගාහෙත්වා යෙ යෙ පන සද්ධා පසන්නා, තෙ තෙ අත්තනො ඉච්ඡාවසෙනෙව සාසනං පසීදිංසු. පච්ඡා පන සොණුත්තරත්ථෙරා මහුස්සාහෙන ආචරිය ආණත්තියා සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය උස්සුක්කං ආපන්නා පතිට්ඨාපෙසුං. තෙන අට්ඨකථායං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති කාරිතපච්චයවසෙන ආණත්තිවිභත්තිවසෙනච වුත්තං. พระศาสนาได้ประดิษฐานอยู่ก่อนแล้วโดยอาศัยตปุสสะและภัลลิกะ และพระควัมปติเถระ แต่การประดิษฐานนั้นยังไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวง ส่วนผู้ใดมีศรัทธาเลื่อมใส ผู้นั้นก็เลื่อมใสในพระศาสนาด้วยอำนาจความปรารถนาของตนเอง แต่ภายหลัง พระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ด้วยความเพียรอย่างยิ่งและด้วยคำสั่งของพระอาจารย์ ได้ถึงความขวนขวายเพื่อประดิษฐานพระศาสนาแล้วประดิษฐาน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'จงไปสู่แคว้นนี้แล้วประดิษฐานพระศาสนาในที่นี้' ด้วยอำนาจการิตปัจจัยและด้วยอำนาจอาณัติวิภัตติ තදා පන සුවණ්ණභූමිරට්ඨෙ සුධම්මපුරෙ සිරිමාසොකො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තඤ්ච සුධම්මපුරං නාම කෙලාසපබ්බතමුද්ධනි දක්ඛිණාය අනුදිසාය පුබ්බඩ්ඪභාගෙන පබ්බතමුද්ධනි අපරඩ්ඪභාගෙන භූමිතලෙ තිට්ඨති. තංයෙව ගුළපාචකානං මස්සානං ගෙහසදිසානි ගෙහානි යෙභුය්‍යෙන, තෙනෙව ගොළමිත්තික නාමෙනාපි වොහාරියති. තස්ස පන නගරස්ස මහාසමුද්දසමීපෙ ඨිතත්තා දකයක්ඛිනී සබ්බදා ආගන්ත්වා රාජගෙහෙ ජාතෙ ජාතෙ කුමාරෙ ඛාදි. ครั้งนั้น ในเมืองสุธัมมปุระ แคว้นสุวรรณภูมิ พระเจ้าสิริมาโสกะทรงครองราชย์ และเมืองสุธัมมปุระนั้นตั้งอยู่บนยอดเขาไกรลาสทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ โดยส่วนครึ่งแรกตั้งอยู่บนยอดเขา และส่วนครึ่งหลังตั้งอยู่บนพื้นดิน เมืองนั้นส่วนใหญ่มีบ้านเรือนคล้ายบ้านของพวกคนหุงน้ำตาลและพวกชาวประมง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่าโคลมฤตติกะด้วย แต่เพราะเมืองนั้นตั้งอยู่ใกล้ทะเลใหญ่ นางยักษิณีน้ำจึงมาจับกินพระกุมารที่ประสูติในราชตระกูลทุกครั้ง සොණුත්තරත්ථෙරානං සම්පත්තදිවසයෙව රාජගෙහෙ එකං පුත්තං විජායි. දකයක්ඛිනීච ඛාදිස්සාමීති සහ පඤ්චහි යක්ඛිනිසතෙහි ආගතා. තං දිස්වා මනුස්සා භායිත්වා මහාවිරවං රවන්ති. තදා ථෙරා භයානකං සීහසීසවසෙන එකසීසසරීරද්වයසම්බන්ධසණ්ඨානං මනුසීහරූපං මාපෙත්වා දස්සෙත්වා තං යක්ඛිනිං සපරිසං පලාපෙසුං. ในวันที่พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาถึงนั่นเอง ในราชตระกูลได้ประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง และนางยักษิณีน้ำคิดว่า 'เราจะกิน' จึงมาพร้อมด้วยนางยักษิณี ๕๐๐ ตน มนุษย์ทั้งหลายเห็นดังนั้นก็ตกใจกลัว ส่งเสียงร้องลั่น ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้เนรมิตรูปนรสิงห์อันน่ากลัว มีสัณฐานเป็นสองร่างกายเชื่อมกันมีศีรษะเดียวเหมือนศีรษะสิงห์ แล้วแสดงให้เห็น ทำให้นางยักษิณีนั้นพร้อมด้วยบริวารหนีไป ථෙරා ච පුන යක්ඛිනියා අනාගමනත්ථාය පරිත්තං අකංසුතස්මිඤ්ච සමාගමෙ ආගතානං මනුස්සානං බ්‍රහ්මජාලසුත්තං අදෙසය්‍යුං[Pg.43]. සට්ඨිමත්තසහස්සා සොතාපන්නාදිපරායනා අහෙසුං. කුලදාරකානං අඩ්ඪුඩ්ඪානි සහස්සානි පබ්බජිංසු. කුලධීතානං පන දිඝඩ්ඪසහස්සං. රාජකුමාරානං පඤ්චසතාධිකසහස්සමත්තං පබ්බජිංසු. අවසෙසාපි මනුස්සා සරණෙ පතිට්ඨහිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති. වුත්තඤ්ච අට්ඨකථායං,– และพระเถระทั้งหลายได้ทำปริตรเพื่อไม่ให้นางยักษิณีกลับมาอีก และได้แสดงพรหมชาลสูตรแก่พวกมนุษย์ที่มาประชุมกันในที่นั้น มนุษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน ได้เป็นผู้มีโสดาปัตติผลเป็นต้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า กุลบุตร ๓,๕๐๐ รูปได้บวช ส่วนกุลธิดา ๑,๕๐๐ รูป พระราชกุมารประมาณ ๑,๕๐๐ รูปได้บวช แม้พวกมนุษย์ที่เหลือก็ตั้งอยู่ในสรณะ ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงประดิษฐานพระศาสนาในที่นั้น และในอรรถกถากล่าวไว้ว่า – සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වාන, සොණුත්තරා මහිද්ධිකා; පිසාචෙ නිද්ධමිත්වාන, බ්‍රහ්මජාලෙ මදෙසිසුන්ති. พระโสณเถระและพระอุตตรเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปยังสุวรรณภูมิแล้ว ขับไล่พวกปีศาจออกไปแล้ว ได้แสดงพรหมชาลสูตร තතො පට්ඨාය රාජකුමාරානං සොණුත්තරනාමෙහියෙව නාමං අකංසු. අවසෙසද්වාරකානම්පි රක්ඛසභයතො විමොචනත්ථං තාලපත්තභුජපත්තෙසු ථෙරෙහි මාපිතං මනුසීහරූපං දස්සෙත්වා මත්ථකෙ ඨපෙසුං. මනුස්සාච සිලාමයං මනුසීහරූපං කත්වා සුධම්මපුරස්ස එසන්නෙ පදෙසෙ ඨපෙසුං. තං යාවජ්ජතනා අත්ථීති. ඉච්චෙවං භගවතො පරිනිබ්බානතො පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සොණුත්තරත්ථෙරා ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙත්වා අනුග්ගහං අකංසූති. ตั้งแต่นั้นมา (ชาวเมือง) ก็ได้ตั้งชื่อพวกพระราชกุมารด้วยชื่อโสณุตตระนั่นเอง แม้พวกเด็กที่เหลือ เพื่อให้พ้นจากภัยของยักษ์ (พระเถระทั้งหลาย) ก็ได้แสดงรูปมนุษย์สิงห์ที่พระเถระเนรมิตไว้บนใบลานและเปลือกไม้ แล้ววางไว้บนศีรษะ และพวกมนุษย์ได้สร้างรูปมนุษย์สิงห์ด้วยหิน แล้วตั้งไว้ในทิศอีสานของเมืองสุธัมมปุระ รูปนั้นยังมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไปได้ ๒๓๕ ปี พระโสณเถระและพระอุตตรเถระมาแล้ว ได้ประดิษฐานพระศาสนาและทรงอนุเคราะห์พระศาสนา ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สามในแคว้นรามัญ තතො පච්ඡා ඡසතාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ පුබ්බෙ වුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි සාසනස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතං රාමඤ්ඤරට්ඨං දාමරිකචොරභයෙන පජ්ජරරොගභයෙන සාසනපච්චත්ථිකභයෙනචාති තීහි භයෙහි ආකුලිතං අහොසි. තදා ච තත්ථ සාසනං දුබ්බලං අහොසි, යථා උදකෙ මන්දෙ තත්‍රජාතං උප්පලං උප්පලං දුබ්බලන්ති. තත්ථ භික්ඛූපි සාසනං යථා කාමං පූරෙතුං න සක්කා. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี แคว้นรามัญอันเป็นที่เกิดแห่งพระศาสนา ได้ถูกภัย ๓ ประการ คือ ภัยจากโจรผู้ร้าย ภัยจากโรคไข้จับสั่น และภัยจากศัตรูของพระศาสนา รบกวนด้วยเหตุ ๓ ประการที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ในเวลานั้น พระศาสนาในที่นั้นก็อ่อนแอ เหมือนดอกบัวที่เกิดในน้ำน้อยย่อมไม่งาม แม้พระภิกษุทั้งหลายในที่นั้นก็ไม่สามารถจะบำเพ็ญศาสนกิจให้บริบูรณ์ได้ตามความปรารถนา සූරියකුමාරස්ස නාම මනොහරිරඤ්ඤො පන කාලෙ සාසනං අතිවිය දුබ්බලං අහොසි. ජිනචක්කෙ එකඡසතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ කලියුගෙච එකූනවීසතාධිකෙ [Pg.44] චතුවස්සසතෙ සම්පත්තෙ අරිමද්දනනගරෙ අනුරුද්ධා නාම රාජා තතො සහ පිටකෙන භික්ඛුසඞ්ඝං ආනෙසි. ในรัชสมัยของพระเจ้ามโนหรผู้เป็นสุริยกุมาร พระศาสนาได้อ่อนแอลงอย่างยิ่ง เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๖๐๐ ปี และเมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๔๑๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ได้ทรงนำหมู่ภิกษุพร้อมด้วยพระไตรปิฎกมาจากที่นั้น තතො පච්ඡා ජිනචක්කෙ නවාධිකෙ සත්තසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ලඞ්කාදීපෙ සිරිසඞ්ඝබොධිපරක්කමබාහුමහාරාජා සාසනං සොධෙසි. หลังจากนั้น เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๑,๗๐๙ ปี พระมหาราชาศรีสังฆโพธิปรักกมพาหุในลังกาทวีป ได้ทรงชำระพระศาสนา තතො ඡන්නං වස්සානං උපරි කලියුගෙ ද්වත්තිංසාධිකෙ පඤ්චසතෙ සම්පත්තෙ උත්තරාජීවො නාම ථෙරො සාසනෙ පාකටො අහොසි. หลังจากนั้นอีก ๖ ปี เมื่อกลียุคล่วงไปได้ ๕๓๒ ปี พระเถระนามว่าอุตตราชีวะได้ปรากฏชื่อเสียงในพระศาสนา සො පන රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො අරියාවංසත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. අරියාවංසත්ථෙරො පන කප්පුඞ්ගනගරවාසිනො මහාකාළත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. මහාකාළත්ථෙරො පන සුධම්මපුරවාසිනො ප්‍රානදස්සිත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. අයං පන උත්තරාජීවඡප්පදත්ථෙරානං වංසදීපනත්ථං වුත්තා. พระเถระนั้นเป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระผู้อยู่ในแคว้นรามัญ พระอริยวงศ์เถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ พระมหากาฬเถระเป็นสัทธิวิหาริกของพระปาณทัสสีเถระผู้อยู่ในเมืองสุธัมมปุระ เรื่องนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงวงศ์ของพระอุตตราชีวะและพระฉัพพทเถระ සො පන ප්‍රානදස්සිත්ථෙරො ලොකියාභිඤ්ඤායො ලභිත්වා නිච්චං අභිණ්හං පාතොව මගධරට්ඨෙ උරුවෙලනිගමෙ මහාබොධිං ගන්ත්වා මහාබොධියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා පුන ආගන්ත්වා සුධම්මපුරෙ පිණ්ඩාය චරි. ඉදං ථෙරස්ස නිබද්ධවත්තුං. අයඤ්ච අත්ථො සුධම්මපුරතො මගධරට්ඨං ගන්ත්වා උරුවෙලනිගමෙ වාණිජකම්මං කරොන්තා තදාකාරං පස්සිත්වා පච්චාගමනකාලෙ සුධම්මපුර වාසීනං කථෙසුං, තස්මා විඤ්ඤායති. พระปาณทัสสีเถระนั้นได้บรรลุโลกิยาภิญญาแล้ว ย่อมไปสู่มหาโพธิ์ที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธเป็นประจำทุกเช้า กวาดลานมหาโพธิ์แล้วกลับมาบิณฑบาตในเมืองสุธัมมปุระ นี่เป็นกิจวัตรประจำของพระเถระ และเรื่องนี้เป็นที่ทราบกันเพราะพวกพ่อค้าที่ไปจากเมืองสุธัมมปุระเพื่อทำการค้าที่อุรุเวลาคามในแคว้นมคธ ได้เห็นอาการนั้น เมื่อกลับมาก็ได้เล่าให้ชาวเมืองสุธัมมปุระฟัง තස්මිඤ්ච කාලෙ උත්තරාජීවත්ථෙරො පරිපුණ්ණවීසතිවස්සෙන ඡප්පදෙන නාම සාමණෙරෙන සද්ධිං සීහළදීපං ගච්ඡි. සීහළදීපවාසිනො ච භික්ඛූ මයං මහාමහින්දත්ථෙරස්ස වංසිකා භවාම, තුම්හෙපි සොණුත්තරත්ථෙරානං වංසිකා භවථ, තස්මා මයං එකවංසිකා භවාම සමාන වාදිකාති වත්වා ඡප්පදසාමණෙරස්ස උපසම්පදකම්මං අකංසු. තතො පච්ඡා චෙතිය වන්දනාදීනි කම්මානි නිට්ඨාපෙත්වා උත්තරාජීවත්ථෙරො සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඛෙන අරිමද්දනනගරං පච්චාගමාහි. ในกาลนั้น พระอุตตราชีวะเถระได้ไปสู่ลังกาทวีปพร้อมกับสามเณรชื่อฉัพพทผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ และพระภิกษุชาวลังกาทวีปได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นวงศ์ของพระมหาเถระมหินทะ พวกท่านก็เป็นวงศ์ของพระโสณเถระและพระอุตตรเถระ ดังนั้นพวกเราจึงเป็นวงศ์เดียวกัน มีวาทะเสมอกัน' แล้วได้ทำอุปสมบทกรรมแก่ฉัพพทสามเณร หลังจากนั้น เมื่อพระอุตตราชีวะเถระได้ทำกิจมีการไหว้พระเจดีย์เป็นต้นเสร็จแล้ว ก็ได้กลับมายังเมืองอริมัททนะพร้อมกับหมู่ภิกษุ ඡප්පදස්ස පන එතදහොසි,- සචාහං ආචරියෙන සහ ජම්බුදීපං [Pg.45] ගච්ඡෙය්‍යං, බහූහි ඤාතිබලිබොධෙහි පරියත්තුග්ගහණෙ අන්තරායො භවෙය්‍ය, තෙන හි සීහළදීපෙයෙව වසිත්වා පරියත්තිමුග්ගහෙත්වා පච්චාගමිස්සාමීති. แต่พระฉัพพทได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราจะไปชมพูทวีปพร้อมกับอาจารย์ ก็จะมีอุปสรรคในการศึกษาเล่าเรียนปริยัติธรรมเพราะความกังวลเกี่ยวกับญาติเป็นอันมาก เพราะฉะนั้น เราจะอยู่ในลังกาทวีปนี้แหละ ศึกษาปริยัติธรรมให้จบแล้วจึงจะกลับไป' තතො ආචරියස්ස ඔකාසං යාචිත්වා සීහළදීපෙයෙව පටිවසි. සීහළදීපෙ වසිත්වා යාව ලද්ධත්ථෙරසම්මුතිකා පරියත්තිං පරියාපුණිත්වා පුන ජම්බුදීපං පච්චාගන්තුකාමො අහොසි. අථ තස්ස එතදහොසි,– අහං එකකොව ගච්ඡන්තො සචෙ මම ආචරියො නත්ථි, සචෙපි ජම්බුදීපවාසිනා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං විනයකම්මං කාතුං න ඉච්ඡෙය්‍යං, එවං සති විසුං කම්මං කාතුං න සක්කූණෙය්‍යං, තස්මා පිටකධරෙහි චතූහි ථෙරෙහි සද්ධිං ගච්චෙය්‍යං, ඉච්චෙතං කුසලන්ති. หลังจากนั้น ท่านได้ขออนุญาตอาจารย์แล้วก็พำนักอยู่ในลังกาทวีปนั่นเอง ท่านอยู่ในลังกาทวีปจนกระทั่งได้รับสมมติเป็นพระเถระและศึกษาปริยัติธรรมจบแล้ว ก็มีความประสงค์จะกลับมายังชมพูทวีปอีกครั้ง ขณะนั้น ท่านได้มีความคิดดังนี้ว่า 'ถ้าเราไปคนเดียว หากไม่มีอาจารย์ของเรา และหากเราไม่ประสงค์จะทำวินัยกรรมร่วมกับหมู่ภิกษุชาวชมพูทวีป เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็ไม่สามารถจะทำสังฆกรรมแยกต่างหากได้ เพราะฉะนั้น เราควรจะไปพร้อมกับพระเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ๔ รูป นี่จึงจะเป็นการดี' එවං පන චින්තෙත්වා තාමලිත්තිගාමවාසිනා සිවලිත්ථෙරෙන කම්බොජරඤ්ඤො පුත්තභූතෙන තාමලින්දත්ථෙරෙන කිඤ්චිපුරවාසිනා ආනන්දත්ථෙරෙන රාහුලත්ථෙරෙනචාති ඉමෙහි චතූහි ථෙරෙහි සද්ධිං නාවාය පච්චාගච්ඡි. තෙ ච ථෙරා පිටකධරා අහෙසුං දක්ඛා ථාමසම්පන්නා ච. තෙසු විසෙසතො රාහුලත්ථෙරො ථාමසම්පන්නො. කුසිමනගරං සම්පත්තකාලෙ උපකට්ඨවස්සූපගමනකාලො හුත්වා අරිමද්දනනගරෙ ආචරියස්ස සන්තිකං අසම්පාපුණිත්වා කුසිමනගරයෙව වස්සං උපගමිංසු. තෙසං වස්සූපගමනවිහාරවත්ථු ආරාමපාකාරො ච කුසිමනගරස්ස දක්ඛිණදිසාසාගෙ යාවජ්ජතනා අත්ථි. ครั้นคิดดังนี้แล้ว ท่านจึงได้กลับมาทางเรือพร้อมกับพระเถระ ๔ รูปเหล่านี้ คือ พระสิวลีเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านตามลิทธิ พระตามลินทเถระผู้เป็นโอรสของพระเจ้ากัมโพช พระอานันทเถระผู้อยู่ในเมืองกิญจิปุระ และพระราหุลเถระ พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก มีความเชี่ยวชาญและมีกำลัง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระราหุลเถระมีกำลังเป็นพิเศษ เมื่อถึงเมืองกุสิมะนคร เป็นเวลาใกล้เข้าพรรษา จึงยังไม่ทันไปถึงสำนักของอาจารย์ที่เมืองอริมัททนะ และได้เข้าพรรษาที่เมืองกุสิมะนครนั่นเอง สถานที่จำพรรษาและกำแพงอารามของท่านเหล่านั้นยังคงมีอยู่ทางทิศใต้ของเมืองกุสิมะนครจนถึงทุกวันนี้ වස්සංවුට්ඨකාලෙ පන මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා තෙ පඤ්ච ථෙරා අරිමද්දනනගරං අගමංසු. උත්තරාජීවත්ථෙරොච අරිමද්දනනගර වාසීහි භික්ඛූහි විසුං හුත්වා සඞ්ඝකම්මානි අකාසි. කිඤ්චාපි චෙත්ථ උත්තරාජීවත්ථෙරාදයො සීහළදීපතො පච්චාගන්ත්වා අරිමද්දනනගරෙ වසිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසුං, රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පන ජාතත්තා පුබ්බෙ ච තත්ථ නිවාසත්තා ඉධ දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. แต่เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้ปวารณาในมหาปวารณา พระเถระทั้งห้าองค์นั้นได้ไปสู่เมืองอริมัททนะ และพระอุตตราชีวะเถระได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองอริมัททนะ แม้ว่าพระอุตตราชีวะเถระเป็นต้นเหล่านี้จะกลับมาจากลังกาทวีปและอยู่ในเมืองอริมัททนะเพื่ออุปถัมภ์พระศาสนา แต่เพราะท่านเกิดในแคว้นรามัญและเคยอยู่ในที่นั้นมาก่อน จึงควรเห็นว่าได้แสดงไว้ในที่นี้ තස්මිඤ්ච [Pg.46] කාලෙ දලනගරෙ පදීපජෙය්‍යගාමෙ ජාතො සාරිපුත්තො නාම මහල්ලකස්සමණෙරො එකො අරිමද්දනනගරං ගන්ත්වා ආනන්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපසම්පජ්ජිත්වා පරියත්ති පරියපුණි. සො බහුස්සුතො අහොසි දක්ඛො ථාමසම්පන්නො ච. තමත්ථං සුත්වා නරපතිචඤ්ඤිසූරාජා චින්තෙසි,- සචෙසො අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නො භවෙය්‍ය, ආචරියං කත්වා ඨපෙස්සාමි අනුග්ගහෙස්සාමීති. රාජා එවං චින්තෙත්වා රාජපුරිසෙ පෙසෙත්වා වීමංසාපෙසි. රාජපුරිසා ච තස්ස ඡින්නපාදඞ්ගුට්ඨග්ගතං පස්සිත්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා තං සුත්වා එවං විකලඞ්ගපච්චඞ්ගො භවෙය්‍ය, පධානාචරියට්ඨානෙ ඨපෙතුං න යුත්තොති කත්වා පධානාචරියභාවං න අකාසි. පූජාසක්කා රමත්තෙනෙව අනුග්ගහං අකාසි. එකස්මිඤ්ච කාලෙ ධම්මවිලාසොති ලඤ්ඡං දත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං සොධෙත්වා පරිසුද්ධං කරොහීති රාමඤ්ඤරට්ඨං පෙසෙසි. ในกาลนั้น สามเณรผู้ใหญ่รูปหนึ่งนามว่าสารีบุตร เกิดในหมู่บ้านปทีปะเชยยะในเมืองทละ ได้ไปเมืองอริมัททนะ อุปสมบทในสำนักของพระอานันทเถระ และเล่าเรียนพระปริยัติธรรม ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน มีความสามารถ และมีกำลัง พระราชาพระนามว่านรปติจัญญีสูร ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ถ้าท่านผู้นี้มีอวัยวะครบถ้วน เราจะตั้งท่านเป็นอาจารย์และอุปถัมภ์ท่าน' พระราชาทรงดำริดังนี้แล้ว ได้ส่งราชบุรุษไปสืบสวน ราชบุรุษได้เห็นว่าปลายหัวแม่เท้าของท่านขาด จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอวัยวะพิการเช่นนี้ ไม่สมควรที่จะตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ใหญ่' จึงไม่ได้ตั้งท่านเป็นพระอาจารย์ใหญ่ ได้ทรงอุปถัมภ์ท่านด้วยการบูชาและสักการะเพียงเท่านั้น ในกาลหนึ่ง ได้พระราชทานตราว่า 'ธัมมวิลาสะ' แล้วส่งท่านไปแคว้นรามัญ โดยมีพระราชดำรัสว่า 'จงชำระพระศาสนาในแคว้นรามัญให้บริสุทธิ์' සොච රාමඤ්ඤරට්ඨං ගන්ත්වා දලනගරෙ බහුනං භික්ඛූනං ධම්ම විනයං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගහෙසි. තත්ථ ච රාමඤ්ඤමනුස්සා තස්ස ධම්මවිලාසත්ථෙරස්ස සිස්සානුසිස්සා සීහළභික්ඛු ගණාති වොහාරන්ති. ඉච්චෙවං සීහළදීපිකස්ස ආනන්දත්ථෙරස්ස සිස්සං ධම්මවිලාසං පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සීහළදීපතො සාසනස්ස ආගතමග්ගොති. ท่านผู้นั้นได้ไปแคว้นรามัญ สอนพระธรรมวินัยแก่พระภิกษุจำนวนมากในเมืองทละ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และชาวรามัญในที่นั้นเรียกศิษย์และอนุศิษย์ของพระธัมมวิลาสะเถระว่า 'คณะภิกษุชาวลังกา' ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นทางมาแห่งพระศาสนาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีป โดยอาศัยพระธัมมวิลาสะผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทเถระชาวลังกาทวีป ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นรามัญ තස්මිඤ්ච කාලෙ මුත්තිමනගරෙ අග්ගමහෙසියා ආචරියා බුද්ධවංසත්ථෙරමහානාගත්ථෙරා සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාහාරවාසිගණවංසභූතානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හිත්වා මුත්තිමනගරං පච්චාගන්ත්වා මුත්තිමනගරවාසීති භික්ඛූහි විසුං හුත්වා සඞ්ඝකම්මානි කත්වා සාසනං පග්ගහෙසුං. තෙච ථෙරෙ [Pg.47] පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පුන සීහළදීපතො සාසනං ආගතන්ති. ในกาลนั้น พระพุทธวงศ์เถระและพระมหานาคเถระ ผู้เป็นอาจารย์ของพระอัครมเหสีในเมืองมุตติมะ ได้ไปลังกาทวีป และได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระภิกษุผู้เป็นวงศ์ของคณะชาวมหาหาระ กลับมายังเมืองมุตติมะ แล้วได้ทำสังฆกรรมต่างหากจากพระภิกษุชาวเมืองมุตติมะ และได้อุปถัมภ์พระศาสนา และพระศาสนาได้มาสู่แคว้นรามัญจากลังกาทวีปอีกครั้ง โดยอาศัยพระเถระเหล่านั้น ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පඤ්චමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี่เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ห้าในแคว้นรามัญ තතො පච්ඡාච මුත්තිමනගරෙ සෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො මාතුයා ආචරියො මෙධඞ්කරො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළදීපෙ අරඤ්ඤවාසීනං මහාථෙරානං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා පරියත්තිං පරියාපුණිත්වා සුවණ්ණරජතමයෙ තිපුසීසච්ඡන්නෙ සෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො මාතුයා කාරාවිතෙ විහාරෙ නිසිදිත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසි. ලොකදීපකසාරඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි. අථාපරිම්පි මුත්තිමනගරෙයෙව සුවණ්ණසොභණො නාම ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාවිහාරවාසිගණවංසභූතානං ථෙරානං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා මුත්තිමනගරමෙව පච්චාගච්ඡි. หลังจากนั้น พระเถระนามว่าเมธังกร ผู้เป็นอาจารย์ของพระมารดาของพระราชาเสติภินทะในเมืองมุตติมะ ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระมหาเถระผู้อยู่ป่าในเกาะสีหล ได้เล่าเรียนพระปริยัติธรรม และได้พำนักในวิหารที่ทำด้วยทองและเงิน มุงด้วยดีบุกและตะกั่ว ซึ่งพระมารดาของพระราชาเสติภินทะสร้างไว้ ได้อนุเคราะห์พระศาสนา และได้รจนาคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร อนึ่ง แม้พระเถระอีกรูปหนึ่งนามว่าสุวัณณโสภณในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้ไปยังเกาะสีหล ได้ศึกษาอีกครั้งในสำนักของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นวงศ์แห่งคณะผู้อยู่ในมหาวิหาร และได้กลับมายังเมืองมุตติมะนั่นเอง සො පන ථෙරො අරඤ්ඤෙයෙව වසි. ධුතඞ්ගධරො ච අහොසි අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛා කාමො දක්ඛො ථාමසම්පන්නො ච. සීහළදීපෙ කලම්බුම්හි නාම ජාතස්සරෙ උදකුක්ඛෙපසීමායං අතිරෙකපඤ්චවග්ගෙන වනරතනං නාම සඞ්ඝරාජං උපජ්ඣායං කත්වා රාහුලභද්දං නාම විජයබාහුරඤ්ඤො ආචරියභූතං ථෙරං කම්මවාචාචරියං කත්වා උපසම්පජ්ජි. සොච ථෙරො පුනාගන්ත්වා මුත්තිමනගරෙයෙව වසිත්වා ගණං වඩ්ඪෙත්වා සාසනං අනුග්ගහෙසි. එතෙ ච ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සීහළදීපතො සාසනං ආගතං. พระเถระรูปนั้นแล ได้พำนักอยู่ในป่านั่นเอง และเป็นผู้ทรงธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจในบาป มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้ฉลาด มีกำลังสมบูรณ์ ได้อุปสมบทในเกาะสีหล ณ สระน้ำธรรมชาติชื่อกะลัมพุ ในอุทกุกเขปสีมา ด้วยคณะสงฆ์มีประมาณยิ่งกว่า ๕ รูป โดยมีพระสังฆราชนามว่าวนรัตนะเป็นอุปัชฌาย์ และมีพระเถระนามว่าราหุลภัททะ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชาวิชัยพาหุ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระเถระรูปนั้นกลับมาอีกครั้ง ได้พำนักอยู่ในเมืองมุตติมะนั่นเอง ได้เพิ่มพูนคณะสงฆ์ และได้อนุเคราะห์พระศาสนา และพระศาสนาได้มายังแคว้นรามัญจากเกาะสีหล โดยอาศัยพระเถระสองรูปนี้ ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ ඡට්ඨං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่หกในแคว้นรามัญ තතො පච්ඡා සාසනවසෙන ද්විවස්සාධිකෙ ද්විසහස්සෙ කලියුගතො එකාසීතිකෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ සිරිපරමමහාධම්මරාජාති [Pg.48] ලද්ධනාමො ධම්මචෙතියරාජා කුසිමමණ්ඩලෙ හංසාවතීමණ්ඩලෙ මුත්තිමමණ්ඩලෙ ච රට්ඨවාසිනො සපජංවිය ධම්මෙන සමෙන රක්ඛිත්වා රජ්ජං කාරෙසි. සො ච රාජා තීසු පිටකෙසු චතූසු ච වෙදෙසු බ්‍යාකරණච්ඡන්දාලඞ්කාරාදීසු ච ඡෙකො සික්ඛිතනානාසිප්පො නානාභාසාසු ච පසුතො සද්ධාසීලාදිගුණොපෙතො කුමුදකුන්දසරදචන්දිකාසමානසිතපජපතිභූතො ච සාසනෙ ච අතිප්පසන්නො අහොසි. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไปสองพันกับอีกสองปีตามการนับพระศาสนา และล่วงไปแปดสิบเอ็ดปีตามกาลียุค พระเจ้าธรรมเจดีย์ ผู้ทรงได้รับพระนามว่า สิริปรมมหาธรรมราชา ในเมืองหงสาวดี ได้ปกครองแว่นแคว้น โดยทรงคุ้มครองชาวเมืองในมณฑลกุสิมะ มณฑลหงสาวดี และมณฑลมุตติมะ ด้วยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ดุจบุตรของตน และพระราชาพระองค์นั้น ทรงฉลาดในพระไตรปิฎกทั้งสาม ในพระเวททั้งสี่ ในไวยากรณ์ ฉันท์ และอลังการ เป็นต้น ทรงศึกษาศิลปวิทยาต่างๆ ทรงขวนขวายในภาษาต่างๆ ทรงประกอบด้วยคุณมีศรัทธาและศีลเป็นต้น ทรงเป็นผู้มีพระปรีชาญาณอันขาวบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ในฤดูสารทและดอกกุมุทและดอกมะลิ และทรงเลื่อมใสในพระศาสนาอย่างยิ่ง එකස්මිං කාලෙ සො චින්තෙසි, භගවතො සාසනං නාම පබ්බජ්ජඋපසම්පදතාවෙන සම්බන්ධං, උපසම්පදභාවො ච සීමපරිසවත්ථු ඤත්තිකම්මවාචාසම්පත්තීහි සම්බන්ධොති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා සීමවිනිච්ඡයං තස්සං වණ්ණනං විනයසඞ්ගහං තස්සංවණ්ණනං සීමාලඞ්කාර සීමසඞ්ගහඤ්ච සද්දතො අත්ථතො ච පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දිත්වා පුබ්බාපරං තුලයිත්වා භගවතො අධිප්පායො ඊදිසො ගන්ථකාරානං අධිප්පායො ඊදිසොති පස්සිත්වා අම්හාකං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ බද්ධනදීසමුද්දජාතෙස්සරාදයො සීමායො බහුකාපි සමානා අයං පරිසුද්ධාති වවත්ථපෙතුං දුක්කරං, එවං සති සීමපරිසාපරිසුද්ධා භවිතුං දුක්කරාති පටිභාති. ในกาลหนึ่ง พระองค์ทรงดำริว่า พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกี่ยวเนื่องด้วยความเป็นบรรพชาและอุปสมบท และความเป็นอุปสมบทนั้น เกี่ยวเนื่องด้วยความถึงพร้อมแห่งสีมา ปริส วัตถุ และญัตติกรรมวาจา ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว ได้ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ ซึ่งสีมาวินิจฉัยและคัมภีร์พรรณนาสีมาวินิจฉัยนั้น วินัยสังคหะและคัมภีร์พรรณนาวินัยสังคหะนั้น สีมาลังการ และสีมาสังคหะ ทรงสอบทานกันและกัน ทรงเปรียบเทียบเบื้องต้นและเบื้องปลาย ทรงเห็นว่าพระพุทธประสงค์เป็นอย่างนี้ ความประสงค์ของพระคันถรจนาจารย์เป็นอย่างนี้ แม้สีมาทั้งหลายมีสีมาที่ผูกในแม่น้ำ ทะเล และสระธรรมชาติเป็นต้น ในรามัญประเทศของเราจะมีอยู่มาก แต่ก็ยากที่จะกำหนดว่า 'สีมานี้บริสุทธิ์' เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมปรากฏว่าความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทจะสำเร็จได้ยาก තතො පච්ඡා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ තිපිටකධරබ්‍යත්තප්පටිබලත්ථෙරෙහි මන්තෙත්වා රඤ්ඤො පටිභානානුරූපං සීමපරිසා පරිසුද්ධා භවිතුං දුක්කරාති ථෙරා විනිච්ඡනිංසු. ภายหลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้ฉลาดและสามารถในรามัญประเทศ ได้ปรึกษากันแล้ววินิจฉัยตามพระปรีชาญาณของพระราชาว่า ความบริสุทธิ์แห่งสีมาและบริษัทสำเร็จได้ยาก අථ රාජා එවම්පි චින්තෙසි,– අහොවත සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සානි පතිට්ඨතිස්සතීති ගන්ථෙසු වුත්තොපි සමානො අභිසම්බුද්ධතො චතුසට්ඨාධිකද්විසහස්සමත්තෙනෙව කාලෙන සාසනෙ මලං හුත්වා උපසම්පදකම්මෙ කඞ්ඛාට්ඨානං තාව උප්පජ්ජි, කථං පන පඤ්චවස්සසහස්සානි සාසනස්ස පතිට්ඨානං භවිස්සතීති. එවං ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා පුනාපි එවං චින්තෙසි,- එවං එත්තකං සාසනෙ මලං දිස්සමානොපි [Pg.49] සමානො උපසම්පදකම්මෙ කඞ්ඛාට්ඨානං දිස්සමානොපි සමානො පරිසුද්ධත්ථාය අනාරභිත්වා මාදිසො අප්පොස්සුක්කො මජ්ඣත්තො නිසීදිතුං අයුත්තො, එවඤ්හි සති භගවති සද්ධො පසන්නොම්හීති වත්තබ්බතං අනාපජ්ජෙය්‍යං, තස්මා සාසනං නිම්මලං කාතුං ආරභිස්සාමීති. ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริอีกว่า 'โอหนอ แม้ในคัมภีร์จะกล่าวว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะดำรงอยู่ได้ห้าพันปี แต่เมื่อกาลผ่านไปเพียงสองพันหกสิบสี่ปีเศษนับแต่การตรัสรู้ ก็เกิดมลทินขึ้นในพระศาสนา และเกิดเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมเสียแล้ว แล้วพระศาสนาจะดำรงอยู่ถึงห้าพันปีได้อย่างไร' ครั้นทรงยังธรรมสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว จึงทรงดำริอีกว่า 'แม้เมื่อเห็นมลทินในพระศาสนาถึงเพียงนี้ และเห็นเหตุแห่งความสงสัยในอุปสมบทกรรมถึงเพียงนี้ การที่คนเช่นเราจะนิ่งเฉย วางเฉย ไม่ขวนขวายเพื่อความบริสุทธิ์ ย่อมไม่สมควร เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น เราก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนั้น เราจะเริ่มกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน' කුතො නුඛො දානි සාසනං ආහරිත්වා ථිරං පතිට්ඨා පෙය්‍යන්ති ආවජ්ජන්තො එවං චින්තෙසි,- භගවතො කිර පරිනිබ්බානතො ඡත්තිංසාධිකෙ ද්විසතෙ සම්පත්තෙ මහාමොග්ගලි පුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාමහින්දත්ථෙරං පෙසෙත්වා සීහළදීපෙ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි, තදා දෙවානං පියතිස්සරාජා මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි, සාසනවරඤ්ච එකාසිතාධිකානි ද්විවස්සසතානි විමලං හුත්වා පතිට්ඨහි, භික්ඛුසඞ්ඝොපි මහාවිහාර වාසිගණවසෙන එකතොව අට්ඨාසි, තතො පච්ඡා අභයගිරිවාසිජෙ තවනවාසිවසෙන ද්වෙධා හුත්වා භිජ්ජි, ජිනචක්කෙ අට්ඨසත්තසතාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ සිරිසඞ්ඝබොධිපරක්කමබාහුමහාරාජා උදුම්බරගිරිවාසි මහාකස්සපත්ථෙරප්පමුඛං මහාවිහාර වාසිගණං අනුග්ගහෙත්වා යථාවුත්තෙ ද්වෙගණෙ විසොධෙසි, සාසනං නිම්මලං අකාසි, තතො පච්ඡා විජයබාහුපරක්කමබාහුරාජූනං ද්වින්නං කාලෙපි සාසනං නිම්මලං හුත්වායෙව අට්ඨාසි, තෙනෙව බ්‍යත්තප්පටිබලභික්ඛූ ආයාචිත්වා සීහළදීපං ගන්ත්වා පුන සික්ඛං ගණ්හා පෙස්සාමි, තෙසං පන පරම්පරවසෙන පවත්තානං භික්ඛූනං වසෙන අම්හාකං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සාසනං නිම්මලං හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති. එවං පන චින්තෙත්වා මොග්ගලානත්ථෙරං සොමත්ථෙරඤ්ච සීහළදීපං ගමනත්ථාය යාචි. ථෙරාච සාසනප්පටියත්තකම්මමිදන්ති මනසිකරිත්වා පටිඤ්ඤං අකංසු. เมื่อทรงรำพึงว่า 'บัดนี้ เราจะนำพระศาสนามาจากที่ไหนหนอ เพื่อให้ตั้งมั่นอย่างถาวร' จึงทรงดำริว่า 'ได้ยินว่า เมื่อล่วงไป ๒๓๖ ปีนับแต่พระนิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหินทเถระไปประดิษฐานพระศาสนาในสีหฬทวีป ครั้งนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะทรงสร้างมหาวิหารแล้วถวาย และพระศาสนาอันประเสริฐได้ดำรงอยู่อย่างไร้มลทินเป็นเวลา ๒๘๑ ปี แม้ภิกษุสงฆ์ก็รวมเป็นหมวดหมู่เดียวกันโดยความเป็นผู้อยู่ในมหาวิหาร ต่อมาภายหลังจึงได้แตกแยกเป็นสองฝ่ายคือฝ่ายผู้อยู่ในอภัยคีรีและฝ่ายผู้อยู่ในเชตวัน เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๗๘๐ ปี พระมหาราชาสิริสังฆโพธิปรักกมพาหุ ทรงอุปถัมภ์คณะผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระมหากัสสปเถระผู้อยู่ในอุทุมพรคีรีเป็นประธาน ทรงชำระคณะทั้งสองที่กล่าวมาแล้วให้บริสุทธิ์ ทรงกระทำพระศาสนาให้ไร้มลทิน หลังจากนั้น ในรัชสมัยของพระเจ้าวิชัยพาหุและพระเจ้าปรักกมพาหุทั้งสองพระองค์ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่อย่างไร้มลทินนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจะอาราธนาภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ ให้ไปยังสีหฬทวีปเพื่อรับสิกขาใหม่ และด้วยอาศัยภิกษุเหล่านั้นผู้สืบสายต่อกันมา พระศาสนาในรามัญประเทศของเราก็จะดำรงอยู่อย่างไร้มลทิน' ครั้นทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงทรงอาราธนาพระโมคคัลลานเถระและพระโสมเถระเพื่อไปยังสีหฬทวีป พระเถระทั้งหลายพิจารณาว่า 'นี้เป็นกิจเพื่อการจัดระเบียบพระศาสนา' จึงได้รับคำอาราธนา රාජා ච දාඨාධාතුපූජනත්ථාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පූජනත්ථාය භූවනෙකබාහුරඤ්ඤො පණ්ණාකාරත්ථාය දෙය්‍යධම්මපණ්ණාකාරවත්ථූනි පටියාදෙත්වා චිත්‍රදූතං රාමදූතන්ති ඉමෙ ද්වෙ අමච්චෙ ද්වීසු නාවාසු නායකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා කලියුගෙ සත්තතිංසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස පුණ්ණමිතො එකාදසමියං සූරවාරෙ චිත්‍රදූතං සද්ධිං මොග්ගලානත්ථෙරප්පමුඛෙහි භික්ඛූහි එකාය නාවාය ගමාපෙසි. ඵග්ගුණමාසස්ස අට්ඨමියං සීහළදීපෙ කලම්බුතිත්ථං පායාසි. และพระราชาทรงจัดเตรียมไทยธรรมและเครื่องบรรณาการเพื่อบูชาพระทันตธาตุ บูชาภิกษุสงฆ์ และเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุ ทรงแต่งตั้งอำมาตย์สองท่านคือ จิตรทูต และ รามทูต ให้เป็นหัวหน้าในเรือสองลำ เมื่อล่วงไป ๘๓๗ ปีในกาลียุค ในวันอาทิตย์ แรม ๑๑ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งจิตรทูตพร้อมด้วยภิกษุมีพระโมคคัลลานเถระเป็นประธานไปด้วยเรือลำหนึ่ง ถึงท่าเรือกะลัมพุในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือนผัคคุณะ රාමදූතං පන තස්මිංයෙව වස්සෙ මාඝමාසස්ස පුණ්ණමිතො ද්වාදසමියං චන්දවාරෙ සද්ධිං සොමත්ථෙරප්පමුඛෙහි භික්ඛූහි එකාය නාවාය ගමාපෙසි. උජුකං පන වාතං අලභිත්වා චිත්‍රමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛනවමියං සීහළදීපෙ වල්ලිගාමං පායාසි. ส่วนรามทูตนั้น ในปีเดียวกันนั้นเอง ในวันจันทร์ แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ได้ทรงส่งไปพร้อมด้วยภิกษุมีพระโสมเถระเป็นประธานด้วยเรือลำหนึ่ง แต่เพราะไม่ได้ลมที่พัดตรง จึงถึงหมู่บ้านวัลลิคามในสีหฬทวีปในวันขึ้น ๙ ค่ำ เดือนจิตร තතො පච්ඡා තෙපි ද්වෙ අමච්චා ද්වීසු නාවාසු ආභතානි දාතබ්බපණ්ණාකාරවත්ථූනි සන්දෙසපණ්ණානි ච භූවනෙකබාහුරඤ්ඤො භික්ඛූසඞ්ඝස්ස ච අදාසි. රඤ්ඤා පෙසිතභික්ඛූනඤ්ච සන්දෙසපණ්ණෙ කථිතනියාමෙනෙව කල්‍යාණියං නාම නදියං උදකුක්ඛෙපසීමායං සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා පුන උපසම්පදකම්මං අකංසු. ภายหลังจากนั้น อำมาตย์ทั้งสองท่านนั้นได้ถวายเครื่องบรรณาการและสาส์นที่นำมาในเรือทั้งสองลำแด่พระเจ้าภูวเนกพาหุและภิกษุสงฆ์ และภิกษุที่พระราชาส่งไปนั้น ได้ให้ดำรงอยู่ในสามเณรภูมิแล้วกระทำอุปสมบทกรรมใหม่ในอุทกุกเขปสีมาในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ตามนัยที่กล่าวไว้ในสาส์น උපසම්පජ්ජිත්වා ච භූවනෙකබාහුරාජා නානාප්පකාරෙ භික්ඛූනං සාරුප්පෙ පරික්ඛාරෙ දත්වා ඉදං පන ආමිසදානං යාව ජීවිතපරියොසානායෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බං භවිස්සති, නාමලඤ්ඡං පන න ජීරිස්සතීති කත්වා රාමදූතස්ස නාවාය පඛානභූතස්ස සොමත්ථෙරස්ස සිරිසඞ්ඝබොධිසාමීති නාමං අදාසි. අවසෙසානං පන දසන්නං ථෙරානං කිත්තිසිරිමෙඝසාමි පරක්කමබාහුසාමි බුද්ධඝොසසාමි සීහළදීපවිසුද්ධසාමි ගුණරතනධරසාමී ජිනාලඞ්කාරසාමි රතනමාලිසාමි සද්ධම්මතෙජසාමි ධම්මරාමසාමි භූවනෙකබාහුසාමීති නාමානි අදාසි. เมื่ออุปสมบทแล้ว พระเจ้าภูวเนกบาหุได้ถวายบริขารอันสมควรแก่พระภิกษุทั้งหลายหลายชนิด และทรงดำริว่า 'อามิสทานนี้จักพึงบริโภคไปจนตลอดชีวิต ส่วนนามและรอยตราจักไม่เสื่อมสลาย' แล้วได้ถวายนามว่า 'สิริสังฆโพธิสามี' แด่พระโสมเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตจากรามัญ. ส่วนพระเถระที่เหลืออีกสิบรูป ได้ถวายนามว่า 'กิตติสิริเมฆสามี', 'ปรักกมบาหุสามี', 'พุทธโฆสสามี', 'สีหฬทีปวิสุทธิสามี', 'คุณรัตนธรสามี', 'ชินาลังการสามี', 'รัตนมาลิสามี', 'สัทธรรมเตชสามี', 'ธรรมรามสามี', 'ภูวเนกบาหุสามี'. චිත්‍රදූතස්ස [Pg.51] නාවාය පඛානභූතස්ස මොග්ගලානත්ථෙරස්ස ධම්මකිත්තිලොකගරුසාමීති නාමං අදාසි. අවසෙසානං පන සිරිවනරතනසාමි මඞ්ගලත්ථෙරස්සාමි කල්‍යාණතිස්සස්සාමි චන්දගිරිසාමි සිරිදන්තධාතුසාමි වනවාසිතිස්සසාමි රතනලඞ්කාරසාමි මහාදෙවසාමි උදුම්බරගිරිසාමි චූළාභයතිස්සසාමීති නාමානි අදාසි. බාවීසතියා පන පච්ඡා සමණානං නාමං න අදාසි. අභිනවසික්ඛං පන සබ්බෙසංයෙව අදාසි. ได้ถวายนามว่า 'ธรรมกิตติโลกครุสามี' แด่พระโมคคัลลานเถระ ผู้เป็นหัวหน้าเรือของทูตชื่อจิตร. ส่วนพระเถระที่เหลือ ได้ถวายนามว่า 'สิริวนรัตนสามี', 'มังคลเถรสามี', 'กัลยาณติสสสามี', 'จันทคิริสามี', 'สิริทันตธาตุสามี', 'วนวาสิติสสสามี', 'รัตนลังการสามี', 'มหาเทวสามี', 'อุทุมพรคิริสามี', 'จุฬาภยติสสสามี'. ส่วนสามเณรยี่สิบสองรูปที่มาภายหลังนั้น ไม่ได้ถวายนาม. แต่ได้ถวายอภินวสิกขา (การบรรพชาใหม่) แก่ทั้งหมด. තතො පච්ඡා චෙතියපූජනාදීනි කත්වා තංතංකිච්චං නිප්ඵාදෙත්වා පුන ආගමංසු. භූවනෙකබාහුරාජා චිත්‍රදූතං එවමාහ, රාමාධිපතිරඤ්ඤො පණ්ණාකාරං පටිදාතුං ඉච්ඡාමි, පටිදූතඤ්ච පෙසෙතුං තාව ත්වං ආගමෙහීති. එවං පන වත්වා පච්ඡා ආගමනකාලෙ චණ්ඩවාතභයෙන මහාසමුද්දමජ්ඣෙ නාවා අවගච්ඡති. තෙන සීහළරඤ්ඤා පෙසිතනාවාය සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා ආරුහිත්වා ආගච්ඡන්තා තීණි දිවසානි අතික්කමිත්වා පුන චණ්ඩවාතභයෙන අගම්භීරට්ඨානෙ සිලාය ඝට්ටෙත්වා ලග්ගිත්වා ගන්තුං අසක්කුණිත්වා එකං උළුම්පං බන්ධිත්වා ජඞ්ඝෙනෙව අගමංසු. සීහළරඤ්ඤො ච දූතො පණ්ණාකාරං දත්වා පච්චාගමාසි. භික්ඛූසු ච භික්ඛූ අන්තරාමග්ගෙයෙව මච්චු ආදාය ගච්ඡති. අහො අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති. හොන්ති චෙත්ථ,– หลังจากนั้น พวกเขาก็ได้กระทำการบูชาเจดีย์เป็นต้น และกระทำกิจนั้นๆ ให้สำเร็จแล้วก็กลับมา. พระเจ้าภูวเนกบาหุตรัสกับทูตชื่อจิตรว่า 'เราปรารถนาจะถวายเครื่องบรรณาการตอบแทนแด่พระเจ้ารามธิบดี และจะส่งทูตตอบแทนไป ดังนั้นท่านจงรอก่อนเถิด'. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว ในเวลาที่กลับมาภายหลัง เรือก็จมลงกลางมหาสมุทรด้วยภัยจากลมพายุ. ด้วยเหตุนั้น ทุกคนจึงรวมกันขึ้นเรือที่พระราชาแห่งลังกาส่งมา และเมื่อเดินทางมาได้สามวัน ก็เกิดภัยจากลมพายุอีกครั้ง ทำให้เรือกระทบหินในที่ตื้นและติดอยู่ ไม่สามารถไปต่อได้ จึงผูกแพลำหนึ่งแล้วเดินทางด้วยเท้า. ส่วนทูตของพระราชาแห่งลังกาก็ถวายบรรณาการแล้วกลับไป. และในหมู่พระภิกษุนั้น พระภิกษุบางรูปก็มรณภาพระหว่างทาง. อนิจจา สังขารไม่เที่ยงหนอ! ในเรื่องนี้มีคาถาว่า: ඉමෙසං පන ආරද්ධං, න කිච්චං යාව නිට්ඨිතං; න තාව ආදියිස්සන්ති, මච්චු නත්ථි ආපෙක්ඛනා. กิจที่บุคคลเหล่านี้เริ่มแล้ว ยังไม่ทันสำเร็จ มัจจุราชก็ไม่รอคอย พวกเขายังไม่ทันได้รับ (ผลสำเร็จนั้น) มัจจุราชก็ไม่นำพา. නික්කාරුණිකො හි එස, බලක්කාරෙන ආදිය; රොදමානංව ඤාතීනං අනිච්ඡන්තංව ගච්ඡතීති. มัจจุราชนั้นไร้ความกรุณา ย่อมนำไปโดยพลการ ในขณะที่ญาติทั้งหลายร้องไห้อยู่ และ (ผู้นั้น) ไม่ปรารถนาจะไป. රාමාධිපතිරාජාච තෙසං භික්ඛූනං පත්තකාලෙ හංසාවතීනගරස්ස පච්ඡිමස්මිං දිසාභාගෙ නරසූරෙන නාම අමච්චෙන පරිභුත්තෙ ගාමඛෙත්තෙ පාළිඅට්ඨකථාළීකාදයො පුනප්පුනං පස්සිත්වා උපපරික්ඛිත්වා සීමසමූහනසීමසම්මුතිකම්මානි කාරපෙසි. සීහළදීපෙ භගවතා න්හායිතපුබ්බාය කල්‍යාණියා නාම නදියං උදකුක්ඛෙපසීමං කත්වා තත්ථ මහාවිහාරවාසීනං භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපලද්ධඋපසම්පදභාවෙහි භික්ඛූහි කතත්තා කල්‍යාණීසීමාති සමඤ්ඤං අකාසි. ඉච්චෙවං රාමාධිපතිරාජා පත්තලඞ්කෙ භික්ඛූ නිස්සාය සාසනං සුට්ඨු පතිට්ඨිතං අකාසි. කලියුගස්ස අට්ඨතිංසාධිකඅට්ඨවස්සසතකාලතො යාව එකචත්තාලීසාධිකඅට්ඨවස්සසතා තෙසං භික්ඛූනං වංසෙ අසීතිමත්තා ගණපාමොක්ඛත්ථෙරා අහෙසුං. තෙසං සිස්සජාතානි පන ඡබ්බිසාධිකානි ද්විසතානි චතුසහස්සානි දසසහස්සානි අහෙසුං. එවං භගවතො සාසනං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ වුඩ්ඪිං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජිති. พระเจ้ารามธิบดีในกาลที่พระภิกษุเหล่านั้นมาถึง ได้ทรงให้กระทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา โดยทรงตรวจดูพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเป็นต้น ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในเขตหมู่บ้านที่อำมาตย์ชื่อนรสรครอบครองอยู่ ทางทิศตะวันตกของเมืองหงสาวดี. และได้ทรงกระทำสีมาน้ำในแม่น้ำชื่อกัลยาณี ซึ่งพระผู้มีพระภาคเคยสรงน้ำในเกาะลังกา แล้วทรงตั้งชื่อว่า 'กัลยาณีสีมา' เพราะพระภิกษุผู้ได้อุปสมบทจากสำนักพระภิกษุชาวมหาวิหารได้กระทำไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้ารามธิบดีจึงทรงตั้งพระศาสนาให้มั่นคงดี โดยอาศัยพระภิกษุผู้ไปถึงลังกาเหล่านั้น. ตั้งแต่กาล ๘๓๘ ปีแห่งกลียุค จนถึง ๘๔๑ ปีแห่งกลียุค ในวงศ์ของพระภิกษุเหล่านั้น มีพระเถระผู้เป็นประธานคณะประมาณแปดสิบรูป. ส่วนศิษย์ของท่านเหล่านั้นมีจำนวน ๑๔,๒๒๖ รูป. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคจึงเจริญงอกงามไพบูลย์ในรามัญประเทศ. ඉදං රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සත්තමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่เจ็ดในรามัญประเทศ. යදා පන අරිමද්දනනගරෙ අනුරුද්ධො නාම රාජා සුධම්මපුරං සරාජිකං අභිභවිත්වා විද්ධංසි, තදා රාමඤ්ඤරට්ඨං රාජසුඤ්ඤං හුත්වා පතිට්ඨහි. රාමඤ්ඤරට්ඨෙ මුත්තිමනගරෙ සොණුත්තරවංසො එකො ගණො, සිවලිවංසො එකො, තාමලින්දවංසො එකො, ආනන්දවංසො එකො, බුද්ධවංසො එකො, මහානාගවංසො එකොති ඡග්ගණා විසුං විසුං හුත්වා අට්ඨංසු නානාසංවාසකා නානානිකායා. เมื่อพระราชาชื่ออนุรุทธะในเมืองอริมัททนะ ทรงครอบงำและทำลายเมืองสุธรรมปุระพร้อมด้วยพระราชาแล้ว รามัญประเทศก็ว่างจากพระราชาและตั้งอยู่. ในเมืองมุตติมะแห่งรามัญประเทศ มีคณะหกคณะแยกกันอยู่ คือ คณะโสณุตตรวงศ์หนึ่ง, คณะสิวลีวงศ์หนึ่ง, คณะตามลินทวงศ์หนึ่ง, คณะอานันทวงศ์หนึ่ง, คณะพุทธวงศ์หนึ่ง, และคณะมหานาควงศ์หนึ่ง ซึ่งเป็นผู้มีสังวาสต่างกันและนิกายต่างกัน. ධම්මචෙතියරඤ්ඤා පන කාරාපිතසාසනම්පි අභිජ්ජමානං හුත්වා අට්ඨාසි. සමානසංවාසො එකනිකායොයෙව අහොසි. හංසාවතීමුත්තිමසුවසෙන තීණිපි රාමඤ්ඤරට්ඨානි සුනාපරන්ත සඞ්ඛාතෙන එකාබද්ධානි හුත්වා තිට්ඨන්ති. පුබ්බෙච මරම්මරට්ඨින්දරාජූනං ආණාපවත්තනට්ඨානානි අහෙසුං[Pg.53]. තස්මා මරම්මරට්ඨතො එකච්චෙ භික්ඛූ රාමඤ්ඤරට්ඨං ගන්ත්වා කල්‍යාණීසීමායං පුන සික්ඛං ගණ්හිංසු. ධම්මචෙතියරඤ්ඤාකාරාවිතසාසනං සකලං මරම්මරට්ඨම්පි බ්‍යාපෙත්වා ඔගාහෙත්වා තිට්ඨති. ส่วนพระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็ตั้งมั่นอยู่โดยไม่แตกแยก. มีสังวาสเดียวกันและเป็นนิกายเดียวกัน. รามัญประเทศทั้งสาม โดยส่วนของเมืองหงสาวดีและเมืองมุตติมะเป็นต้น ก็รวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับที่เรียกว่าสุนาปรันตะ. และในอดีตเคยเป็นที่ตั้งแห่งอำนาจของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในประเทศพม่า. เพราะฉะนั้น พระภิกษุบางรูปจากประเทศพม่าจึงไปรามัญประเทศและรับการศึกษาใหม่ในกัลยาณีสีมา. พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้ ก็แผ่ขยายและหยั่งลงตั้งมั่นอยู่ทั่วประเทศพม่า. රාමඤ්ඤරට්ඨෙ සොණුත්තරත්ථෙරානං සාසනං පතිට්ඨාපිතකාලතො පට්ඨාය යාව සුධම්මපුරෙ මනොහරිරඤ්ඤා අරහන්තානං සංවිජ්ජමානතා වෙදිතබ්බා. තතො පච්ඡා පන උත්තරා ජීවාරියාවංසමහාකාළප්‍රානදස්සිත්ථෙරානං කාලෙ ලොකියජ්ඣානාභිඤ්ඤාලාභියොයෙව සංවිජ්ජංසූති. අධුනා පන තීසුපි රාමඤ්ඤරට්ඨෙසු ධම්මචෙතියරඤ්ඤා කාරාවිතසාසනංයෙව තිට්ඨති. එත්ථච හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන ආදිඅන්තවසෙනෙ ච සාසනවංසං පඤ්ඤාය තුලයිත්වා ආදිතොව දස්සිතෙහි තීහි නයෙහි යථාපවෙණී ඝට්ටියති, තථා ගණ්හෙය්‍යාති. අයඤ්ච සාසනවංසො ලජ්ජිපෙසලසික්ඛාකාමානංයෙව වසෙන වුත්තො, නාලජ්ජීනං වසෙනාති දට්ඨබ්බො. พึงทราบว่า พระอรหันต์ทั้งหลายยังคงมีอยู่ตั้งแต่กาลที่พระศาสนาของพระเถระโสณุตตระตั้งมั่นในรามัญประเทศ จนถึงกาลของพระราชาชื่อมโนหรีในเมืองสุธรรมปุระ. หลังจากนั้น ในกาลของพระเถระชื่ออุตตรา ชีวาริยวงศ์ และมหากาฬปราณทัสสี ก็มีแต่ผู้ได้โลกียฌานและอภิญญาเท่านั้น. แต่ในปัจจุบันนี้ ในรามัญประเทศทั้งสาม ก็มีแต่พระศาสนาที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงกระทำไว้เท่านั้น. ในเรื่องนี้ พึงถือเอาตามประเพณีที่สอดคล้องกันด้วยเหตุผลและต้นปลาย โดยการพิจารณาวงศ์แห่งพระศาสนาด้วยปัญญา ตามนัยสามประการที่แสดงไว้ตั้งแต่ต้น. และพึงทราบว่า วงศ์แห่งพระศาสนานี้กล่าวไว้สำหรับผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก และปรารถนาการศึกษาเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้สำหรับผู้ไม่ละอาย. තාය ච ථෙරපරම්පරාය මුත්තිමනගරවාසිමෙධඞ්කරත්ථෙරො ලොකදීපකසාරං නාම ගන්ථං අකාසි. හංසාවතීනගරවාසී පන ආනන්දත්ථෙරො මධුසාරත්ථදීපනිං නාම අභිධම්මටීකාය සංවණ්ණනං, හංසාවතීනගරවාසීයෙව ධම්මබුද්ධත්ථෙරො කවිස්සාරං නාම ඡන්දොවණ්ණනං, හංසාවතීනගරවාසීයෙව සද්ධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරො පට්ඨානසාරදීපනිං නාම පකරණං, තථෙව අඤ්ඤතරො ථෙරො අඵෙග්ගුසාරං නාම ගන්ථං අකාසි. එවං අනෙකප්පකාරානං ගන්ථකාරානං මහාථෙරානං වසනට්ඨානං හුත්වා සාසනං ඔගාහෙත්වා විරූළට්ඨානංඅහොසීති. และในพระเถระสืบสายนั้น พระเถระเมธังกรผู้อยู่ในเมืองมุตติมะ ได้แต่งคัมภีร์ชื่อโลกทีปกสาร. ส่วนพระเถระอานันท์ผู้อยู่ในเมืองหงสาวดี ได้แต่งอภิธรรมฎีกาชื่อมธุสารัตถทีปนี, พระเถระธรรมพุทธผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งฉันทวรรณนาชื่อกวิสสาร, พระเถระสัทธัมมาลังการผู้อยู่ในเมืองหงสาวดีนั่นเอง ได้แต่งปกรณ์ชื่อปัฏฐานสารทีปนี, และพระเถระอีกรูปหนึ่งได้แต่งคัมภีร์ชื่ออเปกคุสาร. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงเป็นที่อยู่ของพระมหาเถระผู้แต่งคัมภีร์หลายชนิด และเป็นที่ที่พระศาสนาแผ่ขยายและเจริญรุ่งเรือง. ඉති සාසනවංසෙ සුවණ්ණභූමිසාසනවංසකථාමග්ගා නාම จบเรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในสุวรรณภูมิ ในวงศ์แห่งพระศาสนา තතියො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๓ 4. යොනකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๔. เรื่องราวแห่งวงศ์พระศาสนาในโยนกประเทศ 4. ඉදානි පන යොනකරට්ඨෙ සාසනස්සුප්පත්තිං කථෙස්සාමි[Pg.54]. භගවා හි වෙනෙය්‍යහිතාවහො යොනකරට්ඨෙ මමසාසනං චිරකාලං පභිට්ඨහිස්සතීති ආපෙක්ඛිත්වා සද්ධිං භික්ඛු සඞ්ඝෙන දෙසචාරිකං ආහිණ්ඩන්තො ලභුඤ්ජං නාම නගරං අගමාසි. තදා එකො නෙසාදො හරිඵලං දත්වා තං පරිභුඤ්ජිත්වා හරිබීජෙ ඛිපිතෙ පථවියං අපතිත්වා ආකාසෙයෙව පතිට්ඨාසි. තං දිස්වා සිතං පත්වාකාසි. තමත්ථං දිස්වා ආනන්දත්ථෙරො පුච්ඡි. අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං ඨානෙ මම ධාතුචෙතියං පතිට්ඨහිස්සති, සාසනං විරූළමාපජ්ජිස්සතීති බ්‍යාකාසි. භගවතා පන හරිඵලස්ස භුඤ්ජිතට්ඨානත්තාහරිභුඤ්ජොති තස්ස රට්ඨස්ස නාමං අහොසි. ද්වින්නං තාපසානං ඨපිතං ජලසුත්තිකං පටිච්ච යොනකානං භාසාය ලභුඤ්ජොති නාමං අහොසි. ๔. บัดนี้ จักกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งพระศาสนาในแคว้นโยนก. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงนำประโยชน์มาซึ่งเวไนยชน ทรงเล็งเห็นว่าพระศาสนาของเราจักตั้งมั่นอยู่ได้นานในแคว้นโยนก จึงเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จถึงเมืองชื่อลภุญช์. ครั้งนั้น นายพรานคนหนึ่งถวายผลสมอ พระองค์ทรงเสวยแล้ว เมื่อเมล็ดสมอถูกทิ้งไป ก็ไม่ตกลงบนพื้นดิน แต่ตั้งอยู่บนอากาศนั่นเอง. ทรงเห็นดังนั้นแล้วก็ทรงแย้มพระโอษฐ์. พระเถระชื่ออานนท์เห็นเหตุนั้นแล้วจึงทูลถาม. พระองค์ตรัสพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคตพระธาตุเจดีย์ของเราจักตั้งมั่นในที่นี้ และพระศาสนาจักเจริญรุ่งเรือง". อนึ่ง เพราะเป็นสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยผลสมอ แคว้นนั้นจึงมีชื่อว่าหริภุญชัย. และเพราะอาศัยสายน้ำที่ดาบสสองตนตั้งไว้ ในภาษาโยนกจึงมีชื่อว่าละพูน. තදා තත්ථ මපින්නාය නාම එකිස්සා මාතිකාය සමීපෙ නිසින්නො එකො ලවකුලිකජෙට්ඨකො අත්තනො පුත්තං සත්තවස්සිකං භගවතො නිය්‍යාදෙත්වා පබ්බාජෙසි. කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන අචිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. සත්තවස්සි කස්සච සාමණෙරස්ස අරහත්තං සච්ඡිකතට්ඨානතං පටිච්ච යොනකභාසාය එතං ඨානං චඞ්ගමඞ්ඝ ඉති වුච්චති. චිරකාල වසෙන ජඞ්ගමඞ්ඝ ඉති වුච්චති. තතො පට්ඨායයෙව යොනකරට්ඨෙ සාසනං පතිට්ඨාතීති. ครั้งนั้น หัวหน้าตระกูลชาวละว้าคนหนึ่งนั่งอยู่ใกล้แม่น้ำชื่อมะปิน ได้ถวายบุตรชายอายุเจ็ดขวบของตนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า และให้บรรพชา. ด้วยการประกอบความเพียรในกรรมฐาน ไม่นานก็บรรลุพระอรหัต. เพราะเป็นสถานที่ที่สามเณรอายุเจ็ดขวบได้บรรลุพระอรหัต ในภาษาโยนกจึงเรียกสถานที่นี้ว่า จังคะมังคะ. ครั้นนานเข้าก็เรียกว่า ชังคะมังคะ. ตั้งแต่นั้นมา พระศาสนาก็ตั้งมั่นในแคว้นโยนก. ඉදං යොනකරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นโยนก. සාසනෙ පන පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාරක්ඛිතත්ථෙරො යොනකරට්ඨං ගන්ත්වා කම්බොජඛෙමාවර හරිභුඤ්ජායුද්ධයාදීසු අනෙකෙසු රට්ඨෙසු සාසනං පතිට්ඨාපෙති. තානි හි සබ්බානි රට්ඨානි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තෙහි අට්ඨකථාචරියෙහි යොනකලොකන්ති ඔකාසකාලොකවාචකෙන සාමඤ්ඤසද්දෙන වුත්තං. පකති හෙසා ගන්ථකාරානං යෙන [Pg.55] කෙනචාකාරෙන අත්ථන්තරස්ස විඤ්ඤාපනාති. อนึ่ง เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหารักขิตเถระได้ไปสู่แคว้นโยนก และได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นต่างๆ มากมาย เช่น กัมโพชเขมาวร หริภุญชัย และอโยธยา เป็นต้น. บรรดาอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาเมื่อแสดงรวมแคว้นเหล่านั้นทั้งหมด จึงกล่าวด้วยคำสามัญที่หมายถึงสถานที่ว่า "โยนกโลก". นี้เป็นปกติของนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ที่จะอธิบายความหมายอื่นด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง. මහාරක්ඛිතත්ථෙරො ච සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛූහි පාටලිපුත්තතො අනිලපථමග්ගෙන යොනකලොකං ආගන්ත්වා කාළකාරාමසුත්තෙන යොනකෙ පසාදෙසි. සත්තතිසහස්සාධිකපාණසතසහස්සං මග්ගඵලාලඞ්කාරං අදාසි. සන්තිකෙ චස්ස දසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සො තත්ථසාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං,– พระมหารักขิตเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูป ได้มาสู่โยนกโลกจากเมืองปาฏลีบุตรทางอากาศ และได้ยังชาวโยนกให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. ได้ให้สัตว์แสนเจ็ดหมื่นเจ็ดพันได้ประดับด้วยมรรคและผล. และมีหนึ่งหมื่นคนได้บรรพชาในสำนักของท่าน. ท่านได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า – යොනකරට්ඨං තදා ගන්ත්වා, සො මහාරක්ඛිතො ඉසි; කාළකාරාමසුත්තෙන, තෙ පසාදෙසි යොනකෙති. พระมหารักขิตฤๅษีนั้น ได้ไปสู่แคว้นโยนกในครั้งนั้น ได้ยังชาวโยนกเหล่านั้นให้เลื่อมใสด้วยกาลการามสูตร. තතො පට්ඨාය තෙසං සිස්සපරම්පරා බහූ හොන්ති, ගණනපථං වීතිවත්තා. ตั้งแต่นั้นมา สายศิษย์ของท่านเหล่านั้นก็มีมากมาย เกินกว่าจะนับได้. ඉදං යොනකරට්ඨෙ මහාරක්ඛිතත්ථෙරාදයො පටිච්ච นี้เป็นการอาศัยพระมหารักขิตเถระเป็นต้น ในแคว้นโยนก දුතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สอง. යොනකරට්ඨෙ ලකුන්නනගරෙ ජිනචක්කෙ පඤ්චවස්සසතෙ මණිමයං බුද්ධප්පටිමං මාපෙත්වා විසුකම්මදෙවපුත්තො නාගසෙනත්ථෙරස්ස අදාසි. නාගෙසෙනත්ථෙරො ච තස්මිං පටිමම්හි ධාතු ආගන්ත්වා පතිට්ඨාතූති අධිට්ඨාසි. අධිට්ඨානවසෙනෙව සත්තධාතුයො ආගන්ත්වා තත්ථ පතිට්ඨහිත්වා පාටිහාරියං දස්සෙසුන්ති රාජවංසෙ වුත්තං. ในแคว้นโยนก ณ เมืองละกุน เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปี วิสุกรรมเทพบุตรได้สร้างพระพุทธปฏิมาแก้วมณีแล้วถวายแด่พระนาคเสนเถระ. พระนาคเสนเถระได้อธิษฐานว่า ขอพระธาตุจงมาประดิษฐานในพระปฏิมานั้น. ในราชวงศ์กล่าวไว้ว่า ด้วยอำนาจแห่งการอธิษฐาน พระธาตุ ๗ องค์ได้มาประดิษฐานในที่นั้นแล้วแสดงปาฏิหาริย์. තඤ්ච වචනං මම පරිනිබ්බානතො පඤ්චවස්සසතෙ අතික්කන්තෙ එතෙ උප්පජ්ජිස්සන්තීති මිලින්දපඤ්හායං වුත්තවචනෙන කාලපරිමාණවසෙන ච සමෙති. යොනකරට්ඨෙ මිලින්දරඤ්ඤො කාලෙ ජිනචක්කෙ පඤ්චවස්සසතෙයෙව නාගසෙනත්ථෙරං පටිස්ස ජිනචක්කං විරූළං හුත්වා පතිට්ඨාසි. และคำกล่าวที่ว่า "สิ่งเหล่านี้จักเกิดขึ้นเมื่อล่วงไป ๕๐๐ ปีแห่งปรินิพพานของเรา" ซึ่งกล่าวไว้ในมิลินทปัญหา ย่อมตรงกันด้วยประมาณแห่งกาล. ในแคว้นโยนก ในสมัยพระเจ้ามิลินท์ เมื่อพระศาสนาล่วงไป ๕๐๐ ปีนั่นเอง อาศัยพระนาคเสนเถระ พระศาสนาจึงเจริญรุ่งเรืองและตั้งมั่น. ඉදං යොනකරට්ඨෙ නාගසෙනත්ථෙරං පටිච්ච තතියං นี้เป็นการอาศัยพระนาคเสนเถระ ในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่สาม සාසනස්ස පතිට්ඨානං. แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา. කලියුගෙ [Pg.56] පඤ්චසට්ඨිවස්සෙලභුඤ්ජනගරතො සඞ්කමිත්වා ක්‍යුඞ්ගරනගරෙ මාපිකස්ස බඤ්ඤාචොමඞ්ගර නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ මජ්ඣිමදෙසතො කස්සපත්ථෙරො පඤ්චහි ථෙරෙහි සද්ධිං ආගච්ඡි. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๕ ปี ในสมัยของพระเจ้าบัญญาโจมังคะ ผู้สร้างเมืองกยุงคะระ (เชียงราย) ซึ่งย้ายมาจากเมืองหริภุญชัย พระกัสสปเถระพร้อมด้วยพระเถระ ๕ รูป ได้มาจากมัชฌิมประเทศ. තදා සො රාජා විහාරං කත්වා තෙසං අදාසි. සීහළදීපතො ච ධාතුයො ආනෙත්වා එකො ථෙරො ආගච්ඡි. ධාතුතො පාටිහාරියං දිස්වා පසීදිත්වා ලභුඤ්ජචෙතිය නිධානං අකාසි. තෙ ච ථෙරෙ පටිච්ච යොනකරට්ඨෙ සාසන වංසො ආගතො. ครั้งนั้น พระราชาพระองค์นั้นได้สร้างวิหารแล้วถวายแด่พระเถระเหล่านั้น. และพระเถระรูปหนึ่งได้นำพระธาตุมาจากเกาะสีหล. เมื่อเห็นปาฏิหาริย์จากพระธาตุแล้วก็เลื่อมใส จึงได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์หริภุญชัย. และอาศัยพระเถระเหล่านั้น สายพระศาสนาจึงมาสู่แคว้นโยนก. ඉදං යොනකරට්ඨෙ චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สี่ในแคว้นโยนก. කලියුගෙ ද්වාසට්ඨාධිකෙ සත්තසතෙ සම්පත්ථෙ චිනරට්ඨින්දො රාජා අභිභවිත්වා සකලම්පි යොනකරට්ඨං සඞ්ඛුබ්භිතං හොති. තදා මහාධම්මගම්භීරත්ථෙරො මහාමෙධඞ්කරත්ථෙ රොචාති ද්වෙ ථෙරො යොනකරට්ඨතො සද්ධිං බහූහි භික්ඛූහි සීහළදීපං අගමංසු. තදා ච සීහළදීපෙ දුබ්භික්ඛභයෙන අභිභූතො හුත්වා තතො ස්‍යාමරට්ඨෙ සොක්කතයනගරං පුන අගමංසු. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๗๖๒ ปี พระเจ้าแผ่นดินจีนได้รุกราน ทำให้แคว้นโยนกทั้งหมดปั่นป่วน. ครั้งนั้น พระมหาธัมมคัมภีรเถระ และพระมหาเมธังกรเถระชื่อโรจะ สองรูป พร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากจากแคว้นโยนก ได้ไปสู่เกาะสีหล. และในครั้งนั้น เกาะสีหลถูกภัยทุพภิกขะครอบงำ จึงได้กลับไปสู่เมืองสุโขทัยในแคว้นสยามอีกครั้ง. තතො පච්ඡා ලකුන්නනගරං ගන්ත්වා සාසනං පග්ගණ්හන්තානං ලජ්ජිපෙසලානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හිංසු. තෙ ච ථෙරො ස්‍යාමරට්ඨෙ යොනකරට්ඨෙ ච සබ්බත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසුන්ති. หลังจากนั้น ได้ไปสู่เมืองละกุน (ลำปาง) และได้อุปสมบทใหม่ในสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใส ผู้ยังพระศาสนาให้ดำรงอยู่. และพระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในแคว้นสยามและแคว้นโยนกทุกแห่ง. ඉදං යොනකරට්ඨෙ පත්තලඞ්කෙ ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච පඤ්චමං นี้เป็นการอาศัยพระเถระสองรูปที่ปัตตลังคะในแคว้นโยนก เป็นครั้งที่ห้า සාසනස්ස පතිට්ඨානං. แห่งการตั้งมั่นของพระศาสนา. කලියුගෙ පඤ්චවීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සිරිසද්ධම්මලොකපතිචක්කවත්තිරාජා ලභුඤ්ජචෙතියං පුන මහන්තං කත්වා [Pg.57] තස්ස චෙතියස්ස සමීපෙ චත්තාරො විහාරෙ කාරාපෙත්වා මහාමෙධඞ්කරත්ථෙරස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච අදාසි. තදාපි තෙ ද්වෙ ථෙරා සාසනං පරිසුද්ධං කත්වා පතිට්ඨාපෙසුන්ති. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๒๕ ปี พระเจ้าสิริสัทธัมมโลกปฏิจักกวัตติราช ได้บูรณะเจดีย์หริภุญชัยให้ใหญ่ขึ้นอีกครั้ง และได้สร้างวิหาร ๔ หลังใกล้เจดีย์นั้น แล้วถวายแด่พระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ. ในครั้งนั้น พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วตั้งมั่นไว้. ඉදං යොනකරට්ඨෙ මහාමෙධඞ්කරසාරිපුත්තත්ථෙරෙ นี้เป็นการอาศัยพระมหาเมธังกรเถระและพระสารีบุตรเถระ ในแคว้นโยนก පටිච්ච ඡට්ඨං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่หก. කලියුගෙ තෙචත්තාලීසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ අනෙකසෙතිභින්දො නාම රාජා යොනකරට්ඨං අභිභවිත්වා අත්තනො හත්ථගතං කත්වා බලි භුඤ්ජනත්ථාය ජෙට්ඨපුත්තස්ස අනුරුද්ධස්ස නාම රාජකුමාරස්ස දත්වා බහූහි අමච්චෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා අනුරාජතාවෙන රජ්ජං කාරාපෙසි. සාසනඤ්ච විසොධාපෙතුං සද්ධම්මචක්කසාමිත්ථෙරං තෙන සද්ධිං පහිණි. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๙๔๓ ปี พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทแห่งเมืองหงสาวดี ได้รุกรานแคว้นโยนกแล้วยึดไว้ในอำนาจของตน และได้มอบให้พระราชโอรสองค์โตชื่ออนุรุทธราชกุมาร เพื่อเสวยราชสมบัติ และได้เสด็จไปในที่นั้นพร้อมด้วยอำมาตย์จำนวนมาก ให้พระราชโอรสปกครองราชสมบัติในฐานะอุปราช. และได้ส่งพระสัทธัมมจักกสามิเถระไปพร้อมกับพระองค์ เพื่อชำระพระศาสนา. අනෙකසෙතිභින්නො කිර රාජා යොනකරට්ඨං විජයකාලෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානභූතමිදන්ති කත්වා තංරට්ඨවාසිනො කරමරානීතභාවෙන න අග්ගහෙසීති. ได้ยินว่า พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโท เมื่อทรงชนะแคว้นโยนกแล้ว ทรงถือว่านี่เป็นสถานที่ตั้งมั่นแห่งพระศาสนาเป็นครั้งแรก จึงไม่ทรงกวาดต้อนชาวแคว้นนั้นไปเป็นเชลย. යථාවුත්තත්ථෙරවංසෙසු ච එකො ලකුන්නනගරෙ අරඤ්ඤවාසී ථෙරො තත්ථ නගරෙ අජ්ජ අසුකස්මිං ඨානෙ එකො මතොති ගිහීනං කථෙත්වා යථාකථිතං භූතං හුත්වා අයං අභිඤ්ඤාලාභීති පාකටො අහොසි. และในบรรดาสายพระเถระที่กล่าวมาแล้วนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ป่าในเมืองละกุน ได้บอกแก่คฤหัสถ์ว่า "วันนี้มีคนตายในสถานที่ชื่อโน้นในเมืองนี้" และเมื่อเป็นจริงตามที่กล่าวไว้ ท่านก็ปรากฏชื่อว่าเป็นผู้ได้อภิญญา. තස්මිංයෙව ච නගරෙ මහාමඞ්ගලො නාම ථෙරො අනෙකසෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො යුජ්ඣිතුං ආගතකාලෙ අනෙකසෙතිභින්දො රාජා මං පක්කොසිස්සති, සමානජාතිකං දූතං පෙස්සෙස්සතීති පක්කොසිතකාලතො පඨමමෙවවදි. යථාවුත්තනියාමෙනෙව පක්කොසනතො අයං අභිඤ්ඤා ලාභීති කිත්ති ඝොසො අහොසි. ในเมืองนั้นแล พระเถระชื่อมหามงคล ได้กล่าวไว้ก่อนเวลาที่พระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทจะเรียกไปว่า "เมื่อพระเจ้าอเนกเศรษฐิภินโทเสด็จมาเพื่อรบ พระองค์จะเรียกเราไป จะส่งทูตผู้มีชาติเสมอกันมา" เพราะการเรียกไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั้น ชื่อเสียงเลื่องลือว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้อภิญญา" จึงได้มีขึ้น. තත්ථ නගරෙ ඤාණවිලාසත්ථෙරො සඞ්ඛ්‍යාපකාසකං නාම [Pg.58] පකරණං අකාසි. තංළීකං පන පත්තලඞ්කත්ථෙරස්ස විහාරෙ වසන්තො සිරිමඞ්ගලොනාම ථෙරො අකාසි. ในเมืองนั้น พระเถระชื่อญาณวิลาสะ ได้รจนาคัมภีร์ชื่อสังขยาปกาสกะ. ส่วนฎีกาของคัมภีร์นั้น พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้นในขณะที่พำนักอยู่ในวิหารของพระเถระชื่อปัตตลังกะ. විසුද්ධිමග්ගදීපනිං පන සංඤ්ඤ්වත්තඅරඤ්ඤවාසී උත්තරාරාමො නාම එකො ථෙරො. මඞ්ගලදීපනිං සිරිමඞ්ගලත්ථෙරො. උප්පාතසන්තිං අඤ්ඤතරො ථෙරො. තං කිර උප්පාතසන්තිං සජ්ඣායිත්වා චීනරඤ්ඤො සෙනං අජිනීති. ඉච්චෙවං යොනකරට්ඨෙ අභිඤ්ඤාලාභීනං ගන්ථකාරානඤ්ච ථෙරානං ආනුභාවෙන ජිනසාසනං පරිසුද්ධං හුත්වා පතිට්ඨාති. එවං හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන ආදි අන්ත සම්බන්ධවසෙන ච යථාවුත්තෙහි තීහි නයෙහි ථෙරපරම්පරා ඝට්ටෙත්වා ගහෙතබ්බා. ส่วนวิสุทธิมรรคทีปนี พระเถระรูปหนึ่งชื่ออุตตราราม ผู้อยู่ป่าในสัญญวัตตะ ได้รจนาขึ้น. มงคลทีปนี พระเถระชื่อสิริมงคล ได้รจนาขึ้น. อุปปาตสันติ พระเถระรูปหนึ่งได้รจนาขึ้น. ได้ยินว่า พระเถระนั้นได้สาธยายอุปปาตสันตินั้นแล้ว ชนะกองทัพของพระเจ้าจีน. ด้วยประการฉะนี้ พระพุทธศาสนาจึงบริสุทธิ์และตั้งมั่นอยู่ในแคว้นโยนก ด้วยอานุภาพของพระเถระผู้ได้อภิญญาและพระเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์. พึงถือเอาลำดับพระเถระด้วยนัยสามประการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล และด้วยความสัมพันธ์แห่งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. ඉති සාසනවංසෙ යොනකරට්ඨසාසනවංසකථා จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นโยนก ในพงศาวดารพระศาสนา. මග්ගො නාම චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๔ ชื่อมัคคะ. 5. නවවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๕. ลำดับพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี 5. ඉදානි වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරසාසනවංසං වක්ඛාමි. ජිනචක්කෙ හි එකාධිකෙ වස්සසතෙ සම්පත්තෙ ජටිලො සක්කො නාගො ගරුළො කුම්භණ්ඩො චන්දී පරමීස්වරොචාති ඉමෙ සත්ත සිරිඛෙත්තං නාම නගරං මාපෙසුං. තත්ථ ද්වත්තපොඞ්කො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස කිර තීණි අක්ඛීනි සන්තීති. තදා භගවතො සාවකා අරහන්තා තිසහස්සමත්තා තත්ථ වසිංසු. සො රාජා තෙසං අරහන්තානං දෙවසිකං චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භි. ඡ සරීරධාතුයො ච එකෙකං එකෙකස්මිං නිදහිත්වා ඡ චෙතිඉයානි කාරාපෙසි. දක්ඛිණබාහුං පන නිදහිත්වා එකම්පි චෙතියං කාරාපෙසි. ๕. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในเมืองศรีเกษตร ในแคว้นวนวาสี. เมื่อพุทธจักรล่วงไปได้ ๑๐๑ ปี ชฎิล สักกะ นาคะ ครุฑ กุมภัณฑ์ จันที และปรมิศวร ทั้ง ๗ นี้ ได้สร้างเมืองชื่อศรีเกษตร. ในเมืองนั้น พระราชาชื่อทวัตตโปงโก ได้ครองราชย์. ได้ยินว่า พระราชาองค์นั้นมีพระเนตร ๓ ดวง. ในกาลนั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันต์ประมาณ ๓,๐๐๐ รูป ได้อาศัยอยู่ในเมืองนั้น. พระราชาองค์นั้นได้อุปถัมภ์บำรุงพระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. และได้สร้างเจดีย์ ๖ องค์ โดยบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๖ องค์ไว้ในเจดีย์แต่ละองค์. และได้สร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่งโดยบรรจุพระธาตุพระกรเบื้องขวาไว้. උණ්හීසධාතුං පන කඞ්ගරන්නගරතො ආනෙත්වා එකම්පි චෙතියං කාරාපෙසි. තං පන තාව න නිට්ඨිතං. පච්ඡා අනුරුද්ධරාජා ගහෙත්වා අරිමද්දනනගරං ආනෙත්වා චඤ්ඤිඞ්ඛු නාම චෙතියෙ නිධානං [Pg.59] අකාසි. තස්මා රක්ඛිතත්ථෙරස්ස ආගමනතො පුබ්බෙපි සාසනං පතිට්ඨාසීති දට්ඨබ්බං. තතො පච්ඡා සාසනං දුබ්බලං හුත්වා අට්ඨාසි. ส่วนพระราชาได้นำพระอุณหิสธาตุมาจากเมืองกังครัน แล้วสร้างเจดีย์อีกองค์หนึ่ง. แต่เจดีย์นั้นยังไม่สำเร็จในตอนนั้น. ภายหลังพระเจ้าอนุรุทธได้ถือเอาไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ในเมืองอริมัททนะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ก่อนการมาของพระรักขิตเถระ. หลังจากนั้น พระศาสนาได้อ่อนกำลังลง. ඉදං වනවාසීරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งแรกในแคว้นวนวาสี. මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන පන පෙසිතො රක්ඛිතත්ථෙරො වනවාසීරට්ඨං ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨත්වා අනමතග්ගපරියායකථාය වනවාසිකෙ පසාදෙසි. කථාපරියොසානෙ පනස්ස සට්ඨිසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. සත්තතිසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. පඤ්චවිහාරසතානි පතිට්ඨාපෙසුං. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. තෙනෙව අට්ඨ කථායං – ส่วนพระรักขิตเถระอันพระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระส่งไปแล้ว ไปสู่แคว้นวนวาสี ยืนอยู่ในอากาศ ยังชาววนวาสีให้เลื่อมใสด้วยอนมตัคคปริยายกถา. เมื่อจบกถา การบรรลุธรรมได้มีแก่ชนหกหมื่นคน. ชนประมาณเจ็ดหมื่นคนได้บรรพชาแล้ว. ได้ประดิษฐานวิหารห้าร้อยแห่ง. พระเถระนั้นได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า - ගන්ත්වාන රක්ඛිතත්ථෙරො,වනවාසිං මහිද්ධිකො; අන්තලික්ඛෙ ඨිතො තත්ථ,දෙසෙසි අනමතග්ගියන්ති වුත්තං. พระรักขิตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นวนวาสีแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ ณ ที่นั้น ได้แสดงอนมตัคคปริยายกถา ดังนี้. එවං වනවාසීරට්ඨෙ පුබ්බෙයෙව සාසනං ඔගාහෙත්වා පතිට්ඨහි. න පන තාව සකලං බ්‍යාපෙත්වා පතිට්ඨහි. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงหยั่งลงตั้งมั่นในแคว้นวนวาสีตั้งแต่ก่อนทีเดียว. แต่ว่ายังไม่ได้แผ่ไปตั้งมั่นอยู่ทั่วทั้งหมด. ඉදං තාව වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ දුතියං นี้เป็นการประดิษฐานครั้งที่สอง ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี සාසනස්ස පතිට්ඨානං. แห่งพระศาสนา. ජිනචක්කෙ පන තෙත්තිංසාධිකෙ චතුවස්සසතෙ කුක්කුට සීසො නාම එකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ භගවතො සාවකා අරහන්තා පඤ්චසතමත්තා අහෙසුං. තෙසම්පි සො රාජා දෙවසිකං චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙසි. සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ගණනපථං [Pg.60] වීතිවත්තා අහෙසුං. ก็เมื่อพระพุทธจักรล่วงไปได้ ๔๓๓ ปี พระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่ากุกกุฏสีสะ ได้ครองราชสมบัติ. ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น พระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์มีประมาณ ๕๐๐ รูป. พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงแม้พระอรหันต์เหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ ทุกวัน. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ได้มีจำนวนพ้นทางนับ. ඉදං වනවාසීරට්ඨෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ පරම්පරාභතවසෙන นี้ (เป็นการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองศรีเกษตร แคว้นวนวาสี โดยอาการที่สืบๆ กันมา තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. เป็นการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่สาม. ඉච්චෙවං වනවාසීරට්ඨෙ අනෙකසතෙහි අරහන්තත්ථෙරෙහි සාසනං පුණ්ණින්දුසඞ්කාසං හුත්වා අතිවිය විජ්ජොතෙසි. සාසනික ගන්ථකාරා පන මහාථෙරා තත්ථ න සන්දිස්සන්ති. අරහන්තත්ථෙරා පන රාජූනං ආයාචනං ආරබ්භ ධම්මසත්ථං එකං විරචයිංසූති පොරාණා වදන්තීති. ඉච්චෙවං– ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในแคว้นวนวาสีจึงรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวง ด้วยพระอรหันตเถระหลายร้อยรูป. แต่พระมหาเถระผู้เป็นคันถรจนาจารย์ทางพระศาสนาไม่ปรากฏในที่นั้น. แต่โบราณาจารย์กล่าวว่า พระอรหันตเถระทั้งหลายได้รจนาคัมภีร์ธรรมศาสตร์เล่มหนึ่งขึ้น โดยปรารภการอ้อนวอนของพระราชาทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ – තෙච ථෙරා මහාපඤ්ඤා,පග්ගහෙත්වාන සාසනං; සූරියො විය අත්ථඞ්ගො,උපගා මච්චුසන්තිකං. พระเถระเหล่านั้นผู้มีปัญญามาก ได้ประคับประคองพระศาสนาไว้แล้ว ได้เข้าถึงความตาย ดุจพระอาทิตย์อัสดงคต. තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො,යාව මච්චු නචාගතො; තාව පුඤ්ඤං කරෙ නිච්චං,මා පමජ්ජෙය්‍ය සබ්බදාති. เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงทำบุญอยู่เสมอ ตราบเท่าที่ความตายยังไม่มาถึง อย่าประมาทในกาลทั้งปวงเลย. ඉති සාසනවංසෙ වනවාසීරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นวนวาสี ในพงศาวดารพระศาสนา. නාම පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො. ชื่อว่าปริจเฉทที่ ๕. 6. අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๖. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท. 6. ඉදානි පන මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි. අම්හාකඤ්හි මරම්මරට්ඨෙ සුප්පාදකතිත්ථෙ වාණිජගාමෙ වසන්තෙ චූළපුණ්ණ මහාපුණ්ණෙද්වෙ භාතිකෙ පටිච්ච භගවතො ධරමානස්සෙව අතිරෙකවීසතිවස්සකාලතො පභුති සාසනං පතිට්ඨාසි. න පන තාව බ්‍යාපෙත්වා පතිට්ඨාසි. තෙනෙව පුන සාසනස්ස පතිට්ඨාපනත්ථාය මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො [Pg.61] යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං පෙසෙසීති. ๖. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล. พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในหมู่บ้านวาณิชะ ที่ท่าสุปปาทกะ ในแคว้นมรัมมะของเรา ตั้งแต่สมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ล่วงเลยยี่สิบกว่าปี โดยอาศัยพี่น้องสองคนคือ จูฬปุณณะและมหาปุณณะ. แต่ยังมิได้แผ่ขยายไปทั่ว. ด้วยเหตุนั้น พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระจึงได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปเพื่อตั้งมั่นพระศาสนาอีกครั้ง. භගවා පන ලොහිතචන්දනවිහාරං පටිග්ගහෙත්වා සත්තසත්තාහානි නිසීදිත්වා සමාගතානං දෙවමනුස්සානං ධම්මරසං අදාසි. සත්තාහෙසු ච එකස්මිං අහු චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. පඤ්චසතමත්තෙහි ච පාසාදෙහි ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ සච්චබන්ධපබ්බතෙ නිසින්නස්ස සච්චබන්ධස්ස නාම ඉසිනො ධම්මං දෙසෙත්වා ඡහි අභිඤ්ඤාහි සද්ධිං අරහත්තං පාපෙසි. වාණිජගාමෙ ච ඉසිදින්නසෙට්ඨි ආදීනම්පි ධම්මරසං පායෙසි. ඉච්චෙවං සච්චබන්ධඉසිදින්නමහාපුණ්ණාදයො පටිච්ච අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ සාසනං පතිට්ඨාසි. ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงรับโลหิตจันทนวิหารแล้ว ประทับนั่งอยู่เจ็ดสัปดาห์ ได้ประทานรสพระธรรมแก่เทวดาและมนุษย์ที่มาประชุมกัน. ในสัปดาห์หนึ่ง การตรัสรู้ธรรมได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน. และเมื่อเสด็จมาด้วยปราสาทประมาณห้าร้อยแห่ง ระหว่างทางได้ทรงแสดงธรรมแก่อิสิชื่อสัจจพันธะ ผู้นั่งอยู่บนภูเขาสัจจพันธะ แล้วทรงให้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญาหก. และได้ทรงให้รสพระธรรมแก่อิสิทินนเศรษฐีเป็นต้น ในหมู่บ้านวาณิชะ. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาได้ตั้งมั่นอยู่ในมรัมมมณฑลของเรา โดยอาศัยสัจจพันธะ อิสิทินนะ มหาปุณณะเป็นต้น. ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ පඨමං සාසනස්ස นี้เป็นครั้งแรกของพระศาสนา ในแคว้นอปรันตชนบท ในมรัมมมณฑล පතිට්ඨානං. การตั้งมั่น භගවතො පරිනිබ්බුතතො පඤ්චතිංසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සම්පත්තෙ තතියසඞ්ගීතිං සඞ්ගායිත්වා අවසානෙ මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං සද්ධිං චතූහි භික්ඛූහි අපරන්තරට්ඨං පෙසෙසි. අපරන්තරට්ඨඤ්ච නාම අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ සුනාපරන්තරට්ඨමෙව. තමත්ථං පන හෙට්ඨා අවොචුම්හා. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานล่วงไป ๒๓๕ ปี พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ทำตติยสังคายนาเสร็จแล้ว ได้ส่งพระโยนกธรรมรักขิตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน พร้อมด้วยภิกษุสี่รูป ไปยังแคว้นอปรันตชนบท. แคว้นอปรันตชนบทนั้นคือสุนาปรันตชนบทในมรัมมมณฑลของเรานั่นเอง. ส่วนความหมายนั้น เราได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොපි අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තෙන රට්ඨවාසීනං පසාදෙසි. සත්තතිමත්තානං පාණසහස්සානං ධම්මරසං පායෙසි. රට්ඨවාසිනො ච බහවො සාසනෙ පබ්බජිංසු. රාජකුලතොපි සහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. ඉත්ථීනං පන අතිරෙකසට්ඨිසහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. තඤ්ච න අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං සුත්වා පබ්බජන්තීනං ඉත්ථීනං වසෙන වුත්තං, අථ ඛො ආදිතො පට්ඨාය යාවචිරකාලා සාසනං පසීදිත්වා පබ්බජන්තීනං ඉත්ථීනං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කස්මාති චෙ, ඉත්ථීනං භික්ඛුනීනං සන්තිකෙයෙව පබ්බජිතුං යුත්තත්තා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරෙන [Pg.62] ච සද්ධිං භික්ඛුනීනං අනාගතත්තා. එවං චිරකාලං අතික්කමිත්වා පච්ඡා භික්ඛුනියො ආගන්ත්වා තාසං සන්තිකෙ පබ්බජිතානං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සීහළදීපෙ අනුළාදෙවියො පබ්බජිතකාලෙ මහාමහින්දත්ථෙරස්ස සඞ්ඝමිත්තාථෙරියා පක්කොසනතා ඉධ ඤාපකාති. එවං යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං පටිච්ච අපරන්තරට්ඨෙ සත්තානං බහුපකාරො අහොසි. තෙනෙවට්ඨකථායං– พระโยนกธรรมรักษิตเถระแม้รูปนั้น มาสู่ประเทศอปรันตชนบทแล้ว ยังชาวชนบทให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันโธปมสูตร ให้ดื่มรสพระธรรมแก่สัตว์ประมาณเจ็ดหมื่น และชาวชนบทเป็นอันมากบวชแล้วในพระศาสนา แม้จากราชสกุลก็บวชแล้วประมาณพันคน ส่วนสตรีประมาณเกินหกหมื่นคนบวชแล้ว และจำนวนนั้น มิได้กล่าวหมายถึงสตรีที่บวชเพราะได้ฟังอัคคิกขันโธปมสูตร แต่พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้วบวชมาตั้งแต่ต้นจนถึงกาลนาน ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? เพราะสตรีควรบวชในสำนักของภิกษุณีเท่านั้น และเพราะภิกษุณีมิได้มาพร้อมกับพระโยนกธรรมรักษิตเถระ พึงทราบว่ากล่าวหมายถึงสตรีที่บวชในสำนักของภิกษุณีเหล่านั้น ซึ่งภิกษุณีมาภายหลังเมื่อล่วงกาลนานไปแล้วอย่างนี้ การที่พระมหาเถระมหินทะเรียกพระเถรีสังฆมิตตามาในคราวที่พระนางอนุฬาเทวีทั้งหลายบวชในสีหลทวีป เป็นเครื่องแสดงในเรื่องนี้ พระโยนกธรรมรักษิตเถระอาศัยเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลายในอปรันตชนบท ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า– අපරන්තං විගාහිත්වා, යොනකො ධම්මරක්ඛිතො; අග්ගික්ඛන්ධූපමෙනෙත්ථ, පසාදෙසි ජනෙ බහූති. พระโยนกธรรมรักษิตเข้าไปสู่อปรันตชนบทแล้ว ได้ยังชนเป็นอันมากในที่นั้นให้เลื่อมใสด้วยอัคคิกขันธูปมสูตร ดังนี้. තත්ථායං අධිප්පාය විසෙසො ගහෙතබ්බො. කථං. අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං නාම භික්ඛූනං පටිපත්තිවසෙන වුත්තං, තං භික්ඛූනංයෙව දෙසෙතුං වට්ටති, ථෙරොපි තත්ථ තං දෙසෙසි, තස්මා පුණ්ණසච්චබන්ධාදයො පටිච්ච භගවතො ධරමානස්ස වීසතිවස්සකාලෙයෙව සාසනං අපරන්තරට්ඨෙ පතිට්ඨහිත්වා කස්මිඤ්චි කස්මිඤ්චි ඨානෙ භික්ඛූනං සංවිජ්ජමානත්තා තෙසං භික්ඛූනං සඞ්ගහෙත්වා දෙසෙතුං පච්ඡා ආගතානඤ්ච භික්ඛූනං පරිසුද්ධාචාරතං විඤ්ඤාපෙතුං අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තං ථෙරො දෙසෙසීති. එවඤ්ච සති අරිමද්දනනගරෙ සමණකුත්තකානං සංවිජ්ජමානභාවං වක්ඛමානෙන වචනෙන සමෙති. ในเรื่องนั้น พึงถือเอานัยพิเศษนี้ อย่างไร? อัคคิกขันโธปมสูตรนั้นแล ตรัสไว้โดยเป็นปฏิปทาของภิกษุ ควรแสดงแก่ภิกษุเท่านั้น แม้พระเถระก็ได้แสดงสูตรนั้นในที่นั้น เพราะฉะนั้น เพราะพระศาสนาตั้งมั่นในอปรันตชนบทในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ได้ ๒๐ พรรษา โดยอาศัยพระปุณณะและพระสัจจพันธะเป็นต้น และเพราะมีภิกษุอยู่ในบางแห่งบางแห่ง พระเถระจึงได้แสดงอัคคิกขันโธปมสูตรเพื่อสงเคราะห์ภิกษุเหล่านั้น และเพื่อประกาศความบริสุทธิ์แห่งอาจาระของภิกษุที่มาภายหลัง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ย่อมสอดคล้องกับคำที่จะกล่าวต่อไปถึงการมีอยู่ของพวกสมณกุฏฏกะในเมืองอริมัททนะ ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ අපරන්තරට්ඨෙ දුතියං นี้เป็นการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาครั้งที่สองในอปรันตชนบทในมณฑลพม่า සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การตั้งมั่นแห่งพระศาสนา යස්මා පන බුද්ධෙ, භගවා පුණ්ණත්ථෙරස්ස යාචනමාරබ්භ අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා වාණිජෙ හි කාරිතෙ චන්දනවිහාරෙ වසිත්වා එකස්මිං සමයෙ ආනන්දෙන පච්ඡාසමණෙන තම්බදීපරට්ඨම්පි දෙසචාරිකං ආහිණ්ඩි. ආහිණ්ඩිත්වා අරිමද්දනනගරට්ඨානසමීපං පත්වා පබ්බතමුද්ධනි ඨත්වා අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං පදෙසෙ සම්මුති නාම රාජා අරිමද්දනං නාම නගරං මාපෙස්සති[Pg.63], තස්මිඤ්ච නගරෙ මම සාසනං විරූළං හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති බ්‍යාකාසි. අයමත්ථො පොරාණවෙදපාත්ථකෙසු වුත්තො. ก็เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงปรารภคำทูลขอของพระปุณณเถระ เสด็จมายังอปรันตชนบท ประทับอยู่ในจันทนวิหารที่พวกพ่อค้าสร้างถวาย และในสมัยหนึ่งได้เสด็จจาริกไปในชนบทแม้ในประเทศตัมพทีปะพร้อมด้วยพระอานนท์ผู้เป็นปัจฉาสมณะ ครั้นเสด็จจาริกไปถึงใกล้สถานที่ตั้งเมืองอริมัททนะแล้ว ประทับยืนอยู่บนยอดเขา ทรงพยากรณ์ว่า 'ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้ พระราชาพระนามว่าสัมมุติ จักสร้างเมืองชื่อว่าอริมัททนะ และในเมืองนั้น ศาสนาของเราจักเจริญงอกงามและตั้งมั่น' เนื้อความนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์ปกรณ์โบราณ යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො ච අපරන්තරට්ඨං ආගන්ත්වා තම්බදීපරට්ඨම්පි ආහිණ්ඩිත්වා තම්බදීපරට්ඨවාසීනම්පි ධම්මරසං පායෙසියෙව. අයමත්ථො ඛත්තියකුලතො එව පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසූති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා විඤ්ඤායති. තදා හි අපරන්තරට්ඨෙ ඛත්තියො නත්ථි, තම්බදීපරට්ඨින්දොයෙව තං අනුසාසෙත්වා අති වසති, ඛත්තියෙ ච ආසන්තෙ කුතො ඛත්තියකුලානි භවිස්සන්ති, තෙනෙව තම්බදීපරට්ඨතො පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසූති විඤ්ඤාතබ්බං. තස්මා තම්බදීපිකසාසනවංසම්පි ඉධ වත්තුං යුජ්ජති. และพระเถระโยนกธรรมรักษิตมายังอปรันตชนบทแล้ว ได้จาริกไปในประเทศตัมพทีปะ และได้ให้ชาวประเทศตัมพทีปะดื่มรสพระธรรมด้วย เนื้อความนี้พึงทราบได้เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า 'บุรุษหลายพันคนจากตระกูลกษัตริย์ได้บวชแล้ว' เพราะในกาลนั้น ในอปรันตชนบทไม่มีกษัตริย์ มีเพียงพระเจ้าแผ่นดินแห่งประเทศตัมพทีปะเท่านั้นที่ปกครองและประทับอยู่ เมื่อไม่มีกษัตริย์ (ในอปรันตะ) ตระกูลกษัตริย์จะมีมาจากไหน เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าบุรุษหลายพันคนเหล่านั้นบวชมาจากประเทศตัมพทีปะ ดังนั้น จึงควรที่จะกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะในที่นี้ด้วย තෙනිදානි තම්බදීපිකාසාසනවංසං පවක්ඛාමි. අම්හාකඤ්හි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ සම්මුතිරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කරෙසි. තතො පට්ඨාය යාව අනුරුද්ධරඤ්ඤා සමථි නාමකෙ දෙසෙ නිසින්නානං තිංසමත්තානං සමණකුත්තකානං සට්ඨිසහස්සමත්තානං සිස්සානං ඔවාදං දත්වා චරිංසු. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าจักกล่าวพงศาวดารพระศาสนาแห่งตัมพทีปะ ก็ในมณฑลพม่าของเรา พระราชาพระนามว่าสัมมุติผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินได้ทรงครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ ประเทศตัมพทีปะ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงสมัยพระเจ้าอนุรุทธะ พวกสมณกุฏฏกะประมาณ ๓๐ รูป ซึ่งพำนักอยู่ในสถานที่ชื่อว่าสมถิ ได้ให้โอวาทแก่ศิษย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน แล้วประพฤติปฏิบัติสืบกันมา තෙසං පන සමණකුත්තකානං අයං වාදො,- සචෙ යො පාණාතිපාතං කරෙය්‍ය, සො ඊදිසං පරිත්තං භණන්තො තම්හා පාපකම්මා පරිමුච්චෙය්‍ය, සචෙ පන යො මාතාපිතරං හන්ත්වා අනන්තරියකම්මතො පරිමුච්චිතුකාමො භවෙය්‍ය, ඊදිසං පරිත්තං භණෙය්‍ය, සචෙපි පුත්තධිතානං ආවාහවිවාහකම්මං කත්තුකාමො භවෙය්‍ය, ආචරියානං පඨමං නිය්‍යාදෙත්වා ආවාහවිවාහකම්මං කාතබ්බං, යො ඉදං චාරිත්තං අතික්කමෙය්‍ය, බහු අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යාති එවමාදීහි මිච්ඡාවාදෙහි අත්තනො අත්තනො උපගතානං ඔවාදං අදංසු. තමත්ථං සුත්වා අනුරුද්ධරාජා පරිචිතපුඤ්ඤො තෙසං වාදං න රුචි. අයං තෙසං මිච්ඡාවාදොති. ส่วนสมณกุฏฏกะเหล่านั้นมีวาทะอย่างนี้ว่า 'ถ้าผู้ใดพึงทำปาณาติบาต ผู้นั้นเมื่อสวดพระปริตรเช่นนี้ พึงพ้นจากบาปกรรมนั้นได้ ถ้าผู้ใดฆ่ามารดาบิดาแล้วปรารถนาจะพ้นจากอนันตริยกรรม พึงสวดพระปริตรเช่นนี้ แม้ถ้าผู้ใดปรารถนาจะทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคลให้บุตรธิดา พึงมอบให้แก่อาจารย์ก่อนแล้วจึงทำพิธีอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ผู้ใดล่วงละเมิดจารีตนี้ พึงประสบกับสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก' พวกเขาได้ให้โอวาทแก่ผู้ที่มาหาตนด้วยมิจฉาวาทะมีอาทิอย่างนี้ พระเจ้าอนุรุทธะผู้ทรงสั่งสมบุญมาแล้ว ทรงสดับเนื้อความนั้นแล้วไม่ทรงพอพระทัยในวาทะของพวกเขา ทรงดำริว่า 'นี้เป็นมิจฉาวาทะของพวกเขา' තදා [Pg.64] ච අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තො නාම ථෙරො ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. අයං අරහන්තත්ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්ති,– රාජවංසාගතපරිත්තනිදානාගතසාසනප්පවෙණියාගතවසෙන තිවිධා හොති. ในกาลนั้นแล พระเถระนามว่าอรหันต์ได้มายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนา อัตถุปปัตติ (เรื่องราวความเป็นมา) ของพระอรหันตเถระนี้มี ๓ ประการ คือ โดยนัยที่มาในราชวงศ์ โดยนัยที่มาในปริตตนิทาน และโดยนัยที่มาในศาสนประเพณี තත්ථායං රාජවංසාගතට්ඨුප්පත්ති,– තදා හි සුනාපරන්තතම්බදීපරට්ඨෙසු සබ්බෙන සබ්බං සබ්බදා ථිරං සාසනං න තාව පතිට්ඨාසි. තෙනෙව භගවතො බ්‍යාකතනියාමෙන සාසනං පතිට්ඨාපෙස්සාමාති චින්තෙත්වා මහාථෙරා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සාසනං අනුග්ගහිතුං සමත්ථං පුග්ගලං දෙහීති යාචිංසු. සක්කොච දෙවානමින්දො තාවතිංසභවනෙ එකං දෙවපුත්තං යාචිත්වා එකිස්සා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හාපෙසි. දසමාසච්චයෙන විජායනකාලෙ සීලබුද්ධි නාම ථෙරො අනුරක්ඛිත්වා වයෙ සම්පත්තෙ පබ්බාජෙසි. තීසු පිටකෙසු අතිවිය ඡෙකො හුත්වා අරහත්තං පාපුණි. අරහන්තොති නාමෙන පාකටො අහොසි. ในเรื่องนั้น อัตถุปปัตติที่มาในราชวงศ์มีดังนี้– ในกาลนั้นแล พระศาสนายังมิได้ตั้งมั่นอย่างมั่นคงโดยประการทั้งปวงในประเทศสุนาปรันตะและตัมพทีปะ เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระทั้งหลายจึงดำริว่า 'เราทั้งหลายจักประดิษฐานพระศาสนาตามนัยที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ไว้' จึงไปยังสำนักของท้าวสักกะจอมเทพ ทูลขอว่า 'ขอพระองค์โปรดประทานบุคคลผู้สามารถเพื่ออนุเคราะห์พระศาสนาด้วยเถิด' ท้าวสักกะจอมเทพทรงขอเทพบุตรองค์หนึ่งในภพดาวดึงส์ ให้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางพราหมณีคนหนึ่ง เมื่อล่วงไป ๑๐ เดือน ในเวลาคลอด พระเถระนามว่าสีลพุทธิได้ช่วยดูแล และเมื่อถึงวัยอันควรก็ได้ให้บวช ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกอย่างยิ่ง และได้บรรลุพระอรหัต เป็นที่ปรากฏโดยนามว่า 'พระอรหันต์' සොච ථෙරො මරම්මමණ්ඩලෙ ජිනසාසනං විජ්ජොතාපෙතුං අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා නගරතො අවිදූරෙ එකස්මිං අරඤ්ඤෙ නිසීදි. තදා සක්කො දෙවානමින්දො එකං නෙසාදං පලොභෙත්වා තස්ස ථෙරං දස්සෙසි. අථ නෙසාදස්ස එතදහොසි,– අයං පන අමනුස්සො යක්ඛො භවෙය්‍ය, සචෙ පන මනුස්සො භවෙය්‍ය, එවං සති මිලක්ඛුජාතිකො භවෙය්‍යාති. එවං පන චින්තෙත්වා රඤ්ඤො දස්සනත්ථාය නගරං ආනෙසි. ථෙරො ච අට්ඨපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා අනුගච්ඡි. නෙසාදා ච ථෙරං ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. พระเถระนั้นได้มายังเมืองอริมัททนะเพื่อยังพระศาสนาของพระชินเจ้าให้รุ่งเรืองในมณฑลพม่า แล้วนั่งอยู่ในป่าแห่งหนึ่งไม่ไกลจากเมือง ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงล่อพรานป่าคนหนึ่งแล้วแสดงพระเถระให้พรานป่านั้นเห็น ครั้งนั้น พรานป่าได้มีความคิดว่า 'ผู้นี้เป็นอมนุษย์หรือยักษ์หรือเปล่าหนอ หากเป็นมนุษย์ ก็คงจะเป็นพวกมิลักขะ' เขาคิดดังนี้แล้วจึงพามายังเมืองเพื่อถวายให้พระราชาทอดพระเนตร พระเถระถือเอาอัฐบริขารแล้วเดินตามไป พรานป่าก็นำพระเถระไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร රාජා දිස්වා සන්තින්ද්‍රියො අයං, න මිලක්ඛුජාතිකො, ඉමස්ස අබ්භන්තරෙ සාරධම්මො අත්ථි මඤ්ඤෙති ලද්ධසූරියොභාසංවිය පදුමං ඵුල්ලචිත්තං හුත්වා වීමංසෙතුකාමො ථෙරං ආහ,– අත්තනො සාරුප්පං ආසනං ඤත්වා නිසීදාහීති. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงดำริว่า 'ท่านผู้นี้มีอินทรีย์สงบ ไม่ใช่พวกมิลักขะ เห็นทีว่าภายในของท่านจะมีสารธรรมอยู่' ทรงมีพระทัยเบิกบานประดุจดอกบัวได้รับแสงอาทิตย์ ทรงปรารถนาจะทดลองจึงตรัสกับพระเถระว่า 'ขอท่านจงรู้อาสนะที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งเถิด' ථෙරො ච රාජපල්ලඞ්කං ආරුහිත්වා නසීදි. රාජා ච අයං අග්ගාසනෙ [Pg.65] නිසීදි, අවස්සං අග්ගපුග්ගලො භවෙය්‍යාති චින්තෙත්වා ත්වං කස්ස ඤාති, කස්ස භිස්සො, කුතො ආගතොසීති පුච්ඡි. ථෙරො ච එවමාහ,– ලොකස්මිං යො නවගුණසම්පන්නො භගවා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්සාහං ඤාති, සොභගවායෙව මමාචරියො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසින්නට්ඨානතො ආගතොම්හීති. พระเถระขึ้นนั่งบนราชบัลลังก์ พระราชาทรงดำริว่า "ผู้นี้มานั่งบนอาสนะอันสูงสุด ย่อมเป็นบุคคลผู้สูงสุดอย่างแน่นอน" จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นญาติของใคร เป็นศิษย์ของใคร มาจากไหน?" พระเถระจึงกล่าวว่า "ในโลกนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยพระคุณ ๙ ประการนั้น เป็นญาติของอาตมา พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแลเป็นอาจารย์ของอาตมา อาตมามาจากที่ที่พระภิกษุสงฆ์นั่งอยู่." රාජා ච සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා ආහ, තව ආචරියෙන දෙසිතං ධම්මං එකදෙසතො දෙසෙහීති. අථ යථා සිරිධම්මාසොකරඤ්ඤො නිග්‍රොධසාමණෙරෙන අප්පමාදධම්මො දෙසිතො, එවං අප්පමාදධම්මංයෙව ථෙරො දෙසෙසි. พระราชาทรงโสมนัสแล้วตรัสว่า "ขอท่านจงแสดงธรรมที่อาจารย์ของท่านแสดงแล้วโดยส่วนหนึ่งเถิด." ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงอัปปมาทธรรมนั่นแล เหมือนกับที่พระนิโครธสามเณรได้แสดงอัปปมาทธรรมแก่พระเจ้าสิริธรรมาโศกราชฉะนั้น. රාජා ච පුන ආහ,– කුහිං දානි සම්මාසම්බුද්ධො නිසීදති, තෙන පන දෙසිතො ධම්මො කතිප්පමාණො, තස්ස සාවකා පන කතිප්පමාණා, තුම්හාදිසා අඤ්ඤෙ අත්ථි වා මා වාති. ඉදානි අම්හාකං ආචරියො සම්මාසම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො, ධාතුයොයෙව ඉදානි අත්ථි, තෙන පන දෙසිතො ධම්මො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සප්පමාණො, සුධම්මපුරෙ පිටකත්තයං යුගළවසෙන තිංසවිධා අත්ථි, මයා අඤ්ඤො පරමත්ථ සම්මුතිවසෙන දුවිධොපි සඞ්ඝො අත්ථීති. พระราชาตรัสถามอีกว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน? ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณเท่าไร? พระสาวกของพระองค์มีประมาณเท่าไร? นอกจากท่านแล้วยังมีผู้อื่นเช่นท่านอีกหรือไม่?" พระเถระตอบว่า "บัดนี้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของพวกเราปรินิพพานแล้ว บัดนี้มีแต่พระธาตุเท่านั้น ธรรมที่พระองค์ทรงแสดงมีประมาณ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ในเมืองสุธัมมะมีพระไตรปิฎก ๓๐ อย่างเป็นคู่กัน นอกจากอาตมาแล้วยังมีพระสงฆ์ ๒ ประเภท คือ โดยปรมัตถ์และโดยสมมติ." තං සුත්වා රාජා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නො හුත්වා පුන ආරොචෙසි,– මම භන්තෙ ඉමස්මිං පච්චක්ඛෙ නත්ථි තයා අඤ්ඤො නාථො, අජ්ජභග්ගෙ පාණුපෙතං මං උපාසකොති ධාරෙහි, තව ඔවාදං අහං සිරසා පටිග්ගණ්හිස්සාමීති. พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงตรัสบอกอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปัจจุบันนี้ ข้าพระองค์ไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากท่าน ขอท่านจงทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระองค์จะน้อมรับโอวาทของท่านไว้เหนือเศียรเกล้า." තතො පච්ඡා අරඤ්ඤකඞ්ගාරහෙ ඨානෙ විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. සමණකුත්තකානම්පි වාදං භින්දි, යථා පන සුවණ්ණපාතිං ලභිත්වා සුවණ්ණභාජනං ලභිත්වා මත්තිකාභාජනන්ති. සකලෙපි ච රට්ඨෙ සමණකුත්තකානං වාදං ජහාපෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ සමණකුත්තකා හීනලාභා හුත්වා ථෙරස්ස උපනාහං බන්ධිංසු. තෙ පන සමණකුත්තකා අරඤ්ඤෙ නිස්සාමිකාවිය [Pg.66] කොලෙයකා සුනඛා අනාථා හුත්වා කායිකචෙතසිකදුක්ඛං ලභිංසු. หลังจากนั้น พระราชาทรงสร้างวิหารในสถานที่อันเป็นที่รังเกียจของพวกชาวป่าแล้วถวาย ทรงทำลายลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะด้วย เหมือนกับได้ภาชนะทองคำแล้วทิ้งภาชนะดินฉะนั้น ทรงให้ละลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะทั่วทั้งแว่นแคว้น ในกาลนั้น พวกสมณกุฏฐกะมีลาภเสื่อมถอยลง จึงผูกอาฆาตในพระเถระ พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นได้รับทุกข์ทางกายและใจ เหมือนสุนัขที่ไม่มีเจ้าของในป่าฉะนั้น. රාජා ච තමත්ථං ඤත්වා යථා සමණකුත්තකා නාභිභවන්ති, තථා ආරක්ඛං ඨපෙසි. තෙ ච සමණකුත්තකෙ සෙතවත්ථං නිවාසාපෙත්වා ආවුධගාහයොධභාවෙන රාජකම්මෙ නියොජාපෙසි. ථෙරො ච සාසනෙ පසන්නෙ ජනෙ පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙත්වා සාසනං විසොධාපෙසි. රාජා ච ඉමස්මිං රට්ඨෙ පොරාණිකා රාජානො සමණකුත්තකානං වාදං ගහෙත්වා රජ්ජං කාරෙසුං, සචෙ හි පන තෙසං අනත්ථකරජ්ජං පුන ගණ්හාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං, එවං සති අහං තෙසං අනත්ථකරජ්ජං අපනෙත්වා සාත්ථකරජ්ජං ගණ්හාපෙතුමිච්ඡාමීති අනුසොචීති. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงทรงจัดเวรยามเพื่อไม่ให้พวกสมณกุฏฐกะครอบงำได้ ทรงให้พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าขาว แล้วทรงแต่งตั้งให้เป็นทหารถืออาวุธในราชการ พระเถระได้ให้ชนผู้เลื่อมใสในพระศาสนาบวชและอุปสมบทแล้วชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ พระราชาทรงรำพึงว่า "ในแว่นแคว้นนี้ พระราชาแต่ก่อนทรงถือลัทธิของพวกสมณกุฏฐกะแล้วทรงปกครองราชสมบัติ ถ้าหากว่าเราสามารถจะให้พวกเขากลับมายึดราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้นได้อีก เราก็ปรารถนาที่จะให้พวกเขายึดราชสมบัติอันเป็นประโยชน์แทนที่จะเป็นราชสมบัติอันไม่เป็นประโยชน์นั้น" අයං පන පරිත්තනිදානාගතට්ඨුප්පත්ති, – อนึ่ง เรื่องราวที่มาในนิทานเล็กน้อยนี้คือ – සීහළදීපෙ කිර විප්පවාසීනගරෙ නිසින්නො එකො භික්ඛුඋපද්වාරාවතීනගරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. තතො පච්ඡා සුධම්ම පුරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. තස්මිඤ්ච කාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙ පාටලිරුක්ඛෙ එකො ගන්ථො අත්ථීති සුත්වා සුධම්මපුරතො සිරිඛෙත්තනගරං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ ලුද්ධකො ථෙරං පස්සිත්වා අයං යක්ඛොති මඤ්ඤිත්වා ගහෙත්වා අනුරුද්ධරඤ්ඤො දස්සෙසි. ได้ยินว่า พระภิกษุรูปหนึ่งซึ่งอยู่ในเมืองวิปปวาสีในเกาะสีหล ได้ไปเรียนปริยัติในเมืองอุปทวารวดี หลังจากนั้นได้ไปเรียนปริยัติในเมืองสุธัมมะ ในกาลนั้น ได้ยินว่ามีคัมภีร์เล่มหนึ่งอยู่ที่ต้นปาฏลีในเมืองสิริเขตต์ จึงได้เดินทางจากเมืองสุธัมมะไปยังเมืองสิริเขตต์ ระหว่างทาง นายพรานเห็นพระเถระแล้วสำคัญว่าเป็นยักษ์ จึงจับไปถวายพระเจ้าอนุรุทธะ. තදා රාජා ථෙරං පුච්ඡි,– කො පන ත්වන්ති. අහං මහාරාජ ගොභමස්ස සාවකොති. පුන රාජා පුච්ඡි,–තිණ්ණං පන රතනානං කීදිසොති. ථෙරො ආහ,– මහොසධපණ්ඩිතොවිය මහාරාජ බුද්ධො දට්ඨබ්බො, උමඞ්ගොවිය ධම්මො, විදෙහසෙනා විය සඞ්ඝොති. එවං උපමාහි පකාසිතො රාජා පුන පුච්ඡි,–කිං නුඛො ඉමෙ ගොතමස්ස සාවකාති. න ඛො මහාරාජ ඉමෙ ගොතමස්ස සාවකා, ඉමෙ පන අම්හෙහි විසභාගා සමණකුත්තකායෙ වාති. එවං වුත්තෙ තතො පට්ඨාය තෙ සමණකුත්තකෙ විජහි, තිණං විය නාතිමඤ්ඤි. පාටලිරුක්ඛසු සිරතොපි [Pg.67] ලද්ධං තෙසං ගන්ථං ලද්ධට්ඨානෙයෙව අග්ගිනා ඣාපෙසි. තම්පි ඨානං යාවජ්ජතනා අග්ගිඣාපනථලන්ති පාකටන්ති. ขณะนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า "ท่านเป็นใคร?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช อาตมาเป็นสาวกของพระโคตมะ" พระราชาตรัสถามอีกว่า "พระรัตนตรัยเป็นอย่างไร?" พระเถระกล่าวว่า "ข้าแต่มหาราช พระพุทธเจ้าพึงเห็นเหมือนมโหสถบัณฑิต พระธรรมเหมือนอุโมงค์ พระสงฆ์เหมือนกองทัพของพระเจ้าวิเทหะ" เมื่อพระเถระแสดงด้วยอุปมาดังนี้แล้ว พระราชาตรัสถามอีกว่า "พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะหรือ?" พระเถระตอบว่า "ข้าแต่มหาราช พวกนี้ไม่ใช่สาวกของพระโคตมะ แต่พวกนี้เป็นสมณกุฏฐกะที่แตกต่างจากพวกเรา" เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทรงละพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้น ไม่ทรงนับถือเหมือนหญ้า คัมภีร์ที่ได้จากต้นปาฏลีนั้น พระองค์ทรงเผาด้วยไฟในที่ที่ได้มานั่นเอง สถานที่นั้นก็เป็นที่รู้จักกันว่า "สถานที่เผาไฟ" จนถึงทุกวันนี้. ථෙරො ච විමාන වත්ථුං රඤ්ඤො දෙසෙසි. රාජා ච පසීදිත්වා සිරිඛෙත්තනගරතො අරිමද්දනනගරං පච්චාගමනකාලෙ ආනෙසි. พระเถระได้แสดงวิมานวัตถุแก่พระราชา พระราชาทรงเลื่อมใสแล้ว จึงทรงนำพระเถระกลับมายังเมืองอริมัททนะในคราวเสด็จกลับจากเมืองสิริเขตต์. ඉදං පන පාටලිසුසිරෙ ලද්ධගන්ථස්ස කාරණං,- තෙසඤ්හි සමණකුත්තකානං අබ්භන්තරෙ එකො උපායච්ඡෙකො සමණකුත්තකො අත්තනො වාදානුරූපං ගන්ථං කත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තිංසරතනක්ඛන්ධස්ස පාටලිරුක්ඛස්ස සුසිරෙ පවෙසෙත්වා පුනප්පුනං උදකෙන තෙමෙත්වා මත්තිකාය ලිම්පෙත්වා පුන තචං උප්පාදෙත්වා උට්ඨාපෙසි. තදා මයං සුපිනෙ පාටලිරුක්ඛෙ සාරගන්ථො අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො එකො අත්ථීතිඉ පස්සාමාති කොලාහලං උප්පාදෙසුං. තං සුත්වා රාජා සිරිඛෙත්තනගරං ගන්ත්වා තං පාටලිරුක්ඛං භින්දිත්වා ගවෙසෙන්තො තං ගන්ථං ලභි. ගන්ථෙ පන සකවාදවසෙන සමණකුත්තකසාමඤ්ඤතා ඊදිසායෙව, එතෙ ගොතමාසාවකා හොන්තිඉ, එතෙසංයෙව ආචාරො සග්ගමග්ගපථභූතොති එවමාදීහි කාරණෙහි වුත්තං. රාජා ච පසීදිත්වා සමණකුත්තකානං බහූනි දාතබ්බානි අදාසි. තතො පච්ඡා ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා තං අග්ගිනා ඣාපෙසීති එවං සමණකුත්තකානං වචනං සුත්වා සිරිඛෙත්තනගරං ගන්ත්වා අරිමද්දනනගරං පච්චාගච්ඡන්තො ථෙරං ආනෙසීති දට්ඨබ්බං. අරිමද්දනනගරං සම්පත්තකාලෙ ජෙතවනං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ථෙරො ච තත්ථ සාසානං විසොධෙත්වා නිසීදි. රාජා දෙවසිකං උදකං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසී පන දෙවසිකංයෙව පිණ්ඩපාතං ආනෙත්වා භොජෙසි. උප්පන්නකඞ්ඛා කාලෙපි තංතංකඞ්ඛාට්ඨානං පුච්ඡීති. อนึ่ง เหตุแห่งคัมภีร์ที่ได้ในโพรงต้นปาฏลีนั้นคือ – ในหมู่สมณกุฏฐกะเหล่านั้น มีสมณกุฏฐกะผู้ฉลาดในอุบายคนหนึ่ง ได้แต่งคัมภีร์ตามลัทธิของตน แล้วนำไปซ่อนไว้ในโพรงต้นปาฏลีที่มีลำต้นสูง ๓๒ ศอกในเมืองสิริเขตต์ แล้วรดน้ำซ้ำๆ เอาดินพอก แล้วทำให้เปลือกไม้เกิดขึ้นใหม่แล้วตั้งไว้. ขณะนั้น พวกเขาก็ส่งเสียงเอะอะว่า "พวกเราเห็นในฝันว่ามีคัมภีร์อันเป็นสาระสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะอยู่ในต้นปาฏลี." พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ ทรงผ่าต้นปาฏลีนั้นค้นหาจนพบคัมภีร์นั้น. ในคัมภีร์นั้นกล่าวไว้ด้วยเหตุผลต่างๆ ตามลัทธิของตนว่า "ความเป็นสมณะของสมณกุฏฐกะเป็นเช่นนี้ พวกนี้เป็นสาวกของพระโคตมะ และวัตรปฏิบัติของพวกนี้เป็นหนทางไปสู่สวรรค์และมรรค." พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วจึงพระราชทานสิ่งของมากมายแก่พวกสมณกุฏฐกะ. หลังจากนั้น เมื่อทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว จึงทรงเผาคัมภีร์นั้นด้วยไฟ. พึงเห็นว่า เมื่อทรงสดับคำของพวกสมณกุฏฐกะแล้ว จึงเสด็จไปยังเมืองสิริเขตต์ และเมื่อเสด็จกลับมายังเมืองอริมัททนะ ก็ทรงนำพระเถระมาด้วย. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททนะแล้ว ทรงสร้างวิหารชื่อเชตวันแล้วถวาย. พระเถระได้ชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์แล้วประทับอยู่ที่นั่น. พระราชาทรงนำน้ำมาถวายทุกวัน ส่วนพระอัครมเหสีทรงนำบิณฑบาตมาถวายทุกวัน. เมื่อเกิดความสงสัยขึ้น ก็ทรงสอบถามในเรื่องที่สงสัยนั้นๆ. අයං පන සාසනප්පවෙණියාගතට්ඨුප්පත්ති,– อนึ่ง เรื่องราวที่มาในสายธารแห่งพระศาสนานี้คือ – සුධම්මපුරෙ හි සමාපත්තිලාභී අනොමදස්සී නාම ථෙරො [Pg.68] සොණුත්තරත්ථෙරානං වංසානුරුක්ඛණවසෙන සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛු සතෙහි නිසීදි. තස්ස පන පධානසිස්සො අධිසීලොනාම, තස්ස පධානසිස්සො ප්‍රානදස්සී නාම, තස්ස පධානසිස්සො කාළො නාම, තස්ස පධානසිස්සො අරහන්තො නාම, තස්ස පධානසිස්සො අරියවංසො නාමාති. ในเมืองสุธัมมะ พระเถระชื่ออโนมทัสสีผู้ได้สมาบัติ ได้ประทับอยู่พร้อมด้วยพระภิกษุ ๕๐๐ รูป โดยสืบสายวงศ์ของพระโสณุตตรเถระ. ศิษย์เอกของท่านคือพระอธิสีละ, ศิษย์เอกของท่านคือพระปาณทัสสี, ศิษย์เอกของท่านคือพระกาฬะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอรหันตะ, ศิษย์เอกของท่านคือพระอริยวงศ์. ඉදඤ්ච වචනං-කො පනෙස උත්තරාජීවමහාථෙරොති. අයඤ්හි ථෙරො රාමඤ්ඤදෙසියපුත්තො අරියවංසත්ථෙරස්ස සිස්සො. අරියවංසත්ථෙරො පන කප්පුඞ්ගනගරවාසී මහාකාළත්ථෙරස්ස සිස්සො. සො පන සුධම්මනගරවාසිනො ප්‍රානදස්සී මහාථෙරස්ස සිස්සොති කල්‍යාණී සිලාලෙඛනෙ වුත්තවචනෙන න සමෙති. එවම්පි සති යථිච්ඡිත අධිප්පායො න නස්සතීති දට්ඨබ්බං. คำกล่าวนี้คือ "พระมหาเถระอุตตราชีวะนี้เป็นใคร?" พระเถระรูปนี้เป็นบุตรชาวรามัญประเทศ เป็นศิษย์ของพระอริยวงศ์เถระ. ส่วนพระอริยวงศ์เถระเป็นศิษย์ของพระมหากาฬเถระผู้อยู่ในเมืองกัปปุงคะ. ท่านผู้นั้นเป็นศิษย์ของพระมหาเถระปาณทัสสีผู้อยู่ในเมืองสุธัมมะ. คำกล่าวนี้ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในศิลาจารึกกัลยาณี. ถึงกระนั้นก็พึงเห็นว่าความหมายที่ต้องการก็ไม่เสียไป. එවං නානාචරියානං වාදො නානාකාරෙන දිස්සමානොපි අරහන්තත්ථෙරස්ස අරිමද්දනනගරෙ සාසනං අනුග්ගහෙත්වා පතිට්ඨානතායෙවෙත්ථ පමාණන්ති කත්වා නාවමඤ්ඤිතබ්බො. සබ්බෙසඤ්හි ආචරියානං වාදෙපි අරහන්තත්ථෙරො අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති අත්ථො ඉච්ඡිතබ්බොයෙවාති. แม้คำกล่าวของอาจารย์ต่างๆ จะปรากฏแตกต่างกันไป ก็ไม่ควรดูหมิ่น เพราะการที่พระอรหันตเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาและประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะนั่นแหละเป็นประมาณในเรื่องนี้ เพราะความหมายที่ว่าพระอรหันตเถระมายังเมืองอริมัททนะแล้วประดิษฐานพระศาสนาไว้ ย่อมเป็นที่พึงประสงค์ในคำกล่าวของอาจารย์ทั้งปวงนั่นเอง. අරහන්තත්ථෙරො පන මූලනාමෙන ධම්මදස්සීති පාකටො සුධම්මපුරවාසී සීලබුද්ධිත්ථෙරස්ස සිස්සොති දට්ඨබ්බො. සො ච ථෙරො පුබ්බෙව පබ්බජ්ජකාලතො චතූසු වෙදෙසු සික්ඛිතසිප්පො. පබ්බජිත්වා පන සාළකථං පිටකත්තයං උග්ගණ්හිත්වා පාරං ගන්ත්වා සබ්බත්ථ පාකටො. සොක්කතයනගරං අනෙත්වා මනුස්සා පූජෙන්ති. තත්ථ දසවස්සානි වසිත්වා පුන සුධම්මපුරං ආගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං සමාදියි. ส่วนพระอรหันตเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นที่รู้จักกันในนามเดิมว่า ธัมมทัสสี เป็นชาวเมืองสุธัมมะ เป็นศิษย์ของพระสีลพุทธเถระ และพระเถระนั้นก่อนบวชก็ได้ศึกษาศิลปะในคัมภีร์พระเวททั้งสี่ ครั้นบวชแล้วก็ได้เรียนพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาจนจบสิ้น เป็นที่รู้จักกันทั่วไป มนุษย์ทั้งหลายได้นำท่านไปสู่เมืองโสกกะตะยะแล้วบูชา ท่านได้จำพรรษาอยู่ที่นั่นสิบปี แล้วกลับมายังเมืองสุธัมมะอีกครั้ง และได้ถือธุดงค์อยู่ป่า. තතො පච්ඡා ජිනචක්කෙ එකසට්ඨාධිකෙ පඤ්චසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කලියුගෙ එකූනාසීතාධිකෙ තිසතෙ සම්පත්තෙ අනුරුද්ධරාජා රජ්ජං පාපුණි. තදා අරිමද්දනනගරෙ සමණකුත්තකා [Pg.69] මයං ගොතමසාවකාති වත්වා තිංසතිංසවග්ගා හුත්වා නිසීදිංසු. වග්ගවසෙන කිර සහස්සමත්තාති. අනුරුද්ධරාජා ච තෙසං සමණකුත්තකානං ආගාරියාබ්‍රහ්මචරියාදීනි සුත්වා න පසීදි. එවම්පි පවෙණියා ආගභත්තා න පජහි. අරහන්තං පන ථෙරං පස්සිත්වා තතො පට්ඨාය තෙසං සමණකුත්තකානං නිබද්ධවත්තානි භින්දිත්වා සාසනෙ පසීදි. หลังจากนั้น เมื่อพุทธศักราชล่วงไป ๑๕๖๑ ปี และกลียุค (มหาศักราช) ล่วงไป ๓๗๙ ปี พระเจ้าอนุรุทธะก็ได้ครองราชย์ ในเวลานั้น พวกสมณกุฏฐกะในเมืองอริมัททนะได้กล่าวว่า 'พวกเราเป็นสาวกของพระโคดม' แล้วนั่งรวมกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มละ ๓๐ คน โดยประมาณแล้วมีจำนวนถึงพันคน พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องการประพฤติอพรหมจรรย์อย่างคฤหัสถ์เป็นต้นของพวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นแล้วก็ไม่ทรงเลื่อมใส ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงละการบำรุงที่สืบเนื่องกันมาตามประเพณี แต่เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระอรหันตเถระแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ทรงทำลายวัตรปฏิบัติที่พวกสมณกุฏฐกะยึดถืออยู่ แล้วทรงเลื่อมใสในพระศาสนา. ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තං. นี้คือ [เรื่องราว] ในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า [โดยอาศัย] พระอรหันตเถระ නාම ථෙරං පටිච්ච තතියං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ ๓ โดยอาศัยพระเถระชื่อนั้น තස්මිඤ්ච කාලෙ අරහන්තත්ථෙරො අනුරුද්ධරාජානං ආහ,-තීසු සාසනෙසු පරියත්තිසාසනෙ තිට්ඨන්තෙයෙව පටිපත්ති සාසනං තිට්ඨති, පටිපත්තිසාසනෙ තිට්ඨන්තෙයෙව පටිවෙධසාසනං තිට්ඨති, යථා හි ගුන්නං සතෙපි සහස්සෙපි විජ්ජමානෙ පවෙණිප,ලිකාය ධෙනුයා අසති සො වංසො සාපවෙණී න ඝළීයතිඉ, එවමෙවං ධුතඞ්ගධරානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි විජ්ජමානෙ පරියත්තියා අන්තරහිතාය පටිවෙධො නාම න හොති, යථා පන නිමිකුම්භියො ජානනත්ථාය පාසාණ පිට්ඨෙ අක්ඛරෙසු ඨපිතෙසු යාව අක්ඛරානි ධරන්ති, තාව නිධිකුම්භියො නට්ඨා නාම න හොන්ති, එවමෙවං පරියත්තියා ධරමානාය සාසනං අනන්තරහිතං නාම හොති, යථා ච මහතො තළාකස්ස පාළියා ථිරාය උදකං න ඨස්සතීති න වත්තබ්බං, උදකෙ සති පදුමාදීනි පුප්ඵානි න පුප්ඵිස්සන්තීති න වත්තබ්බං, එවමෙවං මහාතළාකස්ස ථිරපාළිසදිසෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ සති උදකසදිසා පටිපත්තිපූරකා කුලපුත්තා නත්ථීති න වත්තබ්බං, තෙසු සති පදුමාදිපුප්ඵසදිසො පටිවෙධො නත්ථීති න වත්තබ්බං, එවං එකන්තතො පරියත්තිමෙව පමාණං, තස්මා අන්තමසො ද්වීසු පාතිමොක්ඛසු වත්තමානෙසුපි සාසනං අනන්තරහිතමෙව, පරියත්තියා අන්තරහිතාය සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො නත්ථි, අනන්තරහිතාය එව ධම්මාභිසමයො අත්ථි[Pg.70], ඉදානිපි අම්හාකං පරියත්තිසාසනං පරිපුණ්ණං නත්ථි, සරීරධාතුයො ච නත්ථි, තස්මා යත්ථ පරියත්තිසාසනං සරීරධාතුයො ච අත්ථි, තත්ථ පණ්ණාකාරෙන සද්ධිං දූතං පෙසෙත්වා ආනෙතබ්බා, එවං සති අම්හාකං රට්ඨෙ ජිනසාසනං චිරකාලං පතිට්ඨහිස්සතීති. ในกาลนั้น พระอรหันตเถระได้กล่าวแก่พระเจ้าอนุรุทธะว่า ในพระศาสนา ๓ อย่าง เมื่อปริยัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิบัติศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปฏิบัติศาสนายังดำรงอยู่ ปฏิเวธศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อโคมีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อไม่มีแม่โคผู้รักษาประเพณี (สายพันธุ์) เชื้อสายนั้นก็ไม่สืบต่อ ฉันใด เมื่อภิกษุผู้ทรงธุดงค์มีอยู่เป็นร้อยเป็นพัน แต่เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ปฏิเวธก็ย่อมไม่มี ฉันนั้น อนึ่ง เหมือนอย่างว่า เมื่อหม้อขุมทรัพย์ที่ฝังไว้เพื่อประโยชน์แก่การรู้ ได้ถูกจารึกอักษรไว้บนหลังแผ่นหิน ตราบใดที่อักษรยังดำรงอยู่ ตราบนั้นหม้อขุมทรัพย์ก็ยังไม่ชื่อว่าหายไป ฉันใด เมื่อปริยัติยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า เมื่อคันกั้นสระใหญ่แข็งแรงอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าน้ำจักไม่ขังอยู่ เมื่อมีน้ำอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าดอกบัวเป็นต้นจักไม่บาน ฉันใด เมื่อพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกอันเปรียบด้วยคันกั้นสระใหญ่ที่แข็งแรงมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติอันเปรียบด้วยน้ำจะไม่มี เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่าปฏิเวธอันเปรียบด้วยดอกบัวเป็นต้นจะไม่มี ฉันนั้น ด้วยประการฉะนี้ ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น แม้เมื่อปาติโมกข์ ๒ อย่างยังดำเนินอยู่ พระศาสนาก็ยังไม่ชื่อว่าอันตรธานไป เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว แม้ผู้ปฏิบัติชอบก็ไม่มีการตรัสรู้ธรรม เมื่อปริยัติยังไม่ดับไปนั่นแหละจึงมีการตรัสรู้ธรรม บัดนี้ ปริยัติศาสนาของเรายังไม่บริบูรณ์ และพระบรมสารีริกธาตุก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ที่ใดมีปริยัติศาสนาและพระบรมสารีริกธาตุอยู่ ที่นั่นพึงส่งทูตพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไปนำมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าก็จะตั้งมั่นอยู่ในแว่นแคว้นของเราได้กาลนาน එවං පන භන්තෙ සති කත්ථ යාචිස්සාමාති. සුවණ්ණභූමිරට්ඨෙ මහාරාජ සුධම්මපුරෙ තීහි වාරෙහි පිටකත්තයං ලිඛිත්වා ඨපෙසි, සරීරධාතුයො ච බහූ තත්ථ අත්ථීති. රාජා එවං භන්තෙති පටිග්ගණ්හිත්වා බහූ පණ්ණාකාරෙ පටියාදෙත්වා රාජලෙඛනං ලිඛිත්වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං එකං අමච්චං දූතං කත්වා පෙසෙසි. พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้า เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจะขอจากที่ไหน?' (พระเถระตอบว่า) 'มหาบพิตร ในเมืองสุธัมมะ แคว้นสุวรรณภูมิ ได้มีการจารึกพระไตรปิฎกไว้ ๓ จบ และมีพระบรมสารีริกธาตุเป็นจำนวนมากอยู่ที่นั่น' พระราชาทรงรับคำว่า 'ขอรับ พระคุณเจ้า' แล้วทรงจัดเตรียมเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก ทรงเขียนพระราชสาส์น แล้วทรงแต่งตั้งอำมาตย์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คนหนึ่งให้เป็นทูตส่งไป සුධම්මපුරින්දො මනොහරි නාම රාජාපි මච්ඡෙරචිත්තො හුත්වා තුම්හාදිසානං මිච්ඡාදිට්ඨීනං ඨානෙ පිටකත්තයං සරීරධාතුයො ච පහිණිතුං න යුත්තා, තිලොකග්ගස්ස හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං සම්මාදිට්ඨීනං ඨානෙයෙව පතිට්ඨහිස්සති, යථා නාම කෙසරසීහරාජස්ස වසා සුවණ්ණපාතියංයෙව, න මත්තිකාභාජනෙති. แม้พระเจ้ามโนหรีผู้ครองเมืองสุธัมมะ ก็ทรงมีจิตตระหนี่ (แล้วตรัสว่า) 'การส่งพระไตรปิฎกและพระบรมสารีริกธาตุไปยังสถานที่ของพวกมิจฉาทิฏฐิเช่นพวกท่านนั้นไม่ควร เพราะว่าพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เลิศในโลกทั้งสาม จักประดิษฐานอยู่ในสถานที่ของพวกสัมมาทิฏฐิเท่านั้น เหมือนอย่างว่า มันเหลวของพญาราชสีห์ย่อมอยู่ในถาดทองคำเท่านั้น ไม่ใช่ในภาชนะดิน' දූතා පච්චාගන්ත්වා අනුරුද්ධරඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා අනුරුද්ධරාජා කුජ්ඣි, තත්තකකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලංවිය තට තටායි. พวกทูตกลับมาแล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแก่พระเจ้าอนุรุทธะ พระเจ้าอนุรุทธะทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงกริ้ว ทรงเดือดดาลเหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องที่ร้อนจัด ดังต๊ะ ต๊ะ අථ රාජා නදීමග්ගෙන නාවානං අසීතිසතසහස්සෙහි නාවිකානං යොධානං අට්ඨකොටීහි සෙනං බ්‍යූහිත්වා ථලමග්ගෙන සද්ධිං චතූහි මහායොධනායකෙහි හත්ථීනං අසීති සහස්සෙහි අස්සානං නවුතිඉසතසහස්සෙහි යොධානං අසීතිකොටියා සෙනං බ්‍යූහිත්වා සයමෙව යුජ්ඣිතුං සුධම්මපරං ගච්ඡි. ครั้งนั้น พระราชาทรงจัดกองทัพทางน้ำด้วยเรือ ๘ ล้านลำ และทหารเรือ ๘ โกฏิ และทางบกพร้อมด้วยแม่ทัพใหญ่ ๔ คน ช้าง ๘ หมื่นตัว ม้า ๙ ล้านตัว ทหาร ๘๐ โกฏิ แล้วทรงจัดกองทัพแล้วเสด็จไปยังเมืองสุธัมมะเพื่อทำสงครามด้วยพระองค์เอง තං සුත්වා මනොහරිරාජා සීතතසිතො හුත්වා අත්තනො [Pg.71] බහූ යොධෙ සංවිදහිත්වා සුධම්මපුරයෙව පටිසෙනං කත්වා නිසීදි. พระเจ้ามโนหรีทรงสดับเรื่องนั้นแล้วก็ทรงหวาดกลัว ทรงจัดเตรียมทหารของพระองค์จำนวนมาก แล้วทรงตั้งกองทัพรับอยู่ในเมืองสุธัมมะนั่นเอง අථ අථබ්බණවෙදෙ ආගතප්පයොගවසෙන පුනප්පුනං වායමන්තාපි නගරමූලං උපසඞ්කමිතුං න සක්කා. තදා රාජා වෙදඤ්ඤුනො පුච්ඡි,–කස්මා පනෙත්ථ නගරමූලං උපසඞ්කමිතුං න සක්කොමාති. වෙදඤ්ඤුනො ආහංසු,-අථබ්බණවෙදවිධානං මහාරාජ අත්ථි මඤ්ඤෙති. අථ රාජා පථවියං නිදහිත්වා මතකළෙවරං උද්ධරිත්වා මහාසමුද්දෙ ඛිපෙසි. ครั้งนั้น แม้จะพยายามซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามวิธีที่มาในคัมภีร์อถรรพเวท ก็ไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้ ในเวลานั้น พระราชาทรงถามพวกผู้รู้พระเวทว่า 'ทำไมพวกเราจึงไม่สามารถเข้าใกล้เชิงกำแพงเมืองได้?' พวกผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'มหาบพิตร ชะรอยว่าจะมีพิธีกรรมตามคัมภีร์อถรรพเวทอยู่' ลำดับนั้น พระราชาทรงขุดเอาซากศพที่ฝังไว้ในดินขึ้นมาแล้วทิ้งไปในมหาสมุทร එකං කිර මනුස්සං හින්දුකුලං ජෙඞ්ගුනාමකං කීටං ඛාදාපෙත්වා තං මාරෙත්වා හත්ථපාදාදීනි අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ගහෙත්වා ඡින්නඡින්නානි කත්වා නගරස්ස සාමන්තා පථවියං නදහිත්වා ඨපෙසි. තදා පන නගරං උපසඞ්කමිතුං සක්කා. නගරඤ්ච පවිසිත්වා අනුරුද්ධරාජා මනොහරිරාජානං ජීවග්ගාහං ගණ්හි. සුධම්මපුරෙ පොරාණිකානං රාජූනං පවෙණීආගතවසෙන රතනමයමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා පූජිතං සහධාතූහි පිටකත්තයං ගහෙත්වා මනොහරිරඤ්ඤො සන්තකානං ද්වත්තිංසහත්ථීනං පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා ආනෙසි. ได้ยินว่า (พระเจ้ามโนหรี) ทรงให้มนุษย์คนหนึ่งในตระกูลฮินดูชื่อเจงกุ กินแมลงแล้วฆ่าเขาเสีย ทรงถือเอาอวัยวะน้อยใหญ่มีมือและเท้าเป็นต้น ตัดเป็นท่อนๆ แล้วฝังไว้ในดินรอบๆ เมือง เมื่อนั้น (กองทัพ) จึงสามารถเข้าใกล้เมืองได้ และเมื่อเข้าเมืองได้แล้ว พระเจ้าอนุรุทธะทรงจับพระเจ้ามโนหรีได้ทั้งเป็น ทรงถือเอาพระไตรปิฎกพร้อมด้วยพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุไว้ในผอบรัตนะซึ่งพระราชาแต่โบราณบูชาสืบๆ กันมาในเมืองสุธัมมะ ทรงยกขึ้นประดิษฐานบนหลังช้าง ๓๒ เชือกของพระเจ้ามโนหรีแล้วนำมา අරිමද්දනනගරං පන පත්වා ධාතුයො රතනමයමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා සිරිසයනගබ්භෙ රතනමඤ්චෙ සීසොපදෙසස්ස සමීපෙ ඨපෙසි. පිටකත්තයම්පි රතනමයෙ පාසාදෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උග්ගහධාරණාදිඅත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. තතො කිර ආනීතං පිටකත්තයං උග්ගණ්හන්තානං අරියානං සහස්සමත්තං අහොසීති. เมื่อเสด็จถึงเมืองอริมัททะนะแล้ว ทรงวางพระบรมสารีริกธาตุไว้ในผอบรัตนะ แล้วประดิษฐานไว้บนเตียงรัตนะใกล้ที่บรรทมในห้องสิริไสยาสน์ ส่วนพระไตรปิฎกก็ทรงประดิษฐานไว้ในปราสาทรัตนะ แล้วทรงมอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การเล่าเรียนและทรงจำ เป็นต้น ได้ยินว่า พระอริยบุคคลผู้เล่าเรียนพระไตรปิฎกที่นำมาในครั้งนั้นมีประมาณหนึ่งพันรูป සුධම්මනගරං විජයිත්වා පිටකෙන සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝං ආනෙත්වා සාසනස්ස පතිට්ඨාපනං ජිනචක්කෙ එකාධිකෙ ඡසතෙ වස්සසහස්සෙ කලියුගෙ ච සොළසාධිකෙ චතුසතෙ සම්පත්තෙති සිලාලෙඛනෙසු වුත්තං. ในศิลาจารึกกล่าวไว้ว่า การประดิษฐานพระศาสนาสำเร็จแล้วในพุทธศักราช ๑๖๐๑ และในกลียุค ๔๑๖ โดยการชนะเมืองสุธัมมะแล้วนำพระภิกษุสงฆ์พร้อมด้วยพระไตรปิฎกมา අනුරුද්ධරඤ්ඤො කාලෙ පුඤ්ඤානුභාවෙන තිඉණ්ණං රතනානං පරිපුණ්ණත්තා [Pg.72] පුණ්ණගාමොති සමඤ්ඤා අහොසි. චිරකාලං අතික්කන්තෙ ණ්ණකාරං ලොපවසෙන මකාරස්ස ච නිග්ගහිත වසෙන පුගමීති මරම්මභාසාය වොහාරීයතීති අනාගතවංසරාජවංසෙසු වුත්තං. ในสมัยพระเจ้าอนุรุทธ ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เพราะความบริบูรณ์แห่งรัตนะ 3 จึงมีชื่อว่า ปุณณคาม เมื่อกาลล่วงไปนาน โดยการลบ ṇṇa อักษร และโดยการทำ มะ อักษร ให้เป็นนฤคหิต จึงเรียกในภาษาพม่าว่า พุกาม ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์และราชวงศ์ අනුරුද්ධරාජායෙව චත්තාරො මහායොධෙ සීහළදීපං පෙසෙත්වා තතොපි පිටකත්තයං ආනෙසි. සීහළදීපතො ආනීතපිටකත්තයෙන සුධම්මපුරතො ආනීතපිටකත්තයං අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා සංසන්දෙත්වා අරහන්තත්ථෙරො වීමංසෙසි. තදා ගඞ්ගාදකෙනවිය යමුනොදකං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනං අනධිකං අහොසි. තෙහි පිටකෙහි අඤ්ඤානිපි වඩ්ඪෙත්වා තිපිටකගබ්භෙ ඨපෙත්වා පූජෙසි. තෙසු තෙසු ඨානෙසුපි පතිට්ඨාපෙසි. พระเจ้าอนุรุทธนั่นแล ทรงส่งมหาโยธา 4 นายไปยังเกาะสีหล และนำพระไตรปิฎกมาจากที่นั่นด้วย พระอระหันตเถระได้พิจารณาตรวจสอบพระไตรปิฎกที่นำมาจากเกาะสีหลและพระไตรปิฎกที่นำมาจากเมืองสุธัมมา โดยนำมาประกอบและสอบทานกัน ในเวลานั้น พระไตรปิฎกทั้งสองนั้นไม่บกพร่องไม่เกินกัน เหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา ทรงเพิ่มพระไตรปิฎกเหล่านั้นและสิ่งอื่นๆ ทรงประดิษฐานไว้ในหอพระไตรปิฎกและบูชา และทรงประดิษฐานไว้ในสถานที่ต่างๆ ด้วย මනොහරිරාජානම්පි ම්‍රඞ්කපා නාම දෙසෙ උපට්ඨාකෙහි සහ ඨපෙසි. තස්ස ච කිර රඤ්ඤො මුඛං විරවිත්වා කථං සල්ලාපෙන්තස්ස මුඛතො ඔභාසො පජ්ජලිත්වා නික්ඛමි. සො කදාචි කදාචි අනුරුද්ධරඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා ගාරවවසෙන වන්දනාදීනි අකාසි. තදා අනුරුද්ධරඤ්ඤො ලොමහංසො උප්පජ්ජි උබ්බිග්ගො ච. තස්මා තස්ස රඤ්ඤො නිත්ථෙජත්ථාය බුද්ධරූපස්ස චෙතියස්ස භත්තං පූජෙත්වා තං ගහෙත්වා මනොහරිරඤ්ඤො භාජෙසි. තදා තස්ස තදානුභාවො අන්තරධායි. මනොහරිරාජා සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා සංසාරෙ සංසරන්තො යාව නිබ්බානං න පාපුණාමි, තාව පරවසෙ නානුවත්තෙය්‍යන්ති පත්ථනං අකාසි. සුධම්මපුරතො ආභතං අත්තනො සන්තකං මනොමය මණිං එකස්ස සෙට්ඨිනො සන්තිකෙ වික්කිණිත්වා ලද්ධමූලෙන පඤ්චවාහරජතෙන අභුජිතපල්ලඞ්කවසෙන එකං මහන්තං බුද්ධ බිම්බං පරිනිබ්බානාකාරෙන එකන්ති ද්වෙ බුද්ධප්පටිබිම්බානි කාරාපෙසි. යාවජ්ජතනා තානි සන්තීති. ඉච්චෙවං අනුරුද්ධරාජා සුධම්මපුරතො [Pg.73] සීහළදීපතො ච සාසනං ආනෙත්වා අරිමද්දනනගරෙ පතිට්ඨාපෙසීති. ทรงตั้งพระเจ้ามโนหรีไว้ในประเทศชื่อมรังคปะพร้อมด้วยผู้อุปัฏฐาก ได้ยินว่า เมื่อพระราชาองค์นั้นทรงอ้าพระโอษฐ์ตรัสพระดำรัส แสงสว่างก็โพลงออกมาจากพระโอษฐ์ บางครั้งพระองค์ก็เสด็จมายังสำนักของพระเจ้าอนุรุทธ และทรงกระทำการกราบไหว้เป็นต้นด้วยความเคารพ ในเวลานั้น พระเจ้าอนุรุทธทรงเกิดขนลุกและสะดุ้งกลัว เพราะฉะนั้น เพื่อกำจัดเดชของพระราชาองค์นั้น จึงทรงถวายภัตตาหารแก่พระพุทธรูปและเจดีย์ แล้วนำภัตตาหารนั้นมาแบ่งให้พระเจ้ามโนหรี ในเวลานั้น อานุภาพนั้นของพระองค์ก็อันตรธานไป พระเจ้ามโนหรีทรงเกิดความสังเวช ทรงตั้งความปรารถนาว่า 'ตราบใดที่เรายังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ยังไม่บรรลุนิพพาน ตราบนั้นเราจะไม่เป็นไปตามอำนาจของผู้อื่น' ทรงขายแก้วมณีอันสำเร็จด้วยใจอันเป็นของของพระองค์ที่นำมาจากเมืองสุธัมมาแก่เศรษฐีคนหนึ่ง ด้วยเงิน 5 วาหะที่ได้มา ทรงสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ 1 องค์ในท่าประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ และในท่าปรินิพพานอีก 1 องค์ รวมเป็นพระพุทธรูป 2 องค์ พระพุทธรูปเหล่านั้นยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระเจ้าอนุรุทธจึงทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมาและเกาะสีหล แล้วทรงประดิษฐานไว้ในเมืองอริมัททนะ ඉදං අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ นี้คือในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ අනුරුද්ධරාජානං පටිච්ච චතුත්ථං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 4 อาศัยพระเจ้าอนุรุทธ උත්තරාජීවත්ථෙරොපි සොණුත්තරානං වංසතො සාසනං ගහෙත්වා සුධම්මපුරතො අරිමද්දනනගරං ආගන්ත්වා සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. แม้พระอุตตราชีวเถระ ได้รับพระศาสนามาจากวงศ์ของพระโสณะและพระอุตตระ มายังเมืองอริมัททนะจากเมืองสุธัมมา และได้ประดิษฐานพระศาสนา ඉදං අම්හාකං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ උත්තරාජීවත්ථෙරං පටිච්ච පඤ්චමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาครั้งที่ 5 ในแคว้นพม่าของเรา ในรัฐตัมพทีปะ ในเมืองอริมัททนะ อาศัยพระอุตตราชีวเถระ උත්තරාජීවත්ථෙරස්ස සීහළදීපං ගතකාලෙ තෙන සද්ධිං ගතං ඡප්පදං නාම සාමණෙරං සීහළදීපෙයෙව සීහළදීපිකා පබ්බජිංසු. පබ්බජිත්වා ච ඡප්පදසාමණෙරො පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා දසවස්සං තත්ථ වසිත්වා අරිමද්දනනගරං පච්චාගච්ඡි. සිවලිත්ථෙරඤ්ච තාමලින්දත්ථෙරඤ්ච ආනන්දත්ථෙරඤ්ච රාහුලත්ථෙ රඤ්ච අනෙසි. තෙ පන ථෙරා තිපිටකධරා හොන්ති බ්‍යත්තා දක්ඛා ච. අයඤ්චත්ථො විත්ථාරෙන හෙට්ඨා වුත්තො. ในคราวที่พระอุตตราชีวเถระไปเกาะสีหล ภิกษุชาวเกาะสีหลได้บวชให้สามเณรชื่อฉัพพทที่ไปด้วยกันกับท่านในเกาะสีหลนั่นเอง และเมื่อบวชแล้ว พระฉัพพทเถระได้เรียนพระปริยัติ อยู่ที่นั่น 10 พรรษา แล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ท่านได้นำพระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ พระอานันทเถระ และพระราหุลเถระมาด้วย พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญ เนื้อความนี้ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว අරිමද්දනනගරං පත්වා අරිමද්දන වාසීහි භික්ඛූහි සද්ධිං විනයකම්මානි අකත්වා පුථු හුත්වා නිසීදිංසු. නරපතිරාජා ච තෙසු ථෙරෙසු අතිවිය පසීදි. එරාවතීනදියං උළුම්පං බන්ධිත්වා තත්ථෙව උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි. චිරකාලං අතික්කමිත්වා සො ගණො වුඩ්ඪි හුත්වා උප්පජ්ජි. เมื่อมาถึงเมืองอริมัททนะ พระเถระเหล่านั้นไม่ได้ทำวินัยกรรมร่วมกับพระภิกษุผู้อยู่ในเมืองอริมัททนะ แต่แยกกันอยู่ พระเจ้ากรุงนรปติทรงเลื่อมใสในพระเถระเหล่านั้นเป็นอย่างยิ่ง ทรงผูกแพในแม่น้ำอิรวดี และทรงให้ทำอุปสมบทกรรมในที่นั้นเอง เมื่อกาลล่วงไปนาน คณะสงฆ์นั้นก็ได้เจริญขึ้น නරපතිරාජා ච තෙ ථෙරෙ සද්ධිං සඞ්ඝෙන නිමන්තෙත්වා මහාදානං අදාසි. තදා ඡණෙ ආකප්පසම්පන්නං රූපසොභග්ගප්පක්කං එකං නාටකිත්තිං දිස්වා රාහුලත්ථෙරො පටිබද්ධචිත්තො ලෙපෙ ලග්ගිතවානරොවිය කද්දමෙ ලග්ගිතමාතඞ්ගොවිය ච කාම ගුණලෙපකද්දමෙසු ලග්ගිතො සාසනෙ විරමිත්වා හී නායාවත්තීතුං ආරභි. මරණන්ති කරොගෙන අභිභූතො විය [Pg.74] අතෙකිච්ඡො හුත්වා සෙසත්ථෙරෙසු ඔවාදං දින්නෙසු පිනාදියි. තදා සෙසත්ථෙරා තං එවමාහංසු,-මා ත්වං එකං තං පටිච්ච සබ්බෙපි අම්හෙ ලජ්ජාපෙතුං න අරහසි, මා ඉධ හීනායා වත්තෙහි, මල්ලාරුදීපං ගන්ත්වා යථාරුචිං කරොහීති පෙසෙසුං. රාහුලත්ථෙරො ච කුසිමතිත්ථතො නාවං ආරුය්හ මල්ලාරුදීපං අගමාසි. මල්ලාරුදීපං පත්තකාලෙ මල්ලාරුරාජා විනයං ජානිතුකාමො සහ ටීකාය ඛුද්දසික්ඛාපකරණං තස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හිත්වා එකපත්තමත්තං මණිං අදාසි. සොච තං ලභිත්වා හීනායාවත්තීති. හොන්ති චෙත්ථ,- พระเจ้ากรุงนรปติทรงนิมนต์พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยสงฆ์ แล้วถวายมหาทาน ในงานฉลองนั้น เมื่อพระราหุลเถระเห็นนางละครคนหนึ่งซึ่งถึงพร้อมด้วยมารยาทและถึงที่สุดแห่งความงาม พระราหุลเถระก็มีจิตปฏิพัทธ์ เหมือนลิงติดยางเหนียว เหมือนช้างติดหล่ม ติดอยู่ในยางเหนียวและหล่มคือกามคุณ จึงระอาในพระศาสนาและเริ่มจะสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ เหมือนถูกโรคที่ทำให้ถึงตายครอบงำจนเยียวยาไม่ได้ แม้พระเถระที่เหลือให้โอวาทก็ไม่เอื้อเฟื้อ ในเวลานั้น พระเถระที่เหลือจึงกล่าวกับท่านว่า 'ท่านไม่ควรทำให้พวกเราทั้งหมดต้องอับอายเพราะท่านคนเดียว อย่าสึกที่นี่เลย จงไปเกาะมัลลารุ แล้วทำตามความชอบใจเถิด' แล้วก็ส่งท่านไป พระราหุลเถระจึงขึ้นเรือจากท่ากุสิมะ แล้วไปยังเกาะมัลลารุ เมื่อไปถึงเกาะมัลลารุ พระเจ้ากรุงมัลลารุผู้ทรงประสงค์จะทราบพระวินัย ได้ทรงศึกษาคัมภีร์ขุททสิกขาพร้อมทั้งฎีกาจากสำนักของท่าน และได้ถวายแก้วมณีขนาดเท่าบาตรหนึ่ง และท่านก็ได้รับแก้วมณีนั้นแล้วได้สึกออกมาเป็นคฤหัสถ์ ในเรื่องนี้มีคาถาว่า අතිදූරෙව හොතබ්බං, භික්ඛුනා නාම ඉත්ථිභි; ඉත්ථියො නාම භික්ඛූනං, භවන්ති ඉධ වෙරිනො. อันภิกษุควรอยู่ห่างไกลจากสตรีอย่างยิ่ง ชื่อว่าสตรีทั้งหลาย ย่อมเป็นศัตรูของภิกษุทั้งหลายในโลกนี้ තාව තිට්ඨන්තු දුප්පඤ්ඤා, මයං පොරාණිකාපි ච; මහාපඤ්ඤා විනාසං, පත්තා හරිතචාදයො. พวกคนมีปัญญาทรามเหล่านั้นจงยกไว้ก่อนเถิด แม้ท่านผู้เป็นโบราณกะทั้งหลายผู้มีปัญญามาก ก็ยังถึงความพินาศ เช่น พระหริตจเถระเป็นต้น තස්මා හි පණ්ඩිතො භික්ඛු, අන්තමසොව ඉත්ථිභි; විස්සාසං න කරෙ ලොකෙ, රාගො ච දුප්පවාරිතොති. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ไม่ควรทำความคุ้นเคยกับสตรีในโลก แม้ที่สุด เพราะราคะเป็นสิ่งที่ห้ามได้ยาก සෙසෙසු ච ථෙරෙසු ඡප්පදො නාම ථෙරො පඨමං කාලඞ්කතො. සිවලිතාමලින්දානන්දත්ථෙරායෙව තයො පරියත්තිඋග්ගහණධාරණාදිවසෙන සාසනං උපත්ථම්භෙත්වා අරිමද්දනනගරෙ නිසීදිංසු. එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා තෙසං තිණ්ණං ථෙරානං එකෙකං හත්ථිං අදාසි. සිවලිතාමලින්දත්ථෙරා පටිග්ගහෙත්වා වනෙ විස්සජ්ජාපෙසුං. ආනන්දත්ථෙරො පන කිඤ්චිපුරනගරං පහිණිත්වා ඤාතකානං දෙහීති කුසිමතිත්ථං ගන්ත්වා නාවං ආරොපෙසි. තං කාරණං ඤත්වා සිවලිතාමලින්දත්ථෙරාතං එවමාහංසු,– මයං පන ආවුසො හත්ථීනං සුඛත්ථාය වනෙ විස්සජ්ජෙම,ත්වං පන අධම්මිකං කරොසීති. කින්නාම භන්තෙ ඤාභකානං සඞ්ගහො න වට්ටති, නනු ඤාතකානඤ්ච සඞ්ගහොති භගවතා වුත්තන්ති. ในบรรดาพระเถระที่เหลือ พระฉัพพทเถระชื่อว่ามรณภาพไปก่อน พระสีวลีเถระ พระตามลินทเถระ และพระอานันทเถระทั้ง ๓ รูปนั่นแล ได้อุปถัมภ์พระศาสนาด้วยการศึกษาและทรงจำพระปริยัติเป็นต้น แล้วพำนักอยู่ในเมืองอริมัททนะ ในกาลครั้งหนึ่ง พระราชาได้ถวายช้างแก่พระเถระทั้ง ๓ รูปนั้นรูปละเชือก พระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระรับแล้วก็ให้ปล่อยไปในป่า ส่วนพระอานันทเถระส่งไปยังเมืองกิญจิปุระด้วยสั่งว่า 'จงมอบแก่พวกญาติ' แล้วไปยังท่ากุสิมะนำช้างขึ้นเรือ เมื่อพระสีวลีเถระและพระตามลินทเถระทราบเรื่องนั้น จึงกล่าวกับท่านว่า 'อาวุโส พวกเราปล่อยช้างไปในป่าเพื่อความสุขของพวกมัน แต่ท่านกลับทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม' พระอานันทเถระตอบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ญาติไม่ควรหรือ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้หรือว่า การสงเคราะห์ญาติ' ථෙරා [Pg.75] ආහංසු,-සචෙ ත්වං අම්හාකං වචනං නකරෙය්‍යාසි,භව ඉච්ඡානුරූපං කරොහි, මයං පන තයා සද්ධිං සංවාසං න කරිස්සාමාති විසුං නිසීදිංසු. พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า 'ถ้าท่านไม่ทำตามคำของเรา ท่านจงทำตามความปรารถนาของท่านเถิด แต่พวกเราจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วก็แยกกันอยู่ තතො පට්ඨාය ද්වෙ ගණා භිජ්ජිංසු. තතො පච්ඡාකාලෙ අතික්කන්තෙ තාමලින්දත්ථෙරො බහුස්සුතානං බ්‍යත්තිබලානං සිස්සානං අනුග්ගහත්ථාය ගහට්ඨානං සන්තිකෙ අයං බහුස්සුතො අයං මහාපඤ්ඤොති එවමාදිනා වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙති, එවං කතෙ කුලපුත්තා සුලභපච්චයවසෙන සාසනස්ස හිතං ආවහිභුංසක්ඛිස්සන්තීති කත්වා. තං කාරණං සුත්වා සිවලිත්ථෙරො එවමාහ,- කස්මා ත්වං වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා බුද්ධප්පටිකුච්ඡිතං කම්මං කරොසීති. භගවතා අත්තනො අත්ථායයෙව වචීවිඤ්ඤත්තිං පටික්ඛිත්තා, අහං පන පරෙසංයෙව අත්ථාය වචීවිඤ්ඤත්තිංසමුට්ඨාපෙමි, නාත්තනො අත්ථාය, සාසනස්ස හි වෙපුල්ලත්ථාය එවං වචීවිඤ්ඤත්තිංසමුට්ඨාපෙමි. සිවලිත්ථෙරොපි න ත්වං මම වචනං කරොසි, යං යං ත්වං ඉච්ඡසි, තං තං කරොහි, අහං පන තයා සද්ධිං සංවාසං නකරිස්සාමීති විසුං හුත්වා සද්ධිං සකපක්ඛෙන නිසීදි. තතො පට්ඨාය තයො ගණා භිජ්ජිංසු. ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์ได้แตกออกเป็น ๒ คณะ ต่อมาเมื่อเวลาล่วงไป พระตามลินทเถระเพื่อจะอนุเคราะห์เหล่าศิษย์ผู้เป็นพหูสูตและมีกำลังความสามารถ จึงได้ทำการวิญญัติทางวาจาในสำนักของคฤหัสถ์ทั้งหลายว่า 'ผู้นี้เป็นพหูสูต ผู้นี้มีปัญญามาก' เป็นต้น ด้วยคิดว่า 'เมื่อทำเช่นนี้ กุลบุตรทั้งหลายจะสามารถนำประโยชน์มาสู่พระศาสนาได้เพราะปัจจัยหาได้ง่าย' พระสีวลีเถระได้ยินเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมท่านจึงทำการวิญญัติทางวาจา อันเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงตำหนิเล่า' พระตามลินทเถระตอบว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงห้ามการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น แต่กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น มิใช่เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง กระผมทำการวิญญัติทางวาจาเช่นนี้ก็เพื่อความไพบูลย์แห่งพระศาสนา' แม้พระสีวลีเถระก็กล่าวว่า 'ท่านไม่ทำตามคำของผม ท่านปรารถนาสิ่งใดก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่ผมจะไม่ร่วมสังวาสกับท่าน' แล้วจึงแยกตัวออกไปอยู่กับพรรคพวกของตน ตั้งแต่นั้นมา คณะสงฆ์จึงแตกออกเป็น ๓ คณะ එවං අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තත්ථෙරස්ස එකො වංසො, සිවලිත්ථෙරස්ස එකො, තාමලින්දත්ථෙරස්ස එකො, ආනන්දත්ථෙරස්ස එකොති චත්තාරො ගණා අහෙසුං. ด้วยประการฉะนี้ ในเมืองอริมัททนะจึงมีคณะสงฆ์ ๔ คณะ คือ คณะของพระอรหันตเถระ ๑ คณะ ของพระสีวลีเถระ ๑ คณะ ของพระตามลินทเถระ ๑ และคณะของพระอานันทเถระ ๑ තෙසු අරහන්තත්ථෙරගණො සුධම්මපුරතො පඨමං ආගතත්තා පුරිමගණොති වොහාරියති, අඤ්ඤෙ පන පච්ඡා ආගතත්තා පච්ඡාගණාති. ในบรรดาคณะเหล่านั้น คณะของพระอรหันตเถระ เพราะเหตุที่มาจากเมืองสุธัมมปุระก่อน จึงถูกเรียกว่า 'ปุริมคณะ' (คณะก่อน) ส่วนคณะอื่นๆ เพราะเหตุที่มาภายหลัง จึงถูกเรียกว่า 'ปัจฉิมคณะ' (คณะหลัง) සිවලිත්ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ යාවීජීවං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා කලියුගෙ නවුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසි. พระสีวลีเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาในสมัยกาลียุค เมื่อปีที่ ๕๙๐ ආනන්දත්ථෙරො පන අරිමද්දනනගරෙයෙව චතුචත්තාලීස වස්සානි [Pg.76] සාසනං පග්ගණ්හිත්වා ඡනවුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසි. ส่วนพระอานันทเถระได้อุปถัมภ์พระศาสนาในเมืองอริมัททนะนั่นเองเป็นเวลา ๔๔ ปี และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๖ ในสมัยกาลียุค තාමලින්දත්ථෙරොපි යාවජීවං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා අට්ඨන වුතාධිකෙ පඤ්චවස්සසතෙ කාලෙ කාලමකාසීති. අහො සඞ්ඛාරසභාවොති. แม้พระตามลินทเถระก็ได้อุปถัมภ์พระศาสนาตลอดชีวิต และได้ถึงแก่กาลกิริยาเมื่อปีที่ ๕๙๘ ในสมัยกาลียุค อนิจจา สังขารเป็นเช่นนี้เอง සෙය්‍යථාජගරස්සෙව, නාභියා චක්කමණ්ඩලෙ; ලග්ගො සසො සමිත්වාපි, දිසං ගච්ඡති තං මුඛං. เหมือนอย่างกระต่ายที่ติดอยู่ในวงขดที่ท้องของงูเหลือม แม้จะพยายามวิ่งหนีไปเพียงใด ก็ยังคงมุ่งหน้าไปยังปากของมันนั่นเอง තථෙව සබ්බසත්තාපි, මච්චුචක්කෙසු ලග්ගිතා; යාවජීවම්පි ධාවිත්වා, මච්චුමුඛං උපාගමුන්ති. ฉันใด สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงก็ติดอยู่ในวงล้อแห่งความตาย ฉันนั้น แม้จะวิ่งไปตลอดชีวิต ก็ยังคงมุ่งหน้าเข้าสู่ปากแห่งความตาย ඉච්චෙවං අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තෙහි ච ගන්ථකාරෙහි ච පුථුජ්ජනෙහි ජිනසාසනං නභෙ චන්දොවිය විජ්ජොතති. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาของพระชินเจ้าจึงรุ่งเรืองดุจดวงจันทร์ในท้องฟ้า ด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย ด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์ทั้งหลาย และด้วยปุถุชนทั้งหลายในเมืองอริมัททนะ තත්ථ හි යදා අනුරුද්ධරාජා සුධම්මපුරතො සාසනං ආනෙසි, තදා අරහන්තා ඡසතසහස්සමත්තා ආගතා, සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො පන ගණනපථං වීති වත්තාති. ในกาลนั้น เมื่อพระเจ้าอนุรุทธะทรงนำพระศาสนามาจากเมืองสุธัมมปุระ พระอรหันต์ทั้งหลายได้มาถึงประมาณหกแสนรูป ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีนั้นมีจำนวนเกินกว่าที่จะนับได้ ඡත්තගුහින්දස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙපි හිමවන්තෙ ගන්ධමාදනපබ්බතතො අට්ඨ අරහන්තා පිණ්ඩාය රාජගෙහං ආගමංසු. රාජා ච පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙත්වා ඉදානි කුතො ආගතත්ථාභි පුච්ඡි. හිමවන්තෙ මහාරාජ ගන්ධ මාදනපබ්බතතොති. අථ රාජා අතිප්පසන්නො හුත්වා ඉධ තෙමාසං වස්සං උපගච්ඡථාති යාචිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. තෙමාසම්පි අන්තොගෙහෙ නිමන්තෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. แม้ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ ๘ รูปได้มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์เพื่อบิณฑบาตยังพระราชวัง พระราชาทรงรับบาตรแล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต แล้วตรัสถามว่า 'บัดนี้ ท่านทั้งหลายมาจากที่ไหน?' พระอรหันต์ตอบว่า 'มหาบพิตร มาจากภูเขาคันธมาทน์ในป่าหิมพานต์' ลำดับนั้น พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงนิมนต์ว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดอยู่จำพรรษาที่นี่ตลอด ๓ เดือนเถิด' แล้วทรงสร้างวิหารให้ ทรงนิมนต์ฉันภัตตาหารภายในพระราชวังตลอด ๓ เดือน එකං සමයං අරහන්තානං ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහං විය එකං ගුහං මාපෙත්වා දස්සෙහීති යාචි. තෙ ච අරහන්තා නන්දමූලගුහංවිය එකං ගුහං ඉද්ධියා මාපෙත්වා දස්සෙසුං[Pg.77]. රාජා ච තාය ගුහාය සදිසං එකං ගුහං කාරාපෙසි. නන්දමූලගුහාකාරෙන පන කතත්තා නන්දාති නාමම්පි අකාසි. ඉච්චෙවං ඡත්තගුහින්දස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහතො ආගන්ත්වා අරහන්තා සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං. สมัยหนึ่ง พระราชาทรงอ้อนวอนพระอรหันต์ทั้งหลายว่า 'ขอท่านทั้งหลายโปรดเนรมิตถ้ำให้เหมือนกับถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ให้ข้าพเจ้าดูด้วยเถิด' พระอรหันต์เหล่านั้นจึงเนรมิตถ้ำให้เหมือนถ้ำนันทมูลด้วยฤทธิ์ พระราชาทรงให้สร้างถ้ำขึ้นถ้ำหนึ่งให้เหมือนกับถ้ำนั้น และเพราะเหตุที่สร้างตามแบบถ้ำนันทมูล จึงทรงขนานนามว่า 'นันทา' ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาไว้ අරහන්තභාවො ච නාමෙස යථාභූතං ජානිතුං දුක්කරො, අනුපසම්පන්නානං උත්තරිමනුස්සධම්මදස්සනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා, අරහත්තං වා පත්වාපි වාසනාය අප්පජහිතත්තා. අරහාපි හි සමානො අහං අරහාති අනුපසම්පන්නානං කථෙතුං න වට්ටති, අරහත්තං පත්වාපි එකච්චො වාසනං පජහිතුං න සක්කා, පිලින්දවච්ඡත්ථෙරවත්ථුචෙත්ථ ඤාපකං. එවං ලොකෙ අරහන්ත භාවො ජානිතුං දුක්කරො. තෙනෙව මහාකස්සපත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො එකො භික්ඛු අත්තනො උපජ්ඣායස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ වසිත්වාපි තස්ස අරහන්ත භාවං න ජානි. อนึ่ง ความเป็นพระอรหันต์นั้นยากที่จะรู้ได้ตามความเป็นจริง เพราะการแสดงอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบันเป็นสิ่งที่ทรงห้ามไว้ และเพราะแม้บรรลุอรหัตตผลแล้วก็ยังละวาสนาไม่ได้ เพราะแม้เป็นพระอรหันต์ก็ไม่ควรบอกแก่อนุปสัมบันว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' และแม้บรรลุอรหัตตผลแล้ว บางรูปก็ไม่สามารถละวาสนาได้ เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระในที่นี้เป็นเครื่องชี้ให้เห็น ความเป็นพระอรหันต์ในโลกจึงรู้ได้ยากเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้นเอง ภิกษุรูปหนึ่งผู้เป็นอุปัฏฐากของพระมหากัสสปเถระ แม้จะอาศัยอยู่ในสำนักของพระมหากัสสปเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของตน ก็ยังไม่รู้ถึงความเป็นพระอรหันต์ของท่าน මහාකස්සපත්ථෙරඤ්හි එකෙන සද්ධිවිහාරිකෙන සද්ධිං අරඤ්ඤවිහාරතො ගාමං පිණ්ඩාය චරන්තං අන්තරාමග්ගෙ පත්තා දිපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා පච්ඡා ගච්ඡන්තොයෙව එකොසද්ධි විහාරිකො එවමාහ,–ලොකස්මිං භන්තෙ අරහා අරහාති පාකටො, සුතමත්තොවාහං භවාමි, න කදාචි දිට්ඨපුබ්බොති. තං සුත්වා ථෙරො පච්ඡා පරිවත්තත්වා ඔලොකෙන්තො පරික්ඛාරෙ ආවුසො ගහෙත්වා අරහන්තස්ස පච්ඡාගච්ඡන්තොයෙව අරහන්තභාවං න ජානාතීති ආහාති. ด้วยว่า พระมหากัสสปเถระกำลังเที่ยวบิณฑบาตจากอาวาสป่าไปยังหมู่บ้านพร้อมกับสัทธิวิหาริกรูปหนึ่ง ในระหว่างทาง สัทธิวิหาริกรูปหนึ่งนั้นแล เมื่อถือเอาบริขารมีบาตรเป็นต้นเดินตามหลังไป ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในโลกนี้ คำว่า พระอรหันต์ พระอรหันต์ ปรากฏอยู่ กระผมเป็นเพียงผู้ได้ยินมาเท่านั้น ไม่เคยเห็นมาก่อนเลย" พระเถระได้ฟังคำนั้นแล้ว เหลียวกลับไปมองดูแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านถือเอาบริขารเดินตามหลังพระอรหันต์อยู่แท้ๆ กลับไม่รู้ภาวะแห่งความเป็นพระอรหันต์หรือ" අරිමද්දනනගරෙපි සීලබුද්ධිපොල්ලොඞ්කසුමෙධත්ථෙරාදයොපි අරහන්තායෙව අහෙසුං. නරපතිරාජා හි ඛණිත්ති පාදපබ්බතං ගන්ත්වා පච්චාගමනකාලෙ අන්තරාමග්ගෙ එකිස්සා මාතිකාය මණොභාසං දිස්වා ඉධ පුඤ්ඤං කාරෙතුකාමො සක්කො දස්සෙති මඤ්ඤෙති මනසිකරිත්වා චෙතියං කාරාපෙස්සාමීති [Pg.78] තත්ථ රට්ඨවාසීති සමං භූමිභාගං කාරාපෙසි. แม้ในเมืองอริมัททนะ พระเถระทั้งหลายมีพระสีลพุทธเถระ พระปอลลองกะเถระ และพระสุเมธเถระ เป็นต้น ก็เป็นพระอรหันต์แท้ๆ ด้วยว่า พระเจ้ากรุงนรปติเสด็จไปยังภูเขาขณิตติปาทะ ในเวลาเสด็จกลับ ระหว่างทาง ทรงเห็นแสงรัศมีแห่งแก้วมณีในเหมืองน้ำแห่งหนึ่ง ทรงทำในพระทัยว่า "ท้าวสักกะคงจะแสดงให้เห็น เพราะทรงปรารถนาจะให้ทำบุญในที่นี้" ทรงดำริว่า "เราจะให้สร้างเจดีย์" จึงรับสั่งให้ชาวเมืองทำพื้นที่ตรงนั้นให้ราบเรียบ අථ එකො සීලබුද්ධි නාම ථෙරො එවමාහ,– පුඤ්ඤං මහාරාජ කරිස්සමීති ඉදං භූමිපරිකම්මං කාරාපෙසි, එවං කාරාපෙන්තස්ස තෙ අපුඤ්ඤංයෙව භවති, නොපුඤ්ඤන්ති වත්වා බහූ සත්තා මා කිලමන්තූති මනසිකත්වා රඤ්ඤො දණ්ඩකම්මෙන තජ්ජනත්ථාය රඤ්ඤා දින්නං පිණ්ඩපාතං නභුඤ්ජි. රාජා ච සචෙ ත්වං මයා දින්නං පිණ්ඩපාතං අභුඤ්ජිතුකාමො භවෙය්‍යාසි, මම විජිතෙ වසන්තොයෙව ත්වං මම පිණ්ඩපාතා න මුච්චෙය්‍යාසි, රට්ඨවාසීහිපි දින්නපිණ්ඩපාතො මය්හමෙව සන්තකො, නනු නාම මම පිණ්ඩපාතංයෙව ත්වං භුඤ්ජසීති ආහ. ครั้งนั้น พระเถระนามว่าสีลพุทธะได้กล่าวอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร พระองค์รับสั่งให้ทำการตระเตรียมพื้นที่นี้ด้วยทรงดำริว่า จะทำบุญ เมื่อพระองค์รับสั่งให้ทำอยู่อย่างนี้ ย่อมเป็นบาปแก่พระองค์เท่านั้น หาใช่บุญไม่" ท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงทำในใจว่า "สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากอย่าได้ลำบากเลย" เพื่อจะขู่พระราชาด้วยการลงโทษ (ทรมานตน) จึงไม่ฉันบิณฑบาตที่พระราชาถวาย ฝ่ายพระราชาตรัสว่า "หากท่านไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวาย เมื่อท่านยังอาศัยอยู่ในแว่นแคว้นของข้าพเจ้า ท่านก็ย่อมไม่พ้นไปจากบิณฑบาตของข้าพเจ้า แม้บิณฑบาตที่ชาวเมืองถวาย ก็เป็นของข้าพเจ้าเหมือนกัน ท่านฉันบิณฑบาตของข้าพเจ้ามิใช่หรือ" සීලබුද්ධිත්ථෙරොපි සචෙ අහං එවං භවෙය්‍යාමි, සීහළදීපං ගන්ත්වා වසිස්සාමීති චින්තෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසි. แม้พระสีลพุทธเถระก็ดำริว่า "หากเราเป็นเช่นนั้น เราจะไปอาศัยอยู่ที่เกาะสีหล" แล้วจึงไปอาศัยอยู่ในป่า අථ තමත්ථං ජානිත්වා නගරද්වාරෙ ආරක්ඛො එකො යක්ඛො රඤ්ඤො ආගතකාලෙ අභිමුඛං ඨිතොව භයානකරූපං නිසීදි. අථ නානාවිජ්ජාකම්මෙහි අපනෙන්තොපි න සක්කා අපනෙතුං. ครั้งนั้น ยักษ์ผู้รักษาประตูเมืองตนหนึ่งรู้เรื่องนั้นแล้ว ในเวลาที่พระราชาเสด็จมา ได้ยืนขวางหน้าแล้วนั่งแสดงรูปที่น่ากลัว แม้จะขับไล่ด้วยวิชาอาคมต่างๆ ก็ไม่สามารถขับไล่ไปได้ අථ රාජා නිමිත්තපාඨකෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි,-කෙන කාරණෙන අයං යක්ඛො ඉධ නිසින්නොති. ත්වං මහාරාජ සීලබුද්ධිත්ථෙරං අගාරවවසෙන පුබ්බෙ කථෙසි, යක්ඛාපි ථෙරෙ අතිවිය පසන්නාති අම්හෙහි සුතපුබ්බා, තං පටිච්ච යක්ඛො භයානකරූපං දස්සෙත්වා නිසින්නො භවිස්සතීති ආහ. ครั้งนั้น พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพวกโหรมาแล้วตรัสถามว่า "ยักษ์นี้มานั่งอยู่ที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร" พวกโหรกราบทูลว่า "มหาบพิตร เมื่อก่อนพระองค์ตรัสกับพระสีลพุทธเถระด้วยความไม่เคารพ พวกข้าพเจ้าเคยได้ยินมาว่า แม้พวกยักษ์ก็เลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง เพราะอาศัยเหตุนั้น ยักษ์จึงมานั่งแสดงรูปที่น่ากลัว" රාජාපි අමච්චෙ ආණාපෙසි ථෙරං පක්කාසථාති. ථෙරො නාගච්ඡි. සීහළදීපංයෙව ගමිස්සාමීති ආරභි. තමත්ථං සුත්වා රාජා එකං චතුරඞ්ගපච්චයං නාම අමච්චං පක්කොසාපෙත්වා ත්වං ගන්ත්වා ථෙරං පක්කොසාහීති පෙසෙසි. චතුරඞ්ගපච්චයො ච ඡෙකතාය එකං සුවණ්ණමයං බුද්ධප්පටිබිම්බං නාවාය ඨපෙත්වා මහාසමුද්දතිත්ථං අගමාසි. අථ ථෙරං සම්පාපුණිත්වා [Pg.79] ඉදානි ඉධ භගවා සම්මාසම්බුද්ධො අගමාසි, සීලබුද්ධිත්ථෙරො භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය ආගච්ඡතූති දූතං පෙසෙසි. ථෙරොපි භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දස්සනත්ථාය ආගච්ඡතූති වචනං පටික්ඛිපිතුං බුද්ධගාරවවසෙන අවිසහතාය ආගච්ඡීති. พระราชาทรงสั่งพวกอำมาตย์ว่า "พวกท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" พระเถระไม่มา ท่านเริ่มเตรียมตัวว่า "เราจะไปเกาะสีหลเท่านั้น" พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้อำมาตย์ชื่อจตุรงคปัจจัยคนหนึ่งมาแล้วส่งไปว่า "ท่านจงไปนิมนต์พระเถระมา" ฝ่ายจตุรงคปัจจัยผู้ฉลาด ได้อัญเชิญพระพุทธรูปทองคำองค์หนึ่งประดิษฐานบนเรือแล้วไปยังท่ามหาสมุทร ครั้นไปถึงที่ที่พระเถระอยู่ จึงส่งทูตไปว่า "บัดนี้ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาที่นี่แล้ว ขอพระสีลพุทธเถระจงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" แม้พระเถระก็มา เพราะไม่สามารถจะปฏิเสธคำว่า "จงมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าเถิด" ได้ ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า පොරාණිකානංව ථෙරානං, බුද්ධෙ සගාරවං ඉධ; පණ්ඩිතො ගාරවං බුද්ධෙ, කරෙ පසන්නචෙතසාති. บัณฑิตผู้มีจิตเลื่อมใส พึงทำความเคารพในพระพุทธเจ้า เหมือนความเคารพในพระพุทธเจ้าของพระเถระทั้งหลายในกาลก่อนในเรื่องนี้ නාවං අභිරූහිත්වා ථෙරො භගවතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වන්දනාමානපූජාසක්කාරදීනි අකාසි. ථෙරස්ස එවං වන්දනාමානපූජාසක්කාරාදීනි කරොන්තස්සෙව වෙගෙන නාවං ආනෙත්වා ගච්ඡි. අථ චතුරඞ්ගපච්චයො එවමාහ,– ඉදානි භන්තෙ තුම්හාකං ආචරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං පග්ගණ්හිතුං යුත්තොති. රාජා ච අමච්චෙහි පරිවාරිතො පච්චුග්ගච්ඡි. නාවාය ථෙරස්ස හත්ථෙ ගහෙත්වා රාජගෙහං ආනෙසි. ද්වාරං පත්තකාලෙ යක්ඛො පථවියං නිසීදිත්වා ථෙරං වන්දි. พระเถระขึ้นเรือแล้ว ได้กระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระเถระกำลังกระทำการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะเป็นต้นอยู่นั่นเอง ก็นำเรือแล่นไปอย่างรวดเร็ว ลำดับนั้น จตุรงคปัจจัยจึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลที่ท่านควรจะประคับประคองพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของท่าน" ฝ่ายพระราชาแวดล้อมด้วยเหล่าอำมาตย์เสด็จออกไปต้อนรับ ทรงจับมือพระเถระจากเรือแล้วนำไปยังพระราชวัง เมื่อถึงประตูเมือง ยักษ์ก็นั่งลงบนพื้นดินแล้วไหว้พระเถระ රාජා රාජගෙහං පත්වා ථෙරං නානාභොජනෙහි භොජෙසි. එවඤ්ච අවොච,–අජ්ජතග්ගෙ භන්තෙ ත්වමසි මමාචරියො, භගවතොව ඔවාදං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා අනුවත්තිස්සාමාති අත්තනො පඤ්චපුත්තෙපි ථෙරස්ස අදාසි. තෙ ච පඤ්චකුමාරා ථෙරෙන සද්ධිං අනුවත්තිංසු. ථෙරො තෙ පක්කොසෙත්වා විහාරං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ කප්පියපථවියං පඤ්ච පරිමණ්ඩලාකාරානි ලිඛිත්වා තෙසං රාජකුමාරානං දස්සෙත්වා නිවත්තාපෙසි. රාජකුමාරා පටිනිවත්තිත්වා තං කාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ච තුම්හාකං පුඤ්ඤං කාරාපනත්ථාය දස්සෙතීති වත්වා තුලාවසෙන තෙහි රාජකුමාරෙහි සුවණ්ණං සමං කත්වා තෙන සුවණ්ණෙන මූලං කත්වා භගවතො ධරමානකාලෙ [Pg.80] පස්සෙනදිකොසලරඤ්ඤා කාරාපිතං චන්දනප්පටිබිම්බංවිය විසුං විසුං පටිබිම්බං කාරාපෙසි. พระราชาเสด็จถึงพระราชวังแล้ว ทรงอังคาสพระเถระด้วยโภชนาหารนานาชนิด และตรัสอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะน้อมรับโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้เหนือเศียรเกล้าแล้วประพฤติตาม" แล้วทรงถวายพระโอรสทั้ง ๕ พระองค์แด่พระเถระ พระกุมารทั้ง ๕ พระองค์นั้นก็ได้ติดตามพระเถระไป พระเถระเรียกพระกุมารเหล่านั้นแล้วไปยังวิหาร ในระหว่างทาง ท่านได้ขีดวงกลม ๕ วงบนพื้นดินที่ควร แล้วแสดงให้พระราชกุมารเหล่านั้นดูแล้วให้กลับไป พระราชกุมารทั้งหลายกลับไปแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า "ท่านแสดงเพื่อให้พวกเจ้าสร้างบุญ" แล้วทรงให้ชั่งทองคำให้มีน้ำหนักเท่ากับพระราชกุมารเหล่านั้น ทรงใช้ทองคำนั้นเป็นทุนสร้างพระพุทธรูปแยกกันแต่ละองค์ เหมือนพระพุทธรูปไม้จันทน์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ තෙසං නිධානට්ඨානභූතානි පඤ්ච චෙතියානිපි සක්කො කම්ම විධායකො හුත්වා පතිට්ඨාපෙසි. එත්ථ ච පුබ්බෙ රඤ්ඤා පසීදිත්වා ථෙරස්ස රාජකුමාරා දින්නා, මූලං රතනත්තයස්ස දත්වා පුන රාජකුමාරෙ භූජිස්සෙ කාරෙතුකාමතාය ථෙරො එවං සඤ්ඤං අදාසීති දට්ඨබ්බං. แม้เจดีย์ ๕ องค์อันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปเหล่านั้น ท้าวสักกะก็ได้เป็นผู้จัดการสร้างขึ้น ในเรื่องนี้พึงทราบว่า ก่อนหน้านี้พระราชาทรงเลื่อมใสแล้วถวายพระราชกุมารแด่พระเถระ พระเถระได้ให้สัญญาณเช่นนี้เพราะปรารถนาจะให้พระราชกุมารเหล่านั้นเป็นอิสระอีกครั้ง โดยการถวายมูลค่าแด่พระรัตนตรัย සො ච සීලබුද්ධිත්ථෙරො අරහන්තගණවංසොති දට්ඨබ්බො. และพึงทราบว่า พระสีลพุทธเถระนั้น เป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์ අරිමද්දනනගරෙයෙව නරපති රඤ්ඤො කාලෙ කස්සපො නාම ථෙරො දෙසචාරිකං චරමානො පොල්ලොඞ්කනාමකං දෙසං, තදවසරි. අථ ද්වෙ මහල්ලකපොල්ලොඞ්කා මනුස්සා ථෙරෙ අතිප්පසන්නතාය ද්වෙ පුත්තෙ උපට්ඨාකත්ථාය නිය්‍යාදෙසුං. ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ พระเถระชื่อกัสสปะเมื่อจาริกไปตามชนบท ได้แวะไปยังชนบทชื่อโปโลงคะ ลำดับนั้น ชายชราชาวโปโลงคะสองคนมีความเลื่อมใสในพระเถระอย่างยิ่ง จึงได้มอบบุตรสองคนให้เพื่อเป็นอุปัฏฐาก පොල්ලොඞ්කමනුස්සානං අතිප්පසන්නතං පටිච්ච ථෙරොපි පොල්ලොඞ්කත්ථෙරොති වොහාරියති. යදා ච පන සො ථෙරො සීහළදීපං ගන්තුකාමො අහොසි, තදා සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍යග්ඝරූපං මාපෙත්වා පිට්ඨියා යාව මහාසමුද්දතීරං ආනෙසි. මහාසමුද්දතීරං පන පත්වා නාවං අභිරූහිත්වා වාණිජෙහි සද්ධිං තරි. เพราะอาศัยความเลื่อมใสอย่างยิ่งของชาวโปโลงคะ แม้พระเถระก็ถูกเรียกว่า "พระโปโลงคเถระ" และเมื่อพระเถระนั้นประสงค์จะไปยังสีหลทวีป ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปเสือแล้วนำท่านขี่หลังไปจนถึงฝั่งมหาสมุทร ครั้นถึงฝั่งมหาสมุทรแล้ว ท่านก็ได้ขึ้นเรือข้ามไปพร้อมกับพวกพ่อค้า මහාසමුද්දමජ්ඣෙ පන පත්වා සා නාවා න ගච්ඡි, නිච්චලාව අට්ඨාසි. අථ වාණිජා මන්තෙසුං,-අම්හාකං නාවාය අලක්ඛී පාපජනො අත්ථි මඤ්ඤෙති. එවං පන මන්තෙත්වා සලාකාදානං අකංසු. යාව තතියම්පි ථෙරස්සෙව හත්ථෙ සලාකා පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙන නිපති. ඉදං පන ථෙරස්ස පුබ්බෙ කතකම්මං,-ථෙරො හි තතො අත්තභාවතො සත්තමෙ භවෙ එකස්මිං ගාමෙ කුලදාරකො හුත්වා කීළනත්ථාය එකං සුනඛං නදියං ඔතාරෙත්වා උදකෙ කීළමාපෙසි. එවං කීළමන්තං සුනඛං සයමෙව උරෙන උග්ගහෙත්වා තීරං ආනෙසීති එවං [Pg.81] පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙන ථෙරස්සෙව හත්ථෙ සලාකා නිපති. แต่เมื่อถึงกลางมหาสมุทร เรือนั้นไม่แล่นไป กลับหยุดนิ่งอยู่ ลำดับนั้น พวกพ่อค้าจึงปรึกษากันว่า "เห็นทีจะมีคนกาลกิณี คนบาปอยู่ในเรือของเรา" ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงได้มีการจับสลาก สลากได้ตกในมือของพระเถระนั่นเองถึงสามครั้ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อน ส่วนกรรมที่พระเถระทำไว้ในกาลก่อนนั้นคือ ในภพที่เจ็ดนับจากอัตภาพนั้น พระเถระได้เป็นกุลบุตรในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้นำสุนัขตัวหนึ่งลงไปในแม่น้ำเพื่อเล่น และให้มันเล่นน้ำ ท่านได้อุ้มสุนัขที่กำลังเล่นอยู่นั้นด้วยอกของตนเองแล้วนำขึ้นมายังฝั่ง สลากจึงตกในมือของพระเถระนั่นเองด้วยวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อนเช่นนี้ තදා වාණිජා උදකපිට්ඨෙ ඛිපිංසු. අථ සක්කො දෙවානමින්දො කුම්භීලරූපං මාපෙත්වා පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා ආනෙසි. ථෙරො යක්ඛදීපං පත්වා අන්ධචක්ඛුකානං යක්ඛානං මෙත්තානුභාවෙන චක්ඛුං ලභාපෙසි. යක්ඛා ච ථෙරස්ස ගුණං ඤත්වා ද්වෙ යක්ඛභාතිකෙ අදංසු. ථෙරො ච සීහළදීපං ගන්ත්වා මහාචෙතියරූපං ලොහපාසාදරූපං සරීරධාතුං මහාබොධිබිජානි ච ආනෙත්වා පච්චාගමාසීති. ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้โยนท่านลงไปในน้ำ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้เนรมิตรูปจระเข้ ให้ท่านขึ้นขี่หลังแล้วนำมา พระเถระไปถึงยักษทวีปแล้ว ได้ทำให้พวกยักษ์ที่ตาบอดกลับได้ดวงตาด้วยอานุภาพแห่งเมตตา พวกยักษ์รู้ถึงคุณของพระเถระแล้ว จึงได้ถวายยักษ์สองพี่น้อง และพระเถระได้ไปยังสีหลทวีป นำแบบจำลองมหาเจดีย์ แบบจำลองโลหปราสาท พระบรมสารีริกธาตุ และเมล็ดพระมหาโพธิ์กลับมา සුමෙධත්ථෙරො ච හලඞ්කස්ස නාම නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ම්හත්තිපාමෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය දින්නනාමිකෙ විහාරෙ වසි. ඨානස්ස පන නාමවසෙන ථෙරස්සොපි දින්නවිහාරො ත්වෙව නාමං අහොසි. සොපි ථෙරො පංසුකූලිකො ලජ්ජීපෙසලො සික්ඛාකාමො ඣානලාභී අරහායෙව. සො හි දෙවසිකං දෙවසිකං අට්ඨනවයොජනප්පමාණෙ පාදචෙතියං ගන්ත්වා වන්දි. චෙතියඞ්ගණවත්තඤ්ච අකාසි. තතො ආගන්ත්වා ම්හත්තිගාමෙ පිණ්ඩාය චරි. ඉදං ථෙරස්ස නිබද්ධවත්තං. ส่วนพระสุเมธเถระอาศัยอยู่ในวิหารชื่อทินนะ ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของหมู่บ้านมหาติปามะ ทางทิศใต้ของเมืองชื่อหะลังกะ และเพราะชื่อของสถานที่นั้น พระเถระจึงมีชื่อว่า "ทินนวิหาร" ด้วยเช่นกัน พระเถระนั้นเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ใคร่ต่อการศึกษา ได้บรรลุฌาน และเป็นพระอรหันต์ทีเดียว ท่านไปไหว้พระบาทเจดีย์ซึ่งมีระยะทางประมาณ ๘-๙ โยชน์ทุกๆ วัน และได้กระทำวัตรในบริเวณพระเจดีย์ จากนั้นจึงกลับมาบิณฑบาตในหมู่บ้านมหาติปามะ นี้เป็นวัตรประจำของพระเถระ අපරානිපි වත්ථූනි බහූනි සන්ති, සබ්බානි පන තානි විත්ථාරෙත්වා වත්තබ්බානිපි ගන්ථපාරවභයෙන න වක්ඛාම. සබ්බානිපි හි වුච්චමානානි අයං සාසනවංසප්පදීපිකා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති. เรื่องอื่นๆ แม้อื่นอีกก็มีมาก แต่เราจะไม่กล่าวเรื่องเหล่านั้นทั้งหมดโดยพิสดารเพราะเกรงว่าคัมภีร์จะยืดยาวเกินไป เพราะหากกล่าวทั้งหมด คัมภีร์ศาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะมีความยืดยาวจนเกินไป සම්මාසම්බුද්ධස්ස හි පරිනිබ්බානතො යාවජ්ජතනා ථෙරානං පරම්පරවසෙන සඞ්ඝට්ටෙත්වා ආනයනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතං. යථාවුත්තානි පන වත්ථූනි අධුනා අභිඤ්ඤාලාභීනං පුග්ගලානං අඛෙත්තභාවෙන පසඞ්ගඤාණප්පටිබාහණත්ථං අරිමද්දනනගරෙ ච බහූනං අභිඤ්ඤාලාභීනං පුග්ගලානං නිවාසට්ඨානතා දස්සනත්ථං වුත්තානි. වුත්තඤ්චෙතං භික්ඛුනීඛන්ධකට්ඨකථායං,– เพราะในที่นี้มีความประสงค์เพียงเพื่อนำเรื่องราวของพระเถระทั้งหลายมาเรียบเรียงตามลำดับสืบต่อกันมา ตั้งแต่การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงปัจจุบัน ส่วนเรื่องราวตามที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวไว้เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดที่อาจเกิดขึ้นว่าในปัจจุบันไม่มีบุคคลผู้ได้อภิญญา และเพื่อแสดงว่าเมืองอริมัททนะเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้ได้อภิญญาจำนวนมาก และเรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุนีขันธกะว่า පටිසම්භිදාපත්තෙහි වස්සසහස්සං සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං [Pg.82] අනාගාමීහි වස්සසහස්සං සකදාගාමීහි වස්සසහස්සං සොතාපන්නෙහි වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධධම්මො ඨස්සතීති. ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี และด้วยพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี รวมเป็น ๕,๐๐๐ ปี ดังนี้ දීඝනිකායට්ඨකථායං පන සංයුත්තනිකායට්ඨකථායඤ්ච පටිසම්භිදාපත්තෙහි වස්සසහස්සං ඡළාභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං පාතිමොක්ඛෙන වස්සසහස්සන්ති වුත්තං. แต่ในอรรถกถาฑีฆนิกายและอรรถกถาสังยุตตนิกายกล่าวว่า (ปฏิเวธธรรมจะดำรงอยู่) ด้วยพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้ได้วิชชา ๓ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสก ๑,๐๐๐ ปี และด้วยผู้ทรงพระปาติโมกข์ ๑,๐๐๐ ปี අඞ්ගුත්තරනිකායට්ඨකථායං පන විභඞ්ගකථායඤ්ච බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතොපි අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තිංසු. ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව නයෙන අනාගාමිනො සකදාගාමිනො සොතාපන්නාති වුත්තං. ส่วนในอรรถกถาอังคุตตรนิกายและในวิภังคกถากล่าวว่า นับแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (พระสาวก) ย่อมสามารถทำให้ปฏิสัมภิทาบังเกิดได้เพียงหนึ่งพันปีเท่านั้น หลังจากนั้นเป็นอภิญญา ๖ เมื่อไม่สามารถทำอภิญญา ๖ ให้บังเกิดได้ วิชชา ๓ ก็บังเกิด เมื่อกาลเวลาผ่านไป เมื่อไม่สามารถทำให้แม้แต่วิชชาเหล่านั้นบังเกิดได้ ก็เป็นพระสุกขวิปัสสก และได้กล่าวถึงพระอนาคามี พระสกทาคามี และพระโสดาบันด้วยนัยนี้เช่นกัน එවං නානානයෙහි අට්ඨකථායපි ආගතත්තා අධුනා ලොකෙ අරියපුග්ගලා භවිතුං න සක්කාති න වත්තබ්බං. අරියානමෙව ඛෙත්තස්ස අධුනාපි සම්භවතො, සචෙ ආරද්ධවිපස්සකො භවෙය්‍ය සො අරහා භවිතුං සක්කායෙවාති නිට්ඨමෙත්ථාවගන්තබ්බං. අට්ඨකථාසු පන නානාභාණකත්ථෙරානං නානාවාදවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්තකෙනෙව පන නානාකාරෙන වාදො භින්නොපි සාසනං භිජ්ජතියෙව. සාසනස්ස අභින්නංයෙව හි එත්ථ පමාණන්ති. เพราะเหตุที่มาในอรรถกถาโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่าในโลกปัจจุบันนี้ไม่สามารถมีพระอริยบุคคลได้ เพราะเขตแห่งพระอริยะยังคงมีอยู่แม้ในปัจจุบัน หากเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา เขาก็สามารถเป็นพระอรหันต์ได้แน่นอน พึงทราบข้อสรุปในเรื่องนี้ ส่วนในอรรถกถาพึงทราบว่ากล่าวไว้ด้วยอำนาจวาทะที่ต่างกันของพระเถระผู้เป็นภาณกะต่างๆ แม้ว่าวาทะจะแตกต่างกันด้วยประการต่างๆ เพียงเท่านี้ แต่พระศาสนาก็ย่อมแตกแยกไป (ตามวาทะนั้น) แท้จริงแล้ว ความไม่แตกแยกแห่งพระศาสนาเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ එවං මරම්මමණ්ඩලෙ අරිමද්දනනගරෙ අනෙකෙහි අරහන්තසතෙහි සාසනං විජ්ජොතති. භගවතො පන පරිනිබ්බානතො තිංසාධිකානං නවවස්සසතානං උපරි පරම්මරට්ඨෙ සෙඤිලඤ්ඤික්‍රොධිනාමෙන රඤ්ඤා සමකාලවසෙන සීහළදීපෙ රජ්ජං පත්තස්ස මහානාමරඤ්ඤො කාලෙ බුද්ධඝොසබුද්ධදත්තත්ථෙරෙහි පභුති තෙතෙමහාථෙරා තෙතෙගන්ථෙ අකංසු. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงรุ่งเรืองด้วยพระอรหันต์หลายร้อยรูปในเมืองอริมัททนะ แขวงพม่า อนึ่ง เมื่อพ้นปีที่ ๙๓๐ นับแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในรัชสมัยของพระเจ้ามหานามผู้ครองราชย์ในสีหลทวีป ซึ่งเป็นสมัยเดียวกับพระเจ้าเสนิลัญญิกโรธินในพม่าประเทศ พระมหาเถระทั้งหลายมีพระพุทธโฆสเถระและพระพุทธทัตตเถระเป็นต้น ได้รจนาคัมภีร์นั้นๆ ไว้ තතො පච්ඡා සතිසමාධිපඤ්ඤාමන්දවසෙන සුඛාවබොධනත්ථං [Pg.83] ටීකායො අකංසු. අරිමද්දනනගරෙ ජිනචක්කෙසත්තනවුතාධිකෙ ඡසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තිණ්ණං පිටකානං මූලභූතෙසු සද්දනයෙසු සොතාරානං ඡෙකත්ථාය මහාසමුද්දෙවිය ආනන්දො නාම මහාමච්ඡො තීසු පිටකෙසු සාට්ඨකථෙසු විලොලෙත්වා අග්ගවංසො නාම ථෙරො සද්දනීතිප්පකරණං අකාසි. අරිමද්දනනගරෙ හි උත්තරාජීවත්ථෙරාදීනං සීහළදීපං ගමනතො පුබ්බෙයෙව තයො මහාථෙරා පරියත්තිවිසාරදා, මහාඅග්ගපණ්ඩිතො, තස්ස සද්ධිවිහාරිකො දුතියඅග්ගපණ්ඩිතො, තස්ස භාගිනෙය්‍යො තතියඅග්ගපණ්ඩිතොති. තතියඅග්ගපණ්ඩිතො පන අග්ගවංසොතිපි වොහාරියති. หลังจากนั้น พระเถระทั้งหลายได้รจนาฎีกาเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย เพราะความที่สติ สมาธิ และปัญญาหย่อน. เมื่อพระพุทธศักราชล่วงไปได้ ๑๖๙๗ ปี ในเมืองอริมัททนะ พระเถระชื่ออัคควงศ์ได้รจนาคัมภีร์สัททนีติ เพื่อความเชี่ยวชาญของเหล่าผู้ฟังในหลักไวยากรณ์อันเป็นรากฐานแห่งพระไตรปิฎกทั้งสาม โดยท่านได้พิจารณาค้นคว้าในพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาทั้งสาม ดุจปลาใหญ่ชื่ออานันท์ในมหาสมุทร. แท้จริง ในเมืองอริมัททนะนั้น ก่อนที่พระอุตตราชีวเถระเป็นต้นจะเดินทางไปยังลังกาทวีป มีพระมหาเถระ ๓ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาอัคคบัณฑิต, พระทุติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน, และพระตติยอัคคบัณฑิตผู้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของท่าน. อนึ่ง พระตติยอัคคบัณฑิตนั้น มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า อัคควงศ์. තස්මිඤ්ච කාලෙ අරිමද්දනනගරවාසිනො සද්දකොවිදා බහවො සන්තීති යාව ලඞ්කාදීපා කිත්තිඝොසො පත්ථරි. තස්මා සීහළදීපිකා සද්දකොවිදා වීමංසෙතුකාමා හුත්වා අරිමද්දනනගරං ආගමංසු. තදා අරිමද්දනනගරවාසිනො භික්ඛූ සද්දනීතිප්පකරණං දස්සෙසු. ในกาลนั้น กิตติศัพท์ขจรขจายไปจนถึงลังกาทวีปว่า 'ชาวเมืองอริมัททนะผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีอยู่มาก'. เพราะเหตุนั้น ชาวลังกาทวีปผู้เชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์มีความประสงค์จะทดสอบ จึงได้เดินทางมายังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ภิกษุชาวเมืองอริมัททนะทั้งหลายได้แสดงคัมภีร์สัททนีติ (แก่ชาวลังกานั้น). සීහළදීපිකා ච තං දිස්වා උපධාරෙන්තා සද්දවිසයෙ අයං ගන්ථොවිය සීහළදීපෙ ගන්ථො ඉත්ථි, ඉමස්මිං පකරණෙ ආගතවිනිච්ඡයම්පි සකලං න ජානිම්හාති නානාප්පකාරෙහි ථොමෙසුන්ති යාවජ්ජභනා කථාමග්ගො න උපච්ඡින්නොති. และชาวลังกาทวีปเหล่านั้น เมื่อได้เห็นและพิจารณาคัมภีร์นั้นแล้ว จึงกล่าวสรรเสริญด้วยประการต่างๆ ว่า 'ในเรื่องไวยากรณ์ คัมภีร์ที่เหมือนกับคัมภีร์นี้ไม่มีเลยในลังกาทวีป แม้วินิจฉัยทั้งปวงที่มาในปกรณ์นี้ พวกเราก็ยังไม่รู้ทั่วถึง' ดังนี้ เรื่องราวนั้นยังคงเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้โดยไม่ขาดสาย. අරිමද්දනනගරෙ සීහළදීපං ගන්ත්වා පච්චාගතො ඡප්පදො නාම සද්ධම්මජොතිපාලත්ථෙරො සද්දනයෙ ඡෙකතාය සුත්තනිද්දෙසං අකාසි. පරමත්ථධම්මෙ ච ඡෙකතාය සඞ්ඛෙපවණ්ණනං නාමචාරදීපකඤ්ච. විනයෙ ඡෙකතාය විනයගූළත්ථදීපනිං සීමාලඞ්කාරඤ්ච අකාසි. අත්තනා කථානං ගන්ථානං නිගමෙ සද්ධම්ම ජොතිපාලොති මූලනාමෙන වුත්තං. කුසිමනගරෙ පන ඡප්පද ගාමෙ ජාතත්තා ඨානස්ස නාමෙන ඡප්පදොති පාකටො. พระสัทธัมมโชติปาลเถระ ผู้มีชื่อว่า ฉัพพท เดินทางไปยังลังกาทวีปแล้วกลับมายังเมืองอริมัททนะ ได้รจนาคัมภีร์สุตตนิทเทสเพราะความเชี่ยวชาญในหลักไวยากรณ์, รจนาคัมภีร์สังเขปวัณณนาและนามจารทีปิกาเพราะความเชี่ยวชาญในปรมัตถธรรม, และรจนาคัมภีร์วินยคูฬัตถทีปนีและสีมาลังการเพราะความเชี่ยวชาญในพระวินัย. ในตอนท้ายแห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่ท่านรจนาเอง ท่านระบุชื่อเดิมของท่านว่า 'สัทธัมมโชติปาล' แต่เพราะท่านเกิดในหมู่บ้านฉัพพท ในเมืองกุสิมะ ท่านจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉัพพท' ตามชื่อสถานที่นั้น. කුඛනනගරෙ පන ඡප්පදොති වොහාරිතොපි එකො ථෙරො අත්ථි. සො අලජ්ජී දුස්සීලො. එකච්චෙ පන නාමසාමඤ්ඤලෙසමත්තෙන පත්තලඞ්කං සීලවන්තං පෙසලං සික්ඛාකාමං ඡප්පදත්ථෙරං අලජ්ජිදුස්සීලභාවෙන උපවදන්ති, යථා නාම සාමඤ්ඤලෙසමත්තෙන මල්ලපුත්තං ආයස්මන්තං දබ්බං අසමාචාරෙනාති. แต่ในเมืองกุขนะ ก็มีพระเถระอีกรูปหนึ่งที่ถูกเรียกว่า 'ฉัพพท' เช่นกัน. พระเถระรูปนั้นเป็นอลัชชี ทุศีล. แต่คนบางพวกกลับตำหนิพระฉัพพทเถระผู้ไปถึงลังกา ผู้มีศีล เป็นที่รัก และใคร่ในการศึกษา ว่าเป็นอลัชชีทุศีล เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อ เหมือนกับที่มีการตำหนิพระทัพพมัลลบุตรผู้มีอายุด้วยความประพฤติไม่ดี (ของผู้อื่น) เพียงเพราะความคล้ายคลึงกันเพียงเล็กน้อยของชื่อฉะนั้น. අරිමද්දනනගරයෙව අලොඞ්ගචඤ්ඤිසූනාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ මහාවිමලබුද්ධිත්ථෙරො චූළවිමලබුද්ධිත්ථෙරොති ද්වෙ ථෙරා පරියත්තිවිසාරදා අහෙසුං. තෙසු මහාවිමලබුද්ධිත්ථෙරො කච්චායනස්ස සංවණ්ණනං න්‍යාසගන්ථමකාසි. ในเมืองอริมัททนะนั่นเอง ในรัชสมัยของพระเจ้าอลองจันญีสู มีพระเถระ ๒ รูปผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ คือ พระมหาพิมลพุทธเถระ และพระจุลพิมลพุทธเถระ. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระมหาพิมลพุทธเถระได้รจนาคัมภีร์นยาสะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์กัจจายนะ. කෙචි පන සීහළදීපවාසී විමලබුද්ධිත්ථෙරො තමකාසීති වදන්ති. චූළවිමලබුද්ධිත්ථෙරො පන වුත්තොදයස්ස පොරාණටීකමකාසි. ඡන්දොසාරත්ථවිකාසිනිං සද්ධම්මඤාණත්ථෙරො අකාසි. වචනත්ථජොතිං පන වෙපුල්ලත්ථෙරො අකාසි. න්‍යාසගන්ථස්සපොරාණටීකං නරපතිරඤ්ඤො කාලෙ එකො අමච්චො අකාසි. แต่บางท่านกล่าวว่า พระพิมลพุทธเถระชาวลังกาทวีปเป็นผู้รจนาคัมภีร์นั้น. ส่วนพระจุลพิมลพุทธเถระได้รจนาฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์วุตโตทัย. พระสัทธัมมญาณเถระได้รจนาคัมภีร์ฉันโทสารัตถวิกาสินี. ส่วนพระเวปุลลเถระได้รจนาคัมภีร์วจนัตถโชติ. อนึ่ง ฎีกาเก่าแห่งคัมภีร์นยาสะ อำมาตย์คนหนึ่งได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้านรปติ. සො හි රඤ්ඤො එකං ඔරොධං පටිච්ච ජාතං එකං ධීතරං දිස්වා වානරොවිය ලෙපෙ ලග්ගිතො තිස්සං පටිබන්ධචිත්තො හුත්වා ලග්ගි. තමත්ථං ජානිත්වා රාජා එවමාහ,– සචෙ එතං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, එකං ගන්ථං පරිපුණ්ණවිනිච්ඡයං ගූළත්ථං කරොහි, සචෙ ත්වං තාදිසං ගන්ථං කාතුං සක්කුණෙය්‍යාසි, එතං ලභිස්සසීති. අථ සො න්‍යාසස්ස සංවණ්ණනං පොරාණටීකං අකාසි. ด้วยว่าอำมาตย์ผู้นั้นได้เห็นธิดาคนหนึ่งซึ่งเกิดจากพระสนมของพระราชา แล้วมีใจผูกพันติดพันในนาง เหมือนลิงติดยางฉะนั้น. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้วจึงตรัสว่า 'หากท่านปรารถนาธิดานั้น จงรจนาคัมภีร์ที่มีการวินิจฉัยอันสมบูรณ์และมีเนื้อความลึกซึ้งขึ้นมาคัมภีร์หนึ่ง หากท่านสามารถรจนาคัมภีร์เช่นนั้นได้ ท่านก็จะได้นางไป'. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้นั้นจึงได้รจนาฎีกาเก่าอันเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ. තතො පච්ඡා හීනායාවත්තිත්වා ධීතරං දත්වා රජ්ජුග්ගාහාමච්චට්ඨානෙ ඨපෙසි, යං මරම්මවොහාරෙන සංප්‍යඞ්ගඉති වුච්චති. තෙන පන කතත්තා සොපි ගන්ථො තං නාමෙන වුච්චති. කාරිකං තස්සා ච සංවණ්ණනං ඡත්තගුහින්දස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙධම්මසෙනාපතිත්ථෙරො අකාසි. තෙන කිර කාරපිතෙ නන්දගුහාය සමීපෙ නන්දවිහාරෙ නිසීදිත්වා අකාසි. หลังจากนั้น (อำมาตย์นั้น) ได้ลาสิกขาออกมา พระราชาจึงประทานธิดาให้ และทรงแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งอำมาตย์ผู้ถือเชือก (พนักงานรังวัดที่ดิน) ซึ่งในภาษาพม่าเรียกว่า 'สัพยีน' (Saṃpyaṅgai). และเพราะคัมภีร์นั้นรจนาโดยอำมาตย์ผู้นั้น คัมภีร์นั้นจึงถูกเรียกตามชื่อของเขา. ส่วนคัมภีร์การิกาและคำอธิบายแห่งคัมภีร์การิกานั้น พระธรรมเสนาบดีเถระได้รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าฉัตตคุหินทะ. ได้ยินว่า ท่านนั่งรจนาคัมภีร์นั้นในนันทวิหาร ใกล้กับถ้ำนันทกูหาที่ท่านสร้างขึ้น. තස්මිඤ්චකාලෙ [Pg.85] ගන්ථමාදනපබ්බතෙ නන්දමූලගුහතො අරහන්තා ආගන්ත්වා තස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගච්ඡිංසු. තෙසං සම්මුඛෙ කතත්තා තෙ ච ගන්ථා පණ්ඩිතෙහි සාරතො පච්චෙතබ්බාති ආචරියා වදන්ති. ในกาลนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายเดินทางมาจากถ้ำนันทมูลที่ภูเขาคันธมาทน์ แล้วเข้าจำพรรษาในวิหารนั้น. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะคัมภีร์เหล่านั้นรจนาขึ้นต่อหน้าพระอรหันต์เหล่านั้น บัณฑิตทั้งหลายจึงพึงยอมรับคัมภีร์เหล่านั้นโดยความเป็นสาระ. වාච්චවාචකං පන ධම්මදස්සී නාම සාමණෙරො අකාසි. ส่วนคัมภีร์วัจจวาจกะนั้น สามเณรชื่อธัมมทัสสีเป็นผู้รจนา. සද්දත්ථභෙදචින්තං පන අරිමද්දනනගරසමීපෙ ඨිතස්ස ඛණිත්තිපාදපබ්බතස්ස සමීපෙ එකස්මිං ගාමෙ වසන්තො සද්ධම්මසිරි නාම ථෙරො අකාසි. සොයෙව ථෙරො බ්‍රහජං නාම වෙදසත්ථම්පි මරම්මභාසාය පරිවත්තෙසි. ส่วนคัมภีร์สัททัตถเภทจินดานั้น พระสัทธัมมสิริเถระ ผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เมืองอริมัททนะ เป็นผู้รจนา. พระเถระรูปนั้นนั่นเองยังได้แปลคัมภีร์พระเวทชื่อพรหมชะเป็นภาษาพม่าด้วย. එකක්ඛරකොසං පන සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො අකාසි. සො හි කලියුගෙ සත්තාසීතාධිකෙ අට්ඨසතෙ සම්පත්තෙ මිච්ඡා දිට්ඨිකානං ජලුමසඤ්ඤිතානං කුලානං භයෙන සකලෙපි තම්බදීපරට්ඨෙ සාසනොභාසො මිලායති. බහූනිපි පොත්ථකානි අග්ගිභයෙන නස්සෙසුං. ส่วนคัมภีร์เอกักขรโกสะนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระเป็นผู้รจนา. ด้วยว่า เมื่อถึงกาลียุคที่ ๘๘๗ ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนาในทั่วทั้งแว่นแคว้นตัมพทีปะได้เสื่อมถอยลง เพราะภัยจากพวกมิจฉาทิฐิที่รู้จักกันในนามตระกูลชลุมะ. แม้คัมภีร์จำนวนมากก็พินาศไปเพราะอัคคีภัย. තදා තං පවත්තිං පස්සිත්වා සචෙ පරියත්තිධම්මොවිනස්සෙය්‍ය, පටිපත්තිධම්මොපි නස්සිස්සති, පටිපත්තිධම්මෙ නස්සන්තෙ කුතො පටිවෙධධම්මො භවිස්සතීති සංවෙගං අපජ්ජිත්වා ඉමං ගන්ථං අකාසීති තට්ටිකායං වුත්තං. ในเวลานั้น ท่านเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วเกิดความสังเวชว่า 'หากปริยัติธรรมพินาศไป ปฏิบัติธรรมก็จักพินาศด้วย เมื่อปฏิบัติธรรมพินาศแล้ว ปฏิเวธธรรมจะมีมาจากไหน' จึงได้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้น ดังนี้ มีกล่าวไว้ในฎีกาของคัมภีร์นั้น. මුඛමත්තසාරං සාගරත්ථෙරො අකාසි. คัมภีร์มุขมัตตสารนั้น พระสาครเถระเป็นผู้รจนา. කලියුගෙ එකාසීතාධිකෙ පඤ්චසතෙ සම්පත්තෙ එකං දහරපුත්තං කාලඞ්කතං පටිච්ච සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා පච්චෙකබුද්ධත්තං පත්ථයන්තස්ස ජෙය්‍යසිඞ්ඛනාමකස්ස රඤ්ඤො පුත්තො ක්‍යච්වානාමකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. ධම්මරාජාතිපි නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තීසු පන පිටකෙසු යථාභූතං විජානකතාය මරම්මවොහාරෙන ක්‍යච්වාති වොහාරියති. เมื่อกาลียุคมาถึง ๕๘๑ ปี พระราชาพระนามว่า กยัจวา ผู้เป็นพระโอรสของพระราชาพระนามว่า ชยสิงขะ ผู้ปรารถนาความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะอาศัยบุตรน้อยคนหนึ่งตายแล้ว เกิดความสังเวช ได้ครองราชย์ ทรงได้รับพระนามว่า "ธรรมราชา" ด้วย แต่เพราะทรงรู้แจ้งในพระไตรปิฎกทั้งสามตามความเป็นจริง จึงถูกเรียกขานด้วยสำเนียงพม่าว่า "กยัจวา" සො ච කිර රාජා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිඡෙකතාය පිටකත්තයෙ සාකච්ඡමත්තම්පි කාතුං සමත්ථො [Pg.86] නාම නත්ථීති උග්ගහිතතිපිටකො හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝම්පි දිවසෙ සත්තහි වාරෙහි ගන්ථං වාචෙති. ได้ยินว่า พระราชาพระองค์นั้น เพราะทรงเชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ (ทรงดำริว่า) ไม่มีใครสามารถสนทนาในพระไตรปิฎกได้เลย จึงทรงเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก และทรงบอกคัมภีร์แก่ภิกษุสงฆ์วันละ ๗ ครั้ง ඛණිත්තිපාදපබ්බතස්ස සමීපෙපි එකං තළාකං කාරාපෙත්වා තත්ථ රාජාගාරං කාරාපෙත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා ගන්ථං වාචෙති. සබ්බානි පන රාජූනං කිච්චානි පුත්තස්සෙව උපරාජස්ස නිය්‍යාදෙසි. ගන්ථං උග්ගණ්හන්තානං ඔරොධානමත්ථාය සඞ්ඛෙපතො සද්දබින්දුං නාම පකරණං පරමත්ථබින්දුඤ්ච නාම පකරණං අකාසි. තස්ස හි චිත්තං පරියත්තියංයෙව රමති. අඤ්ඤං පන රාජකිච්චං සුණිතුම්පි න ඉච්ඡි. අනුරුද්ධරාජා අනාගතෙ අහං රාජා භවෙය්‍යාමි, තදායෙව ඉමානි තාළිබීජානි උට්ඨහන්තූති අධිට්ඨහිත්වා රොපෙසි. තානි තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ උට්ඨහිංසු. තෙනෙව අනුරුද්ධරාජායෙවායන්ති රට්ඨවාසිනො සඤ්ජානිංසු. සම්මුතිරාජා හි අනුරුද්ධරාජා ක්‍යච්වාරාජාති ඉමෙ තයො එකසන්තානාති වදන්ති. ทรงสร้างสระน้ำแห่งหนึ่งใกล้ภูเขาขณิตติปาทะ ทรงสร้างพระราชวังในที่นั้น แล้วประทับนั่งในที่นั้นทรงบอกคัมภีร์ ส่วนพระราชกิจทั้งปวง ทรงมอบให้พระโอรสผู้เป็นอุปราช ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ สัททบินทุ และคัมภีร์ชื่อ ปรมัตถบินทุ โดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่เหล่าสตรีในวังผู้เรียนคัมภีร์ เพราะว่าพระทัยของพระองค์ทรงยินดีในปริยัติเท่านั้น ส่วนพระราชกิจอื่น ๆ ไม่ทรงปรารถนาแม้แต่จะฟัง พระราชาอนุรุทธะทรงอธิษฐานแล้วปลูกเมล็ดตาลเหล่านี้ว่า "ในอนาคต เมื่อข้าพเจ้าเป็นพระราชา ขอให้เมล็ดตาลเหล่านี้งอกขึ้นในกาลนั้นเอง" เมล็ดตาลเหล่านั้นได้งอกขึ้นในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ด้วยเหตุนั้น ชาวเมืองจึงจำได้ว่า "พระองค์คือพระราชาอนุรุทธะนั่นเอง" แท้จริงแล้ว พวกเขากล่าวว่า พระราชาสมมุติ พระราชาอนุรุทธะ และพระราชากยัจวา ทั้งสามพระองค์นี้เป็นสืบสายเดียวกัน සො රාජා එකම්පි චෙතියං අකාසි, න තං නිට්ඨං අගමාසි, පරියත්තියංයෙව පරිචාරකත්තාති රාජවංසෙ ආගතං. ලොකසම්මුතිවසෙන කක්ඛළදිනෙ ඉට්ඨකානි කාරාපෙත්වා තස්මිංයෙව දිනෙ භූමිසමං කත්වා තස්මිංයෙව දිනෙ අඤ්ඤම්පි සබ්බං කාරාපෙසි. තෙන මරම්මවොහාරෙන ප්‍රස්සදා චෙතියන්ති යාවජ්ජභනා පාකටං. พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเจดีย์แห่งหนึ่ง แต่ไม่สำเร็จ (เรื่องนี้) มาในพงศาวดารว่า "เพราะทรงอุปถัมภ์แต่ปริยัติเท่านั้น" โดยสมมติของชาวโลก ในวันกักขฬะ (วันแข็ง) ทรงให้สร้างอิฐ ในวันนั้นเอง ทรงทำให้เสมอพื้นดิน และในวันนั้นเอง ทรงให้สร้างสิ่งอื่น ๆ ทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นที่รู้จักกันในสำเนียงพม่าว่า "เจดีย์ปรัสสาดา" จนถึงทุกวันนี้ තස්ස රඤ්ඤො එකා ධිභා විභත්‍යත්ථං නාම ගන්ථං අකාසීති. พระธิดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงรจนาคัมภีร์ชื่อ วิภัตติอัตถะ පුබ්බෙ කිර අරිමද්දනනගරෙ උග්ගහධාරණාදිවසෙන සාසනං අතිවිය විරූළමාපජ්ජි. අරිමද්දනනගරෙයෙව හි එකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො භික්ඛු ගන්ථං ලිඛිතුං සිලාලෙඛනදණ්ඩෙන ඉච්ඡන්තො රාජගෙහං පාවිසි. රාජා කෙන ආගතොසීති පුච්ඡි. ගන්ථං ලිඛිතුං සිලාලෙඛනදණ්ඩෙන ඉච්ඡන්තො ආගතො ම්හීති. එවං මහල්ලකො ත්වං ගන්ථං මහුස්සාහෙන පරියාපුණන්තොපි [Pg.87] ගන්ථෙසු ඡෙකස්ස ඔකාසං න පස්සාමි, සචෙ හිමුසලො අඞ්කුරං උට්ඨාපෙත්වා රූහෙය්‍ය, එවං සති ත්වං ගන්ථෙසු ඡෙකතං ආපජ්ජෙය්‍යාසීති ආහ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ พระศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว ที่เมืองอริมัททนะนั่นเอง ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปหนึ่ง ปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา จึงเข้าไปยังพระราชวัง พระราชาตรัสถามว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" (ภิกษุตอบว่า) "ข้าพระพุทธเจ้ามาเพราะปรารถนาจะเขียนคัมภีร์ด้วยดินสอศิลา" (พระราชาตรัสว่า) "ท่านแก่ถึงเพียงนี้ แม้จะเรียนคัมภีร์ด้วยความเพียรอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นช่องทางที่ท่านจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้ ถ้าสากงอกหน่อขึ้นมาได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจึงจะเชี่ยวชาญในคัมภีร์ได้" තතො පච්ඡා විහාරං ගන්ත්වා දෙවසිකං දෙවසිකං එකදන්තකට්ඨප්පමාණත්තං ලෙඛනං උග්ගහෙත්වා කච්චායනඅභිධම්මෙත්ථසඞ්ගහප්පකරණං ආදිං කත්වා ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හි. සො අචිරෙනෙව ගන්ථෙසු ඡෙකතං පත්වා මුසලෙ ජම්බුරුක්ඛඞ්කුරං බන්ධිත්වා උස්සාපෙත්වා රාජගෙහං පාවිසි. หลังจากนั้น ท่านไปวิหาร เรียนการเขียนวันละเท่าขนาดไม้สีฟัน เริ่มต้นด้วยคัมภีร์กัจจายนะและอภิธัมมัตถสังคหะ เรียนในสำนักของอาจารย์ ท่านนั้นไม่นานก็เชี่ยวชาญในคัมภีร์ ผูกหน่อต้นหว้าไว้ที่สากแล้วยกขึ้น เข้าไปในพระราชวัง අථ තං රාජා පුච්ඡි,-කෙනආගතොසීති. අයං මහාරජ මුසලො අඞ්කුරං උට්ඨාපෙත්වා රූහතීති ආචික්ඛිතුං ආගතොම්හීති වුත්තෙ රාජා එතස්ස ගන්ථෙසු ඡෙකතං පත්තොම්හීති වුත්තං හොතීති ජානාසි. තං සච්චං වා අලිකං වාති වීමංසනත්ථාය මහාථෙරානං සන්තිකං පහිණි. මහාථෙරාපි ගූළට්ඨානං පුච්ඡිංසු. සොපි පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං බ්‍යාකාසි. ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามท่านว่า "ท่านมาด้วยเหตุใด?" เมื่อท่านกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ข้าพระพุทธเจ้ามาเพื่อกราบทูลว่า สากนี้งอกหน่อขึ้นมาแล้ว" พระราชาทรงทราบว่า "นี่หมายความว่า ท่านผู้นี้เชี่ยวชาญในคัมภีร์แล้ว" เพื่อจะทรงสอบสวนว่าจริงหรือเท็จ จึงทรงส่งท่านไปหาพระมหาเถระทั้งหลาย พระมหาเถระทั้งหลายก็ถามปัญหาในที่ลึกซึ้ง ท่านนั้นก็ตอบปัญหาที่ถูกถามทุกปัญหา අථ සො භික්ඛු මහාථෙරෙ එවමාහ,-තුම්හෙ භන්තෙ මං බහූ පුච්ඡථ, අහම්පි තුම්හෙ පුච්ඡිතුං ඉච්ඡාමි, ඔකාසං දෙථාති යාචිත්වා අඤ්ඤසමානචෙතසිකන්ති එත්ථ අඤ්ඤසද්දස්ස අවධ්‍යාපෙක්ඛත්තා අවධිපදං උද්ධරිත්වා දස්සෙථාති පුච්ඡි. මහාථෙරාපි පුබ්බෙ අමනසිකතත්තා සීඝං විස්සජ්ජිතුං න සක්ඛිංසු. රාජා තමත්ථං සුත්වා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා දිසා පාමොක්ඛනමෙන ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො පන භික්ඛු අගන්ථකාරකොපි ගන්ථකාරකොවිය පච්ඡිමානං ජනතානං දින්නොපදෙසවසෙන උපකාරං කත්වා සාසනෙ උප්පජ්ජීති. හොන්ති චෙත්ථ,– ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นกล่าวกับพระมหาเถระทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายถามข้าพเจ้ามาก ข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะถามท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงให้โอกาสเถิด" ครั้นขอโอกาสแล้ว ท่านถามว่า "ในบทว่า อัญญสมานเจตสิก นี้ เพราะคำว่า อัญญะ ต้องการบทอวธิ (บทกำหนด) ขอท่านทั้งหลายจงยกบทอวธินั้นขึ้นแสดงเถิด" พระมหาเถระทั้งหลายก็ไม่สามารถแก้ได้โดยเร็ว เพราะไม่เคยใส่ใจมาก่อน พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยยินดี ทรงแต่งตั้งท่านไว้ในตำแหน่งอาจารย์ชื่อว่าทิศาปาโมกข์ ส่วนภิกษุรูปนั้น แม้ไม่ได้เป็นผู้แต่งคัมภีร์ ก็ได้ทำอุปการะแก่ชนรุ่นหลังด้วยการให้โอวาทเหมือนเป็นผู้แต่งคัมภีร์ ได้อุบัติขึ้นในพระศาสนา ในเรื่องนี้ มีคาถาเหล่านี้ว่า අහං මහල්ලකො හොමි, දුප්පඤ්ඤො පරියත්තිකං; උග්ගහං මහුස්සාහෙන, න සක්ඛිස්සාමි ජානිතුං. เราแก่แล้ว เป็นผู้มีปัญญาทรามในปริยัติ เราจะไม่สามารถเรียนรู้ด้วยความเพียรอย่างยิ่งได้ එවඤ්ච [Pg.88] නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය,නාප්පොස්සුක්කතමාපජ්ජෙ; සද්ධම්මෙ ඡෙකකාමොව,උස්සාහංව කරෙ පොසො. ไม่พึงดูหมิ่นตนเองอย่างนี้ ไม่พึงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ผู้ปรารถนาความเชี่ยวชาญในพระสัทธรรม พึงทำความเพียรเถิด වුඩ්ඪපබ්බජිතො භික්ඛු,මහල්ලකොපි දුප්පඤ්ඤො; ආපජ්ජි ඡෙකතං ධම්මෙ,තමපෙක්ඛන්තු සොතාරොති. ภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ แม้แก่แล้วและมีปัญญาทราม ก็ได้ถึงความเชี่ยวชาญในธรรม ขอผู้ฟังทั้งหลายจงพิจารณาเรื่องนั้นเถิด පුබ්බෙ කිර අරිමද්දනනගරෙ මාතුගාමාපි ගන්ථං උග්ගණ්හිංසු. යෙභුය්‍යෙන උග්ගහධාරණාදිවසෙන පරියත්තිසාසනං පග්ගහෙසුං. මාතුගාමා හි අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සන්තා තුම්හෙ කිත්තකං ගන්ථං උග්ගණ්හථ, කිත්තකං ගන්ථං වාචුග්ගතං කරොථාති පුච්ඡි සුන්ති. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ที่เมืองอริมัททนะ แม้สตรีทั้งหลายก็เรียนคัมภีร์ โดยมากแล้ว พวกเธอได้อุปถัมภ์พระศาสนาฝ่ายปริยัติด้วยการเรียนและการทรงจำ เป็นต้น แท้จริงแล้ว สตรีทั้งหลายเมื่อเห็นกันและกัน ก็ถามกันว่า "พวกเธอเรียนคัมภีร์ได้เท่าไร? ทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" එකො කිර මාතුගාමො එකං මාතුගා,මං පුච්ඡි,-ත්වං ඉදානි කිත්තකං ගන්ථං වාචුග්ගතං කරොසීති. අහං පන ඉදානි දහරපුත්තෙහි බලිබොධත්තා බ්‍යාකුලං පත්වා බහුං ගන්ථං වාචුග්ගතං කාතුං නසක්කා,සමන්තමහාපට්ඨානෙ පන කුසලත්තිකමත්තංව වාචුග්ගතං කරොමීති ආහාති. ได้ยินว่า สตรีคนหนึ่งถามสตรีอีกคนหนึ่งว่า "ตอนนี้เธอทรงจำคัมภีร์ได้เท่าไร?" (สตรีอีกคนตอบว่า) "ส่วนฉัน ตอนนี้เพราะความเป็นเครื่องกังวลด้วยบุตรเล็ก ๆ จึงยุ่งเหยิง ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์ได้มาก แต่ฉันทรงจำเพียงกุสลติกะในสมันตมหาปัฏฐานเท่านั้น" ඉදම්පි අරිමද්දනනගරවාසීනං මාතුගාමානම්පි පරියත්තුග්ගහණෙ එකං වත්ථු,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่งในการเรียนปริยัติของสตรีชาวเมืองอริมัททนะ එකං කිර භික්ඛුං පිණ්ඩාය චරන්තං එකා ද්වාදසවස්සිකා දහරිත්ථී පුච්ඡි,-කින්නාමොසි ත්වං භන්තෙති. ඛෙමානාමාහන්ති. කථඤ්හි භන්තෙ පුමාව සමානො ඉත්ථිලිඞ්ගෙන නාමං අකාසීති ආහ. අථ අන්තොගෙහෙ නිසින්නා මාතා සුත්වා ධීතරං ආහ,-ත්වං රාජාදිගණස්ස ලක්ඛණං න ජානාසීති. ආම ජානාමි, අයං පන ඛෙමසද්දො න රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති. අථ [Pg.89] මාතා එවමාහ,-අයං පන ඛෙමසද්දො එකදෙසෙනෙව රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති. ได้ยินว่า หญิงสาวอายุ 12 ปีคนหนึ่ง ถามภิกษุรูปหนึ่งที่กำลังบิณฑบาตว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านชื่ออะไร?" (ภิกษุตอบว่า) "ชื่อเขมา" (หญิงสาวกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหตุไฉนท่านเป็นบุรุษ จึงมีชื่อเป็นอิตถีลิงค์เล่า?" ครั้งนั้น มารดาซึ่งนั่งอยู่ในเรือนข้างใน ได้ยินแล้วจึงกล่าวกับธิดาว่า "ลูกไม่รู้จักลักษณะของศัพท์ในคณะราชาเป็นต้นหรือ?" (ธิดาตอบว่า) "รู้จักเจ้าค่ะ แต่คำว่า 'เขมา' นี้ไม่จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้น" ครั้งนั้น มารดาจึงกล่าวว่า "แต่คำว่า 'เขมา' นี้จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน" අයං පනෙත්ථ ධීතු අධිප්පායො,-න රාජාදිසද්දො කදාචි රාජොති පච්චත්තවචනවසෙන ඔකාරන්තො දිස්සති විනා දෙවරාජොතිආදිසමාසවිසයං, ඛෙමසද්දො පන කත්ථචි ඛෙමොති ච ඛෙමන්ති ච ලිඞ්ගන්තරවසෙන රූපන්තරං දිස්සති, තෙනෙව ඛෙමසද්දො න රාජාදිගණොති වෙදිතබ්බොති. ในเรื่องนี้ ความเห็นของธิดาคือ คำว่า 'ราชา' เป็นต้น ไม่ปรากฏเป็นโอการันต์ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงว่า 'ราโช' เลย เว้นแต่ในกรณีสมาสเช่น 'เทวราชา' เป็นต้น ส่วนคำว่า 'เขมะ' บางครั้งก็ปรากฏเป็น 'เขโม' และ 'เขมัง' โดยมีรูปต่างกันตามลิงค์ ด้วยเหตุนั้น จึงควรรู้ว่าคำว่า 'เขมะ' ไม่ใช่ศัพท์ในคณะราชาเป็นต้น අයං පන මාතු අධිප්පායො,-ඛෙමසද්දො අභිධෙය්‍යලිඞ්ගත්තා තිලිඞ්ගකො,යදා පන සඤ්ඤාසද්දාධිකාරෙ පච්චත්තවචනවසෙන ඛෙමාති ආකාරන්තො දිස්සති, තදා එකදෙසෙන ඛෙමසද්දො රාජාදිගණපක්ඛං භජතීති. ส่วนความเห็นของมารดาคือ คำว่า 'เขมะ' เป็นไตรลิงค์ เพราะเป็นศัพท์ที่บอกเพศของสิ่งที่ถูกกล่าวถึง แต่เมื่อใดที่ปรากฏเป็นอาการันต์ว่า 'เขมา' ในวิภัตติปัจจัยโดยตรงในบทที่แสดงชื่อเฉพาะ เมื่อนั้น คำว่า 'เขมะ' ก็จัดอยู่ในคณะราชาเป็นต้นเพียงบางส่วน ඉදම්පි එකං වත්ථු,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง අරිමද්දනනගරෙ කිර එකස්ස කුටුම්බිකස්ස එකො පුත්තො ද්වෙ ධීතරො අහෙසුං. එකස්මිඤ්ච කාලෙ ඝම්මාභිභූතත්තා ගෙහස්ස උපරිතලෙ නහායිත්වා නිසීදි. අථ එකා දාසී ගෙහස්ස හෙට්ඨා ඨත්වා කිඤ්චි කම්මං කරොන්තී තස්ස කුටුම්බිකස්ස ගුය්හට්ඨානං ඔලොකෙසි. තමත්ථං ජානිත්වා කුටුම්බිකො සාඛං ඔලොකෙසීති එකං වාක්‍යං බන්ධිත්වා පුත්තස්ස දස්සෙසි,ඉමස්ස අත්ථයොජනං කරොහීති. අථ පුත්තො අත්ථයොජනං අකාසි,-සාඛං රුක්ඛසාඛං ඔලෙකෙසි උදික්ඛතීති. අථ පච්ඡා එකාය ධීතුයා දස්සෙසි, ඉමස්ස අත්ථයොජනං කරොහීති. සාපි අත්ථයොජනං අකාසි,- සා සුනඛො ඛං ආකාසං ඔලොකෙසි උදික්ඛතීති. අථ පච්ඡා එකාය ධීතුයා දස්සෙසි, ඉමස්ස අත්ථ යොජනං කරොහීති. සාපි අත්ථයොජනං අකාසි,-සා ඉත්ථී ඛං අඞ්ගජාතං ඔලොකෙසි මුඛං උද්ධං කත්වා ඔලොකෙසීති. ได้ยินว่า ในเมืองอริมัททนะ มีคฤหบดีคนหนึ่ง มีบุตรชายหนึ่งคน และบุตรสาวสองคน. ครั้งหนึ่ง ในเวลาที่ถูกความร้อนครอบงำ จึงอาบน้ำแล้วนั่งอยู่บนชั้นบนของเรือน. ครั้งนั้น ทาสีคนหนึ่งยืนอยู่ใต้เรือน กำลังทำงานบางอย่าง ได้มองดูอวัยวะลับของคฤหบดีนั้น. คฤหบดีรู้เรื่องนั้นแล้ว จึงผูกประโยคว่า “สาขา โอโลเกสิ” (กิ่งไม้แลดูแล้ว) แล้วแสดงแก่บุตรชายว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. ครั้งนั้น บุตรชายได้ทำอรรถโยชนาว่า “สาขา” คือ กิ่งไม้ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ สุนัขตัวเมีย “ขัง” คือ ท้องฟ้า “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดู. ครั้งนั้น ภายหลังได้แสดงแก่บุตรสาวอีกคนหนึ่งว่า “จงทำอรรถโยชนาของประโยคนี้เถิด”. นางก็ได้ทำอรรถโยชนาว่า “สา” คือ หญิงนั้น “ขัง” คือ อวัยวะเพศ “โอโลเกสิ” คือ แลดู, มองดูโดยเงยหน้าขึ้น. ඉදම්පි එකං වත්ථු,– เรื่องนี้ก็เป็นเรื่องหนึ่ง. එකො කිර සාමණෙරො රතනපූරවාසී අරිමද්දනනගරෙ මාතුගාමාපි [Pg.90] සද්දනයෙසු අතිකොවිදාති සුත්වා අහං තත්ථ ගන්ත්වා ජානිස්සාමීති අරිමද්දනනගරං ගතො. අථ අන්තරාමග්ගෙ අරිමද්දනනගරස්ස සමීපෙ එකං දහරිත්ථිං කප්පාසවත්ථුං රක්ඛිත්වා නිසින්නං පස්සි. අථ සාමණෙරො තස්සා සන්තිකං මග්ගපුච්ඡනත්ථාය ගච්ඡි. අථ දහරිත්ථී සාමණෙරං පුච්ඡි,-කුතො ආගතොසීති. ได้ยินว่า สามเณรรูปหนึ่งผู้อยู่ในเมืองรัตนปุระ ได้ยินว่า “แม้สตรีในเมืองอริมัททนะก็เชี่ยวชาญยิ่งในหลักไวยากรณ์” จึงคิดว่า “เราจะไปที่นั่นแล้วจักรู้” จึงได้ไปยังเมืองอริมัททนะ. ครั้งนั้น ระหว่างทางใกล้เมืองอริมัททนะ ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่งนั่งเฝ้าไร่ฝ้ายอยู่. ครั้งนั้น สามเณรได้เข้าไปหาหญิงนั้นเพื่อถามทาง. ครั้งนั้น หญิงสาวได้ถามสามเณรว่า “ท่านมาจากไหน?” සාමණෙරො ආහ,-රතනපූරතො අහං ආගච්ඡතීති. කුහිං ගතොසීති වුත්තෙ අරිමද්දනනගරං ගච්ඡතීති ආහ. අථ දහරිත්ථී එවමාහ,-ත්වං භන්තෙ සද්දයොගවිනිච්ඡයං අනුපධාරෙත්වා කථෙසි, අම්හයොගට්ඨානෙ හි ත්වං නාම යොගසද්දෙන යොජෙත්වා කථෙසි, නනු පණ්ඩිතානං වචනෙන නාම පරිපුණ්ණත්ථෙන අවිරුද්ධසද්දනයෙන පුණ්ණින්දුසඞ්කාසෙන භවිතබ්බන්ති. අථ සාමණෙරො ඛෙත්තවත්ථූනි රක්ඛන්තී දුග්ගතා දහරිත්ථීපි තාව සද්දනයකොවිදා හොති, කිමඞ්ගං පන භොගසම්පන්නා මහල්ලකිත්ථියොති ලජ්ජිත්වා තතොයෙව පටිනිවත්තිත්වා පච්චාගමාසීති. สามเณรตอบว่า “อาตมามาจากรัตนปุระ”. เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน?” ก็ตอบว่า “จะไปเมืองอริมัททนะ”. ครั้งนั้น หญิงสาวได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวโดยไม่พิจารณาการวินิจฉัยหลักไวยากรณ์เลย เพราะในที่ที่ควรใช้การประกอบด้วยอัมหโยค ท่านกลับกล่าวโดยประกอบด้วยนามโยคเสียแล้ว คำพูดของบัณฑิตนั้นไม่ควรเป็นคำที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ไม่ขัดแย้งด้วยหลักไวยากรณ์ และเหมือนพระจันทร์เต็มดวงหรอกหรือ?” ครั้งนั้น สามเณรละอายใจว่า “แม้หญิงสาวผู้ยากจนเฝ้าไร่นาก็ยังเชี่ยวชาญหลักไวยากรณ์ถึงเพียงนี้ แล้วสตรีผู้มีโภคสมบัติมากเล่าจะเพียงใด” จึงได้กลับจากที่นั่นทันที. ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙ අරිමද්දනනගරෙ ථෙරපරම්පරවසෙන සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองอริมัททนะ แคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่า โดยลำดับพระเถระ. ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙයෙව ජෙය්‍යවඩ්ඪනරට්ඨෙ කෙතුමතීනගරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนาในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ ในมณฑลพม่านี้เอง. කලියුගෙ හි ද්විසත්තතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ජෙය්‍යවඩ්ඪනරට්ඨෙ කෙතුමතීනගරෙ මහාසිරිජෙය්‍යසූරො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. එකං අතිඡෙකං දෙවනාග නාමකං එකං හත්ථිං නිස්සාය විජිතං විත්ථාරමකාසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ ද්විනවුතාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාපරක්කමො නාම ථෙරො සීහළදීපතො නාවාය ආගන්ත්වා කෙතුමතීනගරං සම්පත්තො. රාජා ච ද්වාරා වතීනගරස්ස [Pg.91] දක්ඛිණදිසාභාගෙ මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි නිච්චභත්තම්පි. තස්මිඤ්ච විහාරෙ සීමං සම්මන්නිත්වා තිස්සං සීමායං තුලාවසෙන අත්තනා සමං කත්වා ලොහමයබුද්ධප්පටිබිම්බං කාරාපෙසි. තඤ්ච බුද්ධප්පටිබිම්බිං සම්පත්තලඞ්කාදීපන්ති නාමෙන පාකටං අහොසි. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๘๗๒ ปี พระเจ้ามหาสิริเชยยสูรนาม ได้ครองราชย์ในเมืองเกตุมาตี แคว้นเชยยวัฑฒนะ. พระองค์ทรงอาศัยช้างเชือกหนึ่งชื่อเทวนาคะ ซึ่งฉลาดมาก ได้ขยายอาณาเขตให้กว้างขวาง. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคล่วงไป ๘๙๒ ปี พระเถระนามว่า มหาปรักกมะ ได้มาจากเกาะสีหลโดยเรือ และมาถึงเมืองเกตุมาตี. พระราชาได้สร้างมหาวิหารทางทิศใต้ของเมืองทวารวดี แล้วถวายแก่พระเถระนั้น พร้อมทั้งภัตตาหารประจำ. ในวิหารนั้น พระองค์ได้ผูกพัทธสีมา และในสีมานั้น ได้สร้างพระพุทธรูปทองเหลืองให้มีขนาดเท่าพระองค์เองโดยการชั่งน้ำหนัก. พระพุทธรูปนั้นได้มีชื่อเสียงว่า “สัมปัตตลังกาฑีปะ” (ผู้มาถึงเกาะลังกา). තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සුරාමෙරයසික්ඛාපදං පටිච්ච විපාදො අහොසි. කථං. බීජතො පට්ඨායාති සම්භාරෙ පටියා දෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය තාලනාලිකෙරාදීනං පුප්ඵරසො පුප්ඵතො ගලිතාභිනවකාලතො පට්ඨාය ච න පාතබ්බොති කඞ්ඛාවිතරණීටීකාදීසු වුත්තවචනෙ අධිප්පායං විපල්ලාසතො ගහෙත්වා තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවතො පට්ඨාය පිවිතුං න වට්ටතීති එකච්චෙ වදන්ති. එකච්චෙ පන එවං වදන්ති,–තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවකාලෙ පිවිතුං වට්ටතීති. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้เกิดข้อขัดแย้งเกี่ยวกับสิกขาบทสุราเมรัย. อย่างไร? บางพวกกล่าวว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ (ตามคำว่า ‘ตั้งแต่เมล็ดพืช’) และตั้งแต่เวลาที่น้ำดอกไม้เหล่านั้นเพิ่งไหลออกจากดอก” โดยถือเอาความหมายที่ผิดไปจากคำที่กล่าวไว้ในฎีกากังขาวิตรณีเป็นต้นว่า “ไม่ควรดื่มน้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. แต่บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “น้ำตาลโตนด น้ำมะพร้าว และน้ำดอกไม้อื่นๆ ควรดื่มได้ในเวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ”. තත්ථ පුබ්බපක්ඛෙ ආචරියානං අයමධිප්පායො,– ในเรื่องนั้น ความเห็นของอาจารย์ฝ่ายปุพพปักษ์ (ฝ่ายแรก) คือ: බීජතො පට්ඨායාති එත්ථ සම්භාරෙ පටියාදෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය න පාතබ්බො. තාලනාලිකෙරාදීනං පුප්ඵරසො ච ගලිතාභිනවකාලතොයෙව න පාතබ්බොති. ในคำว่า “ตั้งแต่เมล็ดพืช” นี้ หมายถึง ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่ส่วนผสมถูกเตรียมและใส่ลงในภาชนะ. และน้ำดอกไม้ของตาล มะพร้าว เป็นต้น ก็ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ เท่านั้น. අයං පන අපරපක්ඛෙ ආචරියානමධිප්පායො,– ส่วนนี้เป็นความประสงค์ของอาจารย์ทั้งหลายในฝ่ายหลัง (อปรปักษ์) คือ - බීජතො පට්ඨායාති එත්ථ සම්භාරෙ පටියාදෙත්වා චාටියං පක්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය න පාතබ්බො. තාලනාලිකෙරාදීනං සම්භාරෙහි පටියාදිතො පුප්ඵරසො පුප්ඵතො ගලිතාභිනවකාලතො න පාතබ්බොති. ในคำว่า 'ตั้งแต่เมล็ดพืช' นี้ มีอธิบายว่า ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่จัดแจงส่วนผสมแล้วใส่ลงในหม้อ. ส่วนน้ำดอกไม้ของต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้นที่ปรุงด้วยส่วนผสม ไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกจากดอก. එවං තාලනාලිකෙරාදීනං රසො ගලිතාභිනවකාලතො පට්ඨාය පාතුං වට්ටති න වට්ටතීති විවාදං කරොන්තානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා සම්පත්තලඞ්කො මහාපරක්කමත්ථෙරො තාදිසො පිවිතුං වට්ටතීති විනිච්ඡින්දි, සුරාවිනිච්ඡයඤ්ච නාම ගන්ථං අකාසි[Pg.92]. එවං කෙතුමතීනගරං මාපෙන්තං මහාසිරිජෙය්‍යසූරං නාම රාජානං නිස්සාය කෙතුමතියං සාසනං පතිට්ඨහි. เมื่อพวกเขากำลังโต้เถียงกันว่า 'น้ำรสแห่งตาลและมะพร้าวเป็นต้น ควรดื่มหรือไม่ควรดื่มตั้งแต่เวลาที่เพิ่งไหลออกมาใหม่ๆ' ดังนี้ พระมหาปรักกมเถระผู้มาจากลังกาได้นั่งลงในท่ามกลางชนเหล่านั้นแล้ววินิจฉัยว่า 'น้ำเช่นนั้นควรดื่มได้' และได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า สุราวินิจฉัย. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงได้ประดิษฐานมั่นในเมืองเกตุมาตี โดยอาศัยพระราชาพระนามว่า มหาสิริเชยยสูร ผู้สร้างเมืองเกตุมาตี. ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙයෙව කෙතුමතීනගරෙ เรื่องนี้ (คือการประดิษฐานพระศาสนา) ในเมืองเกตุมาตี ในมณฑลพม่านั่นเอง සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การประดิษฐานพระศาสนา. ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරට්ඨෙයෙව ඛන්ධපුරසාසනවංසං වක්ඛාමි. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองขันธปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง. කලියුගෙ හි චතුසට්ඨාධිකෙ ඡවස්සසතෙ තයො භාතිකා කිත්තිතරනාමකං රාජානං රජ්ජතො චාවෙත්වා ඛන්ධපුරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසුං. තදා කිත්තිතරනාමකස්ස රඤ්ඤො එකො පුත්තො චීනරට්ඨින්දරාජානං යාචිත්වා බහූහි සෙනඞ්ගෙහි ඛන්ධපුරනගරං සම්පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. අථ තීසු පිටකෙසු ඡෙකං එකං මහාථෙරං පක්කොසෙත්වා මන්තෙසුං. ථෙරො එවමාහ,– ජනපදායත්තමිදං කම්මං සමණානං න කප්පති විචාරෙතුං, අහම්පි සමණො, නාටකෙහි පන සද්ධිං මන්තෙථාති. අථ නාටකෙ පක්කොසෙත්වා මන්තෙසුං. නාටකාපි සචෙ කාරණං නත්ථි, එවං සති ඵලං න භවෙය්‍ය, සචෙ පූති නත්ථි, මක්ඛිකා න සන්නිපතෙය්‍යුන්ති ගීතං ගායිත්වා උදකෙ කීළන්ති. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๖๔ ปี พี่น้องสามคนได้ถอดพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากราชสมบัติ แล้วครองราชย์ในเมืองขันธปุระ. ในเวลานั้น พระโอรสองค์หนึ่งของพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ได้ทูลขอต่อพระเจ้ากรุงจีน แล้วยกกองทัพจำนวนมากมาล้อมเมืองขันธปุระไว้. ครั้งนั้น พวกเขาได้นิมนต์พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกรูปหนึ่งมาปรึกษา. พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'กิจนี้ขึ้นอยู่กับชาวบ้าน ไม่ควรที่สมณะจะพิจารณา อาตมาก็เป็นสมณะ ท่านทั้งหลายจงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด'. ครั้งนั้น พวกเขาได้เรียกพวกนักแสดงมาปรึกษา. พวกนักแสดงก็ได้ร้องเพลงและเล่นน้ำว่า 'หากไม่มีเหตุ ผลก็ย่อมไม่มี หากไม่มีของเน่า แมลงวันก็ย่อมไม่ตอม' ดังนี้. අථ තෙච තයො භාතිකා තං සුත්වා කිත්තිතරනාමකං රාජානං බන්ධනාගාරතො ගහෙත්වා මාරෙත්වා ඉදානි යං රජ්ජෙ ඨපයිස්සාමාති චින්තෙත්වා තුම්හෙ ගච්ඡථ, අයං තස්ස සීසො, ඉදානි එස පරලොකං ගතොති සීසං දස්සෙසුං. අථ චීනරට්ඨසෙනායොපි ඉදානි රාජවංසිකො නත්ථි, තෙ නහි යුජ්ඣිතුං න ඉච්ඡාම, යං රජ්ජෙ ඨපයිස්සාමාති කත්වා මයං ආගතා, ඉදානි සො නත්ථීති වත්වා නිවත්තෙත්වා අගමංසු. ครั้งนั้น พี่น้องสามคนนั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงนำพระราชาพระนามว่า กิตติธาระ ออกจากเรือนจำแล้วปลงพระชนม์ แล้วคิดว่า 'บัดนี้เราจะตั้งใครไว้ในราชสมบัติ' จึงแสดงพระเศียรแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงไปเถิด นี่คือศีรษะของเขา บัดนี้เขาไปสู่ปรโลกแล้ว'. ครั้งนั้น แม้กองทัพจีนก็กล่าวว่า 'บัดนี้ไม่มีเชื้อพระวงศ์แล้ว พวกเราไม่ต้องการรบ เรามาเพื่อจะตั้งผู้ใดไว้ในราชสมบัติ บัดนี้ผู้นั้นไม่มีแล้ว' แล้วจึงพากันกลับไป. සො ච ථෙරො නාටකෙහි සද්ධිං මන්තෙථාති එත්තකමෙව වුත්තත්තා භික්ඛුභාවතො න මොචෙතීති දට්ඨබ්බං. වුත්තඤ්චෙතං,– พึงทราบว่า พระเถระนั้นเพียงแต่กล่าวว่า 'จงปรึกษากับพวกนักแสดงเถิด' เท่านั้น จึงไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า - පරියායොච ආණත්ති, තතියෙ දුතියෙ පන; ආණත්තියෙව සෙසෙසු, ද්වයමෙතං න ලබ්භතීති. ปริยายและอาณัติ มีในปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ และที่ ๒, ส่วนในสิกขาบทที่เหลือ เป็นอาณัติอย่างเดียว, ทั้งสองอย่างนี้ ย่อมไม่ได้ (ในสิกขาบทที่เหลือ) තස්මිං පන ඛන්ධපුරෙ අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තගණවංසිකා ඡප්පදගණවංසිකා ආනන්ද ගණවංසිකා ච ථෙරා බහවො වසන්ති. තෙහි පන කතගන්ථො නාම කොචි නත්ථීති. ในเมืองขันธปุระและเมืองอริมัททนะนั้น มีพระเถระจำนวนมากผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ ผู้สืบวงศ์แห่งพระฉัพพัทธะ และผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนท์อาศัยอยู่. แต่ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระเหล่านั้นแต่งไว้เลย. ඉදං ඛන්ධපුරෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองขันธปุระ ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බදීපරෙට්ඨෙයෙව විජයපුරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงศาสนวงศ์ในเมืองวิชัยปุระ ในแคว้นตัมพทีปะ ในมณฑลพม่านั่นเอง. කලියුගෙ හි චතුසත්තතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සීහසූරො නාම රාජා විජයපුරං මාපෙසි. තතො පච්ඡා ද්වීසු සංවච්ඡරෙසු අතික්කන්තෙසු චමුංනදියං මතසෙතිභං එකං ලභිත්වා එකසෙතිභින්නොති තස්ස නාමං පාකටං අහොසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ විජයපුරෙ සීලවන්තා ලජ්ජීපෙසලා භික්ඛූ බහවො නත්ථි. අරිමද්දනනගරතො අනුරුද්ධරාජකාලෙ රාජභයෙන නිලීයිත්වා අවසෙසා සමණකුත්තකායෙව බහවො අත්ථි. පච්ඡා චූළඅරහන්තත්ථෙරදිබ්බචක්ඛුත්ථෙරානං ආගතකාලෙයෙව ලජ්ජීපෙසලා භික්ඛූ බලවන්තා හුත්වා ගණං වඩ්ඪාපෙසුං. රාජා ච දිබ්බචක්ඛුත්ථෙරං අන්තෙපුරං පවෙසෙත්වා දෙවසිකං පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. අනුරුද්ධරඤ්ඤා තම්බුලමඤ්ජූසායං ඨපෙත්වා පූජිතා සත්ත ධාතුයො ලභිත්වා තාසං පඤ්චධාතුයො චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියෙ නිධානං අකාසි. අවසෙසා පන ද්වෙ ධාතුයො පුඤ්ඤස්ස නාම අමච්චස්ස පූජනත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. සොච අමච්චො ජෙය්‍යපුරෙ පුඤ්ඤචෙතියෙ නිධානං අකාසි. ในกลียุค เมื่อล่วงไป ๖๗๔ ปี พระราชาพระนามว่า สีหสูร ได้สร้างเมืองวิชัยปุระ. หลังจากนั้น เมื่อล่วงไป ๒ ปี ทรงได้ช้างเผือกตายเชือกหนึ่งในแม่น้ำจามุ พระนามของพระองค์จึงปรากฏว่า 'เอกเสติภินนะ'. ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ในเมืองวิชัยปุระไม่มีภิกษุผู้มีศีล มีความละอาย และน่าเลื่อมใสอยู่มากนัก. มีแต่พวกสมณกุตตกะจำนวนมากที่เหลืออยู่จากการหลบซ่อนเพราะกลัวพระราชาในรัชสมัยของพระเจ้าอนุรุทธะจากเมืองอริมัททนะ. ภายหลัง เมื่อพระจุลอรหันตเถระและพระทิพยจักขุเถระมาถึง ภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสจึงมีกำลังขึ้นและได้เจริญคณะสงฆ์. พระราชาทรงนิมนต์พระทิพยจักขุเถระเข้าไปในพระราชฐานชั้นในแล้วถวายบิณฑบาตทุกวัน. ทรงได้รับพระธาตุ ๗ องค์ที่พระเจ้าอนุรุทธะทรงบูชาและเก็บไว้ในผอบหมาก แล้วทรงบรรจุพระธาตุ ๕ องค์ในเจดีย์จัญญิงคุ. ส่วนพระธาตุที่เหลือ ๒ องค์ ทรงมอบให้อำมาตย์ชื่อปุญญะเพื่อบูชา. อำมาตย์ผู้นั้นก็ได้บรรจุพระธาตุไว้ในเจดีย์ปุญญะที่เมืองเชยยปุระ. තදා ච කිර සමණකුත්තකා ගහට්ඨාවිය රාජරාජමහාමත්තානං [Pg.94] සන්තිකෙ උපට්ඨානං අකංසු. කලියුගෙ චතුඅසීතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සීසසූරරඤ්ඤො ජෙට්ඨ පුත්තො උජනො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සො පන අවපඞ්ක්‍යා නාමකෙ දෙසෙ චම්පකකට්ඨමයෙ සත්තවිහාරෙ කාරාපෙසි. ද්වි වස්සාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ කාලෙ තෙ විහාරා නිට්ඨං අගමංසු. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พวกสมณกุตตกะได้ปรนนิบัติพระราชาและมหาอำมาตย์ทั้งหลายเหมือนอย่างคฤหัสถ์. เมื่อกลียุคมาถึงปีที่ ๖๘๔ พระราชาพระนามว่า อุชนา ผู้เป็นพระโอรสองค์โตของพระเจ้าสีหสูร ได้ครองราชย์. พระองค์ทรงสร้างวิหาร ๗ หลังที่ทำด้วยไม้จำปาในดินแดนชื่ออวปังกยา. วิหารเหล่านั้นสร้างเสร็จสมบูรณ์ในปีที่ ๗๐๒. තෙසු විහාරෙසු චම්පකං නාම පධානවිහාරං අමච්චපුත්තස්ස සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අදාසි. සො පන ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ අරහන්තත්ථෙරස්ස වංසිකොති දට්ඨබ්බො. ในบรรดาวิหารเหล่านั้น ทรงถวายวิหารประธานชื่อจัมปะกะ แด่พระสุธัมมมหาลามีเถระ ผู้เป็นบุตรของอำมาตย์. พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ. වෙළූවනං නාම පරිවාරවිහාරං පන ආභිධම්මිකස්ස ඤාණධජස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි අරහන්තත්ථෙරස්ස වංසිකො. ส่วนวิหารบริวารชื่อเวฬุวัน ทรงถวายแด่พระญาณธชเถระผู้เป็นพระอภิธรรมิกะ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันตเถระ. ජෙතවනං නාම පරිවාරවිහාරං පන සකලවිනයපිටකං වාචුග්ගතං කරොන්තස්ස ගුණාරාමත්ථෙරස්ස අදාසි. සො පන ථෙරො අරිමද්දනනගරෙයෙව ආනන්දත්ථෙරස්ස වංසිකො. ส่วนวิหารบริวารชื่อเชตวัน ทรงถวายแด่พระคุณารามเถระผู้ทรงจำพระวินัยปิฎกทั้งหมดได้คล่องปาก. พระเถระรูปนั้นเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระในเมืองอริมัททนะนั่นเอง. කුලවිහාරං නාම පරිවාරවිහාරං ආදිච්චරංසිනො නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි ආනන්දත්ථෙරස්ස වංසිකොයෙව. วิหารบริวารชื่อกุลวิหาร ทรงถวายแด่พระอาทิจจรัมสีเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง. සුවණ්ණවිහාරං නාම පරිවාරවිහාරං සුධම්මාලඞ්කාරස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි ආනන්දත්ථෙරවංසිකොයෙව. วิหารบริวารชื่อสุวรรณวิหาร ทรงถวายแด่พระสุธัมมาลังการเถระ. แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอานนทเถระนั่นเอง. නීචගෙහං නාම පරිවාරවිහාරං වරපත්තස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. සො පන සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකො. วิหารบริวารชื่อนีจเคหะ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อวรปัตตะ พระเถระรูปนั้นเป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า දක්ඛිණකොටිං නාම පරිවාරවිහාරං සිරිපුඤ්ඤවාසිනො නාම ථෙරස්ස අදාසි. සොපි සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකොති. วิหารบริวารชื่อทักขิณโกฏิ ได้ถวายแด่พระเถระชื่อสิริปุญญวาสี แม้พระเถระรูปนั้นก็เป็นอันเตวาสิกของพระสุธัมมมหาเจ้า තෙසං විහාරානං එසන්නට්ඨානෙ රාජා සයමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා මහාබොධිරුක්ඛං රොපෙසි. තෙසං විහාරානං පටි ජග්ගනත්ථාය බහූනිපි ඛෙත්තවත්ථූනි අදාසි ආරාමගොපක කුලානි ච. ในที่ใกล้แห่งวิหารเหล่านั้น พระราชาได้ทรงปลูกต้นมหาโพธิ์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง และได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมาก พร้อมทั้งตระกูลผู้ดูแลอาราม เพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น තෙසං [Pg.95] පන ථෙරානං සුධම්මපුරාරිමද්දනපුරභික්ඛුවංසිකත්තාලජ්ජිපෙසලතා විඤ්ඤාතබ්බා. තෙනෙව විජයපුරෙ සාසනං අතිවිය පරිසුද්ධං අහොසීති දට්ඨබ්බං. พึงทราบความเป็นผู้สืบวงศ์ภิกษุจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะ และความเป็นผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสของพระเถระเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงบริสุทธิ์ยิ่งนัก තෙසම්පි සිස්සපරම්පරා අනෙකසහස්සප්පමාණා අහෙසුං. එවං ලජ්ජීපෙසලානංයො භික්ඛූනං සන්තිකා කෙචි සද්ධිවිහාරිකා කීටාගිරිම්හි අස්සජිපුනබ්බසුකාවිය අලජ්ජී දුස්සීලා උප්පජ්ජිංසු, සෙය්‍යථාපි නාම මධුරම්බරුක්ඛතො අම්බිලඵලන්ති. තෙ පන බහුඅනාචාරං චරිංසුයෙව. ඉදං පන තෙසං මූලඋප්පත්ති දස්සනං. แม้ศิษย์สายวงศ์ของท่านเหล่านั้นก็มีจำนวนหลายพัน สัทธิวิหาริกบางรูปจากสำนักของภิกษุผู้มีความละอายและน่าเลื่อมใสเหล่านั้น ได้เกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีความละอาย ทุศีล เหมือนพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะที่กีฏาคิรี เปรียบเหมือนผลมะม่วงเปรี้ยวที่เกิดจากต้นมะม่วงหวาน พวกเขากระทำอนาจารมากมาย นี้เป็นการแสดงถึงมูลเหตุแห่งการเกิดขึ้นของพวกเขา රාජා හි තදා තෙසං විහාරානං පටිජග්ගනත්ථාය බහූනි ඛෙත්තවත්ථූනි අදාසි. තෙසු ඛෙත්තවත්ථූසු බලිවිචාරණත්ථාය සුධම්මමහාසාමිත්ථෙරො එකච්චෙ භික්ඛූ ආරක්ඛණට්ඨානෙ ඨපෙසි. ආරක්ඛණභික්ඛූ පන ධම්මානුලොමවසෙන කස්සකානං ඔවාදාපෙසි, ඛෙත්තවත්ථුසාමිභාගම්පි පටිග්ගණ්හාපෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ ඛෙත්තවත්ථූනි පටිච්ච භික්ඛූ විවාදං අකංසු. අථ තං විවාදං සුත්වා සාසනධරත්ථෙරො ච ද්වෙ පරක්කමත්ථෙරා ච තතො නික්ඛමිංසු. නික්ඛමිත්වා සාසනධරත්ථෙරො ඛණිත්ති පාදපබ්බතෙ නිසීදි. ද්වෙ පරක්කමත්ථෙරා ච චඞ්ගකිඞ්ගපබ්බතකන්දරෙ නිසීදිංසු. තෙසඤ්හි නිවාසට්ඨානත්තා යාවජ්ජතනා තං ඨානං පරක්කමට්ඨානන්ති පාකටං අහොසි. තෙ පන ථෙරා එකචාරාති වොහාරිංසු. අවසෙසා පන භික්ඛූ ගාමවාසීබහුචාරාති වොහාරිංසු. තතො පට්ඨාය අරඤ්ඤවාසීගාමවාසීවසෙන විසුං ගණා හොන්ති. විහාරස්ස නින්නානං ඛෙත්තවත්ථූනං බලිප්පටිග්ගාහකභික්ඛූනම්පි සඞ්ඝජාතිසමඤ්ඤා අහොසි. ในกาลนั้น พระราชาได้ถวายที่นาและที่ดินจำนวนมากเพื่อบำรุงวิหารเหล่านั้น ในที่นาและที่ดินเหล่านั้น พระสุธัมมมหาเจ้าได้แต่งตั้งภิกษุบางรูปให้เป็นผู้ดูแลเพื่อพิจารณาเรื่องผลประโยชน์ ภิกษุผู้ดูแลได้ให้โอวาทแก่ชาวนาโดยสมควรแก่ธรรม และให้รับส่วนแบ่งที่เป็นของเจ้าของที่นาและที่ดิน ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายได้วิวาทกันเพราะอาศัยที่นาและที่ดิน เมื่อได้ยินการวิวาทนั้น พระศาสนธรเถระและพระปรักกมเถระสองรูปจึงได้ออกจากที่นั้นไป เมื่อออกไปแล้ว พระศาสนธรเถระได้นั่งอยู่ที่เชิงเขาขณิตติ ส่วนพระปรักกมเถระสองรูปได้นั่งอยู่ที่ซอกเขาจังกิงคะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้น สถานที่นั้นจึงปรากฏชื่อว่า “ปรักกมัฏฐาน” มาจนถึงทุกวันนี้ พระเถระเหล่านั้นถูกเรียกว่า “เอกจารี” ส่วนภิกษุที่เหลือถูกเรียกว่า “คามวาสีพหุจารี” ตั้งแต่นั้นมา จึงมีคณะสงฆ์แยกกันโดยความเป็นอรัญวาสีและคามวาสี และภิกษุผู้รับผลประโยชน์จากที่นาและที่ดินที่ลุ่มแห่งวิหาร ก็มีชื่อเรียกว่า “สังฆชาติ” කලියුගෙ චතුවස්සාධිකෙ සත්තසතෙ උජනස්ස රඤ්ඤො ධරමානස්සෙව කනිට්ඨභාතිකො ක්‍යෙච්වා නාම රාජා කුමාරො රජ්ජං ගණ්හි. ในกลียุคเมื่อล่วงไป 704 ปี ในขณะที่พระเจ้าอุชนยังทรงพระชนม์อยู่ พระราชกุมารผู้เป็นพระอนุชาชื่อกเยจวา ได้ครองราชย์ අයං පන තස්ස අට්ඨුප්පත්ති,– උජනො නාම රාජා ත්වං සමුද්දමජ්ඣං [Pg.96] නාම ගාමං ගන්ත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා තත්‍රුප්පාදබලිං භුඤ්ජාහීති නිය්‍යාදෙසි. සො පන රාජකුමාරො ලුද්දකම්මෙසුයෙව අභිරම්මණසීලො. එකස්මිං සමයෙ පිගවං ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ රත්තියං සුපිනං පස්සි,– සක්කො දෙවානමින්දො ආගන්ත්වා උපොසථසීලං සමාදියාහි, එවං සති අචිරෙනෙව සෙතිභෙ ලභිස්සසතීති වත්වා තාවතිංසභවනං පුන ගතොති. นี้เป็นเรื่องราวการเกิดขึ้นของพระองค์ พระเจ้าอุชนได้มอบหมายว่า “เจ้าจงไปที่หมู่บ้านชื่อสมุททมัชฌะ นั่งอยู่ที่นั่น และบริโภคผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น” แต่พระราชกุมารพระองค์นั้นทรงพอพระทัยในกิจการล่าสัตว์ ครั้งหนึ่ง เมื่อเสด็จกลับจากปิกวะ ในเวลากลางคืนได้ทรงฝันว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาตรัสว่า “จงสมาทานอุโบสถศีลเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าจักได้ช้างเผือกในไม่ช้า” แล้วก็เสด็จกลับสู่ภพดาวดึงส์ සොච රාජකුමාරො තතො පට්ඨාය උපොසථසීලං සමාදියි. පච්ඡා කාලෙපි අත්තනො හත්ථෙ ගුථෙන කිලින්නං භවතීති පුන සුපිනං පස්සි. සො අචිරෙනෙව පඤ්ච සෙතිභෙ ලභි. අථ එකො අමච්චො ගන්ත්වා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා මම කිර භොන්තො කනිට්ඨභාතිකො පඤ්ච සෙතිභෙ ලභීති රාජපුරිසානං මජ්ඣෙ සංවණ්ණෙසි. අමච්චො පුන රාජකුමාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජකුමාරොපි මම භාතිකො රාජා අකථිතපුබ්බං වාචාපෙය්‍යං වදතීති ආරාධයිත්වා පුන ගන්ත්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි. රාජාපි තථෙව වදතීති. තං සුත්වා රාජකුමාරො භිය්‍යොසො පසීදි. พระราชกุมารพระองค์นั้นจึงสมาทานอุโบสถศีลตั้งแต่นั้นมา ภายหลังก็ได้ทรงฝันอีกว่า พระหัตถ์ของพระองค์เปื้อนด้วยมูล ในไม่ช้า พระองค์ก็ได้ช้างเผือก 5 เชือก ครั้งนั้น อำมาตย์คนหนึ่งได้ไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี ตรัสชมเชยในหมู่ราชบุรุษว่า “แน่ะท่านทั้งหลาย พระอนุชาของเราได้ช้างเผือก 5 เชือก” อำมาตย์ได้กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชกุมารอีก พระราชกุมารก็ทรงอาราธนาว่า “พระเชษฐาของเราผู้เป็นพระราชาตรัสพระวาจาอันเป็นที่รักซึ่งไม่เคยตรัสมาก่อน” แล้วให้อำมาตย์กลับไปกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชาอีก พระราชาก็ตรัสเช่นนั้นอีก เมื่อได้ยินดังนั้น พระราชกุมารก็ทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น කස්මා පන උජනො රාජා කිත්තිතරං නාම රාජකුමාරං කනිට්ඨවොහාරෙන න වදතීති. එකසෙතිභින්දො හි රාජා අපරස්ස රඤ්ඤො දෙවිං ගබ්භිනිං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි, ඨපෙත්වා අචිරෙනෙව උජනං විජායි, තෙනෙව න උජනො එකසෙතිභින්දස්ස පුත්තො, කිත්තිතරො නාම රාජකුමාරොයෙව එකසෙතිභින්දස්ස පුත්තො, තස්මා තං කාරණං පටිච්ච සො තං කනිට්ඨවොහාරෙන න වදතීති. ทำไมพระเจ้าอุชนจึงไม่เรียกพระราชกุมารชื่อกิตติระด้วยคำว่าพระอนุชาเล่า? เพราะพระเจ้าเอกเสติภินทะได้นำพระเทวีของพระราชาองค์อื่นผู้ทรงครรภ์มาตั้งไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี ครั้นตั้งไว้แล้วไม่นานก็ประสูติพระเจ้าอุชน เพราะเหตุนั้น พระเจ้าอุชนจึงไม่ใช่โอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ พระราชกุมารชื่อกิตติระเท่านั้นที่เป็นโอรสของพระเจ้าเอกเสติภินทะ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่เรียกพระราชกุมารนั้นด้วยคำว่าพระอนุชาเพราะเหตุนั้น කනිට්ඨො පඤ්චසෙතිභෙ ලභතීති සුත්වා රාජා භායිත්වා කනිට්ඨස්ස රජ්ජං උපනිය්‍යාදෙසි. රාජා රාජගෙහස්ස පච්ඡිමද්වාරෙන නික්ඛමි. කනිට්ඨො පුරිමද්වාරෙන පාවිසි. පඤ්චන්නං පන සෙතිභානං ලද්ධත්තා පඤ්චසෙතිභින්දොති පාකටො. මූලනාමං පනස්ස [Pg.97] සීහසූරොති දට්ඨබ්බං. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ බහූ අලජ්ජිනො ගාමසාමන්ත විහාරෙ වසිත්වා අනෙකවිධං ආනාචාරං චරිංසු. සුධම්මපුරඅරිමද්දනපුරතො පරම්පරවසෙන ආගතා භික්ඛූපි බහූ ලජ්ජිනො සික්ඛාකාමා සන්ති. พระราชาทรงได้ยินว่า "พระอนุชาจะได้ช้างเผือก 5 เชือก" จึงทรงกลัวและมอบราชสมบัติให้พระอนุชา พระราชาเสด็จออกทางประตูหลังของพระราชวัง พระอนุชาเสด็จเข้าทางประตูหน้า เพราะได้ช้างเผือก 5 เชือก จึงปรากฏนามว่า "ปัญจเสติภินทะ" พึงทราบว่าชื่อเดิมของพระองค์คือ "สีหสูร" ในสมัยของพระราชาองค์นั้น พวกอลัชชีจำนวนมากได้อาศัยอยู่ในวิหารใกล้หมู่บ้านและประพฤติอนาจารหลายอย่าง แม้พระภิกษุผู้มีความละอายและใคร่ในการศึกษาจำนวนมากก็มาจากเมืองสุธัมมะและเมืองอริมัททนะตามลำดับ අථ තස්ස රඤ්ඤො භත්තං පරිභුඤ්ජනකාලෙ එකො සමණකුත්තකො අට්ඨ පරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො සම්මුඛෙ අට්ඨාසි. කිමත්ථාය ආගතොසීති පුච්ඡිතෙ පිණ්ඩපාතත්ථාය ආගතොම්හීති ආහ. අථ රාජා සයං භුඤ්ජිස්සාමීති ආරභිත්වාපි අතිප්පසන්නතාය පන සුවණ්ණපාතියා පටියාදිතං සකලම්පි භත්තං අදාසි. අථ රාජා එවං චින්තෙසි,– අයං භික්ඛු පිණ්ඩපාතත්ථාය උපමජ්ඣන්ති කයෙව ආගන්ත්වා අට්ඨාසි, න සො පුථුජ්ජනභික්ඛු, අථ ඛො අභිඤ්ඤාලාභී අරහා භවෙය්‍ය, මම පුඤ්ඤත්ථාය ආගතො භවෙය්‍ය මං අනුකම්පං උපාදායාති. ครั้งนั้น ในเวลาที่พระราชาเสวยพระกระยาหาร มีสมณกุฏฐกะรูปหนึ่งถือบริขาร ๘ อย่างมาหยุดยืนอยู่เบื้องหน้าพระราชา เมื่อถูกถามว่า 'มาเพื่ออะไร?' ก็ตอบว่า 'มาเพื่อบิณฑบาต' ครั้งนั้น พระราชาแม้ทรงตั้งใจว่าจะเสวยเอง แต่เพราะทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพระราชทานพระกระยาหารทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้ในภาชนะทองคำ ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'ภิกษุรูปนี้มาหยุดยืนอยู่เพื่อบิณฑบาตในเวลาใกล้เที่ยงพอดี ไม่ใช่ภิกษุปุถุชน แต่คงเป็นพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา มาเพื่อบุญของเรา มาด้วยความอนุเคราะห์เราเป็นแน่' එවං පන චින්තෙත්වා එකං රාජපුරිසං ආණාපෙසි තස්ස පච්ඡා අනුගන්ත්වා ඔලොකෙතුං. සො පන සමණකුත්තකො සයං අලජ්ජිභූතත්තාව අත්තනො භරියා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ගණ්හි. තං දිස්වා රාජපුරිසො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා පඨමමෙව එවං චින්තෙසි,– සචෙ යථාභූතං ආරොචෙය්‍යං, රඤ්ඤො පසාදො විනස්සෙය්‍ය, එවං පන අනාරොචෙත්වා යථා රඤ්ඤො පස්සාදො භිය්‍යොසොමත්තාය භවෙය්‍ය, මය්හම්පි ලාභො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සමණකුත්තකොපි රාජපරාධතො විමුච්චෙය්‍ය, එවං ආරොචෙස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා අහං මහාරාජ තං අනුගන්ත්වා ඔලොකෙසි, අථ මම එවං ඔලොකෙන්තස්සව අන්තරධායීති ආරොචෙසි. රාජා භිය්‍යොසොමත්තාය පසීදිත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා යථාහං මඤ්ඤමි, තථා අවිරජ්ඣනමෙවතන්ති තික්ඛත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසි, රාජපුරිසස්ස ච දාතබ්බං අදාසි. ครั้นทรงดำริอย่างนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษคนหนึ่งติดตามไปดู แต่สมณกุฏฐกะรูปนั้นเพราะเป็นอลัชชีเอง จึงมีภรรยาออกมาต้อนรับและรับบาตรไป ราชบุรุษเห็นดังนั้น จึงไปเฝ้าพระราชาและดำริก่อนว่า 'ถ้าเราจะกราบทูลตามความเป็นจริง ความเลื่อมใสของพระราชาจะเสื่อมเสียไป แต่ถ้าไม่กราบทูลอย่างนั้น ความเลื่อมใสของพระราชาจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น ลาภก็จะเกิดแก่เราด้วย สมณกุฏฐกะก็จะพ้นจากความผิดต่อพระราชาด้วย เราจะกราบทูลอย่างนี้' ครั้นดำริอย่างนั้นแล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์ติดตามไปดูท่านนั้นแล้ว แต่พอข้าพระองค์กำลังดูอยู่ ท่านก็หายตัวไป' พระราชาทรงเลื่อมใสยิ่งขึ้น ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกแล้วตรัสวาจา ๓ ครั้งว่า 'เป็นอย่างที่เราคิดไว้ ไม่ผิดเลย' และพระราชทานสิ่งที่จะพึงให้แก่ราชบุรุษนั้น තස්මිංයෙව දිවසෙ එකො අමච්චො රඤ්ඤො පණ්ණාකාරත්ථාය [Pg.98] වෙලාහකං නාම එකං තුරඞ්ගමං අදාසි. අථ රාජා මම පුඤ්ඤානුභාවෙන එස ලද්ධොති සම්පහංසි. තං පන තුරඞ්ගමං ආරොහිත්වා එකං හත්ථාරොහං පාජාපෙසි. අථ මහාජනස්ස ඔලොකෙන්තස්ස හත්ථාරොහස්ස සීසෙවෙට්ඨනදුස්සංයෙව පස්සිත්වා ආකාසෙ පක්ඛන්ධො බකොවිය පඤ්ඤායති. සො පන තුරඞ්ගමො පාතොව විජයපුරතො ගච්ඡන්තො පබ්බතබ්භන්තරනගරං සායන්හසමයෙ පාපුණි. අබ්භ විජබ්භනඅස්සොතිපි නාමං අකාසි. ในวันนั้นเอง อำมาตย์คนหนึ่งได้ถวายม้าตัวหนึ่งชื่อ เวฬาหกะ เพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแด่พระราชา ครั้งนั้น พระราชาทรงยินดีว่า 'เราได้ม้านี้ด้วยอานุภาพบุญของเรา' แล้วทรงให้ควาญช้างคนหนึ่งขี่ม้าตัวนั้น ครั้งนั้น เมื่อมหาชนมองดู ก็เห็นเพียงผ้าโพกศีรษะของควาญช้างปรากฏเหมือนนกกระยางที่โผบินไปในอากาศ แต่ม้าตัวนั้นออกเดินทางจากเมืองวิชัยปุระตั้งแต่เช้าตรู่ ก็ไปถึงเมืองปัพพตัพภันตรนครในเวลาเย็น จึงได้ชื่อว่า อัพภวิชฌภนอัสสะ ඉච්චෙවං සමණකුත්තකා දාරම්පි පොසෙසුං, පගෙව ඉතරං අනාචාරං. තෙනෙව තෙ සමණකුත්තකා රඤ්ඤො මල්ලරඞ්ගම්පි පවිසිත්වා මල්ලං යුජ්ඣෙසුං. තෙසු පන සමණකුත්තකෙසු ඔවිචඞ්ගාඛුංසඞ්ඝජො නාම සමණකුත්තකො මල්ලකම්මෙ අතිවිය ඡෙකො අධිකො. සො කිර සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ රඤ්ඤො මල්ලරඞ්ගෙ ජයිත්වා පන්නරස වා වීසති වා අස්සෙ පටිලභීති. ด้วยประการฉะนี้ พวกสมณกุฏฐกะจึงเลี้ยงดูภรรยาด้วย ยิ่งกว่านั้นยังประพฤติอนาจารอื่น ๆ อีก เพราะเหตุนั้น พวกสมณกุฏฐกะเหล่านั้นจึงเข้าไปในเวทีมวยของพระราชาและต่อสู้มวยกัน ในบรรดาสมณกุฏฐกะเหล่านั้น สมณกุฏฐกะชื่อ โอวิจังคาขุสังฆชะ เป็นผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก ได้ยินว่า เขาชนะในเวทีมวยของพระราชาทุกปี และได้รับม้า ๑๕ หรือ ๒๐ ตัว රතනපූරනගරෙ මල්ලකම්මෙ අතිඡෙකො අධිකො එකො කම්බොජකුලො අත්ථි. සො රතනපූරනගරෙ ජෙය්‍යපුරනගර ච අත්තනා සමථාමං මල්ලපුරිසං අසභිත්වා විජය පුරං ආගන්ත්වා චම්පකවිහාරස්ස ද්වාරසමීපෙ මල්ලසභාමණ්ඩපෙ පවිසිත්වා මල්ලකම්මං කාතුං ඉච්ඡාමීති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. අථ රාජා තං සඞ්ඝජං ආමන්තෙත්වා එවමාහ,- ඉදානි භො ත්වං ඉමිනා සද්ධිං මල්ලයුද්ධං කාතුං සක්ඛිස්සසීති. ආමමහාරාජ පුබ්බෙ අහං දහරෙ හුත්වා කීළනත්ථායයෙව මල්ලකම්මං අකාසිං, ඉදානි පන එකූනසත්තතිවස්සො අහං ඉතො පච්ඡා මල්ලයුද්ධං කාතුං සක්ඛිස්සාමි වා මා වාති න ජානාමි, ඉදානි පරපක්ඛං මල්ලපුරිසං මල්ලකම්මෙන මාරෙස්සාමීති වදති. ในเมืองรัตนปุระ มีชาวกัมโพชคนหนึ่งผู้เชี่ยวชาญและเก่งกาจในการชกมวยยิ่งนัก เขาไม่พบนักมวยที่มีกำลังเสมอกับตนในเมืองรัตนปุระและเมืองชัยปุระ จึงมายังเมืองวิชัยปุระ เข้าไปในมณฑปโรงมวยใกล้ประตูวัดจำปา และกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าพระองค์ประสงค์จะชกมวย' ครั้งนั้น พระราชาทรงเรียกสังฆชะมาตรัสว่า 'ดูก่อนท่าน บัดนี้ท่านจะสามารถชกมวยกับผู้นี้ได้หรือไม่?' สังฆชะกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระมหาราช เมื่อก่อนข้าพระองค์ยังหนุ่ม ได้ชกมวยเพื่อการเล่นเท่านั้น แต่บัดนี้ข้าพระองค์อายุ ๖๙ ปีแล้ว ไม่ทราบว่าจะสามารถชกมวยได้อีกหรือไม่หลังจากนี้ บัดนี้ข้าพระองค์จะฆ่านักมวยฝ่ายตรงข้ามด้วยการชกมวย' අථ රාජූනං මල්ලකම්මං නාම කීළනත්ථායයෙව භවති, මා මාරෙතුං උස්සාහං කරොහීති වත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං මල්ලයුද්ධං කාරාපෙසි[Pg.99]. සපරිසස්ස රඤ්ඤො ඔලොකෙන්තස්සෙව තෙ මල්ලාකාරෙන නච්චිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමීපං උපගච්ඡිංසු. අථ සඞ්ඝජො මල්ලො කම්බොජමල්ලස්ස පාදෙන පහරණාකාරං දස්සෙත්වා දක්ඛිණහත්ථමුට්ඨිනා කපාලෙ පහාරං අදාසි. අථ කම්බොජමල්ලස්ස මුඛං පච්ඡතො අහොසි. තදා සපරිසො රාජා ඊදිසා පන විමුඛතො මරණමෙව සෙය්‍යො ඉදානි පන ඉමං පස්සිතුං න විසහාමීති වදති. පුන සඞ්ඝජො වාමහත්ථ මුට්ඨිනා පහාරං අදාසි. අථ කම්බොජමල්ලස්ස මුඛං පරිවට්ටෙත්වා යථා පුබ්බෙ, තථා පතිට්ඨාසි. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'การชกมวยของพระราชาเป็นการเล่นเท่านั้น อย่าพยายามฆ่าเลย' แล้วทรงให้ชกมวยกัน เมื่อพระราชาพร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรอยู่ นักมวยเหล่านั้นก็ร่ายรำตามแบบมวยแล้วเข้าใกล้กัน ครั้งนั้น นักมวยสังฆชะทำท่าจะเตะนักมวยกัมโพชด้วยเท้า แล้วก็ชกด้วยหมัดขวาเข้าที่ศีรษะ ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หันไปข้างหลัง ขณะนั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารตรัสว่า 'การตายเสียดีกว่าการมีใบหน้าบิดเบี้ยวเช่นนี้ บัดนี้เราทนดูผู้นี้ไม่ได้แล้ว' อีกครั้ง สังฆชะก็ชกด้วยหมัดซ้าย ครั้งนั้น ใบหน้าของนักมวยกัมโพชก็หมุนกลับมาตั้งตรงดังเดิม තස්මිඤ්ච කාලෙ සපරිසො ඛත්තියො තං අච්ඡරියං දිස්වා ද්වෙ අස්සෙ තිංසමත්තානි වත්තානි සතකහාපණඤ්ච අදාසීති. ඉදඤ්ච වචනං පොරාණපොත්ථකෙසු ආගතත්තා සාධුජනානඤ්ච සංවෙජනියට්ඨානත්තා වුත්තං. ඨපෙත්වා හි සංවෙගලාභං නත්ථි අඤ්ඤං කිඤ්චි පයොජනන්ති. ในกาลนั้น พระกษัตริย์พร้อมด้วยบริวารทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานม้า ๒ ตัว ผ้าประมาณ ๓๐ ผืน และกหาปณะ ๑๐๐ คำนี้กล่าวไว้เพราะปรากฏในคัมภีร์โบราณและเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวชของสาธุชน เพราะเว้นจากประโยชน์คือความสังเวชแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์อื่นใด කලියුගෙ තෙරසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ විජයපුරෙයෙව තස්ස පුත්තො කිත්තිතරනාමකො රාජා රජ්ජං කාරෙසි. විතරා සදිසනාමවසෙනෙව සීහසූරොති නාමං පටිග්ගණ්හි. පිතු රඤ්ඤො කාලෙ ලද්ධෙසු පඤ්චසු සෙතිහෙසු චතුන්නංයෙව අවසෙසත්තා චතුසෙතිභින්දොති නාමං පාකටං. තෙනෙ වාහ අභිධානප්පදීපිකාටීකායං චතුසෙතිභින්දොති. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ චතුරඞ්ගබලො නාම මහාඅමච්චො ගන්ථකොවිදො අභිධානප්පදීපිකාසං වණ්ණනං අකාසි. සො පන සකලබ්‍යාකරණවනාසඞ්ගඤාණාචාරී අහොසි. ในกลียุค ๗๑๓ ปี พระราชาพระนามว่า กิตติระ ผู้เป็นพระโอรสของพระองค์ ได้ครองราชสมบัติในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง พระองค์ทรงได้รับพระนามว่า สีหสูร ตามพระนามที่คล้ายกับพระบิดา เพราะช้างเผือก ๕ เชือกที่ได้ในสมัยพระราชาผู้เป็นพระบิดา เหลืออยู่เพียง ๔ เชือก จึงปรากฏพระนามว่า จตุเสติภินทะ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า จตุเสติภินทะ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น มหาอำมาตย์ชื่อ จตุรงคพล ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์ ได้แต่งอภิธานัปปทีปิกาสังวรรณนา ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีปรีชาญาณแตกฉานในไวยากรณ์ทั้งหมด එකස්මිඤ්ච සමයෙ රාජා එකං මහන්තං විහාරං කාරාපෙත්වා අසුකරඤ්ඤා අයං විහාරො කාරාපිතො, ඉමස්මිං විහාරෙ සීලවන්තායෙව නිසීදන්තූති කොලාහලං උප්පාදෙසි. අථ සාචඤ්ඤිනාමගාමවාසී එකො ථෙරො ආගන්ත්වා නිසීදි. ในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงสร้างวิหารใหญ่แห่งหนึ่งแล้ว ทรงประกาศก้องว่า "วิหารนี้สร้างโดยพระราชาชื่อโน้น ขอให้เฉพาะผู้มีศีลเท่านั้นจงนั่งในวิหารนี้" ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งผู้อยู่ในหมู่บ้านชื่อสาจัญญี ได้มานั่งลง අයං [Pg.100] පන තස්ස ථෙරස්ස අට්ඨුප්පත්ති,– อนึ่ง เรื่องราวความเป็นมาของพระเถระรูปนั้นมีดังนี้ සාචඤ්ඤිගාමෙ කිර එකො ගහපති අත්තනො පුත්තං සිප්පුග්ගහණත්ථාය විහාරෙ එකස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නිය්‍යාදෙසි. පුත්තස්ස පන විහාරං අගන්තුකාමස්ස තජ්ජනත්ථාය සකණ්ටකගච්ඡස්ස උපරි ඛිපති. සො ච දහරො නික්ඛමිත්වා ගෙහං අනාගත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි. මාතාපිතූනං සන්තිකං අනාගන්ත්වා ථොකං ථොකං දූරං ගන්ත්වා සාමණෙර භූමිතො උපසම්පදභූමිං පත්වා අරිමද්දනනගරං ගච්ඡි. අතිපඤ්ඤවන්තතාය පන පත්තප්පත්තට්ඨානෙ මහාථෙරො සඞ්ගණ්හිංසු. තෙනෙවෙස සකලමරම්මරට්ඨෙ පාකටො අහොසි. අථ මාතාපිතරො පුත්තස්ස ආගමනං අපෙක්ඛිත්වායෙව නිසීදිංසු. තමත්ථං පන සුත්වා එස අම්හාකං පුත්තො භවිස්සති වා නො වාති වීමංසිතුකාමො පිතා අනුගච්ඡි. අරිමද්දනනගරෙ තං සම්පාපුණිත්වා උපට්ඨපෙත්වා නිසීදි. සොපි භික්ඛු යථාඋපට්ඨානෙනෙව සන්තප්පෙත්වා ගන්ථං උග්ගණ්හි. අපරස්මිං පන කාලෙසො භික්ඛු අජ්ජ සූපො අප්පලොණොතිආදිනා පුනප්පුනං භණති. ได้ยินว่า ในหมู่บ้านสาจัญญี มีคฤหบดีคนหนึ่ง มอบบุตรของตนให้แก่ภิกษุรูปหนึ่งในวิหาร เพื่อเรียนศิลปะ แต่เมื่อบุตรไม่ต้องการไปวิหาร (บิดา) จึงโยนบุตรนั้นลงบนพุ่มไม้มีหนามเพื่อขู่ เด็กนั้นจึงออกไปแล้วไม่กลับบ้าน แต่นั่งอยู่ในวิหารนั่นเอง เขาไม่กลับไปหาบิดามารดา ได้เดินทางไปทีละน้อยๆ จนไกล จากภูมิแห่งสามเณรได้บรรลุภูมิแห่งอุปสมบท แล้วได้ไปยังเมืองอริมัททนะ ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาเถระทั้งหลายในสถานที่ที่ท่านไปถึง ได้รับท่านไว้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเป็นที่รู้จักไปทั่วแคว้นพม่า ครั้งนั้น บิดามารดาได้แต่นั่งรอการกลับมาของบุตร แต่เมื่อบิดาได้ยินเรื่องนั้น จึงตามไปเพื่อจะพิจารณาว่า "นี่จะเป็นบุตรของเราหรือไม่หนอ" เมื่อไปถึงเมืองอริมัททนะ ได้เข้าไปอุปัฏฐากท่านแล้วพำนักอยู่ ภิกษุนั้นก็ยังความเอิบอิ่มให้เกิดด้วยการอุปัฏฐากตามสมควรแล้วเรียนคัมภีร์ แต่ในเวลาต่อมา ภิกษุนั้นได้กล่าวซ้ำๆ ว่า "วันนี้แกงมีเกลือน้อยไป" เป็นต้น අථ පිතා එවමාහ,- න පුබ්බෙ පියපුත්තක තයා ඊදිසං වචනං කථිතං, ඉදානි පන ත්වං අභිණ්හං ඊදිසං වචනං ඡණසි, කාරණමෙත්ථ කින්ති පුච්ඡි. පුබ්බෙ ගන්ථෙසු ඡෙකත්තං අප්පත්වා ගන්ථෙසු ඡෙකත්ථං බ්‍යාපන්නචිත්තතාය න වුත්තං, ඉදානි පන මයා ඉච්ඡිතො අත්ථො මත්ථකං පත්තො, තස්මා කායබලපරිග්ගහණත්ථාය මයා ඊදිසං වචනං වුත්තන්ති වදති. තං වචනං සුත්වා පිතා මාතුයා සන්තිකං ගමනත්ථාය ඔකාසං යාචිත්වා පිතරා සද්ධිං සකට්ඨානං ආගච්ඡන්තො විජයපුරං චෙතියවන්දනත්ථාය පාවිසි. ครั้งนั้น บิดาได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ลูกรัก เมื่อก่อนเจ้าไม่เคยพูดคำเช่นนี้ แต่บัดนี้เจ้ากลับกล่าวคำเช่นนี้บ่อยๆ เหตุผลในเรื่องนี้คืออะไร" ดังนี้แล้วจึงถาม (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "เมื่อก่อนยังไม่ถึงความเชี่ยวชาญในคัมภีร์ เพราะมีจิตกังวลอยู่กับการทำความเชี่ยวชาญในคัมภีร์จึงไม่ได้พูด บัดนี้ความหมายที่ข้าพเจ้าปรารถนาได้สำเร็จแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพูดคำเช่นนี้เพื่อรักษาพละกำลังทางกาย" เมื่อบิดาได้ยินคำนั้น จึงขอโอกาสเพื่อจะไปหาภรรยา ส่วนพระเถระเมื่อกำลังกลับไปยังที่อยู่ของตนพร้อมกับบิดา ได้เข้าไปยังเมืองวิชัยปุระเพื่อไหว้เจดีย์ තදා රඤ්ඤා වුත්තවචනං සුත්වා තස්මිං විහාරෙ අරුහිත්වා නිසීදි[Pg.101]. ආරක්ඛපුරිසා ච තං භික්ඛුං විහාරෙ නිසින්නං දිස්වා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ච චතුරඞ්ගබලං අමච්චං ආණෙපෙසි,-ගන්ත්වා තස්ස භික්ඛුස්ස ඤාණථාමං උපධාරෙහීති. චතුරඞ්ගබලො ච ගන්ත්වා තං භික්ඛුං ගූළගූළට්ඨානං පුච්ඡි. සොපි පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං විස්සජ්ජෙසි. චතුරඞ්ගබලො ච තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා තං විහාරං තස්ස භික්ඛුස්ස අදාසි. තස්ස පන භික්ඛුස්ස දහරකාලෙ සකණ්ටකගච්ඡෙ පිතුනො ඛිපනං පටිච්ච කණ්ඩකඛිපත්ථෙරොති සමඤ්ඤා අහොසි, මූලනාමං පනස්ස නාගිතොති. සොතස්මිං විහාරෙ නිසීදිත්වා සද්දසාරත්ථජලිනිං නාම ගන්ථං අකාසි. තස්ස කිර ථෙරස්ස කාලෙ තස්මිං නගරෙ ආරද්ධ විපස්සනාධුරා මහල්ලකා භික්ඛූ සහස්සමත්තා අහෙසුං. ආරද්ධගන්ථධුරා පන දහරභික්ඛූ ගණනපථං වීතිවත්තා. ในเวลานั้น พระเถระได้ยินคำที่พระราชาตรัส จึงขึ้นไปนั่งในวิหารนั้น และพวกองครักษ์เห็นภิกษุนั้นนั่งอยู่ในวิหาร จึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละว่า "จงไปพิจารณากำลังแห่งญาณของภิกษุนั้นเถิด" อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงไปถามภิกษุนั้นถึงข้อที่ลึกซึ้ง ภิกษุนั้นก็วิสัชนาคำถามที่ถูกถามทุกคำถาม อำมาตย์ชื่อจตุรงคพละจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาทรงมีพระทัยยินดี จึงพระราชทานวิหารนั้นแก่ภิกษุนั้น แต่ภิกษุนั้นมีสมัญญาว่า "พระกัณฏกขิปเถระ" เพราะบิดาโยนท่านลงบนพุ่มไม้มีหนามในวัยเด็ก ส่วนชื่อเดิมของท่านคือนาคิตะ ท่านพำนักอยู่ในวิหารนั้นแล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อสัททสารัตถชลินี ได้ยินว่า ในสมัยของพระเถระนั้น ในเมืองนั้น มีภิกษุผู้แก่พรรษาผู้เริ่มวิปัสสนาธุระประมาณพันรูป ส่วนภิกษุหนุ่มผู้เริ่มคันถธุระนั้นมีจำนวนพ้นทางแห่งการนับ තස්ස පන පිතරම්පි සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තෙනෙව තං ගාමං සෙට්ඨිගාමොති නාමෙන වොහරිංසු. และพระราชาได้แต่งตั้งบิดาของท่านไว้ในตำแหน่งเศรษฐีด้วย ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงเรียกหมู่บ้านนั้นว่าหมู่บ้านเศรษฐี කච්චායනවණ්ණනං පන විජයපුරෙයෙව අභයගිරිපබ්බතෙ නිසින්නො මහාවිජිතාපී නාම ථෙරො අකාසි. වාචකො පදෙසම්පි සොයෙව අකාසි. සද්දවුත්තිං පන සද්ධම්මගුරුත්ථෙරො අකාසි. ส่วนพระเถระชื่อมหาวิชิตาปี ผู้พำนักอยู่ที่ภูเขาอภัยคีรีในเมืองวิชัยปุระนั่นเอง ได้แต่งคัมภีร์กัจจายนวัณณนา ท่านผู้นั้นเองก็ได้แต่งคัมภีร์วาจกปเทส ส่วนคัมภีร์สัททวุตติ พระสัทธัมมคุรุเถระได้แต่ง ඉච්චෙවං විජයපුරෙ අනෙකෙහි ගන්ථකාරෙහි සාසනං විපුලං අහොසි. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาในเมืองวิชัยปุระจึงรุ่งเรืองด้วยนักปราชญ์ผู้แต่งคัมภีร์มากมาย කලියුගෙ පන පඤ්චාසීතාධිකෙ ඡවස්සසතෙ සම්පත්තෙ අසඞ්ඛයාචොයොන්නාමකො රාජා ජෙය්‍යපුරනගරං මාපෙත්වා තත්ථ රජ්ජං කාරෙසි. තත්ථ පන රාජූනං කාලෙ ථෙරෙහි කතගන්ථො නාම නත්ථි. แต่เมื่อถึงกาลียุคที่ 685 ปี พระราชาพระนามว่าอสังขยาจอยอน ได้สร้างเมืองเชยยปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น แต่ในสมัยของพระราชาทั้งหลายในเมืองนั้น ไม่มีคัมภีร์ที่พระเถระทั้งหลายแต่งไว้ කලියුගෙ ඡබ්බිසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ වෙසාඛමාසෙ ජෙය්‍යපුරනගරං විනස්සි. තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ ජෙට්ඨමාසෙ විජයපුරං විනස්සි. තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ ඵග්ගුනමාසෙ සත්විවරාජා [Pg.102] රතනපූරං නාම නගරං මාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙසීති. ในกาลียุคที่ 726 ปี ในเดือนวิสาขะ เมืองเชยยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนเชษฐะ เมืองวิชัยปุระได้พินาศไป ในปีเดียวกันนั้นเอง ในเดือนผัคคุณะ พระราชาพระนามว่าสัตวิระ ได้สร้างเมืองชื่อรัตนปุระ แล้วทรงครองราชย์ในเมืองนั้น ඉදං විජයපුරජෙය්‍යපුරෙසු සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี่คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองวิชัยปุระและเชยยปุระ ඉදානි මරම්මමණ්ඩලෙ තම්බනීපරට්ඨෙයෙව රතනපූරනගරෙ සාසනවංසං වක්ඛාමි. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงวงศ์แห่งพระศาสนาในเมืองรัตนปุระ ซึ่งอยู่ในแคว้นตัมพะนีปะนั่นเอง ในเขตพม่า කලියුගෙ හි අට්ඨාසීතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ නරපතිරඤ්ඤො ධිතාය සද්ධිං අලොඞ්ගචඤ්ඤිසූරඤ්ඤො පුත්තො ආනන්දසූරියො නාම සන්ථවං කත්වා එකං (සිද්ධිකං නාම පුත්තං විජායි. සො වයෙ සම්පත්තෙ රජ්ජසම්පත්තිං ලභි. තතො පභුති යාව ම්‍රෙනචොදිඝා රඤ්ඤා අරිමද්දනනගරෙ රජ්ජං අකංසු). තතො පච්ඡා සිරිසුධම්මරාජාධිපතීති ලද්ධනාමො සත්විවරාජා රතනපූරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ එකනවුතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ලඞ්කාදීපතො සිරිසද්ධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරො සීහළමහාසාමිත්ථෙරොචාති ඉමෙ ද්වෙ ථෙරා පඤ්ච සරීරධාතුයො ආනෙත්වා නාවාය කුසිමතිත්ථං පාපුණිත්වා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ බඤ්ඤාරනි නාමෙන රඤ්ඤා නිවාරිතා අනිසීදිස්වා තතො සොයෙව රාජා ථෙරෙ යාව සිරිඛෙත්තනගරා පහිණි. තමත්ථං ඤත්වා රතනපූරින්දො රාජා චත්තාලීසාය නාවාහි යාව සිරිඛෙත්තනගරං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙසි. ආනෙත්වා ච මහානවගාමං පත්තකාලෙ සහ ඔරොධෙහි අමච්චෙහි ච සයමෙව රාජා පච්චුග්ගච්ඡි. රතනපූරං ප්පන පත්තකාලෙ මහාපථවී චලි, පටිනාදඤ්ච නදි. තදා රාජා සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිලොකග්ගස්ස සාසනං පග්ගණ්හිස්සාමීති චින්තෙත්වා සරීරධාතුං ආනෙත්වා ඉධ පත්තකාලෙ අයං මහාපථවී චලති, පටිනාදඤ්ච නදති, ඉදං [Pg.103] අම්හාකං රට්ඨෙ ජිනසාසනස්ස චිරකාලං පතිට්ඨානභාවෙ පුබ්බනිමිත්තන්ති සයමෙව නිමිත්තපාඨං අකාසි. ในกาลียุคที่ 788 ปี บุตรของพระราชาอลงคจัญญิสูร ชื่ออานันทสูริยะ ได้มีความสัมพันธ์กับธิดาของพระราชานรปติ แล้วได้ให้กำเนิดบุตรคนหนึ่ง (ชื่อสิทธิกะ เมื่อเขาเจริญวัย ได้รับราชสมบัติ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงพระราชาเมรนโจทิฆา ได้ครองราชย์ในเมืองอริมัททนะ) หลังจากนั้น พระราชาสัตวิระ ผู้มีพระนามว่า สิริสุธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อถึงกาลียุคที่ 791 ปี พระเถระสองรูปนี้ คือ พระสิริสัทธัมมาลังการเถระ และพระสีหลมหาสามิเถระ ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ 5 องค์ มาทางเรือ ถึงท่าเรือกุสิมะ แล้วถูกพระราชาชื่อบัญญารนีในแคว้นรามัญห้ามไว้ไม่ให้พำนักอยู่ จากนั้นพระราชาองค์นั้นเองได้ส่งพระเถระทั้งสองไปยังเมืองสิริเขตต์ เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งรัตนปุระทรงทราบเรื่องนั้น จึงเสด็จออกไปรับด้วยเรือ 40 ลำ จนถึงเมืองสิริเขตต์ แล้วนำมา และเมื่อนำมาถึงหมู่บ้านมหานวะ พระราชาเองพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์ ได้เสด็จออกไปรับด้วยพระองค์เอง แต่เมื่อถึงเมืองรัตนปุระ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง ครั้งนั้น พระราชาทรงดำริว่า 'เราจักเชิดชูพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเลิศแห่งโลก' แล้วเมื่อพระบรมสารีริกธาตุมาถึงที่นี่ แผ่นดินใหญ่ได้ไหว และเกิดเสียงกึกก้อง นี่เป็นบุพนิมิตแห่งการประดิษฐานพระศาสนาของพระชินเจ้าในแคว้นของเราไปชั่วกาลนาน ดังนี้แล้ว พระองค์เองได้ทรงทำนิมิตปาฐะ තාව තිට්ඨතු ජීවමානස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආනුභාවො, අහොවත සරීරධාතුයායෙව අනුභාවොති බහුරට්ඨ වාසිනො පසිදිංසු. හොන්ති චෙත්ථ, – อานุภาพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ จงยกไว้เถิด โอหนอ นี่เป็นเพียงอานุภาพของพระบรมสารีริกธาตุเท่านั้น ชาวแคว้นจำนวนมากต่างเลื่อมใส ในเรื่องนี้มีคำกล่าวว่า - සරීරධාතුයා තාව, මහන්තොච්ඡරියො හොති; කා කථා පන බුද්ධස්ස, ජීවමානස්ස සෙට්ඨස්ස. แม้ด้วยพระบรมสารีริกธาตุ ก็ยังเกิดอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ แล้วจะกล่าวไปใยถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดผู้ยังทรงพระชนม์อยู่เล่า එවං අනුස්සරිත්වාන, උප්පාදෙය්‍ය පසාදකං; බුද්ධගුණෙසු බාහුල්ලං, ගාරවඤ්චං කරෙ ජනොති. เมื่อระลึกอย่างนี้แล้ว พึงยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น และพึงทำความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธคุณให้มาก කලියුගෙ ද්වෙනවුතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ තා පඤ්ච ධාතුයො නිදහිත්වා ජෙය්‍යපුරනගරතො පච්ඡිමදිසාභාගෙ සමභූමිභාගෙ චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි. තඤ්ච චෙතියං රතනචෙතියන්ති පඤ්ඤාපෙසි, හත්ථිරූපබාහුල්ලතාය පන අනෙකිභින්දොති පාකටං හොති. තීහි සිරිගබ්භෙහි සත්තහි ද්වාරෙහී ච අලඞ්කතං නාම මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා ද්වින්නං සීහළදීපිකත්ථෙරානං අදාසි. තතො පච්ඡා තෙසු මහන්තත්ථෙරො සකවිහාරසමීපෙ පබ්බතමුද්ධනි අත්තනො සිස්සෙපි අප්පවෙසෙත්වා ලජ්ජීපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමෙහි සබ්බෙහි තීහි ථෙරෙහි සද්ධිං සීමං සම්මන්නති. ඉච්චෙවං සීමසම්මුතිපරියත්තිවාචනාදිකම්මෙහි මරම්මරට්ඨෙ සාසනං විරූළං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. ในกาลียุคที่ 792 ปี พระองค์ได้บรรจุพระธาตุ 5 องค์นั้น และสร้างเจดีย์ในที่ราบทางทิศตะวันตกของเมืองชัยปุระ เจดีย์นั้นได้ชื่อว่ารัตนเจดีย์ แต่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปว่าอเนกิภินท์ เพราะมีรูปช้างจำนวนมาก พระองค์ได้สร้างมหาวิหารที่ประดับด้วยมงคลคัพภะ 3 แห่งและประตู 7 บาน แล้วถวายแก่พระเถระชาวลังกา 2 รูป หลังจากนั้น พระเถระผู้ใหญ่ในจำนวนนั้น ได้ผูกพัทธสีมาบนยอดเขาใกล้กับวิหารของตน โดยไม่ให้แม้แต่ศิษย์ของตนเข้าร่วมด้วย แต่ผูกร่วมกับพระเถระทั้งสามรูปผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต และใคร่ในการศึกษา ด้วยประการฉะนี้ จึงได้ประดิษฐานพระศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองในแคว้นพม่า ด้วยการผูกพัทธสีมา การบอกกล่าวปริยัติธรรม และกิจอื่น ๆ ඉදං මරම්මමණ්ඩලෙ රතනපූරනගරෙ සීහළදීපිකෙ นี้คือ (เรื่อง) ของพระเถระชาวลังกา ในเมืองรัตนปุระ แคว้นพม่า ද්වෙ ථෙරෙ පටිච්ච පඨමං සාසනස්ස පතිට්ඨානං. การประดิษฐานพระศาสนาครั้งแรก โดยอาศัยพระเถระ 2 รูป කලියුගෙ ඡබ්බීසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ සත්වවරාජා රතනපූරනගරං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො [Pg.104] කාලෙ ජෙය්‍යපුරනගරෙ එකා පූපිකා ඉත්ථී අලජ්ජිනො එකස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ධනං උපනිදහි. අපරභාගෙසා තං ධනං යාචි. අථ සො භික්ඛු තව ධනං අහං න පටිග්ගණ්හාමීති මුසා භණති. එවං විවාදං කත්වා තං කාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා පක්කොසාපෙත්වා සයමෙව තං භික්ඛුං පුච්ඡි,-ත්වං භන්තෙ තස්සා ඉත්ථියා ධනං පටිග්ගණ්හාසි වා මා වාති. අහං මහාරාජ සමණො අලිකං භණිතුං න වට්ටති, න පටිග්ගණ්හාමීති වදති. තං කාරණං රාජා ච පුනප්පුනං පුච්ඡිත්වා වීමංසන්තො භික්ඛුස්ස කෙරාටිකභාවං ජානිත්වා තං සමණො සමානො භගවතො පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං අක්කමිත්වා මුසා භණතීති කුජ්ඣිත්වා සයමෙව අපරාධානුරූපං සීයං ඡින්දිත්වා රාජගෙහතො හෙට්ඨා ඛිපි. ในกาลียุคที่ 726 ปี เมื่อถึงเดือนผัคคุณะ พระเจ้าสัตววรราชได้สร้างเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ที่เมืองชัยปุระ มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ฝากเงินไว้กับพระภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่มีความละอาย ภายหลังนางได้ทวงเงินนั้น แต่พระภิกษุนั้นกล่าวเท็จว่า 'อาตมาไม่ได้รับเงินของโยมไว้' เมื่อเกิดการโต้เถียงกันอย่างนี้ นางจึงนำความนั้นไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกพระภิกษุนั้นมาแล้วตรัสถามด้วยพระองค์เองว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้รับเงินของหญิงคนนี้ไว้หรือไม่' พระภิกษุนั้นทูลว่า 'มหาบพิตร อาตมาเป็นสมณะ ไม่ควรพูดปด อาตมาไม่ได้รับไว้' พระราชาทรงซักถามและพิจารณาเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงทราบถึงความเป็นคนลวงของพระภิกษุนั้น ทรงกริ้วว่า 'ผู้นี้เป็นสมณะแท้ ๆ แต่กลับเหยียบย่ำสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วพูดปด' จึงทรงตัดศีรษะตามสมควรแก่ความผิดด้วยพระองค์เอง แล้วโยนลงจากปราสาท තඤ්ච කාරණං සකලමරම්මරට්ඨෙ පාකටං. අලජ්ජීභික්ඛූපි අඤ්ඤෙ පාපකම්මං කාතුං න විසහිංසු. රඤ්ඤා භායිත්වායෙව සික්ඛාපදං න අක්කමෙසුං. เรื่องนั้นปรากฏชัดไปทั่วทั้งแคว้นพม่า แม้พระภิกษุผู้ไม่มีความละอายรูปอื่น ๆ ก็ไม่กล้าทำบาปกรรม เพราะเกรงกลัวพระราชา จึงไม่ล่วงละเมิดสิกขาบท කලියුගෙ තිංසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මඞ්ගක්‍රිච්වාචොඞ්ක නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සො පන රාජා රට්ඨවාසීනං සුඛත්ථාය නිමිත්තං ගහෙත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා රාජගෙහං පටිග්ගණ්හි. සො ච රාජා සක්කරාජෙ පඤ්චචත්තාලීසාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ චඤ්ඤිඞ්ඛුං නාම චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි. යඞ්ගරනාමකස්ස සිලාපබ්බතස්ස සමීපෙ පොරාණිකං එකං චෙතියං නදීඋදකං භින්දි. තදා සකරණ්ඩකා පඤ්ච ධාතුයො උදකෙ නිම්මුජ්ජන්තියො එරාපථො නාම නාගො ගහෙත්වා පච්ඡා චඤ්ඤිඞ්ඛුං නාම චෙතියං පතිට්ඨාපෙස්සාමීති රඤ්ඤා ආරද්ධකාලෙයෙව දාඨානාගස්ස නාම ථෙරස්ස සහ කරණ්ඩකෙන පඤ්ච ධාතුයො නිය්‍යාදෙසි. සො ච ථෙරො රඤ්ඤො අදාසි. රාජා ද්වෙ ධාතුයො මුට්ඨොචෙතියෙ නිධානං අකාසි. තිස්සො පන චඤ්ඤිඞ්ඛුං චෙතියෙති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං. ในกาลียุคที่ 730 ปี พระเจ้ามังกรีจวาจองกะได้ครองราชย์ พระราชาองค์นั้นทรงถือเอานิมิตเพื่อความสุขของชาวเมือง ทรงถือพัดตาลปัตรแล้วรับพระราชวัง และเมื่อศักราชที่ 745 ปี พระราชาองค์นั้นได้สร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ ใกล้ภูเขาหินชื่อยังการัน เจดีย์เก่าแก่แห่งหนึ่งถูกน้ำในแม่น้ำพัดพังทลาย ในเวลานั้น พระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบได้จมลงในน้ำ พญานาคชื่อเอราปถได้เก็บรักษาไว้ ภายหลังเมื่อพระราชาทรงเริ่มสร้างเจดีย์ชื่อจัญญิงคุ พญานาคก็ได้มอบพระธาตุ 5 องค์พร้อมผอบแก่พระเถระชื่อทาฐานาค พระเถระนั้นได้ถวายแก่พระราชา พระราชาทรงบรรจุพระธาตุ 2 องค์ไว้ในเจดีย์มุฏโฐ ส่วนอีก 3 องค์บรรจุไว้ในเจดีย์จัญญิงคุ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ සො [Pg.105] රාජා කුමාරකාලෙ සික්ඛාපකස්ස ආචරියස්ස සෙතච්ඡත්තං දත්වා සඞ්ඝනායකට්ඨානං නිය්‍යාදෙසි. ඛෙමාචාරො නාම එකො ථෙරො රත්තිභාගෙ මජ්ඣන්තිකකාලෙ චෙතියඞ්ගණෙ ඔලම්බෙත්වා ඨපිතං භෙරිං අනෙකවාරං පහරි. අථ රාජා රාජගෙහතොයෙව සුත්වා යථාඨපිතන්තියාමවසෙන විහාරෙ කොචි භික්ඛු කාලං කතො භවෙය්‍යාති මඤ්ඤිත්වා විහාරං ගන්ත්වා පුච්ඡාහීති දූතං පෙසෙසි. දූතො විහාරං ගන්ත්වා කාරණං පුච්ඡි. භික්ඛූ ච එවමාහංසු,- න අම්හෙසු කාලඞ්කතභික්ඛු නාම අත්ථි, අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො ඉදානි කාලඞ්කතොති බහූනං මනුස්සානං ඤාපනත්ථාය භෙරිං පහරිම්හාති. පුන රාජා භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි,-කස්මා පන භන්තෙ තුම්හෙ සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස කාලඞ්කතභාවං ජානාථාති. අථ භික්ඛූ එවමාහංසු,-භගලතො පරිනිබ්බානකාලෙ සාසනං රක්ඛිස්සාමීති සක්කො දෙවානමින්දො පටිඤ්ඤං කත්වාපි ඉදානි සාසනෙ වසන්තානං අම්හාකං අනුපාලනකම්මං නාම කිඤ්චි න අකාසි, සචෙ පන සක්කො දෙවානමින්දො ජීවමානො භවෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පටිඤ්ඤං දළං කත්වා ඉදානි අප්පොස්සුක්කො න භවෙය්‍ය. ඉදානි පන සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස ආරක්ඛණකම්මං නාම කිඤ්චි න දිස්සති, තස්මා ඉදානි සක්කො දෙවානමින්දො කාලඞ්කතොති ජානිම්හාති. พระราชาองค์นั้นเมื่อยังทรงพระเยาว์ ได้ถวายเศวตฉัตรแก่พระอาจารย์ผู้สอน และทรงมอบตำแหน่งสังฆนายก พระเถระรูปหนึ่งชื่อเขมาจาร ได้ตีกลองที่แขวนไว้ที่ลานเจดีย์หลายครั้งในเวลากลางคืนยามเที่ยง พระราชาทรงสดับเสียงนั้นจากพระราชนิเวศน์นั่นเอง ทรงดำริว่า 'ภิกษุบางรูปในวิหารพึงทำกาละตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้หรืออย่างไร' จึงทรงส่งทูตไปว่า 'จงไปที่วิหารแล้วถามดู' ทูตไปที่วิหารแล้วถามถึงสาเหตุ พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในหมู่พวกเราไม่มีภิกษุผู้ทำกาละเลย แต่ว่าพวกเราตีกลองเพื่อแจ้งแก่คนจำนวนมากว่า บัดนี้ ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้เรียกพวกภิกษุมาแล้วตรัสถามว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร พวกท่านจึงรู้ความที่ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้วเล่า' ลำดับนั้น พวกภิกษุจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้ท้าวสักกะเทวราชจะได้ทำปฏิญญาไว้ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคปรินิพพานว่า จะรักษาพระศาสนา แต่บัดนี้ ท้าวเธอไม่ได้ทำกิจคือการตามรักษาพวกเราผู้อยู่ในพระศาสนาเลย หากท้าวสักกะเทวราชยังมีชีวิตอยู่ เมื่อได้ทำปฏิญญาไว้อย่างมั่นคงในสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว บัดนี้ไม่พึงเป็นผู้ขวนขวายน้อย แต่บัดนี้ การกระทำคือการอารักขาของท้าวสักกะเทวราชไม่ปรากฏเลย เพราะฉะนั้น พวกเราจึงรู้ว่า บัดนี้ท้าวสักกะเทวราชทำกาละแล้ว' රාජා තං සුත්වා ඛෙමාචාරත්ථෙරස්ස පසීදිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. සො ච ථෙරො සුධම්මපුරවාසීනං සීහළවංසිකානං මහාථෙරානං වංසෙ භවති ලජ්ජී පෙසලො හොතීති. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงเลื่อมใสในพระเขมาจารเถระ จึงทรงสร้างวิหารถวาย และพระเถระนั้นเป็นผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส อยู่ในวงศ์ของพระมหาเถระชาวลังกาผู้เป็นชาวสุธัมมปุระ රතනපූරනගරෙයෙව අධිකරඤ්ඤො කාලෙ රතනපූරනගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ මහාසෙතුං කාරාපෙසි. තස්ස [Pg.106] පන ආචරියො සඞ්ඝරාජා ලජ්ජීපක්ඛං න භජති. තෙනෙව ථෙරපරම්පරාය එස න සඞ්ගහිතබ්බො. ในสมัยของพระเจ้าอธิกราชในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ได้ทรงสร้างสะพานใหญ่ทางทิศใต้ของเมืองรัตนปุระ แต่อาจารย์ของพระองค์คือพระสังฆราช ไม่ได้เข้ากับฝ่ายผู้มีความละอาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้จึงไม่ควรนับรวมในลำดับพระเถระ තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඡසට්ඨාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ කලියුගෙ රාජාධිරාජා නාම රාමඤ්ඤරට්ඨින්දො භූපාලොති සහස්සප්පමාණාසු නාවාසු සට්ඨිසතසහස්සෙහි යොධෙහි සද්ධිං නදීමග්ගෙන යුජ්ඣනත්ථාය රතනපූරාභිමුඛං ආගතො. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อกลียุคครบ 766 ปี พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญชื่อพระเจ้าราชาธิราช พร้อมด้วยทหารหกแสนคนในเรือนับพันลำ ได้เสด็จมาทางแม่น้ำเพื่อทำสงครามมุ่งหน้าสู่เมืองรัตนปุระ අථ අධිකරාජා බහවො අමච්චෙච භික්ඛූ ච සන්නිපාතාපෙත්වා මන්තෙසි,-ඉදානි රාමඤ්ඤරට්ඨිනො රාජා යුජ්ඣනත්ථාය ඉධ ආගච්ඡති, යුද්ධං අකත්වා කෙනුපායෙන තං පටිනිවත්තාපෙතුං සක්ඛිස්සාමාති. අථ සබ්බෙ කිඤ්චි අකථෙත්වා තුණ්හීභාවෙනෙව නිසීදිංසු. ครั้งนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงให้ประชุมอำมาตย์และภิกษุเป็นอันมากแล้วทรงปรึกษาว่า 'บัดนี้ พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญกำลังเสด็จมาที่นี่เพื่อทำสงคราม พวกเราจะสามารถให้พระองค์เสด็จกลับไปโดยไม่ต้องทำสงครามด้วยอุบายอย่างไรได้บ้าง' ลำดับนั้น ชนทั้งปวงไม่ได้กล่าวอะไรเลย นั่งนิ่งอยู่ අථ ජාතවස්සෙන එකත්තිංසවස්සිකො උපසම්පදාවසෙන පන එකාදසවස්සිකො එකො භික්ඛු එවමාහ,-එකො පන රාමඤ්ඤරට්ඨින්දො රාජාධිරාජා තාව තිට්ඨතු, සචෙ සකලෙපි ජම්බුදීපෙ සබ්බෙ රාජානො ආගච්ඡෙය්‍යුං, එවම්පි කථාසල්ලාපෙනෙව යුද්ධං අකත්වා පටිනිවත්තාපෙසුං සක්කොමීති. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้มีอายุ 31 ปีโดยกำเนิด และมีพรรษา 11 โดยอุปสมบท ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ยกพระเจ้าราชาธิราชผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นรามัญไว้ก่อนเถิด แม้หากพระราชาทั้งปวงในชมพูทวีปทั้งสิ้นจะพากันมา ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็สามารถจะให้เสด็จกลับไปได้ด้วยการสนทนาปราศรัยเท่านั้นโดยไม่ต้องทำสงคราม' අථ අධිකරාජා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා ආහ,- යථා භන්තෙ ත්වං සක්කොසි රාජාධිරාජං යථාසල්ලාපෙන පටිනි වත්ථාපෙතුං, තථා කරොහීති. ลำดับนั้น พระเจ้าอธิกราชทรงมีพระทัยยินดีแล้วตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านสามารถจะให้พระเจ้าราชาธิราชเสด็จกลับไปด้วยการสนทนาอย่างไร ก็จงทำอย่างนั้นเถิด' අථ සො භික්ඛු මෙත්තාසන්දෙසපණ්ණං පෙසෙත්වා ඔකාසං යාචි තස්ස රාජාධිරාජස්ස සන්තිකං පවිසිතුකාමො. රාජාධිරාජා ච තස්ස භික්ඛුස්ස මෙත්තාසන්දෙසපණ්ණං පස්සිත්වා තං භික්ඛුං සීඞ්ඝං ආනෙථාති දූතං පෙසෙසි. දූතො ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. අථ සො භික්ඛු රාජාධිරාජං ධම්මදෙසනාය ඔවාදං දත්වා සකට්ඨානං පටිනිවත්තාපෙසි. අයඤ්ච [Pg.107] භික්ඛු අරිමද්දනනගරෙ චතූසු ගණෙසු අරහන්තගණවංසො සික්ඛාකාමො ලජ්ජී පෙසලො. අරිමද්දනනගරෙ චාගහෙ නාම දෙසෙ පන ජාතත්තා චාග්‍රුහි භික්ඛූති වොහාරියති. จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นส่งจดหมายแสดงเมตตาไปแล้ว ขอโอกาสเพื่อจะเข้าเฝ้าพระราชาธิราชพระองค์นั้น พระราชาธิราชทอดพระเนตรจดหมายแสดงเมตตาของพระภิกษุรูปนั้นแล้ว จึงส่งทูตไปว่า 'จงนำพระภิกษุรูปนั้นมาโดยเร็ว' ทูตนำมาแล้วถวายแด่พระราชา จากนั้น พระภิกษุรูปนั้นถวายโอวาทด้วยการแสดงธรรมแด่พระราชาธิราชแล้ว ทำให้พระองค์เสด็จกลับไปยังสถานที่ของตน อนึ่ง พระภิกษุรูปนี้เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นวงศ์แห่งคณะพระอรหันต์ในบรรดาสี่คณะในเมืองอริมัททนะ แต่เพราะท่านเกิดในประเทศชื่อจาคหะในเมืองอริมัททนะ จึงถูกเรียกว่า 'พระจาคฤหิภิกษุ' කලියුගෙ අට්ඨාසීතාධිකෙ සත්තවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මිඤ්ඤ්හඞ්ග ධම්මරාජා රතනපූරෙයෙව රජ්ජං සම්පත්තො. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ සීහළදීපතො ද්වෙ මහාථෙරා රතනපූරං ආගන්ත්වා සාසනං අනුග්ගහෙත්වා නිසීදිංසු. เมื่อกาลียุคครบ 788 ปี พระเจ้ามิญหังคะธรรมราชาได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระนั่นเอง ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระมหาเถระสองรูปจากเกาะสีหลมายังเมืองรัตนปุระแล้ว ได้อุปถัมภ์พระศาสนาอยู่ තදා කලියුගෙ අට්ඨසතෙ සම්පුණ්ණෙ පොරාණකං කලියුගං අපනෙත්වා අභිනවං ඨපෙතුං ඔකාසො අනුප්පත්තො. අථ චාග්‍රිහි ථෙරො ච රාජවිහාරවාසිත්ථෙරො ච එවමාහංසු,- අපනීතබ්බකාලෙ මහාරාජ සම්පත්තෙ අනපනෙතුං න වට්ටතීති. ในกาลนั้น เมื่อกาลียุคครบ 800 ปี โอกาสที่จะถอนกาลียุคเก่าออกแล้วตั้งกาลียุคใหม่ได้มาถึงแล้ว จากนั้น พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'มหาบพิตร เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ควรที่จะไม่ถอนออก' අථ රාජා පුන එවමාහ,-අපනීතබ්බෙ සම්පත්තෙ අනපනෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා වසන්තස්ස කො දොසොති. සචෙ අපනීතබ්බෙ සම්පත්තෙ අනපනෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා නිසීදෙය්‍ය, රට්ඨවාසීනං දුක්ඛං භවිස්සතීති වෙදසත්ථෙසු ආගතං, සක්කරාජං අපනෙන්තොපි රාජා තස්මිංයෙව වස්සෙ දිවඞ්ගතො භවෙය්‍යාති ආහංසු. จากนั้น พระราชาตรัสอีกว่า 'เมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว การไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ จะมีโทษอะไรเล่า' พวกท่านกล่าวว่า 'ถ้าหากเมื่อถึงเวลาที่ควรจะถอนออกแล้ว ไม่ถอนออกและเพิกเฉยอยู่ ความทุกข์จะเกิดแก่ชาวเมือง ดังที่มาในคัมภีร์พระเวท และแม้พระราชาผู้ถอนศักราชออก ก็จะสวรรคตในปีนั้นเอง' අථ රාජා සත්තානං සුඛං ලභීයමානතං ජානන්තොයෙව මාදිසො අත්තනො භයං අපෙක්ඛිත්වා අපනීතබ්බං අනපනෙත්වා නිසීදිතුං න වට්ටති, කම්මං ඛීයිත්වාපි මම අගුණං ලොකෙ පත්ථරිත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති මනසිකරිත්වා සක්කරාජෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පුණ්ණෙ බස්‍යුඡිද්‍රමුනිසඛ්‍යං අපනෙත්වා චම්මාවසෙසං ඨපෙසි. අථ මහාමණ්ඩපං කාරාපෙත්වා මහාඡණං කත්වා මහාදානම්පි අදාසි. ลำดับนั้น พระราชาทรงทราบถึงความสุขที่สัตว์ทั้งหลายจะพึงได้รับ ทรงดำริว่า 'คนเช่นเราไม่ควรจะคำนึงถึงภัยของตนแล้วเพิกเฉยไม่ถอนสิ่งที่ควรจะถอนออก แม้อายุขัยจะสิ้นไป แต่ความไม่ดีของเราก็จะแผ่ไปและดำรงอยู่ในโลก' ดังนี้แล้ว เมื่อศักราชครบ 800 ปี จึงทรงถอน 'พสยุฉิทรมุนิสขยะ' ออกแล้ว ทรงตั้ง 'จัมมาวเสสะ' ไว้ จากนั้น ทรงให้สร้างมณฑปใหญ่แล้ว ทรงจัดงานฉลองใหญ่ และทรงถวายมหาทานด้วย චාග්‍රිහිථෙරො රාජවිහාර වාසිත්ථෙරොචාති අරිමද්දන නගරෙ [Pg.108] අරහන්තගණාංසිකො ලජ්ජී පෙසලො සික්ඛාකාමො. พระจาคฤหิเถระและพระราชวิหารวาสีเถระ เป็นผู้ใคร่ในการศึกษา มีความละอาย มีความน่าเลื่อมใส เป็นส่วนหนึ่งของคณะพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ ඊදිසං පන වචනං සාසනප්පටියත්තත්තා ච රට්ඨවාසිකායත්තත්තා ච ධම්මානුලොමවසෙන වුත්තං. แต่คำพูดเช่นนี้ กล่าวไปตามคลองแห่งธรรม เพราะความที่พระศาสนาเป็นสิ่งที่ต้องจัดแจง และเพราะความที่ชาวเมืองต้องพึ่งพา කලියුගෙ චතුවස්සාධිකෙ අට්ඨසතෙ මහානරපති රාජා රතනපූරනගරෙ රජ්ජං කාරෙසි. සො ච රාජා ථූපාරාමචෙතියං කාරාපෙසි. තස්ස පන ආචරියො මහාසාමිත්ථෙරො නාම. සො පන ථෙරො සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළින්දස්ස රඤ්ඤො ආචරියස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සික්ඛං ගහෙත්වා පච්චාගතත්ථෙරවංසිකොති දට්ඨබ්බො. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ රතනපූරනගරෙ මහාඅරියවංසො නාම එකො ථෙරො අත්ථි. සො පන පරියත්තිවිසාරදො අරිමද්දනනගරෙ ඡප්පදගණතො ආගතවංසිකො. เมื่อกาลียุคได้ 804 ปี พระเจ้ามหานรบดีได้ครองราชสมบัติในเมืองรัตนปุระ พระราชาพระองค์นั้นทรงให้สร้างถูปารามเจดีย์ ส่วนพระอาจารย์ของพระองค์ชื่อพระมหาสามิเถระ พึงทราบว่าพระเถระรูปนั้นไปเกาะสีหลแล้ว ศึกษาในสำนักของพระสารีบุตรเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสีหลินทร์ แล้วกลับมา เป็นผู้สืบวงศ์พระเถระผู้กลับมาแล้ว ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาอริยวงศ์อยู่ในเมืองรัตนปุระ ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ เป็นผู้สืบวงศ์มาจากคณะฉัพพทะในเมืองอริมัททนะ එකස්මිං සමයෙ ජෙය්‍යපුරනගරං ගන්ත්වා රෙඞ්ග ඉති පාකටස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකෙ සද්දනයං උග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. සො පන කිර මහාථෙරො අඤ්ඤෙහි සද්ධිං යංවා තංවා කථං අසල්ලපිතුකාමතාය මුඛෙ උදකං ඨපෙත්වා යෙභුය්‍යෙන නිසීදති. තෙනෙවෙස මරම්මවොහාරෙන රෙඞ්ගු ඉති පාකටො අහොසි. ในสมัยหนึ่ง ท่านไปเมืองชัยปุระแล้วเรียนหลักไวยากรณ์ในสำนักของพระมหาเถระผู้ปรากฏชื่อว่า เร็งคะ แล้วพำนักอยู่ ได้ยินว่า พระมหาเถระรูปนั้นไม่ประสงค์จะสนทนาเรื่องสัพเพเหระกับผู้อื่น จึงอมน้ำไว้ในปากนั่งอยู่เป็นส่วนมาก เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงปรากฏชื่อว่า เร็งคุ ด้วยภาษามรัมมะ සො කිර අරියවංසත්ථෙරො රෙඞ්ගුං ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ථං වාචාපෙතු ඔකාසං යාචිස්සාමීති උපගච්ඡන්තොපි කථාසල්ලාපං අකත්වා ද්වෙ අහානි වත්තං පරිපූරෙත්වායෙව පච්චාගච්ඡි. තතියදිවසෙ පන චම්මඛණ්ඩං ආකොටුනත්තා සද්දං සුත්වා මුඛතො උදකං උග්ගිරිත්වා කාරණං පුච්ඡි. ගන්ථං උග්ගහණත්ථාය ආගතභාවං ආරොචෙසි. ได้ยินว่า พระอริยวงศ์เถระนั้นแม้จะเข้าไปหาพระเร็งคุเถระเพื่อขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ ก็ไม่ได้สนทนาปราศรัยเลย บำเพ็ญวัตรอยู่ 2 วันแล้วก็กลับไป ส่วนในวันที่ 3 พระเถระได้ยินเสียงจากการเคาะแผ่นหนัง จึงบ้วนน้ำออกจากปากแล้วถามถึงสาเหตุ ท่านจึงแจ้งความที่ตนมาเพื่อเรียนคัมภีร์ අථ ථෙරො එවමාහ,-අහං ආවුසො දිවසෙ දිවවසෙ තික්ඛත්තුං ගන්ථං වාචෙමි, මජ්ඣන්ති කාතික්කමකාලෙපි පඤ්ඤචෙතියං ගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනකිච්චං කරොමි, ඔකාසං [Pg.109] න ලභාමි, එවම්පි ත්වං බහූගන්ථෙ උග්ගහෙත්වාපි ආචරියෙහි දින්නොපදෙසං අලභිත්වා පුන මම සන්තිකං ආගච්ඡසි, තස්මායඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනවත්තං තාවකාලිකං විකොපෙත්වා ගන්ථුග්ගහණත්ථාය ඔකාසං දස්සාමීති වත්වා අභිධම්මත්ථවිසාවිනිං නාම ලක්ඛණටීකං උග්ගණ්හාපෙසි. නානානයෙහි උපදෙසං දත්වා වාචෙසි. වාචෙත්වා ච තතියදිවසෙ ආචරියස්ස සන්තිකං නාගච්ඡි. මහාථෙරොපි කාරණං අකල්ලතාය අනාගතො භවෙය්‍යාති මඤ්ඤිත්වා පුච්ඡනත්ථාය භික්ඛූ පෙසෙසි. ลำดับนั้น พระเถระกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาบอกคัมภีร์วันละ 3 ครั้ง แม้ในเวลาล่วงเที่ยงไปแล้ว ก็ไปปัญญเจดีย์ทำกิจกวาดลานเจดีย์ อาตมาไม่มีโอกาส ถึงอย่างนั้น ท่านแม้เรียนคัมภีร์มามากแล้ว แต่ไม่ได้รับโอวาทที่อาจารย์ให้ไว้ จึงมาหาอาตมาอีก เพราะฉะนั้น อาตมาจะงดวัตรกวาดลานเจดีย์ไว้ชั่วคราว แล้วจะให้โอกาสเพื่อเรียนคัมภีร์' ครั้นกล่าวแล้ว จึงให้เรียนลักขณฎีกาชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี ท่านให้โอวาทด้วยนัยต่างๆ แล้วสอนให้ และเมื่อสอนแล้ว ในวันที่ 3 ท่านไม่มาหาอาจารย์ พระมหาเถระคิดว่า 'คงไม่มาเพราะความไม่สบาย' จึงส่งภิกษุทั้งหลายไปเพื่อถามดู අරියවංසත්ථෙරොච ආචරියස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමීති ආගතො, අන්තරාමග්ගෙයෙව දූතභික්ඛූ පස්සිත්වා තෙහි සද්ධිං මහාථෙරස්ස සන්තිකං ආගමංසු. ආචරියස්ස සන්තිකං පත්වා ආචරියා අරියවංසත්ථෙරං පුච්ඡි,-කස්මා පන ත්වං න උග්ගහණත්ථාය ආගතොසීති. අහං භන්තෙ තුම්හෙහි දින්නොපදෙසං නිස්සාය ඉදානි සබ්බං නයං ජානාමීති. අථ ආචරියො ආහ, යං පන ගන්ථං නිස්සාය ත්වං ඡෙකතං පත්තොසි, තස්ස සංවණ්ණනං කත්වා උපකාරං කරොහීති. අථ අරියවංසත්ථෙරො ආචරියස්ස වචනං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා මණිසාරමඤ්ජූසං නාම අනුසංවණ්ණනං අකාසි. නිට්ඨිතනිට්ඨිතපාළං උපොසථදිවසෙ උපොසථදිවසෙ පුඤ්ඤචෙතියස්ස චෙතියඞ්ගණෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ වාචාපෙත්වා සුණාපෙසි,- සචෙ කොචි දොසො අත්ථි, තං වදථාති. ส่วนพระอริยวงศ์เถระคิดว่า 'จะไปสำนักของอาจารย์' จึงมา เห็นภิกษุผู้เป็นทูตในระหว่างทางแล้ว จึงมาสู่สำนักของพระมหาเถระพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อถึงสำนักของอาจารย์ อาจารย์ถามพระอริยวงศ์เถระว่า 'ทำไมท่านจึงไม่มาเพื่อเรียนเล่า' (ท่านตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาศัยโอวาทที่ท่านให้ไว้ บัดนี้ข้าพเจ้ารู้จักนัยทั้งหมดแล้ว' ลำดับนั้น อาจารย์กล่าวว่า 'ท่านอาศัยคัมภีร์ใดแล้วถึงความเชี่ยวชาญ จงทำคำอธิบายคัมภีร์นั้นเพื่อเป็นอุปการะเถิด' ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระรับคำของอาจารย์ไว้ด้วยเศียรเกล้า แล้วได้ทำอนุสํวณฺณนาชื่อมณิสารมัญชุสาแห่งอภิธัมมัตถวิภาวินี เมื่อบาลีส่วนที่เสร็จแล้วๆ มีอยู่ ในวันอุโบสถแต่ละวัน ท่านให้ประชุมภิกษุสงฆ์ที่ลานเจดีย์แห่งปุญญเจดีย์ แล้วให้บอกให้ฟังในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ว่า 'ถ้ามีโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ขอท่านทั้งหลายจงบอกโทษนั้น' අථ අරිමද්දනනගරතො චෙතියවන්දනත්ථාය එකො භික්ඛු ආගන්ත්වා පරිසකොටියං සුණිත්වා නිසීදි. අථ සො භික්ඛු ද්වෙ වාරං එඑඉති සද්දං අකාසි. තං ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා ඨපෙසි. නිවාසනට්ඨානඤ්ච පුච්ඡි. අරියවංසත්ථෙරොපි සකවිහාරං පත්වා තස්මිං ඨානෙ උපධාරොන්තො එකස්මිං ඨානෙ එකස්ස අත්ථස්ස ද්වික්ඛත්තුං වුත්තත්තා පුනරුත්තිදොසො දිස්සති, එකස්මිං [Pg.110] ඨානෙ ඉමං ගන්ථන්ති පුල්ලිඞ්ගරූපෙන වත්තබ්බට්ඨානෙ ඉදං ගන්ථන්ති නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තත්තා ලිඞ්ගවිරොධිදොසො දිස්සති. ลำดับนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะมาเพื่อไหว้เจดีย์ นั่งฟังอยู่ที่ท้ายบริษัท ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นทำเสียง 'เอ เอ' 2 ครั้ง (พระเถระ) กำหนดตำแหน่งนั้นไว้ แล้วถามถึงที่พำนัก พระอริยวงศ์เถระแม้กลับถึงวิหารของตนแล้ว พิจารณาในตำแหน่งนั้น เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้งในที่แห่งหนึ่ง และเห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า 'อิทํ คนฺถํ' ด้วยรูปนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า 'อิมํ คนฺถํ' ด้วยรูปปุงลิงค์ในที่แห่งหนึ่ง අථ තං පුග්ගලං පක්කොසාපෙත්වා එවමාහ,-අහං ආවුසො ඉමං ගන්ථං මහුස්සාහෙන කරොමි, තඤ්ච විවෙකකාලෙ රත්තිභාගෙයෙව පොත්ථකං පත්ථරිත්වා ලිඛාමි, එවං මහුස්සාහෙන කරොන්තම්පි ත්වං අරුච්චනාකාරෙන සද්දං කරොසි, කීදිසං පන දොසං සුත්වා එවං කරොසීති පුච්ඡි. අථ සො භික්ඛු එවමාහ,- තයො භන්තෙ මහුස්සාහෙන කතෙ ගන්ථෙ දොසවසෙන බහුවත්තබ්බට්ඨානං නත්ථි, සද්දතොචෙව අත්ථතො ච පරිපුණ්ණොයෙවෙස ගන්ථො, අථ ඛො පන එකස්මිං ඨානෙ එකස්ස අත්ථස්ස ද්වික්ඛත්තුං වුත්තත්තා පුරනුත්තිදොසො දිස්සති, එකස්මිං පන ඉමං ගන්ථන්ති පුල්ලිඞ්ගෙන වත්තබ්බට්ඨානෙ ඉදං ගන්ථන්ති නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තත්තා ලිඞ්ගවිරොධිදොසො දිස්සති, එවං එත්තකංයෙව දොසං දිස්වා ඊදිසං අරුච්චනාකාරං දස්සෙමීති. ลำดับนั้น ท่านให้เรียกบุคคลนั้นมาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'อาวุโส อาตมาทำคัมภีร์นี้ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง และอาตมาคลี่คัมภีร์เขียนในเวลาวิเวกคือในส่วนแห่งราตรีเท่านั้น เมื่ออาตมาทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่งอย่างนี้ ท่านยังทำเสียงแสดงความไม่พอใจ ท่านได้ยินโทษเช่นไรจึงทำอย่างนี้' ลำดับนั้น ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคัมภีร์ 3 เล่มที่ท่านทำด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ไม่มีที่ที่ควรกล่าวมากโดยความเป็นโทษ คัมภีร์นี้บริบูรณ์แล้วนั่นแลทั้งโดยพยัญชนะและโดยอรรถ แต่ว่า ในที่แห่งหนึ่ง เห็นปุนรุตติโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวเนื้อความเดียว 2 ครั้ง และในที่แห่งหนึ่ง เห็นลิงควิโรธโทษเพราะความเป็นผู้กล่าวว่า อิทํ คนฺถํ ด้วยนปุงสกลิงค์ ในที่ที่ควรกล่าวว่า อิมํ คนฺถํ ด้วยปุงลิงค์ อาตมาเห็นโทษเพียงเท่านี้ จึงแสดงอาการไม่พอใจเช่นนี้' අථ අරියවංසත්ථෙරො තුට්ඨචිත්තො හුත්වා අත්තනො සරීරපාරුපිතං දුපට්ටචීවරං ඉමිනාහං තව ඤාණං පූජෙමීති වත්වා අදාසි. පච්ඡාකාලෙ අධිකරාජා තමත්ථං සුත්වා නාම ලඤ්ඡං අදාසි. ลำดับนั้น พระอริยวงศ์เถระมีจิตยินดีแล้ว กล่าวว่า 'อาตมาบูชาปัญญาของท่านด้วยผ้าสังฆาฏิที่ห่มกายของอาตมานี้' แล้วได้ถวายให้ ในกาลต่อมา พระเจ้าอธิกะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ได้พระราชทานนามลัญจกร සො ච අරියවංසත්ථෙරො මණිදීපං නාම ගන්ථං ගන්ථා භරණඤ්චෙව ජාතකවිසොධනඤ්ච පාළිභාසාය අකාසි. අනුටීකාය පන අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. และพระอริยวงศ์เถระนั้นได้ทำคัมภีร์ชื่อมณิดีปะ คันถาภรณ์ และชาตกวิโสธนะ เป็นภาษาบาลี ส่วนอรรถโยชนาแห่งอนุฎีกา ท่านได้ทำเป็นภาษามรัมมะ එකං සමයං අධිකරාජා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණි. ථෙරො ධම්මං දෙසෙත්වා නිට්ඨිතකාලෙ යානබලිං සුඛත්ථාය යාචි. රාජා අදත්වා නාවං අභිරූහිත්වා පච්චාගච්ඡි. අන්තරාමග්ගෙ නාවාය ඵියං එකො සංසුමාරො මුඛෙන ගණ්හිත්වා නිච්චලං කත්වා ඨපෙසි. ථෙරෙන යාචිතං යානබලිං දදාමීති මහාසද්දං කත්වා රාජපුරිසෙ තික්ඛත්තුං නිච්ඡාරෙසි. අථ සංසුමාරො නාවං මුඤ්චිත්වා ගච්ඡි. එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා විහාරං නික්ඛමි. අථ [Pg.111] එකො හත්ථිනී විහාරසමීපෙ බන්ධිත්වා ඨපෙසි. සා බොධිරුක්ඛසාඛං ඡින්දිත්වා ඛාදි. සා තත්ථෙව භූමියං පති. අථ ථෙරො සච්චකිරියං කත්වා මෙත්තාභාවනං භාවෙත්වා මෙත්තොදකෙන භිඤ්චි. තං ඛණඤ්ඤෙව සා උට්ඨහි. රාජා ච තං අච්ඡරියං දිස්වා තස්සා අග්ඝනකමූලං දත්වා විහාරතො නදී තිත්ථං ගමනමග්ගෙ සිලාපට්ටං චිනිත්වා සෙතුං අකාසීති. ครั้งหนึ่ง พระเจ้าอธิการราชาเสด็จไปวิหารแล้วทรงสดับพระธรรม เมื่อพระเถระแสดงธรรมจบลง ได้ขอเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะเพื่อความสุข พระราชาไม่พระราชทาน แล้วเสด็จขึ้นเรือกลับไป ระหว่างทาง จระเข้ตัวหนึ่งได้คาบหางเสือเรือไว้ด้วยปาก ทำให้เรือหยุดนิ่ง พระราชาจึงเปล่งเสียงดังว่า 'เราจะถวายเครื่องพลีกรรมสำหรับยานพาหนะที่พระเถระขอ' แล้วให้ราชบุรุษประกาศสามครั้ง จากนั้นจระเข้ก็ปล่อยเรือแล้วไป และในอีกครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกจากวิหาร จากนั้นมีช้างพังตัวหนึ่งถูกผูกไว้ใกล้ๆ วิหาร มันได้หักกิ่งต้นโพธิ์กิน มันก็ล้มลงที่พื้นตรงนั้นเอง จากนั้นพระเถระได้ทำสัจจกิริยา เจริญเมตตาภาวนา แล้วประพรมด้วยน้ำที่เจริญเมตตา ในขณะนั้นเอง มันก็ลุกขึ้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงพระราชทานค่าตัวให้มัน และสร้างสะพานโดยก่อแผ่นหินบนทางเดินจากวิหารไปยังท่าน้ำ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො පන අරියවංසත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො ජෙතවනවිහාරවාසී. තෙ පන ථෙරා ඡප්පදගණවංසිකාති දට්ඨබ්බා. ส่วนพระสัทธัมมกิตติเถระ เป็นสัทธิวิหาริกของพระอริยวงศ์เถระ ผู้อยู่ในวัดเชตวัน พึงทราบว่าพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งคณะฉัปปะทะ කලියුගෙ ද්වෙචත්තාලීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ රතනපූරනගරෙයෙව සිරිසුධම්මරාජාධිපති නාම දුතියාධිකරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ පබ්බතබ්භන්තරනගරතො මහාසීලවංසො නාම ථෙරො පඤ්චචත්තාලීසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ සම්පත්තෙ සුමෙධකථං කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධිත්වා බුද්ධාලඞ්කාරඤ්ච නාම කබ්‍යාලඞ්කාරං පබ්බතබ්භන්තරප්පටිසංයුත්තඤ්චෙව කබ්‍යාලඞ්කාරං බන්ධිත්වා තෙ ගහෙත්වා රතනපූරනගරං ආගච්ඡි. เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๒ ปี พระเจ้าสิริสุธัมมราชธิบดี ผู้เป็นพระอธิการราชาองค์ที่สอง ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในกาลนั้น พระเถระชื่อมหาสีลวงศ์จากเมืองปัพพตาภยันตรนคร เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๔๕ ปี ได้แต่งสุเมธกถาในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และแต่งกาพย์ประพันธ์ชื่อพุทธาลังการ และกาพย์ประพันธ์ที่เกี่ยวข้องกับปัพพตาภยันตรนคร แล้วนำคัมภีร์เหล่านั้นมายังเมืองรัตนปุระ අථ රාජා ථූපාරාමචෙතියස්ස එසන්නට්ඨානෙ රතනවිමානවිහාරෙ නිසීදාපෙසි. සො ච ථෙරො තත්ථ සොතාරානං පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. සො ච ථෙරො තත්ථ නිසින්නානං ථෙරානං අට්ඨමකො හොති. සො ච මහාසීලවංසත්ථෙරො කලියුගස්ස පන්නරසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ ජාතො. තිංසවස්සකාලෙ රතනපූරනගරං ආගතොති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං. සො පන ථෙරො නෙත්තිපාළියා අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි පාරායනවත්ථුඤ්ච. จากนั้นพระราชาได้ให้พระเถระนั่งในรัตนวิมานวิหาร ซึ่งเป็นที่ใกล้เจดีย์ถูปาราม พระเถระนั้นได้นั่งสอนพระปริยัติแก่ผู้ฟังในที่นั้น พระเถระนั้นเป็นองค์ที่แปดในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ในที่นั้น พระมหาสีลวงศ์เถระนั้นเกิดเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๑๕ ปี และมายังเมืองรัตนปุระเมื่ออายุ ๓๐ ปี ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์โบราณ ส่วนพระเถระนั้นได้ทำอรรถโยชนาของเนตติปกรณ์เป็นภาษาพม่า และเรื่องปารายนวัตถุ රතනපූරනගරෙයෙව රට්ඨසාරො නාම එකො ථෙරො අත්ථි, මහාසීලවංසත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමො. සො පන රතනපූරනගරෙයෙව [Pg.112] කලියුගස්ස තිංසාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ කාලෙ ජාතො. භූරිදත්තජාතකං හත්ථිපාලජාතකං සංවරජාතකඤ්ච කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධි අඤ්ඤඤ්ච අනෙකවිධං කබ්‍යාලඞ්කාරං. තෙ පන ද්වෙ ථෙරා කබ්‍යාලඞ්කාරකා රකාති ථෙරපරම්පරාය පවෙසෙත්වා න ගණෙන්ති පොරාණා. ในเมืองรัตนปุระนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อรัฏฐสาระ มีกำลังปัญญาเท่ากับพระมหาสีลวงศ์เถระ ส่วนท่านนั้นเกิดในเมืองรัตนปุระเมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๓๐ ปี ได้แต่งภูริทัตตชาดก หัตถิปาลชาดก และสังวรชาดกในลักษณะกาพย์ประพันธ์ และกาพย์ประพันธ์อื่นๆ อีกหลายชนิด แต่พระเถระทั้งสองรูปนี้เป็นผู้แต่งกาพย์ประพันธ์ พวกโบราณจึงไม่นับรวมเข้าในลำดับพระเถระ එත්ථ ච කිඤ්චාපි සමණානං උපොසථිකානඤ්ච කබ්‍යාලඞ්කාරං බන්ධිතුං වාචෙතුං වා කප්පාකප්පවිචාරණං වත්තුං ඔකාසො ලද්ධො, සාසනවංසං පන වත්තුං ඔකාසස්ස අතිවිත්ථාරොවසෙසත්තා තං අවත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සාම. උපොසථවිනිච්ඡයෙ පන නච්චගීතාදිසික්ඛාපදස්ස විසයෙ විත්ථාරෙන මයං අවොචුම්හා. ในที่นี้ แม้ว่าจะได้โอกาสที่จะกล่าวพิจารณาว่าควรหรือไม่ควรในการแต่งหรือสอนกาพย์ประพันธ์ของสมณะและอุโบสถิกชน แต่เพราะโอกาสในการกล่าวถึงพงศาวดารพระศาสนามีความกว้างขวางเกินไป เราจึงจะละเว้นไม่กล่าวถึงเรื่องนั้น ส่วนในอุโบสถวินิจฉัย เราได้กล่าวโดยละเอียดในเรื่องสิกขาบทเกี่ยวกับการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นแล้ว කලියුගස්ස ගතෙ තෙසට්ඨාධිකෙ අට්ඨවස්සසතෙ රතනපූරනගරෙයෙව සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍යනරපතිපවරමහාධම්ම රාජාධිපතිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙතිසාසනධජො නාම භික්ඛු සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගන්ථං උග්ගණ්හි. අථ අරිමද්දනනගරතො එකො මහාථෙරොසොතුනං වාචිත්වා රතනපූරනගරෙ නිසීදිස්සාමීති ආගතො. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස ගන්ථං වාචෙන්තස්සෙව විහාරස්ස හෙට්ඨා නිසීදිත්වා සො මහාථෙරො සද්දං සුණිත්වා එවං චින්තෙසි,-එතස්ස සන්තිකෙ අහං නවකට්ඨානෙ ඨත්වා ථොකං ගන්ථං උග්ගණ්හිස්සාමීති. අථ සො මහාථෙරො සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සන්තිකං පවිසිත්වා ගන්ථං වාචාපෙතුං ඔකාසං යාචි. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො වස්සපමාණං පුච්ඡිත්වා ත්වං භන්තෙ මයා වුඩ්ඪතරොසීති ආහ. අහං තයා වුඩ්ඪතරොපි සමානො නවකට්ඨානෙ ඨත්වා ගන්ථං උග්ගණ්හිස්සාමීති ආහ. අථ සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො තස්ස ගන්ථං වාචෙසි. අතිපසීදිත්වා පන තං මහාථෙරං මහාසාධුජ්ජනොති නාමෙන වොහාරති. เมื่อกาลียุคผ่านไป ๘๖๓ ปี พระเจ้าสิริตรีภวนาทิตยนะระปติปะวะระมหาธัมมราชธิบดี ได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ภิกษุชื่อติสาสนธชะ ได้เรียนคัมภีร์จากพระสัทธัมมกิตติเถระ จากนั้น พระมหาเถระรูปหนึ่งจากเมืองอริมัททนะ ได้มายังเมืองรัตนปุระโดยคิดว่า 'เราจะสอน (คัมภีร์) ให้ผู้ฟังแล้วจะอยู่ในเมืองรัตนปุระ' จากนั้น พระมหาเถระนั้นได้นั่งอยู่ข้างล่างวิหารของพระสัทธัมมกิตติเถระขณะที่ท่านกำลังสอนคัมภีร์ ได้ยินเสียงแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'เราจะเรียนคัมภีร์เล็กน้อยจากท่านผู้นี้ โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระมหาเถระนั้นได้เข้าไปหาพระสัทธัมมกิตติเถระ แล้วขอโอกาสให้สอนคัมภีร์ จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระได้ถามถึงจำนวนพรรษา แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านแก่กว่าอาตมา' (พระมหาเถระนั้น) กล่าวว่า 'แม้ข้าพเจ้าจะแก่กว่าท่าน แต่ก็จะเรียนคัมภีร์โดยอยู่ในฐานะเป็นผู้ใหม่' จากนั้นพระสัทธัมมกิตติเถระก็ได้สอนคัมภีร์ให้ท่านนั้น และด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง จึงเรียกพระมหาเถระนั้นด้วยชื่อว่า 'มหาสาธุชน' අථ [Pg.113] පච්ඡා මරම්මරට්ඨං කලියුගස්ස පඤ්චාසීතාධිකඅට්ඨසතකාලතො පට්ඨාය යාව අට්ඨාසීතාධිකඅට්ඨසතවස්සකාලං නානාභයෙහි සඞ්ඛුබ්භිතං අහොසි. තදා කම්බොජරට්ඨතො සිහනිස්වා නාම භින්නකුතො ආගන්ත්වා රතන පූරනගරෙ රජ්ජං ගණ්හි. අථ සො එවං චින්තෙසි,- භික්ඛූ අදාරා අපුත්තිකා හුත්වා පුන සිස්සෙ පොසෙත්වා පරිවාරං ගවෙසන්ති, සචෙ භික්ඛූ පරිවාරං විචිනිත්වා රාජභාවං ගණ්හෙය්‍යුං, එවං සති රජ්ජං ගහෙතුං සක්ඛිස්සන්ති, ඉදානෙව භික්ඛූ ගහෙත්වා මාරෙතුං වට්ටතීති. එවං පන චින්තෙත්වා තොවිසීලූ නාමකෙ ඛෙත්තවනෙ බහූ මණ්ඩපෙ කාරාපෙත්වා ගොමහිසකුක්කුටසූකරාදයො මාරාපෙත්වා භික්ඛූ භොජෙස්සාමීති වත්වා ජෙය්‍යපුරවිජයපුරරතනපූරනගරෙසු සබ්බෙ මහාථෙරෙ බහූහි අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං පක්කොසාපෙත්වා තෙසු මණ්ඩපෙසු නිසීදාපෙත්වා හත්ථිඅස්සාදිසෙනඞ්ගෙහි පරිවාරෙත්වා මාරෙසි. තදා කිර තිසහස්සප්පමාණා භික්ඛූ මරිංසූති. භික්ඛූ ච මාරෙත්වා බහූපි පොත්ථකෙ අග්ගිනා ඣාපෙසි, චෙතියානිපි භෙදාපෙසි. අහොවත පාපජනස්ස පාපකම්මන්ති. හොන්ති චෙත්ථ,- ต่อมาภายหลัง แคว้นพม่าได้ปั่นป่วนด้วยภัยต่างๆ ตั้งแต่กาลแห่งกลียุค ๘๘๕ ปี จนถึงกาล ๘๘๘ ปี ในกาลนั้น สีนิสวาผู้แตกแยกกันมา ได้มาจากแคว้นกัมพูชา แล้วได้ครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น เขาได้คิดอย่างนี้ว่า ภิกษุทั้งหลายไม่มีภรรยา ไม่มีบุตรแล้ว ย่อมเลี้ยงดูศิษย์ทั้งหลายอีก แล้วแสวงหาบริวาร ถ้าภิกษุทั้งหลายเลือกบริวารแล้ว พึงครองราชย์ เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็จะสามารถครองราชย์ได้ ควรจับภิกษุทั้งหลายฆ่าเสียในบัดนี้ทีเดียว ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว ได้ให้สร้างมณฑปเป็นอันมากในป่าชื่อโตวิสีลู ได้ให้ฆ่าโค กระบือ ไก่ สุกร เป็นต้น แล้วกล่าวว่า จักถวายภัตตาหารแก่ภิกษุทั้งหลาย ได้ให้เรียกพระมหาเถระทั้งปวงพร้อมด้วยอันเตวาสิกเป็นอันมาก ในเมืองชัยยะปุระ เมืองวิชัยยะปุระ และเมืองรัตนปุระ ให้ประทับนั่งในมณฑปเหล่านั้น แล้วให้ล้อมด้วยพลช้าง พลอาชา เป็นต้น แล้วฆ่าเสีย ได้ยินว่าในกาลนั้น ภิกษุประมาณสามพันรูปได้มรณภาพ และฆ่าภิกษุทั้งหลายแล้ว ได้ให้เผาหนังสือเป็นอันมากด้วยไฟ ได้ให้ทำลายเจดีย์ทั้งหลายด้วย โอ้หนอ กรรมชั่วของคนบาป มีคาถาในเรื่องนี้ว่า සාසනං නාම රාජානං, නිස්සාය තිට්ඨතෙ ඉධ; මිච්ඡාදිට්ඨිකරාජානො, සාසනං දූසෙන්ති සත්ථුනො. พระศาสนาชื่อว่า ย่อมตั้งอยู่ได้ในโลกนี้ อาศัยพระราชา พระราชาผู้มีมิจฉาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมยังพระศาสนาของพระศาสดาให้เศร้าหมอง සම්මාදිට්ඨී ච රාජානො, පග්ගණ්හන්තෙව සාසනං; එවඤ්ච සති ආකාසෙ, උලූරාජාව දිබ්බතීති. ส่วนพระราชาผู้มีสัมมาทิฏฐิทั้งหลาย ย่อมทรงยกย่องพระศาสนาทีเดียว เมื่อเป็นอย่างนี้ ย่อมรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ในอากาศฉะนั้น අථ කලියුගෙ එකවස්සාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ආකාසෙ බහූහි තාරකාහි ධූමා නික්ඛමිංසු. චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියෙපි බුද්ධප්පටිබිම්බස්ස අක්ඛිකූපතො උදකධාරානෙත්තජලානිවිය නික්ඛමිංසූති රාජවංසෙ වුත්තං. ครั้งนั้น เมื่อกลียุคถึง ๙๐๑ ปี ควันได้พวยพุ่งออกมาจากดวงดาวเป็นอันมากในอากาศ แม้ที่เจดีย์จัญญิงคุ สายน้ำได้พวยพุ่งออกมาจากเบ้าพระเนตรของพระพุทธปฏิมาดุจน้ำตาฉะนั้น พระราชพงศาวดารกล่าวไว้ අථ [Pg.114] සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරො සද්ධිං මහාසාධුජ්ජනතිසාය නධජත්ථෙරෙහි කෙතුමතීනගරං අගමාසි. රට්ඨසාරත්ථෙරොපි සිරිඛෙත්තනගරං සයමෙව අගමාසීති පොරාණපොත්ථකෙසු වුත්තං. තං පන රාජවංසෙ සිරිඛෙත්තනගරින්දො සත්ව වරාජා තං ආනෙසීති වුත්තවචනෙන න සමෙති. ครั้งนั้น พระสัทธัมมกิตติเถระ พร้อมด้วยพระมหา สาธุชนติสานธชเถระ ได้ไปยังเมืองเกตุมาตี แม้พระรัฏฐสารเถระ ได้ไปยังเมืองสิริเขตต์ด้วยตนเองทีเดียว หนังสือโบราณกล่าวไว้ แต่คำนั้น ไม่ตรงกับคำที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารว่า พระราชาสัตววระ ผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมา සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරොපි කෙතුමතීනගරෙ කාලඞ්කතො. තතො පච්ඡා ථොකං කාලං අතික්කමිත්වා මහාසාධුජ්ජනත්ථෙරො තත්ථෙව කාලමකාසි. แม้พระสัทธัมมกิตติเถระ ได้มรณภาพในเมืองเกตุมาตี หลังจากนั้น ล่วงเลยกาลเล็กน้อยแล้ว พระมหา สาธุชนเถระ ได้มรณภาพในที่นั้นเอง තිසාසනධජත්ථෙරො පන කලියුගෙ ද්වාදසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරෙ අනෙකසෙතිභින්දස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කෙතුමතීනගරතො හංසාවතීනගරං අගමාසි. ส่วนพระติสานธชเถระ เมื่อกลียุคถึง ๙๑๒ ปี ในกาลแห่งพระราชาอนีกเสติภินทะ ในเมืองหงสาวดี ได้ไปยังเมืองหงสาวดีจากเมืองเกตุมาตี තතො පච්ඡා තිචත්තාලීසවස්සිකො හුත්වා කලියුගෙ තෙරසාධිකෙ නවවස්සසතෙ මිඞ්ඝ බ්‍රහ්මනරපතිරඤ්ඤොකාලෙ පුන ජෙය්‍යපුරනගරං සම්පත්තො හුත්වා ජෙතවනවිහාරසමීපෙ එකිස්සං ගුහායං දිසීදි. මහාඅරියවංසගණිකස්ස ජෙතවනත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපසඞ්කමි. หลังจากนั้น มีอายุ ๔๓ ปีแล้ว เมื่อกลียุคถึง ๙๑๓ ปี ในกาลแห่งพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้มาถึงเมืองชัยยะปุระอีก ได้อยู่ในถ้ำแห่งหนึ่งใกล้พระวิหารเชตวัน ได้เข้าไปหาพระเชตวันเถระ ผู้เป็นเจ้าคณะแห่งพระมหาอริยวงศ์ තස්මිඤ්ච කාලෙ ජෙතවනත්ථෙරො ගිලානො හුත්වා මයි කාලඞ්කතෙ මම ඨානං අධුනා හංසාවතීනගරතො ආගතො තිසාසනධජො නාම ථෙරො පරිග්ගණ්හිතුං සමත්ථො භවිස්සති, තස්ස නිය්‍යාදෙස්සාමීති චින්තෙසි. තස්මිං ඛණෙ තිසාසනධජත්ථෙරො පුරිමයාමෙ සුපිනං මස්සි,– මතකළෙවරං සමීපං ආගච්ඡතීති, මජ්ඣිමයාමෙ පන තං මතකළෙවරං ගුහායං පවිසතීති, පච්ඡිමයාමෙ මතකළෙවරස්ස මංසං සත්ථෙන ඡින්දතීති. අථ සුපිනං පස්සිතභාවං අත්තනො සමීපෙ සයන්තස්ස එකස්ස සාමණෙරස්ස ආරොචෙසි. ආරොචෙත්වා ච පරිත්තං භණෙත්වා නිසීදන්තස්සෙව ජෙතවනත්ථෙරො තං පක්කොසිත්වා ජෙතවනවිහාරං තස්ස නිය්‍යාදෙසි. තිසාසනධජත්ථෙරො ච ජෙතවනවිහාරෙ නිසීදිත්වා [Pg.115] ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. මිඞ්ඝ බ්‍රහ්මනරපතිරාජා ච තස්ස අනුග්ගහිතං අකාසි. ในกาลนั้น พระเชตวันเถระอาพาธแล้ว ได้คิดว่า เมื่อเรามรณภาพแล้ว พระติสานธชะชื่อว่าเถระ ผู้มาจากเมืองหงสาวดีในบัดนี้ จักสามารถรับตำแหน่งของเราได้ เราจักมอบให้แก่ท่าน ในขณะนั้น พระติสานธชเถระได้ฝันในปฐมยามว่า ซากศพมาใกล้ ส่วนในมัชฌิมยาม ซากศพนั้นเข้าไปในถ้ำ ในปัจฉิมยาม เนื้อของซากศพนั้นถูกตัดด้วยมีด ครั้งนั้น ได้บอกการที่ได้ฝันแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้นอนอยู่ใกล้ตน และบอกแล้ว สวดพระปริตรแล้ว พระเชตวันเถระผู้กำลังนั่งอยู่ทีเดียว เรียกท่านนั้นมา ได้มอบพระวิหารเชตวันให้แก่ท่าน และพระติสานธชเถระ นั่งอยู่ในพระวิหารเชตวันแล้ว ได้นั่งอ่านคัมภีร์ และพระราชาเมงฆะพรหมนรบดี ได้ทรงอนุเคราะห์ท่าน පච්ඡා කලියුගෙ සොළසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ හංසාවතීනගරින්දො අනෙකසෙතිභින්දො නාම රාජා රතනපූරනගරං විජයිත්වා එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි. ภายหลัง เมื่อกลียุคถึง ๙๑๖ ปี พระราชาอนีกเสติภินทะ ผู้เป็นเจ้าเมืองหงสาวดี ทรงชนะเมืองรัตนปุระแล้ว ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่าน සො ච තිසාසනධජත්ථෙරො අරිමද්දනනගරෙ අරහන්ත ගණවංසිකොති දට්ඨබ්බො. และพระติสานธชเถระนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้สืบวงศ์แห่งพระอรหันต์ในเมืองอริมัททนะ තස්ස පන සිස්සා අනෙකසතප්පමාණා ලජ්ජිනො අහෙසුං. තෙසු පන සිස්සෙසු වරබාහුත්ථෙරො භූමිනිඛානෙන ගරවාසිත්ථෙරො මහාරට්ඨගාමවාසිනො තයො මහාථෙරාති ඉමෙ පඤ්ච ථෙරා විසෙසතො පරියත්තිකොවිදාති. ส่วนศิษย์ของท่านนั้น มีประมาณหลายร้อยรูป เป็นผู้ละอาย ในบรรดาศิษย์เหล่านั้น พระวรพาหุเถระ พระครุวาสีเถระ ผู้ขุดดิน พระมหาเถระสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ พระเถระห้ารูปเหล่านี้ เป็นผู้ฉลาดในปริยัติเป็นพิเศษ තිසාසනධජත්ථෙරො ච මහල්ලකකාලෙ අනාපාන සතිකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විවෙකට්ඨානං ගණ්හි. තදා ජෙතවනගණාදයො අරහන්ත ගණවංසායෙව. අපරභාගෙයෙව තෙසං සිස්සානුසිස්සපරම්පරාසු කෙචි භික්ඛූ සිරච්ඡාදනං නානාවණ්ණප්පටිමණ්ඩිතඤ්ච තාලවණ්ටං ගහෙත්වා ආචාරවිකාරං ආපජ්ජිංසු. และพระติสานธชเถระ ในกาลชรา ถือเอาอนาปานสติกัมมัฏฐานแล้ว เข้าไปในป่าแล้ว ได้ถือเอาที่วิเวก ในกาลนั้น คณะเชตวันเป็นต้น เป็นวงศ์แห่งพระอรหันต์ทีเดียว ในส่วนภายหลังทีเดียว ในลำดับศิษย์และอนุศิษย์ของท่านเหล่านั้น ภิกษุบางรูป ถือเอาผ้าคลุมศีรษะและพัดที่ประดับด้วยสีต่างๆ ได้ถึงความวิปริตแห่งอาจาระ කලියුගෙ එකවස්සාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ උක්කංසිකො නාම රාජා විහාරං කාරාපෙත්වා තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස වරබාහුත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස මහාරතනාකරස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. เมื่อกลียุคถึง ๑๐๐๑ ปี พระราชาชื่ออุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารแล้ว ได้ถวายแก่พระมหารัตนากรเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระวรพาหุเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสานธชเถระ සො ච මහාරතනාකරත්ථෙරො උක්කංසිකරඤ්ඤො සිරිසුධම්මරාජාමහාධිපතීති නාමලඤ්ඡං ඡන්දාලඞ්කාරසද්දනෙත්ති නයෙහි අලඞ්කරිත්වා දස්සිතං රජින්දරාජනාමාභිධෙය්‍යාදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසි. และพระมหารัตนากรเถระนั้น ได้ทำคัมภีร์ชื่อว่า ราชินทราชนามภิเธยยาทีปนี ซึ่งมีพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ของพระราชาอุกกังสิกะ ได้แสดงโดยประดับด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ และสัททเนติ තඤ්ච ගන්ථං පරිවිසොධනත්ථාය තිරොපබ්බතාභිධෙය්‍යස්ස මහාථෙරස්ස නිය්‍යාදෙසි. තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතෙසු [Pg.116] මහාරට්ඨගාමවාසීසු තීසු භාතිකත්ථෙරෙසු ජෙට්ඨො තිංසගුහාසුවසන්තො පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. සත්වවරාජා ච තස්මිං ථෙරෙ අතිවිය පසන්නො අහොසි. ඤ්ඤොඞ්කරමි නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙපි චූළපිතා එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. උක්කංසිකරඤ්ඤො කාලෙපි මඞ්ගවංනාමකෙ පබ්බතෙ විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. และคัมภีร์นั้น เพื่อประโยชน์แก่การชำระให้บริสุทธิ์ ได้มอบให้แก่พระมหาเถระผู้มีนามว่า ติโรปัพพตะ ในบรรดาศิษย์ของพระติสานธชเถระ ในบรรดาพระเถระพี่น้องสามรูป ผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐ รูปพี่ผู้อยู่ในถ้ำสามสิบ ได้นั่งสอนปริยัติ และพระราชาสัตววระ ได้ทรงเลื่อมใสในพระเถระนั้นเป็นอย่างยิ่ง แม้ในกาลแห่งพระราชาชื่อญองกะระมี พระปิตุลา (อาชาย) ได้ให้สร้างพระวิหารแห่งหนึ่ง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง แม้ในกาลแห่งพระราชาอุกกังสิกะ ได้ให้สร้างพระวิหารบนภูเขาชื่อมังคะวัง แล้วถวายแก่ท่านนั้นเอง තෙසු මහාරට්ඨගාමවාසිත්ථෙරෙසු මජ්ඣිමත්ථෙරොපි තිසාසනධජත්ථෙරස්ස ජෙට්ඨභාතිකත්ථෙරස්ස ච නිවාසට්ඨානභූතෙ ජෙතවනවිහාරෙයෙව ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. කනිට්ඨත්ථෙරොපි තෙසං නිවාසට්ඨානභූතෙසුයෙව විහාරෙසු ගන්ථං වාචෙත්වා නිසීදි. එත්ථ ච තිසාසනධජත්ථෙරො නාම ලජ්ජිඅලජ්ජිවසෙන දුබ්බිධො. යථාවුත්තත්ථෙරො පන ලජ්ජීයෙ වාති දට්ඨබ්බො. අලජ්ජී පන ඉමස්මිං ථෙරපරම්පරාදස්සනෙ න ඉච්ඡි තබ්බො. අලජ්ජීභූතස්ස පන තිසාසනධජත්ථෙරස්ස වත්ථුං ඉධ අවත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සාම, පයොජනාභාවා ගන්ථස්ස ච පපඤ්චූපගමනත්තාති. ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านมหารัฐเหล่านั้น แม้พระเถระรูปกลาง ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารเชตวันอันเป็นที่อยู่ของพระติสานธชเถระและพระเถระผู้เป็นพี่ชาย แม้พระเถระรูปเล็ก ได้นั่งสอนคัมภีร์ในพระวิหารทั้งหลายอันเป็นที่อยู่ของท่านเหล่านั้นเอง และในเรื่องนี้ พระติสานธชเถระชื่อว่า มีสองประเภทโดยความเป็นผู้ละอายและไม่ละอาย ส่วนพระเถระที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นผู้ละอายทีเดียว ส่วนผู้ไม่ละอาย ไม่พึงปรารถนาในการแสดงลำดับพระเถระนี้ ส่วนเรื่องของพระติสานธชเถระผู้ไม่ละอาย เราจักไม่กล่าวในที่นี้ แล้วจักเพิกเฉยเสีย เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะคัมภีร์จะถึงความยืดยาว යොගිරඞ්ග නාමකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ජෙය්‍යපුරෙ සුවණ්ණගුහවාසී මහාථෙරො දක්ඛිණාරාමවිහාරවාසී මහාථෙරො චතුභූමිකවිහාරවාසී මහාථෙරො තොඞ්ගභීලූ විහාරවාසී මහාථෙරො ච තිසාසනධජමහාථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකායෙව. තෙසං පන වත්ථුම්පි ගන්ථවිත්ථාරභයෙන න වදාම. ලජ්ජිගණවංසිකා එතෙති විජානනමෙව හෙත්ථ පමාණන්ති. ในสมัยของพระราชาพระนามว่าโยคีรังคะ พระมหาเถระผู้อยู่ในถ้ำทองที่เมืองชัยปุระ พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณารามวิหาร พระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหาร และพระมหาเถระผู้อยู่ในตองภีลูวิหาร ล้วนเป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาเถระติสาสนธชะ อนึ่ง เรื่องราวของท่านเหล่านั้น เราไม่กล่าวเพราะกลัวว่าคัมภีร์จะยืดยาว การรู้ว่าท่านเหล่านี้เป็นวงศ์ของคณะผู้ละอาย (ลัชชี) เท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้ කලියුගෙ එකසට්ඨාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛදුතියදිවසෙ සුක්කවාරෙ රතනපූරනගරං දුතියං මාපෙත්වා ඤ්ඤොගීරඞ්ග නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සීහසූරධම්මරාජාතිපි නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තොචභීලූ විහාරවාසීමහාථෙරං [Pg.117] උද්දිස්ස චතුභූමිකවිහාරං කාරාපෙසි. චත්තාරි මහාමුනිචෙතියානිපි කාරාපෙසි. විහාර චෙතියෙසු අනිට්ඨිතෙසුයෙව සින්නීනගරං නික්ඛමිත්වා තත්ථ වෙරං වූපසමාපෙත්වා පච්චාගතකාලෙ සඞ්ඛාරසභාවං අනතික්කමනතො දිවඞ්ගතො අහොසි. අහොවත සඞ්ඛාරධම්මාති. හොන්ති චෙත්ථ,– เมื่อกาลียุคถึง 961 ปี ในวันศุกร์ ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 4 พระราชาพระนามว่าโยคีรังคะได้สร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สองและได้ครองราชย์ ทรงรับพระนามว่าสีหสุรธรรมราชาด้วย ทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารอุทิศแด่พระมหาเถระผู้อยู่ในโตจภีลูวิหาร และทรงสร้างมหาเจดีย์ 4 องค์ด้วย เมื่อวิหารและเจดีย์ยังสร้างไม่เสร็จ ก็เสด็จออกจากเมืองสินนีนคร ไปสงบศึกที่นั่น และเมื่อเสด็จกลับมา ก็สวรรคตเพราะไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารไปได้ โอ้หนอ สังขารธรรมทั้งหลาย มีคาถาในที่นี้ว่า සෙය්‍යථා වාණිජානංව, ඝරගොළිකරූපකං; තංතංදිසං භමිත්වාව, සීසං ඨපෙති උත්තරං; เหมือนอย่างรูปจิ้งจกบ้านของพวกพ่อค้า เที่ยวไปในทิศนั้นๆ แล้ว ก็ตั้งหัวขึ้นทางทิศเหนือ එවං ලොකම්හි සත්තා ච, සන්ධිචුතීනමන්තරෙ; යථා තථා භමිත්වාව, අන්තෙ ඨපෙන්ති සන්තනුන්ති; สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เช่นกัน ในระหว่างแห่งการต่อภพและการจุติ เที่ยวไปอย่างไรๆ ก็ตาม ในที่สุดก็ทอดร่างลง කලියුගෙ සත්තසට්ඨාධිකෙ නවවස්සසතෙ ඵග්ගුනමාසස්ස කාළපක්ඛතෙරසමියං තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො පිතු සන්තකං රජ්ජං ගණ්හි. මහාධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. පිතු කාලෙ අනිට්ඨිතානි චෙතියානි පුන කාරාපෙසි. චතුභූමිකවිහාරඤ්ච නිට්ඨං ගමාපෙත්වා තොවිභීලූ මහාථෙරස්ස පරලොකං ගන්ත්වා අවිජ්ජමානතාය චතුභූමිකවිහාරවාසී මහාථෙරස්ස දස්සාමීති අන්තෙපුරං පක්කොසාපෙසි. ථෙරො ද්වෙ වාරානි පක්කොසියමානොපි නාගච්ඡි. තතිය වාරෙ පන බහූ සද්ධිවිහාරිකා අන්තෙපුරං ගන්ත්වා පවිසථ, න හි සක්කා රඤ්ඤා පක්කොසිතෙ පටික්ඛිපිතුන්ති ආහංසු. เมื่อกาลียุคถึง 967 ปี ในวันแรม 13 ค่ำ เดือน 4 พระโอรสองค์ใหญ่ของพระองค์ได้ครองราชสมบัติของพระบิดา ทรงรับพระนามว่ามหาธรรมราชาด้วย ทรงสร้างเจดีย์ที่ยังไม่เสร็จในสมัยพระบิดาให้แล้วเสร็จอีกครั้ง และทรงสร้างจตุภูมิิกวิหารให้แล้วเสร็จ เพราะพระมหาเถระโตวิภีลูได้ไปสู่ปรโลกและไม่มีอยู่แล้ว จึงทรงให้เรียกพระมหาเถระผู้อยู่ในจตุภูมิิกวิหารมายังพระราชวังเพื่อจะถวาย (วิหารนั้น) แม้พระเถระถูกเรียกสองครั้งก็ไม่มา แต่ในครั้งที่สาม สัทธิวิหาริกจำนวนมากกล่าวว่า "ขอท่านจงไปและเข้าไปยังพระราชวังเถิด เพราะไม่อาจปฏิเสธผู้ที่พระราชาทรงเรียกได้" අථ ථෙරො එවමාහ,- අහං ආවුසො රට්ඨපීළනපිණ්ඩපාතං භුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡාමි, එවම්පි සචෙ තුම්හෙ ඉච්ඡථ රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්තුං, එවං සති ඉදානි රඤ්ඤො සන්තිකං අහං ගමිස්සාමීති අන්තෙපුරං පාවිසි. පවිසිත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා අයං විහාරො අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං අසප්පායොති පටික්ඛිපි. එවං පන භන්තෙ සති තස්මිං විහාරෙ නිසීදියමානං ථෙරං උපදිස්සථාති[Pg.118]. ඛණිත්තිපාදවිහාරවාසී මහාරාජ ථෙරො පරියත්තිවිස්සාරදො සික්ඛාකාමො, තස්ස දාතුං වට්ටතීති. අථ රාජා තස්ස විහාරං අදාසි. මහාසඞ්ඝනාථොති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. සො තත්ථ පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. ลำดับนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "อาวุโส อาตมาไม่ปรารถนาจะฉันบิณฑบาตที่เบียดเบียนชาวเมือง ถึงกระนั้น ถ้าพวกท่านปรารถนาจะไปเฝ้าพระราชา เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้อาตมาจะไปเฝ้าพระราชา" ดังนี้แล้วก็เข้าไปในพระราชวัง เมื่อเข้าไปแล้ว ได้สนทนากับพระราชาและปฏิเสธว่า "วิหารนี้ไม่เหมาะสมสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พระคุณเจ้า ขอจงแนะนำพระเถระที่จะพึงอยู่ประจำในวิหารนั้นเถิด" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร พระเถระผู้อยู่ในขณิตติปาทวิหาร เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและใคร่ในการศึกษา ควรจะถวายแก่ท่านนั้น" ลำดับนั้น พระราชาจึงถวายวิหารนั้นแก่ท่าน และทรงถวายพระนามว่ามหาสังฆนาถะด้วย ท่านจึงอยู่ประจำที่นั่นและสอนปริยัติ තස්ස පන විහාරස්ස පරිවාරභූතෙසු චත්තාලීසාය විහාරෙසු උත්තරාය අනුදිසාය එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො වරාභිසඞ්ඝනාථො නාම ථෙරො මණිකුණ්ඩලවත්ථුං මරම්මභාසාය අකාසි. පච්ඡිමාය අනුදිසාය එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො එකො ථෙරො සත්තරාජධම්මවත්ථුං අකාසි. อนึ่ง ในวิหาร 40 แห่งที่เป็นบริวารของวิหารนั้น พระเถระนามว่าวราภิสังฆนาถะ ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องมณีกุณฑลเป็นภาษามรมา พระเถระรูปหนึ่ง ผู้อยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ได้แต่งเรื่องสัตตรัฐธรรม තස්මිඤ්ච කාලෙ භාමඅඞ්ක්‍යො ආචාරඅඞ්ක්‍යොති ද්වින්නං භික්ඛූනඤ්ච ලොකධම්මෙසු ඡෙකතාය ද්වෙ විහාරෙ කත්වා අදාසි. තෙ පන ද්වෙ ථෙරා වෙදසත්ථකොවිදා, පරියත්තිපටිපත්තීසු පන මන්දා, රාමඤ්ඤරට්ඨතො ආගතා. තෙ පන ථෙරපරම්පරාය න ගණන්ති පොරාණා. ในกาลนั้น ได้สร้างวิหารสองแห่งถวายแก่ภิกษุสองรูปคือ ภามอังกโย และอาจารอังกโย เพราะความเชี่ยวชาญในโลกธรรม อนึ่ง พระเถระสองรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท แต่ยังอ่อนในปริยัติและปฏิปัติ มาจากแคว้นรามัญ อนึ่ง คนโบราณไม่นับท่านเหล่านั้นเข้าในลำดับพระเถระ කලියුගෙ තිසත්තතාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ මහාමුනිචෙතියස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ චත්තාරො විහාරෙ කාරාපෙත්වා චතුන්නං ථෙරානං අදාසි. තෙ ච ථෙරා තත්ථ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු. เมื่อกาลียุคถึง 973 ปี ได้สร้างวิหาร 4 แห่งทางทิศตะวันออกของมหาเจดีย์ และถวายแก่พระเถระ 4 รูป พระเถระเหล่านั้นได้อยู่ประจำที่นั่นและเชิดชูพระศาสนา තස්මිංයෙව කාලෙ බදරවනවාසී නාම එකොපි ථෙරො අත්ථි. සොපි පරියත්තිවිසාරදො ඡප්පදවංසිකො. සො ච ථෙරො යාවජීවං යථාබලං සාසනං පග්ගණ්හිත්වා දුතියභවෙ චලඞ්ගනගරෙ එකිස්සා ඉත්ථියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. දසමාසච්චයෙන කලියුගෙ චත්තාලීසාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ බුධවාරෙ විජායිත්වා තෙරසවස්සිකකාලෙ සාසනෙ පබ්බජිත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හි. සිරිඛෙත්තනගරින්දො රාජා සිරිඛෙත්තනගරං ආනෙත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ සාමණෙරොති නාමෙන පාකටො හුත්වා කලියුගෙ චතුපණ්ණාසාධිකෙ [Pg.119] නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ පන්නරසවස්සිකකාලෙ වෙස්සන්තරජාභකං කබ්‍යාලඞ්කාරවසෙන බන්ධි. පරිපුණ්ණවීසතිවස්සකාලෙ සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව සිරිඛෙත්තනගරින්දො වෙරවිජයො නාම රාජා අනුග්ගහෙත්වා උපසම්පදභූමියං පතිට්ඨාති. පච්ඡිමපක්ඛාධිකො නාම රාජා සිරිඛෙත්තනගරං අත්තනො හත්ථගතං අකාසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ තං ථෙරං ආනෙත්වා රතනපූරනගරෙ වසාපෙසි. සූරකිත්ති නාම රඤ්ඤො කනිට්ඨභාතිකො එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස ථෙරස්ස අදාසි. රාජා ච තිපිටකාලඞ්කාරොති නාමලඤ්ඡං අදාසි. ในกาลนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่า พทราวาสี ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและเป็นวงศ์ของพระฉัพพทะ พระเถระรูปนั้นได้เชิดชูพระศาสนาตลอดชีวิตตามกำลังของตน แล้วในภพที่สองได้ปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงคนหนึ่งในเมืองจลังคะ เมื่อครบ 10 เดือน ในกาลียุค 940 ปี ในวันพุธ ได้คลอดออกมา เมื่ออายุ 13 ปี ได้บวชในพระศาสนาและศึกษาปริยัติ พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์ ได้นำท่านมายังเมืองสิริเขตต์ และท่านเป็นที่รู้จักในเมืองสิริเขตต์ด้วยนามว่า 'สามเณร' เมื่อกาลียุค 954 ปี เมื่ออายุ 15 ปี ได้แต่งเรื่องเวสสันดรชาดกด้วยอำนาจแห่งกวีนิพนธ์ เมื่ออายุครบ 20 ปี ในเมืองสิริเขตต์นั่นเอง พระราชาผู้เป็นเจ้าเมืองสิริเขตต์นามว่าเวรวิชัย ได้ทรงอุปถัมภ์ให้ท่านตั้งมั่นในภูมิแห่งอุปสมบท พระราชาพระนามว่าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ยึดเมืองสิริเขตต์ไว้ในอำนาจของพระองค์ ในกาลนั้น ได้นำพระเถระรูปนั้นมาให้พำนักอยู่ในเมืองรัตนปุระ พระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ ได้สร้างจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี และถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระราชาได้พระราชทานสร้อยพระนามว่า ติปิฏกาลังการะ කලියුගෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස පුණ්ණමියං සට්ඨිවස්සිකො හුත්වා තිරියපබ්බතං ගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි. ද්වෙ වස්සාධිකෙ වස්සසහස්සෙ රාජා තස්මිං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අදාසි. සො පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො සිරිඛෙත්තනගරෙ නවඞ්ගකන්දරෙ පත්තලඞ්කස්ස අතුලවංසත්ථෙරස්ස වංසිකො. සිරිඛෙත්තනගරෙ නවඞ්ගකන්දරෙ සුවණ්ණවිහාරෙ වසන්තස්ස ථෙරස්ස කිත්තිඝොසො සබ්බත්ථ පත්ථරි. ජෙය්‍යපුරෙ එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරෙ වසනකාලෙ අට්ඨසාලිනියා ආදිතො වීසති ගාථානං සංවණ්ණනං අකාසි. සූරකිත්තිනාමකස්ස කනිට්ඨභාතිකස්ස යාචනමාරබ්භ යසවඩ්ඪනවත්ථුඤ්ච අකාසි. තිරියපබ්බතෙ වසනකාලෙ විනයාලඞ්කාරටීකං අකාසි. පච්ඡිමපක්ඛාධිකරඤ්ඤො කාලෙ මහාසඞ්ඝනාථත්ථෙරං සඞ්ඝරාජභාවෙ ඨපෙසි. සො ච සඞ්ඝරාජා අතිවිය පරියත්ති විසාරදො. තස්මිඤ්ච කාලෙ රතනපූරනගරෙපි අරියාලඞ්කාරත්ථරො නාම එකො අත්ථි. සො පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමො. වයසාපි සමානවස්සිකා. เมื่อกาลียุค 1000 ปี ในวันเพ็ญเดือน 4 เมื่ออายุ 60 ปี ได้ไปสู่ภูเขาทีริยะและอยู่ป่า เมื่อกาลียุค 1002 ปี พระราชาได้ทรงสร้างวิหารที่นั่นและถวายแก่พระเถระรูปนั้น อนึ่ง พระเถระติปิฏกาลังการะรูปนั้น เป็นวงศ์ของพระเถระอตุลวงศ์ ผู้ครองปัตตลังคะ ในนวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ เกียรติคุณของพระเถระผู้อยู่ในสุวรรณวิหาร นวังคคันธระ เมืองสิริเขตต์ ได้แผ่ไปทั่วทุกหนทุกแห่ง เมื่อพำนักอยู่ในจตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีที่เมืองชัยปุระ ได้แต่งคำอธิบายคาถา 20 คาถาแรกของคัมภีร์อัฏฐสาลินี และได้แต่งเรื่องยสวัฑฒนะ โดยปรารภการขอร้องของพระอนุชาของพระราชาพระนามว่าสุรกิตติ เมื่อพำนักอยู่ที่ภูเขาทีริยะ ได้แต่งวินยาลังการฎีกา ในสมัยของพระเจ้าปัจฉิมปักขาธิกะ ได้ทรงแต่งตั้งพระมหาเถระสังฆนาถะให้เป็นสังฆราช พระสังฆราชรูปนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติอย่างยิ่ง ในกาลนั้น ในเมืองรัตนปุระก็มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่าอริยาลังการะ อนึ่ง ท่านนั้นมีกำลังปัญญาเท่ากับพระเถระติปิฏกาลังการะ และมีอายุเท่ากันด้วย තෙසු තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො ගන්ථන්තරබහුස්සුතට්ඨානෙ [Pg.120] අධිකො, අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො පන ධාතුපච්චයවිභාගට්ඨානෙ අධිකොති දට්ඨබ්බො. පච්ඡා පන උක්කංසිකරඤ්ඤොකාලෙ තෙපි ද්වෙ ථෙරා රඤ්ඤො ආචරියා හුත්වා සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තෙසු අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො අපරභාගෙ කාලඞ්කරිත්වා තස්ස ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකස්ස දුතියාරියාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස රාජමණිචූළචෙතියස්ස සමීපෙ දක්ඛිණවනාරාමං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พึงทราบว่า พระติปิฏกาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะความเป็นพหูสูตในคัมภีร์ต่างๆ ส่วนพระอริยาลังการเถระเป็นผู้ยิ่งในฐานะแห่งการจำแนกธาตุและปัจจัย ภายหลังในสมัยของพระเจ้าอุกกังสิกะ พระเถระทั้งสองรูปนั้นได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาและได้อุปถัมภ์พระศาสนา ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระอริยาลังการเถระได้มรณภาพในกาลต่อมา และ (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารชื่อทักขิณวนารามใกล้พระเจดีย์ราชมณีจูฬะ ถวายแก่พระอริยาลังการเถระรูปที่สอง ซึ่งเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระรูปนั้น උක්කංසිකො නාම රාජා පන සාසනෙ බහුප්පකාරො. සො ච කලියුගෙ ඡනවුතාධිකෙ නවවස්සසතෙ රජ්ජං පත්තො. රජ්ජං පන පත්වා සිරිධම්මාසොකරාජාවිය චත්තාරි වස්සානි අතික්කමිත්වා මුද්ධාභිසෙකං පටිග්ගහෙත්වා සිරිසුධම්ම රාජාමහාධිපතීති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. එකස්මිං පන සමයෙ හංසාවතීනගරං ගන්ත්වා තත්ථ නිසීදි. අථ රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො එවමාහංසු,- මරම්මිකභික්ඛූ නාම පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්ථඤ්ඤුනො නත්ථීති. තං සුත්වා රාජා චතුභූමිකවිහාරවාසිත්ථෙරස්ස සන්තිකං සාසනං පෙසෙසි,-තිංසවස්සිකා චත්තාලීසවස්සිකා වා පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්ථඤ්ඤුනො භික්ඛූ රාමඤ්ඤරට්ඨං මම සන්තිකං පෙසෙථාති. අථ චතුභූමි කවිහාරවාසිත්ථෙරො තිපිටකාලඞ්කාරං තිලොකාලඞ්කාරං තිසාසනාලඞ්කාරඤ්ච සද්ධිං තිංසමත්ථෙහි භික්ඛූහි පෙසෙසි. හංසාවතීනගරං පන පත්වා මොධොචෙතියස්ස පුරත්ථිමභාගෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා තෙසං අදාසි. ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะเป็นพระราชาผู้มีอุปการะมากแก่พระศาสนา พระองค์ได้ครองราชย์ในกาลียุค 996 ครั้นได้ครองราชย์แล้ว ได้ทรงรับการมุรธาภิเษกหลังจากผ่านไป 4 ปี เหมือนพระเจ้าสิริธรรมาโศกราช และได้รับพระราชทานสร้อยพระนามว่า สิริสุธัมมราชามหาธิบดี ครั้งหนึ่ง พระองค์เสด็จไปยังเมืองหงสาวดีและประทับอยู่ที่นั่น ครั้งนั้น ชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'ภิกษุชาวพม่าผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ไม่มี' พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งพระราชสาส์นไปยังพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารว่า 'ขอจงส่งภิกษุผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ผู้มีพรรษา 30 หรือ 40 มายังรามัญประเทศ ณ สำนักของเรา' ครั้งนั้น พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหารได้ส่งพระติปิฏกาลังการ พระติโลกะลังการ และพระติสาสนลังการ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ 30 รูปไป ครั้นถึงเมืองหงสาวดีแล้ว (พระราชา) ได้ทรงสร้างวิหารทางทิศตะวันออกของพระเจดีย์โมโธ ถวายแก่พระเถระเหล่านั้น උපොසථදිවසෙසු සුධම්මසාලායං රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො පරියත්තිකොවිදෙ වෙදසත්ථඤ්ඤුනො සන්නිපාතාපෙත්වා තෙහි තීහි ථෙරෙහි සද්ධිං කථාසල්ලාපං කාරාපෙසි. අථ රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ එවමාහංසු,– පුබ්බෙ පන මයං මරම්මරට්ඨෙ පරියත්තිකොවිදා වෙදසත්තඤ්ඤුනො නත්ථීති මඤ්ඤාම, ඉදානි මරම්මරට්ඨවාසිනො අතිවිය පරියත්ති කොවිදා [Pg.121] වෙදසත්ථඤ්ඤුනොති. අපරභාගෙ කලියුගෙ ඡනවුතාධිකෙ නවවස්සසතෙ සම්පත්තෙ රාජා රතනපූරනගරං පච්චාගච්ඡි. ในวันอุโบสถ พระองค์ได้ให้ประชุมชาวรามัญประเทศผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ ณ สุธัมมศาลา และให้สนทนาธรรมกับพระเถระทั้งสามรูปนั้น ครั้งนั้น ภิกษุชาวรามัญประเทศได้กล่าวว่า 'เมื่อก่อนพวกเราคิดว่าในประเทศพม่าไม่มีผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์ แต่บัดนี้ ชาวพม่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติและรู้เวทศาสตร์อย่างยิ่ง' ภายหลัง เมื่อถึงกาลียุค 996 พระราชาได้เสด็จกลับไปยังเมืองรัตนปุระ තෙපි ථෙරා පච්චාගන්තුකාමා රාමඤ්ඤරට්ඨෙ පධානභූතස්ස තිලොකගරූති නාමධෙය්‍යස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකං වන්දනත්ථාය අගමංසු. พระเถระทั้งสามรูปนั้น เมื่อประสงค์จะกลับ ได้ไปเพื่อถวายบังคมพระมหาเถระผู้เป็นประธานในรามัญประเทศ ซึ่งมีนามว่า ติโลกะคุรุ තදා තිලොකගරුත්ථෙරොපි තෙහි සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා එවමාහ,-තුම්හෙසු පන තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො පඨමං ආවාසවිහාරං ලභිස්සතීති. කස්මා පන භන්තෙ එවම වොචාති වුත්තෙ අයං පන පිණ්ඩාය චරන්තොපි අන්තරාමග්ගෙ වෙළුවෙත්තාදීනි ලභිත්වා ගහෙත්වා විහාරෙ පටිසඞ්ඛරණං අකාසි, තස්මාහං එවං වදාමි, ලොකෙ විහාරෙ පටිසඞ්ඛරණසීලා භික්ඛූ සීඝමෙව ආවාසවිහාරං ලභන්තීති හි පොරාණත්ථෙරා ආහංසූති ආහ. ครั้งนั้น แม้พระติโลกะคุรุเถระก็ได้สนทนากับพระเถระเหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'แต่ในบรรดาพวกท่าน พระติปิฏกาลังการเถระจักได้อาวาสวิหารก่อน' เมื่อถูกถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น?' พระเถระจึงกล่าวว่า 'ก็พระเถระรูปนี้ แม้เมื่อเที่ยวบิณฑบาต ก็ได้ไม้ไผ่และหวายเป็นต้นในระหว่างทาง แล้วนำไปซ่อมแซมวิหาร เพราะเหตุนั้น อาตมาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติซ่อมแซมวิหารในโลก ย่อมได้อาวาสวิหารโดยเร็ว' ดังที่พระเถระโบราณทั้งหลายได้กล่าวไว้' තෙපි රතනපූරනගරං පච්චාගච්ඡිංසු. තිලොකගරුත්ථෙරස්ස වචනානුරූපමෙව තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරො සබ්බපඨමං ආවාසවිහාරං ලභීති. พระเถระเหล่านั้นก็ได้กลับไปยังเมืองรัตนปุระ พระติปิฏกาลังการเถระได้อาวาสวิหารเป็นรูปแรก ตามคำของพระติโลกะคุรุเถระนั่นเอง කලියුගෙ පන නවවස්සාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ රඤ්ඤො කනිට්ඨො කාලමකාසි. අථං රඤ්ඤො පුත්තො උච්චනගරභොජකො බාලජනෙහි සන්ථවං කත්වා තෙසං වචනං ආදියිත්වා පච්චූසකාලෙ පිතරං ඝාතෙතුකාමො අන්තෙපුරං සහසා පාවිසි. ส่วนในกาลียุค เมื่อถึงปีที่ 1009 พระอนุชาของพระราชาได้สิ้นพระชนม์ ครั้งนั้น พระโอรสของพระราชาผู้ครองเมืองอุกกะนคร ได้ผูกมิตรกับคนพาล และเชื่อฟังคำของพวกเขา จึงประสงค์จะปลงพระชนม์พระบิดาในเวลาเช้ามืด และได้บุกเข้าไปในพระราชวังอย่างรวดเร็ว රාජාව අනග්ඝං මුද්දිකං ගහෙත්වා නන්දජෙය්‍යෙන නාම අමච්චෙන රාජයොධෙන නාම අමච්චෙනච සද්ධිං අඤ්ඤතරවෙසෙන නගරතො නික්ඛමිත්වා රජතවාලුකනදිං සම්පත්තො. พระราชาทรงถือพระธำมรงค์อันหาค่ามิได้ แล้วเสด็จออกจากเมืองด้วยการปลอมแปลงเพศ พร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทเชยยะ และอำมาตย์ชื่อราชโยธะ จนถึงแม่น้ำรชตวาลุกา තස්මිඤ්ච කාලෙ එකො සාමණෙරො මාතාපිතූනං ගෙහෙ පිණ්ඩපාතං ආනෙස්සාමීති ඛුද්දකනාවාය නදියං ආගච්ඡි. අථ [Pg.122] තං සාමණෙරං දිස්වා රාජා එවමාහ,- අම්හෙ භන්තෙ පරතීරං නාවාය ආනෙහීති. සාමණෙරො ච ආහ,-සචෙ උපාසක තුම්හෙ පරතීරං ආනෙය්‍යං, භත්තකාලං අතික්කමෙය්‍යන්ති. අථ රාජා අම්හෙයෙව සීඝං ආනෙහි, ඉමං මුද්දිකං දස්සාමීති අස්සාසෙත්වා ආනෙතුං ඔකාසං යාචි. අථ සාමණෙරො කාරුඤ්ඤප්පත්තං වචනං සුත්වා පරතීරං ආනෙසි. ในกาลนั้น สามเณรรูปหนึ่งได้มายังแม่น้ำด้วยเรือเล็ก ด้วยตั้งใจว่า 'จักนำบิณฑบาตไปให้บิดามารดาที่บ้าน' ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรรูปนั้นแล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงนำพวกเราข้ามฟากด้วยเรือเถิด' สามเณรจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่อุบาสก ถ้ากระผมจะนำท่านข้ามฟากไป เวลาฉันภัตตาหารจักล่วงเลยไป' ครั้งนั้น พระราชาทรงปลอบโยนว่า 'ขอท่านจงรีบนำพวกเราไปเถิด เราจักถวายพระธำมรงค์นี้' แล้วทรงขอโอกาสให้นำไป ครั้งนั้น สามเณรได้ฟังคำที่ถึงซึ่งความน่าสงสารแล้ว จึงนำข้ามฟากไป අථ චතුභූමිකවිහාරං පත්වා තස්මිං විහාරෙ ථෙරස්ස සබ්බම්පි කාරණං ආරොචෙත්වා එවමාහ,-සචෙ භන්තෙ අම්හෙ ගණ්හිතුං ආගච්ඡය්‍ය, තෙ නිවාරෙථාති. ථෙරොච මයං මහාරාජ සමණා න සක්කා එවං නිවාරෙතුං, එවම්පි එකො උපායො අත්ථි,-නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන ගිහිකම්මෙසු අතිවිය ඡෙකො, තං පක්කොසෙත්වා කාරණං චින්තෙතුං යුත්තන්ති. අථ තං පක්කොසෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා රාජා ඉදමවො ච,- සචෙ භන්තෙ අම්හෙ ගණ්හිතුං ආගච්ඡෙය්‍යුං, අථ කෙනචිදෙව උපායෙන තෙ නිවාරෙථාති. අථ සො ථෙරො එවමාහ,-තෙන හි මහාරාජ මා කිඤ්චි සොචි මාභායි විහාරමජ්ඣෙ සිරිගබ්භං පවිසිත්වා නිසීදථාති වත්වා පිණ්ඩාය අචරන්තෙ භික්ඛුසාමණෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා විසුං විසුං දණ්ඩහත්ථා හුත්වා එකස්සපි පුරිසස්ස විහාරං පවිසිතුං ඔකාසං මා දෙථාති වත්වා සෙනංවිය බ්‍යූහෙසි. සාමන්තවිහාරෙසුපි වසන්තෙ භික්ඛුසාමණෙරෙ පක්කොසි. තදා කිර ආගන්ත්වා සන්නිපාතානං භික්ඛුසාමණෙරානං අතිරෙකසහස්සමත්තං අහොසි. ථෙරො තෙ විහාරෙ ද්වාරකොට්ඨකෙසු ආගතමග්ගෙ ච විසුං විසුං දණ්ඩහත්ථා හුත්වා ආරක්ඛණත්ථාය ඨපෙසි, යථා වඩ්ඪකී සූකරො බ්‍යග්ඝස්ස නිවාරණත්ථාය විසුං විසුං සූකරෙ සංවිධාය ඨපෙසීති. අථ පුත්තස්ස යොධාපි රාජානං ගහෙතුං න සක්කා, භික්ඛු සාමණෙරානං [Pg.123] ගාරවවසෙන බලක්කාරෙන මාරෙත්වා පවිසිතුං න විසහන්ති, භික්ඛු සාමණෙරානං බාහුල්ලතාය ච. ครั้งนั้น ครั้นถึงจตุภูมิวิหารแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดแก่พระเถระในวิหารนั้น แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นเถิด' พระเถระจึงกล่าวว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาเป็นสมณะ ไม่สามารถห้ามอย่างนั้นได้ แต่ถึงอย่างนั้นก็มีอุบายอย่างหนึ่ง คือ พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารเป็นผู้ฉลาดอย่างยิ่งในกิจของคฤหัสถ์ ควรเรียกท่านมาปรึกษาเรื่องนี้' ครั้งนั้น เมื่อเรียกพระเถระรูปนั้นมาแล้ว กราบทูลเรื่องนั้นแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกนั้นจะมาจับพวกเรา ขอท่านจงห้ามพวกนั้นด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด' ครั้งนั้น พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร ขออย่าทรงเศร้าโศกหรือหวาดกลัวเลย ขอจงเสด็จเข้าไปประทับในห้องสิริกลางวิหารเถิด' แล้วให้ประชุมภิกษุสามเณรที่ไม่ได้ออกบิณฑบาต ให้ถือไม้เท้าในมือแล้วกล่าวว่า 'อย่าให้โอกาสแก่บุรุษแม้คนเดียวที่จะเข้ามาในวิหาร' แล้วจัดกระบวนทัพประดุจกองทัพ ได้เรียกภิกษุสามเณรผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียงมาด้วย ครั้งนั้น ภิกษุสามเณรที่มาประชุมกันมีจำนวนเกินกว่าพันรูป พระเถระได้จัดให้ภิกษุสามเณรเหล่านั้นถือไม้เท้าในมือประจำอยู่ที่ซุ้มประตูวิหารและทางเข้า เพื่อป้องกัน เหมือนพญาหมูช่างไม้จัดฝูงหมูไว้เป็นส่วนๆ เพื่อป้องกันเสือ ครั้งนั้น แม้ทหารของพระโอรสก็ไม่สามารถจับพระราชาได้ เพราะความเคารพในภิกษุสามเณร และไม่กล้าที่จะบุกเข้าไปฆ่าด้วยการใช้กำลัง และเพราะจำนวนภิกษุสามเณรมีมาก තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛපඤ්චමිතො යාව කත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛපඤ්චමී විහාරෙයෙව රාජා නිලීයිත්වා නිසීදි. අථ අන්තෙපුරවාසිකා අමච්චා පුත්තං අපනෙත්වා රාජානං ආනෙත්වා රජ්ජෙ ඨපෙසුං. රාජා ච පුන රජ්ජං පත්වා විහාරෙ නිසින්නකාලෙ මා භායි මහාරාජ ත්වං ජිනෙස්සතීති රඤ්ඤො ආරොචෙන්තස්ස වෙදසත්ථඤ්ඤුනො එකස්ස භික්ඛුස්ස චඤ්ඤිඞ්ඛුචෙතියස්ස එසන්නට්ඨානෙ එකං විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ධම්මනන්දරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. තස්ස පන විජාතට්ඨානභූතං ගාමං නිස්සාය මරම්මවොහාරෙන ‘යෙ නෙ නා සෙ යාං ව’ ඉති සමඤ්ඤා අහොසි. ในปีนั้นเอง พระราชาได้ประทับซ่อนตัวอยู่ในวิหาร ตั้งแต่วันแรม 5 ค่ำ เดือนอัสสยุชะ จนถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือนกัตติกะ ครั้งนั้น อำมาตย์ผู้อยู่ในพระราชวังได้ปลดพระโอรสออก แล้วนำพระราชามาตั้งไว้ในราชสมบัติ ครั้นพระราชาได้ครองราชย์อีกครั้ง ได้สร้างวิหารแห่งหนึ่งใกล้พระเจดีย์จัญญิงคุ ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้รู้เวทศาสตร์ ซึ่งได้กราบทูลพระราชาในขณะที่ประทับอยู่ในวิหารว่า 'มหาบพิตร ขออย่าทรงหวาดกลัวเลย พระองค์จักทรงชนะ' และได้ถวายพระนามว่า ธัมมนันทราชคุรุ ส่วนหมู่บ้านที่เป็นที่เกิดของท่านนั้น ได้มีชื่อเรียกตามภาษาพม่าว่า 'เย เน นา เส ยาง วะ' රාජා ච පුන රජ්ජං පත්වා තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ කත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛචුද්දසමියං සබ්බෙපි මහාථෙරෙ නිමන්තෙත්වා රාජගෙහං පවෙසෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. අථ රාජා එවමාහ,-චතුභූමිකවිහාරවාසිත්ථෙරො සම්පරායිකත්ථාවහො ආචරියො, නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන දිට්ඨධම්මිකත්ථාවහොති එවං රාජාවංසෙ වුත්තං. පොරාණපොත්ථකෙසු පන චතුභූමිකවිහාර වාසිත්ථෙරො එකන්තසමණො ආචරියො, නිසින්නවිහාරවාසිත්ථෙරො පන යොධාරහො යොධකම්මෙ ඡෙකොති රාජා අහාති වුත්තං. රාජා කිර සම්පරායිකත්ථං අනුපෙක්ඛිත්වා දින්නකාලෙ නිසින්නවිහාරත්ථෙරස්ස න අදාසි, කදාචි කදාචි පන දිට්ඨධම්මිකත්ථං අනුප්පෙක්ඛිත්වා තස්ස විසුං අදාසීති. එත්ථ ච යස්මා නිසින්නවිහාර වාසිත්ථෙරො රඤ්ඤො භීයෙහි නිවාරණත්ථාය ආරක්ඛං අකාසි, න පරෙසං විහෙඨනත්ථාය, ආණත්තිකප්පයොගා ච න දිස්සති, තස්මා නත්ථි ආපත්තිදොසො. සද්ධාතිස්සරඤ්ඤො භයෙහි [Pg.124] නිවාරණත්ථං අරහන්තෙහි ථෙරෙහි කතප්පයොගොවිය දට්ඨබ්බො. พระราชาเสด็จกลับสู่ราชสมบัติอีกครั้ง ในปีนั้นเอง วันแรม 14 ค่ำ เดือนกัตติกะ ได้นิมนต์พระมหาเถระทั้งหมดให้เข้ามาในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารบิณฑบาต จากนั้น พระราชาตรัสว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้ยังประโยชน์ในภายหน้าให้สำเร็จ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ยังประโยชน์ในปัจจุบันให้สำเร็จ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ในพงศาวดาร แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวไว้ว่า 'พระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เป็นอาจารย์ผู้เป็นสมณะโดยส่วนเดียว ส่วนพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหาร เป็นผู้ควรแก่การรบ เป็นผู้ฉลาดในกิจการรบ' ดังนี้ ได้กล่าวไว้ว่าพระราชาได้ตรัสแล้ว ได้ยินว่า พระราชาเมื่อไม่ทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในภายหน้า จึงไม่ถวายแก่พระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารในเวลาที่ถวาย แต่บางครั้งบางคราวทรงพิจารณาถึงประโยชน์ในปัจจุบัน จึงได้ถวายแก่ท่านต่างหาก ในเรื่องนี้ เพราะพระเถระผู้อยู่ในนิสินนวิหารได้กระทำการอารักขาเพื่อป้องกันภัยแก่พระราชา ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น และไม่ปรากฏอาณัตติกประโยค จึงไม่มีโทษอาบัติ พึงเห็นว่าเหมือนความพยายามที่พระเถระผู้เป็นพระอรหันต์ทั้งหลายกระทำแล้วเพื่อป้องกันจากภัยทั้งหลายของพระเจ้าสัทธาติสสะ චතුභූමිකවිහාර වාසිත්ථෙරො පන ඛණිත්තිපාදගාමෙ ජාතො, අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තත්ථෙරගණප්පභවො, යත්ථ කත්ථචි ගන්ත්වා අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං ආචාරං යථාභූතං ජානිත්වා තෙහි චතුපච්චයසම්භොගො න කභපුබ්බො, අන්තමසො උදකම්පි න පිවිතපුබ්බො, තංතංට්ඨානම්පි චම්මඛණ්ඩං ගහෙත්වායෙව ගමනසීලො. උක්කංසිකරාජා පන සිරිඛෙත්තනගරෙ ද්වත්තපොඞ්කරඤ්ඤා කාරාවිතචෙතියසණ්ඨානං ගහෙත්වා රාජමණිචූළං නාම චෙතියං අකාසි. තං පන චෙතියං පරිමණ්ඩලතො තිහත්ථසතප්පමාණං, උබ්බෙධතොපි එත්තකමෙව. තස්ස පන චෙතියස්ස චතූසු පස්සෙසු චත්තාරො විහාරෙපි කාරාපෙසි, පුරත්ථිමපස්සෙ පුබ්බවනාරාමො නාම විහාරො, දක්ඛිණපස්සෙ පන දක්ඛිණවනාරාමො නාම, පච්ඡිමපස්සෙ පච්ඡිමවනාරාමො නාම, උත්තරපස්සෙ උත්තරවනාරාමො නාම. තෙසු චතූසු විහාරෙසු උත්තරවනාරාමො නාම විහාරො අසනිපාභග්ගිනා ඩය්හිත්වා විනස්සි. අවසෙසෙ පන තයො විහාරෙ පරියත්තිකොවිදානං තිණ්ණං මහාථෙරානං අදාසි. නාම ලඤ්ඡම්පි තෙසං අදාසි. පච්ඡිමස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව උත්තරපස්සෙ විහාරං කාරාපෙසි. ส่วนพระเถระผู้อยู่ในจตุภูมิวิหาร เกิดที่หมู่บ้านขณิตติปาทะ เป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากหมู่พระอรหันตเถระในเมืองอริมัททนะ ท่านไปในที่ใดๆ ทราบความประพฤติของภิกษุเหล่าอื่นตามความเป็นจริงแล้ว ไม่เคยร่วมใช้สอยปัจจัย ๔ กับภิกษุเหล่านั้นเลย แม้แต่น้ำก็ไม่เคยดื่ม ท่านมีปกติถือเอาแผ่นหนังติดตัวไปในที่นั้นๆ ด้วย ส่วนพระเจ้าอุกกังสิกะ ทรงสร้างเจดีย์ชื่อราชมณีจุฬะ โดยถือเอาแบบอย่างเจดีย์ที่พระเจ้าทวัตตปองสร้างไว้ในเมืองศรีเกษตร เจดีย์นั้นมีขนาดโดยรอบ ๓๐๐ ศอก และมีความสูงเท่ากันนั้นเอง และทรงสร้างวิหาร ๔ แห่งที่ด้านทั้ง ๔ ของเจดีย์นั้น คือ ด้านทิศตะวันออกชื่อปุพพวนารามวิหาร ด้านทิศใต้ชื่อทักขิณวนารามวิหาร ด้านทิศตะวันตกชื่อปัจฉิมวนารามวิหาร ด้านทิศเหนือชื่ออุตตรวนารามวิหาร ในวิหารทั้ง ๔ นั้น อุตตรวนารามวิหารถูกไฟฟ้าผ่าไหม้ทำลายไป ส่วนวิหารที่เหลือ ๓ แห่ง ทรงถวายแก่พระมหาเถระ ๓ รูป ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ และทรงพระราชทานนามฉายาแก่ท่านเหล่านั้นด้วย ในสมัยของพระราชาองค์หลัง ได้ทรงสร้างวิหารทางด้านทิศเหนือขึ้น තස්මිං පන චෙතියෙ ඡත්තං අනාරොපෙත්වායෙව සො රාජා දිවඞ්ගතො. තෙසු පන චතූසු විහාරෙසු නිසින්නානං ථෙරානං දක්ඛිණවනාරාමවිහාරවාසීමහාථෙරො කච්චායනගන්ථස්ස අත්ථං ඡබ්බිධෙහි සංවණ්ණනානයෙහි අලඞ්කරිත්වා මරම්මභාසාය සංවණ්ණෙසි. පච්ඡිමවනාරාමවිහාර වාසිත්ථෙරො පන න්‍යාසස්ස සංවණ්ණනං ඡහි නයෙහි අලඞ්කරිත්වා අකාසි. แต่พระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตไปโดยที่ยังมิได้ยกฉัตรขึ้นสู่เจดีย์นั้นเลย ในบรรดาพระเถระผู้อยู่ในวิหารทั้ง ๔ นั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในทักขิณวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะด้วยภาษาพม่า โดยประดับด้วยนัยแห่งการอธิบาย ๖ ประการ ส่วนพระเถระผู้อยู่ในปัจฉิมวนารามวิหาร ได้รจนาคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ โดยประดับด้วยนัย ๖ ประการ කලියුගෙ පන දසවස්සාධිකෙ සහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස [Pg.125] රඤ්ඤො පුත්තො සිරිනන්දසුධම්මරාජාපවරාධීපති රජ්ජං කාරෙසි. පිතුනො රාජගෙහං භින්දිත්වා විහාරං කාරාපෙත්වා තිලොකාලඞ්කාරස්ස නාම මහාථෙරස්ස අදාසි. තිලොකාලඞ්කාරත්ථෙරො ච නාම තිපිටකාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සමඤ්ඤාණථාමස්ස අරියාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස සිස්සොති දට්ඨබ්බො. අයඤ්චත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතො. ජෙය්‍යපුරෙ චතුභූමිකඅතුලවිහාරං කාරාපෙත්වා දාට්ඨානාගරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි. සො ච ථෙරො නිරුත්තිසාරමඤ්ජූසං නාම න්‍යාසසංවණ්ණනං අකාසී. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๐ ปี พระโอรสของพระราชาพระองค์นั้น คือ พระเจ้าสิรินันทสุธัมมราชปวราธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ทรงรื้อพระราชมณเฑียรของพระบิดาแล้วสร้างเป็นวิหารถวายแก่พระมหาเถระชื่อติโลกาลังการะ พึงทราบว่า พระติโลกาลังการเถระนั้น เป็นศิษย์ของพระอริยลังการเถระ ผู้มีกำลังแห่งปัญญาเสมอกับพระติปิฏกาลังการเถระ ความข้อนี้ได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่าง ทรงสร้างจตุภูมิอตุลวิหารในเมืองชัยยะ แล้วถวายแก่พระทาฐานาคราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคัมภีร์นิรุตติสารมัญชุสา ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์นยาสะ කලියුගෙ ද්වාදසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ සොතාපන්නා නාම ආරක්ඛදෙවතා අඤ්ඤත්ථ ගමිස්සාමාති ආහංසූති නගරා සුපිනං පස්සන්තා හුත්වා බහූසන්නිපතිත්වා දෙවපූජං අකංසු. දෙවතානං පන සඞ්කමනං නාම නත්ථි, පුබ්බනිමිත්තමෙවතන්ති දට්ඨබ්බං. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๑๒ ปี ในเดือนผัคคุณะ ชาวเมืองฝันเห็นว่าเหล่าอารักขเทวดาชื่อโสตปันนะกล่าวว่า 'พวกเราจะไปที่อื่น' จึงได้มาประชุมกันเป็นจำนวนมากแล้วทำเทวบูชา พึงทราบว่า การย้ายไปของเทวดาทั้งหลายนั้นไม่มีจริง นั่นเป็นเพียงบุพนิมิตเท่านั้น තස්මිඤ්ච කාලෙ චිනරඤ්ඤො යොධා ආගන්ත්වා මරම්මරට්ඨං දූසෙසුං. සාසනං අබ්භප්පටිච්ඡන්නො විය චන්දො දුබ්බලං අහොසි. ในกาลนั้น ทหารของพระราชาจีนได้เข้ามาทำลายแคว้นพม่า พระศาสนาได้อ่อนแอลง เหมือนพระจันทร์ที่ถูกเมฆบดบัง කලියුගෙ තෙවීසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො කනිට්ඨො මහාපවරධම්මරාජාලොකාධිපති නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ ලොකසඞ්කෙතවසෙන පුඤ්ඤං මන්දං භවිස්සතීති වෙදසත්ථඤ්ඤූහි ආරොචිතත්තා ලොකසඞ්කෙතවසෙනෙව අභිනවපුඤ්ඤුප්පාදනත්ථං ඛන්ධවාරගෙහං කාරාපෙත්වා තාවකාලිකවසෙන සඞ්කමිත්වා නිසීදි. තතො අපරභාගෙ උත්තරගෙහං භින්දිත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ විහාරං කාරාපෙත්වා එකස්ස මහාථෙරස්ස අදාසි. เมื่อกาลียุคผ่านไปได้ ๑,๐๒๓ ปี พระอนุชาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่าพระเจ้ามหาปวรธรรมราชโลกอธิบดี ได้ครองราชสมบัติ ในกาลนั้น เพราะพวกพราหมณ์ผู้รู้พระเวทกราบทูลว่า 'บุญจะน้อยลงตามลางบอกเหตุของโลก' จึงทรงสร้างพลับพลาที่ประทับเพื่อสร้างบุญใหม่ตามลางบอกเหตุของโลกนั้นเอง แล้วเสด็จย้ายไปประทับอยู่ชั่วคราว ต่อมาภายหลัง ทรงรื้อเรือนทางทิศเหนือแล้วสร้างวิหารขึ้นในที่นั้นเอง ถวายแก่พระมหาเถระรูปหนึ่ง දක්ඛිණගෙහං පන නගරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ විහාරං කාරාපෙත්වා අග්ගණම්මාලඞ්කාරත්ථෙරස්ස අදාසි. සො ච ථෙරො කච්චායනගන්ථස්සචෙව අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස ච මාතිකාධාතුකථායමකපට්ඨානානඤ්ච [Pg.126] අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි. ส่วนเรือนทางทิศใต้ ทรงให้สร้างวิหารขึ้นทางทิศตะวันออกของเมือง แล้วถวายแก่พระอัคคณัมมาลังการเถระ พระเถระรูปนั้นได้รจนาคำอธิบายอรรถแห่งคัมภีร์กัจจายนะ คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ และคัมภีร์มาติกา ธาตุกถา ยมก ปัฏฐาน เป็นภาษาพม่า උපරාජා ච මහාසෙතුනො පමුඛෙ ඨානෙ සොවණ්ණමයවිහාරං කාරාපෙත්වා උත්තරගෙහවිහාර වාසිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකස්ස ජිනාරාමත්ථෙරස්ස අදාසි. තස්මිංයෙව ඨානෙ නානාරතනවිචිත්‍රං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකස්ස ගුණගන්ධත්ථෙරස්ස අදාසි. ฝ่ายพระอุปราชได้ทรงสร้างวิหารทองคำขึ้นในที่เบื้องหน้ามหาเสตุ แล้วถวายแก่พระชินารามเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหาร ในที่นั้นเอง ทรงสร้างวิหารอันวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ แล้วถวายแก่พระคุณคันธเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระเถระรูปนั้นนั่นเอง සො පන ථෙරො ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමෙ විජාතො. වයෙ පන සම්පත්තෙ රතනපූරනගරං ගන්ත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා තතො පුන නිවත්තිත්වා බදුනනගරෙ බදරගාමෙ නිසීදිත්වා පච්ඡා ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමෙ චතූහි පච්චයෙහි කිලමථො හුත්වා වසති. තස්මිඤ්ච කාලෙ ගාමෙ මොක්ඛස්ස නාම පුරිසස්ස සන්තිකෙ එකං අනග්ඝං මණිං රාජා ලභිත්වා අතිව මමායි. ‘ඡින ව්ඩින’ මොක්ඛමණීති පාකටො අහොසි. พระเถระรูปนั้นเกิดที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' เมื่อถึงวัยอันสมควร ได้ไปศึกษาพระปริยัติที่เมืองรัตนปูระ แล้วกลับมาพำนักอยู่ที่หมู่บ้านพทระ ในเมืองพทุนะ ภายหลังได้มาพำนักอยู่ที่หมู่บ้าน 'ฉินวดีนะ' โดยมีความลำบากด้วยปัจจัย ๔ ในกาลนั้น พระราชาทรงได้แก้วมณีอันหาค่ามิได้ดวงหนึ่งจากสำนักของชายชื่อโมกขะในหมู่บ้านนั้น และทรงหวงแหนยิ่งนัก แก้วมณีนั้นจึงปรากฏชื่อว่า 'ฉินวดีนะโมกขมณี' අථ උත්තරගෙහවිහාරවාසිත්ථෙරො ආහ,- ‘ඡින ව්ඩින’ ගාමකෙ න මණියෙව අනග්ඝං, අථ ඛො එකොපි ථෙරො ගුණගන්ධො නාම පරියත්තිකොවිදො අනග්ඝොයෙවාති. ลำดับนั้น พระเถระผู้อยู่ในอุตตรเคหวิหารกล่าวว่า 'ในหมู่บ้านฉินวดีนะ มิใช่มีเพียงแก้วมณีเท่านั้นที่หาค่ามิได้ แต่ยังมีพระเถระรูปหนึ่งชื่อคุณคันธะ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ก็เป็นผู้หาค่ามิได้เช่นกัน' අථ තං සුත්වා රාජා තං පක්කොසෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙත්වා පූජං අකාසි. เมื่อพระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงทรงรับสั่งให้เรียกท่านมา แล้วทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔ และทรงบูชา සහස්සොරොධගාමෙ ගුණසාරො නාම ථෙරො පලිණගාමෙ සුජාතො නාම ථෙරො ච ගුණගන්ධත්ථෙරස්ස සිස්සායෙව අහෙසුං. พระเถระชื่อคุณสาระในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ และพระเถระชื่อสุชาตะในหมู่บ้านปาลินะ ต่างก็เป็นศิษย์ของพระคุณคันธเถระ එකස්මිඤ්ච කාලෙ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරං කීළනවසෙන එවමාහ,- අම්හෙසු ආවුසො අන්තරධාරයමානෙසු ත්වං ලොකෙ එකො ගන්ථකොවිදත්ථෙරො භවිස්සසි මඤ්ඤෙති. අථ අග්ගධම්මාලඞ්කාරො ච එවමාහ,-තුම්හෙසු භන්තෙ අන්තරධාරයමානෙසු මයං ගන්ථකොවිදාන භවෙය්‍යාමකො නාම [Pg.127] පුග්ගලො ලොකෙ ගන්ථකොවිදො භවිස්සතීති. පොරාණපොත්ථකෙසු පන අරියාලඞ්කාරත්ථෙරො නනු පනිදානි මයං ගන්ථකොවිදා න තාව භවාමාති එවමාහාති වුත්තං. සො අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරොයෙව රඤ්ඤා යාචිතො රාජවංස. සඞ්ඛෙපම්පි අකාසි. සො ප්පන ථෙරො අමච්චපුත්තො. ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหาร ได้กล่าวกับพระอัคคธัมมาลังการเถระในท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์โดยอาการหยอกล้อว่า "อาวุโส เมื่อพวกเราอันตรธานไปแล้ว ท่านจักเป็นพระเถระผู้ฉลาดในคัมภีร์เพียงรูปเดียวในโลกกระมัง" ลำดับนั้น พระอัคคธัมมาลังการเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านขอรับ เมื่อพวกท่านอันตรธานไปแล้ว พวกผมไม่พึงเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์หรือ ใครเล่าจักเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ในโลก" แต่ในคัมภีร์โบราณกล่าวว่า พระอริยาลังการเถระได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้พวกเรายังไม่เป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์มิใช่หรือ" พระอัคคธัมมาลังการเถระรูปนั้นนั่นเอง อันพระราชาทรงอาราธนาแล้ว ได้รจนาพงศาวดารราชวงศ์โดยย่อด้วย พระเถระรูปนั้นเป็นบุตรของอำมาตย์ එකස්මිඤ්ච කාලෙ හීනායාවත්තකො එකො මහාඅමච්චො රඤ්ඤො සන්තිකා අත්තනා උපලද්ධපරිභොගං සබ්බං ගහෙත්වා විහාරං ආගන්ත්වා අග්ගධම්මාලඞ්කාරත්ථෙරෙන සද්ධිං සල්ලාපං අකාසි. සල්ලාපං පන කත්වා සබ්බං පරිභොගං ථෙරස්ස දස්සෙත්වා සචෙ භන්තෙ ත්වං ගිහි භවෙය්‍යාසි, එත්තකං පරිභොගං ලභිස්සතීති ආහ. ථෙරොපි එවමාහ,-තුම්හාකං පන එත්තකො පරිභොගො අම්හාකං සමණානං වච්චකුටිං අසුභභාවනං භාවෙත්වා පවිසන්තානං පුඤ්ඤං කලං නාග්ඝති සොළසින්ති. කිඤ්චාපි ඉදඤ්ච පන වචනං සාසනවංසෙ අප්පධානං හොති, පුබ්බාචරියසීහෙහි පන වුත්ත වචනං යාව අපාණකොටිකා සරිතබ්බමෙවාති මනසිකරොන්තෙන වුත්තන්ති. ครั้งหนึ่ง มหาอำมาตย์ผู้หนึ่งผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ ได้ถือเอาเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดที่ตนได้รับจากสำนักของพระราชา มายังวิหารแล้วสนทนากับพระอัคคธัมมาลังการเถระ ครั้นสนทนาแล้ว ได้แสดงเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหมดแก่พระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ถ้าท่านพึงเป็นคฤหัสถ์ ท่านจักได้รับเครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้" พระเถระจึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เครื่องอุปโภคบริโภคถึงเพียงนี้ของพวกท่าน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งบุญของพวกเราเหล่าสมณะผู้เจริญอสุภภาวนาแล้วเข้าไปสู่ส้วม" แม้ว่าคำนี้จะไม่เป็นเรื่องสำคัญในศาสนวงศ์ แต่ผู้รจนาได้กล่าวไว้ด้วยพิจารณาว่า คำที่พระบุพพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์กล่าวไว้นั้น ควรระลึกถึงไว้จนชั่วชีวิต කලියුගෙ පන චතුත්තිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස පුත්තො නරාවරො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. මහාසීහසූරධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡං පටිග්ගණ්හි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ‘සී ඛොං’ චෙතියස්ස සමීපෙ ජෙතවනවිහාරෙ ගන්ථං උග්ගණ්හන්තො එකො දහරභික්ඛු ගන්ථඡෙකොපි සමානො බාලකාලෙ බාලචිත්තෙන ආකුලිතො හුත්වා වච්චකූපෙ වාතාතපෙහි බහිසුක්ඛභාවෙන පටිච්ඡාදිතෙ දණ්ඩෙන ආලුලිත්වා දුග්ගන්ධොවිය චිත්තසන්තානෙ පරියත්තිවාතාතපෙහි බහිසුක්ඛභාවෙන පටිච්ඡාදිතෙ කෙනචිදෙව රූපාරම්මණාදිනා ආලුලිත්වා කිලෙසසත්තිසඞ්ඛාතො දුග්ගන්ධො වායිත්වා හීනායාවත්තිස්සාමීති චින්තෙත්වා ගිහිවත්ථානි ගහෙත්වා සද්ධිං සහායභික්ඛුහි නදීතිත්ථං අගමාසි. අන්තරාමග්ගෙ [Pg.128] තාව භික්ඛුභාවෙනෙව චෙතියං වන්දිස්සාමීති ගිහිවත්ථානි සහායකානං හත්ථෙ ඨපෙත්වා චෙතියප්පමුඛෙ ලෙණං පවිසිත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. අථ එකා දහරිත්ථී චෙතියඞ්ගණං ආගන්ත්වා බහි ලෙණං නිසීදිස්වා උදකං සිඤ්චිත්වා පත්ථනං අකාසි,-ඉමිනා පුඤ්ඤකම්මෙන සබ්බෙහි අපායාදිනුක්ඛෙහි මොචෙය්‍යාමි, භවෙ භවෙ ච හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති. ก็เมื่อปีที่ ๑,๐๓๔ แห่งกลียุคมาถึงแล้ว พระราชาพระนามว่านราวร ผู้เป็นพระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชสมบัติ ทรงรับพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชา ในรัชสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้กำลังเรียนคัมภีร์อยู่ที่เชตวันวิหารใกล้เจดีย์ 'สีโขม' แม้จะเป็นผู้ฉลาดในคัมภีร์ แต่ในวัยหนุ่มถูกจิตที่ยังเป็นเด็กทำให้ฟุ้งซ่าน เหมือนส้วมที่ถูกลมและแดดทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกกวนด้วยไม้เท้าก็มีกลิ่นเหม็นฟุ้งขึ้นมาฉันใด ในสันดานจิตที่ถูกลมและแดดคือปริยัติทำให้แห้งที่ภายนอกปกปิดไว้ เมื่อถูกอารมณ์มีรูปารมณ์เป็นต้นบางอย่างกวนเข้า กลิ่นเหม็นคืออำนาจกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาฉันนั้น ภิกษุนั้นคิดว่า 'เราจักสึก' จึงถือเอาผ้าคฤหัสถ์ไปยังท่าแม่น้ำพร้อมกับเพื่อนภิกษุ ในระหว่างทางคิดว่า 'เราจักไหว้เจดีย์ในขณะที่ยังเป็นภิกษุอยู่ก่อน' จึงฝากผ้าคฤหัสถ์ไว้ในมือของเพื่อน เข้าไปยังถ้ำหน้าเจดีย์ ไหว้แล้วก็นั่งอยู่ ลำดับนั้น หญิงสาวคนหนึ่งมายังลานเจดีย์ นั่งลงที่ภายนอกถ้ำ รดน้ำแล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าพ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้นทั้งปวง และในทุกๆ ภพ ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' අථ තං සුත්වා දහරභික්ඛු එවං චින්තෙසි,-ඉදානි අහංහීනායාවත්තිස්සාමීති චින්තෙත්වා ආගතො, අයම්පි දහරිත්ථී හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යා මීති පත්ථනං අකාසි, ඉදානි තං දහරිත්ථිං කාරණං පුච්ඡිස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා බහි ලෙණං නික්ඛමිත්වා තං දහරිත්ථිංකාරණං පුච්ඡි,-කස්මා පන ත්වං හීනායාවත්තකස්ස පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති පත්ථනං කරොසීති. හීනායාවත්තකස්ස භන්තෙ පුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති වුත්තවචනං බාලපුරිසස්ස පාදචාරිකා න භවෙය්‍යාමීති වුත්තවචනෙන නානා න හොති, සදිසත්ථකමෙවාති නනු හීනායා වත්තකො බාලොයෙව නාම, සචෙ පන භන්තෙ හීනායාවත්තකො බාලො නාම න භවෙය්‍ය, කො නාම ලොකෙ බාලො භවෙය්‍ය, භික්ඛු නාම හි පරෙහි දින්නං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනං පරිභුඤ්ජිත්වා සුඛං වසති, සචෙ ගන්ථං උග්ගණ්හිතු කාමො භවෙය්‍ය, යථාකාමංයෙව ගන්ථං උග්ගණ්හිතුං ඔකාසං ලභති, එවං පන අහුත්වා අලසිකොයෙව භුඤ්ජිත්වා සයිත්වා නිසීදිතුං ඉච්ඡෙය්‍ය, එවම්පි යථාකාමං භුඤ්ජිතුං සයිතුං ඔකාසං ලභති, එවම්පි සමානො පරස්ස දාසො භවිස්සාමි, දාරස්ස කිංකරො භවිස්සාමීති අකථෙන්තොපි කථෙන්තොවිය හුත්වා හීනායාවත්තෙය්‍ය, සො ලොකෙ අඤ්ඤෙහි බාලෙහි අධිකො බාලොති අහං මඤ්ඤාමි, සචෙ පන බාලතරස්ස භරියා භවෙය්‍ය, අහං බාලතරී භවෙය්‍යන්ති [Pg.129] වුත්තෙ සො දහරභික්ඛු සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා බහිනගරද්වාරං නික්ඛමිත්වා වානරගණෙන විනා ඣායන්තොවිය වානරො ඣායිත්වා නිසීදි. ลำดับนั้น ภิกษุหนุ่มนั้นได้ฟังคำนั้นแล้วคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เราคิดว่าจักสึกจึงมา ส่วนหญิงสาวคนนี้ก็ตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย บัดนี้เราจักถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้น' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงออกจากถ้ำไปถามเหตุผลกับหญิงสาวคนนั้นว่า 'เพราะเหตุใดเธอจึงตั้งความปรารถนาว่า ขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์เลย' หญิงสาวตอบว่า 'ท่านเจ้าคะ คำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายผู้กลับมาเป็นคฤหัสถ์ กับคำที่ว่าขออย่าได้เป็นบาทบริจาริกาของชายโง่ ไม่ต่างกันเลย มีความหมายเหมือนกัน มิใช่หรือว่าผู้ที่สึกออกมานั้นชื่อว่าเป็นคนโง่แท้ๆ ท่านเจ้าคะ ถ้าผู้ที่สึกออกมาไม่ชื่อว่าเป็นคนโง่แล้ว ใครเล่าในโลกจะชื่อว่าเป็นคนโง่ เพราะว่าภิกษุอาศัยจีวร บิณฑบาต และเสนาสนะที่ผู้อื่นถวายแล้วอยู่เป็นสุข ถ้าปรารถนาจะเรียนคัมภีร์ ก็ย่อมได้โอกาสเรียนคัมภีร์ตามความปรารถนา แม้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่เป็นคนเกียจคร้านปรารถนาจะกิน นอน และนั่ง ก็ย่อมได้โอกาสกินและนอนตามความปรารถนา แม้เป็นอยู่อย่างนี้ (แต่กลับคิดว่า) เราจักเป็นทาสของผู้อื่น จักเป็นคนรับใช้ของเมีย แม้ไม่ได้พูดออกมาแต่ก็เหมือนพูดออกมาแล้วสึกไป ชายผู้นั้นข้าพเจ้าสำคัญว่าเป็นคนโง่ยิ่งกว่าคนโง่อื่นๆ ในโลก ถ้าข้าพเจ้าพึงเป็นภรรยาของคนที่โง่กว่า ข้าพเจ้าก็พึงเป็นคนที่โง่ยิ่งกว่า' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ ภิกษุหนุ่มนั้นเกิดความสลดใจ ออกไปทางประตูนอกเมือง นั่งซึมอยู่เหมือนลิงที่พลัดพรากจากฝูงลิง අථ සහායකා ආගන්ත්වා ගිහිවත්ථානි ගණ්හාහීති පක්කොසිංසු. තස්මිං කාලෙ සො දහරභික්ඛු ආගච්ඡථ භවන්තොති වත්වා සබ්බං කාරණං තෙසං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි පන භවන්තො හීනායාවත්තෙහීති සචෙ යො කොචි ආගන්ත්වා මම සීසං මුග්ගරෙන පහාරෙය්‍ය, එවං සන්තෙපි හීනායාවත්තිතුං න ඉච්ඡාමි, ඉතො පට්ඨාය යාව ජීවිතපරියන්තා හීනායාවත්තිතුං මනසාපි න චින්තයිස්සාමීති වත්වා එරාවතීනංදිං තරිත්වා ජෙය්‍යපුරං අගමාසි. තදා කිර දහරිත්ථී දෙවලාභවය්‍ය, න මනුස්සිත්ථීති වදන්ති පණ්ඩිතාති. ลำดับนั้น เพื่อนภิกษุทั้งหลายมาแล้วเรียกภิกษุหนุ่มนั้นว่า 'จงรับผ้าคฤหัสถ์ไปเถิด' ในเวลานั้น ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงมาเถิด' แล้วบอกเหตุผลทั้งหมดแก่เพื่อนเหล่านั้นว่า 'ท่านทั้งหลาย บัดนี้แม้จะมีใครมาเอาค้อนตีศีรษะของผม ถึงกระนั้นผมก็ไม่ปรารถนาจะสึก ตั้งแต่นี้ไปจนชั่วชีวิต ผมจะไม่คิดเรื่องสึกแม้ด้วยใจ' ครั้นกล่าวแล้วจึงข้ามแม่น้ำอิรวดีไปยังเมืองชัยปุระ ได้ยินว่า ในกาลนั้น บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า หญิงสาวคนนั้นเป็นเทพธิดา มิใช่หญิงมนุษย์ ජෙය්‍යපුරං පන පත්වා පරියත්තිකොවිදානං මහාථෙරානං සන්තිකෙ නයං ගහෙත්වා පුඤ්ඤචෙතියස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ එකස්මිං විහාරෙ නිසීදි. පරියත්තිං වාචෙත්වා අථ කමෙන තංතංදිසාහි භික්ඛුසාමණෙරා ආගන්ත්වා තස්ස සන්තිකෙ පරියත්තිං උග්ගණ්හිංසු. ආවාසං පන අලභිත්වා කෙචි භික්ඛුසාමණෙරා ඡත්තානිපි ඡාදිත්වා නිසීදිංසු. ครั้นถึงเมืองชัยปุระแล้ว ถือเอานัยจากสำนักของพระมหาเถระผู้ฉลาดในปริยัติทั้งหลาย นั่งอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งทางทิศใต้ของปุญญเจดีย์ ครั้นบอกปริยัติแล้ว ลำดับนั้น ภิกษุสามเณรทั้งหลายจากทิศนั้นๆ มาแล้วโดยลำดับ ได้เรียนปริยัติในสำนักของท่าน แต่เมื่อไม่ได้อาวาส ภิกษุสามเณรบางรูปก็กางร่มแล้วนั่งลง එකස්මිං කාලෙ රාජා නික්ඛමිත්වා පුඤ්ඤචෙතියං වන්දිස්සාමීති චෙතියඞ්ගණං පාවිසි. අථ ඡත්තානි ඡාදෙත්වා නිසින්නෙ භික්ඛූ දිස්වා ගුහාය සද්ධිං විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස භික්ඛුස්ස අදාසි. තිලොකගරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. සුඛවොහාරත්ථං පන කකාරලොපං කත්වා තිලොගරූති වොහරිංසු. ครั้งหนึ่ง พระราชาเสด็จออกไปแล้ว เข้าไปสู่ลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "เราจักไหว้ปุญญเจดีย์" ลำดับนั้น ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กางร่มนั่งอยู่ จึงโปรดให้สร้างวิหารพร้อมด้วยถ้ำแล้วถวายแก่ภิกษุนั้น และได้พระราชทานนามฉายาว่า "ติโลกครู" แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน จึงลบ ก อักษรเสีย แล้วเรียกกันว่า "ติโลครู" තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකො සත්තවස්සිකො තෙජොදීපො නාම භික්ඛු පරිත්තටීකං අකාසි. අපරභාගෙ පන තිලොකාලඞ්කාරොති නාමලඤ්ඡං අදාසි. එවං තෙජෙදීපො නාම භික්ඛු නරාවරරඤ්ඤො කාලෙ පරිත්තටීකං අකාසීති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන පච්ඡිමපක්ඛාධිකරඤ්ඤො කාලෙති වදන්ති. ก็ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ผู้มีพรรษา ๗ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่านนั้น ได้ทำปริตตฎีกา แต่ในภายหลัง (พระราชา) ได้พระราชทานนามฉายาว่า ติโลกอลังการะ พึงเห็นว่า ภิกษุชื่อว่าเตโชทีปะ ได้ทำปริตตฎีกาในรัชสมัยของพระเจ้านราวระ อย่างนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า ในรัชสมัยของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในฝ่ายหลัง එකස්මිං [Pg.130] පන කාලෙ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො පාදචෙතියං වන්දනත්ථාය ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ කුඛනනගරෙ සුවණ්ණගුහායං ජම්බුධජත්ථෙරස්ස සන්තිකං පවිසිත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලාපං අකාසි. තෙ ච මහාථෙරා අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිත්වා සල්ලපිත්වා අතිවිය පමොදිංසු. ලොකස්මිඤ්හි බාලො බාලෙන පණ්ඩිතො පණ්ඩිතෙන සද්ධිං අතිවිය පමොදතීති. තෙ ච ද්වෙ ථෙරා සමානවස්සිකා. තිරියපබ්බතවිහාර වාසීමහාථෙරො තෙන සද්ධිං සල්ලාපං කත්වා පච්චාගච්ඡි. ජම්බුධජත්ථෙරො ච මග්ගං අචික්ඛිතුං අනුගච්ඡි. අථ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො ජම්බුධජත්ථෙරං ආහ,- අහං භන්තෙ රාජවල්ලභො හොමි රාජගුරු,ත්වංයෙව මම පුරතො ගච්ඡාහීති. අථ ජම්බුධජත්ථෙරොපි තිරියපබ්බතවිහාරවාසිත්ථෙරං ආහ,-ත්වං භන්තෙ රාජවල්ලභො භවසිරාජගුරු, ලොකෙ රාජගුරු නාම පධානභාවෙ ඨිතො, තස්මා ත්වංයෙව මම පුරතො ගච්ඡාහීති. එත්ථ ච ද්වෙපි මහාථෙරා අඤ්ඤමඤ්ඤං ගාරවවසෙන ලොකවත්තං අපෙක්ඛිත්වා එවමාහංසූති දට්ඨබ්බං. තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරොපි රතනපූරනගරං පත්වා රාජවංසපබ්බතං ගන්ත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි. ครั้งหนึ่ง พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้ไปเพื่อไหว้พระพุทธบาทเจดีย์ ในเวลาที่กลับมา ได้เข้าไปหาพระเถระชัมพุธชะในถ้ำสุวรรณคูหา เมืองกุกขนะ แล้วได้สนทนากับท่าน พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้เห็นกันและกัน สนทนากันแล้วก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง เพราะว่าในโลก คนพาลย่อมยินดีกับคนพาล บัณฑิตย่อมยินดีกับบัณฑิตเป็นอย่างยิ่ง พระเถระทั้งสองนั้นมีพรรษาเท่ากัน พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้สนทนากับท่านแล้วก็กลับมา ส่วนพระเถระชัมพุธชะก็ได้ตามไปเพื่อบอกทาง ครั้งนั้น พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กล่าวกับพระเถระชัมพุธชะว่า "ท่านผู้เจริญ อาตมภาพเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครู ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" ครั้งนั้น พระเถระชัมพุธชะก็ได้กล่าวกับพระเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นที่รักของพระราชา เป็นราชครูผู้เป็นใหญ่ ในโลกนี้ชื่อว่าราชครูย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ท่านนั่นแหละจงไปข้างหน้าอาตมภาพเถิด" พึงเห็นว่า ในเรื่องนี้ พระมหาเถระทั้งสองนั้นได้กล่าวอย่างนี้โดยเคารพซึ่งกันและกัน โดยคำนึงถึงโลกวัตร พระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารนั้นก็ได้ไปถึงเมืองรัตนปุระ ไปยังราชวงศ์บรรพตแล้วก็อยู่ป่า අථ උක්කංසිකරාජා කනිට්ඨෙන සූරකිත්තිනාමෙන සද්ධිං මන්තෙසි,-සචෙ ත්වං වනෙ ථෙරං පඨමං පස්සසි, ත්වංයෙව විහාරං කාරාපෙත්වා ථෙරස්ස දදාහි, සචෙ පනාහං පඨමං පස්සෙය්‍ය, අහං විහාරං කාරාපෙත්වා දදාමීති. ครั้งนั้น พระเจ้าอุกกังสิกะได้ปรึกษากับพระอนุชาชื่อสุรกิตติว่า "ถ้าท่านเห็นพระเถระในป่าก่อน ท่านนั่นแหละจงสร้างวิหารถวายพระเถระ แต่ถ้าเราเห็นก่อน เราจักสร้างวิหารถวาย" අථ කනිට්ඨා පඨමං පස්සිත්වා තිරියපබ්බතකන්දරෙ ජෙතවනං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා අදාසි. ඉදඤ්ච වචනං සාධුජ්ජනානං ගුණං එවකාරං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජි, තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන තෙන පීතිසොමනස්සෙන සත්තක්ඛත්තුං දෙවරජ්ජසම්පත්තිං සත්තක්ඛත්තුං මනුස්සරජ්ජසම්පත්තිං පටිලභීති වුත්තත්තා සාධුජ්ජනානං ගුණං අනුස්සරිත්වා පුඤ්ඤවිසෙසලාභත්ථාය වුත්තං. ครั้งนั้น พระอนุชาได้เห็นก่อน จึงได้สร้างวิหารชื่อเชตวันในซอกเขาติริยบรรพตแล้วถวาย คำนี้ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นแก่คุณของสัตบุรุษอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ด้วยบุญกรรมนั้น ด้วยปีติโสมนัสนั้น ได้รับสมบัติแห่งเทวราช ๗ ครั้ง ได้รับสมบัติแห่งมนุษย์ราช ๗ ครั้ง" (คำนี้) จึงกล่าวไว้เพื่อระลึกถึงคุณของสัตบุรุษ เพื่อประโยชน์แห่งการได้บุญพิเศษ තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරො ච ජම්බුධජත්ථෙරස්ස [Pg.131] ගුණං උක්කංසිකරඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ච අතිවිය පසීදිත්වා ජම්බුධජොති මූලනාමෙ දීපසද්දෙන යොජෙත්වා ජම්බුදීපධජොති නාමලඤ්ඡං අදාසි. และพระมหาเถระผู้อยู่ในติริยบรรพตวิหารได้กราบทูลคุณของพระเถระชัมพุธชะแก่พระเจ้าอุกกังสิกะ และพระราชาทรงเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง จึงทรงประกอบคำว่า "ทีปะ" เข้ากับชื่อเดิมว่า "ชัมพุธชะ" แล้วพระราชทานนามฉายาว่า "ชัมพุทีปธชะ" ජම්බුධජත්ථෙරො ච නාම ධම්මනන්දත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකා. ධම්මනන්දත්ථෙරො ච ජොතිපුඤ්ඤත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො. තෙ ච ථෙරා අරහන්තගණවංසිකා. และพระเถระชัมพุธชะชื่อว่าเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระธัมมนันทะ และพระเถระธัมมนันทะเป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระโชติปุญญะ และพระเถระเหล่านั้นเป็นวงศ์แห่งหมู่พระอรหันต์ ජම්බුධජත්ථෙරො පන විනයපාළියා අට්ඨකථාය ච අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. මණිරතනො නාම පන ථෙරො අට්ඨසාලිනීසම්මොහවිනොදනීකඞ්ඛාවිතරණීඅට්ඨකථානං අභිධම්මත්ථවිභාවනීසඞ්ඛපවණ්ණනාළීකානඤ්ච අත්ථං මරම්ම භාසාය යොජෙසි. ส่วนพระเถระชัมพุธชะได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยปาฬิและอรรถกถาเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระชื่อมณิรัตนะได้โยชนาอรรถแห่งอรรถกถาอัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี กังขาวิตรณี และอภิธัมมัตถวิภาวนี สังขปวรรณนา และฎีกาทั้งหลาย เป็นภาษามรัมมะ (พม่า) මූලාවාසගාමෙ ච පුබ්බාරාමවිහාරවාසිත්ථෙරො ගූළත්ථ දීපනිං නාම ගන්ථං විසුද්ධිමග්ගගණ්ඨිපදත්ථඤ්ච මූලභාසාය අකාසි, නෙත්තිපාළියා ච අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි. සො පන ථෙරො පුබ්බෙ ගාමවාසී හුත්වා සීසවෙඨනතාලපත්තානි ගහෙත්වා ආචරියප්පවෙණීවසෙන විනයවිලොමාචාරං චරි. පච්ඡා පන තං ආචාරං විස්සජ්ජිත්වා අරඤ්ඤවාසං වසි. සොපි ථෙරො ගම්භීරඤාණිකො සද්දත්ථනයෙසු අතිවිය ඡෙකො. และพระเถระผู้อยู่ในบุพพารามวิหาร ณ หมู่บ้านมูลาวาส ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬัตถทีปนีและวิสุทธิมรรคคัณฐิปทัตถะเป็นภาษาเดิม และได้โยชนาอรรถแห่งเนตติปาฬิเป็นภาษามรัมมะ (พม่า) ส่วนพระเถระนั้น เมื่อก่อนเป็นชาววัด (คามวาสี) ได้ถือผ้าโพกศีรษะและพัดใบตาล ประพฤติวินัยวิโลมาจารตามประเพณีอาจารย์ แต่ภายหลังได้ละการประพฤตินั้นแล้วอยู่ป่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีญาณลึกซึ้ง และฉลาดเป็นอย่างยิ่งในนัยแห่งสัททัตถะ කලියුගෙ පන පඤ්චතිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ කනිට්ඨො සිරිපවරමහාධම්මරාජා නාම භූපාලො රජ්ජං කාරෙසි. දබ්බිමුඛජාතස්සරෙ පන ගෙහං කාරාපෙත්වා නිසීදනතො දබ්බිමුඛජාතස්සරොති නාමං පාකටං අහොසි. තස්මිං පන ජාතස්සරෙ ජෙය්‍යභූමිකිත්තිං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා සිරිසද්ධම්මපාලත්ථෙරස්ස අදාසි. බහූනම්පි ගාමවාසී අරඤ්ඤවාසී භික්ඛූනං අනුග්ගහං අකාසි. රතනපූරනගරස්මිඤ්හි දසසු ‘ඤ්‍ය්ौං යාං’ රාජාංසෙසු ප්පච්ඡිමා පඤ්ච රාජානො අවිචිනිත්වායෙව අලජ්ජීලජ්ජීමිස්සකවසෙන සාසනං පග්ගණ්හිංසු. තදා [Pg.132] ජිනසාසනං අබ්භන්තරෙ චන්දොවිය අතිපරිසුද්ධං න අහොසි. එවම්පි ලජ්ජිනො අත්තනො අත්තනො වංසානුරක්ඛණවසෙන ධම්මං පූරෙතුං අනිවාරිතත්තා ලජ්ජීගණවංසො න ඡිජ්ජති. තථා අලජ්ජිනොපි අත්තනො අත්තනො ආචරියප්පවෙණීවසෙන විචරිංසු, තෙන අලජ්ජීගණවංසොපි න ඡිජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ දෙවචක්කොභාසො නාම එකො ථෙරො අත්ථි, වෙදසත්ථඤ්ඤූ පිටකෙසු පන මන්දොති. ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๕ ปี พระราชาผู้เป็นพระอนุชาพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราช ได้ครองราชย์ ส่วนพระองค์ทรงสร้างพระตำหนักประทับนั่ง ณ สระดัพพิมุขชาตะ ชื่อว่าดัพพิมุขชาตัสสระจึงปรากฏ ส่วนในสระนั้น ได้ทรงสร้างวิหารชื่อเชยยภูมิเกียรติแล้วถวายแก่พระสิริสัทธัมมปาลเถระ ได้ทรงอนุเคราะห์ภิกษุทั้งผู้อยู่บ้านและผู้อยู่ป่าเป็นจำนวนมาก เพราะว่าในเมืองรัตนปุระ ในบรรดาพระราชวงศ์ญองยาม ๑๐ พระองค์ พระราชา ๕ พระองค์สุดท้ายได้ทรงอุปถัมภ์พระศาสนาโดยไม่ทรงเลือกเลย คือทรงอุปถัมภ์ปะปนกันทั้งผู้ไม่มีหิริและผู้มีหิริ ในกาลนั้น พระชินศาสนาภายในไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเหมือนพระจันทร์ ถึงอย่างนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้มีหิริก็ไม่ขาดสาย เพราะผู้มีหิริไม่ถูกห้ามในการบำเพ็ญธรรมด้วยการรักษาวงศ์ของตนๆ เช่นเดียวกัน แม้ผู้ไม่มีหิริก็ประพฤติตามประเพณีอาจารย์ของตนๆ พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น วงศ์แห่งหมู่ผู้ไม่มีหิริก็ไม่ขาดสายเช่นกัน ในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อเทวจักโกภาส เป็นผู้รู้เชี่ยวชาญในพระเวท แต่ในพระไตรปิฎกนั้นเป็นผู้มีปัญญาน้อย කලියුගෙ පන අට්ඨතිංසාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ වෙසාඛමාසස්ස කාළපක්ඛඅට්ඨමිතො පට්ඨාය ලොකසඞ්කෙතවසෙන උප්පජ්ජමානං භයං නිවාරෙතුං නවගුහායං තෙන දෙවචක්කොභාසත්ථෙරෙන කථිතනියාමෙන පඨමං මරම්මිකභික්ඛූ පට්ඨානප්පකරණං වාචාපෙසි. තතො පච්ඡා ජෙට්ඨමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපාටිපදදිවසතො රාමඤ්ඤරට්ඨවාසිකෙ භික්ඛූ පට්ඨානප්පකරණං වාචාපෙසි. මහාඡණඤ්ච කාරාපෙසි. රට්ඨවාසිනොපි බහුපූජාසක්කාරං කාරාපෙසි. තස්ස කිර රඤ්ඤො කාලෙ පොත්ථකං අට්ඨිභල්ලිකරුක්ඛනිය්‍යාසෙහි පරිමට්ඨං කත්වා මනොසිලාය ලිඛිත්වා සුවණ්ණෙන ලිම්පෙත්වා පිටකං පතිට්ඨාපෙසි. තතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා ඉදං පොත්ථකකම්මං මරම්මරට්ඨෙ අකංසූති. ส่วนในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๓๘ ปี ตั้งแต่วันแรม ๘ ค่ำ เดือนวิสาขะ เพื่อระงับภัยที่เกิดขึ้นตามลางบอกเหตุของโลก พระองค์ได้โปรดให้ภิกษุชาวมรัมมะสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ก่อน ตามนัยที่พระเทวจักโกภาสเถระนั้นกล่าวไว้ในถ้ำนวะ หลังจากนั้น ตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเชษฐะ ได้โปรดให้ภิกษุผู้อยู่ในแคว้นรามัญสาธยายพระปัฏฐานปกรณ์ และได้ทรงจัดงานมหาสมโภช และโปรดให้ชาวเมืองจัดงานบูชาสักการะเป็นอันมาก ได้ยินว่า ในรัชสมัยของพระราชานั้น ได้ทรงประดิษฐานพระไตรปิฎกโดยการขัดสมุดด้วยยางไม้รัก (อัฏฐิภัลลิกะ) แล้วเขียนด้วยมโนศิลา แล้วทาด้วยทองคำ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ได้มีการทำกิจเกี่ยวกับสมุดข่อยนี้ในแคว้นมรัมมะ කලියුගෙ සට්ඨාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ (අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛඡට්ඨමියං අඞ්ගාරවාරෙ) තස්ස පුත්තො රජ්ජං කාරෙසි. සිරිහාසීහසූරසුධම්මරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. පිතු රඤ්ඤො ගෙහට්ඨානෙ චෙතියං කාරාපෙසි. තස්ස පන මාරජෙය්‍යරතනන්ති සමඤ්ඤා අහොසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ සල්ලාවතියා නාම නදියා පච්ඡිමභාගෙ තුන්නනාමකෙ ගාමෙ ගුණාභිලඞ්කාරො නාම ථෙරො සාමණෙරානං ගාමග්ගවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කාරාපෙත්වා [Pg.133] සීසවෙඨනතාලපත්තානි පන න ගණ්හාපෙත්වා තාලවණ්ටමෙව ගණ්හාපෙසි. එකො ගණො හුත්වා සපරිවාරෙන සද්ධිං තුන්නගාමෙ නිසීදි. තුන්නගණොති තස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අධිප්පායං යථාභූතං න ජානාති, අභිධම්මපිටකංයෙව සිස්සානං වාචෙත්වා නිසීදි. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑,๐๖๐ ปี (ในวันอังคาร แรม ๖ ค่ำ เดือนอัสสยุชะ) พระราชโอรสของพระองค์ได้ครองราชย์ และทรงรับพระนามว่า สิริหาสีหสุรสุทธัมมราช ได้ทรงสร้างเจดีย์ในที่ตั้งพระตำหนักของพระราชบิดา และเจดีย์นั้นมีชื่อว่า มารเชยยรัตนะ ส่วนในรัชสมัยของพระราชานั้น มีพระเถระชื่อคุณาภิลังการะ ในหมู่บ้านชื่อตุนนะ ทางทิศตะวันตกของแม่น้ำสัลลาวดี ในเวลาที่สามเณรเที่ยวแสวงหา (บิณฑบาต) ในหมู่บ้าน ได้ให้ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แต่ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล (สำหรับบังแดด) ให้ถือเพียงพัดใบตาลเท่านั้น ได้เป็นคณะหนึ่งแล้วพำนักอยู่กับบริวารในหมู่บ้านตุนนะ ชื่อว่าตุนนคณะจึงเป็นชื่อของท่าน ส่วนพระเถระนั้นไม่ทราบความหมายตามความเป็นจริงในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกาต่างๆ ได้แต่สอนเฉพาะพระอภิธรรมปิฎกแก่ศิษย์แล้วพำนักอยู่ තස්මිඤ්ච කාලෙ කෙතුමතීනගරෙ නිසින්නා බද්ධන්නා බුද්ධඞ්කුරත්ථෙර චිත්තත්ථෙරා, දීපයඞ්ගනගරෙ උළුගාමෙ නිසින්නො සුනන්දත්ථෙරො, තලුප්පනගරෙ ජෙය්‍යබහුඅන්ධගාමෙ කල්‍යාණත්ථෙරොති ඉමෙ චත්තාරො ථෙරා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං අකාරාපෙත්වා සීසවෙඨනතාලපත්තානි අග්ගණ්හාපෙත්වා චීවරං පාරුපාපෙත්වා තාලවණ්ටං ගණ්හාපෙත්වා සකලකගණං ඔවාදං කත්වා නිසීදිංසු. තෙ පන ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අධිප්පායං යථාභූභං ජානිංසු, තීසුපි පිටකෙසු කොවිදා අහෙසුං. ඉච්චෙවං සිරිමහාසීහසූරසුධම්මරඤ්ඤො කාලෙ පාරුපනභික්ඛූහි නානා හුත්වා විරූපං ආපජ්ජිත්වා එකංසිකගණො නාම විසුං භිජ්ජි, යථා පන අයමලං අයතො උට්ඨහිත්වා විසදිසං හුත්වා විරුද්ධං හොතීති. එවං භිජ්ජමානාපි ගණා රාජා පමාදො අනුස්සුක්කො හුත්වා අත්තනො අත්තනො රුචිවසෙනෙව චරිත්වා නිසීදිංසු. ในกาลนั้น พระพุทธังกรเถระและพระจิตตเถระผู้อยู่ในเมืองเกตุมาดี, พระสุนันทเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านอุลุคาม เมืองทิพยังคะ, พระกัลยาณเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเชยยพาหุอันธคาม เมืองตลุปปะ พระเถระทั้งสี่รูปนี้ เมื่อสามเณรเข้าสู่หมู่บ้าน ไม่ให้ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไม่ให้ถือผ้าโพกศีรษะและใบตาล แต่ให้ห่มจีวร (คลุมไหล่ทั้งสอง) ให้ถือพัด แล้วให้โอวาทแก่คณะทั้งหมดแล้วพำนักอยู่ พระเถระเหล่านั้นทราบความหมายในคัมีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ตามความเป็นจริง เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกทั้งสาม ด้วยประการฉะนี้ ในรัชสมัยของพระเจ้าสิริมหาสีหสุรสุธรรม คณะเอกังสิกะ (ผู้ห่มผ้าเฉวียงบ่า) จึงได้แตกแยกออกไปต่างหาก โดยมีความผิดแผกไปจากภิกษุผู้ห่มคลุม (ปารุปนะ) เหมือนสนิมที่เกิดจากเหล็กแล้วกลับทำลายเหล็กนั้นให้ผิดแปลกและเป็นปฏิปักษ์ แม้คณะต่างๆ จะแตกแยกกันเช่นนี้ พระราชาก็ทรงประมาทไม่ทรงเอาพระทัยใส่ คณะเหล่านั้นจึงประพฤติไปตามความพอใจของตนๆ แล้วพำนักอยู่ තෙසු ච ද්වීසු ගණෙසු පාරුපනගණෙ ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු නීතත්ථවසෙන වුත්තං වචනං නිස්සාය නික්කඞ්ඛා නිද්දොසාව හුත්වා නිසීදිංසු. එකංසිකගණෙ පන ථෙරා අත්තනො අත්තනො වාදො න පාළියං න ච අට්ඨකථාසු නෙව ටීකාසු නාපි ගන්ථන්තෙරෙසු දිස්සති, ඉමමත්ථං අජානන්තා ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති වත්වා කෙචි පන සකසකසිස්සානං ඔවාදං අදංසු. එවරූපාපි සිස්සා ඔවාදං පටිග්ගණ්හිංසු. ในบรรดาสองคณะนั้น พระเถระในคณะปารุปนะ (ผู้ห่มคลุม) อาศัยถ้อยคำที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งเนื้อความที่วินิจฉัยแล้วในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ จึงเป็นผู้ปราศจากความสงสัยและปราศจากโทษแล้วพำนักอยู่ ส่วนพระเถระในคณะเอกังสิกะ วาทะของตนๆ ไม่ปรากฏในบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือคัมภีร์อื่นๆ เลย เมื่อไม่ทราบเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่าประโยชน์" แล้วบางรูปก็ให้โอวาทแก่ศิษย์ของตนๆ แม้ศิษย์เหล่านั้นก็รับโอวาทเช่นนั้น කෙචි පන පාළියාදීසු සකවාදස්ස අනාගතභාවං ඤත්වායෙව [Pg.134] අපරිසුද්ධචිත්තා හුත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො මුඛං අනොලොකෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව භගවතො ගුණං අනුස්සරිත්වා සකවාදෙ ආකාසෙ පසාරිත හත්ථොවිය අප්පතිට්ඨානොති ජානිත්වායෙව අම්හාකං වාදො සම්පත්තලඞ්කස්ස සද්ධම්මචාරිත්ථෙරස්ස වංසප්පභවොති අනිස්සායභූභම්පි නිස්සයං අකංසු. අභූතෙන මහාථෙරං සීලවන්තං අබ්භාචික්ඛිංසු. ඵ්‍යසීනාමකෙ ගාමෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායි කත්ථං අනපෙක්ඛන්තස්ස හීනායාවත්තකස්ස දුස්සීලස්ස උපාසකස්ස ලඤ්ජං දත්වා අම්හාකං වාදානුරූපං එකං ගන්ථං කරොහීති උය්‍යොජෙත්වා අනාගතෙ අනුභවියමානදුක්ඛතො අභායිත්වා නිස්සයං ගවෙසිංසූති. บางรูปเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่ปรากฏในบาลีเป็นต้นแล้ว ก็มีจิตไม่บริสุทธิ์ ไม่เหลียวแลพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ไม่ระลึกถึงพระคุณของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และเมื่อทราบว่าวาทะของตนไม่มีที่ตั้ง เหมือนมือที่เหยียดไปในอากาศ ก็ยังยึดถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่ที่พึ่งให้เป็นที่พึ่ง โดยกล่าวว่า "วาทะของเราสืบเนื่องมาจากวงศ์ของพระสัทธรรมจารีเถระผู้ไปถึงลังกา" พวกเขากล่าวตู่พระมหาเถระผู้มีศีลด้วยเรื่องที่ไม่จริง และในหมู่บ้านชื่อพยาสี ได้ให้สินบนแก่อุบาสกผู้ทุศีล ผู้กลับไปสู่ทางต่ำ ไม่คำนึงถึงประโยชน์ในปัจจุบันและอนาคต แล้วชักชวนให้แต่งคัมภีร์เล่มหนึ่งที่สอดคล้องกับวาทะของตน โดยไม่เกรงกลัวต่อทุกข์ที่จะพึงเสวยในอนาคต พวกเขาแสวงหาที่พึ่ง (ที่ผิด) เช่นนี้แล තස්මිංඤ්ච කාලෙ නිග්‍රොධපාළිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරො ගාමවාසීභික්ඛු ගණං සමිතිං කත්වා තස්ස නායකො හුත්වා සීසවෙඨනං අධාරෙන්තා අමඞ්ගලභික්ඛූ සාසනෙ මාතිට්ඨන්තූති අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං ගන්ථං විකොපෙත්වා තතො තතො පබ්බජෙසුං. අථ හත්ථිසාලගාමස්ස පුරත්ථිමාය අනුදිසාය සෙට්ඨිතළාකස්ස දක්ඛිණාය අනුදිසාය විහාරෙ නිසින්නෙ අතිරෙකපණ්ණාසභික්ඛූපි පබ්බාජෙස්සාමාසි චින්තෙත්වා ගාමවාසීභික්ඛූ සන්නහිත්වා අගමාසි. අථ රාජා තමත්ථං සුත්වා ගාමවාසීගණොපි එකො, අරඤ්ඤවාසීගණොපි එකො, ගාමවාසීභික්ඛූ අරඤ්ඤවාසීභික්ඛූ විහෙඨෙසුං න සක්කා, සකසකවාදවසෙන සකසකට්ඨානෙ නිසීදි තබ්බන්ති රාජලෙඛනං පෙසෙසි. අථ අරඤ්ඤවාසීභික්ඛූ සුඛං වසිතුං ඔකාසං ලභිංසු. ในกาลนั้น พระเถระผู้อยู่ในวัดนิโครธปาลีสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นภิกษุชาวบ้าน ได้รวบรวมคณะสงฆ์แล้วเป็นหัวหน้า ได้ขับไล่ภิกษุชาวป่าจากที่นั้นๆ ไป ด้วยการทำลายคัมภีร์ของพวกเขา โดยกล่าวว่า "ภิกษุผู้ไม่เป็นมงคลผู้โพกศีรษะอย่าได้ดำรงอยู่ในพระศาสนาเลย" ลำดับนั้น ภิกษุชาวบ้านเตรียมตัวแล้วเดินทางไป ด้วยคิดว่า "เราจะขับไล่แม้ภิกษุผู้พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านหัตถิสาลคาม และทางทิศใต้ของสระเศรษฐี ซึ่งมีจำนวนมากกว่า ๕๐ รูปออกไป" ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งพระราชสาส์นไปว่า "คณะภิกษุชาวบ้านก็คณะหนึ่ง คณะภิกษุชาวป่าก็คณะหนึ่ง ภิกษุชาวบ้านไม่ควรเบียดเบียนภิกษุชาวป่า ต่างฝ่ายต่างจงพำนักอยู่ในที่ของตนๆ ตามวาทะของตนๆ" ลำดับนั้น ภิกษุชาวป่าจึงได้โอกาสที่จะอยู่เป็นสุข කලියුගෙ ඡසත්තතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො පුත්තො මහාසීහසූරධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. සොයෙව සූරජ්ජරාජාති ච සෙතිභින්දොති ච වොහාරියති. เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๗๖ ปี พระโอรสของพระราชาองค์นั้นพระนามว่า มหาสีหสุรธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นแลทรงถูกเรียกขานว่า พระเจ้าสุรชะ และ พระเจ้าเสติภินทะ තස්ස [Pg.135] රඤ්ඤො කාලෙ සුවණ්ණයානොලොකනගාමවාසීඋක්කංසමාලං නාම ථෙරං අන්තොයුධනායකො එකො අමච්චො ආනෙත්වා රතනපූරනගරං පත්වා සුවණ්ණකුක්කුටාචලෙ විහාරං කාරාපෙත්වා ඨපෙසි. ในสมัยพระราชาองค์นั้น อำมาตย์ผู้เป็นหัวหน้ากองทัพภายในคนหนึ่ง ได้นำพระเถระนามว่า อุกกังสมาละ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสุวรรณยานโอโลกนะ มาถึงเมืองรัตนปุระ แล้วสร้างวิหารบนภูเขาสุวรรณกุกกุฏาจลแล้วนิมนต์ให้พำนักอยู่ සො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිවිය ඡෙකො. වණ්ණබොධනං නාම ලිඛනනයඤ්ච අකාසි. තස්ස ගාමස්ස රාජූහි දින්නවසෙන චෙතියජග්ගනකම්මෙ යුත්තකුලත්තා පන රඤ්ඤො ආචරියට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වා අන්තොයුධනාය කස්සෙව පූජනත්ථාය නිය්‍යාදෙසි. තස්සාපි රඤ්ඤො කාලෙ සාමණෙරෙහි ගාමප්පවසනකාලෙ පාරුපෙත්වා පවිසිතබ්බන්ති එකච්චෙ වදිංසු. එකච්චෙ පන එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා පවිසිතබ්බන්ති වදිංසු. එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං අකංසු. ท่านนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ และได้แต่งวิธีเขียนชื่อว่า วรรณโพธนะ แต่เพราะท่านเป็นผู้เกิดในตระกูลที่เหมาะสมในหน้าที่ดูแลรักษาเจดีย์ตามที่พระราชาทั้งหลายได้พระราชทานแก่หมู่บ้านนั้น พระราชาจึงมิได้ตั้งท่านไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระราชา แต่มอบให้เพื่อเป็นที่สักการะแก่หัวหน้ากองทัพภายในเท่านั้น ในสมัยของพระราชาองค์นั้น เมื่อสามเณรจะเข้าสู่หมู่บ้าน บางพวกกล่าวว่า "ควรห่มคลุมแล้วเข้าไป" ส่วนบางพวกกล่าวว่า "ควรทำผ้าเฉวียงบ่าแล้วเข้าไป" จึงได้เกิดการทะเลาะกันขึ้นเช่นนี้ තත්ථ උක්කංසමාලානාමකො ථෙරො පාරුපනගණෙ පධානො හුත්වා නානාගන්ථෙසු පාරුපනවත්තමෙව ආගතන්ති පකාසිංසු. එකංසිකගණෙ පන තිරියපබ්බතවිහාරවාසීමහාථෙරා ආචරියප්පවෙණීදස්සනවසෙන පාරුපනවාදං පටික්ඛිපිංසු. ในที่นั้น พระเถระนามว่า อุกกังสมาละ เป็นประธานในคณะปารุปนะ ได้ประกาศว่า "ในคัมภีร์ต่างๆ มีปรากฏแต่เพียงวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" ส่วนในคณะเอกังสิกะ เหล่าพระมหาเถระผู้อยู่ในวัดติริยบรรพต ได้ปฏิเสธวาทะเรื่องการห่มคลุม โดยแสดงตามประเพณีของอาจารย์ අථ රාජා ච ඵලිකඛචිතවිහාරවාසිත්ථෙරං මෙඝුච්චනවිහාරවාසිත්ථෙරං සුහත්ථත්ථෙරං බුද්ධඞ්කුරත්ථෙරඤ්චාති ඉමෙ චත්තාරො ථෙරෙ විනයවිනිච්ඡකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ද්වෙ පක්ඛා අත්තනො අත්තනො වාදං දස්සෙන්තූති ආහ. ครั้นแล้วพระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในวัดผลึกขจิต พระเถระผู้อยู่ในวัดเมฆุจจนะ พระสุหัตถเถระ และพระพุทธังกรเถระ ทั้งสี่รูปนี้ไว้ในตำแหน่งผู้ชำระวินัย แล้วตรัสว่า "ทั้งสองฝ่ายจงแสดงวาทะของตนๆ" තෙ ච චත්තාරො ථෙරා පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අකොවිදා. තෙසඤ්හි ඨපෙත්වා රාජවල්ලභමත්තං අඤ්ඤො කොචි ගුණවිසෙසො නත්ථි රාජගුරුභාවත්ථාය, යථා බ්‍යග්ඝා රුක්ඛගච්ඡලතාදිප්පටිච්ඡන්නෙ දුග්ගට්ඨානෙ නිසින්නෙ මිගෙ ඛුද්දකත්තා දුබ්බලෙපි ගණ්හෙතුං න සක්කොන්ති, එවමෙව තෙ එකංසිකත්ථෙරෙ [Pg.136] රාජානං නිස්සාය ඨිතෙ ගන්ථෙසු අනාගතත්තා දුබ්බලෙපි වාදවසෙන අභිභවිතුං න සක්ඛිංසු. තෙනෙව පරසෙනාය බලවතං ජානිත්වා නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා වෙරං සමෙත්වා නිසින්නො පණ්ඩිතයොධොවිය වාදං නිට්ඨං අප්පාපෙත්වායෙව පාරුපනගණා නිසීදිංසූති. พระเถระทั้งสี่รูปนั้นไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ นอกจากความเป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้ว ท่านเหล่านั้นก็ไม่มีคุณวิเศษอื่นใดที่จะเป็นพระราชครูได้เลย เปรียบเหมือนเสือที่หมอบอยู่ในที่อันเข้าถึงยากซึ่งปกคลุมด้วยต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ไม่สามารถจะจับเนื้อได้แม้เนื้อนั้นจะตัวเล็กและอ่อนแอ ฉันใด พระเถระเหล่านั้นแม้จะอาศัยบารมีพระราชาอยู่ ก็ไม่สามารถเอาชนะด้วยวาทะต่อพระเถระฝ่ายเอกังสิกะได้เลย แม้ฝ่ายนั้นจะดูอ่อนแอเพราะวาทะไม่ปรากฏในคัมภีร์ก็ตาม เพราะเหตุนั้น คณะฝ่ายปารุปนะจึงนิ่งเสียโดยมิได้ทำให้วาทะถึงที่สุด เหมือนนักรบผู้ฉลาดที่รู้ว่ากองทัพข้าศึกแข็งแกร่งแล้ว แสดงความนอบน้อมระงับเวรแล้วนิ่งอยู่ කලියුගෙ පන පඤ්චනවුතාධිකෙ වස්සසහස්සෙ සම්පත්තෙ තස්ස පුත්තො මහාරාජාධිපති නාම රජ්ජං කාරෙසි. පච්ඡා පන කාලෙ තෙරසාධිකෙ සතෙ වස්සසහස්සෙ ච සම්පත්තෙ රාමඤ්ඤරට්ඨිනො රාජා තං අභිභවිත්වාව අනීතත්තා පත්තහංසාවතීති පාකටං අහොසි. เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๐๙๕ ปี พระโอรสของพระองค์พระนามว่า มหาราชาธิปติ ทรงครองราชย์ แต่ในกาลต่อมา เมื่อกาลียุคมาถึง ๑,๑๑๓ ปี พระราชาแห่งแคว้นรามัญทรงชนะพระองค์แล้ว และเพราะพระองค์ถูกนำตัวไป จึงปรากฏชื่อว่า ปัตตหงสาวดี තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කුඛනනගරෙ ජාලයුත්ත ගාමතො ඤාණවරං නාම ථෙරං ආනෙත්වා ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු අතිවිය ඡෙකො. සුධම්මසභායං පරියත්තිවාචකානං සොතාරානං අත්ථාය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහප්පකරණස්ස ගණ්ඨිපදත්ථං පඨමං අකාසි. තතො පච්ඡා අට්ඨසාලිනියං ගණ්ඨිපදත්ථං සුරාවිනිච්ඡයඤ්ච අකාසි. තතො පච්ඡා තෙන රඤ්ඤා යාචිතො අභිධානප්පටීපිකාය අත්ථං මරම්මභාසාය යොජෙසි. රඤ්ඤො නාමලඤ්ඡං ඡන්දොලඞ්කාරසද්දනෙත්තිවිදග්ගදණ්ඩීබ්‍යඤ්ජීනනයෙහි අලඞ්කරිත්වා රාජාධිරාජනාමත්ථප්පකාසිනිං නාම ගන්ථම්පි අකාසි. ในสมัยของพระราชาองค์นั้น ได้ทรงนำพระเถระนามว่า ญาณวระ จากหมู่บ้านชาลยุตตะ ในเมืองกุขนะ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ พระเถระนั้นเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์บาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ท่านได้แต่งคัมภีร์กัณฐีแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นอันดับแรก เพื่อประโยชน์แก่ผู้เรียนและผู้ฟังปริยัติธรรมในสภาสุธรรม ต่อจากนั้นได้แต่งคัมภีร์กัณฐีในอรรถกถาอัฏฐสาลินี และคัมภีร์สุราวินิจฉัย ต่อจากนั้น พระราชาทรงอาราธนาให้ท่านแปลความหมายของคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาเป็นภาษามรุมมะ และท่านยังได้แต่งคัมภีร์ชื่อว่า ราชาธิราชนามัตถัปปกาสินี โดยประดับตราพระนามของพระราชาด้วยวิธีแห่งฉันท์ อลังการ สัททะเนติ วิทัคคทัณฑี และพยัญชนะ රාජා හත්ථිසාලනාමකෙ දෙසෙ කාරාපිතගෙහං භින්දිත්වා සතප්පමාණෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා සබ්බෙසම්පි විහාරානං කිත්තිජෙය්‍යවාසට්ඨාපනන්ති නාමානි පඤ්ඤාපෙත්වා තස්සෙව ථෙරස්ස අදාසි. විහාරනාමෙනෙව ච ථෙරස්සාපි තංසමඤ්ඤා අහොසි. พระราชาทรงรื้อเรือนที่สร้างไว้ในเขตชื่อหัตถิสาละ แล้วทรงสร้างวิหารประมาณร้อยหลัง ทรงตั้งชื่อวิหารทั้งหมดว่า กิตติเชยยวาสัฏฐาปนะ แล้วถวายแก่พระเถระรูปนั้น และพระเถระก็มีสมัญญาตามชื่อวิหารนั้นด้วย තස්මිඤ්ච කාලෙ අක්‍යකරඤ්ඤො පිතුරඤ්ඤො ච කාලෙ තෙසං [Pg.137] ද්වින්නං ගණානං විවාදවසෙන අවිප්පකතවචනං පුන විවාදස්ස වූපසමනත්ථාය අත්තනො අත්තනො වාදං කථාපෙසි. පාරුපනගණෙ සො ථෙරො පධානො හුත්වා එකංසිකගණෙ පන පාසංසත්ථෙරො පධානො හුත්වා යථායුද්ධං අකාසි. අථ රාජා අතිවිය රාජවල්ලභං ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරං තෙසං වාදස්ස විනිච්ඡින්දනත්ථාය විනයචරෙට්ඨානෙ ඨපෙසි. ในกาลนั้น ในสมัยของพระเจ้าอักยกะและพระราชบิดาของพระองค์ พระองค์ทรงให้คณะทั้งสองนั้นกล่าววาทะของตนๆ เพื่อระงับวิวาทะที่ยังค้างคาอยู่ให้สงบลงอีกครั้ง ในคณะปารุปนะนั้น พระเถระรูปนั้นเป็นประธาน ส่วนในคณะเอกังสิกะ มีพระปาสังสเถระเป็นประธาน ได้โต้แย้งกันประดุจการทำสงคราม ครั้งนั้น พระราชาทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหาร ซึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาอย่างยิ่ง ให้ดำรงตำแหน่งวินัยธร เพื่อวินิจฉัยวาทะของคณะเหล่านั้น කිඤ්චාපි සො පන ථෙරො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු ථොකංයෙව ජානකත්තා පරියත්තිකොවිදෙසු අබ්බොහාරිකොයෙව අහොසි, රාජවල්ලභත්තා පන රාජා යථාභූතං අජානිත්වා විනයධරට්ඨානෙ ඨපෙසි. යථා පන අයං පුරත්ථිමදිසා, අයං පන පච්ඡිමදිසාභි එවමාදිනා දිසාවවත්ථානමත්තංයෙව කාතුං සමත්ථං නඞ්ගලකොටියා සංවඩ්ඪන්තං පරිසුං රාජාගාරෙ ධම්මවිනිච්ඡකාමපච්චට්ඨානෙ ඨපෙති, එවමෙව රාජා අයං ඊදිසො අයං ඊදිසොති අජානිත්වා විනයධරට්ඨානෙ ඨපිතත්තා සො ජෙය්‍යභූමිසුවණ්ණවිහාරවාසිත්ථෙරො තෙසං ද්වින්නං පක්ඛානං ද්වීසු වාදෙසු අයං භූතො අයං අභූතොති වත්තුං න සක්කා, අද්වාරඝරෙ පවිට්ඨකාලෙවිය තදා අහොසි. සෙය්‍යථාපි නාම මහිසො අත්තනො සමීපෙ ඨත්වා දෙවගීතං ගායිත්වා දෙවවීණං වාදෙන්තස්ස දෙවගන්ධබ්බස්ස වෙළුසලාකං පහරන්තස්ස ච ගාමදාරකස්ස සද්දෙසු කිඤ්චි විසෙසං න ජානාති, එවමිදං සම්පදං දට්ඨබ්බං. අථ රාජා මම විජිතෙ යෙයෙභික්ඛූ යංයංඉච්ඡන්ති, තෙතෙභික්ඛූ තංතංචරිත්වා යථාකම්මං නිසීදන්තූති රාජලෙඛනං ඨපෙසි. තෙසං විවාදො තදා න වූපසමි. ถึงแม้พระเถระรูปนั้นเป็นผู้รู้เพียงเล็กน้อยในคัมภีร์บาลี อรรถกถา และฎีกา จึงเป็นผู้ไม่ถูกนับเข้าในหมู่ผู้เชี่ยวชาญปริยัติ แต่เพราะเป็นที่โปรดปรานของพระราชา พระราชาจึงไม่ทรงทราบตามความเป็นจริง แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย. เปรียบเหมือนพระราชาทรงตั้งคนผู้เติบโตมาด้วยปลายไถ ซึ่งสามารถกำหนดทิศได้เพียงว่า นี่ทิศตะวันออก นี่ทิศตะวันตก เป็นต้น ให้ดำรงตำแหน่งผู้พิจารณาธรรมในราชสำนัก ฉันใด พระราชาไม่ทรงทราบว่าผู้นี้เป็นเช่นนี้ ผู้นี้เป็นเช่นนั้น แล้วทรงตั้งพระเถระผู้อยู่ในเชยยภูมิสุวรรณวิหารไว้ในตำแหน่งผู้ทรงวินัย ฉันนั้น. พระเถระรูปนั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ในวาทะทั้งสองของสองฝ่ายนี้ ฝ่ายนี้เป็นจริง ฝ่ายนี้ไม่จริง, ในเวลานั้นจึงเป็นเหมือนเข้าไปในเรือนที่ไม่มีประตู. เปรียบเหมือนกระบือยืนอยู่ใกล้ๆ ไม่รู้จักความแตกต่างของเสียงเทพบุตรคนธรรพ์ผู้ขับร้องเพลงทิพย์และดีดพิณทิพย์ กับเสียงเด็กบ้านที่ตีซีกไม้ไผ่ ฉันใด พึงเห็นอุปมานี้ฉันนั้น. ครั้งนั้น พระราชาทรงมีพระราชโองการว่า 'ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดปรารถนาสิ่งใด ภิกษุเหล่านั้นจงประพฤติสิ่งนั้น แล้วจงนั่งตามสมควรแก่กรรม.' วิวาทะของภิกษุเหล่านั้นจึงยังไม่ระงับในเวลานั้น. අපරභාගෙ තෙරසාධිකෙ සතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ රතනපූරනගරං විනස්සි. ในกาลต่อมา เมื่อล่วงไปหนึ่งพันหนึ่งร้อยสิบสามปี นครรัตนปุระก็พินาศ. තතො පච්ඡා දුතියෙ සංවච්ඡරෙ රතනසිඛනගරමාපකො රාජා රාමඤ්ඤරට්ඨින්දස්ස රඤ්ඤො සෙනං යවඛෙත්තතො චාතකසකුණංවිය [Pg.138] අත්තනො පුඤ්ඤනුභාවෙන මරම්මරට්ඨතො නීහරිත්වා සකලම්පි රාමඤ්ඤරට්ඨං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා රජ්ජං කාරෙසි. หลังจากนั้น ในปีที่สอง พระราชาผู้สร้างนครรัตนสิกขา ทรงขับไล่กองทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศออกจากประเทศพม่า ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระองค์ เหมือนนกจาตกะจากทุ่งข้าวบาร์เลย์ แล้วทรงยึดรามัญประเทศทั้งหมดไว้ในพระหัตถ์ แล้วทรงครองราชย์. තස්මිඤ්ච කාලෙ සකලමරම්මරට්ඨවාසීනං චිත්තං පසාදෙසි, යථා නාම සූරියාතපෙන මිලායන්තානං කුමුදානං අනොතත්තොදකෙන සිඤ්චිත්වා හරිතත්තං පාපෙති, එවමෙව රාමඤ්ඤරට්ඨින්දස්ස සෙනාබලාතපෙහි දුක්ඛප්පත්තානං මරම්මරට්ඨවාසීනං ගහට්ඨානඤ්චෙව භික්ඛූනඤ්ච අත්තනො පුඤ්ඤානොතත්තොදකෙන ඡිඤ්චිත්වා කායිකචෙතසිකවසෙන දුවිධම්පි සුඛං උප්පාදෙසි. ในกาลนั้น พระองค์ทรงยังจิตใจของชาวพม่าทั้งปวงให้เลื่อมใส เปรียบเหมือนการรดน้ำจากสระอโนดาตแก่ดอกบัวที่เหี่ยวเฉาด้วยแสงอาทิตย์ ทำให้กลับสดชื่น ฉันใด พระองค์ก็ทรงรดน้ำจากสระอโนดาตคือบุญของพระองค์แก่คฤหัสถ์และภิกษุชาวพม่าที่ได้รับความทุกข์ด้วยความร้อนแห่งกำลังทัพของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศ ทำให้เกิดสุขทั้งสองประการ คือสุขทางกายและสุขทางใจ ฉันนั้น. සකලමරම්මරට්ඨවාසිනො ච අයං අම්හාකං රාජා බොධිසත්තොති වොහාරිංසු. අථ එකස්මිං මාසෙ චතූසු උපොසථදිවසෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා අන්තෙපුරෙ පවෙසෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන භොජෙසි. රාජොරොධාමච්චෙහි සද්ධිං උපොසථං උපවසි. සබ්බෙසම්පි රාජොරොධාමච්චානං ගුණත්තයපාඨං සහ අත්ථයොජනානයෙන වාචග්ගතං කාරාපෙසි. ชาวพม่าทั้งปวงจึงเรียกพระราชาองค์นี้ว่า 'พระโพธิสัตว์ของพวกเรา'. ครั้งนั้น ในเดือนหนึ่ง พระองค์ทรงนิมนต์พระภิกษุสงฆ์ในวันอุโบสถทั้งสี่วัน ให้เข้าไปในพระราชวัง แล้วถวายภัตตาหารด้วยบิณฑบาต. ทรงรักษาอุโบสถพร้อมด้วยพระสนมและอำมาตย์. ทรงให้อำมาตย์และพระสนมทั้งหมดท่องบทสวดพระคุณสามประการพร้อมทั้งวิธีอธิบายอรรถ. අථ බෙලුවගාමවාසීයසත්ථෙරං අනෙත්වා අත්තනො ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. මහාඅතුලයසධම්මරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. තතො පට්ඨාය පන අතුලත්ථෙරොති නාමෙන පාකටො අහොසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ පාරුපනගණපක්ඛාපලිණගාමවාසීසුජාතත්ථෙරාදයො සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ චීවරං පාරුපිත්වා පවිසිතබ්බන්ති අක්ඛරං ලිඛිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං සන්දෙසපණ්ණං පවෙසෙති. ครั้งนั้น พระองค์ทรงนำพระยสเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านเบฬุวะมา แล้วทรงตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์. ทรงพระราชทานนามว่า 'มหาอตุลยสธัมมราชคุรุ'. ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นก็เป็นที่รู้จักกันในนามว่า 'พระอตุลเถระ'. ในกาลนั้น พระสุชาตเถระผู้อยู่ในหมู่บ้านปาลิณ ซึ่งเป็นฝ่ายคณะปารุปนะ เป็นต้น ได้เขียนหนังสือว่า 'เมื่อสามเณรเข้าไปในหมู่บ้าน พึงห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) แล้วเข้าไป' แล้วส่งสาส์นไปถวายพระราชา. අථ එකංසිකගණපක්ඛාපි අතුලත්ථෙරාදයො පුබ්බෙසං රාජූනං කාලෙ අධිකරණං වූපසමි, ඉදානි වූපසමිතකම්මං පුන න උප්පාදෙතබ්බන්ති ලෙඛනං ලිඛිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙසි. ครั้งนั้น พระอตุลเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายคณะเอกังสิกะ ก็ได้เขียนหนังสือว่า 'ในสมัยของพระราชาองค์ก่อน อธิกรณ์ได้ระงับไปแล้ว บัดนี้ไม่ควรทำให้เรื่องที่ระงับไปแล้วเกิดขึ้นอีก' แล้วส่งไปถวายพระราชา. අථ රාජා ද්වින්නං පක්ඛානං සකසකවාදං කථෙතුකාමොපි [Pg.139] ඉදානි රාජප්පටිසංයුත්තං කම්මං බහු අත්ථි, තිට්ඨසු තාව සාසනප්පටිසංයුත්තං කම්මං, රාජප්පටිසංයුත්තමෙව කම්මං පඨමං ආරභිස්සාමි, පච්ඡා සාසනප්පටිසංයුත්තං කම්මං කරිස්සාමීති රාජලෙඛනං ඨපෙසි. අපරභාගෙ පන රාජා එවං ආණං ඨපෙසි,-ඉදානි මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ මම ආචරියස්ස මතිං අනුවත්තිත්වා චරන්තූති. ครั้งนั้น พระราชาแม้จะทรงประสงค์ให้ทั้งสองฝ่ายกล่าววาทะของตนๆ แต่ก็ทรงมีพระราชโองการว่า 'บัดนี้มีกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการมากนัก ขอให้กิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนาจงหยุดไว้ก่อน เราจะเริ่มกิจที่เกี่ยวข้องกับราชการเป็นอันดับแรก หลังจากนั้นจึงจะทำกิจที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา'. ในกาลต่อมา พระราชาทรงมีพระบัญชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ในอาณาเขตของเรา ภิกษุทั้งปวงจงประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเรา'. අථ පාරුපනගණභික්ඛූපි එකංසිකගණං අනුවත්තෙසුං රඤ්ඤො ආණාවසෙන. සහස්සොරොධගාමෙ පන ද්වෙ මහාථෙරා අත්තනො පරිසං පාරුපනවසෙනෙව ගාමප්පවෙසනවත්තං පරිපූරිතබ්බන්ති ඔවදිත්වා නිසීදිංසු. ครั้งนั้น ภิกษุคณะปารุปนะก็ประพฤติตามคณะเอกังสิกะ ด้วยพระบัญชาของพระราชา. แต่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ พระมหาเถระสองรูปได้โอวาทบริษัทของตนว่า 'พึงบำเพ็ญวัตรการเข้าหมู่บ้านด้วยการห่มจีวร (คลุมบ่าทั้งสอง) เท่านั้น' แล้วนั่งอยู่. තදා රඤ්ඤො ආචරියො යසත්ථෙරො තමත්ථං සුත්වාතෙ පක්කොසාපෙසි. තෙ ච ආගන්ත්වා නගරං සම්පත්තකාලෙ එකො උපාසකො පසන්නො හුත්වා තෙසං ථෙරානං පිණ්ඩපාතෙන උපට්ඨහි. අථ අතුලත්ථෙරො තෙ මහාථෙරෙ දූරට්ඨානතො වාලුකං ආනෙත්වා තස්ස උපාසකස්ස ගෙහසමීපෙ ඔකිරාපෙසි. ඉදං විනයධම්මස්ස අනනුලොමවසෙන චරන්තානං දණ්ඩකම්මන්ති කොලාහලම්පි උප්පාදෙසි. අථ තෙසං වාලුකං ආහරන්තානංයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං සල්ලපෙසුං,-ඉදානි භන්තෙ විනයධම්මානුලොමවසෙන ආචරන්තානං අම්හාකං ඊදිසං කම්මං අසාරුප්පං, අහො අච්ඡරියධම්මො ලොකොති එකො ථෙරො ආහ. අථ පන එකො ථෙරො එවමාහ,-ඉදානි ආවුසො ලොකපාලා දෙවා ඊදිසං අධම්මකම්මං දිස්වායෙව අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා අප්පොස්සුකා නිසීදිතුං න සක්කා, ඉදානි ලොකපාලා දෙවා පමජ්ජිත්වා නිසීදන්ති මඤ්ඤෙති. ในเวลานั้น พระยสเถระผู้เป็นพระอาจารย์ของพระราชา ทรงได้ยินเรื่องนั้นแล้วจึงให้เรียกพระเถระเหล่านั้นมา. เมื่อพระเถระเหล่านั้นมาถึงเมืองแล้ว อุบาสกคนหนึ่งเกิดความเลื่อมใส จึงถวายบิณฑบาตแก่พระเถระเหล่านั้น. ครั้งนั้น พระอตุลเถระได้ให้พระมหาเถระเหล่านั้นนำทรายมาจากที่ไกล แล้วให้โปรยลงใกล้เรือนของอุบาสกนั้น. การกระทำนี้ทำให้เกิดความวุ่นวายว่า 'นี่เป็นทัณฑกรรมแก่ผู้ประพฤติไม่คล้อยตามพระวินัย'. ครั้งนั้น ขณะที่พระเถระเหล่านั้นกำลังขนทราย ก็ได้สนทนากันว่า 'บัดนี้ ท่านผู้เจริญ การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่พวกเราผู้ประพฤติคล้อยตามพระวินัย, โอ้หนอ ธรรมอันอัศจรรย์ในโลก!' พระเถระรูปหนึ่งกล่าว. ครั้งนั้น พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า 'บัดนี้ ท่านผู้มีอายุ เทพผู้รักษาโลกเห็นกรรมอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้แล้ว จะนิ่งเฉยอยู่โดยไม่ใส่ใจไม่ได้, บัดนี้ เทพผู้รักษาโลกคงจะประมาทอยู่กระมัง'. තස්මිංයෙව ඛණෙ වෙගෙන මෙඝො උට්ඨහිත්වා අතුලත්ථෙරස්ස විහාරෙ රාජගෙහෙ ච එකක්ඛණෙ අසනියො නිපතිංසු. එවං සමානොපි සො ථෙරො අතිමානථද්ධතාය සතිං න ලභි. ในขณะนั้นเอง เมฆได้ก่อตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว แล้วฟ้าผ่าลงที่วิหารของพระอตุลเถระและที่พระราชวังในเวลาเดียวกัน. แม้เป็นเช่นนั้น พระเถระรูปนั้นก็ยังไม่รู้สึกตัว เพราะความถือตัวจัด. පුන [Pg.140] රාජා ඉදානි මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ මම ආචරියස්ස මතිං අනුවත්තන්ති වා මා වාති අමච්චෙ පුච්ඡි. අමච්චාපි එවං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං,-ඉදානි මහාරාජ කුඛනනගරෙ නීපගාමෙ නිසින්නො එකො මහාථෙරො මුනින්දඝොසො නාම අත්ථි, සො පාරුපනවසෙන අත්තනො පරිසං ඔවාදෙත්වා බහුගුණං උප්පාදෙත්වා නිසීදතීති. อีกครั้งหนึ่ง พระราชาทรงถามพวกอำมาตย์ว่า 'บัดนี้ ภิกษุทั้งปวงในอาณาเขตของเราประพฤติตามความเห็นของพระอาจารย์ของเราหรือไม่' อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลพระราชาดังนี้ว่า 'บัดนี้ ขอเดชะมหาราชเจ้า มีพระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสะ พำนักอยู่ในหมู่บ้านนีปะ ในเมืองกุกขนะ ท่านให้โอวาทแก่บริษัทของท่านด้วยการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่โดยยังคุณอันมากให้เกิดขึ้น' අථ රාජා එවමාහ,-තං පක්කොසෙත්වා සුධම්මසසායං මහාථෙරෙ සන්නිපාභාපෙත්වා තස්ස ථෙරස්ස විනය පණ්ණත්තිං යථාභූතං අජානන්තස්ස යථාභූතං සභාවං දස්සෙත්වා ඔවාදෙන්තූති. ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า 'จงเรียกท่านนั้นมา แล้วให้พระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา แล้วจงแสดงสภาวะตามความเป็นจริงแก่พระเถระรูปนั้นผู้ไม่รู้พระวินัยบัญญัติโดยความเป็นจริง แล้วจงให้โอวาท' අථ අමච්චා තථා අකංසු. මහාථෙරා ච සුධම්මසස්සයං සන්නිපතිත්වා තං පක්කොසෙත්වා ඔවදිංසු. තෙසු පන මහාථෙරෙසු එකො ථෙරො භූපාලස්ස සඞ්ඝරඤ්ඤො ච මුඛං ඔලොකෙත්වා භගවතො පන සම්මාසම්බුද්ධස්ස මුඛං අනොලොකෙත්වා මුනින්දඝොසත්ථෙරං එවමාහ,- ඉදානි ආවුසො ඉමස්මිං මරම්මරට්ඨෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ භූපාලස්ස සඞ්ඝස්ස රඤ්ඤො ච ආණං අනුවත්තිත්වා එකංසිකායෙව අහෙසුං, ත්වංයෙව එකො සද්ධිං පරිසාය පාරුපනවත්ථං චරිත්වා නිසීදසි, කස්මා පන ත්වං මානථද්ධො හුත්වා ඊදිසං අනාචාරං අවිජහිත්වා තිට්ඨසීති. แล้วพวกอำมาตย์ก็ทำอย่างนั้น และพระมหาเถระทั้งหลายประชุมกันที่สุธัมมสภา เรียกท่านมาแล้วให้โอวาท บรรดาพระมหาเถระเหล่านั้น พระเถระรูปหนึ่งแลดูหน้าพระราชาและพระสังฆราช แต่ไม่แลดูหน้าพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวกับพระมุนินทโฆสเถระอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ในมรัมมรัฐนี้ ภิกษุทั้งปวงประพฤติตามอำนาจของพระราชาและสังฆราชา เป็นผู้ห่มเฉวียงบ่าฝ่ายเดียวเท่านั้น มีแต่ท่านผู้เดียวพร้อมด้วยบริษัท ประพฤติการห่มผ้า (คลุม) แล้วนั่งอยู่ เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้กระด้างด้วยมานะ ไม่ละอนาจารเห็นปานนี้แล้วตั้งอยู่เล่า' අථ මුනින්දඝොසත්ථෙරො තස්ස ථෙරස්ස මුඛං උජුකං ඔලොකෙත්වා එවමාහ,- ත්වං ලජ්ජීපෙසලො සික්ඛාකාමොති පුබ්බෙ මයා සුතපුබ්බො, ඊදිසො පන පුග්ගලො ඊදිසං වචනං වත්තුනං යුත්තො,ඊදිසස්ස හි පුග්ගලස්ස ඊදිසං වචනං අස්සාරුප්පං, සචෙ ත්වං අයං අප්පපුඤ්ඤො නිත්තෙජො අනාථොති මං මඤ්ඤිත්වා අගාරවවසෙන වත්තුං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, එවං සන්තෙපි මමාචරියස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා මමාචරියස්ස ගුණං ජානිත්වා තස්ස සිස්සොයන්ති අනුස්සරිත්වා ඊදිසං වචනං අධම්මිකං වත්තුං න සක්කාති. ลำดับนั้น พระมุนินทโฆสเถระแลดูหน้าพระเถระรูปนั้นตรงๆ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราเคยได้ยินมาแต่ก่อนว่า ท่านเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย และใคร่ต่อสิกขา แต่บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรกล่าวคำเห็นปานนี้ เพราะคำเห็นปานนี้ไม่สมควรแก่บุคคลเห็นปานนี้ หากท่านสำคัญว่าเรานี้เป็นผู้มีบุญน้อย ไม่มีเดช ไม่มีที่พึ่ง แล้วปรารถนาจะกล่าวด้วยความไม่เคารพ ถึงกระนั้น ท่านก็ไม่ควรกล่าวคำอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ เพราะเมื่อแลดูหน้าพระอาจารย์ของเรา รู้คุณของพระอาจารย์ของเรา แล้วระลึกว่า (เรา) เป็นศิษย์ของพระอาจารย์นั้น' අථ [Pg.141] සො ථෙරො තං පුච්ඡි,-කො පන තවාචරියොති. අථ සුඛම්මසභායං ඨපිතං බුද්ධරූපං වද්දිත්වා අයං මමාචරියොති ආහ. මමාසරියොති වත්වා පන භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ උට්ඨහිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා අහං භන්තෙ යාව ජීවිතපරියොසානා මම ජීවිතංයෙව පරිච්චජිස්සාමි, භගවතො පනති ලොකග්ගස්ස සික්ඛාපදං න විජහිස්සාමීති ආරොචෙසි. ลำดับนั้น พระเถระรูปนั้นถามท่านว่า 'ใครคือพระอาจารย์ของท่าน?' ลำดับนั้น (พระมุนินทโฆสเถระ) ไหว้พระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ในสุธัมมสภาแล้วกล่าวว่า 'พระองค์นี้คือพระอาจารย์ของเรา' ครั้นกล่าวว่า 'พระอาจารย์ของเรา' แล้ว จึงลุกขึ้นในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทำผ้าห่มเฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประคองอัญชลี แล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักสละชีวิตของตนจนกว่าจะสิ้นชีวิต แต่จักไม่ละทิ้งสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศในโลก' අථ රාජා තමත්ථං සුත්වා මානථද්ධො එසො මම විජිතෙ නිසීදාපෙතුං වට්ටති, රට්ඨන්තරං පබ්බාජෙතබ්බොති රාජාණාය රට්ඨන්තරං පෙසෙසි. ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'ผู้นี้เป็นคนกระด้างด้วยมานะ ไม่ควรให้อยู่ในอาณาเขตของเรา ควรเนรเทศไปต่างประเทศ' แล้วทรงส่งไปต่างประเทศด้วยพระราชอาญา රාජපුරිසා ච තං පක්කොසෙත්වා රට්ඨන්තරං ආනෙසි. බහඞ්ගං නාම දෙසං පත්වා බහඞ්ගනායකො පුරිසො රාජපුරිසානං ලඤ්ජං දත්වා එවමාහ,- අයං පන භොන්තො මරම්මරට්ඨස්ස පරියන්තප්පදෙසො, ඉධෙව ඨපෙත්වා තුම්හෙ නිවත්තථාති. และพวกราชบุรุษก็เรียกท่านไป แล้วนำไปต่างประเทศ เมื่อถึงประเทศชื่อพะหัง บุรุษผู้เป็นนายพะหังได้ให้สินบนแก่พวกราชบุรุษแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นเขตชายแดนของมรัมมรัฐ ท่านทั้งหลายจงวางท่านไว้ที่นี่แล้วกลับไปเถิด' රාජ පුරිසාපි ලඤ්ජං ගහෙත්වා තත්ථෙව ඨපෙත්වා නිවත්තිංසු. ථෙරොපි චතූහි දිසාහි ආගතානං භික්ඛුසාමණෙරානං පාරුපනවසෙන ඔවාදං දත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා තත්ථ නිසීදි. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහගන්ථස්ස අත්ථයොජනම්පි මරම්මභාසාය අකාසි. พวกราชบุรุษก็รับสินบนแล้ววางท่านไว้ที่นั่นเองแล้วกลับไป พระเถระก็ให้โอวาทแก่ภิกษุสามเณรที่มาจากสี่ทิศในเรื่องการห่มผ้า แล้วสอนปริยัติธรรม แล้วอยู่ที่นั่น และได้ทำอรรถโยชนาแห่งคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะเป็นภาษาพม่าด้วย අපරභාගෙ රාජා තමත්ථං සුත්වා ඉදානි සො ථෙරො මම විජිතපරියන්තෙයෙව නිසීදිත්වා අම්හෙහි අනිච්ඡිතං නිවාරිතං කම්මං කත්වා නිසීදි, තං පක්කොසථාති ආහ. ในภายหลัง พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) 'บัดนี้ พระเถระนั้นอาศัยอยู่ที่ชายแดนอาณาเขตของเรานั่นเอง กระทำกรรมที่เราไม่ปรารถนาและห้ามไว้แล้วอยู่ พวกท่านจงไปเรียกท่านมา' රාජදූතා ච තත්ථ ගන්ත්වා පක්කොසිංසු. ථෙරො ච ඉදානි මං රාජා මාරෙතුකාමොති මඤ්ඤිත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛිත්වා ගිහිවත්ථං නිවාසෙත්වා තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡි. නගරං පන ආගන්ත්වා පත්තකාලෙ රඤ්ඤො සන්තිකං ආනෙසි. และพวกราชทูตก็ไปที่นั่นแล้วเรียกท่านมา พระเถระก็สำคัญว่า 'บัดนี้ พระราชาใคร่จะฆ่าเรา' จึงลาสิกขา นุ่งห่มอย่างคฤหัสถ์ แล้วมาพร้อมกับคนเหล่านั้น เมื่อมาถึงเมืองแล้ว (ราชทูต) ก็นำท่านเข้าเฝ้าพระราชา අථ රාජා එවමාහ,-ත්වං භික්ඛු හුත්වා ගණං වඩ්ඪාපෙත්වා නිසීදසීති මයා සුතං, කස්මා පනිදානි ගිහි භවසීති. සචෙ [Pg.142] ත්වං මහාරාජ මං මාරෙතුකාමො පක්කොසෙය්‍යාසි, එවං සති යදි සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ඨිතං මං මාරෙය්‍යාසි, තව භාරියං කම්මං භවිස්සතීති මනසිකරිත්වා තව කම්මස්ස අභාරියත්ථාය සික්ඛං පච්චක්ඛිත්වා ආගතොම්හි, සචෙ මං මාරෙතුකාමොසි, මාරෙහීහි. රාජා ච තං බන්ධනාගාරෙ ඨපෙත්වා ස්‍යාමරට්ඨං යුජ්ඣනත්ථායගච්ඡි. යජ්ඣනත්ථාය පන ගන්ත්වා පච්චාගතකාලෙ අන්තරාමග්ගෙව දිවඞ්ගතො අහොසීති. ลำดับนั้น พระราชาตรัสอย่างนี้ว่า 'เราได้ยินว่า ท่านเป็นภิกษุแล้วยังหมู่คณะให้เจริญอยู่ เพราะเหตุไร บัดนี้ท่านจึงเป็นคฤหัสถ์เล่า?' (อดีตพระเถระกราบทูลว่า) 'ขอเดชะมหาราชเจ้า หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้าจึงเรียกมา เมื่อเป็นเช่นนี้ หากพระองค์ฆ่าข้าพเจ้าผู้ยังไม่ได้ลาสิกขา กรรมของพระองค์จักหนัก ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นว่าเพื่อไม่ให้กรรมของพระองค์หนัก จึงลาสิกขาแล้วมา หากพระองค์ใคร่จะฆ่าข้าพเจ้า ก็จงฆ่าเถิด' พระราชาทรงนำเขาไปไว้ในเรือนจำ แล้วเสด็จไปสยามรัฐเพื่อทำสงคราม เมื่อเสด็จไปเพื่อทำสงครามแล้ว ในเวลาเสด็จกลับ ได้สวรรคตในระหว่างทางนั่นเอง කලියුගෙ පන ද්වාවීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො සිරිපවරමහාධම්මරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. රතනසිඛනගරතො සඞ්කමෙත්වා ජෙය්‍යපුරං දුතියං මාපිතත්තා ජෙය්‍යපුරමාපෙකො රාජාතිපි තස්ස සමඤ්ඤා අහොසි. තස්මිඤ්ච කාලෙ මහාපබ්බතබ්භන්තරනගරවාසිං ඤාණත්ථෙරං ආනෙත්වා ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොකිර ථෙරො ගම්භීරපඤ්ඤො එකස්මිං දිවසෙ නව වා දස වා භාණවාරෙ වාචුග්ගතං කාතුං සමත්ථො අහොසි. අභිනවොපසම්පන්නකාලෙයෙව පදවිභාගගන්ථං න්‍යාසසං වණ්ණනං යමකසංවණ්ණනං මහාපට්ඨානසංවණ්ණනඤ්ච මරම්මභාසාය අකාසි. රාජා මහාභූමිරම්මණියවිහාරං නාම කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. ඤාණාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරූ තිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. ครั้นเมื่อกลียุคผ่านไป 1122 ปี พระโอรสองค์โตของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริปวรมหาธัมมราชา ได้ครองราชย์ เพราะทรงย้ายจากเมืองรัตนสิขะมาสร้างเมืองชัยยะปุระเป็นครั้งที่สอง พระองค์จึงมีพระนามว่า 'ชัยยะปุรมะเปกะ' (พระราชาผู้สร้างเมืองชัยยะปุระ) ในกาลนั้น พระองค์ทรงนำพระญาณเถระผู้อยู่ในเมืองภายในภูเขาใหญ่มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ ได้ยินว่า พระเถระนั้นเป็นผู้มีปัญญาหยั่งลึก สามารถทำสาธยายได้วันละ 9 หรือ 10 ภาณวาร ในเวลาที่เพิ่งอุปสมบทใหม่ๆ นั่นเอง ท่านได้ทำคัมภีร์ปทวิภาค คัมภีร์นยาสสังวัณณนา ยมกสังวัณณนา และมหาปัฏฐานสังวัณณนา เป็นภาษาพม่า พระราชาทรงสร้างวิหารชื่อมหาภูมิรมณียวิหารแล้วถวายแก่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า ญาณาลังการมหาธัมมราชคุรุ තස්මිඤ්ච කාලෙ පාරුපනගණෙ ථෙරා එවං චින්තෙසුං,- ඉදානි පන අම්හාකං පක්ඛිකො ථෙරො රඤ්ඤො ආචරියො අහොසි, ඉදානි මයං පතිට්ඨානං ලභාමාති. එවං පන චින්තෙත්වා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ චීවරං පාරුපෙත්වා පවිසිතබ්බන්ති සන්දෙසපණ්ණං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසෙසි. අථ අතුලත්ථෙරො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වූපසමිතං කම්මමිදන්ති සන්දෙසපණ්ණං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසෙසි. තෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවචනවසෙන දස්සෙතුං ඔකාසං න ලභිංසූති. ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายในคณะห่มคลุมได้คิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ พระเถระฝ่ายเราได้เป็นพระอาจารย์ของพระราชาแล้ว บัดนี้ พวกเราย่อมได้ที่พึ่ง" ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มจีวร (ห่มคลุม) แล้วจึงเข้าไป" ลำดับนั้น พระอตุลเถระได้ส่งหนังสือแจ้งความไปถึงสำนักของพระราชาว่า "เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ระงับไปแล้วตามนัยที่กล่าวไว้ก่อน" เพราะเหตุนั้นแล (ทั้งสองฝ่าย) จึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะแสดงโดยการโต้ตอบกันและกัน තතො පච්ඡා කලියුගෙ පඤ්චවීසවස්සාධිකෙ සතෙ සහස්සෙ [Pg.143] ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපති නාම රජ්ජං කාරෙසි. රතනපූරං පන තතියං මාපකත්තා රතනපූරමාපකොති එකස්ස පන ඡද්දන්තනාගරාජස්ස සාමිභූතත්තා සෙතිභින්දොති ච සමඤ්ඤා අහොසි. චරච්ච ගාමවාසීචන්දාවරං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අත්තනො ආචරියට්ඨානෙ ඨපෙසි. සූමිකිත්තිඅතුලං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි. ජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජගුරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ එකච්චෙ මනුස්සා දිට්ඨිවිපල්ලාසා අහෙසුං, තෙපි පක්කොසාපෙත්වා සම්මාදිට්ඨිං ගණ්හාපෙසි. තස්ස පන රඤ්ඤො කාලෙ එකංසිකගණං අභිභවිතුං ඔකාසං න ලභිංසූති. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๒๕ ปี พระราชาพระองค์นั้นทรงพระนามว่า สิริปวรสธรรมมหาราชินทาธิปติ ได้ครองราชย์ เพราะทรงสร้างเมืองรัตนปุระเป็นครั้งที่สาม จึงมีพระนามปรากฏว่า รัตนปุรมหาปะ และเพราะทรงเป็นเจ้าของพญาช้างฉัททันต์เชือกหนึ่ง จึงมีพระนามปรากฏว่า เซงพยูฉิ่น (พระเจ้าช้างเผือก) ทรงนำพระเถระนามว่า จันทวระ ชาวบ้านจระ มาตั้งไว้ในตำแหน่งพระอาจารย์ของพระองค์ ทรงสร้างวิหารนามว่า สุมิกิตติอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนั้น และได้ถวายพระนามสัญญาว่า ชมพูทีปอนันตธชมหาธรรมราชคุรุ ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น มนุษย์บางพวกมีความเห็นวิปลาส พระองค์ก็โปรดให้เรียกมาแล้วให้รับสัมมาทิฏฐิ แต่ในกาลของพระราชาพระองค์นั้น (ฝ่ายห่มคลุม) ไม่ได้โอกาสเพื่อจะครอบงำคณะห่มเฉวียงบ่า තතො පච්ඡා කලියුගෙ අට්ඨතිංසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො පුත්තො මහාධම්මෙ රාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. නගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පඤ්චභූමිකවිහාරං කාරාපෙත්වා ජෙය්‍යභූමිවාසාතුලනාමෙන පඤ්ඤාපෙත්වා මාරාවට්ටනස්ස නාම ථෙරස්ස අදාසි. ගුණමුනින්දාභිසාසනධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූතිපි නාමලඤ්ඡං අදාසි. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคผ่านไปได้ ๑๑๓๘ ปี พระราชโอรสของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า มหาธรรมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ทรงสร้างวิหาร ๕ ชั้นไว้ทางทิศใต้ของพระนคร ทรงขนานนามว่า ไชยภูมิวาสีอตุละ แล้วถวายแก่พระเถระนามว่า มาราวรรตนะ และได้ถวายพระนามสัญญาว่า คุณมุนินทาภิสาสนธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ තස්මිඤ්ච කාලෙ නන්දමාලො නාම ථෙරො චලඞ්ගනගරස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ විහාරෙ නිසීදිත්වා බහූනං භික්ඛුසාමණෙරානං ගන්ථං වාචෙසි. සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ පාරුපනවත්තමෙව පරිපූරෙත්වා පවිසිතබ්බං, එකංසිකවත්තං පන නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං න ච ටීකාසු නාපි ගන්ථන්තරෙසු දිස්සති, න ධම්මානුලොමන්ති ඔවාදං අභිණ්හං අදාසි. පාළිඅට්ඨකථාදීසු ආගතවිනිච්ඡයං දස්සෙත්වා එකම්පිගන්ථං අකාසි. ในกาลนั้น พระเถระนามว่า นันทมาละ พำนักอยู่ในวิหารทางทิศตะวันออกของเมืองจลังคะ ได้สอนคัมภีร์แก่ภิกษุและสามเณรเป็นจำนวนมาก ท่านได้ให้โอวาทเนืองๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงบำเพ็ญวัตรคือการห่มคลุมให้บริบูรณ์แล้วจึงเข้าไป ส่วนวัตรคือการห่มเฉวียงบ่า ไม่ปรากฏทั้งในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา หรือแม้ในคัมภีร์อื่นๆ และไม่คล้อยตามพระธรรม" และท่านได้รจนาคัมภีร์เล่มหนึ่งโดยแสดงวินิจฉัยที่มาในพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น අථ එකංසිකගණිකා භික්ඛූ තං ගන්ථං රඤ්ඤො සන්තිකං පවෙසිංසු දොසාවිකරණත්ථාය. තස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා එවරූපං සුපිනං පස්සි, -සක්කො හි දෙවරාජා සෙතවත්ථං නිවාසෙත්වා [Pg.144] සෙතාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා සෙතකුසුමානි පිලන්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආගන්ත්වා එවමාහ,- අපරන්තරට්ඨෙහි මහාරාජ නම්පදානදීතීරෙ පාදචෙතියෙ බහූනි තිණානි උට්ඨහිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලෙන මූලං ඛන්ධෙන ඛන්ධං පත්තෙන පත්තං සම්පන්ධිත්වා පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතානි, තානි පන පුබ්බරාජූහි යථාභූතං අජානන්තෙහි අවිසොධිතානි, ඉදානි පන තයා යථාභූතං ජානන්තෙන පරිසුද්ධං කත්තුකාමෙන විසොධිතබ්බානි, තත්ථච එකො භික්ඛු ආගන්ත්වා උපදෙසනයං දස්සතීති. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายในคณะห่มเฉวียงบ่าได้นำคัมภีร์นั้นไปถวายพระราชาเพื่อเปิดเผยโทษ ในกาลนั้น พระราชาทรงสุบินเห็นเช่นนี้ว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงนุ่งผ้าขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว เสด็จมาหาพระราชาแล้วตรัสอย่างนี้ว่า "มหาราช ในแคว้นอปรันตะ ที่พระบาทเจดีย์ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทานที มีหญ้าจำนวนมากงอกขึ้นพันกันด้วยรากต่อราก ลำต้นต่อลำต้น ใบต่อใบ ปกคลุมตั้งอยู่ หญ้าเหล่านั้นพระราชาในปางก่อนไม่ทรงทราบตามความเป็นจริงจึงมิได้ชำระ แต่บัดนี้ พระองค์ทรงทราบตามความเป็นจริง ทรงปรารถนาจะทำให้บริสุทธิ์ พึงชำระหญ้าเหล่านั้น และในที่นั้นจะมีภิกษุรูปหนึ่งมาแสดงนัยแห่งคำแนะนำ" එවං පන සුපිනං පස්සිත්වා නන්දමාලං නාම ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා රතනපූරනගරස්ස එසන්නට්ඨානෙ උදකකීළනත්ථාය කාරාපිතෙ රාජගෙහෙ වසාපෙසි. ครั้นทรงสุบินเช่นนั้นแล้ว จึงโปรดให้เรียกพระเถระนามว่า นันทมาละ มา แล้วให้พำนักอยู่ที่พระตำหนักซึ่งสร้างไว้เพื่อการเล่นน้ำ ในที่ใกล้เมืองรัตนปุระ අථ ථෙරො සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ පාරුපනවසෙන පවිසිතබ්බන්ති පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙහි රාජානං ජානාපෙසි, යථා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො සිරිධම්මාසොකරාජානං සම්මාවාදන්ති. අථ රාජා පරිචිත පාරමීපුඤ්ඤසම්භාරො මහාඤාණො ජානාසි,-පාරුපනවාදොයෙව පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු ආගතො, එකංසිකවාදො පන තෙසු කත්ථචිපි න ආගතොති. එවං පන ජානිත්වා රඤ්ඤො ගෙහෙ ද්වෙ පක්ඛෙ ථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා අත්තනො අත්තනො වාදං කථාපෙසි. ครั้งนั้น พระเถระได้ทำให้พระราชาทรงทราบด้วยพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ว่า "ในเวลาที่สามเณรทั้งหลายจะเข้าไปสู่บ้าน พึงเข้าไปด้วยการห่มคลุม" เหมือนอย่างที่พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระ (ทูลแนะนำ) พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชว่าเป็นสัมมาวาทะ ครั้งนั้น พระราชาผู้ทรงสั่งสมบารมีและบุญมาแล้ว มีพระปรีชาญาณมาก ทรงทราบว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมเท่านั้นที่มาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ ส่วนวาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่า ไม่ได้มาในคัมภีร์เหล่านั้นในที่ไหนๆ เลย" ครั้นทรงทราบอย่างนี้แล้ว จึงโปรดให้ประชุมพระเถระทั้งสองฝ่ายในพระราชวัง แล้วให้แสดงวาทะของตนๆ අථ එකංසිකත්ථෙරො එවමාහංසු,-තුම්හාකං පාරුපනවාදො කත්ථ ආගතොති. තදා පාරුපනත්ථෙරා පරිමණ්ඩලං පාරුපිස්සාමීතිආදිනා නයෙන පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු පාරුපනවාදො ආගතොති ආහංසු. තතො පච්ඡා පාරුපනත්ථෙරා එවමාහංසු,-තුම්හාකං පන එකංසිකවාදො කත්ථ ආගතොති. තදා තෙ එකංසිකත්ථෙරා අද්වාරඝරං පවිට්ඨකාලොවිය රත්තිභාගෙ මහාවනමග්ගෙ ගමනකාලොවිය ච හුත්වා කිඤ්චි වත්තුං න සක්කා. මුඛං නාම කථනත්ථාය භුඤ්ජනත්ථාය හොතීති [Pg.145] වුත්තත්තා යං වා තං වා වදන්තාපි රාජානං ආරාධෙතුං න සක්ඛිංසු. ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้กล่าวว่า "วาทะเรื่องการห่มคลุมมาในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่นๆ โดยนัยเป็นต้นว่า เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล" หลังจากนั้น พระเถระฝ่ายห่มคลุมได้ถามว่า "ก็วาทะเรื่องการห่มเฉวียงบ่าของพวกท่านมาในที่ไหน?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มเฉวียงบ่าเหล่านั้น เป็นเหมือนคนเข้าไปสู่เรือนที่ไม่มีประตู และเป็นเหมือนคนเดินทางในป่าใหญ่ในเวลากลางคืน ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เพราะคำที่กล่าวกันว่า "ชื่อว่าปาก มีไว้เพื่อพูดและเพื่อกิน" แม้จะกล่าวอะไรไปบ้าง ก็ไม่สามารถทำให้พระราชาทรงพอพระทัยได้ රාජා ච ථෙරං නිස්සාය විනයෙ කොසල්ලතාය පාළියං ඊදිසොයෙව ආගතො, අට්ඨකථාදීසු ඊදිසොයෙවාති වත්වා තුම්හාකං එකංසිකවාදො පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරෙසු න දිස්සති, එවම්පි සමානා කස්මා ඊදිසං වත්තං අකංසූති පුච්ඡි. අථ තෙ එකංසිකත්ථෙරා චතුහත්ථගබ්භෙ සහොඩ්ඩෙන ගහිතචොරාවිය මනුස්සෙහි ගතිතකාකාවිය ච කිඤ්චි වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යතාය සබ්බදිසාසු ඔලොකෙත්වායෙව අම්හාකං චාරිත්තං පාළිආදීසු න දිට්ඨපුබ්බං, අථ ඛො පන ආචරියප්පවෙණීවසෙනෙව චරිම්හාති වත්වා පරාජයං පත්වා පාරුපනපක්ඛෙයෙව පවිසිංසූති. රාජා ච ඉතො පට්ඨාය භික්ඛූ පාරුපනවත්තමෙව කාරාපෙතුං සාමණෙරානං ඔවදන්තූති රාජාණං ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය එකංසිකපක්ඛාථෙරා අරුණුග්ගමනකාලෙ කොසියාවිය සීසං උට්ඨහිතුම්පි න සක්කාති. พระราชาทรงอาศัยพระเถระ [ฝ่ายห่มคลุม] และด้วยความที่พระองค์ทรงเชี่ยวชาญในพระวินัย ตรัสว่า "ในพระบาลีก็ปรากฏอย่างนี้ ในอรรถกถาเป็นต้นก็ปรากฏอย่างนี้" แล้วตรัสถามว่า "วาทะเรื่องการห่มผ้าเฉวียงบ่าของพวกท่านไม่ปรากฏในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ เลย เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุใดพวกท่านจึงทำวัตรเช่นนี้?" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าเหล่านั้น ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้เลย เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมของกลางในห้องสี่ศอก และเหมือนกาที่ถูกมนุษย์ไล่ตี จึงได้แต่เหลียวมองไปทุกทิศแล้วกล่าวว่า "จารีตของพวกเราไม่เคยปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" เมื่อพ่ายแพ้แล้วจึงได้เข้าสู่ฝ่ายห่มคลุมนั่นเอง พระราชาทรงตั้งพระราชอาญาว่า "ตั้งแต่นี้ไป ภิกษุทั้งหลายพึงให้สามเณรทำวัตรการห่มคลุมเท่านั้น" และทรงให้โอวาทแก่สามเณรทั้งหลายด้วย ตั้งแต่นั้นมา พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าก็ไม่สามารถจะเงยหน้าขึ้นได้เลย เหมือนนกเค้าแมวในเวลาอรุณขึ้น සොකසරභූමහාචෙතියස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ද්වීහි පාසාදෙහි අලඞ්කතං චතුභූමිකං භූමිකිත්තිවිරාමං නාම විහාරං කාරාපෙත්වා නන්දමාලත්ථෙරස්ස අදාසි, නරින්දාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. සො පන ථෙරො ඡප්පදවංසිකොති දට්ඨබ්බො. අභිනවොපසම්පන්නකාලෙයෙව විනයවිනිච්ඡයස්ස සුත්තසඞ්ගහස්ස මහාවග්ගට්ඨකථාය ච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි, සාසනසුද්ධිදීපිකං නාම ගන්ථම්පි අකාසීති. ทางทิศตะวันออกของพระมหาเจดีย์โสกสรภู ได้โปรดให้สร้างวิหารชื่อภูมิเกียรติวิราม มี ๔ ชั้น ประดับด้วยปราสาท ๒ หลัง แล้วถวายแด่พระนันทมาลเถระ และได้ถวายพระนามว่า "นรินทาภิธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ" พึงทราบว่า พระเถระนั้นเป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากพระฉัพพทเถระ ในเวลาที่อุปสมบทใหม่ ๆ ท่านได้ทำอรรถโยชนาพระวินัยวินิจฉัย พระสูตรสังคหะ และมหาวัคคอรรถกถา เป็นภาษามรมา (พม่า) และได้ทำคัมภีร์ชื่อศาสนสุทธิทีปิกาด้วย තතො පච්ඡා කලියුගෙ තෙචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස කාළපක්ඛපන්න රසමියං රතනසිඛමාපකස්ස රඤ්ඤො මජ්ඣිමපුත්තො රජ්ජං කාරෙසි[Pg.146]. หลังจากนั้น เมื่อกลียุคได้ ๑,๐๔๓ ปี ในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผัคคุณะ พระราชโอรสองค์กลางของพระราชาผู้ทรงสร้างรัตนสิขมาปกะ ได้ครองราชย์ තදා රාජා එවං චින්තෙසි,-එකංසිකපාරුපනවසෙන උප්පන්නො විවාදො පුබ්බෙසං රාජූනං කාලෙ වූපසමිතුං න සක්කා, සිරිපවරසුධම්මමහාරාජින්දාධිපතිනො කාලෙපි රාජගෙහෙ සන්නිපාතාපෙත්වා රඤ්ඤො සම්මුඛෙ කථාපිතත්තා විස්සට්ඨෙන කථෙතුං ඔකාසස්ස අලද්ධත්තා යථාකාමං වත්තුං අවිසහත්තා පරාජයො අහොසීති ලෙසං ඔඩ්ඩතුං ඔකාසො භවෙය්‍යමය්හං පන කාලෙ ඊදිසං අකත්වා තෙසං තෙසං ථෙරානං විහාරෙ දූතං පෙසෙත්වා සකසකවාදං කථා පෙස්සාමි, එවඤ්හි සති තෙතෙථෙරා විස්සට්ඨා හුත්වා කථෙස්සන්තීති. ในเวลานั้น พระราชาทรงดำริอย่างนี้ว่า "วิวาทที่เกิดขึ้นเพราะการห่มผ้าเฉวียงบ่าและการห่มคลุม ไม่สามารถระงับได้ในสมัยพระราชาองค์ก่อน ๆ แม้ในสมัยพระเจ้าสิริปวรสุธัมมมหาราชินทาธิบดี ก็ได้โปรดให้ประชุมกันในพระราชวัง และให้กล่าวต่อหน้าพระราชา เพราะไม่ได้โอกาสที่จะกล่าวอย่างอิสระ และไม่สามารถกล่าวได้ตามปรารถนา จึงเกิดความพ่ายแพ้ขึ้น อาจเป็นช่องทางให้ตั้งข้ออ้างได้ แต่ในสมัยของเรา จะไม่ทำเช่นนั้น จะส่งทูตไปยังวิหารของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วให้กล่าววาทะของตน ๆ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระเถระเหล่านั้นก็จักกล่าวได้อย่างอิสระ" එවං පන චින්තෙත්වා අන්තොයුධනායකං අමච්චං පධානං කත්වා තෙසං තෙසං ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචාපෙසි,-සකසකවාදං විස්සට්ඨා හුත්වා වදථාති. අථ එකංසිකගණිකා ථෙරා අම්හෙහි වුත්තවචනං පාළිආදීසු න දිස්සති, අථ ඛො පන ආචරියප්පවෙණීවසෙනෙව මයං චරිම්හාති අනුජානිංසු. ครั้นทรงดำริเช่นนั้นแล้ว ได้ทรงมอบหมายให้อำมาตย์ผู้เป็นอันโตยุทธนายกเป็นประธาน ไปยังสำนักของพระเถระเหล่านั้น ๆ แล้วแจ้งว่า "ขอท่านทั้งหลายจงกล่าววาทะของตน ๆ อย่างอิสระเถิด" ครั้งนั้น พระเถระฝ่ายห่มผ้าเฉวียงบ่าได้ยอมรับว่า "คำที่พวกเรากล่าวไม่ปรากฏในพระบาลีเป็นต้น แต่พวกเราประพฤติมาตามประเพณีของอาจารย์เท่านั้น" මහාරාජා ච එවං ථෙරානං අනුජානනෙ සති කිඤ්චි කත්තබ්බං නත්ථි, ඉදානි පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නසික්ඛාපදානි අවිකොපෙත්වා සාමණෙරා ගාමං පවිසන්තූති රාජලෙඛනං තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි. เมื่อพระเถระทั้งหลายยอมรับเช่นนั้นแล้ว มหาราชทรงเห็นว่าไม่มีกิจที่ต้องทำอย่างอื่นอีก บัดนี้ เพื่อไม่ให้สิกขาบทว่าด้วยการห่มให้เป็นปริมณฑลและปกปิดกายให้ดีต้องกำเริบ จึงทรงส่งพระราชสาส์นไปยังที่ต่าง ๆ ว่า "สามเณรทั้งหลายพึงห่มผ้าให้เรียบร้อยเข้าไปสู่บ้าน" අපරභාගෙ පන සහස්සොරොධගාමතො උපසම්පදා වස්සෙන සත්තවස්සිකං ඤාණං නාම භික්ඛුං ආනෙත්වා අන්තොයුධවිහාරං නාම කාරාපෙත්වා තස්ස අදාසි, ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. අථ රඤ්ඤා යාචිතො රාජාභිසෙකගන්ථං පරිසොධෙත්වා මරම්මභාසාය අත්ථං යොජෙසි. ในภายหลัง ได้โปรดให้นำภิกษุชื่อญาณ ผู้มีพรรษา ๗ จากหมู่บ้านสหัสโสโรธะ แล้วโปรดให้สร้างวิหารชื่ออันโตยุทธวิหารถวายแด่ท่าน และได้ถวายพระนามว่า "ญาณาภิศาสนธชมหาธรรมราชคุรุ" ครั้งนั้น ท่านอันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้ชำระคัมภีร์ราชาภิเษก แล้วทำอรรถโยชนาเป็นภาษามรมา (พม่า) අපරභාගෙ භගවා ධරමානොයෙව ආගන්ත්වා චතුන්නං යක්ඛානං දමෙත්වා තෙහි දින්නං මංසොදනං පටිග්ගහෙත්වා පබ්බතසාමන්තදෙසං [Pg.147] ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා තං ඨානං ඔලොකෙත්වා සිතං පාත්වාකාසි. අථ ආනන්දත්ථෙරො කාරණං පුච්ඡි. අනාගතෙ ඛො ආනන්ද ඉමස්මිං දෙසෙ මහානගරං භවිස්සති, චත්තාරො ච ඉමෙ යක්ඛා තස්මිං නගරෙ රාජානො භවිස්සන්තීති බ්‍යාකාසි. ในภายหลัง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาทรงทรมานยักษ์ ๔ ตน ทรงรับข้าวปลาอาหารที่ยักษ์เหล่านั้นถวาย เสด็จไปยังบริเวณใกล้ภูเขาแล้วเสวย ทรงทอดพระเนตรสถานที่นั้นแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ ครั้งนั้น พระอานนทเถระได้ทูลถามถึงเหตุ พระองค์ได้ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรอานนท์ ในอนาคต ในสถานที่นี้จักเป็นมหานคร และยักษ์ ๔ ตนนี้จักเป็นพระราชาในพระนครนั้น" යථාබ්‍යාකතනියාමෙනෙව කලියුගෙ චතුචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස කාළපක්ඛද්වාදසමියං අඞ්ගාරවාරෙ උත්තරඵග්ගුනීනක්ඛත්තෙන යොගෙ අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං මාපෙසි. ตามนัยที่ทรงพยากรณ์ไว้นั่นแล ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑,๑๔๔ ในวันอังคาร แรม ๑๒ ค่ำ เดือนมาฆะ ประกอบด้วยนักษัตรอุตรผลคุณี ได้สร้างพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งราชธานีชื่ออมรปุระ සිරිපරවිජයානන්තයසත්‍රිභවනාදිත්‍යාධිපතිපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජාති නාමලඤ්ඡම්පි පටිග්ගණ්හි. ได้ทรงรับพระนามว่า ศรีปรวิชยานันตยสตรีภวนาทิตยาธิปติบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช අග්ගමහෙසියා කාරාපිතං ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්තිනාමකං විහාරං ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙ ඔ සයාඩො’ ඉති වුච්චති. ได้ถวายพระวิหารชื่อเชยยภูมิวิหารกิตติ ซึ่งพระอัครมเหสีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณาภิลังการสัทธรรม ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมโอสยาดอ’ කන්නීනගරභොජකාය රාජකඤ්ඤාය කාරාපිතං විහාරරමණීයවිරාමං නාම විහාරං ගුණමුනින්දාධිපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මාං ලෙ සයාඩො’ ඉති වුච්චති. ได้ถวายพระวิหารชื่อวิหารรมณียวิราม ซึ่งพระราชกัญญาผู้ครองเมืองกันนีทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า คุณมุนินทาธิปติ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘มางเลสยาดอ’ උපරඤ්ඤො දෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලාවිරාමං නාම විහාරං තිපිටකසද්ධම්මසාමිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘සොං ඨා සයාඩො’ ඉති වුච්චති. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวิราม ซึ่งพระมเหสีของพระอุปราชทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ติปิฏกสัทธรรมสามิ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โส้งถาสยาดอ’ මජ්ඣිමගෙහවාසිදෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලාවාසාතුලං නාම විහාරං ඤාණජම්බුදීපඅනන්තධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙං ජ්වා සයාඩො’ ඉති වුච්චති. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลาวาสาตุละ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนกลางทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราชนามว่า ญาณชมพูทีปอนันตธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมงจวาสยาดอ’ ඉමෙ ප්පන චත්තාරො මහාථෙරෙ සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. อนึ่ง ได้ทรงตั้งพระมหาเถระทั้ง ๔ รูปนี้ไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช උත්තරගෙහවාසිදෙවියා කාරාපිතං මඞ්ගලභූමිකිත්තිං නාම [Pg.148] විහාරං කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ඤ්‍යොං කාං සයාඩො’ ඉති වුච්චති. ได้ถวายพระวิหารชื่อมังคลภูมิกิตติ ซึ่งพระมเหสีผู้ประทับอยู่เรือนเหนือทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชนามว่า กวินทาภิสัทธรรมธรธชะ ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โญงกางสยาดอ’ සිරිඛෙත්තනගරභොජකෙන රාජකුමාරෙන කාරාපිතං අතුලභූමිවාසං නාම විහාරං කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්ම රාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ස්වෙ ටොං සයාඩො’ ඉති වුච්චති. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหารชื่ออตุลภูมิวาสะ ซึ่งพระราชกุมารผู้ครองเมืองศรีเกษตรทรงสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า กวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘สเวโตงสยาดอ’ අන්තොඅමච්චෙන එකෙන කාරාපිතං විහාරං ඤාණාලඞ්කාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘සෙං ටෙ සයාඩො’ ඉති වුච්චති. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ภายใน (ราชสำนัก) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เสงเตสยาดอ’ වාමබලනායකෙනාමච්චෙන කාරාපිතං විහාරං පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘මෙ ඨී සයාඩො’ ඉති වුච්චති. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นแม่ทัพฝ่ายซ้ายสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชา นามว่า ปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘เมถีสยาดอ’ ධම්මවිනිච්ඡකෙන එකෙනාමච්චෙන කාරාපිතං විහාරං කවින්ද සාරධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි, යො ‘ලොකා ම්හාං කෙං සයාඩො’ ඉති වුච්චති. (พระราชา) ได้ถวายพระวิหาร ซึ่งอำมาตย์ผู้เป็นธรรมวินิจฉัย (ผู้พิพากษา) ผู้หนึ่งสร้าง แด่พระเถระผู้เป็นพระราชครูมหาธรรมราชาธิราช นามว่า กวินทสารธชมหาธรรมราชาธิราชครู ผู้ซึ่งถูกเรียกว่า ‘โลกามหางเกงสยาดอ’ ඉච්චෙවං පරියත්තිකොවිදානං අනෙකානං මහාථෙරානං සද්ධිං නාමලඤ්ඡෙන විහාරං දත්වා අනුග්ගහං අකාසි. යස්මා පන සබ්බෙසං ථෙරානං නාමං උද්ධරිත්වා විසුං විසුං කථිතෙ අයං සාසනවංසප්පදීපිකකථා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති, තස්මා ඉධ අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා වත්තබ්බමෙව වක්ඛාමාති. ด้วยประการฉะนี้ (พระราชา) ได้ทรงอนุเคราะห์แก่พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติเป็นอันมาก โดยถวายพระวิหารพร้อมด้วยราชทินนาม แต่เพราะว่า หากยกนามของพระเถระทั้งหมดขึ้นกล่าวแยกกันไป เรื่องราวในสาสนวังสัปปทีปิกานี้ก็จะยืดยาวเกินไป เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงขอวางเฉย (ในส่วนที่เหลือ) แล้วจะกล่าวเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น පච්ඡාභාගෙ චත්තාරො මහාථෙරා රාජාදුබ්බලතාය යථාකාමං සාසනං විසොධෙතුං සක්ඛිස්සන්තීති මඤ්ඤිත්වා පුන අට්ඨ ථෙරෙ එතෙහි චතූහි මහාථෙරෙහි සද්ධිං සාසනං විසොධාපෙතුං සඞ්ඝනායකට්ඨානෙ ඨපෙසි. සෙය්‍යථිදං, කවින්දාභිසද්ධම්මපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, තිපිටකාලඞ්කාරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, චක්කින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරා, පරමසිරිවංසධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, ජනින්දාභිපවරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො, මහාඤාණාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරො[Pg.149], ඤාණාලඞ්කාරසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජගුරුථෙරො, ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරොති. ในภายหลัง (พระราชา) ทรงดำริว่า พระมหาเถระ ๔ รูป (ก่อนหน้านี้) จะสามารถชำระพระศาสนาได้ตามความปรารถนาเพราะความที่พระราชาทรงอ่อนแอ จึงทรงตั้งพระเถระอีก ๘ รูป พร้อมกับพระมหาเถระ ๔ รูปเหล่านั้น เพื่อให้ช่วยกันชำระพระศาสนาในตำแหน่งสังฆนายก ดังนี้คือ พระกวินทาภิสัทธรรมปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระติปิฏกาลังการธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระจักกินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระปรมสิริวังสธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิปวรมหาธรรมราชครูเถระ, พระมหาญาณาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระญาณลังการสัทธรรมธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ අථ අරහාපි සමානො නිස්සයමුච්චකඞ්ගවිකලො විනානිස්සයාචරියෙන වසිතුං න වට්ටතීති ජානිත්වා නිස්සයා චරියප්පහොනකානං ථෙරානං නිස්සයඞ්ගානි නිස්සයමුච්චකාරහානං නිස්සයමුච්චකඞ්ගානි පරිපූරාපෙත්වා නිස්සිතකානං නිස්සයං ගණ්හිත්වාව නිසීදාපෙසි. ลำดับนั้น (พระราชา) ทรงทราบว่า แม้เป็นพระอรหันต์แต่หากบกพร่องด้วยองค์แห่งนิสสยมุจจกะ (คุณสมบัติที่จะพ้นจากการถือนิสัย) ก็ไม่ควรอยู่โดยไม่มีพระนิสสยาจารย์ จึงทรงให้พระเถระผู้สามารถเป็นนิสสยาจารย์บำเพ็ญองค์แห่งนิสัยให้บริบูรณ์ และให้พระเถระผู้ควรแก่การพ้นนิสัยบำเพ็ญองค์แห่งนิสสยมุจจกะให้บริบูรณ์ แล้วทรงให้ (พระเถระเหล่านั้น) นั่งรับการถือนิสัยจากเหล่าศิษย์ผู้อาศัยนั่นแล තතො පච්ඡා කලියුගෙ පඤ්ඤාසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙව සම්පත්තෙ ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරංයෙව එකං සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය සොයෙව එකො සඞ්ඝනායකො හුත්වා සාසනං විසොධයි. หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๐ ในกลียุค (พระราชา) ได้ทรงตั้งพระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระเพียงรูปเดียวไว้ในตำแหน่งพระสังฆราช ตั้งแต่นั้นมา พระเถระรูปนั้นเพียงรูปเดียวได้เป็นสังฆนายกและได้ชำระพระศาสนา තතො පච්ඡා එකපණ්ණාසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසෙ මහාමුනිචෙතියස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ ද්වීහි ඉට්ඨකමයෙහි පාකාරෙහි පරික්ඛිත්තං පඤ්චභූමිකං අසොකාරාමෙ රතනභූමිකිත්තිං නාම විහාරං අතිමහන්තං කාරාපෙත්වා ඤාණාභිසාසනධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස අදාසි. ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි පුන අදාසි. තතො අඤ්ඤානි ජෙය්‍යභූමිවිහාරකිත්තිමඞ්ගලවිරාමාදයො අනෙකෙපි විහාරෙ තස්සෙව අදාසි. หลังจากนั้น เมื่อถึงศักราช ๑๑๕๑ ในเดือนผัคคุณะ (พระราชา) ได้ทรงสร้างพระวิหารชื่อรัตนภูมิกิตติอันใหญ่ยิ่ง มี ๕ ชั้น ล้อมรอบด้วยกำแพงอิฐ ๒ ชั้น ทางทิศใต้ของมหาเจดีย์มุนี ในอโศการาม แล้วได้ถวายแก่พระญาณาภิสาสนธชมหาธรรมราชครูเถระ และได้ถวายราชทินนามอีกครั้งหนึ่งว่า ญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู นอกจากนั้น ยังได้ถวายพระวิหารอื่น ๆ อีกเป็นอันมาก เช่น ไชยภูมิวิหารกิตติ และมังคลาวิราม เป็นต้น แด่พระเถระรูปนั้นนั่นแล සො පන තෙසු විහාරෙසු වාරෙන නිසීදිත්වා පරියත්තිං වාචෙසි. උභතොවිභඞ්ගානිපි වාචුග්ගතං අකාසි. නිච්චංයෙව එකාසනිකධුජඞ්ගං සමාදියි. อนึ่ง พระเถระนั้นได้พำนักในพระวิหารเหล่านั้นตามวาระและสอนพระปริยัติธรรม ได้ทำอุภโตวิภังค์ให้คล่องปาก (ทรงจำได้แม่นยำ) และได้สมาทานเอกาสนิกธุดงค์เป็นนิตย์ සො පන ථෙරො උපසම්පදාවස්සෙන පඤ්චවස්සිකො හුත්වා පුබ්බෙව සඞ්ඝරාජභාවතො පෙටකාලඞ්කාර නාම නෙත්තිසංවණ්ණනං අභිනවටීකං අකාසි. අට්ඨවස්සිඉකකාලෙ සඞ්ඝරාජා අහොසි. සඞ්ඝරාජා හුත්වා සාධුජ්ජනවිලාසිනිං නාම [Pg.150] දීඝනිකායටීකං අකාසි. අරියවංසාලඞ්කාරං නාම ගන්ථඤ්ච අකාසි. මහාධම්මරඤ්ඤා යාචිතො ජාතකට්ඨකථාය අත්ථයොජනං චතුසාමණෙරවත්ථුං රාජොවාදවත්ථුං තිගුම්භථොමනං ඡද්දන්තනාගරාජුප්පත්තිකථං රාජාධිරාජ විලාසිනිං නාම ගන්ථඤ්චාති එවමාදයොපි අකාසි. อนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อมีพรรษา ๕ นับแต่อุปสมบท และก่อนที่จะได้เป็นพระสังฆราช ได้รจนาอภินวฎีกาชื่อเปฏกาลังการะ ซึ่งเป็นคำอธิบายคัมภีร์เนตติ เมื่อมีพรรษา ๘ ได้เป็นพระสังฆราช เมื่อเป็นพระสังฆราชแล้ว ได้รจนาฎีกาพระทีฆนิกายชื่อสาธุชนวิลาสินี และรจนาคัมภีร์ชื่ออริยวงสาลังการะ และเมื่อพระมหาธรรมราชาทรงอาราธนา ก็ได้รจนาคัมภีร์อื่น ๆ อีก เป็นต้นว่า อรรถโยชนาแห่งชาตกัฏฐกถา เรื่องสามเณร ๔ รูป เรื่องราชโอวาท บทสรรเสริญพระเกศธาตุเมืองย่างกุ้ง (ติกุมภะ) เรื่องกำเนิดพญาช้างฉัททันต์ และคัมภีร์ชื่อราชาธิราชวิลาสินี කලියුගෙ පන ද්වාසට්ඨාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ සීහළදීපතො අම්පගහපතිස්සො, මහාදම්පො, කොච්ඡ ගොධො, බ්‍රාහ්මණවත්තො, භොගහවත්තො, වාතුරගම්මොති ඉමෙ ඡ සාමණෙරා දස ධාතුයො ධම්මපණ්ණා කාරත්ථාය ආනෙත්වා අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං ආගතා සද්ධිං එකෙන උපාසකෙන. อนึ่ง ในกลียุค เมื่อถึงศักราช ๑๑๖๒ สามเณร ๖ รูปเหล่านี้ คือ อัมปคหปติสสะ, มหาทัมโป, โกจฉโคโธ, พราหมณวัตโต, โภคหวัตโต และวาตุรคัมโม ได้นำพระบรมสารีริกธาตุ ๑๐ องค์ และพระธรรมบรรณมาเพื่อสักการะ ได้มายังพระนครอมรปุระอันเป็นราชธานี พร้อมด้วยอุบาสกผู้หนึ่ง අථ ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුනා සඞ්ඝරඤ්ඤා උපජ්ඣායෙන කවින්දාභිසද්ධම්මධරධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙන ජනින්දාභිධජමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙන මුනින්දඝොසමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරෙනාති එවමාදීහි රාජගුරුත්ථෙ රෙහි කම්මවාචරියෙහි හත්ථිරජ්ජුසුවණ්ණගුහසීමායං උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි, උපාසකඤ්ච සාමණෙරභූමියං පතිට්ඨාපෙසි, තතො පච්ඡා ච අනෙකවාරං ආගතානං භික්ඛූනං පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙසි, සාමණෙරානඤ්ච උපසම්පදකම්මං කාරාපෙසි, උපාසකානඤ්ච පබ්බජ්ජකම්මන්ති. ลำดับนั้น (พระราชา) ได้ทรงให้กระทำอุปสมบทกรรมในสีมาถ้ำทองหัตถิราช โดยมีพระสังฆราชญาณาภิวงสธรรมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครูเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระราชครูเถระทั้งหลาย มีพระกวินทาภิสัทธรรมธรธชมหาธรรมราชครูเถระ, พระชนินทาภิธชมหาธรรมราชครูเถระ และพระมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระ เป็นต้น เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และได้ทรงให้อุบาสกตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร หลังจากนั้น ได้ทรงให้ภิกษุทั้งหลายที่มาอีกหลายคราวรับสิกขาใหม่ และได้ทรงให้สามเณรทั้งหลายกระทำอุปสมบทกรรม และให้พวกอุบาสกกระทำบรรพชากรรม අපරභාගෙ පන කලියුගෙ ඡචත්තාලීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ පිතුරඤ්ඤො ආචරියපුබ්බො අතුලො නාම ථෙරො චීවරපටලං උපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති චූළගණ්ඨිපදෙ වුත්තත්තා සාමණෙරානං ගාමප්පවසෙනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිත්වායෙව පවිසිතබ්බන්ති දළං කත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ලෙඛනං පවෙසෙසි. ต่อมาภายหลัง เมื่อกาลียุคถึงปีที่ ๑๐๔๖ พระเถระชื่ออตุละ ผู้เคยเป็นอาจารย์ของพระราชบิดา ได้ส่งหนังสือเข้าไปถวายพระราชา โดยยืนยันอย่างมั่นคงว่า เพราะในจุลคัณฐีบทกล่าวไว้ว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' ดังนั้น ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป අථ රාජා තං සුත්වා මහාථෙරෙ සුධම්මසභායං සන්නිපාතාපෙත්වා [Pg.151] අතුලත්ථෙරෙන සද්ධිං සාකච්ඡං කාරාපෙසි. අථ අතුලත්ථෙරො චීවරපටලං උපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති චූළගණ්ඨිපදෙ ආගතපාඨං දස්සෙත්වා සාමණෙරානං ගාමප්පවෙසනකාලෙ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිත්වා පවිසිතබ්බන්ති ආහ. ครั้งนั้น พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายในสุธรรมาสภา แล้วให้สนทนากับพระอตุลเถระ ครั้งนั้น พระอตุลเถระแสดงข้อความที่มาในจุลคัณฐีบทว่า 'พึงทำชั้นจีวรไว้บนสังฆาฏิแล้วรัดผ้ารัดอก' แล้วกล่าวว่า ในเวลาที่สามเณรจะเข้าไปสู่บ้าน พึงห่มผ้าเฉวียงบ่าและรัดผ้ารัดอกแล้วจึงเข้าไป අථ මහාථෙරා තං පුච්ඡිංසු,-ඊදිසො අධිප්පායො අඤ්ඤත්ථ දිස්සති වා මා වාති. අථ අතුලත්ථෙරො එවමාහ,-අඤ්ඤත්ථ පන ඊදිසො අධිප්පායො න දිස්සතීති. එවං හොතු, අයං ගන්ථො කෙන කතොති. සීහළදීපෙ අනුරාධපුරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පොක්කන්ති ගාමෙ අරහන්තෙන මොග්ගලානත්ථෙරෙනාති. අයමත්ථො කථං ජානිතබ්බොති. පිටකත්තයලක්ඛණගන්ථෙ ආගතත්තාති. අයඤ්ච පිටකත්තය ලක්ඛණගන්ථො කුතො ලද්ධොති. බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කිර සීහළදීපතො ආනීතත්තා තතො, අයඤ්හි ගන්ථො සීහළදීපතො අත්තනා ආනීතෙසු ගන්ථෙසු අසුකො ගන්ථො අසුකෙන ථෙරෙන කතොති විඤ්ඤාපනත්ථාය බුද්ධඝොසත්ථෙරෙන කතො, ඉදානායං ගන්ථො අම්හාකං හත්ථෙ සංවිජ්ජතීති. සචෙ ඉදානායං ගන්ථො තුම්හාකං හත්ථෙ සංවිජ්ජති, අම්හාකං දස්සෙහීති. පස්සථාවුසො අයමම්හාකං හත්ථෙ ගන්ථොති දස්සෙසි. අථ මහාථෙරෙහි සඞ්ඝරාජප්පමුඛෙහි තස්මිං ගන්ථෙ පස්සිතෙ විනයගණ්ඨිපදං සීහළදීපෙ පරක්කමබාහුරඤ්ඤො කාලෙ මොග්ගලානත්ථෙරො අකාසීති ආගතං, න චූළගණ්ඨිපදං සීහළදීපෙ අනුරාධපුරස්සදක්ඛිණදිසාභාගෙ පොක්කන්තිගාමෙ අරහා මොග්ගලානත්ථෙරො අකාසීති. ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า 'ความหมายเช่นนี้มีปรากฏในที่อื่นหรือไม่' พระอตุลเถระกล่าวว่า 'ความหมายเช่นนี้ไม่ปรากฏในที่อื่น' 'ถ้าอย่างนั้น คัมภีร์นี้ใครเป็นผู้แต่ง' 'พระอรหันต์ชื่อโมคคัลลานเถระ ในหมู่บ้านชื่อโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป' 'เนื้อความนี้จะพึงรู้ได้อย่างไร' 'เพราะมีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะ' 'ก็คัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะนี้ได้มาจากไหน' 'ได้ยินว่า ได้มาจากสีหลทวีป เพราะพระพุทธโฆสเถระนำมา ด้วยว่าคัมภีร์นี้พระพุทธโฆสเถระแต่งขึ้นเพื่อแจ้งให้ทราบว่า ในบรรดาคัมภีร์ที่ท่านนำมาจากสีหลทวีป คัมภีร์ชื่อโน้น พระเถระชื่อโน้นเป็นผู้แต่ง บัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของพวกเรา' 'ถ้าบัดนี้คัมภีร์นี้มีอยู่ในมือของท่าน ขอท่านจงแสดงแก่พวกเรา' 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงดูเถิด คัมภีร์นี้อยู่ในมือของพวกเรา' ดังนี้แล้วก็แสดงให้ดู ครั้งนั้น เมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานได้ตรวจดูคัมภีร์นั้น ก็พบข้อความว่า 'พระโมคคัลลานเถระได้แต่งวินัยคัณฐีบทในสีหลทวีปในรัชสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุ' มิใช่ 'พระอรหันต์โมคคัลลานเถระในหมู่บ้านโปกกันติ ทางทิศใต้ของเมืองอนุราธบุรี ในสีหลทวีป ได้แต่งจุลคัณฐีบท' අථ ථෙරා එවමාහංසු,-කස්මා පන පිටකත්තයලක්ඛණගන්ථෙ අනාගතම්පි ආගතංවිය කත්වා මුසා වදථ, න නු තුම්හාකම්පි එකංසිකභික්ඛූනං මුසාවාදසික්ඛාපදං අත්ථීති. අථ අතුලත්ථෙරො උත්තරිං වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ලුද්දකස්ස [Pg.152] වාකුරෙ බන්ධමිගොවිය ඵන්දමානො හුත්වා අට්ඨාසි, සහොඩ්ඩෙන ගහිතොවිය චොරො සහමුසාවාදකම්මෙන සො ථෙරො ගහිතො අහොසීති. ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ไฉนท่านจึงกล่าวเท็จ ทำสิ่งที่ไม่มีมาในคัมภีร์ปิฎกัตตยลักขณะให้เหมือนมีมา สิกขาบทว่าด้วยการกล่าวเท็จของพวกท่านที่เป็นภิกษุห่มเฉวียงบ่าไม่มีหรืออย่างไร' ครั้งนั้น พระอตุลเถระเพราะไม่สามารถจะกล่าวคำอื่นต่อไปได้ จึงยืนดิ้นรนอยู่เหมือนเนื้อที่ติดข่ายของนายพราน พระเถระนั้นถูกจับได้พร้อมกับการกระทำมุสาวาท เหมือนโจรที่ถูกจับได้พร้อมด้วยของกลาง ඉදං ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථාය වත්ථු, – เรื่องต่อไปนี้ เป็นเรื่องเพื่อแสดงเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง – ඉමස්මිං කිර රට්ඨෙ එකො ජනපදවාසීපුරිසො කෙනචිදෙව කරණීයෙන අමරපුරං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං ආගච්ඡි. ආගන්ත්වා ච පච්චාගතකාලෙ අන්තරාමග්ගෙ පාථෙය්‍යං ඛයං අහොසි. අථස්ස එතදහොසි,- ඉදානි මම පාථෙය්‍යං ඛයං අහොසි, ඉමස්මිං කිර රට්ඨෙ සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරො නාම මහාසෙට්ඨි සබ්බත්ථ භූතලෙ අතිවිය පාකටො. තස්සාහං ඤාතීති වඤ්චෙත්වා කථෙස්සාමි, එවං සති තෙන මහාසෙට්ඨිනා මිත්තසන්ථවං කාතුං තෙතෙගාමිකා මනුස්සා මම බහු ලාභං දස්සන්ති, තදා පාථෙය්‍යෙන අකිච්ඡො භවිස්සාමීති. එවං පන චින්තෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ සම්පත්තසම්පත්තගාමෙසු මහාභොගානං ගෙහං විචිනෙත්වා මහාභොගානං සන්තිකං පවිසිත්වා කථාසල්ලාපං අකාසි. ได้ยินว่า ในประเทศนี้ ชายชาวชนบทคนหนึ่งมายังพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระด้วยกิจธุระบางอย่าง ครั้นมาแล้ว ในเวลาเดินทางกลับ เสบียงเดินทางได้หมดลงในระหว่างทาง ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้เสบียงเดินทางของเราหมดแล้ว ได้ยินว่า ในประเทศนี้ มีมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ปรากฏชื่อเสียงไปทั่วพื้นปฐพี เราจะหลอกลวงบอกว่าเราเป็นญาติของท่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีนั้น ก็จะให้ลาภแก่เราเป็นอันมาก เมื่อนั้น เราก็จะไม่ลำบากด้วยเสบียงเดินทาง' ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงได้เลือกหาบ้านของคนมีทรัพย์มากในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ในระหว่างทาง แล้วเข้าไปหาคนมีทรัพย์มากเหล่านั้นเพื่อสนทนา අථ තෙතෙගාමිකා ත්වං කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සසි, කස්ස ඤාති,කො වා ත්වන්ති පුච්ඡිංසු. අමරපූරමහාරාජට්ඨානීනගරතො ආගතො, සහස්සොරොධගාමං ගමිස්සාමි, සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරස්ස නාම මහාසෙට්ඨිනො ජාමාතා ධනවඩ්ඪකො නාමාහන්ති ආහ. ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ ได้ถามว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ' අථ තෙතෙගාමිකා ලද්ධවරෙන මහාසෙට්ඨිනා මිත්තසන්ථවං කාතුං නානාභොජනෙහි භොජෙසුං. අඤ්ඤෙහිපි බහූහි පණ්ණාකාරෙහි සඞ්ගහං අකංසු. ඉමිනාව නයෙන සම්පත්ත සම්පත්තගාමෙසු වඤ්චෙත්වා අත්තනො ගුණං කථෙත්වා අද්ධාන මග්ගං තරි. පච්ඡා පන සහස්සොරොධගාමං සම්පත්තො. සො සහස්සොරොධගාමං න සම්පත්තපුබ්බො. ලද්ධවරො මහාසෙට්ඨි තෙන න දිට්ඨපුබ්බො. සහස්සොරොධගාමං සම්පත්තෙයෙව අයං කිං නාම ගාමොති අපුච්ඡිත්වායෙව තස්මිං ගාමෙ මහාභොගතරස්ස [Pg.153] මහාගෙහං විචිනන්තො තස්සෙව ලද්ධවරස්ස සෙට්ඨිනො මහන්තං ගෙහං පස්සිත්වා ලද්ධවරස්ස සෙට්ඨිනො සන්තිකං පවිසිත්වා තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපං අකාසි. ครั้งนั้น พวกชาวบ้านในหมู่บ้านนั้นๆ เพื่อจะผูกมิตรกับมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ จึงได้เลี้ยงดูด้วยอาหารนานาชนิด และได้สงเคราะห์ด้วยเครื่องบรรณาการอื่นๆ อีกเป็นอันมาก เขาได้หลอกลวงบอกคุณของตนในหมู่บ้านที่ไปถึงนั้นๆ ด้วยนัยนี้เอง แล้วข้ามพ้นทางไกลมาได้ ต่อมาภายหลังเขาก็ถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะ เขาไม่เคยมาถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะมาก่อน และไม่เคยเห็นมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระมาก่อนเลย พอถึงหมู่บ้านสหัสโสโรธะนั่นเอง โดยไม่ได้ถามว่า 'หมู่บ้านนี้ชื่ออะไร' เขาได้เลือกหาบ้านหลังใหญ่ของคนที่มีทรัพย์มากที่สุดในหมู่บ้านนั้น เมื่อเห็นบ้านหลังใหญ่ของเศรษฐีชื่อลัทธวระนั่นเอง จึงเข้าไปหาเศรษฐีชื่อลัทธวระแล้วสนทนากับท่าน අථ මහාසෙට්ඨි තං පුච්ඡි,-ත්වං කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සසි, කස්ස ඤාති,කො ත්වන්ති. අමරපුරමහාරාජට්ඨානීනගරතො සාමි ආගතො, සහස්සොරොධගාමං ගමිස්සාමි, සහස්සොරොධගාමෙ ලද්ධවරස්ස නාම මහාසෙට්ඨිනො ජාමාතා, ධනවඩ්ඪකො නාමාහන්ති ආහ. ครั้งนั้น มหาเศรษฐีได้ถามเขาว่า 'ท่านมาจากไหน จะไปที่ไหน เป็นญาติของใคร ท่านเป็นใคร' เขาตอบว่า 'ท่านขอรับ ข้าพเจ้ามาจากพระนครอันเป็นที่ตั้งแห่งมหาราชชื่ออมรปุระ จะไปหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ข้าพเจ้าเป็นบุตรเขยของมหาเศรษฐีชื่อลัทธวระ ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ ชื่อว่าธนวัฑฒกะ' අථ මහාසෙට්ඨි තස්ස මුඛං උජුං ඔලොකෙත්වා අයං මාණව සහස්සොරොධගාමොයෙව, අහම්පි ලද්ධවරො නාම මහාසෙට්ඨි, මම ධීතරො සන්ති, තාපි සස්සාමිකායෙව හොන්ති, ඉදානි තා සකසකස්සාමිකානංයෙව සන්තිකෙ වසන්ති, න ත්වං කදාචි මයා දිට්ඨපුබ්බො, කෙන කාරණෙන කුතො ආගන්ත්වා මම ජාමාතා භවසීති පුච්ඡි. ครั้งนั้น มหาเศรษฐีจ้องมองดูหน้าของเขาตรงๆ แล้วถามว่า "พ่อหนุ่มคนนี้เป็นผู้ไปสู่ความขัดขวางตั้งพันทีเดียว แม้เราก็เป็นมหาเศรษฐีชื่อว่าลัทธวระ ธิดาของเรามีอยู่ แม้ธิดาเหล่านั้นก็มีสามีแล้วทั้งนั้น บัดนี้ ธิดาเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่กับสามีของตนๆ นั่นแล เราไม่เคยเห็นท่านมาก่อนเลย ท่านมาจากไหน เป็นบุตรเขยของเราด้วยเหตุอะไร" ดังนี้. අථ සො ම්මනුස්සෙහි අනුබන්ධියමානොවිය මිගො සකලම්පි කායං ඵන්දාපෙත්වා කිඤ්චි වත්තබ්බං වචනං අජානිත්වා අලද්ධප්පතිට්ඨානතාය එවං සති කුතො ආගතො, කුහිං ගමිස්සාමි, කස්ස ඤාති, කො වා අහන්ති ඉදානි න ජානාමි, සබ්බදිසා සම්මුය්හාමි, ඛමාහි මම අපරාධං, ඉතො පට්ඨාය යාව ජීවිතපරියොසානා න වඤ්චෙස්සාමි, වඤ්චෙතුං න විසහාමි, ඉදානි අතිවිය භායාමි, මා කිඤ්චි දණ්ඩකම්මං කරොහීති වත්වා වෙගෙන උට්ඨහිත්වා පලායීති. ครั้งนั้น เขาเป็นเหมือนเนื้อที่ถูกพวกมนุษย์ไล่ตาม ได้ทำให้กายแม้ทั้งสิ้นสั่นสะท้าน ไม่รู้วาจาอะไรที่ควรกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ที่พึ่ง จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ บัดนี้ข้าพเจ้าไม่รู้ว่ามาจากไหน จักไปที่ไหน เป็นญาติของใคร หรือว่าข้าพเจ้าเป็นใคร ข้าพเจ้าหลงทิศทั้งปวง ขอท่านจงอดโทษความผิดของข้าพเจ้า ตั้งแต่นี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต ข้าพเจ้าจักไม่หลอกลวง ข้าพเจ้าไม่สามารถจะหลอกลวงได้ บัดนี้ข้าพเจ้ากลัวเหลือเกิน ขอท่านอย่าได้ทำกรรมอันเป็นโทษอะไรเลย" ดังนี้แล้ว ก็ลุกขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วหนีไป. ඉච්චෙවං අතුලත්ථෙරො දුම්මුඛො හුත්වා යංවාතංවා මුඛාරූළං විලපිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදි. ด้วยประการฉะนี้ พระอตุลเถระเป็นผู้มีหน้าเศร้าหมอง คร่ำครวญวาจาที่ขึ้นสู่ปากอะไรๆ ได้นั่งลงในท่ามกลางสงฆ์. අයං අතුලත්ථෙරස්ස පඨමො පරාජයො. นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งแรกของพระอตุลเถระ. තතො පච්ඡා ඛලිත්වා කද්දමෙ පතිතං පුරිසං පුන උපරි අක්කමන්තාවිය පුන මහාථෙරා එවං පුච්ඡිංසු,-ඉදං භන්තෙ තව චූළගණ්ඨිපදං නාම තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං [Pg.154] චූළගණ්ඨිපදං උදාහු අපරන්ති. තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං චූළගණ්ඨිපදංයෙව ඉදන්ති. එවංසති කස්මා තව චූළගණ්ඨිපදෙයෙව වුත්තඤ්හි වජිරබුද්ධිටීකායං, වුත්තඤ්හි සාරත්ථදීපනීටීකායං, තථා හි වුත්තං විමති විනොදනීටීකායන්ති තාසං විනයමහාටීකානං පච්ඡා හුත්වා තිස්සො විනයමහාටීකායො සාධකවසෙන දස්සිතාති. එවං පන පුච්ඡන්තො සො මයා පුබ්බෙ වුත්තං තීසු විනයමහාටීකාසු සාධකවසෙන දස්සිතං චූළගණ්ඨිපදංයෙව ඉදන්ති වචනං සච්චමෙවාති මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය පුනප්පුනං වදි. หลังจากนั้น พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อจะทำเหมือนเหยียบย่ำซ้ำเติมบุรุษผู้พลาดล้มลงในโคลน จึงถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คัมภีร์ชื่อคูฬคัณฐีบทของท่านนี้ เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม หรือว่าเป็นอย่างอื่น?" (ท่านตอบว่า) "คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม" (พระมหาเถระถามว่า) "เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในคูฬคัณฐีบทของท่านนั่นเอง จึงมีคำว่า 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา' 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในสารัตถทีปนีฎีกา' และ 'ด้วยว่า ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีฎีกา' เล่า? ท่าน (คัมภีร์ของท่าน) เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลังพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามเหล่านั้น (แต่) ท่านกลับแสดงพระวินัยมหาฎีกาทั้งสามไว้ในฐานะเป็นหลักฐานอ้างอิง (ในคัมภีร์ของท่าน) หรือ?" เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่าว่า "คำที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า คูฬคัณฐีบทนี้แล เป็นคูฬคัณฐีบทที่แสดงไว้โดยความเป็นหลักฐานอ้างอิงในพระวินัยมหาฎีกาทั้งสาม ดังนี้ เป็นคำจริงแท้" ඉදඤ්ච ඉමස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථාය වත්ථු, – และเรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนี้ให้ปรากฏ — එකො කිර පුරිසො එකෙන සහායෙන සද්ධිං පුත්තදාරපොසනත්ථාය රඤ්ඤො භතිං ගහෙත්වා යුද්ධකම්මං කාතුං සඞ්ගාමං ගච්ඡති. අථ පරසෙනාය යුජ්ඣිත්වා පරසෙනා අභිභවිත්වා සබ්බෙ මනුස්සා අත්තනො අත්තනො අභිමුඛට්ඨානං පලායිංසු. අථ සොපි පුරිසො තෙන සහායෙන සද්ධිං අත්තනො අභිමුඛට්ඨානං පලායි. තොකං පලායිත්වා අන්තරාමග්ගෙ පරසෙනාහි පහරිතදණ්ඩෙන මුච්ඡිතො හුත්වා සො පුරිසො තෙන සද්ධිං ගන්තුං න සක්කා, අන්තමසො නිසීදිතුම්පි න සක්කා. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยสหายคนหนึ่ง รับจ้างของพระราชาเพื่อเลี้ยงดูบุตรและภรรยา แล้วไปสู่สงครามเพื่อทำการรบ ครั้งนั้น เมื่อรบกับกองทัพฝ่ายอื่น และถูกกองทัพฝ่ายอื่นครอบงำแล้ว มนุษย์ทั้งหลายทั้งหมดต่างก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป แม้บุรุษนั้นพร้อมด้วยสหายนั้นก็หนีไปยังที่ที่ตนมุ่งหน้าไป หนีไปได้หน่อยหนึ่ง ในระหว่างทาง บุรุษนั้นเป็นผู้สลบไปเพราะถูกกองทัพฝ่ายอื่นตีด้วยไม้เท้า ไม่สามารถจะไปกับสหายนั้นได้ โดยที่สุดแม้จะนั่งก็ไม่สามารถ. අථ සහායස්ස එතදහොසි,-ඉදානි අයං අතිවිය බාළගිලානො හොති මරණාසන්නො, සචාහං තස්ස උපට්ඨහිත්වා ඉධෙව නිසීදෙය්‍යං, වෙරිනො ආගන්ත්වා මං ගණ්හිස්සන්තීති. එවං පන චින්තෙත්වා ගිලානස්ස සන්තකානි කහාපණවත්ථාදීනි ගහෙත්වා තං තත්ථෙව ඨපෙත්වා ගච්ඡති. සකට්ඨානසමීපං පන පත්තස්ස තස්ස එතදහොසි,- සචෙ තං අන්තරාමග්ගෙ ඨපෙත්වා ආගච්ඡාමීති වදෙය්‍යං, තස්ස ඤාතකා මම උපරි දොසං රොපෙස්සන්ති, ඉදානි සො මරිත්වා අහං එකකොව ආගච්ඡාමීති වදිස්සාමීති. සකට්ඨානං පන පත්වා තස්ස භරියා තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා මය්හං පන සාමිකො [Pg.155] කුහිං ගතො, කත්ථ ඨපෙත්වා ත්වං එකකොව ආගච්ඡසීති පුච්ඡි. තව අය්‍යෙ සාමිකො පරෙසං ආවුධෙන පහරිත්වා කාලඞ්කතො, ඉමානි තව සාමිකස්ස සන්තකානීති වත්වා කහාපණවත්ථාදීනි දත්වා මා සොචි මා පරිදෙවි, ඉදානි මතකභත්තං දත්වා පුඤ්ඤභාගංයෙව භාජෙහීති සමස්සාසෙසි. අථ සා තානි ගහෙත්වා රොදිත්වා මතකභත්තං දත්වා පුඤ්ඤභාගං භාජෙසි. ครั้งนั้น สหายนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ บุรุษนี้ป่วยหนักเหลือเกิน ใกล้จะตายแล้ว ถ้าเราจะพยาบาลเขาและนั่งอยู่ที่นี่ ข้าศึกทั้งหลายก็จะมาจับเราไป" เมื่อคิดอย่างนี้แล้ว จึงถือเอาทรัพย์สินมีกหาปณะและผ้าเป็นต้นของคนป่วยนั้น แล้วทิ้งเขาไว้ในที่นั้นเองแล้วไป แต่เมื่อเขาไปถึงใกล้ที่อยู่ของตน ก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราจะบอกว่า 'เราทิ้งเขาไว้ในระหว่างทางแล้วมา' ญาติทั้งหลายของเขาจักยกโทษขึ้นแก่เรา บัดนี้ เราจะบอกว่า 'เขาตายแล้ว เราจึงมาคนเดียว'" เมื่อไปถึงที่อยู่ของตน ภรรยาของบุรุษนั้นมาหาเขาแล้วถามว่า "ก็สามีของดิฉันไปไหน ท่านทิ้งเขาไว้ที่ไหนจึงมาคนเดียว?" (สหายตอบว่า) "แม่เจ้า สามีของท่านถูกอาวุธของคนเหล่าอื่นตีแล้วกระทำกาละแล้ว นี้คือทรัพย์สินของสามีท่าน" กล่าวแล้วจึงมอบกหาปณะและผ้าเป็นต้นให้ แล้วปลอบโยนว่า "อย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย บัดนี้ ท่านจงถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญเถิด" ครั้งนั้น นางถือเอาสิ่งเหล่านั้นแล้วร้องไห้ ถวายมตกภัตแล้วแบ่งส่วนบุญ. අපරභාගෙ පන ථොකං කාලං අතික්කන්තෙ ගිලානා වුට්ඨිතො සකගෙහං ආගච්ඡති. භරියාපි තං න සද්දහි. අහං න කාලඞ්කතො, ගිලානංයෙව මං ඨපෙත්වා සො මම සන්තකානි ගහෙත්වා ගතො, සචෙ මං ත්වං න සද්දහසි, අහං අන්තොගබ්භෙ නිලීයිත්වා නිසීදිස්සාමි, තං පක්කොසෙත්වා පුච්ඡාහීති ආහ. ในกาลต่อมา เมื่อเวลาผ่านไปเล็กน้อย คนป่วยนั้นหายป่วยแล้วก็กลับมายังเรือนของตน แม้ภรรยาก็ไม่เชื่อเขา (บุรุษนั้นกล่าวว่า) "ฉันยังไม่กระทำกาละ เขาเพียงแต่ทิ้งฉันผู้ป่วยไว้แล้วถือเอาทรัพย์สินของฉันไป ถ้าเธอไม่เชื่อฉัน ฉันจะแอบนั่งอยู่ในห้อง เธอจงเรียกเขามาแล้วถามเถิด" අථ සා තං පක්කොසෙත්වා බහි ගබ්භෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡි,-මම සාමි සාමිකො කාලඞ්කතොති තං සච්චං වා අලිකං වාති. සච්චමෙවෙතං, යං තව සාමිකො කාලඞ්කතොති. ครั้งนั้น นางเรียกเขามาแล้ว นั่งอยู่ที่ห้องด้านนอกแล้วถามว่า "นายท่าน ที่ว่าสามีของดิฉันกระทำกาละแล้วนั้น เป็นความจริงหรือความเท็จ?" (สหายตอบว่า) "นั่นเป็นความจริงทีเดียว ที่สามีของท่านกระทำกาละแล้ว" අථ සො පුරිසො බහි ගබ්භං නික්ඛමිත්වා අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා න ඉදානි භොසම්ම අහං කිඤ්චි මත්තොපි මරාමි, කස්මා පන අමරන්තංයෙව මං මතො එසොති වදෙසීති. අථ කිඤ්චි වත්තබ්බස්ස කාරණස්ස අදිස්සනතො මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා උජුං ඔලොකෙත්වා ඉදානි ත්වං ඉධ ආගන්තුං සමත්ථොපි මතොයෙව, මතොති මයා වුත්ත වචනං සච්චංයෙව, නාහං කිඤ්චි අලිකං වදාමීති ආහ. එවං සො පුනප්පුනං වදන්තොපි ජීවමානකස්ස සංවිජ්ජමානත්තා පච්චක්ඛෙයෙව ච තස්ස ඨිතත්තා කොචිපි තස්ස වචනං න සද්දහි, පරාජයංයෙව සො පත්තොති. ครั้งนั้น บุรุษนั้นออกมาจากห้องด้านนอก ชี้มือแล้วกล่าวว่า "นายท่านผู้เจริญ บัดนี้ฉันยังไม่ตายแม้แต่น้อย เหตุใดท่านจึงกล่าวว่า 'คนนี้ตายแล้ว' ทั้งที่ฉันยังไม่ตายเล่า?" ครั้งนั้น เมื่อไม่เห็นเหตุผลที่จะกล่าวอะไรได้ เพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า เขาจึงชี้มือและจ้องมองตรงไปแล้วกล่าวว่า "บัดนี้ ท่านแม้สามารถจะมาที่นี่ได้ ก็ยังตายอยู่ดี คำที่ฉันกล่าวว่า 'ตายแล้ว' นั้นเป็นความจริงแท้ ฉันไม่ได้กล่าวคำเท็จอะไรเลย" แม้เขาจะกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้ แต่เพราะบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ปรากฏอยู่ และเพราะเขายืนอยู่ต่อหน้าทีเดียว จึงไม่มีใครเชื่อคำของเขาเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้. ඉච්චෙවං [Pg.156] අතුලත්ථෙරො මුඛාසුඤ්ඤත්ථාය වදන්තොපි කොචි න සද්දහි, පරාජයංයෙව සො පත්තොති. ด้วยประการฉะนี้ แม้พระอตุลเถระจะกล่าวเพื่อไม่ให้ปากว่างเปล่า ก็ไม่มีใครเชื่อเลย เขานั่นแหละถึงซึ่งความพ่ายแพ้. අයං අතුලත්ථෙරස්ස දුතියො පරාජයො. นี้เป็นความพ่ายแพ้ครั้งที่สองของพระอตุลเถระ. පුනපි සෙය්‍යථාපි ලුද්දකො කුඤ්ජරං දිස්වා එකෙන වාරෙන උසුනා විජ්ඣිත්වා පතන්තම්පි කුඤ්ජරං පුන අනුට්ඨාහනත්ථාය කතිපයවාරෙහි උසූහි විජ්ඣති, එවමෙව එකවාරෙනෙව පරාජයං පත්තං පන වාදස්ස අනුක්ඛිපනත්ථාය කතිපයවාරෙහි පරාජයං පාපෙතුං පාරුපනවාදිනො මහාථෙරා එවමාහංසු,- තව චූළගණ්ඨිපදෙයෙව සාමණෙරානං පරිමණ්ඩලසුප්පටිච්ඡන්නාදීනි වත්තානි අභින්දිත්වායෙව පවිසිතබ්බොති පුබ්බෙ වත්වා චීවරපටලඋපරිසඞ්ඝාටිං කත්වා උරබන්ධනවත්ථං බන්ධිතබ්බන්ති පන වුත්තං, කස්මා පන පුබ්බෙන අපරං අසංසන්දිත්වා වුත්තං, තුම්හාකං වාදෙ පටිසරණභූතානං පාළිඅට්ඨකථාටීකාගන්ථන්තරානං නත්ථිතාය අම්හාකං පටිසරණභූතං චූළගණ්ඨිපදන්ති වදථ, තුම්හාකං පටිසරණභූතා චූළගණ්ඨිපදතොයෙව භයං උප්පජ්ජතීති වත්වා සහ නිලීයනට්ඨානෙන ගහිතං චොරං විය සහ නිස්සයෙන අධම්මවාදිනො ගණ්හිංසු. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนนายพรานเห็นช้างแล้วยิงด้วยลูกศรครั้งเดียว แม้ช้างจะล้มลงแล้ว ก็ยังยิงด้วยลูกศรอีกหลายครั้งเพื่อไม่ให้ลุกขึ้นได้อีก ฉันใด พระมหาเถระฝ่ายปารุปนะก็ฉันนั้น เพื่อไม่ให้การโต้เถียงนั้นกลับมาอีก จึงทำให้ (อตุลเถระ) พ่ายแพ้หลายครั้ง แม้จะพ่ายแพ้เพียงครั้งเดียวแล้วก็ตาม แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ในจูฬคัณฐีบทของท่านเอง ก่อนหน้านี้กล่าวว่า สามเณรพึงเข้าไปโดยไม่ทำลายวัตรมีปริมณฑลและสุปฏิจฉันนะเป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า พึงทำผ้าสังฆาฏิไว้เหนือชั้นจีวรแล้วผูกผ้าประคดอก เหตุใดจึงกล่าวโดยไม่เชื่อมโยงส่วนต้นกับส่วนปลาย? พวกท่านกล่าวว่า จูฬคัณฐีบทเป็นที่พึ่งของเรา เพราะไม่มีคัมภีร์อื่นคือบาลี อรรถกถา และฎีกา เป็นที่พึ่งในการโต้เถียงของพวกท่าน แต่ภัยกลับเกิดขึ้นแก่พวกท่านจากจูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของพวกท่านเอง" ครั้นกล่าวแล้ว ก็จับพวกอธรรมวาทีได้พร้อมกับที่พึ่ง (คัมภีร์) เหมือนจับโจรได้พร้อมกับที่ซ่อน ඉදං ඉමස්ස අත්ථස්ස අවිභාවත්ථාය වත්ථු, – เรื่องนี้เป็นเครื่องแสดงเนื้อความนั้นให้ปรากฏ අතීතෙ කිර බාරාණසිතො අවිදූරෙ නදීතීරෙ ගාමකෙ පාටලි නාම නටමච්චො වසති. සො එකස්මිං උස්සව දිවසෙ භරියමාදාය බාරාණසිං පවිසිත්වා නච්චිත්වා වීණං වාදිත්වා ගායිත්වා ධනං ලභිත්වා උස්සවපරියොසානෙ බහු සුරාභත්තං ගාහාපෙත්වා අත්තනො ගාමං ගච්ඡන්තො නදීතීරං පත්වා නවොදකං ආගච්ඡන්තං දිස්වා භත්තං භුඤ්ජන්තො සුරං විවන්තො නිසීදිත්වා මත්තො හුත්වා අත්තනො බලං අජානන්තො මහාවීණං ගීවාය බන්ධිත්වා නදිං ඔතරිත්වා ගමිස්සාමීති භරියං හත්ථෙ ගහෙත්වා නදිං ඔතරි. වීණාඡිද්දෙහි උදකං [Pg.157] පාවිසි. අථ නං සා පීණා උදකෙ ඔසීදාපෙසි. භරියා පනස්ස ඔසීදනභාවං ඤත්වා තං විස්සජ්ජිත්වා උත්තරිත්වා නදීතීරෙ අට්ඨාසි. නටපාටලි සකිං උම්මුජ්ජති, සකිං නිම්මුජ්ජති, උදකං පවිසිත්වා උද්ධුමාතඋදරො අහොසි. අථස්ස භරියා චින්තෙසි,-මය්හං සාමිකො ඉදානි මරිස්සති, එකං ගීතං යාචිත්වා පරිසමජ්ඣෙ තං ගායන්තී ජීවිතං කප්පෙස්සාමීති චින්තෙත්වා සාමි ත්වං උදකෙ නිම්මුජ්ජසි, එකං මෙ ගීතං දෙහි, තෙන ජීවිතං කප්පෙස්සාමීති වත්වා– ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่งริมฝั่งแม่น้ำไม่ไกลจากเมืองพาราณสี มีนักแสดงชื่อปาฏลิอาศัยอยู่ ในวันงานเทศกาลวันหนึ่ง เขาพาภรรยาเข้าไปในเมืองพาราณสี ร่ายรำ ดีดพิณ ขับร้อง ได้ทรัพย์แล้ว เมื่อเทศกาลสิ้นสุดลง ก็ให้คนนำข้าวผสมสุราไปเป็นอันมาก แล้วกำลังจะกลับบ้านของตน เมื่อถึงริมฝั่งแม่น้ำ เห็นน้ำใหม่กำลังไหลมา ก็กินข้าว ดื่มสุรา นั่งเมา ไม่รู้กำลังของตน จึงผูกพิณใหญ่ไว้ที่คอ แล้วจูงมือภรรยาลงไปในแม่น้ำเพื่อจะข้ามไป น้ำก็ไหลเข้าไปทางช่องพิณ ครั้นแล้ว พิณนั้นก็ทำให้เขาจมลงในน้ำ แต่ภรรยาของเขารู้ว่าเขากำลังจมน้ำ จึงปล่อยเขาแล้วขึ้นมายืนอยู่บนฝั่งแม่น้ำ นักแสดงปาฏลิจมลงครั้งหนึ่ง โผล่ขึ้นครั้งหนึ่ง น้ำเข้าไปในท้องจนท้องพอง ครั้นแล้ว ภรรยาของเขาก็คิดว่า "สามีของฉันคงจะตายแล้ว บัดนี้ เราจะขอเพลงหนึ่ง แล้วร้องเพลงนั้นในท่ามกลางหมู่ชนเพื่อเลี้ยงชีพ" คิดแล้วจึงกล่าวว่า "นาย ท่านกำลังจมน้ำ ขอท่านจงให้เพลงหนึ่งแก่ดิฉันเถิด ดิฉันจะเลี้ยงชีพด้วยเพลงนั้น" กล่าวแล้ว (ร้องว่า) බහුස්සුතං චිත්තකථං, ගඞ්ගා වහති පාටලිං; වුය්හමානකං භද්දන්තෙ, එකං මෙ දෙහි ගාථකන්ති. "ผู้คงแก่เรียน ผู้มีถ้อยคำวิจิตร แม่น้ำคงคาพัดพาปาฏลิไป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผู้ถูกพัดพาไป ขอท่านจงให้คาถาหนึ่งแก่ดิฉันเถิด" අථ නං නටපාටලි භද්දෙ කථං තව ගීතං දස්සාමි, ඉදානි මහාජනස්ස පතිසරණභූතං උදකං මං මාරෙතීති වත්වා– ลำดับนั้น นักแสดงปาฏลิกล่าวว่า "แม่เจ้า ข้าพเจ้าจะให้เพลงแก่ท่านได้อย่างไร บัดนี้น้ำซึ่งเป็นที่พึ่งของมหาชนกำลังฆ่าข้าพเจ้าอยู่" ดังนี้แล้ว යෙන සිඤ්චන්ති දුක්ඛිතං, යෙන සිඤ්චන්ති ආතුරං; තස්ස මජ්ඣෙ මරිස්සාමි, ජාතං සරණතො භයන්ති. น้ำที่เขาใช้รดผู้เป็นทุกข์ น้ำที่เขาใช้รดผู้เจ็บป่วย ข้าพเจ้าจักตายในท่ามกลางน้ำนั้น เพราะภัยเกิดจากที่พึ่ง අථ අතුලත්ථෙරො අත්තනො පතිසරණභූතා චූළගණ්ඨිපදතො භයං උප්පජ්ජිත්වා කිඤ්චි වත්තබ්බං අජානිත්වා අධොමුඛො හුත්වා පරාජායං පත්තොති. ลำดับนั้น พระอตุลเถระมีความกลัวเกิดขึ้นจากคัมภีร์จูฬคัณฐีบทซึ่งเป็นที่พึ่งของตน ไม่รู้อะไรที่จะพึงกล่าว จึงก้มหน้าลงถึงความพ่ายแพ้แล้ว අයං අතුලත්ථෙරස්ස තතියො පරාජයො. นี้เป็นการพ่ายแพ้ครั้งที่สามของพระอตุลเถระ අථ රාජා තෙසං ද්වින්නං පක්ඛානං වචනං සුත්වා චූළගණ්ඨිපදස්ස පුබ්බාපරවිරොධිදොසහි ආකුලත්තා සුත්තසුත්තානුලොමාදීසු අප්පවිට්ඨත්තා ආගමසුද්ධියා ච අභාවතො පරොවස්සසතං චිරං ඨිතස්ස ගෙහස්සවිය අතිදුබ්බලවසෙන අථිරතං ජානිත්වා ඉදානි සාසනං පරිසුද්ධං භවිස්සතීති සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා මම විජිතෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ පාරුපනවසෙන සමානවාදිකා හොන්තූති ආණං ඨපෙසි. තතො [Pg.158] පට්ඨාය යාවජ්ජතනා සකලෙපි මරම්මරට්ඨෙ පාරුපනවසෙන සමානවාදිකා භවන්තීති. ลำดับนั้น พระราชาทรงสดับถ้อยคำของทั้งสองฝ่ายนั้นแล้ว ทรงทราบว่าคัมภีร์จูฬคัณฐีบทนั้นมีความไม่มั่นคงเพราะความอ่อนแออย่างยิ่ง เหมือนเรือนที่ตั้งอยู่มานานกว่าร้อยปี เพราะความสับสนด้วยโทษแห่งความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะไม่เข้ากันได้ดีกับพระสูตรและอนุโลมสูตรเป็นต้น และเพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งพระคัมภีร์ จึงทรงโสมนัสว่า "บัดนี้พระศาสนาจักบริสุทธิ์" แล้วทรงตั้งพระราชโองการว่า "ขอให้ภิกษุทั้งปวงในราชอาณาจักรของเราจงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้าเถิด" ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน ภิกษุทั้งปวงในประเทศพม่าทั้งหมดจึงเป็นผู้มีวาทะเสมอกันในเรื่องการห่มผ้า අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො,-තෙසඤ්හි ද්වින්නං පක්ඛානං සන්නිපතිත්වා වචනප්පටිවචන වසෙන විවාදකථා විත්ථාරෙන වුච්චමානා ඡපඤ්චසාණවාරමත්තම්පි පත්වා නිට්ඨං න පාපුණෙය්‍ය. යස්මා පන සබ්බං අනවසෙසෙත්වා වුච්චමානං අයං සාසනවංසප්පටීපිකා අතිප්පපඤ්චා භවිස්සති, තස්මා එත්ථ ඉච්ඡිතමත්තමෙව දස්සයිත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛාමාති. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อ เพราะว่าเรื่องราวแห่งการโต้เถียงกันโดยการถามตอบของทั้งสองฝ่ายนั้น หากกล่าวโดยพิสดารแล้ว แม้จะถึง ๕ หรือ ๖ ภาณวารก็ยังไม่จบสิ้น แต่เพราะหากกล่าวทั้งหมดโดยไม่เหลือแล้ว ประวัติพระศาสนานี้ก็จะยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เราจึงแสดงเฉพาะเท่าที่ต้องการในที่นี้แล้วจะละเว้นส่วนที่เหลือไว้ ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ ගුරු පන සඞ්ඝරාජා මහාථෙරො සීහළදීපෙ අමරපුරනිකායිකානං භික්ඛූනං ආදිභූතො ආචරියො බහූපකාරො. අමරපුරනිකායොති තත්ථෙරප්පභවොති. พระสังฆราชมหาเถระนามว่า ญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุนั้น เป็นพระอาจารย์ผู้เป็นต้นกำเนิดและมีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลายในนิกายอมรปุระในเกาะลังกา นิกายอมรปุระนั้นมีพระเถระรูปนั้นเป็นต้นกำเนิด කලියුගෙ පන එකාසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො නත්තා සිරිත්‍රිභවනාදිත්‍යපවරපණ්ඩිතමහාධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. සො පන අමරපුරතො සඞ්කමිත්වා රතනපූරං චතුත්ථං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගුණමුනින්දාධිපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සීස්සං සජීවගාමවාසිං සීලාචාරං නාම ථෙරං අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං පාමොක්ඛට්ඨානෙ ඨපෙසි. රාජාගාරනාමකෙ දෙසෙ විහාරං කාරාපෙත්වා තස්සෙව අදාසි. แต่ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี พระนัดดาของพระราชาพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า สิริตรีภวนาทิตยปวรบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ทรงครองราชย์ พระองค์นั้นทรงย้ายจากอมรปุระแล้วสร้างเมืองรัตนปุระที่ ๔ ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ทรงแต่งตั้งพระเถระนามว่า สีลาจาระ ผู้พำนักอยู่ในสชีวคาม ซึ่งเป็นศิษย์ของพระเถระนามว่า คุณมุนินทาธิปติมหาธรรมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งประมุขของภิกษุผู้อยู่ป่า และทรงสร้างวิหารในประเทศชื่อว่า ราชคาม แล้วถวายแด่พระเถระรูปนั้น කලියුගෙ එකාසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ චලඞ්ගපුරතො පඤ්ඤාසීහං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අසොකාරාමෙ රතනභූමිකිත්තිවිහාරෙ පතිට්ඨාපෙසි, මුනින්දාභිසිරිසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡම්පි අදාසි. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี ทรงนำพระเถระนามว่า ปัญญาสีหะ จากจลังคปุระ มาประดิษฐานไว้ที่รัตนภูมิคิตติวิหารในอโศการาม และทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิสิริสัทธัมมธชมหาธรรมราชาธิราชคุรุ කලියුගෙ චතූසීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මුනින්දාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං දත්වා මහාජෙය්‍යභූමිවිහාරරම්මණීයං නාම විහාරං [Pg.159] දත්වා තංයෙව මහාථෙරං සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. ในกลียุค เมื่อล่วงไปแล้ว ๑๑๘๔ ปี ทรงถวายพระนามว่า มุนินทาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชคุรุ และทรงถวายวิหารนามว่า มหาเชยยภูมิวิหารรมนียะ แล้วทรงแต่งตั้งพระมหาเถระรูปนั้นให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช එකස්මිඤ්ච සමයෙ මහාථෙරෙ රාජා පුච්ඡි,-චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙසු අන්තොගධා වා, උදාහු චත්තාලීසාය දන්තෙහි විසුං භූතාති පුච්ඡි. และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามพระมหาเถระว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่ หรือว่าแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่?" අථ එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු,-චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙසු අන්තොගධාති. එකච්චෙ පන චතස්සො දාඨා නාම චත්තාලීසාය දන්තෙහි විසුං භූතාති ආහංසු. අථ රාජා ගන්ථං ආහරථාති ආහ. අථ අන්තොගධවාදිකා ථෙරා ගන්ථං ආහරිංසු,- අඤ්ඤෙසං පරිපුණ්ණදන්තානම්පි ද්වත්තිංසදන්තා හොන්ති, ඉමස්ස පන චත්තාලීසං භවිස්සන්තීති ච. ลำดับนั้น พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นรวมอยู่ในฟันสี่สิบซี่" แต่พระเถระบางรูปกล่าวว่า "เขี้ยวทั้งสี่นั้นแยกต่างหากจากฟันสี่สิบซี่" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "จงนำคัมภีร์มา!" ลำดับนั้น พระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มา (กล่าวว่า) "แม้คนอื่นที่มีฟันครบก็มีฟันสามสิบสองซี่ แต่พระองค์นี้จักมีสี่สิบซี่" දන්තාති පරිපුණ්ණදන්තස්ස ද්වත්තිංසදන්තට්ඨිකානි. තෙපි වණ්ණතො සෙතා, සණ්ඨානතො අනෙකසණ්ඨානා. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමාය තාව දන්තපාළියා මජ්ඣෙ චත්තාරො දන්තා මත්තිකාපිණ්ඩෙ පටිපාටියා ඨපිතආලාබුබීජසණ්ඨානා, තෙසං උභොසු පස්සෙසු එකෙකො එකමූලකො එකකොටිකො මල්ලිකමකුළසණ්ඨානො, තතො එකෙකො ද්විමූලකො ද්විකොටිකො යානකඋපත්ථම්ඵිනිසණ්ඨානො, තතො ද්වෙ ද්වෙ තිමූලකා තිකොටිකා, තතො ද්වෙ ද්වෙ චතුමූලකා චතුකොටිකාති. උපරිමාය දන්තපාළියාපි එසෙව නයොති ච. ฟันนั้นคือกระดูกฟันสามสิบสองซี่ของผู้มีฟันครบถ้วน ฟันเหล่านั้นมีสีขาวโดยวรรณะ และมีรูปร่างหลายอย่างโดยสัณฐาน ในฟันเหล่านั้น ฟันสี่ซี่ตรงกลางของขากรรไกรล่างมีรูปร่างเหมือนเมล็ดน้ำเต้าที่วางเรียงกันบนก้อนดิน ด้านข้างทั้งสองของฟันเหล่านั้น แต่ละซี่มีรากเดียว ปลายเดียว มีรูปร่างเหมือนดอกมะลิตูม ถัดจากนั้น แต่ละซี่มีสองราก สองปลาย มีรูปร่างเหมือนไม้ค้ำยันเกวียน ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสามราก สามปลาย ถัดจากนั้น สองซี่แต่ละข้างมีสี่ราก สี่ปลาย และในขากรรไกรบนก็มีนัยเดียวกัน තස්ස කිර උත්තරොට්ඨඅප්පකතාය තිරියං ඵාලෙත්වා අපනීතද්ධංවිය ඛායති, චත්තාරො දන්තෙ ද්වෙ ච දාඨා න ඡාදෙති, තෙන නං ඔට්ඨද්ධොති වොහරන්තීති ච. อนึ่ง ริมฝีปากบนของท่านนั้น เพราะความไม่สมบูรณ์ จึงปรากฏเหมือนถูกผ่าตามขวางแล้วเอาออกไปครึ่งหนึ่ง ไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกท่านว่า "โอฏฐัทโธ" (ผู้มีริมฝีปากครึ่งเดียว) තත්ථ තස්සාති ලිච්ඡවිනො නාම රාජකුමාරස්ස, උත්තරොට්ඨඅප්පකතායාති උපරි ඔට්ඨස්ස අප්පකතාය. අපනීතද්ධං වියාති උපරි ඔට්ඨස්ස උපඩ්ඪභාගං අපනීතං විය ඛායතීති අත්ථො. න ඡාදෙතීති උපරි ඔට්ඨස්ස උපඩ්ඪභාගෙ පන න පටිච්ඡාදෙති. තෙනාහි යෙන චත්තාරො දන්තෙ ද්වෙ ච දාඨා න ඡාදෙති, තෙන නං ලිච්ඡවීරාජකුමාරං ඔට්ඨද්ධොති වොහරන්තීති[Pg.160]. එවං අන්තොගධවාදෙහි ථෙරෙහි ගන්ථං ආහරිත්වා දස්සිතෙ සබ්බෙපි තස්මිං වාදෙ පතිට්ඨහිංසූති. ในข้อนั้น คำว่า "ของท่าน" หมายถึงของเจ้าลิจฉวี คำว่า "เพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน" หมายถึงเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งริมฝีปากบน คำว่า "เหมือนถูกเอาออกไปครึ่งหนึ่ง" หมายถึงปรากฏเหมือนถูกเอาส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบนออกไป คำว่า "ไม่ปกปิด" หมายถึงไม่ปกปิดส่วนครึ่งหนึ่งของริมฝีปากบน เพราะเหตุนั้น เพราะไม่ปกปิดฟันสี่ซี่และเขี้ยวสองซี่ จึงเรียกเจ้าลิจฉวีนั้นว่า "โอฏฐัทโธ" ดังนี้ เมื่อพระเถระฝ่ายที่กล่าวว่ารวมอยู่ด้วยกันได้นำคัมภีร์มาแสดงแล้ว ทุกคนก็ตั้งมั่นอยู่ในวาทะนั้น එකස්මිඤ්ච කාලෙ රාජා මන්තිනිං අමච්චං පුච්ඡි,-පුබ්බරාජූහි විහාරස්ස චෙතියස්ස වා දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡිමරාජූනං කාලෙ යථාදින්නං තානි පතිට්ඨහන්ති වා මා වාති. และในสมัยหนึ่ง พระราชาทรงถามอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ หรือไม่?" අථ මන්තිනිආමච්චො එවං කථෙසි,- සඞ්ඝිකාය භූමියා පුග්ගලිකානි බීජානි රොපයන්ති, භාගං දත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති දසකොට්ඨාසෙ කත්වා එකො කොට්ඨාසො භූමිස්සාමිකානං දාතබ්බොති ච විනයපාළිඅට්ඨකථාසු වුත්තත්තා පුබ්බෙ එකෙන රඤ්ඤා දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡා එකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ යථාදින්නං ඨිතානි. එත්ථ හි සඞ්ඝිකාය භූමියාති වුත්තත්තා ලාභසීමායංවිය බලිංයෙව අදත්වා සහ භූමියා දින්නත්තා පවෙණීවසෙන සඞ්ඝිකා භූමි අත්ථීති විඤ්ඤායති. එත්ථච පටිග්ගාහකෙසු මතෙසු තදඤ්ඤො චතුද්දිසසඞ්ඝො අනාගතසඞ්ඝො ච ඉස්සරො, තස්ස සන්තකො, තෙන විචාරෙතබ්බොති. ลำดับนั้น อำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษากล่าวว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายไว้ ยังคงตั้งอยู่ตามที่ถวายไว้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ เพราะมีกล่าวไว้ในพระวินัยปิฎกและอรรถกถาว่า 'บุคคลย่อมปลูกพืชส่วนตัวในที่ดินของสงฆ์ พึงบริโภคโดยการให้ส่วนแบ่ง' และ 'เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วนแล้ว พึงให้ส่วนหนึ่งแก่เจ้าของที่ดิน' ในข้อนี้ เพราะมีกล่าวไว้ว่า 'ที่ดินของสงฆ์' จึงเป็นที่เข้าใจว่ามีที่ดินของสงฆ์โดยประเพณี เพราะถวายพร้อมกับที่ดิน ไม่ใช่เพียงถวายส่วยเหมือนในเขตลาภ และในข้อนี้ เมื่อผู้รับมรณภาพไปแล้ว พระสงฆ์สี่ทิศอื่นและพระสงฆ์ในอนาคตเป็นเจ้าของ เป็นของท่านเหล่านั้น พึงจัดการโดยท่านเหล่านั้น" චෙතිය පදීපත්ථාය පටිසඞ්ඛාරණත්ථාය වා දිඉන්නආරාමොපි ජග්ගිතබ්බො, වෙත්තනං අත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බොති චෙතියෙ ඡත්තං වා වෙදිකං වා ජිණ්ණං වා පටිසඞ්ඛරොන්තෙන සුධාකම්මාදීනි වා කරොන්තෙන චෙතියස්ස උපනික්ඛෙපතො කාරෙතබ්බන්ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පුබ්බරාජූහි චෙතියස්ස දින්නානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි පච්ඡිමරාජූනං කාලෙපි චෙතියසන්තකසාවෙනෙව ඨිතානීති වෙදිතබ්බානි. อนึ่ง อารามที่ถวายไว้เพื่อจุดประทีปหรือเพื่อปฏิสังขรณ์เจดีย์ ก็พึงบำรุงรักษา พึงให้บำรุงรักษาแม้โดยการให้ค่าจ้าง และเพราะมีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ปฏิสังขรณ์ฉัตรหรือรั้วที่ชำรุดทรุดโทรมของเจดีย์ หรือทำการฉาบปูนเป็นต้น พึงทำจากเงินฝากของเจดีย์' ฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่พระราชาองค์ก่อนๆ ถวายแก่เจดีย์นั้น แม้ในสมัยของพระราชาองค์หลังๆ ก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของเจดีย์นั้น අථාපරම්පි පුච්ඡි,- කදා කස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ආදිං කත්වා ඛෙත්තවත්ථුආදීනි විහාරස්ස චෙත්‍යස්ස වා දින්නානීති. ลำดับนั้น ทรงถามอีกว่า "ที่นา ที่ดินเป็นต้น ที่ถวายแก่วิหารหรือเจดีย์นั้น เริ่มตั้งแต่เมื่อใด ในสมัยของพระราชาพระองค์ใด?" අථ මන්තිනමච්චො එවමාහ,-පුරිමකප්පෙසු පුරිමානං රාජූනං කාලෙපි විහාරස්ස චෙතියස්ස වා දින්නානීති වෙදිතබ්බානි, තෙනෙව සුජාතස්ස නාම භගවතො අම්හාකං බොධිසත්තො [Pg.161] චක්කවත්තිරාජා සද්ධිං සත්තහි රතනෙහි ද්විසහස්සෙ ඛුද්දකදීපෙ චත්තාරො මහාදීපෙ ච අදාසි, රට්ඨවාසිනො ච ආරාමගොපකකිච්චං කාරාපෙසීති ගන්ථෙසු ආගතං, තස්මා චිරකාලතොයෙව පට්ඨාය පුබ්බරාජූහි ඛෙත්තවත්ථුආදිනි දින්නානීති වෙදිතබ්බානි. แล้วอำมาตย์ผู้เป็นที่ปรึกษาได้กล่าวอย่างนี้ว่า พึงทราบว่าในกัปป์ก่อนๆ ในสมัยของพระราชาองค์ก่อนๆ ก็มีการถวายสิ่งของแก่พระวิหารหรือพระเจดีย์ ด้วยเหตุนั้นแล พระโพธิสัตว์ของเราผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ได้ถวายทวีปเล็กสองพันและทวีปใหญ่สี่ทวีป พร้อมด้วยรัตนะเจ็ดประการ แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุชาตะ และได้ให้ชาวเมืองทำการดูแลอาราม ดังที่ปรากฏในคัมภีร์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าตั้งแต่กาลนานมาแล้ว พระราชาองค์ก่อนๆ ได้ถวายที่นาและที่ดินเป็นต้น රාජවංසෙසුපි භගවතො පරිනිබ්බානතො වස්සසතානං උපරි සිරිඛෙත්තනගරෙ එකාය ආපූපිකාය පඤ්චකරීස මත්තං ඛෙත්තං එකස්ස ථෙරස්ස දින්නං, තං ද්වත්තපොඞ්කො නාම රාජා විලුම්පිත්වා ගණ්හි. අථ පහාරඝණ්ටභෙරියො පහරිතාපි සද්දං න අකංසු. රඤ්ඤො කුන්තචක්කම්පි යථා පුබ්බෙ, තථා පෙසිතට්ඨානං න ගච්ඡි. අථ තං කාරණං ඤත්වා ආපූපිකාය යථාදින්නමෙව ථෙරස්ස නිය්‍යාදෙසීති. แม้ในพงศาวดารก็ปรากฏว่า หลังจากพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานไปหลายร้อยปี ในเมืองศรีเกษตร มีหญิงทำขนมคนหนึ่งได้ถวายที่นาประมาณห้ากะรีสะแก่พระเถระรูปหนึ่ง พระเจ้าทวัตตะปองได้ยึดเอาที่นานั้นไป เมื่อตีระฆังและกลองแล้ว ก็ไม่เกิดเสียง แม้หอกและจักรของพระราชา ก็ไม่ไปถึงที่ที่ส่งไปเหมือนแต่ก่อน เมื่อทรงทราบเหตุนั้นแล้ว จึงได้ถวายที่นาที่หญิงทำขนมถวายนั้นคืนแก่พระเถระตามเดิม කලියුගෙ පන නවනවුතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ තස්ස කනිට්ඨො සිරිපවරාදිත්‍යලොකාපෙති විජයමහාධම්මරාජාධිරානා රජ්ජං කාරෙසි, සො පන රාජා රතනපූරතො සඞ්කමිත්වා අමරපුරං දුතියං මාපෙසි. තස්ස රඤ්ඤො රජ්ජං පත්තසංවච්ඡරෙයෙව ජෙට්ඨමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමියං රතනපූරනගරෙ මාරවිජයරතනසුධම්මාය නාම පිටකසාලාය සූරියවංසස්ස නාම ථෙරස්ස පරිසමජ්ඣෙ රාජලෙඛනං වාචාපෙත්වා සඞ්ඝරජ්ජං නිය්‍යාදෙසි. සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නා මලඤ්ඡම්පි අදාසි. ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระอนุชาของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยโลกะเปติวิชัยมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ พระราชาพระองค์นั้นได้ย้ายจากรัตนปุระไปสร้างเมืองอมรปุระเป็นครั้งที่สอง ในปีที่พระราชาพระองค์นั้นได้ครองราชย์นั่นเอง ในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๗ ณ โรงพระไตรปิฎกชื่อ มารวิชัยรัตนสุธัมมา ในเมืองรัตนปุระ ได้โปรดให้มีการอ่านพระราชโองการท่ามกลางบริษัทของพระเถระชื่อ สุริยวงศ์ แล้วได้มอบความเป็นสังฆราช และได้ถวายพระนามว่า สุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ සො පන ථෙරො කලියුගෙ පඤ්චවීසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙ ච සම්පත්තෙ මිගසිරමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛසත්තමියං සුත්තවාරෙ වාලුකවාපිගාමෙ පටිසන්ධියා විජාතොතිසත්තතිවයං සම්පත්තෙ සඞ්ඝරජ්ජං පත්තො සන්තින්ද්‍රියො ඛන්තී ධම්මො සික්ඛාකාමො පරියත්තිවිහාරදො තිපිටකාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස සිස්සො. සො පන කලියුගෙ පන්නරසාධිකෙ [Pg.162] ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ තස්ස රඤ්ඤො කාලෙයෙව මච්චුවසං පත්තො. พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านวาลุกวาปี ในวันเสาร์ ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) ในกาลียุคที่ ๑๑๒๕ เมื่อมีอายุได้ ๗๓ ปี ได้รับตำแหน่งสังฆราช เป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีขันติธรรม มีความใคร่ในการศึกษา เป็นผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ เป็นศิษย์ของพระเถระชื่อ ติปิฏกาลังการมหาธัมมราชคุรุเถระ พระเถระรูปนั้นได้ถึงมรณภาพในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นนั่นเอง ในกาลียุคที่ ๑๒๑๕ අථ රාජා අනෙකසහස්සෙහි පාසාදෙහි අභූතපුබ්බෙහි අච්ඡරියකම්මෙහි සරීරඣාපනකිච්චං අකාසි. අථ කලියුගෙ සෙළසාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ තස්ස මහාථෙරස්ස සිස්සං ඤෙය්‍යධම්මං නාම ථෙරං පුන සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. පඨමං ඤෙය්‍යධම්මාලඞ්කාරධම්ම සෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං අදාසි. තතො පච්ඡා දුතියං ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ- ගුරූති නාමලඤ්ඡං අදාසි. แล้วพระราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพด้วยปราสาทหลายพันหลัง และด้วยการกระทำอันน่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมาก่อน ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๑๖ ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ เญยยธรรม ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระรูปนั้น ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราชอีกครั้ง ในครั้งแรก ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ หลังจากนั้น ในครั้งที่สอง ได้ถวายพระนามว่า เญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ සො පන ථෙරො කලියුගෙ එකසට්ඨාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච දෙවසූරගාමෙ පටිසන්ධියා විජාතො හුත්වා අසීතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච පඨමආසාළිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛචුද්දසමියං උපසම්පදභූමිං පත්තො. พระเถระรูปนั้นเกิดในหมู่บ้านเทวสูระ ในกาลียุคที่ ๑๑๖๑ และได้บรรลุอุปสมบทภูมิในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในกาลียุคที่ ๑๑๘๐ තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ කලියුගෙ නවනවුතාධිකෙ වස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ සීහළදීපතො පඤ්ඤාතිස්සො නාම ථෙරො සද්ධිං සුනන්දෙන නාම භික්ඛුනා ඉන්දසාරෙන නාම සාමණෙරෙන එකෙන උපාසකෙන එකෙන දාරකෙනච අමරපුරං නාම නගරං සම්පත්තො. අථ සඞ්ඝරාජා තෙසං පච්චයානුග්ගහෙන ධම්මානුග්ගහෙච අනුග්ගහෙසි. තෙසු අපරභාගෙ කලියුගෙ ද්විවස්සාධිකෙ ද්විසතෙ වස්සසහස්සෙච සම්පත්තෙ පඤ්ඤාතිස්සත්ථෙරො ජරරොගෙන අභිභූතත්තා සඞ්ඛාරධම්මානං සභාවං අනතිවත්තත්තා කාලමකාසි. තස්ස පුන සික්ඛං ගණ්හිස්සාමීති පරිවිතක්කො මත්ථකං අප්පත්තො හුත්වා විනස්සයි. තෙනාහභගවා, – ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๑๙๙ พระเถระชื่อ ปัญญาติสสะ พร้อมด้วยภิกษุชื่อ สุนันทะ สามเณรชื่อ อินทสาร อุบาสกคนหนึ่ง และเด็กชายคนหนึ่ง ได้เดินทางมาถึงเมืองอมรปุระ แล้วพระสังฆราชได้อนุเคราะห์พวกเขาด้วยปัจจัยและด้วยธรรม ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๒ พระปัญญาติสสเถระได้ถึงมรณภาพ เพราะถูกชราและโรคครอบงำ และไม่อาจล่วงพ้นสภาพแห่งสังขารธรรมไปได้ ความดำริของท่านที่ว่าจะรับสิกขาอีกครั้งนั้น ไม่สำเร็จผลและได้อันตรธานไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า අචින්තිතම්පි [Pg.163] භවති, චින්ති තම්පි විනස්සති; න හි චින්තාමයා භොගා, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වාති. สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ก็เกิดขึ้นได้ สิ่งที่คิดไว้ก็อาจพินาศไปได้ โภคะของหญิงหรือชาย ย่อมไม่สำเร็จด้วยการคิดเท่านั้น ඉමස්මිං පන ලොකෙ පණ්ඩිතො පුඤ්ඤං කත්තුකාමො අභිත්ථරෙව කරෙය්‍ය. කො නාම ජඤ්ඤා අජ්ජෙ වා සුවෙ වා පරසුවෙ වා මරණං භවිස්සභීති. තෙනාහ භගවා, – แต่ในโลกนี้ บัณฑิตผู้ใคร่จะทำบุญ พึงรีบทำเสีย ใครเล่าจะพึงรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันนี้ พรุ่งนี้ หรือมะรืนนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า අභිත්ථරෙථ කල්‍යාණෙ, පාපා චිත්තං නිවාරයෙ; දන්දඤ්හි කරතො පුඤ්ඤං, පාපස්මිං රමතී මනොති. พึงรีบกระทำความดี พึงห้ามจิตจากบาป เพราะเมื่อทำบุญช้า ใจย่อมยินดีในบาป අථ මහාරාජා තස්ස සරීරඣාපනකිච්චං බහූහි සාධුකීළනසභායෙහි අකාසි. තතො පච්ඡා සුනන්දස්ස නාම භික්ඛුස්ස පුන සික්ඛං අදාසි. සාමණෙරං පන උපසම්පදභූමියං පතිට්ඨාපෙසි. දාරකඤ්ච සාමණෙරභූමියන්ති. แล้วพระมหาราชาได้ทรงบำเพ็ญพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพของท่านด้วยการละเล่นฉลองมากมาย หลังจากนั้น ได้ให้สิกขาอีกครั้งแก่ภิกษุชื่อ สุนันทะ ส่วนสามเณร ได้ทรงให้ตั้งมั่นในอุปสมบทภูมิ และเด็กชายนั้น ได้ทรงให้ตั้งมั่นในสามเณรภูมิ තෙ පන මහාරාජා කලියුගෙ තිවස්සාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මාඝමාසෙ බහූහි පච්චයෙහි උපත්ථම්භෙත්වා තානිතානි සබ්බානි කම්මානි තීරෙත්වා කුසිමනගරජෙට්ඨස්ස එකස්ස අමච්චස්ස භාරං කත්වා තස්සෙව සබ්බානි කිච්චානි නිය්‍යාදෙත්වා සීහළදීපං පහිණීති. ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๓ ในเดือน ๓ (มาฆะ) พระมหาราชาพระองค์นั้น ได้ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัยมากมาย และได้ทรงจัดการกิจการทั้งปวงเหล่านั้นให้สำเร็จ แล้วได้ทรงมอบภาระแก่อำมาตย์ผู้เป็นใหญ่ในเมืองกุสิมะคนหนึ่ง และได้ทรงมอบกิจการทั้งปวงแก่ท่านผู้นั้น แล้วได้ทรงส่งไปยังเกาะลังกา සඞ්ඝරාජාමහාථෙරො පන සාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථාය සොතාරානං සුඛප්පටිබොධනත්ථාය නානාගන්ථෙහි පාඨං විසොධෙත්වා සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය නාම මහානිද්දෙසට්ඨකථාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. බහූනං සිස්සානං පරියත්තිවාචනවසෙන ජිනසාසනස්ස අනුග්ගහං අකාසීති. ส่วนพระสังฆราชมหาเถระ เพื่อความยั่งยืนแห่งพระศาสนา และเพื่อความเข้าใจง่ายของผู้ฟัง ได้ชำระพระบาลีจากคัมภีร์ต่างๆ และได้ทำอรรถโยชนาแห่งมหานิทเทสอรรถกถาชื่อ สัทธัมมัปปัชโชติกา เป็นภาษาพม่า และได้อนุเคราะห์พระศาสนาของพระชินเจ้าด้วยการบอกสอนปริยัติแก่ศิษย์จำนวนมาก අපරභාගෙ කලියුගෙ අට්ඨවස්සාධිකෙ ද්විසකෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මිගසිරමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛඅට්ඨමියං තස්ස පුත්තො සීරිපවරාදිත්‍යවිජයානන්තයසමහාධම්මරාජාධිරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. තදා සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු- මහාථෙරස්ස සිස්සං පඤ්ඤාජොතාභිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරං [Pg.164] සඞ්ඝරාජට්ඨානෙ ඨපෙසි. ในเวลาต่อมา ครั้นถึงกาลียุคที่ ๑๒๐๘ ในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑ (มฤคศิระ) พระโอรสของพระองค์พระนามว่า สิริปวราทิตยวิชยานันตยสมหาธัมมราชาธิราช ได้ครองราชย์ ในครั้งนั้น ได้ทรงแต่งตั้งพระเถระชื่อ ปัญญาโชตาภิธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระสุริยวงสาภิสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ ให้ดำรงตำแหน่งสังฆราช සොපි සීලවා පරියත්තිකොවිදො සික්ඛාකාමො ලජ්ජීපෙසලො. අඞ්ගුත්තරනිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථ යොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. ท่านผู้นั้นเป็นผู้มีศีล เชี่ยวชาญในปริยัติ มีความใคร่ในการศึกษา มีความละอายและน่ารัก และได้ทำอรรถโยชนาแห่งอังคุตตรนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า තස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජ- ගුරුත්ථෙරො සද්ධම්මවිලාසිනියා නාම පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. ในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น พระเญยยธัมมาภิวังสสิริปวราลังการธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งปฏิสัมภิทามรรคอรรถกถาชื่อ สัทธัมมวิลาสินี เป็นภาษาพม่า මණිජොතසද්ධම්මාලඞ්කාරමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරොසංයුත්ත- නිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. พระมณิโชตสัทธัมมาลังการมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งสังยุตตนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า මෙධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරො දීඝනිකායපාළියා තදට්ඨකථායච අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසි. พระเมธาภิวังสสัทธัมมธชมหาธัมมราชาธิราชคุรุเถระ ได้ทำอรรถโยชนาแห่งทีฆนิกายบาลีและอรรถกถาของพระบาลีนั้น เป็นภาษาพม่า ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපතිමහා ධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සිස්සො උපසම්පදාවසෙන පඤ්චවස්සිකො පඤ්ඤාසාමි නාමාහං සද්දත්ථභෙදචින්තානාමකස්සගන්ථස්ස ගණ්ඨිපදත්ථවණ්ණනං මරම්මභාසාය අකාසිං. දසවස්සිකකාලෙ පන අභිධානප්පදීපිකාසංවණ්ණනාය අත්ථයොජනං මරම්මභාසාය අකාසිං. තස්සාච පාඨං බහූහි ගන්ථෙහි සංසද්දිත්වා විසොධෙසින්ති. ข้าพเจ้าชื่อปัญญาสามิ เป็นศิษย์ของพระมหาเถระผู้เป็นพระอาจารย์ใหญ่แห่งพระราชาธิราช ผู้ทรงเป็นธรรมเสนาบดี ผู้ประดับด้วยสิริอันประเสริฐ ผู้มีวงศ์แห่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อมีพรรษาได้ ๕ พรรษา ได้ทำอรรถกถาอธิบายศัพท์ยากของคัมภีร์ชื่อสัททัตถเภทจินตาเป็นภาษาพม่า และเมื่อมีพรรษาได้ ๑๐ พรรษา ได้ทำอรรถโยชนาอธิบายความหมายของอภิธานัปปทีปิกาสังวัณณนาเป็นภาษาพม่า และได้ชำระข้อความนั้นโดยเทียบเคียงกับคัมภีร์หลายเล่ม අපරභාගෙ සක්කරාජෙ චුද්දසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ අයං අම්හාකං ධම්මිකො රාජා අනෙකසතජාතීසු උපචිතපුඤ්ඤානුභාවෙන ජිනසාසනස්ස පග්ගණ්හනත්ථාය සම්මාදෙවලොකපාලෙහි උය්‍යොජියනොවියරජ්ජසම්පත්තිං පටිලභි. දසබලස්සසාසනං පග්ගණ්හිතුකාමස්ස ධම්මරාජස්ස මනොරථො මත්ථකං පත්තො අහොසි. මරියාදං භින්දිත්වා දින්නකතමග්ගංවිය උදකං ලද්ධොකාසතාය සද්ධා මහොඝො [Pg.165] අවත්ථරිත්වා තිට්ඨති. චත්තාරිච වස්සානි අතික්කමිත්වා බෙසාඛමාසෙ පඤ්චකකුධභණ්ඩාදීහි අනෙකෙහි රාජභොග්ගභණ්ඩෙහි පරිවාරෙත්වා උදුම්බරභද්දපිට්ඨෙ සද්ධිං මහෙසියා අභිසෙකං පත්තො. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,- ในภายหลัง เมื่อศักราช ๑๒๑๔ พระราชาผู้ทรงธรรมของเรานี้ ด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมาหลายร้อยชาติ เพื่อเชิดชูพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้รับราชสมบัติราวกับถูกเทพผู้คุ้มครองโลกส่งมา ความปรารถนาของพระราชาผู้ทรงธรรมผู้ประสงค์จะเชิดชูพระศาสนาของพระทศพลได้สำเร็จ ศรัทธาอันเป็นกระแสธารใหญ่ได้แผ่ไปทั่วราวกับน้ำที่ไหลบ่าทำลายเขื่อนกั้นแล้วได้ช่องทาง ล่วงไป ๔ ปี ในเดือนวิสาขะ พระองค์ได้ทรงรับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพระแท่นภัทรบิฐที่ทำด้วยไม้มะเดื่อ แวดล้อมด้วยเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างเป็นต้น และเครื่องราชบริโภคมากมาย เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า මහාපුඤ්ඤොව රාජායං, කට්ඨටඝෙව ආගතෙ; සක්කරාජෙ හි සම්පත්තිං, පත්වා දානෙ රතො වතෙ. พระราชาผู้มีบุญมากนี้ เมื่อศักราช ๑๒๑๔ มาถึง ได้รับราชสมบัติ ทรงยินดีในการให้ทานอย่างแท้จริง තදා චත්තාරි වස්සානි, අතික්කමිත්වා විසාධිකෙ; සද්ධිං මහෙසියා සෙකං, පත්තො හුත්වා මහාතලෙ. เมื่อนั้น ล่วงไป ๔ ปีเศษ ได้รับอภิเษกพร้อมด้วยพระมเหสีบนพื้นโลกอันยิ่งใหญ่ ජිනචක්කඤ්ච ජොතෙසි, මහාසොකාදයො යථා; අලජ්ජිනොච නිග්ගය්හ, පග්ගහෙත්වාන ලජ්ජිනො. ทรงยังจักรแห่งพระชินเจ้าให้รุ่งเรือง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นต้น ทรงข่มพวกอลัชชี และทรงยกย่องพวกผู้ละอาย රට්ඨෙච දානසීලෙසු, භාවනායාභියුඤ්චයෙ; නිමිරාජාදයො යථාති. ในแว่นแคว้น ทรงบำเพ็ญทานและศีล ทรงประกอบในการภาวนา เหมือนพระเจ้านิมิราชเป็นต้น තදා යස්මා අලජ්ජිනො නිග්ගහිතබ්බපුග්ගලෙ අවීචිනරකෙ නික්ඛිපන්තොවිය නිග්ගහකම්මං අකාසි, තස්මා තෙ අලද්ධොකාසා නිලීයන්ති, යථා අරුණුග්ගමනකාලෙ කොසියාති. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,- เมื่อนั้น เพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการข่มบุคคลผู้เป็นอลัชชีที่ควรข่ม ราวกับโยนลงสู่อเวจีมหานรก เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่มีโอกาสและหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า තදා පන ජිනචක්කං, නභෙ චන්දොව පාකටං; අලජ්ජිනො නිලීයන්ති, අරුණුග්ගෙව කොසියාති. เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระจันทร์ในท้องฟ้า พวกอลัชชีหลบซ่อน เหมือนนกเค้าแมวเมื่ออรุณขึ้น යස්මාච ලජ්ජිනො පග්ගහිතබ්බපුග්ගලෙ භවග්ගෙඋක්ඛිපන්තොවිය පග්ගහකම්මං කරොති, තස්මා තෙ ලද්ධොකාසා උට්ඨිතසීසා නිරාසඞ්කා හුත්වා තිට්ඨන්ති, යථා චන්දිමසූරියාලොකානං පටිලද්ධකාලෙ ආදිකප්පිකාති. තෙනාවොචුම්හා, – และเพราะเหตุที่พระองค์ทรงกระทำการยกย่องบุคคลผู้ละอายที่ควรยกย่อง ราวกับยกขึ้นสู่ภวัคคพรหม เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงมีโอกาส เงยหน้าขึ้น และปราศจากความหวาดระแวง เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงจันทร์และแสงอาทิตย์ เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า තදාපිච [Pg.166] ජිනචක්කං, ඛෙ භාණුමාව පාකටං; ලජ්ජිනොපි උට්ඨහන්ති, ඔභාලද්ධෙව කප්පිකාති. เมื่อนั้น จักรแห่งพระชินเจ้าปรากฏชัดเจนเหมือนพระอาทิตย์ในท้องฟ้า พวกผู้ละอายก็ลุกขึ้น เหมือนมนุษย์ในปฐมกัปเมื่อได้รับแสงสว่าง තෙපිටකම්පි නවඞ්ගං බුද්ධවචනං චිරට්ඨිතිකං කත්තුකාමො පරියත්තිවිස්සරදෙහි මහාථෙරෙහි විසොධාපෙත්වා ලෙඛකානං භතිං දත්වා කණ්ඨජමුද්ධජාදිවිධානං සිථිලධනිතාදිවිධානඤ්ච පුනප්පුනං විචාරෙත්වා අන්තමසො පරිච්ඡෙදලෙඛමත්තම්පි අවිරාධෙත්වා අන්තෙපුරං පවිසෙත්වා සුවණ්ණමයෙසු ලොහමයෙසුච පොත්ථකෙසු ලිඛාපෙසි. ඤාණථාමසම්පන්නෙච භික්ඛූ විචිනෙත්වා යථාබලං විනයපිටකං විසුං විසුං ධාරෙති වාචුග්ගතං කාරාපෙති. අග්ගමහෙසිං ආදිං කත්වා සකල ඔරොධාදයො බහූ රාජසෙවකා අමච්චාදයො නාගරිකෙච යථාබලං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකඤ්ච විසුං විසුං එකෙකසුත්තමාතිකාපදභාජනීචිත්තවාරාදිවසෙන විභාජෙත්වා ධාරෙති වාචුග්ගතං කාරාපෙති. සයඤ්ච අනත්තලක්ඛණාදිකං අනෙකවිධං සුත්තං දෙවසිකං සජ්ඣායං කරොති. ජිනසාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථායසකලවිජිතෙච අරඤ්ඤවාසීනං භික්ඛූනං අස්සමස්ස සමන්තතො පඤ්චධනුසතප්පමාණෙ ඨානෙථලදකචරානං සබ්බෙසං සත්තානං අභයං අදාසි. පරියත්ති විසාරදානඤ්ච ථෙරානුථෙරානං මාතාපිතාදයො ඤාතකෙ සබ්බරාජකිච්චතො බලිකම්මතොච මොචාපෙත්වා යථාසුඛං වසාපෙති. එකාහෙනෙවාපි සහස්සමත්තෙ කුලපුත්තෙ පබ්බජූපසම්පදභූමීසු පතිට්ඨාපෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. අඤ්ඤානිපි බහූනි පුඤ්ඤකම්මානි කරොති. කත්වාච විවට්ටමෙව පත්ථෙති, නො වට්ටං. අඤ්ඤෙච ඔරොධාදයො තුම්හෙ යානි කානිචි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා විවට්ටමෙව පත්ථෙත, මා වට්ටන්ති අභිණ්හං ඔවදති. අනිච්චලක්ඛණාදිසංයුත්තාය ධම්මකථාය නිච්චං ඔවදති. සයම්පි සමථවිපස්සනාසු නිච්චාරද්ධං අකාසි. රාජූනං පන රට්ඨසාමිකානං ධම්මතාය කිච්චබාහුල්ලතාය කදාචි කදාචි ඔකාසං න ලභති කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජිතුං, එවම්පි සමානො සරීරමලපරිජග්ගනකාලෙපි කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතියෙව, න මොඝවසෙන කාලං ඛෙපෙති. ලොකෙ හි අමඞ්ගලසම්මතානිපි මනුස්සසීසකපාලට්ඨිආදීනි සුසාසනතො ආනෙත්වා දන්තකට්ඨාදීනි වා තංසදිසානි කාරාපෙත්වා අත්තනො සමීපෙ ඨපෙත්වා අට්ඨිකාදිභාවනාමයපුඤ්ඤං විචිනාති. ทรงประสงค์จะให้พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกและนวังคสัตถุศาสน์ดำรงอยู่ยั่งยืน จึงทรงให้พระมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติชำระ ทรงให้ค่าจ้างแก่พวกอาลักษณ์ ทรงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงวิธีการเขียนอักษรที่เกิดจากคอและศีรษะเป็นต้น และวิธีการเขียนอักษรที่เบาและหนักเป็นต้น แม้แต่การเขียนวรรคตอนก็ไม่ให้ผิดพลาด ทรงเข้าไปในพระราชวังแล้วให้จารึกในคัมภีร์ที่ทำด้วยทองและเหล็ก ทรงคัดเลือกภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังปัญญา ทรงให้ทรงจำพระวินัยปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง และให้ท่องจำ ทรงให้พระอัครมเหสีเป็นต้น เหล่าพระสนมทั้งหลาย ข้าราชบริพารจำนวนมาก อำมาตย์เป็นต้น และชาวเมือง ทรงจำพระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกแต่ละส่วนตามกำลัง โดยแบ่งเป็นแต่ละสูตร แต่ละมาติกาบท แต่ละบทภาชนีย์ แต่ละจิตตวารเป็นต้น และให้ท่องจำ พระองค์เองก็ทรงสาธยายพระสูตรหลายชนิดมีอนัตตลักขณสูตรเป็นต้นทุกวัน เพื่อความดำรงอยู่ยั่งยืนของพระศาสนาของพระชินเจ้า ทรงประทานอภัยแก่สัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอยู่ทั้งบนบกและในน้ำในบริเวณป่ารอบอาศรมของภิกษุผู้อยู่ป่าทั่วทั้งแว่นแคว้นในระยะ ๕๐๐ ธนู ทรงให้บิดามารดาเป็นต้น ญาติของพระเถระและพระอนุเถระผู้เชี่ยวชาญในปริยัติพ้นจากราชกิจทั้งปวงและกิจที่ต้องเสียภาษี และให้อยู่ตามสบาย ทรงเชิดชูพระศาสนาโดยให้กุลบุตรจำนวนพันกว่าคนตั้งมั่นในภูมิแห่งการบรรพชาอุปสมบทในวันเดียว ทรงทำบุญกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย และเมื่อทำแล้ว ก็ทรงปรารถนาแต่วิวัฏฏะ ไม่ปรารถนาวัฏฏะ ทรงโอวาทเหล่าพระสนมเป็นต้นอยู่เสมอว่า "พวกเธอทำบุญกรรมใด ๆ แล้ว จงปรารถนาแต่วิวัฏฏะเถิด อย่าปรารถนาวัฏฏะเลย" ทรงโอวาทด้วยธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจลักษณะเป็นต้นเป็นนิตย์ แม้พระองค์เองก็ทรงปรารภความเพียรในสมถะและวิปัสสนาเป็นนิตย์ แต่โดยธรรมดาของพระราชาผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น เพราะมีกิจมาก บางครั้งบางคราวก็ไม่ได้รับโอกาสเพื่อประกอบกัมมัฏฐาน ถึงจะเป็นเช่นนั้น แม้ในเวลาชำระล้างสรีระ ก็ยังทรงประกอบกัมมัฏฐานนั่นเอง ไม่ทรงให้เวลาล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ ด้วยว่า ทรงให้นำสิ่งที่มีสมมติว่าเป็นอวมงคลในโลก มีกะโหลกศีรษะและกระดูกมนุษย์เป็นต้น มาจากป่าช้า แล้วทรงให้ทำเป็นไม้สีฟันเป็นต้น หรือสิ่งที่คล้ายกันนั้น ทรงวางไว้ใกล้พระองค์ แล้วทรงบำเพ็ญบุญอันสำเร็จจากการภาวนาเรื่องกระดูกเป็นต้น තදා පන අම්හාකං ආචරියවරං පරියත්තිවිසාරදං තික්ඛ ජවනගච්ඡිරාදිඤාණොපෙතං විචිත්‍රධම්මදෙසනාකථං සකල මරම්මිකභික්ඛූනං ඔනමිතට්ඨානභූතං වුද්ධාපචායිං රූපසොභග්ගපත්තං යුත්තවාදිකං ඤෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිධජධම්මසෙනාපති- මහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති තතියං ලද්ධලඤ්ඡං තං භික්ඛුසඞ්ඝානං සකලරට්ඨවාසීනං පාමොක්ඛභාවෙ පතිට්ඨාපෙසි අසොකමහාරාජාවිය මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරං. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,– เมื่อนั้น พระองค์ทรงตั้งพระอาจารย์ผู้ประเสริฐของเรา ผู้เชี่ยวชาญในปริยัติ ผู้ประกอบด้วยญาณอันคมกล้าและรวดเร็วเป็นต้น ผู้มีธรรมเทศนาอันวิจิตร ผู้เป็นที่นอบน้อมของภิกษุชาวพม่าทั้งปวง ผู้เคารพผู้ใหญ่ ผู้ถึงความงามแห่งรูป ผู้กล่าวคำที่สมควร ผู้ได้รับสมณศักดิ์ที่สามว่า 'เญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติสิริธชธัมมเสนาปติมหาธัมมราชาธิราชคุรุ' นั้น ไว้ในความเป็นประมุขของหมู่ภิกษุและชาวราษฎรทั้งปวง เหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชทรงตั้งพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระฉะนั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า තදාච භික්ඛුසඞ්ඝානං, ථෙරං පාමොක්ඛභාවකෙ; ඤෙය්‍යාදිලද්ධලඤ්ඡං තං, පතිට්ඨාපෙසි සාධුකන්ති. และเมื่อนั้น ทรงตั้งพระเถระผู้ได้รับสมณศักดิ์มีเญยยะเป็นต้นนั้น ไว้ในตำแหน่งประมุขของพระภิกษุสงฆ์ด้วยดี තදාච අම්හාකං ධම්මිකමහාරාජා සක්කරාජෙ එකූනවීසතාධිකෙ සහස්සෙ ද්විසතෙච සම්පත්තෙ මන්තලාඛ්‍යාතාචලස්ස සමීපෙ සුභූමිලක්ඛණොපෙතං එකනිපාතතිත්ථමිව බහුජනනයනවිහඞ්ගානං සබ්බනගරාලඞ්කාරෙහි පරික්ඛිත්තං මනුස්සානං චක්ඛුලොලතාජනකං නානාරතනෙහි සම්පුණ්ණං නානා වෙරජ්ජවාණිජානං පුටභෙදනට්ඨානභූතං රතනපුණ්ණනාමකං මහාරාජට්ඨානිකං මාපෙසි, මන්ධාතුවිය රාජගහං, සුදස්සනො වියච කුසාවතීනගරන්ති. තෙනාවොචුම්හා නාගරාජුප්පත්තිකථායං,– และเมื่อนั้น พระมหาราชาผู้ทรงธรรมของเรา เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างราชธานีชื่อรัตนปุณณะ ใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ราวกับท่าเรือเป็นที่จับแห่งนกคือนัยน์ตาของชนจำนวนมาก แวดล้อมด้วยเครื่องประดับเมืองทั้งปวง เป็นที่ยังความโลภในดวงตาของมนุษย์ให้เกิด เต็มไปด้วยรัตนะนานาชนิด เป็นที่รวมของพ่อค้าจากนานาประเทศ เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ และเหมือนพระเจ้ามหาสุทัสสนะสร้างเมืองกุสาวดี เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวไว้ในนาคราชุปปัตติกถาว่า තදා කට්ඨටඣෙ සම්පත්තෙ, මන්තලාඛ්‍යාචලස්සච; එරාවතීති නාමාය, මාපෙසි සමීපෙ නගරං. เมื่อศักราช ๑๒๑๙ ถึงพร้อมแล้ว ทรงสร้างเมืองใกล้ภูเขามัณฑะเลย์ และใกล้แม่น้ำชื่ออิรวดี සුභූමිලක්ඛණොපෙතං[Pg.168], රතනපුණ්ණනාමකං; රාජගහංව මන්ධාතු, අකිරම්මණියං සුභන්ති. ประกอบด้วยลักษณะแห่งแผ่นดินอันดี ชื่อรัตนปุณณะ งดงามน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก เหมือนพระเจ้ามันธาตุสร้างเมืองราชคฤห์ සෙය්‍යථාපි නාම ලොකෙ ආලොකත්ථිකානං සත්තානං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙන්තො උපකරොන්තො උදයපබ්බතතො සහස්සරංසී දිවාකරො උට්ඨහති, එවමෙවං මරම්මරට්ඨිකානං ලජ්ජීපෙසලානං සික්ඛාකාමානං භික්ඛූනං ගිහීනඤ්ච පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙන්තො උපකාරොන්තො අයං ධම්මිකොරාජා ඉමස්මිං මරම්මරට්ඨෙ උප්පජ්ජති. เปรียบเหมือนในโลก พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ย่อมขึ้นจากภูเขาอุทยะ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ต้องการแสงสว่าง ฉันใด พระราชาผู้ทรงธรรมนี้ ย่อมเกิดขึ้นในประเทศพม่านี้ ยังปีติโสมนัสให้เกิดขึ้นและเป็นผู้ช่วยเหลือแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก ผู้ใคร่ในการศึกษา และแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายชาวพม่า ฉันนั้น. ඉමඤ්ච ධම්මිකරාජානං නිස්සාය මරම්මරට්ඨෙ සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනං අතිවිය ජොතෙති. වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรมนี้ พระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในประเทศพม่า ย่อมรุ่งเรืองยิ่งนัก ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์. සාසනඤ්ච නාමෙතං රාජානං නිස්සාය තිට්ඨතීති. අයං ධම්මිකරාජායෙව න සාසනස්සූපකාරො ධම්මචාරී ධම්මමානී, අපිච ඛො ධම්මිකරාජානං නිස්සිතාපි සබ්බරට්ඨවාසිකා සාසනස්සූපකාරායෙව ධම්මචාරිනො ධම්මමානිනො රාජානුගතා හුත්වා. තෙනෙවාහ මහාබොධිජාතකාදීසු, – อนึ่ง พระศาสนานี้อาศัยพระราชาจึงตั้งอยู่ได้ มิใช่ว่าพระราชาผู้ทรงธรรมนี้เท่านั้นที่เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม แต่ที่แท้ แม้ชาวเมืองทั้งปวงผู้อาศัยพระราชาผู้ทรงธรรม ก็เป็นผู้บำรุงพระศาสนา เป็นผู้ประพฤติธรรม เป็นผู้เคารพธรรม เพราะเป็นผู้ประพฤติตามพระราชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในมหาโพธิชาดกเป็นต้นว่า – ගවඤ්චෙ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුඞ්ගවො; සබ්බා ගාවී උජුං යන්ති, නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති. ถ้าโคอุสภะไปตรง เมื่อโคทั้งหลายกำลังไป โคทั้งปวงย่อมไปตรง เมื่อผู้นำไปตรงแล้ว. එවමෙව මනුස්සෙසු, යො හොති සෙට්ඨසම්මතො; සො චෙපි ධම්මං චරති, පගෙව ඉතරා පජා; සබ්බරට්ඨං සුඛං සෙති, රාජා චෙ හොති ධම්මිකොති. ฉันใด ในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ผู้ใดเป็นที่นับถือว่าประเสริฐสุด ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติธรรมตาม ประเทศทั้งปวงย่อมนอนเป็นสุข ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม ดังนี้. විසෙසතො පන දුතියං අමරපුරං මාපෙන්තස්ස මහාධම්මරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා අජ්ජවමද්දවසොහජ්ජාදිගුණයුත්තාය ධිතා අම්හාකං රඤ්ඤො අග්ගමහෙසී සම්මාචාරිනී පතිබ්බතා. සබ්බනාරීනං අග්ගභාවං පත්තාපි සමානා කාමගුණසඞ්ඛාතෙන සුරාමදෙන අප්පමජ්ජිත්වා පුඤ්ඤකම්මෙසු අප්පමාදවසෙන නිච්චාරද්ධවීරියා හොති. නිච්චං පරියත්තියා උග්ගහණං අකාසි. වෙදපාරගූච [Pg.169] අහොසි. සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ අතිවිය පසන්නා අඤ්ඤාපි ඔරොධාදයො මහාධම්මරඤ්ඤො ඔවාදෙ ඨත්වා ධම්මං චරිංසු. සාසනං පසීදිංසුයෙව. උපරාජාපි මහාධම්මරාජස්ස එකමාතාපීතිකො මහාධම්මරාජිච්ඡාය අවිරොධෙත්වායෙව සකලරට්ඨවාසීනං ගිහීනං භික්ඛූනඤ්ච අත්ථහිතමාවහති, සෙය්‍යථාපි චක්කවත්තිරඤ්ඤො සන්තිකෙ ජෙට්ඨපුත්තො ථාමජවසම්පන්නො අතිසූරො උට්ඨානවීරියො. අඤ්ඤෙපි අමච්චා අනෙකසහස්සප්පමාණා මහාධම්මරඤ්ඤා ලද්ධෙසු ලද්ධෙසු ඨානන්තරෙසු ඨිතා මහාධම්මරඤ්ඤො තං තං කිච්චමාවහන්ති පුඤ්ඤකම්මෙසු අභිරමන්ති. සකලරට්ඨවාසිනොච මනුස්සා දානසීලභාවනාසුයෙව චිත්තං ඨපෙන්ති. භික්ඛූච සඞ්ඝරාජප්පමුඛාදයො ථෙරනවමජ්ඣිමා ගන්ථධුරවිපස්සනාධුරෙසු අභියුඤ්ජන්ති. อนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระอัครมเหสีของพระราชาของเรา ผู้เป็นพระธิดาของพระเจ้ามหาธรรมราชาผู้สร้างกรุงอมรปุระที่สอง ผู้ประกอบด้วยคุณมีอัชฌาสัยซื่อตรง ความอ่อนโยน และความมีไมตรีเป็นต้น ทรงเป็นผู้ประพฤติชอบ ทรงซื่อสัตย์ต่อพระสวามี แม้ทรงถึงความเป็นเลิศกว่าสตรีทั้งปวง ก็ไม่ประมาทด้วยความมัวเมาคือสุราอันนับว่าเป็นกามคุณ ทรงเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่เป็นนิตย์ด้วยความไม่ประมาทในบุญกรรมทั้งหลาย ทรงศึกษาปริยัติอยู่เป็นนิตย์ และทรงเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท ทรงเลื่อมใสยิ่งนักในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้เหล่าสตรีในโอรสและคนอื่นๆ ก็ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเจ้ามหาธรรมราชา ประพฤติธรรม เลื่อมใสในพระศาสนาโดยแท้ แม้พระอุปราชผู้มีพระมารดาและพระบิดาเดียวกันกับพระเจ้ามหาธรรมราชา ก็ไม่ขัดพระราชหฤทัยของพระเจ้ามหาธรรมราชาเลย ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่คฤหัสถ์และภิกษุทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง เปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว กล้าหาญยิ่งนัก มีความเพียรพยายาม แม้อำมาตย์เหล่าอื่นมีประมาณหลายพัน ตั้งอยู่ในตำแหน่งที่ได้รับจากพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมช่วยทำกิจนั้นๆ ของพระเจ้ามหาธรรมราชา ย่อมยินดีในบุญกรรมทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายชาวราษฎรทั้งปวง ย่อมตั้งจิตไว้ในการให้ทาน การรักษาศีล และการเจริญภาวนา ส่วนภิกษุทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธาน ทั้งที่เป็นพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ ย่อมขวนขวายในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ එවමෙකස්ස සාධුජ්ජනස්ස ගුණං මහන්තෙන උස්සාහෙන කථෙන්තොපි දුක්කරංතාව නිට්ඨං පාපෙතුං, භගවතො පන තිලොකග්ගස්ස අනෙකසහස්සපාරමිතානුභාවෙන පවත්තං ගුණං කො නාම පුග්ගලො සක්ඛිස්සති නිට්ඨං පාපෙත්වා කථෙතුන්ති. එවං මහාධම්මරාජස්සච අග්ගමහෙසියාචෙව උපරාජාදීනඤ්ච ගුණෙ විස්සට්ඨෙන විත්ථාරතො කථියමානෙ ඉමිස්සා සාසනවංසප්පදීපිකාය අනෙකසතභාණවාරමත්තම්පි පත්වා පරියන්තො න පඤ්ඤායෙය්‍ය, යස්මාච අතිප්පපඤ්චා භවෙය්‍ය, තස්මා සඞ්ඛෙපෙනෙවායං කථිතා සාධුජ්ජනානං මහාපුඤ්ඤමයාය පීතියා අනුමොදනත්ථාය. ඉදඤ්හි සුණන්තෙහි සාධුජ්ජනෙහි අනුමොදිතබ්බං,- අසුකස්මිං කිර කාලෙ අසුකස්මිං රට්ඨෙ අසුකො නාම රාජා සාසනං පග්ගණ්හිත්වා වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජි, සෙය්‍යථාපි නාම රුක්ඛො භූමොදකානං නිස්සාය වුඩ්ඪිං විරූළිං වෙපුල්ලමාපජ්ජීති. แม้การกล่าวพรรณนาคุณของสัตบุรุษเพียงคนเดียวให้จบสิ้นด้วยความพยายามอย่างยิ่ง ก็ยังทำได้ยากยิ่ง แต่คุณของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเลิศในสามโลก ซึ่งเป็นไปด้วยอานุภาพแห่งบารมีหลายพันประการ บุคคลชื่อไรเล่าจะสามารถกล่าวให้จบสิ้นได้ เมื่อกล่าวคุณของพระเจ้ามหาธรรมราชา พระอัครมเหสี และพระอุปราชเป็นต้น โดยพิสดารอย่างกว้างขวางเช่นนี้ แม้คัมภีร์ศาสนวงศ์ประทีปนี้จะมีประมาณหลายร้อยภาณวาร ก็ยังไม่เห็นที่สุด และเพราะเหตุที่จะเป็นเรื่องยืดยาวเกินไป ฉะนั้น เรื่องนี้จึงกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้น เพื่อให้สัตบุรุษทั้งหลายได้อนุโมทนาด้วยปีติอันเป็นบุญใหญ่ ด้วยว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้ฟังเรื่องนี้พึงอนุโมทนาว่า ได้ยินว่า ในกาลโน้น ในประเทศโน้น พระราชาพระนามโน้น ทรงยกย่องพระศาสนาแล้ว พระศาสนาก็ถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ เปรียบเหมือนต้นไม้ที่อาศัยพื้นดินและน้ำ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ ฉันนั้น ඉමස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ඤෙය්‍යධම්මාභිමුනිවරඤ්ඤාණකිත්ති සිරිධජධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම සඞ්ඝරාජා [Pg.170] මහාථෙරො රඤ්ඤා අභියාචිතො සුරාජමග්ගදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසි. මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය අත්ථං සිස්සානං වාචෙත්වා යථාවාචිතනියාමෙන අත්ථයොජනානයං පොත්ථකෙ ආරොපාපෙසි. ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้ พระมหาเถระพระสังฆราชนามว่า ญเญยยธัมมาภิมุนิวรญาณกิตติ สิริธชธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชาธิราชครู อันพระราชาอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สุราชมรรคทีปนี. ได้บอกอรรถแห่งอรรถกถาพระมัชฌิมนิกายแก่นักเรียนทั้งหลายแล้ว ได้ให้จารึกอรรถโยชนาตามนัยที่บอกแล้วลงในคัมภีร์. මෙධාභිවංසසද්ධම්මධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම මහාථෙරො ජාතකපාළියා අත්ථයොජනානයං මරම්මභාසාය අකාසි. พระมหาเถระนามว่า เมธาภิวังสสัทธรรมธชมหาธรรมราชาธิราชครู ได้รจนาอรรถโยชนาแห่งชาดกปาฬีเป็นภาษาพม่า. සඞ්ඝරාජස්ස සිස්සො පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරූති රඤ්ඤා ලද්ධනාමලඤ්ඡො සොයෙවාහං ධම්ම රඤ්ඤා අග්ගමහෙසියාච අභියාචිතො සීලකථං නාම ගන්ථං උපායකථං නාම ගන්ථඤ්ච අකාසිං. රඤ්ඤො ආචරියභූතෙන දිසාපාමොක්ඛෙන නාම උපාසකෙන අභියාචිතො සොයෙවාතං අක්ඛරවිසොධනිං නාම ගන්ථං ආපත්තිවිනිච්ඡයං නාම ගන්ථඤ්ච. තථා සඞ්ඝරඤ්ඤා චොදිතො සොයෙ වාහං නාගරාජුප්පතිකථං වොහාරත්ථභෙදඤ්ච විවාදවිනිච්ඡයඤ්ච අකාසිං. තථා පඤ්චජම්බුගාමභොජකෙන ලෙඛකාමච්චෙන ද්වීහිච ආරොචනලෙඛකාමච්චෙහි අභියාචිතො සො යෙවාහං රාජසෙවකදීපනිං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා දීඝනාවානගරභොජකෙන මහාඅමච්චෙන අභියාචිතො සොයෙවාහං නිරයකථාදීපකං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා සිලාලෙඩ්ඩුකනාමකෙන උපාසකෙන අභියාචිතො සොයෙවාහං උපොසථවිනිච්ඡයං නාම ගන්ථං අකාසිං. තථා බහූහි සොතුජනෙහි අභියාචිතො සොයෙවාහං සද්දනීතියා සංවණ්ණනං පාළිභාසාය අකාසින්ති. ข้าพเจ้าผู้เป็นศิษย์ของพระสังฆราช ผู้ได้รับนามอันเป็นเครื่องหมายจากพระราชาว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธรรมราชาธิราชครู นั่นเอง อันพระราชาผู้ทรงธรรมและพระอัครมเหสีอาราธนาแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า สีลกถา และคัมภีร์ชื่อว่า อุบายกถา. อันอุบาสกชื่อว่า ทิสาปาโมกข์ ผู้เป็นอาจารย์ของพระราชา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อักขรวิโสธนี และคัมภีร์ชื่อว่า อาปัตติวินิจฉัย. อนึ่ง อันพระสังฆราชชักชวนแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์นาคราชุปปัตติกถา คัมภีร์โวหารัตถเภท และคัมภีร์วิวาทวินิจฉัย. อนึ่ง อันอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของหมู่บ้านปัญจชมพู ผู้เป็นเลขานุการ และอำมาตย์เลขานุการผู้กราบทูลสองคน อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า ราชเสวกทีปนี. อนึ่ง อันมหาอำมาตย์ผู้เป็นเจ้าของเมืองทีฆนาวา อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า นิรยกถาดีปะกะ. อนึ่ง อันอุบาสกชื่อว่า สีลาเลฑฑุกะ อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคัมภีร์ชื่อว่า อุโบสถวินิจฉัย. อนึ่ง อันชนผู้ฟังเป็นอันมาก อาราธนาแล้ว ข้าพเจ้าผู้นั้นนั่นเอง ได้รจนาคำอธิบายแห่งสัททนีติเป็นภาษาบาลี ดังนี้. එකස්මිඤ්ච සමයෙ කලියුගෙ වීසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ රඤ්ඤො එතදහොසි,- ඉදානි බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ කෙසඤ්චි භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච කුලදූසනාදිඅසාරුප්පකම්මෙහි උප්පාදිතා චත්තාරො පච්චයා බහූ දිස්සන්ති[Pg.171], කෙචිපි අලජ්ජී පුග්ගලා ජාතරූපාදිනිස්සග්ගියවත්ථුම්පිසාදියන්ති, කෙචිපි විනා පච්චයං විකාලෙ තම්බුලං ඛාදන්ති, සන්නිධිඤ්ච කත්වා ධූමානිච පිවන්ති, අගිලානා හුත්වා සඋපාහනා ගාමං පවිසන්ති, ඡත්තං ධාරෙන්ති, අඤ්ඤෙපි අවිනයානුලොමාචාරෙ චරන්ති, ඉදානි භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ බුද්ධං සක්ඛිං කත්වා ඉමෙ අනාචාරෙ න චරිස්සාමාති පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා භගවතො සික්ඛාපදානි රක්ඛාපෙතුං වට්ටති, එවඤ්ච සති භික්ඛූ සාමණෙරාච මයං බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ එවං පටිඤ්ඤං කරොම, පටිඤ්ඤඤ්ච කත්වා විකාරං ආපජ්ජන්තානං අම්හාකං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඉමස්මිංයෙව පච්චක්ඛෙ කිඤ්චි භයං උප්පජ්ජෙය්‍යාති පච්චක්ඛභයං අපෙක්ඛිත්වා තෙ සික්ඛාපදං රක්ඛිස්සන්තීති. එවං පන චින්තෙත්වා භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච එවං පටිඤ්ඤං කාරාපෙතුං යුජ්ජති වා මා වාති මයං න ජානාම, ඉදානි සඞ්ඝරාජාදයො මහාථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා පුච්ඡිස්සාමීති පුන චින්තෙසි. อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง เมื่อกาลียุคถึงหนึ่งพันสองร้อยยี่สิบปี ได้มีพระราชดำริแก่พระราชาว่า บัดนี้ ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปัจจัยสี่ที่ภิกษุและสามเณรบางรูปได้มาด้วยกรรมอันไม่เหมาะสม มีการทำตระกูลให้เสียหายเป็นต้น ปรากฏอยู่มาก. บางบุคคลผู้ไม่มีความละอาย ย่อมยินดีแม้ในวัตถุอันเป็นนิสสัคคีย์มีทองและเงินเป็นต้น. บางบุคคลย่อมเคี้ยวหมากในเวลาวิกาลโดยไม่มีเหตุจำเป็น. และย่อมดื่มควัน (สูบยา) โดยการสะสมไว้. เป็นผู้ไม่เจ็บป่วยแล้ว ย่อมสวมรองเท้าเข้าไปสู่หมู่บ้าน. ย่อมกั้นร่ม. และย่อมประพฤติในอาจาระที่ไม่เป็นไปตามพระวินัยอย่างอื่นอีก. บัดนี้ ควรให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า 'เราจักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้' แล้วให้รักษาพระสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า. และเมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุและสามเณรทั้งหลายจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า 'เราจักทำปฏิญญาอย่างนี้ต่อหน้าพระพุทธเจ้า และเมื่อทำปฏิญญาแล้ว หากพวกเราถึงความวิปริต พึงเกิดภัยบางอย่างในอัตภาพนี้เอง ในที่เฉพาะหน้าแห่งนี้เอง' ดังนี้ พวกเขาจักรักษาพระสิกขาบทโดยคำนึงถึงภัยที่ปรากฏเฉพาะหน้า. อนึ่ง เมื่อทรงดำริอย่างนี้ว่า 'การให้ภิกษุและสามเณรทำปฏิญญาอย่างนี้ ควรหรือไม่ควร เราไม่รู้ บัดนี้ เราจักประชุมพระมหาเถระมีพระสังฆราชเป็นต้น แล้วจักสอบถาม' ดังนี้ จึงทรงดำริอีก. අථ සබ්බෙපි මහාථෙරෙ සඞ්ඝරාජස්ස විහාරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ඉමං කාරණං පුච්ඡථාති අමච්චෙ ආණාපෙසි. අථ අමච්චා මහාථෙරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා පුච්ඡිංසු,-ඉදානි භන්තෙ සාසනෙ භික්ඛූනං සාමණෙරානඤ්ච අවිනයානුලොමාචාරානි දිස්වා බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ බුද්ධං සක්ඛිං කත්වා රාජා යථා ඉමෙ අනාචාරෙ න චරිස්සාමාති පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා භගවතො සික්ඛාපදානි රක්ඛාපෙතුං ඉච්ඡති, තථා කාරාපෙතුං යුජ්ජති වා මා වාති. ครั้งนั้น พระราชาได้รับสั่งแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า 'จงให้พระมหาเถระทั้งปวงประชุมกันในวิหารของพระสังฆราช แล้วจงถามเรื่องนี้' ครั้งนั้น อำมาตย์ทั้งหลายให้ประชุมพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ได้ถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บัดนี้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นความประพฤติที่ไม่เหมาะสมแก่พระวินัยของพระภิกษุและสามเณรทั้งหลายในพระศาสนาแล้ว ทรงประสงค์จะให้กระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า โดยกระทำพระพุทธเจ้าให้เป็นพยานว่า จักไม่ประพฤติอนาจารเหล่านี้ แล้วจะให้รักษาสิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า การให้กระทำอย่างนั้นควรหรือไม่?' අථ සඞ්ඝරාජප්පමුඛාදයො මහාථෙරා එවමාහංසු,- යස්මා සාසනස්ස පරිසුද්ධභාවං ඉච්ඡන්තො එවං කරොති, තස්මා තථා කාරාපෙතුං යුජ්ජතීති. ครั้งนั้น พระมหาเถระทั้งหลายมีพระสังฆราชเป็นประธานเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'เพราะเหตุที่พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา จึงทรงกระทำอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงควรที่จะให้กระทำอย่างนั้น' පණ්ඩිතාභිධජමුනින්දඝොසමහාධම්මරාජගුරුත්ථෙරාදයො පන කතිපයත්ථෙරා එවමාහංසු, – ඉදානි භික්ඛූ නාම සද්ධාබලාදීනං [Pg.172] ථොකතාය භගවතො ආණාසඞ්ඛාතං සචිත්තකාචිත්තකාපත්තිඉං ආපජ්ජිත්වා භගවතායෙව අනුඤ්ඤාතෙහි දෙසනාවුට්ඨානකම්මෙහි පටිකරිත්වා සීලං පරිසුද්ධං කත්වා ලජ්ජීපෙසලභාවං කරොන්ති, න කදාචි ආපත්තිං අනාපජ්ජිත්වා, තස්මා භගවතා පටික්ඛිත්තං කම්මං සඤ්චිච්චන වීතික්කමිස්සාමාති බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤාකරණං අතිභාරියං හොති, සචෙපි පුබ්බෙ පටිඤ්ඤං කත්වා පච්ඡා විසංවාදෙය්‍ය, එවං සති පටිස්සවවිසංවාදෙ සුද්ධචිත්තස්ස දුක්කටං පටිස්සවක්ඛණෙඑව පාචිත්ති ඉතරස්සචාති වචනතො තං තං ආපත්තිං පටිස්සවවිසංවාදනදුක්කපෙත්තියා සහෙව ආපජ්ජෙය්‍ය, අථ පටිඤ්ඤාකරණතොයෙව ආපත්තිබහුලතා භවෙය්‍ය, යථා පන රොගං වූපසමිතුං අසප්පායභෙසජ්ජං පටිසෙවති, අථස්ස රොගො අවූපසමිත්වා අතික්කමෙය්‍ය, එවං ආපත්තිං අනාපජ්ජිතුකාමො බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කරොති, අථස්ස ආපත්තිබහුලායෙව භවෙය්‍යාති, කිඤ්ච භිය්‍යො අභයදස්සාවිනො භික්ඛූ අනෙකසතබුද්ධස්ස සම්මුඛෙ අනෙකසතවාරානිපි පටිඤ්ඤං කත්වා සික්ඛාපදං වීතික්කමිතුං විසහිස්සන්තියෙවාති. ส่วนพระเถระบางรูปมีพระปัณฑิตาภิธชมุนินทโฆสมหาธรรมราชครูเถระเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ ชื่อว่าภิกษุทั้งหลาย เพราะความที่กำลังศรัทธาเป็นต้นมีน้อย ย่อมต้องอาบัติทั้งที่เป็นสจิตตกะและอจิตตกะ อันนับเนื่องในพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วแก้ไขด้วยกรรมคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้แล้วนั่นเอง กระทำศีลให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นผู้มีความละอายและมีศีลเป็นที่รัก ไม่ใช่ว่าจะไม่ต้องอาบัติเลยในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น การกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าว่า จักไม่ล่วงละเมิดกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้โดยจงใจ ย่อมเป็นเรื่องที่หนักหนามาก ถึงแม้ว่าในเบื้องต้นจะกระทำปฏิญญาแล้ว ในภายหลังจะล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมีคำกล่าวว่า ในเรื่องการล่วงปฏิญญา ผู้มีจิตบริสุทธิ์ต้องอาบัติทุกกฏ ผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในขณะที่รับปฏิญญา ดังนี้ ก็จะพึงต้องอาบัตินั้นๆ พร้อมกับอาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์อันเกิดจากการล่วงปฏิญญา อนึ่ง เพราะการกระทำปฏิญญานั่นเอง อาบัติก็จะพึงมีมาก เปรียบเหมือนบุคคลเสพยาที่ไม่เป็นสัปปายะเพื่อระงับโรค แต่โรคของเขาก็ไม่ระงับกลับกำเริบขึ้น อย่างนี้แหละ ผู้ไม่ประสงค์จะต้องอาบัติ ย่อมกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้า แต่อาบัติของเขาก็จะพึงมีมากนั่นเอง อนึ่ง ยิ่งกว่านั้น ภิกษุผู้ไม่เห็นภัย ถึงแม้จะกระทำปฏิญญาต่อหน้าพระพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์แม้หลายร้อยครั้ง ก็ยังจะพึงกล้าล่วงละเมิดสิกขาบทนั่นเอง' අථ සඞ්ඝරාජා මහාථෙරො අත්තනො සිස්සං පඤ්ඤාසාමිසිරිකවිධජමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුං නාම මං උය්‍යොජෙසි, තස්ස ථෙරස්ස වචනෙ පටිවචනං දාතුං. ครั้งนั้น พระสังฆราชผู้เป็นพระมหาเถระ ได้ส่งศิษย์ของตนคือข้าพเจ้าชื่อว่า ปัญญาสามิสิริกวิธชมหาธัมมราชธิราชคุรุ ไปเพื่อจะให้คำตอบแก่คำของพระเถระนั้น අථාහං එවං වදාමි,- ද්වෙ පුග්ගලා අභබ්බා සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූච භික්ඛුනියොච අරියා පුග්ගලා, ද්වෙ පුග්ගලා සබ්බා සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූච භික්ඛුනියොච පුථුජ්ජනාති පරිවාරපාළියං වුත්තත්තා අරියපුග්ගලානංවිය පුථුජ්ජනානං විස්සට්ඨෙන පටිඤ්ඤං කාතුං න වට්ටතීති මනසිකරිත්වා පුථුජ්ජනභික්ඛූනං පටිඤ්ඤාකරණං අතිභාරියන්ති වෙදෙය්‍යචෙ, සබ්බෙහිපි අරියපුථුජ්ජනෙහි භික්ඛූහි උපසම්පදාමාළකෙ ආදිතොව [Pg.173] චත්තාරි අකරණීයානි ආචික්ඛිතබ්බානීති වුත්තෙසු චතූසු අකරණීයෙසු අන්තමසො තිණසලාකං උපාදාය යො භික්ඛු පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියති, අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොති, අන්තමසො කුන්තකිපිල්ලිකං උපාදාය යො භික්ඛු සඤ්චිච්ච මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතං වොරොපෙසි, අන්තමසො ගබ්භපාතනං උපාදාය අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොති, අන්තමසො සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමීති යො භික්ඛුපාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියොතිච උපජ්ඣාචරියෙන ඔවදියමානෙහි අභිනවොපසම්පන්නෙහි ආම භන්තෙති පටිඤ්ඤාකථායෙව. සාමණෙරෙහිපි පබ්බජ්ජක්ඛණෙයෙව උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ පාණාතිපාතාවෙරමණිසික්ඛාපදං සමාදියාමීතිආදිනා පඨමං පටිඤ්ඤා කතායෙව. තථා භික්ඛූහි තංතංආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා දෙසනාය පටිකරණකාලෙ සාධු සුට්ඨු භන්තෙ සංවරිස්සාමීති අභිණ්හං පටිඤ්ඤා කතායෙව. සාමණෙරෙහිපි උපජ්ඣාචරියස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාග්ගහණකාලෙපි පාණාතිපාතාවෙර මණිසික්ඛාපදං සමාදියාමීතිආදිනා අභිණ්හං පටිඤ්ඤා කතායෙව. තාහි පන පටිඤ්ඤාහි අභායිත්වා ඉතොයෙව භායාමීති වුත්තවචනං අච්ඡරියංවිය හුත්වා ඛායති. ඉමාය හි පටිඤ්ඤාය තාසං පටිඤ්ඤානං විසෙසතා න දිස්සතීති. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคล ๒ จำพวก ไม่ควรจงใจต้องอาบัติ คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นอริยบุคคล บุคคล ๒ จำพวก ย่อมจงใจต้องอาบัติได้ทั้งปวง คือภิกษุและภิกษุณีผู้เป็นปุถุชน ดังที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิ หากพึงทราบว่า 'การกระทำปฏิญญาของภิกษุผู้เป็นปุถุชนเป็นภาระหนักยิ่ง' เมื่อพิจารณาว่า 'ไม่ควรที่ปุถุชนจะกระทำปฏิญญาอย่างเด็ดขาดเหมือนอริยบุคคล' ในอักขรณียกิจ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายทั้งที่เป็นอริยะและปุถุชนทั้งปวง พึงบอกอักขรณียกิจ ๔ อย่างตั้งแต่แรกในโรงอุปสมบท' คือ 'ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันนับว่าเป็นการลัก ตั้งแต่มีราคาเท่ากับกลีบหญ้าขึ้นไป หรือมีราคาเท่ากับ ๑ บาท หรือเกิน ๑ บาท ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' 'ภิกษุใดจงใจปลงชีวิตมนุษย์ ตั้งแต่สัตว์เล็กๆ เช่น มดดำมดแดงขึ้นไป หรือตั้งแต่การทำแท้งขึ้นไป ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' และ 'ภิกษุใดมีบาปธรรม มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริงว่า "เรายินดีในเรือนว่าง" ภิกษุนั้นไม่เป็นสมณะ ไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ดังนี้ เมื่อพระอุปัชฌาย์อาจารย์ตักเตือนภิกษุผู้บวชใหม่ทั้งหลาย ก็เป็นเพียงคำปฏิญญาว่า 'ขอรับ กระผม' นั่นเอง แม้สามเณรทั้งหลายในขณะบรรพชานั่นเอง ก็ได้ทำปฏิญญาไว้ก่อนแล้วในสำนักของพระอุปัชฌาย์ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น เช่นเดียวกัน เมื่อภิกษุทั้งหลายต้องอาบัตินั้นๆ แล้วกระทำคืนด้วยการแสดงอาบัติ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ กระผมจักสำรวม' แม้สามเณรทั้งหลายในเวลาสมาทานสิกขาในสำนักของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ก็ได้ทำปฏิญญาอยู่บ่อยๆ ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานสิกขาบทคือการเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น แต่คำที่กล่าวว่า 'ไม่กลัวต่อปฏิญญาเหล่านั้น แต่กลัวต่อปฏิญญานี้' ย่อมปรากฏเหมือนเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ เพราะความพิเศษของปฏิญญานี้ (เมื่อเทียบกับ) ปฏิญญาเหล่านั้น ย่อมไม่ปรากฏ" අයං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානත්ථො,- පටිස්සවදුක්කටාපත්ති නාම සාවත්ථියං පස්සෙනදිකොසලරඤ්ඤා ඉමස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගච්ඡාහීති ආයාචිතෙ සාධූති පටිජානිත්වා ලාභබහුලතං පටිච්ච අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වස්සං උපගන්ත්වා පටිස්සවවිසංවාදනපච්චයා උපනන්දං නාම භික්ඛුං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තා. සමන්තපාසාදිකඤ්ච නාම විනයට්ඨකථාය වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං [Pg.174] පටිස්සවෙච ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ න කෙවලං ඉමං තෙමාසං ඉධ වස්සං වසථාති එතස්සෙව පටිස්සවෙ ආපත්ති, ඉමං තෙමාසං භික්ඛං ගණ්හථ, උභොපි මයං වස්සං වසිස්සාම, එකතො උද්දිස්සාපෙස්සාමාති එවමාදිනාපි තස්ස තස්ස පටිස්සවෙ දුක්කටං, තඤ්ච ඛො පඨමං සුද්ධචිත්තස්ස පච්ඡා විසංවාදනපච්චයා, පඨමම්පි අසුද්ධ චිත්තස්ස පන පටිස්සවෙ පාචිත්තියන්ති වුත්තං. ในเรื่องนี้ มีเนื้อความที่วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้ปรารภภิกษุชื่ออุปนันทะ เพราะเหตุแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลในเมืองสาวัตถีทรงอาราธนาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในวิหารนี้' ภิกษุนั้นรับปฏิญญาว่า 'ดีแล้ว' แต่กลับไปจำพรรษาในวิหารอื่นระหว่างทางเพราะอาศัยลาภสักการะที่มาก และในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา ในวรรณนาขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา ในคำว่า 'และในปฏิญญา ย่อมมีอาบัติทุกกฏ' นี้ ไม่ใช่เฉพาะในปฏิญญาว่า 'ขอท่านจงจำพรรษาในที่นี้ตลอด ๓ เดือนนี้' เท่านั้นที่มีอาบัติ แม้ในปฏิญญานั้นๆ เช่น 'จงรับบิณฑบาตตลอด ๓ เดือนนี้' 'เราทั้งสองจักจำพรรษา' 'เราจักให้เขาอุทิศถวายร่วมกัน' เป็นต้น ก็มีอาบัติทุกกฏ และอาบัตินั้นย่อมมีเพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาของผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแล้วในภายหลัง ส่วนผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรก ในปฏิญญา ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ได้กล่าวไว้ ඉච්චෙවං භික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං දායකෙහිච සද්ධිං පටිජානිත්වා විසංවාදනපච්චයා අඤ්ඤෙසං අත්ථහිතභෙදෙයෙව දුක්කටාපත්ති වුත්තා, න අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන සයමෙව අහං භුඤ්ජිස්සාමි සයිස්සාමීති එවමාදිනා වත්වා යථාවුත්තානුරූපං අකත්වා විසංවාදනෙති. සචෙ පන භික්ඛුසාමණෙරානං පඨමමෙව ආම භන්තෙතිආදිනා පටිඤ්ඤං කත්වා පච්ඡා කෙනචිදෙව කරණීයෙන තංතංආපත්තිං ආපජ්ජන්තො සහ පටිස්සවවිසංවාදෙන දුක්කටාපත්තියා ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං සති තත්ථ තත්ථ සික්ඛාපදෙසු ද්වෙ ද්වෙ ආපත්තියො පඤ්ඤාපෙය්‍ය, න ච එවම්පි පඤ්ඤත්තා, තෙනෙව පටිස්සවදුක්කටාපත්ති නාම පරෙසං සන්තිකෙ පරෙසං මතිං ගහෙත්වා පටිජානිත්වා විසංවාදනට්ඨානෙයෙව පඤ්ඤත්තාති දට්ඨබ්බා. ด้วยประการฉะนี้ อาบัติทุกกฏย่อมกล่าวไว้เฉพาะในกรณีที่ภิกษุทั้งหลายรับปฏิญญากับกันและกันและกับทายกทั้งหลายแล้วล่วงปฏิญญา เพราะเหตุแห่งการล่วงปฏิญญาที่เกี่ยวข้องกับการทำลายประโยชน์สุขของผู้อื่น ไม่ใช่การล่วงปฏิญญาโดยกล่าวตามความประสงค์ของตนเองว่า 'เราจักฉัน' 'เราจักนอน' เป็นต้น แล้วไม่กระทำตามที่กล่าวไว้ ส่วนถ้าภิกษุและสามเณรทั้งหลายกระทำปฏิญญาไว้ตั้งแต่แรกว่า 'ขอรับ กระผม' เป็นต้น ในภายหลังเมื่อต้องอาบัตินั้นๆ ด้วยกิจบางอย่าง ก็จะพึงต้องอาบัติทุกกฏพร้อมกับการล่วงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงบัญญัติอาบัติสองอย่างในสิกขาบทนั้นๆ แต่ก็มิได้บัญญัติไว้อย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาบัติทุกกฏเพราะล่วงปฏิญญา ทรงบัญญัติไว้เฉพาะในฐานะแห่งการมุสา (ล่วงปฏิญญา) โดยรับความเห็นของผู้อื่นแล้วล่วงปฏิญญาต่อหน้าผู้อื่นนั่นเอง ඉදානි රාජා සාසනස්ස සුද්ධිං ඉච්ඡන්තො ඉමිනා උපායෙන භික්ඛුසාමණෙරානං සීලං සංවරාපෙන්තො පච්චක්ඛසම්පරායිකභයං අනුපෙක්ඛිත්වා සංවරං ආපජ්ජෙය්‍යුන්ති චින්තෙත්වා බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කාරාපිතත්තා න කොචි දොසො දිස්සති. භික්ඛුසාමණෙරානම්පි භිය්‍යොසොමත්තායසීලං සංවරිත්වා සීලපරිසුද්ධි භවෙය්‍යාති. අථ රාජා සබ්බෙසං භික්ඛුසාමණෙරානං බුද්ධස්ස සම්මුඛෙ පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා සීලං රක්ඛාපෙසීති. บัดนี้ พระราชาทรงประสงค์ความบริสุทธิ์แห่งพระศาสนา ด้วยอุบายนี้ ทรงให้ภิกษุสามเณรสำรวมศีล ทรงดำริว่า "พึงสำรวมโดยพิจารณาเห็นภัยในปัจจุบันและในภายหน้า" เพราะทรงให้ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้า จึงไม่ปรากฏโทษใดๆ และภิกษุสามเณรทั้งหลายก็พึงสำรวมศีลให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไป ครั้งนั้น พระราชาทรงให้ภิกษุสามเณรทั้งหมดปฏิญาณต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้าแล้ว ทรงให้รักษาศีล ඉච්චෙවං ඉමස්ස රඤ්ඤො කාලෙ පුබ්බෙ අලජ්ජිනොපි සමානා භයං අනුපෙක්ඛිත්වා යෙභුය්‍යෙන ලජ්ජිනොව භවන්තීති. ด้วยประการฉะนี้ ในสมัยแห่งพระราชาพระองค์นี้ แม้ผู้ที่เคยเป็นผู้ไม่มีความละอายมาก่อน ก็พิจารณาเห็นภัยแล้ว ส่วนมากก็กลายเป็นผู้มีความละอายไป බුද්ධස්ස [Pg.175] භගවතො පරිනිබ්බානතො තිසතාධිකානං ද්විවස්සසහස්සානං උපරි නවුතිමෙ සංවච්ඡරෙ බහිනදීතීරෙ ගාමසීමතො පට්ඨාය යාව අන්තොඋදකුක්ඛෙපා, තාව කම්මං කරොන්තානං භික්ඛූනං සුඛෙන ගමනත්ථාය ගහට්ඨා ගාමසීමාය උදකුක්ඛෙපසීමං සම්බන්ධිත්වා සෙතුං අකංසු. ในปีที่ ๒๓๙๐ ล่วงพ้นจากปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ริมฝั่งแม่น้ำภายนอก ตั้งแต่คามสีมาไปจนถึงภายในอุทกุกเขปสีมา เพื่อความสะดวกในการเดินทางของภิกษุผู้กระทำกรรมในที่นั้น คฤหัสถ์ทั้งหลายได้สร้างสะพานเชื่อมต่อคามสีมากับอุทกุกเขปสีมา අථ තත්ථ ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණා චරියනාමකො ථෙරො උපසම්පදාදිවිනයකම්මානි කතිපය වස්සෙසු අකාසි. ครั้งนั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่า ญาณลังการสุมนะมหาธัมมราชคุรุคณาจารย์ ได้กระทำวินัยกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นอยู่หลายปี ධීරානන්දත්ථෙරො පන තත්ථ සඞ්කරදොසො හොතීති කම්මං කාතුං න ඉච්ඡති. තථා පට්ඨාය යෙ යෙ ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණාචරියස්ස මතිං රුච්චන්ති, තෙ තෙ තස්ස පක්ඛිකා භවන්ති. යෙ යෙ පන ධීරානන්දත්ථෙරස්සමතිං රුච්චන්ති, තෙතෙ තස්ස පක්ඛිකා භවන්ති. එවංලඞ්කාදීපෙ අමරපුරනිකායිකා භික්ඛූ. ද්වෙධා භින්දිත්වා තිට්ඨන්ති. แต่พระธีรานันทเถระไม่ประสงค์จะกระทำกรรมในที่นั้น เพราะเห็นว่ามีโทษปะปนกัน ตั้งแต่นั้นมา ภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็เป็นพวกของท่าน ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ที่ชอบใจความเห็นของพระธีรานันทเถระ ก็เป็นพวกของท่าน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุในนิกายอมรปุระในลังกาทวีป จึงแตกแยกออกเป็นสองฝ่าย අථ ධීරානන්දපක්ඛෙ භික්ඛු තප්පක්ඛිකස්ස සීලක්ඛන්ධත්ථෙරස්ස සිස්සෙ ධම්මක්ඛන්ධවනරතනභික්ඛූ අම්හාකං ජම්බුදීපෙ රතනපුණ්ණනගරං පෙසෙසුං සඞ්ඝරාජමහාථෙරස්ස සන්තිකෙ ඔවාදස්ස පටිග්ගාහණත්ථාය. තෙ ච කලියුගෙ අට්ඨාරසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කත්තිකමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛඅට්ඨමියං සීහළදීපතො නික්ඛමිත්වා ආගච්ඡන්තා එකූනවීසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ ඵග්ගුනමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛසත්තමියං රතනපුණ්ණනගරං සම්පත්තා. ครั้งนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระธีรานันทเถระ ได้ส่งพระธรรมขันธภิกษุและพระวนรัตนภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระสีลขันธเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน ไปยังเมืองรัตนปุระในชมพูทวีปของเรา เพื่อรับโอวาทจากพระสังฆราชมหาสังฆเถระ และท่านเหล่านั้นได้ออกเดินทางจากลังกาทวีปในวันขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๘ ปี และได้ถึงเมืองรัตนปุระในวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๑๙ ปี අථ ධම්මරාජා සඞ්ඝරාජස්ස ආරාමෙ චතුභූමිකං විහාරං කාරාපෙත්වා තත්ථ තෙ වසාපෙසි. චතූහි පච්චයෙහිච සඞ්ගහං අකාසි. සඞ්ඝරාජාච තෙසං ද්වින්නං පක්ඛිකානං වචනං සුත්වා බහූහි ගන්ථෙහි සංසන්දිත්වා විවාදං විනිච්ඡින්දි. තාදිසෙ ඨානෙ සඞ්කරදොසස්ස අත්ථිභාවං පකාසෙත්වා සන්දෙසපණ්ණම්පි තෙසං අදාසි. ครั้งนั้น พระธรรมราชาทรงให้สร้างวิหาร ๔ ชั้นในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก ณ ที่นั้น และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ และพระสังฆราชทรงสดับคำของภิกษุทั้งสองฝ่ายแล้ว ทรงสอบทานกับคัมภีร์หลายเล่ม แล้วทรงวินิจฉัยอธิกรณ์ ทรงประกาศความมีอยู่แห่งโทษปะปนกันในที่เช่นนั้น แล้วทรงประทานหนังสือสารแก่ท่านเหล่านั้นด้วย මහාධම්මරාජාච [Pg.176] තෙසං පුන සික්ඛං සඞ්ඝරාජස්ස සන්තිකෙ ගණ්හාපෙත්වා පිටකත්තයපොත්ථකාදීනි දාතබ්බවත්ථූනි දත්වා තස්මිංයෙව සංවච්ඡරෙ පඨමආසාළිමාසස්ස කාළපක්ඛදසමියං නාවාය තෙ පෙසෙසි. และพระมหาธรรมราชาทรงให้ท่านเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช ทรงประทานสิ่งของที่ควรให้มีคัมภีร์พระไตรปิฎกเป็นต้น แล้วทรงส่งท่านเหล่านั้นกลับด้วยเรือในวันแรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๘ แรก ในปีนั้นเอง තතො පච්ඡාච ඤාණාලඞ්කාරසුමනමහාධම්මරාජගුරුගණාචරියපක්ඛෙ භික්ඛූපි තප්පක්ඛිකස්ස පඤ්ඤාමොලිත්ථෙරස්ස සිස්සෙ විමලජොතිධම්මනන්දභික්ඛූ පෙසෙසුං සද්ධිං අරියාලඞ්කාරෙන නාම සාමණෙරෙන චතූහිච උපාසකෙහි. තෙච කලියුගෙ වීසාධිකෙ ද්විසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ කත්තිකමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමියං සම්පත්තා. หลังจากนั้น ภิกษุในฝ่ายของพระญาณลังการสุมานะมหาสังฆราชอาจารย์ ก็ได้ส่งพระวิมลโชติภิกษุและพระธรรมนันทภิกษุ ผู้เป็นศิษย์ของพระปัญญามูลีเถระซึ่งเป็นพวกเดียวกัน พร้อมด้วยสามเณรนามว่าอริยลังการ และอุบาสก ๔ คน และท่านเหล่านั้นได้มาถึงในวันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๑๒ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๐ ปี තදාපි සඞ්ඝරාජස්ස ආරාමෙයෙව එකං විහාරං කාරාපෙත්වා තෙ වසාපෙසි. චතූහි පච්චයෙහිච සඞ්ගහං අකාසි. සඞ්ඝරාජාපි පුන විනිච්ඡයං අදාසි යථාවුත්තනයෙන. ධම්මරාජා තෙසම්පි භික්ඛූනං සඞ්ඝරාජස්ස සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙත්වා සාමණෙරඤ්ච උපසම්පාදෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං කත්වා පහිණි. ในครั้งนั้น พระราชาทรงให้สร้างวิหารแห่งหนึ่งในอารามของพระสังฆราช แล้วทรงให้ท่านเหล่านั้นพำนัก และทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พระสังฆราชก็ทรงประทานคำวินิจฉัยอีกครั้งตามนัยที่กล่าวมาแล้ว พระธรรมราชาทรงให้ภิกษุเหล่านั้นรับการศึกษาอีกครั้งจากพระสังฆราช และทรงให้อุปสมบทสามเณร แล้วทรงสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงส่งกลับไป තතො පච්ඡාච කලියුගෙ බාවීසාධිකෙ ද්විවස්සසතෙ සහස්සෙච සම්පත්තෙ මාඝමාසස්ස කාළපක්ඛඑකාදසමියං සීහළදීපතොයෙව ද්වෙ භික්ඛූ තයො සාමණෙරා චත්තාරො උපාසකා සරජතසුවණ්ණකරණ්ඩකං සරජතසුවණ්ණචෙතියදාතුං හත්ථිදන්තමයං බුද්ධරූපං මහාබොධිපත්තානි මහාබොධිතචං මහාබොධිපතිට්ඨානසූමිං සීහළදක්ඛිණසාඛාබොධිපත්තානි දුතියසත්තාහඅනිමිසට්ඨානභූමිඤ්ච ධම්මපණ්ණාකාරත්ථාය ගහෙත්වා රතනපුණ්ණං නාම මහාරාජට්ඨානීනගරං සම්පත්තා. තෙසම්පි ධම්මරාජා චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං කත්වා සඞ්ඝරඤ්ඤො ආරාමෙ වසාපෙසි. භික්ඛුනඤ්ච පුන සික්ඛං ගණ්හාපෙසි. සාමණෙරානඤ්ච උපසම්පදකම්මං ගහට්ඨානඤ්ච පබ්බජ්ජකම්මං ගණ්හාපෙසි. หลังจากนั้น ในวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๓ เมื่อกาลียุคครบ ๑๒๒๒ ปี ภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป อุบาสก ๔ คน จากลังกาทวีปนั่นเอง ได้นำผอบเงินและทอง พระธาตุเจดีย์เงินและทอง พระพุทธรูปงาช้าง ใบมหาโพธิ์ เปลือกมหาโพธิ์ ดินจากที่ประดิษฐานมหาโพธิ์ ใบโพธิ์จากกิ่งโพธิ์ทักษิณของลังกา และดินจากสถานที่อนิมิสสเจดีย์ในสัปดาห์ที่สอง มาเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการทางธรรม ได้มาถึงเมืองหลวงชื่อรัตนปุระ พระธรรมราชาทรงสงเคราะห์ท่านเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๔ แล้วทรงให้พำนักในอารามของพระสังฆราช และทรงให้ภิกษุรับการศึกษาอีกครั้ง และทรงให้อุปสมบทสามเณร และทรงให้คฤหัสถ์บรรพชา ඉච්චෙවං මරම්මරට්ඨෙ භගවතො පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා [Pg.177] සාසනස්ස ථෙරපරම්පරවසෙන පතිට්ඨානතා වෙදිතබ්බා. ด้วยประการฉะนี้ ในประเทศพม่า ตั้งแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าจนถึงปัจจุบัน พึงทราบว่าพระศาสนาได้ตั้งมั่นสืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งพระเถระ ඉච්චෙවං මරම්මමණ්ඩලෙ අරිමද්දනපුරෙ අරහන්තත්ථෙරගණො උත්තරාජීවත්ථෙරඡප්පදත්ථෙරගණො සිවලිත්ථෙරගණො ආනන්දත්ථෙරගණො තාමලින්දත්ථෙරගණොති පඤ්ච ගණා අහෙසුං. ด้วยประการฉะนี้ ในแคว้นพม่า ณ เมืองอริมัททนะ มีคณะสงฆ์ ๕ คณะ คือ คณะพระอรหันตเถระ คณะพระอุตตราชีวเถระและพระฉัพพทัตเถระ คณะพระสีวลีเถระ คณะพระอานันทเถระ และคณะพระตามลินทเถระ ඉදානි අරිමද්දනනගරෙ පඤ්චගණතො පට්ඨාය විජයපුරජෙය්‍යපුරරතනපූරෙසු ථෙරපරම්පරවසෙන සාසනස්ස අනුක්කමෙන ආගතභාවං දස්සයිස්සාමි. සිරිඛෙත්තනගරෙ හි ‘සො යාං නොං’ නාම රාජා පරක්කමවංසිකස්ස සාරදස්සිත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකං සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරං අත්තනො ආචරියං කත්වා පූජෙසි. บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงความเป็นมาของพระศาสนาโดยลำดับแห่งพระเถระ ตั้งแต่คณะสงฆ์ ๕ คณะในเมืองอริมัททนะ ไปจนถึงเมืองวิชัยปุระ ชัยยปุระ และรัตนปุระ ในเมืองศรีเกษตร พระราชาพระนามว่า "โสยามโน" ได้ทรงยกพระสัทธัมมฐิติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารทัสสีเถระในวงศ์ปรักกมะ ขึ้นเป็นพระอาจารย์ของพระองค์แล้วทรงบูชา කලියුගස්ස චතුවස්සාධිකඅට්ඨසතකාලෙ සිරිඛෙත්තනගරතො ආගන්ත්වා සො රතනපූරෙ රජ්ජං කාරෙසි. අථ අත්තනො පුත්තං අනෙකිභං නාම රාජකුමාරං මහාරාජ නාමෙන සිරිඛෙත්තනගරං භුඤ්ජාපෙසි. දක්ඛිණදිසාභාගෙ ‘කූ ව්ඨෙ ට-යො මො’ නගරං, පච්ඡිමදිසාභාගෙ ‘ඵො ඛොං’ නාම ඨානං, උත්තරදිසාභාගෙ ‘ම ලොං’ නගරං, පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ‘කොං ඛොං’ නාම ඨානං, එත්ථන්තරෙ නිසින්නානං ගිහීනං මම පුත්තස්ස ආණා පවත්තතු, භික්ඛූනං මමාචරියස්ස සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරස්ස ආණා පවත්තතූති නිය්‍යාදෙසි. ในกาลียุค ๘๐๔ ปี พระองค์เสด็จมาจากเมืองศรีเกษตร แล้วทรงครองราชย์ในเมืองรัตนปุระ ครั้งนั้น ทรงให้พระราชโอรสพระนามว่าอเนกิภะ ทรงครองเมืองศรีเกษตรในพระนามว่ามหาราช ทรงมอบหมายว่า "ขอให้อำนาจของบุตรเราจงแผ่ไปแก่คฤหัสถ์ผู้อาศัยอยู่ในระหว่างนี้ คือทางทิศใต้ เมือง 'กูวเถะตะโยโม' ทางทิศตะวันตก สถานที่ชื่อ 'โพโขม' ทางทิศเหนือ เมือง 'มะโลม' ทางทิศตะวันออก สถานที่ชื่อ 'กอมโขม' และขอให้อำนาจของพระสัทธัมมฐิติเถระผู้เป็นอาจารย์ของเราจงแผ่ไปเหนือภิกษุทั้งทั้งหลาย" තස්සච සද්ධම්මට්ඨිතිත්ථෙරස්ස අරියවංසත්ථෙරො මහාසාමිත්ථෙරොති ද්වෙ සිස්සා අහෙසුං. තෙසු මහාසාමිත්ථෙරො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සාසනවංසං ආනෙස්සාමීති සීහළදීපං ගන්ත්වා සීහළදීපතො සද්ධිං පඤ්චහි භික්ඛූහි සද්ධම්මචාරිං නාම ථෙරං ආනෙත්වා අභිනවසික්ඛං ගණ්හිත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙ සීහළදීපවංසිකං සාසනං වඩ්ඪාපෙත්වා නිසීදි. තස්ස මහාසාරිත්ථෙරස්ස සිස්සො අතුලවංසො නාම ථෙරො චතූසු දිසාසු අහිණ්ඩිත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව [Pg.178] තම්බුලභුඤ්ජමාතිකාසමීපෙ සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්ස අතුලවංසත්ථෙරස්ස සිස්සො රතනරංසී නාම ථෙරොච පරියත්තිවෙසාරජ්ජං පත්වා සිරිඛෙත්තනගරෙයෙව සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්සච රතනරං සිත්ථෙරස්ස සිස්සො සත්වවධම්මරාජස්ස ආචරියො අභිසඞ්කෙතො නාම ථෙරො පරියත්තිවෙසාරජ්ජං පත්වා සිරිඛෙත්තනගරයෙව සාසනං පග්ගණ්හිත්වා නිසීදි. තස්ස පන සිස්සො මුනින්දඝොසො නාම ථෙරො අත්ථි. කලියුගෙ සත්තතාධිකෙ නවසතෙ සම්පත්තෙ පච්ඡිමපක්ඛාධිකරාජා සිරිඛෙත්තනගරං අභිභවිත්වා නන්දයොධෙන නාම අමච්චෙන සද්ධිං තං මුනින්දඝොසත්ථෙරං ආනෙත්වා රතනපූරෙ පතිට්ඨාපෙසි. พระอริยวงศ์เถระและพระมหาสามิเถระ เป็นศิษย์ ๒ รูปของพระสัทธัมมัฏฐิติเถระนั้น. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระมหาสามิเถระได้ไปสู่เกาะสีหลด้วยตั้งใจว่า "เราจักนำวงศ์แห่งพระศาสนามาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" แล้วนำพระเถระชื่อสัทธัมมจารีพร้อมด้วยภิกษุ ๕ รูปมาจากเกาะสีหล รับสิกขาใหม่แล้ว ยังพระศาสนาอันเป็นวงศ์ของเกาะสีหลให้เจริญในเมืองสิริเขตแล้วพำนักอยู่. พระอตุลวงศ์เถระผู้เป็นศิษย์ของพระมหาสาริเถระนั้น เที่ยวไปในทิศทั้งสี่ ศึกษาปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ใกล้มาติกาที่ฉันหมากในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระรัตนรังสีเถระผู้เป็นศิษย์ของพระอตุลวงศ์เถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. พระอภิสังเกตเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระเจ้าสัตววธรรมราช และเป็นศิษย์ของพระรัตนรังสีเถระนั้น ถึงความเชี่ยวชาญในปริยัติแล้ว ประดิษฐานพระศาสนาไว้ในเมืองสิริเขตนั้นเองแล้วพำนักอยู่. ก็ศิษย์ของท่านมีอยู่รูปหนึ่งชื่อมุนินทโฆสเถระ. เมื่อกาลียุคมาถึง ๙๗๐ ปี พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชมีชัยเหนือเมืองสิริเขตแล้ว นำพระมุนินทโฆสเถระนั้นพร้อมด้วยอำมาตย์ชื่อนันทโยธะมาประดิษฐานไว้ในเมืองรัตนปุระ. සො කිර පච්ඡිමපක්ඛාධිකරාජා එවං කථෙසි,- අහං සිරිඛෙත්තනගරං ලභිත්වා එකංයෙව භික්ඛුං එකංයෙව ගිහිං ලභාමීති. ได้ยินว่า พระเจ้าปัศจิมปักขาธิราชนั้นได้ตรัสอย่างนี้ว่า "เราได้เมืองสิริเขตแล้ว ได้ภิกษุเพียงรูปเดียวและคฤหัสถ์เพียงคนเดียวเท่านั้น" සො පන ථෙරො සාමණෙරනාමෙන මුනින්දඝොසො නාම. උපසම්පන්නකාලෙ පන මාතුලභූතස්ස ථෙරස්ස නාමෙන උපාලි නාම. දින්නනාමෙන පන තිපිටකාලඞ්කාරො නාම. තිරියපබ්බතවිහාරෙ පන වාසත්තා ඨානනාමෙන තිරියපබ්බතත්ථෙරො නාම. พระเถระนั้น โดยชื่อเมื่อเป็นสามเณรชื่อว่ามุนินทโฆสะ. แต่ในกาลเมื่ออุปสมบทแล้ว ชื่อว่าอุปาลี ตามชื่อของพระเถระผู้เป็นลุง. ส่วนโดยชื่อที่ได้รับพระราชทาน ชื่อว่าติปิฏกาลังการะ. และเพราะพำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต จึงมีชื่อตามสถานที่ว่า ติริยบรรพตเถระ. සො කිර එරාවතීනදීතීරෙ චතුභූමිකවිහාරෙ පඨමං නිසීදිත්වා පච්ඡා කලියුගස්ස වස්සසහස්සෙ කාලෙසට්ඨිවස්සායුකො හුත්වා තිරියපබ්බතවිහාරෙ නිසීදි. සාමණෙරකාලෙ සො ජලුමස්‍යාමභයෙන රතනපූරතො නික්ඛමිත්වා කෙතුමතීනගරං පත්වා තත්ථ තිසාසනධජත්ථෙරස්ස සිස්සභූතස්ස ධම්මරාජගුරුත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගන්ථං උග්ගණ්හිං. පාළිඅට්ඨකථාටීකාසු අතිඡෙකතාය දහරකාලෙයෙවච වෙස්සන්තරජාතකං කබ්‍යාලඞ්කාරෙන බන්ධිත්වා කථනතො අතිවිය පාකටො අහොසි. තස්ස පන [Pg.179] ථෙරස්ස සිස්සො උච්චනගරවාසී මහාතිස්සත්ථෙරොති සඞ්ගිරජනපදෙ අරඤ්ඤවාසං වසිත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. තස්ස පන සිස්සො රෙමිනගාමෙ ගාමවාසී චන්දත්ථෙරො නාම. තස්ස සිස්සො තංගාමවාසී ගුණසිරිත්ථෙරො නාම. තස්ස සිස්සො තංගාමවාසී කල්‍යාණධජත්ථරො නාම. සො පන ථෙරො පදුමනගරෙ සහස්සොරොධබොධොදධිගාමෙසු පරියත්තිං වාචෙත්වා නිසීදි. තස්ස සිස්සො බොධොදධිගාමවාසිනො ඉන්දොභාසකල්‍යාණචක්කවිමලාචාරත්ථෙරා සහස්සොරොධගාමවාසිනො ගුණසාරචන්දසාරත්ථෙරා වංතුමගාමවාසී වරඑසිත්ථෙරො කන්නිනගරෙ ජරරාජගාම වාසී ගුණසිරිත්ථෙරොචාති ඉමෙ ථෙරා කල්‍යාණධජත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පුන සික්ඛං ගහෙත්වා පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා කොවිදා අහෙසුං. ได้ยินว่า ท่านพำนักอยู่ที่จตุภูมิวิหารริมฝั่งแม่น้ำอิรวดีก่อน ต่อมาเมื่อกาลียุคครบ ๑,๐๐๐ ปี มีอายุได้ ๖๐ ปี จึงได้พำนักอยู่ที่วัดติริยบรรพต. เมื่อครั้งเป็นสามเณร ท่านหนีภัยจากพวกชลุมสยามออกจากเมืองรัตนปุระ ไปถึงเมืองเกตุมาตี และได้ศึกษาคัมภีร์ในสำนักของพระธรรมราชครูเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระติสาสนธชเถระ ณ ที่นั้น. เพราะความที่ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในพระบาลี อรรถกถา และฎีกา และเพราะการที่ท่านรจนาเวสสันดรชาดกด้วยกพยาลังการะตั้งแต่เมื่อยังเยาว์วัย ท่านจึงเป็นผู้ปรากฏชื่อเสียงโด่งดังอย่างยิ่ง. ส่วนศิษย์ของพระเถระนั้น คือพระมหาติสสเถระ ผู้อยู่ในเมืองอุจจานคร ได้อยู่ป่าในสังคีรชนบท บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. ส่วนศิษย์ของท่าน คือพระจันทเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านเรมินคาม. ศิษย์ของท่าน คือพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ศิษย์ของท่าน คือพระกัลยาณธชเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านนั้น. ส่วนพระเถระนั้นได้บอกปริยัติแล้วพำนักอยู่ในเมืองปทุมนคร ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะและหมู่บ้านโพโธทธี. พระเถระเหล่านี้คือ พระอินโทภาสกัลยาณจักรวิมลาจารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านโพโธทธี, พระคุณสารเถระและพระจันทรสารเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านสหัสโสโรธะ, พระวรเอสิเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านวันตุมะ, และพระคุณสิริเถระ ผู้อยู่ในหมู่บ้านชรราชคามในเมืองกันนิ พระเถระเหล่านี้รับสิกขาใหม่ในสำนักของพระกัลยาณธชเถระ ศึกษาปริยัติแล้วเป็นผู้เชี่ยวชาญ. තස්සෙව කල්‍යාණධජත්ථෙරස්ස සිස්සො සඞ්ගිරජනපදෙ සමිවනගාමෙ නිසින්නො ධම්මධරො නාම ථෙරො මහල්ලකකාලෙ පදුමනගරෙ කුසුමමූලගාමෙ නිසීදිත්වා ගන්ථං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. พระเถระชื่อธัมมธโร ผู้อยู่ในหมู่บ้านสมิวคามในสังคีรชนบท เป็นศิษย์ของพระกัลยาณธชเถระนั้นเอง ในเวลาที่ชราแล้ว ได้พำนักอยู่ในหมู่บ้านกุสุมมูละในเมืองปทุมนคร บอกคัมภีร์แล้วยกย่องพระศาสนาไว้. තෙසු ගුණසිරිත්ථෙරො අමරපුරමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාරාජාධිරාජගුරූති නාමලඤ්ඡං ගණ්හිත්වා ජෙය්‍යභූමිවාසකිත්තිවිහාරෙ පටිවසි. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระคุณสิริเถระในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระ ได้รับราชทินนามว่า "คุณาภิลังการสัทธัมมมหาราชาธิราชคุรุ" แล้วพำนักอยู่ที่กิตติวิหารอันตั้งอยู่ในชัยภูมิ. තස්ස පන ථෙරස්ස සිස්සො ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාගුරු නාම මහාථෙරො. තස්සෙව රඤ්ඤො කාලෙ සඞ්ඝරාජා අහොසි. සො පන ථෙරො සීහළදීපෙ අමරපුරනිකායිකානං පභවො. ගුණාභිලඞ්කාරසද්ධම්මමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්සෙව සිස්සො තිපිටකාලඞ්කාරමහාධම්මරාජගුරු නාම ථෙරො. තස්ස සිස්සො සූරියවංසාභිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපති මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු නාම ථෙරො අමරපුරදුතියමාපකස්ස රඤ්ඤො කාලෙ [Pg.180] සඞ්ඝරාජා අහොසි. තස්ස පන සිස්සො ඤෙය්‍ය ධම්මාභිවංසමුනිවරඤාණකිත්තිසිරිපවරාලඞ්කාරධම්මසෙනාපති- මහාධම්මරාජාධිරාජගුරු මහාථෙරො දුතියං අමරපුරමාපකස්ස රතනපුණ්ණමාපකස්සච රඤ්ඤො කාලෙසු සඞ්ඝ රාජා අහොසි. සො පන ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිමහාධම්මරාජාධිරාජගුරුත්ථෙරස්ස සඞ්ඝරඤ්ඤො සිස්සොපි වරඑසිත්ථෙරස්ස සිස්සොච අහොසි. ส่วนพระมหาเถระชื่อญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาสังฆราชครู เป็นศิษย์ของพระเถระนั้น. ท่านได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระราชาพระองค์นั้นเอง. ส่วนพระเถระนั้นเป็นต้นกำเนิดของภิกษุผู้นับถืออมรปุรนิกายในเกาะสีหล. พระเถระชื่อติปิฏกาลังการมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของพระคุณาภิลังการสัทธัมมมหาธรรมราชครูเถระนั้นเอง. พระเถระชื่อสุริยวงศ์อภิสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง. ส่วนพระมหาเถระชื่อเญยยธัมมาภิวังสมุนิวรญาณกิตติสิริปวรลังการธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครู เป็นศิษย์ของท่าน ได้เป็นสังฆราชในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองอมรปุระพระองค์ที่สอง และในสมัยของพระเจ้าผู้สร้างเมืองรัตนปุระ. ส่วนท่านนั้นเป็นทั้งศิษย์ของพระสังฆราชญาณาภิวังสธัมมเสนาบดีมหาธรรมราชครูเถระ และเป็นศิษย์ของพระวรเอสิเถระด้วย. අයං සීහළදීපතො සබ්බපච්ඡිමාගතෙහි සද්ධම්මචාරීමහාසාමිත්ථෙරෙහි යාව අම්හාකං ආචරියා ථෙරපරම්පරා දස්සනකථා. นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระผู้เป็นอาจารย์ของเรา ตั้งแต่พระสัทธัมมจารีและพระมหาสามิเถระผู้มาถึงจากเกาะสีหลภายหลังที่สุด. අයම්පි අපරා ථෙරපරම්පරා වෙදිතබ්බා. ඡප්පදත්ථෙරවංසිකො සද්ධම්මකිත්ති නාම ථෙරො ජෙය්‍යපුරං ආගන්ත්වා චතුදීපභූමිට්ඨානෙ නිසීදිත්වා මහාඅරියවංසත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පරියත්තිං උග්ගණ්හිත්වා තතො පච්ඡා ජෙතවනවිහාරං සඞ්කමිත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා පරියත්තිං වාචෙත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. อนึ่ง พึงทราบลำดับพระเถระอีกสายหนึ่งดังนี้. พระเถระชื่อสัทธัมมกิตติ ผู้สืบวงศ์ของพระฉัพพทเถระ มายังเมืองชัยปุระ พำนักอยู่ในสถานที่ชื่อจตุทวีปภูมิ ศึกษาปริยัติในสำนักของพระมหาอริยวงศ์เถระ หลังจากนั้นได้ย้ายไปยังเชตวันวิหาร พำนักอยู่ที่นั่น บอกปริยัติแล้วยกย่องพระศาสนาไว้. තස්ස සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරස්ස සිස්සො තිසාසනධජො නාම. තස්ස සිස්සො ධම්මරාජගුරු නාම. තස්ස සිස්සො මුනින්දඝොසො නාම. තස්ස සිස්සො මහාතිස්සො නාම. තස්ස සිස්සො චන්දපඤ්ඤො නාම. තස්ස සිස්සො ගුණසිරි නාම. තස්ස සිස්සො ඤාණධජො නාම. තස්ස සිස්සො ධම්මධරො නාම. තස්ස සිස්සො ඉන්දොභාසො නාම. තතො පට්ඨාය කල්‍යාණචක්ක විමලාචාර ගුණසාර චන්දසාර වරඑසී ගුණසිරි ඤාණාභිවංස ඤෙය්‍යධම්මාභිවංසත්ථෙරානං වසෙන සාසනවංසො වෙදිතබ්බොති. ศิษย์ของพระสัทธัมมกิตติเถระนั้นชื่อติสาสนธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธรรมราชครู. ศิษย์ของท่านชื่อมุนินทโฆสะ. ศิษย์ของท่านชื่อมหาติสสะ. ศิษย์ของท่านชื่อจันทรปัญโญ. ศิษย์ของท่านชื่อคุณสิริ. ศิษย์ของท่านชื่อญาณธชะ. ศิษย์ของท่านชื่อธัมมธโร. ศิษย์ของท่านชื่ออินโทภาสะ. ตั้งแต่นั้นไป พึงทราบพระศาสนวงศ์โดยอำนาจแห่งพระเถระทั้งหลาย คือ กัลยาณจักร, วิมลาจาร, คุณสาร, จันทรสาร, วรเอสี, คุณสิริ, ญาณาภิวังสะ และเญยยธัมมาภิวังสะ. අයං පත්තලඞ්කස්ස ඡප්පදත්ථෙරස්ස සිස්සභූතා සද්ධම්මකිත්තිත්ථෙරතො පට්ඨාය ථෙරපරම්පරදස්සනකථා. นี้คือเรื่องราวแสดงลำดับพระเถระ ตั้งแต่พระสัทธัมมกิตติเถระ ผู้เป็นศิษย์ของพระฉัพพทเถระแห่งปัตตลังกา. ඉදං රතනපුණ්ණනගරෙ සාසනස්ස පතිට්ඨානං. นี้คือการประดิษฐานพระศาสนาในเมืองรัตนปุณณนคร. එවං අපරන්තරට්ඨසඞ්ඛාතෙන එකදෙසෙන සකලම්පි මරම්මරට්ඨං [Pg.181] ගහෙත්වා සාසනවංසො දස්සෙතබ්බො. භගවාපි හි අපරන්තරට්ඨෙ චන්දනවිහාරෙ වසිත්වා තම්බදීපරට්ඨෙ තංතංදෙසම්පි ඉද්ධියා චරිත්වා සත්තානං ධම්මං දෙසෙසියෙවාති. พึงแสดงพระศาสนวงศ์โดยรวมเอาประเทศพม่าทั้งหมดด้วยส่วนหนึ่งที่เรียกว่าอปรันตชนบทอย่างนี้. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ประทับอยู่ที่จันทนวิหารในอปรันตชนบท แล้วเสด็จจาริกไปด้วยฤทธิ์ไปยังที่นั้นๆ ในแคว้นตัมพทีปะ ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลายแล้วแล. ඉති සාසනවංසෙ අපරන්තරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในอปรันตชนบท ในพระศาสนวงศ์ จบเพียงเท่านี้. නාම ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො. ชื่อปริจเฉทที่ ๖. 7. කස්මිරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๗. ลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ. 7. ඉදානි යථාවුත්තමාතිකාවසෙන කස්මීරවන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි. ๗. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวลำดับเรื่องราวพระศาสนวงศ์ในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น. තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මජ්ඣන්ති කත්ථෙරං කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පභිට්ඨාපෙහීති. එත්ථ ච කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං නාම චීනරට්ඨසමීපෙ තිට්ඨති. තෙනෙව හි අධුනා කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො චිනරට්ඨවාසිනොච මනුස්සා අරවාළස්ස නාම නාගරාජස්ස උප්පජ්ජනකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා නාගරූපං කත්වා මානෙන්ති පූජෙන්ති සක්කරොන්ති, වත්ථභාජනාදීසුපි නාගරූපමෙව තෙ යෙභුය්‍යෙන කරොන්තීති. ในเวลาจบการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌันติกเถระไปยังแคว้นกัศมีระและคันธาระว่า "ท่านจงไปสู่แคว้นนั้นแล้วประดิษฐานพระศาสนาในแคว้นนั้นเถิด" อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระนั้นตั้งอยู่ใกล้แคว้นจีน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ทั้งหลายผู้เป็นชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระ และชาวแคว้นจีน นับตั้งแต่กาลที่พญานาคชื่ออารวาฬะเกิดขึ้นจนถึงทุกวันนี้ ย่อมทำรูปนาคแล้วนับถือ บูชา สักการะ แม้ในเครื่องนุ่งห่มและภาชนะเป็นต้น พวกเขาก็ย่อมทำรูปนาคเป็นส่วนมาก. සොච මජ්ඣන්තිකත්ථෙරොපි චතූහි භික්ඛූහි සද්ධිං අත්ථ පඤ්චමො හුත්වා පාටලිපුත්තතො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා හිමවති අරවාළදහස්ස උපරි ඔතරි. තෙන ඛො පන සමයෙන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ සස්සපාකසමයෙ අරවාළො නාම නාගරාජා අරවාළදහෙ නිසීදිත්වා කරකවස්සං නාම වස්සාපෙත්වා සස්සං හරාපෙත්වා මහාසමුද්දං පාපෙසි. තෙරොච අරවාළදහස්ස උපරි ඔතරිත්වා අරවාළදහපිට්ඨිකං චඞ්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති. නාගමාණවකා තං දිස්වා අරවාළස්ස නාගරාජස්ස ආරොචෙසුං, - මහාරාජ එකො ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාවවසනො අම්හාකං උදකං දූසෙතීති. තදා පන ථෙරො අත්තානංයෙව [Pg.182] නාගානං දස්සෙති. නගරාජා තාවදෙව කොධාභිභූතො නික්ඛමිත්වා ථෙරං දිස්වා මක්ඛං අස්සහමානො අන්තලික්ඛෙ අනෙකානි භිංසනකානි නිම්මිනි. තතො තතො භුසාවාතා වායන්ති, රුක්ඛා ඡිජ්ජන්ති, පබ්බතකූටා පතන්ති මෙඝාගජ්ජන්ති, විජ්ජුංලතා නිච්ඡරන්ති, අසනියො ඵලන්ති, භින්නං විය ගගනං උදකං පග්ඝරති, භයානකරූපා නාගකුමාරා සන්නිපතන්ති, සයම්පි ධූමායති පජ්ජලති, පහරණවුට්ඨියො විස්සජ්ජෙති, කො අයංමුණ්ඩකො ඡින්නභින්නපටධරොතිආදීහි ඵරුසවචනෙහි ථෙරං සන්තජ්ජෙති, එථ ගණ්හථ හනථ නිද්ධමථ ඉමං සමණන්ති නාගබලං ආණාපෙසි. พระมัชฌันติกเถระนั้นพร้อมด้วยภิกษุ ๔ รูป รวมเป็น ๕ รูป ได้เหาะขึ้นไปในอากาศจากเมืองปาฏลีบุตร แล้วลงมาเหนือสระอารวาฬะในป่าหิมพานต์ ก็ในสมัยนั้น พญานาคชื่ออารวาฬะในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในเวลาข้าวกล้าสุก ย่อมอยู่ในสระอารวาฬะแล้วยังฝนลูกเห็บให้ตก ยังข้าวกล้าให้พัดพาไปสู่มหาสมุทร พระเถระนั้นลงมาเหนือสระอารวาฬะแล้ว ย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บนพื้นสระอารวาฬะ พวกนาคมาณพเห็นดังนั้น จึงกราบทูลพญานาคอารวาฬะว่า "มหาราช สมณะผู้หนึ่งนุ่งห่มผ้าขาดวิ่น มีผ้ากาสาวะสีเหลืองหม่น ย่อมทำน้ำของเราให้สกปรก" ครั้งนั้น พระเถระย่อมแสดงตนแก่พวกนาค พญานาคถูกความโกรธครอบงำแล้ว ออกมาทันที เห็นพระเถระแล้วไม่อาจอดกลั้นความลบหลู่ได้ จึงเนรมิตสิ่งน่าสะพรึงกลัวมากมายในอากาศ ลมพายุพัดมาจากที่นั้นๆ ต้นไม้หักโค่น ยอดเขาพังทลาย เมฆคำราม สายฟ้าแลบฟาดฟัน น้ำไหลหลั่งราวกับท้องฟ้าแตก พวกนาคกุมารมีรูปร่างน่ากลัวมารวมกัน ตัวพญานาคเองก็มีควันพวยพุ่งลุกโชน ปล่อยห่าฝนอาวุธลงมา ข่มขู่พระเถระด้วยวาจาหยาบคายมีอาทิว่า "ไอ้หัวโล้นนุ่งห่มผ้าขาดวิ่นนี้เป็นใคร" แล้วสั่งกองทัพนาคว่า "มาเถิด จงจับ จงฆ่า จงขับไล่สมณะนี้ไปเสีย" ථෙරො සබ්බං තං භිංසනකං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පටිබාහිත්වා නාගරාජානං ආහ,– พระเถระยับยั้งสิ่งน่าสะพรึงกลัวทั้งหมดนั้นด้วยฤทธิ์ของตนแล้ว กล่าวแก่พญานาคว่า– සදෙවකොපි චෙ ලොකො, ආගන්ත්වා තාසයෙය්‍ය මං; න මෙ පටිබලො අස්ස, ජනෙතුං භයභෙරවං. แม้โลกพร้อมด้วยเทวดา มาข่มขู่เรา ก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้. සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බ, සසමුද්දං සපබ්බතං; උක්ඛිපිත්වා මහානාග, ඛිපෙය්‍යාසි මමූපරි. ดูก่อนพญานาคผู้ยิ่งใหญ่ แม้หากท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขา แล้วขว้างลงมาบนเรา. නෙව මෙ සක්කුණෙය්‍යාසි, ජනෙතුං භයභෙරවං; අඤ්ඤදත්ථු තවෙවස්ස, විඝාතො උරගාධිපාති. ท่านก็ไม่สามารถยังความกลัวและความสะดุ้งให้เกิดขึ้นแก่เราได้ ที่แท้ความพินาศย่อมมีแก่ท่านเท่านั้น ดูก่อนเจ้าแห่งนาค. එවං වුත්තෙ නාගරාජා විහතානුභාවො නිප්ඵලවායාමො දුක්ඛී දුම්මනො අහොසි. เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้แล้ว พญานาคก็มีอานุภาพอันถูกกำจัด มีความพยายามไร้ผล เป็นทุกข์ มีใจหม่นหมอง. තං ථෙරො තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා තීසු සරණෙසු පඤ්චසුච සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි සද්ධිං චතුරාසීතියා නාගසහස්සෙහි. අඤ්ඤෙපි බහූ හිමවන්තවාසිනො යක්ඛාච ගන්ධබ්බාච කුම්භණ්ඩාච ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨහිංසු. පඤ්චකොපි යක්ඛො සද්ධිං භරියාය යක්ඛිනියා පඤ්චහිච පුත්තසතෙහි පඨමෙ [Pg.183] ඵලෙ පතිට්ඨිතො. අථායස්මා මජ්ඣන්ති කත්ථෙරො සබ්බෙනාගයක්ඛරක්ඛසෙ ආමන්තෙත්වා එවමාහ,- พระเถระได้ชี้แจง ชักชวน ปลุกเร้า และให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาที่สมควรแก่ขณะนั้น แล้วให้พญานาคนั้นตั้งมั่นในสรณะ ๓ และศีล ๕ พร้อมด้วยนาค ๘๔,๐๐๐ ตน แม้ยักษ์ คนธรรพ์ และกุมภัณฑ์อื่นๆ อีกมากที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้ฟังธรรมีกถาของพระเถระแล้ว ก็ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลาย ยักษ์ชื่อปัญจกะพร้อมด้วยภรรยาคือยักษิณี และบุตร ๕๐๐ ตน ได้ตั้งมั่นในปฐมผล ครั้งนั้น ท่านพระมัชฌันติกเถระได้เรียกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดมาแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า- මාදානි කොධං ජනයිත්ථ, ඉතො උද්ධං යථා පුරෙ; සස්සඝාතඤ්ච මා කත්ථ, සුඛකාමා හි පාණිනො; කරොථ මෙත්තං සත්තෙසු, වසන්තු මනුජා සුඛන්ති. บัดนี้ พวกท่านอย่ายังความโกรธให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเหมือนแต่ก่อน อย่าทำลายข้าวกล้าเลย เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข จงทำความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงอยู่เป็นสุขเถิด. තෙ සබ්බෙපි සාධු භන්තෙති ථෙරස්ස වචනං පටිස්සුණිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිංසු. තං දිවසමෙව නාගරාජස්ස පූජාසමයො හොති. අථ නාගරාජා අත්තනො රතනමයං පල්ලඞ්කං ආහරාපෙත්වා ථෙරස්ස පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි ථෙරො පල්ලඞ්කෙ. නාගරාජාපි ථෙරං බීජයමානො සමීපෙ අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො ආගන්ත්වා ථෙරං දිස්වා අම්හාකං නාගරාජතොපි ථෙරො මහිද්ධිකතරොති ථෙරමෙව වන්දිත්වා නිසින්නා. ථෙරො තෙසං ආසිවිසොපමසුත්තං කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ අසීතියාපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. කුලසතසහස්සඤ්ච පබ්බජි. තතො පභුති ච කස්මීරගන්ධාරො යාවජ්ජෙතනා කාසාවපජ්ජොතා ඉසිවාතපටිවාතාඑව. พวกนาค ยักษ์ และรากษสทั้งหมดนั้นรับคำของพระเถระว่า 'ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ' แล้วประพฤติตามที่พระเถระสั่งสอน ในวันนั้นเองเป็นเวลาที่พญานาคจะทำการบูชา ครั้งนั้น พญานาคได้นำบัลลังก์ที่ทำด้วยรัตนะของตนมาถวายพระเถระ พระเถระนั่งบนบัลลังก์ พญานาคก็ยืนอยู่ใกล้ๆ พัดวีพระเถระ ในขณะนั้น ชาวแคว้นกัศมีระและคันธาระมาถึง เห็นพระเถระแล้วคิดว่า 'พระเถระมีฤทธิ์มากกว่าพญานาคของเรา' จึงไหว้พระเถระแล้วนั่งลง พระเถระได้แสดงอาสีวิโสปมสูตรแก่พวกเขา ในที่สุดแห่งสูตร การบรรลุธรรมได้มีแก่สัตว์ ๘๐,๐๐๐ และตระกูลแสนตระกูลได้ออกบวช ตั้งแต่นั้นมา แคว้นกัศมีระและคันธาระจนถึงทุกวันนี้ ก็สว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งพระฤๅษีพัดผ่านอยู่เสมอ ගන්ත්වා කස්මීරගන්ධාරං, ඉසි මජ්ඣන්තිකො තදා; දුට්ඨං නාගං පසාදෙත්වා, මොචෙසි බන්ධනා බහූති. ในกาลนั้น พระมัชฌันติกฤๅษีไปสู่แคว้นกัศมีระและคันธาระ ยังพญานาคผู้ดุร้ายให้เลื่อมใสแล้ว ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก අධුනා පන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ සාසනස්ස අත්ථඞ්ගතස්සවිය සූරියස්ස ඔභාසො න පඤ්ඤායති, තස්මා තත්ථ සාසනස්ස පතිට්ඨානෙ විත්ථාරෙන වත්තබ්බකිච්චං නත්ථීති. แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระไม่ปรากฏ ราวกับดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีกิจที่จะต้องกล่าวโดยพิสดารในการตั้งมั่นแห่งพระศาสนาในที่นั้น ඉති සාසනවංසෙ කස්මීරගන්ධාරරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นกัศมีระและคันธาระ ในพระศาสนวงศ์ නාම සත්තමො පරිච්ඡෙදො. อันเป็นปริจเฉทที่ ๗ 8. මහිංසකරට්ඨස්සාසනවංසකථාමග්ගො ๘. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ 8. ඉදානි [Pg.184] යථාවුත්තමාතිකාවසෙන මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං වත්තුං ඔකාසො අනුප්පත්තො, තස්මා තං වක්ඛාමි. ๘. บัดนี้ โอกาสที่จะกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว ได้มาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องนั้น තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාරෙවත්ථෙරං මහිංසකමණ්ඩලං පෙසෙසි,- ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาเรวตเถระไปยังมณฑลมหิสกะว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด' සොච අත්තපඤ්චමො හුත්වා මහිංසකමණ්ඩලං අගමාසි පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පඤ්චවග්ගො ගණො අලං උපසම්පදකම්මායාති මඤ්ඤමානො. ථෙරො මහිංසකමණ්ඩලං ගන්ත්වා දෙවදූතසුත්තං කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ චත්තාලීසපාණසහස්සානි ධම්මචක්ඛුං ප්පටිලභිංසු. චත්තාලීසංයෙව පාණසහස්සානි පබ්බජිංසු. พระเถระนั้นมีตนเป็นที่ ๕ ได้ไปยังมณฑลมหิสกะ โดยคิดว่า 'คณะภิกษุ ๕ รูป ย่อมเพียงพอแก่การอุปสมบทกรรมในชนบทชายแดน' พระเถระไปถึงมณฑลมหิสกะแล้ว ได้แสดงเทวทูตสูตร ในที่สุดแห่งสูตร สัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ดวงตาเห็นธรรม และสัตว์ ๔๐,๐๐๐ ได้ออกบวช ගන්ත්වාන රට්ඨං මහිංසං, මහාරෙවො මහිද්ධිකො; චොදෙත්වා දෙවදූතෙහි, මොචෙසි බන්ධනා බහූති. พระมหาเรวตเถระผู้มีฤทธิ์มาก ไปสู่แคว้นมหิสกะแล้ว ตักเตือนด้วยเทวทูตทั้งหลาย ปลดปล่อยสัตว์จำนวนมากจากเครื่องผูก අධුනා පන තත්ථ සාසනස්ස අබ්භෙහිවිය පටිච්ඡන්නස්ස සූරියස්ස ඔකාසො දුබ්බලො හුත්වා පඤ්ඤායති. แต่ในปัจจุบันนี้ แสงสว่างแห่งพระศาสนาในที่นั้นปรากฏอ่อนกำลัง ราวกับดวงอาทิตย์ที่ถูกเมฆบดบัง ඉති සාසනවංසෙ මහිංසකරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො จบเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหิสกะ ในพระศาสนวงศ์ නාම අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො. อันเป็นปริจเฉทที่ ๘ 9. මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๙. เรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ 9. ඉතො පරං මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං කථයිස්සාමි යථාවුත්තමාතිකාවසෙන. ๙. ต่อจากนี้ไป ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องราวแห่งพระศาสนาในแคว้นมหารัฐ ตามแนวมาติกาที่กล่าวมาแล้ว තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මහාධම්මරක්ඛිත්ථෙරං මහාරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසීති. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหาธรรมรักขิตเถระไปยังแคว้นมหารัฐว่า 'ท่านจงไปสู่แคว้นนี้แล้วจงยังพระศาสนาให้ตั้งมั่นในแคว้นนี้เถิด' මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොච අත්තපඤ්චමො හුත්වා මහාරට්ඨං ගන්ත්වා මහානාරදකස්සපජාතකකථාය මහාරට්ඨකෙ පසාදෙත්වා [Pg.185] චතුරාසීතිපාණසහස්සානි මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. තෙරසසහස්සානි පබ්බජිංසු. එවං සො තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. พระมหาธรรมรักขิตเถระมีตนเป็นที่ ๕ ไปยังมหารัฐ ทำให้ชาวมหารัฐเลื่อมใสด้วยมหานารทกัสสปชาดก แล้วให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ตั้งอยู่ในมรรคและผล ๑๓,๐๐๐ ได้ออกบวช พระเถระได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้นด้วยประการฉะนี้ මහාරට්ඨං ඉසි ගන්ත්වා, සො මහා ධම්මරක්ඛිතො; ජාතකං කථයිත්වාන, පසාදෙසි මහාජනන්ති. พระมหาธรรมรักขิตฤๅษีนั้นไปสู่มหารัฐแล้ว กล่าวชาดก ทำให้มหาชนเลื่อมใส තත්ථ කිර මනුස්සා පුබ්බෙ අග්ගිහුතාදිමිච්ඡාකම්මං යෙභුය්‍යෙන අකංසු. තෙනෙව ථෙරො මහානාරදකස්සපජාතකකථං දෙසෙසි. තතො පට්ඨාය තත්ථ මනුස්සා ජාතක කථං යෙභුය්‍යෙන සොතුං අතිවිය ඉච්ඡන්ති. භික්ඛූච යෙභුය්‍යෙන ගහට්ඨානං ජාතකකථංයෙව දෙසෙන්ති. විසෙසතො පන වස්සන්තරජාතකකථං තෙ මනුස්සා බහූහි දාතබ්බවත්ථූහි පූජෙත්වා සුණන්ති. ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นเมื่อก่อนส่วนมากได้ทำมิจฉากรรมมีอัคคิหุตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงแสดงมหานารทกัสสปชาดก ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากปรารถนาอย่างยิ่งที่จะฟังชาดก และภิกษุทั้งหลายส่วนมากก็แสดงชาดกแก่คฤหัสถ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มนุษย์เหล่านั้นบูชาด้วยวัตถุไทยธรรมเป็นอันมากแล้วจึงฟังเวสสันดรชาดก තඤ්ච මහාරට්ඨං නාම ස්‍යාමරට්ඨසමීපෙ ඨිතං, තෙනෙව ස්‍යාමරට්ඨවාසිනොපි භික්ඛූ ගහට්ඨාච යෙභුය්‍යෙන සොතුං ඉච්ඡන්තීති. මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරොපි මහාරට්ඨවාසීහි සද්ධිං සකලස්‍යාමරට්ඨවාසීනං ධම්මං දෙසෙසි, අමතරසං පායෙසි, යථා යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො අපරන්තරට්ඨං ගන්ත්වා සකලමරම්මරට්ඨවාසීනන්ති. และมหารัฐนั้นตั้งอยู่ใกล้กับสยามรัฐ เพราะเหตุนั้น ภิกษุและคฤหัสถ์ชาวสยามรัฐส่วนมากก็ปรารถนาที่จะฟัง พระมหาธรรมรักขิตเถระก็ได้แสดงธรรมแก่ชาวสยามรัฐทั้งหมดพร้อมกับชาวมหารัฐ ให้ดื่มอมตรส เหมือนพระโยนกธรรมรักขิตเถระไปสู่อปรันตชนบทแล้วแสดงแก่ชาวมรัมมรัฐทั้งหมดฉะนั้น යං පන යොනකරට්ඨසාසනවංසකථායං වුත්තං, තම්පි සබ්බං එත්ථාපි දට්ඨබ්බංයෙව, තෙහි තස්ස එකසදිසත්තෙන ඨිතත්තාති. තථා හි නාගසෙනත්ථෙරොපි යොනකරට්ඨෙ වසිත්වා ස්‍යාමරට්ඨාදීසුපි සාසනං පතිට්ඨාපෙසි. යොනකරට්ඨවාසිනො මහාධම්මගම්භීරත්ථෙරමහාමෙධඞ්කරත්ථෙරාච සද්ධිං බහූහි භික්ඛූහි සීහළදීපං ගන්ත්වා තතො පුනාගන්ත්වා ස්‍යාමරට්ඨෙ සොක්කතයනගරං පත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හිත්වා පච්ඡා ලකුන්නනගරෙ නිසීදිත්වා සාසනං පග්ගණ්හි. එවං යොනකරට්ඨෙ සාසනං ඨිතං ස්‍යාමාදීසුපි ඨිතංයෙවාති දට්ඨබ්බං. อนึ่ง สิ่งใดที่กล่าวไว้ในเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในโยนกชนบท สิ่งนั้นทั้งหมดก็พึงเห็นในที่นี้ด้วย เพราะสิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่เสมอกันกับสิ่งนี้ แท้จริง แม้พระนาคเสนเถระก็อยู่ในโยนกชนบทแล้วตั้งพระศาสนาไว้ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย พระมหาธรรมคัมภีรเถระและพระมหาเมธังกรเถระชาวโยนกชนบทพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากไปสู่เกาะสีหล แล้วกลับมาอีกครั้งหนึ่งถึงเมืองสุโขทัยในสยามรัฐ พำนักอยู่ที่นั่นแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา ภายหลังพำนักอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชแล้วอุปถัมภ์พระศาสนา พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งอยู่ในโยนกชนบทอย่างนี้ ก็ตั้งอยู่ในสยามรัฐเป็นต้นด้วย බුද්ධස්ස භගවතො පරිනිබ්බානතො ද්විසතාධිකානං ද්වින්නං වස්සසහස්සානං [Pg.186] උපරි නවුතිමෙ වස්ස සීහළදීපෙ රජ්ජං පත්තස්ස කිත්තිස්සිරිරාජසීහමහාරාජස්ස අභිසෙකතො තතියෙ වස්සෙ තෙනෙව කිත්තිස්සිරිරාජසීහමහාරඤ්ඤා පහිතපණ්ණාකාරසාසනං ආගම්ම සරාමාධිපතිධම්මිකමහාරාජාධිරාජෙනාණත්තෙහි ලඞ්කාදීපං ආගතෙහි උපාලිත්ථෙ රාදීහි පතිට්ඨාපිතො වංසො උපාලිවංසොති පාකටො. සොච දුවිධො පුබ්බාරාමවිහාරවාසීඅභයගිරිවිහාරවාසීවසෙනාති. එවං මහානගරයොනකල්‍යාමරට්ඨෙසු සාසනං ථිරං හුත්වා තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බන්ති. ในพรรษาที่ ๙๐ ล่วง ๒,๒๐๐ พรรษา นับแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า และในพรรษาที่ ๓ นับแต่ราชาภิเษกของพระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชผู้ครองราชย์ในเกาะสีหล วงศ์ที่พระอุบาลีเถระเป็นต้นผู้มาสู่เกาะลังกาตามพระบัญชาของพระธรรมิกมหาราชาธิราชผู้เป็นอธิบดีแห่งสยามรัฐ ซึ่งอาศัยพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการที่พระเจ้ากิตติสิริราชสีหะมหาราชนั้นส่งไป ได้ตั้งขึ้นนั้น มีชื่อเสียงว่า อุบาลีวงศ์. และวงศ์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ฝ่ายที่อยู่ในบุพพารามวิหาร และฝ่ายที่อยู่ในอภัยคีรีวิหาร. พึงทราบว่า พระศาสนาตั้งมั่นอยู่ในมหานคร โยนก และสยามรัฐด้วยประการฉะนี้. ඉති සාසනවංසෙ මහාරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො නාම จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในมหารัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ නවමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๙. 10. චිනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො ๑๐. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ 10. තතො පරං පවක්ඛාමි චීනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගං යථාට්ඨවිතමාතිකාවසෙන. ๑๐. จากนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ตามมาติกาที่ตั้งไว้. තතියසඞ්ගීතාවසානෙ හි මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො මජ්ඣිමත්ථෙරං චිනරට්ඨං පෙසෙසි,-ත්වං එතං රට්ඨං ගන්ත්වා එත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙහීති. ในที่สุดแห่งการสังคายนาครั้งที่ ๓ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมัชฌิมเถระไปยังจีนรัฐว่า 'ท่านจงไปสู่รัฐนี้แล้วตั้งพระศาสนาไว้ในที่นี้เถิด'. මජ්ඣිමත්ථෙරොච කස්සපගොත්තරෙන අළකරෙවත්ථෙරෙන දුන්දභියත්ථෙරෙන මහාරෙවත්ථෙරෙනච සද්ධිං හිමවන්තප්පදෙසෙ පඤ්චචීනරට්ඨං ගන්ත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තකථායතං දෙසං පසාදෙත්වා අසීතිපාණකොටියො මග්ගඵලරතනානි පටිලාභෙසි. පඤ්චපිච තෙ ථෙරා පඤ්චරට්ඨානි පසාදෙසුං. එකමෙකස්ස සන්තිකෙ සහස්සමත්තා පබ්බජිංසු. එවං තෙ තත්ථ සාසනං පතිට්ඨාපෙසුං. พระมัชฌิมเถระพร้อมด้วยพระอฬกเรวัตเถระผู้มีโคตรกัสสปะ พระทุนทุภิยเถระ และพระมหาเรวัตเถระ ไปยังปัญจจีนรัฐในหิมวันตประเทศ ทำให้ประเทศนั้นเลื่อมใสด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แล้วให้สัตว์ ๘๐ โกฏิ ได้รัตนคือมรรคผล. พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นทำให้รัฐทั้ง ๕ เลื่อมใส. ภิกษุประมาณ ๑,๐๐๐ รูปได้บวชในสำนักของแต่ละรูป. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเหล่านั้นได้ตั้งพระศาสนาไว้ในที่นั้น. ගන්ත්වා මජ්ඣිමත්ථෙරො, හිමවන්තං පසාදයි; යක්ඛසෙනං පකාසෙන්තො, ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති. พระมัชฌิมเถระไปแล้ว ทำให้หิมวันตประเทศเลื่อมใส แสดงยักษเสนา (กองทัพยักษ์) ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร. තත්ථ කිර මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන චන්දීපරමීස්වාරානං යක්ඛානං පූජං [Pg.187] කරොන්ති. තෙනෙව තෙ පඤ්ච ථෙරා තෙසං යක්ඛසෙනං පකාසයිත්වා ධම්මං දෙසෙසුං. කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පන කදාචි කදාචි චීනරට්ඨින්දස්ස විජිතං හොති, කදාචි කදාචි පන විසුං හොති. තදා පන විසුංයෙව අහොසීති දට්ඨබ්බං. ได้ยินว่า มนุษย์ในที่นั้นส่วนมากบูชายักษ์ผู้เป็นใหญ่คือจัณฑีและปรเมศวร. เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้ง ๕ รูปนั้นจึงแสดงธรรมโดยเปิดเผยยักษเสนา (กองทัพยักษ์) แก่พวกเขา. อนึ่ง แคว้นกัศมีระและคันธาระบางครั้งก็เป็นอาณาเขตของพระราชาแห่งจีนรัฐ บางครั้งก็เป็นอิสระ. พึงทราบว่า ในครั้งนั้นเป็นอิสระนั่นเอง. චීරනට්ඨෙ පන භගවතො සාසනං දුබ්බලංයෙව හුත්වා අට්ඨාසි, න ථිරං හුත්වා. තෙනෙව ඉදානි තත්ථ කත්ථචියෙව සාසනං ඡායාමත්තංව පඤ්ඤායති, වාතවෙගෙන විකිණ්ණඅබ්භංවිය තිට්ඨතීති. อนึ่ง พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าในจีนรัฐนั้นตั้งอยู่โดยอ่อนแอ ไม่มั่นคง. เพราะเหตุนั้น บัดนี้ พระศาสนาในที่นั้นจึงปรากฏเพียงเงาในบางแห่งเท่านั้น ตั้งอยู่เหมือนเมฆที่กระจัดกระจายด้วยแรงลมฉะนั้น. ඉති සාසනවංසෙ චීනරට්ඨසාසනවංසකථාමග්ගො නාම จบเรื่องพงศาวดารพระศาสนาในจีนรัฐ ในคัมภีร์ศาสนวงศ์ දසමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๑๐. එවං සබ්බෙන සබ්බං සාසනවංසකථාමග්ගො නිට්ඨිතො. เรื่องพงศาวดารพระศาสนาทั้งหมดจบลงด้วยประการฉะนี้. එත්තාවතාච – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ – ලඞ්කාගතෙන සන්තෙන, චිත්‍රඤාණෙන භික්ඛුනා; සරණඞ්කරනාමෙන, සද්ධම්මට්ඨිතිකාමිනා. อันภิกษุผู้สงบ มีปัญญาอันวิจิตร นามว่า สรณังกร ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ผู้มาจากลังกา. දූරතොයෙව දීපම්හා, සුමඞ්ගලෙන ජොතිනා; විසුද්ධසීලිනාචෙව, දීපන්තරට්ඨභික්ඛුනා. และอันภิกษุชาวต่างประเทศ ผู้มีรัศมีคือสุมางคละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มาจากเกาะอันไกล. අඤ්ඤෙහිචාභියාචිතො, පඤ්ඤාසාමීති නාමකො; අකාසිං සුට්ඨුකං ගන්ථං, සාසනවංසප්පදීපිකං. และอันผู้อื่นทั้งหลายอ้อนวอนแล้ว ข้าพเจ้าผู้มีนามว่า ปัญญาสามี ได้ทำคัมภีร์อันดีงามนี้ ซึ่งเป็นเครื่องส่องสว่างพงศาวดารพระศาสนา. ද්විසතෙච සහස්සෙච, තෙවීසාධිකෙ ගතෙ; පුණ්ණායං මිගසීරස්ස, නිට්ඨං ගතාව සබ්බසො. เมื่อล่วงไป ๒,๒๒๓ ปี ในวันเพ็ญเดือนมิคสิระ (เดือน ๑) คัมภีร์นี้ได้สำเร็จบริบูรณ์ทั้งหมด. කොචි එත්ථෙව දොසො චෙ, පඤ්ඤායති සුචිත්තකා; තං ඛමන්තු ච සුද්ධියා, ගණ්හන්තු යුත්තිකං හවෙති. หากมีข้อผิดพลาดใดๆ ปรากฏในที่นี้ ขอท่านผู้มีจิตดีทั้งหลายจงอดโทษให้ และจงถือเอาแต่สิ่งที่ถูกต้องเถิด.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi