นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

สํยุตฺตนิกาเย

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

นิทานวคฺค-อฏฺฐกถา

អដ្ឋកថានិទានវគ្គ

๑. นิทานสํยุตฺตํ

១. និទានសំយុត្ត

๑. พุทฺธวคฺโค

១. ពុទ្ធវគ្គ

๑. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ – นิทานวคฺเค ปฐมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพปทวณฺณนา – ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ, เอตฺถ ตตฺราติ เทสกาลปริทีปนํ. ตญฺหิ ‘‘ยํ สมยํ วิหรติ, ตตฺร สมเย, ยสฺมิญฺจ เชตวเน วิหรติ, ตตฺร เชตวเน’’ติ ทีเปติ. ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล ทีเปติ. น หิ ภควา อยุตฺเต เทเส กาเล จ ธมฺมํ ภาสติ. ‘‘อกาโล โข ตาว พาหิยา’’ติอาทิ (อุทา. ๑๐) เจตฺถ สาธกํ. โขติ ปทปูรณมตฺเต, อวธารเณ อาทิกาลตฺเถ วา นิปาโต. ภควาติ โลกครุทีปนํ. ภิกฺขูติ กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโกติ ภิกฺขุ, ภิกฺขาจริยํ อชฺฌูปคโตติ ภิกฺขู’’ติอาทินา (ปารา. ๔๕; วิภ. ๕๑๐) นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อามนฺเตสีติ อาลปิ, อภาสิ, สมฺโพเธสิ, อยเมตฺถ อตฺโถ. อญฺญตฺร ปน ญาปเนปิ โหติ. ยถาห – ‘‘อามนฺตยามิ [Pg.2] โว, ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, ภิกฺขเว’’ติ. ปกฺโกสเนปิ. ยถาห – ‘‘เอหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มม วจเนน สาริปุตฺตํ อามนฺเตหี’’ติ (อ. นิ. ๙.๑๑). ภิกฺขโวติ อามนฺตนาการทีปนํ. ตญฺจ ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคสิทฺธตฺตา วุตฺตํ. ภิกฺขนสีลตาคุณยุตฺโตปิ หิ ภิกฺขุ, ภิกฺขนธมฺมตาคุณยุตฺโตปิ ภิกฺขเน สาธุการิตาคุณยุตฺโตปีติ สทฺทวิทู มญฺญนฺติ. เตน จ เตสํ ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคสิทฺเธน วจเนน หีนาธิกชนเสวิตวุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตทีนภาวนิคฺคหํ กโรติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อิมินา จ กรุณาวิปฺผารโสมฺมหทยนยนนิปาตปุพฺพงฺคเมน วจเนน เต อตฺตโน อภิมุเข กโรนฺโต เตเนว กเถตุกมฺยตาทีปเกน เนสํ วจเนน โสตุกมฺยตํ ชเนติ, เตเนว จ สมฺโพธนตฺเถน สาธุกํ มนสิกาเรปิ นิโยเชติ. สาธุกํ มนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺติ.

១. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ (ឯវំ មេ សុតំ) នេះ គឺសូត្រទីមួយស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ ក្នុងនិទានវគ្គ។ ក្នុងសូត្រនោះ មានការអធិប្បាយពាក្យតាមលំដាប់ដូចតទៅ៖ ក្នុងពាក្យថា tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi (តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខុ អាមន្តេសិ) នេះ ពាក្យថា tatra (តត្រ) គឺជាការសម្តែងនូវទេសៈ (ទីកន្លែង) និងកាលៈ (ពេលវេលា)។ ព្រោះថា ពាក្យនោះ បង្ហាញថា «ក្នុងសម័យណាដែលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅ គឺក្នុងសម័យនោះ និងក្នុងព្រៃជេតពនណាដែលព្រះអង្គគង់នៅ គឺក្នុងព្រៃជេតពននោះ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនោះ បង្ហាញនូវទេសៈ និងកាលៈ ដែលគួរនឹងសម្តែងធម៌។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ មិនដែលសម្តែងធម៌ក្នុងទីកន្លែង និងពេលវេលាដែលមិនសមគួរឡើយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ម្នាលពាហិយៈ ពេលនេះមិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ» ក្នុងរឿងនេះ ជាគ្រឿងអាង (ជាសាក្សី)។ ពាក្យថា kho (ខោ) គ្រាន់តែជាការបំពេញបទ (បទបូរណៈ) ឬជាការកំណត់ (អវធារណៈ) ឬជាការសម្តែងនូវកាលជាដើម។ ពាក្យថា bhagavā (ភគវា) គឺជាការសម្តែងនូវបុគ្គលជាទីគោរពនៃលោក។ ពាក្យថា bhikkhū (ភិក្ខុ) គឺជាពាក្យហៅបុគ្គលដែលសមគួរដល់ការស្តាប់ធម៌ទេសនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា ភិក្ខុ នេះ គប្បីដឹងសេចក្តីនៃពាក្យ (វចនត្ថ) តាមវិធីមានជាដើមថា «បុគ្គលណាដែលសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ការត្រាច់ទៅដើម្បីសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ»។ ពាក្យថា āmantesi (អាមន្តេសិ) បានដល់ ហៅ, និយាយ, ឲ្យដឹងច្បាស់, នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកន្លែងដទៃ ប្រើក្នុងន័យឲ្យដឹង (ញាបនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតហៅអ្នកទាំងឡាយ, ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតឲ្យអ្នកទាំងឡាយដឹងច្បាស់»។ ប្រើក្នុងន័យហៅមក (បក្កោសនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមក ទៅហៅសារីបុត្តតាមពាក្យរបស់តថាគតមក»។ ពាក្យថា bhikkhavo (ភិក្ខវោ) គឺជាការសម្តែងនូវអាការៈនៃការហៅ។ ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះសម្រេចដោយការប្រកបនូវគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើម។ ព្រោះថា អ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រតែងយល់ថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាប្រក្រតី ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាធម្មតា ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការធ្វើឲ្យល្អក្នុងការសូម ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់សម្តែងនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដែលជនថោកទាប និងឧត្តមសេពគប់ ដោយពាក្យថា ភិក្ខវោ នោះ ដែលសម្រេចដោយការប្រកបដោយគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ទ្រង់ធ្វើការសង្កត់សង្កិននូវសេចក្តីប្រមាទ (ឧទ្ធច្ចៈ) និងភាពទន់ខ្សោយ (ទីនភាព)។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» នេះ ដែលជាពាក្យមានការផ្សាយទៅនៃមេត្តាករុណា ដឹកនាំដោយការសម្លឹងមើលនៃព្រះហឫទ័យដ៏ទន់ភ្លន់ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើភិក្ខុទាំងនោះឲ្យប្រឈមមុខចំពោះព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់ឲ្យកើតឡើង ដោយពាក្យនោះឯងដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពចង់សម្តែងធម៌ ហើយទ្រង់ដឹកនាំភិក្ខុទាំងនោះទៅក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ដោយពាក្យនោះឯងដែលមានន័យថាឲ្យដឹងច្បាស់។ ព្រោះថា ភាពបរិបូរណ៍នៃសាសនា តែងសម្រេចទៅបានដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ។

อปเรสุปิ เทวมนุสฺเสสุ วิชฺชมาเนสุ กสฺมา ภิกฺขูเยว อามนฺเตสีติ เจ? เชฏฺฐเสฏฺฐาสนฺนสทาสนฺนิหิตภาวโต. สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา, ปริสาย เชฏฺฐา ภิกฺขู ปฐมํ อุปฺปนฺนตฺตา, เสฏฺฐา อนคาริยภาวํ อาทึ กตฺวา สตฺถุจริยานุวิธายกตฺตา สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา จ, อาสนฺนา ตตฺถ นิสินฺเนสุ สตฺถุสนฺติกตฺตา, สทาสนฺนิหิตา สตฺถุสนฺติกาวจรตฺตาติ. อปิจ เต ธมฺมเทสนาย ภาชนํ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติสพฺภาวโต. วิเสสโต จ เอกจฺเจ ภิกฺขูเยว สนฺธาย อยํ เทสนาปีติ เอวํ อามนฺเตสิ.

ប្រសិនបើមានសំណួរថា កាលបើពួកទេវតា និងមនុស្សដទៃទៀតក៏មានវត្តមានដែរ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់ហៅតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកចាស់ទុំជាង ឧត្តមជាង នៅជិតជាង និងនៅជិតដិតជានិច្ច។ ព្រោះថា ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងទូទៅដល់បរិស័ទទាំងអស់ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមបរិស័ទទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយឈ្មោះថាជាអ្នកចាស់ទុំ (ជេដ្ឋៈ) ព្រោះកើតមុនគេ, ឈ្មោះថាជាអ្នកឧត្តម (សេដ្ឋៈ) ព្រោះចាប់ផ្តើមតាំងពីការមិនមានផ្ទះសំបែង (អនគារិយភាព) ហើយប្រព្រឹត្តតាមព្រះសាស្តា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវព្រះសាសនាទាំងអស់, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិត (អាសន្នៈ) ក្នុងចំណោមអ្នកដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ព្រោះនៅជិតព្រះសាស្តា, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិតដិតជានិច្ច (សទាសន្និហិតៈ) ព្រោះត្រាច់ទៅមកនៅជិតព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ជាភាជនៈ (ជាទីទទួល) នៃព្រះធម៌ទេសនា ព្រោះមានការប្រតិបត្តិត្រូវតាមសេចក្តីប្រដៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ហៅយ៉ាងនេះ ព្រោះសំដៅយកភិក្ខុមួយចំនួនជាពិសេស ក្នុងព្រះធម៌ទេសនានេះ។

กิมตฺถํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต ปฐมํ ภิกฺขู อามนฺเตสิ, น ธมฺมเมว เทเสสีติ? สติชนนตฺถํ. ภิกฺขู อญฺญํ จินฺเตนฺตาปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาปิ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาปิ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาปิ นิสินฺนา โหนฺติ. เต อนามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘อยํ เทสนา กึนิทานา กึปจฺจยา กตมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา เทสิตา’’ติ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺตา ทุคฺคหิตํ วา คณฺเหยฺยุํ, น วา คณฺเหยฺยุํ, เตน เนสํ สติชนนตฺถํ ภควา ปฐมํ อามนฺเตตฺวา ปจฺฉา ธมฺมํ เทเสติ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងធម៌ ទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយជាមុនសិន មិនសម្តែងធម៌តែម្តងទៅ? ឆ្លើយថា ដើម្បីញ៉ាំងសតិឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលអង្គុយនៅ ខ្លះគិតរឿងផ្សេង ខ្លះមានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយ ខ្លះពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយ ខ្លះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលបើមិនបានហៅភិក្ខុទាំងនោះជាមុនសិនទេ ហើយសម្តែងធម៌ទៅ ភិក្ខុទាំងនោះមិនអាចកំណត់ដឹងថា «ព្រះធម៌ទេសនានេះ មានអ្វីជាហេតុ មានអ្វីជាបច្ច័យ សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វី» ក៏អាចនឹងកាន់យកខុស ឬមិនកាន់យកទាល់តែសោះ ហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសតិរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ហៅជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងធម៌ជាក្រោយ។

ภทนฺเตติ คารววจนเมตํ, สตฺถุโน ปฏิวจนทานํ วา. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทมาโน ภควา ภิกฺขู อาลปติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ วทมานา เต ภควนฺตํ ปจฺจาลปนฺติ. ตถา หิ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ภควา อาภาสติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ [Pg.3] ปจฺจาภาสนฺติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปฏิวจนํ ทาเปติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทนฺติ. เต ภิกฺขูติ เย ภควา อามนฺเตสิ, เต. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ ภควโต อามนฺตนํ ปติอสฺโสสุํ, อภิมุขา หุตฺวา สุณึสุ สมฺปฏิจฺฉึสุ ปฏิคฺคเหสุนฺติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ, ภควา เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ อโวจ. เอตฺตาวตา ยํ อายสฺมตา อานนฺเทน อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธานํ เทสนาญาณคมฺภีรภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหณตฺถํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฺปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺส อตฺถวณฺณนา สมตฺตา.

ពាក្យថា Bhadante (ភទន្តេ - បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) នេះ ជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីគោរព ឬជាការឆ្លើយតបចំពោះព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» គឺទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលក្រាបបង្គំទូលថា «ភទន្តេ» គឺក្រាបបង្គំទូលតបចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលតបថា «ភទន្តេ»។ ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឲ្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ថ្វាយពាក្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភទន្តេ»។ ពាក្យថា Te bhikkhū (តេ ភិក្ខុ) បានដល់ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅ គឺភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Bhagavato paccassosuṃ (ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ) សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលស្តាប់ព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់ហៅ គឺបែរមុខទៅរក ហើយស្តាប់ ទទួលយកដោយគោរព នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Bhagavā etadavoca (ភគវា ឯតទវោច) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់នូវសូត្រទាំងអស់ដែលគួរនឹងសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការចប់ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃនិទាន ដែលព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានសម្តែងទុក ដើម្បីឲ្យងាយយល់នូវសូត្រនេះ ដែលបរិបូរណ៍ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃទេសនាញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលតាក់តែងឡើងដោយការបញ្ជាក់អំពីកាល ទេសៈ ព្រះសាស្តា និងបរិស័ទ។

อิทานิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โวติอาทินา นเยน ภควตา นิกฺขิตฺตสฺส สุตฺตสฺส สํวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา สุตฺตวณฺณนา ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจาเรสฺสาม. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา – อตฺตชฺฌาสโย, ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวสิโก, อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ. ตตฺถ ยานิ สุตฺตานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถติ, เสยฺยถิทํ – ทสพลสุตฺตนฺตหารโก จนฺโทปม-วีโณปม-สมฺมปฺปธาน-อิทฺธิปาท-อินฺทฺริยพล-โพชฺฌงฺคมคฺคงฺค-สุตฺตนฺตหารโกติ เอวมาทีนิ, เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ឥឡូវនេះ ដល់ឱកាសនៃការអធិប្បាយសូត្រដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុក ដោយវិធីមានជាដើមថា Paṭiccasamuppādaṃ vo (បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ)។ ការអធិប្បាយសូត្រនោះ ព្រោះតែការសម្តែងឡើងដោយការពិចារណាលើការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) តែងច្បាស់លាស់ ហេតុនោះ យើងនឹងពិចារណាលើសូត្រនិក្ខេបៈជាមុនសិន។ ព្រោះថា ការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ អត្តជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់), បរជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមបំណងរបស់អ្នកដទៃ), បុច្ឆាវសិកៈ (ការសម្តែងតាមអំណាចនៃសំណួរ), និងអដ្ឋុប្បត្តិកៈ (ការសម្តែងតាមហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង)។ ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ នោះ សូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយមិនមានអ្នកដទៃអារាធនា គឺទ្រង់សម្តែងដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដូចជា ទសពលសូត្រ និងក្រុមសូត្រមាន ចន្ទោបមសូត្រ វីណោបមសូត្រ សម្មប្បធានសូត្រ ឥទ្ធិបាទសូត្រ ឥន្ទ្រិយសូត្រ ពលសូត្រ ពោជ្ឈង្គសូត្រ និងមគ្គង្គសូត្រជាដើម នេះហៅថា អត្តជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

ยานิ ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา. ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๑; ม. นิ. ๓.๔๑๖) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ นิชฺฌานกฺขมํ มนํ อภินีหารํ พุชฺฌนภาวญฺจ อเปกฺขิตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ, มหาราหุโลวาทสุตฺตํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ, อาสีวิโสปมสุตฺตํ, ธาตุวิภงฺคสุตฺตนฺติ, เอวมาทีนิ, เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយយល់ដល់បំណង (អជ្ឈាសយៈ) សេចក្តីពេញចិត្ត (ខន្តិ) ឧបនិស្ស័យដែលគួរពិចារណា ចិត្ត បំណងប្រាថ្នា (អភិនីហារ) និងការយល់ដឹងរបស់អ្នកដទៃ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ធម៌ជាគ្រឿងញ៉ាំងវិមុត្តិឲ្យទុំជោររបស់រាហុល ទុំជោរហើយ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតណែនាំរាហុលក្នុងធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈដ៏ក្រៃលែងចុះ» សូត្រទាំងនោះមានជាដើមថា ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ មហារាហុលោវាទសូត្រ ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ អនត្តលក្ខណសូត្រ អាសីវិសោបមសូត្រ ធាតុវិភង្គសូត្រ នេះហៅថា បរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

ภควนฺตํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา จตสฺโส ปริสา จตฺตาโร วณฺณา นาคา สุปณฺณา คนฺธพฺพา อสุรา ยกฺขา มหาราชาโน ตาวตึสาทโย เทวา มหาพฺรหฺมาติ เอวมาทโย ‘‘โพชฺฌงฺคา โพชฺฌงฺคาติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ – (สํ. นิ. ๕.๒๐๒) นีวรณา นีวรณาติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ – อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, กึสูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓) นเยน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. เอวํ ปุฏฺเฐน ภควตา ยานิ [Pg.4] กถิตานิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เทวตาสํยุตฺต, มารสํยุตฺต, พฺรหฺมสํยุตฺต, สกฺกปญฺห, จูฬเวทลฺล, มหาเวทลฺล, สามญฺญผลอาฬวก, สูจิโลม, ขรโลมสุตฺตาทีนิ, เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

ម៉្យាងទៀត កាលដែលពួកបរិស័ទទាំង ៤ វណ្ណៈទាំង ៤ នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ អសូរ យក្ស មហារាជទាំង ៤ ទេវតាជាន់តាវតឹង្សជាដើម និងមហាព្រហ្ម ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយទូលសួរប្រស្នាដោយវិធីមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា ពោជ្ឈង្គៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា នីវរណៈៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះឬ, អ្វីជាទ្រព្យដ៏ប្រសើររបស់បុរសក្នុងលោកនេះ»។ កាលបើទ្រង់ត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសូត្រទាំងឡាយមាន ពោជ្ឈង្គសំយុត្តជាដើម ឬសូត្រដទៃទៀតមាន ទេវតាសំយុត្ត មារសំយុត្ត ព្រហ្មសំយុត្ត សក្កបញ្ហសូត្រ ចូឡវេទល្លសូត្រ មហាវេទល្លសូត្រ សាមញ្ញផលសូត្រ អាឡវកសូត្រ សូសិលោមសូត្រ ខរលោមសូត្រជាដើម នេះហៅថា បុច្ឆាវសិកនិក្ខេបៈ។

ยานิ ปน ตานิ อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ธมฺมทายาทํ. จูฬสีหนาทสุตฺตํ ปุตฺตมํสูปมํ ทารุกฺขนฺธูปมํ อคฺคิกฺขนฺธูปมํ เผณปิณฺฑูปมํ ปาริจฺฉตฺตกูปมนฺติ เอวมาทีนิ, เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលទ្រង់សម្តែងដោយអាស្រ័យនឹងហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង ដូចជា ធម្មទាយាទសូត្រ ចូឡសីហនាទសូត្រ បុត្តមំសូបមសូត្រ ទារុក្ខន្ធូបមសូត្រ អគ្គិក្ខន្ធូបមសូត្រ ផេណបិណ្ឌូបមសូត្រ បារិច្ឆត្តកូបមសូត្រជាដើម នេះហៅថា អដ្ឋុប្បត្តិកនិក្ខេបៈ។

เอวเมเตสุ จตูสุ นิกฺเขเปสุ อิมสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตสฺส ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป. ปรปุคฺคลชฺฌาสยวเสน หิทํ ภควตา นิกฺขิตฺตํ. กตเมสํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสนาติ? อุคฺฆฏิตญฺญูนํ. จตฺตาโร หิ ปุคฺคลา อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโย ปทปรโมติ. ตตฺถ ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต, กลฺยาณมิตฺเต เสวโต, ภชโต, ปยิรุปาสโต, อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต, พหุมฺปิ ธารยโต, พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม. อิติ อิเมสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน อิทํ สุตฺตํ นิกฺขิตฺตํ.

ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ការសម្តែងនៃបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រនេះ គឺជារបៀបបរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។ ព្រោះថា សូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណង (អជ្ឈាសយៈ) របស់បុគ្គលដទៃ។ សួរថា ទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណងរបស់បុគ្គលពួកណា? ឆ្លើយថា របស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។ ព្រោះថា បុគ្គលមាន ៤ ពួកគឺ៖ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យៈ និងបទបរមៈ។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនោះ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ (ធម្មាភិសម័យ) ភ្លាមៗជាមួយគ្នានឹងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌សង្ខេប បុគ្គលនេះហៅថា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែកសេចក្តីនៃធម៌ដែលសម្តែងសង្ខេបនោះឲ្យពិស្តារ បុគ្គលនេះហៅថា វិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ជាលំដាប់ ដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការសេពគប់ ការចូលទៅជិត និងការអង្គុយជិតកល្យាណមិត្ត បុគ្គលនេះហៅថា នេយ្យបុគ្គល។ បុគ្គលណា ទោះបីជាបានស្តាប់ច្រើន បានទ្រទ្រង់ទុកច្រើន បានបង្រៀនច្រើន ក៏មិនមានការសម្រេចធម៌ក្នុងជាតិនោះឡើយ បុគ្គលនេះហៅថា បទបរមបុគ្គល។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសូត្រនេះទុក ដោយអំណាចនៃបំណងរបស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។

ตทา กิร ปญฺจสตา ชนปทวาสิกา ภิกฺขู สพฺเพว เอกจรา ทฺวิจรา ติจรา จตุจรา ปญฺจจรา สภาควุตฺติโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิปสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ ปจฺจยาการเทสนํ ปตฺถยมานา สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทิตฺวา, รตฺตกมฺพลสาณิยา ปริกฺขิปมานา วิย เทสนํ ปจฺจาสีสมานา ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เตสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ยถา หิ เฉโก จิตฺตกาโร อปริกมฺมกตภิตฺตึ ลภิตฺวา, น อาทิโตว รูปํ สมุฏฺฐาเปสิ, มหามตฺติกเลปาทีหิ ปน ภิตฺติปริกมฺมํ ตาว กตฺวา, กตปริกมฺมาย [Pg.5] ภิตฺติยา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, กตปริกมฺมํ ปน ภิตฺตึ ลภิตฺวา, ภิตฺติปริกมฺมพฺยาปารํ อกตฺวา, รงฺคชาตานิ โยเชตฺวา, วฏฺฏิกํ วา ตูลิกํ วา อาทาย รูปเมว สมุฏฺฐาเปติ, เอวเมว ภควา อกตาภินิเวสํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตํ ลภิตฺวา นาสฺส อาทิโตว อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ, สีลสมาธิกมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิสมฺปทาย ปน โยเชนฺโต ปุพฺพภาคปฏิปทํ ตาว อาจิกฺขติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាំរយរូប ដែលជាអ្នកនៅក្នុងជនបទ ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការនៅម្នាក់ឯង ខ្លះពីរនាក់ ខ្លះបីនាក់ ខ្លះបួននាក់ ខ្លះប្រាំនាក់ មានការចិញ្ចឹមជីវិតស្មើគ្នា ទ្រទ្រង់នូវធុតង្គ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ប្រាថ្នានូវទេសនាគឺបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ក្នុងវេលាព្រលប់ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំហើយ អង្គុយចោមរោមរង់ចាំស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា ហាក់ដូចជាព័ទ្ធជុំវិញដោយវាំងននសំពត់កម្ពលក្រហម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ប្រៀបដូចជាជាងគំនូរដ៏ឈ្លាសវៃ កាលបើបានជញ្ជាំងដែលមិនទាន់បានខាត់រៀបចំ មិនទាន់គូររូបតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែបានធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងជាមុនសិន ដោយការលាបដីស្អិតដ៏ច្រើនជាដើម កាលបើជញ្ជាំងបានរៀបចំរួចរាល់ហើយ ទើបគូររូបនៅលើជញ្ជាំងនោះ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបានជញ្ជាំងដែលបានរៀបចំរួចជាស្រេចហើយ ក៏មិនបាច់ធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងទៀតឡើយ ក៏លាយពណ៌ទាំងឡាយ កាន់យកជក់ធំ ឬជក់តូច ហើយគូររូបតែម្តង យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានកុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដែលមិនទាន់បានតម្កល់ចិត្តមាំ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល ដល់កុលបុត្រនោះតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ណែនាំឱ្យប្រកបដោយសីលសម្បទា សមាធិសម្បទា និងកម្មស្សកតាទិដ្ឋិសម្បទា ហើយសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាជាមុនសិន។ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពាក្យដែលពោលទុកថា –

‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, ภิกฺขุ, อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา. ยโต โข เต, ภิกฺขุ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ภวิสฺสติ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา. ตโต ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ติวิเธน ภาเวยฺยาสิ. กตเม จตฺตาโร? อิธ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. พหิทฺธา วา กาเย…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา วา กาเย…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหราหิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ยโต โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน เอวํ ติวิเธน ภาเวสฺสสิ, ตโต ตุยฺหํ, ภิกฺขุ, ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคมิสฺสติ, วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โน ปริหานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙).

“ព្រោះហេតុនោះ ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរជម្រះធម៌ជាខាងដើមក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយឱ្យស្អាតចុះ។ អ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញដ៏ត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលសីលរបស់អ្នកបរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកត្រូវអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយខាងក្នុងខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ក្នុងកាយខាងក្រៅខ្លះ...ក្នុងកាយទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅខ្លះ... ពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលអ្នកអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ នេះ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះហើយ ម្នាលភិក្ខុ កាលនោះ មិនថាយប់ឬថ្ងៃដែលនឹងមកដល់ឡើយ សេចក្តីចម្រើនក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ សង្ឃឹមទុកបាន សេចក្តីសាបសូន្យមិនមានឡើយ” (សំ. និ. ៥.៣៦៩)។

เอวํ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตสฺส สีลกถาย ปริกมฺมํ กเถตฺวา, อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការរៀបចំដល់កុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដោយសីលកថា យ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល។

ปริสุทฺธสีลํ ปน อารทฺธวีริยํ ยุตฺตโยคํ วิปสฺสกํ ลภิตฺวา, นาสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขติ, อุชุกเมว ปน อรหตฺตปทฏฺฐานํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ วิปสฺสนาลกฺขณํ อาจิกฺขติ. อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปริโสเธตฺวา ฐิตา สุธนฺตสุวณฺณสทิสา สุปริมชฺชิตมณิกฺขนฺธสนฺนิภา, เอโก โลกุตฺตรมคฺโคว เนสํ อนาคโต. อิติ ตสฺสาคมนตฺถาย สตฺถา เตสํ อชฺฌาสยํ อเปกฺขมาโน อิทํ สุตฺตํ อารภิ.

ម៉្យាងទៀត កាលបើបានជួបនឹងបុគ្គលអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ដែលមានសីលដ៏បរិសុទ្ធ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាដល់បុគ្គលនោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផលដោយត្រង់តែម្តង។ ភិក្ខុទាំងប្រាំរយរូបនេះ បានជម្រះបុព្វភាគបដិបទាឱ្យបរិសុទ្ធហើយ ឋិតនៅដូចជាមាសដែលគេស្លរលាយយ៉ាងល្អ ហាក់បីដូចជាដុំកែវមណីដែលគេខាត់យ៉ាងស្អាត ផ្លូវលោកុត្តរមគ្គតែមួយគត់ដែលមិនទាន់មកដល់ពួកគេ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់រំពឹងមើលនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីឱ្យលោកុត្តរមគ្គនោះកើតឡើង ទើបទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ។

ตตฺถ [Pg.6] ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ปจฺจยาการํ. ปจฺจยากาโร หิ อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิเต ธมฺเม อุปฺปาเทติ. ตสฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ วุจฺจติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “បដិច្ចសមុប្បាទ” បានដល់ បច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ តែងញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នាឱ្យកើតឡើង ដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិច្ចសមុប្បាទ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីកាន់យកពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

โวติ อยํ โว-สทฺโท ปจฺจตฺต-อุปโยคกรณ-สมฺปทาน-สามิวจน-ปทปูรเณสุ ทิสฺสติ. ‘‘กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๖; มหาว. ๔๖๖) หิ ปจฺจตฺเต ทิสฺสติ. ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ปณาเมมิ โว’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) อุปโยเค. ‘‘น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) กรเณ. ‘‘วนปตฺถปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๐) สมฺปทาเน. ‘‘สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๕) สามิวจเน. ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธ ปนายํ สมฺปทาเน ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขเวติ ปติสฺสเวน อภิมุขีภูตานํ ปุน อาลปนํ. เทเสสฺสามีติ เทสนาปฏิชานนํ. ตํ สุณาถาติ ตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ตํ เทสนํ มยา วุจฺจมานํ สุณาถ.

ពាក្យថា “វោ” (vo) នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ), ឧបយោគវចនៈ (ទុតិយាវិភត្តិ), ករណវចនៈ (តតិយាវិភត្តិ), សម្បទានវចនៈ (ចតុត្ថីវិភត្តិ), សាមីវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) និងការបំពេញបទ (បទបូរណៈ)។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា សម្មោទមានា” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថបច្ចត្តវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “គច្ឆថ ភិក្ខវេ បណាមេមិ វោ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថឧបយោគវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្វំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថករណវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “វនបត្ថបរិយាយំ វោ ភិក្ខវេ ទេសិស្សាមិ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “សព្វេសំ វោ សារិបុត្ត សុភាសិតំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសាមីវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថត្រឹមតែជាបទបូរណៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា ប្រើក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ពាក្យថា “ភិក្ខវេ” គឺជាការហៅម្តងទៀតចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលបែរមុខមករកដោយសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា “ទេសិស្សាមិ” គឺជាការប្តេជ្ញាដើម្បីសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា “តំ សុណាថ” សំដៅថា អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវបដិច្ចសមុប្បាទនោះ គឺស្តាប់នូវទេសនាដែលតថាគតកំពុងសម្តែងនោះចុះ។

สาธุกํ มนสิ กโรถาติ เอตฺถ ปน สาธุกํ สาธูติ เอกตฺถเมตํ. อยญฺจ สาธุสทฺโท อายาจน-สมฺปฏิจฺฉน-สมฺปหํสน-สุนฺทร-ทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๕๗; สํ. นิ. ๔.๖๕; ๕.๓๘๑) หิ อายาจเน ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

ក្នុងពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះ ពាក្យថា “សាធុកំ” និង “សាធុ” មានន័យដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “សាធុ” នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ (អាយាចនៈ), การទទួលព្រម (សម្បដិច្ឆនៈ), ការធ្វើឱ្យរីករាយ (សម្បហំសនៈ), សេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ) និងការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) ជាដើម។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “សាធុ មេ ភន្តេ ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការទទួលព្រម។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ សាធុ សារិបុត្ត” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យរីករាយ។

‘‘สาธุ ธมฺมรุจี ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺส อกรณํ สุข’’นฺติ. –

“ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរក្នុងធម៌ ជាការល្អ, ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាការល្អ, ការមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ ជាការល្អ, ការមិនធ្វើបាប នាំមកនូវសេចក្តីសុខ”។

อาทีสุ (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) สุนฺทเร. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สาธุกํ สุณาหี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๙๒) สาธุกสทฺโทเยว ทฬฺหีกมฺเม อาณตฺติยนฺติปิ วุจฺจติ. อิธ ปนายํ เอตฺเถว ทฬฺหีกมฺเม อาณตฺติยา จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, สุนฺทรตฺเถปิ วฏฺฏติ. ทฬฺหีกรณตฺเถน หิ ‘‘ทฬฺหํ อิมํ ธมฺมํ สุณาถ, สุคฺคหิตํ คณฺหนฺตา’’, อาณตฺติอตฺเถน ‘‘มม อาณตฺติยา สุณาถ’’ สุนฺทรตฺเถน ‘‘สุนฺทรมิมํ ภทฺทกํ ธมฺมํ สุณาถา’’ติ [Pg.7] เอตํ ทีปิตํ โหติ. มนสิ กโรถาติ อาวชฺเชถ. สมนฺนาหรถาติ อตฺโถ. อวิกฺขิตฺตจิตฺตา หุตฺวา นิสาเมถ, จิตฺเต กโรถาติ อธิปฺปาโย.

ក្នុងគាថាជាដើមនេះ ឃើញក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ)។ ក្នុងប្រយោគថា “តេន ហិ ព្រាហ្មណ សាធុកំ សុណាហិ” ជាដើម ពាក្យថា “សាធុកំ” នេះឯង ប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) និងការបង្គាប់ (អាណត្តិ) ផងដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ពាក្យនេះប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន និងការបង្គាប់នេះឯង ហើយក៏សមគួរក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អផងដែរ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃអត្ថធ្វើឱ្យមាំមួន សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ធម៌នេះឱ្យមាំមួន គឺរៀនយកដោយល្អចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថបង្គាប់ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់តាមបង្គាប់របស់តថាគតចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថសេចក្តីល្អ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវធម៌ដ៏ល្អ ដ៏ចម្រើននេះចុះ” នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ ពាក្យថា “មនសិ ករោថ” មានន័យថា ចូររំពឹងគិត។ ពាក្យថា “សមន្នាហរថ” មានន័យថា ចូរនាំមកទុកក្នុងចិត្តដោយល្អ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ចូរជាអ្នកមានចិត្តមិនរាយមាយហើយស្តាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តចុះ។

อิทาเนตฺถ ตํ สุณาถาติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณเมตํ. สาธุกํ มนสิ กโรถาติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคาหนิวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคาหนิวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณูปปริกฺขาสุ. ปุริเมน จ ‘‘สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโย’’ติ ทีเปติ, ปจฺฉิเมน ‘‘สาตฺโถ, ตสฺมา มนสิ กาตพฺโพ’’ติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา, ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร จ เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาถ สาธุกํ. ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร จ ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. ภาสิสฺสามีติ เทเสสฺสามิ. ‘‘ตํ สุณาถา’’ติ เอตฺถ ปฏิญฺญาตํ เทสนํ สํขิตฺตโตว น เทเสสฺสามิ, อปิจ โข วิตฺถารโตปิ นํ ภาสิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ. สงฺเขปวิตฺถารวาจกานิ หิ เอตานิ ปทานิ. ยถาห วงฺคีสตฺเถโร –

ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ពាក្យថា “តំ សុណាត” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃសោតិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃមនិន្ទ្រិយ ដោយការណែនាំឱ្យធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងមាំមួន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរនេះ ពាក្យខាងដើមជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងព្យញ្ជនៈ (ព្យញ្ជនវិបល្លាស) ពាក្យខាងចុងជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងអត្ថ (អត្ថវិបល្លាស)។ ព្រះអង្គទ្រង់ណែនាំក្នុងការស្តាប់ធម៌ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់ណែនាំក្នុងការទ្រទ្រង់និងការពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយដោយពាក្យខាងចុង។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយព្យញ្ជនៈ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែស្តាប់” ដោយពាក្យខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយអត្ថ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត”។ មួយយ៉ាងទៀត គប្បីផ្សំបញ្ចូលពាក្យថា “សាធុកំ” ជាមួយបទទាំងពីរ ហើយដឹងនូវការសម្រួលសេចក្តីយ៉ាងនេះថា “ព្រោះថា ធម៌នេះជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានទេសនាជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ដោយប្រពៃចុះ។ ព្រោះថា ធម៌នេះមានអត្ថជ្រាលជ្រៅផង មានការត្រាស់ដឹងជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃចុះ”។ ពាក្យថា “ភាសិស្សាមិ” មានន័យថា តថាគតនឹងសម្តែង។ សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនសម្តែងតែសេចក្តីសង្ខេបនៃទេសនាដែលបានប្តេជ្ញាទុកក្នុងពាក្យថា “តំ សុណាថ” នោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែតថាគតនឹងសម្តែងនូវទេសនានោះដោយពិស្តារផងដែរ។ ព្រោះថា បទទាំងនេះជាបទសម្តែងនូវសេចក្តីសង្ខេបនិងពិស្តារ។ ដូចដែលព្រះវង្គីសត្ថេរបានពោលទុកថា –

‘‘สํขิตฺเตนปิ เทเสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสติ;

สาฬิกายิว นิคฺโฆโส, ปฏิภานํ อุทีรยี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๔;

เถรคา. ๑๒๔๑);

“ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេបខ្លះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារខ្លះ ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គពីរោះដូចជាសំឡេងសត្វសារិកា ទ្រង់ញ៉ាំងបដិភាណឱ្យកើតឡើង”។

เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาตา หุตฺวา เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ, ปฏิคฺคเหสุนฺติ วุตฺตํ โหติ.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើង ហើយបានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា “ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន” គឺថា ភិក្ខុទាំងនោះបានទទួលយក យល់ព្រមតាមព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសាស្តាដោយគោរព។

อถ เนสํ ภควา เอตทโวจ – เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติอาทึ สกลํ สุตฺตํ อโวจ. ตตฺถ กตโม จ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ปญฺจวิธา หิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ, ตาสํ อิทํ นานตฺตํ –

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះទៅកាន់ភិក្ខុទាំងនោះ គឺទ្រង់បានសម្តែងនូវសូត្រទាំងមូល មានពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” ជាដើម ដែលជាសេចក្តីត្រូវសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” នេះជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សំណួរដែលសួរព្រោះចង់សម្តែង)។ ព្រោះថា សំណួរ (បុច្ឆា) មាន ៥ យ៉ាង គឺ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា និង កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុច្ឆាទាំងនោះ –

กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒)? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ. ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย [Pg.8] ตุลนาย ตีรณาย วิภูตาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา.

អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា មិនទាន់ដឹង មិនទាន់ឃើញ មិនទាន់ស្ទង់មើល មិនទាន់ពិចារណា មិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ មិនទាន់ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។ បុគ្គលសួរនូវសំណួរ ដើម្បីដឹង ដើម្បីឃើញ ដើម្បីស្ទង់មើល ដើម្បីពិចារណា ដើម្បីឱ្យប្រាកដច្បាស់ ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវលក្ខណៈនោះ។ នេះហៅថា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា។

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. โส อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา.

ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា បានដឹងហើយ បានឃើញហើយ បានស្ទង់មើលហើយ បានពិចារណាហើយ បានប្រាកដច្បាស់ហើយ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីប្រៀបធៀបផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀត។ នេះហៅថា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា។

กตมา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ, โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา.

វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? បុគ្គលដែលតាមធម្មតា ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីសង្ស័យ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ មានចិត្តជាពីរចំណែកថា “យ៉ាងនេះមែនឬហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះទេហ្ន៎ យ៉ាងដូចម្តេចទៅហ្ន៎” បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ នេះហៅថា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា។

กตมา อนุมติปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ อนุมติยา ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ, อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ, ทุกฺขํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘‘เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา’’ติ, โน เหตํ ภนฺเตติ (สํ. นิ. ๓.๗๙). อยํ อนุมติปุจฺฉา.

អនុមតិបុច្ឆា តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវសំណួរ ដើម្បីសុំការយល់ព្រមពីភិក្ខុទាំងឡាយថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ឃើញដូចម្តេច រូបទៀងឬមិនទៀង?” ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា “មិនទៀងទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខឬជាសុខ?” “ជាទុក្ខ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា គួរដែរឬទេដើម្បីនឹងយល់ឃើញនូវរបស់នោះថា នុះជារបស់អញ នុះជាខ្លួនអញ នុះជាអាត្មាអញ?” “មិនគួរយ៉ាងនោះទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ នេះហៅថា អនុមតិបុច្ឆា។

กตมา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ กเถตุกมฺยตาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร’’ติ? อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ.

សួរថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដោយចង់សម្តែង) តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សួរប្រស្នាចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ដោយព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ?» នេះហៅថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

ตตฺถ พุทฺธานํ ปุริมา ติสฺโส ปุจฺฉา นตฺถิ. กสฺมา? พุทฺธานญฺหิ ตีสุ อทฺธาสุ กิญฺจิ สงฺขตํ อทฺธาวิมุตฺตํ วา อสงฺขตํ อทิฏฺฐํ อโชติตํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ นาม นตฺถิ. เตน เนสํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา นตฺถิ. ยํ ปน ภควตา อตฺตโน ญาเณน ปฏิวิทฺธํ, ตสฺส อญฺเญน สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา สทฺธึ สํสนฺทนกิจฺจํ นตฺถิ. เตนสฺส ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา นตฺถิ. ยสฺมา ปเนส อกถํกถี ติณฺณวิจิกิจฺโฉ สพฺพธมฺเมสุ วิหตสํสโย. เตนสฺส วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา นตฺถิ. อิตรา ปน ทฺเว ปุจฺฉา ภควโต อตฺถิ. ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉาติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងបណ្តាបុច្ឆាទាំងនោះ បុច្ឆា ៣ យ៉ាងខាងដើម មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ធម្មជាតិណាមួយ ជាសង្ខតធម៌ក្តី ជាអសង្ខតធម៌ដ៏រួចចាកកាលទាំង ៣ ក្តី ដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់បំភ្លឺ មិនធ្លាប់ថ្លឹងថ្លែង មិនធ្លាប់ពិចារណា មិនធ្លាប់ប្រាកដច្បាស់ ឬមិនធ្លាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ក្នុងកាលទាំង ៣ នោះ មិនដែលសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងហើយដោយព្រះញាណរបស់ព្រះអង្គ កិច្ចដែលត្រូវទៅប្រៀបធៀបធម៌នោះ ជាមួយសមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ផ្សេងទៀត មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីប្រៀបធៀបសេចក្តីដែលបានឃើញហើយ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ មានវិចិកិច្ឆាឆ្លងផុតហើយ មានសេចក្តីសង្ស័យកម្ចាត់បង់ហើយក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីកាត់សេចក្តីសង្ស័យ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ចំណែកឯបុច្ឆា ២ យ៉ាងក្រៅពីនេះ (គឺអនុមតិបុច្ឆា និងកថេតុកម្យតាបុច្ឆា) តែងមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងបុច្ឆាទាំង ២ នោះ បុច្ឆានេះ (ក្នុងសូត្រនេះ) គប្បីជ្រាបថាជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

อิทานิ ตาว ปุจฺฉาย ปุฏฺฐํ ปจฺจยาการํ วิภชนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขาราติอาทิมาห. เอตฺถ จ ยถา นาม ‘‘ปิตรํ กเถสฺสามี’’ติ อารทฺโธ [Pg.9] ‘‘ติสฺสสฺส ปิตา โสณสฺส ปิตา’’ติ ปฐมตรํ ปุตฺตมฺปิ กเถติ, เอวเมว ภควา ปจฺจยํ กเถตุํ อารทฺโธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา นเยน สงฺขาราทีนํ ปจฺจเย อวิชฺชาทิธมฺเม กเถนฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ กเถสิ. อาหารวคฺคสฺส ปน ปริโยสาเน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเม’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) อุภยํ อารภิตฺวา อุภยมฺปิ กเถสิ. อิทานิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ ปน อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาเรน ปน สพฺพาการสมฺปนฺนา อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, ตสฺมา สา ตตฺถ กถิตวเสเนว คเหตพฺพา.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងចែករំលែកនូវបច្ចយាការៈ ដែលទ្រង់សួរហើយដោយបុច្ឆានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយ»។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានឧបមាដូចជា បុគ្គលដែលផ្តើមឡើងថា «អាត្មាអញនឹងនិយាយអំពីឪពុក» តែបែរជានិយាយដល់កូនមុនជាដំបូងថា «ឪពុករបស់លោកតិស្សៈ ឪពុករបស់លោកសោណៈ» យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ផ្តើមដើម្បីសម្តែងនូវបច្ច័យ កាលទ្រង់សម្តែងនូវធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃសង្ខារជាដើម ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ (ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ) ទៅជាមួយផងដែរ យ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីបំផុតនៃអាហារវគ្គ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង ហើយទ្រង់សម្តែងទាំងពីរយ៉ាងតែម្តងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ»។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» នេះ ធម្មជាតិណាជាអវិជ្ជាផង ជាបច្ច័យផង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អវិជ្ជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមន័យនេះថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតឡើង»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា ដែលប្រកបដោយអាការៈទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីកាន់យកសេចក្តីពិស្តារនោះ តាមន័យដែលបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

ปฏิโลมกถายํ ปน อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํนิโรธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทีนิ วตฺวา, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ อาห. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส, สุทฺธสฺส วา, สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ. อิติ ภควา อนุโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏกถํ กเถตฺวา ตเมว วฏฺฏํ วินิวฏฺเฏตฺวา ปฏิโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วิวฏฺฏํ กเถนฺโต อรหตฺเตน เทสนาย กูฏํ คณฺหิ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสตา อารทฺธวิปสฺสกา อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลา สูริยรสฺมิสมฺผุฏฺฐานิ ปริปากคตานิ ปทุมานิ วิย สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ.

ចំណែកក្នុងបដិលោមកថា ពាក្យថា avijjāya tveva គឺបានដល់ avijjāya tu eva (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា asesavirāganirodhā គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអរិយមគ្គដែលពោលគឺវិរាគធម៌។ ពាក្យថា saṅkhāranirodho គឺការរលត់ទៅដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះសង្ខាររលត់ វិញ្ញាណទើបលត់» ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើមានការរលត់ទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយដែលរលត់ទៅយ៉ាងនេះ និងការរលត់ទៅនៃវិញ្ញាណជាដើម នាមរូបជាដើមក៏រមែងរលត់ទៅដោយពិតប្រាកដ ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ថា «ការរលត់ទៅនៃគំនរទុក្ខសុទ្ធសាធនេះ រមែងមានដោយយ៉ាងនេះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា kevalassa មានន័យថា ទាំងអស់ ឬថាសុទ្ធសាធ ឬថាដែលសូន្យចាកសត្វ។ ពាក្យថា dukkhakkhandhassa គឺគំនរនៃទុក្ខ។ ពាក្យថា nirodho hoti គឺការមិនកើតឡើងទៀត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងវដ្តកថាដោយបទ ១២ ដោយអនុលោមយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ត្រឡប់វដ្តៈនោះវិញ ហើយសម្តែងនូវវិវដ្តៈដោយបទ ១២ ដោយបដិលោម ក៏ទ្រង់កាន់យកកំពូលនៃទេសនាដោយអរហត្តផល។ ក្នុងទីបំផុតនៃទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ជាបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បានត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាផ្កាឈូកដែលត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យហើយរីកឡើងក្នុងខណៈដែលចាស់ទុំពេញទី ក៏បានប្រតិស្ឋាននៅក្នុងអរហត្តផល។

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน สกลสุตฺตํ ภควา อโวจ. อตฺตมนา เต ภิกฺขูติ ตุฏฺฐจิตฺตา เต ปญฺจสตา ขีณาสวา ภิกฺขู. ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ กรวีกรุตมญฺชุนา กณฺณสุเขน ปณฺฑิตชนหทยานํ อมตาภิเสกสทิเสน พฺรหฺมสฺสเรน ภาสโต ภควโต [Pg.10] วจนํ อภินนฺทึสุ, อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จาติ อตฺโถ. เตเนตํ วุจฺจติ –

ពាក្យថា idamavoca bhagavā គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានត្រាស់នូវសូត្រទាំងមូលនេះ ដោយអំណាចនៃវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ពាក្យថា attamanā te bhikkhū គឺភិក្ខុទាំង ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាព្រះខីណាស្រព មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ។ ពាក្យថា bhagavato bhāsitaṃ abhinandun មានសេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានរីករាយ អនុមោទនា និងទទួលយកនូវព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយព្រះព្រហ្មសម្លេង ដ៏ពីរោះដូចជាសម្លេងសត្វករវិក គួរជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក ប្រៀបដូចជាការស្រោចស្រពនូវទឹកអម្រឹតដល់ហឫទ័យនៃបណ្ឌិតជនទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘สุภาสิตํ สุลปิตํ, สาธุ สาธูติ ตาทิโน;

อนุโมทมานา สิรสา, สมฺปฏิจฺฉึสุ ภิกฺขโว’’ติ.

«ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលអនុមោទនាថា សាធុ សាធុ ចំពោះព្រះវាចាដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងល្អហើយ ត្រាស់ល្អហើយ ក៏បានទទួលយកដោយតម្កល់ទុកលើត្បូង»។

ปฐมปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រទីមួយនៃបដិច្ចសមុប្បាទ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយវិភង្គសូត្រ

๒. ทุติเยปิ วุตฺตนเยเนว สุตฺตนิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ปฐมํ อุคฺฆฏิตญฺญูปุคฺคลานํ วเสน สงฺเขปโต ทสฺสิตํ, อิทํ วิปญฺจิตญฺญูนํ วเสน วิตฺถารโตติ. อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต จตสฺโส วลฺลิหารกปุริสูปมา วตฺตพฺพา, ตา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา เอว. ยถา หิ วลฺลิหารโก ปุริโส วลฺลิยา อคฺคํ ทิสฺวา ตทนุสาเรน มูลํ ปริเยสนฺโต ตํ ทิสฺวา วลฺลึ มูเล เฉตฺวา อาทาย กมฺเม อุปเนยฺย, เอวํ ภควา วิตฺถารเทสนํ เทเสนฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส อคฺคภูตา ชรามรณา ปฏฺฐาย ยาว มูลภูตํ อวิชฺชาปทํ, ตาว เทสนํ อาหริตฺวา ปุน วฏฺฏวิวฏฺฏํ เทเสนฺโต นิฏฺฐเปสิ.

២. សូម្បីក្នុងសូត្រទីពីរ គប្បីជ្រាបការលើកឡើងនូវសូត្រ តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចតទៅ៖ សូត្រទីមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ចំណែកឯសូត្រនេះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់វិបញ្ចិតញ្ញូ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីពោលនូវឧបមា ៤ យ៉ាងអំពីបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឧបមាទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ដូចជាបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឃើញចុងវល្លិហើយ កាលស្វែងរកគល់វល្លិទៅតាមលំដាប់នៃចុងវល្លិនោះ លុះឃើញគល់វល្លិនោះហើយ ក៏កាត់វល្លិត្រង់គល់ រួចកាន់យកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការផ្សេងៗ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវទេសនាដ៏ពិស្តារ ទ្រង់នាំមកនូវទេសនាចាប់តាំងពីជរាមរណៈ ដែលជាចុងនៃបដិច្ចសមុប្បាទ រហូតដល់អវិជ្ជាបទ ដែលជាគល់ រួចហើយទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈម្តងទៀត ទើបបញ្ចប់ទេសនា យ៉ាងនោះឯង។

ตตฺรายํ ชรามรณาทีนํ วิตฺถารเทสนาย อตฺถนิจฺฉโย – ชรามรณนิทฺเทเส ตาว เตสํ เตสนฺติ อยํ สงฺเขปโต อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิทฺเทโสติ วิญฺญาตพฺโพ. ยา เทวทตฺตสฺส ชรา, ยา โสมทตฺตสฺสาติ เอวญฺหิ ทิวสมฺปิ กเถนฺตสฺส เนว สตฺตา ปริยาทานํ คจฺฉนฺติ. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ น โกจิ สตฺโต อปริยาทินฺโน โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘อยํ สงฺเขปโต อเนเกสํ สตฺตานํ สาธารณนิทฺเทโส’’ติ. ตมฺหิ ตมฺหีติ อยํ คติชาติวเสน อเนเกสํ สตฺตนิกายานํ สาธารณนิทฺเทโส. สตฺตนิกาเยติ สาธารณนิทฺเทเสน นิทฺทิฏฺฐสฺส สรูปนิทสฺสนํ. ชรา ชีรณตาติอาทีสุ ปน ชราติ สภาวนิทฺเทโส. ชีรณตาติ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา, ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา. อยญฺหิ ชราติ อิมินา ปเทน สภาวโต ทีปิตา, เตนสฺสายํ สภาวนิทฺเทโส[Pg.11]. ชีรณตาติ อิมินา อาการโต, เตนสฺสายํ อาการนิทฺเทโส. ขณฺฑิจฺจนฺติ อิมินา กาลาติกฺกเม ทนฺตนขานํ ขณฺฑิตภาวกรณกิจฺจโต. ปาลิจฺจนฺติ อิมินา เกสโลมานํ ปลิตภาวกรณกิจฺจโต. วลิตฺตจตาติ อิมินา มํสํ มิลาเปตฺวา ตจวลิภาวกรณกิจฺจโต ทีปิตา. เตนสฺสา อิเม ขณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ตโย กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสา. เตหิ อิเมสํ วิการานํ ทสฺสนวเสน ปากฏีภูตา ปากฏชรา ทสฺสิตา. ยเถว หิ อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อคฺคิโน วา ติณรุกฺขาทีนํ สํภคฺคปลิภคฺคตาย วา ฌามตาย วา คตมคฺโค ปากโฏ โหติ, น จ โส คตมคฺโค ตาเนว อุทกาทีนิ, เอวเมว ชราย ทนฺตาทีสุ ขณฺฑิจฺจาทิวเสน คตมคฺโค ปากโฏ, จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวาปิ คยฺหติ น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชรา. น หิ ชรา จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหติ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាការវិនិច្ឆ័យសេចក្តីនៃទេសនាដ៏ពិស្តារ មានជរាមរណៈជាដើម៖ ជាដំបូង ក្នុងជរាមរណនិទ្ទេស ពាក្យថា tesaṃ tesaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ព្រោះថា បើទោះជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងអស់មួយថ្ងៃពេញថា «ជរារបស់ទេវទត្តក្តី ជរារបស់សោមទត្តក្តី» យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏សត្វទាំងឡាយមិនអស់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដោយបទទាំងពីរនេះ (គឺ tesaṃ tesaṃ) មិនមានសត្វណាមួយដែលមិនរាប់បញ្ចូលនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នេះជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន»។ ពាក្យថា tamhi tamhi នេះ ជាការសម្តែងជាទូទៅ ចំពោះពួកសត្វដ៏ច្រើន ដោយអំណាចនៃគតិ និងជាតិ។ ពាក្យថា sattanikāye គឺការបង្ហាញរូបរាងពិតនៃពួកសត្វ ដែលទ្រង់សម្តែងជាទូទៅនោះឯង។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា jarā jīraṇatā នេះ ពាក្យថា jarā ជាការសម្តែងដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា jīraṇatā ជាការសម្តែងដោយអាការៈ។ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca (ធ្មេញបាក់) ជាការសម្តែងដោយកិច្ច ក្នុងកាលកន្លងទៅ ចំណែកឯបទ ២ ខាងចុង (គឺអាយុថយចុះ និងឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ជរា) ជាការសម្តែងដោយប្រក្រតី។ ជរានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយសភាវៈ ដោយបទថា jarā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា សភាវនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយអាការៈ ដោយបទថា jīraṇatā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា អាការនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យធ្មេញ និងក្រចកបាក់បែក ក្នុងកាលកន្លងទៅ ដោយបទថា khaṇḍicca នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសក់ និងរោមស្កូវ ដោយបទថា pāliccā នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសាច់ស្រពោន ហើយស្បែកជ្រីវជ្រួញ ដោយបទថា valittacatā នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca នេះ របស់ជរានោះ ទើបឈ្មោះថា កិច្ចនិទ្ទេស ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ដោយបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវជរាដ៏ប្រាកដច្បាស់ ដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញនូវសេចក្តីប្រែប្រួលទាំងឡាយនេះ។ ព្រោះថា ផ្លូវដើររបស់ទឹកក្តី របស់ខ្យល់ក្តី របស់ភ្លើងក្តី ឬរបស់ស្មៅ និងដើមឈើជាដើម ដែលបាក់បែកខ្ទេចខ្ទី ឬឆេះខ្លោច រមែងប្រាកដច្បាស់ តែផ្លូវដើរនោះមិនមែនជាទឹកជាដើមនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ផ្លូវដើរនៃជរាដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃធ្មេញបាក់ជាដើម ក៏ប្រាកដច្បាស់ សូម្បីបើកភ្នែកមើលក៏ឃើញដែរ តែធ្មេញបាក់ជាដើមនោះ មិនមែនជាតួជរាឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ជរាមិនមែនជាធម៌ដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។

อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโกติ อิเมหิ ปน ปเทหิ กาลาติกฺกเมเยว อภิพฺยตฺตาย อายุกฺขย-จกฺขาทิอินฺทฺริย-ปริปากสญฺญิตาย ปกติยา ทีปิตา. เตนสฺสิเม ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ยสฺมา ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, ตสฺมา ชรา ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ ผลูปจาเรน วุตฺตา. ยสฺมา จ ทหรกาเล สุปฺปสนฺนานิ สุขุมมฺปิ อตฺตโน วิสยํ สุเขเนว คณฺหนสมตฺถานิ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ ชรํ ปตฺตสฺส ปริปกฺกานิ อาลุฬิตานิ อวิสทานิ, โอฬาริกมฺปิ อตฺตโน วิสยํ คเหตุํ อสมตฺถานิ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อินฺทฺริยานํ ปริปาโก’’ติ ผลูปจาเรเนว วุตฺตา.

ចំណែកឯបទទាំងឡាយថា āyuno saṃhāni (ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ) និង indriyānaṃ paripāko (ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយប្រក្រតី ដែលសម្គាល់បានដោយការអស់ទៅនៃអាយុ និងការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍មានចក្ខុឥន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ២ ខាងចុងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា ប្រក្រតីនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែអាយុរបស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីជរា រមែងថយចុះ ហេតុនោះ ជរា ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ» ដោយផលូបចារៈ (ការហៅផលជំនួសហេតុ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលធ្លាប់តែថ្លាស្អាតក្នុងវ័យក្មេង អាចកាន់យកនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួន សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏ល្អិតបានដោយងាយ លុះដល់នូវសេចក្តីជរាហើយ ក៏ត្រឡប់ជាចាស់ទុំ វឹកវរ មិនច្បាស់លាស់ សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏គ្រោតគ្រាតរបស់ខ្លួន ក៏មិនអាចកាន់យកបាន ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ» ដោយផលូបចារៈដូចគ្នា។

สา ปนายํ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพาปิ ชรา ปากฏา ปฏิจฺฉนฺนาติ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ ทนฺตาทีสุ ขณฺฑาทิภาวทสฺสนโต รูปธมฺเมสุ ชรา ปากฏชรา นาม, อรูปธมฺเมสุ ปน ชรา ตาทิสสฺส วิการสฺส อทสฺสนโต ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม. ตตฺถ ยฺวายํ ขณฺฑาทิภาโว ทิสฺสติ, โส ตาทิสานํ ทนฺตาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา วณฺโณเยว, ตํ จกฺขุนา ทิสฺวา มโนทฺวาเรน จินฺเตตฺวา ‘‘อิเม ทนฺตา ชราย ปหฏา’’ติ ชรํ ชานาติ อุทกฏฺฐาเน พทฺธานิ โคสีสาทีนิ โอโลเกตฺวา เหฏฺฐา อุทกสฺส อตฺถิภาวํ ชานนํ วิย. ปุน [Pg.12] อวีจิ สวีจีติ เอวมฺปิ ทุวิธา โหติ. ตตฺถ มณิ-กนก-รชต-ปวาฬจนฺทสูริยาทีนํ วิย มนฺททสกาทีสุ ปาณีนํ วิย จ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ จ อปาณีนํ วิย อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ ทุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา อวีจิชรา นาม, นิรนฺตรชราติ อตฺโถ. ตโต อญฺเญสุ ปน ยถาวุตฺเตสุ อนฺตรนฺตรา วณฺณวิเสสาทีนํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา ชรา สวีจิชรา นามาติ เวทิตพฺพา.

មួយវិញទៀត ជរាទាំងអស់ដែលបានសម្តែងយ៉ាងនេះ រមែងមាន ២ យ៉ាង គឺ ជរាប្រាកដ (បាកដជរា) និងជរាលាក់កំបាំង (បដិច្ឆន្នជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះឃើញសេចក្តីបាក់បែកជាដើមនៃធ្មេញជាដើម ឈ្មោះថា ជរាប្រាកដ។ ចំណែកឯជរាក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះមិនឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលបែបនោះ ឈ្មោះថា ជរាលាក់កំបាំង។ ក្នុងជរានោះ សេចក្តីបាក់បែកជាដើមណាដែលប្រាកដឡើង សេចក្តីបាក់បែកជាដើមនោះ គ្រាន់តែជាវណ្ណរូប (ពណ៌) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះធ្មេញជាដើមបែបនោះ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ បុគ្គលឃើញពណ៌នោះដោយភ្នែក ហើយគិតដោយមនោទ្វារ ក៏ដឹងនូវជរាថា «ធ្មេញទាំងឡាយនេះ ត្រូវជរាកម្ចាត់ហើយ» ដូចជាបុគ្គលក្រឡេកមើលក្បាលគោជាដើមដែលគេចងទុកក្នុងកន្លែងដែលមានទឹក ហើយដឹងថាមានទឹកនៅខាងក្រោម យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជរានោះរមែងមាន ២ យ៉ាងទៀត គឺ ជរាគ្មានចន្លោះ (អវីចិជរា) និងជរាមានចន្លោះ (សវីចិជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាដែលដឹងបានដោយក្រ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ដូចជាជរានៃកែវមណី មាស ប្រាក់ ផ្កាថ្ម ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យជាដើមក្តី ជរានៃសត្វទាំងឡាយក្នុងមន្ទទសកៈ (ទសវត្សរ៍នៃសេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ) ជាដើមក្តី និងជរានៃវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ មានផ្កា ផ្លែ និងត្រពាំងជាដើមក្តី ឈ្មោះថា ជរាគ្មានចន្លោះ មានន័យថា ជរាដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សូរ្យសី។ ចំណែកឯជរាក្នុងវត្ថុក្រៅពីនោះ តាមដែលបានពោលហើយ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ គប្បីជ្រាបថាឈ្មោះថា ជរាមានចន្លោះ។

อิโต ปรํ เตสํ เตสนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. จุติ จวนตาติอาทีสุ ปน จุตีติ จวนกวเสน วุจฺจติ, เอกจตุปญฺจกฺขนฺธสามญฺญวจนเมตํ. จวนตาติ ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสนํ. เภโทติ จุติกฺขนฺธานํ ภงฺคุปฺปตฺติปริทีปนํ. อนฺตรธานนฺติ ฆฏสฺเสว ภินฺนสฺส ภินฺนานํ จุติกฺขนฺธานํ เยน เกนจิ ปริยาเยน ฐานาภาวปริทีปนํ. มจฺจุ มรณนฺติ มจฺจุสงฺขาตํ มรณํ, เตน สมุจฺเฉทมรณาทีนิ นิเสเธติ. กาโล นาม อนฺตโก, ตสฺส กิริยา กาลกิริยา. เอวํ เตน โลกสมฺมุติยา มรณํ ทีเปติ.

តាំងពីទីនេះទៅ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា tesaṃ tesaṃ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចំណែកក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា cuti cavanatā នេះ ពាក្យថា cuti ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការច្យុត នេះជាពាក្យហៅទូទៅចំពោះឯកវោការខន្ធ ចតុវោការខន្ធ និងបញ្ចវោការខន្ធ។ ពាក្យថា cavanatā ជាភាវសព្ទ បង្ហាញនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា bhedo គឺការបង្ហាញនូវការដល់នូវការបែកធ្លាយនៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា antaradhānaṃ គឺការបង្ហាញនូវការមិនមានទីតាំងសេសសល់នៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយទៅ ដូចជាក្អមដែលបែកធ្លាយទៅ ដោយហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា maccu maraṇaṃ គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលពោលគឺមច្ចុ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់នូវសមុច្ឆេទមរណៈជាដើម។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវទីបំផុត ឈ្មោះថា កាល ការធ្វើនូវកាលនោះ ឈ្មោះថា កាលកិរិយា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីស្លាប់ដោយសម្មតិលោក ដោយបទនោះ យ៉ាងនេះឯង។

อิทานิ ปรมตฺเถน ทีเปตุํ ขนฺธานํ เภโทติอาทิมาห. ปรมตฺเถน หิ ขนฺธาเยว ภิชฺชนฺติ, น สตฺโต นาม โกจิ มรติ. ขนฺเธสุ ปน ภิชฺชมาเนสุ สตฺโต มรติ, ภินฺเนสุ มโตติ โวหาโร โหติ. เอตฺถ จ จตุปญฺจโวการวเสน ขนฺธานํ เภโท, เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. จตุโวการวเสน จ ขนฺธานํ เภโท, เสสทฺวยวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. กสฺมา? ภวทฺวเยปิ รูปกายสงฺขาตสฺส กเฬวรสฺส สพฺภาวโต. อถ วา ยสฺมา จาตุมหาราชิกาทีสุ ขนฺธา ภิชฺชนฺเตว, น กิญฺจิ นิกฺขิปติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ขนฺธานํ เภโท, มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. เอตฺถ จ กเฬวรสฺส นิกฺเขปการณโต มรณํ ‘‘กเฬวรสฺส นิกฺเขโป’’ติ วุตฺตนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ อยญฺจ ชรา อิทญฺจ มรณํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเวติ อิทํ อุภยมฺปิ เอกโต กตฺวา ชรามรณนฺติ กถียติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីស្លាប់ដោយបរមត្ថ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «khandhānaṃ bhedo» (ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយ គ្មានសត្វណាមួយស្លាប់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយទៅ សត្វទើបឈ្មោះថាស្លាប់ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយហើយ ក៏មានវោហារថា «ស្លាប់ហើយ»។ ក្នុងមរណកាលនោះ ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព និងបញ្ចវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃឯកវោការភព។ ម្យ៉ាងទៀត ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់ (គឺបញ្ចវោការភព និងឯកវោការភព)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងភពទាំងពីរនោះ មានសាកសពដែលពោលគឺរូបកាយនៅឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកាជាដើម មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយទៅ មិនមានការដាក់ចុះនូវសាកសពអ្វីឡើយ ហេតុនោះ ការស្លាប់របស់ទេវតាទាំងនោះ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ចំណែកឯក្នុងពួកមនុស្សជាដើម ត្រូវដឹងដោយការដាក់ចុះនូវសាកសព។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រោះការដាក់ចុះនូវសាកសពជាហេតុនៃមរណៈ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅមរណៈនោះថា «ការដាក់ចុះនូវសាកសព» សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រួមធម៌ទាំងពីរនេះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ហៅថា «ជរាមរណៈ» ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជរាផង នេះហៅថា មរណៈផង»។

ชาตินิทฺเทเส [Pg.13] ชาติ สญฺชาตีติอาทีสุ ชายนฏฺเฐน ชาติ, สา อปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. สญฺชายนฏฺเฐน สญฺชาติ, สา ปริปุณฺณายตนวเสน ยุตฺตา. โอกฺกมนฏฺเฐน โอกฺกนฺติ, สา อณฺฑชชลาพุชวเสน ยุตฺตา. เต หิ อณฺฑโกสญฺจ วตฺถิโกสญฺจ โอกฺกมนฺตา ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. อภินิพฺพตฺตนฏฺเฐน อภินิพฺพตฺติ, สา สํเสทชโอปปาติกวเสน ยุตฺตา. เต หิ ปากฏาเยว หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. อยํ ตาว โวหารเทสนา.

ក្នុងជាតិនិទ្ទេស ពាក្យថា «jāti sañjāti» (ជាតិ សញ្ជាតិ) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើង ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌។ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងព្រម សញ្ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ហើយ។ ឈ្មោះថា ឱក្កន្តិ ព្រោះអត្ថថា ឈានចុះ ឱក្កន្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត (អណ្ឌជៈ) និងសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (ជលាបុជៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលឈានចុះទៅក្នុងសំបកស៊ុតក្តី ក្នុងស្បូនក្តី ហាក់ដូចជាចូលទៅ ហើយកាន់យកបដិសន្ធិ។ ឈ្មោះថា អភិនិព្វត្តិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងប្រាកដ អភិនិព្វត្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងញើសក្អែល (សំសេទជៈ) និងសត្វដែលកើតឡើងឯកឯង (ឧបបាតិកៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលកើតឡើង ក៏ប្រាកដខ្លួនតែម្តង។ នេះជាវោហារទេសនាមុនសិន។

อิทานิ ปรมตฺถเทสนา โหติ. ขนฺธาเยว หิ ปรมตฺถโต ปาตุภวนฺติ, น สตฺโต. ตตฺถ จ ขนฺธานนฺติ เอกโวการภเว เอกสฺส, จตุโวการภเว จตุนฺนํ, ปญฺจโวการภเว ปญฺจนฺนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ปาตุภาโวติ อุปฺปตฺติ. อายตนานนฺติ เอตฺถ ตตฺร ตตฺร อุปฺปชฺชมานายตนวเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปฏิลาโภติ สนฺตติยํ ปาตุภาโวเยว. ปาตุภวนฺตาเนว หิ ตานิ ปฏิลทฺธานิ นาม โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ชาตีติ อิมินา ปเทน โวหารโต ปรมตฺถโต จ เทสิตาย ชาติยา นิคมนํ กโรตีติ.

ឥឡូវនេះ ជាបរមត្ថទេសនា។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើង មិនមែនសត្វឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «khandhānaṃ» (នៃខន្ធទាំងឡាយ) គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកខន្ធមួយក្នុងឯកវោការភព កាន់យកខន្ធបួនក្នុងចតុវោការភព និងកាន់យកខន្ធទាំងប្រាំក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា «pātubhāvo» (ការប្រាកដឡើង) គឺការកើតឡើង។ ពាក្យថា «āyatanānaṃ» (នៃអាយតនៈទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃអាយតនៈដែលកើតឡើងក្នុងភពនោះៗ។ ពាក្យថា «paṭilābho» (ការបានចំពោះ) គឺការប្រាកដឡើងក្នុងសន្តាននោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើអាយតនៈទាំងនោះប្រាកដឡើង ទើបឈ្មោះថា បានចំពោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសន្និដ្ឋាននូវជាតិដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយវោហារ និងបរមត្ថ ដោយព្រះពុទ្ធដីកានេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជាតិ»។

ภวนิทฺเทเส กามภโวติ กมฺมภโว จ อุปปตฺติภโว จ. ตตฺถ กมฺมภโว นาม กามภวูปคกมฺมเมว. ตญฺหิ ตตฺถ อุปปตฺติภวสฺส การณตฺตา ‘‘สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท (ธ. ป. ๑๙๔) ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีนิ (ธ. ป. ๑๑๗) วิย ผลโวหาเรน ภโวติ วุตฺตํ. อุปปตฺติภโว นาม เตน กมฺเมน นิพฺพตฺตํ อุปาทิณฺณกฺขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ตตฺถ ภวตีติ กตฺวา ภโวติ วุตฺตํ. สพฺพถาปิ อิทํ กมฺมญฺจ อุปปตฺติญฺจ อุภยมฺเปตมิธ ‘‘กามภโว’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย รูปารูปภเวสูติ.

ក្នុងភវនិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmabhavoti» (កាមភព) បានแก่ កម្មភព និងឧបបត្តិភព។ ក្នុងភពទាំងពីរនោះ កម្មភព គឺកម្មដែលនាំទៅកាន់កាមភពនោះឯង។ ព្រោះថាកម្មនោះ ជាហេតុនៃឧបបត្តិភពក្នុងកាមភពនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា «ភព» ដោយវោហារជាផល ដូចក្នុងគាថាជាដើមថា «ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នាំមកនូវសេចក្តីសុខ ការសន្សំឡើងនូវបាប នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ»។ ចំណែកឯឧបបត្តិភព គឺពួកខន្ធប្រាំដែលជាឧបាទិន្នៈ (ខន្ធដែលកម្មប្រកាន់មាំ) ដែលកើតឡើងដោយកម្មនោះ។ ព្រោះថាខន្ធនោះ កើតមានក្នុងកាមភពនោះ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ហៅថា «ភព»។ ដោយប្រការទាំងពួង ទាំងកម្មនេះ ទាំងឧបបត្តិនេះ ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ហៅថា «កាមភព»។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងរូបភព និងអរូបភពផងដែរ។

อุปาทานนิทฺเทเส กามุปาทานนฺติอาทีสุ วตฺถุกามํ อุปาทิยนฺติ เอเตน, สยํ วา ตํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ, กาโม จ โส อุปาทานญฺจาติ กามุปาทานํ. อุปาทานนฺติ ทฬฺหคฺคหณํ วุจฺจติ. ทฬฺหตฺโถ หิ เอตฺถ อุปสทฺโท อุปายาสอุปกฏฺฐาทีสุ วิย. ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ กามุปาทานํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ (ธ. ส. ๑๒๒๐; วิภ. ๙๓๘) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ក្នុងឧបាទាននិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmupādānaṃ» (កាមុបាទាន) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាកាមផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ពាក្យថា «upādāna» គឺការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថា ឧបសគ្គសព្ទ (ឧប-) ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មាំមួន ដូចក្នុងពាក្យថា ឧបាយាសៈ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តខ្លាំង) និងឧបកដ្ឋៈ (ការជិតណាស់) ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃរាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំងប្រាំ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ កាមុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងកាមទាំងឡាយណា» ជាដើម។

ตถา [Pg.14] ทิฏฺฐิ จ สา อุปาทานญฺจาติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อถ วา ทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อุปาทิยนฺติ วา เอเตน ทิฏฺฐินฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อุปาทิยติ หิ ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ, อุปาทิยนฺติ จ ตาย ทิฏฺฐึ. ยถาห – ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๗). สีลพฺพตุปาทานอตฺตวาทุปาทานวชฺชสฺส สพฺพทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐุปาทานํ? นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ (ธ. ส. ๑๒๒๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ដូចគ្នានោះដែរ យល់ខុសនោះផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នេះរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិខាងក្រោយ រមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិខាងមុន ហើយសត្វទាំងឡាយក៏ប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយទិដ្ឋិខាងក្រោយនោះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ខ្លួននិងលោកទៀង នេះទើបពិត ក្រៅពីនេះជាមោឃៈ» ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងអស់ វៀរលែងតែសីលព្វតុបាទាន និងអត្តវាទុបាទានចេញ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ ទិដ្ឋុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ជាដើម។

ตถา สีลพฺพตมุปาทิยนฺติ เอเตน, สยํ วา ตํ อุปาทิยติ, สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจาติ วา สีลพฺพตุปาทานํ. โคสีลโควตาทีนิ หิ ‘‘เอวํ สุทฺธี’’ติ (ธ. ส. ๑๒๒๒; วิภ. ๙๓๘) อภินิเวสโต สยเมว อุปาทานานีติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ สีลพฺพตุปาทานํ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธี’’ติ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ដូចគ្នានោះដែរ សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈ (សីលនិងវ័ត) ដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាសីលព្វតៈផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន។ ព្រោះថាសីលរបស់គោ និងវ័តរបស់គោជាដើម រមែងជាឧបាទានដោយខ្លួនឯង ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់មាំថា «ការបរិសុទ្ធរមែងមានដោយការប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ សីលព្វតុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ឃើញថា សេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយខាងក្រៅសាសនានេះ រមែងមានដោយសីល» ជាដើម។

อิทานิ วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อุปาทานํ, กึ วทนฺติ อุปาทิยนฺติ วา? อตฺตานํ. อตฺตโน วาทุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ. อตฺตวาทมตฺตเมว วา อตฺตาติ อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อตฺตวาทุปาทานํ. วีสติวตฺถุกาย สกฺกายทิฏฺฐิยา เอตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ, ‘‘ตตฺถ กตมํ อตฺตวาทุปาทานํ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ឥឡូវនេះ ពួកសត្វរមែងនិយាយដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាទៈ ពួកសត្វរមែងប្រកាន់មាំដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបាទាន។ ចុះពួកសត្វនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវអ្វី? គឺនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវខ្លួន (អត្តា)។ ការនិយាយ និងការប្រកាន់មាំនូវខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រាន់តែជាអត្តវាទៈ (ការនិយាយថាខ្លួន) ប៉ុណ្ណោះ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំថា «ខ្លួន» ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសក្កាយទិដ្ឋិដែលមានវត្ថុ ២០។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ អត្តវាទុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺបុថុជ្ជនក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនបានឮ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ» ជាដើម។

ตณฺหานิทฺเทเส รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหาติ เอตํ จกฺขุทฺวาราทีสุ ชวนวีถิยา ปวตฺตาย ตณฺหาย ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต พฺราหฺมณปุตฺโต’’ติ เอวมาทีสุ ปิติโต นามํ วิย ปิติสทิสารมฺมณโต นามํ. เอตฺถ จ รูปารมฺมณา ตณฺหา, รูเป ตณฺหาติ รูปตณฺหา. สา กามราคภาเวน รูปํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา กามตณฺหา, สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราคภาเวน ‘‘รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสต’’นฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา ภวตณฺหา, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตราคภาเวน ‘‘รูปํ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ เปจฺจ น ภวตี’’ติ เอวํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตมานา วิภวตณฺหาติ รูปตณฺหา เอวํ ติวิธา โหติ. ยถา จ รูปตณฺหา, ตถา สทฺทตณฺหาทโยปีติ เอวํ ตานิ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ตานิ อชฺฌตฺตรูปาทีสุ อฏฺฐารส, พหิทฺธารูปาทีสุ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ [Pg.15] ฉตฺตึสาติ เอวํ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ‘‘อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อสฺมีติ โหติ, อิตฺถสฺมีติ โหตี’’ติ (วิภ. ๙๗๓) วา เอวมาทีนิ อชฺฌตฺติกรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารส, ‘‘พาหิรสฺส อุปาทาย อิมินา อสฺมีติ โหติ, อิมินา อิตฺถสฺมีติ โหตี’’ติ (วิภ. ๙๗๕) วา เอวมาทีนิ พาหิรรูปาทินิสฺสิตานิ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส, อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส, อนาคตานิ ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอวมฺปิ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. ปุน สงฺคเห กริยมาเน รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ฉเฬว ตณฺหากายา ติสฺโสเยว กามตณฺหาทโย โหนฺตีติ. เอวํ –

ក្នុងតណ្ហានិទ្ទេស ពាក្យថា «rūpataṇhā» (រូបតណ្ហា) ...ល... «dhammataṇhā» (ធម្មតណ្ហា) នេះ ជាឈ្មោះរបស់តណ្ហាដែលកើតឡើងតាមជវនវិថីក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលប្រៀបដូចជាឪពុក ដូចជាឈ្មោះថា «កូនសេដ្ឋី កូនព្រាហ្មណ៍» ជាដើម ដែលហៅតាមឪពុក។ ក្នុងតណ្ហាទាំងនោះ តណ្ហាដែលមានរូបជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបតណ្ហា ព្រោះវិគ្រោះថា តណ្ហាក្នុងរូប។ រូបតណ្ហានោះ កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាកាមរាគៈ ឈ្មោះថា កាមតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយសស្សតទិដ្ឋិថា «រូបទៀង រូបជាប់ធន់ រូបស្ថិតស្ថេរ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ភវតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «រូបរមែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ ស្លាប់ទៅហើយមិនកើតទៀតឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហាតែម្យ៉ាងរមែងមាន ៣ ប្រការយ៉ាងនេះ។ រូបតណ្ហាមាន ៣ ប្រការយ៉ាងណា សទ្ទតណ្ហាជាដើមក៏មាន ៣ ប្រការយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះទើបមាន ១៨ ប្រការ។ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្នុងមាន ១៨ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្រៅមាន ១៨ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្នុងហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមាន» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្នុងជាដើម មាន ១៨ ប្រការ ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្រៅហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមានដោយរូបនេះ» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះដោយរូបនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្រៅជាដើម មាន ១៨ ប្រការ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ សូម្បីដោយប្រការយ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើធ្វើការសង្ខេបម្តងទៀត តណ្ហាកាយក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម មានតែ ៦ ប៉ុណ្ណោះ ហើយតណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម ក៏មានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងនេះ—

‘‘นิทฺเทสตฺเถน นิทฺเทส, วิตฺถารา วิตฺถารสฺส จ;

ปุน สงฺคหโต ตณฺหา, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา’’ติ.

«អ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីដឹងនូវតណ្ហា ដោយអំណាចនៃនិទ្ទេស ព្រោះអត្ថនៃនិទ្ទេសផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិស្តារ ព្រោះសេចក្តីពិស្តារផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ខេបម្តងទៀតផង យ៉ាងនេះឯង។»

เวทนานิทฺเทเส เวทนากายาติ เวทนาสมูหา. จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… มโนสมฺผสฺสชาเวทนาติ เอตํ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชาเวทนา อตฺถิ กุสลา, อตฺถิ อกุสลา, อตฺถิ อพฺยากตา’’ติ เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๓๔) อาคตตฺตา จกฺขุทฺวาราทีสุ ปวตฺตานํ กุสลากุสลาพฺยากตเวทนานํ ‘‘สาริปุตฺโต มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ เอวมาทีสุ มาติโต นามํ วิย มาติสทิสโต วตฺถุโต นามํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – จกฺขุสมฺผสฺสเหตุ ชาตา เวทนา จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อยํ ตาเวตฺถ สพฺพสงฺคาหิกา กถา. วิปากวเสน ปน จกฺขุทฺวาเร ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ, ทฺเว มโนธาตุโย, ติสฺโส มโนวิญฺญาณธาตุโยติ เอตาหิ สมฺปยุตฺตวเสน เวทนา เวทิตพฺพา. เอเสว นโย โสตทฺวาราทีสุ. มโนทฺวาเร มโนวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตาว.

ក្នុងវេទនានិទ្ទេស ពាក្យថា «vedanākāyā» (វេទនាកាយ) គឺពួកនៃវេទនា។ ពាក្យថា «cakkhusamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស) ...ល... «manosamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីមនោសម្ផស្ស) នេះ ជាឈ្មោះដែលហៅតាមវត្ថុ (ទីតាំង) ដែលប្រៀបដូចជាម្តាយ របស់វេទនាជាកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹត ដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ព្រោះមានមកក្នុងវិភង្គយ៉ាងនេះថា «វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស មានជាកុសលក៏មាន ជាអកុសលក៏មាន ជាអព្យាក្រឹតក៏មាន» ដូចជាឈ្មោះថា «សារីបុត្ត (កូននាងសារី) មន្តានីបុត្ត (កូននាងមន្តានី)» ជាដើម ដែលហៅតាមម្តាយ។ វិគ្រោះក្នុងទីនេះថា វេទនាកើតឡើងព្រោះចក្ខុសម្ផស្សជាហេតុ ឈ្មោះថា ចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនា។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ នេះជាពាក្យពោលដែលសង្គ្រោះទាំងអស់ក្នុងទីនេះមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃវិបាក គប្បីជ្រាបថា វេទនាដែលប្រកបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ២ មនោធាតិ ២ មនោវិញ្ញាណធាតុ ៣ ក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងសោតទ្វារជាដើមផងដែរ។ ចំណែកឯក្នុងមនោទ្វារ គឺប្រកបដោយមនោវិញ្ញាណធាតុប៉ុណ្ណោះ។

ผสฺสนิทฺเทเส จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโส. เอส นโย สพฺพตฺถ. จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… กายสมฺผสฺโสติ เอตฺตาวตา จ กุสลากุสลวิปากา ปญฺจวตฺถุกา ทส ผสฺสา วุตฺตา โหนฺติ. มโนสมฺผสฺโสติ อิมินา เสสพาวีสติโลกิยวิปากมนสมฺปยุตฺตา ผสฺสา.

ក្នុងផស្សនិទ្ទេស ពាក្យថា «cakkhusamphasso» (ចក្ខុសម្ផស្ស) គឺផស្សៈដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ ដោយពាក្យត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ គឺ «ចក្ខុសម្ផស្ស» ...ល... «កាយសម្ផស្ស» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនូវផស្សៈ ១០ ដែលជាកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាក ដែលមានវត្ថុ ៥ ជាទីអាស្រ័យ។ ដោយពាក្យថា «manosamphasso» (មនោសម្ផស្ស) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវផស្សៈដែលប្រកបដោយលោកិយវិបាកចិត្ត ២២ ដែលសេសសល់ (ក្រៅពីបញ្ចវិញ្ញាណ)។

สฬายตนนิทฺเทเส จกฺขายตนนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส เจว อายตนนิทฺเทเส จ วุตฺตเมว.

ក្នុងសឡាយតននិទ្ទេស ពាក្យដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យថា «cakkhāyatanā» (ចក្ខាយតនៈ) ជាដើមនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងខន្ធនិទ្ទេស និងអាយតននិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

นามรูปนิทฺเทเส [Pg.16] นมนลกฺขณํ นามํ. รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ. วิภชเน ปนสฺส เวทนาติ เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญาติ สญฺญากฺขนฺโธ, เจตนา ผสฺโส มนสิกาโรติ สงฺขารกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ. กามญฺจ อญฺเญปิ สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา ธมฺมา สนฺติ, อิเม ปน ตโย สพฺพทุพฺพเลสุปิ จิตฺเตสุ สนฺติ, ตสฺมา เอเตสํเยว วเสเนตฺถ สงฺขารกฺขนฺโธ ทสฺสิโต. จตฺตาโร จ มหาภูตาติ เอตฺถ จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท. มหาภูตาติ ปถวีอาปเตชวายานเมตํ อธิวจนํ. เยน ปน การเณน ตานิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติ, โย เจตฺถ อญฺโญ วินิจฺฉยนโย, โส สพฺโพ วิสุทฺธิมคฺเค รูปกฺขนฺธนิทฺเทเส วุตฺโต. จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายาติ เอตฺถ ปน จตุนฺนนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, จตฺตาริ มหาภูตานีติ วุตฺตํ โหติ. อุปาทายาติ อุปาทิยิตฺวา, คเหตฺวาติ อตฺโถ. นิสฺสายาติปิ เอเก. ‘‘วตฺตมาน’’นฺติ อยญฺเจตฺถ ปาฐเสโส. สมูหตฺเถ วา เอตํ สามิวจนํ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมูหํ อุปาทาย วตฺตมานํ รูปนฺติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ สพฺพถาปิ ยานิ จ จตฺตาริ ปถวีอาทีนิ มหาภูตานิ, ยญฺจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วตฺตมานํ จกฺขายตนาทิเภเทน อภิธมฺมปาฬิยเมว วุตฺตํ เตวีสติวิธํ รูปํ, ตํ สพฺพมฺปิ รูปนฺติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងនាមរូបនិទ្ទេស ធម៌ដែលមានលក្ខណៈបង្អោនទៅរកអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា នាម។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈប្រែប្រួល (ឬបែកធ្លាយ) ឈ្មោះថា រូប។ តែក្នុងការចែកនាមរូបនោះ គប្បីដឹងថា ដោយបទថា «វេទនា» គឺវេទនាខន្ធ, ដោយបទថា «សញ្ញា» គឺសញ្ញាខន្ធ, ដោយបទថា «ចេតនា ផស្សៈ មនសិការៈ» គឺសង្ខារខន្ធ។ ពិតណាស់ សូម្បីធម៌ដទៃទៀតដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារខន្ធក៏មានដែរ តែធម៌ទាំង ៣ នេះ តែងមានសូម្បីក្នុងចិត្តដែលទន់ខ្សោយបំផុតទាំងអស់ (ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណជាដើម) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបសម្ដែងសង្ខារខន្ធក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំង ៣ នេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «មហាភូតរូប ៤» នោះ ពាក្យថា «៤» គឺការកំណត់ចំនួនរាប់។ ពាក្យថា «មហាភូត» នេះ ជាឈ្មោះនៃបឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ តែដោយហេតុណា ទើបហៅធាតុទាំងនោះថា មហាភូតរូប និងសេចក្តីសម្រេចសេចក្តីដទៃទៀតក្នុងទីនេះ ទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងរូបក្ខន្ធនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងពាក្យថា «catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya» នេះ ពាក្យថា «catunnaṃ» ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ មានន័យថា «អាស្រ័យមហាភូតរូប ៤»។ ពាក្យថា «upādāya» មានន័យថា ខ្ជាប់ខ្ជួន ឬកាន់យក។ អាចារ្យខ្លះថា មានន័យថា អាស្រ័យ (nissāya)។ ពាក្យថា «vattamānaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅ) ជាពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋនេះ។ ម៉្យាងទៀត សាមីវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃសមុហៈ (ការប្រជុំ) គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការប្រជុំនៃមហាភូតរូបទាំង ៤»។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយប្រការទាំងពួង មហាភូតរូប ៤ មានបឋវីធាតុជាដើមផង រូប ២៣ ប្រការដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប ៤ មានចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលទ្រង់សម្ដែងហើយក្នុងព្រះអភិធម្មបាលី (ធម្មសង្គណី និងបដ្ឋាន) នោះផង ទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងថាជា «រូប»។

วิญฺญาณนิทฺเทเส จกฺขุวิญฺญาณนฺติ จกฺขุมฺหิ วิญฺญาณํ, จกฺขุโต วา ชาตํ วิญฺญาณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอวํ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ. อิตรํ ปน มโนเยว วิญฺญาณนฺติ มโนวิญฺญาณํ. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตเตภูมกวิปากจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ.

ក្នុងវិញ្ញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ចក្ខុវិញ្ញាណ» បានដល់ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុ ឬវិញ្ញាណដែលកើតអំពីចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ។ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ និងកាយវិញ្ញាណ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ តែចំណែកវិញ្ញាណក្រៅពីនេះ គឺមនោនោះឯងជាវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃវិបាកចិត្តក្នុងភូមិ ៣ វៀរលែងតែទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណ ១០ ចេញ។

สงฺขารนิทฺเทเส อภิสงฺขรณลกฺขโณ สงฺขาโร. วิภชเน ปนสฺส กายสงฺขาโรติ กายโต ปวตฺตสงฺขาโร. กายทฺวาเร โจปนวเสน ปวตฺตานํ กามาวจรกุสลโต อฏฺฐนฺนํ, อกุสลโต ทฺวาทสนฺนนฺติ วีสติยา กายสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ. วจีสงฺขาโรติ วจนโต ปวตฺตสงฺขาโร, วจีทฺวาเร วจนเภทวเสน ปวตฺตานํ วีสติยา เอว วจีสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ. จิตฺตสงฺขาโรติ จิตฺตโต ปวตฺตสงฺขาโร, กายวจีทฺวาเร โจปนํ อกตฺวา รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ปวตฺตานํ โลกิยกุสลากุสลวเสน เอกูนตึสมโนสญฺเจตนานเมตํ อธิวจนํ.

ក្នុងសង្ខារនិទ្ទេស សង្ខារមានលក្ខណៈតាក់តែង (ឬប្រឹងប្រែង)។ តែក្នុងការចែកសង្ខារនោះ ពាក្យថា «កាយសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកាយ (ឬកាយទ្វារ)។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃកាយសញ្ចេតនា ២០ គឺ ចេតនា ៨ ក្នុងកាមាវចរកុសល និងចេតនា ១២ ក្នុងអកុសល ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកម្រើកក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា «វចីសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីវាចា (ឬវចីទ្វារ) នេះជាឈ្មោះនៃវចីសញ្ចេតនា ២០ ដូចគ្នា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបំបែកវាចា (ញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង) ក្នុងវចីទ្វារ។ ពាក្យថា «ចិត្តសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីចិត្ត (កើតអំពីចិត្តកុសលនិងអកុសលលោកិយ) នេះជាឈ្មោះនៃមនោសញ្ចេតនា ២៩ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃលោកិយកុសលនិងអកុសល របស់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ហើយគិត ដោយមិនធ្វើការកម្រើកកាយនិងវចីទ្វារឡើយ។

อวิชฺชานิทฺเทเส [Pg.17] ทุกฺเข อญฺญาณนฺติ ทุกฺขสจฺเจ อญฺญาณํ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ. เอส นโย ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณนฺติอาทีสุ. ตตฺถ จตูหิ การเณหิ ทุกฺเข อญฺญาณํ เวทิตพฺพํ อนฺโตคธโต วตฺถุโต อารมฺมณโต ปฏิจฺฉาทนโต จ. ตถา หิ ตํ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนตฺตา ทุกฺเข อนฺโตคธํ, ทุกฺขสจฺจญฺจสฺส นิสฺสยปจฺจยภาเวน วตฺถุ, อารมฺมณปจฺจยภาเวน อารมฺมณํ, ทุกฺขสจฺจํ เอตํ ปฏิจฺฉาเทติ ตสฺส ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณน ญาณปฺปวตฺติยา เจตฺถ อปฺปทาเนน.

ក្នុងអវិជ្ជានិទ្ទេស ពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខ» បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសច្ចៈ នេះជាឈ្មោះនៃមោហៈ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ» ជាដើម។ ក្នុងទុក្ខសច្ចៈនោះ គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង (មោហៈ) កើតឡើងដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ ដោយការរាប់បញ្ចូល (antogadha) ដោយវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ពិតណាស់ សេចក្តីមិនដឹងនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ (dukkhasaccapariyāpanna) ម្យ៉ាងទៀត ទុក្ខសច្ចៈជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយភាពជាឧបការៈនៃនិស្សយប្បច្ច័យ និងជាអារម្មណ៍ដោយភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យ ហើយទុក្ខសច្ចៈនោះ តែងបិទបាំងសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់វា និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងទុក្ខសច្ចៈនេះ។

ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ ตีหิ การเณหิ เวทิตพฺพํ วตฺถุโต อารมฺมณโต ปฏิจฺฉาทนโต จ. นิโรเธ ปฏิปทาย จ อญฺญาณํ เอเกเนว การเณน เวทิตพฺพํ ปฏิจฺฉาทนโต. นิโรธปฏิปทานญฺหิ ปฏิจฺฉาทกเมว อญฺญาณํ เตสํ ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณน เตสุ จ ญาณปฺปวตฺติยา อปฺปทาเนน. น ปน ตํ ตตฺถ อนฺโตคธํ ตสฺมึ สจฺจทฺวเย อปริยาปนฺนตฺตา, น ตสฺส ตํ สจฺจทฺวยํ วตฺถุ อสหชาตตฺตา, นารมฺมณํ, ตทารพฺภ อปฺปวตฺตนโต. ปจฺฉิมญฺหิ สจฺจทฺวยํ คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสํ, น ตตฺถ อนฺธภูตํ อญฺญาณํ ปวตฺตติ. ปุริมํ ปน วจนียตฺเตน สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตา คมฺภีรํ, ตตฺถ วิปลฺลาสคาหวเสน ปวตฺตติ.

គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ កើតឡើងដោយហេតុ ៣ ប្រការ គឺ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ចំណែកក្នុងនិរោធ និងបដិបទា (មគ្គ) គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង កើតឡើងដោយហេតុតែមួយគត់ គឺដោយការបិទបាំង។ ព្រោះថា សេចក្តីមិនដឹង តែងបិទបាំងនូវនិរោធនិងបដិបទា ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់សច្ចៈទាំងនោះ និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងសច្ចៈទាំងនោះ។ តែសេចក្តីមិនដឹងនោះ មិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះទេ ព្រោះមិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះ (apariyāpanna) សច្ចៈទាំងពីរនោះ ក៏មិនមែនជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះឡើយ ព្រោះមិនកើតរួមគ្នា (asahajāta) និងមិនមែនជាអារម្មណ៍ ព្រោះមិនបានប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវសច្ចៈទាំងពីរនោះ។ ព្រោះថា សច្ចៈគូក្រោយ (និរោធនិងមគ្គ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹងដ៏ងងឹតងងល់ មិនអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈទាំងនោះបានឡើយ។ តែសច្ចៈគូមុន (ទុក្ខនិងសមុទ័យ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះលក្ខណៈនៃសភាវៈរបស់វា (ដូចជាការបៀតបៀន និងការតាក់តែងជាដើម) ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹង តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈគូមុននោះ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាស។

อปิจ ‘‘ทุกฺเข’’ติ เอตฺตาวตา สงฺคหโต วตฺถุโต อารมฺมณโต กิจฺจโต จ อวิชฺชา ทีปิตา. ‘‘ทุกฺขสมุทเย’’ติ เอตฺตาวตา วตฺถุโต อารมฺมณโต กิจฺจโต จ. ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทายา’’ติ เอตฺตาวตา กิจฺจโต. อวิเสสโต ปน ‘‘อญฺญาณ’’นฺติ เอเตน สภาวโต นิทฺทิฏฺฐาติ ญาตพฺพา.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអវិជ្ជា ដោយបទត្រឹមតែ «dukkhe» (ក្នុងទុក្ខ) ដោយការសង្គ្រោះ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhasamudaye» (ក្នុងទុក្ខសមុទ័យ) ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya» (ក្នុងទុក្ខនិរោធ និងទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា) ដោយកិច្ច។ តែដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ទ្រង់សម្ដែងអវិជ្ជាដោយសភាវៈ ដោយបទថា «aññāṇa» (សេចក្តីមិនដឹង) នេះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ. อปิเจตฺถ สพฺเพเหว เตหิ นิโรธปเทหิ นิพฺพานํ เทสิตํ. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม เต เต ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา ตํ เตสํ เตสํ นิโรโธติ วุจฺจติ. อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ เทเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เทสนาปริโยสาเน วุตฺตนเยเนว ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.

ពាក្យថា «iti kho bhikkhave» មានន័យថា «យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «nirodho hoti» មានន័យថា «ការមិនកើតឡើង (anuppāda) តែងមាន»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបដិលោមបាលីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវព្រះនិព្វាន ដោយបទនិរោធទាំងពួងនោះឯង。 ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនោះៗ (មានអវិជ្ជាជាដើម) តែងរលត់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបហៅថាជាការរលត់ (nirodha) នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ ដោយបទទាំង ១២ ក្នុងសូត្រនេះ យ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់បានបញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផល។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ រូប បានប្រតិស្ឋានក្នុងអរហត្តផល ដោយន័យដែលបានសម្ដែងហើយនោះឯង។

วิภงฺคสุตฺตํ ทุติยํ.

វិភង្គសូត្រ ទី២ ចប់។

๓. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

៣. ពណ៌នាសេចក្តីនៃបដិបទាសូត្រ

๓. ตติเย [Pg.18] มิจฺฉาปฏิปทนฺติ อยํ ตาว อนิยฺยานิกปฏิปทา. นนุ จ อวิชฺชาปจฺจยา ปุญฺญาภิสงฺขาโรปิ อตฺถิ อาเนญฺชาภิสงฺขาโรปิ, โส กถํ มิจฺฉาปฏิปทา โหตีติ. วฏฺฏสีสตฺตา. ยญฺหิ กิญฺจิ ภวตฺตยสงฺขาตํ วฏฺฏํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ, อนฺตมโส ปญฺจาภิญฺญา อฏฺฐ วา ปน สมาปตฺติโย, สพฺพํ ตํ วฏฺฏปกฺขิยํ วฏฺฏสีสนฺติ วฏฺฏสีสตฺตา มิจฺฉาปฏิปทาว โหติ. ยํ ปน กิญฺจิ วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ, อนฺตมโส อุฬุงฺกยาคุมตฺตทานมฺปิ ปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตมฺปิ, สพฺพํ ตํ วิวฏฺฏปกฺขิยํ วิวฏฺฏนิสฺสิตํ, วิวฏฺฏปกฺขิกตฺตา สมฺมาปฏิปทาว โหติ. อปฺปมตฺตกมฺปิ หิ ปณฺณมุฏฺฐิมตฺตทานกุสลํ วา โหตุ มหนฺตํ เวลามทานาทิกุสลํ วา, สเจ วฏฺฏสมฺปตฺตึ ปตฺเถตฺวา วฏฺฏนิสฺสิตวเสน มิจฺฉา ฐปิตํ โหติ, วฏฺฏเมว อาหริตุํ สกฺโกติ, โน วิวฏฺฏํ. ‘‘อิทํ เม ทานํ อาสวกฺขยาวหํ โหตู’’ติ เอวํ ปน วิวฏฺฏํ ปตฺเถนฺเตน วิวฏฺฏวเสน สมฺมา ฐปิตํ อรหตฺตมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ทาตุํ สกฺโกติเยว, น อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ปริโยสานํ คจฺฉติ. อิติ อนุโลมวเสน มิจฺฉาปฏิปทา, ปฏิโลมวเสน สมฺมาปฏิปทา เทสิตาติ เวทิตพฺพา. นนุ เจตฺถ ปฏิปทา ปุจฺฉิตา, นิพฺพานํ ภาชิตํ, นิยฺยาตเนปิ ปฏิปทาว นิยฺยาติตา. น จ นิพฺพานสฺส ปฏิปทาติ นามํ, สวิปสฺสนานํ ปน จตุนฺนํ มคฺคานเมตํ นามํ, ตสฺมา ปุจฺฉานิยฺยาตเนหิ ปทภาชนํ น สเมตีติ. โน น สเมติ, กสฺมา? ผเลน ปฏิปทาย ทสฺสิตตฺตา. ผเลน เหตฺถ ปฏิปทา ทสฺสิตา. ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอตํ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ ยสฺสา ปฏิปทาย ผลํ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สมฺมาปฏิปทาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ อเสสวิราคนิโรธาติ เอตฺถ วิราโค นิโรธสฺเสว เววจนํ, อเสสวิราคา อเสสนิโรธาติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. เยน วา วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรโธ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ เอตํ ปทภาชนํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ สานุภาวา ปฏิปทา วิภตฺตา โหติ. อิติ อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ. ตติยํ.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា «micchāpaṭipadā» (មិច្ឆាបដិបទា) នេះ មុនដំបូងបង្អស់ គឺជាបដិបទាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (aniyyānika)។ សួរថា៖ ចុះព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សូម្បីបុញ្ញាភិសង្ខារក៏មាន អានេញ្ជាភិសង្ខារក៏មាន ហេតុអ្វីបានជាសង្ខារនោះ ទៅជាមិច្ឆាបដិបទាវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាប្រធាននៃវដ្តៈ (vaṭṭasīsa)។ ពិតណាស់ កុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តៈ ពោលគឺភពទាំងបី ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការញ៉ាំងអភិញ្ញា ៥ ឬសមាបត្តិ ៨ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវដ្តៈ ជាប្រធាននៃវដ្តៈ ព្រោះភាពជាប្រធាននៃវដ្តៈនោះ ទើបជាមិច្ឆាបដិបទាពិតប្រាកដ។ តែចំណែកកុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការថ្វាយទានត្រឹមតែយ៉ាគូមួយវែក ឬការថ្វាយទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវិវដ្តៈ អាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃវិវដ្តៈនោះ ទើបជាសម្មាបដិបទាពិតប្រាកដ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកុសលទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ដែលតិចតួចក្តី ឬកុសលទានដ៏ធំធេងមានវេលាមទានជាដើមក្ដី បើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តសម្បត្តិ ហើយតាំងទុកខុសដោយអំណាចនៃការអាស្រ័យវដ្តៈ វាតែងអាចនាំមកបានតែវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ មិនអាចនាំមកនូវវិវដ្តៈបានឡើយ។ តែបើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ហើយតាំងទុកដោយត្រឹមត្រូវដោយអំណាចនៃវិវដ្តៈថា «សូមឲ្យទានរបស់ខ្ញុំនេះ នាំមកនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយចុះ» វាតែងអាចឲ្យបានសូម្បីតែអរហត្តផល ព្រះបច្ចេកពោធិញាណ និងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាប្រាកដ មិនទាន់ដល់អរហត្តផលទេ មិនទាន់ដល់នូវការបញ្ចប់ឡើយ។ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងមិច្ឆាបដិបទាដោយអំណាចអនុលោម និងសម្មាបដិបទាដោយអំណាចបដិលោម យ៉ាងនេះឯង។ សួរថា៖ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួររកបដិបទា តែទ្រង់ចែកព្រះនិព្វាន ហើយក្នុងពេលសរុបបញ្ចប់ ក៏ទ្រង់សរុបតែបដិបទាវិញ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាបដិបទានេះ មិនមែនជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វានទេ តែជាឈ្មោះនៃមគ្គទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ បទភាជនីយ៍ ទើបមិនស្របគ្នាជាមួយពាក្យសួរនិងពាក្យសរុបបញ្ចប់? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនស្របគ្នានោះទេ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនសេសសល់នៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់នៃសង្ខារ» នេះ ព្រះនិព្វានដែលហៅថានិរោធនេះ ជាផលនៃបដិបទាណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បដិបទានេះ ហៅថា សម្មាបដិបទា។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «asesavirāganirodhā» នោះ ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា «nirodha» (ការរលត់) ឯង សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេកមិនសេសសល់ គឺការរលត់មិនសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពោលបទភាជនីយ៍នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះនិព្វានណា ដែលការរលត់មិនសេសសល់កើតមានឡើង ដោយអំណាចនៃមគ្គដែលហៅថាវិរាគៈនោះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ បដិបទាដែលមានអានុភាព ទើបឈ្មោះថាទ្រង់ចែកហើយ។ គប្បីដឹងថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្ដែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

๔. วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

៤. ពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបស្សីសូត្រ

๔. จตุตฺเถ [Pg.19] วิปสฺสิสฺสาติ ตสฺส กิร โพธิสตฺตสฺส ยถา โลกิยมนุสฺสานํ กิญฺจิเทว ปสฺสนฺตานํ ปริตฺตกมฺมาภินิพฺพตฺตสฺส กมฺมชปสาทสฺส ทุพฺพลตฺตา อกฺขีนิ วิปฺผนฺทนฺติ, น เอวํ วิปฺผนฺทึสุ. พลวกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ปน กมฺมชปสาทสฺส พลวตฺตา อวิปฺผนฺทนฺเตหิ อนิมิเสหิ เอว อกฺขีหิ ปสฺสิ เสยฺยถาปิ เทวา ตาวตึสา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนิมิสนฺโต กุมาโร เปกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, วิปสฺสิสฺส กุมารสฺส ‘วิปสฺสี วิปสฺสี’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐). อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อนฺตรนฺตรา นิมิสชนิตนฺธการวิรเหน วิสุทฺธํ ปสฺสติ, วิวเฏหิ วา อกฺขีหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสี. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ปจฺฉิมภวิกานํ สพฺพโพธิสตฺตานํ พลวกมฺมนิพฺพตฺตสฺส กมฺมชปสาทสฺส พลวตฺตา อกฺขีนิ น วิปฺผนฺทนฺติ, โส ปน โพธิสตฺโต เอเตเนว นามํ ลภิ.

៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «vipassissa» មានសេចក្តីថា ឮថា ភ្នែករបស់មនុស្សលោកិយទាំងឡាយ កាលដែលមើលរបស់ណាមួយ តែងព្រិច (ឬញ័រ) ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកាយវិញ្ញាណ (ឬចក្ខុបសាទ) ដែលកើតអំពីកម្មដ៏តិចតួច យ៉ាងណា តែភ្នែករបស់ព្រះពោធិសត្វនោះ មិនបានព្រិច (ឬញ័រ) យ៉ាងនោះឡើយ។ តែព្រះអង្គទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលមិនព្រិច មិនញ័រ ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំង ដូចជាពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកុមារទតមើលដោយមិនព្រិចភ្នែកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ នាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' ដូច្នេះ ទើបកើតឡើងដល់វិបស្សីកុមារ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញយ៉ាងច្បាស់ស្អាត ព្រោះមិនមានសេចក្តីងងឹតដែលកើតអំពីការព្រិចភ្នែកក្នុងចន្លោះៗ ឬថា ទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលបើកចំហ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «វិបស្សី»។ ក្នុងរឿងនេះ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ក្នុងភពចុងក្រោយ តែងមានព្រះនេត្រមិនញ័រ មិនព្រិច ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំងក៏ដោយ តែព្រះពោធិសត្វអង្គនេះ ទទួលបានព្រះនាម (ថាវិបស្សី) ដោយហេតុនេះឯង។

อปิจ วิเจยฺย วิเจยฺย ปสฺสตีติ วิปสฺสี, วิจินิตฺวา วิจินิตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอกทิวสํ กิร วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา อตฺเถ อนุสาสนฺตสฺส รญฺโญ อลงฺกตปฏิยตฺตํ มหาปุริสํ อาหริตฺวา องฺเก ฐปยึสุ. ตสฺส ตํ องฺเก กตฺวา ปลาฬยมานสฺเสว อมจฺจา สามิกํ อสฺสามิกํ อกํสุ. โพธิสตฺโต อนตฺตมนสทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. ราชา ‘‘กิเมตํ อุปธาเรถา’’ติ อาห. อุปธารยมานา อญฺญํ อทิสฺวา ‘‘อฏฺฏสฺส ทุพฺพินิจฺฉิตตฺตา เอวํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน สามิกเมว สามิกํ กตฺวา ‘‘ญตฺวา นุ โข กุมาโร เอวํ กโรตี’’ติ? วีมํสนฺตา ปุน สามิกํ อสฺสามิกมกํสุ. ปุน โพธิสตฺโต ตเถว สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. อถ ราชา ‘‘ชานาติ มหาปุริโส’’ติ ตโต ปฏฺฐาย อปฺปมตฺโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิเจยฺย วิเจยฺย กุมาโร อตฺเถ ปนายติ ญาเยนาติ โข, ภิกฺขเว, วิปสฺสิสฺส กุมารสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย ‘วิปสฺสี วิปสฺสี’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๑).

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនាមថា វិបស្សី ព្រោះយល់ឃើញដោយការពិចារណាហើយពិចារណាទៀត សេចក្តីថា យល់ឃើញដោយការជ្រើសរើសហើយជ្រើសរើសទៀត។ ឮថា ថ្ងៃមួយ ពួកអាមាត្យបាននាំព្រះមហាសត្វដែលតុបតែងលម្អរាងកាយយ៉ាងស្អាត ទៅដាក់លើព្រះឧរូ (ភ្លៅ) នៃព្រះរាជា (ព្រះបាទពន្ធុមៈ) ដែលកំពុងគង់លើរាជបល្ល័ង្កក្នុងសាលវិនិច្ឆ័យ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ដាក់ព្រះពោធិសត្វលើព្រះឧរូ ហើយទ្រង់ប្រឡែងលេង ពួកអាមាត្យក៏បានធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ (កាត់ក្តីឲ្យម្ចាស់ទ្រព្យចាញ់ក្តី)។ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀងមិនសព្វព្រះហឫទ័យ។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «តើនេះជាអ្វី ចូរអ្នកទាំងឡាយពិចារណាមើល»។ ពួកអាមាត្យកាលបើពិចារណាទៅ មិនឃើញហេតុដទៃ ក៏គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ប្រហែលជាមកពីការកាត់ក្តីមិនត្រឹមត្រូវហើយ» ទើបធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យវិញ ហើយចង់ល្បងមើលថា «តើព្រះរាជកុមារដឹងហើយ ទើបធ្វើបែបនេះឬហ្ន៎?» ក៏ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យម្តងទៀត។ ព្រះពោធិសត្វក៏ទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀង (មិនសព្វព្រះហឫទ័យ) ដូចមុននោះឯង។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «មហាបុរសនេះទ្រង់ជ្រាបពិតមែន» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះរាជាក៏ទ្រង់មិនធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែព្រះរាជកុមារពិចារណាហើយពិចារណាទៀត ទើបយល់ឃើញនូវសេចក្តីដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ព្រះនាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' នេះឯង ទើបកើតមានដល់វិបស្សីរាជកុមារនោះក្រៃលែងជាងប្រមាណ»។

ภควโตติ ภาคฺยสมฺปนฺนสฺส. อรหโตติ ราคาทิอรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส วา อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ วา อรหตฺตา อรหาติ เอวํ คุณโต อุปฺปนฺนนามเธยฺยสฺส. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสาติ สมฺมา นเยน เหตุนา สามํ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธสฺส. ปุพฺเพว สมฺโพธาติ [Pg.20] สมฺโพโธ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตโต ปุพฺเพว. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ เอตฺถ โพธีติ ญาณํ, โพธิมา สตฺโต โพธิสตฺโต, ญาณวา ปญฺญวา ปณฺฑิโตติ อตฺโถ. ปุริมพุทฺธานญฺหิ ปาทมูเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณฺฑิโตว โส สตฺโต, น อนฺธพาโลติ โพธิสตฺโต. ยถา วา อุทกโต อุคฺคนฺตฺวา ฐิตํ ปริปากคตํ ปทุมํ สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน อวสฺสํ พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกปทุมนฺติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธานํ สนฺติเก พฺยากรณสฺส ลทฺธตฺตา อวสฺสํ อนนฺตราเยน ปารมิโย ปูเรตฺวา พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกสตฺโตติปิ โพธิสตฺโต. ยา จ เอสา จตุมคฺคญาณสงฺขาตา โพธิ, ตํ ปตฺถยมาโน ปวตฺตตีติ โพธิยํ สตฺโต อาสตฺโตติปิ โพธิสตฺโต. เอวํ คุณโต อุปฺปนฺนนามวเสน โพธิสตฺตสฺเสว สโต. กิจฺฉนฺติ ทุกฺขํ. อาปนฺโนติ อนุปฺปตฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อโห อยํ สตฺตโลโก ทุกฺขํ อนุปฺปตฺโตติ. จวติ จ อุปปชฺชติ จาติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน วุตฺตํ. นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ชรามรณทุกฺขโต นิสฺสฏตฺตา ตสฺส นิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. กุทาสฺสุ นามาติ กตรสฺมึ นุ โข กาเล.

ពាក្យថា Bhagavatoti សេចក្តីថា ព្រះអង្គដ៏មានព្រះភាគ គឺព្រះអង្គអ្នកបរិបូណ៌ដោយព្រះភាគ (បុណ្យបារមី)។ ពាក្យថា Arahatoti សេចក្តីថា ព្រះអរហន្ត ព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវមានរាគៈជាដើម ឬព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវកាំនៃកង់សង្សារ ឬព្រោះព្រះអង្គគួរទទួលនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ព្រះនាមថា អរហន្ត នេះជាព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sammāsambuddhassāti សេចក្តីថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤ ដោយត្រឹមត្រូវ ដោយហេតុ ដោយព្រះអង្គឯង ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែងផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Pubbeva sambodhā សេចក្តីថា មុនការត្រាស់ដឹង គឺពាក្យថា សម្ពោធិ បានដល់ ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ មុនអំពីញាណនោះ។ ពាក្យថា Bodhisattasseva satoti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ពោធិ បានដល់ ញាណ, សត្វដែលមានពោធិ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ សេចក្តីថា សត្វដែលមានញាណ មានបញ្ញា ជាបណ្ឌិត។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នា) នៅទាបជើងព្រះពុទ្ធមុនៗមក សត្វនោះជាបណ្ឌិតពិតប្រាកដ មិនមែនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលដុះឡើងផុតពីទឹក ឋិតនៅ និងចាស់ទុំហើយ តែងតែរីកដោយសារការប៉ះពាល់នៃពន្លឺព្រះអាទិត្យដោយមិនខាន យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែការទទួលបាននូវព្យាករណ៍ក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ហើយបំពេញបារមីទាំងឡាយដោយគ្មានអន្តរាយ រួចនឹងបានត្រាស់ដឹងដោយមិនខាន ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលនឹងត្រូវត្រាស់ដឹង យ៉ាងនេះខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរហត្តមគ្គញាណដែលរាប់ថាជាពោធិណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាននូវពោធិសហការនោះ ទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងពោធិ យ៉ាងនេះខ្លះ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ ព្រោះតែព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌។ ពាក្យថា Kicchaṃ បានដល់ សេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា Āpanno បានដល់ ដល់ហើយ។ នេះជាពាក្យពន្យល់ថា ឱ! សត្វលោកនេះ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខហើយតើ។ ពាក្យថា Cavati ca upapajjati ca នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការច្យុតិ និងការចាប់បដិសន្ធិម្តងហើយម្តងទៀត។ ពាក្យថា Nissaraṇaṃ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ ជាធម្មជាតិរំដោះចេញចាកទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ហេតុនោះទើបហៅថា គ្រឿងរំដោះ (ការរំលត់) នៃជរានិងមរណៈនោះ។ ពាក្យថា Kudāssu nāma សេចក្តីថា ក្នុងកាលណាណ៎។

โยนิโส มนสิการาติ อุปายมนสิกาเรน ปถมนสิกาเรน. อหุ ปญฺญาย อภิสมโยติ ปญฺญาย สทฺธึ ชรามรณการณสฺส อภิสมโย สมวาโย สมาโยโค อโหสิ, ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อิทํ เตน ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อถ วา โยนิโส มนสิการา อหุ ปญฺญายาติ โยนิโส มนสิกาเรน จ ปญฺญาย จ อภิสมโย อหุ. ‘‘ชาติยา โข สติ ชรามรณ’’นฺติ, เอวํ ชรามรณการณสฺส ปฏิเวโธ อโหสีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

ពាក្យថា Yoniso manasikārā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមផ្លូវត្រូវ។ ពាក្យថា Ahu paññāya abhisamayo សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹង ការប្រជុំចុះ ការរួមផ្សំគ្នានៃហេតុនៃជរានិងមរណៈ ជាមួយនឹងបញ្ញា បានកើតមានឡើង សេចក្តីថា ព្រះពោធិសត្វនោះបានឃើញច្បាស់ថា «ជរានិងមរណៈ កើតមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Yoniso manasikārā ahu paññāya សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹងបានកើតឡើងដោយយោនិសោមនសិការ និងដោយបញ្ញា។ សេចក្តីថា ការចាក់ធ្លុះនូវហេតុនៃជរានិងមរណៈថា «កាលបើជាតិមាន ជរានិងមរណៈទើបមាន» ដូច្នេះ បានកើតមានឡើងហើយ។ វិធីនេះ ត្រូវអនុវត្តក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

อิติ หิทนฺติ เอวมิทํ. สมุทโย สมุทโยติ เอกาทสสุ ฐาเนสุ สงฺขาราทีนํ สมุทยํ สมฺปิณฺเฑตฺวา นิทฺทิสติ. ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสูติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารานํ สมุทโย โหตี’’ติ. เอวํ อิโต ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ, จตูสุ วา อริยสจฺจธมฺเมสุ. จกฺขุนฺติอาทีนิ ญาณเววจนาเนว. ญาณเมว เหตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ, ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, ปฏิเวธนฏฺเฐน วิชฺชา, โอภาสนฏฺเฐน อาโลโกติ วุตฺตํ[Pg.21]. ตํ ปเนตํ จตูสุ สจฺเจสุ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. นิโรธวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถํ.

ពាក្យថា Iti hidaṃ សេចក្តីថា យ៉ាងនេះនេះឯង។ ពាក្យថា Samudayo samudayo គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវការកើតឡើងនៃសង្ខារជាដើម ក្នុងទីទាំង ១១ កន្លែង។ ពាក្យថា Pubbe amamussutesu សេចក្តីថា «ការកើតឡើងនៃសង្ខារ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ»។ យ៉ាងនេះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឮពីមុនមក ឬក្នុងអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤។ ពាក្យថា Cakkhu ជាដើម គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ញាណនោះឯង ហៅថា ចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ, ហៅថា ញាណ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹង, ហៅថា បញ្ញា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹងច្បាស់, ហៅថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះ, ហៅថា ពន្លឺ (អាលោកៈ) ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបំភ្លឺ។ ញាណនោះ ត្រូវជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ សូម្បីក្នុងវារៈនៃការរំលត់ (និរោធវារៈ) ក៏ត្រូវដឹងសេចក្តីដោយវិធីនេះដូចគ្នា។ ចប់ សូត្រទី៤។

๕-๑๐. สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. អដ្ឋកថាសិខីសូត្រជាដើម

๕-๑๐. ปญฺจมาทีสุ สิขิสฺส, ภิกฺขเวติอาทีนํ ปทานํ ‘‘สิขิสฺสปิ, ภิกฺขเว’’ติ น เอวํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสฺมา? เอกาสเน อเทสิตตฺตา. นานาฐาเนสุ หิ เอตานิ เทสิตานิ, อตฺโถ ปน สพฺพตฺถ สทิโสเยว. สพฺพโพธิสตฺตานญฺหิ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนานํ น อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา อาจิกฺขติ – ‘‘อตีเต โพธิสตฺตา ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา พุทฺธา ชาตา’’ติ. ยถา ปน ปฐมกปฺปิกกาเล เทเว วุฏฺเฐ อุทกสฺส คตมคฺเคเนว อปราปรํ วุฏฺฐิอุทกํ คจฺฉติ, เอวํ เตหิ เตหิ ปุริมพุทฺเธหิ คตมคฺเคเนว ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา คจฺฉนฺติ. สพฺพโพธิสตฺตา หิ อานาปานจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ตํ อนุโลมปฏิโลมํ สมฺมสิตฺวา พุทฺธา โหนฺตีติ ปฏิปาฏิยา สตฺตสุ สุตฺเตสุ พุทฺธวิปสฺสนา นาม กถิตาติ.

៥-១០. ក្នុងសូត្រទី៥ជាដើម ពាក្យថា sikhissa, bhikkhave ជាដើម មិនត្រូវភ្ជាប់សេចក្តីថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីចំពោះព្រះសិខីពុទ្ធ» យ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គមិនបានសម្តែងក្នុងអាសនៈតែមួយ (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ព្រោះថាសូត្រទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែងគឺដូចគ្នាទាំងអស់។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក គ្មានសមណៈ ព្រាហ្មណ៍ ទេវតា មារ ឬព្រហ្មណាម្នាក់ មកប្រាប់ថា «ក្នុងអតីតកាល ពួកព្រះពោធិសត្វបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាកាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ក្នុងកាលដើមកប្ប ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់មកជាបន្តបន្ទាប់ តែងតែហូរទៅតាមផ្លូវទឹកដែលធ្លាប់ហូរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធក្រោយៗ តែងតែយាងទៅតាមផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធមុនៗបានយាងទៅហើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ តែងតែចេញចាកអានាបានចតុត្ថជ្ឈាន ហើយបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ រួចពិចារណានូវបច្ចយាការៈនោះដោយអនុលោមនិងបដិលោម ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ ហេតុនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា ពុទ្ធវិបស្សនា ក្នុងសូត្រទាំង ៧ តាមលំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ។

พุทฺธวคฺโค ปฐโม.

ចប់ ពុទ្ធវគ្គ ទី១។

๒. อาหารวคฺโค

២. អាហារវគ្គ

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាអាហារសូត្រ

๑๑. อาหารวคฺคสฺส ปฐเม อาหาราติ ปจฺจยา. ปจฺจยา หิ อาหรนฺติ อตฺตโน ผลํ, ตสฺมา อาหาราติ วุจฺจนฺติ. ภูตานํ วา สตฺตานนฺติอาทีสุ ภูตาติ ชาตา นิพฺพตฺตา. สมฺภเวสิโนติ เย สมฺภวํ ชาตึ นิพฺพตฺตึ เอสนฺติ คเวสนฺติ. ตตฺถ จตูสุ โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสิโน นาม, อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ ภินฺทิตฺวา พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชา โอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสิโน นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปภุติ ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสิโน นาม, ตโต ปรํ ภูตา นาม. อถ วา ภูตาติ ชาตา อภินิพฺพตฺตา, เย ภูตา อภินิพฺพตฺตาเยว, น ปุน [Pg.22] ภวิสฺสนฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ขีณาสวานํ เอตํ อธิวจนํ. สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา อายติมฺปิ สมฺภวํ เอสนฺตานํ เสกฺขปุถุชฺชนานเมตํ อธิวจนํ. เอวํ สพฺพถาปิ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพสตฺเต ปริยาทิยติ. วาสทฺโท เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ, ตสฺมา ภูตานญฺจ สมฺภเวสีนญฺจาติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអាហារវគ្គ ពាក្យថា Āhārā បានដល់ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងឡាយ តែងតែនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះទើបហៅថា អាហារ។ ក្នុងពាក្យថា Bhūtānaṃ vā sattānaṃ ជាដើម ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ ដែលសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Sambhavesino បានដល់ សត្វដែលស្វែងរកនូវការកើត គឺជាតិ និងការសម្រេចភព។ ក្នុងយោនិទាំង ៤ នោះ ពួកសត្វដែលជាអណ្ឌជៈ (កើតក្នុងស៊ុត) និងជលពុជៈ (កើតក្នុងស្បូន) កាលបើមិនទាន់ទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី (អ្នកស្វែងរកការកើត) នៅឡើយ លុះត្រាតែទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនចេញមកខាងក្រៅហើយ ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ (សត្វដែលកើតរួចហើយ)។ ចំណែកឯពួកសត្វដែលជាសំសេទជៈ (កើតក្នុងញើសក្អែល) និងឱបបាតិកៈ (កើតឡើងភ្លាមៗ) ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្តដំបូង ឈ្មោះថា សម្ភវេសី ចាប់តាំងពីខណៈនៃចិត្តទីពីរទៅ ឈ្មោះថា ភូតៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយកើតឡើងដោយឥរិយាបថណា កាលបើមិនទាន់ផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ឥរិយាបថដទៃទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី លុះផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថបន្ទាប់ពីនោះមក ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ។ មួយបែបទៀត ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ សម្រេចហើយ គឺសត្វដែលកើតហើយពិតប្រាកដ មិនត្រូវកើតទៀតឡើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ពួកសត្វដែលស្វែងរកការកើត ឈ្មោះថា សម្ភវេសី នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដែលនៅតែស្វែងរកការកើតក្នុងភពတទៅទៀត ព្រោះមិនទាន់លះបង់ភវសញ្ញោជនៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះយកសត្វទាំងអស់ដោយបទទាំងពីរនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា vā ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា រួមបញ្ចូលគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ត្រូវដឹងសេចក្តីថា «ទាំងពួកភូតសត្វ ទាំងពួកសម្ភវេសីសត្វ» ដូច្នេះឯង។

ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. อนุคฺคหายาติ อนุคฺคหตฺถํ. วจนเภโทเยว เจส, อตฺโถ ปน ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ เอโกเยว. อถ วา ฐิติยาติ ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส อุปฺปนฺนธมฺมานํ อนุปฺปพนฺธวเสน อวิจฺเฉทาย. อนุคฺคหายาติ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย. อุโภปิ เจตานิ ‘‘ภูตานํ วา ฐิติยา เจว อนุคฺคหาย จ, สมฺภเวสีนํ วา ฐิติยา เจว อนุคฺคหาย จา’’ติ เอวํ อุภยตฺถ ทฏฺฐพฺพานีติ.

ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីការតាំងនៅ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការទំនុកបម្រុង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីគឺដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីកុំឲ្យដាច់សង្វាក់នៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ ក្នុងសន្តាននៃសត្វនោះៗ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង។ បទទាំងពីរនេះ ត្រូវដឹងថារួមបញ្ចូលទាំងពីរយ៉ាងគឺ «ដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកភូតសត្វ ឬដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកសម្ភវេសីសត្វ» យ៉ាងនេះឯង។

กพฬีกาโร อาหาโรติ กพฬํ กตฺวา อชฺโฌหริตพฺพโก อาหาโร, โอทนกุมฺมาสาทิวตฺถุกาย โอชาเยตํ อธิวจนํ. โอฬาริโก วา สุขุโม วาติ วตฺถุโอฬาริกตาย โอฬาริโก, สุขุมตาย สุขุโม. สภาเวน ปน สุขุมรูปปริยาปนฺนตฺตา กพฬีกาโร อาหาโร สุขุโมว โหติ. สาปิ จสฺส วตฺถุโต โอฬาริกตา สุขุมตา จ อุปาทายุปาทาย เวทิตพฺพา. กุมฺภีลานญฺหิ อาหารํ อุปาทาย โมรานํ อาหาโร สุขุโม. กุมฺภีลา กิร ปาสาเณ คิลนฺติ, เต จ เนสํ กุจฺฉิปฺปตฺตา วิลียนฺติ. โมรา สปฺปวิจฺฉิกาทิปาเณ ขาทนฺติ. โมรานํ ปน อาหารํ อุปาทาย ตรจฺฉานํ อาหาโร สุขุโม. เต กิร ติวสฺสฉฑฺฑิตานิ วิสาณานิ เจว อฏฺฐีนิ จ ขาทนฺติ, ตานิ จ เนสํ เขเฬน เตมิตมตฺตาเนว กนฺทมูลํ วิย มุทุกานิ โหนฺติ. ตรจฺฉานํ อาหารํ อุปาทาย หตฺถีนํ อาหาโร สุขุโม. เต หิ นานารุกฺขสาขาทโย ขาทนฺติ. หตฺถีนํ อาหารโต ควยโคกณฺณมิคาทีนํ อาหาโร สุขุโม. เต กิร นิสฺสารานิ นานารุกฺขปณฺณาทีนิ ขาทนฺติ. เตสมฺปิ อาหารโต คุนฺนํ อาหาโร สุขุโม. เต อลฺลสุกฺขติณานิ ขาทนฺติ. เตสํ อาหารโต สสานํ อาหาโร สุขุโม. สสานํ อาหารโต สกุณานํ อาหาโร สุขุโม. สกุณานํ อาหารโต ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหาโร สุขุโม. ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหารโต คามโภชกานํ อาหาโร [Pg.23] สุขุโม. คามโภชกานํ อาหารโต ราชราชมหามตฺตานํ อาหาโร สุขุโม. เตสมฺปิ อาหารโต จกฺกวตฺติโน อาหาโร สุขุโม. จกฺกวตฺติโน อาหารโต ภุมฺมานํ เทวานํ อาหาโร สุขุโม. ภุมฺมานํ เทวานํ อาหารโต จาตุมหาราชิกานํ. เอวํ ยาว ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ อาหารา วิตฺถาเรตพฺพา. เตสํ ปนาหาโร สุขุโมตฺเวว นิฏฺฐํ ปตฺโต.

ពាក្យថា Kabaḷīkāro āhāro សេចក្តីថា អាហារដែលត្រូវធ្វើជាពំនូតហើយលេបចូលទៅ នេះជាឈ្មោះនៃឱជារសដែលមានរូបវត្ថុមានបាយ និងនំកុម្មាសជាដើមជាទីតាំង។ ពាក្យថា Oḷāriko vā sukhumo vā សេចក្តីថា ឈ្មោះថាគ្រោតគ្រាត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងគ្រោតគ្រាត, ឈ្មោះថាល្អិត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងល្អិត។ ប៉ុន្តែដោយសភាវៈ ព្រោះកពឡិង្ការាហាររាប់បញ្ចូលក្នុងសុខុមរូប អាហារនោះទើបជាធម្មជាតិល្អិតពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពគ្រោតគ្រាត និងភាពល្អិតនៃអាហារនោះ ត្រូវដឹងដោយការប្រៀបធៀបនឹងវត្ថុជាទីតាំង។ ព្រោះថា បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្រពើ អាហាររបស់ពួកក្ងោកឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកក្រពើតែងតែលេបថ្ម ហើយថ្មទាំងនោះកាលបើទៅដល់ពោះវៀនរបស់វា ក៏រលាយអស់ទៅ។ ចំណែកពួកក្ងោកតែងតែស៊ីសត្វមានពិសមានពស់និងខ្ទួយជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្ងោក អាហាររបស់ពួកខ្លាធំ (តរច្ឆៈ) ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្នែងនិងឆ្អឹងដែលគេបោះបង់ចោលអស់បីឆ្នាំមកហើយ ហើយរបស់ទាំងនោះកាលបើត្រូវទឹកមាត់របស់វាជោកជាំហើយ ក៏ទន់ដូចជាមើមឈើ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកខ្លាធំ អាហាររបស់ពួកដំរីឈ្មោះថាល្អិត។ ព្រោះពួកវាស៊ីមែកឈើផ្សេងៗជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកដំរី អាហាររបស់ពួកខ្ទីង គោព្រៃ និងម្រឹគជាដើម ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្លឹកឈើផ្សេងៗដែលគ្មានខ្លឹមសារ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ អាហាររបស់ពួកគោឈ្មោះថាល្អិត។ ពួកវាស៊ីស្មៅស្រស់និងស្មៅស្ងួត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកគោ អាហាររបស់ពួកទន្សាយឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកទន្សាយ អាហាររបស់ពួកសត្វស្លាបឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកសត្វស្លាប អាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាមឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាម អាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិឈ្មោះថាល្អិត。 បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិ អាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យ អាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ អាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតាឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតា អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកាឈ្មោះថាល្អិត។ ត្រូវពង្រីកសេចក្តីយ៉ាងនេះ រហូតដល់អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី។ អាហាររបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ ត្រូវបានសន្និដ្ឋានថាល្អិតបំផុត។

เอตฺถ จ โอฬาริเก วตฺถุสฺมึ โอชา ปริตฺตา โหติ ทุพฺพลา, สุขุเม พลวตี. ตถา หิ เอกปตฺตปูรมฺปิ ยาคุํ ปีโต มุหุตฺเตเนว ชิฆจฺฉิโต โหติ ยํกิญฺจิเทว ขาทิตุกาโม, สปฺปึ ปน ปสตมตฺตํ ปิวิตฺวา ทิวสํ อโภตฺตุกาโม โหติ. ตตฺถ วตฺถุ กมฺมชเตชสงฺขาตํ ปริสฺสยํ วิโนเทติ, น ปน สกฺโกติ ปาเลตุํ. โอชา ปน ปาเลติ, น สกฺโกติ ปริสฺสยํ วิโนเทตุํ. ทฺเว ปน เอกโต หุตฺวา ปริสฺสยญฺเจว วิโนเทนฺติ ปาเลนฺติ จาติ.

ក្នុងរឿងនេះ ឱជារសក្នុងវត្ថុគ្រោតគ្រាត តែងតែមានតិច និងមានកម្លាំងខ្សោយ ចំណែកក្នុងវត្ថុល្អិត តែងតែមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា មនុស្សដែលផឹកបបរពេញមួយចាន តែងតែឃ្លានវិញក្នុងមួយរំពេច ហើយចង់ស៊ីរបស់អ្វីមួយផ្សេងទៀត ចំណែកឯអ្នកដែលផឹកទឹកដោះថ្លា (សប្បិ) ត្រឹមតែមួយក្តាប់ដៃ តែងតែមិនចង់ស៊ីអាហារពេញមួយថ្ងៃ។ ក្នុងរូបកាយនោះ រូបវត្ថុ (អាហារ) តែងតែកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយដែលរាប់ថាជាតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម ប៉ុន្តែមិនអាចរក្សារូបកាយទុកបានឡើយ។ ចំណែកឯឱជារស តែងតែរក្សារូបកាយទុកបាន ប៉ុន្តែមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយបានឡើយ។ លុះតែធាតុទាំងពីររួមគ្នា ទើបអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយផង រក្សារូបកាយទុកបានផង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

ผสฺโส ทุติโยติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิ ฉพฺพิโธปิ ผสฺโส เอเตสุ จตูสุ อาหาเรสุ ทุติโย อาหาโรติ เวทิตพฺโพ. เทสนานโย เอว เจส, ตสฺมา อิมินา นาม การเณน ทุติโย ตติโย จาติ อิทเมตฺถ น คเวสิตพฺพํ. มโนสญฺเจตนาติ เจตนาว วุจฺจติ. วิญฺญาณนฺติ จิตฺตํ. อิติ ภควา อิมสฺมึ ฐาเน อุปาทิณฺณกอนุปาทิณฺณกวเสน เอกราสึ กตฺวา จตฺตาโร อาหาเร ทสฺเสสิ. กพฬีการาหาโร หิ อุปาทิณฺณโกปิ อตฺถิ อนุปาทิณฺณโกปิ, ตถา ผสฺสาทโย. ตตฺถ สปฺปาทีหิ คิลิตานํ มณฺฑูกาทีนํ วเสน อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโร ทฏฺฐพฺโพ. มณฺฑูกาทโย หิ สปฺปาทีหิ คิลิตา อนฺโตกุจฺฉิคตาปิ กิญฺจิ กาลํ ชีวนฺติเยว. เต ยาว อุปาทิณฺณกปกฺเข ติฏฺฐนฺติ, ตาว อาหารตฺถํ น สาเธนฺติ. ภิชฺชิตฺวา ปน อนุปาทิณฺณกปกฺเข ฐิตา สาเธนฺติ. ตทาปิ อุปาทิณฺณกาหาโรติ วุจฺจนฺตีติ. อิทํ ปน อาจริยานํ น รุจฺจตีติ อฏฺฐกถายเมว ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทํ วุตฺตํ – อิเมสํ สตฺตานํ ขาทนฺตานมฺปิ อขาทนฺตานมฺปิ ภุญฺชนฺตานมฺปิ อภุญฺชนฺตานมฺปิ ปฏิสนฺธิจิตฺเตเนว สหชาตา กมฺมชา โอชา นาม อตฺถิ, สา ยาวปิ สตฺตมา ทิวสา ปาเลติ, อยเมว [Pg.24] อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโรติ เวทิตพฺโพ. เตภูมกวิปากวเสน ปน อุปาทิณฺณกผสฺสาทโย เวทิตพฺพา, เตภูมกกุสลากุสลกิริยวเสน อนุปาทิณฺณกา. โลกุตฺตรา ปน รุฬฺหีวเสน กถิตาติ.

បទថា Phasso dutiyo (ផស្សៈជាទីពីរ) សេចក្តីថា ផស្សៈទាំង ៦ ប្រការ មានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាអាហារទីពីរ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ។ នេះគ្រាន់តែជាលំដាប់នៃទេសនាន័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីស្វែងរកហេតុផលថា ហេតុអ្វីបានជាផស្សៈជាទីពីរ ឬហេតុអ្វីបានជាចេតនាជាទីបីឡើយ។ បទថា Manosañcetanā សំដៅយកចេតនាប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Viññāṇaṃ សំដៅយកចិត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើអាហារទាំង ៤ នេះ ឲ្យជាក្រុមតែមួយ ដោយមិនបែងចែកជាឧបាទិន្នកៈ និងអនុបាទិន្នកៈឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ដែលជាឧបាទិន្នកៈក៏មាន ជាអនុបាទិន្នកៈក៏មាន ផស្សាហារជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ កពឡិង្ការាហារដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីយល់តាមរយៈពួកកង្កែបជាដើម ដែលសត្វមានពិសមានពស់ជាដើមលេបចូលទៅ។ ព្រោះថា ពួកកង្កែបជាដើម ដែលពស់លេបចូលទៅក្នុងពោះហើយនោះ តែងតែមានជីវិតរស់នៅមួយរយៈកាល។ ពួកវាស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃឧបាទិន្នកៈដរាបណា វាមិនទាន់សម្រេចនូវប្រយោជន៍នៃអាហារដរាបនោះ។ លុះត្រាតែរលាយទៅ ហើយស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអនុបាទិន្នកៈ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍នៃអាហារ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ក៏លោកហៅថា ឧបាទិន្នកាហារដដែល។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកបានបដិសេធសេចក្តីនេះ ហើយពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ចំពោះសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាកំពុងទំពាស៊ីក្តី មិនទំពាស៊ីក្តី កំពុងបរិភោគក្តី មិនបរិភោគក្តី តែងតែមានឱជារូបដែលកើតអំពីកម្ម (កម្មកជឱជា) កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយបដិសន្ធិចិត្ត ឱជានោះតែងរក្សារូបកាយរហូតដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ គប្បីជ្រាបថា នេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ។ ចំណែកឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃវិបាកក្នុងភូមិទាំងបី ឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាអនុបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកុសល អកុសល និងកិរិយាក្នុងភូមិទាំងបី។ ចំណែកឯលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ លោកហៅថាអាហារ ដោយអំណាចនៃរុឡ្ហីសព្ទ (ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ)។

เอตฺถาห – ‘‘ยทิ ปจฺจยฏฺโฐ อาหารฏฺโฐ, อถ กสฺมา อญฺเญสุปิ สตฺตานํ ปจฺจเยสุ วิชฺชมาเนสุ อิเมเยว จตฺตาโร วุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – อชฺฌตฺติกสนฺตติยา วิเสสปจฺจยตฺตา. วิเสสปจฺจโย หิ กพฬีการาหารภกฺขานํ สตฺตานํ รูปกายสฺส กพฬีกาโร อาหาโร, นามกาเย เวทนาย ผสฺโส, วิญฺญาณสฺส มโนสญฺเจตนา, นามรูปสฺส วิญฺญาณํ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อยํ กาโย อาหารฏฺฐิติโก อาหารํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ, อนาหาโร โน ติฏฺฐติ (สํ. นิ. ๕.๑๘๓), ตถา ผสฺสปจฺจยา เวทนา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑; วิภ. ๒๒๕).

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា «ប្រសិនបើសេចក្តីថាជាបច្ច័យ គឺជាសេចក្តីនៃអាហារ ហេតុអ្វីបានជាកាលដែលបច្ច័យដទៃទៀតរបស់សត្វទាំងឡាយមានពិតមែន តែព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអាហារទាំង ៤ នេះប៉ុណ្ណោះ?»។ ដោះស្រាយថា «ព្រោះអាហារទាំងនេះជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់សន្តានខាងក្នុង»។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់រូបកាយរបស់សត្វទាំងឡាយដែលបរិភោគកពឡិង្ការាហារជាអាហារ, ផស្សៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វេទនាក្នុងនាមកាយ, មនោសញ្ចេតនាជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វិញ្ញាណ, វិញ្ញាណជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់នាមរូប។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាកាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបឋិតនៅបាន គ្មានអាហារឋិតនៅមិនបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ វេទនាកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ វិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ នាមរូបកើតឡើងព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។

โก ปเนตฺถ อาหาโร กึ อาหรตีติ? กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรติ ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา, มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว, วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธินามรูปนฺติ.

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ តើអាហារណា នាំមកនូវអ្វីខ្លះ? កពឡិង្ការាហារ នាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី (ឱជដ្ឋមកកលាប), ផស្សាហារ នាំមកនូវវេទនាទាំងបី, មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវភពទាំងបី, វិញ្ញាណាហារ នាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។

กถํ? กพฬีการาหาโร ตาว มุเข ฐปิตมตฺเตเยว อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปติ, ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปน อชฺโฌหริยมานํ เอเกกํ สิตฺถํ อฏฺฐฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปติเยว. เอวํ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรติ. ผสฺสาหาโร ปน สุขเวทนีโย ผสฺโส อุปฺปชฺชมาโนเยว สุขํ เวทนํ อาหรติ, ทุกฺขเวทนีโย ทุกฺขํ, อทุกฺขมสุขเวทนีโย อทุกฺขมสุขนฺติ เอวํ สพฺพถาปิ ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา อาหรติ.

តើដូចម្តេច? ជាដំបូង កពឡិង្ការាហារ គ្រាន់តែដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់ភ្លាម ក៏ញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងឲ្យកើតឡើង ម្យ៉ាងទៀត បាយមួយពំនូតៗដែលធ្មេញទំពាឲ្យម៉ត់ហើយ កាលដែលលេបចូលទៅ តែងញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងៗឲ្យកើតឡើងជាប្រាកដ។ យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី។ ចំណែកឯផស្សាហារវិញ ផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនា កាលដែលកើតឡើង តែងនាំមកនូវសុខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃទុក្ខវេទនា តែងនាំមកនូវទុក្ខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃអទុក្ខមសុខវេទនា តែងនាំមកនូវអទុក្ខមសុខវេទនា យ៉ាងនេះ ផស្សាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវវេទនាទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។

มโนสญฺเจตนาหาโร กามภวูปคํ กมฺมํ กามภวํ อาหรติ, รูปารูปภวูปคานิ ตํ ตํ ภวํ. เอวํ สพฺพถาปิ มโนสญฺเจตนาหาโร ตโย ภเว อาหรติ. วิญฺญาณาหาโร ปน เย จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตํสมฺปยุตฺตกา ตโย ขนฺธา, ยานิ จ ติสนฺตติวเสน ตึส รูปานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สหชาตาทิปจฺจยนเยน ตานิ อาหรตีติ วุจฺจติ. เอวํ วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตีติ. เอตฺถ จ ‘‘มโนสญฺเจตนา ตโย ภเว อาหรตี’’ติ สาสวกุสลากุสลเจตนาว วุตฺตา. ‘‘วิญฺญาณํ [Pg.25] ปฏิสนฺธินามรูปํ อาหรตี’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วุตฺตํ. อวิเสเสน ปน ตํสมฺปยุตฺตตํสมุฏฺฐานธมฺมานํ อาหรณโตเปเต ‘‘อาหารา’’ติ เวทิตพฺพา.

មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវកាមភព តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងកាមភព និងនាំមកនូវរូបភព និងអរូបភពនោះៗ តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ យ៉ាងនេះ មនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវភពទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។ ចំណែកឯវិញ្ញាណាហារ លោកពោលថា នាំមកនូវនាមខន្ធទាំងបីដែលសម្បយុត្តនឹងវិញ្ញាណនោះក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងរូបទាំង ៣០ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងបី ដោយវិធីនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ យ៉ាងនេះ វិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។ ក្នុងទីនេះ បទថា «មនោសញ្ចេតនានាំមកនូវភពទាំងបី» សំដៅយកតែកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាដែលប្រកបដោយអាសវៈប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «វិញ្ញាណនាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប» សំដៅយកតែបដិសន្ធិវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ បើពោលដោយមិនបែងចែក ធម៌ទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា «អាហារ» ព្រោះនាំមកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងខ្លួន និងធម៌ដែលមានខ្លួនជាសមុដ្ឋាន។

เอเตสุ จตูสุ อาหาเรสุ กพฬีการาหาโร อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธติ, ผสฺโส ผุสนฺโตเยว มโนสญฺเจตนา อายูหมานาว, วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว. กถํ? กพฬีการาหาโร หิ อุปตฺถมฺเภนฺโตเยว กายฏฺฐปเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. กมฺมชนิโตปิ หิ อยํ กาโย กพฬีการาหาเรน อุปตฺถทฺโธ ทสปิ วสฺสานิ วสฺสสตมฺปิ ยาว อายุปริมาณา ติฏฺฐติ. ยถา กึ? ยถา มาตุยา ชนิโตปิ ทารโก ธาติยา ถญฺญาทีนิ ปาเยตฺวา โปสิยมาโน จิรํ ติฏฺฐติ, ยถา จ อุปตฺถมฺเภน อุปตฺถมฺภิตํ เคหํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភ (ទ្រទ្រង់), ផស្សៈ សម្រេចកិច្ចដោយការប៉ះពាល់, មនោសញ្ចេតនា សម្រេចកិច្ចដោយការសន្សំ (សង្វាត), វិញ្ញាណ សម្រេចកិច្ចដោយការដឹងច្បាស់។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ កាលដែលឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់រូបកាយ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះថារូបកាយនេះ ទោះបីជាកើតឡើងអំពីកម្មក៏ដោយ កាលបើបានកពឡិង្ការាហារជួយឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់ហើយ តែងតាំងនៅបាន ១០ ឆ្នាំខ្លះ ១០០ ឆ្នាំខ្លះ រហូតដល់អស់អាយុកាល។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាកូនក្មេង ទោះបីជាម្តាយបង្កើតមកហើយក៏ដោយ កាលបើដោះញាយ (មេដោះ) ឲ្យបៅទឹកដោះជាដើម និងចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាហើយ តែងរស់នៅបានយូរអង្វែង ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាផ្ទះដែលសសរជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកដូច្នោះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះថេរៈបានពោលទុកមកហើយថា៖

‘‘ยถา, มหาราช, เคเห ปปตนฺเต อญฺเญน ทารุนา อุปตฺถมฺภิตํ สนฺตํ เอว ตํ เคหํ น ปตติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ กาโย อาหารฏฺฐิติโก อาหารํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ.

«បពិត្រមហារាជ ដូចជាកាលដែលផ្ទះកំពុងតែទ្រុឌទ្រោមដួលរលំ កាលបើបានឈើដទៃមកជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកហើយ ផ្ទះនោះក៏មិនដួលរលំឡើយ យ៉ាងណាមិញ បពិត្រមហារាជ កាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបតាំងនៅបាន ក៏យ៉ាងនោះឯង»

เอวํ กพฬีกาโร อาหาโร อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธติ.

យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់។

เอวํ สาเธนฺโตปิ จ กพฬีกาโร อาหาโร ทฺวินฺนํ รูปสนฺตตีนํ ปจฺจโย โหติ อาหารสมุฏฺฐานสฺส จ อุปาทิณฺณกสฺส จ. กมฺมชานํ อนุปาลโก หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, อาหารสมุฏฺฐานานํ ชนโก หุตฺวาติ. ผสฺโส ปน สุขาทิวตฺถุภูตํ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว สุขาทิเวทนาปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. มโนสญฺเจตนา กุสลากุสลกมฺมวเสน อายูหมานาเยว ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา โหติ. วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว นามรูปปฺปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา โหตีติ.

កាលដែលសម្រេចកិច្ចយ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងជាបច្ច័យដល់រូបសន្តតិទាំងពីរ គឺរូបដែលកើតអំពីអាហារ (អាហារសមុដ្ឋានរូប) និងរូបដែលជាឧបាទិន្នកៈ (កម្មជរូប)។ គឺថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដោយការជួយថែរក្សាកម្មជរូបទាំងឡាយ និងជាបច្ច័យដោយការបង្កើតអាហារសមុដ្ឋានរូបទាំងឡាយ។ ចំណែកឯផស្សៈ កាលដែលប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍ដែលជាទីតាំងនៃសុខវេទនាជាដើម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងសុខវេទនាជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ មនោសញ្ចេតនា កាលដែលសន្សំសង្វាតដោយអំណាចនៃកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះជាអ្នកបង្កើតនូវឫសគល់នៃភព។ វិញ្ញាណ កាលដែលដឹងច្បាស់ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងនាមរូបឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។

เอวํ อุปตฺถมฺภนาทิวเสน อาหารกิจฺจํ สาธยมาเนสุ ปเนเตสุ จตฺตาริ ภยานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เสยฺยถิทํ – กพฬีการาหาเร นิกนฺติเยว ภยํ, ผสฺเส อุปคมนเมว, มโนสญฺเจตนาย อายูหนเมว, วิญฺญาเณ อภินิปาโตเยว ภยนฺติ. กึ การณา? กพฬีการาหาเร หิ นิกนฺตึ [Pg.26] กตฺวา สีตาทีนํ ปุรกฺขตา สตฺตา อาหารตฺถาย มุทฺทาคณนาทิกมฺมานิ กโรนฺตา อนปฺปกํ ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ. เอกจฺเจ จ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ เวชฺชกมฺมาทิกาย อเนสนาย อาหารํ ปริเยสนฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม คารยฺหา โหนฺติ, สมฺปราเยปิ, ‘‘ตสฺส สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา สมฺปชฺชลิตา’’ติอาทินา ลกฺขณสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๒.๒๑๘) วุตฺตนเยน สมณเปตา โหนฺติ. อิมินา ตาว การเณน กพฬีกาเร อาหาเร นิกนฺติ เอว ภยนฺติ เวทิตพฺพา.

កាលបើអាហារទាំងឡាយទាំងនេះ សម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយអំណាចនៃការឧបត្ថម្ភជាដើមយ៉ាងនេះហើយ គប្បីជ្រាបថា មានភ័យ ៤ យ៉ាង។ ភ័យទាំងនោះគឺ៖ ក្នុងកពឡិង្ការាហារ មានសេចក្តីប្រាថ្នា (និកន្តិ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងផស្សាហារ មានការចូលទៅជិត (ឧបគមនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ មានការសន្សំសង្វាត (អាយូហនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងវិញ្ញាណាហារ មានការធ្លាក់ចុះទៅ (អភិនិបាតៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារហើយ ត្រូវត្រជាក់និងក្តៅជាដើមបៀតបៀន កាលបើធ្វើការងារផ្សេងៗមានការគិតលេខដោយម្រាមដៃជាដើម ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អាហារ តែងតែដល់នូវទុក្ខមិនតិចឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលខ្លះ ទោះបីជាបានបួសក្នុងសាសនានេះហើយក្តី កាលបើស្វែងរកអាហារដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) មានការធ្វើជាគ្រូពេទ្យជាដើម តែងជាអ្នកគួរឲ្យគេតិះដៀលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិផង ក្នុងបរលោកផង តែងទៅកើតជាសមណប្រេត ដូចដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ដោយន័យជាដើមថា «សូម្បីតែសង្ឃាដិរបស់ប្រេតនោះ ក៏ភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ» ដូច្នោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះជាដំបូង។

ผสฺสํ อุปคจฺฉนฺตาปิ ผสฺสสฺสาทิโน ปเรสํ รกฺขิตโคปิเตสุ ทาราทีสุ ภณฺเฑสุ อปรชฺฌนฺติ, เต สห ภณฺเฑน ภณฺฑสามิกา คเหตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ วา ฉินฺทิตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺเฑนฺติ, รญฺโญ วา นิยฺยาเทนฺติ. ตโต เต ราชา วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ. กายสฺส จ เภทา ทุคฺคติ เตสํ ปาฏิกงฺขา โหติ. อิติ ผสฺสสฺสาทมูลกํ ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ ภยํ สพฺพมาคตเมว โหติ. อิมินา การเณน ผสฺสาหาเร อุปคมนเมว ภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយដែលត្រេកអរក្នុងផស្សៈ កាលដែលចូលទៅជិតផស្សៈ តែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ និងភរិយាជាដើម ដែលអ្នកដទៃថែរក្សាការពារទុក ម្ចាស់ទ្រព្យទាំងឡាយចាប់សត្វទាំងនោះបានព្រមទាំងភស្តុតាង (វត្ថុចាប់បាន) ហើយ ក៏កាប់សម្លាប់ជាកង់ៗ រួចបោះចោលក្នុងគំនរសម្រាមខ្លះ ឬបញ្ជូនទៅឲ្យស្តេចខ្លះ។ បន្ទាប់មក ស្តេចក៏ញ៉ាំងអ្នកទាំងនោះឲ្យរងទារុណកម្មផ្សេងៗ។ លុះរលាយកាយទៅ ទុក្ខតិក៏ជាទីសង្ឃឹមរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងនេះ ភ័យទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក ដែលមានការត្រេកអរក្នុងផស្សៈជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការចូលទៅជិតក្នុងផស្សាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

กุสลากุสลกมฺมายูหเน ปน ตมฺมูลกํ ตีสุ ภเวสุ ภยํ สพฺพํ อาคตเมว โหติ. อิมินา การเณน มโนสญฺเจตนาหาเร อายูหนเมว ภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

ចំណែកឯក្នុងការសន្សំសង្វាតកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មវិញ ភ័យទាំងពួងក្នុងភពទាំងបី ដែលមានការសន្សំសង្វាតនោះជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការសន្សំសង្វាតក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน อภินิปตติ, ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปฏิสนฺธินามรูปํ คเหตฺวาว นิพฺพตฺตติ. ตสฺมิญฺจ นิพฺพตฺเต สพฺพภยานิ นิพฺพตฺตานิเยว โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตาติ อิมินา การเณน วิญฺญาณาหาเร อภินิปาโตเยว ภยนฺติ เวทิตพฺโพติ.

ម្យ៉ាងទៀត បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីកន្លែងណាៗ តែងតែកាន់យកបដិសន្ធិនាមរូប ហើយកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ កាលបើនាមរូបនោះកើតឡើងហើយ ភ័យទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ ព្រោះមាននាមរូបនោះជាឫសគល់ គប្បីជ្រាបថា ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងវិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

กึนิทานาติอาทีสุ นิทานาทีนิ สพฺพาเนว การณเววจนานิ. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ นิเทติ, ‘‘หนฺท นํ คณฺหถา’’ติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา นิทานนฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา ตํ ตโต สมุเทติ ชายติ ปภวติ, ตสฺมา สมุทโย ชาติ ปภโวติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – กึนิทานํ เอเตสนฺติ กึนิทานา. โก สมุทโย เอเตสนฺติ กึสมุทยา. กา ชาติ เอเตสนฺติ กึชาติกา. โก ปภโว เอเตสนฺติ กึปภวา. ยสฺมา ปน เตสํ ตณฺหา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิทานญฺเจว สมุทโย [Pg.27] จ ชาติ จ ปภโว จ, ตสฺมา ‘‘ตณฺหานิทานา’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា Kiṃnidānā (មានអ្វីជាហេតុ) ជាដើម ពាក្យថា និទាន ជាដើម ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទរបស់ពាក្យថា ហេតុ (ការណៈ)។ ព្រោះថា ហេតុ តែងតែផ្តល់ផល ហាក់ដូចជាប្រគល់ឲ្យថា «នែ៎ ចូរទទួលយកផលនោះចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា និទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះផលនោះ តែងតែកើតឡើង ព្រោងព្រាត និងចម្រើនឡើងអំពីហេតុនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សមុទ័យ ជាតិ និងប្រភព។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីនៃបទយ៉ាងនេះថា៖ អ្វីជាហេតុរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំនីទានា (មានអ្វីជាហេតុ)។ អ្វីជាសមុទ័យរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំសមុទយា (មានអ្វីជាសមុទ័យ)។ អ្វីជាជាតិរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំជាតិកា (មានអ្វីជាជាតិ)។ អ្វីជាប្រភពរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំប្បភវា (មានអ្វីជាប្រភព)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតណ្ហាជាហេតុផង ជាសមុទ័យផង ជាជាតិផង ជាប្រភពផង របស់អាហារទាំងនោះ ដោយសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា Taṇhānidānā (មានតណ្ហាជាហេតុ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង យ៉ាងនេះចុះ។

เอตฺถ จ อิเม จตฺตาโร อาหารา ตณฺหานิทานาติ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา อตฺตภาวสงฺขาตานํ อาหารานํ ปุริมตณฺหานํ วเสน นิทานํ เวทิตพฺพํ. กถํ? ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตาว ปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตติวเสน, เสสานํ ตโต อูนอูนสนฺตติวเสน อุปฺปนฺนรูปพฺภนฺตรํ ชาตา โอชา อตฺถิ, อยํ ตณฺหานิทาโน อุปาทิณฺณกกพฬีการาหาโร. ปฏิสนฺธิจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปน ผสฺสเจตนา สยญฺจ จิตฺตํ วิญฺญาณนฺติ อิเม ตณฺหานิทานา อุปาทิณฺณก-ผสฺสมโนสญฺเจตนา-วิญฺญาณาหาราติ เอวํ ตาว ปุริมตณฺหานิทานา ปฏิสนฺธิกา อาหารา. ยถา จ ปฏิสนฺธิกา, เอวํ ตโต ปรํ ปฐมภวงฺคจิตฺตกฺขณาทินิพฺพตฺตาปิ เวทิตพฺพา.

ក្នុងទីនេះ បទថា «អាហារទាំង ៤ នេះ មានតណ្ហាជាហេតុ» គប្បីជ្រាបថា មានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុ នៃអាហារទាំងឡាយដែលហៅថាអត្តភាព ដោយចាប់ផ្តើមតាំងពីខណៈបដិសន្ធិទៅ។ តើដូចម្តេច? ជាដំបូង ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងប្រាំពីរ និងចំពោះសត្វក្រៅពីនេះ ដោយអំណាចនៃសន្តតិដែលថយចុះជាងនោះ តែងតែមានឱជារូបកើតឡើងក្នុងរូបកាយដែលកើតឡើងហើយ ឱជារូបនេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ។ ចំណែកឯផស្សៈ និងចេតនាដែលសម្បយុត្តនឹងបដិសន្ធិចិត្ត និងចិត្តខ្លួនឯងដែលជាវិញ្ញាណ ធម៌ទាំងនេះជាឧបាទិន្នកផស្សាហារ មនោសញ្ចេតនាហារ និងវិញ្ញាណាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ដែលមានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុជាដំបូង។ អាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ យ៉ាងណា សូម្បីតែអាហារដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃបឋមភវង្គចិត្តជាដើម បន្ទាប់ពីខណៈបដិសន្ធិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

ยสฺมา ปน ภควา น เกวลํ อาหารานเมว นิทานํ ชานาติ, อาหารนิทานภูตาย ตณฺหายปิ, ตณฺหาย นิทานานํ เวทนาทีนมฺปิ นิทานํ ชานาติเยว, ตสฺมา ตณฺหา จายํ, ภิกฺขเว, กึนิทานาติอาทินา นเยน วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน ฐาเน ภควา อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวา อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสติ. กถํ? อาหารวเสน หิ อยํ อตฺตภาโว คหิโต.

ព្រោះហេតុតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនទ្រង់ជ្រាបតែហេតុនៃអាហារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែតណ្ហាដែលជាហេតុនៃអាហារ និងសូម្បីតែហេតុនៃតណ្ហាមានវេទនាជាដើម ក៏ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ពិតប្រាកដដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះតណ្ហានេះមានអ្វីជាហេតុ" ហើយទើបបង្ហាញវិវដ្តៈ។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា អត្តភាពនេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃអាហារ។

ตณฺหาติ อิมสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ, เวทนาผสฺสสฬายตนนามรูปวิญฺญาณานิ ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐตฺวา กมฺมํ อายูหิตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตานิ, อวิชฺชาสงฺขารา ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ. อิติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อตฺตภาโว, ทฺวีสุ ตสฺส ชนกํ กมฺมนฺติ สงฺเขเปน กมฺมญฺเจว กมฺมวิปากญฺจาติ, ทฺเวปิ ธมฺเม ทสฺเสนฺเตน อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวา อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺสิตํ.

ពាក្យថា "តណ្ហា" គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយមាន វេទនា ផស្សៈ សឡាយតនៈ នាមរូប និងវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញអត្តភាព (អតីត) ដែលបុគ្គលបានស្ថិតនៅហើយសន្សំកម្មទុក។ អវិជ្ជា និងសង្ខារ គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងអត្តភាព ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដោយសង្ខេបគឺទ្រង់បង្ហាញធម៌ទាំងពីរគឺកម្ម និងកម្មវិបាក ព្រះអង្គកាលបើបង្ហាញធម៌ទាំងពីរនេះ ទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។

ตตฺรายํ เทสนา อนาคตสฺส อทสฺสิตตฺตา อปริปุณฺณาติ น ทฏฺฐพฺพา. นยโต ปน ปริปุณฺณาตฺเวว ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ จกฺขุมา ปุริโส อุทกปิฏฺเฐ นิปนฺนํ สุํสุมารํ ทิสฺวา ตสฺส ปรภาคํ โอโลเกนฺโต คีวํ ปสฺเสยฺย, โอรโต ปิฏฺฐึ, ปริโยสาเน นงฺคุฏฺฐมูลํ, เหฏฺฐา กุจฺฉึ โอโลเกนฺโต ปน อุทกคตํ อคฺคนงฺคุฏฺฐญฺเจว จตฺตาโร จ หตฺถปาเท น ปสฺเสยฺย, โส น เอตฺตาวตา ‘‘อปริปุณฺโณ สุํสุมาโร’’ติ คณฺหาติ, นยโต ปน ปริปุณฺโณตฺเวว คณฺหาติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងទីនោះ ទេសនានេះ មិនគួរចាត់ទុកថាជាទេសនាមិនពេញលេញ ព្រោះតែមិនបានបង្ហាញអនាគតកាលនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ គួរចាត់ទុកថាជាទេសនាពេញលេញពិតប្រាកដ។ ដូចជាបុរសមានចក្ខុ ឃើញក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក កាលសម្លឹងមើលចំណែកខាងលើរបស់វា គប្បីឃើញក, បន្ទាប់មកឃើញខ្នង, ក្នុងទីបំផុតឃើញគល់កន្ទុយ ប៉ុន្តែ កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម មិនគប្បីឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួនដែលនៅក្នុងទឹកឡើយ បុរសនោះមិនមែនយល់ថា "ក្រពើនេះមានអវយវៈមិនពេញលេញ" ត្រឹមតែការមិនឃើញប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ តែងយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថាមានការប្រៀបធៀបយ៉ាងនោះឯង។

อุทกปิฏฺเฐ [Pg.28] นิปนฺนสุํสุมาโร วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ. ตีเร ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส วิย โยคาวจโร. เตน ปุริเสน อุทกปิฏฺเฐ สุํสุมารสฺส ทิฏฺฐกาโล วิย โยคินา อาหารวเสน อิมสฺสตฺตภาวสฺส ทิฏฺฐกาโล. ปรโต คีวาย ทิฏฺฐกาโล วิย อิมสฺสตฺตภาวสฺส ชนิกาย ตณฺหาย ทิฏฺฐกาโล. ปิฏฺฐิยา ทิฏฺฐกาโล วิย ยสฺมึ อตฺตภาเว ตณฺหาสงฺขาตํ กมฺมํ กตํ, เวทนาทิวเสน ตสฺส ทิฏฺฐกาโล. นงฺคุฏฺฐมูลสฺส ทิฏฺฐกาโล วิย ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกานํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ทิฏฺฐกาโล. เหฏฺฐา กุจฺฉึ โอโลเกนฺตสฺส ปน อคฺคนงฺคุฏฺฐญฺเจว จตฺตาโร จ หตฺถปาเท อทิสฺวาปิ ‘‘อปริปุณฺโณ สุํสุมาโร’’ติ อคเหตฺวา นยโต ปริปุณฺโณตฺเวว คหณํ วิย ยตฺถ ยตฺถ ปจฺจยวฏฺฏํ ปาฬิยํ น อาคตํ, ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เทสนา อปริปุณฺณา’’ติ อคเหตฺวา นยโต ปริปุณฺณาตฺเวว คหณํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ อาหารตณฺหานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, ตณฺหาเวทนานํ อนฺตเร เอโก, วิญฺญาณสงฺขารานํ อนฺตเร เอโกติ เอวํ ติสนฺธิจตุสงฺเขปเมว วฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ. ปฐมํ.

ព្រោះថា វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដូចជាក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក។ ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសមានចក្ខុឈរនៅលើច្រាំង។ ខណៈដែលព្រះយោគីឃើញអត្តភាពនេះដោយអំណាចនៃអាហារ ដូចជាខណៈដែលបុរសនោះឃើញក្រពើនៅលើផ្ទៃទឹក។ ខណៈដែលឃើញតណ្ហាដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ ដូចជាខណៈដែលឃើញករបស់ក្រពើពីខាងលើ។ ខណៈដែលឃើញកម្មដែលហៅថាតណ្ហាដែលបុគ្គលបានធ្វើក្នុងអត្តភាពណា ដោយអំណាចនៃវេទនាជាដើម ដូចជាខណៈដែលឃើញខ្នងរបស់ក្រពើ។ ខណៈដែលឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដូចជាខណៈដែលឃើញគល់កន្ទុយ។ មួយវិញទៀត ការយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ ដោយមិនប្រកាន់យកថា "ក្រពើមានអវយវៈមិនពេញលេញ" សូម្បីតែមិនឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួន កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីណាៗដែលបច្ចយវដ្តៈមិនបានមកក្នុងបាលី មិនត្រូវប្រកាន់យកក្នុងទីនោះៗថា "ទេសនាមិនពេញលេញ" ឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបការយល់ថា "ពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងបច្ចយវដ្តៈនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ និងសង្ខេប ៤ គឺ៖ ចន្លោះអាហារ និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះតណ្ហា និងវេទនា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវិញ្ញាណ និងសង្ខារ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី១ ចប់។

๒. โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយមោឡិយផគ្គុណសូត្រ

๑๒. ทุติเย สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหายาติ อิมสฺมึเยว ฐาเน ภควา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. กสฺมา? ทิฏฺฐิคติกสฺส นิสินฺนตฺตา. ตสฺสญฺหิ ปริสติ โมฬิยผคฺคุโน นาม ภิกฺขุ ทิฏฺฐิคติโก นิสินฺโน. อถ สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อุฏฺฐหิตฺวา มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺสาหํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ ปุจฺฉาย โอกาสทานตฺถํ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. โมฬิยผคฺคุโนติ โมฬีติ จูฬา วุจฺจติ. ยถาห –

១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមទីនេះឯង ដោយបទថា "sambhavesīnaṃ vā anuggahāya" (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វអ្នកស្វែងរកកំណើត)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែមានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសអង្គុយនៅ។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុមួយរូបឈ្មោះ មោឡិយផគ្គុណៈ ជាអ្នកមានទិដ្ឋិខុស អង្គុយនៅ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះក្រោកឡើងនឹងសួរប្រស្នានឹងតថាគត ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយប្រស្នានោះដល់ភិក្ខុនោះ" ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នា។ ពាក្យថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" គឺសក់ចងជាជុក ហៅថា "មោឡី"។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํเวหายสํ อุกฺขิปิ สกฺยปุงฺคโว;

รตนจงฺโกฏวเรน วาสโว,สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหี’’ติ.

"ព្រះសក្យមុនីដ៏ប្រសើរ ទ្រង់កាត់ព្រះមោឡីដែលអប់ដោយគ្រឿងក្រអូបដ៏ប្រសើរហើយ ទ្រង់បោះឡើងទៅលើអាកាស ឯព្រះឥន្ទ្រមានព្រះនេត្រមួយពាន់ ទ្រង់ទទួលយកដោយកញ្ជើរត្នដ៏ប្រសើរ តម្កល់លើព្រះសិរសា" ដូច្នេះឯង។

สา ตสฺส คิหิกาเล มหนฺตา อโหสิ. เตนสฺส ‘‘โมฬิยผคฺคุโน’’ติ สงฺขา อุทปาทิ. ปพฺพชิตมฺปิ นํ เตเนว นาเมน สญฺชานนฺติ. เอตทโวจาติ เทสนานุสนฺธึ ฆเฏนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ [Pg.29] อาหาเรตี’’ติ วจนํ อโวจ. ตสฺสตฺโถ – ภนฺเต, โก นาม โส, โย เอตํ วิญฺญาณาหารํ ขาทติ วา ภุญฺชติ วาติ?

ព្រះជុកសក់នោះ ធំធាត់ណាស់ក្នុងកាលដែលលោកនៅជាគ្រហស្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ នាមបញ្ញត្តិថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" ទើបកើតឡើងដល់លោក។ សូម្បីតែកាលបួសហើយ មហាជនក៏នៅតែស្គាល់លោកដោយឈ្មោះនោះឯង។ ពាក្យថា "etadavoca" គឺលោកភ្ជាប់សេចក្តីនៃទេសនា ហើយពោលពាក្យនេះថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកបរិភោគវិញ្ញាណាហារ?"។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលណាឈ្មោះអ្វី ដែលខាំទំពារ ឬបរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារនេះ?

กสฺมา ปนายํ อิตเร ตโย อาหาเร อปุจฺฉิตฺวา อิมเมว ปุจฺฉตีติ? ชานามีติ ลทฺธิยา. โส หิ มหนฺเต ปิณฺเฑ กตฺวาว กพฬีการาหารํ ภุญฺชนฺเต ปสฺสติ, เตนสฺส ตํ ชานามีติ ลทฺธิ. ติตฺติรวฏฺฏกโมรกุกฺกุฏาทโย ปน มาตุสมฺผสฺเสน ยาเปนฺเต ทิสฺวา ‘‘เอเต ผสฺสาหาเรน ยาเปนฺตี’’ติ ตสฺส ลทฺธิ. กจฺฉปา ปน อตฺตโน อุตุสมเย มหาสมุทฺทโต นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร วาลิกนฺตเร อณฺฑานิ ฐเปตฺวา วาลิกาย ปฏิจฺฉาเทตฺวา มหาสมุทฺทเมว โอตรนฺติ. ตานิ มาตุอนุสฺสรณวเสน น ปูตีนิ โหนฺติ. ตานิ มโนสญฺเจตนาหาเรน ยาเปนฺตีติ ตสฺส ลทฺธิ. กิญฺจาปิ เถรสฺส อยํ ลทฺธิ, น ปน เอตาย ลทฺธิยา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ทิฏฺฐิคติโก หิ อุมฺมตฺตกสทิโส. ยถา อุมฺมตฺตโก ปจฺฉึ คเหตฺวา อนฺตรวีถึ โอติณฺโณ โคมยมฺปิ ปาสาณมฺปิ คูถมฺปิ ขชฺชขณฺฑมฺปิ ตํ ตํ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ คเหตฺวา ปจฺฉิยํ ปกฺขิปติ. เอวเมว ทิฏฺฐิคติโก ยุตฺตมฺปิ อยุตฺตมฺปิ ปุจฺฉติ. โส ‘‘กสฺมา อิมํ ปุจฺฉสี’’ติ น นิคฺคเหตพฺโพ, ปุจฺฉิตปุจฺฉิตฏฺฐาเน ปน คหณเมว นิเสเธตพฺพํ. เตเนว นํ ภควา ‘‘กสฺมา เอวํ ปุจฺฉสี’’ติ อวตฺวา คหิตคาหเมว ตสฺส โมเจตุํ โน กลฺโล ปญฺโหติอาทิมาห.

ចុះហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុនេះមិនសួរអំពីអាហារបីទៀត ប៉ុន្តែសួរតែអាហារនេះ (វិញ្ញាណាហារ) តែមួយគត់? ព្រោះតែមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងហើយ"។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះតែងឃើញពួកសត្វធ្វើពំនូតធំៗ ហើយបរិភោគកពលិង្ការាហារ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងនូវអាហារនោះ"។ មួយវិញទៀត កាលឃើញពួកសត្វមាន ទទា ក្រួច ក្ងោក និងមាន់ជាដើម រស់នៅបានដោយសារការប៉ះពាល់របស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "សត្វទាំងនេះរស់នៅបានដោយសារផស្សាហារ"។ ចំណែកឯពួកអណ្តើក កាលដល់រដូវពងរបស់ខ្លួន តែងឡើងពីមហាសមុទ្រ មកពងក្នុងចន្លោះខ្សាច់នាឆ្នេរសមុទ្រ រួចកប់ខ្សាច់ពីលើ ហើយចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រវិញ ពងទាំងនោះមិនស្អុយរលួយឡើយ ដោយសារការနឹកគិតរបស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "កូនអណ្តើកទាំងនោះរស់នៅបានដោយសារមនោសញ្ចេតនាហារ"។ សូម្បីតែព្រះថេរៈមានការយល់ឃើញយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកមិនមែនសួរប្រស្នានេះដោយសារការយល់ឃើញនេះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស គឺប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត។ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតកាន់កញ្ជើរដើរទៅកណ្តាលផ្លូវ តែងរើសយកអាចម៍គោខ្លះ ថ្មខ្លះ លាមកខ្លះ នំចំណីខ្លះ វត្ថុគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ មិនគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ ដាក់ចូលទៅក្នុងកញ្ជើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងសួរទាំងសេចក្តីដែលសមគួរ និងមិនសមគួរ។ បុគ្គលនោះ មិនគួរត្រូវបានសង្កត់សង្កិនថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរប្រស្នានេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងទីដែលគេសួរហើយៗ គួរតែហាមឃាត់ការប្រកាន់ខុសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ភិក្ខុនោះថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរយ៉ាងនេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីដោះលែងការប្រកាន់ខុសរបស់លោក ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "no kallo pañho" (ប្រស្នានោះមិនសមគួរឡើយ)។

ตตฺถ โน กลฺโลติ อยุตฺโต. อาหาเรตีติ อหํ น วทามีติ อหํ โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา อาหาเรตีติ น วทามิ. อาหาเรตีติ จาหํ วเทยฺยนฺติ ยทิ อหํ อาหาเรตีติ วเทยฺยํ. ตตฺรสฺส กลฺโล ปญฺโหติ ตสฺมึ มยา เอวํ วุตฺเต อยํ ปญฺโห ยุตฺโต ภเวยฺย. กิสฺส นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหาโรติ, ภนฺเต, อยํ วิญฺญาณาหาโร กตมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโยติ อตฺโถ. ตตฺร กลฺลํ เวยฺยากรณนฺติ ตสฺมึ เอวํ ปุจฺฉิเต ปญฺเห อิมํ เวยฺยากรณํ ยุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา ปจฺจโย’’ติ. เอตฺถ จ วิญฺญาณาหาโรติ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เตเนว วิญฺญาเณน สหุปฺปนฺนนามรูปํ. ตสฺมึ ภูเต สติ สฬายตนนฺติ ตสฺมึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติสงฺขาเต นามรูเป ชาเต สติ สฬายตนํ โหตีติ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា "no kallo" គឺមិនសមគួរ។ បទថា "āhāretīti ahaṃ na vadāmi" សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលថា សត្វ ឬបុគ្គលណាមួយ បរិភោគឡើយ។ បទថា "āhāretīti cāhaṃ vadeyyaṃ" សេចក្តីថា ប្រសិនបើតថាគតពោលថា បរិភោគ។ បទថា "tatrassa kallo pañho" សេចក្តីថា កាលបើតថាគតពោលយ៉ាងនោះ ប្រស្នានេះគប្បីជាប្រស្នាសមគួរ។ បទថា "kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro" សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះវិញ្ញាណាហារនេះ ជាបច្ច័យនៃធម៌ណា? នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា "tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ" សេចក្តីថា កាលបើគេសួរប្រស្នាយ៉ាងនេះ ការដោះស្រាយនេះទើបសមគួរ គឺ "វិញ្ញាណាហារ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ"។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "វិញ្ញាណាហារ" គឺបដិសន្ធិចិត្ត។ ពាក្យថា "ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ" គឺនាមរូបដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះឯង។ បទថា "tasmiṃ bhūte sati saḷāyatanaṃ" សេចក្តីថា កាលបើនាមរូបដែលហៅថាការកើតឡើងនៃភពថ្មីនោះកើតឡើងហើយ សឡាយតនៈរមែងមាន នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

สฬายตนปจฺจยา [Pg.30] ผสฺโสติ อิธาปิ ภควา อุตฺตริ ปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. ทิฏฺฐิคติโก หิ นวปุจฺฉํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, นิทฺทิฏฺฐํ นิทฺทิฏฺฐํเยว ปน คณฺหิตฺวา ปุจฺฉติ, เตนสฺส ภควา โอกาสํ อทาสิ. อตฺโถ ปนสฺส สพฺพปเทสุ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, ภวตี’’ติ กสฺมา น ปุจฺฉติ? ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ สตฺโต นาม ภูโต นิพฺพตฺโตเยวาติ ลทฺธิ, ตสฺมา อตฺตโน ลทฺธิวิรุทฺธํ อิทนฺติ น ปุจฺฉติ. อปิจ อิทปฺปจฺจยา อิทํ อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ พหูสุ ฐาเนสุ กถิตตฺตา สญฺญตฺตึ อุปคโต, เตนาปิ น ปุจฺฉติ. สตฺถาปิ ‘‘อิมสฺส พหุํ ปุจฺฉนฺตสฺสาปิ ติตฺติ นตฺถิ, ตุจฺฉปุจฺฉเมว ปุจฺฉตี’’ติ อิโต ปฏฺฐาย เทสนํ เอกาพทฺธํ กตฺวา เทเสสิ. ฉนฺนํ ตฺเววาติ ยโต ปฏฺฐาย เทสนารุฬฺหํ, ตเมว คเหตฺวา เทสนํ วิวฏฺเฏนฺโต เอวมาห. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานํ อนฺตเร เอโก, ภวชาตีนํ อนฺตเร เอโกติ. ทุติยํ.

សូម្បីក្នុងបទថា "saḷāyatanapaccayā phasso" នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នាតទៅទៀត។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មិនអាចបង្កើតប្រស្នាថ្មីបានឡើយ តែងតែកាន់យកសេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយៗមកសួរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ទុកឱកាសដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃបទទាំងនោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងគ្រប់បទ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកមានភព?" ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងមានការយល់ឃើញថា សត្វពិតជាមានពិតប្រាកដ កើតឡើងពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនសួរពាក្យថា "នេះ" ដែលផ្ទុយនឹងការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីជាច្រើនថា "ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង" លោកក៏យល់ព្រមតាមសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏មិនសួរឡើយ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះ សូម្បីសួរច្រើន ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ តែងសួរតែប្រស្នាឥតប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ" ទើបទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ តាំងពីបទនេះទៅ ហើយទ្រង់សម្តែង។ ទ្រង់កាន់យកបទដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃទេសនា គឺបទថា "channaṃ tveva" (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង) ហើយទ្រង់បង្វិលទេសនាត្រឡប់មកវិញ ដោយសម្តែងយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ គឺ៖ ចន្លោះវិញ្ញាណ និងនាមរូប មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវេទនា និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះភព និងជាតិ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី២ ចប់។

๓. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๑๓. ตติเย สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา พาหิรกสมณพฺราหฺมณา. ชรามรณํ นปฺปชานนฺตีติอาทีสุ ชรามรณํ น ชานนฺติ ทุกฺขสจฺจวเสน, ชรามรณสมุทยํ น ชานนฺติ สห ตณฺหาย ชาติ ชรามรณสฺส สมุทโยติ สมุทยสจฺจวเสน, ชรามรณนิโรธํ น ชานนฺติ นิโรธสจฺจวเสน, ปฏิปทํ น ชานนฺติ มคฺคสจฺจวเสน. ชาตึ น ชานนฺติ ทุกฺขสจฺจวเสน, ชาติสมุทยํ น ชานนฺติ สห ตณฺหาย ภโว ชาติสมุทโยติ สมุทยสจฺจวเสน. เอวํ สห ตณฺหาย สมุทยํ โยเชตฺวา สพฺพปเทสุ จตุสจฺจวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วาติ เอตฺถ อริยมคฺโค สามญฺญญฺเจว พฺรหฺมญฺญญฺจ. อุภยตฺถาปิ ปน อตฺโถ นาม อริยผลํ เวทิตพฺพํ. อิติ ภควา อิมสฺมึ สุตฺเต เอกาทสสุ ฐาเนสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กเถสีติ. ตติยํ.

១៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា "samaṇā vā brāhmaṇā vā" គឺសមណព្រាហ្មណ៍ខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនអាចចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយបាន។ ក្នុងបទមានជាអាទិ៍ថា "jarāmaraṇaṃ nappajānanti" សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវជរានិងមរណៈ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ជាតិព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជរានិងមរណៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណនិរោធ ដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវបដិបទា ដោយអំណាចនៃមគ្គសច្ចៈ។ មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ភពព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជាតិ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការផ្សារភ្ជាប់សមុទ័យព្រមទាំងតណ្ហាយ៉ាងនេះ ហើយដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងបួនក្នុងគ្រប់បទ។ ក្នុងបទថា "sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā" នេះ អរិយមគ្គ ហៅថា សាមញ្ញៈផង ព្រហ្មញ្ញៈផង។ ប៉ុន្តែក្នុងបទទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា "អត្ថៈ" គឺអរិយផល។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសច្ចៈទាំងបួនក្នុងទីទាំង ១១ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទីបី ចប់។

๔. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๑๔. จตุตฺเถ [Pg.31] อิเม ธมฺเม กตเม ธมฺเมติ เอตฺตกํ ปปญฺจํ กตฺวา กถิตํ, เทสนํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน อิเม ธมฺเม นปฺปชานนฺตีติอาทิ วุตฺตํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. จตุตฺถํ.

១៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ទ្រង់សម្តែងដោយការធ្វើសេចក្តីពិស្តារត្រឹមបទថា "ime dhamme katame dhamme"។ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ime dhamme nappajānanti" ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលអាចចាក់ធ្លុះនូវទេសនាបាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុននោះឯង។ សូត្រទីបួន ចប់។

๕. กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយកច្ចានគោត្តសូត្រ

๑๕. ปญฺจเม สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐีติ ยํ ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา เตสุ เตสุ ฐาเนสุ สมฺมาทสฺสนํ วทนฺติ, สพฺพมฺปิ ตํ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขิปิตฺวา ปุจฺฉติ. ทฺวยนิสฺสิโตติ ทฺเว โกฏฺฐาเส นิสฺสิโต. เยภุยฺเยนาติ อิมินา ฐเปตฺวา อริยปุคฺคเล เสสมหาชนํ ทสฺเสติ. อตฺถิตนฺติ สสฺสตํ. นตฺถิตนฺติ อุจฺเฉทํ. โลกสมุทยนฺติ โลโก นาม สงฺขารโลโก, ตสฺส นิพฺพตฺติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโตติ สมฺมาปญฺญา นาม สวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา, ตาย ปสฺสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ยา โลเก นตฺถิตาติ สงฺขารโลเก นิพฺพตฺเตสุ ธมฺเมสุ ปญฺญายนฺเตสฺเวว ยา นตฺถีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อตฺโถ. โลกนิโรธนฺติ สงฺขารานํ ภงฺคํ. ยา โลเก อตฺถิตาติ สงฺขารโลเก ภิชฺชมาเนสุ ธมฺเมสุ ปญฺญายนฺเตสฺเวว ยา อตฺถีติ สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อตฺโถ.

១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ព្រះកច្ចានគោត្តត្ថេរៈសួរដោយសង្ខេបនូវសម្មាទស្សនៈទាំងអស់ ដែលពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយមានទេវតានិងមនុស្សជាដើមពោលក្នុងឋានៈនោះៗ ដោយបទទាំងពីរ តាមពាក្យថា sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti។ ពាក្យថា dvayanissito សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវចំណែកពីរ (នៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ)។ ពាក្យថា yebhuyyena នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅបង្ហាញដល់មហាជនដែលនៅសេសសល់ ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា atthitaṃ សំដៅលើសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា natthitaṃ សំដៅលើឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា lokasamudayaṃ សេចក្តីថា លោក គឺសង្ខារលោក ការកើតឡើងនៃសង្ខារលោកនោះ។ ពាក្យថា sammappaññāya passato សេចក្តីថា សម្មាបញ្ញា គឺមគ្គបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា, សេចក្តីថា កាលបើឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញានោះ។ ពាក្យថា yā loke natthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សេចក្តីថា ការវិនាសទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា yā loke atthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងបែកធ្លាយក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គb្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อปิจ โลกสมุทยนฺติ อนุโลมปจฺจยาการํ. โลกนิโรธนฺติ ปฏิโลมปจฺจยาการํ. โลกนิสฺสเย ปสฺสนฺตสฺสาปิ หิ ปจฺจยานํ อนุจฺเฉเทน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อนุจฺเฉทํ ปสฺสโต ยา นตฺถีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหติ. ปจฺจยนิโรธํ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ปจฺจยนิโรเธน ปจฺจยุปฺปนฺนนิโรธํ ปสฺสโต ยา อตฺถีติ สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, สา น โหตีติ อยมฺเปตฺถ อตฺโถ.

ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា lokasamudayaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់បដិលោម។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម ឃើញនូវការមិនដាច់សូន្យនៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការមិនដាច់សូន្យនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន។ កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវការរលត់នៃបច្ច័យ ឃើញនូវការរលត់នៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការរលត់នៃបច្ច័យ សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គប្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះក៏ជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះដែរ។

อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธติ อุปเยหิ จ อุปาทาเนหิ จ อภินิเวเสหิ จ วินิพนฺโธ. ตตฺถ อุปยาติ ทฺเว อุปยา ตณฺหุปโย จ ทิฏฺฐุปโย จ. อุปาทานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตณฺหาทิฏฺฐิโย หิ ยสฺมา อหํ มมนฺติอาทีหิ อากาเรหิ เตภูมกธมฺเม อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺติ, ตสฺมา อุปยาติ [Pg.32] วุจฺจนฺติ. ยสฺมา ปน เต ธมฺเม อุปาทิยนฺติ เจว อภินิวิสนฺติ จ, ตสฺมา อุปาทานาติ จ อภินิเวสาติ จ วุจฺจนฺติ. ตาหิ จายํ โลโก วินิพนฺโธ. เตนาห ‘‘อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธ’’ติ.

ពាក្យថា upayupādānābhinivesavinibandho សេចក្តីថា ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈផង ដោយឧបាទានផង ដោយអភិនិវេសៈផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ឧបយៈ មានពីរយ៉ាងគឺ តណ្ហូបយៈ (ឧបយៈគឺតណ្ហា) និងទិដ្ឋូបយៈ (ឧបយៈគឺទិដ្ឋិ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា ឧបាទាន ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងចូលទៅជិត គឺចូលទៅកាន់ធម៌ជាទៅក្នុងភូមិបី ដោយអាការៈមានពាក្យថា 'អញ' 'របស់អញ' ជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងនោះរមែងប្រកាន់ខ្ជាប់ផង ចូលទៅស៊ប់ផង ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ។ សត្វលោកនេះរមែងត្រូវធម៌ទាំងនោះចងក្រងទុក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'upayupādānābhinivesavinibandho' (ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈ ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ)។

ตญฺจายนฺติ ตญฺจ อุปยุปาทานํ อยํ อริยสาวโก. เจตโส อธิฏฺฐานนฺติ จิตฺตสฺส ปติฏฺฐานภูตํ. อภินิเวสานุสยนฺติ อภินิเวสภูตญฺจ อนุสยภูตญฺจ. ตณฺหาทิฏฺฐีสุ หิ อกุสลจิตฺตํ ปติฏฺฐาติ, ตา จ ตสฺมึ อภินิวิสนฺติ เจว อนุเสนฺติ จ, ตสฺมา ตทุภยํ เจตโส อธิฏฺฐานํ อภินิเวสานุสยนฺติ จ อาห. น อุเปตีติ น อุปคจฺฉติ. น อุปาทิยตีติ น คณฺหาติ. นาธิฏฺฐาตีติ น อธิฏฺฐาติ, กินฺติ? อตฺตา เมติ. ทุกฺขเมวาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธมตฺตเมว. น กงฺขตีติ ‘‘ทุกฺขเมว อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ, น อญฺโญ เอตฺถ สตฺโต นาม อตฺถี’’ติ กงฺขํ น กโรติ. น วิจิกิจฺฉตีติ น วิจิกิจฺฉํ อุปฺปาเทติ.

ពាក្យថា tañcāyaṃ សេចក្តីថា នូវឧបយៈនិងឧបាទាននោះ ព្រះអរិយសាវ័កនេះ។ ពាក្យថា cetaso adhiṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃចិត្ត (អកុសលចិត្ត)។ ពាក្យថា abhinivesānusayaṃ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចូលទៅស៊ប់ផង ជាអនុស័យផង។ ព្រោះថា អកុសលចិត្តរមែងតាំងនៅក្នុងតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ហើយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះក៏រមែងចូលទៅស៊ប់ និងដេកត្រាំនៅក្នុងអកុសលចិត្តនោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅធម៌ទាំងពីរនោះថា cetaso adhiṭṭhānaṃ និង abhinivesānusayaṃ។ ពាក្យថា na upeti សេចក្តីថា មិនចូលទៅជិត។ ពាក្យថា na upādiyati សេចក្តីថា មិនប្រកាន់ខ្ជាប់。 ពាក្យថា nādhiṭṭhāti សេចក្តីថា មិនអធិដ្ឋាន គឺមិនតាំងចិត្តទុកថា 'ខ្លួនរបស់យើង' ឡើយ។ ពាក្យថា dukkhameva សេចក្តីថា ត្រឹមតែឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា na kaṅkhati សេចក្តីថា មិនសង្ស័យ គឺមិនធ្វើការសង្ស័យថា 'មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើង មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលរលត់ទៅ ក្រៅពីនេះគ្មានសត្វណាមួយឡើយ'។ ពាក្យថា na vicikicchatīti សេចក្តីថា មិនបង្កើតសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ឡើយ។

อปรปฺปจฺจยาติ น ปรปฺปจฺจเยน, อญฺญสฺส อปตฺติยาเยตฺวา อตฺตปจฺจกฺขญาณเมวสฺส เอตฺถ โหตีติ. เอตฺตาวตา โข, กจฺจาน, สมฺมาทิฏฺฐิ โหตีติ เอวํ สตฺตสญฺญาย ปหีนตฺตา เอตฺตเกน สมฺมาทสฺสนํ นาม โหตีติ มิสฺสกสมฺมาทิฏฺฐึ อาห. อยเมโก อนฺโตติ เอส เอโก นิกูฏนฺโต ลามกนฺโต ปฐมกํ สสฺสตํ. อยํ ทุติโยติ เอส ทุติโย สพฺพํ นตฺถีติ อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิสงฺขาโต นิกูฏนฺโต ลามกนฺโต ทุติยโก อุจฺเฉโทติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ปญฺจมํ.

ពាក្យថា aparappaccayā សេចក្តីថា មិនមែនព្រោះជឿតាមអ្នកដទៃ គឺមិនបាច់ជឿតាមពាក្យរបស់អ្នកដទៃឡើយ ព្រោះខ្លួនមានបច្ចក្ខញាណ (ញាណចំពោះមុខខ្លួនឯង) ក្នុងធម៌នេះ។ ពាក្យថា Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មាទិដ្ឋិលាយឡំគ្នា (លោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ថា ព្រោះការលះបង់សត្វសញ្ញាបានយ៉ាងនេះ ញាណដែលឃើញត្រឹមត្រូវទើបឈ្មោះថាមាន ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា ayameko anto សេចក្តីថា នេះជាចំណែកមួយដ៏ថោកទាបបំផុត គឺសស្សតទិដ្ឋិទីមួយ។ ពាក្យថា ayaṃ dutiyo សេចក្តីថា នេះជាចំណែកទីពីរ គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិទីពីរ ដែលកើតឡើងដោយការយល់ថា 'អ្វីៗទាំងអស់មិនមាន' ដែលជាចំណែកដ៏ថោកទាបបំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី៥ ចប់។

๖. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

៦. ពណ៌នាធម្មកថិកសូត្រ

๑๖. ฉฏฺเฐ นิพฺพิทายาติ นิพฺพินฺทนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ เอตฺถ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ โลกุตฺตรสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. อนุธมฺมภูตนฺติ อนุรูปสภาวภูตํ. นิพฺพิทา วิราคา นิโรธาติ นิพฺพิทาย เจว วิราเคน จ นิโรเธน จ. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวา วิมุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโตติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺโต. อลํ วจนายาติ, เอวํ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ยุตฺโต อนุจฺฉวิโกติ อตฺโถ[Pg.33]. เอวเมตฺถ เอเกน นเยน ธมฺมกถิกสฺส ปุจฺฉา กถิตา, ทฺวีหิ ตํ วิเสเสตฺวา เสกฺขาเสกฺขภูมิโย นิทฺทิฏฺฐาติ. ฉฏฺฐํ.

១៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា nibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ។ ពាក្យថា virāgāya សេចក្តីថា ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា paṭipanno hoti ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិ ចាប់តាំងពីសីល រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាដ៏សមគួរដល់ធម៌ គឺព្រះនិព្វានជាលោកុត្តរធម៌។ ពាក្យថា anudhammabhūtaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា nibbidā virāgā nirodhā សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីនឿយណាយផង ដោយការប្រាសចាកតម្រេកផង ដោយការរលត់ទៅផង។ ពាក្យថា anupādā vimutto សេចក្តីថា ជាអ្នករួចចាកផុតដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយ ដោយឧបាទានទាំងបួន។ ពាក្យថា diṭṭhadhammanibbānappatto សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា alaṃ vacanāya សេចក្តីថា គប្បីពោលយ៉ាងនេះបាន គឺសមគួរ ត្រឹមត្រូវ តាមសេចក្តីពិត។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសំណួររបស់ធម្មកថិកដោយន័យមួយ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវសេក្ខភូមិនិងអសេក្ខភូមិដោយបំបែកសេចក្តីនោះដោយន័យពីរយ៉ាង។ សូត្រទី៦ ចប់។

๗. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

៧. ពណ៌នាអចេលកស្សបសូត្រ

๑๗. สตฺตเม อเจโล กสฺสโปติ ลิงฺเคน อเจโล นิจฺเจโล, นาเมน กสฺสโป. ทูรโตวาติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน ปริวุตํ อาคจฺฉนฺตํ ทูรโต เอว อทฺทส. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กิญฺจิเทว การณํ. โอกาสนฺติ ปญฺหพฺยากรณสฺส ขณํ กาลํ. อนฺตรฆรนฺติ ‘‘น ปลฺลตฺถิกาย อนฺตรฆเร นิสีทิสฺสามี’’ติ เอตฺถ อนฺโตนิเวสนํ อนฺตรฆรํ. ‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขุ อนฺตรฆเร คมิสฺสามี’’ติ เอตฺถ อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย อนฺโตคาโม. อิธาปิ อยเมว อธิปฺเปโต. ยทากงฺขสีติ ยํ อิจฺฉสิ.

១៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា acelo kassapo សេចក្តីថា ជាអចេលកៈ (អ្នកមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) ដោយភេទ ឈ្មោះថា កស្សបៈ។ ពាក្យថា dūrato សេចក្តីថា បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលកំពុងយាងមក អមដោយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន តាំងពីចម្ងាយ។ ពាក្យថា kiñcideva desaṃ សេចក្តីថា នូវហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា okāsaṃ សេចក្តីថា នូវឱកាសនិងពេលវេលាដើម្បីឆ្លើយសំណួរ។ ពាក្យថា antaraghara (ចន្លោះផ្ទះ) ក្នុងបាលីថា 'na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmi' (តថាគតនឹងមិនអង្គុយឱបជង្គង់ក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងផ្ទះ។ ក្នុងបាលីថា 'okkhittacakkhu antaraghare gamissāmi' (តថាគតនឹងដាក់ភ្នែកចុះដើរទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងភូមិ ចាប់តាំងពីសសរខឿនទ្វារទៅ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង។ ពាក្យថា yadākaṅkhasi សេចក្តីថា កាលណាអ្នកប្រាថ្នា (សួរ)។

กสฺมา ปน ภควา กเถตุกาโม ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปีติ? คารวชนนตฺถํ. ทิฏฺฐิคติกา หิ ขิปฺปํ กถิยมาเน คารวํ น กโรนฺติ, ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปุจฺฉิตุมฺปิ สุกรํ, ปุจฺฉิตมตฺเตเยว กเถตี’’ติ วจนมฺปิ น สทฺทหนฺติ. ทฺเว ตโย วาเร ปฏิกฺขิตฺเต ปน คารวํ กโรนฺติ, ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตุมฺปิ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุมฺปิ ทุกฺกร’’นฺติ ยาวตติยํ ยาจิเต กถิยมานํ สุสฺสูสนฺติ สทฺทหนฺติ. อิติ ภควา ‘‘อยํ สุสฺสูสิสฺสติ สทฺทหิสฺสตี’’ติ ยาวตติยํ ยาจาเปตฺวา กเถสิ. อปิจ ยถา ภิสกฺโก เตลํ วา ผาณิตํ วา ปจนฺโต มุทุปากขรปากานํ ปากกาลํ อาคมยมาโน ปากกาลํ อนติกฺกมิตฺวาว โอตาเรติ. เอวํ ภควา สตฺตานํ ญาณปริปากํ อาคมยมาโน ‘‘เอตฺตเกน กาเลน อิมสฺส ญาณํ ปริปากํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวาว ยาวตติยํ ยาจาเปสิ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងធម៌ហើយ តែបែរជាទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដង? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្កើតសេចក្តីគោរព។ ព្រោះថា ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងធម៌ឲ្យភ្លាមៗ រមែងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពឡើយ ហើយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ងាយនឹងចូលទៅជិត ងាយនឹងសួរណាស់ សួរភ្លាមឆ្លើយភ្លាម' សូម្បីតែព្រះបន្ទូល ក៏ពួកគេមិនជឿដែរ។ លុះត្រាតែទ្រង់បដិសេធពីរឬបីដង ទើបពួកគេធ្វើសេចក្តីគោរព ដោយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ក្រនឹងចូលទៅជិត ក្រនឹងសួរប្រស្នាណាស់' កាលបើទ្រង់សម្តែងធម៌ក្នុងពេលដែលគេអង្វរកររហូតដល់បីដង ពួកគេរមែងចង់ស្តាប់ និងជឿជាក់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា 'អចេលកស្សបៈនេះ នឹងចង់ស្តាប់ នឹងជឿជាក់' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង ទើបត្រាស់សម្តែង។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ កាលកំពុងរំងាស់ប្រេង ឬទឹកអំពៅ រមែងរង់ចាំមើលពេលវេលាដែលត្រូវរំងាស់ឲ្យល្មម មិនឲ្យហួសពេលឡើយ ទើបលើកចុះ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់រង់ចាំការទុំជោរនៃញាណរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់ជ្រាបថា 'ក្នុងវេលាប៉ុណ្ណេះ ញាណរបស់អចេលកស្សបៈនេះ នឹងដល់នូវការទុំជោរ' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង។

มา เหวํ, กสฺสปาติ, กสฺสป, มา เอวํ ภณิ. สยํกตํ ทุกฺขนฺติ หิ วตฺตุํ น วฏฺฏติ, อตฺตา นาม โกจิ ทุกฺขสฺส การโก นตฺถีติ ทีเปติ. ปรโตปิ เอเสว นโย. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อการเณน ยทิจฺฉาย อุปฺปนฺนํ. อิติ ปุฏฺโฐ สมาโนติ กสฺมา เอวมาห? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ‘สยํกตํ ทุกฺข’นฺติอาทินา ปุฏฺโฐ ‘มา เหว’นฺติ วทติ, ‘นตฺถี’ติ ปุฏฺโฐ ‘อตฺถี’ติ วทติ. ‘ภวํ โคตโม ทุกฺขํ น ชานาติ น ปสฺสตี’ติ ปุฏฺโฐ ‘ชานามิ ขฺวาห’นฺติ วทติ. กิญฺจิ นุ โข มยา วิรชฺฌิตฺวา ปุจฺฉิโต’’ติ มูลโต [Pg.34] ปฏฺฐาย อตฺตโน ปุจฺฉเมว โสเธนฺโต เอวมาห. อาจิกฺขตุ จ เม, ภนฺเต, ภควาติ อิธ สตฺถริ สญฺชาตคารโว ‘‘ภว’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ภควา’’ติ วทติ.

ពាក្យថា mā hevaṃ, kassapa សេចក្តីថា ម្នាលកស្សបៈ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' មិនគួរពោលឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ខ្លួន (អាត្ម័ន) ដែលជាអ្នកធ្វើទុក្ខនោះ មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ៗ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា adhiccasamuppannaṃ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ គឺកើតឡើងតាមចិត្តចង់។ ពាក្យថា iti puṭṭho samāno (កាលបើត្រូវបានសួរយ៉ាងនេះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាអចេលកស្សបៈពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា 'ព្រះសមណគោតមនេះ កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខមិនមានឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "មាន" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនដឹង មិនឃើញនូវទុក្ខទេឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "តថាគតដឹង តថាគតឃើញ" តើអាត្មាអញសួរខុសត្រង់ណាខ្លះហ្ន៎?' គាត់ចង់ជម្រះសំណួររបស់ខ្លួនតាំងពីដើមមក ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា ācikkhatu ca me, bhante, bhagavā នេះ ព្រោះគាត់មានសេចក្តីគោរពកើតឡើងក្នុងព្រះសាស្តា ទើបមិនហៅថា 'ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន (bhavaṃ)' តែហៅថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (bhagavā)' វិញ។

โส กโรตีติอาทิ, ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ สโตติ อิทํ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, ตสฺมา เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – โส กโรติ โส ปฏิสํเวทยตีติ โข, กสฺสป, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ปจฺฉา สยํกตํ ทุกฺขนฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอตฺถ จ ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ อธิปฺเปตํ. อิติ วทนฺติ เอตสฺส ปุริเมน อาทิสทฺเทน อนนฺตเรน จ สสฺสตสทฺเทน สมฺพนฺโธ โหติ. ‘‘ทีเปติ คณฺหาตี’’ติ อยํ ปเนตฺถ ปาฐเสโส. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – อิติ เอวํ วทนฺโต อาทิโตว สสฺสตํ ทีเปติ, สสฺสตํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, การกญฺจ เวทกญฺจ เอกเมว คณฺหนฺตํ เอตํ สสฺสตํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា so karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ'។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា sato នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ទើបកើតមានលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ទុក្ខ សំដៅលើវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា iti vadaṃ នេះ មានការទាក់ទងនឹងពាក្យថា ādi ខាងដើម និងពាក្យថា sassata ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា។ ពាក្យថា dīpeti (សម្តែង) និង gaṇhāti (ប្រកាន់យក) ជាពាក្យដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកថា បុគ្គលកាលពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវសស្សតទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកសស្សតទិដ្ឋិនោះ កាលបើប្រកាន់យកអ្នកធ្វើនិងអ្នកទទួលផលថាជាបុគ្គលតែមួយ រមែងចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อญฺโญ กโรตีติอาทิ ปน ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. ‘‘อาทิโต สโต’’ติ อิทํ ปน อิธาปิ อาหริตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวทิยตีติ โข ปน, กสฺสป, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ, ปจฺฉา ‘‘การโก อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, เตน กตํ อญฺโญ ปฏิสํเวทิยตี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา สทฺธึ สมฺปยุตฺตาย เวทนาย อภิตุนฺนสฺส วิทฺธสฺส สโต ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหตีติ. อิติ วทนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ตตฺรายํ โยชนา – เอวญฺจ วทนฺโต อาทิโตว อุจฺเฉทํ ทีเปติ, อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ อุจฺเฉทํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ.

ចំណែកឯពាក្យថា añño karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ'។ ពាក្យថា ādito sato នេះ គប្បីនាំមកប្រើក្នុងទីនេះផងដែរ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះមានថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'អ្នកដទៃធ្វើ អ្នកដទៃទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិបៀតបៀននិងចាក់ដោតហើយ ដោយយល់ថា 'អ្នកធ្វើរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង ឯអ្នកដទៃជាអ្នកទទួលផលដែលបុគ្គលនោះធ្វើ' យ៉ាងនេះ លទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ' នេះរមែងកើតមាន។ ពាក្យថា iti vadaṃ ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់តាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់នោះ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

เอเต เตติ เย สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต อุโภ อนฺเต (อนุปคมฺม ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, เอเต เต, กสฺสป, อุโภ อนฺเต) อนุปคมฺม ปหาย อนลฺลียิตฺวา มชฺเฌน ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต เทเสตีติ อตฺโถ. กตรํ ธมฺมนฺติ เจ? ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ. เอตฺถ หิ การณโต ผลํ, การณนิโรเธน จสฺส นิโรโธ ทีปิโต, น โกจิ การโก วา เวทโก วา [Pg.35] นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺตาวตา เสสปญฺหา ปฏิเสธิตา โหนฺติ. อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ อิมินา หิ ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโต. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ อิมินา อธิจฺจสมุปฺปนฺนตา เจว อชานนญฺจ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា ete te សេចក្តីថា ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិតនូវចំណែកទាំងពីរ ដែលហៅថាសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ (ម្នាលកស្សបៈ ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិត) គឺលះបង់ មិនតោងទាមនូវចំណែកទាំងពីរនោះឡើយ ហើយសម្តែងធម៌ដោយកណ្តាល គឺស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាបដិបទាហើយសម្តែងធម៌ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បើសួរថា 'តើសម្តែងធម៌ដូចម្តេច?' ឆ្លើយថា 'គឺសម្តែងថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយជាដើម'។ ព្រោះថាក្នុងទេសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញផលដែលកើតពីហេតុ និងការរលត់នៃផលនោះព្រោះការរលត់នៃហេតុ ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាមានអ្នកធ្វើ ឬអ្នកទទួលផលណាមួយឡើយ។ ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ សំណួរដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ព្រោះថា ដោយបទថា ubho ante anupagamma នេះ សំណួរទីបីត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ដោយបទថា avijjāpaccayā saṅkhārā នេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ (អធិច្ចសមុប្បន្នភាព) ផង និងការមិនដឹងមិនឃើញ (អជាននភាព) ផង ត្រូវបានបដិសេធហើយ។

ลเภยฺยนฺติ อิทํ โส ภควโต สนฺติเก ภิกฺขุภาวํ ปตฺถยมาโน อาห. อถ ภควา โยเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส (มหาว. ๘๖) ปญฺญตฺโต, ยํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ. สฺวาหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติอาทิมาห. ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺตํ. อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย ปพฺพชฺชกฺขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๘๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Labheyyanti នេះ អចេលកស្សបៈនោះ កាលប្រាថ្នានូវភាវៈជាភិក្ខុក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបក្រាបបង្គំទូលហើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកបរិវាសដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងខន្ធកៈ (មហាវគ្គ) សម្រាប់ពួកអញ្ញតិរ្ថិយ ដែលអតីតអញ្ញតិរ្ថិយ (អ្នកធ្លាប់ជាគ្រៅសាសនាពីមុន) ស្ថិតនៅក្នុងសាមណេរភូមិ ហើយសមាទានស្នាក់នៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះនេះ ជាអ្នកធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គប្រាថ្នានូវឧបសម្បទា។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ សូមបរិវាសអស់ ៤ ខែ ចំពោះព្រះសង្ឃ» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្វោ» (ម្នាលកស្សបៈ បុគ្គលណាដែលធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Pabbajjā (ការបួស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពរលូននៃពាក្យ (វចនសិលិដ្ឋតាវសេន)។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងបានការបួស (ជាសាមណេរ) ដោយមិនបាច់នៅបរិវាសឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឧបសម្បទា ត្រូវនៅបរិវាស ដោយបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង មានការចូលទៅកាន់ស្រុកមិនឲ្យហួសវេលាជាដើម។ ពាក្យថា Āraddhacittā សេចក្តីថា មានចិត្តត្រេកអរដោយការបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃតិត្ថិយបរិវាសនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ត្រង់វណ្ណនាបព្វជ្ជាខន្ធកៈចុះ។

อปิจ มยาติ อยเมตฺถ ปาโฐ, อญฺญตฺถ ปน ‘‘อปิจ เมตฺถา’’ติ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. ‘‘อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโห’’ติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ. ตโต กสฺสโป จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห สเจ, ภนฺเตติอาทิมาห. อถ ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา ‘‘น กสฺสโป ปริวาสํ อรหตี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ, ภิกฺขุ, กสฺสปํ นหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา คเณ นิสีทิตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทนฺติ. อจิรูปสมฺปนฺโนติอาทิ เสสํ พฺราหฺมณสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) วุตฺตเมวาติ. สตฺตมํ.

ពាក្យថា Apica mayā នេះ ជាបទបាឋៈក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកក្នុងកន្លែងដទៃ មានបាឋៈថា «apica mettha»។ ពាក្យថា Puggalavemattatā viditā សេចក្តីថា ភាពផ្សេងគ្នានៃបុគ្គល គឺព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ។ ទ្រង់បង្ហាញថា «បុគ្គលនេះគួរដល់បរិវាស បុគ្គលនេះមិនគួរដល់បរិវាស» សេចក្តីនេះប្រាកដច្បាស់ដល់តថាគត។ លំដាប់នោះ កស្សបៈគិតថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនាគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះក្នុងសាសនានេះ លោកដុសខាត់ ដំសាកល្បងយ៉ាងនេះ ហើយទើបទទួលយកតែបុគ្គលដែលសមគួរ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនសមគួរ ក៏លះបង់ចេញ»។ លំដាប់នោះ កស្សបៈមានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបួស ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «សចេ, ភន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើ...)។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លារបស់គាត់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កស្សបៈមិនគួរដល់បរិវាសឡើយ» ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរទៅ ចូរឲ្យកស្សបៈងូតទឹក រួចបំបួសហើយនាំមកចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមព្រះរាជតម្រាស់នោះ បំបួសកស្សបៈនោះហើយ ក៏នាំមកកាន់សំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយទ្រង់ឲ្យឧបសម្បទា (ដល់កស្សបៈនោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អចេលកស្សបៈ បានការបួស បានឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់មានពាក្យថា Acirūpasampanno ជាដើម គឺដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងព្រាហ្មណសំយុត្ត។ ចប់ សូត្រទី ៧។

๘. ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាតិម្ពរុកសូត្រ

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.36] สา เวทนาติอาทิ ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา นิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺถาปิ สโตติ ภุมฺมตฺเถเยว สามิวจนํ. ตตฺรายํ อตฺถทีปนา – ‘‘สา เวทนา, โส เวทิยตี’’ติ โข, ติมฺพรุก, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอวญฺหิ สติ เวทนาย เอว เวทนา กตา โหติ. เอวญฺจ วทนฺโต อิมิสฺสา เวทนาย ปุพฺเพปิ อตฺถิตํ อนุชานาติ, สสฺสตํ ทีเปติ สสฺสตํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ สสฺสตํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. ปุริมญฺหิ อตฺถํ สนฺธาเยเวตํ ภควตา วุตฺตํ ภวิสฺสติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตํ โยเชตฺวาวสฺส อตฺโถ ทีปิโต. เอวมฺปาหํ น วทามีติ อหํ ‘‘สา เวทนา, โส เวทิยตี’’ติ เอวมฺปิ น วทามิ. ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ เอวมฺปิ น วทามีติ อตฺโถ.

១៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Sā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា Sato គឺជាសាមីវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង (ជាអត្តា) បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» ទើបលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ វេទនានោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវវេទនា។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទទួលស្គាល់នូវភាពមាននៃវេទនានេះ សូម្បីក្នុងកាលមុន ទើបបង្ហាញនូវសស្សតទិដ្ឋិ យករកនូវសស្សតទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីក្នុងសូត្រមុន ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបសម្របសម្រួលសេចក្តីនោះ ហើយបង្ហាញអត្ថនៃសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Evampāhaṃ na vadāmi សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលយ៉ាងនេះឡើយ គឺមិនពោលសូម្បីយ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» និងមិនពោលយ៉ាងនេះថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» ឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อญฺญา เวทนาติอาทิ ‘‘ปรํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปฏิเสธนตฺถํ วุตฺตํ. อิธาปิ อยํ อตฺถโยชนา –‘‘อญฺญา เวทนา อญฺโญ เวทิยตี’’ติ โข, ติมฺพรุก, อาทิมฺหิเยว เอวํ สติ ปจฺฉา ยา ปุริมปกฺเข การกเวทนา, สา อุจฺฉินฺนา. ตาย ปน กตํ อญฺโญ เวทิยตีติ เอวํ อุปฺปนฺนาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา สทฺธึ สมฺปยุตฺตาย เวทนาย อภิตุนฺนสฺส สโต ‘‘ปรํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหติ. เอวญฺจ วทนฺโต การโก อุจฺฉินฺโน, อญฺเญน ปฏิสนฺธิ คหิตาติ อุจฺเฉทํ ทีเปติ, อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. กสฺมา? ตสฺส หิ ตํ ทสฺสนํ เอตํ ปเรติ, เอตํ อุจฺเฉทํ อุปคจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ หิ อิมานิ ปทานิ อฏฺฐกถายํ อาหริตฺวา โยชิตาเนว. อิมสฺมึ สุตฺเต เวทนาสุขทุกฺขํ กถิตํ. ตญฺจ โข วิปากสุขทุกฺขเมว วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. อฏฺฐมํ.

ពាក្យថា Aññā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនាផ្សេង (ជាអត្តា) បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយ» ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ វេទនាដែលជាអ្នកធ្វើក្នុងចំណែកមុន ក៏ដាច់សូន្យទៅ។ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយនូវសុខទុក្ខដែលវេទនាមុនធ្វើទុក» គ្របសង្កត់ហើយ លទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ យករកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «អ្នកធ្វើដាច់សូន្យទៅហើយ បុគ្គលផ្សេងទៀតទើបចាប់បដិសន្ធិ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ បទទាំងឡាយទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បាននាំមកសម្របសម្រួលទុកហើយដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកវេទនាសុខទុក្ខ។ ហើយវេទនាសុខទុក្ខនោះ គប្បីជាវិបាកសុខទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ ចប់ សូត្រទី ៨។

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

៩. វណ្ណនាពាលបណ្ឌិតសូត្រ

๑๙. นวเม อวิชฺชานีวรณสฺสาติ อวิชฺชาย นิวาริตสฺส. เอวมยํ กาโย สมุทาคโตติ เอวํ อวิชฺชาย นิวาริตตฺตา ตณฺหาย จ สมฺปยุตฺตตฺตาเยว อยํ กาโย นิพฺพตฺโต. อยญฺเจว กาโยติ อยญฺจสฺส อตฺตโน สวิญฺญาณโก กาโย. พหิทฺธา จ นามรูปนฺติ พหิทฺธา จ ปเรสํ สวิญฺญาณโก กาโย. อตฺตโน จ ปรสฺส จ ปญฺจหิ [Pg.37] ขนฺเธหิ ฉหิ อายตเนหิ จาปิ อยํ อตฺโถ ทีเปตพฺโพว. อิตฺเถตํ ทฺวยนฺติ เอวเมตํ ทฺวยํ. ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโสติ อญฺญตฺถ จกฺขุรูปาทีนิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. มหาทฺวยํ นาม กิเรตํ. สเฬวายตนานีติ สเฬว ผสฺสายตนานิ ผสฺสการณานิ. เยหิ ผุฏฺโฐติ เยหิ การณภูเตหิ อายตเนหิ อุปฺปนฺเนน ผสฺเสน ผุฏฺโฐ. อญฺญตเรนาติ เอตฺถ ปริปุณฺณวเสน อญฺญตรตา เวทิตพฺพา. ตตฺราติ ตสฺมึ พาลปณฺฑิตานํ กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหิ. โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปโยโค.

១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Avijjānīvaraṇassāya សេចក្តីថា ត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងរួបរឹតហើយ។ ពាក្យថា Evamayaṃ kāyo samudāgato សេចក្តីថា កាយនេះកើតឡើងហើយ ព្រោះតែត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំង និងព្រោះតែការសម្បយុត្តដោយតណ្ហាយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Ayañceva kāyo សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននេះឯង។ ពាក្យថា Bahiddhā ca nāmarūpaṃ សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់អ្នកដទៃក្នុងខាងក្រៅ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបង្ហាញដោយខន្ធ ៥ និងអាយតនៈ ៦ ទាំងរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃផងដែរ។ ពាក្យថា Itthetaṃ dvayaṃ សេចក្តីថា ធម៌ពីរយ៉ាងនេះយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃ paṭicca phasso សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងដទៃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកនូវចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយអាស្រ័យធម៌ជាគូមានចក្ខុនិងរូបជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សំដៅយកអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ធម៌គូនេះ ហៅថា មហាទ្វយៈ (គូដ៏ធំ)។ ពាក្យថា Saḷevāyatanāni សេចក្តីថា អាយតនៈជាទីកើតនៃផស្សៈ គឺហេតុនៃផស្សៈទាំង ៦ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Yehi phuṭṭho សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយដោយផស្សៈដែលកើតឡើងព្រោះអាយតនៈទាំងឡាយដែលជាហេតុនោះ។ ពាក្យថា Aññatarena ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអាយតនៈណាមួយ ដោយអំណាចនៃភាពពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Tatra សេចក្តីថា ក្នុងការកើតឡើងនៃកាយជាដើមរបស់មនុស្សពាលនិងបណ្ឌិតទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko adhippayāso សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ក្រៃលែង (អធិកបយោគៈ) ដូចម្តេចខ្លះ?

ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควตา ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา หิ ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา, ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวา ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ? ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ, ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Bhagavaṃmūlakā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់ (ជាហេតុបង្កើត)។ ពាក្យនេះមានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយនេះរបស់ពួកយើង ក្នុងកាលមុន ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានឲ្យកើតឡើងហើយ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ អស់មួយពុទ្ធន្តរ គ្មានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ដទៃណាឡើយដែលអាចញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងបាន ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងដល់ពួកយើងហើយ។ ពួកយើងអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដឹងច្បាស់ ធ្លុះធ្លាយនូវធម៌ទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយរបស់ពួកយើង ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់។ ពាក្យថា Bhagavaṃnettikā សេចក្តីថា ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ ជាអ្នកណែនាំ ជាអ្នកសម្របសម្រួលនូវធម៌ទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកឈ្មោះមកបង្ហាញដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិត ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ។ ពាក្យថា Bhagavaṃpaṭisaraṇā សេចក្តីថា ធម៌ក្នុងភូមិ ៤ កាលដែលមកប្រាកដចំពោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Paṭisaranti សេចក្តីថា មកប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ម៉្យាងទៀត កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើមហាពោធិមណ្ឌល ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹង ផស្សៈក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា ផស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍»។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា វិញ្ញាណ ព្រោះអត្ថថា ដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍» ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់កាន់យកឈ្មោះដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិតនៃធម៌ក្នុងភូមិ ៤ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ចូលទៅដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Bhagavantaṃyeva paṭibhātu សេចក្តីថា សូមឲ្យសេចក្តីនៃភាសិតនេះប្រាកដច្បាស់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគតែម្តងចុះ សូមព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រាប់ដល់ពួកយើងចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

สา เจว อวิชฺชาติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สา อวิชฺชา จ ตณฺหา จ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตฺวา นิรุทฺธา, ยถา ปน อชฺชาปิ ยํ หิยฺโย เภสชฺชํ ปีตํ, ตเทว โภชนํ ภุญฺชาติ สริกฺขกตฺเตน ตเทวาติ วุจฺจติ, เอวมิธาปิ สา เจว อวิชฺชา สา จ ตณฺหาติ อิทมฺปิ สริกฺขกตฺเตน วุตฺตํ. พฺรหฺมจริยนฺติ [Pg.38] มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ทุกฺขกฺขยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยตฺถาย. กายูปโค โหตีติ อญฺญํ ปฏิสนฺธิกายํ อุปคนฺตา โหติ. ยทิทํ พฺรหฺมจริยวาโสติ โย อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส, อยํ พาลโต ปณฺฑิตสฺส วิเสโสติ ทสฺเสติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺโพปิ สปฏิสนฺธิโก ปุถุชฺชโน ‘‘พาโล’’ติ, อปฺปฏิสนฺธิโก ขีณาสโว ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วุตฺโต. โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน ปน ‘‘ปณฺฑิตา’’ติ วา ‘‘พาลา’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ภชมานา ปน ปณฺฑิตปกฺขํ ภชนฺติ. นวมํ.

ក្នុងពាក្យថា Sā ceva avijjā នេះ សេចក្តីថា សូម្បីតែអវិជ្ជា និងតណ្ហានោះ ញ៉ាំងកម្មឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទាញយកបដិសន្ធិមកហើយរលត់ទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយក្នុងថ្ងៃនេះថា «ថ្នាំដែលផឹកកាលពីម្សិលមិញ ក៏ជាថ្នាំនោះឯង អាហារដែលបរិភោគ ក៏ជាអាហារនោះឯង» ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នា ទើបហៅថា «នោះឯង» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សាចេវ អវិជ្ជា សា ច តណ្ហា» (អវិជ្ជានោះឯង តណ្ហានោះឯង) ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ សេចក្តីថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈ (ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរគឺមគ្គ)។ ពាក្យថា Dukkhakkhayāya សេចក្តីថា ដើម្បីអស់ទៅនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Kāyūpago hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅកាន់កាយបដិសន្ធិដទៃទៀត។ ពាក្យថា Yadidaṃ brahmacariyavāso សេចក្តីថា ការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈក្នុងមគ្គណា ការរស់នៅនោះឯង ទ្រង់បង្ហាញថាជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (វិសេសៈ) នៃបណ្ឌិតពីបុគ្គលពាល។ ដោយហេតុនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហៅបុថុជ្ជនទាំងអស់ដែលនៅមានបដិសន្ធិថា «បុគ្គលពាល» និងត្រាស់ហៅព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិទៀតថា «បណ្ឌិត»។ ចំណែកឯព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី មិនគប្បីហៅថា «បណ្ឌិត» ឬ «បុគ្គលពាល» ឡើយ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីការចូលទៅសេពគប់ ពួកលោកឈ្មោះថាចូលទៅសេពគប់ខាងចំណែកនៃបណ្ឌិត។ ចប់ សូត្រទី ៩។

๑๐. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាបច្ចយសូត្រ

๒๐. ทสเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเมติ สตฺถา อิมสฺมึ สุตฺเต ปจฺจเย จ ปจฺจยนิพฺพตฺเต จ สภาวธมฺเม เทเสสฺสามีติ อุภยํ อารภิ. อุปฺปาทา วา ตถาคตานนฺติ ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ, พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ อนุปฺปนฺเนสุปิ ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, ชาติเยว ชรามรณสฺส ปจฺจโย. ฐิตาว สา ธาตูติ ฐิโตว โส ปจฺจยสภาโว, น กทาจิ ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย น โหติ. ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตาติ อิเมหิปิ ทฺวีหิ ปจฺจยเมว กเถติ. ปจฺจเยน หิ ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา ปจฺจโยว ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจโย ธมฺเม นิยเมติ, ตสฺมา ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ วุจฺจติ. อิทปฺปจฺจยตาติ อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยาว อิทปฺปจฺจยตา. ตนฺติ ตํ ปจฺจยํ. อภิสมฺพุชฺฌตีติ ญาเณน อภิสมฺพุชฺฌติ. อภิสเมตีติ ญาเณน อภิสมาคจฺฉติ. อาจิกฺขตีติ กเถติ. เทเสตีติ ทสฺเสติ. ปญฺญาเปตีติ ชานาเปติ. ปฏฺฐเปตีติ ญาณมุเข ฐเปติ. วิวรตีติ วิวริตฺวา ทสฺเสติ. วิภชตีติ วิภาคโต ทสฺเสติ. อุตฺตานีกโรตีติ ปากฏํ กโรติ. ปสฺสถาติ จาหาติ ปสฺสถ อิติ จ วทติ. กินฺติ? ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามรณนฺติอาทิ.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ព្រះសាស្តាទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ» ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង គឺធម៌ជាបច្ច័យ និងសភាវធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ (បច្ចយុប្បន្នធម៌) ក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Uppādā vā tathāgatānaṃ សេចក្តីថា ទោះបីព្រះតថាគតទាំងឡាយកើតឡើងក្តី កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងក្តី មិនត្រាស់ដឹងក្តី ជរានិងមរណៈរមែងមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ជាតិហ្នឹងឯងជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា Ṭhitāva sā dhātu សេចក្តីថា សភាវៈជាបច្ច័យនោះ គឺស្ថិតនៅជាធម្មតា មិនមែនថាជាតិមិនមែនជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈក្នុងកាលណាមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitatā និង Dhammaniyāmatā ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបច្ច័យនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ រមែងតាំងនៅបានព្រោះបច្ច័យ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មដ្ឋិតតា» (ភាពនៃធម៌តាំងនៅជាធម្មតា)។ បច្ច័យរមែងកំណត់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មនិយាមតា» (ភាពជាច្បាប់ធម្មតានៃធម៌)។ ពាក្យថា Idappaccayatā សេចក្តីថា បច្ច័យនៃជរានិងមរណៈទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យនោះឯង ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ពាក្យថា Taṃ សេចក្តីថា នូវបច្ច័យនោះ។ ពាក្យថា Abhisambujjhati សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងដោយញាណ។ ពាក្យថា Abhisameti សេចក្តីថា ចូលទៅដល់ដោយញាណ។ ពាក្យថា Ācikkhati សេចក្តីថា ប្រាប់ (សម្តែង)។ ពាក្យថា Deseti សេចក្តីថា បង្ហាញ។ ពាក្យថា Paññāpeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹង (បញ្ញត្ត)។ ពាក្យថា Paṭṭhapeti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា Vivarati សេចក្តីថា បើកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Vibhajati សេចក្តីថា ចែករំលែកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Uttānīkaroti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យងាយយល់ (ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់)។ ពាក្យថា Passathā ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ» យ៉ាងនេះផង។ តើទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងណា? ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជរានិងមរណៈមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ» ដូច្នេះជាដើម។

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ยา ตตฺราติ ยา เตสุ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทีสุ. ตถตาติอาทีนิ ปจฺจยาการสฺเสว เววจนานิ. โส เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ อนูนาธิเกเหว ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺภวโต ตถตาติ, สามคฺคึ อุปคเตสุ ปจฺจเยสุ มุหุตฺตมฺปิ ตโต นิพฺพตฺตานํ ธมฺมานํ อสมฺภวาภาวโต อวิตถตาติ, อญฺญธมฺมปจฺจเยหิ [Pg.39] อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโต อนญฺญถตาติ, ชรามรณาทีนํ ปจฺจยโต วา ปจฺจยสมูหโต วา อิทปฺปจฺจยตาติ วุตฺโต. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตา. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា Iti kho, bhikkhave សេចក្តីថា យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yā tatrā សេចក្តីថា សេចក្តីពិតណា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមាន 'ជាតិជាបច្ច័យនាំឲ្យមានជរានិងមរណៈ' ជាដើមនោះ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ) ជាដើម គឺជាវេវចនសព្ទនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសමුប្បាទ) ហ្នឹងឯង។ បច្ចយាការនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅថា តថតា ព្រោះកើតឡើងនៃធម៌នោះៗ ដោយសារបច្ច័យនោះៗ ដ៏មិនខ្វះមិនលើស, ហៅថា អវិតថតា ព្រោះកាលបើបច្ច័យទាំងឡាយដល់នូវការព្រមព្រៀងគ្នាហើយ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យនោះ មិនមែនជាមិនកើតឡើង សូម្បីតែមួយរំពេច, ហៅថា អនញ្ញថតា ព្រោះធម៌ដទៃមិនកើតឡើងដោយសារបច្ច័យនៃធម៌ដទៃឡើយ, ហៅថា ឥទប្បច្ចយតា ព្រោះជាបច្ច័យ ឬជាប្រជុំនៃបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានជរានិងមរណៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា ឥទប្បច្ចយតា នោះ មានវិគ្រោះដូចតទៅ៖ បច្ច័យទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា ឬមួយថា ប្រជុំនៃឥទប្បច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ចំណែកឯលក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ) ចុះ។

อนิจฺจนฺติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจํ. เอตฺถ จ อนิจฺจนฺติ น ชรามรณํ อนิจฺจํ, อนิจฺจสภาวานํ ปน ขนฺธานํ ชรามรณตฺตา อนิจฺจํ นาม ชาตํ. สงฺขตาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจเย นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ. ขยธมฺมนฺติ ขยสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วิคจฺฉนกสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนกสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนกสภาวํ. ชาติยาปิ วุตฺตนเยเนว อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. ชนกปจฺจยานํ วา กิจฺจานุภาวกฺขเณ ทิฏฺฐตฺตา เอเกน ปริยาเยเนตฺถ อนิจฺจาติอาทีนิ ยุชฺชนฺติเยว. ภวาทโย อนิจฺจาทิสภาวาเยว.

ពាក្យថា Aniccaṃ គឺ ឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងហើយក៏សាបសូន្យទៅ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទនេះ ដែលថា អនិច្ចៈ មិនមែនសំដៅយកជរានិងមរណៈដោយត្រង់ថាជាអនិច្ចៈនោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះជរានិងមរណៈជាសភាវៈនៃខន្ធទាំងឡាយដែលមានសភាវៈមិនទៀង ទើបហៅថា អនិច្ចៈ ដោយបរិយាយ។ សូម្បីក្នុងបទមាន សង្ខតៈ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា សង្ខតៈ គឺ បច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាធ្វើឡើង។ បទថា បដិច្ចសមុប្បន្នៈ គឺ កើតឡើងដោយអាស្រ័យបច្ច័យ។ បទថា ខយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈអស់ទៅជាធម្មតា។ បទថា វយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅជាធម្មតា។ បទថា វិរាគធម្មៈ គឺ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកជាធម្មតា។ បទថា និរោធធម្មៈ គឺ មានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា។ សូម្បីតែក្នុងជាតិ ភាពជាអនិច្ចៈ ក៏គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ឬមួយទៀត ព្រោះគេឃើញជាតិ (ការកើតឡើង) ក្នុងខណៈដែលបច្ច័យជាអ្នកបង្កើត (ជនកបច្ច័យ) ធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន ដូច្នេះ ដោយបរិយាយមួយបែបទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យទាំងឡាយមាន អនិច្ចា ជាដើម គឺសមគួរពិតប្រាកដណាស់។ ធម៌ទាំងឡាយមានភពជាដើម សុទ្ធតែមានសភាវៈមិនទៀងជាដើមពិតប្រាកដមែន។

สมฺมปฺปญฺญายาติ สวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. ปุพฺพนฺตนฺติ ปุริมํ อตีตนฺติ อตฺโถ. อโหสึ นุ โขติอาทีสุ ‘‘อโหสึ นุ โข นนุ โข’’ติ สสฺสตาการญฺจ อธิจฺจสมุปฺปตฺติอาการญฺจ นิสฺสาย อตีเต อตฺตโน วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. กึ การณนฺติ น วตฺตพฺพํ, อุมฺมตฺตโก วิย พาลปุถุชฺชโน ยถา วา ตถา วา ปวตฺตติ. กึ นุ โข อโหสินฺติ ชาติลิงฺคุปปตฺติโย นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย นุ โข อโหสึ, พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทคหฏฺฐปพฺพชิตเทวมนุสฺสานํ อญฺญตโร’’ติ กงฺขติ. กถํ นุ โขติ สณฺฐานาการํ นิสฺสาย ‘‘ทีโฆ นุ โข อโหสึ รสฺสโอทาตกณฺหปมาณิกอปฺปมาณิกาทีนํ อญฺญตโร’’ติ กงฺขติ. เกจิ ปน ‘‘อิสฺสรนิมฺมานาทีนิ นิสฺสาย ‘เกน นุ โข การเณน อโหสิ’นฺติ เหตุโต กงฺขตี’’ติ วทนฺติ. กึ หุตฺวา กึ อโหสินฺติ ชาติอาทีนิ นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย หุตฺวา นุ โข พฺราหฺมโณ อโหสึ…เป… เทโว หุตฺวา มนุสฺโส’’ติ อตฺตโน ปรมฺปรํ กงฺขติ. สพฺพตฺเถว ปน อทฺธานนฺติ กาลาธิวจนเมตํ. อปรนฺตนฺติ อนาคตํ อนฺตํ. ภวิสฺสามิ นุ โข นนุ โขติ สสฺสตาการญฺจ อุจฺเฉทาการญฺจ นิสฺสาย อนาคเต อตฺตโน วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.

ពាក្យថា Sammappaññāya គឺ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា Pubbantaṃ គឺ មានន័យថា ផ្នែកខាងដើម គឺអតីតកាល។ ក្នុងពាក្យមាន 'Ahosiṃ nu kho' (តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎) ជាដើម គឺបុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអតីតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា (ការយល់ថាទៀង) និងអធិច្ចសមុប្បន្នសញ្ញា (ការយល់ថាកើតឡើងឯងៗគ្មានហេតុ) ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎ ឬថាមិនបានកើតទេហ្ន៎'។ មិនគួរចោទសួរថា 'តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាសង្ស័យ?' ឡើយ ព្រោះថាបុថុជ្ជនពាលរមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Kiṃ nu kho ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើជាតិ លិង្គ និងឧបបត្តិ ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ វេស្សៈ សុទ្ទៈ គ្រហស្ថ បព្វជិត ទេវតា ឬមនុស្សហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kathaṃ nu kho (តើអាត្មាអញបានកើតជាយ៉ាងណាវិញហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយ ថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សទាប ពណ៌ស ពណ៌ខ្មៅ មានប្រមាណល្មម ឬគ្មានប្រមាណជាដើមហ្ន៎'។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'សង្ស័យចំពោះហេតុ ដោយអាស្រ័យលើការបង្កើតរបស់ព្រះឥសូរជាដើម ថា តើអាត្មាអញកើតឡើងដោយសារហេតុអ្វីហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហើយទៅជាអ្វីទៀតហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវលំដាប់តៗគ្នានៃខ្លួន ដោយអាស្រ័យលើជាតិជាដើម ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រហើយទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញឬហ្ន៎...ល... ឬក៏កើតជាទេវតាហើយមកជាមនុស្សវិញហ្ន៎'។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់ ពាក្យថា Addhāna នេះ គឺជាឈ្មោះនៃកាល (ពេលវេលា)។ ពាក្យថា Aparantaṃ គឺ ផ្នែកខាងចុង គឺអនាគតកាល។ ពាក្យថា Bhavissāmi nu kho nanu kho (តើអាត្មាអញនឹងកើតមានឬហ្ន៎ ឬថានឹងមិនកើតមានទេហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអនាគតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា និងឧច្ឆេទសញ្ញា (ការយល់ថាដាច់សូន្យ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

เอตรหิ [Pg.40] วา ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานนฺติ อิทานิ วา ปฏิสนฺธิมาทึ กตฺวา จุติปริยนฺตํ สพฺพมฺปิ วตฺตมานกาลํ คเหตฺวา. อชฺฌตฺตํ กถํกถี ภวิสฺสตีติ อตฺตโน ขนฺเธสุ วิจิกิจฺฉี ภวิสฺสติ. อหํ นุ โขสฺมีติ อตฺตโน อตฺถิภาวํ กงฺขติ. ยุตฺตํ ปเนตนฺติ? ยุตฺตํ อยุตฺตนฺติ กา เอตฺถ จินฺตา. อปิเจตฺถ อิทํ วตฺถุมฺปิ อุทาหรนฺติ – จูฬมาตาย กิร ปุตฺโต มุณฺโฑ, มหามาตาย ปุตฺโต อมุณฺโฑ, ตํ ปุตฺตํ มุณฺเฑสุํ, โส อุฏฺฐาย ‘‘อหํ นุ โข จูฬมาตาย ปุตฺโต’’ติ จินฺเตสิ. เอวํ อหํ นุ โขสฺมีติ กงฺขา โหติ. โน นุ โขสฺมีติ อตฺตโน นตฺถิภาวํ กงฺขติ. ตตฺราปิ อิทํ วตฺถุ – เอโก กิร มจฺเฉ คณฺหนฺโต อุทเก จิรฏฺฐาเนน สีติภูตํ อตฺตโน อูรุํ มจฺโฉติ จินฺเตตฺวา ปหริ. อปโร สุสานปสฺเส เขตฺตํ รกฺขนฺโต ภีโต สงฺกุฏิโต สยิ, โส ปฏิพุชฺฌิตฺวา อตฺตโน ชณฺณุกานิ ทฺเว ยกฺขาติ จินฺเตตฺวา ปหริ. เอวํ โน นุ โขสฺมีติ กงฺขติ.

ពាក្យថា Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ គឺ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ដោយកាន់យកកាលបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិជាដើម រហូតដល់ចុតីជាទីបំផុត។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati គឺ នឹងមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួន。 ពាក្យថា Ahaṃ nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមាននៃខ្លួន។ សួរថា 'តើការសង្ស័យបែបនេះសមគួរដែរឬទេ?' ឆ្លើយថា 'តើមានប្រយោជន៍អ្វីនឹងត្រូវគិតថា សមគួរ ឬមិនសមគួរ ក្នុងការសង្ស័យរបស់មនុស្សឆ្កួតនោះ?' ម៉្យាងទៀត ក្នុងរឿងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយតែងតែលើកយករឿងនេះមកជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា កូនរបស់ម្តាយមីង (ប្អូនស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សកោរសក់, ចំណែកកូនរបស់ម្តាយធំ (បងស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សមិនកោរសក់។ គេក៏បានកោរសក់កូនរបស់ម្តាយធំនោះ។ កាលដែលគាត់ភ្ញាក់ពីដេកឡើង ក៏ស្ទាបក្បាលហើយគិតថា 'តើអាត្មាអញជាកូនរបស់ម្តាយមីងឬហ្ន៎?'។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានពិតមែនឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា No nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមិនមាននៃខ្លួន។ ក្នុងរឿងនោះ ក៏មានរឿងនេះជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា បុរសម្នាក់កាលដែលកំពុងចាប់ត្រី ព្រោះតែត្រាំក្នុងទឹកយូរពេក ភ្លៅរបស់គាត់ក៏ត្រជាក់ខ្លាំង គាត់ស្ទាបទៅស្មានថាជាត្រី ក៏វាយភ្លៅខ្លួនឯង។ បុរសម្នាក់ទៀត កំពុងយាមស្រែនៅជិតព្រៃខ្មោច មានសេចក្តីខ្លាចញាប់ញ័រ ក៏ដេកទៅ។ លុះគាត់ភ្ញាក់ឡើង ស្ទាបជង្គង់ទាំងពីររបស់ខ្លួន ស្មានថាជាយក្សពីរ ក៏វាយជង្គង់ខ្លួនឯង។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមិនមានទេឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។

กึ นุ โขสฺมีติ ขตฺติโยว สมาโน อตฺตโน ขตฺติยภาวํ กงฺขติ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เทโว ปน สมาโน เทวภาวํ อชานนฺโต นาม นตฺถิ, โสปิ ปน ‘‘อหํ รูปี นุ โข อรูปี นุ โข’’ติอาทินา นเยน กงฺขติ. ขตฺติยาทโย กสฺมา น ชานนฺตีติ เจ? อปจฺจกฺขา เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กุเล อุปฺปตฺติ. คหฏฺฐาปิ จ โปตฺถลิกาทโย ปพฺพชิตสญฺญิโน, ปพฺพชิตาปิ ‘‘กุปฺปํ นุ โข เม กมฺม’’นฺติอาทินา นเยน คหฏฺฐสญฺญิโน. มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิย อตฺตนิ เทวสญฺญิโน โหนฺติ. กถํ นุ โขสฺมีติ วุตฺตนยเมว. เกวลญฺเหตฺถ อพฺภนฺตเร ชีโว นาม อตฺถีติ คเหตฺวา ตสฺส สณฺฐานาการํ นิสฺสาย ‘‘ทีโฆ นุ โขสฺมิ รสฺสจตุรสฺสฉฬํสอฏฺฐํสโสฬสํสาทีนํ อญฺญตรปฺปกาโร’’ติ กงฺขนฺโต กถํ นุ โขสฺมีติ? กงฺขตีติ เวทิตพฺโพ. สรีรสณฺฐานํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ อชานนฺโต นาม นตฺถิ. กุโต อาคโต โส กุหึ คามี ภวิสฺสตีติ อตฺตภาวสฺส อาคติคติฏฺฐานํ กงฺขนฺโต เอวํ กงฺขติ. อริยสาวกสฺสาติ อิธ โสตาปนฺโน อธิปฺเปโต, อิตเรปิ ปน ตโย อวาริตาเยวาติ. ทสมํ.

ពាក្យថា Kiṃ nu khosmi គឺ សូម្បីតែខ្លួនជាក្សត្រពិតៗ ក៏នៅតែសង្ស័យនូវភាពជាក្សត្ររបស់ខ្លួន។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងជនដទៃទៀត (មានព្រាហ្មណ៍ជាដើម) ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯទេវតា កាលបើខ្លួនជាទេវតាហើយ ឈ្មោះថាមិនដឹងនូវភាពជាទេវតារបស់ខ្លួននោះ មិនមានឡើយ, ប៉ុន្តែទេវតានោះ រមែងសង្ស័យតាមន័យថា 'តើអាត្មាអញជាទេវតាមានរូប ឬជាទេវតាគ្មានរូបហ្ន៎' ជាដើម។ សួរថា 'ហេتوىីបានជាពួកក្សត្រជាដើមមិនដឹង?' ឆ្លើយថា 'ព្រោះការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនោះៗ មិនច្បាស់លាស់ចំពោះពួកគេ'។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែគ្រហស្ថទាំងឡាយមានពោតលិកៈជាដើម ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាបព្វជិត, ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាគ្រហស្ថ ដោយន័យថា 'តើបព្វជ្ជាកម្មរបស់អាត្មាអញសាបសូន្យទៅហើយឬហ្ន៎' ជាដើម។ សូម្បីតែមនុស្សទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាទេវតា ដូចជាពួកស្តេចដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Kathaṃ nu khosmi គឺមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែបុគ្គលប្រកាន់យកថា មាន 'ជីវៈ' នៅក្នុងខ្លួន ហើយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយនៃជីវៈនោះ ក៏សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ ឬទាប ឬមានជ្រុងបួន ជ្រុងប្រាំមួយ ជ្រុងប្រាំបី ជ្រុងដប់ប្រាំមួយជាដើមហ្ន៎' គប្បីដឹងថា គាត់សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានសណ្ឋានយ៉ាងណាវិញហ្ន៎' យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯសណ្ឋានរូបកាយបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថាមនុស្សមិនដឹងនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissati គឺ បុគ្គលកាលសង្ស័យនូវទីមកនិងទីទៅនៃអត្តភាព រមែងសង្ស័យយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ariyasāvakassa ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះសោតាបន្នបុគ្គល, ប៉ុន្តែព្រះអរិយបុគ្គល ៣ ពួកក្រៅពីនេះ ក៏មិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ សូត្រទីដប់ ចប់។

อาหารวคฺโค ทุติโย.

អាហារវគ្គ ទី២ ចប់។

๓. ทสพลวคฺโค

៣. ទសពលវគ្គ

๑. ทสพลสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាទសពលសូត្រ

๒๑. ทสพลวคฺคสฺส [Pg.41] ปฐมํ ทุติยสฺเสว สงฺเขโป.

២១. សូត្រទី១ នៃទសពលវគ្គ គឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃសូត្រទី២ ហ្នឹងឯង។

๒. ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាទុតិយទសពលសូត្រ

๒๒. ทุติยํ ภควตา อตฺตโน อชฺฌาสยสฺส วเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ทสพลสมนฺนาคโตติ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคโต. พลญฺจ นาเมตํ ทุวิธํ กายพลญฺจ ญาณพลญฺจ. เตสุ ตถาคตสฺส กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

២២. សូត្រទី២ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី២ នោះ ពាក្យថា Dasabalasamannāgato គឺ ប្រកបដោយកម្លាំង (ពលៈ) ១០ ប្រការ។ កម្លាំងនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ កាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) និង ញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ)។ ក្នុងកម្លាំងទាំងពីរនោះ កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគត គប្បីដឹងតាមលំដាប់នៃត្រកូលដំរី។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.(ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐);

–

«ដំរីទាំង ១០ ត្រកូលនេះគឺ៖ កាឡាវកៈ, គង្គយ្យៈ, បណ្ឌរៈ, តម្ពៈ, បិង្គលៈ, គន្ធៈ, មង្គលៈ, ហេមៈ, ឧបោសថ និងឆទ្ទន្តៈ។»

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกสฺส หตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสานํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ. ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต’’ติ เอตฺถ ปน เอตํ สงฺคหํ น คจฺฉติ. เอตญฺหิ พาหิรกํ ลามกํ ติรจฺฉานคตานํ สีหาทีนมฺปิ โหติ. เอตญฺหิ นิสฺสาย ทุกฺขปริญฺญา วา สมุทยปฺปหานํ วา มคฺคภาวนา วา ผลสจฺฉิกิริยา วา นตฺถิ. อญฺญํ ปน ทสสุ ฐาเนสุ อกมฺปนตฺเถน อุปตฺถมฺภนตฺเถน จ ทสวิธํ ญาณพลํ นาม อตฺถิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต’’ติ.

នេះគឺត្រកូលដំរីទាំង ១០។ ក្នុងត្រកូលទាំងនោះ ត្រកូលដំរីធម្មតា (ប្រក្រតី) គប្បីដឹងថាជា កាឡាវកៈ។ កម្លាំងកាយរបស់បុរស (មានកម្លាំងមធ្យម) ១០ នាក់ ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងគន្ធដំរី (គន្ធហត្ថី) ១ ក្បាល។ កម្លាំងគន្ធហត្ថី ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឧបោសថ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឧបោសថ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងកាយរបស់ព្រះតថាគត ១ ព្រះអង្គ។ កម្លាំងកាយនេះឯង ដែលហៅថា នារាយណសង្ឃាតពលៈ។ កម្លាំងនោះ បើរាប់តាមចំនួនដំរីធម្មតា គឺស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមួយពាន់កោដិ, បើរាប់តាមចំនួនបុរស គឺស្មើនឹងកម្លាំងបុរសដប់ពាន់កោដិ។ នេះជាកាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតជាមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យថា Dasabalasamannāgato នេះ កាយពលៈនោះមិនរាប់បញ្ចូលឡើយ។ ព្រោះថាកាយពលៈនេះ ជាកម្លាំងខាងក្រៅ ថោកទាប សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានមានសត្វសីဟៈជាដើម ក៏មានដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនអាចកំណត់ដឹងទុក្ខ (ទុក្ខបរិញ្ញា) លះបង់សមុទ័យ (សមុទយប្បហាន) ចម្រើនមគ្គ (មគ្គភាវនា) ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល (ផលសច្ឆិកិរិយា) ដោយអាស្រ័យលើកាយពលៈនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ មានញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ) ១០ ប្រការផ្សេងទៀត ដែលមានអត្ថថាមិនញាប់ញ័រ និងជាទីពឹងពាក់ក្នុងឋានៈទាំង ១០។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកញាណពលៈនោះ ទើបត្រាស់ថា Dasabalasamannāgato (ប្រកបដោយទសពលញាណ)។

กตมํ [Pg.42] ปน ตนฺติ? ฐานาฏฺฐานาทีนํ ยถาภูตํ ชานนํ. เสยฺยถิทํ – ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ชานนํ เอกํ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส ยถาภูตํ วิปากชานนํ เอกํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาชานนํ เอกํ, อเนกธาตุนานาธาตุโลกชานนํ เอกํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ นานาธิมุตฺติกตาชานนํ เอกํ, เตสํเยว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตชานนํ เอกํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานชานนํ เอกํ, ปุพฺเพนิวาสชานนํ เอกํ, สตฺตานํ จุตูปปาตชานนํ เอกํ, อาสวกฺขยชานนํ เอกนฺติ. อภิธมฺเม ปน –

សួរថា 'តើទសពលញាណនោះជាអ្វីខ្លះ?' ឆ្លើយថា 'គឺការដឹងតាមពិតនូវហេតុនិងមិនមែនជាហេតុជាដើម។ ពោលគឺ៖ ១. ការដឹងច្បាស់នូវហេតុតាមពិតថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ២. ការដឹងច្បាស់តាមពិតនូវផលនៃកម្មដែលសមាទានហើយ ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយឋានៈនិងហេតុ។ ៣. ការដឹងច្បាស់នូវបដិបទាដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់ទីទាំងពួង។ ៤. ការដឹងច្បាស់នូវលោកដែលមានធាតុច្រើន ធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ៥. ការដឹងច្បាស់នូវអធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តទៅ) ផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដទៃ និងបុគ្គលទាំងឡាយដទៃ។ ៦. ការដឹងច្បាស់នូវភាពទន់និងខ្លាំងនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនៃសត្វនិងបុគ្គលទាំងនោះឯង។ ៧. ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មង សេចក្តីផូរផង់ និងការចេញនៃឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និងសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ៨. ការដឹងច្បាស់នូវការរលឹកជាតិបានក្នុងកាលមុន (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ)។ ៩. ការដឹងច្បាស់នូវចុតីនិងឧបបត្តិនៃសត្វទាំងឡាយ (ទិព្វចក្ខុញាណ)។ ១០. ការដឹងច្បាស់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ (អាសវក្ខយញាណ)។ ចំណែកឯក្នុងព្រះអភិធម្មវិញ៖

‘‘อิธ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ.

«ក្នុងសាសនានេះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ការដែលព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុនេះ នេះឯងជាតថាគតពលៈរបស់ព្រះតថាគត ដែលព្រះតថាគតអាស្រ័យកម្លាំងនេះហើយ ទើបប្តេជ្ញានូវឋានៈដ៏ប្រសើរ (អាសភដ្ឋាន) ញ៉ាំងសីហនាទឲ្យលាន់ឮក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ និងញ៉ាំងព្រហ្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។»

อาทินา (วิภ. ๗๖๐) นเยน วิตฺถารโต อาคตาเนว. อตฺถวณฺณนาปิ เนสํ วิภงฺคฏฺฐกถายญฺเจว (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐) ปปญฺจสูทนิยา จ มชฺฌิมฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘) สพฺพาการโต วุตฺตา. สา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพา.

សេចក្តីទាំងនេះ តែងមកដោយពិស្តារតាមន័យមានជាដើមយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែអដ្ឋកថាពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រទាំងនោះ ក៏ខ្ញុំបានពោលទុកគ្រប់ប្រការហើយ ទាំងក្នុងវិភង្គអដ្ឋកថា និងក្នុងមជ្ឈិមនិកាយអដ្ឋកថា ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី។ សេចក្តីពន្យល់នោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងនោះចុះ។

จตูหิ จ เวสารชฺเชหีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺขํ เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ เวสารชฺชภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. กตเมสุ จตูสุ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติอาทีสุ โจทนาวตฺถูสุ. ตตฺรายํ ปาฬิ –

ក្នុងពាក្យថា Catūhi ca vesārajjehīti នេះ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីតក់ស្លុត ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃញាណប្រកបដោយសោមនស្សដែលកើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពិចារណាឃើញនូវភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុតក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង។ ក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងវត្ថុជាហេតុនៃការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយ មានជាអាទិ៍ថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានព្រះបាលីដូចតទៅនេះ៖

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส เวสารชฺชานิ…เป…. กตมานิ จตฺตาริ? ‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’ติ ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ. เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามิ. ‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต [Pg.43] อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ติ ตตฺร วต มํ…เป… ‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’ติ ตตฺร วต มํ…เป… ‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’ติ ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา…เป… เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๘).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេសារជ្ជធម៌ (ធម៌ជាហេតុឲ្យក្លាហាន) របស់តថាគតនេះ មាន ៤ យ៉ាង...។ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនេះឡើយថា 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ឬនរណាមួយក្នុងលោកក្តី នឹងចោទប្រកាន់តថាគតដោយធម៌ (ដោយហេតុផលពិតប្រាកដ) នោះឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ទើបជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីក្សេម ដល់នូវសេចក្តីមិនមានភ័យ ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ។ 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាខីណាស្រព អាសវៈទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានអស់ឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលតថាគតសម្តែងថាជាធម៌ធ្វើនូវអន្តរាយ ធម៌ទាំងនោះ កាលបុគ្គលសេពហើយ មិនអាចធ្វើនូវអន្តរាយបានឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ធម៌នោះមិនអាចនាំចេញដើម្បីសេចក្តីអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើតាមនោះឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី... ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ» (អង្គុត្តរនិកាយ ចតុក្កនិបាត)។

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อวฏฺฐานํ (ม. นิ. ๑.๑๕๐). อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

ពាក្យថា Āsabhaṃ ṭhānaṃ បានដល់ ឋានៈដ៏ប្រសើរ ឬឋានៈដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធក្នុងអតីតកាលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ, ទីកន្លែង ឬឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសភដ្ឋានៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយវិញទៀត គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, ឬគោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ។ ចំណែកឯគោឧសភៈដ៏ប្រសើរជាងគោទាំងពួង អាចអត់ធន់ចំពោះអន្តរាយទាំងពួង មានពណ៌ស គួរឲ្យជ្រះថ្លា អាចនាំទៅនូវភារៈដ៏ធ្ងន់បាន មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ សូម្បីតែដោយសំឡេងផ្គរលាន់រាប់រយដង ឈ្មោះថា និសភៈ, ក្នុងទីនេះ សំដៅយកគោនិសភៈនោះឯងថាជា ឧសភៈ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះក៏ជាវេវចនសព្ទរបស់គោនោះដែរ។ អ្វីដែលជារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ ពាក្យថា ឋានៈ គឺការឈរជាន់ផែនដីឲ្យជាប់ដោយជើងទាំងបួនយ៉ាងមាំមួន។ ចំណែកឯញាណនេះ ដូចជាគោអាសភៈ ហេតុនោះទើបហៅថា អាសភៈ។ ដូចជាគោឧសភៈដែលហៅថា និសភៈ ប្រកបដោយកម្លាំងនៃគោឧសភៈ ឈរជាន់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន ដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយទសពលញាណទាំង ១០ ឈរជាន់ផែនដីគឺបរិស័ទទាំង ៨ ដោយជើងគឺវេសារជ្ជធម៌ទាំង ៤ មិនរំភើបញាប់ញ័រដោយបច្ចាមិត្ត ឬសត្រូវណាមួយក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក គឺទ្រង់ឈរដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ។ កាលទ្រង់ឈរយ៉ាងនេះ ទ្រង់រមែងប្តេជ្ញា ចូលទៅជិត មិនបដិសេធ គឺទ្រង់លើកតម្កើងទុកក្នុងព្រះអង្គ នូវអាសភដ្ឋានៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ប្តេជ្ញានូវអាសភដ្ឋានៈ»។

ปริสาสูติ ‘‘อฏฺฐ โข อิมา, สาริปุตฺต, ปริสา. กตมา อฏฺฐ? ขตฺติยปริสา พฺราหฺมณปริสา คหปติปริสา สมณปริสา จาตุมหาราชิกปริสา ตาวตึสปริสา มารปริสา พฺรหฺมปริสา’’ติ, อิมาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต เจว หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ [Pg.44] นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส, ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

ពាក្យថា Parisāsū គឺក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ នេះ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្ត បរិស័ទទាំងឡាយនេះមាន ៨ យ៉ាង។ ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺខត្តិយបរិស័ទ ព្រាហ្មណបរិស័ទ គហបតិបរិស័ទ សមណបរិស័ទ ចាតុម្មហារាជិកបរិស័ទ តាវតឹង្សបរិស័ទ មារបរិស័ទ ព្រហ្មបរិស័ទ»។ ពាក្យថា Sīhanādaṃ nadati គឺទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងដ៏ប្រសើរ សម្លេងដ៏មិនកោតញញើត ឬទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងប្រៀបដូចជាសម្លេងនៃសត្វសីហៈ។ សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយសីហនាទសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាសត្វសីហៈ ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់ (សត្វដទៃ) ផង យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ចំពោះលោកធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃផង ដូច្នោះដែរ។ សម្លេងរបស់សត្វសីហៈដែលពោលមកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សីហនាទ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដូចជាសត្វសីហៈប្រកបដោយកម្លាំងសីហៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងទីទាំងពួង មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម បន្លឺនូវសីហនាទ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតសីហៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយតថាគតពលៈទាំងឡាយ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ប្រកបដោយលីលានៃការសម្តែងធម៌ដ៏មានប្រការផ្សេងៗ ដោយន័យជាអាទិ៍ថា «រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «បន្លឺសីហនាទក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ»។

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ, วิสุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ ปน ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

ក្នុងពាក្យថា Brahmacakkaṃ pavatteti នេះ ពាក្យថា brahma គឺដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម, នេះជាឈ្មោះនៃធម្មចក្រដ៏បរិសុទ្ធ។ ធម្មចក្រនោះមាន ២ យ៉ាង គឺ បដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយបញ្ញា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់, ចំណែកឯទេសនាញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយមហាករុណា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ពួកសាវ័ក។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងកើតឡើង (ឧប្បជ្ជមានៈ) និងញាណកើតឡើងរួចហើយ (ឧប្បន្នៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការយាងចេញសាងព្រះផ្នួស (មហាភិនិស្ក្រមណ៍) រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីទុសិតភព រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករពុទ្ធ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ សូម្បីតែទេសនាញាណ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តមានៈ) និងញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ (បវត្តៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការសម្តែងធម៌ រហូតដល់សោតាបត្តិមគ្គរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ, ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ។ ប៉ុន្តែ ញាណទាំងពីរនេះ ជាញាណផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។

อิทานิ ยํ อิมินา ญาเณน สมนฺนาคโต สีหนาทํ นทติ, ตํ ทสฺเสตุํ อิติ รูปนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิติ รูปนฺติ อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ, อิโต อุทฺธํ รูปํ นตฺถีติ รุปฺปนสภาวญฺเจว ภูตุปาทายเภทญฺจ อาทึ กตฺวา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน อนวเสสรูปปริคฺคโห วุตฺโต. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ อิมินา เอวํ ปริคฺคหิตสฺส รูปสฺส สมุทโย วุตฺโต. ตตฺถ อิตีติ เอวํ สมุทโย โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย ตณฺหาสมุทยา, กมฺมสมุทยา อาหารสมุทยา รูปสมุทโยติ นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) เอวํ เวทิตพฺโพ. อตฺถงฺคเมปิ ‘‘อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ…เป… วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธํ ปสฺสตี’’ติ อยํ วิตฺถาโร.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសីហនាទដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រកបដោយញាណនេះហើយបន្លឺឡើង ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា iti rūpaṃ (រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti rūpaṃ គឺរូបនេះ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានរូបឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវរូបមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទ្រុឌទ្រោម (រុប្បនសភាវៈ) និងការបែងចែកជាភូតរូប និងឧបាទាយរូប។ ពាក្យថា Iti rūpassa samudayo គឺទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃរូបដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ。 ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យនោះ គួរដឹងយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, ព្រោះការកើតឡើងនៃតណ្ហា... ព្រោះការកើតឡើងនៃកម្ម, ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការកើតឡើង ឈ្មោះថា ឃើញនូវការកើតឡើងនៃរូបក្ខន្ធ» (បដិសម្ភិទាមគ្គ)។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីរលត់ទៅ ក៏មានសេចក្តីពិស្តារយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់ទៅនៃរូប... បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា ឃើញនូវការរលត់ទៅនៃរូបក្ខន្ធ»។

อิติ เวทนาติอาทีสุปิ อยํ เวทนา เอตฺตกา เวทนา, อิโต อุทฺธํ เวทนา นตฺถิ, อยํ สญฺญา, อิเม สงฺขารา, อิทํ วิญฺญาณํ เอตฺตกํ วิญฺญาณํ[Pg.45], อิโต อุทฺธํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ เวทยิตสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนสภาวญฺเจว สุขาทิรูปสญฺญาทิผสฺสาทิจกฺขุวิญฺญาณาทิเภทญฺจ อาทึ กตฺวา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน อนวเสสเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณปริคฺคโห วุตฺโต. อิติ เวทนาย สมุทโยติอาทีหิ ปน เอวํ ปริคฺคหิตานํ เวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานํ สมุทโย วุตฺโต. ตตฺราปิ อิตีติ เอวํ สมุทโย โหตีติ อตฺโถ. เตสมฺปิ วิตฺถาโร ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) รูเป วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตีสุ ขนฺเธสุ ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ อวตฺวา ‘‘ผสฺสสมุทยา’’ติ วตฺตพฺพํ, วิญฺญาณกฺขนฺเธ ‘‘นามรูปสมุทยา’’ติ. อตฺถงฺคมปทมฺปิ เตสํเยว วเสน โยเชตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน อุทยพฺพยวินิจฺฉโย สพฺพาการปริปูโร วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

សូម្បីក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Iti vedanā នេះ ក៏មានន័យថា វេទនានេះ វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវេទនាឡើយ, នេះជាសញ្ញា, ធម៌ទាំងឡាយនេះជាសង្ខារ, វិញ្ញាណនេះ វិញ្ញាណមានប្រមាណប៉ុណ្េះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវិញ្ញាណឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ មិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទទួលអារម្មណ៍ (វេទយិតសភាវៈ) សភាវៈចាំទុក (សញ្ជាននសភាវៈ) សភាវៈតាក់តែង (អភិសង្ខរណសភាវៈ) និងសភាវៈដឹងច្បាស់ (វិជាននសភាវៈ) ព្រមទាំងការបែងចែកមានសុខវេទនាជាដើម រូបសញ្ញាជាដើម ផស្សៈជាដើម និងចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា Iti vedanāya samudayo ជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យទាំងនោះ ក៏គួរដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងរូបក្ខន្ធថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃវេទនា» (បដិសម្ភិទាមគ្គ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ មានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះគឺ៖ ក្នុងខន្ធទាំង ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ) មិនត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ» ឡើយ គឺត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ» វិញ, ចំណែកក្នុងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃនាមរូប»។ សូម្បីតែបទនៃការរលត់ទៅ (អត្ថង្គមបទ) ក៏ត្រូវផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីសម្រេចអំពីការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ (ឧទយព្វយវិនិច្ឆ័យ) ដ៏ពេញបរិបូរណ៍ដោយគ្រប់អាការៈ សេចក្តីពិស្តារ តថាគតបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อยมฺปิ อปโร สีหนาโท. ตสฺสตฺโถ – อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชติ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย อสติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ น โหติ. อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ นิรุชฺฌติ. อิทานิ ยถา ตํ โหติ เจว นิรุชฺฌติ จ, ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิมาห.

ពាក្យថា Imasmiṃ sati idaṃ hoti នេះ ក៏ជាសីហនាទមួយផ្សេងទៀត។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះគឺ៖ កាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមាន។ ពាក្យថា Imassuppādā idaṃ uppajjati គឺព្រោះការកើតឡើងនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា Imasmiṃ asati idaṃ na hoti គឺកាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមិនមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមិនមាន។ ពាក្យថា Imassa nirodhā idaṃ nirujjhati គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងរលត់ទៅ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីពិស្តារអំពីរបៀបដែលផលនោះកើតឡើងផង រលត់ទៅផង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā (សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ)។

เอวํ สฺวากฺขาโตติ เอวํ ปญฺจกฺขนฺธวิภชนาทิวเสน สุฏฺฐุ อกฺขาโต กถิโต. ธมฺโมติ ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการธมฺโม. อุตฺตาโนติ อนิกุชฺชิโต. วิวโฏติ วิวริตฺวา ฐปิโต. ปกาสิโตติ ทีปิโต โชติโต. ฉินฺนปิโลติโกติ ปิโลติกา วุจฺจติ ฉินฺนํ ภินฺนํ ตตฺถ ตตฺถ สิพฺพิตคณฺฐิตํ ชิณฺณวตฺถํ, ตํ ยสฺส นตฺถีติ อฏฺฐหตฺถํ นวหตฺถํ วา อหตสาฏกํ นิวตฺโถ, โส ฉินฺนปิโลติโก นาม. อยมฺปิ ธมฺโม ตาทิโส. น เหตฺถ โกหญฺญาทิวเสน ฉินฺนภินฺนสิพฺพิตคณฺฐิตภาโว อตฺถิ. อปิจ ขุทฺทกสาฏโกปิ ปิโลติกาติ วุจฺจติ, สา ยสฺส นตฺถิ, อฏฺฐนวหตฺโถ มหาปโฏ อตฺถิ, โสปิ ฉินฺนปิโลติโก, อปคตปิโลติโกติ อตฺโถ. ตาทิโส อยํ ธมฺโม. ยถา หิ จตุหตฺถํ สาฏกํ [Pg.46] คเหตฺวา ปริคฺคหณํ กโรนฺโต ปุริโส อิโต จิโต จ อญฺฉนฺโต กิลมติ, เอวํ พาหิรกสมเย ปพฺพชิตา อตฺตโน ปริตฺตกํ ธมฺมํ ‘‘เอวํ สติ เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ กปฺเปตฺวา กปฺเปตฺวา วฑฺเฒนฺตา กิลมนฺติ. ยถา ปน อฏฺฐหตฺถนวหตฺเถน ปริคฺคหณํ กโรนฺโต ยถารุจิ ปารุปติ น กิลมติ, นตฺถิ ตตฺถ อญฺฉิตฺวา วฑฺฒนกิจฺจํ; เอวํ อิมสฺมิมฺปิ ธมฺเม กปฺเปตฺวา กปฺเปตฺวา วิภชนกิจฺจํ นตฺถิ, เตหิ เตหิ การเณหิ มยาว อยํ ธมฺโม สุวิภตฺโต สุวิตฺถาริโตติ อิทมฺปิ สนฺธาย ‘‘ฉินฺนปิโลติโก’’ติ อาห. อปิจ กจวโรปิ ปิโลติกาติ วุจฺจติ, อิมสฺมิญฺจ สาสเน สมณกจวรํ นาม ปติฏฺฐาตุํ น ลภติ. เตเนวาห –

ពាក្យថា Evaṃ svākkhāto គឺទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ពោលទុកល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការបែងចែកខន្ធ ៥ ជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dhammo គឺធម៌គឺបច្ចយាការនៃខន្ធ ៥ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ពាក្យថា Uttāno គឺមិនផ្កាប់ទុក (ផ្ងារឡើង)។ ពាក្យថា Vivaṭo គឺបើកចំហទុក។ ពាក្យថា Pakāsito គឺទ្រង់បំភ្លឺហើយ ធ្វើឲ្យរុងរឿងហើយ។ ពាក្យថា Chinnapilotiko គឺសំពត់ចាស់ដែលដាច់ រហែក ហើយដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីនោះៗ ហៅថា ពិលោតិកា (សំពត់កន្ទប)។ សំពត់កន្ទបនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់បោកគក់ មានប្រវែង ៨ ហត្ថ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ (ឆិន្នពិលោតិកៈ)។ ធម៌នេះក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថាក្នុងធម៌នេះ មិនមានភាពជាសំពត់ដាច់រហែកដែលត្រូវដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីបោកប្រាស់ (កុហនៈ) ជាដើមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសំពត់តូចចង្អៀត ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ។ សំពត់តូចចង្អៀតនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះមានសំពត់ធំប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថា ឆិន្នពិលោតិកៈ គឺមានសំពត់កន្ទបប្រាសចេញហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌នេះក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាបុរសកាលយកសំពត់ប្រវែង ៤ ហត្ថ មកស្លៀកដណ្តប់ រមែងលំបាកដោយការទាញទៅខាងនេះខាងនោះ យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកបួសក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ កាលត្រិះរិះហើយៗ បង្កើននូវធម៌ដ៏តិចតួចរបស់ខ្លួនថា «កាលបើហេតុនេះមាន ផលនេះនឹងមាន» រមែងលំបាក ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលកាលស្លៀកដណ្តប់ដោយសំពត់ប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ រមែងដណ្តប់បានតាមប្រាថ្នា មិនលំបាកឡើយ កិច្ចដែលត្រូវទាញពង្រីកសំពត់នោះមិនមាន យ៉ាងណាមិញ ក្នុងធម៌នេះ កិច្ចដែលត្រូវត្រិះរិះហើយៗ បែងចែក ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះតែហេតុនោះៗ ធម៌នេះគឺតថាគតខ្លួនឯងបានបែងចែកល្អហើយ ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «chinnapilotiko» (មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ)។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសម្រាម ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ ហើយក្នុងសាសនានេះ អ្វីដែលឈ្មោះថាសម្រាមរបស់សមណៈ រមែងមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា —

‘‘การณฺฑวํ นิทฺธมถ, กสมฺพุํ อปกสฺสถ;

ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน.

«ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាម ចូរជម្រះចោលនូវសម្រាម ចូរផាត់ចោលនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាអង្កាម គឺពួកបុគ្គលមិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈ

‘‘นิทฺธมิตฺวาน ปาปิจฺเฉ, ปาปอาจารโคจเร;

สุทฺธา สุทฺเธหิ สํวาสํ, กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา;

ตโต สมคฺคา นิปกา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ. (อ. นิ. ๘.๑๐);

លុះកម្ចាត់បង់ពួកបុគ្គលមានប្រាថ្នាដ៏លាមក មានមារយាទ និងគោចរដ៏លាមកចេញហើយ អ្នកទាំងឡាយដ៏ស្អាតស្អំ មានស្មារតីខ្ជាប់ខ្ជួន ចូររួមរស់នៅជាមួយពួកបុគ្គលដ៏ស្អាតស្អំចុះ។ ពីនោះមក អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា មានប្រាជ្ញាស្មារតី នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន»។

อิติ สมณกจวรสฺส ฉินฺนตฺตาปิ อยํ ธมฺโม ฉินฺนปิโลติโก นาม โหติ.

ព្រោះហេតុតែសម្រាមគឺសមណៈ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយយ៉ាងនេះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា ឆិន្នបិលោតិកធម៌ (ធម៌មានសំពត់ចាស់ដាច់ដោច)។

อลเมวาติ ยุตฺตเมว. สทฺธาปพฺพชิเตนาติ สทฺธาย ปพฺพชิเตน. กุลปุตฺเตนาติ ทฺเว กุลปุตฺตา อาจารกุลปุตฺโต ชาติกุลปุตฺโต จ. ตตฺถ โย ยโต กุโตจิ กุลา ปพฺพชิตฺวา สีลาทโย ปญฺจ ธมฺมกฺขนฺเธ ปูเรติ, อยํ อาจารกุลปุตฺโต นาม. โย ปน ยสกุลปุตฺตาทโย วิย ชาติสมฺปนฺนกุลา ปพฺพชิโต, อยํ ชาติกุลปุตฺโต นาม. เตสุ อิธ อาจารกุลปุตฺโต อธิปฺเปโต. สเจ ปน ชาติกุลปุตฺโต อาจารวา โหติ, อยํ อุตฺตโมเยว. เอวรูเปน กุลปุตฺเตน. วีริยํ อารภิตุนฺติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ กาตุํ. อิทานิสฺส จตุรงฺคํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. เอตฺถ หิ ตโจ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ เอกํ, อฏฺฐิ เอกํ, มํสโลหิตํ เอกนฺติ. อิทญฺจ ปน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหนฺเตน นวสุ ฐาเนสุ สมาธาตพฺพํ ปุเรภตฺเต ปจฺฉาภตฺเต ปุริมยาเม มชฺฌิมยาเม ปจฺฉิมยาเม คมเน ฐาเน นิสชฺชาย สยเนติ.

ពាក្យថា Alamevā បានដល់ គួរពិតណាស់។ ពាក្យថា Saddhāpabbajitenā បានដល់ បួសដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា Kulaputtena មានពន្យល់ថា កុលបុត្រមាន ២ ប្រភេទ គឺ អាចារកុលបុត្រ និងជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ បុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលណាមួយហើយ បំពេញធម៌មានសីលជាដើម គឺធម្មក្ខន្ធទាំង ៥ ឲ្យបរិបូណ៌ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលដ៏បរិបូណ៌ដោយជាតិ ដូចជាយសកុលបុត្រជាដើម បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែ បើជាតិកុលបុត្រជាអ្នកមានអាចារៈ (សីលធម៌) ដែរ បុគ្គលនោះឯងជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមបំផុត។ ដោយកុលបុត្រមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhituṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើនូវព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវអង្គ ៤ នៃព្យាយាមនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kāmaṃ taco ca ជាដើម។ ក្នុងព្យាយាមនោះ ស្បែកជាអង្គទី ១, សរសៃជាអង្គទី ២, ឆ្អឹងជាអង្គទី ៣, សាច់និងឈាមជាអង្គទី ៤។ ម្យ៉ាងទៀត ព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤ នេះ បុគ្គលកាលនឹងអធិដ្ឋាន គប្បីតាំងទុកក្នុងឋានៈទាំង ៩ គឺ ក្នុងពេលមុនភត្ត, ក្រោយភត្ត, ក្នុងយាមដំបូង, យាមកណ្តាល, យាមចុងក្រោយ, ក្នុងការដើរ, ការឈរ, ការអង្គុយ និងការដេក។

ทุกฺขํ[Pg.47], ภิกฺขเว, กุสีโต วิหรตีติ อิมสฺมึ สาสเน โย กุสีโต ปุคฺคโล, โส ทุกฺขํ วิหรติ. พาหิรสมเย ปน โย กุสีโต, โส สุขํ วิหรติ. โวกิณฺโณติ มิสฺสีภูโต. สทตฺถนฺติ โสภนํ วา อตฺถํ สกํ วา อตฺถํ, อุภเยนาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. ปริหาเปตีติ หาเปติ น ปาปุณาติ. กุสีตปุคฺคลสฺส หิ ฉ ทฺวารานิ อคุตฺตานิ โหนฺติ, ตีณิ กมฺมานิ อปริสุทฺธานิ, อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ อปริโยทาตํ, ภินฺนาชีโว กุลูปโก โหติ. โส สพฺรหฺมจารีนํ อกฺขิมฺหิ ปติตรชํ วิย อุปฆาตกโร หุตฺวา ทุกฺขํ วิหรติ, ปีฐมทฺทโน เจว โหติ ลณฺฑปูรโก จ, สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, ทุลฺลภํ ขณํ วิราเธติ, เตน ภุตฺโต รฏฺฐปิณฺโฑปิ น มหปฺผโล โหติ.

ពាក្យថា Dukkhaṃ, bhikkhave, kusīto viharati សេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលណាជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាសុខ។ ពាក្យថា Vokiṇṇo បានដល់ ច្រឡូកច្រឡំ (ដោយអកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ បានដល់ ប្រយោជន៍ដ៏ល្អ ឬប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ សំដៅយកព្រះអរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា Parihāpeti បានដល់ ធ្វើឲ្យសាបសូន្យ គឺមិនបានសម្រេច។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស តែងមិនបានគ្រប់គ្រង, កម្មទាំង ៣ មិនស្អាតស្អំ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ មិនបរិសុទ្ធស្អាត, ជាអ្នកទ្រុស្តអាជីវៈ ចូលទៅរកត្រកូល។ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើការបៀតបៀនដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាធូលីធ្លាក់ចូលក្នុងភ្នែក រស់នៅជាទុក្ខ ទាំងជាអ្នកបំផ្លាញគ្រែតាំង ទាំងជាអ្នកបំពេញតែលាមក មិនអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន តែងញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យទៅ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏គ្មានផលច្រើនឡើយ។

อารทฺธวีริโย จ โข, ภิกฺขเวติ อารทฺธวีริโย ปุคฺคโล อิมสฺมึเยว สาสเน สุขํ วิหรติ. พาหิรสมเย ปน โย อารทฺธวีริโย, โส ทุกฺขํ วิหรติ. ปวิวิตฺโตติ วิวิตฺโต วิยุตฺโต หุตฺวา. สทตฺถํ ปริปูเรตีติ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อารทฺธวีริยสฺส หิ ฉ ทฺวารานิ สุคุตฺตานิ โหนฺติ, ตีณิ กมฺมานิ ปริสุทฺธานิ, อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ ปริโยทาตํ สพฺรหฺมจารีนํ อกฺขิมฺหิ สุสีตลญฺชนํ วิย ธาตุคตจนฺทนํ วิย จ มนาโป หุตฺวา สุขํ วิหรติ, สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺโกติ. สตฺถา หิ –

ពាក្យថា Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhave សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងរស់នៅជាសុខ ក្នុងសាសនានេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ពាក្យថា Pavivitto បានដល់ ជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ គឺប្រាសចាក (អកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ paripūreti បានដល់ សម្រេចនូវព្រះអរហត្ត។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងគ្រប់គ្រងបានល្អ, កម្មទាំង ៣ ស្អាតស្អំល្អ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ បរិសុទ្ធផូរផង់ ជាទីគាប់ចិត្តដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាថ្នាំបន្តក់ភ្នែកដ៏ត្រជាក់ និងប្រៀបដូចជាខ្លឹមចន្ទន៍ រស់នៅជាសុខ អាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន។ ព្រោះព្រះសាស្តា...

‘‘จิรํ ชีว มหาวีร, กปฺปํ ติฏฺฐ มหามุนี’’ติ –

«បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គព្រះជន្មាយុយឺនយូរ បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គគង់នៅអស់មួយកប្ប»

เอวํ โคตมิยา วนฺทิโต, ‘‘น โข, โคตมิ, ตถาคตา เอวํ วนฺทิตพฺพา’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตาย ยาจิโต วนฺทิตพฺพาการํ อาจิกฺขนฺโต เอวมาห –

កាលដែលព្រះនាងគោតមីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសាស្តាទ្រង់បដិសេធថា «ម្នាលគោតមី ព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនមែនបុគ្គលគប្បីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះឡើយ» កាលដែលព្រះនាងអារាធនា ទើបទ្រង់សម្តែងនូវអាការៈដែលគប្បីថ្វាយបង្គំ ដោយត្រាស់ពាក្យនេះថា៖

‘‘อารทฺธวีริเย ปหิตตฺเต, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม;

สมคฺเค สาวเก ปสฺส, เอสา พุทฺธาน วนฺทนา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๒.๑๗๑);

«សូមព្រះអង្គទតមើលនូវសាវ័កទាំងឡាយ ដែលមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន មានការប្រឹងប្រែងដ៏មាំមួនជានិច្ច ព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ»។

เอวํ อารทฺธวีริโย สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺโกติ, ทุลฺลภํ ขณํ น วิราเธติ. ตสฺส หิ พุทฺธุปฺปาโท ธมฺมเทสนา สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติ สผลา โหติ สอุทฺรยา, รฏฺฐปิณฺโฑปิ เตน ภุตฺโต มหปฺผโล โหติ.

បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយយ៉ាងនេះ តែងអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន មិនញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ ការសម្តែងធម៌ និងការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ តែងមានផល មានការចម្រើនដល់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏មានផលច្រើនដែរ។

หีเนน [Pg.48] อคฺคสฺสาติ หีนาย สทฺธาย หีเนน วีริเยน หีนาย สติยา หีเนน สมาธินา หีนาย ปญฺญาย อคฺคสงฺขาตสฺส อรหตฺตสฺส ปตฺติ นาม น โหติ. อคฺเคน จ โขติ อคฺเคหิ สทฺธาทีหิ อคฺคสฺส อรหตฺตสฺส ปตฺติ โหติ. มณฺฑเปยฺยนฺติ ปสนฺนฏฺเฐน มณฺฑํ, ปาตพฺพฏฺเฐน เปยฺยํ. ยญฺหิ ปิวิตฺวา อนฺตรวีถิยํ ปติโต วิสญฺญี อตฺตโน สาฏกาทีนมฺปิ อสฺสามิโก โหติ, ตํ ปสนฺนมฺปิ น ปาตพฺพํ, มยฺหํ ปน สาสนํ เอวํ ปสนฺนญฺจ ปาตพฺพญฺจาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มณฺฑเปยฺย’’นฺติ อาห.

ពាក្យថា Hīnena aggassa សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម ដោយសទ្ធាដ៏ថោកទាប ដោយព្យាយាមដ៏ថោកទាប ដោយសតិដ៏ថោកទាប ដោយសមាធិដ៏ថោកទាប ដោយបញ្ញាដ៏ថោកទាប មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Aggena ca kho សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម តែងមានដោយធម៌មានសទ្ធាជាដើមដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Maṇḍapeyyaṃ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ ព្រោះអត្ថថាថ្លាស្អាត ឈ្មោះថា បេយ្យៈ ព្រោះអត្ថថាគួរផឹក។ ព្រោះថា ទឹកស្រវឹងណាដែលបុគ្គលផឹកហើយ ដួលសន្លប់នៅកណ្តាលផ្លូវ មិនអាចគ្រប់គ្រងសូម្បីតែសំពត់ស្លៀកពាក់របស់ខ្លួនបាន ទឹកស្រវឹងនោះ ទោះបីថ្លាក៏មិនគួរផឹកឡើយ ចំណែកឯសាសនារបស់តថាគតនេះ ថ្លាផង គួរផឹកផង ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «មណ្ឌបេយ្យៈ»។

ตตฺถ ติวิโธ มณฺโฑ – เทสนามณฺโฑ, ปฏิคฺคหมณฺโฑ, พฺรหฺมจริยมณฺโฑติ. กตโม เทสนามณฺโฑ? จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อาจิกฺขนา เทสนา ปญฺญาปนา ปฏฺฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกมฺมํ, จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ…เป… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อาจิกฺขนา…เป… อุตฺตานีกมฺมํ, อยํ เทสนามณฺโฑ. กตโม ปฏิคฺคหมณฺโฑ? ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย เทวา มนุสฺสา เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ วิญฺญาตาโร, อยํ ปฏิคฺคหมณฺโฑ. กตโม พฺรหฺมจริยมณฺโฑ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ, อยํ พฺรหฺมจริยมณฺโฑ. อปิจ อธิโมกฺขมณฺโฑ สทฺธินฺทฺริยํ, อสฺสทฺธิยํ กสโฏ, อสฺสทฺธิยํ กสฏํ ฉฑฺเฑตฺวา สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺฑํ ปิวตีติ มณฺฑเปยฺยนฺติอาทินาปิ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๘) นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา สตฺถา สมฺมุขีภูโต, ตสฺมา วีริยสมฺปโยคํ กตฺวา ปิวถ เอตํ มณฺฑํ. พาหิรกญฺหิ เภสชฺชมณฺฑมฺปิ เวชฺชสฺส อสมฺมุขา ปิวนฺตานํ ปมาณํ วา อุคฺคมนํ วา นิคฺคมนํ วา น ชานามาติ อาสงฺกา โหติ. เวชฺชสมฺมุขา ปน ‘‘เวชฺโช ชานิสฺสตี’’ติ นิราสงฺกา ปิวนฺติ. เอวเมว อมฺหากํ ธมฺมสฺสามิ สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ วีริยํ กตฺวา ปิวถาติ มณฺฑปาเน เนสํ นิโยเชนฺโต ตสฺมาติห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สผลาติ สานิสํสา. สอุทฺรยาติ สวฑฺฒิ. อิทานิ นิโยชนานุรูปํ สิกฺขิตพฺพตํ นิทฺทิสนฺโต อตฺตตฺถํ วา หิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ อตฺตโน อตฺถภูตํ อรหตฺตํ. อปฺปมาเทน สมฺปาเทตุนฺติ อปฺปมาเทน สพฺพกิจฺจานิ กาตุํ. ปรตฺถนฺติ ปจฺจยทายกานํ มหปฺผลานิสํสํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทุติยํ.

ក្នុងពាក្យនោះ មណ្ឌៈមាន ៣ ប្រភេទគឺ ទេសនាមណ្ឌៈ ១, បដិគ្គហមណ្ឌៈ ១, ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ ១។ ទេសនាមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺការប្រាប់ ការសម្តែង ការបញ្ញត្តិ ការតាំងទុក ការបើក ការចែក ការធ្វើឲ្យងាយ នូវអរិយសច្ចទាំង ៤, ការប្រាប់... ការធ្វើឲ្យងាយ នូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤... នូវអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះហៅថា ទេសនាមណ្ឌៈ។ បដិគ្គហមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ទេវតា មនុស្ស ឬពួកអ្នកដឹងសេចក្តីដទៃទៀតណាមួយ នេះហៅថា បដិគ្គហមណ្ឌៈ។ ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះឯង គឺ សម្មាទិដ្ឋិ... សម្មាសមាធិ នេះហៅថា ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមោក្ខមណ្ឌៈ គឺសទ្ធិន្ទ្រិយ, សេចក្តីមិនមានសទ្ធាជាសម្រាម, បុគ្គលលះបង់សម្រាមគឺសេចក្តីមិនមានសទ្ធាចេញហើយ ផឹកនូវអធិមោក្ខមណ្ឌៈនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មណ្ឌបេយ្យៈ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងតាមន័យនេះជាដើម។ ពាក្យថា Satthā sammukhībhūto នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរប្រារព្ធព្យាយាមហើយផឹកនូវទឹកមណ្ឌៈនេះចុះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែទឹកថ្នាំដ៏ថ្លាខាងក្រៅ កាលបើពួកអ្នកផឹក ផឹកក្នុងទីកំបាំងមុខគ្រូពេទ្យ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យថា យើងមិនដឹងនូវប្រមាណ ឬការក្អួត ឬការរាកឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើនៅចំពោះមុខគ្រូពេទ្យ តែងផឹកដោយមិនមានសង្ស័យថា «គ្រូពេទ្យនឹងដឹង»។ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្តាជាម្ចាស់នៃធម៌របស់យើងទាំងឡាយ ទ្រង់គង់នៅចំពោះមុខហើយ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើព្យាយាមហើយផឹកចុះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងណែនាំពួកភិក្ខុទាំងនោះក្នុងការផឹកទឹកមណ្ឌៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា tasmātiha, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saphalā បានដល់ មានអានិសង្ស។ ពាក្យថា saudrayā បានដល់ មានសេចក្តីចម្រើន។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគប្បីសិក្សាឲ្យសមគួរដល់ការណែនាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា attatthaṃ vā hi, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា attatthaṃ បានដល់ ព្រះអរហត្តដែលជាប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា appamādena sampādetuṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើកិច្ចទាំងពួងដោយសេចក្តីមិនប្រមាថ។ ពាក្យថា paratthaṃ បានដល់ អានិសង្សមានផលច្រើនរបស់ពួកទាយកអ្នកប្រគល់បច្ច័យ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ ចប់ ភាគពីរ។

๓. อุปนิสสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះឧបនិសសូត្រ

๒๓. ตติเย [Pg.49] ‘‘ชานโต อห’’นฺติอาทีสุ ชานโตติ ชานนฺตสฺส. ปสฺสโตติ ปสฺสนฺตสฺส. ทฺเวปิ ปทานิ เอกตฺถานิ, พฺยญฺชนเมว นานํ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ชานโต’’ติ ญาณลกฺขณํ อุปาทาย ปุคฺคลํ นิทฺทิสติ. ชานนลกฺขณญฺหิ ญาณํ. ‘‘ปสฺสโต’’ติ ญาณปฺปภาวํ อุปาทาย. ปสฺสนปฺปภาวญฺหิ ญาณํ, ญาณสมงฺคีปุคฺคโล จกฺขุมา วิย จกฺขุนา รูปานิ, ญาเณน วิวเฏ ธมฺเม ปสฺสติ. อาสวานํ ขยนฺติ เอตฺถ อาสวานํ ปหานํ อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโวติ อยมฺปิ อาสวกฺขโยติ วุจฺจติ, ภงฺโคปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ. ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๓๘; วิภ. ๘๓๑) หิ ขีณากาโร อาสวกฺขโยติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ (วิภ. ๓๕๔) เอตฺถ ภงฺโค.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ត្រង់ពាក្យថា jānato ahaṃ ជាដើម ពាក្យថា jānato បានដល់ ដល់អ្នកដឹង។ ពាក្យថា passato បានដល់ ដល់អ្នកឃើញ។ បទទាំងពីរនេះ មានអត្ថដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវបុគ្គលដោយអាស្រ័យលក្ខណៈនៃញាណ ដោយពាក្យថា jānato។ ព្រោះថា ញាណមានការដឹងជាលក្ខណៈ។ ទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញដោយអាស្រ័យអានុភាពនៃញាណ ដោយពាក្យថា passato។ ព្រោះថា ញាណមានការឃើញជាអានុភាព បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណ តែងឃើញធម៌ទាំងឡាយដែលបើកចំហដោយញាណ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលមានភ្នែកមើលឃើញរូបទាំងឡាយដោយភ្នែក។ ត្រង់ពាក្យថា āsavānaṃ khayaṃ នេះ ការលះបង់ ការមិនកើតឡើង សភាពអស់ទៅ និងការមិនមាននៃអាសវៈទាំងឡាយ នេះក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដែរ សូម្បីតែខណៈនៃភាំង មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ ដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យជាដើមថា āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ សភាពអស់ទៅ ហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ នេះ ការបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ) ហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘เสกฺขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒);

–

«កាលបើព្រះសេក្ខបុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សា ដើរតាមត្រង់នូវមគ្គ ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ (នៃអាសវៈ) តែងកើតឡើងមុនគេ បន្ទាប់មក ទើបអញ្ញាញាណកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ»។

เอตฺถ มคฺโค. โส หิ อาสเว เขเปนฺโต วูปสเมนฺโต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ เอตฺถ ผลํ. ตญฺหิ อาสวานํ ขีณนฺเต อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺตํ.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលញ៉ាំងអាសវៈទាំងឡាយឲ្យអស់ទៅ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ទៅ តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា āsavānaṃ khayā samaṇo hoti នេះ សំដៅយកផល។ ព្រោះថាផលនោះ តែងកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ;

(ธ. ป. ๒๕๓) –

«អាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងចម្រើនឡើង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នៅឆ្ងាយពីធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ»។

เอตฺถ นิพฺพานํ. ตญฺหิ อาคมฺม อาสวา ขียนฺติ, ตสฺมา อาสวานํ ขโยติ วุตฺตํ. อิธ ปน มคฺคผลานิ อธิปฺเปตานิ. โน อชานโต โน อปสฺสโตติ โย ปน น ชานาติ น ปสฺสติ, ตสฺส โน วทามีติ อตฺโถ. เอเตน เย อชานโต อปสฺสโตปิ สํสาราทีหิเยว สุทฺธึ วทนฺติ, เต ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ. ปุริเมน ปททฺวเยน อุปาโย วุตฺโต, อิมินา อนุปายํ ปฏิเสเธติ.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា អាសវៈទាំងឡាយតែងអស់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាននោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា no ajānato no apassato សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលមិនដឹង មិនឃើញ តថាគតមិនពោល (នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដល់បុគ្គលនោះឡើយ នេះជាអត្ថ។ ដោយពាក្យនេះ ពួកជនណាដែលពោលនូវការបរិសុទ្ធចាកសង្សារជាដើម សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលមិនដឹងមិនឃើញ ពួកជននោះ ឈ្មោះថាត្រូវបដិសេធហើយ។ ដោយបទទាំងពីរខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវឧបាយ ដោយបទនេះ ទ្រង់បដិសេធនូវអនឧបាយ។

อิทานิ ยํ ชานโต อาสวานํ ขโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุกาโม กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโตติ ปุจฺฉํ อารภิ. ตตฺถ ชานนา พหุวิธา. ทพฺพชาติโก เอว หิ โกจิ ภิกฺขุ ฉตฺตํ กาตุํ ชานาติ, โกจิ จีวราทีนํ อญฺญตรํ, ตสฺส อีทิสานิ กมฺมานิ วตฺตสีเส ฐตฺวา กโรนฺตสฺส สา [Pg.50] ชานนา สคฺคมคฺคผลานํ ปทฏฺฐานํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. โย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา เวชฺชกมฺมาทีนิ กาตุํ ชานาติ, ตสฺเสวํ ชานโต อาสวา วฑฺฒนฺติเยว. ตสฺมา ยํ ชานโต ปสฺสโต จ อาสวานํ ขโย โหติ, ตเทว ทสฺเสนฺโต อิติ รูปนฺติอาทิมาห. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโตติ เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ชานนฺตสฺส. อาสวานํ ขโย โหตีติ อาสวานํ ขยนฺเต ชาตตฺตา ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ ลทฺธนามํ อรหตฺตํ โหติ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹងហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមនូវសំណួរថា kiñca, bhikkhave, jānato (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមានដល់បុគ្គលដឹងនូវអ្វី?) ជាដើម។ ក្នុងសំណួរនោះ ការដឹងមានច្រើនប្រការ។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈ តែងដឹងនូវការធ្វើឆត្រ ភិក្ខុខ្លះដឹងនូវកិច្ចណាមួយមានការធ្វើចីវរជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងវ័តដ៏ប្រសើរហើយធ្វើនូវការងារទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគប្បីពោលថា ការដឹងនោះមិនមែនជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃសួគ៌ មគ្គ និងផលឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុណាដែលបួសក្នុងសាសនាហើយ ដឹងនូវការធ្វើវេជ្ជកម្មជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះដឹងយ៉ាងនេះ អាសវៈទាំងឡាយតែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹង កាលឃើញហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា iti rūpaṃ (រូបយ៉ាងនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា evaṃ kho, bhikkhave, jānato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា āsavānaṃ khayo hoti សេចក្តីថា ព្រះអរហត្តដែលបាននូវនាមថា «អាសវក្ខយៈ» ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមាន។

เอวํ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา อิทานิ ขีณาสวสฺส อาคมนียํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ยมฺปิสฺส ตํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ขยสฺมึ ขเยญาณนฺติ อาสวกฺขยสงฺขาเต อรหตฺตผเล ปฏิลทฺเธ สติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตญฺหิ อรหตฺตผลสงฺขาเต ขยสฺมึ ปฐมวารํ อุปฺปนฺเน ปจฺฉา อุปฺปนฺนตฺตา ขเยญาณนฺติ วุจฺจติ. สอุปนิสนฺติ สการณํ สปฺปจฺจยํ. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. สา หิสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ อิโต ปเรสุปิ ลพฺภมานวเสน ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផលយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វភាគបដិបទាដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវភាពជាព្រះខីណាសព ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «yampissa taṃ, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីនោះឯង...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «khayasmiṃ khayeñāṇaṃ» បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលកើតឡើងកាលបើព្រះអរហត្តផលដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃអាសវៈត្រូវបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បច្ចវេក្ខណញាណនោះ កើតឡើងជាខាងក្រោយ កាលបើធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ ពោលគឺអរហត្តផល កើតឡើងជាលើកដំបូង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ខយេញាណ» (ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ)។ ពាក្យថា «saupanisaṃ» គឺ ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយបច្ច័យ។ ពាក្យថា «vimutti» គឺ អរហត្តផលវិមុត្តិ។ ព្រោះថា អរហត្តផលវិមុត្តិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណនោះ ដោយឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ភាពជាបច្ច័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីវិមុត្តិនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមលទ្ធភាពដែលបាន (តាមសមគួរដល់ធម៌នោះៗ) យ៉ាងនេះដែរ។

วิราโคติ มคฺโค. โส หิ กิเลเส วิราเชนฺโต เขเปนฺโต อุปฺปนฺโน, ตสฺมา วิราโคติ วุจฺจติ. นิพฺพิทาติ นิพฺพิทาญาณํ. เอเตน พลววิปสฺสนํ ทสฺเสติ. พลววิปสฺสนาติ ภยตูปฏฺฐาเน ญาณํ อาทีนวานุปสฺสเน ญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ยถาสภาวชานนสงฺขาตํ ทสฺสนํ. เอเตน ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ตรุณวิปสฺสนา หิ พลววิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ตรุณวิปสฺสนาติ สงฺขารปริจฺเฉเท ญาณํ กงฺขาวิตรเณ ญาณํ สมฺมสเน ญาณํ มคฺคามคฺเค ญาณนฺติ จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ. สมาธีติ ปาทกชฺฌานสมาธิ. โส หิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. สุขนฺติ อปฺปนาย ปุพฺพภาคสุขํ. ตญฺหิ ปาทกชฺฌานสฺส ปจฺจโย โหติ. ปสฺสทฺธีติ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ. สา หิ อปฺปนาปุพฺพภาคสฺส สุขสฺส ปจฺจโย โหติ. ปีตีติ พลวปีติ. สา หิ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย โหติ. ปาโมชฺชนฺติ ทุพฺพลปีติ. สา หิ พลวปีติยา ปจฺจโย โหติ. สทฺธาติ อปราปรํ อุปฺปชฺชนสทฺธา. สา หิ ทุพฺพลปีติยา ปจฺจโย โหติ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ตญฺหิ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหติ. ชาตีติ สวิการา ขนฺธชาติ[Pg.51]. สา หิ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย โหติ. ภโวติ กมฺมภโว. (โส หิ สวิการาย ชาติยา ปจฺจโย โหติ.) เอเตนุปาเยน เสสปทานิปิ เวทิตพฺพานิ.

ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) គឺ អរិយមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលកើតឡើង តែងធ្វើកិលេសទាំងឡាយឲ្យប្រាសចាក ឲ្យអស់ទៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វិរាគៈ»។ ពាក្យថា «nibbidā» (សេចក្តីនឿយណាយ) គឺ និព្វិទាញាណ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវពលវវិបស្សនា (វិបស្សនាមានកម្លាំង)។ ពាក្យថា «ពលវវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ ភយតូបដ្ឋានញាណ (ញាណយល់ឃើញសង្ខារជាភ័យ) អាទីនវានុបស្សនាញាណ (ញាណយល់ឃើញទោស) មុញ្ចិតុកម្យតាញាណ (ញាណប្រាថ្នានឹងរួចខ្លួន) និងសង្ខារុបេក្ខាញាណ (ញាណប្រកបដោយសេចក្តីព្រងើយកន្តើយក្នុងសង្ខារ)។ ពាក្យថា «yathābhūtañāṇadassana» (ការដឹងការឃើញតាមពិត) គឺ ការឃើញដែលពោលគឺការដឹងតាមសភាវៈពិត។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី)។ ព្រោះថា តរុណវិបស្សនា តែងជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា។ ពាក្យថា «តរុណវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ សង្ខារបរិច្ឆេទញាណ (ញាណកំណត់ដឹងសង្ខារ) កង្ខាវិតរណញាណ (ញាណឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ) សម្មសនញាណ (ញាណពិចារណា) និងមគ្គាមគ្គញាណ (ញាណកំណត់ដឹងផ្លូវនិងមិនមែនផ្លូវ)។ ពាក្យថា «samādhi» គឺ បាទកជ្ឈានសមាធិ (សមាធិជាបាតនៃវិបស្សនា)។ ព្រោះថាសមាធិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា។ ពាក្យថា «sukhaṃ» គឺ សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ (ឧបចារសមថសុខ)។ ព្រោះថាសុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈាន។ ពាក្យថា «passaddhi» គឺ ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (កិលេសទរថៈ)។ ព្រោះថាការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា «pīti» គឺ ពលវបីតិ (បីតិមានកម្លាំង)។ ព្រោះថាបីតិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ。 ពាក្យថា «pāmojjaṃ» គឺ ទុព្វលបីតិ (បីតិទន់ខ្សោយ)។ ព្រោះថាប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពាក្យថា «saddhā» គឺ សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ព្រោះថាសទ្ធានោះ តែងជាបច្ច័យដល់ទុព្វលបីតិ (ប្រាមោជ្ជៈ)។ ពាក្យថា «dukkhaṃ» គឺ វដ្តទុក្ខ។ ព្រោះថាវដ្តទុក្ខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ពាក្យថា «jāti» គឺ ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល (វិការៈ)។ ព្រោះថាជាតិ (ការកើត) នោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា «bhavo» គឺ កម្មភព។ (ព្រោះថាកម្មភពនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ជាតិដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល)។ គប្បីជ្រាបនូវបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។

ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทรํ นาม ‘ก’นฺติลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโพ’’ติปิ ‘‘นทีกุญฺโฉ’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐมาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุสุมฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชูปนิสา สงฺขาราติอาทีสุ อวิชฺชา ปพฺพโตติ ทฏฺฐพฺพา. อภิสงฺขารา เมโฆติ, วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ กนฺทราทโยติ, วิมุตฺติ สาคโรติ.

ពាក្យថា «thullaphusitake» គឺ ដែលមានតំណក់ទឹកភ្លៀងធំៗ។ ក្នុងពាក្យថា «pabbatakandarapadarasākhā» ជាដើមនោះ ពាក្យថា «kandara» (ជ្រលងភ្នំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃភ្នំដែលត្រូវទឹក (ដែលបានឈ្មោះថា «កៈ») ច្រោះឲ្យបែកធ្លាយ ដែលគេហៅថា «nitamba» (ចង្កេះភ្នំ) ខ្លះ «nadīkuñcha» (របត់ស្ទឹង) ខ្លះ។ ពាក្យថា «padara» (ប្រេះស្រាំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃដីដែលប្រេះស្រាំ ក្នុងកាលដែលភ្លៀងមិនបង្អុរចុះអស់រយៈពេល ៨ ខែ (ក្នុងរដូវរងានិងរដូវក្តៅ)។ ពាក្យថា «sākhā» (ដៃស្ទឹង/ដៃព្រែក) បានដល់ ផ្លូវទឹកតូចៗដែលហូរចូលទៅកាន់អណ្តូងទឹកតូចៗ។ ពាក្យថា «kusobbhā» (អណ្តូងតូច/ត្រពាំងតូច) គឺ រណ្តៅតូចៗ។ ពាក្យថា «mahāsobbhā» (អណ្តូងធំ/ត្រពាំងធំ) គឺ រណ្តៅធំៗ。 ពាក្យថា «kunnadiyo» (ស្ទឹងតូច) គឺ ស្ទឹងតូចៗ។ ពាក្យថា «mahānadiyo» (ស្ទឹងធំ/ទន្លេធំ) គឺ ទន្លេធំៗមានទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនាជាដើម។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង សង្ខារទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាឧបនិស្ស័យ) គប្បីយល់ឃើញថា អវិជ្ជា ដូចជាភ្នំ។ អភិសង្ខារ ដូចជាពពកភ្លៀង, វដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើម ដូចជាជ្រលងភ្នំជាដើម, វិមុត្តិ ដូចជាមហាសមុទ្រ។

ยถา ปพฺพตมตฺถเก เทโว วสฺสิตฺวา ปพฺพตกนฺทราทีนิ ปูเรนฺโต อนุปุพฺเพน มหาสมุทฺทํ สาครํ ปูเรติ, เอวํ อวิชฺชาปพฺพตมตฺถเก ตาว อภิสงฺขารเมฆสฺส วสฺสนํ เวทิตพฺพํ. อสฺสุตวา หิ พาลปุถุชฺชโน อวิชฺชาย อญฺญาณี หุตฺวา ตณฺหาย อภิลาสํ กตฺวา กุสลากุสลกมฺมํ อายูหติ, ตํ กุสลากุสลกมฺมํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทีนิ นามรูปาทีนํ. อิติ ปพฺพตมตฺถเก วุฏฺฐเทวสฺส กนฺทราทโย ปูเรตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตกาโล วิย อวิชฺชาปพฺพตมตฺถเก วุฏฺฐสฺส อภิสงฺขารเมฆสฺส ปรมฺปรปจฺจยตาย อนุปุพฺเพน วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล. พุทฺธวจนํ ปน ปาฬิยํ อคหิตมฺปิ ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ, อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา วเสน คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. ยา หิ ตสฺส กุลเคเห นิพฺพตฺติ, สา กมฺมภวปจฺจยา สวิการา ชาติ นาม. โส พุทฺธานํ วา พุทฺธสาวกานํ วา สมฺมุขีภาวํ อาคมฺม วฏฺฏโทสทีปกํ ลกฺขณาหฏํ ธมฺมกถํ สุตฺวา วฏฺฏวเสน ปีฬิโต โหติ, เอวมสฺส สวิการา ขนฺธชาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย โหติ. โส วฏฺฏทุกฺเขน ปีฬิโต อปราปรํ สทฺธํ ชเนตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, เอวมสฺส วฏฺฏทุกฺขํ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหติ. โส ปพฺพชฺชามตฺเตเนว อสนฺตุฏฺโฐ อูนปญฺจวสฺสกาเล นิสฺสยํ [Pg.52] คเหตฺวา วตฺตปฏิปตฺตึ ปูเรนฺโต ทฺเวมาติกา ปคุณํ กตฺวา กมฺมากมฺมํ อุคฺคเหตฺวา ยาว อรหตฺตา นิชฺชฏํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺเญ วสนฺโต ปถวีกสิณาทีสุ กมฺมํ อารภติ, ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ นิสฺสาย ทุพฺพลปีติ อุปฺปชฺชติ. ตทสฺส สทฺธูปนิสํ ปาโมชฺชํ, ตํ พลวปีติยา ปจฺจโย โหติ. พลวปีติ ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา, สา อปฺปนาปุพฺพภาคสุขสฺส, ตํ สุขํ ปาทกชฺฌานสมาธิสฺส. โส สมาธินา จิตฺตกลฺลตํ ชเนตฺวา ตรุณวิปสฺสนาย กมฺมํ กโรติ. อิจฺจสฺส ปาทกชฺฌานสมาธิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ, ตรุณวิปสฺสนา พลววิปสฺสนาย, พลววิปสฺสนา มคฺคสฺส, มคฺโค ผลวิมุตฺติยา, ผลวิมุตฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺสาติ. เอวํ เทวสฺส อนุปุพฺเพน สาครํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล วิย ขีณาสวสฺส วิมุตฺติสาครํ ปูเรตฺวา ฐิตกาโล เวทิตพฺโพติ. ตติยํ.

ទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ ហើយបំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម រួចហើយទើបបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបការបង្អុរចុះនៃពពកគឺអភិសង្ខារលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជាជាមុនសិន យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនល្ងង់ខ្លៅដែលមិនបានស្តាប់ធម៌ កាលបើជាអ្នកមិនដឹងព្រោះអវិជ្ជា តែងធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដោយតណ្ហា ហើយសន្សំសន្សំនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម កម្មជាកុសលនិងអកុសលនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បដិសន្ធិវិញ្ញាណ បដិសន្ធិវិញ្ញាណជាដើម តែងជាបច្ច័យដល់នាមរូបជាដើម។ នេះជាកាលដែលវដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើមត្រូវបានបំពេញ ហើយតាំងនៅតាមលំដាប់ ដោយភាពជាបច្ច័យតៗគ្នា នៃពពកគឺអភិសង្ខារដែលបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជា ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ បំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម ហើយហូរទៅដល់មហាសមុទ្រហើយតាំងនៅ យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈ ទោះបីមិនបានលើកឡើងក្នុងបាលីនៃសូត្រនេះក្តី ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់កាន់យកហើយដោយអំណាចនៃបាលីថា «idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajati» (ព្រះតថាគតកើតឡើងក្នុងលោកនេះ... ចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ) នេះឯង។ ព្រោះថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនៃកុលបុត្រនោះ ឈ្មោះថា ជាតិ ដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល ដែលមានកម្មភពជាបច្ច័យ។ កុលបុត្រនោះ ចូលទៅជិតព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះពុទ្ធសាវកទាំងឡាយក្តី ហើយបានស្តាប់ធម្មកថាដែលបង្ហាញទោសនៃវដ្តៈ ដែលនាំមកនូវលក្ខណៈ (មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម) តែងជាអ្នកត្រូវវដ្តៈបៀតបៀន យ៉ាងនេះឯង ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួលរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ កុលបុត្រនោះ កាលត្រូវវដ្តទុក្ខបៀតបៀនហើយ តែងញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើងរឿយៗ ហើយចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ យ៉ាងនេះឯង វដ្តទុក្ខរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ កុលបុត្រនោះ មិនត្រឹមតែត្រេកអរត្រឹមតែការបួសប៉ុណ្ណោះទេ ក្នុងកាលដែលមានវស្សាតិចជាង ៥ វស្សា ក៏កាន់យកនូវនិស្ស័យ បំពេញនូវវត្តបដិបត្តិ ធ្វើមាតិកាទាំងពីរ (បាតិមោក្ខទាំងពីរ) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញ រៀននូវកម្មនិងមិនមែនកម្ម (វិន័យវិនិច្ឆ័យ) ធ្វើខ្លួនមិនឲ្យមានសេចក្តីសង្ស័យរហូតដល់ព្រះអរហត្ត កាន់យកនូវកម្មដ្ឋាន ហើយទៅនៅក្នុងព្រៃ ផ្តើមធ្វើការងារក្នុងបឋវីកសិណជាដើម កាលកុលបុត្រនោះអាស្រ័យនូវកម្មដ្ឋាន បីតិទន់ខ្សោយ (ទុព្វលបីតិ) ក៏កើតឡើង។ ក្នុងកាលនោះ ប្រាមោជ្ជៈដែលមានសទ្ធាជាឧបនិស្ស័យរបស់កុលបុត្រនោះ ក៏កើតឡើង ប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពលវបីតិ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ, ការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ, សុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈានសមាធិ។ កុលបុត្រនោះ ញ៉ាំងភាពគួរដល់ការងារនៃចិត្តឲ្យកើតឡើងដោយសមាធិ ហើយធ្វើការងារដោយតរុណវិបស្សនា។ ដោយហេតុនេះ បាទកជ្ឈានសមាធិរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា, តរុណវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា, ពលវវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់មគ្គ, មគ្គ ជាបច្ច័យដល់ផលវិមុត្តិ, ផលវិមុត្តិ ជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណ។ គប្បីជ្រាបនូវកាលដែលមហាសមុទ្រគឺវិមុត្តិរបស់ព្រះខីណាសពត្រូវបានបំពេញហើយតាំងនៅ ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់ហើយតាំងនៅ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

๔. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាអញ្ញតិត្ថិយសូត្រ

๒๔. จตุตฺเถ ปาวิสีติ ปวิฏฺโฐ. โส จ น ตาว ปวิฏฺโฐ, ‘‘ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน เอวํ วุตฺโต. ยถา กึ? ยถา ‘‘คามํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺตปุริโส ตํ คามํ อปฺปตฺโตปิ ‘‘กหํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ วุตฺเต ‘‘คามํ คโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ. อติปฺปโคติ ตทา กิร เถรสฺส อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตทิวโส อโหสิ, อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตภิกฺขู โพธิยงฺคเณ เจติยงฺคเณ นิวาสนปารุปนฏฺฐาเนติ อิเมสุ ฐาเนสุ ยาว ภิกฺขาจารเวลา โหติ, ตาว ปปญฺจํ กโรนฺติ. เถรสฺส ปน ‘‘ยาว ภิกฺขาจารเวลา โหติ, ตาว ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ เอกทฺเวกถาวาเร กริสฺสามี’’ติ จินฺตยโต ยํนูนาหนฺติ เอตทโหสิ. ปริพฺพาชกานํ อาราโมติ โส กิร อาราโม ทกฺขิณทฺวารสฺส จ เวฬุวนสฺส จ อนฺตรา อโหสิ. อิธาติ อิเมสุ จตูสุ วาเทสุ. กึวาที กิมกฺขายีติ กึ วทติ กึ อาจิกฺขติ, กึ เอตฺถ สมณสฺส โคตมสฺส ทสฺสนนฺติ ปุจฺฉนฺติ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยามาติ, โภตา โคตเมน ยํ วุตฺตํ การณํ, ตสฺส อนุการณํ กเถยฺยาม. สหธมฺมิโก วาทานุปาโตติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทานุปาโต วาทปฺปวตฺติ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กถํ นาคจฺเฉยฺย? อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ สพฺพากาเรนปิ สมณสฺส โคตมสฺส วาเท คารยฺหํ การณํ น ภเวยฺยาติ?

២៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «pāvisi» (បានចូលទៅហើយ) គឺ ចូលទៅហើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះថេរៈនោះមិនទាន់បានចូលទៅនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែដោយហេតុតែលោកចេញទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅ» ហេતુંនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាបុរសដែលចេញដំណើរទៅដោយគិតថា «អាញ់នឹងទៅកាន់ភូមិឯណោះ» ទោះបីមិនទាន់ទៅដល់ភូមិនោះក្តី កាលបើគេសួរថា «អ្នកឈ្មោះនេះទៅណា?» គេតែងនិយាយថា «ទៅកាន់ភូមិហើយ» យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «atippago» (ព្រលឹមពេក/ព្រលឹមណាស់) ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ជាថ្ងៃដែលព្រះថេរៈចេញទៅតាំងពីព្រលឹមណាស់។ ពួកភិក្ខុដែលចេញទៅតាំងពីព្រលឹមពេក តែងធ្វើការបង្អង់ (យឺតយ៉ាវ) ក្នុងទីទាំងឡាយមានលានពោធិ៍ លានចេតិយ និងកន្លែងស្លៀកដណ្តប់ជាដើម អស់កាលត្រឹមតែមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាត។ ចំណែកព្រះថេរៈ កាលពិចារណាថា «កាលបើមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាតទេ អាត្មាអញនឹងធ្វើការសន្ទនាធម៌មួយឬពីរវគ្គជាមួយពួកបរិព្វាជកសិន» ទើបមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «yaṃnūnāhaṃ» (បើដូច្នោះ អាត្មាអញ...) នេះកើតឡើង។ ពាក្យថា «paribbājakānaṃ ārāmo» (អារាមនៃពួកបរិព្វាជក) ឮថា អារាមនោះស្ថិតនៅចន្លោះទ្វារខាងត្បូងនិងព្រៃវេឡុវ័ន។ ពាក្យថា «idha» (ក្នុងលោកនេះ/ក្នុងទីនេះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នេះ។ ពាក្យថា «kiṃvādī kimakkhāyī» គឺ ពួកបរិព្វាជកសួរថា ព្រះសមណគោតមពោលយ៉ាងណា ប្រាប់យ៉ាងណា អ្វីជាទស្សនៈ (ការយល់ឃើញ) របស់ព្រះសមណគោតមក្នុងរឿងនេះ? ពាក្យថា «dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma» (យើងនឹងព្យាករធម៌តាមសមគួរដល់ធម៌) គឺ ហេតុណាដែលព្រះគោតមដ៏ចម្រើនបានពោលទុក យើងនឹងពោលនូវហេតុដែលស្របគ្នានឹងហេតុនោះ។ ពាក្យថា «sahadhammiko vādānupāto» (ការពោលតាមវាទៈដែលប្រកបដោយធម៌) គឺ ការពោលតាមវាទៈ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដែលប្រកបដោយហេតុ តាមហេតុដែលអ្នកដទៃពោលហើយ ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីតិះដៀល សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចមកដល់បាន? សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលគប្បីតិះដៀលក្នុងវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដោយប្រការទាំងពួង?

อิติ [Pg.53] วทนฺติ ผสฺสปจฺจยา ทุกฺขนฺติ เอวํ วทนฺโตติ อตฺโถ. ตตฺราติ เตสุ จตูสุ วาเทสุ. เต วต อญฺญตฺร ผสฺสาติ อิทํ ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ ปฏิญฺญาย สาธกวจนํ. ยสฺมา หิ น วินา ผสฺเสน ทุกฺขปฏิสํเวทนา อตฺถิ, ตสฺมา ชานิตพฺพเมตํ ยถา ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា «iti vadanti phassapaccayā dukkhaṃ» សេចក្តីថា ពួកជនដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «tatra» (ក្នុងពាក្យទាំងនោះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា «te vata aññatra phassā» (ពួកជនទាំងនោះ វៀរលែងតែផស្សៈចេញហើយ...) នេះ ជាពាក្យសម្រេច (ពាក្យបញ្ជាក់) នូវការប្តេជ្ញាថា «tadapi phassapaccayā» (ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ)។ ព្រោះថា ការទទួលដឹងនូវទុក្ខ តែងមិនមានដោយវៀរចាកផស្សៈឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា «ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ» នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

สาธุ, สาธุ, อานนฺทาติ อยํ สาธุกาโร สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺโน, อานนฺทตฺเถเรน ปน สทฺธึ ภควา อามนฺเตสิ. เอกมิทาหนฺติ เอตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ, เอกํ สมยนฺติ อตฺโถ. อิทํ วจนํ ‘‘น เกวลํ สาริปุตฺโตว ราชคหํ ปวิฏฺโฐ, อหมฺปิ ปาวิสึ. น เกวลญฺจ ตสฺเสวายํ วิตกฺโก อุปฺปนฺโน, มยฺหมฺปิ อุปฺปชฺชิ. น เกวลญฺจ ตสฺเสว สา ติตฺถิเยหิ สทฺธึ กถา ชาตา, มยฺหมฺปิ ชาตปุพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «sādhu, sādhu, ānanda» នេះ ជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជាមួយព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ក្នុងពាក្យថា «ekamidāhaṃ» នេះ ពាក្យថា «idha» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា «ekaṃ samayaṃ» (សម័យមួយ)។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលបានចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ សូម្បីតថាគតក៏បានចូលទៅដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើង សូម្បីតថាគតក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើងដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះ សូម្បីតថាគតក៏ធ្លាប់មានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះពីមុនមកដែរ»។

อจฺฉริยํ อพฺภุตนฺติ อุภยมฺเปตํ วิมฺหยทีปนเมว. วจนตฺโถ ปเนตฺถ อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อจฺฉริยํ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. เอเกน ปเทนาติ ‘‘ผสฺสปจฺจยา ทุกฺข’’นฺติ อิมินา เอเกน ปเทน. เอเตน หิ สพฺพวาทานํ ปฏิกฺเขปตฺโถ วุตฺโต. เอเสวตฺโถติ เอโสเยว ผสฺสปจฺจยา ทุกฺขนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺโถ. ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาตูติ ตญฺเญเวตฺถ อุปฏฺฐาตุ. อิทานิ เถโร ชรามรณาทิกาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาย ตํ อตฺถคมฺภีรญฺเจว คมฺภีราวภาสญฺจ กโรนฺโต สเจ มํ, ภนฺเตติอาทึ วตฺวา ยํมูลกา กถา อุปฺปนฺนา, ตเทว ปทํ คเหตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ฉนฺนํตฺเววาติอาทิมาห. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. จตุตฺถํ.

ពាក្យថា «acchariyaṃ abbhutaṃ» ទាំងពីរម៉ាត់នេះ សុទ្ធតែជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យ (សេចក្តីប្លែកក្នុងចិត្ត)។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងទីនេះថា គួរដើម្បីទះដៃ (សម្តែងការកោតសរសើរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អច្ឆរិយៈ» (គួរឲ្យអស្ចារ្យ)។ អ្វីដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ឥឡូវក៏កើតមានឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អព្ភូតៈ» (ចម្លែក/មិនធ្លាប់មាន)។ ពាក្យថា «ekena padena» (ដោយបទតែមួយ) គឺ ដោយបទតែមួយនេះថា «phassapaccayā dukkhaṃ» (ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ)។ ព្រោះថា ដោយបទនេះ សេចក្តីបដិសេធនូវវាទៈទាំងពួង ត្រូវបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «esevattho» គឺ សេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទដែលមានសភាវៈយ៉ាងនេះឯងថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «taññevettha paṭibhātu» គឺ សូមឲ្យសេចក្តីនោះឯងប្រាកដ (ដល់អ្នកអានន្ទ) ក្នុងទីនេះចុះ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទកថា មានជរានិងមរណៈជាដើមនោះ ឲ្យមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅផង ឲ្យមានការប្រាកដឡើងជាទីជ្រាលជ្រៅផង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sace maṃ, bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើគេសួរខ្ញុំព្រះអង្គ...) រួចហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ដោយកាន់យកនូវបទគឺផស្សៈដែលជាឫសគល់នៃធម្មកថាដែលកើតឡើងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «channaṃ tveva» (ព្រោះការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង...)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

๕. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាភូមិជសូត្រ

๒๕-๒๖. ปญฺจเม ภูมิโชติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เสสมิธาปิ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ยสฺมา อิทํ สุขทุกฺขํ น เกวลํ ผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, กาเยนปิ กริยมานํ กรียติ, วาจายปิ มนสาปิ, อตฺตนาปิ กริยมานํ กรียติ, ปเรนปิ กริยมานํ กรียติ, สมฺปชาเนนปิ กริยมานํ กรียติ, อสมฺปชาเนนปิ, ตสฺมา ตสฺส อปรมฺปิ ปจฺจยวิเสสํ ทสฺเสตุํ กาเย วา หานนฺท, สตีติอาทิมาห. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายทฺวาเร อุปฺปนฺนเจตนาเหตุ. วจีสญฺเจตนามโนสญฺเจตนาสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ กายทฺวาเร กามาวจรกุสลากุสลวเสน [Pg.54] วีสติ เจตนา ลพฺภนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร นวหิ รูปารูปเจตนาหิ สทฺธึ เอกูนตึสาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ เอกูนสตฺตติ เจตนา โหนฺติ, ตปฺปจฺจยํ วิปากสุขทุกฺขํ ทสฺสิตํ. อวิชฺชาปจฺจยา จาติ อิทํ ตาปิ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํ ยถาวุตฺตเจตนาเภทํ กายสงฺขารญฺเจว วจีสงฺขารญฺจ มโนสงฺขารญฺจ ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สามํ อสงฺขาริกจิตฺเตน กโรติ, ปเรหิ การิยมาโน สสงฺขาริกจิตฺเตนาปิ กโรติ, ‘‘อิทํ นาม กมฺมํ กโรติ, ตสฺส เอวรูโป นาม วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ, เอวํ กมฺมญฺจ วิปากญฺจ ชานนฺโตปิ กโรติ, มาตาปิตูสุ เจติยวนฺทนาทีนิ กโรนฺเตสุ อนุกโรนฺตา ทารกา วิย เกวลํ กมฺมเมว ชานนฺโต ‘‘อิมสฺส ปน กมฺมสฺส อยํ วิปาโก’’ติ วิปากํ อชานนฺโตปิ กโรติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ สามํ วา ตํ, อานนฺท, กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรตีติอาทิ วุตฺตํ.

២៥-២៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ភូមិជៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា—ព្រោះថា សុខទុក្ខនេះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះផស្សបច្ច័យតែម្យ៉ាងនោះទេ កាលបើបុគ្គលធ្វើដោយកាយ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើធ្វើដោយវាចា ដោយចិត្ត ក៏រមែងធ្វើ កាលបើខ្លួនឯងធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើអ្នកដទៃធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើមិនដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យដ៏ប្លែកមួយទៀតរបស់សុខទុក្ខនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា កាយេ វា ហានន្ទ សតិ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយសញ្ចេតនាហេតុ គឺហេតុគឺចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងកាយទ្វារ។ ក្នុងវចីសញ្ចេតនា និងមនោសញ្ចេតនា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាយទ្វារនេះ ចេតនា ២០ រមែងបានដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសល និងអកុសល ក្នុងវចីទ្វារក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងមនោទ្វារ ចេតនា ២៩ រួមជាមួយរូបាវចរចេតនា និងអរូបាវចរចេតនា ៩ ដូច្នេះ ចេតនា ៦៩ ក្នុងទ្វារទាំងបី រមែងមាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវិបាកសុខទុក្ខដែលមានចេតនាទាំងនោះជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា អវិជ្ជាបច្ចយា ច នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែចេតនាទាំងនោះ ក៏មានអវិជ្ជាជាបច្ច័យដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលធ្វើនូវកាយសង្ខារ វចីសង្ខារ និងមនោសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនាដូចដែលបានពោលហើយនោះ ដោយខ្លួនឯង ដោយអសង្ខារិកចិត្ត ដោយមិនមានអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយសសង្ខារិកចិត្ត កាលបើអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយដឹងទាំងកម្មនិងវិបាកយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលធ្វើកម្មឈ្មោះនេះ វិបាកមានសភាពយ៉ាងនេះរបស់កម្មនោះនឹងមាន» ខ្លះ ធ្វើដោយដឹងត្រឹមកម្បដិបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្មេងៗដែលធ្វើតម្រាប់តាមកាលដែលមាតាបិតាធ្វើការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ដោយមិនដឹងវិបាកថា «វិបាករបស់កម្មនេះមានសភាពយ៉ាងនេះ» ខ្លះ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ជាដើម។

อิเมสุ, อานนฺท, ธมฺเมสูติ เย อิเม ‘‘สามํ วา ตํ, อานนฺท, กายสงฺขาร’’นฺติอาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ วุตฺตา ฉสตฺตติ ทฺเวสตา เจตนาธมฺมา, อิเมสุ ธมฺเมสุ อวิชฺชา อุปนิสฺสยโกฏิยา อนุปติตา. สพฺเพปิ หิ เต ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต อวิชฺชาย ตฺเววาติอาทิมาห. โส กาโย น โหตีติ ยสฺมึ กาเย สติ กายสญฺเจตนาปจฺจยํ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, โส กาโย น โหติ. วาจามเนสุปิ เอเสว นโย. อปิจ กาโยติ เจตนากาโย, วาจาปิ เจตนาวาจา, มโนปิ กมฺมมโนเยว. ทฺวารกาโย วา กาโย. วาจามเนสุปิ เอเสว นโย. ขีณาสโว เจติยํ วนฺทติ, ธมฺมํ ภณติ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, กถมสฺส กายาทโย น โหนฺตีติ? อวิปากตฺตา. ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ. อวิปากํ หุตฺวา กิริยามตฺเต ติฏฺฐติ, เตนสฺส เต กายาทโย น โหนฺตีติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ ម្នាលអានន្ទ សេចក្តីថា ចេតនាធម៌ទាំង ២៧៦ នេះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងឋានៈទាំង ៤ មានពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ ជាដើម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ អវិជ្ជាធ្លាក់ចុះក្នុងចំណែកនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ព្រោះថា ចេតនាធម៌ទាំងអស់នោះ រមែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលក្នុងបទនេះឯងថា «អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា»។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា អវិជ្ជាយ ត្វេវ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយនោះមិនមាន សេចក្តីថា កាលបើកាយណាមាន សុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានកាយសញ្ចេតនាជាបច្ច័យរមែងកើតឡើង កាយនោះមិនមានឡើយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា កាយ គឺចេតនាកាយ, ពាក្យថា វាចា ក៏ជាចេតនាវាចា, ពាក្យថា ចិត្ត ក៏ជាកម្មចិត្តនោះឯង។ ឬមួយ កាយដែលជាទ្វារ ឈ្មោះថា កាយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សួរថា ព្រះខីណាស្រពរមែងថ្វាយបង្គំចេតិយ សម្តែងធម៌ ធ្វើកម្មដ្ឋានទុកក្នុងចិត្ត ចុះហេតុអ្វីបានជាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានវិបាក។ ព្រោះថាកម្មដែលព្រះខីណាស្រពធ្វើហើយ មិនមែនជាកុសល មិនមែនជាអកុសលឡើយ។ កម្មនោះមិនមានវិបាក ហើយឋិតនៅត្រឹមតែកិរិយាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា កាយជាដើមទាំងនោះរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមានឡើយ។

เขตฺตํ ตํ น โหตีติอาทีสุปิ วิรุหนฏฺเฐน ตํ เขตฺตํ น โหติ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ น โหติ, ปจฺจยฏฺเฐน อายตนํ น โหติ, การณฏฺเฐน อธิกรณํ น โหติ. สญฺเจตนามูลกญฺหิ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ [Pg.55] อุปฺปชฺเชยฺย, สา สญฺเจตนา เอเตสํ วิรุหนาทีนํ อตฺถานํ อภาเวน ตสฺส สุขทุกฺขสฺส เนว เขตฺตํ, น วตฺถุ น อายตนํ, น อธิกรณํ โหตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เวทนาทีสุ สุขทุกฺขเมว กถิตํ, ตญฺจ โข วิปากเมวาติ. ปญฺจมํ.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា ទីនោះមិនមែនជាស្រែជាដើម សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីលូតលាស់ ទីនោះមិនមែនជាស្រែឡើយ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង មិនមែនជាទីដីឡើយ ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យ មិនមែនជាអាយតនៈឡើយ ដោយអត្ថថាជាហេតុ មិនមែនជាអធិករណ៍ឡើយ។ ព្រោះថាសុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានសញ្ចេតនាជាឫសគល់ គប្បីកើតឡើង ចេតនានោះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីមានការលូតលាស់ជាដើមទាំងនេះ ទើបមិនមែនជាស្រែ មិនមែនជាទីដី មិនមែនជាអាយតនៈ មិនមែនជាអធិករណ៍ នៃសុខទុក្ខនោះឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែសុខទុក្ខក្នុងវេទនាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ហើយសុខទុក្ខនោះ ក៏ជាវិបាកពិតប្រាកដមែន។ ចប់ សូត្រទី៥។

ฉฏฺฐํ อุปวาณสุตฺตํ อุตฺตานเมว. เอตฺถ ปน วฏฺฏทุกฺขเมว กถิตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

សូត្រទី៦ គឺឧបវាណសូត្រ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែវដ្តទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៦។

๗. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាបច្ចយសូត្រ

๒๗-๒๘. สตฺตเม ปฏิปาฏิยา วุตฺเตสุ ปริโยสานปทํ คเหตฺวา กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ชรามรณนฺติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ ปจฺจยํ ปชานาตีติ เอวํ ทุกฺขสจฺจวเสน ปจฺจยํ ชานาติ. ปจฺจยสมุทยาทโยปิ สมุทยสจฺจาทีนํเยว วเสน เวทิตพฺพา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน. ทสฺสนสมฺปนฺโนติ ตสฺเสว เววจนํ. อาคโต อิมํ สทฺธมฺมนฺติ มคฺคสทฺธมฺมํ อาคโต. ปสฺสตีติ มคฺคสทฺธมฺมเมว ปสฺสติ. เสกฺเขน ญาเณนาติ มคฺคญาเณเนว. เสกฺขาย วิชฺชายาติ มคฺควิชฺชาย เอว. ธมฺมโสตํ สมาปนฺโนติ มคฺคสงฺขาตเมว ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน. อริโยติ ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺเพธิกปญฺญาย สมนฺนาคโต. อมตทฺวารํ อาหจฺจ ติฏฺฐตีติ อมตํ นาม นิพฺพานํ, ตสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ อาหจฺจ ติฏฺฐตีติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. สตฺตมอฏฺฐมานิ.

២៧-២៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងតាមលំដាប់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកបទចុងក្រោយ ហើយត្រាស់ពាក្យថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះជាតិនិងមរណៈ តើដូចម្តេច ជាដើម។ ពាក្យថា ដឹងច្បាស់នូវបច្ច័យយ៉ាងនេះ សេចក្តីថា ដឹងនូវបច្ច័យដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈយ៉ាងនេះ។ សូម្បីបច្ចយសមុទ័យជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ គឺបរិបូណ៌ដោយមគ្គទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា មកកាន់ព្រះសទ្ធម៌នេះ គឺមកកាន់មគ្គសទ្ធម៌។ ពាក្យថា ឃើញ គឺឃើញនូវមគ្គសទ្ធម៌នោះឯងដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា ដោយញាណជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គញាណនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយវិជ្ជាជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គវិជ្ជា (មគ្គញាណ) នោះឯង។ ពាក្យថា ដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ គឺដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ដែលពោលគឺអរិយមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា ជាអរិយបុគ្គល គឺកន្លងផុតនូវបុថុជ្ជនភូមិហើយ។ ពាក្យថា មានប្រាជ្ញាទម្លុះទម្លាយ គឺប្រកបដោយប្រាជ្ញាដែលទម្លុះទម្លាយនូវសច្ចៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ឈរទង្គិចទ្វារអមតៈ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អមតៈ ឈរទង្គិច (ប៉ះពាល់) នូវអរិយមគ្គដែលជាទ្វារនៃព្រះនិព្វាននោះ។ សូត្រទី៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី៧ និងទី៨។

๙. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๒๙-๓๐. นวมํ อกฺขรภาณกานํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสเยน วุตฺตํ. เต หิ ปรีติ อุปสคฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วุจฺจมาเน ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกนฺติ. นวมํ.

៩. សូត្រទី៩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលអក្ខរៈ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ដោយដាក់ឧបសគ្គថា បរិ ក៏រមែងអាចទម្លុះទម្លាយដឹងបាន។ ចប់ សូត្រទី៩។

ทสเม สพฺพํ อุตฺตานเมว. อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจปฏิเวโธว กถิโต. ทสมํ.

២៩-៣០. ក្នុងសូត្រទី១០ សេចក្តីទាំងអស់ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ៤ប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី១០។

ทสพลวคฺโค ตติโย.

ចប់ ទសពលវគ្គ ទី៣។

๔. กฬารขตฺติยวคฺโค

កឡារខត្តិយវគ្គ

๑. ภูตสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាភូតសូត្រ

๓๑. กฬารขตฺติยวคฺคสฺส [Pg.56] ปฐเม อชิตปญฺเหติ อชิตมาณเวน ปุจฺฉิตปญฺเห. สงฺขาตธมฺมาเสติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา. เสกฺขาติ สตฺต เสกฺขา. ปุถูติ เตเยว สตฺต ชเน สนฺธาย ปุถูติ วุตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. นิปโกติ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโก, ตฺวํ ปณฺฑิโต ปพฺรูหีติ ยาจติ. อิริยนฺติ วุตฺตึ อาจารํ โคจรํ วิหารํ ปฏิปตฺตึ. มาริสาติ ภควนฺตํ อาลปติ. เสกฺขานญฺจ สงฺขาตธมฺมานญฺจ ขีณาสวานญฺจ ปฏิปตฺตึ มยา ปุจฺฉิโต ปณฺฑิต, มาริส, มยฺหํ กเถหีติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ.

១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកឡារខត្តិយវគ្គ ពាក្យថា ក្នុងបញ្ហានៃអជិតៈ គឺក្នុងបញ្ហាដែលអជិតមាណពសួរហើយ។ ពាក្យថា សង្ខាតធម៌ទាំងឡាយ គឺធម៌ដែលដឹងច្បាស់ហើយ ធម៌ដែលថ្លឹងថ្លែងហើយ ធម៌ដែលឆ្លងផុតហើយ។ ពាក្យថា សេក្ខៈ គឺសេក្ខបុគ្គល ៧ ពួក។ ពាក្យថា ច្រើន គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួកនោះឯង។ ពាក្យថា ក្នុងលោកនេះ គឺក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា និបកៈ (អ្នកមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន) គឺប្រាជ្ញា លោកហៅថា នេបក្កៈ ព្រោះប្រកបដោយប្រាជ្ញានោះ ទើបឈ្មោះថា និបកៈ អជិតមាណពសូមអង្វរថា «សូមព្រះអង្គជាបណ្ឌិតប្រាប់ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ពាក្យថា ឥរិយា គឺការប្រព្រឹត្ត អាចារៈ គោចរៈ វិហារធម៌ និងបដិបត្តិ។ ពាក្យថា មារិសៈ (លោកដ៏មានអាយុ) គឺអជិតមាណពហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងគាថានេះមានដូចតទៅ៖ «បពិត្រព្រះអង្គជាបណ្ឌិតដ៏មានអាយុ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាសួរហើយ សូមព្រះអង្គសម្តែងនូវបដិបត្តិនៃសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយផង នៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ហើយផង ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។

ตุณฺหี อโหสีติ กสฺมา ยาว ตติยํ ปุฏฺโฐ ตุณฺหี อโหสิ? กึ ปญฺเห กงฺขติ, อุทาหุ อชฺฌาสเยติ? อชฺฌาสเย กงฺขติ, โน ปญฺเห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สตฺถา มํ เสกฺขาเสกฺขานํ อาคมนียปฏิปทํ กถาเปตุกาโม; สา จ ขนฺธวเสน ธาตุวเสน อายตนวเสน ปจฺจยาการวเสนาติ พหูหิ การเณหิ สกฺกา กเถตุํ. กถํ กเถนฺโต นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ? อถ สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘ฐเปตฺวา มํ อญฺโญ ปตฺตํ อาทาย จรนฺโต สาวโก นาม ปญฺญาย สาริปุตฺตสโม นตฺถิ. อยมฺปิ มยา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยาว ตติยํ ตุณฺหี เอว. ปญฺเห นุ โข กงฺขติ, อุทาหุ อชฺฌาสเย’’ติ. อถ ‘‘อชฺฌาสเย’’ติ ญตฺวา ปญฺหกถนตฺถาย นยํ ททมาโน ภูตมิทนฺติ, สาริปุตฺต, ปสฺสสีติ อาห.

៣១. ពាក្យថា ស្ងៀមនៅ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះសារីបុត្តកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសួររហូតដល់បីដងហើយ នៅតែស្ងៀម? តើលោកសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ (អធ្យាស្រ័យ) របស់ព្រះសាស្តា? ឆ្លើយថា លោកសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ មិនមែនសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងឲ្យអាត្មាអញសម្តែងនូវបដិបទាជាគ្រឿងទៅដល់របស់សេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គល បដិបទានោះ អាត្មាអញអាចសម្តែងបានដោយហេតុជាច្រើន គឺដោយអំណាចនៃខន្ធខ្លះ ធាតុខ្លះ អាយតនៈខ្លះ បច្ចយាការៈខ្លះ។ កាលបើអាត្មាអញសម្តែង តើនឹងអាចកាន់យកព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយសម្តែងបានយ៉ាងដូចម្តេចហ្ន៎?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «លើកលែងតែតថាគតចេញ សាវ័កដទៃដែលដើរត្រេចទៅកាន់បាត្រ ហើយមានប្រាជ្ញាស្មើនឹងសារីបុត្ត មិនមានឡើយ។ សូម្បីសារីបុត្តនេះ កាលដែលតថាគតសួរបញ្ហាហើយ ក៏នៅតែស្ងៀមរហូតដល់បីដង។ តើសារីបុត្តសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យរបស់តថាគតហ្ន៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា «សង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យ» ទើបទ្រង់ប្រទានន័យដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា ដោយត្រាស់ថា ម្នាលសារីបុត្ត អ្នកឃើញថា ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ដែរឬ។

ตตฺถ ภูตนฺติ ชาตํ นิพฺพตฺตํ, ขนฺธปญฺจกสฺเสตํ นามํ. อิติ สตฺถา ‘‘ปญฺจกฺขนฺธวเสน, สาริปุตฺต, อิมํ ปญฺหํ กเถหี’’ติ เถรสฺส นยํ เทติ. สหนยทาเนน ปน เถรสฺส ตีเร ฐิตปุริสสฺส วิวโฏ เอกงฺคโณ มหาสมุทฺโท วิย นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺยากโรนฺโต ภูตมิทนฺติ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ภูตมิทนฺติ อิทํ นิพฺพตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สมฺมา ปสฺสติ. ปฏิปนฺโน โหตีติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา นิพฺพิทาทีนํ [Pg.57] อตฺถาย ปฏิปนฺโน โหติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ อิทํ กสฺมา อารภิ? เอตํ ขนฺธปญฺจกํ อาหารํ ปฏิจฺจ ฐิตํ, ตสฺมา ตํ อาหารสมฺภวํ นาม กตฺวา ทสฺเสตุํ อิทํ อารภิ. อิติ อิมินาปิ ปริยาเยน เสกฺขปฏิปทา กถิตา โหติ. ตทาหารนิโรธาติ เตสํ อาหารานํ นิโรเธน. อิทํ กสฺมา อารภิ? ตญฺหิ ขนฺธปญฺจกํ อาหารนิโรธา นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อาหารนิโรธสมฺภวํ นาม กตฺวา ทสฺเสตุํ อิทํ อารภิ. อิติ อิมินาปิ ปริยาเยน เสกฺขสฺเสว ปฏิปทา กถิตา. นิพฺพิทาติ อาทีนิ สพฺพานิ การณวจนานีติ เวทิตพฺพานิ. อนุปาทา วิมุตฺโตติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กญฺจิ ธมฺมํ อคเหตฺวา วิมุตฺโต. สาธุ สาธูติ อิมินา เถรสฺส พฺยากรณํ สมฺปหํเสตฺวา สยมฺปิ ตเถว พฺยากโรนฺโต ปุน ‘‘ภูตมิท’’นฺติอาทิมาหาติ. ปฐมํ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ភូតៈ គឺកើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ខន្ធទាំងប្រាំ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រទានន័យដល់ព្រះថេរៈយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្ត ចូរអ្នកដោះស្រាយបញ្ហានេះដោយអំណាចនៃខន្ធប្រាំចុះ»។ មួយរំពេចជាមួយនឹងការប្រទានន័យនោះឯង ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដឡើងដល់ព្រះថេរៈ ដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ ដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ល្វឹងល្វើយដែលប្រាកដដល់បុរសដែលឈរនៅមាត់ច្រាំងដូច្នោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា ភូតមិទំ គឺខន្ធប្រាំនេះដែលកើតឡើងហើយ។ បទថា ឃើញដោយប្រាជ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ គឺឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា។ បទថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិហើយ គឺប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ដល់និព្វិទាញាណជាដើម តាំងពីសីលរហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា តទាហារសម្ភវំ (មានអាហារនោះជាហេតុ) នេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនេះ ឋិតនៅបានព្រោះអាស្រ័យអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គល ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ បទថា តទាហារនិរោធា គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារទាំងឡាយនោះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនោះ រមែងរលត់ទៅព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារនិរោធសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គលនោះឯង ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ គប្បីជ្រាបថា បទទាំងឡាយមានពាក្យថា និព្វិទា ជាដើម ទាំងអស់ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ បទថា រួចចាកទុក្ខព្រោះមិនប្រកាន់មាំ គឺរួចចាកទុក្ខដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយដោយឧបាទានទាំងបួន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈរីករាយនឹងការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ដោយពាក្យថា សាធុ សាធុ ហើយកាលទ្រង់ដោះស្រាយដោយព្រះអង្គឯងដូចគ្នានោះដែរ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ភូតមិទំ ជាដើមជាថ្មីទៀត។ ចប់ សូត្រទី១។

๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

អដ្ឋកថាកឡារសូត្រ

๓๒. ทุติเย กฬารขตฺติโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. ทนฺตา ปนสฺส กฬารา วิสมสณฺฐานา, ตสฺมา ‘‘กฬาโร’’ติ วุจฺจติ. หีนายาวตฺโตติ หีนสฺส คิหิภาวสฺส อตฺถาย นิวตฺโต. อสฺสาสมลตฺถาติ อสฺสาสํ อวสฺสยํ ปติฏฺฐํ น หิ นูน อลตฺถ, ตโย มคฺเค ตีณิ จ ผลานิ นูน นาลตฺถาติ ทีเปติ. ยทิ หิ ตานิ ลเภยฺย, น สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺเตยฺยาติ อยํ เถรสฺส อธิปฺปาโย. น ขฺวาหํ, อาวุโสติ อหํ โข, อาวุโส, ‘‘อสฺสาสํ ปตฺโต, น ปตฺโต’’ติ น กงฺขามิ. เถรสฺส หิ สาวกปารมีญาณํ อวสฺสโย, ตสฺมา โส น กงฺขติ. อายตึ ปนาวุโสติ อิมินา ‘‘อายตึ ปฏิสนฺธิ ตุมฺหากํ อุคฺฆาฏิตา, น อุคฺฆาฏิตา’’ติ อรหตฺตปฺปตฺตึ ปุจฺฉติ. น ขฺวาหํ, อาวุโส, วิจิกิจฺฉามีติ อิมินา เถโร ตตฺถ วิจิกิจฺฉาภาวํ ทีเปติ.

២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា កឡារខត្តិយៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធ្មេញទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ មិនស្មើគ្នា (ធ្មេញជំពើស) ហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា កឡារៈ។ បទថា ត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាប គឺត្រឡប់មកដើម្បីភាពជាគ្រហស្ថដ៏ថោកទាប។ បទថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត សេចក្តីថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត មិនបាននូវទីពឹង មិនបាននូវទីតាំងឡើយ ពោលគឺមិនបានសម្រេចមគ្គទាំងបី និងផលទាំងបីឡើយ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើលោកបានសម្រេចធម៌ទាំងនោះ លោកក៏មិនលះបង់សិក្ខាហើយត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាបឡើយ នេះជាអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះថេរៈ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនមែនដូច្នោះទេ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយថា «ខ្ញុំបានដល់នូវការធូរចិត្តហើយ ឬមិនទាន់បានដល់ទេ»។ ព្រោះថាសាវកបារមីញាណជាទីពឹងរបស់ព្រះថេរៈនោះ ហេតុនោះ លោកទើបមិនសង្ស័យ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ចុះក្នុងកាលខាងមុខ សេចក្តីថា សួរដេញដោលនូវការសម្រេចអរហត្តផលថា «ចុះបដិសន្ធិក្នុងកាលខាងមុខរបស់លោក ត្រូវបានលះបង់ហើយ ឬមិនទាន់បានលះបង់ទេ?»។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងអរហត្តផលនោះ ដោយបទនេះ។

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘อิมํ สุตการณํ ภควโต อาโรเจสฺสามี’’ติ อุปสงฺกมิ. อญฺญา พฺยากตาติ อรหตฺตํ พฺยากตํ. ขีณา ชาตีติ น เถเรน เอวํ พฺยากตา, อยํ ปน เถโร ตุฏฺโฐ ปสนฺโน เอวํ ปทพฺยญฺชนานิ อาโรเปตฺวา อาห. อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสีติ ตํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺโต ธีโร คมฺภีโร. น โส เกนจิ การเณน เอวํ พฺยากริสฺสติ. สํขิตฺเตน ปน ปญฺโห พฺยากโต [Pg.58] ภวิสฺสติ. ปกฺโกสาเปตฺวา นํ ปญฺหํ พฺยากราเปสฺสามี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ.

ពាក្យថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅជិតទីនោះ» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបានចូលទៅគាល់ដោយគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលហេតុដែលបានឮមកនេះ (ពីសំណាក់ព្រះសារីបុត្រ) ដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «ពោលអួតអរហត្តផល» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្របានពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ជាតិអស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្រ) មិនបានពោលយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈ (កឡារខត្តិយៈ) នេះ មានសេចក្តីត្រេកអរ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសារីបុត្រ ទើបលើកឡើងនូវបទ និងព្យញ្ជនៈយ៉ាងនេះ ហើយក្រាបបង្គំទូល (ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ ពាក្យថា «ទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក» សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មានប្រាជ្ញាជ្រាលជ្រៅ។ នាងមិនពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះដោយហេតុណាមួយឡើយ។ ប៉ុន្តែបញ្ហានោះ នាងនឹងដោះស្រាយដោយសង្ខេប។ តថាគតនឹងឱ្យគេទៅហៅនាងមក ហើយឱ្យដោះស្រាយបញ្ហានេះ» ទើបទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក។

สเจ ตํ สาริปุตฺตาติ อิทํ ภควา ‘‘น เอส อตฺตโน ธมฺมตาย อญฺญํ พฺยากริสฺสติ, ปญฺหเมตํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตํ กเถนฺโตว อญฺญํ พฺยากริสฺสตี’’ติ อญฺญํ พฺยากราเปตุํ เอวํ ปุจฺฉิ. ยํนิทานาวุโส, ชาตีติ, อาวุโส, อยํ ชาติ นาม ยํปจฺจยา, ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยา ขีณสฺมึ ชาติยา ปจฺจเย ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณนฺติ วิทิตํ. อิธาปิ จ เถโร ปญฺเห อกงฺขิตฺวา อชฺฌาสเย กงฺขติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อญฺญา นาม ตณฺหา ขีณา, อุปาทานํ ขีณํ, ภโว ขีโณ, ปจฺจโย ขีโณ, กิเลสา ขีณาติอาทีหิ พหูหิ การเณหิ สกฺกา พฺยากาตุํ, กถํ กเถนฺโต ปน สตฺถุ อชฺฌาสยํ คเหตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ.

ពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្រ បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រនេះ នឹងមិនពោលអួតអរហត្តផលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ តថាគតនឹងសួរបញ្ហានេះ កាលបើនាងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក៏នឹងពោលអួតអរហត្តផលទៅដោយឯង» ទើបទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីឱ្យនាងពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានអ្វីជាហេតុ» សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ជាតិឯណោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យណា កាលបច្ច័យនោះអស់ទៅ គឺកាលបច្ច័យនៃជាតិអស់ទៅ ផលដែលហៅថាជាតិក៏អស់ទៅដែរ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងច្បាស់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ តែមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យ (របស់ព្រះសាស្តា)។ ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលនេះ បុគ្គលអាចដោះស្រាយបានដោយហេតុជាច្រើន មានការអស់ទៅនៃតណ្ហា ការអស់ទៅនៃឧបាទាន ការអស់ទៅនៃភព ការអស់ទៅនៃបច្ច័យ និងការអស់ទៅនៃកិលេសជាដើម ចុះយើងគួរដោះស្រាយយ៉ាងណា ទើបអាចយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន?»។

กิญฺจาปิ เอวํ อชฺฌาสเย กงฺขติ, ปญฺหํ ปน อฏฺฐเปตฺวาว ปจฺจยาการวเสน พฺยากาสิ. สตฺถาปิ ปจฺจยาการวเสเนว พฺยากราเปตุกาโม, ตสฺมา เอส พฺยากโรนฺโตว อชฺฌาสยํ คณฺหิ. ตาวเทว ‘‘คหิโต เม สตฺถุ อชฺฌาสโย’’ติ อญฺญาสิ. อถสฺส นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสิ. ยสฺมา ปน ภควา อุตฺตริ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตสฺมา เตน ตํ พฺยากรณํ อนุโมทิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ទោះបីព្រះថេរៈមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនបានទុកបញ្ហាចោលឡើយ ទើបដោះស្រាយទៅតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យឱ្យដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលដោះស្រាយ ក៏យល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះថេរៈក៏ដឹងថា «យើងយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយ»។ លំដាប់នោះ ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដចំពោះព្រះថេរៈដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរបញ្ហាក្របខណ្ឌខ្ពស់ឡើងទៅទៀត ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាការដោះស្រាយនោះហើយ។

กถํ ชานโต ปน เตติ อิทํ กสฺมา อารภิ? สวิสเย สีหนาทํ นทาเปตุํ. เถโร กิร สูกรนิขาตเลณทฺวาเร ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺเต กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชยมาโน ฐิโต ติสฺโส เวทนา ปริคฺคเหตฺวา สาวกปารมีญาณํ อธิคโต, อยมสฺส สวิสโย. อิมสฺมึ สวิสเย ฐิโต สีหนาทํ นทิสฺสตีติ นํ สนฺธาย สตฺถา อิทํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา, ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา, วิปริณามโกฏิยา ปน สพฺพาว ทุกฺขา นาม ชาตา. วิทิตนฺติ ยสฺมา เอวํ เวทนาตฺตยํ ทุกฺขนฺติ วิทิตํ, ตสฺมา ยา ตตฺถ ตณฺหา, สา น อุปฏฺฐาสีติ ทสฺเสติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ចុះកាលអ្នកដឹងយ៉ាងណា» នេះព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីឱ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅទ្វារគុហាឈ្មោះសូករខាតា ព្រះថេរៈកាន់ផ្លិតស្លឹករឹតឈរឆ្មាំបក់ថ្វាយព្រះសាស្តា បានកំណត់ដឹងវេទនា ៣ ហើយសម្រេចសាវកបារមីញាណ នេះជាវិស័យរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សួរបញ្ហានេះ សំដៅយកព្រះថេរៈនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈនេះឋិតនៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួននេះហើយ នឹងបន្លឺសីហនាទ»។ ពាក្យថា «មិនទៀង» គឺព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ (មិនមានសេសសល់) ទើបឈ្មោះថាមិនទៀង។ ក្នុងបទថា «របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ» នេះ ទោះបីសុខវេទនាជាសុខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាទុក្ខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, ទុក្ខវេទនាជាទុក្ខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាសុខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, អទុក្ខមសុខវេទនាជាសុខព្រោះញាណ តែជាទុក្ខព្រោះអញាណ (មិនដឹង) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយចំណែកនៃការប្រែប្រួល វេទនាទាំងអស់ឈ្មោះថាជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុដែលដឹងច្បាស់ថា វេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនេះជាទុក្ខ ហេតុនោះ តណ្ហាណាដែលមាននៅក្នុងវេទនាទាំងនោះ តណ្ហានោះក៏មិនតាំងនៅឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីនោះ។

สาธุ [Pg.59] สาธูติ เถรสฺส เวทนาปริจฺเฉทชานเน สมฺปหํสนํ. เถโร หิ เวทนา เอกาติ วา ทฺเว ติสฺโส จตสฺโสติ วา อวุตฺเตปิ วุตฺตนเยน ตาสํ ติสฺโสติ ปริจฺเฉทํ อญฺญาสิ, เตน ตํ ภควา สมฺปหํสนฺโต เอวมาห. ทุกฺขสฺมินฺติ อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อาห – ‘‘สาริปุตฺต, ยํ ตยา ‘อิมินา การเณน เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฏฺฐาสี’ติ พฺยากตํ, ตํ สุพฺยากตํ. ‘ติสฺโส เวทนา’ติ วิภชนฺเตน ปน เต อติปฺปปญฺโจ กโต, ตํ ‘ทุกฺขสฺมิ’นฺติ พฺยากโรนฺเตนปิ หิ เต สุพฺยากตเมว ภเวยฺย. ยํกิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขนฺติ ญาตมตฺเตปิ หิ เวทนาสุ ตณฺหา น ติฏฺฐติ’’.

ពាក្យថា «សាធុ សាធុ» ជាពាក្យសម្តែងការរីករាយចំពោះការដឹងការកំណត់វេទនារបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា វេទនាមាន ១ ឬ ២ ឬ ៣ ឬ ៤ ក៏ដោយ ក៏ដឹងច្បាស់នូវការកំណត់វេទនារបស់វេទនាទាំងនោះថាមាន ៣ តាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ធ្វើឱ្យព្រះថេរៈរីករាយ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងទុក្ខ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្រ ពាក្យដែលអ្នកដោះស្រាយថា 'តណ្ហាមិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយដោយហេតុនេះ' នោះ ជាពាក្យដែលដោះស្រាយបានល្អហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកចែកថា 'វេទនាមាន ៣' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក ព្រោះថា ទោះបីអ្នកដោះស្រាយថា 'ក្នុងទុក្ខ' យ៉ាងនេះ ក៏គង់តែជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ។ ព្រោះថា កាលបើដឹងត្រឹមតែថា 'ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ការសោយអារម្មណ៍នោះជាទុក្ខ' យ៉ាងនេះ តណ្ហាក៏មិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយឡើយ»។

กถํ วิโมกฺขาติ กตรา วิโมกฺขา, กตเรน วิโมกฺเขน ตยา อญฺญา พฺยากตาติ อตฺโถ? อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตวิโมกฺเขน, อชฺฌตฺตสงฺขาเร ปริคฺคเหตฺวา ปตฺตอรหตฺเตนาติ อตฺโถ. ตตฺถ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ – อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ, อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ, พหิทฺธา อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ, พหิทฺธา อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานนฺติ. อชฺฌตฺตญฺหิ อภินิเวสิตฺวา พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว, พหิทฺธา อภินิเวสิตฺวา อชฺฌตฺตธมฺมาปิ. ตสฺมา โกจิ ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา พหิทฺธา โอตาเรติ, พหิทฺธาปิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, ตสฺส อชฺฌตฺต สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ อชฺฌตฺตํ สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา พหิทฺธา โอตาเรติ, ตสฺส พหิทฺธา สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ พหิทฺธา สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา, เต ววตฺถเปตฺวา อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, อชฺฌตฺตมฺปิ ปริคฺคเหตฺวา ปุน พหิทฺธา โอตาเรติ, ตสฺส พหิทฺธา สงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ พหิทฺธา อภินิเวโส พหิทฺธา วุฏฺฐานํ นาม. โกจิ พหิทฺธา สงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา เต ววตฺถเปตฺวา อชฺฌตฺตํ โอตาเรติ, ตสฺส อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ. อิติ พหิทฺธา อภินิเวโส อชฺฌตฺตํ วุฏฺฐานํ นาม. ตตฺร เถโร ‘‘อชฺฌตฺตสงฺขาเร ปริคฺคเหตฺวา เตสํ ววตฺถานกาเล มคฺควุฏฺฐาเนน อรหตฺตํ ปตฺโตสฺมี’’ติ ทสฺเสนฺโต อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขา ขฺวาหํ, อาวุโสติ อาห.

ពាក្យថា «រួចចាកកិលេសយ៉ាងណា» សេចក្តីថា វិមោក្ខណា គឺអ្នកពោលអួតអរហត្តផលដោយវិមោក្ខណា? ពាក្យថា «វិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង» សេចក្តីថា ដោយវិមោក្ខខាងក្នុង គឺការកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយសម្រេចអរហត្តផល។ ក្នុងទីនោះ គប្បីដឹងធម៌ ៤ យ៉ាងគឺ៖ ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ព្រោះថា កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុងហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្រៅក៏គប្បីឃើញដែរ កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្នុងក៏គប្បីឃើញដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្រៅហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុងវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈ (ការចេញចាកសង្ខារដោយមគ្គ) ក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាងនោះ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញថា «យើងកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ ក្នុងខណៈដែលកំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះ ក៏បានសម្រេចអរហត្តផលដោយមគ្គវុដ្ឋានៈ» ទើបពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង»។

สพฺพุปาทานกฺขยาติ [Pg.60] สพฺเพสํ จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ ขเยน. ตถา สโต วิหรามีติ เตนากาเรน สติยา สมนฺนาคโต วิหรามิ. ยถา สตํ วิหรนฺตนฺติ เยนากาเรน มํ สติยา สมนฺนาคตํ วิหรนฺตํ. อาสวา นานุสฺสวนฺตีติ จกฺขุโต รูเป สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ ฉหิ ทฺวาเรหิ ฉสุ อารมฺมเณสุ สวนธมฺมา กามาสวาทโย อาสวา นานุสฺสวนฺติ นานุปฺปวฑฺฒนฺติ, ยถา เม น อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตานญฺจ นาวชานามีติ อตฺตานญฺจ น อวชานามิ. อิมินา โอมานปหานํ กถิตํ. เอวญฺหิ สติ ปชานนา ปสนฺนา โหติ.

ពាក្យថា «ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំងពួង» សេចក្តីថា ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំង ៤ យ៉ាងទាំងអស់។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការនោះ។ ពាក្យថា «កាលដែលខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងណា» សេចក្តីថា កាលដែលខ្ញុំប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការណា។ ពាក្យថា «អាសវៈទាំងឡាយមិនហូរទៅតាម» សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម ដែលមានសភាវៈហូរទៅ គឺហូរចេញ ហូរស្រោច កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ ៦ តាមទ្វារទាំង ៦ មិនហូរទៅតាម មិនចម្រើនទៅតាមក្នុងសន្តានឡើយ គឺមិនកើតឡើងដល់ខ្ញុំដោយអាការណា នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯង» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯងឡើយ។ បទនេះ សម្តែងការលះបង់នូវឱមានៈ (ការមើលងាយខ្លួនឯង)។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការដឹងច្បាស់ (ការដឹងច្បាស់ថា មិនមានជាតិថ្មីទៀតឡើយ) ក៏រមែងផូរផង់។

สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. เตสฺวาหํ น กงฺขามีติ เตสุ อหํ ‘‘กตโร กามาสโว, กตโร ภวาสโว, กตโร ทิฏฺฐาสโว, กตโร อวิชฺชาสโว’’ติ เอวํ สรูปเภทโตปิ, ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติ เอวํ คณนปริจฺเฉทโตปิ น กงฺขามิ. เต เม ปหีนาติ น วิจิกิจฺฉามีติ เต มยฺหํ ปหีนาติ วิจิกิจฺฉํ น อุปฺปาเทมิ. อิทํ ภควา ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตนปิ ตยา สุพฺยากตํ ภเวยฺย ‘อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขา ขฺวาหํ, อาวุโส’ติอาทีนิ ปน เต วทนฺเตน อติปฺปปญฺโจ กโต’’ติ ทสฺเสนฺโต อาห.

ពាក្យថា «ដោយសមណៈ» គឺដោយព្រះពុទ្ធសមណៈ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះថា «កាមាសវៈជាអ្វី, ភវាសវៈជាអ្វី, ទិដ្ឋាសវៈជាអ្វី, អវិជ្ជាសវៈជាអ្វី» យ៉ាងនេះ ដោយចំណែកនៃសរូបលក្ខណៈក្តី មិនសង្ស័យថា «អាសវៈមាន ៤» យ៉ាងនេះ ដោយការកំណត់ចំនួនក្តី។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬទេ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ទោះបីអ្នកដោះស្រាយយ៉ាងនេះ ក៏ជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា 'ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក»។

อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสีติ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนโต อุฏฺฐหิตฺวา วิหารํ อนฺโตมหาคนฺธกุฏึ ปาวิสิ อสมฺภินฺนาย เอว ปริสาย. กสฺมา? พุทฺธา หิ อนิฏฺฐิตาย เทสนาย อสมฺภินฺนาย ปริสาย อุฏฺฐายาสนา คนฺธกุฏึ ปวิสนฺตา ปุคฺคลโถมนตฺถํ วา ปวิสนฺติ ธมฺมโถมนตฺถํ วา. ตตฺถ ปุคฺคลโถมนตฺถํ ปวิสนฺโต สตฺถา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ มยา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิฏฺฐํ วิตฺถาเรน จ อวิภตฺตํ ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู อุคฺคเหตฺวา อานนฺทํ วา กจฺจายนํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสนฺติ, เต มยฺหํ ญาเณน สํสนฺเทตฺวา กเถสฺสนฺติ, ตโตปิ ธมฺมปฏิคฺคาหกา ปุน มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ. เตสมหํ ‘สุกถิตํ, ภิกฺขเว, อานนฺเทน, สุกถิตํ กจฺจายเนน, มํ เจปิ ตุมฺเห เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ นํ เอวเมว พฺยากเรยฺย’นฺติ เอวํ เต ปุคฺคเล โถเมสฺสามิ. ตโต เตสุ คารวํ ชเนตฺวา ภิกฺขู อุปสงฺกมิสฺสนฺติ, เตปิ ภิกฺขู อตฺเถ จ ธมฺเม จ นิโยเชสฺสนฺติ, เต เตหิ นิโยชิตา ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ.

ពាក្យថា «ក្រោកពីអាសនៈហើយចូលទៅកាន់វិហារ» សេចក្តីថា ក្រោកពីពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំថ្វាយ ហើយចូលទៅកាន់វិហារ គឺព្រះមហាកន្ធកុដិខាងក្នុង កាលដែលបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលធម៌ទេសនាមិនទាន់ចប់ និងបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នា ក្រោកពីអាសនៈចូលទៅកាន់កន្ធកុដិ គឺដើម្បីសរសើរបុគ្គលក្តី ដើម្បីសរសើរធម៌ក្តី។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ កាលដែលព្រះសាស្តាចូលទៅដើម្បីសរសើរបុគ្គល ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឧទ្ទេសនេះដែលតថាគតសម្តែងដោយសង្ខេប មិនទាន់បានចែកដោយពិស្តារ ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌រៀនយកហើយ នឹងចូលទៅជិតសួរព្រះអានន្ទក្តី ព្រះកច្ចាយនៈក្តី ពួកលោកនឹងដោះស្រាយប្រៀបធៀបនឹងញាណរបស់តថាគត ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នឹងសួរតថាគតម្តងទៀត। តថាគតនឹងសរសើរបុគ្គលទាំងនោះដល់ពួកភិក្ខុទាំងនោះថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អានន្ទដោះស្រាយបានល្អហើយ កច្ចាយនៈដោះស្រាយបានល្អហើយ បើអ្នកទាំងឡាយសួរតថាគតនូវសេចក្តីនេះ តថាគតក៏នឹងដោះស្រាយយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ'។ ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងកើតសេចក្តីគោរពក្នុងលោកទាំងនោះ ហើយចូលទៅជិត ពួកលោកទាំងនោះក៏នឹងដឹកនាំភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអត្ថនិងធម៌ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលពួកលោកដឹកនាំហើយ នឹងបំពេញសិក្ខាទាំង ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ»។

อถ [Pg.61] วา ปนสฺส เอวํ โหติ – ‘‘เอส มยิ ปกฺกนฺเต อตฺตโน อานุภาวํ กริสฺสติ, อถ นํ อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ, ตํ มม โถมนํ สุตฺวา คารวชาตา ภิกฺขู อิมํ อุปสงฺกมิตพฺพํ, วจนญฺจสฺส โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ ธมฺมโถมนตฺถํ ปวิสนฺโต เอวํ จินฺเตสิ ยถา ธมฺมทายาทสุตฺเต จินฺเตสิ. ตตฺร หิสฺส เอวํ อโหสิ – ‘‘มยิ วิหารํ ปวิฏฺเฐ อามิสทายาทํ ครหนฺโต ธมฺมทายาทญฺจ โถเมนฺโต อิมิสฺสํเยว ปริสติ นิสินฺโน สาริปุตฺโต ธมฺมํ เทเสสฺสติ, เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ อมฺหากํ เอกชฺฌาสยาย มติยา เทสิตา อยํ เทสนา อคฺคา จ ครุกา จ ภวิสฺสติ ปาสาณจฺฉตฺตสทิสา’’ติ.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចេញទៅហើយ សារីបុត្រនេះនឹងសម្តែងអានុភាពរបស់ខ្លួន លំដាប់នោះ តថាគតក៏នឹងសរសើរនាងយ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុទាំងឡាយឮការសរសើររបស់តថាគតនោះហើយ នឹងកើតសេចក្តីគោរព គិតថា 'ព្រះសារីបុត្រនេះជាបុគ្គលគួរចូលទៅជិត គួរស្ដាប់ពាក្យ គួរជឿជាក់' សេចក្តីនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ភិក្ខុទាំងនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ កាលដែលទ្រង់ចូលទៅដើម្បីសរសើរធម៌ ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះក្នុងធម្មទាយាទសូត្រដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធម្មទាយាទសូត្រនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចូលទៅកាន់វិហារហើយ សារីបុត្រអង្គុយក្នុងបរិស័ទនេះឯង នឹងតិះដៀលបុគ្គលអ្នកទទួលអាមិសទាយាទ ហើយសរសើរបុគ្គលអ្នកទទួលធម្មទាយាទ រួចសម្តែងធម៌ កាលដែរសម្តែងយ៉ាងនេះ ទេសនានេះដែលសម្តែងដោយប្រាជ្ញា និងដោយព្រះអធ្យាស្រ័យដូចគ្នានៃយើងទាំងពីរ នឹងជាទេសនាដ៏ប្រសើរ គួរគោរព ដូចជាឆត្រថ្ម»។

อิธ ปน อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อุกฺกํเสตฺวา ปกาเสตฺวา ฐเปตุกาโม ปุคฺคลโถมนตฺถํ อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ. อีทิเสสุ ฐาเนสุ ภควา นิสินฺนาสเนเยว อนฺตรหิโต จิตฺตคติยา วิหารํ ปวิสตีติ เวทิตพฺโพ. ยทิ หิ กายคติยา คจฺเฉยฺย, สพฺพา ปริสา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา คจฺเฉยฺย, สา เอกวารํ ภินฺนา ปุน ทุสฺสนฺนิปาตา ภเวยฺยาติ ภควา อทิสฺสมาเนน กาเยน จิตฺตคติยา เอว ปาวิสิ.

ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងសូត្រទី២នេះ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងលើកតម្កើង បើកចំហ និងលើកសរសើរព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ ដើម្បីជាការសរសើរបុគ្គល ទើបទ្រង់ក្រោកពីអាសនៈ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារ។ ក្នុងឋានៈបែបនេះ គួរជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បាត់ព្រះកាយពីអាសនៈដែលគង់នោះឯង ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារដោយចិត្តគតិ (ដោយល្បឿននៃព្រះហឫទ័យ)។ ព្រោះថា ប្រសិនបើយាងទៅដោយកាយគតិ (ដោយព្រះកាយពិត) នោះពួកបរិស័ទទាំងអស់នឹងចោមរោមហែហមព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅដែរ កាលបើបរិស័ទនោះបែកខ្ញែកគ្នាទៅម្តងហើយ នឹងពិបាកប្រមូលផ្តុំគ្នាជាថ្មីវិញ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មិនបង្ហាញព្រះកាយឡើយ គឺយាងចូលទៅដោយចិត្តគតិប៉ុណ្ណោះ។

เอวํ ปวิฏฺเฐ ปน ภควติ ภควโต อธิปฺปายานุรูปเมว สีหนาทํ นทิตุกาโม ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิตนฺติ อิทํ นาม ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อญฺญาตํ. ปฐมํ ปญฺหนฺติ, ‘‘สเจ ตํ, สาริปุตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ กถํ ชานตา ปน ตยา, อาวุโส สาริปุตฺต, กถํ ปสฺสตา อญฺญา พฺยากตา ขีณา ชาตี’’ติ อิมํ ปฐมํ ปญฺหํ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ สตฺถุ อาสยชานนตฺถํ ทนฺธภาโว อสีฆตา. ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทีติ, ‘‘ชาติ ปนาวุโส สาริปุตฺต, กึนิทานา’’ติ อิมํ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘ยํนิทานาวุโส, ชาตี’’ติ เอวํ วิสฺสชฺชิตํ ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុមានបំណងនឹងបន្លឺសីហនាទដ៏សមគួរដល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីនោះឯង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅមិនទាន់យូរឡើយ ក៏បានហៅភិក្ខុទាំងឡាយមក។ ពាក្យថា Pubbe appaṭisaṃviditanti សេចក្តីថា ព្រះអង្គនឹងសួរនូវសេចក្តីនេះ មុនពេលដែលព្រះអង្គសួរ គឺខ្ញុំមិនទាន់ដឹង មិនទាន់យល់ឡើយ។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhanti គឺសំនួរដំបូងនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះបុគ្គលដឹងដូចម្តេច ឃើញដូចម្តេច ទើបជាតិដែលអស់ទៅហើយ ត្រូវបានព្យាករដោយអញ្ញា?"។ ពាក្យថា Dandhāyitattanti គឺភាពយឺតយ៉ាវ មិនរហ័សរហួន ដើម្បីជ្រាបនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះអង្គសួរនូវសំនួរទីពីរនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះជាតិមានអ្វីជាហេតុ?" ព្រះអង្គទ្រង់អនុមោទនានូវសំនួរដំបូងដែលបានឆ្លើយយ៉ាងនេះថា "ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានធម៌នេះជាហេតុ"។

เอตทโหสีติ ภควตา อนุโมทิเต นยสเตน นยสหสฺเสน ปญฺหสฺส เอกงฺคณิกภาเวน ปากฏีภูตตฺตา เอตํ อโหสิ. ทิวสมฺปาหํ ภควโต เอตมตฺถํ พฺยากเรยฺยนฺติ สกลทิวสมฺปิ อหํ ภควโต เอตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺถํ [Pg.62] ปุฏฺโฐ สกลทิวสมฺปิ อญฺญมญฺเญหิ ปทพฺยญฺชเนหิ พฺยากเรยฺยํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘เถโร อุฬารสีหนาทํ นทติ, สุการณํ เอตํ, ทสพลสฺส นํ อาโรเจสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

ពាក្យថា Etadahosīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាហើយ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើង ព្រោះសំនួរនោះប្រាកដច្បាស់ដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់ ដោយភាពជាទីធ្លាតែមួយ។ ពាក្យថា Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti សេចក្តីថា ទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរខ្ញុំនូវសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទនេះអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏ខ្ញុំអាចដោះស្រាយថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់ពេញមួយថ្ងៃ ដោយបទ និងព្យញ្ជនៈផ្សេងៗគ្នាបានដែរ។ ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ឮថា ភិក្ខុនោះ (កឡារកោរិយៈ) មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាហេតុដ៏ល្អ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនេះដល់ព្រះទសពល"។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីដែលព្រះអង្គគង់នៅ។

สา หิ ภิกฺขุ สาริปุตฺตสฺส ธมฺมธาตูติ เอตฺถ ธมฺมธาตูติ ปจฺจยาการสฺส วิวฏภาวทสฺสนสมตฺถํ สาวกปารมีญาณํ. สาวกานญฺหิ สาวกปารมีญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว โหติ. ยถา พุทฺธานํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปากฏา โหนฺติ, เอวํ เถรสฺส สาวกปารมีญาณํ สพฺเพปิ สาวกญาณสฺส โคจรธมฺเม ชานาตีติ. ทุติยํ.

ពាក្យថា Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា dhammadhātū គឺសាវកបារមីញាណ ដែលអាចបង្ហាញនូវសភាវៈបើកចំហនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រោះថា សាវកបារមីញាណរបស់ពួកសាវក តែងមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន តែងប្រាកដច្បាស់ដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយយ៉ាងណា សាវកបារមីញាណរបស់ព្រះថេរៈ ក៏រមែងដឹងនូវធម៌ជាគោចរទាំងអស់នៃសាវកញាណយ៉ាងនោះដែរ។ សូត្រទីពីរ ចប់។

๓. ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាញាណវត្ថុសូត្រ

๓๓. ตติเย ตํ สุณาถาติ ตํ ญาณวตฺถุเทสนํ สุณาถ. ญาณวตฺถูนีติ เจตฺถ ญาณเมว ญาณวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ชรามรเณ ญาณนฺติอาทีสุ จตูสุ ปฐมํ สวนมยญาณํ สมฺมสนญาณํ ปฏิเวธญาณํ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ จตุพฺพิธํ วฏฺฏติ, ตถา ทุติยํ. ตติยํ ปน ฐเปตฺวา สมฺมสนญาณํ ติวิธเมว โหติ, ตถา จตุตฺถํ. โลกุตฺตรธมฺเมสุ หิ สมฺมสนํ นาม นตฺถิ. ชาติยา ญาณนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ธมฺเมนาติ อิมินา จตุสจฺจธมฺเมน วา มคฺคญาณธมฺเมน วา.

៣៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា taṃ suṇāthā សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយស្តាប់នូវទេសនាស្ដីពីញាណវត្ថុនោះចុះ។ ក្នុងពាក្យថា Ñāṇavatthūni នេះ គួរជ្រាបថា ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណវត្ថុ។ ក្នុងញាណទាំងបួនមាន "ញាណក្នុងជរានិងមរណៈ" ជាដើម ញាណទីមួយ គួរជាញាណមានប្រការ ៤ គឺ សវនមយញាណ សម្មសនញាណ បដិវេធញាណ និងបច្ចវេក្ខណញាណ, ញាណទីពីរក៏ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯញាណទីបី លើកលែងតែសម្មសនញាណចេញ គឺមានតែ ៣ ប្រការប៉ុណ្ណោះ, ញាណទីបួនក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមានសម្មសនញាណឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "ញាណក្នុងជាតិ" ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Iminā dhammena សេចក្តីថា ដោយចតុសច្ចធម៌នេះ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នេះ។

ทิฏฺเฐนาติอาทีสุ ทิฏฺเฐนาติ ญาณจกฺขุนา ทิฏฺเฐน. วิทิเตนาติ ปญฺญาย วิทิเตน. อกาลิเกนาติ กิญฺจิ กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ปฏิเวธานนฺตรํเยว ผลทายเกน. ปตฺเตนาติ อธิคเตน. ปริโยคาฬฺเหนาติ ปริโยคาหิเตน ปญฺญาย อนุปวิฏฺเฐน. อตีตานาคเต นยํ เนตีติ ‘‘เย โข เกจี’’ติอาทินา นเยน อตีเต จ อนาคเต จ นยํ เนติ. เอตฺถ จ น จตุสจฺจธมฺเมน วา มคฺคญาณธมฺเมน วา สกฺกา อตีตานาคเต นยํ เนตุํ, จตุสจฺเจ ปน มคฺคญาเณน ปฏิวิทฺเธ ปรโต ปจฺจเวกฺขณญาณํ นาม โหติ. เตน นยํ เนตีติ เวทิตพฺพา. อพฺภญฺญํสูติ อภิอญฺญํสุ ชานึสุ. เสยฺยถาปาหํ, เอตรหีติ ยถา อหํ เอตรหิ จตุสจฺจวเสน ชานามิ. อนฺวเย ญาณนฺติ อนุอเย ญาณํ, ธมฺมญาณสฺส อนุคมเน ญาณํ, ปจฺจเวกฺขณญาณสฺเสตํ นามํ. ธมฺเม ญาณนฺติ มคฺคญาณํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสวสฺส เสกฺขภูมิ กถิตา โหติ. ตติยํ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Diṭṭhena ជាដើម ពាក្យថា diṭṭhena គឺដែលឃើញហើយដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា viditena គឺដែលដឹងហើយដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា akālikena គឺដែលឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) តែម្តង ដោយមិនរំលងពេលបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ពាក្យថា pattena គឺដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា pariyogāḷhena គឺដែលចុះស៊ប់ហើយ គឺដែលបញ្ញាចូលទៅស៊ប់ហើយ។ ពាក្យថា Atītānāgate nayaṃ neti សេចក្តីថា តែងនាំទៅនូវន័យទាំងក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយន័យជាដើមថា "សមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ"។ ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាការមិនអាចនាំទៅនូវន័យក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយចតុសច្ចធម៌ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នោះទេ ប៉ុន្តែ កាលបើចាក់ធ្លុះចតុសច្ចៈដោយមគ្គញាណហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ញាណឈ្មោះថា បច្ចវេក្ខណញាណ តែងកើតឡើង។ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គនាំទៅនូវន័យដោយបច្ចវេក្ខណញាណនោះ។ ពាក្យថា Abbhaññaṃsu សេចក្តីថា បានដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Seyyathāpāhaṃ etarahi សេចក្តីថា ដូចជាតថាគតដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃចតុសច្ចៈក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Anvaye ñāṇaṃ គឺអន្វយញាណ ញាណដែលកើតឡើងស្របតាមធម្មញាណ នេះជាឈ្មោះរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ។ ពាក្យថា Dhamme ñāṇaṃ គឺមគ្គញាណ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិរបស់ព្រះខីណាស្រព។ សូត្រទីបី ចប់។

๔. ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាទុតិយញាណវត្ថុសូត្រ

๓๔. จตุตฺเถ [Pg.63] สตฺตสตฺตรีติ สตฺต จ สตฺตริ จ. พฺยญฺชนภาณกา กิร เต ภิกฺขู, พหุพฺยญฺชนํ กตฺวา วุจฺจมาเน ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกนฺติ, ตสฺมา เตสํ อชฺฌาสเยน อิทํ สุตฺตํ วุตฺตํ. ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ ปจฺจยากาเร ญาณํ. ปจฺจยากาโร หิ ธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตา ธมฺมฏฺฐิตีติ วุจฺจติ, เอตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, เอตสฺเสว ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วยคมนสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนสภาวํ. สตฺตสตฺตรีติ เอเกกสฺมึ สตฺต สตฺต กตฺวา เอกาทสสุ ปเทสุ สตฺตสตฺตริ. อิมสฺมึ สุตฺเต วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา. จตุตฺถํ.

៣៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា sattasattarī គឺ ៧ និង ៧០។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្យញ្ជនៈ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងដោយធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈច្រើន ក៏អាចចាក់ធ្លុះដឹងបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់សូត្រនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ គឺញាណក្នុងបច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ ហៅថា ធម្មដ្ឋិតិ ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ និងការតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយ ញាណក្នុងធម្មដ្ឋិតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ នេះជាឈ្មោះនៃញាណមានប្រការ ៦ នោះឯង។ ពាក្យថា Khayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការអស់ទៅ។ ពាក្យថា Vayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា Virāgadhammaṃ គឺមានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា Nirodhadhammaṃ គឺមានសភាវៈរលត់ទៅ។ ពាក្យថា Sattasattarī គឺធ្វើជាប្រាំពីរៗ ក្នុងធម៌នីមួយៗ ក្នុងបទទាំង ១១ ត្រូវជា ៧៧ ញាណវត្ថុ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានិងបដិវិបស្សនា។ សូត្រទីបួន ចប់។

๕. อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

๓๕. ปญฺจเม สมุทโย โหตีติ สตฺถา อิเธว เทสนํ โอสาเปสิ. กึการณาติ? ทิฏฺฐิคติกสฺส โอกาสทานตฺถํ. ตสฺสญฺหิ ปริสติ อุปารมฺภจิตฺโต ทิฏฺฐิคติโก อตฺถิ, โส ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺสาหํ วิสฺสชฺเชสฺสามีติ ตสฺส โอกาสทานตฺถํ เทสนํ โอสาเปสิ. โน กลฺโล ปญฺโหติ อยุตฺโต ปญฺโห. ทุปฺปญฺโห เอโสติ อตฺโถ. นนุ จ ‘‘กตมํ นุ โข, ภนฺเต, ชรามรณ’’นฺติ? อิทํ สุปุจฺฉิตนฺติ. กิญฺจาปิ สุปุจฺฉิตํ, ยถา ปน สตสหสฺสคฺฆนิเก สุวณฺณถาเล วฑฺฒิตสฺส สุโภชนสฺส มตฺถเก อามลกมตฺเตปิ คูถปิณฺเฑ ฐปิเต สพฺพํ โภชนํ ทุพฺโภชนํ โหติ ฉฑฺเฑตพฺพํ, เอวเมว ‘‘กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณ’’นฺติ? อิมินา สตฺตูปลทฺธิวาทปเทน คูถปิณฺเฑน ตํ โภชนํ ทุพฺโภชนํ วิย อยมฺปิ สพฺโพ ทุปฺปญฺโหว ชาโตติ.

៣៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាត្រឹមពាក្យថា samudayo hoti នេះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មានចិត្តចង់ចោទប្រកាន់ ភិក្ខុនោះនឹងសួរសំនួរ ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយថ្វាយភិក្ខុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា No kallo pañho គឺសំនួរមិនសមគួរ។ សេចក្តីថា នេះជាសំនួរមិនល្អ។ សំនួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះជរានិងមរណៈ តើដូចម្តេច?" នេះជាសំនួរដែលសួរល្អហើយ មិនមែនឬ? ទោះបីជាសំនួរដែលសួរល្អក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ប្រៀបដូចជាភោជនដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដែលគេដាក់ក្នុងថាសមាសមានតម្លៃមួយសែន កាលបើគេដាក់ដុំលាមកទំហំប៉ុនផ្លែសម៉នៅលើកំពូលភោជននោះ ភោជនទាំងអស់ក៏ក្លាយជាភោជនមិនស្អាត គួរតែបោះបង់ចោលយ៉ាងណា យ៉ាងនោះមិញ សំនួរទាំងអស់នេះ ក៏ក្លាយជាសំនួរមិនល្អ ព្រោះតែបទដែលសម្តែងនូវសត្តូបលទ្ធិវាទ (ការយល់ឃើញថាមានសត្វបុគ្គល) ថា "ចុះជរានិងមរណៈនេះជារបស់អ្នកណា?" ដែលប្រៀបដូចជាដុំលាមកដូច្នោះដែរ។

พฺรหฺมจริยวาโสติ อริยมคฺควาโส. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ยสฺส หิ อยํ ทิฏฺฐิ, โส ‘‘ชีเว อุจฺฉิชฺชมาเน สรีรํ อุจฺฉิชฺชติ, สรีเร อุจฺฉิชฺชนฺเต ชีวิตํ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ คณฺหาติ. เอวํ คณฺหโต สา ทิฏฺฐิ ‘‘สตฺโต อุจฺฉิชฺชตี’’ติ คหิตตฺตา อุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม โหติ. สเจ ปน สงฺขาราว อุปฺปชฺชนฺติ เจว นิรุชฺฌนฺติ จาติ คณฺเหยฺย, สาสนาวจรา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ภเวยฺย. อริยมคฺโค จ นาเมโส วฏฺฏํ นิโรเธนฺโต วฏฺฏํ สมุจฺฉินฺทนฺโต อุปฺปชฺชติ[Pg.64], ตเทว ตํ วฏฺฏํ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส สมฺภเว สติ วินาว มคฺคภาวนาย นิรุชฺฌตีติ มคฺคภาวนา นิรตฺถกา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมจริยวาโส น โหตี’’ติ.

ពាក្យថា Brahmacariyavāso គឺការរស់នៅដោយអរិយមគ្គ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា "ជីវៈនោះគឺសរីរៈនោះ" បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "កាលបើជីវៈដាច់ទៅ សរីរៈក៏ដាច់ទៅ កាលបើសរីរៈដាច់ទៅ ជីវិតក៏ដាច់ទៅ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "សត្វរមែងដាច់សូន្យ"។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើប្រកាន់ថា "សង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ តែងកើតឡើងផង រលត់ទៅផង" នោះនឹងក្លាយជាសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីរំលត់វដ្តៈ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់វដ្តៈ កាលបើការប្រកាន់យកដោយអំណាចឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះមានពិត វដ្តៈនោះឯងរមែងរលត់ទៅដោយមិនបាច់ចម្រើនមគ្គឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ការនៅរួមអសេក្ខធម៌ (ព្រហ្មចរិយវាស) មិនមានឡើយ"

ทุติยนเย อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ ยสฺส อยํ ทิฏฺฐิ, โส ‘‘สรีรํ อิเธว อุจฺฉิชฺชติ, น ชีวิตํ, ชีวิตํ ปน ปญฺชรโต สกุโณ วิย ยถาสุขํ คจฺฉตี’’ติ คณฺหาติ. เอวํ คณฺหโต สา ทิฏฺฐิ ‘‘อิมสฺมา โลกา ชีวิตํ ปรโลกํ คต’’นฺติ คหิตตฺตา สสฺสตทิฏฺฐิ นาม โหติ. อยญฺจ อริยมคฺโค เตภูมกวฏฺฏํ วิวฏฺเฏนฺโต อุปฺปชฺชติ, โส เอกสงฺขาเรปิ นิจฺเจ ธุเว สสฺสเต สติ อุปฺปนฺโนปิ วฏฺฏํ วิวฏฺเฏตุํ น สกฺโกตีติ มคฺคภาวนา นิรตฺถกา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา ภิกฺขุ ทิฏฺฐิยา สติ พฺรหฺมจริยวาโส น โหตี’’ติ.

ក្នុងន័យទីពីរ ពាក្យថា aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "សរីរៈរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង មិនមែនជីវិតទេ ចំណែកឯជីវិតតែងទៅតាមសប្បាយ ដូចជាសត្វស្លាបហើរចេញពីទ្រុងដូច្នោះ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា សស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "ជីវិតចេញពីលោកនេះទៅកាន់បរលោក"។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីបង្វិលត្រឡប់នូវវដ្តៈក្នុងភូមិបី កាលបើមានសង្ខារសូម្បីតែមួយថាជាធម៌ទៀងទាត់ ជាប់ធន់ ស្ថិតស្ថេរ អរិយមគ្គនោះទោះបីកើតឡើង ក៏មិនអាចបង្វិលត្រឡប់វដ្តៈបានឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុ កាលបើមានទិដ្ឋិថា ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង ព្រហ្មចរិយវាសក៏មិនមានឡើយ"។

วิสูกายิกานีติอาทิ สพฺพํ มิจฺฉาทิฏฺฐิเววจนเมว. สา หิ สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน วิสูกมิว อตฺตานํ อาวรณโต วิสูกายิกํ, สมฺมาทิฏฺฐึ อนนุวตฺติตฺวา ตสฺสา วิโรเธน ปวตฺตนโต วิเสวิตํ, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส กทาจิ สสฺสตสฺส คหณโต วิรูปํ ผนฺทิตํ วิปฺผนฺทิตนฺติ วุจฺจติ. ตาลาวตฺถุกตานีติ ตาลวตฺถุ วิย กตานิ, ปุน อวิรุหณฏฺเฐน มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย สมูลํ ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย จ กตานีติ อตฺโถ. อนภาวํกตานีติ อนุอภาวํ กตานีติ. ปญฺจมํ.

ពាក្យមានជាដើមថា Visūkāyikāni ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ព្រោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា វិសូកាយិកៈ (ញាំញីកាយ) ព្រោះមានសភាវៈចាក់ដោតសម្មាទិដ្ឋិដូចជាបន្លា និងព្រោះបិទបាំងខ្លួនឯង, ឈ្មោះថា វិសេវិយៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមសម្មាទិដ្ឋិ គឺប្រព្រឹត្តទៅផ្ទុយពីសម្មាទិដ្ឋិនោះ, ឈ្មោះថា វិប្ផន្ទិតៈ (ញាប់ញ័រ) ព្រោះជាការញាប់ញ័រដ៏ខុសប្លែក ដោយការប្រកាន់យកម្តងជាឧច្ឆេទៈ ម្តងជាសស្សតៈ។ ពាក្យថា Tālāvatthukatāni សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំងនៃដើមត្នោត (គឺដើមត្នោតដែលគេកាប់គល់ចោល) មួយវិញទៀត សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ក្បាលចោល ព្រោះមិនអាចដុះឡើងវិញបាន ឬដូចជាកន្លែងដែលគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ។ ពាក្យថា Anabhāvaṃkatāni សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យមានសេសសល់តទៅទៀត (ធ្វើឲ្យសូន្យទទេ)។ សូត្រទីប្រាំ ចប់។

๖. ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

๓๖. ฉฏฺเฐ อิติ วา, ภิกฺขเว, โย วเทยฺยาติ ตสฺสํ ปริสติ ทิฏฺฐิคติโก ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อตฺถิ, โส ปน อวิสารทธาตุโก อุฏฺฐาย ทสพลํ ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา ตสฺส อชฺฌาสเยน สยเมว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชนฺโต สตฺถา เอวมาห. ฉฏฺฐํ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា iti vā, bhikkhave, yo vadeyya សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសម្នាក់ចង់សួរសំនួរ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនក្លាហាន មិនហ៊ានក្រោកឈរឡើងសួរព្រះទសពលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសាស្តាដើម្បីអនុគ្រោះដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ ទើបទ្រង់សួរនិងឆ្លើយដោយព្រះអង្គឯង ហើយត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូត្រទីប្រាំមួយ ចប់។

๗. นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាណទុម្ហសូត្រ

๓๗. สตฺตเม [Pg.65] น ตุมฺหากนฺติ อตฺตนิ หิ สติ อตฺตนิยํ นาม โหติ. อตฺตาเยว จ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘น ตุมฺหาก’’นฺติ อาห. นปิ อญฺเญสนฺติ อญฺโญ นาม ปเรสํ อตฺตา, ตสฺมึ สติ อญฺเญสํ นาม สิยา, โสปิ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘นปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมนฺติ นยิทํ ปุราณกมฺมเมว, ปุราณกมฺมนิพฺพตฺโต ปเนส กาโย, ตสฺมา ปจฺจยโวหาเรน เอวํ วุตฺโต. อภิสงฺขตนฺติอาทิ กมฺมโวหารสฺเสว วเสน ปุริมลิงฺคสภาคตาย วุตฺตํ, อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อภิสงฺขตนฺติ ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตนาวตฺถุโก เจตนามูลโกติ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนิยนฺติ เวทนิยวตฺถูติ ทฏฺฐพฺโพ. สตฺตมํ.

៣៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា na tumhākaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថាកាលបើមានខ្លួន (អត្តា) របស់ដែលជារបស់ខ្លួន (អត្តនិយៈ) ក៏រមែងមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួននោះឯងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកទាំងឡាយឡើយ"។ ពាក្យថា napi aññesaṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា "អ្នកដទៃ" គឺខ្លួនរបស់អ្នកដទៃ កាលបើខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះមាន សេចក្តីថា "ជារបស់អ្នកដទៃ" ក៏គប្បីមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ"។ ពាក្យថា Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ សេចក្តីថា កាយនេះមិនមែនជាកម្មចាស់ដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែកាយនេះកើតឡើងអំពីកម្មចាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះដោយវោហារនៃបច្ច័យ។ ពាក្យមានជាដើមថា abhisaṅkhataṃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចនៃកម្មវោហារនោះឯង ដើម្បីឲ្យស្របគ្នានឹងលិង្គខាងដើម (គឺពាក្យថា kammaṃ) សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទទាំងនោះមានដូចតទៅ៖ ពាក្យថា abhisaṅkhataṃ គួរជ្រាបថា គឺដែលបច្ច័យទាំងឡាយតាក់តែងហើយ។ ពាក្យថា abhisañcetayitaṃ គួរជ្រាបថា គឺមានចេតនាជាទីតាំង មានចេតនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា vedaniyṃ គួរជ្រាបថា គឺមានវេទនាជាទីតាំង (ឬជាអារម្មណ៍)។ សូត្រទីប្រាំពីរ ចប់។

๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាចេតនាសូត្រ

๓๘. อฏฺฐเม ยญฺจ, ภิกฺขเว, เจเตตีติ ยํ เจตนํ เจเตติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. ยญฺจ ปกปฺเปตีติ ยํ ปกปฺปนํ ปกปฺเปติ, ปวตฺเตติจฺเจว อตฺโถ. ยญฺจ อนุเสตีติ ยญฺจ อนุสยํ อนุเสติ, ปวตฺเตติจฺเจว อตฺโถ. เอตฺถ จ เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา, ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา, อนุเสตีติ ทฺวาทสนฺนํ เจตนานํ สหชาตโกฏิยา เจว อุปนิสฺสยโกฏิยา จ อนุสโย คหิโต. อารมฺมณเมตํ โหตีติ (เจตนาทิธมฺมชาเต สติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา อวาริตตฺตา) เอตํ เจตนาทิธมฺมชาตํ ปจฺจโย โหติ. ปจฺจโย หิ อิธ อารมฺมณนฺติ อธิปฺเปตา. วิญฺญาณสฺส ฐิติยาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถํ. อารมฺมเณ สตีติ ตสฺมึ ปจฺจเย สติ. ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ ตสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหติ. ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต วิญฺญาเณติ ตสฺมึ กมฺมวิญฺญาเณ ปติฏฺฐิเต. วิรูฬฺเหติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย นิพฺพตฺตมูเล ชาเต. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ ปุนพฺภวสงฺขาตา อภินิพฺพตฺติ.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yañca, bhikkhave, ceteti គឺមានសេចក្តីថា គិតនូវចេតនាណា ញ៉ាំងចេតនានោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca pakappeti គឺមានសេចក្តីថា តម្រិះនូវតម្រិះណា ញ៉ាំងតម្រិះនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca anuseti គឺមានសេចក្តីថា ដេកត្រាំនូវអនុស័យណា ញ៉ាំងអនុស័យនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ceteti ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាជាតេភូមិកៈ។ ពាក្យថា pakappeti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ ក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង៨។ ពាក្យថា anuseti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង នៃចេតនាទាំង១២។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើធម៌មានចេតនាជាដើមនោះមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម៌មានចេតនាជាដើមនោះ ទើបជាបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកបច្ច័យថាជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Viññāṇassa ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីជាទីតាំងនៃកម្មវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Ārammaṇe sati សេចក្តីថា កាលបើបច្ច័យនោះមាន។ ពាក្យថា Patiṭṭhā viññāṇassa hoti សេចក្តីថា ការតាំងនៅនៃកម្មវិញ្ញាណនោះរមែងមាន។ ពាក្យថា Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Virūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់កើតឡើងហើយ ដោយសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ពាក្យថា Punabbhavābhinibbatti សេចក្តីថា ការកើតឡើងជាថ្មី ពោលគឺភពថ្មី។

โน [Pg.66] เจ, ภิกฺขเว, เจเตตีติ อิมินา เตภูมกเจตนาย อปฺปวตฺตนกฺขโณ วุตฺโต. โน เจ ปกปฺเปตีติ อิมินา ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปานํ อปฺปวตฺตนกฺขโณ. อถ เจ อนุเสตีติ อิมินา เตภูมกวิปาเกสุ ปริตฺตกิริยาสุ รูเปติ เอตฺถ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสโย คหิโต. อารมฺมณเมตํ โหตีติ อนุสเย สติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา อวาริตตฺตา เอตํ อนุสยชาตํ ปจฺจโยว โหติ.

ពាក្យថា No ce, bhikkhave, ceteti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតេភូមិកចេតនា។ ពាក្យថា No ce pakappeti នេះ ទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ។ ពាក្យថា Atha ce anuseti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកវិបាក ក្នុងបរិត្តកិរិយា និងក្នុងរូប។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើអនុស័យមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម្មជាតិពោលគឺអនុស័យនោះ រមែងជាបច្ច័យពិតប្រាកដ។

โน เจว เจเตตีติอาทีสุ ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา, ทุติยปเท อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย, ตติยปเท วุตฺตปฺปกาเรสุ ธมฺเมสุ โย อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิโต อนุสโย, โส นิวตฺโต.

ក្នុងពាក្យថា No ceva ceteti ជាដើមនោះ ក្នុងបទទី១ តេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី២ តណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី៣ អនុស័យណាដែលដេកត្រាំនៅដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបានពោលហើយដោយប្រការខាងលើ អនុស័យនោះត្រូវបានឃាត់។

อปิเจตฺถ อสมฺโมหตฺถํ เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสติ, เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ, น เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ, น เจเตติ น ปกปฺเปติ น อนุเสตีติ อิทมฺปิ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปฐมนเย ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโต. ทุติยนเย เจเตตีติ เตภูมกกุสลเจตนา เจว จตสฺโส จ อกุสลเจตนา คหิตา. น ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตา. อนุเสตีติ เตภูมกกุสเล อุปนิสฺสยโกฏิยา, จตูสุ อกุสลเจตนาสุ สหชาตโกฏิยา เจว อุปนิสฺสยโกฏิยา จ อนุสโย คหิโต. ตติยนเย น เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลํ นิวตฺตํ, น ปกปฺเปตีติ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตา, อนุเสตีติ สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวา เตภูมกกุสลากุสลวิปากกิริยารูเปสุ อปฺปหีนโกฏิยา อุปนิสฺสโย คหิโต. จตุตฺถนโย ปุริมสทิโสว.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីវង្វេង គប្បីដឹងនូវចតុក្កៈនេះទៀតគឺ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anuseti។ ក្នុងចតុក្កៈនោះ ក្នុងន័យទី១ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការកំណត់ធម៌។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា ceteti ព្រះអង្គកាន់យកនូវតេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា៤។ ពាក្យថា Na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា Anuseti គឺព្រះអង្គកាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចឧបនិស្សយកោដិក្នុងតេភូមិកកុសល និងដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង ក្នុងអកុសលចេតនាទាំង៤។ ក្នុងន័យទី៣ ពាក្យថា na ceteti គឺតេភូមិកកុសលនិងអកុសលត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា anuseti គឺវៀរចាកអនុស័យដែលមកក្នុងព្រះសូត្រ ហើយកាន់យកនូវឧបនិស្សយភាព ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកកុសលវិបាក អកុសលវិបាក កិរិយា និងរូប។ ចំណែកឯន័យទី៤ មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងន័យមុនៗដែរ។

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐิเต. อวิรูฬฺเหติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย อนิพฺพตฺตมูเล. เอตฺถ ปน กึ กถิตนฺติ? อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ, ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ นวโลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอตฺถ จ วิญฺญาณสฺส เจว อายตึ ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตเร เอโก, ภวชาตีนมนฺตเร เอโกติ. อฏฺฐมํ.

ពាក្យថា Tadappatiṭṭhite សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះមិនតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Avirūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់មិនទាន់កើតឡើង ដោយមិនមានសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ចុះក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? គប្បីពោលថា ទ្រង់សម្តែងនូវកិច្ចនៃអរហត្តមគ្គខ្លះ សម្តែងនូវការធ្វើកិច្ចរបស់ព្រះខីណាស្រពខ្លះ ឬសម្តែងនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង៩ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងនេះ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងភពថ្មីខាងមុខ, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៨ ចប់។

๙. ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

៩. អត្ថាធិប្បាយទុតិយចេតនាសូត្រ

๓๙. นวเม [Pg.67] วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตเร เอโก, ภวชาตีนมนฺตเร เอโกติ. นวมํ.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី៩ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៩ ចប់។

๑๐. ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

១០. អត្ថាធិប្បាយតតិយចេតនាសូត្រ

๔๐. ทสเม นตีติ ตณฺหา. สา หิ ปิยรูเปสุ รูปาทีสุ นมนฏฺเฐน ‘‘นตี’’ติ วุจฺจติ. อาคติ คติ โหตีติ อาคติมฺหิ คติ โหติ, อาคเต ปจฺจุปฏฺฐิเต กมฺเม วา กมฺมนิมิตฺเต วา คหินิมิตฺเต วา ปฏิสนฺธิวเสน วิญฺญาณสฺส คติ โหติ. จุตูปปาโตติ เอวํ วิญฺญาณสฺส อาคเต ปฏิสนฺธิวิสเย คติยา สติ อิโต จวนสงฺขาตา จุติ, ตตฺถูปปตฺติสงฺขาโต อุปปาโตติ อยํ จุตูปปาโต นาม โหติ. เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต นติยา จ อาคติคติยา จ อนฺตเร เอโกว สนฺธิ กถิโตติ. ทสมํ.

៤០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា nati គឺតណ្ហា។ ព្រោះថាតណ្ហានោះ ហៅថា នតិ (ការឱនទៅ) ដោយអត្ថថាឱនទៅរកអារម្មណ៍ទាំង៦ មានរូបជាដើម ដែលជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Āgati gati hoti សេចក្តីថា កាលបើអាគតិមកដល់ហើយ ការទៅរមែងមាន គឺកាលបើកម្មក្តី កម្មនិមិត្តក្តី គតិនីមិត្តក្តី មកប្រាកដចំពោះមុខហើយ ការទៅនៃវិបាកវិញ្ញាណដោយអំណាចបដិសន្ធិក្នុងអារម្មណ៍នោះ រមែងមាន។ ពាក្យថា Cutūpapāto សេចក្តីថា កាលបើការទៅនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកដល់នោះមានហើយ ការច្យុតពោលគឺការឃ្លាតចាកភពនេះក្តី ការកើតឡើងពោលគឺការចូលទៅកើតក្នុងភពខាងមុខនោះក្តី នេះហៅថា ចុតូបបាតៈ។ ក្នុងសូត្រទី១០នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវតំណភ្ជាប់តែមួយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចន្លោះនៃនតិ និងអាគតិគតិ ដោយប្រការដូច្នេះ។ សូត្រទី១០ ចប់។

กฬารขตฺติยวคฺโค จตุตฺโถ.

កឡារខត្តិយវគ្គ ទី៤ ចប់។

๕. คหปติวคฺโค

៥. គហបតិវគ្គ

๑. ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

១. អត្ថាធិប្បាយបញ្ចវេរភយសូត្រ

๔๑. คหปติวคฺคสฺส ปฐเม ยโตติ ยทา. ภยานิ เวรานีติ ภยเวรเจตนาโย. โสตาปตฺติยงฺเคหีติ ทุวิธํ โสตาปตฺติยา องฺคํ, (โสตาปตฺติยา จ องฺคํ,) ยํ ปุพฺพภาเค โสตาปตฺติปฏิลาภาย สํวตฺตติ, ‘‘สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๑) เอวํ อาคตํ, ปฏิลทฺธคุณสฺส จ โสตาปตฺตึ ปตฺวา ฐิตสฺส องฺคํ, ยํ โสตาปนฺนสฺส องฺคนฺติปิ วุจฺจติ, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อิทมิธ อธิปฺเปตํ. อริโยติ นิทฺโทโส นิรุปารมฺโภ. ญาโยติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ญตฺวา ฐิตญาณมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทปิ. ยถาห – ‘‘ญาโย วุจฺจติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อริโยปิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ญาโย’’ติ. ปญฺญายาติ อปราปรํ อุปฺปนฺนาย วิปสฺสนาปญฺญาย. สุทิฏฺโฐ โหตีติ อปราปรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ทสฺสนวเสน สุฏฺฐุ ทิฏฺโฐ.

៤១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃគហបតិវគ្គ ពាក្យថា yato សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា bhayāni verāni គឺចេតនាដែលជាហេតុនាំមកនូវភ័យនិងពៀរ។ ពាក្យថា Sotāpattiyaṅgehi សេចក្តីថា អង្គនៃសោតាបត្តិមាន២យ៉ាង គឺ អង្គណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគ ដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ម្យ៉ាងទៀត អង្គរបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ តាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ដែលហៅថា អង្គនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ក៏បាន នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើមនោះ។ ពាក្យថា Ariyo សេចក្តីថា មិនមានទោស មិនមានការតិះដៀល។ ពាក្យថា Ñāyo គឺញាណដែលតាំងនៅដោយដឹងនូវធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យផង គឺបដិច្ចសមុប្បាទផង។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា បដិច្ចសមុប្បាទ ហៅថា ញាយៈ ទុកជាអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ក៏ហៅថា ញាយៈ ដែរ។ ពាក្យថា Paññāya សេចក្តីថា ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដែលកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា Sudiṭṭho hoti សេចក្តីថា ត្រូវបានឃើញច្បាស់ល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការឃើញ ព្រោះកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។

ขีณนิรโยติอาทีสุ [Pg.68] อายตึ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนตาย ขีโณ นิรโย มยฺหนฺติ โส อหํ ขีณนิรโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. โสตาปนฺโนติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ น วินิปาตสภาโว. นิยโตติ ปฐมมคฺคสงฺขาเตน สมฺมตฺตนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโนติ อุตฺตริมคฺคตฺตยสงฺขาโต สมฺโพธิ ปรํ อยนํ มยฺหนฺติ โสหํ สมฺโพธิปรายโน, ตํ สมฺโพธึ อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโกติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យថា Khīṇanirayo ជាដើមនោះ សេចក្តីថា នរកត្រូវបានអស់ហើយដល់ខ្ញុំ ព្រោះមិនទៅកើតក្នុងនរកនោះតទៅទៀតក្នុងអនាគត ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ វិធីនេះគប្បីដឹងក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងអស់។ ពាក្យថា Sotāpanno សេចក្តីថា ដល់ហើយនូវខ្សែគឺអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Avinipātadhammo សេចក្តីថា មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា Niyato សេចក្តីថា ជាអ្នកទៀងទាត់ ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺសោតាបត្តិមគ្គ។ ពាក្យថា Sambodhiparāyano សេចក្តីថា សម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គទាំង៣ខាងលើ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសម្ពោធិជាទីទៅក្នុងខាងមុខ សេចក្តីថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង៣ខាងលើនោះដោយពិតប្រាកដ។

ปาณาติปาตปจฺจยาติ ปาณาติปาตกมฺมการณา. ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอกํ. เวรญฺจ นาเมตํ ทุวิธํ โหติ พาหิรํ อชฺฌตฺติกนฺติ. เอเกน หิ เอกสฺส ปิตา มาริโต โหติ, โส จินฺเตสิ ‘‘เอเตน กิร เม ปิตา มาริโต, อหมฺปิ ตํเยว มาเรสฺสามี’’ติ นิสิตํ สตฺถํ อาทาย จรติ. ยา ตสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนเวรเจตนา, อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม. ยา ปน อิตรสฺส ‘‘อยํ กิร มํ มาเรสฺสามีติ จรติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ มาเรสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทํ อชฺฌตฺติกํ เวรํ นาม. อิทํ ตาว อุภยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกเมว. ยา ปน ตํ นิรเย อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ ปหริสฺสามี’’ติ ชลิตํ อยมุคฺครํ คณฺหโต นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ พาหิรเวรํ. ยา จสฺส ‘‘อยํ นิทฺโทสํ มํ ปหริสฺสามีติ อาคจฺฉติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ ปหริสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ อชฺฌตฺตเวรํ. ยํ ปเนตํ พาหิรเวรํ, ตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุคฺคลเวร’’นฺติ วุตฺตํ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ อตฺถโต เอกเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสสปเทสุปิ ‘‘อิมินา มม ภณฺฑํ หฏํ, มยฺหํ ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปนฺนํ, มุสา วตฺวา อตฺโถ ภคฺโค, สุรามทมตฺเตน อิทํ นาม กต’’นฺติอาทินา นเยน เวรุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจลปฺปสาเทน. อริยกนฺเตหีติ ปญฺจหิ สีเลหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ. ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อริยกนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตเมว. ปฐมํ.

ពាក្យថា Pāṇātipātapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុគឺការធ្វើនូវបាណាតិបាត។ ពាក្យថា bhayaṃ និង veraṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរនោះមាន២យ៉ាងគឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ពិតណាស់ បុគ្គលម្នាក់បានសម្លាប់ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត បុគ្គលនោះគិតថា ឮថាអ្នកនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញនឹងសម្លាប់អ្នកនោះវិញ ហើយកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតស្រួចដើរទៅ។ ចេតនាចងពៀរដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅ។ ចំណែកឯចេតនារបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតដែលកើតឡើងថា ឮថាអ្នកនេះដើររកសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុង។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់នាយនិរយបាល ដែលឃើញសត្វនរកនោះកើតហើយ គិតថា អញនឹងវាយសត្វនរកនេះ ហើយកាន់យកនូវដំបងដែកដ៏ច្រាលឆ្អៅដោយភ្លើង នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ចំណែកឯចោទនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា នាយនិរយបាលនេះដើរមកដើម្បីនឹងវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរខាងក្រៅណាដែលមាន ក្នុងអដ្ឋកថាហៅថា បុគ្គលវេរៈ។ ពាក្យថា dukkhaṃ និង domanassaṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ការកើតឡើងនៃពៀរក្នុងបទដែលសេសសល់ គប្បីដឹងដោយន័យនេះថា អ្នកនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ, ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធកូនរបស់អញ, និយាយកុហកបំផ្លាញប្រយោន៍អញ, ផឹកទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើអាក្រក់ឈ្មោះនេះ ជាដើម។ ពាក្យថា Aveccappasādena សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Ariyakantehi គឺសីលទាំង៥។ ព្រោះថាសីលទាំងនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ទោះបីជាទៅកាន់ភពផ្សេង ក៏ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយមិនលះបង់នូវសីលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយកន្តសីល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ដែលគួរនិយាយ ទាំងអស់នោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់អនុស្សតិនីទ្ទេស។ សូត្រទី១ ចប់។

๒. ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

២. អត្ថាធិប្បាយទុតិយបញ្ចវេរភយសូត្រ

๔๒. ทุติเย ภิกฺขูนํ กถิตภาวมตฺตเมว วิเสโส. ทุติยํ.

៤២. ក្នុងសូត្រទី២ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែសម្តែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី២ ចប់។

๓. ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុក្ខសូត្រ

๔๓. ตติเย [Pg.69] ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. สมุทยนฺติ ทฺเว สมุทยา ขณิกสมุทโย จ ปจฺจยสมุทโย จ. ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ภิกฺขุ ขณิกสมุทยํ ปสฺสติ, ขณิกสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสติ. อตฺถงฺคโมปิ อจฺจนฺตตฺถงฺคโม เภทตฺถงฺคโมติ ทุวิโธ. อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปิ เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสติ, เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปิ อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสติ. เทเสสฺสามีติ อิทํ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมุทยอตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทํ นาม เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถาติ อตฺโถ. ปฏิจฺจาติ นิสฺสยวเสน เจว อารมฺมณวเสน จ ปจฺจยํ กตฺวา. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโสติ ติณฺณํ สงฺคติยา ผสฺโส. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโยติ อยํ วฏฺฏทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติ นาม. อตฺถงฺคโมติ เภโท. เอวญฺหิ วฏฺฏทุกฺขํ ภินฺนํ โหติ อปฺปฏิสนฺธิยํ. ตติยํ.

៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា dukkhassa សេចក្តីថា នៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា samudaya មានសមូទ័យ២យ៉ាងគឺ ខណិកសមូទ័យ និងបច្ចយសមូទ័យ។ ភិក្ខុកាលឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវខណិកសមូទ័យដែរ, កាលឃើញនូវខណិកសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យដែរ។ សូម្បីតែការរលត់ ក៏មាន២យ៉ាងគឺ អច្ចន្តអត្ថង្គមៈ និងភេទទត្ថង្គមៈ។ កាលឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈដែរ, កាលឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈដែរ។ ពាក្យថា Desessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ ពោលគឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខនេះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់ចុះ។ ពាក្យថា Paṭicca សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃទីពឹងផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា Tiṇṇaṃ saṅgati phasso សេចក្តីថា ផស្សៈកើតឡើងព្រោះការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំង៣។ ពាក្យថា Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo សេចក្តីថា នេះជាការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Atthaṅgamo សេចក្តីថា ការធ្លាយទៅ។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ វដ្តទុក្ខរមែងធ្លាយទៅ មិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀតឡើយ។ សូត្រទី៣ ចប់។

๔. โลกสุตฺตวณฺณนา

៤៣. អត្ថាធិប្បាយលោកសូត្រ

๔๔. จตุตฺเถ โลกสฺสาติ สงฺขารโลกสฺส. อยเมตฺถ วิเสโส. จตุตฺถํ.

៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា lokassa សេចក្តីថា នៃសង្ខារលោក។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី៤ ចប់។

๕. ญาติกสุตฺตวณฺณนา

៤៤. អត្ថាធិប្បាយញាតិកសូត្រ

๔๕. ปญฺจเม ญาติเกติ ทฺวินฺนํ ญาตกานํ คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกาหิ กเต มหาปาสาเท. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณํ. อุปสฺสุตีติ อุปสฺสุติฏฺฐานํ, ยํ ฐานํ อุปคเตน สกฺกา โหติ ภควโต สทฺทํ โสตุํ, ตตฺถ ฐิโตติ อตฺโถ. โส กิร คนฺธกุฏิปริเวณสมฺมชฺชนตฺถํ อาคโต อตฺตโน กมฺมํ ปหาย ภควโต ธมฺมโฆสํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิ. อทฺทสาติ ตทา กิร ภควโต อาทิโตว ปจฺจยาการํ มนสิกโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ อิมินา ปจฺจเยน โหติ, อิทํ อิมินา’’ติ อาวชฺชโต ยาว ภวคฺคา เอกงฺคณํ อโหสิ, สตฺถา มนสิการํ ปหาย วจสา สชฺฌายํ กโรนฺโต ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา, ‘‘อปิ นุ โข อิมํ ธมฺมปริยายํ โกจิ อสฺโสสี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ ภิกฺขุมทฺทส. เตน วุตฺตํ ‘‘อทฺทสา โข ภควา’’ติ.

៤៥. នៅក្នុងសូត្រទី៥ បទថា ñātiketi បានដល់ ក្នុងភូមិរបស់ញាតិពីរនាក់។ បទថា Giñjakāvasatheti បានដល់ ក្នុងប្រាសាទធំដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ។ បទថា Dhammapariyāyanti បានដល់ ហេតុនៃធម៌ (ឬហេតុនៃការសម្រេចធម៌)។ បទថា Upassutīti បានដល់ ទីកន្លែងសម្រាប់លបស្តាប់ សេចក្តីថា ឋិតនៅទីនោះ ពោលគឺទីកន្លែងដែលបុគ្គលទៅដល់ហើយ អាចស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបាន។ ឮថា ភិក្ខុនោះមកដើម្បីបោសសម្អាតបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ បានលះបង់ការងាររបស់ខ្លួន ហើយឈរស្ដាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Addasāti មានសេចក្តីថា ឮថាក្នុងកាលនោះ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តាំងពីដើមមក ទ្រង់ពិចារណាថា «ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ» រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មបានក្លាយជាទីលានតែមួយ ព្រះសាស្តាទ្រង់ឈប់ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយទ្រង់សូត្រធម៌ដោយព្រះវាចា ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាទៅតាមអនុសន្ធិ ទ្រង់ពិចារណាថា «តើមាននរណាម្នាក់បានស្តាប់ធម៌បរិយាយនេះដែរឬទេ?» ក៏បានទតឃើញភិក្ខុនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «addasā kho bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានទតឃើញហើយ)។

อสฺโสสิ [Pg.70] โนติ อสฺโสสิ นุ. อถ วา อสฺโสสิ โนติ อมฺหากํ ภาสนฺตานํ อสฺโสสีติ. อุคฺคณฺหาหีติอาทีสุ สุตฺวา ตุณฺหีภูโตว ปคุณํ กโรนฺโต อุคฺคณฺหาติ นาม. ปทานุปทํ ฆเฏตฺวา วาจาย ปริจิตํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นาม. อุภยถาปิ ปคุณํ อาธารปฺปตฺตํ กโรนฺโต ธาเรติ นาม. อตฺถสํหิโตติ การณนิสฺสิโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปติฏฺฐานภูโต. อิติ ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ. ปญฺจมํ.

បទថា Assosi noti បានដល់ assosi nu (តើបានស្តាប់ហើយឬ?)។ ម៉្យាងទៀត បទថា assosi no មានសេចក្តីថា «តើអ្នកបានស្តាប់ពាក្យរបស់យើងដែលកំពុងនិយាយនេះដែរឬទេ?»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន uggaṇhāhi ជាដើម ការស្តាប់ហើយនៅស្ងៀម ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា រៀនយក (uggaṇhāti)។ ការភ្ជាប់បទតាមលំដាប់បទ ធ្វើឲ្យស៊ាំនឹងវាចា ឈ្មោះថា រៀនសូត្រ (pariyāpuṇāti)។ ការធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញទាំងពីរយ៉ាង ឲ្យដល់នូវការទ្រទ្រង់ទុក (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា ចងចាំ (dhāreti)។ បទថា Atthasaṃhitoti បានដល់ អាស្រ័យនូវហេតុ (ឬប្រកបដោយប្រយោជន៍)។ បទថា Ādibrahmacariyakoti បានដល់ ជាទីតាំងដំបូងនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំងបីនេះ។ ចប់សូត្រទី៥។

๖. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៦. ពណ៌នាអំពីអញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ

๔๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ นามวเสน อปากโฏ อญฺญตโร พฺราหฺมโณ. ฉฏฺฐํ.

៤៦. នៅក្នុងសូត្រទី៦ បទថា aññataro បានដល់ ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ដែលមិនប្រាកដដោយឈ្មោះ។ ចប់សូត្រទី៦។

๗. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

៧. ពណ៌នាអំពីជាណុស្សោណិសូត្រ

๔๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ฐานนฺตรวเสน เอวํลทฺธนาโม อสีติโกฏิวิภโว มหาปุโรหิโต. สตฺตมํ.

៤៧. នៅក្នុងសូត្រទី៧ បទថា jāṇussoṇī បានដល់ មហាបុរោហិតដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ ដែលទទួលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃឋានន្តរសក្តិ។ ចប់សូត្រទី៧។

๘. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

៨. ពណ៌នាអំពីលោកាយតិកសូត្រ

๔๘. อฏฺฐเม โลกายติโกติ วิตณฺฑสตฺเถ โลกายเต กตปริจโย. เชฏฺฐเมตํ โลกายตนฺติ ปฐมํ โลกายตํ. โลกายตนฺติ จ โลกสฺเสว อายตํ, พาลปุถุชฺชนโลกสฺส อายตํ, มหนฺตํ คมฺภีรนฺติ อุปธาริตพฺพํ ปริตฺตํ ภาวํ ทิฏฺฐิคตํ. เอกตฺตนฺติ เอกสภาวํ, นิจฺจสภาวเมวาติ ปุจฺฉติ. ปุถุตฺตนฺติ ปุริมสภาเวน นานาสภาวํ, เทวมนุสฺสาทิภาเวน ปฐมํ หุตฺวา ปจฺฉา น โหตีติ อุจฺเฉทํ สนฺธาย ปุจฺฉติ. เอวเมตฺถ ‘‘สพฺพมตฺถิ, สพฺพเมกตฺต’’นฺติ อิมา ทฺเวปิ สสฺสตทิฏฺฐิโย, ‘‘สพฺพํ นตฺถิ, สพฺพํ ปุถุตฺต’’นฺติ อิมา ทฺเว อุจฺเฉททิฏฺฐิโยติ เวทิตพฺพา. อฏฺฐมํ.

៤៨. នៅក្នុងសូត្រទី៨ បទថា lokāyatikoti បានដល់ អ្នកដែលបានសិក្សាស្ទាត់ជំនាញក្នុងលោកាយតៈ គឺគម្ពីរវិតណ្ឌៈ។ បទថា Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti បានដល់ លោកាយតៈទីមួយ។ ពាក្យថា លោកាយតៈ គឺការផ្សាយទៅនៃលោក គឺការផ្សាយទៅនៃលោករបស់ពាលបុថុជ្ជន ដែលគួរយល់ថាជាសភាពធំទូលាយ ជ្រាលជ្រៅ ប៉ុន្តែជាសភាពដ៏ថោកទាប គឺទិដ្ឋិគតៈ។ បទថា Ekattanti បានដល់ សភាវៈតែមួយ សួរថា «តើមានសភាវៈទៀងទាត់តែមួយឬ?»។ បទថា Puthuttanti បានដល់ សភាវៈផ្សេងៗពីសភាវៈមុន សួរដោយសំដៅយកឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «តើកើតឡើងជាទេវតា ឬមនុស្សជាដើមមុនសិន ហើយក្រោយមកក៏លែងមាន (សូន្យ) ឬ?»។ ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា លទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មានពិត, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈតែមួយ» គឺជាសស្សតទិដ្ឋិ។ ចំណែកលទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មិនមាន, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈផ្សេងៗគ្នា» គឺជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ចប់សូត្រទី៨។

๙. อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

៩. ពណ៌នាអំពីអរិយសាវកសូត្រ

๔๙. นวเม กึ นุ โขติ สํสยุปฺปตฺติอาการทสฺสนํ. สมุทยตีติ อุปฺปชฺชติ. นวมํ.

៤៩. នៅក្នុងសូត្រទី៩ បទថា kiṃ nu kho គឺជាការបង្ហាញអំពីអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ បទថា samudayati បានដល់ កើតឡើង (uppajjati)។ ចប់សូត្រទី៩។

๑๐. ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

១០. ពណ៌នាអំពីទុតិយអរិយសាវកសូត្រ

๕๐. ทสเม [Pg.71] ทฺเวปิ นยา เอกโต วุตฺตา. อิทเมว ปุริเมน นานตฺตํ, เสสํ ตาทิสเมวาติ. ทสมํ.

៥០. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវន័យទាំងពីរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពីសូត្រមុន (សូត្រទី៩) សេចក្តីដែលនៅសល់គឺដូចគ្នា។ ចប់សូត្រទី១០។

คหปติวคฺโค ปญฺจโม.

ចប់ គហបតិវគ្គ ទី៥។

๖. ทุกฺขวคฺโค

៦. ទុក្ខវគ្គ

๑. ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา

១. ពណ៌នាអំពីបរិវីមំសនសូត្រ

๕๑. ทุกฺขวคฺคสฺส ปฐเม ปริวีมํสมาโนติ อุปปริกฺขมาโน. ชรามรณนฺติ กสฺมา ชรามรณํ เอกเมว ‘‘อเนกวิธํ นานปฺปการก’’นฺติ วตฺวา คหิตนฺติ เจ? ตสฺมึ คหิเต สพฺพทุกฺขสฺส คหิตตฺตา. ยถา หิ จูฬาย คหิเต ปุริเส โส ปุริโส คหิโตว โหติ, เอวํ ชรามรเณ คหิเต สพฺพทุกฺขํ คหิตเมว โหติ. ตสฺมา ‘‘ยํ โข อิทํ อเนกวิธํ นานปฺปการกํ ทุกฺขํ โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ นฺหตฺวา ฐิตํ ปุริสํ วิย สพฺพทุกฺขํ ทสฺเสตฺวา ตํ จูฬาย คณฺหนฺโต วิย ชรามรณํ คณฺหิ.

៥១. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃទុក្ខវគ្គ បទថា parivīmaṃsamāno បានដល់ កាលពិចារណា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជរានិងមរណៈតែមួយយ៉ាងថា «ទុក្ខមានប្រការច្រើនយ៉ាង មានសភាពផ្សេងៗគ្នា» ហើយទ្រង់កាន់យក? ឆ្លើយថា ព្រោះកាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈនោះហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលដែលគេចាប់ត្រង់ជញ្ជក់សក់របស់បុរសម្នាក់ បុរសនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនបានទាំងស្រុងយ៉ាងណាមិញ កាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញទុក្ខទាំងអស់ ដូចជាបុរសដែលងូតទឹកស្អាតហើយឈរនៅ ហើយទ្រង់កាន់យកជរានិងមរណៈ ដូចជាការចាប់បុរសនោះត្រង់ជញ្ជក់សក់ដូច្នោះ។

ชรามรณนิโรธสารุปฺปคามินีติ ชรามรณนิโรธสฺส สารุปฺปภาเวน นิกฺกิเลสตาย ปริสุทฺธตาย สทิสาว หุตฺวา คามินีติ อตฺโถ. ตถา ปฏิปนฺโน จ โหตีติ ยถา ตํ ปฏิปนฺโนติ วุจฺจติ, เอวํ ปฏิปนฺโน โหติ. อนุธมฺมจารีติ นิพฺพานธมฺมํ อนุคตํ ปฏิปตฺติธมฺมํ จรติ, ปูเรตีติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขยาย ปฏิปนฺโนติ สีลํ อาทึ กตฺวา ชรามรณทุกฺขสฺส นิโรธตฺถาย ปฏิปนฺโน. สงฺขารนิโรธายาติ สงฺขารทุกฺขสฺส นิโรธตฺถาย. เอตฺตาวตา ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา.

បទថា Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti មានសេចក្តីថា ដំណើរដែលទៅដោយមានសភាពដូចគ្នា ព្រោះសភាពសមគួរដល់ការរលត់ទៅនៃជរានិងមរណៈ ដោយភាពមិនមានកិលេស និងដោយភាពបរិសុទ្ធ។ បទថា Tathā paṭipanno ca hotīti សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ បទថា Anudhammacārīti មានសេចក្តីថា ប្រព្រឹត្ត គឺបំពេញនូវបដិបត្តិធម៌ដែលសមគួរដល់និព្វានធម៌។ បទថា Dukkhakkhayāya paṭipannoti បានដល់ ភិក្ខុដែលប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ដោយផ្តើមតាំងពីសីលជាដើម។ បទថា Saṅkhāranirodhāyāti បានដល់ ដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺសង្ខារ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះធម៌ទេសនាដែលព្រះអង្គសម្តែងទុក គឺរហូតដល់ព្រះអរហត្ត។

อิทานิ อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณํ สตตวิหารญฺจ ทสฺเสตฺวา เทสนา นิวตฺเตตพฺพา สิยา, ตถา อกตฺวา อวิชฺชาคโตติ อิทํ กสฺมา คณฺหาตีติ? ขีณาสวสฺส สมติกฺกนฺตวฏฺฏทุกฺขทสฺสนตฺถํ. อปิจ ปุน วฏฺฏํ อารภิตฺวา วิวฏฺเฏ กถิยมาเน พุชฺฌนกสตฺโต เจตฺถ อตฺถิ, ตสฺส อชฺฌาสยวเสนาปิ อิทํ คณฺหาตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย [Pg.72] คโต อุปคโต สมนฺนาคโต. ปุริสปุคฺคโลติ ปุริโสเยว ปุคฺคโล. อุภเยนาปิ สมฺมุติกถํ กเถติ. พุทฺธานญฺหิ สมฺมุติกถา ปรมตฺถกถาติ ทฺเว กถา โหนฺติ. ตตฺถ ‘‘สตฺโต นโร ปุริโส ปุคฺคโล ติสฺโส นาโค’’ติ เอวํ ปวตฺตา สมฺมุติกถา นาม. ‘‘ขนฺธา ธาตุโย อายตนานี’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปรมตฺถกถา นาม. ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สมฺมุตึ อมุญฺจิตฺวา กเถนฺติ. เต สมฺมุตึ กเถนฺตาปิ ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว กเถนฺติ. เตเนว วุตฺตํ –

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគួរតែបញ្ចប់ទេសនាដោយបង្ហាញនូវព្រះអរហត្តផលបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ និងសតតវិហារធម៌ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនធ្វើដូច្នោះ បែរជាកាន់យកពាក្យថា avijjāgato (អ្នកដល់នូវអវិជ្ជា) នេះទៅវិញ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវការកន្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខរបស់ព្រះខីណាស្រព។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គផ្តើមសម្តែងវដ្តៈម្តងទៀត ហើយសម្តែងវិវដ្តៈ ព្រោះក្នុងទីនេះមានសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹង ព្រះអង្គទើបកាន់យកសេចក្តីនេះដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់សត្វនោះ។ ក្នុងបទនោះ បទថា avijjāgato បានដល់ ដល់ហើយ ចូលទៅជិតហើយ ប្រកបព្រមហើយដោយអវិជ្ជា។ បទថា Purisapuggaloti បានដល់ បុគ្គលជាបុរសនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសម្មុតិកថាដោយបទទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថា ទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិកថា និងបរមត្ថកថា។ ក្នុងកថាទាំងពីរនោះ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សត្វ នរជន បុរស បុគ្គល តិស្សៈ នាគៈ» ឈ្មោះថា សម្មុតិកថា។ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ» ឈ្មោះថា បរមត្ថកថា។ សូម្បីកាលសម្តែងបរមត្ថធម៌ ក៏មិនលះបង់សម្មុតិដែរ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ សូម្បីកាលសម្តែងសម្មុតិក្តី សម្តែងបរមត្ថក្តី ក៏សម្តែងតែសច្ចៈ (ការពិត) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร;

สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภติ;

สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณํ;

ปรมตฺถวจนํ สจฺจํ, ธมฺมานํ ภูตลกฺขณ’’นฺติ.

«ព្រះសម្ពុទ្ធដ៏ប្រសើរជាងពួកអ្នកពោលធម៌ ទ្រង់សម្តែងសច្ចៈពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈ សច្ចៈទីបីមិនមានឡើយ។ សង្កេតវាចា (ពាក្យសន្មត) ជាសច្ចៈ ព្រោះជាហេតុនៃសម្មុតិរបស់លោក។ បរមត្ថវាចា ជាសច្ចៈ ព្រោះបង្ហាញនូវលក្ខណៈពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ។»

ปุญฺญํ เจ สงฺขารนฺติ เตรสเจตนาเภทํ ปุญฺญาภิสงฺขารํ. อภิสงฺขโรตีติ กโรติ. ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณนฺติ กมฺมวิญฺญาณํ กมฺมปุญฺเญน อุปคตํ สมฺปยุตฺตํ โหติ, วิปากวิญฺญาณํ วิปากปุญฺเญน. อปุญฺญํ เจ สงฺขารนฺติ ทฺวาทสเจตนาเภทํ อปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ. อาเนญฺชํ เจ สงฺขารนฺติ จตุเจตนาเภทํ อาเนญฺชาภิสงฺขารํ. อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณนฺติ กมฺมาเนญฺเชน กมฺมวิญฺญาณํ, วิปากาเนญฺเชน วิปากวิญฺญาณํ อุปคตํ โหติ. เอตฺถ จ ติวิธสฺส กมฺมาภิสงฺขารสฺส คหิตตฺตา ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร คหิโตว โหติ. เอตฺตาวตา วฏฺฏํ ทสฺสิตํ.

បទថា Puññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ បុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១៣ ប្រការ។ បទថា Abhisaṅkharotīti បានដល់ ធ្វើ។ បទថា Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបុណ្យជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយបុណ្យជាវិបាក។ បទថា Apuññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អបុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១២ ប្រការ តែងតាក់តែង។ បទថា Āneñjaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អាណេញ្ជាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ៤ ប្រការ។ បទថា Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាវិបាក។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែកម្មអភិសង្ខារទាំង ៣ ប្រការត្រូវបានកាន់យក បច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលមាន ១២ អង្គ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវដ្តៈ។

อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชาติ จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ. วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ. เอตฺถ จ ปฐมเมว อวิชฺชาย ปหีนาย วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ยถา ปน จตุรงฺเคปิ ตเม รตฺตึ ปทีปุชฺชเลน อนฺธกาโร ปหียติ, เอวํ วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชาย ปหานํ เวทิตพฺพํ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก กิญฺจิ ธมฺมํ น คณฺหาติ น ปรามสติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสตีติ อนุปาทิยนฺโต อคณฺหนฺโต เนว ตณฺหาปริตสฺสนาย, น ภยปริตสฺสนาย ปริตสฺสติ, น ตณฺหายติ น ภายตีติ อตฺโถ. ปจฺจตฺตญฺเญวาติ สยเมว อตฺตนาว ปรินิพฺพายติ, น อญฺญสฺส อานุภาเวน.

ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា yato kho, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលណាឯង...)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា avijjā បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ បទថា vijjā បានដល់ ព្រះអរហត្តមគ្គញ្ញាណ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែអវិជ្ជាត្រូវបានលះបង់ជាមុនសិន វិជ្ជាទើបកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាក្នុងរាត្រីដែលប្រកបដោយងងឹត ៤ ប្រការ ងងឹតតែងវិនាសទៅដោយសារពន្លឺប្រទីប យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបការលះបង់អវិជ្ជាដោយការកើតឡើងនៃវិជ្ជា យ៉ាងនោះឯង។ បទថា Na kiñci loke upādiyatīti សេចក្តីថា មិនកាន់យក មិនស្ទាបអង្អែលនូវធម៌ណាមួយក្នុងលោក។ បទថា Anupādiyaṃ na paritassatīti សេចក្តីថា កាលមិនប្រកាន់មាំ មិនកាន់យក តែងមិនតក់ស្លុតដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះតណ្ហា ឬដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះភ័យ មានន័យថា មិនប្រាថ្នា មិនភ័យខ្លាច។ បទថា Paccattaññevāti បានដល់ រលត់ទៅដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ មិនមែនដោយអានុភាពរបស់អ្នកដទៃឡើយ។

โส [Pg.73] สุขํ เจ เวทนนฺติ อิทํ กสฺมา อารภิ? ขีณาสวสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสตฺวา สตตวิหารํ ทสฺเสตุํ อารภิ. อนชฺโฌสิตาติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา อคหิตา. อถ ทุกฺขเวทนา กสฺมา วุตฺตา, กึ ตมฺปิ อภินนฺทนฺโต อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. สุขํ อภินนฺทนฺโตเยว หิ ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺถนโต สุขสฺส จ วิปริณามทุกฺขโตติ. กายปริยนฺติกนฺติ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ. ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងពាក្យថា so sukhaṃ ce vedanaṃ នេះ? ឆ្លើយថា ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមសម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ បន្ទាប់ពីបានបង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណរបស់ព្រះខីណាស្រពរួចហើយ។ បទថា Anajjhositāti បានដល់ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយការលេបលេញនៃតណ្ហា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សម្តែងទុកនូវទុក្ខវេទនា? តើមានអ្នកត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនានោះដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ មាន! ព្រោះថា បុគ្គលកាលត្រេកអរនឹងសុខវេទនា ឈ្មោះថាត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនាដែរ ព្រោះកាលបើជួបនឹងទុក្ខ តែងប្រាថ្នាចង់បានសុខ និងព្រោះតែសុខវេទនានោះជាវិបរិណាមទុក្ខ។ បទថា Kāyapariyantikanti បានដល់ ដែលមានកាយជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៥ ដរាបណាបញ្ចទ្វារកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Jīvitapariyantikanti បានដល់ ដែលមានជីវិតជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ដរាបណាជីវិតនៅប្រព្រឹត្តទៅ។

ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ ‘‘น สญฺชานามา’’ติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ ‘‘น ปสฺสาม น สุณาม’’, ‘‘สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ วา สาทุํ อสาทุํ วา ถทฺธํ มุทุกนฺติ วา น ชานามา’’ติ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกาว ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา มโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ.

ក្នុងវេទនាទាំងពីរនោះ បញ្ចទ្វារិកវេទនា កើតឡើងជាក្រោយ តែរលត់ទៅមុន មនោទ្វារិកវេទនា កើតឡើងមុន តែរលត់ទៅជាក្រោយ។ ព្រោះថាមនោទ្វារិកវេទនានោះ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ តែងតាំងនៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក្នុងបវត្តិកាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទ្វារទាំង ៥ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ តែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយអំណាចនៃតម្រេក សេចក្តីប្រទូស្ត និងសេចក្តីវង្វេង ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ តែងឋិតនៅជាប្រក្រតី ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ តែងស៊យចុះ លុះដល់អាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ តែងទន់ខ្សោយ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ សត្វទាំងឡាយសូម្បីនិយាយថា «យើងធ្លាប់អង្គុយ ធ្លាប់ដេកជាមួយគ្នាក្នុងកាលដ៏យូរ» ក៏ដោយ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមិនចាំទេ»។ សូម្បីតែអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដ៏ច្បាស់លាស់ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមើលមិនឃើញ ខ្ញុំស្តាប់មិនឮ» ឬ «ក្លិនក្រអូប ឬក្លិនស្អុយ រសឆ្ងាញ់ ឬមិនឆ្ងាញ់ របស់រឹង ឬទន់ ខ្ញុំមិនដឹងឡើយ»។ យ៉ាងនេះ បញ្ចទ្វារិកវេទនារបស់ពួកគេក៏បាក់បែក (ទន់ខ្សោយ) ទៅ នៅសល់តែមនោទ្វារិកវេទនាប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីតែមនោទ្វារិកវេទនានោះ កាលស៊យចុះជាលំដាប់ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យតែចុងនៃហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានេះនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «នៅរស់»។ កាលណាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ កាលនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «ស្លាប់ហើយ រលត់ហើយ»។

สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ –

សេចក្តីនោះ គប្បីបង្ហាញដោយឧបមាអំពីអាងទឹក៖

ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย, ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ, อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กริยมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล (อุทกํ นิกฺขมนฺตํ,) อุทกํ ปริหีนํ ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย, ตโต [Pg.74] กติปาเหน อาวาเฏสุเยว อุทกํ สณฺฐเหยฺย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว ‘‘มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

ពិតមែនណាស់ ដូចជាបុរសម្នាក់ធ្វើនូវអាងទឹកដ៏ធំមួយ ដែលប្រកបដោយផ្លូវទឹកហូរចូលប្រាំ។ ជាដំបូង កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមក ទឹកក៏ហូរចូលតាមផ្លូវទឹកទាំងប្រាំនោះ ហើយញ៉ាំងរណ្តៅតូចៗនៅក្នុងអាងទឹកនោះឲ្យពេញ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ញ៉ាំងផ្លូវទឹកទាំងឡាយឲ្យពេញហៀរ ហើយជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ ទឹកក៏ហូរហៀរចេញពីទំនប់នោះៗ ហើយដក់នៅ។ លុះបើកទ្វារបង្ហូរទឹក កាលបើគេធ្វើការងារក្នុងស្រែទាំងឡាយ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ។ ក្នុងសម័យដែលស្រូវទុំ ទឹកក៏ស្រកចុះទៅ រហូតដល់នូវពាក្យដែលគេត្រូវនិយាយថា «យើងទាំងឡាយនឹងចាប់ត្រី»។ លុះកន្លងទៅពីររបីថ្ងៃ ទឹកក៏ដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាទឹកនោះនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ ដរាបនោះ ក៏នៅតែរាប់ថា «ទឹកក្នុងអាងធំនៅមានឡើយ»។ តែដល់ពេលទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងនោះរីងស្ងួតទៅ ពេលនោះ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจนฺนํ มคฺคานํ ปูริตกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติกาโล, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺสา อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺสา ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺมนฺเต กริยมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺโตทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติวสฺสกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐานกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย ‘‘สตฺโต มโต’’ติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ.

ពិតមែនណាស់ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកជាដំបូង ទឹកហូរចូលតាមផ្លូវទាំងប្រាំ ញ៉ាំងរណ្តៅទាំងឡាយឲ្យពេញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិជាដំបូងបង្អស់ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាដំកល់នៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ផ្លូវទឹកទាំងប្រាំក៏ពេញហៀរ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលបវត្តិកាល កាលដែលបញ្ចទ្វារិកវេទនាកើតឡើង ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ ភាពមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាបំផុតនៃវេទនានោះ ដោយអំណាចនៃតម្រេកជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ដរាបណាទឹកមិនទាន់ហូរចេញពីអាងទឹក ដរាបនោះ អាងទឹកដែលពេញប្រៀបនៅតែដំកល់នៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ កាលដែលវេទនានោះដំកល់នៅ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើគេបើកទ្វារទឹក ធ្វើការងារក្នុងស្រែ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ យ៉ាងណាមិញ ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ ភាពស៊ុតទ្រុឌនៃវេទនានោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកស្រកចុះទៅ ទឹកបន្តិចបន្តួចដែលនៅសល់ក្នុងផ្លូវទឹកទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ ភាពទន់ខ្សោយនៃបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការដែលទឹកដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងហទយវត្ថុ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកសូម្បីបន្តិចបន្តួចនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ គេនៅតែនិយាយបានថា «ទឹកក្នុងអាងនៅមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ គេតែងនិយាយថា «សត្វនៅរស់ឡើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយរីងស្ងួតអស់ទៅ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ កាលបើមនោទ្វារិកវេទនាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ គេតែងនិយាយថា «សត្វស្លាប់ហើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវេទនានេះឯង ទើបត្រាស់ថា «កាលទទួលដឹងនូវវេទនាដែលមានជីវិតជាទីបំផុត»។

กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. ชีวิตปริยาทานา อุทฺธนฺติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตีภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺททรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ. สรีรานีติ ธาตุสรีรานิ. อวสิสฺสนฺตีติ อวสิฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺติ.

បទថា Kāyassa bhedā សេចក្តីថា ដោយការធ្លាយទៅនៃកាយ។ បទថា jīvitapariyādānā uddhaṃ សេចក្តីថា ខាងលើអំពីការអស់ទៅនៃជីវិត。 បទថា idheva សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះឯង គឺមិនទៅកាន់បរលោកដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិឡើយ។ បទថា sītībhavissanti សេចក្តីថា នឹងទៅជាត្រជាក់ គឺមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅ ការញាប់ញ័រ និងការក្តៅក្រហាយនៃសង្ខារទាំងឡាយឡើយ គឺមានសភាវៈមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ។ បទថា sarīrāni សេចក្តីថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយ។ បទថា avasissantī សេចក្តីថា នឹងនៅសេសសល់។

กุมฺภการปากาติ กุมฺภการสฺส ภาชนปจนฏฺฐานโต. ปฏิสิสฺเสยฺยาติ ฐเปยฺย. กปลฺลานีติ สห มุขวฏฺฏิยา เอกาพทฺธานิ กุมฺภกปลฺลานิ. อวสิสฺเสยฺยุนฺติ [Pg.75] ติฏฺเฐยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อาทิตฺตกุมฺภการปาโก วิย หิ ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา, กุมฺภกาโร วิย โยคาวจโร, ปากโต กุมฺภการภาชนานํ นีหรณทณฺฑโก วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ, สโม ภูมิภาโค วิย อสงฺขตํ นิพฺพานตลํ, ทณฺฑเกน อุณฺหกุมฺภํ อากฑฺฒิตฺวา สเม ภูมิภาเค กุมฺภสฺส ฐปิตกาโล วิย อารทฺธวิปสฺสกสฺส รูปสตฺตกํ อรูปสตฺตกํ วิปสฺสนฺตสฺส กมฺมฏฺฐาเน จ ปคุเณ วิภูเต อุปฏฺฐหมาเน ตถารูปํ อุตุสปฺปายาทึ ลภิตฺวา เอกาสเน นิสินฺนสฺส วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปตฺวา จตูหิ อปาเยหิ อตฺตภาวํ อุทฺธริตฺวา ผลสมาปตฺติวเสน อสงฺขเต นิพฺพานตเล ฐิตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. ขีณาสโว ปน อุณฺหกุมฺโภ วิย อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว น ปรินิพฺพาติ, สาสนปฺปเวณึ ปน ฆฏยมาโน ปณฺณาสสฏฺฐิวสฺสานิ ฐตฺวา จริมกจิตฺตปฺปตฺติยา อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภทา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาติ. อถสฺส กุมฺภสฺส วิย กปลฺลานิ อนุปาทิณฺณกสรีราเนว อวสิสฺสนฺตีติ. สรีรานิ อวสิสฺสนฺตีติ ปชานาตีติ อิทํ ปน ขีณาสวสฺส อนุโยคาโรปนตฺถํ วุตฺตํ.

បទថា kumbhakārapākā សេចក្តីថា អំពីកន្លែងដុតឆ្នាំងរបស់ជាងឆ្នាំង។ បទថា paṭisisseyya សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុក។ បទថា kapallāni សេចក្តីថា អំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយ ដែលជាប់គ្នាជាមួយមាត់ឆ្នាំង។ បទថា avasisseyyuṃ សេចក្តីថា គប្បីនៅសល់។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាឡដុតឆ្នាំងដ៏ក្តៅគគុករបស់ជាងឆ្នាំង ព្រះយោគាវចរ គប្បីជ្រាបថាដូចជាជាងឆ្នាំង អរហត្តមគ្គញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថាដូចជាឈើសម្រាប់កៀរយកក្អមឆ្នាំងចេញពីឡដុត និព្វានបទដ៏ជាអសង្ខតៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ។ ការដែលជាងឆ្នាំងយកឈើកៀរឆ្នាំងដ៏ក្តៅមកតម្កល់ទុកលើផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា ពិចារណានូវរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ កាលបើកម្មដ្ឋានស្ទាត់ជំនាញ ប្រាកដច្បាស់ និងតម្កល់មាំហើយ បានទទួលនូវឧតុសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចអរហត្តផលដ៏ជាផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ស្រង់យកអត្តភាពរួចផុតពីអបាយភូមិទាំងបួន ហើយតម្កល់នៅលើផ្ទៃនិព្វានដ៏ជាអសង្ខតៈ ដោយអំណាចនៃផលសមាបត្តិ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះខីណាសព ដូចជាឆ្នាំងដ៏ក្តៅ មិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលសម្រេចអរហត្តផលនោះភ្លាមៗឡើយ តែលោកនៅបន្តសាសនវង្ស អស់រយៈពេល ៥០ ឬ ៦០ ឆ្នាំ ទើបបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក្នុងខណៈនៃចុតិចិត្ត។ ក្នុងកាលនោះ ធាតុសរីរៈទាំងឡាយដ៏ជាអនុបាទិន្នកៈរបស់ព្រះខីណាសពនោះឯង នឹងនៅសេសសល់ ដូចជាអំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយដែលនៅសល់យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយនឹងនៅសេសសល់» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីជាការលើកតម្កើងដល់ព្រះខីណាសព។

วิญฺญาณํ ปญฺญาเยถาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถ. สาธุ สาธูติ เถรานํ พฺยากรณํ สมฺปหํสติ. เอวเมตนฺติ ยเทตํ ติวิเธ อภิสงฺขาเร อสติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อปฺปญฺญาณนฺติอาทิ, เอวเมว เอตํ. อธิมุจฺจถาติ สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ อธิโมกฺขํ ปฏิลภถ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ อยเมว วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺโต อยํ ปริจฺเฉโท, ยทิทํ นิพฺพานนฺติ. ปฐมํ.

បទថា viññāṇaṃ paññāyetha សេចក្តីថា បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីប្រាកដច្បាស់។ ព្រះតថាគតទ្រង់សរសើរការដោះស្រាយរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដោយព្រះវាចាថា «សាធុ សាធុ»។ បទថា evametaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីណាដែលថា «កាលបើអភិសង្ខារទាំងបីមិនមាន បដិសន្ធិវិញ្ញាណក៏មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ» ជាដើម សេចក្តីនោះគឺយ៉ាងនោះឯង។ បទថា adhimuccatha សេចក្តីថា ចូរបាននូវអធិមោក្ខ គឺការសម្រេចចិត្តដ៏មាំមួនចុះ។ បទថា esevanto dukkhassa សេចក្តីថា នេះឯងជាទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ នេះជាការកំណត់ភាគនៃវដ្តទុក្ខ គឺព្រះនិព្វាននេះឯង។ ចប់សូត្រទីមួយ។

๒. อุปาทานสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់ឧបាទានសូត្រ

๕๒. ทุติเย อุปาทานิเยสูติ จตุนฺนํ อุปาทานานํ ปจฺจเยสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิโนติ อสฺสาทํ อนุปสฺสนฺตสฺส. ตตฺราติ ตสฺมึ อคฺคิกฺขนฺเธ. ตทาหาโรติ ตํปจฺจโย. ตทุปาทาโนติ ตสฺเสว เววจนํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อคฺคิกฺขนฺโธ วิย หิ ตโย ภวา, เตภูมกวฏฺฏนฺติปิ เอตเทว, อคฺคิชคฺคกปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน, สุกฺขติณโคมยาทิปกฺขิปนํ วิย อสฺสาทานุปสฺสิโน ปุถุชฺชนสฺส [Pg.76] ตณฺหาทิวเสน ฉหิ ทฺวาเรหิ กุสลากุสลกมฺมกรณํ. ติณโคมยาทีสุ ขีเณสุ ปุนปฺปุนํ เตสํ ปกฺขิปเนน อคฺคิกฺขนฺธสฺส วฑฺฒนํ วิย พาลปุถุชฺชนสฺส อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ยถาวุตฺตกมฺมายูหเนน อปราปรํ วฏฺฏทุกฺขนิพฺพตฺตนํ.

៥២. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា upādāniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដែលជាបច្ច័យនៃឧបាទានទាំងបួន។ បទថា assādānupassino សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ។ បទថា tatra សេចក្តីថា ក្នុងគំនរភ្លើងនោះ។ បទថា tadāhāro សេចក្តីថា មានគំនរភ្លើងនោះជាបច្ច័យ។ បទថា tadupādāno នេះជាវេវចនៈនៃបទ tadāhāro នោះឯង។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំ សូម្បីតែវដ្តៈក្នុងភូមិបី ក៏ជាភពទាំងបីនេះឯង បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង។ ការធ្វើនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំងប្រាំមួយ ដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាដើម របស់បុថុជ្ជនអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ គប្បីជ្រាបថាដូចជាការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម។ ការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខជាបន្តបន្ទាប់ ព្រោះការខំប្រឹងប្រែងសន្សំកម្មដែលពោលមកហើយ របស់បុថុជ្ជនពាល គប្បីជ្រាបថាដូចជាការចម្រើនឡើងនៃគំនរភ្លើង ដោយការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម ម្តងហើយម្តងទៀត កាលដែលវត្ថុទាំងនោះអស់ទៅ។

น กาเลน กาลํ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺยาติ ตญฺหิ โกจิ อตฺถกาโม เอวํ วเทยฺย – ‘‘โภ กสฺมา อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย กลาเป พนฺธิตฺวา สุกฺขติณกฏฺฐานํ ปจฺฉิยญฺจ ปูเรตฺวา สุกฺขโคมยานิ ปกฺขิปนฺโต เอตํ อคฺคึ ชาเลสิ? อปิ นุ เต อตฺถิ อิโตนิทานํ กาจิ วฑฺฒีติ? วํสาคตเมตํ โภ อมฺหากํ, อิโตนิทานํ ปน เม อวฑฺฒิเยว, กุโต วฑฺฒิ? อหญฺหิ อิมํ อคฺคึ ชคฺคนฺโต เนว นฺหายิตุํ น ภุญฺชิตุํ น นิปชฺชิตุํ ลภามีติ. เตน หิ โภ กึ เต อิมินา นิรตฺถเกน อคฺคิชาลเนน? เอหิ ตฺวํ เอตานิ อาภตานิ ติณาทีนิ เอตฺถ นิกฺขิป, ตานิ สยเมว ฌายิสฺสนฺติ, ตฺวํ ปน อสุกสฺมึ ฐาเน สีโตทกา โปกฺขรณี อตฺถิ, ตตฺถ นฺหตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปเนหิ อตฺตานํ มณฺเฑตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโตว ปาทุกาหิ นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทวรมารุยฺห วาตปานํ วิวริตฺวา มหาวีถิยํ วิโรจมาโน นิสีท เอกคฺโค สุขสมปฺปิโต หุตฺวา, ตตฺถ เต นิสินฺนสฺส ติณาทีนํ ขเยน สยเมว อยํ อคฺคิ อปฺปณฺณตฺติภาวํ คมิสฺสตี’’ติ. โส ตถา กเรยฺย. ตเถว จ ตตฺถ นิสินฺนสฺส โส อคฺคิ อุปาทานกฺขเยน อปฺปณฺณตฺติภาวํ คจฺเฉยฺย. อิทํ สนฺธาเยตํ ‘‘น กาเลน กาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

បទថា na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ម្នាក់ គប្បីនិយាយទៅកាន់បុរសនោះយ៉ាងនេះថា៖ «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកខំប្រឹងប្រែងចងស្មៅស្ងួតនិងឧសជាបាច់ៗ ពេញកន្ត្រក ហើយដាក់បញ្ចូលនូវអាចម៍គោស្ងួត ដើម្បីបង្កាត់ភ្លើងនេះឲ្យឆេះឡើង? តើអ្នកមានការចម្រើនលូតលាស់ណាមួយ ព្រោះតែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុដែរឬទេ?» បុរសនោះឆ្លើយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន នេះជាប្រពៃណីតកូនតចៅរបស់ពួកយើង តែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ តើមានការចម្រើនពីណា? ព្រោះថា កាលដែលខ្ញុំថែរក្សាភ្លើងនេះ ខ្ញុំមិនបានទាំងងូតទឹក មិនបានទាំងបរិភោគអាហារ និងមិនបានទាំងដេកឡើយ»។ បុគ្គលនោះនិយាយថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្កាត់ភ្លើងដ៏ឥតប្រយោជន៍នេះ? ចូរអ្នកមកនេះ ហើយបោះចោលនូវស្មៅស្ងួតជាដើមដែលអ្នករកមកបានទាំងនេះ ទៅក្នុងគំនរភ្លើងនេះចុះ វានឹងឆេះអស់ទៅដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯអ្នកវិញ ក្នុងកន្លែងឯណោះ មានស្រះបោក្ខរណីដែលមានទឹកត្រជាក់ ចូរអ្នកទៅងូតទឹកក្នុងស្រះនោះ លាបគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាកម្រង តុបតែងខ្លួន ស្លៀកដណ្តប់ឲ្យបានល្អ ពាក់ស្បែកជើង ចូលទៅកាន់បុរី ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទដ៏ប្រសើរ បើកបង្អួច អង្គុយមើលផ្លូវធំដោយសេចក្តីសប្បាយ មានចិត្តដំកល់មាំ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខចុះ។ កាលដែលអ្នកអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនេះនឹងរលត់ទៅឯង ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម»។ បុរសនោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ហើយកាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃគ្រឿងឆេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «na kālena kālaṃ» ជាដើម។

เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จตฺตาลีสาย กฏฺฐวาหานํ ชลมาโน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ ทฏฺฐพฺพํ, อคฺคิชคฺคนกปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิตโก โยคาวจโร, อตฺถกาโม ปุริโส วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ, เตน ปุริเสน ตสฺส ทินฺนโอวาโท วิย ตถาคเตน ‘‘เอหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, เตภูมกธมฺเมสุ นิพฺพินฺท, เอวํ วฏฺฏทุกฺขา มุจฺจิสฺสสี’’ติ ตสฺส เตภูมกธมฺเมสุ กมฺมฏฺฐานสฺส กถิตกาโล, ตสฺส ปุริสสฺส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา ปาสาเท นิสินฺนกาโล วิย โยคิโน [Pg.77] สุคโตวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส เตภูมกธมฺเมสุ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนุกฺกเมน ยถานุรูปํ อาหารสปฺปายาทึ ลภิตฺวา, เอกาสเน นิสินฺนสฺส อคฺคผเล ปติฏฺฐิตกาโล, ตสฺส นฺหานวิเลปนาทีหิ สุโธตมณฺฑิตกายตฺตา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส เอกคฺคสุขสมปฺปิตกาโล วิย โยคิโน อริยมคฺคโปกฺขรณิยํ มคฺคญาโณทเกน สุนฺหาตสุโธตกิเลสมลสฺส หิโรตฺตปฺปสาฏเก นิวาเสตฺวา สีลวิเลปนานุลิตฺตสฺส อรหตฺตมณฺฑเนน อตฺตภาวํ มณฺเฑตฺวา วิมุตฺติปุปฺผทามํ ปิฬนฺธิตฺวา อิทฺธิปาทปาทุกา อารุยฺห นิพฺพานนครํ ปวิสิตฺวา ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห สติปฏฺฐานมหาวีถิยํ วิโรจมานสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล. ตสฺส ปน ปุริสสฺส ตสฺมึ นิสินฺนสฺส ติณาทีนํ ขเยน อคฺคิกฺขนฺธสฺส อปฺปณฺณตฺติคมนกาโล วิย ขีณาสวสฺส ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส มหาวฏฺฏวูปสโม ทฏฺฐพฺโพ. ทุติยํ.

ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ វដ្តៈក្នុងភូមិបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ដោយសារអុសសែសិបឡានរទេះ ព្រះយោគាវចរអ្នកអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍។ ឱវាទដែលបុរសនោះបានផ្តល់ឲ្យ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដល់ភិក្ខុនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមកនេះ ចូរនឿយណាយក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបីចុះ កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ អ្នកនឹងរួចផុតពីវដ្តទុក្ខ» ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ。 កាលដែលបុរសនោះអនុវត្តតាមការណែនាំ ហើយឡើងទៅអង្គុយនៅលើប្រាសាទ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរទទួលយកឱវាទរបស់ព្រះសុគត ហើយចូលទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី បានទទួលនូវអាហារសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរតាមលំដាប់ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ហើយសម្រេចនូវផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តផល) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលបុរសនោះមានកាយស្អាតល្អ ព្រោះបានងូតទឹកនិងលាបគ្រឿងក្រអូបជាដើម ហើយអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរបានងូតទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីគឺអរិយមគ្គ លាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេសបានស្អាតល្អដោយទឹកគឺមគ្គញ្ញាណ ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់គឺហិរិនិងឱត្តប្បៈ លាបគ្រឿងក្រអូបគឺសីល តុបតែងអត្តភាពដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអរហត្តផល ពាក់ផ្កាកម្រងគឺវិមុត្តិ ពាក់ស្បែកជើងគឺឥទ្ធិបាទ ចូលទៅកាន់បុរីគឺព្រះនិព្វាន ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទគឺធម៌ ដើរលម្ហែកាយលើផ្លូវធំគឺសតិបដ្ឋាន ហើយចូលកាន់ផលសមាបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម យ៉ាងណាមិញ ការរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខដ៏ធំ របស់ព្រះខីណាសពដែលរស់នៅអស់អាយុកាល ហើយបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចប់សូត្រទីពីរ។

๓. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សំយោជនសូត្រ

๕๓. ตติเย สํโยชนิเยสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจเยสุ. ฌาเยยฺยาติ ชเลยฺย. เตลํ อาสิญฺเจยฺย วฏฺฏึ อุปสํหเรยฺยาติ ทีปปฏิชคฺคนตฺถํ เตลภาชนญฺจ มหนฺตญฺจ วฏฺฏิกปาลํ คเหตฺวา สมีเป นิจฺจํ ฐิโตว เตเล ขีเณ เตลํ อาสิญฺเจยฺย, วฏฺฏิยา ขีณาย วฏฺฏึ อุปสํหเรยฺย. เสสเมตฺถ สทฺธึ โอปมฺมสํสนฺทเนน ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตติยํ.

៥៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា saṃyojaniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃសំយោជនៈទាំងដប់។ បទថា jhāyeyya សេចក្តីថា គប្បីឆេះឡើង។ បទថា telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya សេចក្តីថា ដើម្បីថែរក្សាប្រទីប គប្បីកាន់យកនូវភាជនៈដាក់ប្រេង និងអំបែងដាក់ប្រេងដ៏ធំ ហើយឈរនៅជិតប្រទីបនោះជានិច្ច កាលបើប្រេងអស់ទៅ ក៏ចាក់ប្រេងបន្ថែម កាលបើប្រឆេះអស់ទៅ ក៏ដាក់ប្រឆេះបន្ថែម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ព្រមទាំងការប្រៀបធៀប គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ចប់សូត្រទីបី។

๔. ทุติยสํโยชนสุตฺตวณฺณนา

៤. វណ្ណនាទុតិយសំយោជនសូត្រ

๕๔. จตุตฺเถ อุปมํ ปฐมํ กตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต. เสสํ ตาทิสเมว. จตุตฺถํ.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏ដូចគ្នានឹងសូត្រនោះដែរ។ ចប់សូត្រទី ៤។

๕. มหารุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៥. វណ្ណនាមហារុក្ខសូត្រ

๕๕. ปญฺจเม อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺตีติ ปถวีรสญฺจ อาโปรสญฺจ อุปริ อาโรเปนฺติ. โอชาย อาโรปิตตฺตา หตฺถสตุพฺเพธสฺส รุกฺขสฺส องฺกุรคฺเคสุ พินฺทุพินฺทูนิ วิย หุตฺวา สิเนโห ติฏฺฐติ. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ [Pg.78] – มหารุกฺโข วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ, มูลานิ วิย อายตนานิ, มูเลหิ โอชาย อาโรหนํ วิย ฉหิ ทฺวาเรหิ กมฺมาโรหนํ, โอชาย อภิรุฬฺหตฺตา มหารุกฺขสฺส ยาวกปฺปฏฺฐานํ วิย วฏฺฏนิสฺสิตพาลปุถุชฺชนสฺส ฉหิ ทฺวาเรหิ กมฺมํ อายูหนฺตสฺส อปราปรํ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนวเสน ทีฆรตฺตํ ฐานํ.

៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា uddhaṃ ojaṃ abhiharanti សេចក្តីថា នាំឡើងនូវរសនៃផែនដី និងរសនៃទឹកទៅខាងលើ។ ព្រោះតែឱជារសត្រូវបាននាំឡើងទៅលើ ជ័រឈើក៏ស្ថិតនៅដោយការស្រក់ចុះមកដូចជាតំណក់ទឹក នៅឯចុងពន្លកនៃដើមឈើដែលមានកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, អាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាឫសឈើ, การឡើងនៃកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការឡើងនៃឱជារសតាមឫសទាំងឡាយ, ការស្ថិតនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើងនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់ របស់បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ កាលបើខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការស្ថិតនៅអស់កាលមួយកប្បនៃដើមឈើធំ ព្រោះតែឱជារសឡើងទៅសព្វសព្វ។

กุทฺทาลปิฏกนฺติ กุทฺทาลญฺเจว ปจฺฉิภาชนญฺจ. ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺยาติ ขุทฺทกมหนฺตานิ ขณฺฑาขณฺฑานิ กโรนฺโต ฉินฺเทยฺย. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อิธาปิ หิ มหารุกฺโข วิย เตภูมกวฏฺฏํ, รุกฺขํ นาเสตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ญาณํ, ปจฺฉิ วิย สมาธิ, รุกฺขจฺเฉทนผรสุ วิย ญาณํ, รุกฺขสฺส มูเล ฉินฺนกาโล วิย โยคิโน อาจริยสนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา มนสิกโรนฺตสฺส ปญฺญา, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย สงฺเขปโต จตุนฺนํ มหาภูตานํ มนสิกาโร, ผาลนํ วิย ทฺเวจตฺตาลีสาย โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถารมนสิกาโร, สกลิกํ สกลิกํ กรณกาโล วิย อุปาทารูปสฺส เจว รูปกฺขนฺธารมฺมณสฺส วิญฺญาณสฺส จาติ อิเมสํ วเสน นามรูปปริคฺคโห, มูลานํ อุปจฺเฉทนํ วิย ตสฺเสว นามรูปสฺส ปจฺจยปริเยสนํ, วาตาตเป วิโสเสตฺวา อคฺคินา ฑหนกาโล วิย อนุปุพฺเพน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อญฺญตรํ สปฺปายํ ลภิตฺวา กมฺมฏฺฐาเน วิภูเต อุปฏฺฐหมาเน เอกปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส อคฺคผลปฺปตฺติ, มสิกรณํ วิย อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว อปรินิพฺพายนฺตสฺส ยาวตายุกํ ฐิต กาโล, มหาวาเต โอปุนนํ นทิยา ปวาหนํ วิย จ อุปาทิณฺณกกฺขนฺธเภเทน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส วฏฺฏวูปสโม เวทิตพฺโพ. ปญฺจมํ.

ពាក្យថា kuddālapiṭakaṃ គឺចបកាប់ និងកន្ត្រក។ ពាក្យថា khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya សេចក្តីថា គប្បីកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ សូម្បីក្នុងទីនេះ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសដែលចង់បំផ្លាញដើមឈើ, ញាណ (គឺសង្វេគញាណដ៏មាំមួន) ដូចជាចបកាប់, សមាធិ ដូចជាកន្ត្រក, វិបស្សនាញាណដែលអាស្រ័យនឹងសមាធិ ដូចជាពូថៅសម្រាប់កាប់ឈើ, បញ្ញារបស់យោគីបុគ្គលដែលកាន់យកកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដូចជាកាលដែលកាប់ឫសឈើ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមហាភូតរូបទាំង ៤ ដោយសង្ខេប ដូចជាកាលដែលកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយពិស្តារក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំង ៤២ ដូចជាការច្រៀកឈើ, ការកំណត់នាមរូបដោយអំណាចនៃឧបាទាយរូប និងវិញ្ញាណដែលមានរូបក្ខន្ធជាអារម្មណ៍ ដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាចម្រៀកតូចៗ, ការស្វែងរកបច្ច័យនៃនាមរូបនោះឯង ដូចជាការកាត់ឫសឲ្យដាច់, ការសម្រេចបាននូវអគ្គផល (គឺព្រះអរហត្ត) របស់បុគ្គលដែលចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ ទទួលបានសប្បាយៈណាមួយ កាលបើកម្មដ្ឋានប្រាកដច្បាស់ ក៏អង្គុយភ្នែនតែមួយធ្វើសមណធម៌ ដូចជាកាលដែលហាលថ្ងៃហាលខ្យល់ឲ្យស្ងួតហើយដុតដោយភ្លើង, ការស្ថិតនៅអស់អាយុកាលរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង ដូចជាការធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, ការរលត់ទៅនៃវដ្តសង្សាររបស់ព្រះអរហន្តដែលបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ដូចជាការអុំ (បង្ហើរ) ក្នុងខ្យល់ខ្លាំង ឬការបណ្តែតចោលក្នុងទឹកទន្លេ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់សូត្រទី ៥។

๖. ทุติยมหารุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៦. វណ្ណនាទុតិយមហារុក្ខសូត្រ

๕๖. ฉฏฺเฐปิ อุปมํ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต, อิทเมว นานตฺตํ. ฉฏฺฐํ.

៥៦. សូម្បីក្នុងសូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ ភាពប្លែកគ្នាមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ចប់សូត្រទី ៦។

๗. ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៧. វណ្ណនាតរុណរុក្ខសូត្រ

๕๗-๕๙. สตฺตเม [Pg.79] ตรุโณติ อชาตผโล. ปลิมชฺเชยฺยาติ โสเธยฺย. ปํสุํ ทเทยฺยาติ ถทฺธผรุสปํสุํ หริตฺวา มุทุโคมยจุณฺณมิสฺสํ มธุรปํสุํ ปกฺขิเปยฺย. วุทฺธินฺติ วุทฺธึ อาปชฺชิตฺวา ปุปฺผูปโค ปุปฺผํ, ผลูปโค ผลํ คณฺเหยฺย. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ตรุณรุกฺโข วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ, รุกฺขชคฺคโก ปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน, มูลผลสนฺตานาทีนิ วิย ตีหิ ทฺวาเรหิ กุสลากุสลกมฺมายูหนํ, รุกฺขสฺส วุฑฺฒิอาปชฺชนํ วิย ปุถุชฺชนสฺส ตีหิ ทฺวาเรหิ กมฺมํ อายูหโต อปราปรํ วฏฺฏปฺปวตฺติ. วิวฏฺฏํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว. สตฺตมาทีนิ.

៥៧-៥៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា taruṇo គឺដើមឈើដែលមិនទាន់មានផ្លែ។ ពាក្យថា palimajjeyya គឺគប្បីជម្រះ (ស្មៅ និងវល្លិជាដើម)។ ពាក្យថា paṃsuṃ dadeyya គឺគប្បីយកដីដែលរឹងនិងគ្រើមចេញ ហើយដាក់ដីដ៏ល្អដែលលាយដោយលាមកគោដ៏ម៉ដ្ដ។ ពាក្យថា vuddhiṃ គឺការដល់នូវសេចក្តីចម្រើន ហើយដើមឈើដែលគួរដល់ផ្កាក៏ផ្កា ដើមឈើដែលគួរដល់ផ្លែក៏ផ្លែ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី ដូចជាដើមឈើខ្ចី, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាដើមឈើ, ការខ្វល់ខ្វាយធ្វើកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការលូតលាស់នៃឫសនិងផ្លែជាដើម, ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់របស់បុថុជ្ជនដែលខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការដល់នូវសេចក្តីចម្រើននៃដើមឈើ។ ចំណែកឯវិវដ្តៈ (ការមិនវិលត្រឡប់) គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយ (ក្នុងសូត្រទី ៥)។ សូត្រទី ៨ និងទី ៩ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់សូត្រទី ៧ ជាដើម។

๑๐. นิทานสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនានិទានសូត្រ

๖๐. ทสเม กุรูสุ วิหรตีติ กุรูติ เอวํ พหุวจนวเสน ลทฺธโวหาเร ชนปเท วิหรติ. กมฺมาสธมฺมํ นาม กุรูนํ นิคโมติ เอวํนามโก กุรูนํ นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ ครุวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฉ นิสชฺชโทเส วิวชฺเชนฺโต ทกฺขิณชาณุมณฺฑลสฺส อภิมุขฏฺฐาเน ฉพฺพณฺณานํ พุทฺธรสฺมีนํ อนฺโต ปวิสิตฺวา ปสนฺนลาขารสํ วิคาหนฺโต วิย สุวณฺณปฏํ ปารุปนฺโต วิย รตฺตกมฺพลวิตานมชฺฌํ ปวิสนฺโต วิย ธมฺมภณฺฑาคาริโก อายสฺมา อานนฺโท นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ.

៦០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kurūsu viharati សេចក្តីថា គង់នៅក្នុងជនបទដែលបានឈ្មោះថា កុរុ ដោយអំណាចនៃពហុវចនៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo សេចក្តីថា និគមរបស់ពួកអ្នកកុរុមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនិគមនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម (ភូមិសម្រាប់ត្រេចទៅបិណ្ឌបាត) នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ。 ពាក្យថា āyasmā នេះជាពាក្យហៅដោយក្តីស្រឡាញ់ ជាពាក្យហៅដោយក្តីគោរព។ ពាក្យថា ānando គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា ekamantaṃ nisīdi សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុជាធម្មភណ្ឌាគារិក វៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ យ៉ាង ហើយអង្គុយក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃមណ្ឌលព្រះជានុខាងស្តាំ ដោយចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃព្រះរស្មីទាំង ៦ ពណ៌របស់ព្រះពុទ្ធ ហាក់បីដូចជាការចុះទៅក្នុងទឹកល័ក្តដ៏ថ្លាស្អាត ហាក់បីដូចជាការដណ្តប់នូវសំពត់មាស ឬហាក់បីដូចជាការចូលទៅក្នុងកណ្តាលនៃពិដានកម្ពលក្រហម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា "ekamantaṃ nisīdi" (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ)។

กาย ปน เวลาย เกน การเณน อยมายสฺมา ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโตติ? สายนฺหเวลาย ปจฺจยาการปญฺหํ ปุจฺฉนการเณน. ตํ ทิวสํ กิร อยมายสฺมา กุลสงฺคหตฺถาย ฆรทฺวาเร ฆรทฺวาเร สหสฺสภณฺฑิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย กมฺมาสธมฺมํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต สตฺถุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สตฺถริ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา อนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺกนฺเตสุ ทิวาฏฺฐานํ ปฏิสมฺมชฺชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา อุทกตุมฺพโต อุทเกน หตฺถปาเท [Pg.80] สีตลํ กตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา. อถ ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรสิ. โส ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย อนฺตํ, อนฺตโต ปฏฺฐาย อาทึ, อุภยนฺตโต ปฏฺฐาย มชฺฌํ, มชฺฌโต ปฏฺฐาย อุโภ อนฺเต ปาเปนฺโต ติกฺขตฺตุํ ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาการํ สมฺมสิ. ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส ปจฺจยากาโร วิภูโต หุตฺวา อุตฺตานกุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปจฺจยากาโร สพฺพพุทฺเธหิ คมฺภีโร เจว คมฺภีราวภาโส จาติ กถิโต, มยฺหํ โข ปน ปเทสญาเณ ฐิตสฺส สาวกสฺส สโต อุตฺตาโน วิย วิภูโต ปากโฏ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, มยฺหํเยว นุ โข เอส อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาติ, อุทาหุ อญฺเญสมฺปีติ อตฺตโน อุปฏฺฐานการณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามี’’ติ นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จมฺมกฺขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา อาทาย สายนฺหสมเย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สายนฺหเวลายํ ปจฺจยาการปญฺหํ ปุจฺฉนการเณน อุปสงฺกมนฺโต’’ติ.

សួរថា ចុះព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាណា និងដោយហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ (គឺបដិច្ចសមុប្បាទ)។ ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងនិគមឈ្មោះកម្មាសធម្ម ដើម្បីសង្គ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ហាក់បីដូចជាការដាក់ចុះនូវថង់ប្រាក់មួយពាន់នៅគ្រប់ទ្វារផ្ទះ លុះត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញហើយ ក៏បានធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះសាស្តា កាលព្រះសាស្តាយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា រួចយាងទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន កាលពួកសិស្សានុសិស្សធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចត្រឡប់ទៅវិញហើយ ក៏បានបោសសម្អាតទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រាលកម្រាលស្បែក យកទឹកពីក្អមមកលាងដៃនិងជើងឲ្យត្រជាក់ស្រួល រួចអង្គុយពត់ភ្នែន ចូលសោតាបត្តិផលសមាបត្តិ។ បន្ទាប់មក កាលចេញពីសមាបត្តិតាមកំណត់វេលាហើយ ក៏បានបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ។ ព្រះអានន្ទនោះបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈដែលមានអង្គ ១២ អស់បីជុំ ដោយផ្ដើមតាំងពីដើមគឺ "avijjāpaccayā saṅkhārā" (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ) រហូតដល់ចុង (គឺជរាមរណៈ) ខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងមករកដើមខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងទាំងពីរមករកកណ្តាល (គឺវេទនា) ខ្លះ, ផ្ដើមពីកណ្តាលទៅរកចុងទាំងពីរខ្លះ។ កាលព្រះអានន្ទពិចារណាយ៉ាងនេះ បច្ចយាការធម៌ក៏បានប្រាកដច្បាស់ ហាក់បីដូចជាធម៌រាក់បំផុត។ ពេលនោះ ព្រះអានន្ទក៏គិតថា "បច្ចយាការធម៌នេះ ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថាជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង ប៉ុន្តែសម្រាប់អាត្មាអញដែលជាសាវ័កស្ថិតនៅក្នុងបទេសញាណ ធម៌នេះបែរជាប្រាកដច្បាស់ហាក់ដូចជាធម៌រាក់ទៅវិញ តើធម៌នេះប្រាកដជាធម៌រាក់ចំពោះតែអាត្មាអញម្នាក់ឯង ឬក៏ប្រាកដយ៉ាងនេះចំពោះអ្នកដទៃផងដែរ? អាត្មាអញនឹងក្រាបទូលហេតុដែលធម៌នេះប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះសាស្តា" គិតហើយក៏ក្រោកពីកន្លែងអង្គុយ រលាស់កម្រាលស្បែកកាន់យកទៅ ហើយចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាព្រលប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ"។

ยาว คมฺภีโรติ เอตฺถ ยาวสทฺโท ปมาณาติกฺกเม. อติกฺกมฺม ปมาณํ คมฺภีโร, อติคมฺภีโรติ อตฺโถ. คมฺภีราวภาโสติ คมฺภีโรว หุตฺวา อวภาสติ, ทิสฺสตีติ อตฺโถ. เอกญฺหิ อุตฺตานเมว คมฺภีราวภาสํ โหติ ปูติปณฺณรสวเสน กาฬวณฺณํ ปุราณอุทกํ วิย. ตญฺหิ ชาณุปฺปมาณมฺปิ สตโปริสํ วิย ทิสฺสติ. เอกํ คมฺภีรํ อุตฺตานาวภาสํ โหติ มณิภาสํ วิปฺปสนฺนอุทกํ วิย. ตญฺหิ สตโปริสมฺปิ ชาณุปฺปมาณํ วิย ขายติ. เอกํ อุตฺตานํ อุตฺตานาวภาสํ โหติ ปาติอาทีสุ อุทกํ วิย. เอกํ คมฺภีรํ คมฺภีราวภาสํ โหติ สิเนรุปาทกมหาสมุทฺเท อุทกํ วิย. เอวํ อุทกเมว จตฺตาริ นามานิ ลภติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ปเนตํ นตฺถิ. อยญฺหิ คมฺภีโร จ คมฺภีราวภาโส จาติ เอกเมว นามํ ลภติ. เอวรูโป สมาโนปิ อถ จ ปน เม อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายติ, ตทิทํ อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเตติ เอวํ อตฺตโน วิมฺหยํ ปกาเสนฺโต ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ตุณฺหีภูโต นิสีทิ.

ក្នុងពាក្យថា yāva gambhīro នេះ សព្ទថា yāva ប្រើក្នុងន័យហួសប្រមាណ។ សេចក្តីថា ជ្រៅហួសប្រមាណ គឺជ្រៅក្រៃលែង។ ពាក្យថា gambhīrāvabhāso សេចក្តីថា ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ (គឺប្រាកដដល់ញាណ)។ ពិតណាស់ ទឹកម្យ៉ាង សូម្បីតែរាក់ ក៏មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ ដូចជាទឹកចាស់ដែលមានពណ៌ខ្មៅដោយអំណាចនៃស្លឹកឈើរលួយជាដើម។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅត្រឹមជង្គង់ ក៏ប្រាកដដូចជាជម្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ ដូចជាទឹកថ្លាឈ្វេងដែលមានពន្លឺដូចកែវមណី។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស ក៏ប្រាកដដូចជាជ្រៅត្រឹមជង្គង់។ ទឹកម្យ៉ាង រាក់ផង មានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ផង ដូចជាទឹកក្នុងចានជាដើម។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង ដូចជាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទៀបជើងភ្នំព្រះសុមេរុ។ ទឹកតែម្យ៉ាង តែងបានឈ្មោះ ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មិនមានឈ្មោះទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនេះ តែងបានឈ្មោះតែមួយគត់ថា "ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។ សូម្បីតែបដិច្ចសមុប្បាទមានសភាពយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែបែរជាប្រាកដចំពោះខ្ញុំព្រះករុណា ហាក់ដូចជាធម៌រាក់បំផុតទៅវិញ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះជាទីអស្ចារ្យ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះមិនដែលធ្លាប់មានឡើយ។ ព្រះអានន្ទកាលបើនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏ទូលសួរប្រស្នា រួចអង្គុយស្ងៀមនៅ។

ภควา [Pg.81] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อานนฺโท ภวคฺคคหณาย หตฺถํ ปสาเรนฺโต วิย สิเนรุํ ภินฺทิตฺวา มิญฺชํ นีหริตุํ วายมมาโน วิย วินา นาวาย มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม วิย ปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปถโวชํ คเหตุํ วายมมาโน วิย พุทฺธวิสยํ ปญฺหํ อตฺตโน อุตฺตานุตฺตานนฺติ วทติ, หนฺทสฺส คมฺภีรภาวํ อาจิกฺขามี’’ติ จินฺเตตฺวา มา เหวนฺติอาทิมาห.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់ព្រះអានន្ទនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អានន្ទពោលនូវប្រស្នាដែលជាពុទ្ធវិស័យ ថាជាធម៌រាក់បំផុតចំពោះខ្លួន ហាក់ដូចជាបុរសលាតដៃដើម្បីចាប់យកភពអភិសេក (ភវគ្គ) ហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមទម្លាយភ្នំព្រះសុមេរុដើម្បីយកខួរភ្នំ ហាក់ដូចជាបុរសចង់ហែលឆ្លងមហាសមុទ្រដោយគ្មានទូក ឬហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមក្រឡាប់ផែនដីដើម្បីយកឱជានៃផែនដី មកចុះ! តថាគតនឹងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃធម៌នោះដល់អានន្ទ" ទើបត្រាស់ពាក្យថា mā hevaṃ ជាដើម។

ตตฺถ มา เหวนฺติ ห-กาโร นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. ‘‘มา เหว’’นฺติ จ อิทํ วจนํ ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุสฺสาเทนฺโตปิ ภณติ อปสาเทนฺโตปิ. ตตฺถ อุสฺสาเทนฺโตปีติ, อานนฺท, ตฺวํ มหาปญฺโญ วิสทญาโณ, เตน เต คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย ขายติ, อญฺเญสํ ปเนส อุตฺตานโกติ น สลฺลกฺเขตพฺโพ, คมฺภีโรเยว จ โส คมฺภีราวภาโส จ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា mā hevaṃ អក្សរ ha គ្រាន់តែជាការចុះនិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា កុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា "mā hevaṃ" នេះ ទៅកាន់ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទាំងក្នុងន័យលើកទឹកចិត្ត ទាំងក្នុងន័យបន្ទាបសេចក្តីយល់ឃើញ។ ក្នុងន័យលើកទឹកចិត្តនោះ មានសេចក្តីថា "ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានញាណដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ បដិច្ចសមុប្បាទសូម្បីជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដចំពោះអ្នកហាក់ដូចជាធម៌រាក់ ប៉ុន្តែអ្នកមិនត្រូវសម្គាល់ថា ធម៌នេះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនោះ ជ្រៅពិតមែនផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។

ตตฺถ จตสฺโส อุปมา วทนฺติ – ฉ มาเส สุโภชนรสปุฏฺฐสฺส กิร กตโยคสฺส มหามลฺลสฺส สมชฺชสมเย กตมลฺลปาสาณปริจยสฺส ยุทฺธภูมึ คจฺฉนฺตสฺส อนฺตรา มลฺลปาสาณํ ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กึ เอต’’นฺติ อาห. มลฺลปาสาโณติ. อาหรถ นนฺติ. ‘‘อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกมา’’ติ วุตฺเต สยํ คนฺตฺวา ‘‘กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ทฺวีหิ หตฺเถหิ ทฺเว ปาสาเณ อุกฺขิปิตฺวา กีฬาคุเฬ วิย ขิปิตฺวา อคมาสิ. ตตฺถ มลฺลสฺส มลฺลปาสาโณ ลหุโกติ น อญฺเญสมฺปิ ลหุโกติ วตฺตพฺโพ. ฉ มาเส สุโภชนรสปุฏฺโฐ มลฺโล วิย หิ กปฺปสตสหสฺสํ อภินีหารสมฺปนฺโน อายสฺมา อานนฺโท. ยถา มลฺลสฺส มหาพลตาย มลฺลปาสาโณ ลหุโก, เอวํ เถรสฺส มหาปญฺญตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ วตฺตพฺโพ, โส อญฺเญสํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

ក្នុងទីនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងពោលនូវសេចក្តីឧបមា ៤ យ៉ាង៖ ឮថា ពួកមនុស្សបានបង្ហាញនូវថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ (មល្លបាសាណ) ដល់មហាយោធាអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែ មានការហាត់រៀនយ៉ាងល្អ និងមានការហ្វឹកហាត់ក្បាច់ចំបាប់ក្នុងពេលមានមហោស្រព កាលដែលគាត់កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់សមរភូមិ។ គាត់ក៏សួរថា "តើនេះជាអ្វី?" ពួកមនុស្សប្រាប់ថា "...នេះជាថ្មរបស់អ្នកចំបាប់"។ គាត់ក៏បញ្ជាថា "ចូរនាំយកថ្មនោះមកទីនេះ"។ កាលពួកមនុស្សជម្រាបថា "ពួកយើងមិនអាចលើករួចទេ" គាត់ក៏ដើរទៅដោយខ្លួនឯង ហើយសួរថា "តើកន្លែងដែលធ្ងន់របស់ថ្មនេះនៅត្រង់ណា?" រួចហើយក៏យកដៃទាំងពីរលើកថ្មទាំងពីរដុំនោះឡើង បោះលេងដូចជាបោះកូនបាល់ រួចក៏ដើរទៅបាត់។ ក្នុងសេចក្តីឧបមានោះ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាលចំពោះអ្នកចំបាប់ តែមិនត្រូវពោលថា ស្រាលចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដែលជាអ្នកមានអភិនីហារ (បារមី) ពេញលេញអស់មួយសែនកប្ប ក៏ប្រៀបដូចជាអ្នកចំបាប់ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែនោះដែរ។ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាល ព្រោះតែអ្នកចំបាប់មានកម្លាំងខ្លាំងយ៉ាងណា បដិច្ចសមុប្បាទក៏ត្រូវពោលថា រាក់ចំពោះព្រះថេរៈ ព្រោះតែលោកមានប្រាជ្ញាច្រើនយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមិនត្រូវពោលថា ធម៌នោះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។

มหาสมุทฺเท จ ติมิ นาม มหามจฺโฉ ทฺวิโยชนสติโก, ติมิงฺคโล ติโยชนสติโก, ติมิรปิงฺคโล ปญฺจโยชนสติโก, อานนฺโท ติมินนฺโท อชฺฌาโรโห มหาติมีติ อิเม จตฺตาโร โยชนสหสฺสิกา. ตตฺถ ติมิรปิงฺคเลเนว ทีเปนฺติ. ตสฺส กิร ทกฺขิณกณฺณํ จาเลนฺตสฺส ปญฺจโยชนสเต ปเทเส อุทกํ จลติ, ตถา วามกณฺณํ, ตถา นงฺคุฏฺฐํ, ตถา สีสํ. ทฺเว ปน กณฺเณ จาเลตฺวา นงฺคุฏฺเฐน [Pg.82] ปหริตฺวา สีสํ อปราปรํ กตฺวา กีฬิตุํ อารทฺธสฺส สตฺตฏฺฐโยชนสเต ฐาเน ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธเน อาโรปิตํ วิย อุทกํ ปกฺกุถติ. โยชนสตมตฺเต ปเทเส อุทกํ ปิฏฺฐึ ฉาเทตุํ น สกฺโกติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโรติ วทนฺติ, กุตสฺส คมฺภีรตา, มยํ ปิฏฺฐิมตฺตจฺฉาทนมฺปิ อุทกํ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ติมิรปิงฺคลสฺส มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสญฺจ ขุทฺทกมจฺฉานํ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. สุปณฺณราชา จ ทิยฑฺฒโยชนสติโก โหติ. ตสฺส ทกฺขิณปกฺโข ปญฺญาสโยชนิโก โหติ, ตถา วามปกฺโข, ปิญฺฉวฏฺฏิ จ สฏฺฐิโยชนิกา, คีวา ตึสโยชนิกา, มุขํ นวโยชนํ, ปาทา ทฺวาทสโยชนิกา, ตสฺมึ สุปณฺณวาตํ ทสฺเสตุํ อารทฺเธ สตฺตฏฺฐโยชนสตํ ฐานํ นปฺปโหติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ อากาโส อนนฺโตติ วทนฺติ, กุตสฺส อนนฺตตา, มยํ ปกฺขวาตปฺปตฺถรโณกาสมฺปิ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส สุปณฺณรญฺโญ อากาโส ปริตฺโตติ อญฺเญสญฺจ ขุทฺทกปกฺขีนํ ปริตฺโตติ น วตฺตพฺโพ, เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ.

នៅក្នុងមហាសមុទ្រ មានត្រីធំមួយឈ្មោះថា តិមិ មានប្រវែង ២០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិង្គលៈ មានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិរបិង្គលៈ មានប្រវែង ៥០០ យោជន៍ ត្រីទាំង ៤ គឺ ត្រីអានន្ទ ត្រីតិមិនន្ទ ត្រីអជ្ឈារោហៈ និងត្រីមហាតិមិ ទាំងនេះមានប្រវែង ១០០០ យោជន៍។ ក្នុងចំណោមត្រីទាំងនោះ លោកសំដៅយកត្រីតិមិរបិង្គលៈមកបង្ហាញជាឧទាហរណ៍។ ឮថា កាលបើត្រីនោះកម្រើកត្រចៀកខាងស្តាំ ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៥០០ យោជន៍ រមែងញាប់ញ័រ កាលបើកម្រើកត្រចៀកខាងឆ្វេង ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើយោលកន្ទុយ ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើគ្រវីក្បាល ក៏ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើវាចាប់ផ្តើមលេងកម្សាន្ត ដោយកម្រើកត្រចៀកទាំងពីរ វាយកន្ទុយ និងគ្រវីក្បាលទៅមក ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ រមែងពុះកញ្ជ្រោលឡើង ដូចជាទឹកដែលគេដាក់ក្នុងឆ្នាំងហើយលើកឡើងដំកល់លើចង្ក្រាន។ ទឹកក្នុងទីប្រមាណ ១០០ យោជន៍ មិនអាចគ្របដណ្តប់ខ្នងរបស់វាបានឡើយ។ ត្រីនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមគ្របដណ្តប់ខ្នង ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះត្រីតិមិរបិង្គលៈដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះត្រីតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ឯស្តេចគ្រុឌ មានប្រវែង ១៥០ យោជន៍។ ស្លាបខាងស្តាំរបស់ស្តេចគ្រុឌនោះ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ស្លាបខាងឆ្វេងក៏ដូច្នោះដែរ កន្ទុយមានប្រវែង ៦០ យោជន៍ កមានប្រវែង ៣០ យោជន៍ មាត់មានប្រវែង ៩ យោជន៍ ជើងមានប្រវែង ១២ យោជន៍ កាលបើស្តេចគ្រុឌនោះចាប់ផ្តើមសម្តែងកម្លាំងខ្យល់ស្លាប ទីកន្លែងប្រមាណ ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ ក៏មិនល្មមឡើយ។ ស្តេចគ្រុឌនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា អាកាសនេះមិនមានទីបំផុតឡើយ តើភាពមិនមានទីបំផុតនោះមានពីណា? សូម្បីតែទីធ្លាល្មមសម្រាប់បក់ខ្យល់ស្លាប ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ អាកាសដែលចង្អៀតចំពោះស្តេចគ្រុឌដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា ចង្អៀតចំពោះពួកសត្វស្លាបតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។

ราหุ อสุรินฺโท ปน ปาทนฺตโต ยาว เกสนฺตา โยชนานํ จตฺตาริ สหสฺสานิ อฏฺฐ จ สตานิ โหนฺติ. ตสฺส ทฺวินฺนํ พาหานํ อนฺตเร ทฺวาทสโยชนสติกํ, พหลตฺเตน ฉโยชนสติกํ, หตฺถปาทตลานิ ติโยชนสติกานิ, ตถา มุขํ, เอกงฺคุลิปพฺพํ ปญฺญาสโยชนํ, ตถา ภมุกนฺตรํ, นลาฏํ ติโยชนสติกํ, สีสํ นวโยชนสติกํ. ตสฺส มหาสมุทฺทํ โอติณฺณสฺส คมฺภีรํ อุทกํ ชาณุปฺปมาณํ โหติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโรติ วทนฺติ. กุตสฺส คมฺภีรตา? มยํ ชาณุปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตมฺปิ อุทกํ น ลภามา’’ติ. ตตฺถ กายูปปนฺนสฺส ราหุโน มหาสมุทฺโท อุตฺตาโนติ อญฺเญสญฺจ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. เอวเมว ญาณูปปนฺนสฺส เถรสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ [Pg.83] อญฺเญสมฺปิ อุตฺตาโนติ น วตฺตพฺโพ. เอตมตฺถํ สนฺธาย ภควา มา เหวํ, อานนฺท, มา เหวํ, อานนฺทาติ อาห.

ម្យ៉ាងទៀត អសុរិន្ទរាហូ មានកម្ពស់តាំងពីបាតជើងរហូតដល់ចុងសក់ ៤៨០០ យោជន៍។ ចន្លោះរវាងស្មាទាំងពីររបស់អសុរិន្ទរាហូនោះ មានប្រវែង ១២០០ យោជន៍ កម្រាស់ទ្រូងមានប្រវែង ៦០០ យោជន៍ បាតដៃនិងបាតជើងមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ មាត់ក៏ដូច្នោះដែរ ថ្នាំងម្រាមដៃមួយៗ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើមក៏ដូច្នោះដែរ ថ្ងាសមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ក្បាលមានប្រវែង ៩០០ យោជន៍។ កាលបើអសុរិន្ទរាហូនោះចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រ ទឹកដ៏ជ្រៅរមែងមានកម្ពស់ត្រឹមតែក្បាលជង្គង់របស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ គាត់គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមលិចត្រឹមក្បាលជង្គង់ ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះអសុរិន្ទរាហូដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ»។

เถรสฺส หิ จตูหิ การเณหิ คมฺภีโร ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตาโนติ อุปฏฺฐาสิ. กตเมหิ จตูหิ? ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ติตฺถวาเสน โสตาปนฺนตาย พหุสฺสุตภาเวนาติ.

ព្រោះថា ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ បានប្រាកដដល់ព្រះថេរៈថាជារបស់រាក់ ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ តើដោយហេតុ ៤ យ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ? គឺដោយការបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យក្នុងកាលមុន ១ ដោយការនៅក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា ១ ដោយការជាព្រះសោតាបន្ន ១ ដោយភាពជាពហុស្សូត ១។

อิโต กิร สตสหสฺสิเม กปฺเป ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิ. ตสฺส หํสวตี นาม นครํ อโหสิ, อานนฺโท นาม ราชา ปิตา, สุเมธา นาม เทวี มาตา, โพธิสตฺโต อุตฺตรกุมาโร นาม อโหสิ. โส ปุตฺตสฺส ชาตทิวเส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา ปธานมนุยุตฺโต อนุกฺกเมน สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา, ‘‘อเนกชาติสํสาร’’นฺติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตาหํ โพธิปลฺลงฺเก วีตินาเมตฺวา ‘‘ปถวิยํ ปาทํ ฐเปสฺสามี’’ติ ปาทํ อภินีหริ. อถ ปถวึ ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ ปทุมํ อุฏฺฐาสิ. ตสฺส ธุรปตฺตานิ นวุติหตฺถานิ, เกสรํ ตึสหตฺถํ, กณฺณิกา ทฺวาทสหตฺถา, นวฆฏปฺปมาณา เรณุ อโหสิ.

ឮថា ក្នុងកប្បទីមួយសែនអំពីកប្បនេះទៅ ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ ទ្រង់បានឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក។ ព្រះអង្គមានរាជធានីឈ្មោះ ហង្សវតី ព្រះរាជាព្រះនាម អានន្ទ ជាព្រះវរបិតា ព្រះនាងព្រះនាម សុមេធា ជាព្រះវរមាតា ព្រះពោធិសត្វមានព្រះនាមថា ឧត្តរកុមារ។ ព្រះឧត្តរកុមារនោះ ទ្រង់ធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍យាងទៅសាងផ្នួសក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជបុត្រប្រសូត ហើយទ្រង់បំពេញសេចក្តីព្យាយាម រហូតបានសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណតាមលំដាប់ ទ្រង់បន្លឺនូវព្រះឧទានថា «អនេកជាតិសំសារំ» ទ្រង់គង់កន្លងវារៈអស់ប្រាំពីរថ្ងៃលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងដាក់ព្រះបាទលើផែនដី» ហើយក៏ឈានព្រះបាទចេញទៅ។ ក្នុងខណៈនោះ ផ្កាឈូកធំមួយបានទម្លាយផែនដីដុះឡើង។ ស្រទាប់ខាងក្រៅនៃផ្កាឈូកនោះមានប្រវែង ៩០ ហត្ថ គំនិត (កេសរ) មានប្រវែង ៣០ ហត្ថ ក្រពុំ (កណ្ណិកា) មានប្រវែង ១២ ហត្ថ លម្អងផ្កាមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម។

สตฺถา ปน อุพฺเพธโต อฏฺฐปญฺญาสหตฺโถ อโหสิ, ตสฺส อุภินฺนํ พาหานมนฺตรํ อฏฺฐารสหตฺถํ, นลาฏํ ปญฺจหตฺถํ, หตฺถปาทา เอกาทสหตฺถา. ตสฺส เอกาทสหตฺเถน ปาเทน ทฺวาทสหตฺถาย กณฺณิกาย อกฺกนฺตมตฺตาย นวฆฏปฺปมาณา เรณุ อุฏฺฐาย อฏฺฐปญฺญาสหตฺถํ ปเทสํ อุคฺคนฺตฺวา โอกิณฺณมโนสิลาจุณฺณํ วิย ปจฺโจกิณฺณํ. ตทุปาทาย ภควา ‘‘ปทุมุตฺตโร’’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตสฺส เทวิโล จ สุชาโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา อเหสุํ, อมิตา จ อสมา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, สุมโน นาม อุปฏฺฐาโก. ปทุมุตฺตโร ภควา ปิตุสงฺคหํ กุรุมาโน ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร หํสวติยา ราชธานิยา วสติ.

ចំណែកព្រះសាស្តា ទ្រង់មានព្រះកម្ពស់ ៥៨ ហត្ថ ចន្លោះរវាងព្រះពាហុទាំងពីររបស់ព្រះអង្គមានប្រវែង ១៨ ហត្ថ ថ្ងាសមានប្រវែង ៥ ហត្ថ ព្រះហស្តនិងព្រះបាទមានប្រវែង ១១ ហត្ថ។ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ជាន់លើកណ្ណិកាផ្កាឈូកដែលមានប្រវែង ១២ ហត្ថ ដោយព្រះបាទដែលមានប្រវែង ១១ ហត្ថ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម លម្អងផ្កាដែលមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម ក៏ហុយឡើងទៅលើអាកាសក្នុងទីប្រមាណ ៥៨ ហត្ថ ហើយធ្លាក់ចុះមកសព្វទិសទី ដូចជាលម្អងសិលាក្រហមដែលគេរោយហើរទៅដូច្នោះ។ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាកដព្រះនាមថា «បទុមុត្តរៈ» តែម៉្យាង។ ព្រះអង្គមានព្រះអគ្គសាវ័កពីររូប គឺព្រះទេវិលៈ និងព្រះសុជាតៈ មានព្រះអគ្គសាវិកាពីររូប គឺព្រះនាងអមិតា និងព្រះនាងអសមា មានព្រះឧបដ្ឋាកឈ្មោះ សុមនៈ។ ព្រះបទុមុត្តរភគវា កាលទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់ព្រះវរបិតា ទ្រង់មានភិក្ខុមួយសែនរូបជាបរិវារ គង់នៅក្នុងរាជធានីហង្សវតី។

กนิฏฺฐภาตา ปนสฺส สุมนกุมาโร นาม. ตสฺส ราชา หํสวติโต วีสโยชนสเต โภคํ อทาสิ. โส กทาจิ อาคนฺตฺวา ปิตรญฺจ สตฺถารญฺจ ปสฺสติ. อเถกทิวสํ ปจฺจนฺโต กุปิโต. สุมโน รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ. ราชา ‘‘ตฺวํ มยา, ตาต, กสฺมา ฐปิโต’’ติ ปฏิเปเสสิ. โส โจเร วูปสเมตฺวา ‘‘อุปสนฺโต, เทว, ชนปโท’’ติ รญฺโญ เปเสสิ. ราชา ตุฏฺโฐ ‘‘สีฆํ มม ปุตฺโต อาคจฺฉตู’’ติ อาห. ตสฺส [Pg.84] สหสฺสมตฺตา อมจฺจา โหนฺติ. โส เตหิ สทฺธึ อนฺตรามคฺเค มนฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ปิตา ตุฏฺโฐ สเจ เม วรํ เทติ, กึ คณฺหามี’’ติ? อถ นํ เอกจฺเจ ‘‘หตฺถึ คณฺหถ, อสฺสํ คณฺหถ, ชนปทํ คณฺหถ, สตฺตรตนานิ คณฺหถา’’ติ อาหํสุ. อปเร ‘‘ตุมฺเห ปถวิสฺสรสฺส ปุตฺตา, น ตุมฺหากํ ธนํ ทุลฺลภํ, ลทฺธมฺปิ เจตํ สพฺพํ ปหาย คมนียํ, ปุญฺญเมว เอกํ อาทาย คมนียํ, ตสฺมา เทเว วรํ ททมาเน เตมาสํ ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาตุํ วรํ คณฺหถา’’ติ. โส ‘‘ตุมฺเห มยฺหํ กลฺยาณมิตฺตา นาม, มเมตํ จิตฺตํ นตฺถิ, ตุมฺเหหิ ปน อุปฺปาทิตํ, เอวํ กริสฺสามี’’ติ, คนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา ปิตรา อาลิงฺเคตฺวา, มตฺถเก จุมฺพิตฺวา ‘‘วรํ เต, ปุตฺต, เทมี’’ติ วุตฺเต ‘‘อิจฺฉามหํ, มหาราช, ภควนฺตํ เตมาสํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺโต ชีวิตํ อวญฺฌํ กาตุํ, อิทํ เม วรํ เทหี’’ติ อาห. น สกฺกา, ตาต, อญฺญํ วเรหีติ. เทว, ขตฺติยานํ นาม ทฺเวกถา นตฺถิ, เอตเมว เม เทหิ, น มมญฺเญน อตฺโถติ. ตาต, พุทฺธานํ นาม จิตฺตํ ทุชฺชานํ, สเจ ภควา น อิจฺฉิสฺสติ, มยา ทินฺนมฺปิ กึ ภวิสฺสตีติ? ‘‘สาธุ, เทว, อหํ ภควโต จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ วิหารํ คโต.

ឯព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ មានព្រះនាមថា សុមនកុមារ។ ព្រះរាជាទ្រង់បានប្រទានសួយសារអាករក្នុងទីចម្ងាយ ១២០ យោជន៍ អំبيرាជធានីហង្សវតី ដល់ព្រះសុមនកុមារនោះ។ ព្រះសុមនកុមារនោះ តែងតែយាងមកគាល់ព្រះវរបិតា និងចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តាជារឿយៗ។ សម័យថ្ងៃមួយ ដែនដីជាយដែនមានការបះបោរឡើង។ ព្រះសុមនកុមារ បានផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ផ្ញើសារតបទៅវិញថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ តើបិតាទុកឯងឱ្យនៅទីនោះដើម្បីអ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ ក៏បានបង្ក្រាបពួកចោរឱ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ឥឡូវនេះជនបទបានស្ងប់ស្ងាត់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ទើបត្រាស់ថា «ចូរឱ្យកូនរបស់អញត្រឡប់មកវិញជាប្រញាប់»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ មានអាមាត្យជាបរិវារប្រមាណមួយពាន់នាក់។ ទ្រង់បានប្រឹក្សាជាមួយអាមាត្យទាំងនោះក្នុងរវាងផ្លូវថា «ព្រះវរបិតារបស់យើងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ប្រសិនបើព្រះអង្គប្រទានពរដល់យើង តើយើងគួរទទួលយកពរអ្វី?»។ ពេលនោះ អាមាត្យខ្លះក្រាបបង្គំទូលថា «សូមទ្រង់ទទួលយកដំរី ទទួលយកសេះ ទទួលយកជនបទ ឬទទួលយកកែវទាំង ៧ ប្រការចុះ»។ អាមាត្យដទៃទៀតក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដី ទ្រព្យសម្បត្តិមិនមែនជារបស់ក្រសម្រាប់ព្រះអង្គឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះ ទោះបីជាបានមកហើយ ក៏គង់តែត្រូវលះបង់ចោលហើយទៅ មានតែបុណ្យម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវនាំជាប់ទៅជាមួយ ហេតុនោះ កាលបើព្រះរាជាប្រទានពរ សូមព្រះអង្គទទួលយកពរដើម្បីបម្រើព្រះបទុមុត្តរភគវាអស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នាពិតជាកល្យាណមិត្តរបស់យើងមែន ដើមឡើយយើងមិនមានគំនិតយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើឱ្យគំនិតនេះកើតឡើងហើយ យើងនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» រួចហើយក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះវរបិតា ព្រះវរបិតាក៏ទ្រង់ឱបក្រសោប និងថើបព្រះសិរសា រួចត្រាស់ថា «ម្នាលកូន បិតានឹងប្រទានពរដល់កូន» កាលបើព្រះវរបិតាត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះសុមនកុមារក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ខ្ញុំព្រះករុណាប្រាថ្នានឹងបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយបច្ច័យទាំង ៤ អស់រយៈពេល ៣ ខែ ដើម្បីធ្វើជីវិតកុំឱ្យសូន្យទទេ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ពរនេះបិតាមិនអាចប្រទានឱ្យបានឡើយ ចូរឯងជ្រើសរើសពរដទៃទៀតចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ធម្មតាថាពាក្យសម្តីរបស់ក្សត្រទាំងឡាយ មិនដែលត្រឡប់ជាពីរឡើយ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះឯងដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយពរដទៃឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ធម្មតាព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គេដឹងបានដោយកម្រណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យទេ ទោះបីជាបិតាប្រទានពរនេះហើយ តើនឹងមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «ល្អហើយ ព្រះករុណា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅស្វែងយល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់វត្ត។

เตน จ สมเยน ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ภควา คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ โหติ. โส มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ ภิกฺขูนํ สนฺติกํ อคมาสิ. เต นํ อาหํสุ – ‘‘ราชปุตฺต กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ทสฺเสถ เม ภควนฺตนฺติ. ‘‘น มยํ, ราชปุตฺต, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สตฺถารํ ทฏฺฐุํ ลภามา’’ติ. โก ปน, ภนฺเต, ลภตีติ? สุมนตฺเถโร นาม ราชปุตฺตาติ. โส ‘‘กุหึ ภนฺเต เถโร’’ติ? เถรสฺส นิสินฺนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อิจฺฉามหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ปสฺสิตุํ, ทสฺเสถ เม ภควนฺต’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘เอหิ, ราชปุตฺตา’’ติ ตํ คเหตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ฐเปตฺวา คนฺธกุฏึ อารุหิ. อถ นํ ภควา ‘‘สุมน, กสฺมา อาคโตสี’’ติ อาห. ราชปุตฺโต, ภนฺเต, ภควนฺตํ ทสฺสนาย อาคโตติ. เตน หิ ภิกฺขุ อาสนํ ปญฺญเปหีติ. เถโร อาสนํ ปญฺญเปสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. ราชปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ อกาสิ, ‘‘กทา อาคโตสิ ราชปุตฺตา’’ติ? ภนฺเต, ตุมฺเหสุ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐสุ, ภิกฺขู ปน ‘‘น มยํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ ลภามา’’ติ มํ เถรสฺส สนฺติกํ ปาเหสุํ, เถโร ปน เอกวจเนเนว ทสฺเสสิ, เถโร, ภนฺเต, ตุมฺหากํ [Pg.85] สาสเน วลฺลโภ มญฺเญติ. อาม, ราชกุมาร, วลฺลโภ เอส ภิกฺขุ มยฺหํ สาสเนติ. ภนฺเต, พุทฺธานํ สาสเน กึ กตฺวา วลฺลโภ โหตีติ? ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา, กุมาราติ. ภควา อหมฺปิ เถโร วิย พุทฺธสาสเน วลฺลโภ โหตุกาโม, เตมาสํ เม วสฺสาวาสํ อธิวาเสถาติ. ภควา, ‘‘อตฺถิ นุ โข คเตน อตฺโถ’’ติ โอโลเกตฺวา ‘‘อตฺถี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สุญฺญาคาเร โข, ราชกุมาร, ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ อาห. กุมาโร ‘‘อญฺญาตํ ภควา, อญฺญาตํ สุคตา’’ติ วตฺวา – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปุริมตรํ คนฺตฺวา วิหารํ กาเรมิ, มยา เปสิเต ภิกฺขุสตสหสฺเสน สทฺธึ อาคจฺฉถา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ทินฺนา เม, เทว, ภควตา ปฏิญฺญา, มยา ปหิเต ตุมฺเห ภควนฺตํ เปเสยฺยาถา’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา โยชเน โยชเน วิหารํ กาเรตฺวา วีสโยชนสตํ อทฺธานํ คโต. คนฺตฺวา อตฺตโน นคเร วิหารฏฺฐานํ วิจินนฺโต โสภนสฺส นาม กุฏุมฺพิกสฺส อุยฺยานํ ทิสฺวา สตสหสฺเสน กิณิตฺวา สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถ ภควโต คนฺธกุฏึ, เสสภิกฺขูนญฺจ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานตฺถาย กุฏิเลณมณฺฑเป การาเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ ทฺวารโกฏฺฐกญฺจ นิฏฺฐาเปตฺวา ปิตุ สนฺติกํ เปเสสิ ‘‘นิฏฺฐิตํ มยฺหํ กิจฺจํ, สตฺถารํ ปหิณถา’’ติ.

សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សោយភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏យាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ ព្រះរាជបុត្រនោះ (ព្រះនាមសុមនៈ) ក៏យាងចូលទៅរកពួកភិក្ខុដែលអង្គុយជុំគ្នាក្នុងរោងមូល។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានសួរព្រះរាជបុត្រនោះថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយបង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះសាស្តាបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ»។ «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះលោកម្ចាស់អង្គណាអាចចូលគាល់បានតាមចិត្តប្រាថ្នា?» «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ គឺព្រះសុមនត្ថេរ»។ ព្រះរាជបុត្រនោះសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះព្រះថេរៈគង់នៅឯណា?» លុះសួររកកន្លែងគង់របស់ព្រះថេរៈហើយ ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ រួចពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ព្រះថេរៈពោលថា «សូមយាងមក ព្រះរាជបុត្រ» រួចនាំព្រះរាជបុត្រនោះទៅ ទុកឲ្យឈរនៅបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ ហើយព្រះថេរៈក៏ឡើងទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះថេរៈថា «ម្នាលសុមនៈ អ្នកមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះថេរៈក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជបុត្រយាងមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ បើដូច្នោះ ចូរអ្នករៀបចំអាសនៈចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏រៀបចំអាសនៈថ្វាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏គង់លើអាសនៈដែលបានរៀបចំទុកនោះ។ ព្រះរាជបុត្រថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយធ្វើបដិសណ្ឋារៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកតាំងពីពេលណា?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលដែលព្រះអង្គយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិហើយ ពួកភិក្ខុបានប្រាប់ខ្ញុំព្រះអង្គថា "ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ" ហើយក៏បានចាត់ខ្ញុំព្រះអង្គឲ្យមកជួបព្រះថេរៈ ចំណែកព្រះថេរៈគ្រាន់តែពោលពាក្យមួយម៉ាត់ ក៏បានបង្ហាញព្រះអង្គដល់ខ្ញុំព្រះអង្គភ្លាម បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ថា ព្រះថេរៈប្រហែលជាបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គហើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ពិតមែនហើយ ភិក្ខុនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់តថាគតមែន»។ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលធ្វើដូចម្តេច ទើបក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ?» «ម្នាលរាជកុមារ គឺដោយសារការឲ្យទាន ការសមាទានសីល និងការរក្សាក្រុមឧបោសថសីល»។ ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គក៏ចង់ក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាព្រះថេរៈដែរ សូមព្រះអង្គទទួលការគង់ចាំវស្សារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គអស់រយៈពេល ៣ ខែនេះផងចុះ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «តើការយាងទៅនោះមានប្រយោជន៍ដែរឬទេ?» លុះទ្រង់ឃើញថាមានប្រយោជន៍ហើយ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់»។ ព្រះរាជកុមារក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ បពិត្រព្រះសុគត ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ» រួចក្រាបទូលទៀតថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងយាងទៅមុនដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម កាលណាខ្ញុំព្រះអង្គចាត់គេឲ្យមកយាង សូមព្រះអង្គយាងទៅជាមួយភិក្ខុមួយសែនអង្គផងចុះ» លុះបានទទួលព្រះបដិញ្ញាហើយ ក៏យាងទៅរកព្រះវររាជបិតា ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានប្រទានព្រះបដិញ្ញាដល់ទូលបង្គំហើយ កាលណាទូលបង្គំចាត់គេមកយាង សូមព្រះអង្គជួយបញ្ជូនព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅផង» រួចថ្វាយបង្គំព្រះរាជបិតា ហើយយាងចេញទៅ សាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ រហូតដល់ចម្ងាយផ្លូវ ១២០ យោជន៍។ លុះយាងទៅដល់ទីក្រុងរបស់ខ្លួន ក៏ស្វែងរកទីកន្លែងសម្រាប់សាងសង់វត្តអារាម បានឃើញសួនច្បាររបស់កុដុម្ពិកៈម្នាក់ឈ្មោះ សោភណៈ ក៏បានទិញក្នុងតម្លៃមួយសែនកហាបណៈ ហើយបានចំណាយប្រាក់មួយសែនទៀតដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម។ ក្នុងសួនច្បារនោះ ព្រះរាជបុត្របានសាងសង់ព្រះគន្ធកុដិថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងសាងសង់កុដិ ល្អាង និងមណ្ឌប សម្រាប់ជាទីសម្រាកពេលយប់និងពេលថ្ងៃរបស់ភិក្ខុដែលនៅសេសសល់ ព្រមទាំងធ្វើរបងព័ទ្ធជុំវិញ និងខ្លោងទ្វាររួចរាល់ហើយ ក៏ចាត់បេសកជនទៅក្រាបទូលព្រះរាជបិតាថា «កិច្ចការរបស់ទូលបង្គំបានសម្រេចហើយ សូមព្រះអង្គនិមន្តព្រះសាស្តាទៅចុះ»។

ราชา ภควนฺตํ โภเชตฺวา ‘‘ภควา สุมนสฺส กิจฺจํ นิฏฺฐิตํ, ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ. ภควา สตสหสฺสภิกฺขุปริวาโร โยชเน โยชเน วิหาเรสุ วสมาโน อคมาสิ. กุมาโร ‘‘สตฺถา อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา โยชนํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมาโน วิหารํ ปเวเสตฺวา –

ព្រះរាជាទ្រង់បានថ្វាយភត្តាហារចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ កិច្ចការរបស់សុមនរាជកុមារបានសម្រេចហើយ ព្រះអង្គកំពុងរង់ចាំការយាងទៅរបស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានភិក្ខុមួយសែនអង្គជាបរិវារ ទ្រង់យាងទៅដោយគង់សម្រាកក្នុងវត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានឮថា «ព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ» ក៏យាងទៅទទួលចម្ងាយ ១ យោជន៍ ទាំងបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម រួចនាំព្រះអង្គចូលទៅកាន់វត្តអារាម ហើយ...

‘‘สตสหสฺเสน เม กีตํ, สตสหสฺเสน มาปิตํ;

โสภนํ นาม อุยฺยานํ ปฏิคฺคณฺห, มหามุนี’’ติ. –

ក្រាបទូលថា៖ «បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គទទួលយកសួនច្បារឈ្មោះសោភណៈ ដែលទូលបង្គំទិញដោយទ្រព្យមួយសែន និងសាងសង់ដោយទ្រព្យមួយសែននេះចុះ»។

วิหารํ นิยฺยาเตสิ. โส วสฺสูปนายิกทิวเส ทานํ ทตฺวา อตฺตโน ปุตฺตทาเร จ อมจฺเจ จ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห –‘‘สตฺถา อมฺหากํ สนฺติกํ ทูรโต อาคโต, พุทฺธา จ นาม ธมฺมครุโนว, นามิสครุกา. ตสฺมา อหํ อิมํ เตมาสํ ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา ทส สีลานิ สมาทิยิตฺวา อิเธว [Pg.86] วสิสฺสามิ, ตุมฺเห ขีณาสวสตสหสฺสสฺส อิมินาว นีหาเรน เตมาสํ ทานํ ทเทยฺยาถา’’ติ.

រួចក៏បានប្រគេនវត្តអារាមនោះ។ ក្នុងថ្ងៃចូលវស្សា ព្រះរាជបុត្រនោះបានប្រគេនទាន ហើយហៅបុត្រ ភរិយា និងអាមាត្យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនមកប្រាប់ថា «ព្រះសាស្តាយាងមកកាន់សំណាក់យើងពីចម្ងាយ ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងធ្ងន់ក្នុងធម៌ មិនមែនធ្ងន់ក្នុងអាមិសៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងរយៈពេល ៣ ខែនេះ ខ្ញុំនឹងស្លៀកដណ្តប់តែសំពត់ពីរបន្ទះ សមាទានសីល ១០ ហើយស្នាក់នៅក្នុងវត្តនេះឯង ចំណែកអ្នករាល់គ្នា ចូរប្រគេនទានដល់ព្រះខីណាស្រពមួយសែនអង្គ ដោយរបៀបនេះឯង អស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។

โส สุมนตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานสภาเคเยว ฐาเน วสนฺโต ยํ เถโร ภควโต วตฺตํ กโรติ, ตํ สพฺพํ ทิสฺวา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน เอกนฺตวลฺลโภ เอส เถโร, เอตสฺเสว ฐานนฺตรํ ปตฺเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา, อุปกฏฺฐาย ปวารณาย คามํ ปวิสิตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส ภิกฺขูสตสหสฺสสฺส ปาทมูเล ติจีวรํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ยเทตํ มยา มคฺเค โยชนนฺตริกวิหารการาปนโต ปฏฺฐาย ปุญฺญํ กตํ, ตํ เนว สกฺกสมฺปตฺตึ, น มารพฺรหฺมสมฺปตฺตึ ปตฺถยนฺเตน, พุทฺธสฺส ปน อุปฏฺฐากภาวํ ปตฺเถนฺเตน กตํ. ตสฺมา อหมฺปิ ภควา อนาคเต สุมนตฺเถโร วิย เอกสฺส พุทฺธสฺส อุปฏฺฐาโก โหมี’’ติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปติตฺวา วนฺทิตฺวา นิปนฺโน. ภควา ‘‘มหนฺตํ กุลปุตฺตสฺส จิตฺตํ, อิชฺฌิสฺสติ นุ โข, โน’’ติ โอโลเกนฺโต, ‘‘อนาคเต อิโต สตสหสฺสิเม กปฺเป โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺเสว อุปฏฺฐาโก ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา –

ព្រះរាជបុត្រនោះ ស្នាក់នៅក្នុងកន្លែងដែលសមគួរនឹងកន្លែងគង់របស់ព្រះសុមនត្ថេរ បានឃើញវត្តប្រតិបត្តិទាំងពួងដែលព្រះថេរៈធ្វើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ព្រះថេរៈនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលបំផុតក្នុងទីនេះ ការដែលខ្ញុំប្រាថ្នាតំណែងនេះ ទើបជាការសមគួរ» លុះជិតដល់ថ្ងៃបវារណា ក៏បានចូលទៅក្នុងភូមិ ប្រគេនមហាទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ ក៏បានវេរត្រៃចីវរដាក់ទៀបជើងភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គ រួចថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុណ្យកុសលដែលខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើ តាំងពីការសាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ចម្ងាយ ១ យោជន៍តាមផ្លូវមកនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គមិនបានប្រាថ្នាសក្កសម្បត្តិ ឬមារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិឡើយ គឺប្រាថ្នាតែភាពជាអ្នកបម្រើ (ឧបដ្ឋាក) របស់ព្រះពុទ្ធប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល ដូចជាព្រះសុមនត្ថេរនេះផងចុះ» រួចក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ក្រាបសំពះដោយអង្គទាំង ៥) ហើយដេកផ្កាប់មុខនៅទីនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «ចិត្តរបស់កុលបុត្រនេះធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានឬទេ?» កាលទ្រង់ពិចារណាមើលទៅ ក៏ដឹងថា «ក្នុងអនាគតកាល រាប់ពីកប្បនេះទៅអស់មួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាមគោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក កុលបុត្រនេះនឹងបានជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធអង្គនោះឯង» ទើប...

‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;

สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ. –

ទ្រង់ត្រាស់ថា៖ «សេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីប៉ុនប៉ងណាមួយរបស់ព្រះអង្គ សូមឲ្យសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងអស់នោះបានសម្រេចចុះ សូមឲ្យតម្រិះទាំងពួងពេញបរិបូណ៌ ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី (១៥ កើត) ដូច្នោះចុះ»។

อาห. กุมาโร สุตฺวา ‘‘พุทฺธา นาม อทฺเวชฺฌกถา โหนฺตี’’ติ ทุติยทิวเสเยว ตสฺส ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. โส ตสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วสฺสสตสหสฺสํ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเลปิ ปิณฺฑาย จรโต เถรสฺส ปตฺตคฺคหณตฺถํ อุตฺตริสาฏกํ ทตฺวา ปูชํ อกาสิ. ปุน สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต พาราณสิราชา หุตฺวา อฏฺฐนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปณฺณสาลาโย กาเรตฺวา มณิอาธารเก อุปฏฺฐเปตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ ทสวสฺสสหสฺสานิ อุปฏฺฐานํ อกาสิ. เอตานิ ปากฏฏฺฐานานิ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានស្តាប់ហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ចាប់តាំងពីថ្ងៃបន្ទាប់មក ក៏ហាក់ដូចជាដើរតាមពីក្រោយៗ កាន់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ។ ព្រះរាជកុមារនោះ បានប្រគេនទានអស់រយៈពេលមួយសែនឆ្នាំ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងនោះ លុះចាកលោកនេះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ សូម្បីក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ក៏បានប្រគេនសំពត់ឧត្តរាសង្គ (សំពត់ដណ្តប់ខាងលើ) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការទទួលបាត្ររបស់ព្រះថេរៈដែលនិមន្តបិណ្ឌបាត ហើយបានធ្វើការបូជា។ ក្រោយមក ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ទៀត លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានកើតជាព្រះរាជាក្នុងក្រុងពារាណសី បានសាងសង់សាលាស្លឹកថ្វាយព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៨ ព្រះអង្គ បានរៀបចំជើងបាត្រកែវមណី ហើយបានឧបដ្ឋាកដោយបច្ច័យ ៤ អស់រយៈពេលមួយម៉ឺនឆ្នាំ។ ទីកន្លែងទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលប្រាកដច្បាស់ (ក្នុងការធ្វើបុណ្យរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ)។

กปฺปสตสหสฺสํ ปน ทานํ ททมาโนว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สทฺธึ ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต อมิโตทนสกฺกสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน กตาภินิกฺขมโน สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมคมเนน กปิลวตฺถุํ อาคนฺตฺวา ตโต นิกฺขมนฺเต ภควติ ภควโต ปริวารตฺถํ [Pg.87] ราชกุมาเรสุ ปพฺพชนฺเตสุ ภทฺทิยาทีหิ สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว อายสฺมโต ปุณฺณสฺส มนฺตาณิปุตฺตสฺส สนฺติเก ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เอวเมส อายสฺมา ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปนฺโน, ตสฺสิมาย ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនោះ កាលដែលកំពុងប្រគេនទានអស់មួយសែនកប្ប ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានតុសិតជាមួយព្រះពោធិសត្វរបស់យើង លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះបាទអមិតោទនសក្យៈ លុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើមហាភិនិសក្រមតាមលំដាប់ ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញា យាងទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្ដុជាលើកដំបូង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចេញពីក្រុងកបិលព័ស្ដុវិញ ពួកព្រះរាជកុមារទាំងឡាយបានសាងផ្នួសដើម្បីជាបរិវាររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះថេរៈក៏បានយាងចេញទៅសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាមួយព្រះរាជកុមារទាំងឡាយមានព្រះភទ្ទិយៈជាដើម មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានស្តាប់ធម៌ទេសនាក្នុងសំណាក់ព្រះបុណ្ណមន្តាណីបុត្តដ៏មានអាយុ ហើយបានសម្រេចសោតាបត្តិផល។ ព្រះមានអាយុនេះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យយ៉ាងនេះឯង ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យនេះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។

ติตฺถวาโสติ ปน ครูนํ สนฺติเก อุคฺคหณสวนปริปุจฺฉนธารณานิ วุจฺจนฺติ. โส เถรสฺส อติวิย ปริสุทฺโธ. เตนาปิสฺสายํ คมฺภีโรปิ อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. โสตาปนฺนานญฺจ นาม ปจฺจยากาโร อุตฺตานโก หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, อยญฺจ อายสฺมา โสตาปนฺโน. พหุสฺสุตานํ จตุหตฺเถ โอวรเก ปทีเป ชลมาเน มญฺจปีฐํ วิย นามรูปปริจฺเฉโท ปากโฏ โหติ, อยญฺจ อายสฺมา พหุสฺสุตานํ อคฺโค. อิติ พาหุสจฺจภาเวนปิสฺส คมฺภีโรปิ ปจฺจยากาโร อุตฺตานโก วิย อุปฏฺฐาสิ. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จตูหิ คมฺภีรตาหิ คมฺภีโร. สา ปนสฺส คมฺภีรตา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว. สา สพฺพาปิ เถรสฺส อุตฺตานกา วิย อุปฏฺฐาสิ. เตน ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุสฺสาเทนฺโต มา เหวนฺติอาทิมาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อานนฺท, ตฺวํ มหาปญฺโญ วิสทญาโณ, เตน เต คมฺภีโรปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อุตฺตานโก วิย ขายติ. ตสฺมา ‘‘มยฺหเมว นุ โข เอส อุตฺตานโก วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, อุทาหุ อญฺเญสมฺปี’’ติ มา เอวํ อวจ.

ពាក្យថា «តិត្ថវាសៈ» គឺការរៀនសូត្រ ការស្តាប់ ការសាកសួរ និងការចងចាំក្នុងសំណាក់គ្រូទាំងឡាយ។ ការរៀនសូត្រជាដើមនោះ របស់ព្រះថេរៈ គឺបរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅនេះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែងប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយព្រះមានអាយុនេះក៏ជាព្រះសោតាបន្ន។ សម្រាប់ពួកពហុស្សូត ការកំណត់នាមនិងរូប តែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាគ្រែនិងតាំង ក្នុងបន្ទប់ទំហំ ៤ ហត្ថ ដែលមានចង្កៀងកំពុងឆេះភ្លឺដូច្នោះដែរ ហើយព្រះមានអាយុនេះ ក៏ជាកំពូលនៃពួកពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ហេតុនេះ សូម្បីបច្ចយាការដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែល ដោយសារភាពជាពហុស្សូតនោះឯង។ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទ ជ្រាលជ្រៅដោយភាពជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង។ ភាពជ្រាលជ្រៅនៃបដិច្ចសមុប្បាទនោះ ខ្ញុំបានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភាពជ្រាលជ្រៅទាំងអស់នោះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះថេរៈ ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់លើកតម្កើងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «មា ហេវំ» (កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ មានដូចតទៅ៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានប្រាជ្ញាស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់អ្នក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា «ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ខ្ញុំព្រះអង្គតែម្នាក់ឯង ឬក៏ដល់អ្នកដទៃទៀតដែរ?» ឡើយ។

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อปสาเทนฺโต’’ติ, ตตฺถายมธิปฺปาโย – อานนฺท, ‘‘อถ จ ปน เม อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายตี’’ติ มา เหวํ อวจ. ยทิ หิ เต เอส อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายติ, กสฺมา ตฺวํ อตฺตโน ธมฺมตาย โสตาปนฺโน นาโหสิ, มยา ทินฺนนเย ฐตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิวิชฺฌิ? อานนฺท, อิทํ นิพฺพานเมว คมฺภีรํ, ปจฺจยากาโร ปน อุตฺตานโก ชาโต, อถ กสฺมา โอฬาริกํ กามราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ โอฬาริกํ กามราคานุสยํ ปฏิฆานุสยนฺติ อิเม จตฺตาโร กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา สกทาคามิผลํ น สจฺฉิกโรสิ, เตเยว อณุสหคเต จตฺตาโร กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา อนาคามิผลํ น สจฺฉิกโรสิ, รูปราคาทีนิ [Pg.88] ปญฺจ สํโยชนานิ, มานานุสยํ ภวราคานุสยํ อวิชฺชานุสยนฺติ อิเม อฏฺฐ กิเลเส สมุคฺฆาเตตฺวา อรหตฺตํ น สจฺฉิกโรสิ? กสฺมา วา สตสหสฺสกปฺปาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ ปูริตปารมิโน สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา วิย สาวกปารมีญาณํ น ปฏิวิชฺฌสิ, สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ปูริตปารมิโน ปจฺเจกพุทฺธา วิย จ ปจฺเจกโพธิญาณํ น ปฏิวิชฺฌสิ? ยทิ วา เต สพฺพถาว เอส อุตฺตานโก หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. อถ กสฺมา สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานิ ปูริตปารมิโน พุทฺธา วิย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ น สจฺฉิกโรสิ? กึ อนตฺถิโกสิ เอเตหิ วิเสสาธิคเมหิ? ปสฺส ยาว จ เต อปรทฺธํ, ตฺวํ นาม สาวกปเทสญาเณ ฐิโต อติคมฺภีรํ ปจฺจยาการํ ‘‘อุตฺตานโก วิย เม อุปฏฺฐาตี’’ติ วทสิ. ตสฺส เต อิทํ วจนํ พุทฺธานํ กถาย ปจฺจนีกํ โหติ. ตาทิเสน นาม ภิกฺขุนา พุทฺธานํ กถาย ปจฺจนีกํ กเถตพฺพนฺติ น ยุตฺตเมตํ. นนุ มยฺหํ, อานนฺท, อิมํ ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺตสฺเสว กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติกฺกนฺตานิ. ปจฺจยาการปฏิวิชฺฌนตฺถาย จ ปน เม อทินฺนทานํ นาม นตฺถิ, อปูริตปารมี นาม นตฺถิ. ‘‘อชฺช ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิสฺสามี’’ติ ปน เม นิรุสฺสาหํ วิย มารพลํ วิธมนฺตสฺส อยํ มหาปถวี ทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ นากมฺปิ, ตถา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ สมฺปาเทนฺตสฺส. ปจฺฉิมยาเม ปน เม พลวปจฺจูสสมเย, ‘‘อวิชฺชา สงฺขารานํ นวหิ อากาเรหิ ปจฺจโย โหตี’’ติ ทิฏฺฐมตฺเตเยว ทสสหสฺสิโลกธาตุ อยทณฺเฑน อาโกฏิตกํสถาโล วิย วิรวสตํ วิรวสหสฺสํ มุญฺจมานา วาตาหเต ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย ปกมฺปิตฺถ. เอวํ คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส จ, เอตสฺส, อานนฺท, ธมฺมสฺส อนนุโพธา…เป… นาติวตฺตตีติ.

ពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "កាលបង្ក្រាប" នោះ មានអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះដូច្នេះថា៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា "ក៏ប៉ុន្តែ ធម៌នេះហាក់ដូចជា រាក់ណាស់ចំពោះខ្ញុំ" ឡើយ។ ព្រោះថា បើធម៌នេះហាក់ដូចជារាក់បំផុតចំពោះអ្នក តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនបានជាព្រះសោតាបន្នដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង ហើយមកឋិតនៅក្នុងន័យដែលតថាគតប្រទានឲ្យ ទើបត្រាស់ដឹងសោតាបត្តិមគ្គ? ម្នាលអានន្ទ បើព្រះនិព្វាននេះឯងជ្រាលជ្រៅ តែបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) បែរជារាក់ទៅវិញនោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នេះ គឺកាមរាគសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត បដិឃសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត កាមរាគានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត និងបដិឃានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសកទាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នោះឯងដែលកើតឡើងរួមជាមួយគ្នាយ៉ាងល្អិត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអនាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៨ នេះ គឺសញ្ញោជនៈ ៥ មានរូបរាគៈជាដើម ម៉ានានុស័យ ភវរាគានុស័យ និងអវិជ្ជានុស័យ ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល? ឬមួយហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនត្រាស់ដឹងនូវសាវកបារមីញាណ ដូចព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន ដែលបានបំពេញបារមីអស់មួយអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ហើយហេតុអ្វីមិនត្រាស់ដឹងនូវបច្ចេកពោធិញាណ ដូចព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ឬមួយបើបដិច្ចសមុប្បាទនេះប្រាកដចំពោះអ្នកថាជារាក់ដោយប្រការទាំងពួង ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដូចព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលបានបំពេញបារមីអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ ឬ ៨ អសង្ខេយ្យ ឬ ១៦ អសង្ខេយ្យ លើសដោយសែនកប្ប? តើអ្នកមិនមានប្រយោជន៍ដោយគុណធម៌ដ៏វិសេសទាំងនេះទេឬ? ចូរមើលចុះ កំហុសរបស់អ្នកមានត្រឹមណា អ្នកដែលឋិតនៅក្នុងសាវកបទេសញាណ (ញាណចំណែកសាវក) បែរជានិយាយនូវបដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតថា "ប្រាកដចំពោះខ្ញុំដូចជារាក់" ទៅវិញ។ ពាក្យរបស់អ្នកនោះ រមែងផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ការដែលភិក្ខុមានសភាពដូចជាអ្នក និយាយពាក្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ មិនសមគួរទាល់តែសោះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលដែលតថាគតព្យាយាមដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទនេះ តើមិនមែនកន្លងទៅអស់ ៤ អសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្បទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ទានដែលតថាគតមិនធ្លាប់ឲ្យ មិនដែលមានឡើយ បារមីដែលតថាគតមិនបានបំពេញ ក៏មិនដែលមានឡើយ។ កាលដែលតថាគតគិតថា "ថ្ងៃនេះ តថាគតនឹងត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ" ហើយកម្ចាត់បង់នូវមារសេនា ហាក់ដូចជាមិនមានសេចក្តីព្យាយាម (ដោយងាយ) មហាប្រថពីនេះ សូម្បីតែពីរកម្រាបធ្នាប់ ក៏មិនបានញាប់ញ័រឡើយ ព្រមទាំងកាលដែលតថាគតធ្វើឲ្យសម្រេចនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណក្នុងបឋមយាម និងទិព្វចក្ខុញាណក្នុងមជ្ឈិមយាម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបច្ឆិមយាម នាវេលាជិតភ្លឺដ៏ខ្លាំង កាលដែលតថាគតគ្រាន់តែបានឃើញថា "អវិជ្ជាជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយដោយអាការៈ ៩ យ៉ាង" ប៉ុណ្ណោះ ម៉ឺនលោកធាតុ ក៏បានញាប់ញ័រ ហាក់ដូចជាថាសលង្ហិនដែលគេវាយដោយដំបងដែក បន្លឺសំឡេងខ្ទរខ្ទាររាប់រយរាប់ពាន់ដង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកដូច្នោះ។ ម្នាលអានន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនេះផង មានសភាពជ្រាលជ្រៅប្រាកដយ៉ាងនេះផង ម្នាលអានន្ទ ព្រោះតែមិនដឹងច្បាស់...ល... មិនអាចកន្លងផុតនូវធម៌នេះបានឡើយ។

เอตสฺส ธมฺมสฺสาติ เอตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส. อนนุโพธาติ ญาตปริญฺญาวเสน อนนุพุชฺฌนา. อปฺปฏิเวธาติ ตีรณปฺปหานปริญฺญาวเสน อปฺปฏิวิชฺฌนา. ตนฺตากุลกชาตาติ ตนฺตํ วิย อากุลชาตา. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ, อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ. เอวเมว สตฺตา อิมสฺมึ ปจฺจยากาเร ขลิตา อากุลา พฺยากุลา โหนฺติ[Pg.89], น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ. ตตฺถ ตนฺตํ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกาปิ ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ยถา ปน อากุลํ ตนฺตํ กญฺชิยํ ทตฺวา โกจฺเฉน ปหฏํ ตตฺถ ตตฺถ คุฬกชาตํ โหติ คณฺฐิพทฺธํ, เอวมิเม สตฺตา ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวา ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน คุฬกชาตา โหนฺติ คณฺฐิพทฺธา. เย หิ เกจิ ทิฏฺฐิโย สนฺนิสฺสิตา, สพฺเพ เต ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตาเยว.

ពាក្យថា Etassa dhammassa បានដល់ ធម៌ជាបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Ananubodhā បានដល់ ការមិនដឹងតាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Appaṭivedhā បានដល់ ការមិនចាក់ធ្លុះ ដោយអំណាចនៃតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Tantākulakajātā បានដល់ មានសភាពច្របូកច្របល់ ដូចជាអំបោះត្បាញ។ ដូចជាអំបោះត្បាញរបស់ជាងត្បាញ ដែលគេទុកដាក់មិនល្អ ត្រូវកណ្តុរកាត់ដាច់ រមែងច្របូកច្របល់ក្នុងទីនោះៗ ការដែលគេនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់ថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ធ្វើបានដោយកម្រ។ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) នេះហើយ រមែងច្របូកច្របល់ វឹកវរ មិនអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់បានឡើយ។ ក្នុងឧបមានោះ អំបោះត្បាញនោះ គេឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គ (គឺមហាពោធិសត្វ និងបច្ចេកពោធិសត្វ) ចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ មួយវិញទៀត ដូចជាអំបោះដែលច្របូកច្របល់ កាលបើគេស្រោចដោយទឹកបបរ ហើយសិតដោយសិត រមែងទៅជាដុំៗ ជាប៉មៗ និងជាចំណងក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយនេះ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាដុំអំបោះ មានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយដែលអាស្រ័យនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពួកជនទាំងអស់នោះ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បានឡើយ។

กุลาคณฺฐิกชาตาติ กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. กุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา หิ ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

ពាក្យថា Kulāgaṇṭhikajātā៖ អំបោះរបស់ជាងត្បាញដែលស្រោចដោយទឹកបបរ លោកហៅថា កុលាគណ្ឋិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វស្លាបតូច លោកហៅថា កុលា, អាចារ្យខ្លះពោលថា សំបុករបស់សត្វស្លាបនោះ ក៏ហៅថា កុលាវកៈ ដែរ។ ព្រោះថា របស់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងច្របូកច្របល់ មិនងាយនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់បានឡើយ សេចក្តីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយន័យមុននោះឯង។

มุญฺชปพฺพชภูตาติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูตา ตาทิสา ชาตา. ยถา หิ ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ, อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ, ตมฺปิ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, เอวมยํ ปชา ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี ทิฏฺฐิคตวเสน คณฺฐิกชาตา หุตฺวา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ.

ពាក្យថា Muñjapabbajabhūtā បានដល់ មានសភាពដូចជាស្មៅយុថ្កា (មុញ្ជស្មៅ) និងស្មៅបព្វជៈ គឺកើតជាសភាពបែបនោះ។ ព្រោះថា ដូចជាខ្សែដែលគេវេញដោយស្មៅទាំងនោះ កាលបើចាស់ទ្រុឌទ្រោម ធ្លាក់ចុះក្នុងទីណាមួយ គេរើសយកមក ហើយនឹងសម្របសម្រួលសរសៃស្មៅទាំងនោះថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ដោយចុងនឹងចុង ឬដោយគល់នឹងគល់ ធ្វើបានដោយកម្រ។ សូម្បីតែខ្សែស្មៅនោះ បើឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ពពួកសត្វនេះ កាលមិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ហើយមិនអាចកន្លងផុតនូវអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត និងសង្សារវដ្តបានឡើយ។

ตตฺถ อปาโยติ นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยอสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อยสฺส อภาวโต ‘‘อปาโย’’ติ วุจฺจติ, ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ, สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Apāya (អបាយ) បានដល់ នរក កំណើតតិរច្ឆាន បេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) និងអសុរកាយ។ ព្រោះថា ភពទាំងអស់នោះ លោកហៅថា "អបាយ" ព្រោះមិនមានសេចក្តីចម្រើន ដែលពោលគឺសេចក្តីសុខ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកហៅថា "ទុគ្គតិ" ព្រោះជាទីទៅនៃសេចក្តីទុក្ខ ហៅថា "វិនិបាត" ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកគំនរនៃសេចក្តីសុខ។ ចំណែកពាក្យមួយទៀត (គឺសង្សារ) ៖

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโภจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ’’.

«លំដាប់នៃខន្ធទាំងឡាយផង នៃធាតុនិងអាយតនៈទាំងឡាយផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សោះ លោកហៅថា សង្សារវដ្ត។»

ตํ สพฺพมฺปิ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ, ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมานา ตีสุ ภเวสุ จตูสุ [Pg.90] โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตา นาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว. อิติ สพฺพเมตํ ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อปสาเทนฺโต อาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมวาติ. ทสมํ.

សត្វលោកមិនអាចកន្លងផុត មិនអាចឆ្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខទាំងអស់នោះបានឡើយ។ តែងតែចាប់យកនូវចុតិនិងបដិសន្ធិរឿយៗ គឺចាកចុតិទៅកាន់បដិសន្ធិ ចាកបដិសន្ធិទៅកាន់ចុតិ យ៉ាងនេះ ក្នុងភពទាំង ៣ យោនិទាំង ៤ គតិទាំង ៥ វិញ្ញាណដ្ឋិតិទាំង ៧ និងសត្តាវាសទាំង ៩ វិលវល់ទៅមក ដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ និងដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងយន្តកិនប្រេងដូច្នោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីទាំងអស់នេះ ដើម្បីបង្ក្រាប (ទូន្មាន) ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

ทุกฺขวคฺโค ฉฏฺโฐ.

ទុក្ខវគ្គ ទី ៦ ចប់។

๗. มหาวคฺโค

៧. មហាវគ្គ

๑. อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថា អស្សុតវន្តសូត្រ

๖๑. มหาวคฺคสฺส ปฐเม อสฺสุตวาติ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยรหิโต. ปุถุชฺชโนติ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทิการเณหิ ปุถุชฺชโน. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา’’ติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. อปิจ ปุถูนํ คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชโน, ปุถุ วา อยํ วิสุํเยว สงฺขํ คโต, วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ เย เต –

៦១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃមហាវគ្គ ពាក្យថា Assutavā (អ្នកមិនបានរៀនសូត្រ) បានដល់ បុគ្គលដែលវៀរចាកការរៀនសូត្រ (ឧគ្គហៈ) ការសាកសួរ (បរិបុច្ឆា) និងការវិនិច្ឆ័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងសតិបដ្ឋានជាដើម។ ពាក្យថា Puthujjano (បុថុជ្ជន) បានដល់ បុគ្គលដែលហៅថាបុថុជ្ជន ព្រោះហេតុមានការបង្កើតនូវកិលេសជាដើមដ៏ច្រើនមានប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជនទាំងឡាយណា បង្កើតនូវកិលេសដ៏ច្រើន ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន" សេចក្តីទាំងអស់នេះ គប្បីពន្យល់ឲ្យពិស្តារ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងពួកជនដ៏ច្រើនលើសលប់ដែលហួសពីការគណនា ដែលមានមុខបែរខ្នងដាក់អរិយធម៌ និងមានការប្រព្រឹត្តិនូវធម៌ដ៏ថោកទាប។ ឬមួយ ជននេះឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់ថាជាជនដាច់ដោយឡែក មិនច្រឡូកច្រឡំជាមួយពួកអរិយជនដែលប្រកបដោយគុណធម៌មានសីលនិងសុតៈជាដើម។ ដោយបទទាំងពីរយ៉ាងនេះគឺ "អស្សុតវា បុថុជ្ជន" ពួកបុថុជ្ជនណាដែល៖

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. (มหานิ. ๙๔);

–

«ព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវបុថុជ្ជន ២ ពួក គឺ អន្ធបុថុជ្ជន ១ កល្យាណបុថុជ្ជន ១។»

ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน คหิโต. อิมสฺมินฺติ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจกฺขกายํ ทสฺเสติ. จาตุมหาภูติกสฺมินฺติ จตุมหาภูตกาเย จตุมหาภูเตหิ นิพฺพตฺเต จตุมหาภูตมเยติ อตฺโถ. นิพฺพินฺเทยฺยาติ อุกฺกณฺเฐยฺย. วิรชฺเชยฺยาติ น รชฺเชยฺย. วิมุจฺเจยฺยาติ มุจฺจิตุกาโม ภเวยฺย. อาจโยติ วุฑฺฒิ. อปจโยติ ปริหานิ. อาทานนฺติ นิพฺพตฺติ. นิกฺเขปนนฺติ เภโท.

ក្នុងបុថុជ្ជនទាំង ២ ពួកដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកនោះ ក្នុងទីនេះទ្រង់សំដៅយក អន្ធបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា Imasmiṃ (ក្នុង...នេះ) ទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលជាបច្ចុប្បន្នចំពោះមុខ។ ពាក្យថា Cātumahābhūtikasmbiṃ មានសេចក្តីថា ក្នុងកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ គឺសម្រេចមកពីមហាភូតរូបទាំង ៤។ ពាក្យថា Nibbindeyya បានដល់ គប្បីនឿយណាយ។ ពាក្យថា Virajjeyya បានដល់ មិនគប្បីត្រេកត្រអាល។ ពាក្យថា Vimucceyya បានដល់ គប្បីជាអ្នកចង់រួចចាក (ទុក្ខ)។ ពាក្យថា Ācayo បានដល់ សេចក្តីចម្រើន (ការកើនឡើង)។ ពាក្យថា Apacayo បានដល់ សេចក្តីវិនាស (ការសឹកហិន)។ ពាក្យថា Ādānaṃ បានដល់ ការកើតឡើង (បដិសន្ធិ)។ ពាក្យថា Nikkhepanaṃ បានដល់ ការបែកធ្លាយ (ការរលាយនៃខន្ធ)។

ตสฺมาติ ยสฺมา อิเม จตฺตาโร วุฑฺฒิหานินิพฺพตฺติเภทา ปญฺญายนฺติ, ตสฺมา ตํการณาติ อตฺโถ. อิติ ภควา จาตุมหาภูติเก กาเย รูปํ [Pg.91] ปริคฺคเหตุํ อยุตฺตรูปํ กตฺวา อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ กโรติ. กสฺมา? เตสญฺหิ ภิกฺขูนํ รูปสฺมึ คาโห พลวา อธิมตฺโต, เตน เตสํ รูเป คาหสฺส ปริคฺคเหตพฺพรูปตํ ทสฺเสตฺวา นิกฺกฑฺฒนฺโต อรูเป ปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวมาห.

ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែធម៌ទាំង ៤ យ៉ាងនេះ គឺសេចក្តីចម្រើន សេចក្តីវិនាស ការកើតឡើង និងការបែកធ្លាយ ប្រាកដឡើង ហេតុនោះ ទើបមានន័យថា ព្រោះហេតុនោះឯង។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវរូបក្នុងកាយដែលសម្រេចអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ ថាជាសភាវៈមិនសមគួរ ហើយទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវអរូប (នាមធម៌) ថាជាសភាវៈដ៏សមគួរវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការប្រកាន់មាំក្នុងរូបរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លាលើសលប់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងដកស្រង់ភិក្ខុទាំងនោះចេញ ដោយការបង្ហាញនូវសភាវៈដែលគួរកំណត់ដឹងនៃការប្រកាន់មាំក្នុងរូបនោះ ហើយដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងនោះឋិតនៅក្នុងអរូប ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

จิตฺตนฺติอาทิ สพฺพํ มนายตนสฺเสว นามํ. ตญฺหิ จิตฺตวตฺถุตาย จิตฺตโคจรตาย สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตาย จ จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโน, วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. นาลนฺติ น สมตฺโถ. อชฺโฌสิตนฺติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตํ. มมายิตนฺติ ตณฺหามมตฺเตน มม อิทนฺติ คหิตํ. ปรามฏฺฐนฺติ ทิฏฺฐิยา ปรามสิตฺวา คหิตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหาคาโห, เตน อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ คหิตํ โหติ. เอโสหมสฺมีติ มานคาโห, เตน นว มานา คหิตา โหนฺติ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคาโห, เตน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คหิตา โหนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ ทีฆรตฺตํ คหิตํ, ตสฺมา นิพฺพินฺทิตุํ น สมตฺโถ.

ពាក្យថា Cittaṃ ជាដើមទាំងអស់ គឺជាឈ្មោះនៃមនាយតនៈតែម្យ៉ាង។ ព្រោះថាមនាយតនៈនោះ លោកហៅថា "ចិត្ត" ព្រោះជាសភាវៈវិចិត្រ ព្រោះមានអារម្មណ៍ដ៏វិចិត្រ និងព្រោះវិចិត្រដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌មានរាគៈជាដើម ហៅថា "មនៈ" ព្រោះដឹងច្បាស់ ហៅថា "វិញ្ញាណ" ព្រោះដឹងនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Nālaṃ បានដល់ មិនអាច (មិនសមគួរ)។ ពាក្យថា Ajjhositaṃ បានដល់ ការដែលតណ្ហាេលបលេប ធ្វើឲ្យសម្រេចហើយប្រកាន់មាំទុក។ ពាក្យថា Mamāyitaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាគ្រឿងស្រឡាញ់ថា "នេះជារបស់យើង"។ ពាក្យថា Parāmaṭṭhaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយការស្ទាបអង្អែលខុសដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Etaṃ mama (នេះជារបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយតណ្ហា (តណ្ហាក្រហាយ) ដោយបទនោះ តណ្ហាចរិត ១០៨ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Esohamasmi (យើងជាសភាវៈនោះ) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយមានះ ដោយបទនោះ មានះ ៩ យ៉ាង ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Eso me attā (នោះជាខ្លួនរបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយទិដ្ឋិ ដោយបទនោះ ទិដ្ឋិ ៦២ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការប្រកាន់មាំយ៉ាងនេះអស់រាត្រីដ៏វែង ហេតុនោះ ទើបមិនអាចនឹងនឿយណាយបានឡើយ។

วรํ, ภิกฺขเวติ อิทํ กสฺมา อาห? ปฐมญฺหิ เตน รูปํ ปริคฺคเหตุํ อยุตฺตรูปํ กตํ, อรูปํ ยุตฺตรูปํ, อถ ‘‘เตสํ ภิกฺขูนํ รูปโต คาโห นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต’’ติ ญตฺวา ตํ นิกฺกฑฺฒิตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺยาติ อตฺตาติ คณฺเหยฺย. ภิยฺโยปีติ วสฺสสตโต อุทฺธมฺปิ. กสฺมา ปน ภควา เอวมาห? กึ อติเรกวสฺสสตํ ติฏฺฐมานํ รูปํ นาม อตฺถิ? นนุ ปฐมวเย ปวตฺตํ รูปํ มชฺฌิมวยํ น ปาปุณาติ, มชฺฌิมวเย ปวตฺตํ ปจฺฉิมวยํ, ปุเรภตฺเต ปวตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ, ปจฺฉาภตฺเต ปวตฺตํ ปฐมยามํ, ปฐมยาเม ปวตฺตํ มชฺฌิมยามํ, มชฺฌิมยาเม ปวตฺตํ ปจฺฉิมยามํ น ปาปุณาติ? ตถา คมเน ปวตฺตํ ฐานํ, ฐาเน ปวตฺตํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย ปวตฺตํ สยนํ น ปาปุณาติ. เอกอิริยาปเถปิ ปาทสฺส อุทฺธรเณ ปวตฺตํ อติหรณํ, อติหรเณ ปวตฺตํ วีติหรณํ, วีติหรเณ ปวตฺตํ โวสฺสชฺชนํ, โวสฺสชฺชเน ปวตฺตํ สนฺนิกฺเขปนํ, สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตํ สนฺนิรุชฺฌนํ น ปาปุณาติ, ตตฺถ ตตฺเถว โอธิ โอธิ ปพฺพํ ปพฺพํ หุตฺวา ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตติลา วิย ปฏปฏายนฺตา สงฺขารา ภิชฺชนฺตีติ? สจฺจเมตํ. ยถา ปน ปทีปสฺส ชลโต ชาตา ตํ ตํ วฏฺฏิปฺปเทสํ อนติกฺกมิตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชติ, อถ จ ปน ปเวณิสมฺพนฺธวเสน สพฺพรตฺตึ ชลิโต ปทีโปติ [Pg.92] วุจฺจติ, เอวมิธาปิ ปเวณิวเสน อยมฺปิ กาโย เอวํ จิรฏฺฐิติโก วิย กตฺวา ทสฺสิโต.

ហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា «វរំ ភិក្ខវេ» (ប្រសើរជាង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)? ព្រោះថា ដំបូងឡើយ ព្រះអង្គធ្វើឱ្យរូបមិនគួរកាន់យក ធ្វើឱ្យអរូបគួរកាន់យក។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គជ្រាបថា «ការប្រកាន់មាំ (ដោយតណ្ហា មានះ ទិដ្ឋិ) របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ចេញពីរូបហើយ ទៅកាន់អរូបវិញ» ដើម្បីនឹងដកការប្រកាន់នោះចេញ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «attato upagaccheyya» សេចក្តីថា គប្បីប្រកាន់យកថាជាខ្លួន (អត្តា)។ ពាក្យថា «bhiyyopi» សេចក្តីថា សូម្បីក្រៅពីមួយរយឆ្នាំទៅទៀត។ ចុះហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ? តើរូបដែលតាំងនៅហួសជាងមួយរយឆ្នាំមានដែរឬ? តើរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមវ័យ មិនដល់នូវមជ្ឈិមវ័យទេឬ? រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមវ័យ មិនដល់នូវបច្ឆិមវ័យ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលមុនភត្ត មិនដល់នូវពេលក្រោយភត្ត, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលក្រោយភត្ត មិនដល់នូវបឋមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមយាម មិនដល់នូវមជ្ឈិមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមយាម មិនដល់នូវបច្ឆិមយាម មិនមែនឬ? ដូចគ្នាដែរ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដើរ មិនដល់នូវការឈរ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈរ មិនដល់នូវការអង្គុយ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការអង្គុយ មិនដល់នូវការដេក។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថមួយៗ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការលើកជើង មិនដល់នូវការឈានទៅមុខ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានទៅមុខ មិនដល់នូវការឈានបញ្ឆៀង, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានបញ្ឆៀង មិនដល់នូវការដាក់ជើងចុះ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដាក់ជើងចុះ មិនដល់នូវការសង្កត់ជើងលើផែនដី, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្កត់ជើងលើផែនដី មិនដល់នូវការរលត់ទៅទេឬ? សង្ខារទាំងឡាយ រមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងទីនោះៗ ដោយចំណែកៗ ដោយថ្នាំងៗ ដូចជាគ្រាប់ល្ងដែលគេដាក់ទៅក្នុងខ្ទះដ៏ក្តៅ ឮសូរតែផប៉ាត់ផប៉ាត់ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាអណ្តាតភ្លើងនៃប្រទីបដែលកំពុងឆេះ រមែងមិនកន្លងហួសនូវទីកន្លែងនៃប្រឆេះនោះៗ ហើយរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗឯង តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែការតភ្ជាប់គ្នានៃខ្សែស្រឡាយ (សន្តតិ) ទើបគេហៅថា «ប្រទីបឆេះអស់មួយយប់» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងរូបកាយនេះ ហាក់ដូចជាតាំងនៅបានយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃសន្តតិយ៉ាងនោះដែរ។

รตฺติยา จ ทิวสสฺส จาติ รตฺติมฺหิ จ ทิวเส จ. ภุมฺมตฺเถ เหตํ สามิวจนํ. อญฺญเทว อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ ยํ รตฺตึ อุปฺปชฺชติ จ นิรุชฺฌติ จ, ตโต อญฺญเทว ทิวา อุปฺปชฺชติ จ นิรุชฺฌติ จาติ อตฺโถ. อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อนุปฺปนฺนเมว อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ เอวํ ปน อตฺโถ น คเหตพฺโพ. ‘‘รตฺติยา จ ทิวสสฺส จา’’ติ อิทํ ปุริมปเวณิโต ปริตฺตกํ ปเวณึ คเหตฺวา ปเวณิวเสเนว วุตฺตํ, เอกรตฺตึ ปน เอกทิวสํ วา เอกเมว จิตฺตํ ฐาตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ. เอกสฺมิญฺหิ อจฺฉรากฺขเณ อเนกานิ จิตฺตโกฏิสตสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มิลินฺทปญฺเห –

ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» សេចក្តីថា ទាំងក្នុងពេលយប់ ទាំងក្នុងពេលថ្ងៃ។ ព្រោះថា វិភត្តិស្វាមី (សដ្ឋីវិភត្តិ) ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មៈ (សត្តមីវិភត្តិ)។ ពាក្យថា «aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati» សេចក្តីថា ចិត្តណាដែលកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលយប់ ចិត្តដទៃក្រៅពីចិត្តនោះ រមែងកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលថ្ងៃ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ប៉ុន្តែ មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ចិត្តដទៃកើតឡើង ចិត្តដទៃដែលមិនទាន់កើតឡើងទាល់តែសោះរលត់ទៅ» នោះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» នេះ ដោយកាន់យកសន្តតិដ៏ខ្លីជាងសន្តតិមុន ដោយអំណាចនៃសន្តតិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ចិត្តតែមួយដដែល ឈ្មោះថាអាចតាំងនៅអស់មួយយប់ ឬអស់មួយថ្ងៃ នោះមិនមានឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ ចិត្តជាច្រើនសែនកោដិរមែងកើតឡើង។ សេចក្តីនេះ សូម្បីក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហាក៏មានសម្តែងទុកមកដែរថា៖

‘‘วาหสตํ โข, มหาราช, วีหีนํ, อฑฺฒจูฬญฺจ วาหา, วีหิสตฺตมฺพณานิ, ทฺเว จ ตุมฺพา, เอกจฺฉรากฺขเณ ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส เอตฺตกา วีหี ลกฺขํ ฐปียมานา ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุ’’นฺติ.

«បពិត្រមហារាជ ស្រូវ ១០០ វាហៈផង ស្រូវ ៥០ វាហៈផង ស្រូវ ៧ អម្ពណៈផង ស្រូវ ២ ទុម្ពៈផង បើគេយកគ្រាប់ស្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មកដាក់កំណត់សម្គាល់ជំនួសចិត្តមួយៗ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ គ្រាប់ស្រូវទាំងនោះ គប្បីដល់នូវការអស់ទៅ មិនសេសសល់ឡើយ»។

ปวเนติ มหาวเน. ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาตีติ อิมินา น โส คณฺหิตพฺพสาขํ อลภิตฺวา ภูมึ โอตรติ. อถ โข ตสฺมึ มหาวเน วิจรนฺโต ตํ ตํ สาขํ คณฺหนฺโตเยว จรตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต.

ពាក្យថា «pavane» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃធំ។ ដោយពាក្យថា «លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ» នេះ មិនមែនមានន័យថា ស្វានោះកាលបើមិនបានមែកឈើដែលត្រូវចាប់ ហើយចុះមកដីនោះទេ។ តាមពិតទៅ គឺវាដើរទៅមកក្នុងព្រៃធំនោះ ដោយចាប់យកមែកឈើនោះៗ តែប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อรญฺญมหาวนํ วิย หิ อารมฺมณวนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ วเน วิจรณมกฺกโฏ วิย อารมฺมณวเน อุปฺปชฺชนกจิตฺตํ. สาขาคหณํ วิย อารมฺมเณ ลุพฺภนํ. ยถา โส อรญฺเญ วิจรนฺโต มกฺกโฏ ตํ ตํ สาขํ ปหาย ตํ ตํ สาขํ คณฺหาติ, เอวมิทํ อารมฺมณวเน วิจรนฺตํ จิตฺตมฺปิ กทาจิ รูปารมฺมณํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ, กทาจิ สทฺทาทีสุ อญฺญตรํ, กทาจิ อตีตํ, กทาจิ อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา, ตถา กทาจิ อชฺฌตฺตํ, กทาจิ พาหิรํ. ยถา จ โส อรญฺเญ วิจรนฺโต มกฺกโฏ สาขํ อลภิตฺวา โอรุยฺห ภูมิยํ นิสินฺโนติ น วตฺตพฺโพ, เอกํ ปน ปณฺณสาขํ [Pg.93] คเหตฺวาว นิสีทติ, เอวเมว อารมฺมณวเน วิจรนฺตํ จิตฺตมฺปิ เอกํ โอลุพฺภารมฺมณํ อลภิตฺวา อุปฺปนฺนนฺติ น วตฺตพฺพํ, เอกชาติยํ ปน อารมฺมณํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา จ ปน ภควตา รูปโต นีหริตฺวา อรูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต, อรูปโต นีหริตฺวา รูเป.

ក្នុងពាក្យថា «evameva kho» នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ គប្បីជ្រាបថា អារម្មណព្រៃ (ព្រៃគឺអារម្មណ៍) ដូចជាព្រៃធំ។ ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណព្រៃ ដូចជាស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ។ ការជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍ ដូចជាការចាប់មែកឈើ។ ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃ លែងមែកឈើនោះៗ ហើយចាប់យកមែកឈើនោះៗ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ជួនកាលកាន់យកនូវរូបារម្មណ៍ហើយកើតឡើង ជួនកាលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ណាមួយមានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ជួនកាលកាន់យកនូវអតីតារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអនាគតារម្មណ៍ ឬបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអជ្ឈត្តារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវពាហិរារម្មណ៍ ហើយកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ មិនមែនកាលបើមិនបានមែកឈើ ក៏ចុះមកអង្គុយលើដីនោះទេ តាមពិតវាចាប់យកមែកឈើដែលមានស្លឹកមួយហើយអង្គុយនៅ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃ ក៏មិនមែនកើតឡើងដោយមិនបានកាន់យកនូវអារម្មណ៍ជាទីតោងណាមួយនោះឡើយ តាមពិត គប្បីជ្រាបថា ចិត្តរមែងកើតឡើងដោយកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប រួចទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ។

อิทานิ ตํ อุภยโต นิกฺกฑฺฒิตุกาโม ตตฺร, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโกติ เทสนํ อารภิ. อยํ ปนตฺโถ อาสีวิสทฏฺฐูปมาย ทีเปตพฺโพ – เอโก กิร ปุริโส อาสีวิเสน ทฏฺโฐ, อถสฺส วิสํ หริสฺสามีติ เฉโก ภิสกฺโก อาคนฺตฺวา วมนํ กาเรตฺวา เหฏฺฐา ครุโฬ, อุปริ นาโคติ มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วิสํ อุปริ อาโรเปสิ. โส ยาว อกฺขิปฺปเทสา อารุฬฺหภาวํ ญตฺวา ‘‘อิโต ปรํ อภิรุหิตุํ น ทสฺสามิ, ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐเปสฺสามี’’ติ อุปริ ครุโฬ, เหฏฺฐา นาโคติ มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา กณฺเณ ธุเมตฺวา ทณฺฑเกน ปหริตฺวา วิสํ โอตาเรตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐเปสิ. ตตฺรสฺส ฐิตภาวํ ญตฺวา อคทเลเปน วิสํ นิมฺมเถตฺวา นฺหาเปตฺวา ‘‘สุขี โหหี’’ติ วตฺวา เยนกามํ ปกฺกามิ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងដកការប្រកាន់នោះចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនាថា «tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសេចក្តីនោះ អរិយសាវ័កអ្នកចេះដឹង...)។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ដោយឧបមាអំពីបុរសដែលត្រូវពស់ចឹក៖ ឮថា បុរសម្នាក់ត្រូវពស់វែកចឹក លំដាប់នោះ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃម្នាក់មកដល់ គិតថា «យើងនឹងដកពិសរបស់បុរសនេះចេញ» ទើបធ្វើឱ្យបុរសនោះក្អួត ហើយសូត្រមន្តថា «ខាងក្រោមជាគ្រុឌ ខាងលើជានាគ» (heṭṭhā garuḷo, upari nāgo) ដើម្បីនាំពិសឡើងទៅលើ។ គ្រូពេទ្យនោះដឹងថាពិសឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកហើយ ក៏គិតថា «យើងមិនបណ្តោយឱ្យពិសឡើងហួសពីនេះទៅទៀតទេ យើងនឹងឱ្យពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង» ទើបសូត្រមន្តបញ្ច្រាសថា «ខាងលើជាគ្រុឌ ខាងក្រោមជានាគ» (upari garuḷo, heṭṭhā nāgo) រួចផ្លុំត្រចៀក យកមែកឈើវាយស្រាលៗ នាំពិសចុះមកក្រោម ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះវិញ។ កាលបើដឹងថាពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងនោះហើយ ក៏លាបថ្នាំបន្សាបពិស កម្ចាត់ពិសនោះចេញ រួចឱ្យបុរសនោះងូតទឹក ហើយនិយាយថា «ចូរអ្នកជាសះស្បើយមានសេចក្តីសុខចុះ» រួចក៏ដើរចេញទៅតាមប្រាថ្នា។

ตตฺถ อาสีวิเสน ทฏฺฐสฺส กาเย วิสปติฏฺฐานํ วิย อิเมสํ ภิกฺขูนํ รูเป อธิมตฺตคาหกาโล, เฉโก ภิสกฺโก วิย ตถาคโต, มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา อุปริ วิสสฺส อาโรปิตกาโล วิย ตถาคเตน เตสํ ภิกฺขูนํ รูปโต คาหํ นีหริตฺวา อรูเป ปติฏฺฐาปิตกาโล, ยาว อกฺขิปฺปเทสา อารุฬฺหวิสสฺส อุปริ อภิรุหิตุํ อทตฺวา ปุน มนฺตพเลน โอตาเรตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ฐปนํ วิย สตฺถารา เตสํ ภิกฺขูนํ อรูปโต คาหํ นีหริตฺวา รูเป ปติฏฺฐาปิตกาโล. ทฏฺฐฏฺฐาเน ฐิตสฺส วิสสฺส อคทเลเปน นิมฺมถนํ วิย อุภยโต คาหํ นีหรณตฺถาย อิมิสฺสา เทสนาย อารทฺธกาโล เวทิตพฺโพ. ตตฺถ นิพฺพินฺทํ วิรชฺชตีติ อิมินา มคฺโค กถิโต, วิราคา วิมุจฺจตีติ ผลํ, วิมุตฺตสฺมินฺติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา. ปฐมํ.

ក្នុងឧបមានោះ ពិសដែលតាំងនៅក្នុងកាយរបស់បុរសដែលត្រូវពស់ចឹក យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនេះមានការប្រកាន់មាំយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យសូត្រមន្តនាំពិសឡើងទៅលើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យមិនបណ្តោយឱ្យពិសដែលឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកឡើងទៅលើទៀត ហើយនាំពិសចុះមកវិញដោយកម្លាំងមន្ត ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះសាស្តាដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យកម្ចាត់ពិសដែលតាំងនៅត្រង់កន្លែងពស់ចឹកដោយការលាបថ្នាំបន្សាបពិស យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនានេះ ដើម្បីដកការប្រកាន់ចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទេសនានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ដោយពាក្យថា «nibbindaṃ virajjati» (នឿយណាយ រមែងប្រាសចាកតម្រេក) ទ្រង់សម្តែងនូវផល ដោយពាក្យថា «virāgā vimuccati» (ព្រោះប្រាសចាកតម្រេក ទើបរួចផុត) និងទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដោយពាក្យថា «vimuttasmiṃ» (កាលបើរួចផុតហើយ...) ជាដើម។ ចប់ សូត្រទីមួយ។

๒. ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់ទុតិយអស្សុតវន្តសូត្រ

๖๒. ทุติเย สุขเวทนิยนฺติ สุขเวทนาย ปจฺจยํ. ผสฺสนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสาทึ. นนุ จ จกฺขุสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหตีติ? สหชาตปจฺจเยน น โหติ, อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปน ชวนเวทนาย โหติ[Pg.94], ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โสตสมฺผสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. ตชฺชนฺติ ตชฺชาติกํ ตสฺสารุปฺปํ, ตสฺส ผสฺสสฺส อนุรูปนฺติ อตฺโถ. ทุกฺขเวทนิยนฺติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สงฺฆฏฺฏนสโมธานาติ สงฺฆฏฺฏเนน เจว สโมธาเนน จ, สงฺฆฏฺฏนสมฺปิณฺฑเนนาติ อตฺโถ. อุสฺมาติ อุณฺหากาโร. เตโช อภินิพฺพตฺตตีติ อคฺคิจุณฺโณ นิกฺขมตีติ น คเหตพฺพํ, อุสฺมาการสฺเสว ปน เอตํ เววจนํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ กฏฺฐานนฺติ ทฺวินฺนํ อรณีนํ. ตตฺถ อโธอรณี วิย วตฺถุ, อุตฺตรารณี วิย อารมฺมณํ, สงฺฆฏฺฏนํ วิย ผสฺโส, อุสฺมาธาตุ วิย เวทนา. ทุติยํ.

៦២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា «sukhavedaniya» សេចក្តីថា ជាបច្ច័យនៃសុខវេទនា។ ពាក្យថា «phassa» សេចក្តីថា ចក្ខុសម្ផស្សជាដើម។ សួរថា ចក្ខុសម្ផស្សមិនមែនជាបច្ច័យនៃសុខវេទនាទេឬ? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យ គឺមិនមែនទេ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ ចក្ខុសម្ផស្សរមែងជាបច្ច័យនៃវេទនាដែលកើតក្នុងជវនចិត្ត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងសោតសម្ផស្សជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «tajja» សេចក្តីថា ដែលកើតអំពីផស្សៈនោះ ដែលសមគួរដល់ផស្សៈនោះ គឺសមស្របនឹងផស្សៈនោះ។ ពាក្យថា «dukkhavedaniya» ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «saṅghaṭṭanasamodhāna» សេចក្តីថា ព្រោះការប៉ះទង្គិចគ្នាផង ព្រោះការជួបជុំគ្នាផង គឺការរួមផ្សំគ្នានៃការប៉ះទង្គិច។ ពាក្យថា «usmā» សេចក្តីថា អាការៈក្តៅ (កម្តៅ)។ ពាក្យថា «tejo abhinibbattati» មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីថា កម្ទេចភ្លើងខ្ទាតចេញមកនោះទេ ប៉ុន្តែពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃអាការៈក្តៅនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ពាក្យថា «dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា ឈើពិតសម្រាប់កិតភ្លើងទាំងពីរ។ ក្នុងឈើទាំងពីរនោះ ឈើខាងក្រោម (អធោរណី) ដូចជាវត្ថុរូប, ឈើខាងលើ (ឧត្តរារណី) ដូចជាអារម្មណ៍, ការកិតគ្នា (សង្ឃដនៈ) ដូចជាផស្សៈ, ធាតុគឺកម្តៅ (ឧស្មាធាតុ) ដូចជាវេទនា។ ចប់ សូត្រទីពីរ។

๓. ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់បុត្តមំសូបមសូត្រ

๖๓. ตติเย จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิ วุตฺตนยเมว. ยสฺมา ปนสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตฺวาเวตฺถ อนุปุพฺพปทวณฺณนํ กริสฺสามิ. กตราย ปน อิทํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตนฺติ? ลาภสกฺกาเรน. ภควโต กิร มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, ยถา ตํ จตฺตาโร อสงฺขฺเยยฺเย ปูริตทานปารมีสญฺจยสฺส. สพฺพทิสาสุ หิสฺส ยมกมหาเมโฆ วุฏฺฐหิตฺวา มโหฆํ วิย สพฺพปารมิโย ‘‘เอกสฺมึ อตฺตภาเว วิปากํ ทสฺสามา’’ติ สมฺปิณฺฑิตา วิย ลาภสกฺการมโหฆํ นิพฺพตฺตยึสุ. ตโต ตโต อนฺนปานยานวตฺถมาลาคนฺธวิเลปนาทิหตฺถา ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย อาคนฺตฺวา, ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว นราสโภ ปุริสสีโห’’ติ? ภควนฺตํ ปริเยสนฺติ. สกฏสเตหิปิ ปจฺจเย อาหริตฺวา โอกาสํ อลภมานา สมนฺตา คาวุตปฺปมาณมฺปิ สกฏธุเรน สกฏธุรํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ เจว อนุปฺปวตฺตนฺติ จ อนฺธกวินฺทพฺราหฺมณาทโย วิย. สพฺพํ ขนฺธเก เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ จ อาคตนเยน เวทิตพฺพํ.

៦៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា «cattārome, bhikkhave, āhārā» ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសូត្រនេះមានរឿងរ៉ាវកើតឡើង (អត្ថុប្បត្តិ) ជាហេតុនាំឱ្យទ្រង់សម្តែង ហេតុនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងបង្ហាញរឿងរ៉ាវនោះសិន ទើបធ្វើការពន្យល់សេចក្តីនៃបទតាមលំដាប់ក្នុងទីនេះ។ សួរថា ចុះសូត្រនេះទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វីកើតឡើង? ឆ្លើយថា ព្រោះតែលាភសក្ការៈ។ ឮថា លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងបានកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាផលនៃការសន្សំបារមីទាំងឡាយមានទានបារមីជាដើម ដែលព្រះអង្គបានបំពេញអស់បួនអសង្ខេយ្យ។ ព្រោះថា បារមីទាំងពួងរបស់ព្រះអង្គ ហាក់ដូចជារួបរួមគ្នាដោយតាំងចិត្តថា «យើងនឹងផ្តល់ផលក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយនេះតែម្តង» ហើយក៏បង្កើតជាខ្សែទឹកគឺលាភសក្ការៈដ៏ធំធេង ដូចជាមហាអណ្តែតទឹកភ្លៀងដ៏ធំដែលបង្អុរចុះមកពីគ្រប់ទិសទី។ ពួកក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ជាដើម មកពីទិសផ្សេងៗ ដោយមានដៃកាន់នូវចំណីអាហារ ភេសជ្ជៈ យានជំនិះ សម្លៀកបំពាក់ កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបជាដើម ហើយសួររកព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ព្រះពុទ្ធនៅឯណា? ព្រះដ៏មានព្រះភាគនៅឯណា? ព្រះទេវទេវៈ ព្រះនរាសភៈ ព្រះបុរិសសីហៈ នៅឯណា?» រួចក៏ស្វែងរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សូម្បីតែជនទាំងឡាយដែលដឹកនាំបច្ច័យទាំងឡាយមកដោយរទេះរាប់រយគ្រឿង កាលបើមិនបានឱកាស ក៏ឈប់រទេះទង្គិចនឹមគ្នាក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយគាវុតជុំវិញទីនោះ ទាំងឈរចាំ ទាំងធ្វើដំណើរតាមហែហែ ដូចជាពួកព្រាហ្មណ៍នៅស្រុកអន្ធកវិន្ទជាដើម។ សេចក្តីទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលមកក្នុងខន្ធកៈ និងក្នុងសូត្រនោះៗចុះ។

ยถา ภควโต, เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ. วุตฺตญฺเจตํ –

លាភសក្ការៈកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងណា សូម្បីដល់ភិក្ខុសង្ឃក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวร-ปิณฺฑปาต-เสนาสน-คิลาน-ปจฺจย-เภสชฺช-ปริกฺขารานํ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข สกฺกโต โหติ…เป… ปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา. ๑๔; สํ. นิ. ๒.๗๐).

«សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគេធ្វើសក្ការៈ គោរព រាប់អាន បូជា កោតក្រែង និងជាអ្នកបាននូវចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារទាំងឡាយ។ សូម្បីភិក្ខុសង្ឃក៏ជាក្រុមដែលគេធ្វើសក្ការៈ... (ល)... បាននូវបរិក្ខារទាំងឡាយដែរ»។

ตถา [Pg.95] ‘‘ยาวตา โข, จุนฺท, เอตรหิ สงฺโฆ วา คโณ วา โลเก อุปฺปนฺโน, นาหํ, จุนฺท, อญฺญํ เอกสงฺฆมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลาภคฺคยสคฺคปตฺตํ ยถริวายํ, จุนฺท, ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๗๖).

ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលចុន្ទៈ បណ្តាសង្ឃក្តី គណៈក្តី ដែលកើតឡើងក្នុងលោក ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ តថាគតមិនឃើញសង្ឃដទៃសូម្បីតែមួយក្រុម ដែលដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃលាភ និងភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃយស ដូចជាភិក្ខុសង្ឃនេះឡើយ ម្នាលចុន្ទៈ»។

สฺวายํ ภควโต จ สงฺฆสฺส จ อุปฺปนฺโน ลาภสกฺกาโร เอกโต หุตฺวา ทฺวินฺนํ มหานทีนํ อุทกํ วิย อปฺปเมยฺโย อโหสิ. อถ สตฺถา รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘มหาลาภสกฺกาโร อตีตพุทฺธานมฺปิ เอวรูโป อโหสิ, อนาคตานมฺปิ เอวรูโป ภวิสฺสติ. กึ นุ โข ภิกฺขู อาหารปริคฺคาหเกน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคตา มชฺฌตฺตา นิจฺฉนฺทราคา หุตฺวา อาหารํ ปริภุญฺชิตุํ สกฺโกนฺติ, น สกฺโกนฺตี’’ติ?

លាភសក្ការៈដែលកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ដល់ភិក្ខុសង្ឃផងនោះ កាលបើរួមចូលគ្នាតែមួយ ក៏ទៅជាប្រមាណមិនបាន ដូចជាទឹកនៃមហានទីទាំងពីរ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់ក្នុងទីសម្ងាត់ ហើយទ្រង់ព្រះចិន្តាថា៖ «លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាលក៏ធ្លាប់មានហើយ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងមានយ៉ាងនេះដែរ។ តើភិក្ខុទាំងឡាយ នឹងអាចបរិភោគអាហារ ដោយប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈដែលកំណត់ដឹងនូវអាហារ មានចិត្តជាកណ្តាល ប្រាសចាកឆន្ទរាគ បានដែរឬទេ ឬមួយក៏មិនអាចទេ?»។

โส อทฺทส เอกจฺเจ อธุนา ปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อปจฺจเวกฺขิตฺวา อาหารํ ปริภุญฺชมาเน. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรนฺเตน น จีวราทิเหตุ ปูริตา, อุตฺตมผลสฺส ปน อรหตฺตสฺสตฺถาย ปูริตา. อิเมปิ ภิกฺขู มม สนฺติเก ปพฺพชนฺตา น จีวราทิเหตุ ปพฺพชิตา, อรหตฺตสฺเสว ปน อตฺถาย ปพฺพชิตา. เต อิทานิ อสารเมว สารํ อนตฺถเมว จ อตฺถํ กโรนฺตี’’ติ เอวมสฺส ธมฺมสํเวโค อุทปาทิ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ปญฺจมํ ปาราชิกํ ปญฺญเปตุํ สกฺกา อภวิสฺส, อปจฺจเวกฺขิตาหารปริโภโค ปญฺจมํ ปาราชิกํ กตฺวา ปญฺญเปตพฺโพ ภเวยฺย. น ปน สกฺกา เอวํ กาตุํ, ธุวปฏิเสวนฏฺฐานญฺเหตํ สตฺตานํ. ยถา ปน กถิเต ปญฺจมํ ปาราชิกํ วิย นํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ธมฺมาทาสํ สํวรํ มริยาทํ ฐเปสฺสามิ, ยํ อาวชฺชิตฺวา อาวชฺชิตฺวา อนาคเต ภิกฺขู จตฺตาโร ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชิสฺสนฺตี’’ติ. อิมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา อิมํ ปุตฺตมํสูปมสุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิ. ตตฺถ จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

ព្រះសាស្តាអង្គនោះ បានទតឃើញពួកកុលបុត្រខ្លះ ដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ មិនបានពិចារណា ហើយបរិភោគអាហារ។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ និងក្រៅពីនេះទៀត ១ សែនកប្ប មិនមែនបំពេញព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមនោះទេ គឺបំពេញដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលដ៏ឧត្តមតែម្យ៉ាង។ ទោះបីភិក្ខុទាំងឡាយនេះ កាលដែលបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ក៏មិនមែនបួសព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមដែរ គឺបួសដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ភិក្ខុទាំងនោះ ឥឡូវនេះ បែរជាធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាសារៈ ឲ្យជាសារៈ ធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ឲ្យជាប្រយោជន៍ទៅវិញ» ធម្មសង្វេគក៏កើតឡើងដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ប្រសិនបើអាចបញ្ញត្តបារាជិកទី ៥ បាន ការបរិភោគអាហារដោយមិនពិចារណា គួរតែបញ្ញត្តជាបារាជិកទី ៥។ ប៉ុន្តែ មិនអាចធ្វើដូច្នោះបានឡើយ ព្រោះអាហារនេះជាទីពឹងពាក់អាស្រ័យជាប្រចាំរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងឃើញអាហារនោះ ដូចជាបារាជិកទី ៥ ដែរ។ តថាគតនឹងតម្កល់ទុកនូវកញ្ចក់ធម៌ គឺសេចក្តីសង្រួម និងព្រំដែនយ៉ាងនេះ ដែលភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល នឹងរលឹកនឹកឃើញរឿយៗ ហើយពិចារណា បរិភោគបច្ច័យទាំង ៤»។ ព្រោះហេតុតែរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវបុត្តមំសូបមសូត្រនេះទុកមក។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Cattārome, bhikkhave, āhārā ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

จตฺตาโร ปน อาหาเร วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ, ภิกฺขเว, กพฬีกาโร อาหาโร ทฏฺฐพฺโพติอาทิมาห? ตตฺถ ชายมฺปติกาติ ชายา เจว ปติ จ. ปริตฺตํ สมฺพลนฺติ ปุฏภตฺตสตฺตุโมทกาทีนํ อญฺญตรํ อปฺปมตฺตกํ ปาเถยฺยํ. กนฺตารมคฺคนฺติ กนฺตารภูตํ มคฺคํ, กนฺตาเร วา มคฺคํ. กนฺตารนฺติ โจรกนฺตารํ วาฬกนฺตารํ อมนุสฺสกนฺตารํ นิรุทกกนฺตารํ อปฺปภกฺขกนฺตารนฺติ ปญฺจวิธํ. เตสุ ยตฺถ โจรภยํ อตฺถิ[Pg.96], ตํ โจรกนฺตารํ. ยตฺถ สีหพฺยคฺฆาทโย วาฬา อตฺถิ, ตํ วาฬกนฺตารํ. ยตฺถ พลวามุขยกฺขินิอาทีนํ อมนุสฺสานํ วเสน ภยํ อตฺถิ, ตํ อมนุสฺสกนฺตารํ. ยตฺถ ปาตุํ วา นฺหายิตุํ วา อุทกํ นตฺถิ, ตํ นิรุทกกนฺตารํ. ยตฺถ ขาทิตพฺพํ วา ภุญฺชิตพฺพํ วา อนฺตมโส กนฺทมูลาทิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, ตํ อปฺปภกฺขกนฺตารํ นาม. ยตฺถ ปเนตํ ปญฺจวิธมฺปิ ภยํ อตฺถิ, ตํ กนฺตารเมว. ตํ ปเนตํ เอกาหทฺวีหตีหาทิวเสน นิตฺถริตพฺพมฺปิ อตฺถิ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. อิธ ปน นิรุทกํ อปฺปภกฺขํ โยชนสติกกนฺตารํ อธิปฺเปตํ. เอวรูเป กนฺตาเร มคฺคํ. ปฏิปชฺเชยฺยุนฺติ ฉาตกภเยน เจว โรคภเยน จ ราชภเยน จ อุปทฺทุตา ปฏิปชฺเชยฺยุํ ‘‘เอตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ธมฺมิกสฺส รญฺโญ นิรุปทฺทเว รฏฺเฐ สุขํ วสิสฺสามา’’ติ มญฺญมานา.

ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងពន្យល់អាហារទាំង ៤ យ៉ាងពិស្តារហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញទោសក្នុងអាហារទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbo ជាដើម? បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា jāyampatikā សំដៅយក ភរិយា និងស្វាមី។ បទថា parittaṃ sambalaṃ សំដៅយក ស្បៀងបន្តិចបន្តួច មានបាយកញ្ចប់ នំម្សៅ ឬនំដុំជាដើម。 បទថា kantāramaggaṃ សំដៅយក ផ្លូវដែលជាទីរហោឋាន ឬផ្លូវក្នុងព្រៃរហោឋាន។ ពាក្យថា kantāra នោះ មាន ៥ យ៉ាងគឺ៖ ចោរកន្តារៈ ១ វាឡកន្តារៈ ១ អមនុស្សកន្តារៈ ១ និរុទកកន្តារៈ ១ អប្បភក្ខកន្តារៈ ១។ បណ្តាកន្តារៈទាំងនោះ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះចោរ ទីនោះហៅថា ចោរកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានសត្វសាហាវ មានសីဟៈ និងខ្លាធំជាដើម ទីនោះហៅថា វាឡកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះពួកអមនុស្ស មានយក្ខិនីមុខធំជាដើម ទីនោះហៅថា អមនុស្សកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានទឹកសម្រាប់ផឹក ឬសម្រាប់ងូត ទីនោះហៅថា និរុទកកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានរបស់សម្រាប់ខាំទំពារ ឬរបស់សម្រាប់បរិភោគ សូម្បីតែមើមឈើ និងឫសឈើជាដើម ទីនោះហៅថា អប្បភក្ខកន្តារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទីណាដែលមានភ័យទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ទីនោះហៅថា កន្តារៈពិតប្រាកដ។ ក៏ប៉ុន្តែ កន្តារៈខ្លះ គេអាចឆ្លងកាត់បានដោយប្រើពេលត្រឹម ១ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ ឬ ៣ ថ្ងៃជាដើម តែក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកកន្តារៈបែបនោះឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកន្តារៈដែលគ្មានទឹក គ្មានអាហារ មានចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ ផ្លូវក្នុងកន្តារៈមានសភាពបែបនោះ។ បទថា paṭipajjeyyuṃ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលត្រូវភ័យព្រោះសេចក្តីស្រេកឃ្លានផង ភ័យព្រោះរោគផង ភ័យព្រោះស្តេចផង យាយី ទើបនាំគ្នាដើរទៅកាន់ផ្លូវនោះ ដោយគិតថា «យើងនឹងឆ្លងកាត់កន្តារៈនេះទៅ រួចរស់នៅក្នុងដែនដីដែលគ្មានឧបទ្រពរបស់ព្រះរាជាដែលទ្រង់ធម៌ដោយសេចក្តីសុខ»។

เอกปุตฺตโกติ อุกฺขิปิตฺวา คหิโต อนุกมฺปิตพฺพยุตฺโต อถิรสรีโร เอกปุตฺตโก. วลฺลูรญฺจ โสณฺฑิกญฺจาติ ฆนฆนฏฺฐานโต คเหตฺวา วลฺลูรํ, อฏฺฐินิสฺสิตสิรานิสฺสิตฏฺฐานานิ คเหตฺวา สูลมํสญฺจาติ อตฺโถ. ปฏิปิเสยฺยุนฺติ ปหเรยฺยุํ. กหํ เอกปุตฺตกาติ อยํ เตสํ ปริเทวนากาโร.

បទថា ekaputtako សំដៅយក កូនប្រុសតែមួយ ដែលឪពុកម្តាយបីបមថ្នាក់ថ្នម គួរឲ្យអាណិតអាសូរ មានរាងកាយទន់ខ្សោយ។ បទថា vallūrañca soṇḍikañca សេចក្តីថា យកសាច់ពីកន្លែងដែលមានសាច់ច្រើន ហៅថា វល្លូរៈ (សាច់ក្រៀម) យកសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង និងសរសៃ ហៅថា សូលមំសៈ (សាច់ដោតឈើចាក់) នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ បទថា paṭipiseyyuṃ សំដៅយក ការគក់ទ្រូង។ បទថា kahaṃ ekaputtaka សេចក្តីថា នេះជាអាការៈនៃការយំសោកខ្សឹកខ្សួលរបស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ។

อยํ ปเนตฺถ ภูตมตฺถํ กตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา – ทฺเว กิร ชายมฺปติกา ปุตฺตํ คเหตฺวา ปริตฺเตน ปาเถยฺเยน โยชนสติกํ กนฺตารมคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เตสํ ปญฺญาสโยชนานิ คนฺตฺวา ปาเถยฺยํ นิฏฺฐาสิ, เต ขุปฺปิปาสาตุรา วิรฬจฺฉายายํ นิสีทึสุ. ตโต ปุริโส ภริยํ อาห – ‘‘ภทฺเท อิโต สมนฺตา ปญฺญาสโยชนานิ คาโม วา นิคโม วา นตฺถิ. ตสฺมา ยํ ตํ ปุริเสน กาตพฺพํ พหุมฺปิ กสิโครกฺขาทิกมฺมํ, น ทานิ สกฺกา ตํ มยา กาตุํ, เอหิ มํ มาเรตฺวา อุปฑฺฒมํสํ ขาทิตฺวา อุปฑฺฒํ ปาเถยฺยํ กตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถราหี’’ติ. ปุน สาปิ ตํ อาห – ‘‘สามิ มยา ทานิ ยํ ตํ อิตฺถิยา กาตพฺพํ พหุมฺปิ สุตฺตกนฺตนาทิกมฺมํ, ตํ กาตุํ น สกฺกา, เอหิ มํ มาเรตฺวา อุปฑฺฒมํสํ ขาทิตฺวา อุปฑฺฒํ ปาเถยฺยํ กตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถราหี’’ติ. ปุน โสปิ ตํ อาห – ‘‘ภทฺเท มาตุคามมรเณน ทฺวินฺนํ มรณํ ปญฺญายติ. น หิ มนฺโท กุมาโร มาตรา วินา [Pg.97] ชีวิตุํ สกฺโกติ. ยทิ ปน มยํ ชีวาม. ปุน ทารกํ ลเภยฺยาม. หนฺท ทานิ ปุตฺตกํ มาเรตฺวา, มํสํ คเหตฺวา กนฺตารํ นิตฺถรามา’’ติ. ตโต มาตา ปุตฺตมาห – ‘‘ตาต, ปิตุสนฺติกํ คจฺฉา’’ติ, โส อคมาสิ. อถสฺส ปิตา, ‘‘มยา ‘ปุตฺตกํ โปเสสฺสามี’ติ กสิโครกฺขาทีหิ อนปฺปกํ ทุกฺขมนุภูตํ, น สกฺโกมิ อหํ ปุตฺตํ มาเรตุํ, ตฺวํเยว ตว ปุตฺตํ มาเรหี’’ติ วตฺวา, ‘‘ตาต มาตุสนฺติกํ คจฺฉา’’ติ อาห. โส อคมาสิ. อถสฺส มาตาปิ, ‘‘มยา ปุตฺตํ ปตฺเถนฺติยา โควตกุกฺกุรวตเทวตายาจนาทีหิปิ ตาว อนปฺปกํ ทุกฺขมนุภูตํ, โก ปน วาโท กุจฺฉินา ปริหรนฺติยา? น สกฺโกมิ อหํ ปุตฺตํ มาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ตาต, ปิตุสนฺติกเมว คจฺฉา’’ติ อาห. เอวํ โส ทฺวินฺนมนฺตรา คจฺฉนฺโตเยว มโต. เต ตํ ทิสฺวา ปริเทวิตฺวา วุตฺตนเยน มํสานิ คเหตฺวา ขาทนฺตา ปกฺกมึสุ.

ឯសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះ ដោយលើកយកសេចក្តីពិតតាំងពីដើមមក សម្តែងដោយសង្ខេប ដូចតទៅ៖ ឮថា ប្តីប្រពន្ធពីរនាក់ បាននាំយកកូនប្រុសតូចម្នាក់ ព្រមទាំងស្បៀងបន្តិចបន្តួច ធ្វើដំណើរទៅកាន់ផ្លូវកន្តារៈចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ កាលដែលពួកគេដើរទៅបានចម្ងាយ ៥០ យោជន៍ ស្បៀងក៏អស់រលីង ពួកគេត្រូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានជាខ្លាំងយាយី ក៏នាំគ្នាអង្គុយសម្រាកនៅក្រោមម្លប់ឈើដ៏ស្តើងមួយ។ លំដាប់នោះ ប្តីពោលនឹងប្រពន្ធថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន ចាប់ពីទីនេះទៅជុំវិញខ្លួន ៥០ យោជន៍ គ្មានភូមិ ឬនិគមណាមួយឡើយ។ ហេតុនោះ ការងារទាំងឡាយដែលបុរសត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការឃ្វាលគោជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ នាងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ភរិយាក៏និយាយតបទៅប្តីវិញថា៖ «បងដ៏ចម្រើន ឯការងារទាំងឡាយដែលស្ត្រីត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការរវៃអំបោះជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ បងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ប្តីក៏និយាយតបទៅវិញថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន កាលបើម្តាយស្លាប់ទៅ សេចក្តីស្លាប់នឹងប្រាកដដល់មនុស្សទាំងពីរនាក់ ព្រោះថាកូនតូចនេះ មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានម្តាយបានឡើយ។ ប្រសិនបើយើងទាំងពីរនាក់នៅរស់ យើងនឹងបានកូនម្នាក់ទៀតជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះ យើងចូរសម្លាប់កូនតូចនេះ រួចយកសាច់ធ្វើជាស្បៀងឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ លំដាប់នោះ ម្តាយនិយាយនឹងកូនថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ឪពុកនិយាយថា៖ «ពុកបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការ និងឃ្វាលគោជាដើម ដោយគិតថា «នឹងចិញ្ចឹមកូនតូច» ពុកមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ នាងឯងចូរសម្លាប់កូនរបស់នាងចុះ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកម៉ែឯណោះវិញទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ម្តាយក៏និយាយថា៖ «ម៉ែបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការបន់ស្រន់សុំកូន មានការសមាទានគោវ័ត សុនខវ័ត និងការបន់ស្រន់ទេវតាជាដើម ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការបីបមថែរក្សាក្នុងផ្ទៃនោះ? ម៉ែមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះវិញទៅ»។ កូននោះ កាលដែលដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក រវាងឪពុកនិងម្តាយយ៉ាងនេះ ក៏ដាច់ខ្យល់ស្លាប់ទៅ។ ឪពុកម្តាយទាំងពីរនាក់ ឃើញកូនស្លាប់ដូច្នោះ ក៏យំសោកខ្សឹកខ្សួល រួចហើយក៏កាត់យកសាច់កូន តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ បរិភោគបណ្តើរ ដើរទៅបណ្តើរ។

เตสํ โส ปุตฺตมํสาหาโร นวหิ การเณหิ ปฏิกูลตฺตา เนว ทวาย โหติ, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, เกวลํ กนฺตารนิตฺถรณตฺถาเยว โหติ. กตเมหิ นวหิ การเณหิ ปฏิกูโลติ เจ? สชาติมํสตาย ญาติมํสตาย ปุตฺตมํสตาย ปิยปุตฺตมํสตาย ตรุณมํสตาย อามกมํสตาย อโภคมํสตาย อโลณตาย อธูปิตตายาติ. เอวญฺหิ เต นวหิ การเณหิ ปฏิกูลํ ตํ ปุตฺตมํสํ ขาทนฺตา น สารตฺตา คิทฺธมานสา หุตฺวา ขาทึสุ, มชฺฌตฺตภาเวเยว ปน นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตา ขาทึสุ. น อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตฏฺฐานานิ อปเนตฺวา ถูลถูลํ วรมํสเมว ขาทึสุ, หตฺถสมฺปตฺตํ มํสเมว ปน ขาทึสุ. น ยาวทตฺถํ กณฺฐปฺปมาณํ กตฺวา ขาทึสุ, โถกํ โถกํ ปน เอกทิวสํ ยาปนมตฺตเมว ขาทึสุ. น อญฺญมญฺญํ มจฺฉรายนฺตา ขาทึสุ, วิคตมจฺเฉรมเลน ปน ปริสุทฺเธเนว เจตสา ขาทึสุ. น อญฺญํ กิญฺจิ มิคมํสํ วา โมรมํสาทีนํ วา อญฺญตรํ ขาทามาติ สมฺมูฬฺหา ขาทึสุ, ปิยปุตฺตมํสภาวํ ปน ชานนฺตาว ขาทึสุ. น ‘‘อโห วต มยํ ปุนปิ เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาเทยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ขาทึสุ, ปตฺถนํ ปน วีติวตฺตาว หุตฺวา ขาทึสุ. น ‘‘เอตฺตกํ กนฺตาเร ขาทิตฺวา อวสิฏฺฐํ กนฺตารํ อติกฺกมฺม โลณมฺพิลาทีหิ โยเชตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ สนฺนิธึ อกํสุ, กนฺตารปริโยสาเน ปน ‘‘ปุเร มหาชโน ปสฺสตี’’ติ ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา [Pg.98] วา ฌาปยึสุ. น ‘‘โกจิ อญฺโญ อมฺเห วิย เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาทิตุํ น ลภตี’’ติ มานํ วา ทปฺปํ วา อกํสุ, นิหตมานา ปน นิหตทปฺปา หุตฺวา ขาทึสุ. ‘‘กึ อิมินา อโลเณน อนมฺพิเลน อธูปิเตน ทุคฺคนฺเธนา’’ติ น หีเฬตฺวา ขาทึสุ, หีฬนํ ปน วีติวตฺตา หุตฺวา ขาทึสุ. น ‘‘ตุยฺหํ ภาโค มยฺหํ ภาโค ตว ปุตฺโต มม ปุตฺโต’’ติ อญฺญมญฺญํ อติมญฺญึสุ. สมคฺคา ปน สมฺโมทมานา หุตฺวา ขาทึสุ. อิมํ เนสํ เอวรูปํ นิจฺฉนฺทราคาทิปริโภคํ สมฺปสฺสมาโน สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ตํ การณํ อนุชานาเปนฺโต ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ เต ทวาย วา อาหารํ อาหาเรยฺยุนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทวาย วาติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘) วิตฺถาริตาเนว. กนฺตารสฺสาติ นิตฺติณฺณาวเสสสฺส กนฺตารสฺส.

អាហារគឺសាច់កូននោះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ មិនមែនដើម្បីលេងសើចឡើយ មិនមែនដើម្បីស្រវឹងឡើយ មិនមែនដើម្បីតុបតែងឡើយ មិនមែនដើម្បីលម្អកាយឡើយ គឺគ្រាន់តែដើម្បីឆ្លងកាត់កន្តារៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសាច់នោះជារបស់គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង។ ប្រសិនបើមានសំនួរថា គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាសាច់សត្វមានជាតិស្មើគ្នា ១ ព្រោះជាសាច់ញាតិ ១ ព្រោះជាសាច់កូន ១ ព្រោះជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ១ ព្រោះជាសាច់ខ្ចី ១ ព្រោះជាសាច់ឆៅ ១ ព្រោះជាសាច់ដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានអំបិល ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានគ្រឿងផ្សំផ្សែង ១។ កាលដែលប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ បរិភោគសាច់កូនដែលគួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាងនេះ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីត្រេកត្រអាល ឬដោយចិត្តលោភលន់ឡើយ គឺបរិភោគដោយតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគតែម្យ៉ាង។ មិនមែនរើសយកតែសាច់ដុំៗដ៏ល្អ ដោយផាត់ចេញនូវសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែកនោះឡើយ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលហុចមកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគតាមចិត្តចង់រហូតដល់ណែនកនោះឡើយ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិតឲ្យរស់បានមួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីកំណាញ់ចំពោះគ្នាឡើយ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់。 មិនមែនវង្វេងភាន់ច្រឡំថា «យើងកំពុងបរិភោគសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើមណាមួយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគទាំងដឹងច្បាស់ថាជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់។ មិនមែនបរិភោគដោយប្រាថ្នាថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះម្តងទៀត» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយលះបង់សេចក្តីប្រាថ្នានោះចេញហើយ។ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា «យើងនឹងបរិភោគក្នុងកន្តារៈត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លុះឆ្លងផុតកន្តារៈទៅ នឹងយកសាច់ដែលនៅសល់ទៅផ្សំជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគទៀត» នោះឡើយ គឺកាលបើដល់ទីបំផុតនៃកន្តារៈហើយ ក៏កប់ក្នុងដី ឬដុតក្នុងភ្លើងចោលទៅ ព្រោះខ្លាចក្រែងមហាជនឃើញ។ មិនមែនកើតមានមានះ ឬសេចក្តីព្រហើនថា «អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះ ដូចជាយើងឡើយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយមានះ និងសេចក្តីព្រហើនត្រូវកម្ចាត់ចោលហើយ។ «សាច់នេះគ្មានអំបិល គ្មានម្ជូរ គ្មានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបខ្លាំងណាស់ តើគួរធ្វើដូចម្តេចទៅ» មិនមែនបរិភោគដោយការតិះដៀលយ៉ាងនេះឡើយ គឺបរិភោគដោយឆ្លងផុតការតិះដៀលនោះហើយ។ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា «នេះជាចំណែករបស់នាង នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់នាង នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ» ឡើយ គឺមានសេចក្តីស្រុះស្រួលគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់ទតឃើញការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគជាដើម មានសភាពយ៉ាងនេះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតហេតុនោះដល់ភិក្ខុសង្ឃ ហើយត្រាស់សួរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ដូចម្តេច ជនទាំងនោះ បរិភោគអាហារដើម្បីលេងសើចដែរឬទេ?» ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា davāya vā ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨)។ បទថា kantārassa សំដៅយក កន្តារៈដែលនៅសល់មិនទាន់ឆ្លងផុត។

เอวเมว โขติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน ปิยปุตฺตมํสสทิโส กตฺวา ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ. กตเมสํ นวนฺนํ? คมนปาฏิกุลฺยตาทีนํ. คมนปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหาติ, ปริเยสนปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ, ปริโภคนิธานอาสยปริปกฺกาปริปกฺกสมฺมกฺขณนิสฺสนฺทปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ, ตานิ ปเนตานิ คมนปาฏิกุลฺยตาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๙๔) อาหารปาฏิกุลฺยตานิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว. อิติ อิเมสํ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน ปุตฺตมํสูปมํ กตฺวา อาหาโร ปริภุญฺชิตพฺโพ.

បទថា Evameva kho សេចក្តីថា ភិក្ខុគប្បីមើលឃើញកពលិង្ការាហារ ឲ្យដូចជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង។ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើម។ ភិក្ខុកាលពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅ ក៏កំណត់ដឹងនូវកពលិង្ការាហារ ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការស្វែងរក ក៏កំណត់ដឹង ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការបរិភោគ ក្នុងការសន្សំទុក ក្នុងទីតាំងគឺក្រពះ ក្នុងអាហារដែលមិនទាន់រលាយ ក្នុងអាហារដែលរលាយហើយ ក្នុងការប្រឡាក់ប្រឡូក និងក្នុងការហូរចេញ ក៏កំណត់ដឹង។ ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើមទាំងនោះ មានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤) ត្រង់អាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេស។ ភិក្ខុគប្បីពិចារណាធ្វើឲ្យដូចជាសាច់កូនតូច ហើយបរិភោគអាហារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមទាំង ៩ យ៉ាងនេះឯង។

ยถา เต ชายมฺปติกา ปาฏิกุลฺยํ ปิยปุตฺตมํสํ ขาทนฺตา น สารตฺตา คิทฺธมานสา หุตฺวา ขาทึสุ, มชฺฌตฺตภาเวเยว นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตา ขาทึสุ, เอวํ นิจฺฉนฺทราคปริโภคํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตํ อปเนตฺวา ถูลถูลํ วรมํสเมว ขาทึสุ, หตฺถสมฺปตฺตเมว ปน ขาทึสุ, เอวํ สุกฺขภตฺตมนฺทพฺยญฺชนาทีนิ ปิฏฺฐิหตฺเถน อปฏิกฺขิปิตฺวา วฏฺฏเกน วิย กุกฺกุเฏน วิย จ โอธึ อทสฺเสตฺวา ตโต ตโต สปฺปิมํสาทิสํสฏฺฐวรโภชนํเยว วิจินิตฺวา อภุญฺชนฺเตน สีเหน วิย สปทานํ ปริภุญฺชิตพฺโพ.

ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ កាលបរិភោគសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ដ៏គួរខ្ពើមរអើម មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តលោភលន់ ហើយបរិភោគនោះទេ គឺស្ថិតនៅក្នុងភាពជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា ភិក្ខុគប្បីធ្វើការបរិភោគឲ្យប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនច្រានចោលសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែក ហើយជ្រើសរើសបរិភោគតែសាច់ដុំៗ ដ៏ល្អៗនោះទេ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលធ្លាក់មកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីយកខ្នងដៃច្រានចោលនូវបាយក្រៀម និងសម្លតិចតួចជាដើមឡើយ ហើយមិនគប្បីធ្វើការបែងចែកអាហារ ដូចជាសត្វក្រួច ឬដូចជាសត្វមាន់ឡើយ គឺមិនជ្រើសរើសឆាន់តែភោជនាហារដ៏ឧត្តមដែលលាយដោយទឹកដោះថ្លា និងសាច់ជាដើម ពីទីនោះៗឡើយ គប្បីជាអ្នកបរិភោគអាហារតាមលំដាប់ ដូចជាសត្វសីហៈ ដូច្នោះឯង។

ยถา จ เต น ยาวทตฺถํ กณฺฐปฺปมาณํ ขาทึสุ, โถกํ โถกํ ปน เอเกกทิวสํ ยาปนมตฺตเมว ขาทึสุ, เอวเมว อาหรหตฺถกาทิพฺราหฺมณานํ อญฺญตเรน วิย ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ อภุญฺชนฺเตน จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ วา [Pg.99] อาโลปานํ โอกาสํ ฐเปตฺวาว ธมฺมเสนาปตินา วิย ปริภุญฺชิตพฺโพ. โส กิร ปญฺจจตฺตาลีส วสฺสานิ ติฏฺฐมาโน ‘‘ปจฺฉาภตฺเต อมฺพิลุคฺคารสมุฏฺฐาปกํ กตฺวา เอกทิวสมฺปิ อาหารํ น อาหาเรสิ’’นฺติ วตฺวา สีหนาทํ นทนฺโต อิมํ คาถมาห –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញត្រឹមករនោះទេ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅអស់មួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញពោះ ដូចជាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយមានអាហរហត្ថកព្រាហ្មណ៍ជាដើមនោះឡើយ គឺគប្បីទុកកន្លែងសម្រាប់ពំនូតបាយ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយបរិភោគ ដូចជាព្រះធម្មសេនាបតី ដូច្នោះឯង។ ឮថា ព្រះធម្មសេនាបតីនោះ កាលស្ថិតនៅអស់ ៤៥ វស្សា បានពោលថា "យើងមិនដែលបរិភោគអាហារ សូម្បីតែមួយថ្ងៃ ដែលធ្វើឲ្យកើតការភើជូរក្នុងវេលាក្រោយភត្តឡើយ" ហើយបានបន្លឺសីហនាទ ពោលនូវគាថានេះថា៖

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓);

"ភិក្ខុមិនទាន់បរិភោគ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយគប្បីផឹកទឹក នេះជាការល្មមសមគួរ ដើម្បីការរស់នៅជាសុខ របស់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។"

ยถา จ เต น อญฺญมญฺญํ มจฺฉรายนฺตา ขาทึสุ, วิคตมลมจฺเฉเรน ปน ปริสุทฺเธเนว เจตสา ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา อมจฺฉรายิตฺวา ‘‘อิมํ สพฺพํ คณฺหนฺตสฺส สพฺพํ ทสฺสามิ, อุปฑฺฒํ คณฺหนฺตสฺส อุปฑฺฒํ, สเจ คหิตาวเสโส ภวิสฺสติ, อตฺตนา ปริภุญฺชิสฺสามี’’ติ สารณียธมฺเม ฐิเตเนว ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘อญฺญํ กิญฺจิ มยํ มิคมํสํ วา โมรมํสาทีนํ วา อญฺญตรํ ขาทามา’’ติ สมฺมูฬฺหา ขาทึสุ, ปิยปุตฺตมํสภาวํ ปน ชานนฺตาว ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ‘‘อหํ ขาทามิ ภุญฺชามี’’ติ อตฺตูปลทฺธิสมฺโมหํ อนุปฺปาเทตฺวา ‘‘กพฬีการาหาโร น ชานาติ ‘จาตุมหาภูติกกายํ วฑฺเฒมี’ติ, กาโยปิ น ชานาติ ‘กพฬีการาหาโร มํ วฑฺเฒตี’’’ติ, เอวํ สมฺโมหํ ปหาย ปริภุญฺชิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญวเสนาปิ เจส อสมฺมูฬฺเหเนว หุตฺวา ปริภุญฺชิตพฺโพ.

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមានចិត្តកំណាញ់ចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបរិភោគនោះទេ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ដែលប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមានចិត្តកំណាញ់ឡើយ គឺគប្បីតាំងនៅក្នុងសារណីយធម៌ ហើយបរិភោគថា "បើមានអ្នកទទួលយកចង្ហាន់នេះទាំងអស់ យើងនឹងប្រគេនទាំងអស់ បើមានអ្នកទទួលយកពាក់កណ្តាល យើងនឹងប្រគេនពាក់កណ្តាល បើមានចង្ហាន់សល់ពីការទទួលយកនោះ យើងនឹងឆាន់ខ្លួនឯង"។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនជាអ្នកវង្វេងវង្វាន់ ហើយបរិភោគដោយគិតថា "យើងកំពុងបរិភោគសាច់ដទៃណាមួយ មានសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើម" នោះទេ គឺដឹងច្បាស់នូវភាពជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីឲ្យកើតសេចក្តីវង្វេងដោយការប្រកាន់មាំនូវតួខ្លួនថា "យើងបរិភោគ យើងស៊ី" ឡើយ គឺគប្បីលះបង់សេចក្តីវង្វេង ហើយបរិភោគដោយពិចារណាថា "កពលីការាហារ មិនដឹងថា 'យើងញ៉ាំងកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤ ឲ្យចម្រើនឡើយ' សូម្បីតែកាយក៏មិនដឹងថា 'កពលីការាហារ ញ៉ាំងយើងឲ្យចម្រើនឡើយ'"។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុគប្បីជាអ្នកមិនវង្វេង ដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគអាហារនេះចុះ។

ยถา จ เต น ‘‘อโห วต มยํ ปุนปิ เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาเทยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ขาทึสุ, ปตฺถนํ ปน วีติวตฺตาว หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปณีตโภชนํ ลทฺธา ‘อโห วตาหํ สฺเวปิ ปุนทิวเสปิ เอวรูปํ ลเภยฺยํ’, ลูขํ วา ปน ลทฺธา ‘‘หิยฺโย วิย เม อชฺช ปณีตโภชนํ น ลทฺธ’’นฺติ ปตฺถนํ วา อนุโสจนํ วา อกตฺวา นิตฺตณฺเหน –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ពួកយើងនឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះម្តងទៀត" ហើយបរិភោគនោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ យើងនឹងបានអាហារមានសភាពយ៉ាងនេះនៅថ្ងៃស្អែក ឬថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត" ឬកាលបានអាហារគ្រោតគ្រាត មិនគប្បីសោកស្តាយ ឬប្រាថ្នាថា "ថ្ងៃនេះ យើងមិនបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែមដូចកាលពីម្សិលមិញសោះ" ឡើយ គឺគប្បីជាអ្នកមិនមានតណ្ហា ហើយបរិភោគ...

‘‘อตีตํ นานุโสจามิ, นปฺปชปฺปามินาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ, เตน วณฺโณ ปสีทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๙๐) –

"យើងមិនសោកស្តាយចំពោះអាហារដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចំពោះអាហារដែលមិនទាន់មកដល់ យើងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបសម្បុរកាយរបស់យើងស្រស់ថ្លា។"

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเนเนว ยาเปสฺสามี’’ติ ปริภุญฺชิตพฺโพ.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគដោយតាំងចិត្តថា "យើងនឹងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ"។

ยถา จ เต น ‘‘เอตฺตกํ กนฺตาเร ขาทิตฺวา อวสิฏฺฐํ กนฺตารํ อติกฺกมฺม โลณมฺพิลาทีหิ โยเชตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ สนฺนิธึ อกํสุ, กนฺตารปริโยสาเน [Pg.100] ปน ‘‘ปุเร มหาชโน ปสฺสตี’’ติ ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา วา ฌาปยึสุ, เอวเมว –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា "ពួកយើងបរិភោគសាច់កូនក្នុងផ្លូវលំបាកត្រឹមប៉ុណ្ណេះសិន ចំណែកសាច់ដែលសល់ ពួកយើងនឹងយកទៅលាយជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគក្រោយពេលឆ្លងផុតផ្លូវលំបាកនេះទៅ" នោះទេ គឺនៅពេលដល់ទីបំផុតនៃផ្លូវលំបាក ពួកគាត់បានកប់ក្នុងដីក្តី ដុតក្នុងភ្លើងក្តី ដោយគិតថា "កុំឲ្យមហាជនឃើញមុនឡើយ" យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ...

‘‘อนฺนานมโถ ปานานํ,ขาทนียานํ อโถปิ วตฺถานํ;

ลทฺธา น สนฺนิธึ กยิรา,น จ ปริตฺตเส ตานิ อลภมาโน’’ติ. (สุ. นิ. ๙๓๐);

–

"ភិក្ខុកាលបានបាយក្តី ទឹកក្តី ខាទនីយៈក្តី មួយវិញទៀត សំពត់ក្តី មិនគប្បីធ្វើការសន្សំទុកឡើយ ហើយកាលមិនបានរបស់ទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីក្តៅក្រហាយឡើយ។"

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ยํ ยํ ลภติ, ตโต ตโต อตฺตโน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา, เสสํ สพฺรหฺมจารีนํ วิสฺสชฺเชตฺวา สนฺนิธึ ปริวชฺชนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘โกจิ อญฺโญ อมฺเห วิย เอวรูปํ ปุตฺตมํสํ ขาทิตุํ น ลภตี’’ติ มานํ วา ทปฺปํ วา อกํสุ, นิหตมานา ปน นิหตทปฺปา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปณีตโภชนํ ลภิตฺวา ‘‘อหมสฺมิ ลาภี จีวรปิณฺฑปาตาทีน’’นฺติ น มาโน วา ทปฺโป วา กาตพฺโพ. ‘‘นายํ ปพฺพชฺชา จีวราทิเหตุ, อรหตฺตเหตุ ปนายํ ปพฺพชฺชา’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิหตมานทปฺเปเนว ปริภุญฺชิตพฺโพ.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ បាននូវបច្ច័យណាមួយក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ គប្បីកាន់យកពីបច្ច័យនោះៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅ ហើយលះបង់បច្ច័យដែលសល់ដល់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ វៀរចាកការសន្សំទុក ហើយបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងដោយគិតថា "អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះ ដូចពួកយើងឡើយ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានមានះលះបង់ហើយ មានសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងថា "យើងជាអ្នកបាននូវចីវរ និងបិណ្ឌបាតជាដើម" ឡើយ។ គប្បីពិចារណាថា "ការបួសនេះ មិនមែនមានចីវរជាដើមជាហេតុទេ តែការបួសនេះ មានព្រះអរហត្តជាហេតុ" ហើយជាអ្នកមានមានះនិងសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ទើបបរិភោគ។

ยถา จ เต ‘‘กึ อิมินา อโลเณน อนมฺพิเลน อธูปิเตน ทุคฺคนฺเธนา’’ติ หีเฬตฺวา น ขาทึสุ, หีฬนํ ปน วีติวตฺตา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมว ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ อิมินา อสฺสโคณภตฺตสทิเสน ลูเขน นิรเสน, สุวานโทณิยํ ตํ ปกฺขิปถา’’ติ เอวํ ปิณฺฑปาตํ วา ‘‘โก อิมํ ภุญฺชิสฺสติ, กากสุนขาทีนํ เทหี’’ติ เอวํ ทายกํ วา อหีเฬนฺเตน –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបង្អាប់បង្អោនហើយបរិភោគថា "តើសាច់ដែលមិនប្រៃ មិនជូរ មិនមានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវការបង្អាប់បង្អោន ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោននូវបិណ្ឌបាតថា "តើបាយដ៏គ្រោតគ្រាត គ្មានរសជាតិ ដូចជាបាយសេះបាយគោនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី ចូរចាក់វាចោលក្នុងស្នូកឆ្កែទៅ" ឬមិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទាយកថា "តើនរណានឹងបរិភោគបាយនេះ ចូរឲ្យទៅក្អែកនិងឆ្កែជាដើមទៅ" ឡើយ គឺគប្បី...

‘‘ส ปตฺตปาณิ วิจรนฺโต, อมูโค มูคสมฺมโต;

อปฺปํ ทานํ น หีเฬยฺย, ทาตารํ นาวชานิยา’’ติ. (สุ. นิ. ๗๑๘);

–

"ភិក្ខុនោះកាលកាន់សបាតដើរទៅ ទោះបីមិនមែនជាអ្នកគរ ក៏គប្បីធ្វើដូចជាអ្នកគរ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទានបន្តិចបន្តួចឡើយ មិនគប្បីមើលងាយទាយកឡើយ។"

อิมํ โอวาทํ อนุสฺสรนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพ. ยถา จ เต น ‘‘ตุยฺหํ ภาโค, มยฺหํ ภาโค, ตว ปุตฺโต มม ปุตฺโต’’ติ อญฺญมญฺญํ อติมญฺญึสุ, สมคฺคา ปน, สมฺโมทมานา หุตฺวา ขาทึสุ, เอวเมวํ ปิณฺฑปาตํ ลภิตฺวา ยถา เอกจฺโจ ‘‘โก ตุมฺหาทิสานํ ทสฺสติ นิกฺการณา อุมฺมาเรสุ ปกฺขลนฺตานํ อาหิณฺฑนฺตานํ วิชาตมาตาปิ โว ทาตพฺพํ น มญฺญติ, มยํ ปน [Pg.101] คตคตฏฺฐาเน ปณีตานิ จีวราทีนิ ลภามา’’ติ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจารี อติมญฺญติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា "...នេះជាចំណែករបស់អ្នក នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់អ្នក នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមើលងាយសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដែលមានសីល ដូចជាភិក្ខុខ្លះមើលងាយថា "តើទាយកណានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយ ដែលដើរត្រេត្រាសជំពប់ជើងលើធ្នឹមទ្វារដោយគ្មានហេតុផល សូម្បីតែមាតាបង្កើតក៏មិនគិតថានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយដែរ ចំណែកពួកយើងវិញ តែងបាននូវចីវរជាដើមដ៏ផ្អែមល្ហែមក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ" ឡើយ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយក ហើយត្រាស់ទុកថា៖

‘‘โส เตน ลาภสกฺการสิโลเกน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต อญฺเญ เปสเล ภิกฺขู อติมญฺญติ. ตญฺหิ ตสฺส, ภิกฺขเว, โมฆปุริสสฺส โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๖๑).

"ភិក្ខុនោះ ត្រូវលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរនោះគ្របសង្កត់ មានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈជាដើមនោះរួបរឹតហើយ តែងមើលងាយភិក្ខុដទៃទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អំពើនោះរបស់មោឃបុរសនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ អស់កាលជាអង្វែង។"

เอวํ กญฺจิ อนติมญฺญิตฺวา สพฺเพหิ สพฺรหฺมจารีหิ สทฺธึ สมคฺเคน สมฺโมทมาเนน หุตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ.

ปริญฺญาเตติ ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา ปหานปริญฺญาติ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. กถํ? อิธ ภิกฺขุ ‘‘กพฬีการาหาโร นาม อยํ สวตฺถุกวเสน โอชฏฺฐมกรูปํ โหติ, โอชฏฺฐมกรูปํ กตฺถ ปฏิหญฺญติ? ชิวฺหาปสาเท, ชิวฺหาปสาโท กินฺนิสฺสิโต? จตุมหาภูตนิสฺสิโต. อิติ โอชฏฺฐมกํ ชิวฺหาปสาโท ตสฺส ปจฺจยานิ มหาภูตานีติ อิเม ธมฺมา รูปกฺขนฺโธ นาม, ตํ ปริคฺคณฺหโต อุปฺปนฺนา ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. อิติ สพฺเพปิเม ปญฺจกฺขนฺธา สงฺเขปโต นามรูปมตฺตํ โหตี’’ติ ปชานาติ. โส เต ธมฺเม สรสลกฺขณโต ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ. เอตฺตาวตาเนน กพฬีการาหารมุเขน สปฺปจฺจยสฺส นามรูปสฺส ยาถาวโต ทิฏฺฐตฺตา กพฬีการาหาโร ญาตปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหติ. โส ตเทว สปฺปจฺจยํ นามรูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน สมฺมสติ. เอตฺตาวตาเนน โส ติลกฺขณปฏิเวธสมฺมสนญาณสงฺขาตาย ตีรณปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหติ. ตสฺมึเยว นามรูเป ฉนฺทราคาวกฑฺฒเนน อนาคามิมคฺเคน ปริชานตา ปหานปริญฺญาย ปริญฺญาโต โหตีติ.

ពាក្យថា Pariññāte គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញា ៣ គឺ ញាតបរិញ្ញា តិរណបរិញ្ញា និងបហានបរិញ្ញា។ តើដឹងច្បាស់ដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ដឹងច្បាស់ថា "កពលីការាហារនេះ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ តែងជាឱជដ្ឋមកកាយ ចុះឱជដ្ឋមកកាយនោះ ប៉ះទង្គិចក្នុងទីណា? ប៉ះទង្គិចក្នុងជិវ្ហាបសាទ ចុះជិវ្ហាបសាទអាស្រ័យនឹងអ្វី? អាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ៤។ ឱជដ្ឋមកកាយក្តី ជិវ្ហាបសាទក្តី មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃជិវ្ហាបសាទនោះក្តី ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវរូបក្ខន្ធនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាទី ៥ ដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៤។ ដូច្នេះ ភពនៃខន្ធទាំង ៥ ទាំងអស់នេះ ដោយសង្ខេប គឺត្រឹមតែនាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ"។ ភិក្ខុនោះ កំណត់នូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃសភាវលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ហើយកាលស្វែងរកបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ តែងឃើញនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយអនុលោមនិងបដិលោម។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយញាតបរិញ្ញា ព្រោះការឃើញតាមពិតនូវនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យ ដោយមានកពលីការាហារជាប្រធាន។ ភិក្ខុនោះ លើកឡើងនូវលក្ខណៈ ៣ គឺ អនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា ក្នុងនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយតិរណបរិញ្ញា ដែលពោលគឺការពិចារណាញ្ញាណក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ ៣។ មួយវិញទៀត កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយបហានបរិញ្ញា ព្រោះការដឹងច្បាស់ដោយអនាគាមិមគ្គ ដែលជាគ្រឿងលះបង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងនាមនិងរូបនោះឯង។

ปญฺจกามคุณิโกติ ปญฺจกามคุณสมฺภโว ราโค ปริญฺญาโต โหติ. เอตฺถ ปน ติสฺโส ปริญฺญา เอกปริญฺญา สพฺพปริญฺญา มูลปริญฺญาติ. กตมา เอกปริญฺญา? โย ภิกฺขุ ชิวฺหาทฺวาเร เอกรสตณฺหํ ปริชานาติ, เตน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตีติ. กสฺมา? ตสฺสาเยว ตตฺถ อุปฺปชฺชนโต. สาเยว หิ ตณฺหา จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนา รูปราโค [Pg.102] นาม โหติ, โสตทฺวาราทีสุ อุปฺปนฺนา สทฺทราคาทโย. อิติ ยถา เอกสฺเสว โจรสฺส ปญฺจมคฺเค หนโต เอกสฺมึ มคฺเค คเหตฺวา สีเส ฉินฺเน ปญฺจปิ มคฺคา เขมา โหนฺติ, เอวํ ชิวฺหาทฺวาเร รสตณฺหาย ปริญฺญาตาย ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโต โหตีติ อยํ เอกปริญฺญา นาม.

ពាក្យថា Pañcakāmaguṇiko គឺរាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ បរិញ្ញាមាន ៣ គឺ ឯកបរិញ្ញា សព្វបរិញ្ញា និងមូលបរិញ្ញា។ តើឯកបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ភិក្ខុណាដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាតែមួយក្នុងជិវ្ហាទ្វារ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតណ្ហានោះឯង តែងកើតឡើងក្នុងទ្វារនោះ។ ពិពិតមែន តណ្ហានោះឯង កាលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ ឈ្មោះថា រូបរាគៈ កាលកើតឡើងក្នុងសោតទ្វារជាដើម ឈ្មោះថា សទ្ទរាគៈជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ ចោរតែម្នាក់ កាលប្លន់ក្នុងផ្លូវ ៥ នាយតម្រួតចាប់ចោរនោះក្នុងផ្លូវមួយ ហើយកាត់ក្បាលចោល ផ្លូវទាំង ៥ ក៏មានសេចក្តីក្សេមសម្រាន្តយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ កាលភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាក្នុងជិវ្ហាទ្វារហើយ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា ឯកបរិញ្ញា។

กตมา สพฺพปริญฺญา? ปตฺเต ปกฺขิตฺตปิณฺฑปาตสฺมิญฺหิ เอกสฺมึเยว ปญฺจกามคุณิกราโค ลพฺภติ. กถํ? ปริสุทฺธํ ตาวสฺส วณฺณํ โอโลกยโต รูปราโค โหติ, อุณฺเห สปฺปิมฺหิ ตตฺถ อาสิญฺจนฺเต ปฏปฏาติ สทฺโท อุฏฺฐหติ, ตถารูปํ ขาทนียํ วา ขาทนฺตสฺส มุรุมุรูติ สทฺโท อุปฺปชฺชติ, ตํ อสฺสาทยโต สทฺทราโค. ชีรกาทิวสคนฺธํ อสฺสาเทนฺตสฺส คนฺธราโค, สาทุรสวเสน รสราโค. มุทุโภชนํ ผสฺสวนฺตนฺติ อสฺสาทยโต โผฏฺฐพฺพราโค. อิติ อิมสฺมึ อาหาเร สติสมฺปชญฺเญน ปริคฺคเหตฺวา นิจฺฉนฺทราคปริโภเคน ปริภุตฺเต สพฺโพปิ โส ปริญฺญาโต โหตีติ อยํ สพฺพปริญฺญา นาม.

តើសព្វបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ព្រោះថារាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ តែងបានក្នុងបិណ្ឌបាតតែមួយ ដែលគេដាក់ក្នុងသបាត។ តើបានដូចម្តេច? មុនដំបូង កាលភិក្ខុមើលនូវពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធនៃបិណ្ឌបាតនោះ រូបរាគៈក៏កើតឡើង កាលគេចាក់ទឹកដោះថ្លាដ៏ក្តៅទៅក្នុងបិណ្ឌបាតនោះ សំឡេងប្រោកៗក៏កើតឡើង ឬកាលភិក្ខុទំពារខាទនីយៈមានសភាពយ៉ាងនោះ សំឡេងច្រុបៗក៏កើតឡើង កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងសំឡេងនោះ សទ្ទរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុស្រូបក្លិនដែលផ្សំដោយជីរការជាដើម គន្ធរាគៈក៏កើតឡើង ដោយអំណាចនៃរសដ៏ផ្អែមល្ហែម រសរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងភោជនាហារដ៏ទន់ល្មើយថា មានសម្ផស្សល្អ ផោដ្ឋព្វរាគៈក៏កើតឡើង។ ដូច្នេះ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវអាហារនេះដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគដោយការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ រាគៈទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា សព្វបរិញ្ញា។

กตมา มูลปริญฺญา? ปญฺจกามคุณิกราคสฺส หิ กพฬีการาหาโร มูลํ. กสฺมา? ตสฺมึ สติ ตสฺสุปฺปตฺติโต. พฺราหฺมณติสฺสภเย กิร ทฺวาทส วสฺสานิ ชายมฺปติกานํ อุปนิชฺฌานจิตฺตํ นาม นาโหสิ. กสฺมา? อาหารมนฺทตาย. ภเย ปน วูปสนฺเต โยชนสติโก ตมฺพปณฺณิทีโป ทารกานํ ชาตมงฺคเลหิ เอกมงฺคโล อโหสิ. อิติ มูลภูเต อาหาเร ปริญฺญาเต ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตีติ อยํ มูลปริญฺญา นาม.

តើឫសគល់នៃបរិញ្ញា (មូលបរិញ្ញា) នោះ តើដូចម្តេច? គឺកពលិង្ការាហារ ជាឫសគល់នៃរាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើកពលិង្ការាហារនោះមាន រាគៈនោះក៏កើតឡើង។ ឮថា ក្នុងសម័យមានភ័យអំពីព្រាហ្មណតិស្សៈ អស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ចិត្តដែលសម្លឹងមើលគ្នានិងគ្នាដោយអំណាចរាគៈរបស់ប្ដីប្រពន្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែភាពខ្សត់ខ្សោយនៃអាហារ។ លុះដល់ភ័យនោះស្ងប់រម្ងាប់ទៅ កោះតម្ពបណ្ណិទ្វីបដែលមានទំហំ ១០០ យោជន៍ ក៏មានមង្គលតែមួយ គឺមង្គលនៃការកើតនៃកូនក្មេងទាំងឡាយ។ យ៉ាងនេះ កាលបើដឹងច្បាស់នូវអាហារដែលជាឫសគល់ហើយ រាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ នេះហៅថា មូលបរិញ្ញា។

นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ เตน ราเคน สทฺธึ ปหาเนกฏฺฐตาย ปหีนตฺตา นตฺถิ. เอวมยํ เทสนา ยาว อนาคามิมคฺคา กถิตา. ‘‘เอตฺตเกน ปน มา โวสานํ อาปชฺชึสู’’ติ เอเตสํเยว รูปาทีนํ วเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ยาว อรหตฺตา กเถตุํ วฏฺฏตีติ. ปฐมาหาโร (นิฏฺฐิโต).

ពាក្យថា 'សញ្ញោជនៈនោះមិនមាន' គឺព្រោះសញ្ញោជនៈនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ដោយភាពជាធម៌ត្រូវលះបង់ជាមួយគ្នានឹងរាគៈនោះ ទើបមិនមាន។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងធម៌ទេសនានេះ រហូតដល់អនាគាមិមគ្គ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុអ្នកសម្ដែងធម៌ មិនគួរដល់នូវការឈប់សម្រាកត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ គឺគួរចម្រើនវិបស្សនាក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃរូបជាដើមទាំងនោះឯង រហូតដល់ព្រះអរហត្ត ទើបជាការគួរសម្ដែង។ អាហារទី ១ ចប់។

ทุติเย [Pg.103] นิจฺจมฺมาติ ขุรโต ปฏฺฐาย ยาว สิงฺคมูลา สกลสรีรโต อุทฺทาลิตจมฺมา กึสุกราสิวณฺณา. กสฺมา ปน อญฺญํ หตฺถิอสฺสโคณาทิอุปมํ อคเหตฺวา นิจฺจมฺมคาวูปมา คหิตาติ? ติติกฺขิตุํ อสมตฺถภาวทีปนตฺถํ. มาตุคาโม หิ อุปฺปนฺนํ ทุกฺขเวทนํ ติติกฺขิตุํ อธิวาเสตุํ น สกฺโกติ, เอวเมว ผสฺสาหาโร อพโล ทุพฺพโลติ ทสฺสนตฺถํ สทิสเมว อุปมํ อาหริ. กุฏฺฏนฺติ สิลากุฏฺฏาทีนํ อญฺญตรํ. กุฏฺฏนิสฺสิตา ปาณา นาม อุณฺณนาภิสรพูมูสิกาทโย. รุกฺขนิสฺสิตาติ อุจฺจาลิงฺคปาณกาทโย. อุทกนิสฺสิตาติ มจฺฉสุํสุมาราทโย. อากาสนิสฺสิตาติ ฑํสมกสกากกุลลาทโย. ขาเทยฺยุนฺติ ลุญฺจิตฺวา ขาเทยฺยุํ. สา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ตํ ตํฐานสนฺนิสฺสยมูลิกํ ปาณขาทนภยํ สมฺปสฺสมานา เนว อตฺตโน สกฺการสมฺมานํ, น ปิฏฺฐิปริกมฺมสรีรสมฺพาหนอุณฺโหทกานิ อิจฺฉติ, เอวเมว ภิกฺขุ ผสฺสาหารมูลกํ กิเลสปาณกขาทนภยํ สมฺปสฺสมาโน เตภูมกผสฺเสน อนตฺถิโก โหติ.

ក្នុងអាហារទី ២ ពាក្យថា 'នាងគោគ្មានស្បែក' (និច្ចម្មា) គឺនាងគោដែលគេបកស្បែកចេញពីខ្លួនទាំងមូល ចាប់តាំងពីក្រចកជើងរហូតដល់គល់ស្នែង មានពណ៌ដូចជាគំនរផ្កាចារ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់យកឧបមាដទៃ មានដំរី សេះ ឬគោឈ្មោលជាដើម តែទ្រង់យកឧបមាដោយនាងគោគ្មានស្បែកនេះវិញ? ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនអាចអត់ធន់បាន។ ព្រោះថាមាតុគ្រាមមិនអាចអត់ទ្រាំ សង្កត់សង្កិនទុក្ខវេទនាដែលកើតឡើងបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីបង្ហាញថាផស្សាហារជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ គ្មានកម្លាំង ព្រះអង្គទើបនាំមកនូវឧបមាដ៏សមគួរនេះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា 'ជញ្ជាំង' (កុដ្ដំ) គឺជញ្ជាំងណាមួយ មានជញ្ជាំងថ្មជាដើម។ ពួកសត្វអាស្រ័យជញ្ជាំង គឺសត្វមានសត្វពីងពាង ជីងចក់ និងកណ្ដុរជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យដើមឈើ' គឺពួកដង្កូវមានរោមជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យទឹក' គឺពួកត្រី និងក្រពើជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យអាកាស' គឺពួករបោម មូស ក្អែក និងខ្លែងជាដើម។ ពាក្យថា 'ខាំស៊ី' គឺចឹកជញ្ជែងខាំស៊ី។ នាងគោនោះ កាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតទាំងឡាយ ដែលមានការអាស្រ័យនឹងកន្លែងនោះៗជាឫសគល់ ក្នុងកន្លែងនោះៗ តែងមិនប្រាថ្នានូវការធ្វើសក្ការៈគោរពដល់ខ្លួនឡើយ សូម្បីតែការដុសខាត់ខ្នង ការច្រbាច់រាងកាយ និងទឹកក្ដៅ ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតគឺកិលេស ដែលមានផស្សាហារជាឫសគល់ ក៏ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាដោយផស្សៈក្នុងត្រីភូមិ យ៉ាងនោះឯង។

ผสฺเส, ภิกฺขเว, อาหาเร ปริญฺญาเตติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. อิธาปิ ติสฺโส ปริญฺญา. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตสํ วตฺถารมฺมณานิ รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ สปฺปจฺจยสฺส นามรูปสฺส ยาถาวโต ทสฺสนํ ญาตปริญฺญา. ตตฺเถว ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน อนิจฺจาทิโต ตุลนํ ตีรณปริญฺญา. ตสฺมึเยว ปน นามรูเป ฉนฺทราคนิกฺกฑฺฒโน อรหตฺตมคฺโค ปหานปริญฺญา. ติสฺโส เวทนาติ เอวํ ผสฺสาหาเร ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต ติสฺโส เวทนา ปริญฺญาตาว โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตา ตํสมฺปยุตฺตตฺตา จ. อิติ ผสฺสาหารวเสน เทสนา ยาว อรหตฺตา กถิตา. ทุติยาหาโร.

ពាក្យថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ក្នុងទីនេះ ក៏មានបរិញ្ញា ៣ ដែរ។ ក្នុងបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះ ការឃើញតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ យ៉ាងនេះថា 'ផស្សៈជាសង្ខារក្ខន្ធ វេទនាដែលសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះជាវេទនាខន្ធ សញ្ញាជាសញ្ញាខន្ធ ចិត្តជាវិញ្ញាណខន្ធ វត្ថុនិងអារម្មណ៍របស់ធម៌ទាំងនោះជារូបខន្ធ' នេះហៅថា ញាតបរិញ្ញា។ ការលើកឡើងនូវត្រីលក្ខណៈក្នុងនាមរូបនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម នេះហៅថា តិរណបរិញ្ញា។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គដែលកម្ចាត់បង់នូវឆន្ទរាគក្នុងនាមរូបនោះឯង នេះហៅថា បហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា 'វេទនាទាំង ៣' គឺកាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ វេទនាទាំង ៣ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានផស្សៈនោះជាឫសគល់ និងព្រោះសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃផស្សាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ២ ចប់។

ตติเย องฺคารกาสูติ องฺคารานํ กาสุ. กาสูติ ราสิปิ วุจฺจติ อาวาโฏปิ.

ក្នុងអាហារទី ៣ ពាក្យថា 'រណ្តៅរងើកភ្លើង' (អង្គារកាសុ) គឺរណ្តៅនៃរងើកភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'កាសុ' នេះ លោកហៅថា គំនរ ក៏បាន ហៅថា រណ្តៅ ក៏បាន។

‘‘องฺคารกาสุํ [Pg.104] อปเร ผุณนฺติ,นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา,ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๖๒);

–

«នរជនទាំងឡាយដទៃទៀត យំសោក មានខ្លួនខ្លោចឆេះជុំវិញ កំពុងរលាស់ចេញនូវរងើកភ្លើងក្នុងរណ្តៅរងើកភ្លើង ម្នាលនាយសារថី ខ្ញុំឃើញសត្វទាំងនោះហើយ ភ័យក៏គ្របសង្កត់ខ្ញុំ ម្នាលមាតលិទេវសារថី ខ្ញុំសួរអ្នក»។

เอตฺถ ราสิ ‘‘กาสู’’ติ วุตฺโต.

ក្នុងគាថានេះ គំនរ លោកហៅថា 'កាសុ'។

‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขนสิ สารถี’’ติ? (ชา. ๒.๒๒.๓). –

«ម្នាលនាយសារថី ហេតុអ្វីបានជាអ្នកប្រញាប់ប្រញាល់ជីករណ្តៅយ៉ាងនេះ?»

เอตฺถ อาวาโฏ. อิธาปิ อยเมว อธิปฺเปโต. สาธิกโปริสาติ อติเรกโปริสา ปญฺจรตนปฺปมาณา. วีตจฺจิกานํ วีตธูมานนฺติ เอเตนสฺส มหาปริฬาหตํ ทสฺเสติ. ชาลาย วา หิ ธูเม วา สติ วาโต สมุฏฺฐาติ, ปริฬาโห มหา น โหติ, ตทภาเว วาตาภาวโต ปริฬาโห มหา โหติ. อารกาวสฺสาติ ทูเรเยว ภเวยฺย.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយករណ្តៅ។ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏សំដៅយករណ្តៅនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា 'ជ្រៅជាងកម្ពស់មនុស្ស' (សាធិកបោរិសា) គឺជ្រៅហួសកម្ពស់មនុស្ស មានប្រមាណ ៥ ហត្ថ។ ពាក្យថា 'គ្មានរងើក គ្មានផ្សែង' (វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពក្តៅក្រហាយខ្លាំងក្លានៃរណ្តៅនោះ ដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថាកាលបើមានអណ្តាតភ្លើង ឬមានផ្សែង ខ្យល់តែងបក់ផាត់ កម្ដៅខ្លាំងក៏មិនមានឡើយ កាលបើគ្មានអណ្តាតភ្លើងនិងផ្សែងនោះទេ ព្រោះតែគ្មានខ្យល់ កម្ដៅក៏រឹតតែក្តៅខ្លាំងឡើង។ ពាក្យថា 'គប្បីនៅឆ្ងាយ' (អារកាវស្ស) គឺគប្បីនៅឆ្ងាយឆ្ងាយតែម្តង។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – องฺคารกาสุ วิย หิ เตภูมกวฏฺฏํ ทฏฺฐพฺพํ. ชีวิตุกาโม ปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน. ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา วิย กุสลากุสลกมฺมํ. เตสํ ตํ ปุริสํ นานาพาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุํ อุปกฑฺฒนกาโล วิย ปุถุชฺชนสฺส กมฺมายูหนกาโล. กมฺมญฺหิ อายูหิยมานเมว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นาม. องฺคารกาสุนิทานํ ทุกฺขํ วิย กมฺมนิทานํ วฏฺฏทุกฺขํ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសដែលចង់រស់ជីវិត។ កុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម គប្បីឃើញដូចជាបុរសមានកម្លាំងពីរនាក់។ កាលដែលបុថុជ្ជនសន្សំកម្ម គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលបុរសមានកម្លាំងទាំងពីរនាក់នោះ ចាប់បុរសនោះត្រង់ដើមដៃទាំងសងខាង ហើយអូសទាញទៅរកដណ្តៅរងើកភ្លើង។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលកំពុងសន្សំ តែងតែទាញនាំទៅកាន់បដិសន្ធិ។ ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារដែលមានកម្មជាហេតុ គប្បីជ្រាបថាដូចជាទុក្ខដែលមានរណ្តៅរងើកភ្លើងជាហេតុ យ៉ាងនោះឯង។

ปริญฺญาเตติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. ปริญฺญาโยชนา ปเนตฺถ ผสฺเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ติสฺโส ตณฺหาติ กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ อิมา ปริญฺญาตา โหนฺติ. กสฺมา? ตณฺหามูลกตฺตา มโนสญฺเจตนาย. น หิ เหตุมฺหิ อปฺปหีเน ผลํ ปหียติ. อิติ มโนสญฺเจตนาหารวเสนปิ ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา. ตติยาหาโร.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញាក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'តណ្ហាទាំង ៣' គឺកាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា ទាំងនេះឈ្មោះថាត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមនោសញ្ចេតនាមានតណ្ហាជាឫសគល់។ ព្រោះថាកាលបើហេតុមិនទាន់បានលះបង់ហើយ ផលក៏មិនអាចលះបង់បានឡើយ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃមនោសញ្ចេតនាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៣ ចប់។

จตุตฺเถ อาคุจารินฺติ ปาปจารึ โทสการกํ. กถํ โส ปุริโสติ โส ปุริโส กถํภูโต, กึ ยาเปติ, น ยาเปตีติ ปุจฺฉติ? ตเถว เทว ชีวตีติ ยถา ปุพฺเพ, อิทานิปิ ตเถว ชีวติ.

ក្នុងអាហារទី ៤ ពាក្យថា 'អ្នកប្រព្រឹត្តខុស' (អាគុចារឹ) គឺអ្នកប្រព្រឹត្តអាក្រក់ អ្នកធ្វើខុសច្បាប់។ ពាក្យថា 'តើបុរសនោះដូចម្តេចខ្លះ' គឺទ្រង់សួរថា បុរសនោះមានសភាពដូចម្តេច តើគេរស់នៅបានឬទេ ឬក៏រស់នៅមិនបាន? ពាក្យថា 'ក្រាបទូលព្រះសម្មតិទេវៈ គេនៅរស់យ៉ាងនោះឯង' គឺធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនយ៉ាងណា ឥឡូវនេះក៏នៅរស់យ៉ាងនោះដែរ។

เอวเมว [Pg.105] โขติ อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ราชา วิย หิ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, อาคุจารี ปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิโต พาลปุถุชฺชโน, ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ, อาคุจารึ ปุริสํ ‘‘ตีหิ สตฺติสเตหิ หนถา’’ติ รญฺญา อาณตฺตกาโล วิย กมฺมรญฺญา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตปุถุชฺชนํ คเหตฺวา ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนกาโล. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ, สตฺตีสุ ปน ทุกฺขํ นตฺถิ, สตฺตีหิ ปหฏวณมูลกํ ทุกฺขํ, เอวเมว ปฏิสนฺธิยมฺปิ ทุกฺขํ นตฺถิ, ทินฺนาย ปน ปฏิสนฺธิยา ปวตฺเต วิปากทุกฺขํ สตฺติปหฏวณมูลกํ ทุกฺขํ วิย โหติ.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ ក៏មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្ម គប្បីឃើញដូចជាព្រះរាជា។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុស។ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីឃើញដូចជាលំពែង ៣ រយ។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយចាក់សម្លាប់បុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុសនោះដោយលំពែង ៣ រយចុះ' គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលស្តេចគឺកម្ម ចាប់យកបុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ហើយបោះទៅក្នុងបដិសន្ធិ។ ក្នុងឧបមានោះ ទោះបីជាបដិសន្ធិវិញ្ញាណប្រៀបដូចជាលំពែង ៣ រយយ៉ាងណាក៏ដោយ តែទុក្ខមិនមែនមាននៅក្នុងលំពែងទាំងឡាយនោះទេ គឺទុក្ខកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ទុក្ខក្នុងខណៈបដិសន្ធិក៏មិនមានដែរ តែថាកាលបើបដិសន្ធិត្រូវបានប្រគល់ឲ្យហើយ វិបាកទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាល តែងមានសភាពដូចជាទុក្ខដែលកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងនោះឯង។

ปริญฺญาเตติ ตีเหว ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต. อิธาปิ ปริญฺญาโยชนา ผสฺสาหาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. นามรูปนฺติ วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ. วิญฺญาณสฺมิญฺหิ ปริญฺญาเต ตํ ปริญฺญาตเมว โหติ ตมฺมูลกตฺตา สหุปฺปนฺนตฺตา จ. อิติ วิญฺญาณาหารวเสนปิ ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตาติ. จตุตฺถาหาโร. ตติยํ.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញា គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'នាមរូប' គឺនាមរូបដែលមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យ។ ព្រោះថាកាលបើវិញ្ញាណត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ នាមរូបនោះក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានវិញ្ញាណនោះជាឫសគល់ និងព្រោះកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៤ ចប់។ សូត្រទី ៣ ចប់។

๔. อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាអំពីអត្ថិរាគសូត្រ

๖๔. จตุตฺเถ ราโคติอาทีนิ โลภสฺเสว นามานิ. โส หิ รญฺชนวเสน ราโค, นนฺทนวเสน นนฺที, ตณฺหายนวเสน ตณฺหาติ วุจฺจติ. ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหนฺติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย ปติฏฺฐิตญฺเจว วิรูฬฺหญฺจ. ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ ภุมฺมํ, สพฺพตฺถ วา ปุริมปุริมปเท เอตํ ภุมฺมํ. อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธีติ อิทํ อิมสฺมึ วิปากวฏฺเฏ ฐิตสฺส อายติวฏฺฏเหตุเก สงฺขาเร สนฺธาย วุตฺตํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ ยสฺมึ ฐาเน อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ อตฺถิ.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា 'រាគៈ' ជាដើម គឺជាឈ្មោះរបស់លោភៈនោះឯង។ ព្រោះថាលោភៈនោះ លោកហៅថា 'រាគៈ' ដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល ហៅថា 'នន្ទី' ដោយអំណាចនៃការរីករាយ ហៅថា 'តណ្ហា' ដោយអំណាចនៃការចង់បាន។ ពាក្យថា 'វិញ្ញាណតាំងនៅនិងលូតលាស់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ' គឺកម្មដែលឲ្យផលរួចហើយ ឈ្មោះថាតាំងនៅផង លូតលាស់ផង ដោយសមត្ថភាពក្នុងការទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា 'ក្នុងទីណា' (យត្ថ) គឺជាសត្តមីវិភត្តិក្នុងវដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ ឬក៏ក្នុងបទមុនៗគ្រប់ទីកន្លែង គឺជាសត្តមីវិភត្តិនេះឯង។ ពាក្យថា 'ការលូតលាស់នៃសង្ខារទាំងឡាយមាននៅក្នុងទីនោះ' នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើសង្ខារទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃវដ្តសង្សារក្នុងអនាគត របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវិបាកវដ្តនេះ។ ពាក្យថា 'ការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងទីណា' គឺការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងកន្លែងណា។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รชกจิตฺตการา วิย หิ สหกมฺมสมฺภารํ กมฺมํ, ผลกภิตฺติทุสฺสปฏา วิย เตภูมกวฏฺฏํ. ยถา รชกจิตฺตการา ปริสุทฺเธสุ ผลกาทีสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ, เอวเมว สสมฺภารกกมฺมํ ภเวสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ยถา อกุสเลน จิตฺตกาเรน สมุฏฺฐาปิตํ รูปํ วิรูปํ โหติ ทุสฺสณฺฐิตํ อมนาปํ, เอวเมว เอกจฺโจ [Pg.106] กมฺมํ กโรนฺโต ญาณวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน กโรติ, ตํ กมฺมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ จกฺขาทีนํ สมฺปตฺตึ อทตฺวา ทุพฺพณฺณํ ทุสฺสณฺฐิตํ มาตาปิตูนมฺปิ อมนาปํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ยถา ปน กุสเลน จิตฺตกาเรน สมุฏฺฐาปิตํ รูปํ สุรูปํ โหติ สุสณฺฐิตํ มนาปํ, เอวเมว เอกจฺโจ กมฺมํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺเตน จิตฺเตน กโรติ, ตํ กมฺมํ รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ จกฺขาทีนํ สมฺปตฺตึ ทตฺวา สุวณฺณํ สุสณฺฐิตํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ วิย รูปํ สมุฏฺฐาเปติ.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំរបស់កម្ម គប្បីឃើញដូចជាជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ។ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជាក្តារខៀន ជញ្ជាំង ឬផ្ទាំងសំពត់។ ជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងលើក្តារខៀនជាដើមដ៏ស្អាតស្អំ យ៉ាងណា កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំ ក៏តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងភពទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ រូបដែលជាងគំនូរមិនប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានសណ្ឋានអាក្រក់ មិនល្អមើល មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលមិនសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏មិនឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើមឡើយ គឺធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ មានសណ្ឋានមិនល្អ សូម្បីតែមាតាបិតាក៏មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកឯរូបដែលជាងគំនូរដ៏ប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានរូបល្អ មានសណ្ឋានល្អ ជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏ឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើម ធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរល្អ មានសណ្ឋានល្អ ប្រៀបដូចជារូបដែលគេតុបតែងលម្អហើយ យ៉ាងនោះឯង។

เอตฺถ จ อาหารํ วิญฺญาเณน สทฺธึ สงฺขิปิตฺวา อาหารนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, วิปากวิธึ นามรูเปน สงฺขิปิตฺวา นามรูปสงฺขารานํ อนฺตเร เอโก สนฺธิ, สงฺขารานญฺจ อายติภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការសង្ខេបអាហាររួមជាមួយវិញ្ញាណ មានតំណភ្ជាប់ (សន្ធិ) មួយ ក្នុងចន្លោះនៃអាហារនិងនាមរូប ការសង្ខេបវិបាកវិធីរួមជាមួយនាមរូប មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃនាមរូបនិងសង្ខារ និងមានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃសង្ខារនិងអនាគតភព។

กูฏาคารนฺติ เอกกณฺณิกํ คาหาเปตฺวา กตํ อคารํ. กูฏาคารสาลาติ ทฺเว กณฺณิเก คเหตฺวา กตสาลา. เอวเมว โขติ เอตฺถ ขีณาสวสฺส กมฺมํ สูริยรสฺมิสมํ เวทิตพฺพํ. สูริยรสฺมิ ปน อตฺถิ, สา เกวลํ ปติฏฺฐาย อภาเวน อปฺปติฏฺฐา นาม ชาตา, ขีณาสวสฺส กมฺมํ นตฺถิตาย เอว อปฺปติฏฺฐํ. ตสฺส หิ กายาทโย อตฺถิ, เตหิ ปน กตกมฺมํ กุสลากุสลํ นาม น โหติ, กิริยมตฺเต ฐตฺวา อวิปากํ โหติ. เอวมสฺส กมฺมํ นตฺถิตาย เอว อปฺปติฏฺฐํ นาม ชาตนฺติ. จตุตฺถํ.

ពាក្យថា 'ផ្ទះកំពូល' (កូដាគារំ) គឺផ្ទះដែលគេធ្វើដោយឲ្យមានកំពូលតែមួយ។ ពាក្យថា 'សាលាផ្ទះកំពូល' (កូដាគារសាលា) គឺសាលាដែលគេធ្វើដោយមានកំពូលពីរ។ ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព គប្បីជ្រាបថាដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យនោះមានពិត តែដោយសារគ្មានទីតាំងសម្រាប់តាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ យ៉ាងណាមិញ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថាមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង។ ព្រោះថាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាសពនោះមានពិត តែកម្មដែលព្រះអង្គធ្វើដោយកាយជាដើមទាំងនោះ មិនឈ្មោះថាកុសលឬអកុសលឡើយ គឺតាំងនៅក្នុងត្រឹមតែជាកិរិយា មិនមានវិបាកឡើយ។ កម្មរបស់ព្រះខីណាសពនោះ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

๕. นครสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអំពីនគរសូត្រ

๖๕. ปญฺจเม นามรูเป โข สติ วิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ‘‘สงฺขาเรสุ สติ วิญฺญาณ’’นฺติ จ ‘‘อวิชฺชาย สติ สงฺขารา’’ติ จ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, ตทุภยมฺปิ น วุตฺตํ. กสฺมา? อวิชฺชาสงฺขารา หิ ตติโย ภโว, เตหิ สทฺธึ อยํ วิปสฺสนา น ฆฏียติ. มหาปุริโส หิ ปจฺจุปฺปนฺนปญฺจโวการวเสน อภินิวิฏฺโฐติ.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ត្រង់ពាក្យថា 'កាលបើនាមរូបមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើសង្ខារទាំងឡាយមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ខ្លះ គប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយក៏មាន' ខ្លះ តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យទាំងពីរនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាអវិជ្ជានិងសង្ខារជាភពទី ៣ (អតីតភព) វិបស្សនានេះមិនផ្សារភ្ជាប់ជាមួយធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថាមហាបុរស (ព្រះពោធិសត្វ) ទ្រង់កំណត់យកដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភពក្នុងបច្ចុប្បន្ន យ៉ាងនេះឯង។

นนุ จ อวิชฺชาสงฺขาเรสุ อทิฏฺเฐสุ น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุนฺติ. สจฺจํ น สกฺกา, อิมินา ปน เต ภวอุปาทานตณฺหาวเสน ทิฏฺฐาว. ตสฺมา ยถา นาม โคธํ อนุพนฺธนฺโต ปุริโส ตํ กูปํ ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา โอตริตฺวา ปวิฏฺฐฏฺฐานํ ขณิตฺวา โคธํ คเหตฺวา ปกฺกเมยฺย, น ปรภาคํ ขเนยฺย[Pg.107], กสฺมา? กสฺสจิ นตฺถิตาย. เอวํ มหาปุริโสปิ โคธํ อนุพนฺธนฺโต ปุริโส วิย โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน ชรามรณโต ปฏฺฐาย ‘‘อิมสฺส อยํ ปจฺจโย, อิมสฺส อยํ ปจฺจโย’’ติ ปริเยสนฺโต ยาว นามรูปธมฺมานํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ตสฺสปิ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต วิญฺญาณเมว อทฺทส. ตโต ‘‘เอตฺตโก ปญฺจโวการภววเสน สมฺมสนจาโร’’ติ วิปสฺสนํ ปฏินิวตฺเตสิ, ปรโต ตุจฺฉกูปสฺส อภินฺนฏฺฐานํ วิย อวิชฺชาสงฺขารทฺวยํ อตฺถิ, ตเทตํ เหฏฺฐา วิปสฺสนาย คหิตตฺตา ปาฏิเยกฺกํ สมฺมสนูปคํ น โหตีติ น อคฺคเหสิ.

ពិតមែនហើយ កាលបើមិនទាន់ឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងឡាយទេ មិនអាចនឹងត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធបានឡើយ។ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ មិនអាចត្រាស់ដឹងបានឡើយ ប៉ុន្តែព្រះមហាបុរសនេះ បានឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការឃើញភព ឧបាទាន និងតណ្ហារួចជាស្រេចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សង ឃើញសត្វទន្សងនោះចូលទៅក្នុងរន្ធ ក៏ចុះទៅជីកត្រង់កន្លែងដែលវាចូលនោះ ចាប់យកសត្វទន្សងបានហើយ ក៏ដើរចេញទៅ មិនជីកកន្លែងដទៃទៀតឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងកន្លែងដទៃនោះឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមហាបុរស កាលដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ក៏ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សងនោះដែរ ទ្រង់ស្វែងរកចាប់តាំងពីជរានិងមរណៈមកថា «នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ» កាលស្វែងរកបច្ច័យរហូតដល់នាមរូបធម៌ទាំងឡាយ ក៏បានឃើញតែវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់វិបស្សនាវិញ ដោយព្រះតម្រិះថា «ការពិចារណាដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង»។ ធម៌ពីរគឺអវិជ្ជា និងសង្ខារ មាននៅខាងចុង ដូចជាកន្លែងដែលមិនទាន់ជីកនៃរន្ធទទេ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រះអង្គបានកាន់យកដោយវិបស្សនាក្នុងចំណែកខាងក្រោមរួចហើយ មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពិចារណាដោយឡែកផ្សេងទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់ទើបមិនកាន់យក (ដោយឡែក)។

ปจฺจุทาวตฺตตีติ ปฏินิวตฺตติ. กตมํ ปเนตฺถ วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตตีติ? ปฏิสนฺธิวิญฺญาณมฺปิ วิปสฺสนาวิญฺญาณมฺปิ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปจฺจยโต ปฏินิวตฺตติ, วิปสฺสนาวิญฺญาณํ อารมฺมณโต. อุภยมฺปิ นามรูปํ นาติกฺกมติ, นามรูปโต ปรํ น คจฺฉติ. เอตฺตาวตา ชาเยถ วาติอาทีสุ วิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเต, นามรูเป วิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเต, ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญปจฺจเยสุ โหนฺเตสุ เอตฺตเกน ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา. อิโต หิ ปรํ กิมญฺญํ ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา, นนุ เอตเทว ชายติ จ อุปปชฺชติ จาติ?

ពាក្យថា Paccudāvattati សេចក្តីថា ត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ចុះក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណណាដែលត្រឡប់ថយក្រោយវិញ? គឺទាំងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ទាំងវិបស្សនាវិញ្ញាណ។ ក្នុងវិញ្ញាណទាំងពីរនោះ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ឯវិបស្សនាវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ វិញ្ញាណទាំងពីរក៏មិនកន្លងហួសនាមរូប មិនទៅហួសពីនាមរូបឡើយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Ettāvatā jāyetha (សត្វលោកតែងកើតឡើងដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ) កាលបើវិញ្ញាណជាបច្ច័យនៃនាមរូប នាមរូបជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ កាលបើធម៌ទាំងពីរជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក សត្វលោកតែងកើតឡើង ឬបដិសន្ធិដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ព្រោះថា ក្រៅពីនាមរូបនិងវិញ្ញាណនេះទៅ តើមានសត្វ ឬជីវៈដទៃណាទៀតដែលកើតឡើង ឬបដិសន្ធិ? មិនមែនទេឬ គឺមានតែធម៌ទាំងពីរនេះឯង (នាមរូបនិងវិញ្ញាណ) ដែលកើតឡើង និងបដិសន្ធិ?

เอวํ สทฺธึ อปราปรจุติปฏิสนฺธีหิ ปญฺจ ปทานิ ทสฺเสตฺวา ปุน ตํ เอตฺตาวตาติ วุตฺตมตฺถํ นิยฺยาเตนฺโต ยทิทํ นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ วตฺวา ตโต ปรํ อนุโลมปจฺจยาการวเสน วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปมูลกํ อายติชรามรณํ ทสฺเสตุํ นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทิมาห.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញបទទាំង ៥ ព្រមទាំងចុតិនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់គ្នា យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងប្រគល់សេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយពាក្យថា Ettāvatā នោះ ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានវិញ្ញាណ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប» ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ដើម្បីបង្ហាញនូវជរានិងមរណៈទៅក្នុងអនាគត ដែលមាននាមរូបជាឫសគល់ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃបច្ចយាការៈជាអនុលោម ក្នុងលំដាប់តពីនោះទៅ។

อญฺชสนฺติ มคฺคสฺเสว เววจนํ. อุทฺธาปวนฺตนฺติ อาปโต อุคฺคตตฺตา อุทฺธาปนฺติ ลทฺธโวหาเรน ปาการวตฺถุนา สมนฺนาคตํ. รมณียนฺติ สมนฺตา จตุนฺนํ ทฺวารานํ อพฺภนฺตเร จ นานาภณฺฑานํ สมฺปตฺติยา รมณียํ. มาเปหีติ มหาชนํ เปเสตฺวา วาสํ กาเรหิ. มาเปยฺยาติ วาสํ กาเรยฺย. กาเรนฺโต จ ปฐมํ อฏฺฐารส มนุสฺสโกฏิโย เปเสตฺวา ‘‘สมฺปุณฺณ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ปญฺจกุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ปญฺจปญฺญาสกุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ ตึส [Pg.108] กุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรํ กุลสหสฺสํ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ เอกาทสนหุตานิ กุลานิ เปเสยฺย. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตาว สมฺปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต อปรานิ จตุราสีติกุลสหสฺสานิ เปเสยฺย. ปุน ‘‘สมฺปุณฺณ’’นฺติ ปุจฺฉิเต, ‘‘มหาราช, กึ วเทสิ? มหนฺตํ นครํ อสมฺพาธํ, อิมินา นเยน กุลานิ เปเสตฺวา น สกฺกา ปูเรตุํ, เภรึ ปน จราเปตฺวา ‘อมฺหากํ นครํ อิมาย จ อิมาย จ สมฺปตฺติยา สมฺปนฺนํ, เย ตตฺถ วสิตุกามา, ยถาสุขํ คจฺฉนฺตุ, อิมญฺจิมญฺจ ปริหารํ ลภิสฺสนฺตี’ติ นครสฺส เจว วณฺณํ โลกสฺส จ ปริหารลาภํ โฆสาเปถา’’ติ วเทยฺย. โส เอวํ กเรยฺย. ตโต มนุสฺสา นครคุณญฺเจว ปริหารลาภญฺจ สุตฺวา สพฺพทิสาหิ สโมสริตฺวา นครํ ปูเรยฺยุํ. ตํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว อสฺส ผีตญฺจ. ตํ สนฺธาย ตทสฺส นครํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจาติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Añjasa គឺជាវេវចនសព្ទនៃផ្លូវ (មគ្គ) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា Uddhāpavanta សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលប្រកបដោយកំផែង ដែលបានឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ ព្រោះតែងើបឡើងខ្ពស់ផុតពីទឹកគូក្រុងដ៏ជ្រៅ។ ពាក្យថា Ramaṇīya សេចក្តីថា ជាទីគួរជាទីរីករាយ ព្រោះបរិបូណ៌ដោយទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗ នៅខាងក្នុងទ្វារទាំងបួនជុំវិញ។ ពាក្យថា Māpehi សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែងបញ្ជូនមហាជនឱ្យទៅសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅចុះ។ ពាក្យថា Māpeyya សេចក្តីថា គប្បីឱ្យសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ។ កាលដែលទ្រង់ឱ្យសង់នោះ ជាដំបូង ទ្រង់បញ្ជូនមនុស្ស ១៨ កោដិទៅ ហើយសួរថា «ពេញហើយឬ?» កាលបើគេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៣០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១១ ម៉ឺន (១១ នហុតៈ) ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀតថា «ពេញហើយឬ?» អាមាត្យគប្បីក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលអ្វីយ៉ាងហ្នឹង? នគរធំណាស់ មិនចង្អៀតឡើយ ការបញ្ជូនត្រកូលទាំងឡាយទៅតាមវិធីនេះ មិនអាចធ្វើឱ្យពេញបានឡើយ ប៉ុន្តែសូមព្រះអង្គឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសថា 'នគររបស់យើង បរិបូណ៌ដោយសម្បត្តិមានប្រការនេះៗ ជនទាំងឡាយណាប្រាថ្នានឹងរស់នៅក្នុងនគរនោះ ចូរទៅតាមសប្បាយចុះ ជនទាំងនោះនឹងទទួលបានការទំនុកបម្រុងមានប្រការនេះៗ' ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គឱ្យគេប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរផង ទាំងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងរបស់ប្រជាជនផងចុះ»។ ព្រះរាជានោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ លំដាប់នោះ មនុស្សទាំងឡាយបានឮគុណនៃនគរ និងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងហើយ ក៏នាំគ្នាមកពីគ្រប់ទិសទី មកប្រជុំគ្នាបំពេញនគរនោះឱ្យពេញ។ នគរនោះ ក្នុងសម័យតមក ក៏ក្លាយជានគរដ៏ស្តុកស្តម្ភ និងចម្រើនរុងរឿង។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា Tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañca (នគរនោះរបស់គេ ក្នុងសម័យតមក ក៏ស្តុកស្តម្ភផង ចម្រើនរុងរឿងផង)។

ตตฺถ อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ สุภิกฺขํ. ผีตนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปุปฺผิตํ. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ญาตพฺพํ, พหุชนานํ หิตํ วา. ‘‘พหุชน’’นฺติปิ ปาโฐ. อากิณฺณมนุสฺสนฺติ มนุสฺเสหิ อากิณฺณํ นิรนฺตรํ ผุฏฺฐํ. วุฑฺฒิเวปุลฺลปฺปตฺตนฺติ วุฑฺฒิปฺปตฺตญฺเจว เวปุลฺลปฺปตฺตญฺจ, เสฏฺฐภาวญฺเจว วิปุลภาวญฺจ ปตฺตํ, ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ อคฺคนครํ ชาตนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា ស្តុកស្តម្ភ មានអាហារធូរស្រាល (មានភិក្ខុភារៈងាយស្រួល)។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន ឬជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន។ មានបទបាឋថា Bahujana ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា Ākiṇṇamanussa សេចក្តីថា កកកុញដោយមនុស្ស គឺមានមនុស្សនៅរាយប៉ាយគ្មានចន្លោះ។ ពាក្យថា Vuḍḍhivepullappatta សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនផង ដល់នូវសេចក្តីទូលំទូលាយផង គឺដល់នូវភាពជាបុរីដ៏ប្រសើរ និងភាពជាបុរីដ៏ធំទូលាយ ក្លាយជានគរដ៏កំពូលក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ នេះជាអត្ថ។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อรญฺญปวเน จรมานปุริโส วิย หิ ทีปงฺกรปาทมูลโต ปฏฺฐาย ปารมิโย ปูรยมาโน มหาปุริโส ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส ปุริสสฺส ปุพฺพเกหิ มนุสฺเสหิ อนุยาตมคฺคทสฺสนํ วิย มหาสตฺตสฺส อนุปุพฺเพน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ปุพฺพภาเค อฏฺฐงฺคิกสฺส วิปสฺสนามคฺคสฺส ทสฺสนํ, ปุริสสฺส ตํ เอกปทิกมคฺคํ อนุคจฺฉโต อปรภาเค มหามคฺคทสฺสนํ วิย มหาสตฺตสฺส อุปริวิปสฺสนาย จิณฺณนฺเต โลกุตฺตรมคฺคทสฺสนํ, ปุริสสฺส เตเนว มคฺเคน คจฺฉโต ปุรโต นครทสฺสนํ วิย ตถาคตสฺส นิพฺพานนครทสฺสนํ, พหินครํ ปเนตฺถ อญฺเญน ทิฏฺฐํ, อญฺเญน มนุสฺสวาสํ กตํ, นิพฺพานนครํ สตฺถา สยเมว ปสฺสิ, สยํ วาสมกาสิ. ตสฺส ปุริสสฺส จตุนฺนํ ทฺวารานํ ทิฏฺฐกาโล วิย ตถาคตสฺส จตุนฺนํ มคฺคานํ ทิฏฺฐกาโล, ตสฺส จตูหิ ทฺวาเรหิ นครํ ปวิฏฺฐกาโล วิย ตถาคตสฺส จตูหิ มคฺเคหิ [Pg.109] นิพฺพานํ ปวิฏฺฐกาโล, ตสฺส นครพฺภนฺตเร ภณฺฑววตฺถานกาโล วิย ตถาคตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปโรปณฺณาสกุสลธมฺมววตฺถานกาโล. นครสฺส อคารกรณตฺถํ กุลปริเยสนกาโล วิย สตฺถุ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยสตฺเต โวโลกนกาโล, เตน ปุริเสน ยาจิตสฺส รญฺโญ เอกํ มหากุฏุมฺพิกํ ทิฏฺฐกาโล วิย มหาพฺรหฺมุนา ยาจิตสฺส ภควโต อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรํ ทิฏฺฐกาโล, รญฺโญ มหากุฏุมฺพิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘นครวาสํ กโรหี’’ติ ปหิตกาโล วิย ภควโต เอกสฺมึ ปจฺฉาภตฺเต อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส พาราณสิยํ อิสิปตนํ ปวิสิตฺวา เถรํ กายสกฺขึ กตฺวา ธมฺมํ เทสิตกาโล, มหากุฏุมฺพิเกน อฏฺฐารส ปุริสโกฏิโย คเหตฺวา นครํ อชฺฌาวุฏฺฐกาโล วิย ตถาคเตน ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต เถรสฺส อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตกาโล, เอวํ นิพฺพานนครํ ปฐมํ อาวาสิตํ, ตโต สมฺปุณฺณํ นครนฺติ ปุจฺฉิตฺวา น ตาวาติ วุตฺเต ปญฺจ กุลานิ อาทึ กตฺวา ยาว จตุราสีติกุลสหสฺสเปสนํ วิย ตถาคตสฺส ปญฺจมทิวสโต ปฏฺฐาย อนตฺตลกฺขณสุตฺตาทีนิ เทเสตฺวา ปญฺจวคฺคิเย อาทึ กตฺวา ยสปมุขา ปญฺจปณฺณาส กุลปุตฺตา, ตึส ภทฺทวคฺคิยา, สหสฺสปุราณชฏิลา, พิมฺพิสารปมุขานิ เอกาทสปุริสนหุตานิ, ติโรกุฏฺฏานุโมทเน จตุราสีติสหสฺสานีติ เอตฺตกสฺส ชนสฺส อริยมคฺคํ โอตาเรตฺวา นิพฺพานนครํ เปสิตกาโล, อถ เตน นเยน นคเร อปูริยมาเน เภรึ จราเปตฺวา นครสฺส วณฺณโฆสนํ กุลานํ ปริหารลาภโฆสนํ วิย จ มาสสฺส อฏฺฐ ทิวเส ตตฺถ ตตฺถ นิสีทิตฺวา ธมฺมกถิกานํ นิพฺพานวณฺณสฺส เจว นิพฺพานปฺปตฺตานํ ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณานิสํสสฺส จ โฆสนํ, ตโต สพฺพทิสาหิ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ นครสโมสรณํ วิย ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมกถํ สุตฺวา ตโต ตโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชฺชํ อาทึ กตฺวา อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺนานํ อปริมาณานํ กุลปุตฺตานํ นิพฺพานสโมสรณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Evameva kho នេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យទៅនឹងឧបមា គឺ៖ គប្បីរំលឹកដល់ព្រះមហាបុរសដែលកំពុងបំពេញបារមីទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីទាបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពលមក ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដើរនៅក្នុងព្រៃធំ។ ការឃើញផ្លូវដែលមនុស្សជំនាន់មុនធ្លាប់ដើររបស់បុរសនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញវិបស្សនាមគ្គដ៏ប្រកបដោយអង្គ ៨ ក្នុងចំណែកខាងដើម របស់ព្រះមហាសត្វដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្កតាមលំដាប់។ ការឃើញផ្លូវធំក្នុងចំណែកខាងក្រោយ របស់បុរសដែលដើរតាមផ្លូវលំតូចមួយនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញលោកុត្តរមគ្គ ក្នុងកាលដែលព្រះមហាសត្វទ្រង់សន្សំវិបស្សនាជាន់ខ្ពស់រួចហើយ។ ការឃើញនគរនៅខាងមុខ របស់បុរសដែលដើរទៅតាមផ្លូវនោះឯង ប្រៀបដូចជាការឃើញនគរគឺព្រះនិព្វាន របស់ព្រះតថាគត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងឧបមានោះ នគរខាងក្រៅ គឺអ្នកដទៃបានឃើញ អ្នកដទៃបានសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ ឯនគរគឺព្រះនិព្វាន ព្រះសាស្តាទ្រង់ឃើញដោយព្រះអង្គឯង ទ្រង់ធ្វើការរស់នៅដោយព្រះអង្គឯង។ កាលដែលបុរសនោះឃើញទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតឃើញមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះចូលទៅក្នុងនគរតាមទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះកំណត់គ្រឿងទំនិញនៅខាងក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតកំណត់កុសលធម៌ជាងហាសិប (៥០) ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ កាលដែលស្វែងរកត្រកូលទាំងឡាយដើម្បីសង់ផ្ទះក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ចេញពីផលសមាបត្តិហើយ ទ្រង់ពិនិត្យមើលសត្វដែលគួរណែនាំ (វេនេយ្យសត្វ)។ កាលដែលបុរសនោះឃើញកុដុម្ពីក៍ម្នាក់ដ៏ធំ ដែលព្រះរាជាទ្រង់សុំ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញព្រះអញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ដែលមហាព្រហ្មអារាធនា។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ហៅកុដុម្ពីក៍ធំនោះមក ហើយបញ្ជូនទៅដោយព្រះបន្ទូលថា «ចូរទៅសង់ផ្ទះរស់នៅក្នុងនគរចុះ» ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ១៨ យោជន៍ ក្នុងវេលាក្រោយភត្តមួយ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ជិតក្រុងពារាណសី ក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ ទ្រង់ធ្វើព្រះថេរៈឱ្យជាកាយសក្ខី ហើយសម្តែងធម៌។ កាលដែលកុដុម្ពីក៍នាំមនុស្ស ១៨ កោដិទៅរស់នៅក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រះថេរៈព្រមទាំងព្រហ្ម ១៨ កោដិ បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ នគរគឺព្រះនិព្វាន ត្រូវបានគេចូលទៅរស់នៅជាដំបូងយ៉ាងនេះ។ តពីនោះមក កាលដែលសួរថា «នគរពេញហើយឬ?» គេឆ្លើយថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ជាដើម រហូតដល់ការបញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ចាប់តាំងពីថ្ងៃទីប្រាំមក ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណសូត្រជាដើម ញ៉ាំងពួកបញ្ចវគ្គីជាដើម ព្រមទាំងកុលបុត្រ ៥៥ នាក់ មានយសជាប្រមុខ ពួកភទ្ទវគ្គី ៣០ នាក់ ពួកជដិលចាស់ ១,០០0 នាក់ ពួកជន ១១ ម៉ឺននាក់ មានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ និងពួកជន ៨៤,០០០ នាក់ ក្នុងកាលអនុមោទនាតិរោកុឌ្ឍសូត្រ ឱ្យចុះកាន់អរិយមគ្គ ហើយបញ្ជូនទៅកាន់នគរគឺព្រះនិព្វាន យ៉ាងនោះឯង។ លំដាប់នោះ កាលបើវិធីនោះមិនទាន់ធ្វើនគរឱ្យពេញទេ ក៏ឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរ និងប្រកាសការទទួលបានការទំនុកបម្រុងដល់ត្រកូលទាំងឡាយយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាការប្រកាសរបស់ពួកធម្មកថិក ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះៗ អស់រយៈពេល ៨ ថ្ងៃក្នុងមួយខែ ដើម្បីសម្តែងសរសើរគុណនៃព្រះនិព្វានផង សរសើរអានិសង្សនៃការឆ្លងផុតពីជាតិកន្តារៈ (ព្រៃស្បាតគឺជាតិ) ជាដើម របស់ពួកជនដែលដល់ព្រះនិព្វានហើយផង យ៉ាងនោះឯង។ តពីនោះមក ការមកជួបជុំគ្នានៃមនុស្សទាំងឡាយដែលមកពីគ្រប់ទិសទីយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា គឺការមកជួបជុំគ្នាក្នុងព្រះនិព្វាន របស់ពួកកុលបុត្រមិនមានប្រមាណ ដែលបានស្តាប់ធម្មកថា ក្នុងត្រកូលនោះៗ ហើយចេញចាកត្រកូលនោះៗ មកបួសជាដើម ហើយប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទា យ៉ាងនោះឯង។

ปุราณํ มคฺคนฺติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ. อยญฺหิ อริยมคฺโค ปวารณสุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๒๑๕) อวตฺตมานกฏฺเฐน ‘‘อนุปฺปนฺนมคฺโค’’ติ วุตฺโต, อิมสฺมึ สุตฺเต อวฬญฺชนฏฺเฐน ‘‘ปุราณมคฺโค’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ. อิทฺธนฺติ ฌานสฺสาเทน [Pg.110] สมิทฺธํ สุภิกฺขํ. ผีตนฺติ อภิญฺญาภรเณหิ ปุปฺผิตํ. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถิณฺณํ. พาหุชญฺญนฺติ พหุชนวิญฺเญยฺยํ. ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺเสหิ ปริจฺเฉโท อตฺถิ, เอตสฺมึ อนฺตเร สุปฺปกาสิตํ สุเทสิตํ ตถาคเตนาติ. ปญฺจมํ.

ពាក្យថា Purāṇaṃ maggaṃ សេចក្តីថា អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨។ ព្រោះថា អរិយមគ្គនេះ ក្នុងបវារណាសូត្រ លោកហៅថា «អនុប្បន្នមគ្គ» (មគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើង) ដោយអត្ថថា មិនប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងកាលដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ) តែក្នុងសូត្រនេះ លោកហៅថា «បុរាណមគ្គ» (ផ្លូវចាស់) ដោយអត្ថថា ជាផ្លូវដែលមិនធ្លាប់ប្រើប្រាស់ (ក្នុងកាលមុនការត្រាស់ដឹង)។ ពាក្យថា Brahmacariya សេចក្តីថា ព្រះសាសនាទាំងមូល ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាបី។ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីឈាន។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vitthārika សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វទិសទី។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន។ ពាក្យថា Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ សេចក្តីថា កំណត់ត្រឹមពួកទេវតានិងមនុស្សក្នុងម៉ឺនលោកធាតុមានត្រឹមណា ព្រះតថាគតទ្រង់ប្រកាសទុកល្អហើយ សម្តែងទុកល្អហើយ ក្នុងចន្លោះត្រឹមណោះ។ ចប់ សូត្រទីប្រាំ។

๖. สมฺมสสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាសម្មសសូត្រ

๖๖. ฉฏฺเฐ อามนฺเตสีติ กสฺมา อามนฺเตสิ? ยสฺมาสฺส สุขุมา ติลกฺขณาหตา ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐาสิ. ตสฺมึ กิร ชนปเท มนุสฺสา สเหตุกา ปญฺญวนฺโต. สินิทฺธานิ กิเรตฺถ โภชนานิ, ตานิเสวโต ชนสฺส ปญฺญา วฑฺฒติ, เต คมฺภีรํ ติลกฺขณาหตํ ธมฺมกถํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถา โหนฺติ. เตเนว ภควา ทีฆมชฺฌิเมสุ มหาสติปฏฺฐานานิ (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) มหานิทานํ (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย), อาเนญฺชสปฺปายํ (ม. นิ. ๓.๖๖ อาทโย), สํยุตฺตเก จูฬนิทานาทิสุตฺตนฺติ เอวมาทีนิ อญฺญานิ คมฺภีรานิ สุตฺตานิ ตตฺเถว กเถสิ. สมฺมสถ โนติ สมฺมสถ นุ. อนฺตรํ สมฺมสนฺติ อพฺภนฺตรํ ปจฺจยสมฺมสนํ. น โส ภิกฺขุ ภควโต จิตฺตํ อาราเธสีติ ปจฺจยาการวเสน พฺยาการาเปตุกามสฺส ภควโต ตถา อพฺยากริตฺวา ทฺวตฺตึสาการวเสน พฺยากโรนฺโต อชฺฌาสยํ คเหตุํ นาสกฺขิ.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា āmantesi (ទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់ហៅ? ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដ៏ល្អិតល្អន់ ដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍ បានប្រាកដចំពោះព្រះភគវន្តនោះ។ ឮថា ពួកមនុស្សក្នុងជនបទនោះ ជាអ្នកមានហេតុ (មានឧបនិស្ស័យនៃអរិយធម៌) មានបញ្ញា។ ឮថា ក្នុងជនបទនោះ មានភោជនដ៏ទន់ល្មើយ ញ៉ាំងបញ្ញារបស់ជនអ្នកសេពភោជនទាំងនោះឲ្យចម្រើនឡើង ពួកជនបទទាំងនោះ ជាអ្នកអាចចាក់ធ្លុះនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍បាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ មហានិទានសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ក្នុងទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ និងចូឡនិទានសូត្រជាដើម ក្នុងសំយុត្តនិកាយ ព្រមទាំងសូត្រដ៏ជ្រាលជ្រៅដទៃទៀត ក្នុងជនបទ (កម្មាសទម្ម) នោះឯង។ ពាក្យថា Sammasatha no គឺ សួរថា ត្រួតត្រាមើលឬ? (តើអ្នកទាំងឡាយពិចារណាឬ?)។ ពាក្យថា Antaraṃ sammasanti គឺ ការពិចារណាស្វែងរកហេតុបច្ច័យក្នុងខាងក្នុង (សន្តានចិត្ត)។ ពាក្យថា Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi (ភិក្ខុនោះមិនបានធ្វើឲ្យព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រេកអរឡើយ) គឺ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នានឹងឲ្យភិក្ខុនោះដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែភិក្ខុនោះមិនបានដោះស្រាយយ៉ាងនោះទេ បែរជាដោះស្រាយតាមអំណាចនៃអាការៈ ៣២ វិញ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចកាន់យកនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គបាន។

เอตทโวจาติ เทสนา ยถานุสนฺธึ น คตา, เทสนาย ยถานุสนฺธิคมนตฺถํ เอตทโวจ. เตนหานนฺท, สุณาถาติ อิทํ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ. อญฺญตฺถ หิ เอวํ วุตฺตํ นาม นตฺถิ. อุปธินิทานนฺติ ขนฺธุปธินิทานํ. ขนฺธปญฺจกญฺเหตฺถ อุปธีติ อธิปฺเปตํ. อุปฺปชฺชตีติ ชายติ. นิวิสตีติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติวเสน ปติฏฺฐหติ.

ពាក្យថា Etadavoca (បានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ) សេចក្តីថា ព្រះធម៌ទេសនាមិនទាន់ដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុទើបបានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ ដើម្បីឲ្យទេសនាដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា Tenahānanda, suṇātha នេះ ជាបទមិនច្រឡូកច្រឡំ (ដាច់ដោយឡែក) ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ព្រោះថា ក្នុងទីដទៃ មិនដែលមានការសម្តែងទុកយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Upadhinidānaṃ គឺ មានខន្ធុបធិ (ឧបធិគឺខន្ធ) ជាហេតុ។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកខន្ធទាំងប្រាំថាជា ឧបធិ។ ពាក្យថា Uppajjati គឺ កើតឡើង។ ពាក្យថា Nivisati គឺ តាំងនៅស៊ប់ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។

ยํ โข โลเก ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ยํ โลกสฺมึ ปิยสภาวญฺเจว มธุรสภาวญฺจ. จกฺขุํ โลเกติอาทีสุ โลกสฺมิญฺหิ จกฺขาทีสุ มมตฺเตน อภินิวิฏฺฐา สตฺตา สมฺปตฺติยํ ปติฏฺฐิตา อตฺตโน จกฺขุํ อาทาสาทีสุ นิมิตฺตคฺคหณานุสาเรน วิปฺปสนฺนปญฺจปสาทํ สุวณฺณวิมาเน อุคฺฆาฏิตมณิสีหปญฺชรํ วิย มญฺญนฺติ, โสตํ รชตปนาฬิกํ วิย ปามงฺคสุตฺตํ วิย [Pg.111] จ มญฺญนฺติ, ตุงฺคนาสาติ ลทฺธโวหารํ ฆานํ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตหริตาลวฏฺฏึ วิย มญฺญนฺติ, ชิวฺหํ รตฺตกมฺพลปฏลํ วิย มุทุสินิทฺธมธุรรสทํ มญฺญนฺติ, กายํ สาลลฏฺฐึ วิย สุวณฺณโตรณํ วิย จ มญฺญนฺติ, มนํ อญฺเญสํ มเนน อสทิสํ อุฬารํ มญฺญนฺติ.

ពាក្យថា Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ គឺ ធម្មជាតិណាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ និងសភាវៈជាទីត្រេកអរ (ផ្អែមល្ហែម) ក្នុងលោក។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Cakkhuṃ loke (ចក្ខុក្នុងលោក) សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ពួកសត្វដែលជាប់ជំពាក់ដោយសេចក្តីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន ក្នុងចក្ខុជាដើមក្នុងលោក កាលបើស្ថិតនៅក្នុងសម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច) តែងសម្គាល់នូវចក្ខុរបស់ខ្លួន ដែលមានប្រសាទទាំងប្រាំដ៏ថ្លាស្អាត តាមរយៈការកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងកញ្ចក់ជាដើម ថាដូចជាបង្អួចតោត្បូងទទឹមដែលបើកចំហក្នុងប្រាសាទមាស សម្គាល់នូវត្រចៀកថាដូចជាបំពង់ប្រាក់ ឬដូចជាខ្សែចងដងខ្លួន សម្គាល់នូវច្រមុះដែលបានឈ្មោះថាជាច្រមុះស្រួច ថាដូចជាដុំល្មៀតដែលគេមូលទុក សម្គាល់នូវអណ្តាតដែលទន់ល្មើយ ម៉ដ្ដរលោង ផ្តល់នូវរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ថាដូចជាបន្ទះកម្ពលក្រហម សម្គាល់នូវកាយថាដូចជាដើមរាំង ឬដូចជាខ្លោងទ្វារមាស សម្គាល់នូវចិត្តថាជាធម្មជាតិដ៏ឧត្តម មិនដូចជាចិត្តរបស់ជនដទៃឡើយ។

นิจฺจโต อทฺทกฺขุนฺติ นิจฺจนฺติ อทฺทสํสุ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปริมุจฺจึสุ ทุกฺขสฺมาติ สกลสฺมาปิ วฏฺฏทุกฺขา น ปริมุจฺจึสุ. ทกฺขิสฺสนฺตีติ ปสฺสิสฺสนฺติ. อาปานียกํโสติ สรกสฺส นามํ. ยสฺมา ปเนตฺถ อาปํ ปิวนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาปานีโย’’ติ วุจฺจติ. อาปานีโย จ โส กํโส จาติ อาปานียกํโส. สุรามณฺฑสรกสฺเสตํ นามํ. ‘‘วณฺณสมฺปนฺโน’’ติอาทิวจนโต ปน กํเส ฐิตปานเมว เอวํ วุตฺตํ. ฆมฺมาภิตตฺโตติ ฆมฺเมน อภิตตฺโต. ฆมฺมปเรโตติ ฆมฺเมน ผุฏฺโฐ, อนุคโตติ อตฺโถ. ปิวโต หิ โข ตํ ฉาเทสฺสตีติ ปิวนฺตสฺส ตํ ปานียํ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา รุจฺจิสฺสติ, สกลสรีรํ วา ผริตฺวา ตุฏฺฐึ อุปฺปาทยมานํ ฐสฺสติ. อปฺปฏิสงฺขาติ อปจฺจเวกฺขิตฺวา.

ពាក្យថា Niccato addakkhuṃ គឺ ឃើញថាទៀង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Na parimucciṃsu dukkhasmā គឺ មិនរួចផុតចាកវដ្តទុក្ខទាំងអស់ឡើយ។ ពាក្យថា Dakkhissanti គឺ នឹងឃើញ។ ពាក្យថា Āpānīyakaṃsa គឺជាឈ្មោះនៃកែវទឹក (ឬភាជន៍ផឹកទឹក)។ ព្រោះថា ពួកជនតែងផឹកទឹកក្នុងភាជន៍នេះ ហេតុនោះ ភាជន៍នោះទើបហៅថា “អាបានីយៈ” (ភាជន៍សម្រាប់ផឹក)។ ភាជន៍នោះផង ជាភាជន៍សំរិទ្ធផង ទើបហៅថា អាបានីយកំសៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃកែវស្រាដ៏ថ្លា។ ប៉ុន្តែ ដោយសារព្រះតម្រាស់ជាដើមថា “Vaṇṇasampanno” (ប្រកបដោយពណ៌) ក្នុងទីនេះ ទើបសំដៅយកតែទឹកស្រាដែលលាយដោយថ្នាំពិសដែលនៅក្នុងភាជន៍សំរិទ្ធនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ghammābhitatta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់។ ពាក្យថា Ghammapareta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃប៉ះពាល់ ឬគ្របដណ្តប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Pivato hi kho taṃ chādessati គឺ កាលបើផឹកទឹកនោះ នឹងពេញចិត្តដោយសារភាពល្អនៃពណ៌ជាដើម ឬទឹកនោះនឹងជ្រួតជ្រាបទៅសព្វរាងកាយទាំងមូល ហើយតាំងនៅដោយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhā គឺ មិនបានពិចារណា។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อาปานียกํโส วิย หิ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย วฏฺฏนิสฺสิโต ปุถุชฺชโน, อาปานียกํเสน นิมนฺตนปุริโส วิย โลเก ปิยรูเปน สาตรูเปน อารมฺมเณน นิมนฺตกชโน, อาปานียกํเส สมฺปตฺติญฺจ อาทีนวญฺจ อาโรเจนฺโต อาปานกมนุสฺโส วิย อาจริยุปชฺฌายาทิโก กลฺยาณมิตฺโต. ยเถว หิ ตสฺส ปุริสสฺส อปโลกิตมนุสฺโส อาปานียกํเส คุณญฺจ อาทีนวญฺจ อาโรเจติ, เอวเมว อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา ภิกฺขุโน ปญฺจสุ กามคุเณสุ อสฺสาทญฺจ นิสฺสรณญฺจ กเถติ.

ក្នុងពាក្យថា Evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ អាការៈដែលជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ជនអ្នកអញ្ជើញដោយអារម្មណ៍ជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាបុរសអ្នកអញ្ជើញដោយភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, ចំណែកឯកល្យាណមិត្តមានអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ជាដើម គួររាប់ថាដូចជាមនុស្សអ្នកផឹកទឹកស្រា ដែលប្រាប់នូវគុណសម្បត្តិ និងទោសកំហុសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសនោះ។ ព្រោះថា បុរសអ្នកដែលគេសុំឲ្យជួយមើល តែងប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសដល់បុរសនោះយ៉ាងណា អាចារ្យក្តី ឧបជ្ឈាយ៍ក្តី តែងប្រាប់នូវអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) និងនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួនរួច) ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំដល់ភិក្ខុ យ៉ាងនោះឯង។

ตตฺถ ยถา อาปานียกํสมฺหิ คุเณ จ อาทีนเว จ อาโรจิเต โส ปุริโส ปิยวณฺณาทิสมฺปทายเมว สญฺชาตเวโค ‘‘สเจ มรณํ ภวิสฺสติ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ สหสา อปฺปฏิสงฺขาย ตํ ปิวิตฺวา มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ นิคจฺฉติ, เอวเมว, ภิกฺขุ, ‘‘ปญฺจสุ กามคุเณสุ ทสฺสนาทิวเสน อุปฺปนฺนโสมนสฺสมตฺตเมว อสฺสาโท, อาทีนโว ปน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิโก พหุ นานปฺปกาโร, อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา’’ติ [Pg.112] เอวํ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อานิสํสญฺจ อาทีนวญฺจ กเถตฺวา – ‘‘สมณปฏิปทํ ปฏิปชฺช, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ภว โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยํ อนุยุตฺโต’’ติ เอวํ โอวทิโตปิ อสฺสาทพทฺธจิตฺตตาย ‘‘สเจ วุตฺตปฺปกาโร อาทีนโว ภวิสฺสติ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อาจริยุปชฺฌาเย อปสาเทตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ เจว วตฺตปฏิปตฺติญฺจ ปหาย โลกามิสกถํ กเถนฺโต กาเม ปริภุญฺชิตุกามตาย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. ตโต ทุจฺจริตานิ ปูเรนฺโต สนฺธิจฺเฉทนาทิกาเล ‘‘โจโร อย’’นฺติ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสิโต อิเธว หตฺถปาทาทิเฉทนํ ปตฺวา สมฺปราเย จตูสุ อปาเยสุ มหาทุกฺขํ อนุโภติ.

ក្នុងឧបមានោះ កាលបើគេប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសហើយ បុរសនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្លាតែក្នុងសម្បត្តិនៃពណ៌ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ហើយគិតថា “ប្រសិនបើមានសេចក្តីស្លាប់មែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ក៏ផឹកទឹកស្រានោះភ្លាមៗដោយមិនបានពិចារណា ហើយក៏ដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬដល់នូវទុក្ខស្ទើរតែស្លាប់ យ៉ាងណា ភិក្ខុក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍បានសម្តែងនូវអានិសង្ស និងទោសយ៉ាងនេះថា “សេចក្តីសោមនស្សដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើមក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ គ្រាន់តែជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯទោសក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោកវិញ មានច្រើនប្រការណាស់ កាមទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រេកអរតិច មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តច្រើន” ហើយទូន្មានយ៉ាងនេះថា “ចូរអ្នកបដិបត្តិនូវសមណបដិបទា ចូរជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន និងជាអ្នកព្យាយាមភ្ញាក់រលឹកជានិច្ច” ទោះបីជាត្រូវគេទូន្មានយ៉ាងនេះក្តី ក៏ព្រោះតែមានចិត្តជាប់ជំពាក់នឹងអស្សាទៈ ទើបគិតថា “ប្រសិនបើមានទោសដូចដែលគេនិយាយមែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ហើយក៏ធ្វើមិនឲ្យជ្រះថ្លាចំពោះអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ លះបង់ចោលនូវការរៀនសូត្រ ការសាកសួរជាដើម និងលះបង់នូវវត្តបដិបត្តិ ហើយនិយាយតែលោការាមិសកថា ព្រោះចង់សេពកាមគុណ ទើបពោលលះបង់សិក្ខា ហើយវិលត្រឡប់ទៅកាន់ភេទថោកទាប (ជាគ្រហស្ថ)។ បន្ទាប់មក កាលបើបំពេញនូវទុច្ចរិតទាំងឡាយ ក្នុងពេលដែលកាត់របង កាត់ជញ្ជាំងផ្ទះជាដើម គេក៏ចាប់ខ្លួនបានថា “អាម្នាក់នេះជាចោរ” ហើយនាំទៅបង្ហាញដល់ស្តេច ក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មមានការកាត់ដៃកាត់ជើងជាដើមក្នុងលោកនេះឯង ហើយក្នុងបរលោក ក៏ត្រូវរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអបាយភូមិទាំងបួន។

ปานีเยน วา วิเนตุนฺติ สีเตน วารินา หริตุํ. ทธิมณฺฑเกนาติ ทธิมณฺฑนมตฺเตน. ภฏฺฐโลณิกายาติ สโลเณน สตฺตุปานีเยน. โลณโสวีรเกนาติ สพฺพธญฺญผลกฬีราทีนิ ปกฺขิปิตฺวา โลณโสวีรกํ นาม กโรนฺติ, เตน.

ពាក្យថា Pānīyena vā vinetuṃ គឺ ដើម្បីកំចាត់បង់ដោយទឹកត្រជាក់។ ពាក្យថា Dadhimaṇḍakena គឺ ដោយទឹកដោះជូរដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា Bhaṭṭhaloṇikāya គឺ ដោយទឹកម្សៅលីងលាយអំបិល។ ពាក្យថា Loṇasovīrakena គឺ គេដាក់នូវធញ្ញជាតិ ផ្លែឈើ និងទំពាំងគ្រប់មុខជាដើមចូលគ្នា ហើយធ្វើជាថ្នាំឈ្មោះ លោណសោវីរកៈ ដោយថ្នាំនោះ។

โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ – ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย วฏฺฏสนฺนิสฺสิตกาเล โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺส ปุริสสฺส ปฏิสงฺขา อาปานียกํสํ ปหาย ปานียาทีหิ ปิปาสสฺส วิโนทนํ วิย ภิกฺขุโน อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ฉทฺวาราทีนิ ปริคฺคเหตฺวา อนุกฺกเมน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตสฺส อรหตฺตผลาธิคโม, ปานียาทีนิ จตฺตาริ ปานานิ วิย หิ จตฺตาโร มคฺคา, เตสุ อญฺญตรํ ปิวิตฺวา สุราปิปาสิตํ วิโนเทตฺวา สุขิโน เยน กามํ คมนํ วิย ขีณาสวสฺส จตุมคฺคปานํ ปิวิตฺวา ตณฺหํ วิโนเทตฺวา อคตปุพฺพํ นิพฺพานทิสํ คมนกาโล เวทิตพฺโพ. ฉฏฺฐํ.

ចំណែកឯការប្រៀបធៀបឧបមានៅក្នុងទីនេះគឺ៖ យោគាវចរបុគ្គលក្នុងកាលដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ការសម្រេចអរហត្តផលរបស់ភិក្ខុដែលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់អាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ គ្រប់គ្រងទ្វារទាំងប្រាំមួយជាដើម ហើយចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ គួររាប់ថាដូចជាការដែលបុរសនោះពិចារណាហើយ លះបង់នូវភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានដោយទឹកត្រជាក់ជាដើម។ ព្រោះថាមគ្គទាំងបួន ដូចជាទឹកសម្រាប់ផឹកទាំងបួនមុខមានទឹកត្រជាក់ជាដើមនោះឯង កាលបើបានផឹកនូវទឹកណាមួយក្នុងចំណោមទឹកទាំងនោះ ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកស្រា ហើយមានសេចក្តីសុខ ដើរទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណា កាលដែលព្រះខីណាស្រពបានផឹកនូវទឹកមគ្គទាំងបួន ហើយកំចាត់បង់នូវតណ្ហាដែលជាសេចក្តីស្រេកឃ្លាន ហើយទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វានដែលមិនធ្លាប់ទៅដល់ពីមុន ក៏គួរដឹងយ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី៦ ចប់។

๗. นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថានឡកលាបីសូត្រ

๖๗. สตฺตเม กินฺนุ โข, อาวุโสติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ กถํ นุ โข พฺยากเรยฺยา’’ติ. เถรสฺส อชฺฌาสยชานนตฺถํ. อปิจ อตีเต ทฺเว อคฺคสาวกา อิมํ ปญฺหํ วินิจฺฉยึสูติ อนาคเต ภิกฺขู ชานิสฺสนฺตีติปิ ปุจฺฉติ. อิทาเนว โข มยนฺติ อิทํ เถโร ยสฺส นามรูปสฺส วิญฺญาณํ ปจฺจโยติ วุตฺตํ, ตเทว นามรูปํ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโยติ [Pg.113] วุตฺตตฺตา อาห. นฬกลาปิโยติ อิธ ปน อยกลาปาทิวเสน อุปมํ อนาหริตฺวา วิญฺญาณนามรูปานํ อพลทุพฺพลภาวทสฺสนตฺถํ อยํ อุปมา อาภตา.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា Kinnu kho, āvuso សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈ (មហាកោដ្ឋិកៈ) សួរយ៉ាងនេះ (ទាំងដែលខ្លួនគ្មានសេចក្តីសង្ស័យ)? គឺដើម្បីដឹងនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរថា “កាលបើត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះ តើលោកនឹងដោះស្រាយយ៉ាងណា?”។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈសួរដោយគិតថា “ក្នុងអតីតកាល ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីររូបបានដោះស្រាយនូវបញ្ហានេះយ៉ាងណា ពួកភិក្ខុក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងបានដឹងយ៉ាងនោះដែរ”។ ពាក្យថា Idāneva kho mayaṃ នេះ ព្រះថេរៈបានពោលឡើង ព្រោះតែព្រះសារីបុត្តបានសម្តែងទុកថា វិញ្ញាណជាបច្ច័យដល់នាមរូបណា នាមរូបនោះឯងក៏ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណវិញដែរ។ ពាក្យថា Naḷakalāpiyo គឺក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបាននាំយកឧបមាដោយអំណាចនៃបាច់ដែកជាដើមឡើយ តែបាននាំយកឧបមានៃបាច់បបុសនេះមក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពទន់ខ្សោយ (គ្មានកម្លាំង) នៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប។

นิโรโธ โหตีติ เอตฺตเก ฐาเน ปจฺจยุปฺปนฺนปญฺจโวการภววเสน เทสนา กถิตา. ฉตฺตึสาย วตฺถูหีติ เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเตสุ ทฺวาทสสุ ปเทสุ เอเกกสฺมึ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ฉตฺตึสาย การเณหิ. เอตฺถ จ ปฐโม ธมฺมกถิกคุโณ, ทุติยา ปฏิปตฺติ, ตติยํ ปฏิปตฺติผลํ. ตตฺถ ปฐมนเยน เทสนาสมฺปตฺติ กถิตา, ทุติเยน เสกฺขภูมิ, ตติเยน อเสกฺขภูมีติ. สตฺตมํ.

ពាក្យថា Nirodho hoti គឺក្នុងទីដ៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទេសនា ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា Chattiṃsāya vatthūhi គឺដោយហេតុ ៣៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃធម៌ ៣ យ៉ាងៗ ក្នុងបទនីមួយៗ នៃបទទាំង ១២ ដែលបានដោះស្រាយខាងក្រោម។ ហើយក្នុងទីនេះ ផ្នែកទីមួយ គឺជាគុណរបស់ព្រះធម្មកថិក, ផ្នែកទីពីរ គឺបដិបត្តិ, ផ្នែកទីបី គឺផលនៃបដិបត្តិ។ ក្នុងផ្នែកទាំងនោះ ដោយន័យទីមួយ ទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទេសនា, ដោយន័យទីពីរ ទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះសេក្ខបុគ្គល), ដោយន័យទីបី ទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះអសេក្ខបុគ្គល)។ សូត្រទី៧ ចប់។

๘. โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាកោសម្ពិសូត្រ

๖๘. อฏฺฐเม อญฺญตฺเรวาติ เอกจฺโจ หิ ปรสฺส สทฺทหิตฺวา ยํ เอส ภณติ, ตํ ภูตนฺติ คณฺหาติ. อปรสฺส นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ยํ การณํ รุจฺจติ, โส ‘‘อตฺถิ เอต’’นฺติ รุจิยา คณฺหาติ. เอโก ‘‘จิรกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ อนุสฺสโว อตฺถิ, ภูตเมต’’นฺติ อนุสฺสเวน คณฺหาติ. อญฺญสฺส วิตกฺกยโต เอกํ การณํ อุปฏฺฐาติ, โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ อาการปริวิตกฺเกน คณฺหาติ. อปรสฺส จินฺตยโต เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ยายสฺส ตํ การณํ นิชฺฌายนฺตสฺส ขมติ, โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา คณฺหาติ. เถโร ปน ปญฺจปิ เอตานิ การณานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจกฺขญาเณน ปฏิวิทฺธภาวํ ปุจฺฉนฺโต อญฺญตฺเรว, อาวุโส มุสิล, สทฺธายาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญตฺเรวาติ สทฺธาทีนิ การณานิ ฐเปตฺวา, วินา เอเตหิ การเณหีติ อตฺโถ. ภวนิโรโธ นิพฺพานนฺติ ปญฺจกฺขนฺธนิโรโธ นิพฺพานํ.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា Aññatreva ក្នុងបទជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya សេចក្តីថា ជនខ្លះជឿពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ហើយកាន់យកថា “រឿងដែលអ្នកនេះនិយាយ គឺពិតប្រាកដមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលអង្គុយគិតទៅ ពេញចិត្តនឹងហេតុផលណា ក៏កាន់យកដោយសេចក្តីពេញចិត្តថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត យល់ថា “មានពាក្យតំណាលតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយយ៉ាងនេះ រឿងនេះពិតប្រាកដមែន” ក៏កាន់យកដោយពាក្យតំណាល (អនុស្សវៈ)។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលត្រិះរិះទៅ ហេតុផលមួយក៏ប្រាកដឡើង គេក៏កាន់យកដោយការត្រិះរិះរកអាការៈថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលគិតទៅ ទិដ្ឋិមួយក៏កើតឡើង គេពេញចិត្តនឹងហេតុផលនោះដោយការពិចារណា ក៏កាន់យកដោយការយល់ព្រមតាមការពិចារណា (ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ) ថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ចំណែកឯព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) បានទាត់ចោលនូវហេតុផលទាំងប្រាំយ៉ាងនេះ ហើយចង់សួររកការចាក់ធ្លុះដោយបច្ចក្ខញាណ (ញាណផ្ទាល់ខ្លួន) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya (ម្នាលអាវុសោមុសិលៈ វៀរលែងតែសេចក្តីជឿ...)។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Aññatreva គឺ លើកលែងតែហេតុផលមានសេចក្តីជឿជាដើម សេចក្តីថា វៀរលែងតែហេតុផលទាំងនេះ។ ពាក្យថា Bhavanirodho nibbānaṃ គឺ ការរលត់ទៅនៃបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ព្រះនិព្វាន។

ตุณฺหี อโหสีติ เถโร ขีณาสโว, อหํ ปน ขีณาสโวติ วา น วาติ วา อวตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิ. อายสฺมา นารโท อายสฺมนฺตํ ปวิฏฺฐํ เอตทโวจาติ กสฺมา อโวจ? โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นามาติ เสเขหิปิ ชานิตพฺโพ ปญฺโห เอส, อยํ ปน เถโร อิมํ เถรํ อเสขภูมิยา กาเรติ, อิมํ ฐานํ ชานาเปสฺสามี’’ติ เอตํ อโวจ.

ពាក្យថា Tuṇhī ahosi គឺ ព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) ជាព្រះខីណាស្រព ប៉ុន្តែលោកមិនបានពោលថា “អាត្មាជាព្រះខីណាស្រព” ឬថា “មិនមែនជាព្រះខីណាស្រព” ឡើយ គឺលោកនៅស្ងៀមតែម្តង។ ពាក្យថា Āyasmā Nārado āyasmantaṃ Paviṭṭhaṃ etadavoca សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ព្រះណារទៈនោះបានគិតថា “បញ្ហាដែលថា ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន គឺជាបញ្ហាដែលសូម្បីតែព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយក៏ត្រូវដឹងដែរ តែព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) នេះ បែរជាធ្វើឲ្យព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) នេះ ស្ថិតនៅក្នុងអសេក្ខភូមិ (ថ្នាក់ព្រះអរហន្ត) ទៅវិញ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងលោកឲ្យដឹងនូវហេតុការណ៍ពិតនេះ” ទើបបានពោលពាក្យនេះ។

สมฺมปฺปญฺญาย [Pg.114] สุทิฏฺฐนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐํ. น จมฺหิ อรหนฺติ อนาคามิมคฺเค ฐิตตฺตา อรหํ น โหมีติ ทีเปติ. ยํ ปนสฺส อิทานิ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ ญาณํ, ตํ เอกูนวีสติยา ปจฺจเวกฺขณญาเณหิ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุทปาโนติ วีสตึสหตฺถคมฺภีโร ปานียกูโป. อุทกวารโกติ อุทกอุสฺสิญฺจนวารโก. อุทกนฺติ หิ โข ญาณํ อสฺสาติ ตีเร ฐิตสฺส โอโลกยโต เอวํ ญาณํ ภเวยฺย. น จ กาเยน ผุสิตฺวาติ อุทกํ ปน นีหริตฺวา กาเยน ผุสิตฺวา วิหริตุํ น สกฺกุเณยฺย. อุทปาเน อุทกทสฺสนํ วิย หิ อนาคามิโน นิพฺพานทสฺสนํ, ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส วิย อนาคามี, อุทกวารโก วิย อรหตฺตมคฺโค, ยถา ฆมฺมาภิตตฺตปุริโส อุทปาเน อุทกํ ปสฺสติ. เอวํ อนาคามี ปจฺจเวกฺขณญาเณน ‘‘อุปริ อรหตฺตผลสมโย นาม อตฺถี’’ติ ชานาติ. ยถา ปน โส ปุริโส อุทกวารกสฺส นตฺถิตาย อุทกํ นีหริตฺวา กาเยน ผุสิตุํ น ลภติ, เอวํ อนาคามี อรหตฺตมคฺคสฺส นตฺถิตาย นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ น ลภติ. อฏฺฐมํ.

«សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ» សេចក្តីថា ឃើញយ៉ាងល្អដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា «ន ចម្ហិ អរហំ» បង្ហាញអត្ថថា ព្រោះខ្លួនស្ថិតនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គ ទើបមិនទាន់ជាព្រះអរហន្ត។ ចំណែកឯញាណរបស់ព្រះនារទៈនោះនាពេលនេះថា «ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន» ញាណនោះជាបច្ចវេក្ខណញាណដែលពិចារណាឃើញព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចវេក្ខណញាណទាំង ១៩។ ពាក្យថា «ឧទបានោ» គឺអណ្តូងទឹកសម្រាប់ផឹកដែលមានជម្រៅ ២០ ឬ ៣០ ហត្ថ។ ពាក្យថា «ឧទកវារកោ» គឺប្រដាប់សម្រាប់យោងដងទឹកឡើងមកចាក់។ ពាក្យថា «ឧទកន្តិ ហិ ខោ ញាណំ អស្សា» សេចក្តីថា ញាណបែបនេះគប្បីកើតមានដល់បុគ្គលដែលឈរនៅមាត់អណ្តូងហើយសម្លឹងមើលទៅ។ ពាក្យថា «ន ច កាយេន ផុសិត្វា» សេចក្តីថា មិនអាចដងទឹកនោះឡើងមក ហើយពាល់ត្រូវដោយកាយ រស់នៅបានឡើយ។ ព្រោះថា ការឃើញព្រះនិព្វានរបស់ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាការឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង, ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង, អរហត្តមគ្គ ប្រៀបដូចជាយោងដងទឹក, ដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀន ឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏ដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណយ៉ាងនោះថា «អរហត្តផលសម័យនៅខាងលើមានពិតមែន»។ ម្យ៉ាងទៀត បុរសនោះមិនបានពាល់ត្រូវទឹកដោយកាយ ព្រោះគ្មានយោងដងទឹក យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏មិនបានធ្វើព្រះនិព្វានឱ្យជាអារម្មណ៍ ហើយចូលអរហត្តផលសមាបត្តិគង់នៅបានឡើយ ព្រោះគ្មានអរហត្តមគ្គ យ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី ៨ ចប់។

๙. อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាឧបយន្តិសូត្រ

๖๙. นวเม อุปยนฺโตติ อุทกวฑฺฒนสมเย อุปริ คจฺฉนฺโต. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตาโย. อุปยาเปตีติ อุปริ ยาเปติ, วฑฺเฒติ ปูเรตีติ อตฺโถ. อวิชฺชา อุปยนฺตีติ อวิชฺชา อุปริ คจฺฉนฺตี สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺกุณนฺตี. สงฺขาเร อุปยาเปตีติ สงฺขาเร อุปริ ยาเปติ วฑฺเฒติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปยนฺโตติ อปคจฺฉนฺโต โอสรนฺโต. อวิชฺชา อปยนฺตีติ อวิชฺชา อปคจฺฉมานา โอสรมานา อุปริ สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺกุณนฺตีติ อตฺโถ. สงฺขาเร อปยาเปตีติ สงฺขาเร อปคจฺฉาเปติ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. นวมํ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «ឧបយន្តោ» សេចក្តីថា កាលដែលទឹកជោរឡើង ទឹកនោះក៏ហូរឡើងទៅលើហួសពីកម្រិតធម្មតា។ ពាក្យថា «មហានទិយោ» គឺទន្លេធំៗទាំងឡាយ មានទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម។ ពាក្យថា «ឧបយាបេតិ» មានន័យថា ធ្វើឱ្យហូរឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង ធ្វើឱ្យពេញ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា ឧបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលកើនឡើងទៅលើ ក៏អាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយបាន។ ពាក្យថា «សង្ខារេ ឧបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យកើនឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងតាមវិធីនេះឯង។ ពាក្យថា «អបយន្តោ» សេចក្តីថា ស្រកចុះ ថយចុះ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា អបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលស្រកចុះ ថយចុះ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយនៅខាងលើបានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «សង្ខារេ អបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យថយចុះ។ វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងពួង។ សូត្រទី ៩ ចប់។

๑๐. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាសុសីមសូត្រ

๗๐. ทสเม ครุกโตติ สพฺเพหิ เทวมนุสฺเสหิ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย จิตฺเตน ครุกโต. มานิโตติ มเนน ปิยายิโต. ปูชิโตติ จตุปจฺจยปูชาย [Pg.115] ปูชิโต. อปจิโตติ นีจวุตฺติกรเณน อปจิโต. สตฺถารญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา หตฺถิกฺขนฺธาทีหิ โอตรนฺติ มคฺคํ เทนฺติ, อํสกูฏโต สาฏกํ อปเนนฺติ, อาสนโต วุฏฺฐหนฺติ วนฺทนฺติ. เอวํ โส เตหิ อปจิโต นาม โหติ. สุสิโมติ เอวํนามโก เวทงฺเคสุ กุสโล ปณฺฑิตปริพฺพาชโก. เอหิ ตฺวนฺติ เตสํ กิร เอตทโหสิ – ‘‘สมโณ โคตโม น ชาติโคตฺตาทีนิ อาคมฺม ลาภคฺคปฺปตฺโต ชาโต, กวิเสฏฺโฐ ปเนส อุตฺตมกวิตาย สาวกานํ คนฺถํ พนฺธิตฺวา เทติ, ตํ เต อุคฺคณฺหิตฺวา อุปฏฺฐากานํ อุปนิสินฺนกถมฺปิ อนุโมทนมฺปิ สรภญฺญมฺปีติ เอวมาทีนิ กเถนฺติ, เต เตสํ ปสนฺนา ลาภํ อุปสํหรนฺติ. สเจ มยํ ยํ สมโณ โคตโม ชานาติ, ตโต โถกํ ชาเนยฺยาม, อตฺตโน สมยํ ตตฺถ ปกฺขิปิตฺวา มยมฺปิ อุปฏฺฐากานํ กเถยฺยาม, ตโต เอเตหิ ลาภิตรา ภเวยฺยาม. โก นุ โข สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ขิปฺปเมว อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ. เต เอวํ จินฺเตตฺวา ‘‘สุสิโม ปฏิพโล’’ติ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «គរុកតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានទេវតានិងមនុស្សទាំងពួងធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងដោយចិត្ត ប្រៀបដូចជាឆត្រថ្ម។ ពាក្យថា «មានិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេស្រឡាញ់រាប់អានដោយចិត្ត។ ពាក្យថា «បូជិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេបូជាដោយបច្ច័យបួន។ ពាក្យថា «អបចិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែងដោយការបន្ទាបខ្លួន។ ព្រោះថា កាលបើមនុស្សទាំងឡាយឃើញព្រះសាស្តា ក៏ចុះពីលើខ្នងដំរីជាដើម ជៀសផ្លូវឱ្យ ដោះសំពត់ស្បៃពីស្មា ក្រោកឈរឡើងពីអាសនៈ ហើយថ្វាយបង្គំ។ កាលបើគេធ្វើបែបនេះ ព្រះអង្គឈ្មោះថាជាបុគ្គលដែលពួកគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពាក្យថា «សុសីមោ» គឺបរិព្វាជកជាបណ្ឌិត មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ឈ្លាសវៃក្នុងគម្ពីរវេទនិងអង្គនៃវេទ។ ពាក្យថា «ឯហិ ត្វំ» ឮថា ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសមណគោតម មិនមែនបានដល់នូវលាភសក្ការៈដ៏កំពូលព្រោះអាស្រ័យជាតិនិងគោត្រជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គជាកវីដ៏ប្រសើរ ព្រោះភាពជាកវីដ៏ឧត្តម ទើបតែងគម្ពីរ សម្តែងដល់សាវកទាំងឡាយ ពួកសាវកទាំងនោះរៀនសូត្រគម្ពីរនោះហើយ ក៏សម្តែងឧបនិសិន្នកថា អនុមោទនាកថា និងសរភញ្ញៈជាដើម ដល់ពួកឧបដ្ឋាក ពួកឧបដ្ឋាកទាំងនោះជ្រះថ្លានឹងសាវកទាំងនោះ ក៏នាំយកលាភសក្ការៈមកប្រគេន។ ប្រសិនបើយើងដឹងធម៌ដែលព្រះសមណគោតមដឹងនោះ បន្តិចបន្តួចខ្លះ ហើយបញ្ចូលលទ្ធិរបស់ខ្លួនទៅក្នុងធម៌នោះ រួចសម្តែងដល់ពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនដែរ នោះយើងនឹងមានលាភសក្ការៈច្រើនជាងពួកសាវកទាំងនោះជាមិនខាន។ តើនរណាហ្ន៎ អាចទៅបួសក្នុងសំណាក់ព្រះសមណគោតម ហើយរៀនសូត្របានយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះគិតយ៉ាងនេះហើយ ឃើញថាសុសីមបរិព្វាជកជាអ្នកមានសមត្ថភាព ទើបចូលទៅជិតគាត់ហើយនិយាយយ៉ាងនេះ។

เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘กสฺส นุ โข สนฺติกํ คนฺตฺวา อหํ อิมํ ธมฺมํ ขิปฺปํ ลทฺธุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ? ตโต จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม ครุ เตชุสฺสโท นิยมมนุยุตฺโต, น สกฺกา อกาเล อุปสงฺกมิตุํ, อญฺเญปิ พหู ขตฺติยาทโย สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมนฺติ, ตสฺมิมฺปิ สมเย น สกฺกา อุปสงฺกมิตุํ. สาวเกสุปิสฺส สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ วิปสฺสนาลกฺขณมฺหิ เอตทคฺเค ฐปิโต, มหาโมคฺคลฺลาโน สมาธิลกฺขณสฺมึ เอตทคฺเค ฐปิโต, มหากสฺสโป ธุตงฺคธเรสุ อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุเกสุ, ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต ธมฺมกถิเกสุ, อุปาลิตฺเถโร วินยธเรสุ เอตทคฺเค ฐปิโต, อยํ ปน อานนฺโท พหุสฺสุโต ติปิฏกธโร, สตฺถาปิสฺส ตตฺถ ตตฺถ กถิตํ ธมฺมํ อาหริตฺวา กเถติ, ปญฺจสุ ฐาเนสุ เอตทคฺเค ฐปิโต, อฏฺฐนฺนํ วรานํ ลาภี, จตูหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, ตสฺส สมีปํ คโต ขิปฺปํ ธมฺมํ ลทฺธุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

ពាក្យថា «យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើអាត្មាអញគប្បីចូលទៅជិតសំណាក់លោកអ្នកណា ទើបអាចទទួលបានធម៌នេះយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏គិតថា «ព្រះសមណគោតម ជាបុគ្គលគួរគោរពកោតក្រែង មានតេជះច្រើន ជាប់រវល់នឹងកិច្ចការផ្សេងៗជានិច្ច មិនអាចចូលទៅជិតក្នុងពេលមិនសមគួរបានឡើយ ទោះបីជាស្តេចនិងក្សត្រជាដើមដទៃទៀតជាច្រើន ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះសមណគោតមដែរ ក្នុងពេលនោះក៏មិនអាចចូលទៅជិតបានដែរ។ សូម្បីតែក្នុងចំណោមសាវកទាំងឡាយ ព្រះសារីបុត្តមានបញ្ញាច្រើន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងវិបស្សនាលក្ខណៈ, ព្រះមហាមោគ្គល្លាន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងសមាធិលក្ខណៈ, ព្រះមហាកស្សបៈ ក្នុងចំណោមអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ, ព្រះអនុរុទ្ធៈ ក្នុងចំណោមអ្នកមានទិព្វចក្ខុ, ព្រះបុណ្ណមន្តានីបុត្ត ក្នុងចំណោមធម្មកថិក, ព្រះឧបាលិត្ថេរ ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ។ ចូលចិត្តព្រះអានន្ទនេះ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក សូម្បីតែព្រះសាស្តាក៏នាំយកធម៌ដែលសម្តែងក្នុងបរិស័ទនោះៗមកសម្តែងដល់លោកដែរ លោកត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរក្នុងឋានៈទាំង ៥ យ៉ាង ជាអ្នកបានទទួលពរ ៨ ប្រការ ប្រកបដោយអច្ឆរិយអព្ភូតធម៌ ៤ ប្រការ ប្រសិនបើអាត្មាអញទៅកាន់សំណាក់លោក នឹងអាចទទួលបានធម៌យ៉ាងឆាប់រហ័សជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។

เยน [Pg.116] ภควา เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา สยํ อปพฺพาเชตฺวา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ ติตฺถิยสมเย ปาฏิเยกฺโก ‘อหํ สตฺถา’ติ ปฏิชานนฺโต จรติ, ปพฺพชิตฺวา สาสนสฺส อลาภายปิ ปริสกฺเกยฺย. น โข ปนสฺสาหํ อชฺฌาสยํ อาชานามิ, สตฺถา ชานิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ตํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. เตนหานนฺท, สุสิมํ ปพฺพาเชถาติ สตฺถา กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก ติตฺถิยสมเย ‘อหํ ปาฏิเยกฺโก สตฺถา’ติ ปฏิชานมาโน จรติ, ‘อิธ มคฺคพฺรหฺมจริยํ จริตุํ อิจฺฉามี’ติ กิร วทติ. กึ นุ โข มยิ ปสนฺโน, อุทาหุ มยฺหํ สาวเกสุ, อุทาหุ มยฺหํ วา มม สาวกานํ วา ธมฺมกถาย ปสนฺโน’’ติ? อถสฺส เอกฏฺฐาเนปิ ปสาทาภาวํ ญตฺวา, ‘‘อยํ มม สาสเน ธมฺมํ เถเนสฺสามีติ ปพฺพชติ. อิติสฺส อาคมนํ อปริสุทฺธํ; นิปฺผตฺติ นุ โข กีทิสา’’ติ? โอโลเกนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ ‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’ติ ปพฺพชติ, กติปาเหเนว ปน ฆเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เตนหานนฺท, สุสิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาห.

ពាក្យថា «យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទមិនបំបួសគាត់ដោយខ្លួនឯង បែរជាជូនគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ? ឮថា ព្រះអានន្ទមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «សុសីមៈនេះ ជាគ្រូម្នាក់ក្នុងលទ្ធិដទៃ ដើរប្រកាសខ្លួនថា "អាត្មាអញជាគ្រូ" កាលបើបួសហើយ គប្បីព្យាយាមធ្វើឱ្យសាសនាសាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈក៏សក្តិសម។ ម្យ៉ាងទៀត អាត្មាអញមិនដឹងអធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ឡើយ ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់ជ្រាបជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអានន្ទនាំគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «តេនហានន្ទ សុសីមំ បព្វាជេថ» ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រិះរិះថា «បរិព្វាជកនេះ ដើរប្រកាសខ្លួនក្នុងលទ្ធិដទៃថា "អាត្មាអញជាគ្រូម្នាក់ឯង" តែឥឡូវនិយាយថា "ចង់មកប្រព្រឹត្តមគ្គព្រហ្មចរិយៈក្នុងសាសនានេះ"។ តើគាត់ជ្រះថ្លាចំពោះតថាគត ឬជ្រះថ្លាចំពោះសាវករបស់តថាគត ឬក៏ជ្រះថ្លាចំពោះធម្មកថារបស់តថាគត ឬរបស់សាវករបស់តថាគត?»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថាគាត់គ្មានសេចក្តីជ្រះថ្លាសូម្បីតែមួយកន្លែងឡើយ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា «គាត់បួសព្រោះចង់លួចធម៌ក្នុងសាសនារបស់តថាគត។ ហេតុនេះ ការមករបស់គាត់មិនបរិសុទ្ធឡើយ ចុះការសម្រេចផលរបស់គាត់នឹងទៅជាយ៉ាងណា?»។ កាលទ្រង់ពិចារណាមើល ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីជាគាត់បួសដោយបំណងចង់លួចធម៌ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ គាត់នឹងព្យាយាមសម្រេចអរហត្តផលជាមិនខាន» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ អានន្ទ ចូរឱ្យសុសីមៈបួសចុះ»។

อญฺญา พฺยากตา โหตีติ เต กิร ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เตมาสํ วสฺสํ วสนฺตา ตสฺมึเยว อนฺโตเตมาเส ฆเฏนฺตา วายมนฺตา อรหตฺตํ ปฏิลภึสุ. เต ‘‘ปฏิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามา’’ติ ปวาริตปวารณา เสนาสนํ สํสาเมตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสุํ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อญฺญาติ อรหตฺตสฺส นามํ. พฺยากตาติ อาโรจิตา. อสฺโสสีติ โส กิร โอหิตโสโต หุตฺวา เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ ฐิตฏฺฐานํ คจฺฉติ ตํ ตํ กถํ สุณิตุกาโม. เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? ตํ กิรสฺส ปวตฺตึ สุตฺวา เอตทโหสิ – ‘‘อญฺญา นาม อิมสฺมึ สาสเน ปรมปฺปมาณํ สารภูตา อาจริยมุฏฺฐิ มญฺเญ ภวิสฺสติ, ปุจฺฉิตฺวา นํ ชานิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ.

ពាក្យថា «អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ» ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះបានរៀនកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ហើយចាំវស្សាអស់ត្រីមាស ក្នុងអំឡុងត្រីមាសនោះឯង ពួកលោកបានព្យាយាមប្រឹងប្រែងរហូតបានសម្រេចអរហត្តផល។ ភិក្ខុទាំងនោះគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលបានសម្រេចដល់ព្រះសាស្តា» កាលបើបានបវារណាស្រេចហើយ ក៏រៀបចំសេនាសនៈ រួចចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលខ្លួនបានសម្រេច។ ពាក្យនេះត្រូវបានពោលឡើងដោយរំលឹកដល់ហេតុការណ៍នោះ។ ពាក្យថា «អញ្ញា» ជាឈ្មោះនៃអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ព្យាកតា» គឺក្រាបបង្គំទូល។ ពាក្យថា «អស្សោសិ» ឮថា ព្រះសុសីមៈនោះផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ ហើយដើរទៅកាន់ទីដែលភិក្ខុទាំងនោះគង់នៅ ព្រោះចង់ស្តាប់រឿងរ៉ាវទាំងនោះ។ ពាក្យថា «យេន តេ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកចូលទៅជិតភិក្ខុទាំងនោះ? ឮថា កាលបើលោកបានឮរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អញ្ញា នេះ ក្នុងសាសនានេះ ហាក់ដូចជាធម៌ដ៏កំពូល ជាខ្លឹមសារ ជាធម៌ដែលគ្រូក្តាប់ទុកក្នុងដៃ អាត្មាអញនឹងសួរដេញដោលដើម្បីឱ្យដឹងច្បាស់»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកចូលទៅជិត។

อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ. อิทฺธิวิธนฺติ อิทฺธิโกฏฺฐาสํ. อาวิภาวํ ติโรภาวนฺติ อาวิภาวํ คเหตฺวา ติโรภาวํ, ติโรภาวํ คเหตฺวา อาวิภาวํ กาตุํ สกฺโกถาติ ปุจฺฉติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ. อิตรปททฺวเยปิ [Pg.117] เอเสว นโย. อุมฺมุชฺชนิมุชฺชนฺติ อุมฺมุชฺชนญฺจ นิมุชฺชนญฺจ. ปลฺลงฺเกนาติ ปลฺลงฺกพนฺธเนน. กมถาติ นิสีทิตุํ วา คนฺตุํ วา สกฺโกถาติ ปุจฺฉติ? ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อิมสฺส อิทฺธิวิธสฺส, อิโต ปเรสํ ทิพฺพโสตาทีนญฺจ วณฺณนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ.

ពាក្យថា «អនេកវិហិតំ» គឺមានច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «ឥទ្ធិវិធំ» គឺចំណែកនៃឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «អាវិភាវំ តិរោភាវំ» លោកសួរថា «តើលោកអាចធ្វើការបង្ហាញខ្លួន ហើយបំបាំងខ្លួន ឬធ្វើការបំបាំងខ្លួនហើយបង្ហាញខ្លួនបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «តិរោកុដំ» គឺខាងក្រៅជញ្ជាំង។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ» គឺការងើបឡើងនិងការមុជចុះ។ ពាក្យថា «បល្លង្កេន» គឺដោយការអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពាក្យថា «កមថ» លោកសួរថា «តើលោកអាចអង្គុយ ឬទៅបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «បក្ខី សកុណោ» គឺសត្វស្លាបដែលមានស្លាប។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណនេះ និងទិព្វសោតញ្ញាណជាដើមដែលនៅបន្ទាប់ពីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។

สนฺตา วิโมกฺขาติ องฺคสนฺตตาย เจว อารมฺมณสนฺตตาย จ สนฺตา อารุปฺปวิโมกฺขา. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา ปฏิลภิตฺวา. ปญฺญาวิมุตฺตา โข มยํ, อาวุโสติ, อาวุโส, มยํ นิชฺฌานกา สุกฺขวิปสฺสกา ปญฺญามตฺเตเนว วิมุตฺตาติ ทสฺเสติ. อาชาเนยฺยาสิ วา ตฺวํ, อาวุโส สุสิม, น วา ตฺวํ อาชาเนยฺยาสีติ กสฺมา เอวมาหํสุ? เอวํ กิร เนสํ อโหสิ – ‘‘มยํ อิมสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสาม, ทสพลํ ปน ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ วิปสฺสนาญาณํ, ตํ ปฐมตรํ อุปฺปชฺชติ. นิพฺพาเน ญาณนฺติ วิปสฺสนาย จิณฺณนฺเต ปวตฺตมคฺคญาณํ, ตํ ปจฺฉา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ภควา เอวมาห.

ពាក្យថា «សន្តា វិមោក្ខា» គឺអរូបវិមោក្ខដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌ផង និងព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា «កាយេន ផុសិត្វា» គឺពាល់ត្រូវដោយនាមកាយ គឺបានសម្រេច។ ពាក្យថា «បញ្ញាវិមុត្តា ខោ មយំ អាវុសោ» បង្ហាញថា «ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយគ្មានឈានជាគ្រឿងពិចារណាឡើយ គឺជានិរោធសមាបត្តិ ឬឈានសមាបត្តិ (ជាសុក្ខវិបស្សកៈ) រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួងដោយបញ្ញាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងនោះនិយាយយ៉ាងនេះ? ឮថា ពួកលោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «យើងមិនអាចយល់អធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ហើយឆ្លើយតបបានឡើយ ប៉ុន្តែបើគាត់សួរព្រះទសពល គាត់នឹងអស់សេចក្តីសង្ស័យជាមិនខាន»។ ពាក្យថា «ធម្មដ្ឋិតិញាណំ» គឺវិបស្សនាញាណ ញាណនោះកើតឡើងមុនគេ។ ពាក្យថា «និព្វានេ ញាណំ» គឺមគ្គញាណដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការចម្រើនវិបស្សនា ញាណនោះកើតឡើងជាក្រោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

อาชาเนยฺยาสิ วาติอาทิ กสฺมา วุตฺตํ? วินาปิ สมาธึ เอวํ ญาณุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – สุสิม, มคฺโค วา ผลํ วา น สมาธินิสฺสนฺโท, น สมาธิอานิสํโส, น สมาธิสฺส นิปฺผตฺติ, วิปสฺสนาย ปเนโส นิสฺสนฺโท, วิปสฺสนาย อานิสํโส, วิปสฺสนาย นิปฺผตฺติ, ตสฺมา ชาเนยฺยาสิ วา ตฺวํ, น วา ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ, อถ โข ธมฺมฏฺฐิติญาณํ ปุพฺเพ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณนฺติ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អាជានេយ្យាសិ វា» ជាដើមនេះ? ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃមគ្គញាណដោយវិធីនេះ ទោះបីជាមិនមានសមាធិដែលជាសមថលក្ខណៈក៏ដោយ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ មគ្គក្តី ផលក្តី មិនមែនជាផលវិបាកនៃសមាធិ មិនមែនជាអានិសង្សនៃសមាធិ មិនមែនជាការសម្រេចនៃសមាធិឡើយ ប៉ុន្តែនេះជាផលវិបាកនៃវិបស្សនា ជាអានិសង្សនៃវិបស្សនា ជាការសម្រេចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាអ្នកចង់ដឹងក្តី មិនចង់ដឹងក្តី ក៏ដោយចុះ ប៉ុន្តែធម្មដ្ឋិតិញាណកើតឡើងមុន ឯញាណក្នុងព្រះនិព្វានកើតឡើងជាក្រោយ»។

อิทานิสฺส ปฏิเวธภพฺพตํ ญตฺวา เตปริวฏฺฏํ ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, สุสิม? รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติอาทิมาห? เต ปริวฏฺฏเทสนาวสาเน ปน เถโร อรหตฺตํ ปตฺโต. อิทานิสฺส อนุโยคํ อาโรเปนฺโต ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ, สุสิม, ปสฺสสีติอาทิมาห. อปิ ปน ตฺวํ, สุสิมาติ อิทํ กสฺมา อารภิ? นิชฺฌานกานํ สุกฺขวิปสฺสกภิกฺขูนํ ปากฏกรณตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – น เกวลํ ตฺวเมว นิชฺฌานโก สุกฺขวิปสฺสโก, เอเตปิ ภิกฺขู เอวรูปาเยวาติ. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ. ทสมํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា សុសីមបរិព្វាជកនោះជាបុគ្គលគួរដល់ការត្រាស់ដឹង (មគ្គផល) ទើបកាលនឹងសម្ដែងធម៌ទេសនាមានវដ្ដៈ ៣ ជុំ (តេបរិវដ្ដទេសនា) ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកយល់សេចក្ដីនោះដូចម្ដេច រូបទៀង ឬមិនទៀង?» ជាដើម។ លុះចប់តេបរិវដ្ដទេសនានោះ ព្រះថេរៈ (សុសីមៈ) ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់ដឹកនាំព្រះថេរៈនោះទៅកាន់ការប្រកបព្យាយាម ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកឃើញថា ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ ដូច្នេះឬ?» ជាដើម។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមពាក្យនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ ចុះអ្នក...» ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដដល់ពួកភិក្ខុអ្នកជាសុខវិបស្សកៈ (អ្នកចម្រើនវិបស្សនាស្ងួត) ដែលគ្មានឈាន។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ «ម្នាលសុសីមៈ មិនមែនមានតែអ្នកម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលគ្មានឈាន ជាសុខវិបស្សកៈ សូម្បីពួកភិក្ខុទាំងនេះ ក៏មានសភាវៈបែបនេះដូចគ្នាដែរ»។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

มหาวคฺโค สตฺตโม.

មហាវគ្គ ទី ៧ ចប់។

๘. สมณพฺราหฺมณวคฺโค

៨. សមណព្រាហ្មណវគ្គ

๑. ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីជរាមរណសូត្រជាដើម

๗๑-๗๒. สมณพฺราหฺมณวคฺเค [Pg.118] ชรามรณาทีสุ เอเกกปทวเสน เอเกกํ กตฺวา เอกาทส สุตฺตานิ วุตฺตานิ, ตานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

៧១-៧២. ក្នុងសមណព្រាហ្មណវគ្គ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងសូត្រ ១១ ដោយធ្វើសូត្រមួយៗ ទៅតាមអំណាចនៃបទមួយៗ មានជរានិងមរណៈជាដើម សូត្រទាំងនោះមានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

สมณพฺราหฺมณวคฺโค อฏฺฐโม.

សមណព្រាហ្មណវគ្គ ទី ៨ ចប់។

๙. อนฺตรเปยฺยาลํ

៩. អន្តរពៃយ្យាលៈ

๑. สตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីសត្ថុសូត្រជាដើម

๗๓. อิโต ปรํ ‘‘สตฺถา ปริเยสิตพฺโพ’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทฺวาทส อนฺตรเปยฺยาลวคฺคา นาม โหนฺติ. เต สพฺเพปิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ เวเนยฺยปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตา. ตตฺถ สตฺถาติ พุทฺโธ วา โหตุ สาวโก วา, ยํ นิสฺสาย มคฺคญาณํ ลภติ, อยํ สตฺถา นาม, โส ปริเยสิตพฺโพ. สิกฺขา กรณียาติ ติวิธาปิ สิกฺขา กาตพฺพา. โยคาทีสุ โยโคติ ปโยโค. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อุสฺโสฬฺหีติ สพฺพสหํ อธิมตฺตวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนา. อาตปฺปนฺติ กิเลสตาปนวีริยเมว. สาตจฺจนฺติ สตตกิริยํ. สตีติ ชรามรณาทิวเสน จตุสจฺจปริคฺคาหิกา สติ. สมฺปชญฺญนฺติ ตาทิสเมว ญาณํ. อปฺปมาโทติ สจฺจภาวนาย อปฺปมาโท. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

៧៣. តទៅពីសមណព្រាហ្មណវគ្គនេះ សូត្រទាំង ១២ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានពាក្យថា «សត្ថា បរិយេសិតព្វោ» (គួរស្វែងរកព្រះសាស្តា) ជាដើម ហៅថា អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ។ សូត្រទាំងនោះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ បទថា «សត្ថា» (ព្រះសាស្តា) បានแก่ ព្រះពុទ្ធក្ដី ព្រះသာវកក្ដី បុគ្គលដែលអាស្រ័យហើយបានសម្រេចមគ្គញ្ញាណ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ព្រះសាស្តា (គ្រូ) បុគ្គលនោះគួរស្វែងរក។ បទថា «សិក្ខា ករណីយា» សិក្ខាទាំង ៣ ប្រការ (អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា) គឺបុគ្គលគប្បីធ្វើ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានយោគៈជាដើម បទថា «យោគោ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមប្រកប (ប្រយោគៈ)។ បទថា «ឆន្ទោ» គឺកុសលឆន្ទៈដែលជាកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ (ការចង់ធ្វើ)។ បទថា «ឧស្សោឡ្ហី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏លើសលុបដែលអាចអត់ធន់នឹងឧបសគ្គទាំងពួងបាន។ បទថា «អប្បដិវានី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមមិនថយក្រោយ។ បទថា «អាតប្បំ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដែលដុតកំដៅកិលេស។ បទថា «សាតច្ចំ» គឺការធ្វើព្យាយាមមិនដាច់ដំឡើយ។ បទថា «សតិ» គឺសតិដែលកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ ដោយអំណាចនៃជរានិងមរណៈជាដើម។ បទថា «សម្បជញ្ញំ» គឺបញ្ញាដែលមានសភាវៈដូចគ្នានោះដែរ។ បទថា «អប្បមាទោ» គឺសេចក្ដីមិនប្រមាទក្នុងការចម្រើនសច្ចធម៌។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อนฺตรเปยฺยาโล นวโม.

អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ ទី ៩ ចប់។

นิทานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានិទានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๒. อภิสมยสํยุตฺตํ

២. អភិសមយសំយុត្ត

๑. นขสิขาสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នានខសិខាសូត្រ

๗๔. อภิสมยสํยุตฺตสฺส [Pg.119] ปฐเม นขสิขายนฺติ มํสฏฺฐาเนน วิมุตฺเต นขคฺเค. นขสิขา จ นาม โลกิยานํ มหตีปิ โหติ, สตฺถุ ปน รตฺตุปฺปลปตฺตโกฏิ วิย สุขุมา. กถํ ปเนตฺถ ปํสุ ปติฏฺฐิโตติ? อธิฏฺฐานพเลน. ภควตา หิ อตฺถํ ญาเปตุกาเมน อธิฏฺฐานพเลน ตตฺถ ปติฏฺฐาปิโต. สติมํ กลนฺติ มหาปถวิยา ปํสุํ สตโกฏฺฐาเส กตฺวา ตโต เอกโกฏฺฐาสํ. ปรโตปิ เอเสว นโย. อภิสเมตาวิโนติ ปญฺญาย อริยสจฺจานิ อภิสเมตฺวา ฐิตสฺส. ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธํ ปริกฺขีณํ ปริยาทิณฺณํ อุปนิธายาติ เอตเทว พหุตรํ ทุกฺขํ, ยทิทํ ปริกฺขีณนฺติ เอวํ ปฐมํ วุตฺตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ อุปนิธาย, ญาเณน ตํ ตสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา อุปปริกฺขิยมาเนติ อตฺโถ. กตมํ ปเนตฺถ ปุริมทุกฺขํ นาม? ยํ ปริกฺขีณํ. กตมํ ปน ปริกฺขีณํ? ยํ ปฐมมคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย. กตมํ ปน อุปนิธาย? ยํ สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ อปาเย อฏฺฐมญฺจ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปชฺเชยฺย, สพฺพํ ตํ ปริกฺขีณนฺติ เวทิตพฺพํ. สตฺตกฺขตฺตุนฺติ สตฺต วาเร, สตฺตสุ อตฺตภาเวสูติ อตฺโถ. ปรมตาติ อิทมสฺส ปรํ ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. มหตฺถิโยติ มหโต อตฺถสฺส นิปฺผาทโก. ปฐมํ.

៧៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអភិសមយសំយុត្ត បទថា «នខសិខាយំ» បានแก่ នៅចុងក្រចកដែលផុតពីសាច់។ ឯចុងក្រចកនោះ សម្រាប់ពួកលោកិយជន តែងតែធំ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះសាស្តា គឺល្អិតទន់ល្វន់ដូចជាចុងត្របកផ្កាឈូកក្រហម។ ចុះធូលីដីជាប់នៅលើចុងក្រចកនោះដោយរបៀបណា? ជាប់នៅបានដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីពិត ទើបធ្វើឲ្យធូលីដីជាប់នៅទីនោះដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ បទថា «សតិមំ កលំ» គឺការចែកធូលីដីនៃមហាប្រថពីជា ១០០ ភាគ ហើយយក ១ ភាគក្នុងចំណោមភាគទាំងនោះ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ (សតសហស្សិមំ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «អភិសមេតាវិនោ» គឺបុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចទាំងឡាយដោយមគ្គបញ្ញាហើយឋិតនៅ។ បទថា «បុរិមំ ទុក្ខក្ខន្ធំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិណ្ណំ ឧបនិធាយ» សេចក្ដីថា «ទុក្ខនេះឯងច្រើនជាង គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនេះ» គឺការប្រៀបធៀបនឹងគំនរទុក្ខដែលទ្រង់សម្ដែងទុកមុនយ៉ាងនេះ ឬមួយក៏ការយកបញ្ញាទៅដាក់ទុកជិតគំនរទុក្ខនោះហើយពិចារណាមើល។ ចុះក្នុងទីនេះ អ្វីទៅជា «បុរិមទុក្ខ» (ទុក្ខមុន)? គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយ។ ចុះទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនោះ គឺអ្វី? គឺទុក្ខដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះមិនបានចម្រើនបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ចុះការប្រៀបធៀបនឹងអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ទុក្ខទាំងអស់ដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងអត្តភាពទាំង ៧ ក្នុងអបាយភូមិ និងការចាប់បដិសន្ធិទី ៨ ជាដើម ក្នុងភពណាមួយ ទុក្ខទាំងអស់នោះឈ្មោះថា អស់ទៅហើយ។ បទថា «សត្តក្ខត្តុំ» គឺ ៧ ដង សេចក្ដីថា ក្នុងអត្តភាពទាំង ៧។ បទថា «បរមតា» ទ្រង់បង្ហាញថា នេះជាកម្រិតកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតរបស់ព្រះសោតាបន្ននោះ។ បទថា «មហត្ថិយោ» គឺអ្នកធ្វើប្រយោជន៍ដ៏ធំធេងឲ្យសម្រេច។ សូត្រទី ១ ចប់។

๒. โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាអំពីបោក្ខរណីសូត្រ

๗๕. ทุติเย โปกฺขรณีติ วาปี. อุพฺเพเธนาติ คมฺภีรตาย. สมติตฺติกาติ มุขวฏฺฏิสมา. กากเปยฺยาติ สกฺกา โหติ ตีเร ฐิเตน กาเกน ปกติยาปิ มุขตุณฺฑิกํ โอตาเรตฺวา ปาตุํ. ทุติยํ.

៧៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «បោក្ខរណី» គឺស្រះទឹក (ដែលមានទទឹងនិងបណ្ដោយ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «ឧព្វេធេន» គឺដោយជម្រៅ (ជម្រៅ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «សមតិត្តិកា» គឺស្មើត្រឹមមាត់ច្រាំង។ បទថា «កាកបេយ្យា» សេចក្ដីថា ក្អែកដែលឈរនៅលើច្រាំង សូម្បីដោយប្រក្រតី ក៏អាចលូកចំពុះចុះទៅផឹកទឹកបាន។ សូត្រទី ២ ចប់។

๓. สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាអំពីសម្ភេជ្ជឧទកសូត្រជាដើម

๗๖-๗๗. ตติเย ยตฺถิมาติ ยสฺมึ สมฺภิชฺชฏฺฐาเน อิมา. สํสนฺทนฺตีติ สมาคนฺตฺวา สนฺทนฺติ. สเมนฺตีติ สมาคจฺฉนฺติ. ทฺเว วา ติ วาติ ทฺเว วา ตีณิ วา. อุทกผุสิตานีติ อุทกพินฺทูนิ. สํเภชฺชอุทกนฺติ อญฺญาหิ นทีหิ สทฺธึ สมฺภินฺนฏฺฐาเน อุทกํ. จตุตฺถํ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยจตุตฺถานิ.

៧៦-៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «យត្ថិមា» គឺក្នុងកន្លែងប្រសព្វគ្នាណាដែលស្ទឹងទាំងឡាយនេះ។ បទថា «សំសន្ទន្តិ» គឺហូរមកជួបជុំគ្នាហើយហូរទៅ។ បទថា «សមេន្តិ» គឺមកជួបជុំគ្នា។ បទថា «ទ្វេ វា តីណិ វា» គឺ ២ ឬ ៣ តំណក់។ បទថា «ឧទកផុសិតានិ» គឺតំណក់ទឹក។ បទថា «សម្ភេជ្ជឧទកំ» គឺទឹកក្នុងកន្លែងដែលហូរមកច្របូកច្របល់ជួបគ្នាជាមួយនឹងស្ទឹងដទៃទៀត។ សូត្រទី ៤ មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៣ និងទី ៤ ចប់។

๕. ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអំពីបថវីសូត្រជាដើម

๗๘-๘๔. ปญฺจเม [Pg.120] มหาปถวิยาติ จกฺกวาฬพฺภนฺตราย มหาปถวิยา อุทฺธริตฺวา. โกลฏฺฐิมตฺติโยติ ปทรฏฺฐิปมาณา. คุฬิกาติ มตฺติกคุฬิกา. อุปนิกฺขิเปยฺยาติ เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปยฺย. ฉฏฺฐาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปริโยสาเน ปน อญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ อธิคโมติ พาหิรกานํ สพฺโพปิ คุณาธิคโม ปฐมมคฺเคน อธิคตคุณานํ สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ สตสหสฺสภาคมฺปิ น อุปคจฺฉตีติ. ปญฺจมาทีนิ.

៧៨-៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា «មហាបថវិយា» គឺដកយកដីចេញពីមហាប្រថពីដែលឋិតនៅក្នុងចក្រវាឡ។ បទថា «កោលដ្ឋិមត្តិយោ» គឺដីស្អិតដែលមានទំហំប៉ុនគ្រាប់ពុទ្រា។ បទថា «គុឡិកា» គឺដុំដីស្អិតតូចៗ។ បទថា «ឧបនិក្ខិបេយ្យ» គឺគប្បីដាក់ទុកក្នុងកន្លែងតែមួយ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៦ ជាដើម គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែនៅពេលបញ្ចប់ (នៃអភិសមយសំយុត្ត) បទថា «អញ្ញតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្វាជកានំ អធិគមោ» សេចក្ដីថា ការសម្រេចគុណធម៌ទាំងអស់ (មានឈាននិងអភិញ្ញា) របស់ពួកអន្យតិត្ថិយ សមណៈ ព្រាហ្មណ៍ និងបរិព្វាជកខាងក្រៅព្រះសាសនា មិនដល់សូម្បីតែមួយភាគក្នុងមួយរយ មួយភាគក្នុងមួយពាន់ ឬមួយភាគក្នុងមួយសែន នៃគុណធម៌ដែលបុគ្គលបានសម្រេចដោយបឋមមគ្គឡើយ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៥ ជាដើម ចប់។

อภิสมยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអភិសមយសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๓. ธาตุสํยุตฺตํ

៣. ធាតុសំយុត្ត

๑. นานตฺตวคฺโค

១. នានត្តវគ្គ

๑.ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាធាតុនានត្តសូត្រ

๘๕. ธาตุสํยุตฺตสฺส [Pg.121] ปฐเม นิสฺสตฺตฏฺฐสุญฺญตฏฺฐสงฺขาเตน สภาวฏฺเฐน ธาตูติ ลทฺธนามานํ ธมฺมานํ นานาสภาโว ธาตุนานตฺตํ. จกฺขุธาตูติอาทีสุ จกฺขุปสาโท จกฺขุธาตุ, รูปารมฺมณํ รูปธาตุ, จกฺขุปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ. โสตปสาโท โสตธาตุ, สทฺทารมฺมณํ สทฺทธาตุ, โสตปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ โสตวิญฺญาณธาตุ. ฆานปสาโท ฆานธาตุ, คนฺธารมฺมณํ คนฺธธาตุ, ฆานปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ ฆานวิญฺญาณธาตุ. ชิวฺหาปสาโท ชิวฺหาธาตุ, รสารมฺมณํ รสธาตุ, ชิวฺหาปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ. กายปสาโท กายธาตุ, โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพธาตุ, กายปสาทวตฺถุกํ จิตฺตํ กายวิญฺญาณธาตุ. ติสฺโส มโนธาตุโย มโนธาตุ, เวทนาทโย ตโย ขนฺธา สุขุมรูปานิ นิพฺพานญฺจ ธมฺมธาตุ, สพฺพมฺปิ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตูติ. เอตฺถ จ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, อวสาเน ทฺเว จตุภูมิกาติ. ปฐมํ.

៨៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃធាតុសំយុត្ត សភាវៈផ្សេងៗគ្នា (នានាសភាវៈ) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា «ធាតុ» ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈពិត ពោលគឺអត្ថថាមិនមែនជាសត្វ និងអត្ថថាជាសូន្យ (សូន្យចាកភាពទៀង ភាពល្អ ភាពសុខ និងភាពជាខ្លួនប្រាណ) ហៅថា ធាតុនានត្តៈ (សភាវៈផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ចក្ខុធាតុ» ជាដើម ចក្ខុបសាទ ឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ, រូបារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបធាតុ, ចិត្តដែលមានចក្ខុបសាទជាទីតាំង (ជាទីអាស្រ័យ) ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ។ សោតបសាទ ឈ្មោះថា សោតធាតុ, សទ្ទារម្មណ៍ ឈ្មោះថា សទ្ទធាតុ, ចិត្តដែលមានសោតបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា សោតវិញ្ញាណធាតុ។ ឃានបសាទ ឈ្មោះថា ឃានធាតុ, គន្ធារម្មណ៍ ឈ្មោះថា គន្ធធាតុ, ចិត្តដែលមានឃានបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ឃានវិញ្ញាណធាតុ។ ជិវ្ហាបសាទ ឈ្មោះថា ជិវ្ហាធាតុ, រសារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រសធាតុ, ចិត្តដែលមានជិវ្ហាបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ។ កាយបសាទ ឈ្មោះថា កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ផោដ្ឋព្វធាតុ, ចិត្តដែលមានកាយបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញាណធាតុ។ មនោធាតុ ៣ (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ ១ និងសម្បដិច្ឆនៈ ២) ឈ្មោះថា មនោធាតុ, ខន្ធ ៣ មានវេទនាខន្ធជាដើម រូបល្អិតៗ (សុខុមរូប) និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណទាំងអស់ (៧៦ ប្រការ) ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១៦ (តាំងពីចក្ខុធាតុរហូតដល់កាយវិញ្ញាណធាតុ) ជាកាមាវចរៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមភូមិ) ចំណែកឯធាតុ ២ ចុងក្រោយ (មនោធាតុ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ) ជាចតុភូមិកៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិទាំង ៤)។ សូត្រទី ១ ចប់។

๒. ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាផស្សនានត្តសូត្រ

๘๖. ทุติเย อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตนฺติ นานาสภาโว ผสฺโส อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย จกฺขุวิญฺญาณาทิสมฺปยุตฺตา, มโนสมฺผสฺโส มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต, ตสฺมา. มโนธาตุํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาราวชฺชนํ กิริยามโนวิญฺญาณธาตุํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ทุติยํ.

៨៦. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តំ» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា តែងកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រនោះ ផស្សៈទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ជាធម៌សម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, មនោសម្ផស្ស ជាធម៌សម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, ព្រោះហេតុនោះ បទថា «មនោធាតុម្បដិច្ច» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ដែលជាកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ សូត្រទី ២ ចប់។

๓. โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នានោផស្សនានត្តសូត្រ

๘๗. ตติเย โน มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มโนธาตูติ มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺตํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อาวชฺชนกิริยามโนวิญฺญาณธาตุ โน อุปฺปชฺชตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตติยํ.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «នោ មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ» សេចក្ដីថា អាវជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ មិនមែនកើតឡើងដោយអាស្រ័យផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារនោះឡើយ គប្បីយល់សេចក្ដីយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

๔. เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាវេទនានានត្តសូត្រ

๘๘. จตุตฺเถ [Pg.122] จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาติ สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุโต ปฏฺฐาย สพฺพาปิ ตสฺมึ ทฺวาเร เวทนา วตฺเตยฺยุํ, นิพฺพตฺติผาสุกตฺถํ ปน อนนฺตรํ สมฺปฏิจฺฉนเวทนเมว คเหตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาเร อาวชฺชนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนเวทนา, ปฐมชวนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุติยชวนเวทนาติ อยมธิปฺปาโย. จตุตฺถํ.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា «ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា» សេចក្ដីថា វេទនាទាំងអស់ក្នុងចក្ខុទ្វារនោះ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីសម្បដិច្ឆនមនោធាតុទៅ ប៉ុន្តែដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបង្ហាញការកើតឡើង (ដោយអំណាចឧបនិស្ស័យ) លោកពោលថា គប្បីកាន់យកតែវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសម្បដិច្ឆនចិត្ត ដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីចក្ខុវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច» សេចក្ដីអធិប្បាយថា វេទនានៃបឋមជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយអាវជ្ជនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, វេទនានៃទុតិយជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត គប្បីជ្រាបសេចក្ដីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

๕. ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាទុតិយវេទនានានត្តសូត្រ

๘๙. ปญฺจเม ตติยจตุตฺเถสุ วุตฺตนยาว เอกโต กตฺวา เทสิตาติ. อิติ ทุติยาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ มโนธาตุํ มโนธาตูติ อคเหตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ มโนธาตูติ คหิตํ. สพฺพานิ เจตานิ ตถา ตถา กถิเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน เทสิตานิ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. ปญฺจมํ.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រួមបញ្ចូលគ្នានូវន័យដែលបានសម្ដែងហើយក្នុងសូត្រទី ៣ និងទី ៤ មកសម្ដែងតែមួយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ២ ជាដើម ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកមនោធាតុ (ដែលជាបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ និងសម្បដិច្ឆនៈ) ថាជាមនោធាតុឡើយ គឺទ្រង់កាន់យកមនោទ្វារាវជ្ជនៈថាជាមនោធាតុវិញ។ សូត្រទាំងឡាយនេះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ តាំងពីសូត្រនេះទៅ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី ៥ ចប់។

๖. พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាពាហិរធាតុនានត្តសូត្រ

๙๐. ฉฏฺเฐ ปน ปญฺจ ธาตุโย กามาวจรา, ธมฺมธาตุ จตุภูมิกาติ. ฉฏฺฐํ.

៩០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធាតុ ៥ (រូបធាតុ សទ្ទធាតុ គន្ធធាតុ រសធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ) ជាកាមាវចរៈ ចំណែកឯធម្មធាតុ ជាចតុភូមិកៈ។ សូត្រទី ៦ ចប់។

๗. สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសញ្ញានានត្តសូត្រ

๙๑. สตฺตเม รูปธาตูติ อาปาเถ ปติตํ อตฺตโน วา ปรสฺส วา สาฏกเวฐนาทิวตฺถุกํ รูปารมฺมณํ. รูปสญฺญาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญา. รูปสงฺกปฺโปติ สมฺปฏิจฺฉนาทีหิ ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโป. รูปจฺฉนฺโทติ รูเป ฉนฺทิกตฏฺเฐน ฉนฺโท. รูปปริฬาโหติ รูเป อนุฑหนฏฺเฐน ปริฬาโห. รูปปริเยสนาติ ปริฬาเห อุปฺปนฺเน สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเต คเหตฺวา ตสฺส รูปสฺส ปฏิลาภตฺถาย ปริเยสนา. เอตฺถ จ สญฺญาสงฺกปฺปฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, ปริฬาหปริเยสนา ปน นานาชวนวาเรเยว ลพฺภนฺตีติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ธาตุนานตฺตนฺติ เอตฺถ จ เอวํ รูปาทินานาสภาวํ ธาตุํ ปฏิจฺจ รูปสญฺญาทินานาสภาวสญฺญา อุปฺปชฺชตีติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมํ.

៩១. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា «រូបធាតុ» គឺរូបារម្មណ៍របស់ខ្លួនក្ដី របស់អ្នកដទៃក្ដី ដែលមានសំពត់ ឬឈ្នួតក្បាលជាដើមជាទីតាំង ដែលធ្លាក់មកប៉ះនឹងចក្ខុបសាទ។ បទថា «រូបសញ្ញា» គឺសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ បទថា «រូបសង្កប្បោ» គឺសង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ មានសម្បដិច្ឆនៈជាដើម។ បទថា «រូបច្ឆន្ទោ» គឺឆន្ទៈដោយអត្ថថាជាការចង់បានក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិឡាហោ» គឺសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយដោយអត្ថថាជាការដុតកំដៅក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិយេសនា» សេចក្ដីថា កាលបើបរិឡាហៈ (សេចក្ដីក្ដៅក្រហាយគឺតណ្ហា) កើតឡើងហើយ ក៏បបួលមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញធ្លាប់រាប់អានគ្នា ទៅស្វែងរកគ្រប់ទិសទីដើម្បីបានរូបនោះមក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្ដាធម៌មានសញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈជាដើមទាំងនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈ តែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ និងបរិយេសនា តែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទថា «ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ធាតុនានត្តំ» នេះ គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង សញ្ញាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបសញ្ញាជាដើម តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យធាតុដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបធាតុជាដើម»។ សូត្រទី ៧ ចប់។

๘. โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នានោបរិយេសនានានត្តសូត្រ

๙๒. อฏฺฐเม [Pg.123] โน ธมฺมปริเยสนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ธมฺมปริฬาโหติ เอวํ อาคตํ ปฏิเสธมตฺตเมว นานํ. อฏฺฐมํ.

៩២. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា «នោ ធម្មបរិយេសនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ធម្មបរិឡាហោ» សេចក្ដីថា មានតែពាក្យបដិសេធ (ពាក្យថា នោ) ប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នា។ សូត្រទី ៨ ចប់។

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាពាហិរផស្សនានត្តសូត្រជាដើម

๙๓-๙๔. นวเม อุปฺปชฺชติ รูปสญฺญาติ วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ สญฺญา. รูปสงฺกปฺโปติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺตสงฺกปฺโป. รูปสมฺผสฺโสติ ตเทวารมฺมณํ ผุสมาโน ผสฺโส. เวทนาติ ตเทว อารมฺมณํ อนุภวมานา เวทนา. ฉนฺทาทโย วุตฺตนยาว. รูปลาโภติ ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ ‘‘รูปลาโภ’’ติ วุตฺตํ. อยํ ตาว สพฺพสงฺคาหิกนโย เอกสฺมึ เยวารมฺมเณ สพฺพธมฺมานํ อุปฺปตฺติวเสน วุตฺโต. อปโร อาคนฺตุการมฺมณมิสฺสโก โหติ – รูปสญฺญา รูปสงฺกปฺโป ผสฺโส เวทนาติ อิเม ตาว จตฺตาโร ธมฺมา ธุวปริโภเค นิพทฺธารมฺมเณ โหนฺติ. นิพทฺธารมฺมณญฺหิ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ ปิยํ ยํกิญฺจิ วิย อุปฏฺฐาติ, อาคนฺตุการมฺมณํ ปน ยํกิญฺจิ สมานมฺปิ โขเภตฺวา ติฏฺฐติ.

៩៣-៩៤. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា uppajjati rūpasaññā (រូបសញ្ញាកើតឡើង) សេចក្តីថា សញ្ញាកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមានប្រការពោលហើយ។ ពាក្យថា rūpasaṅkappo (រូបសង្កប្បៈ) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា rūpasamphasso (រូបសម្ផស្សៈ) សេចក្តីថា ផស្សៈដែលពាល់ត្រូវអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា vedanā (វេទនា) សេចក្តីថា វេទនាដែលទទួលអារម្មណ៍នោះឯង។ ធម៌មានឆន្ទៈជាដើម មានន័យពោលហើយដូចគ្នា។ ពាក្យថា rūpalābho (រូបលាភ) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមក ព្រមដោយតណ្ហា លោកហៅថា «រូបលាភ»។ នេះជាសព្វសង្គាហិកន័យ (ន័យសង្គ្រោះទាំងអស់) ដែលលោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងពួងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយមុនសិន។ ន័យមួយទៀត ជាអារម្មណ៍លាយឡំដោយអាគន្តុការម្មណ៍ (អារម្មណ៍ភ្ញៀវ) គឺធម៌ ៤ យ៉ាងនេះមុនគេ គឺរូបសញ្ញា រូបសង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា រមែងកើតមានក្នុងនិពទ្ធារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ប្រចាំ) ដែលប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ។ ព្រោះថា និពទ្ធារម្មណ៍ ទោះបីជាអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ ក៏រមែងប្រាកដហាក់ដូចជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ចំណែកឯអាគន្តុការម្មណ៍វិញ ទោះបីជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ក៏រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រហើយទើបតាំងនៅ។

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร อมจฺจปุตฺโต คามิเยหิ ปริวาริโต คามมชฺเฌ ฐตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตสฺมิญฺจสฺส สมเย อุปาสิกา นทึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺตา ธาติคณปริวุตา เคหํ คจฺฉติ. โส ทูรโต ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกมาตุคาโม ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘คจฺฉ, ภเณ ชานาหิ, กา เอสา’’ติ ปุริสํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปจฺจาคโต, ‘‘กา เอสา’’ติ ปุฏฺโฐ ยถาสภาวํ อาโรเจสิ. เอวํ อาคนฺตุการมฺมณํ โขเภติ. ตสฺมึ อุปฺปนฺโน ฉนฺโท รูปฉนฺโท นาม, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺโน ปริฬาโห รูปปริฬาโห นาม, สหาเย คณฺหิตฺวา ตสฺส ปริเยสนํ รูปปริเยสนา นาม, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ นาม.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា កូនប្រុសរបស់អាមាត្យម្នាក់ ត្រូវអ្នកស្រុកចោមរោមឈរធ្វើការងារនៅកណ្តាលភូមិ។ ក្នុងសម័យនោះ ឧបាសិកា (ភរិយា) របស់គេ ទៅកាន់កំពង់ទឹក ងូតទឹក តុបតែងកាយយ៉ាងស្អាត មានពួកមេដោះចោមរោម ដើរត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។ កូនអាមាត្យនោះ ក្រឡេកឃើញពីចម្ងាយ កើតសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់) ថា «ប្រហែលជាស្ត្រីអាគន្តុកៈ (ស្ត្រីប្លែកមុខ) ហើយមើលទៅ» ទើបប្រើបុរសម្នាក់ទៅថា «នែបុរសដ៏ចម្រើន ចូរទៅមើលឲ្យដឹងមើល៍ តើនាងនោះជាអ្នកណា?»។ បុរសនោះទៅឃើញនាងហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ កាលបើគេសួរថា «តើនាងនោះជាអ្នកណា?» ក៏ប្រាប់តាមការពិត។ អាគន្តុការម្មណ៍ រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រយ៉ាងនេះឯង។ ឆន្ទៈដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយធ្វើអារម្មណ៍នោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកអារម្មណ៍នោះដោយនាំយកពួកមិត្តភក្តិទៅជាមួយ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។

อุรุวลฺลิยวาสี จูฬติสฺสตฺเถโร ปนาห – ‘‘กิญฺจาปิ ภควตา ผสฺสเวทนา ปาฬิยา มชฺเฌ คหิตา, ปาฬึ ปน ปริวฏฺเฏตฺวา วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา, ตสฺมึเยว สงฺกปฺโป รูปสงฺกปฺโป ตสฺมึ [Pg.124] ฉนฺโท รูปจฺฉนฺโท, ตสฺมึ ปริฬาโห รูปปริฬาโห, ตสฺมึ ปริเยสนา รูปปริเยสนา, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ. เอวํ ลทฺธารมฺมเณ ปน ผุสนํ ผสฺโส, อนุภวนํ เวทนา. รูปสมฺผสฺโส รูปสมฺผสฺสชา เวทนาติ อิทํ ทฺวยํ ลพฺภตี’’ติ. อปรมฺปิ อวิภูตวารํ นาม คณฺหนฺติ. อารมฺมณญฺหิ สาณิปากาเรหิ วา ปริกฺขิตฺตํ ติณปณฺณาทีหิ วา ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, ตํ ‘‘อุปฑฺฒํ ทิฏฺฐํ เม อารมฺมณํ, สุฏฺฐุ นํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ โอโลกยโต ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา นาม. ตสฺมึเยว อุปฺปนฺนา สงฺกปฺปาทโย รูปสงฺกปฺปาทโย นามาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ จ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, ปริฬาหปริเยสนาลาภา นานาชวนวาเรเยวาติ. ทสมํ อุตฺตานเมวาติ. นวมทสมานิ.

ចំណែកព្រះចូឡតិស្សត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃឧរុវេលា មានថេរដីកាថា «ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ផស្សៈ និងវេទនាទុកក្នុងកណ្តាលនៃព្រះបាលីក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើបង្វិលព្រះបាលីមកវិញ សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍មានប្រការពោលហើយ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សង្កប្បៈក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង ឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈ, ឆន្ទៈក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។ កាលបើបានអារម្មណ៍យ៉ាងនេះហើយ ការពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផស្សៈ, ការទទួលអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វេទនា។ ធម៌ទាំងពីរគឺ រូបសម្ផស្ស និងរូបសម្ផស្សជាវេទនា រមែងបានមកដោយប្រការដូច្នេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងកាន់យកវារៈដែលមិនច្បាស់លាស់ (អវិភូតវារៈ)។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ដែលត្រូវវាំងននព័ទ្ធជុំវិញក្តី ឬត្រូវស្មៅ និងស្លឹកឈើជាដើមបិទបាំងទុកក្តី កាលបើបុគ្គលសម្លឹងមើលដោយគិតថា «អារម្មណ៍នេះ យើងឃើញតែពាក់កណ្តាលទេ យើងនឹងមើលវាឲ្យច្បាស់លាស់» សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា។ សង្កប្បៈជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង គប្បីដឹងថាឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈជាដើម។ សូម្បីក្នុងអវិភូតវារៈនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា និងឆន្ទៈ រមែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ បរិយេសនា និងលាភៈ រមែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៩ និងទី ១០ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

นานตฺตวคฺโค ปฐโม.

នានត្តវគ្គ ទី ១ ចប់។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑. สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថា សត្តធាតុសូត្រ

๙๕. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม อาภาธาตูติ อาโลกธาตุ. อาโลกสฺสปิ อาโลกกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนชฺฌานสฺสาปีติ สหารมฺมณสฺส ฌานสฺส เอตํ นามํ. สุภธาตูติ สุภกสิเณ อุปฺปนฺนชฺฌานวเสน สหารมฺมณชฺฌานเมว. อากาสานญฺจายตนเมว อากาสานญฺจายตนธาตุ. สญฺญาเวทยิตนิโรโธว สญฺญาเวทยิตนิโรธธาตุ. อิติ ภควา อนุสนฺธิกุสลสฺส ภิกฺขุโน ตตฺถ นิสีทิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามสฺส โอกาสํ เทนฺโต เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា ābhādhātu (អាភាធាតុ) បានแก่ អាលោកធាតុ (ធាតុគឺពន្លឺ)។ នេះជាឈ្មោះនៃឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ គឺទាំងអាលោកៈ (ពន្លឺ) ទាំងឈានដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើបរិកម្មក្នុងអាលោកកសិណ។ ពាក្យថា subhadhātu (សុភធាតុ) បានแก่ ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃឈានដែលកើតឡើងក្នុងសុភកសិណនោះឯង។ អាកាសានញ្ចាយតនៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ។ សញ្ញាវេទយិតនិរោធនោះឯង ឈ្មោះថា សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រទានឱកាសដល់ភិក្ខុអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ហើយប្រាថ្នានឹងសួរប្រស្នា ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមឧទ្ទេសនេះ។

อนฺธการํ ปฏิจฺจาติ อนฺธกาโร หิ อาโลเกน ปริจฺฉินฺโน, อาโลโกปิ อนฺธกาเรน. อนฺธกาเรน หิ โส ปากโฏ โหติ. ตสฺมา ‘‘อนฺธการํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ อาห. อสุภํ ปฏิจฺจาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อสุภญฺหิ สุเภน, สุภญฺจ อสุเภน ปริจฺฉินฺนํ, อสุเภ สติ สุภํ ปญฺญายติ, ตสฺมา เอวมาห. รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปาวจรสมาปตฺตึ ปฏิจฺจ. รูปาวจรสมาปตฺติยา หิ สติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ นาม [Pg.125] โหติ รูปสมติกฺกโม วา, ตสฺมา เอวมาห. วิญฺญาณญฺจายตนธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. นิโรธํ ปฏิจฺจาติ จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขาอปฺปวตฺตึ ปฏิจฺจ. ขนฺธนิโรธญฺหิ ปฏิจฺจ นิโรธสมาปตฺติ นาม ปญฺญายติ, น ขนฺธปวตฺตึ, ตสฺมา เอวมาห. เอตฺถ จ จตุนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธว นิโรธสมาปตฺตีติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា andhakāraṃ paṭicca (អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត) សេចក្តីថា ព្រោះថាសេចក្តីងងឹត ត្រូវពន្លឺកំណត់កាត់ផ្តាច់ ពន្លឺក៏ត្រូវសេចក្តីងងឹតកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ។ ព្រោះថា ពន្លឺនោះរមែងប្រាកដច្បាស់បាន ក៏ដោយសារសេចក្តីងងឹត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត ទើបប្រាកដច្បាស់»។ ពាក្យថា asubhaṃ paṭicca (អាស្រ័យអសុភៈ) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា អសុភៈ ត្រូវសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ សុភៈក៏ត្រូវអសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ កាលបើមានអសុភៈ សុភៈទើបប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា rūpaṃ paṭicca (អាស្រ័យរូប) សេចក្តីថា អាស្រ័យរូបាវចរសមាបត្តិ។ ព្រោះថាកាលបើមានរូបាវចរសមាបត្តិ សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ ឬការកន្លងរូប រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា nirodhaṃ paṭicca (អាស្រ័យការរលត់) សេចក្តីថា អាស្រ័យការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធ ៤ ដោយបដិសង្ខាញាណ។ ព្រោះថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា និរោធសមាបត្តិ រមែងប្រាកដច្បាស់បាន ព្រោះអាស្រ័យការរលត់ទៅនៃខន្ធ មិនមែនអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៤ នោះឯង គឺនិរោធសមាបត្តិ។

กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ กถํ สมาปตฺติโย กีทิสา สมาปตฺติโย นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพาติ? สญฺญาสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ สญฺญาย อตฺถิภาเวน สญฺญาสมาปตฺติโย สญฺญาสมาปตฺติโย นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพา. สงฺขาราวเสสสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ สุขุมสงฺขารานํ อวสิฏฺฐตาย สงฺขาราวเสสสมาปตฺติ นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพา. นิโรธสมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ นิโรโธว นิโรธสมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ นาม หุตฺวา ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. ปฐมํ.

ពាក្យថា kathaṃ samāpatti pattabbā (តើសមាបត្តិគប្បីដល់បានដោយរបៀបណា?) សេចក្តីថា តើសមាបត្តិទាំងឡាយ គប្បីដល់បានដោយរបៀបណា គឺត្រូវជាសមាបត្តិមានសភាពបែបណា ទើបដល់បាន? ពាក្យថា saññāsamāpatti pattabbā (សញ្ញាសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិទាំងឡាយ ត្រូវជាសមាបត្តិដែលហៅថា សញ្ញាសមាបត្តិ ព្រោះមានសញ្ញានៅឡើយ ទើបដល់បាន។ ពាក្យថា saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbā (សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ ព្រោះនៅសល់សង្ខារដ៏ល្អិត ទើបដល់បាន。 ពាក្យថា nirodhasamāpatti pattabbā (និរោធសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា ការរលត់នោះឯង គឺជានិរោធសមាបត្តិ ត្រូវជានិរោធសមាបត្តិ ទើបដល់បាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូត្រទី ១ ចប់។

๒. สนิทานสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថា សនិទានសូត្រ

๙๖. ทุติเย สนิทานนฺติ ภาวนปุํสกเมตํ, สนิทาโน สปจฺจโย หุตฺวา อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. กามธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจาติ เอตฺถ กามวิตกฺโกปิ กามธาตุ กามาวจรธมฺมาปิ, วิเสสโต สพฺพากุสลมฺปิ. ยถาห –

៩៦. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា sanidānaṃ (មានហេតុជាគ្រឿងអាង) នេះជាភាវណបុំសកសព្ទ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយមានហេតុ មានបច្ច័យ។ ពាក្យថា kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭicca (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាស្រ័យកាមធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីកាមវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុ ធម៌ជាកាមាវចរៈទាំងឡាយក្តី ជាពិសេសគឺអកុសលធម៌ទាំងអស់ក្តី ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ? กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา มิจฺฉาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโตกริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ, อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងកាមធាតុនោះ តើកាមធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ សេចក្តីសង្កប្បៈ ការណែនាំទៅ ការណែនាំទៅដោយប្រពៃ ការលើកចិត្តឡើង មិច្ឆាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយកាម នេះហៅថា កាមធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា គឺខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ដែលអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះនេះ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចន្លោះនេះ ដោយធ្វើអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត ធ្វើទេវលោកជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីខាងលើឲ្យជាខាងក្នុង នេះហៅថា កាមធាតុ។ សូម្បីអកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ»។

เอตฺถ สพฺพสงฺคาหิกา อสมฺภินฺนาติ ทฺเว กถา โหนฺติ. กถํ? กามธาตุคฺคหเณน หิ พฺยาปาทธาตุวิหึสาธาตุโย คหิตา โหนฺตีติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา. ตาสํ ปน ทฺวินฺนํ ธาตูนํ วิสุํ อาคตตฺตา เสสธมฺมา กามธาตูติ อยํ อสมฺภินฺนกถา. อยมิธ คเหตพฺพา อิมํ กามธาตุํ อารมฺมณวเสน วา สมฺปโยควเสน วา ปฏิจฺจ กามสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. กามสญฺญํ [Pg.126] ปฏิจฺจาติ กามสญฺญํ ปน สมฺปโยควเสน วา อุปนิสฺสยวเสน วา ปฏิจฺจ กามสงฺกปฺโป นาม อุปฺปชฺชติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. มิจฺฉา ปฏิปชฺชตีติ อยาถาวปฏิปทํ อนิยฺยานิกปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ.

ក្នុងទីនេះ មានកថា ២ យ៉ាង គឺសព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់) និងអសម្ភិន្នកថា (កថាមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នា)។ សួរថា ដូចម្តេច? ព្រោះថា ការកាន់យកកាមធាតុ រមែងជាការកាន់យកព្យាបាទធាតុ និងវិហឹសាធាតុផងដែរ នេះជាសព្វសង្គាហិកកថា។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធាតុទាំងពីរនោះ មកដោយឡែកពីគ្នា ធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ទើបឈ្មោះថា កាមធាតុ នេះជាអសម្ភិន្នកថា។ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកអសម្ភិន្នកថានេះឯង គឺសញ្ញាដែលឈ្មោះថា កាមសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី។ ពាក្យថា kāmasaññaṃ paṭicca (អាស្រ័យកាមសញ្ញា) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលឈ្មោះថា កាមសង្កប្បៈ រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមសញ្ញា ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយក្ដី។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា tīhi ṭhānehī (ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង) សេចក្តីថា ដោយហេតុ ៣ ប្រការ។ ពាក្យថា micchā paṭipajjati (ប្រតិបត្តិខុស) សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិផ្លូវដែលមិនពិត ផ្លូវដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។

พฺยาปาทธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ พฺยาปาทวิตกฺโกปิ พฺยาปาทธาตุ พฺยาปาโทปิ. ยถาห –

ពាក្យថា byāpādadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្យាបាទធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុ សូម្បីព្យាបាទៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ กตมา พฺยาปาทธาตุ? พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. ทสสุ อาฆาตวตฺถูสุ จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป…เป… อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងព្យាបាទធាតុនោះ តើព្យាបាទធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយព្យាបាទ នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចងគំនុំ ការប្រឆាំង សេចក្តីខឹង សេចក្តីខឹងខ្លាំង... សេចក្តីមិនត្រេកអរនៃចិត្ត ក្នុងអាឃាតវត្ថុ ១០ យ៉ាង នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ»។

อิมํ พฺยาปาทธาตุํ สหชาตปจฺจยาทิวเสน ปฏิจฺจ พฺยาปาทสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា ព្យាបាទសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យព្យាបាទធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

วิหึสาธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ วิหึสาวิตกฺโกปิ วิหึสาธาตุ วิหึสาปิ. ยถาห –

ពាក្យថា vihiṃsādhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វិហឹសាធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីវិហឹសាវិតក្កៈ ក៏ជាវិហឹសាធាតុ សូម្បីវិហឹសា ក៏ជាវិហឹសាធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ กตมา วิหึสาธาตุ? วิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตุ. อิเธกจฺโจ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา รชฺชุยา วา อญฺญตรญฺญตเรน วา สตฺเต วิเหเฐติ. ยา เอวรูปา เหฐนา วิเหฐนา หึสนา วิหึสนา โรสนา ปรูปฆาโต, อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងវិហឹសាធាតុនោះ តើវិហឹសាធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយវិហឹសា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ។ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ ដោយដៃក្តី ដោយដុំដីក្តី ដោយដំបងក្តី ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាក្តី ដោយខ្សែតីក្តី ដោយគ្រឿងប្រហារណាមួយក្តី។ ការបៀតបៀន ការបៀតបៀនខ្លាំង ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខ្លាំង ការខឹងសម្បារ ការសម្លាប់សត្វដទៃ មានសភាពបែបនេះណា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ»។

อิมํ วิหึสาธาตุํ สหชาตปจฺจยาทิวเสน ปฏิจฺจ วิหึสาสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា វិហឹសាសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យវិហឹសាធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

ติณทาเยติ ติณคหเน อรญฺเญ. อนยพฺยสนนฺติ อวุฑฺฒึ วินาสํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ สุกฺขติณทาโย วิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ติณุกฺกา วิย อกุสลสญฺญา, ติณกฏฺฐนิสฺสิตา ปาณา วิย อิเม สตฺตา. ยถา สุกฺขติณทาเย ฐปิตํ ติณุกฺกํ ขิปฺปํ วายมิตฺวา อนิพฺพาเปนฺตสฺส เต ปาณา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺติ. เอวเมว เย สมณา วา พฺราหฺมณา วา [Pg.127] อุปฺปนฺนํ อกุสลสญฺญํ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฺปหาเนหิ นปฺปชหนฺติ, เต ทุกฺขํ วิหรนฺติ.

ពាក្យថា tiṇadāye (ក្នុងព្រៃស្មៅ) សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃដែលញឹកស្មុគដោយស្មៅ។ ពាក្យថា anayabyasanan (សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ) សេចក្តីថា សេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា evameva kho (យ៉ាងនោះឯង) ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា អារម្មណ៍ប្រៀបដូចជាព្រៃស្មៅស្ងួត, អកុសលសញ្ញាប្រៀបដូចជាចន្លុះស្មៅ, សត្វទាំងឡាយនេះប្រៀបដូចជាសត្វល្អិតដែលអាស្រ័យនឹងស្មៅនិងឈើ។ កាលបើចន្លុះស្មៅដែលគេដាក់ចុះក្នុងព្រៃស្មៅស្ងួត បើបុគ្គលមិនប្រញាប់ប្រញាល់ព្យាយាមពន្លត់ទេ សត្វល្អិតទាំងឡាយនោះ រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយយ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណា មិនលះបង់អកុសលសញ្ញាដែលកើតឡើងហើយ ដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន តទង្គប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានទេ ពួកជនទាំងនោះ រមែងរស់នៅជាទុក្ខ។

วิสมคตนฺติ ราควิสมาทีนิ อนุคตํ อกุสลสญฺญํ. น ขิปฺปเมว ปชหตีติ วิกฺขมฺภนาทิวเสน สีฆํ นปฺปชหติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ ภงฺคมตฺตมฺปิ อนวเสเสนฺโต น วิคตนฺตํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ คเมติ. เอวํ สพฺพปเทสุ น – กาโร อาหริตพฺโพ. ปาฏิกงฺขาติ ปาฏิกงฺขิตพฺพา อิจฺฉิตพฺพา.

ពាក្យថា visamagataṃ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌មិនស្មើ) សេចក្តីថា អកុសលសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈដ៏មិនស្មើជាដើម។ ពាក្យថា na khippameva pajahati (មិនលះបង់ដោយឆាប់រហ័ស) សេចក្តីថា មិនលះបង់ឲ្យបានឆាប់រហ័សដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហានជាដើម។ ពាក្យថា na vinodeti (មិនកំចាត់បង់) សេចក្តីថា មិនដកចេញ។ ពាក្យថា na byantīkaroti (មិនធ្វើឲ្យអស់ទៅ) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យវិនាសទៅដោយមិនឲ្យសេសសល់សូម្បីតែត្រឹមខណៈបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ)។ ពាក្យថា na anabhāvaṃ gameti (មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត គឺមិនធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនកើតឡើងវិញ។ គប្បីនាំយកបដិសេធនៈ (សព្ទបដិសេធ គឺ ន-អក្សរ) មកភ្ជាប់ក្នុងបទទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា pāṭikaṅkhā (គប្បីសង្ឃឹមទុក) សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នា គប្បីចង់បាន។

เนกฺขมฺมธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เนกฺขมฺมวิตกฺโกปิ เนกฺขมฺมธาตุ สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา. ยถาห –

ពាក្យថា nekkhammadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេក្ខម្មធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីនេក្ខម្មវិតក្កៈ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុ សូម្បីកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ กตมา เนกฺขมฺมธาตุ? เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… สมฺมาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងនេក្ខម្មធាតុនោះ តើនេក្ខម្មធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... សម្មាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយនេក្ខម្មៈ នេះហៅថា នេក្ខម្មធាតុ»។

อิธาปิ ทุวิธา กถา. เนกฺขมฺมธาตุคฺคหเณน หิ อิตราปิ ทฺเว ธาตุโย คหณํ คจฺฉนฺติ กุสลธมฺมปริยาปนฺนตฺตา, อยํ สพฺพสงฺคาหิกา. ตา ปน ธาตุโย วิสุํ ทีเปตพฺพาติ ตา ฐเปตฺวา เสสา สพฺพกุสลา เนกฺขมฺมธาตูติ อยํ อสมฺภินฺนา. อิมํ เนกฺขมฺมธาตุํ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ปฏิจฺจ เนกฺขมฺมสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. สญฺญาทีนิ ปฏิจฺจ วิตกฺกาทโย ยถานุรูปํ.

សូម្បីក្នុងទីនេះ (ក្នុងអធិប្បាយអំពីនេក្ខម្មធាតុនេះ) ក៏មានកថា ២ យ៉ាងដែរ។ ព្រោះថា ដោយការកាន់យកនូវនេក្ខម្មធាតុ សូម្បីធាតុ ២ ក្រៅពីនេះ (គឺអព្យាបាទធាតុ និងអវិហិង្សាធាតុ) ក៏រាប់បញ្ចូលទៅជាមួយដែរ ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងកុសលធម៌ នេះហៅថា សព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់)។ ម៉្យាងទៀត ធាតុទាំងឡាយនោះ គួរពន្យល់ដោយឡែកពីគ្នា ហេតុនោះ លើកលែងធាតុទាំងពីរនោះចេញ កុសលធម៌ដែលនៅសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ នេះហៅថា អសម្ភិន្នកថា (កថាដែលមិនច្រឡំគ្នា)។ ព្រោះអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យជាដើម នេក្ខម្មសញ្ញាក៏កើតឡើង។ ព្រោះអាស្រ័យនូវសញ្ញាជាដើម វិតក្កៈជាដើមក៏កើតឡើងតាមសមគួរ។

อพฺยาปาทธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ อพฺยาปาทวิตกฺโกปิ อพฺยาปาทธาตุ อพฺยาปาโทปิ. ยถาห –

ក្នុងពាក្យថា «អព្យាបាទធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ សូម្បីអព្យាបាទៈ (មេត្តា) ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ กตมา อพฺยาปาทธาตุ? อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អព្យាបាទធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអព្យាបាទៈ...បេ... នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីស្រឡាញ់ អាការៈស្រឡាញ់ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីស្រឡាញ់ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ»។

อิมํ อพฺยาปาทธาตุํ ปฏิจฺจ วุตฺตนเยเนว อพฺยาปาทสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអព្យាបាទធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អព្យាបាទសញ្ញាក៏កើតឡើង។

อวิหึสาธาตุํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถาปิ อวิหึสาวิตกฺโกปิ อวิหึสาธาตุ กรุณาปิ. ยถาห –

ក្នុងពាក្យថា «អវិហិង្សាធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអវិហិង្សាវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ សូម្បីករុណា ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตตฺถ [Pg.128] กตมา อวิหึสาธาตุ? อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตุ. ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณายิตตฺตํ กรุณาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អវិហិង្សាធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអវិហិង្សា...បេ... នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីអាណិតអាសូរ អាការៈអាណិតអាសូរ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ ករុណាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ»។

อิมํ อวิหึสาธาตุํ ปฏิจฺจ วุตฺตนเยเนว อวิหึสาสญฺญา นาม อุปฺปชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ทุติยํ.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអវិហិង្សាធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អវិហិង្សាសញ្ញាក៏កើតឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី២។

๓. คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាគិញ្ជកាវសថសូត្រ

๙๗. ตติเย ธาตุํ, ภิกฺขเวติ อิโต ปฏฺฐาย อชฺฌาสยํ ธาตูติ ทีเปติ. อุปฺปชฺชติ สญฺญาติ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ สญฺญา อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, วิตกฺโก อุปฺปชฺชตีติ. อิธาปิ ‘‘กจฺจาโน ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ ตสฺส โอกาสทานตฺถํ เอตฺตาวตาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสูติ ฉสุ สตฺถาเรสุ. สมฺมาสมฺพุทฺธาติ มยมสฺม สมฺมาสมฺพุทฺธาติ. กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ กิสฺมึ สติ โหตีติ? สตฺถารานํ อุปฺปนฺนํ ทิฏฺฐึ ปุจฺฉติ. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ เตสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา เอเตติ เอวํ อุปฺปนฺนํ ติตฺถิยสาวกานมฺปิ ทิฏฺฐึ ปุจฺฉติเยว.

៩៧. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ពាក្យថា «ធាតុំ ភិក្ខវេ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ចាប់ពីសូត្រនេះទៅ ធាតុ គឺអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញា» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យ សញ្ញាក៏កើតឡើង ទិដ្ឋិក៏កើតឡើង វិតក្កៈក៏កើតឡើង។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កច្ចានៈនឹងសួរប្រស្នា» ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ព្រះកច្ចានៈនោះ ទើបទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ (គឺត្រឹមពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ វិតក្កោ»)។ ពាក្យថា «អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ» សំដៅលើគ្រូទាំងឡាយ ៦ នាក់ (មានបូរាណកស្សបៈជាដើម)។ ពាក្យថា «សម្មាសម្ពុទ្ធា» គឺ (ពួកយើង) ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពាក្យថា «កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតិ» សួរថា កាលបើធម៌អ្វីមាន ទើបកើតមានឡើង? គឺសួរដល់ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដល់គ្រូទាំងឡាយនោះ។ មួយវិញទៀត សូម្បីទិដ្ឋិរបស់ពួកសាវករបស់អន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងថា «លោកទាំងនោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ក្នុងគ្រូទាំងឡាយដែលមិនមែនជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួររកដូចគ្នាដែរ។

อิทานิ ยสฺมา เตสํ อวิชฺชาธาตุํ ปฏิจฺจ สา ทิฏฺฐิ โหติ, อวิชฺชาธาตุ จ นาม มหตี ธาตุ, ตสฺมา มหตึ ธาตุํ ปฏิจฺจ ตสฺสา อุปฺปตฺตึ ทีเปนฺโต มหตี โข เอสาติอาทิมาห. หีนํ, กจฺจาน, ธาตุํ ปฏิจฺจาติ หีนํ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ. ปณิธีติ จิตฺตฏฺฐปนํ. สา ปเนสา อิตฺถิภาวํ วา มกฺกฏาทิติรจฺฉานภาวํ วา ปตฺเถนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ. หีโน ปุคฺคโลติ ยสฺเสเต หีนา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺโพ โส ปุคฺคโลปิ หีโน นาม. หีนา วาจาติ ยา ตสฺส วาจา, สาปิ หีนา. หีนํ อาจิกฺขตีติ โส อาจิกฺขนฺโตปิ หีนเมว อาจิกฺขติ, เทเสนฺโตปิ หีนเมว เทเสตีติ สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ. อุปปตฺตีติ ทฺเว อุปปตฺติโย ปฏิลาโภ จ นิพฺพตฺติ จ. นิพฺพตฺติ หีนกุลาทิวเสน เวทิตพฺพา, ปฏิลาโภ จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ หีนตฺติกวเสน. กถํ? ตสฺส หิ ปญฺจสุ นีจกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต หีนา นิพฺพตฺติ, เวสฺสสุทฺทกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต มชฺฌิมา, ขตฺติยพฺราหฺมณกุเลสุ อุปฺปชฺชนโต ปณีตา. ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ปน ปฏิลาภโต [Pg.129] หีโน ปฏิลาโภ, เตภูมกธมฺมานํ ปฏิลาภโต มชฺฌิโม, นวโลกุตฺตรธมฺมานํ ปฏิลาภโต ปณีโต. อิมสฺมึ ปน ฐาเน นิพฺพตฺติเยว อธิปฺเปตาติ. ตติยํ.

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែទិដ្ឋិនោះកើតឡើងដល់គ្រូទាំងនោះ ដោយអាស្រ័យនូវអវិជ្ជាធាតុ ហើយអវិជ្ជាធាតុនោះឯង ឈ្មោះថាជាធាតុដ៏ធំ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញការកើតឡើងនៃទិដ្ឋិនោះ ដោយអាស្រ័យនូវធាតុដ៏ធំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មហតី ខោ ឯសា» ជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនំ កច្ចាន ធាតុំ បដិច្ច» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យដ៏ថោកទាប។ ពាក្យថា «បណិធិ» គឺការតាំងចិត្តទុក។ ការតាំងចិត្តទុកនោះឯង តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវភាពជាស្ត្រី ឬភាពជាសត្វតិរច្ឆានមានស្វាជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនោ បុគ្គលោ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលធម៌ថោកទាបទាំងឡាយមានសញ្ញា និងវិតក្កៈជាដើមទាំងនេះកើតឡើង សូម្បីបុគ្គលនោះទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនា វាចា» សេចក្តីថា សូម្បីវាចារបស់បុគ្គលនោះ ក៏ជាវាចាថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនំ អាចិក្ខតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលនោះ សូម្បីកាលប្រាប់ ក៏ប្រាប់តែធម៌ថោកទាប សូម្បីកាលសម្តែង ក៏សម្តែងតែធម៌ថោកទាប គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង (មានពាក្យថា បញ្ញបេតិ ជាដើម) យ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិ» បានដល់ ឧបបត្តិ ២ យ៉ាង គឺបដិលាភៈ (ការបានចំពោះ) និងនិព្វត្តិ (ការកើតឡើង)។ ក្នុងឧបបត្តិទាំងពីរនោះ និព្វត្តិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃត្រកូលថោកទាបជាដើម ចំណែកឯបដិលាភៈ គប្បីជ្រាបក្នុងខណៈនៃចិត្តុប្បាទ ដោយអំណាចនៃហីនតិកៈ (តិកៈដ៏ថោកទាប)។ សួរថា គប្បីជ្រាបដូចម្តេច? ពន្យល់ថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលថោកទាបទាំង ៥ (មានត្រកូលចណ្ឌាល នេសាទ វេណៈ រថការៈ និងបុល្កុសៈ) របស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ថោកទាប ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលវេស្សៈ និងសុទ្ទៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិជាកណ្តាល ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលខត្តិយៈ និងព្រាហ្មណៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ការបានចំពោះនូវអកុសលចិត្តុប្បាទ ១២ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ថោកទាប ការបានចំពោះនូវតេភូមិកធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បដិលាភៈជាកណ្តាល ការបានចំពោះនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ឧត្តម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកតែនិព្វត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៣។

๔. หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាហីនាធិមុត្តិកសូត្រ

๙๘. จตุตฺเถ สํสนฺทนฺตีติ เอกโต โหนฺติ. สเมนฺตีติ สมาคจฺฉนฺติ, นิรนฺตรา โหนฺติ. หีนาธิมุตฺติกาติ หีนชฺฌาสยา. กลฺยาณาธิมุตฺติกาติ กลฺยาณชฺฌาสยา. จตุตฺถํ.

៩៨. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា «សំសន្ទន្តិ» សេចក្តីថា រួមចូលគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «សមេន្តិ» សេចក្តីថា ត្រូវរ៉ូវគ្នា គឺមានចិត្តមិនដាច់ស្រឡះពីគ្នា។ ពាក្យថា «ហីនាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យថោកទាប។ ពាក្យថា «កល្យាណាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យល្អ។ ចប់ សូត្រទី៤។

๕. จงฺกมสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាចង្កមសូត្រ

๙๙. ปญฺจเม ปสฺสถ โนติ ปสฺสถ นุ. สพฺเพ โข เอเตติ สาริปุตฺตตฺเถโร ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙) มหาปญฺเญสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ขนฺธนฺตรํ ธาตฺวนฺตรํ อายตนนฺตรํ สติปฏฺฐานโพธิปกฺขิยธมฺมนฺตรํ ติลกฺขณาหตํ คมฺภีรํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ มหาปญฺญาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ปถวึ ปตฺถเรนฺโต วิย สิเนรุปาทโต วาลิกํ อุทฺธรนฺโต วิย จกฺกวาฬปพฺพตํ ภินฺทนฺโต วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย อากาสํ วิตฺถาเรนฺโต วิย จนฺทิมสูริเย อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มหาปญฺญา’’ติ.

៩៩. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «បស្សថ នោ» គឺ «បស្សថ នុ» (អ្នកទាំងឡាយឃើញឬទេ?)។ ពាក្យថា «សព្វេ ខោ ឯតេ» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរប្រស្នាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈ ៣ ក្នុងចំណែកនៃខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ សតិបដ្ឋាន និងពោធិបក្ខិយធម៌»។ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះ កាលដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុដែលមានបញ្ញាច្រើនទាំងនោះ ហាក់បីដូចជាលាតសន្ធឹងនូវផែនដី ហាក់បីដូចជាកើបយកខ្សាច់ពីគល់ភ្នំសិនេរុ ហាក់បីដូចជាបំបែកភ្នំចក្រវាឡ ហាក់បីដូចជាលើកភ្នំសិនេរុឡើង ហាក់បីដូចជាពង្រីកផ្ទៃមេឃ និងហាក់បីដូចជាធ្វើព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យឱ្យរះឡើងដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន»។

มหาโมคฺคลฺลาโนปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ อิทฺธิมนฺเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ปริกมฺมํ อานิสํสํ อธิฏฺฐานํ วิกุพฺพนํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ อิทฺธิมนฺโตว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ วุตฺตนเยเนว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มหิทฺธิกา’’ติ.

សូម្បីព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានឫទ្ធិច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស អធិដ្ឋាន និងវិកុព្វនៈ (ការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗ)»។ ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន»。

มหากสฺสโปปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ ธุตวาเทสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ธุตงฺคปริหารํ อานิสํสํ สโมธานํ อธิฏฺฐานํ เภทํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ธุตวาทาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตเถว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ พฺยากโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธุตวาทา’’ติ.

សូម្បីព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ (ធុតវាទៈ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺមហាកស្សបនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីការរក្សាធុតង្គ អានិសង្ស ការប្រមូលរួមគ្នា ការអធិដ្ឋាន និងការដាច់ធុតង្គ»។ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ»

อนุรุทฺธตฺเถโรปิ [Pg.130] ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๒) ทิพฺพจกฺขุเกสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุสฺส ปริกมฺมํ อานิสํสํ อุปกฺกิเลสํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ทิพฺพจกฺขุกาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตเถว ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ทิพฺพจกฺขุกา’’ติ.

សូម្បីព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ គឺអនុរុទ្ធនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានទិព្វចក្ខុ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស និងឧបក្កិលេសនៃទិព្វចក្ខុ»។ ព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានទិព្វចក្ខុ»

ปุณฺณตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๖) ธมฺมกถิเกสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ธมฺมกถาย สงฺเขปวิตฺถารคมฺภีรุตฺตานวิจิตฺรกถาทีสุ ตํ ตํ อาการํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ธมฺมกถิกาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ‘‘อาวุโส, ธมฺมกถิเกน นาม อาทิโต ปริสํ วณฺเณตุํ วฏฺฏติ, มชฺเฌ สุญฺญตํ ปกาเสตุํ, อนฺเต จตุสจฺจวเสน กูฏํ คณฺหิตุ’’นฺติ เอวํ ตํ ตํ ธมฺมกถานยํ อาจิกฺขติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธมฺมกถิกา’’ติ.

សូម្បីព្រះបុណ្ណត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាធម្មកថិក ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាធម្មកថិក គឺបុណ្ណមន្តានីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាធម្មកថិក ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាការៈនោះៗ ក្នុងធម្មកថា មានសង្ខេបកថា វិត្ថារកថា គម្ភីរកថា ឧត្តានកថា និងវិចិត្រកថាជាដើម»។ ព្រះបុណ្ណត្ថេរនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនៃធម្មកថានោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «អាវុសោ ធម្មកថិកបុគ្គល គួរពោលសរសើរក្រុមហ៊ុនជាដំបូង គួរសម្តែងស៊ុញ្ញតធម៌ក្នុងកណ្តាល និងគួរកាន់យកកំពូលដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ ក្នុងទីបំផុត»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាធម្មកថិក»។

อุปาลิตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘) วินยธเรสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉอเตกิจฺฉํ อาปตฺตานาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ วินยธราว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ตเถว กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู วินยธรา’’ติ.

សូម្បីព្រះឧបាលិត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ (វិន័យធរ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ គឺឧបាលិនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាវិន័យធរ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលមានកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន ការត្រូវអាបត្តិនិងមិនត្រូវអាបត្តិ»។ ព្រះឧបាលិត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាវិន័យធរ»។

อานนฺทตฺเถโรปิ ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๓) พหุสฺสุเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต. อิติ นํ ‘‘ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อนุสนฺธึ ปุพฺพาปรํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ พหุสฺสุตาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ‘‘อิทํ เอวํ วตฺตพฺพํ, อิทํ เอวํ คเหตพฺพ’’นฺติ สพฺพํ กเถติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุสฺสุตา’’ติ.

សូម្បីព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាពហុស្សូត ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាពហុស្សូត គឺអានន្ទនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីព្យញ្ជនពុទ្ធិ ១០ យ៉ាង ហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង (អដ្ឋុប្បត្តិ) អនុសន្ធិ និងសេចក្តីមុននិងក្រោយ»។ ព្រះអានន្ទត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាទាំងអស់ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «បទនេះ គួរពោលយ៉ាងនេះ បទនេះ គប្បីកាន់យកយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាពហុស្សូត»។

เทวทตฺโต ปน ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต, เตน นํ ‘‘กุลสงฺคณฺหนปริหารํ นานปฺปการกํ โกหญฺญตํ ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ ปาปิจฺฉาว ปริวาเรนฺติ. โสปิ เตสํ ตํ ตํ นิยามํ อาจิกฺขติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปาปิจฺฉา’’ติ.

ចំណែកឯទេវទត្ត ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ត្រូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ទើបចោមរោមទេវទត្តនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីវិធីសង្គ្រោះត្រកូល (ដើម្បីលាភសក្ការៈ) និងកុហនភាព (ភាពជាអ្នកបញ្ឆោត) ផ្សេងៗ»។ ទេវទត្តនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក»។

กสฺมา [Pg.131] ปเนเต อวิทูเร จงฺกมึสูติ. ‘‘เทวทตฺโต สตฺถริ ปทุฏฺฐจิตฺโต อนตฺถมฺปิ กาตุํ อุปกฺกเมยฺยา’’ติ อารกฺขคฺคหณตฺถํ. อถ เทวทตฺโต กสฺมา จงฺกมีติ? ‘‘อการโก อยํ, ยทิ การโก ภเวยฺย, น อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อตฺตโน กตโทสปฏิจฺฉาทนตฺถํ. กึ ปน เทวทตฺโต ภควโต อนตฺถํ กาตุํ สมตฺโถ, ภควโต วา อารกฺขกิจฺจํ อตฺถีติ? นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, อานนฺท, อนวกาโส, ยํ ตถาคโต ปรูปกฺกเมน ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ (จูฬว. ๓๔๑). ภิกฺขู ปน สตฺถริ คารเวน อาคตา. เตเนว ภควา เอวํ วตฺวา ‘‘วิสฺสชฺเชหิ, อานนฺท, ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติ วิสฺสชฺชาเปสิ. ปญฺจมํ.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាថេរៈទាំងនោះ និមន្តចង្ក្រមក្នុងទីមិនឆ្ងាយ (ពីព្រះដ៏មានព្រះភាគ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីជួយការពារ ដោយគិតថា «ទេវទត្តមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះព្រះសាស្តា អាចនឹងព្យាយាមធ្វើនូវសេចក្តីវិនាស (ដល់ព្រះអង្គ)»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទេវទត្តចង្ក្រមដែរ? ឆ្លើយថា ដើម្បីលាក់បាំងកំហុសដែលខ្លួនបានធ្វើ ដោយគិតថា «យើងមិនមែនជាអ្នកធ្វើ (ការប្រទូស្ត) ទេ ប្រសិនបើយើងជាអ្នកធ្វើ យើងច្បាស់ជាមិនមកក្នុងទីនេះឡើយ»។ សួរថា ចុះទេវទត្តអាចធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានឬ ឬមួយក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានកិច្ចដែលត្រូវការពារ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលព្រះតថាគតនឹងបរិនិព្វានដោយសារការប្រឹងប្រែងរបស់បុគ្គលដទៃ»។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នា ព្រោះសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបបង្គាប់ឱ្យផ្សាយដំណឹងថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកឱ្យភិក្ខុសង្ឃត្រឡប់ទៅវិញចុះ»។ ចប់ សូត្រទី៥។

๖. สคาถาสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាសគាថសូត្រ

๑๐๐. ฉฏฺเฐ คูโถ คูเถน สํสนฺทติ สเมตีติ สมุทฺทนฺตเร ชนปทนฺตเร จกฺกวาฬนฺตเร ฐิโตปิ วณฺเณนปิ คนฺเธนปิ รเสนปิ นานตฺตํ อนุปคจฺฉนฺโต สํสนฺทติ สเมติ, เอกสทิโสว โหติ นิรนฺตโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน อนิฏฺฐอุปมา หีนชฺฌาสยานํ หีนอชฺฌาสยสฺส สริกฺขภาวทสฺสนตฺถํ อาหฏา, ขีราทิวิสิฏฺโฐปมา กลฺยาณชฺฌาสยานํ อชฺฌาสยสฺส สริกฺขภาวทสฺสนตฺถํ.

១០០. ក្នុងសូត្រទី៦ ត្រង់ពាក្យថា «gūtho gūthena saṃsandati sameti» (លាមក រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន នឹងលាមក) សេចក្តីថា ទោះបីឋិតនៅឯសមុទ្រម្ខាង ជនបទម្ខាង ឬចក្រវាឡម្ខាងក្តី ក៏មិនដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយពណ៌ក្តី ដោយក្លិនក្តី ដោយរសក្តី រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន គឺថាជាសភាពដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នាឡើយ។ សូម្បីក្នុងវត្ថុដែលសេសសល់ (មានទឹកមាត់ជាដើម) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ក៏ប៉ុន្តែ ឧបមាដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត (អនិដ្ឋូបមា) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យដ៏ថោកទាប របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យថោកទាប ចំណែកឯឧបមាដ៏វិសេស (ឥដ្ឋូបមា) មានទឹកដោះស្រស់ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យ របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យល្អ។

สํสคฺคาติ ทสฺสนสวนสํสคฺคาทิวตฺถุเกน ตณฺหาสฺเนเหน. วนโถ ชาโตติ กิเลสวนํ ชาตํ. อสํสคฺเคน ฉิชฺชตีติ เอกโต ฐานนิสชฺชาทีนิ อกโรนฺตสฺส อสํสคฺเคน อทสฺสเนน ฉิชฺชติ. สาธุชีวีติ ปริสุทฺธชีวิตํ ชีวมาโน. สหาวเสติ สหวาสํ วเสยฺย. ฉฏฺฐํ.

ពាក្យថា «saṃsaggā» (ព្រោះការសេពគប់) សេចក្តីថា ដោយសារជ័រគឺតណ្ហា ដែលមានការសេពគប់ដោយការឃើញ និងការឮជាដើមជាហេតុ។ ពាក្យថា «vanatho jāto» (ព្រៃកើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា ព្រៃគឺកិលេសកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «asaṃsaggena chijjati» (រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់) សេចក្តីថា រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់ ដោយការមិនជួបឃើញ របស់បុគ្គលដែលមិនធ្វើការឈរ ការអង្គុយជាដើមរួមគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា «sādhujīvī» សេចក្តីថា អ្នករស់នៅដោយការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «sahāvase» សេចក្តីថា គប្បីរស់នៅរួមគ្នា។ សូត្រទី៦ ចប់។

๗. อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់អស្សទ្ធសំសន្ទនសូត្រ

๑๐๑. สตฺตเม อสฺสทฺธา อสฺสทฺเธหีติอาทีสุ พุทฺเธ วา ธมฺเม วา สงฺเฆ วา สทฺธาวิรหิตา นิโรชา นิรสา ปุคฺคลา สมุทฺทสฺส โอริมตีเร ฐิตา ปาริมตีเรปิ ฐิเตหิ อสฺสทฺเธหิ สทฺธึ ตาย อสฺสทฺธตาย เอกสทิสา นิรนฺตรา โหนฺติ. ตถา อหิริกา ภินฺนมริยาทา อลชฺชิปุคฺคลา อหิริเกหิ, อโนตฺตปฺปิโน ปาปกิริยาย อภายมานา อโนตฺตปฺปีหิ, อปฺปสฺสุตา สุตวิรหิตา อปฺปสฺสุเตหิ, กุสีตา อาลสิยปุคฺคลา [Pg.132] กุสีเตหิ, มุฏฺฐสฺสติโน ภตฺตนิกฺขิตฺตกากมํสนิกฺขิตฺตสิงฺคาลสทิสา มุฏฺฐสฺสตีหิ, ทุปฺปญฺญา ขนฺธาทิปริจฺเฉทิกาย ปญฺญาย อภาเวน นิปฺปญฺญา ตาทิเสเหว ทุปฺปญฺเญหิ, สทฺธาสมฺปนฺนา เจติยวนฺทนาทิกิจฺจปสุตา สทฺเธหิ, หิริมนา ลชฺชิปุคฺคลา หิริมเนหิ, โอตฺตปฺปิโน ปาปภีรุกา โอตฺตปฺปีหิ, พหุสฺสุตา สุตธรา อาคมธรา ตนฺติปาลกา วํสานุรกฺขกา พหุสฺสุเตหิ, อารทฺธวีริยา ปริปุณฺณปรกฺกมา อารทฺธวีริเยหิ, อุปฏฺฐิตสฺสตี สพฺพกิจฺจปริคฺคาหิกาย สติยา สมนฺนาคตา อุปฏฺฐิตสฺสตีหิ, ปญฺญวนฺโต มหาปญฺเญหิ วชิรูปมญาเณหิ ปญฺญวนฺเตหิ สทฺธึ ทูเร ฐิตาปิ ตาย ปญฺญาสมฺปตฺติยา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. สตฺตมํ.

១០១. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា «assaddhā assaddhehi» ជាដើម សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធក្តី ព្រះធម៌ក្តី ព្រះសង្ឃក្តី គឺមិនមានឱជារសនិងរសគឺសទ្ធាឡើយ ទោះបីឋិតនៅឆ្នេរខាងអាយនៃសមុទ្រ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធា ដែលឋិតនៅឆ្នេរខាងនាយឡើយ ដោយសារភាពជាអ្នកគ្មានសទ្ធានោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិ (អហិរិកៈ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកមិនខ្មាសបាប ដែលមានព្រំដែនគឺហិរិដាច់ធ្លាយហើយ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិឡើយ។ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈ (អនោត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលដែលមិនខ្លាចចំពោះការធ្វើបាប ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិច (អប្បស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកការចេះដឹង ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិចឡើយ។ ពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស (កុសីតា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្ជិលច្រអូស ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូសឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋស្សតិ) ប្រៀបដូចជាក្អែកដែលគេបោះបាយឲ្យ ឬដូចជាចចកដែលគេបោះសាច់ឲ្យ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតីឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (ទុប្បញ្ញា) គឺពួកបុគ្គលដែលគ្មានប្រាជ្ញា ព្រោះមិនមានប្រាជ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវខន្ធជាដើម ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយបែបនោះឯង។ ចំណែកឯពួកបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា (សទ្ធាសម្បន្នា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការមានការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយសទ្ធានោះ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប (ហិរិមនា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្មាសបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ (ឱត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្លាចបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ។ ពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត (ពហុស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់នូវសុតៈ ទ្រទ្រង់នូវអាគម រក្សានូវបែបផែន និងរក្សានូវវង្សអរិយៈ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត។ ពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម (អារទ្ធវីរិយា) គឺពួកបុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិបូណ៌ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ (ឧបដ្ឋិតស្សតិ) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រកបដោយសតិដែលកំណត់កាន់យកនូវកិច្ចទាំងពួង រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា (បញ្ញវន្តោ) ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាធំ មានញាណប្រៀបដូចជាវជិរៈ ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញានោះ។ សូត្រទី៧ ចប់។

๘-๑๒. อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-១២. ការពន្យល់អស្សទ្ធមូលកសូត្រជាដើម

๑๐๒-๑๐๖. อฏฺฐมาทีนิ เตเยว อสฺสทฺธาทิธมฺเม ติกวเสน กตฺวา เทสิตานิ. ตตฺถ อฏฺฐเม อสฺสทฺธาทิมูลกา กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขวเสน ปญฺจ ติกา วุตฺตา, นวเม อหิริกมูลกา จตฺตาโร. ทสเม อโนตฺตปฺปมูลกา ตโย, เอกาทสเม อปฺปสฺสุตมูลกา ทฺเว, ทฺวาทสเม กุสีตมูลโก เอโก ติโก วุตฺโตติ สพฺเพปิ ปญฺจสุ สุตฺตนฺเตสุ ปนฺนรส ติกา โหนฺติ. ปนฺนรส เจเต สุตฺตนฺตาติปิ วทนฺติ. อยํ ติกเปยฺยาโล นาม. อฏฺฐมาทีนิ.

១០២-១០៦. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម (ចំនួន៥សូត្រ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយធ្វើនូវធម៌ទាំងឡាយមានអស្សទ្ធាជាដើមនោះឯង ឲ្យជាចំណែកនៃតិកៈ (ធម៌មានពួក៣)។ ក្នុងសូត្រទាំង៥នោះ ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតិកៈ៥ ដែលមានអស្សទ្ធាជាដើមជាឫសគល់ ដោយអំណាចនៃកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) និងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស)។ ក្នុងសូត្រទី៩ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៤ មានអហិរិកៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១០ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៣ មានអនោត្តប្បៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១១ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ២ មានអប្បស្សុតៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១២ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ១ មានកុសីតៈជាឫសគល់។ រួមទាំងអស់ក្នុងសូត្រទាំង៥នេះ ត្រូវជាតិកៈ១៥។ មួយវិញទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយរមែងហៅតិកៈទាំង១៥នេះថាជាសូត្រដែរ។ ផ្នែកនេះឈ្មោះថា តិកបេយ្យាលៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម ចប់។

ทุติโย วคฺโค.

វគ្គទី២ ចប់។

๓. กมฺมปถวคฺโค

៣. កម្មបថវគ្គ

๑-๒. อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការពន្យល់អសមាហិតសូត្រជាដើម

๑๐๗-๑๐๘. อิโต ปเรสุ ปฐมํ อสฺสทฺธาทิปญฺจกวเสน วุตฺตํ, ตถา ทุติยํ. ปฐเม ปน อสมาหิตปทํ จตุตฺถํ, ทุติเย ทุสฺสีลปทํ. เอวํ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน หิ เอตานิ วุตฺตานิ. เอตฺถ อสมาหิตาติ อุปจารปฺปนาสมาธิรหิตา. ทุสฺสีลาติ นิสฺสีลา. ปฐมทุติยานิ.

១០៧-១០៨. ក្នុងវគ្គទាំងឡាយបន្ទាប់ពីវគ្គនេះទៅ សូត្រទី១ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃធម៌៥បទ មានអស្សទ្ធាជាដើម សូត្រទី២ ក៏ទ្រង់សម្តែងដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ ក្នុងសូត្រទី១ បទថា «asamāhita» (អ្នកមិនមានចិត្តតាំងមាំ) ជាបទទី៤ ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «dussīla» (អ្នកទ្រុស្តសីល) ជាបទទី៤។ ពិតមែនតែ កាលបើទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ សូត្រទាំងឡាយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង (នូវសច្ចធម៌)។ ក្នុងបាលីទាំងពីរនេះ បទថា «asamāhitā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ បទថា «dussīlā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលគ្មានសីល។ សូត្រទី១ និងទី២ ចប់។

๓-๕. ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៥. ការពន្យល់បញ្ចសិក្ខាបទសូត្រជាដើម

๑๐๙-๑๑๑. ตติยํ [Pg.133] ปญฺจกมฺมปถวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ, จตุตฺถํ สตฺตกมฺมปถวเสน, ปญฺจมํ ทสกมฺมปถวเสน. ตตฺถ ตติเย สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายิโนติ สุราเมรยสงฺขาตํ มชฺชํ ยาย ปมาทเจตนาย ปิวนฺติ, สา ‘‘สุราเมรยมชฺชปฺปมาโท’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ ติฏฺฐนฺตีติ สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายิโน. อยํ ตาเวตฺถ อสาธารณปทสฺส อตฺโถ.

១០៩-១១១. សូត្រទី៣ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃកម្មបថ៥ តាមអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង សូត្រទី៤ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ៧ សូត្រទី៥ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ១០។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់បទថា «surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលរមែងផឹកនូវទឹកស្រវឹង ពោលគឺសុរានិងមេរ័យ ដោយចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទណា ចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទនោះ ហៅថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈ» ពួកបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈនោះ (ដោយអំណាចនៃការស្រវឹង) ឈ្មោះថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាយី» (អ្នកឋិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រមាទព្រោះផឹកទឹកស្រវឹងគឺសុរានិងមេរ័យ)។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ជាដំបូង នៃបទដែលមិនទូទៅនឹងសូត្រដទៃ ក្នុងសូត្រនេះ។

ปญฺจเม ปาณํ อติปาเตนฺตีติ ปาณาติปาติโน, ปาณฆาติกาติ อตฺโถ. อทินฺนํ อาทิยนฺตีติ อทินฺนาทายิโน, ปรสฺสหาริโนติ อตฺโถ. วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน มิจฺฉา จรนฺตีติ กาเมสุมิจฺฉาจาริโน. มุสา วทนฺตีติ มุสาวาทิโน, ปเรสํ อตฺถภญฺชกํ ตุจฺฉํ อลิกํ วาจํ ภาสิตาโรติ อตฺโถ. ปิสุณา วาจา เอเตสนฺติ ปิสุณวาจา. มมฺมจฺเฉทิกา ผรุสา วาจา เอเตสนฺติ ผรุสวาจา. สมฺผํ นิรตฺถกํ วจนํ ปลปนฺตีติ สมฺผปฺปลาปิโน. อภิชฺฌายนฺตีติ อภิชฺฌาลุโน, ปรภณฺเฑ ลุพฺภนสีลาติ อตฺโถ. พฺยาปนฺนํ ปูติภูตํ จิตฺตเมเตสนฺติ พฺยาปนฺนจิตฺตา. มิจฺฉา ปาปิกา วิญฺญุครหิตา เอเตสํ ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวตฺถุกาย มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนาย อนิยฺยานิกทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. สมฺมา โสภนา วิญฺญุปสตฺถา เอเตสํ ทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิกา, กมฺมปถปริยาปนฺนาย ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย กมฺมสฺสกตทิฏฺฐิยา สมฺมตฺตปริยาปนฺนาย มคฺคทิฏฺฐิยา จ สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. อิทํ ตาเวตฺถ อนุตฺตานานํ ปทานํ ปทวณฺณนามตฺตํ.

ក្នុងសូត្រទី៥ ត្រង់បទថា «pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino» (រមែងធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន) ឈ្មោះថា «pāṇātipātino» (អ្នកសម្លាប់សត្វ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វ។ បទថា «adinnaṃ ādiyanti» (រមែងកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) ឈ្មោះថា «adinnādāyino» (អ្នកកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកលួចទ្រព្យអ្នកដទៃ។ បទថា «vatthukāmesu kilesakāmena micchā caranti» (រមែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយដោយកិលេសកាម) ឈ្មោះថា «kāmesumicchācārino» (អ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ)។ បទថា «musā vadanti» (រមែងនិយាយកុហក) ឈ្មោះថា «musāvādino» (អ្នកនិយាយកុហក) សេចក្តីថា ពួកអ្នកនិយាយវាចាដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍អ្នកដទៃ ជាវាចាទទេ មិនពិត។ បទថា «pisuṇā vācā etesaṃ» (វាចាញុះញង់បំផ្លាញសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អ្នកដទៃ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pisuṇavācā» (អ្នកមានវាចាញុះញង់)។ បទថា «mammacchedikā pharusā vācā etesaṃ» (វាចាទ្រគោះបោះបោកដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pharusavācā» (អ្នកមានវាចាទ្រគោះបោះបោក)។ បទថា «samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapanti» (រមែងនិយាយរាយមាយនូវពាក្យឥតប្រយោជន៍) ឈ្មោះថា «samphappalāpino» (អ្នកនិយាយរាយមាយ)។ បទថា «abhijjhāyanti» (រមែងសម្លឹងរំពៃចង់បានទ្រព្យអ្នកដទៃ) ឈ្មោះថា «abhijjhāluno» (អ្នកមានអភិជ្ឈា) សេចក្តីថា ពួកអ្នកមានសភាពលោភលន់ក្នុងទ្រព្យរបស់ដទៃ។ បទថា «byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittam etesaṃ» (ចិត្តដែលខូចខាត ស្អុយរលួយ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «byāpannacittā» (អ្នកមានចិត្តព្យាបាទ)។ បទថា «micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលខុស លាមក ដែលអ្នកប្រាជ្ញាត្មះតិះដៀល មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «micchādiṭṭhikā» (អ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយទិដ្ឋិដែលមិននាំសត្វចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកទិដ្ឋិ) ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមិច្ឆត្តធម៌ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថ។ បទថា «sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលត្រូវ ល្អ ដែលអ្នកប្រាជ្ញាសរសើរ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «sammādiṭṭhikā» (អ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយកម្មស្សកតាទិដ្ឋិ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថផង និងប្រកបដោយមគ្គទិដ្ឋិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មត្តធម៌ផង។ នេះជាការបើកបង្ហាញត្រឹមតែបទទាំងឡាយដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ ក្នុងសូត្រទី៥នេះជាដំបូង។

โย ปน เตสํ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ กณฺหปกฺเข ทสวิโธ อตฺโถ โหติ. ตตฺถ ปาณสฺส อติปาโต ปาณาติปาโต, ปาณวโธ ปาณฆาโตติ วุตฺตํ โหติ. ปาโณติ เจตฺถ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. โส คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย[Pg.134], ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโชติ เวทิตพฺโพ.

ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីពន្យល់ណា នៃអកុសលកម្មបថទាំងនោះ គឺ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន កាមេសុមិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាប អភិជ្ឈា ព្យាបាទ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ត្រូវជាសេចក្តីពន្យល់ ១០ ប្រការ ក្នុងចំណែកខ្មៅ (កណ្ហបក្ខ)។ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ទាំង ១០ នោះ ការធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត» ពោលគឺ ការសម្លាប់សត្វ ការបៀតបៀនសត្វ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «បាណៈ» (សត្វមានជីវិត) ក្នុងទីនេះ ដោយវោហារ បានដល់ សត្វ តែដោយបរមត្ថ បានដល់ ជីវិតិន្រ្ទិយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកសម្លាប់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារណាមួយ ក្នុងបណ្តាទ្វារទាំងពីរគឺកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ ដែលតាំងឡើងនូវការខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្រ្ទិយ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ក្នុងសត្វនោះ ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត»។ បាណាតិបាតនោះ ក្នុងពួកសត្វដែលប្រាសចាកគុណ មានសត្វតិរច្ឆានជាដើម បើក្នុងសត្វតូច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានរាងកាយធំ មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការប្រឹងប្រែងធំ (បយោគធំ) ទោះបីការប្រឹងប្រែងស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏ព្រោះវត្ថុ (រាងកាយ) ធំ។ ក្នុងពួកសត្វមានមនុស្សជាដើមដែលមានគុណ បើក្នុងសត្វដែលមានគុណតិច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានគុណច្រើន មានទោសច្រើន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើមានរាងកាយនិងគុណស្មើគ្នា គប្បីជ្រាបថា បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងទន់ខ្សោយ មានទោសតិច បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងក្លៀវក្លា មានទោសច្រើន។

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ. ฉ ปโยคา สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน อติปฺปปญฺโจ โหติ, ตสฺมา ตํ น วิตฺถารยาม, อญฺญญฺจ เอวรูปํ. อตฺถิเกหิ ปน สมนฺตปาสาทิกํ วินยฏฺฐกถํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑๗๒) โอโลเกตฺวา คเหตพฺโพ.

អង្គនៃបាណាតិបាតនោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. សត្វមានជីវិត ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ៣. ចិត្តគិតនឹងសម្លាប់ ៤. ការប្រឹងប្រែងសម្លាប់ ៥. សត្វស្លាប់ដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគ (ការប្រឹងប្រែង) មាន ៦ គឺ៖ សាហត្ថិកបយោគ (សម្លាប់ដោយដៃខ្លួនឯង) អាណត្តិបយោគ (បង្គាប់ឲ្យគេសម្លាប់) និស្សគ្គិយបយោគ (សម្លាប់ដោយការបោះគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ) ថាវរបយោគ (សម្លាប់ដោយគ្រឿងប្រដាប់ដែលឋិតថេរ មានជីករណ្តៅជាដើម) វិជ្ជាមយបយោគ (សម្លាប់ដោយវិជ្ជាមានមន្តអាគមជាដើម) ឥទ្ធិមយបយោគ (សម្លាប់ដោយឫទ្ធិ)។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើសេចក្តីពន្យល់នេះ ត្រូវពោលឲ្យពិស្តារទៅ នាំឲ្យយឺតយ៉ាវក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ យើងមិនពោលឲ្យពិស្តារឡើយ សូម្បីសេចក្តីសម្រេចដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មិនពោលឲ្យពិស្តារដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួកជនអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការ គប្បីមើលក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ហើយកាន់យកចុះ។

อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสฺสหรณํ เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช โหติ. ตสฺมึ ปน ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ. กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. วตฺถุสมตฺเต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ, ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ.

ការកាន់យកទ្រព្យដែលម្ចាស់គេមិនបានឲ្យ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន» ពោលគឺ ការនាំយកទ្រព្យអ្នកដទៃ ការលួច ការប្លន់។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «អទិន្នំ» (ទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) បានដល់ ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ដែលម្ចាស់ទ្រព្យនោះ កាលបើធ្វើការចាត់ចែងតាមសេចក្តីប្រាថ្នាហើយ មិនគួរដល់ទណ្ឌកម្ម និងមិនគួរដល់ការតិះដៀលឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកលួច ដែលតាំងឡើងនូវការប្រឹងប្រែងដើម្បីកាន់យកនូវទ្រព្យនោះ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ក្នុងទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុកនោះ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន»។ អទិន្នាទាននោះ បើក្នុងទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃដ៏ថោកទាប មានទោសតិច បើក្នុងទ្រព្យដ៏ថ្លៃថ្លា មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពថ្លៃថ្លានៃវត្ថុ។ កាលបើវត្ថុស្មើគ្នា បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ មានទោសច្រើន ដោយប្រៀបធៀបនឹងបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់នោះៗ បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ទាបជាងនោះៗ មានទោសតិច។

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ฉ ปโยคา สาหตฺถิกาทโยว. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาโร, ปสยฺหาวหาโร, ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, ปริกปฺปาวหาโร, กุสาวหาโรติ อิเมสํ อวหารานํ วเสน ปวตฺตาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๙๒) วุตฺโต.

អង្គនៃអទិន្នាទាននោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ៣. ចិត្តគិតនឹងលួច ៤. ការប្រឹងប្រែងលួច ៥. ការនាំយកទ្រព្យទៅដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគមាន ៦ មានសាហត្ថិកបយោគជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ បយោគទាំងនោះឯង រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមគួរដល់ហេតុ ដោយអំណាចនៃការលួចទាំងឡាយនេះ គឺ៖ ថេយ្យាវហារៈ (ការលួចដោយការបន្លំមានការបន្លំជញ្ជីងជាដើម) បសយ្ហាវហារៈ (ការលួចដោយការគំរាមកំហែងឬប្លន់) បដិច្ឆន្នាវហារៈ (ការលួចដោយការលាក់បាំង) បរិកប្បាវហារៈ (ការលួចដោយការកំណត់ទុក) កុសាវហារៈ (ការលួចដោយការផ្លាស់ប្តូរស្លាកស្នាមឬបន្លំសន្លឹកឆ្នោត)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា។

กาเมสุมิจฺฉาจาโรติ เอตฺถ ปน กาเมสูติ เมถุนสมาจาเรสุ. มิจฺฉาจาโรติ เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร. ตตฺถ อคมนียฏฺฐานํ นาม ปุริสานํ ตาว มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา [Pg.135] โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา สารกฺขา สปริทณฺฑาติ มาตุรกฺขิตาทโย ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภตจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา จ กมฺมการี จ ภริยา จ ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ เอตา ธนกฺกีตาทโย ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ, ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อิตฺถีนํ อญฺเญ ปุริสา. อิทํ อคมนียฏฺฐานํ นาม. โส ปเนส มิจฺฉาจาโร สีลาทิคุณรหิเต อคมนียฏฺฐาเน อปฺปสาวชฺโช, สีลาทิคุณสมฺปนฺเน มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา – อคมนียวตฺถุ, ตสฺมึ เสวนจิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโก เอว.

ក្នុងបទថា «kāmesumicchācāro» នេះ ពាក្យថា «kāmesu» បានដល់ ក្នុងមេថុនសមាចារទាំងឡាយ (ការប្រព្រឹត្តរួមរក្ស)។ ពាក្យថា «micchācāro» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តដ៏លាមក ដែលគួរតិះដៀលដោយចំណែកមួយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយលក្ខណៈ ចេតនាដែលកន្លងនូវទីដែលមិនគួរទៅ (អគមនីយដ្ឋាន) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ដោយបំណងនឹងសេពអសទ្ធម៌ ឈ្មោះថា «កាមេសុមិច្ឆាចារ»។ ក្នុងកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ ដែលឈ្មោះថា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ) សម្រាប់ពួកបុរសជាដំបូង គឺស្រី ២០ ពួក បានដល់ ស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលម្តាយរក្សាជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលម្តាយរក្សា (មាតុរក្ខិតា) ២. ស្រីដែលឪពុករក្សា (បិតុរក្ខិតា) ៣. ស្រីដែលម្តាយឪពុករក្សា (មាតាបិតុរក្ខិតា) ៤. ស្រីដែលបងប្រុសប្អូនប្រុសរក្សា (ភាតុរក្ខិតា) ៥. ស្រីដែលបងស្រីប្អូនស្រីរក្សា (ភគិនីរក្ខិតា) ៦. ស្រីដែលញាតិរក្សា (ញាតិរក្ខិតា) ៧. ស្រីដែលគោត្ររក្សា (គោត្តរក្ខិតា) ៨. ស្រីដែលធម៌រក្សា (ធម្មរក្ខិតា) ៩. ស្រីដែលមានប្តីរក្សា ឬស្រីមានគូដណ្តឹង (សារក្ខា) ១០. ស្រីដែលមានទណ្ឌកម្មហាមឃាត់ (សបរិទណ្ឌា) និងស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យ (ធនក្កីតា) ២. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធដោយស្ម័គ្រចិត្ត (ឆន្ទវាសិនី) ៣. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានទ្រព្យ (ភោគវាសិនី) ៤. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានសម្លៀកបំពាក់ (បដវាសិនី) ៥. ស្រីដែលគេផ្សំផ្គុំដោយការជ្រលក់ដៃក្នុងផ្តិលទឹក (ឧទកបត្តកិនី) ៦. ស្រីដែលបុរសជួយដាក់ក្បាលជញ្ជែងចុះហើយយកធ្វើជាប្រពន្ធ (ឱភតចុម្ពដា) ៧. ស្រីដែលជាខ្ញុំបម្រើផងជាប្រពន្ធផង (ទាសី ច ភរិយា ច) ៨. ស្រីដែលជាកម្មករផងជាប្រពន្ធផង (កម្មការី ច ភរិយា ច) ៩. ស្រីដែលគេច្បាំងដណ្តើមបាន (ធជាហដា) ១០. ស្រីដែលបុរសជួលរស់នៅជាមួយមួយរំពេច (មុហុត្តិកា)។ ក៏ប៉ុន្តែ សម្រាប់ស្រីទាំងឡាយនោះ គឺស្រី ១២ ពួក (បានដល់ ស្រី ២ ពួក គឺសារក្ខានិងសបរិទណ្ឌា និងស្រី ១០ ពួក មានធនក្កីតាជាដើម) បុរសដទៃ (ក្រៅពីប្តីរបស់ខ្លួន) ឈ្មោះថាជា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ សម្រាប់ស្រីទាំងនោះ)។ នេះឈ្មោះថា អគមនីយដ្ឋាន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាមេសុមិច្ឆាចារនោះ បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលប្រាសចាកគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសតិច បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសច្រើន។ អង្គនៃកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ មាន ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុដែលមិនគួរទៅ (ស្រីដែលមិនគួរទៅ) ២. ចិត្តគិតនឹងសេពក្នុងវត្ថុនោះ ៣. ការប្រឹងប្រែងសេព ៤. ការត្រេកអរចំពោះការរួមសង្វាស (មគ្គដោយមគ្គ)។ បយោគមានតែមួយ គឺសាហត្ថិកបយោគប៉ុណ្ណោះ។

มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปฺปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทนกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา, มุสาวาโท. อปโร นโย – มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ. วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. อปิ จ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย นตฺถีติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุตฺโต มหาสาวชฺโช. ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว. โส กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทกกิริยากรเณ ทฏฺฐพฺโพ. ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยาสมุฏฺฐาปิกเจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

ពាក្យថា «មុសា» សំដៅលើវចីបយោគ ឬកាយបយោគ ដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍របស់បុគ្គលដែលបម្រុងនឹងបញ្ឆោត។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ និងវចីបយោគឱ្យបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយបំណងនឹងបញ្ឆោតនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «មុសា» បានដល់ វត្ថុមិនពិត មិនមែនជាការពិត។ ពាក្យថា «វាទ» បានដល់ ការធ្វើឱ្យដឹងនូវវត្ថុនោះថាជាការពិត ជាការត្រឹមត្រូវ។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយតាមលក្ខណៈ ចេតនាដែលញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យអ្នកដទៃយល់នូវវត្ថុមិនពិតនោះថាជាការពិត ដោយបំណងចង់ឱ្យគេយល់យ៉ាងនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ មុសាវាទនោះ បំផ្លាញប្រយោជន៍ណា បើប្រយោជន៍នោះតិច ក៏មានទោសតិច បើប្រយោជន៍នោះច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «គ្មានទេ» ព្រោះមិនចង់ឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលពោលក្នុងនាមជាសាក្សី ដើម្បីបំផ្លាញប្រយោជន៍ មានទោសច្រើន។ សម្រាប់បព្វជិតទាំងឡាយ មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យពោលបំផ្លើស ព្រោះចង់សើចសប្បាយ បន្ទាប់ពីបានប្រេង ឬទឹកដោះថ្លាបន្តិចបន្តួចថា «ថ្ងៃនេះ ក្នុងភូមិមានប្រេងហូរដូចជាទន្លេ» មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលបព្វជិតទាំងឡាយពោលដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បានឃើញ» ទាំងដែលខ្លួនមិនបានឃើញ មានទោសច្រើន។ មុសាវាទនោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុមិនពិត (អតថវត្ថុ) ២. ចិត្តចង់បញ្ឆោត (វិសំវាទនចិត្ត) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះ (បរស្ស តទត្ថវិជាននំ)។ បយោគៈមានតែមួយគត់ គឺ សាហត្ថិកបយោគ (ធ្វើដោយខ្លួនឯង)។ សាហត្ថិកបយោគនោះ គប្បីជ្រាបថា គឺការធ្វើសកម្មភាពបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយកាយក្តី ដោយវត្ថុជាប់នឹងកាយក្តី ដោយវាចាក្តី។ បើអ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះដោយសារសកម្មភាពនោះ កម្មគឺមុសាវាទ រមែងចងបុគ្គលនោះក្នុងខណៈនៃចេតនាដែលញ៉ាំងសកម្មភាពនោះឱ្យកើតឡើងតែម្តង។

ปิสุณวาจาติอาทีสุ ยาย วาจาย, ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ, ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณวาจา[Pg.136]. ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสวาจา. เยน ปน สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโป. เตสํ มูลภูตา เจตนาปิ ปิสุณวาจาทินามเมว ลภติ. สา เอว จ อิธ อธิปฺเปตาติ.

ក្នុងពាក្យថា «បិសុណវាចា» ជាដើមនោះ វាចាណាដែលបុគ្គលពោលទៅកាន់អ្នកណា ហើយធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ និងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃសាបសូន្យ (បែកបាក់) ក្នុងចិត្តរបស់អ្នកនោះ វាចានោះហៅថា «បិសុណវាចា» (វាចាញុះញង់)។ ចំណែកវាចាណា ដែលធ្វើឱ្យខ្លួនឯងផង ឱ្យអ្នកដទៃផង ជាមនុស្សទ្រគោះបោះបោក ហើយវាចានោះឯងក៏ទ្រគោះបោះបោក មិនជាទីសប្បាយត្រចៀក មិនចូលទៅកាន់ចិត្ត វាចានេះហៅថា «ផរុសវាចា» (វាចាទ្រគោះបោះបោក)។ ចំណែកការនិយាយរោយរាយឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ» (ការនិយាយរោយរាយ)។ សូម្បីតែចេតនាដែលជាឫសគល់នៃវាចាទាំងនោះ ក៏រមែងបាននូវឈ្មោះថា បិសុណវាចា ជាដើមនោះដែរ។ ហើយចេតនានោះឯង ដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ (ក្នុងកម្មបថនេះ)។

ตตฺถ สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย, อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจา. สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา – ภินฺทิตพฺโพ ปโร, อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ, วินา ภวิสฺสนฺตีติ เภทปุเรกฺขารตา, อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโกติ ปิยกมฺยตา วา, ตชฺโช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ.

ក្នុងបណ្តាវាចាទាំងនោះ ចេតនារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តសៅហ្មង ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីបំបែកបំបាក់អ្នកដទៃក្តី ដើម្បីធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ក្តី ហៅថា «បិសុណវាចា»។ បិសុណវាចានោះ បំបែកបំបាក់បុគ្គលណា បើបុគ្គលនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ បិសុណវាចានោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលគប្បីបំបែកបំបាក់ (ភិន្ទិតព្វោ បរោ) ២. ការមានបំណងបំបែកបំបាក់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ ពួកនេះនឹងបែកបាក់គ្នា នឹងព្រាត់ប្រាសគ្នា» ឬការចង់ឱ្យគេស្រឡាញ់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ អាត្មាអញនឹងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីទុកចិត្ត» (ភេទបុរេក្ខារតា ឬបិយកម្យតា) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកនោះដឹងសេចក្តីនោះ (តស្ស តទត្ថវិជាននំ)។

ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจา. ตสฺสา อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทารโก มาตุ วจนํ อนาทิยิตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ. มาตา ตํ นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตี, ‘‘จณฺฑา ตํ มหึสี อนุพนฺธตู’’ติ อกฺโกสิ. อถสฺส ตเถว อรญฺเญ มหึสี อุฏฺฐาสิ. ทารโก, ‘‘ยํ มม มาตา มุเขน กเถสิ, ตํ มา โหตุ, ยํ จิตฺเตน จินฺเตสิ, ตํ โหตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ. มหึสี ตตฺเถว พทฺธา วิย อฏฺฐาสิ. เอวํ มมฺมจฺเฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ. มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติ. อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘กึ อิเม อหิริกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติ. อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติ. ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสวาจาปิ น โหติ. น หิ มาราเปตุกามสฺส ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสวาจา โหติ. จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสวาจาว. สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตา, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อกฺโกสิตพฺโพ ปโร, กุปิตจิตฺตํ, อกฺโกสนาติ.

ចេតនាដ៏ទ្រគោះបោះបោកជាឯកន្ត ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង) របស់អ្នកដទៃ ហៅថា «ផរុសវាចា»។ ដើម្បីឱ្យផរុសវាចានោះប្រាកដច្បាស់ គប្បីជ្រាបរឿងរ៉ាវនេះ៖ ឮថា មានក្មេងប្រុសម្នាក់ មិនស្តាប់បង្គាប់ម្តាយ បានដើរទៅកាន់ព្រៃ។ ម្តាយមិនអាចឃាត់កូននោះបាន ក៏ជេរប្រទេចថា «សូមឱ្យមេក្របីសាហាវដេញតាមខាំឯង!»។ លុះក្មេងនោះទៅដល់ព្រៃ មេក្របីក៏ស្ទុះឡើងមែន។ ក្មេងនោះបានធ្វើសច្ចកិរិយាថា «ពាក្យណាដែលម្តាយខ្ញុំពោលដោយមាត់ សូមកុំឱ្យសម្រេចឡើយ តែបំណងណាដែលម្តាយខ្ញុំគិតដោយចិត្ត សូមឱ្យសម្រេចចុះ!»។ មេក្របីក៏ឈរធ្មឹងនៅនឹងកន្លែងនោះ ហាក់ដូចជាគេចងទុក។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែបយោគៈដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់) ក៏មិនមែនជាផរុសវាចាឡើយ ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់ (របស់ម្តាយ)។ ពិតណាស់ មាតាបិតាទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសកូនៗយ៉ាងនេះថា «សូមឱ្យពួកចោរកាត់ឯងជាកង់ៗចុះ!» ប៉ុន្តែ សូម្បីតែស្លឹកឈូកធ្លាក់លើកូនទាំងនោះ ក៏ពួកគាត់មិនប្រាថ្នាឡើយ។ ចំណែកគ្រូ និងឧបជ្ឈាយ៍ទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសសិស្សគណយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអកតញ្ញូ គ្មានសេចក្តីខ្មាស គ្មានសេចក្តីខ្លាចទាំងនេះ ដើរលេងយ៉ាងនេះ ចូរដេញពួកវាចេញទៅ!» ប៉ុន្តែ ពួកលោកតែងប្រាថ្នាឱ្យសិស្សទាំងនោះបានសម្រេចនូវការចេះដឹងធម៌អាថ៌ និងការសម្រេចមគ្គផល។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាមិនមែនជាផរុសវាចា ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យទន់ភ្លន់ ក៏មិនមែនជាអផរុសវាចា (វាចាមិនទ្រគោះបោះបោក) ជានិច្ចកាលដែរ។ ពិតណាស់ ពាក្យរបស់បុគ្គលដែលចង់សម្លាប់គេ ហើយពោលថា «ចូរនាំគ្នាញ៉ាំងអ្នកនេះឱ្យដេកលក់ស្រួលចុះ» មិនមែនជាអផរុសវាចាឡើយ។ ព្រោះតែចិត្តទ្រគោះបោះបោក វាចានោះទើបជាផរុសវាចាពិតប្រាកដ។ ផរុសវាចានោះ បុគ្គលពោលសំដៅលើអ្នកណា បើអ្នកនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ផរុសវាចានោះ មានអង្គ ៣ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលត្រូវជេរប្រទេច (អក្កោសិតព្វោ បរោ) ២. ចិត្តខឹងក្រោធ (កុបិតចិត្តំ) ៣. ការជេរប្រទេច (អក្កោសនា)។

อนตฺถวิญฺญาปิกา [Pg.137] กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา – ภารตยุทฺธ-สีตาหรณาทิ-นิรตฺถกกถา-ปุเรกฺขารตา, ตถารูปีกถากถนญฺจาติ.

អកុសលចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យដឹងនូវរឿងរ៉ាវឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ»។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានទោសតិច ព្រោះការសេពគប់តិច (និយាយតិច) មានទោសច្រើន ព្រោះការសេពគប់ច្រើន (និយាយច្រើន)។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ការមានបំណងនិយាយរឿងឥតប្រយោជន៍ មានរឿងចម្បាំងភារតយុទ្ធ និងរឿងនាងសីតាក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ជាដើម (ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា) ២. ការនិយាយរឿងរ៉ាវមានសភាពយ៉ាងនោះ (តថារូបិកថាកថនញ្ច)។

อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา. ปรภณฺฑาภิมุขี หุตฺวา ตนฺนินฺนตาย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. สา ‘‘อโห วติทํ มมสฺสา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนลกฺขณา อทินฺนาทานํ วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา ปรภณฺฑํ อตฺตโน ปริณามนญฺจ. ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว น ‘‘อโห วติทํ มมสฺสา’’ติ อตฺตโน ปริณาเมตีติ.

ធម៌ដែលរមែងសម្លឹងរំពៃ (ទ្រព្យអ្នកដទៃ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អភិជ្ឈា»។ សេចក្តីពន្យល់ថា អភិជ្ឈានោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនទៅរកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ដោយការសម្លឹងឆ្ពោះទៅរកទ្រព្យនោះ។ អភិជ្ឈានោះ មានលក្ខណៈសម្លឹងរំពៃទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃយ៉ាងនេះថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាអទិន្នាទានដែរ។ អភិជ្ឈានោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ (បរភណ្ឌំ) ២. ការបង្អោនទ្រព្យនោះមកជាជារបស់ខ្លួន (អត្តនោ បរិណាមនំ)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែលោភៈកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់បង្អោនមកជាជារបស់ខ្លួន ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ, พฺยาปาโท. โส ปรวินาสาย มโนปโทสลกฺขโณ. ผรุสวาจา วิย อปฺปสาวชฺโช มหาสาวชฺโช จ. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา ปรสตฺโต จ, ตสฺส จ วินาสจินฺตา. ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว น ‘‘อโห วตายํ อุจฺฉิชฺเชยฺย วินสฺเสยฺยา’’ติ ตสฺส วินาสํ จินฺเตติ.

ធម៌ដែលរមែងបំផ្លាញប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ព្យាបាទ»។ ព្យាបាទនោះ មានលក្ខណៈប្រទូស្តក្នុងចិត្ត ដើម្បីបំផ្លាញអ្នកដទៃ។ មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាផរុសវាចាដែរ។ ព្យាបាទនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. សត្វដទៃ (បរភូតោ ឬបរវត្ថុកោ) ២. ការគិតបំផ្លាញសត្វនោះ (តស្ស ច វិនាសចិន្តា)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកំហឹងកើតឡើងក្នុងវត្ថុគឺសត្វដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់គិតបំផ្លាញសត្វនោះ ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សត្វនេះនឹងត្រូវវិនាស ត្រូវសាបសូន្យទៅ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

ยถาภุจฺจคหณาภาเวน มิจฺฉา ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนลกฺขณา สมฺผปฺปลาโป วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. อปิ จ อนิยตา อปฺปสาวชฺชา, นิยตา มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา – วตฺถุโน จ คหิตาการวิปรีตตา ยถา จ นํ คณฺหาติ, ตถาภาเวน ตสฺสา อุปฏฺฐานนฺติ.

ធម៌ដែលរមែងយល់ខុស ព្រោះមិនកាន់យកតាមសេចក្តីពិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានលក្ខណៈយល់ខុស ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ គ្មានផលឡើយ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាសម្ផប្បលាបៈដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនទៀងទាត់ (អនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសតិច មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលទៀងទាត់ (និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសច្រើន។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. អាការៈដែលកាន់យកវត្ថុនោះខុសពីសេចក្តីពិត (វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា) ២. ការប្រាកដឡើងនៃវត្ថុនោះ តាមអាការៈដែលខ្លួនកាន់យកខុសនោះ (យថា ច នំ គណ្ហាតិ តថាភាវេន តស្សា ឧបដ្ឋានំ)។

อิเมสํ ปน ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาธมฺมาว โหนฺติ, อภิชฺฌาทโย ติสฺโส เจตนาสมฺปยุตฺตา. โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จาติ อิเม อฏฺฐ กมฺมปถา เอว โหนฺติ, โน มูลานิ, อภิชฺฌาพฺยาปาทา กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา โลโภ อกุสลมูลํ โหติ, พฺยาปาโท โทโส อกุสลมูลํ.

ការវិនិច្ឆ័យនូវអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ គប្បីជ្រាបដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ៖ ដោយធម៌ (ធម្មតោ) ដោយចំណែក (កោដ្ឋាសតោ) ដោយអារម្មណ៍ (អារម្មណតោ) ដោយវេទនា (វេទនាតោ) និងដោយឫសគល់ (មូលតោ)។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងបណ្តាអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ គឺមានសភាវៈជាចេតនាពិតប្រាកដ ចំណែកកម្មបថ ៣ មានអភិជ្ឈាជាដើម គឺសម្បយុត្តដោយចេតនា។ ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ រួមជាធម៌ទាំង ៨ នេះ គឺមានសភាពជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាឫសគល់ឡើយ ចំណែកអភិជ្ឈា និងព្យាបាទ គឺមានសភាពជាកម្មបថផង ជាឫសគល់ផង។ ពិតណាស់ អភិជ្ឈា កាលបើដល់នូវភាពជាឫសគល់ហើយ រមែងជាអកុសលមូលគឺលោភៈ ព្យាបាទ រមែងជាអកុសលមូលគឺទោស។

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณโต สงฺขารารมฺมโณ โหติ, อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา, มิจฺฉาจาโร โผฏฺฐพฺพวเสน [Pg.138] สงฺขารารมฺมโณว, สตฺตารมฺมโณติปิ เอเก. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา สตฺตารมฺมณาว. สมฺผปฺปลาโป ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา อภิชฺฌา. พฺยาปาโท สตฺตารมฺมโณว. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวเสน สงฺขารารมฺมณา.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺ៖ បាណាតិបាត មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ព្រោះមានជីវិតិន្ទ្រិយជាអារម្មណ៍។ អទិន្នាទាន មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ មិច្ឆាចារ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង ដោយអំណាចនៃផោដ្ឋព្វៈ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា មានសត្វជាអារម្មណ៍ក៏មាន។ មុសាវាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ សម្ផប្បលាបៈ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលបានឃើញ បានឮ បានប៉ះពាល់ និងបានដឹង (ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតសភាវៈ)។ អភិជ្ឈា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៣ (តេភូមិកធម៌)។

เวทนาโตติ ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน โหติ. กิญฺจาปิ หิ ราชาโน โจรํ ทิสฺวา หสมานาปิ ‘‘คจฺฉถ นํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน เนสํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. อทินฺนาทานํ ติเวทนํ, มิจฺฉาจาโร สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน, สนฺนิฏฺฐาปกจิตฺเต ปน มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ. มุสาวาโท ติเวทโน, ตถา ปิสุณวาจา ผรุสวาจา ทุกฺขเวทนา, สมฺผปฺปลาโป ติเวทโน, อภิชฺฌา สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทนา, ตถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. พฺยาปาโท ทุกฺขเวทโน.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺ៖ បាណាតិបាត មានទុក្ខវេទនា។ ពិតណាស់ សូម្បីតែស្តេចទាំងឡាយ ឃើញចោរហើយ សើចសប្បាយផង ពោលថា «ចូរទៅ ចូរសម្លាប់វាចោលទៅ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សន្និដ្ឋានកចេតនា (ចេតនាសម្រេចចិត្ត) របស់ស្តេចទាំងនោះ គឺសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនាតែម្យ៉ាង។ អទិន្នាទាន មានវេទនា ៣ (សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា)។ មិច្ឆាចារ មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា (ឧបេក្ខា) ប៉ុន្តែ ក្នុងសន្និដ្ឋានកចិត្ត មិនមានអទុក្ខមសុខវេទនាឡើយ។ មុសាវាទ មានវេទនា ៣។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានទុក្ខវេទនា។ សម្ផប្បលាបៈ មានវេទនា ៣។ អភិជ្ឈា មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានទុក្ខវេទនា។

มูลโตติ ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโก โหติ, อทินฺนาทานํ โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา, มิจฺฉาจาโร โลภโมหวเสน. มุสาวาโท โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา, ตถา ปิสุณวาจา สมฺผปฺปลาโป จ. ผรุสวาจา โทสโมหวเสน, อภิชฺฌา โมหวเสน เอกมูลา, ตถา พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐิ โลภโมหวเสน ทฺวิมูลาติ.

ពាក្យថា «ដោយឫសគល់» គឺ៖ បាណាតិបាត មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អទិន្នាទាន មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ មិច្ឆាចារ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ មុសាវាទ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ បិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អភិជ្ឈា មានឫសគល់ ១ ដោយអំណាចនៃមោហៈ។ ព្យាបាទ ក៏ដូច្នោះដែរ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ (ចប់ កថាស្ដីអំពីអកុសលកម្មបថ)។

ปาณาติปาตา ปฏิวิรตาติอาทีสุ ปาณาติปาตาทโย วุตฺตตฺถา เอว. ยาย ปน วิรติยา เอเต ปฏิวิรตา นาม โหนฺติ, สา เภทโต ติวิธา โหติ สมฺปตฺตวิรติ สมาทานวิรติ สมุจฺเฉทวิรตีติ. ตตฺถ อสมาทินฺนสิกฺขาปทานํ อตฺตโน ชาติวยพาหุสจฺจาทีนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘อยุตฺตํ อมฺหากํ เอวรูปํ กาตุ’’นฺติ สมฺปตฺตํ วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมฺปตฺตวิรตีติ เวทิตพฺพา สีหฬทีเป จกฺกนอุปาสกสฺส วิย. ตสฺส กิร ทหรกาเลเยว มาตุ โรโค อุปฺปชฺชิ. เวชฺเชน จ ‘‘อลฺลสสกมํสํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตโต จกฺกนสฺส ภาตา ‘‘คจฺฉ ตาต เขตฺตํ อาหิณฺฑาหี’’ติ จกฺกนํ เปเสสิ. โส ตตฺถ คโต. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก สโส ตรุณสสฺสํ ขาทิตุํ อาคโต โหติ. โส ตํ ทิสฺวา เวเคน ธาวนฺโต วลฺลิยา พทฺโธ ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทมกาสิ[Pg.139]. จกฺกโน เตน สทฺเทน คนฺตฺวา ตํ คเหตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มาตุ เภสชฺชํ กโรมี’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘น เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ มาตุ ชีวิตการณา ปรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย’’นฺติ. อถ นํ ‘‘คจฺฉ อรญฺเญ สเสหิ สทฺธึ ติโณทกํ ปริภุญฺชา’’ติ มุญฺจิ. ภาตรา จ ‘‘กึ ตาต สโส ลทฺโธ’’ติ? ปุจฺฉิโต ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ตโต นํ ภาตา ปริภาสิ. โส มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ยโตหํ ชาโต, นาภิชานามิ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปตา’’ติ สจฺจํ วตฺวา อฏฺฐาสิ, ตาวเทว จสฺส มาตา อโรคา อโหสิ.

ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានពាក្យថា Pāṇātipātā paṭiviratā (វៀរចាកការសម្លាប់សត្វ) ជាដើម បទទាំងឡាយមាន pāṇātipāta ជាដើម មានសេចក្តីពោលរួចហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ដោយការវៀរណា ដែលបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកវៀរចាក ការវៀរនោះ ដោយការបែងចែក មាន ៣ យ៉ាង គឺ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ និងសមុច្ឆេទវិរតិ។ ក្នុងវិរតិទាំង ៣ នោះ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនបានសមាទានសិក្ខាបទ តែពិចារណាឃើញនូវជាតិ វ័យ និងពហុស្សូតជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយគិតថា «ការធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ» ហើយមិនកន្លងនូវវត្ថុដែលមកដល់ចំពោះមុខ គប្បីជ្រាបថាជា សម្បត្តវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ចក្កនឧបាសក ក្នុងកោះសីហឡៈ។ ឮថា កាលដែលចក្កនឧបាសកនោះនៅក្មេងឡើយ មាតារបស់គាត់មានជំងឺកើតឡើង។ គ្រូពេទ្យក៏បាននិយាយថា «គួរតែបានសាច់ទន្សាយស្រស់»។ លំដាប់នោះ បងប្រុសរបស់ចក្កនៈ ក៏បានប្រើចក្កនៈទៅថា «នែប្អូន ចូរទៅកាន់ស្រែ ហើយដើររកមើលចុះ»។ ចក្កនៈនោះក៏បានទៅក្នុងទីនោះ។ ក្នុងសម័យនោះ មានទន្សាយមួយ បានមកដើម្បីស៊ីសំណាបខ្ចី។ ទន្សាយនោះឃើញចក្កនៈនោះ ក៏រត់យ៉ាងលឿនទៅជំពាក់នឹងវល្លិ ហើយក៏យំសម្លេង «គិរិ គិរិ»។ ចក្កនៈឮសម្លេងនោះ ក៏ដើរទៅចាប់ទន្សាយនោះ រួចគិតថា «យើងនឹងធ្វើថ្នាំជូនមាតា»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងសម្លាប់ជីវិតសត្វដទៃ ព្រោះហេតុតែជីវិតមាតារបស់យើងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ ទើបលែងទន្សាយនោះទៅ ដោយនិយាយថា «ចូរទៅចុះ ចូរទៅស៊ីស្មៅផឹកទឹកជាមួយទន្សាយទាំងឡាយក្នុងព្រៃចុះ»។ កាលដែលបងប្រុសសួរថា «នែប្អូន បានទន្សាយដែរឬទេ?» កាលដែលត្រូវសួរ ក៏បានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ លំដាប់នោះ បងប្រុសក៏បានស្តីបន្ទោសចក្កនៈនោះ។ ចក្កនៈនោះ ក៏បានទៅជិតមាតា ហើយពោលពាក្យសច្ចៈថា «តាំងពីខ្ញុំកើតមក ខ្ញុំមិនដែលដឹងខ្លួនថា បានក្លែងសម្លាប់សត្វមានជីវិតឡើយ» ក្នុងខណៈនោះឯង មាតារបស់គាត់ក៏បានជាសះស្បើយពីជំងឺ។

สมาทินฺนสิกฺขาปทานํ ปน สิกฺขาปทสมาทาเน จ ตตุตฺตริ จ อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมาทานวิรตีติ เวทิตพฺพา, อุตฺตรวฑฺฒมานปพฺพตวาสีอุปาสกสฺส วิย. โส กิร อมฺพริยวิหารวาสีปิงฺคลพุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส สนฺติเก สิกฺขาปทานิ คเหตฺวา เขตฺตํ กสติ. อถสฺส โคโณ นฏฺโฐ, โส ตํ คเวสนฺโต อุตฺตรวฑฺฒมานปพฺพตํ อารุหิ, ตตฺร นํ มหาสปฺโป อคฺคเหสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิมาย ติขิณาย วาสิยา สีสํ ฉินฺทามี’’ติ. ปุน จินฺเตสิ – ‘‘น เมตํ ปติรูปํ, ยฺวาหํ ภาวนียสฺส ครุโน สนฺติเก สิกฺขาปทํ คเหตฺวา ภินฺเทยฺย’’นฺติ. เอวํ ยาวตติยํ จินฺเตตฺวา – ‘‘ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, น สิกฺขาปท’’นฺติ อํเส ฐปิตํ ติขิณทณฺฑวาสึ อรญฺเญ ฉฑฺเฑสิ. ตาวเทว มหาวาโฬ นํ มุญฺจิตฺวา อคมาสีติ.

ចំណែកឯ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានសមាទានសិក្ខាបទហើយ ក្នុងកាលដែលសមាទានសិក្ខាបទក្តី ក្នុងកាលជាខាងក្រោយអំពីការសមាទាននោះក្តី សូម្បីលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួន ក៏មិនព្រមកន្លងនូវវត្ថុ គប្បីជ្រាបថាជា សមាទានវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ឧបាសកអ្នកនៅក្នុងភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ។ ឮថា ឧបាសកនោះ បានទទួលសិក្ខាបទទាំងឡាយក្នុងសំណាក់របស់ព្រះថេរៈព្រះនាម បិង្គលពុទ្ធរក្ខិតៈ ដែលគង់នៅក្នុងអម្ពរិយវិហារ ហើយក៏ភ្ជួរស្រែ។ គ្រានោះ គោរបស់គាត់បានបាត់ គាត់កាលស្វែងរកគោនោះ ក៏បានឡើងទៅលើភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ ក្នុងទីនោះ មានពស់ថ្លាន់ធំមួយបានព័ទ្ធរឹតគាត់។ គាត់ក៏គិតថា «យើងនឹងកាត់ក្បាលពស់នេះ ដោយកាំបិតពូថៅដ៏មុតនេះ»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងបានទទួលសិក្ខាបទក្នុងសំណាក់របស់ព្រះគ្រូជាទីគោរពបូជា ហើយមកបំផ្លាញសិក្ខាបទវិញនោះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ គាត់គិតយ៉ាងនេះរហូតដល់បីដង រួចគិតថា «យើងសុខចិត្តលះបង់ជីវិត តែមិនព្រមលះបង់សិក្ខាបទឡើយ» ហើយក៏គ្រវែងកាំបិតពូថៅដងវែងដ៏មុតដែលដាក់នៅលើស្មានោះ ទៅក្នុងព្រៃ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពស់ថ្លាន់ធំនោះ ក៏បានលែងគាត់ ហើយវារចេញទៅ។

อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา ปน วิรติ สมุจฺเฉทวิรตีติ เวทิตพฺพา, ยสฺสา อุปฺปตฺติโต ปภุติ ปาณํ ฆาเตสฺสามีติ อริยปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชตีติ.

ចំណែកឯ វិរតិដែលប្រកបដោយអរិយមគ្គ គប្បីជ្រាបថាជា សមុច្ឆេទវិរតិ ដែលចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃវិរតិនោះមក ចិត្តដែលគិតថា «យើងនឹងសម្លាប់សត្វ» សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។

ยถา จ อกุสลานํ, เอวํ อิเมสมฺปิ กุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปิ, อนฺเต ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตาว.

ម៉្យាងទៀត ការវិនិច្ឆ័យដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ដោយធម៌ ដោយចំណែក ដោយអារម្មណ៍ ដោយវេទនា និងដោយមូល គប្បីជ្រាបក្នុងកុសលកម្មបថទាំងឡាយនេះ ដូចជាក្នុងអកុសលកម្មបថទាំងឡាយដែរ។ ក្នុងអាការៈ ៥ នោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងកុសលកម្មបថទាំងនេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ សូម្បីតែចេតនាក៏សមគួរ សូម្បីតែវិរតិក៏សមគួរ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង គឺប្រកបដោយចេតនាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต กมฺมปถา เอว, น มูลานิ, อนฺเต ตโย กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อนภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา อโลโภ [Pg.140] กุสลมูลํ โหติ, อพฺยาปาโท อโทโส กุสลมูลํ, สมฺมาทิฏฺฐิ อโมโห กุสลมูลํ.

ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ ជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាមូល (ឫសគល់) ឡើយ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង ជាកម្មបថផង ជាមូលផង។ ព្រោះថា អនភិជ្ឈា កាលដល់នូវភាពជាមូល គឺអលោភកុសលមូល, អព្យាបាទ គឺអទោសកុសលមូល, សម្មាទិដ្ឋិ គឺអមោហកុសលមូល។

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาตาทีนํ. อารมฺมณาเนว เอเตสํ อารมฺมณานิ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโตเยว หิ วิรติ นาม โหติ. ยถา ปน นิพฺพานารมฺมโณ อริยมคฺโค กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณาเปเต กมฺมปถา ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺអារម្មណ៍ទាំងឡាយនៃធម៌មានបាណាតិបាតជាដើមនោះឯង ជាអារម្មណ៍នៃកុសលកម្មបថទាំងនេះ។ ព្រោះថា ការវៀរ តែងមានព្រោះតែវត្ថុដែលត្រូវកន្លងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាអរិយមគ្គដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ តែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយយ៉ាងណា កុសលកម្មបថទាំងនេះ សូម្បីមានជីវិតិន្រ្ទិយជាដើមជាអារម្មណ៍ ក៏តែងលះបង់នូវទ្រុស្តសីលមានបាណាតិបាតជាដើមយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

เวทนาโตติ สพฺเพ สุขเวทนา วา โหนฺติ มชฺฌตฺตเวทนา วา. กุสลํ ปตฺวา หิ ทุกฺขเวทนา นาม นตฺถิ.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺកុសលកម្មបថទាំងអស់ តែងប្រកបដោយសុខវេទនា ឬឧបេក្ខាវេទនា (មជ្ឈត្តវេទនា)។ ព្រោះថា កាលបើដល់នូវកុសលហើយ ឈ្មោះថាទុក្ខវេទនា មិនមានឡើយ។

มูลโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหวเสน ติมูลา โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา. อนภิชฺฌา ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา โหติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอกมูลา. อโลโภ ปน อตฺตนาว อตฺตโน มูลํ น โหติ. อพฺยาปาเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาทิฏฺฐิ อโลภอโทสวเสน ทฺวิมูลาวาติ. ตติยาทีนิ.

ពាក្យថា «ដោយមូល» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ តែងមានមូល ៣ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈ, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ២។ អនភិជ្ឈា របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ មានមូល ២, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ១។ ប៉ុន្តែ អលោភៈ មិនមែនជាមូលរបស់ខ្លួនឯងឡើយ។ សូម្បីក្នុងអព្យាបាទ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សម្មាទិដ្ឋិ មានមូល ២ ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ និងអទោសៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៣ ជាដើម (ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

๖. อฏฺฐงฺคิกสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋង្គិកសូត្រវណ្ណនា

๑๑๒. ฉฏฺฐํ อฏฺฐมคฺคงฺควเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. ฉฏฺฐํ.

១១២. សូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមគ្គង្គ ៨ និងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹង។ សូត្រទី ៦ ចប់។

๗. ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา

៧. ទសង្គសូត្រវណ្ណនា

๑๑๓. สตฺตมํ ทสมิจฺฉตฺตสมฺมตฺตวเสน. ตตฺถ มิจฺฉาญาณิโนติ มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. มิจฺฉาวิมุตฺติโนติ อนิยฺยานิกวิมุตฺติโน กุสลวิมุตฺตีติ คเหตฺวา ฐิตา. สมฺมาญาณิโนติ สมฺมาปจฺจเวกฺขณา. สมฺมาวิมุตฺติโนติ นิยฺยานิกาย ผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตาติ. สตฺตมํ.

១១៣. សូត្រទី ៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈ ១០ និងសម្មត្តៈ ១០។ ក្នុងសូត្រទី ៧ នោះ បទថា micchāñāṇino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយមិច្ឆាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាខុស)។ បទថា micchāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានមិច្ឆាវិមុត្តិ ដែលមិនមែនជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ តែប្រកាន់យកថាជាកុសលវិមុត្តិ ហើយឋិតនៅ។ បទថា sammāñāṇino សេចក្តីថា សម្មាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាត្រូវ)។ បទថា sammāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយផលវិមុត្តិ ដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ។ សូត្រទី ៧ ចប់។

กมฺมปถวคฺโค ตติโย.

កម្មបថវគ្គ ទី ៣ ចប់។

๔. จตุตฺถวคฺโค

៤. ចតុត្ថវគ្គ

๑. จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา

១. ចតុធាតុសូត្រវណ្ណនា

๑๑๔. จตุตฺถวคฺคสฺส [Pg.141] ปฐเม ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน วีสติโกฏฺฐาสาทิวเสน เอตา กเถตพฺพา. ปฐมํ.

១១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃចតុត្ថវគ្គ បទថា pathavīdhātu គឺធាតុជាទីតាំង (បតិដ្ឋាធាតុ)។ បទថា āpodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងចងក្រង (អាពន្ធនធាតុ)។ បទថា tejodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងដុតកំដៅ ឬធ្វើឲ្យទុំ (បរិបាចនធាតុ)។ បទថា vāyodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់ ឬធ្វើឲ្យតឹងណែន (វិត្ថម្ភនធាតុ)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីពោលដោយអំណាចនៃចំណែក ២០ (កោដ្ឋាសៈ ២០) ជាដើម។ សូត្រទី ១ ចប់។

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

២. បុព្វេសម្ពោធសូត្រវណ្ណនា

๑๑๕. ทุติเย อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ ปถวีธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ กายํ อพฺภุนฺนาเมตฺวา อุทรํ ปสาเรตฺวา, ‘‘อิธ เม องฺคุลํ ปเวสิตุํ วายมถา’’ติ วา หตฺถํ ปสาเรตฺวา, ‘‘อิมํ นาเมตุํ วายมถา’’ติ วา วทติ, เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. อนิจฺจาติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจา, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขา, สภาววิคมากาเรน วิปริณามธมฺมา. อยํ ปถวีธาตุยา อาทีนโวติ เยน อากาเรน สา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยมากาโร ปถวีธาตุยา อาทีนโวติ อตฺโถ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม ปถวีธาตุยา ฉนฺทราโค วินียติ เจว ปหียติ จ, ตสฺมา นิพฺพานมสฺสา นิสฺสรณํ.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ដែលអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមបញ្ចូលម្រាមដៃរបស់ខ្ញុំក្នុងទីនេះចុះ» ដោយការញ៉ាំងកាយឲ្យអណ្តែតឡើង ហើយលាតពោះចេញ ឬពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមពត់ដៃនេះចុះ» ដោយការលាតដៃចេញ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា aniccā ជាដើម ឈ្មោះថា អនិច្ចា ព្រោះមានហើយក៏មិនមាន (រលត់ទៅ) ឈ្មោះថា ទុក្ខា ព្រោះជាអាការៈដែលបៀតបៀនជានិច្ច ឈ្មោះថា វិបរិណាមធម្មា ព្រោះជាអាការៈដែលប្រាសចាកសភាវៈរបស់ខ្លួន។ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavo សេចក្តីថា អាការៈណាដែលបឋវីធាតុនោះមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា អាការៈនេះឯង ឈ្មោះថាជាទោស (អាទីនវៈ) នៃបឋវីធាតុ។ បទថា chandarāgavinayo chandarāgappahānanti សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាន ទើបតម្រេកដោយអំណាចតណ្ហា (ឆន្ទរាគ) ក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវបានកំចាត់បង់ផង លះបង់បានផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះឯង ជាគ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) នៃឆន្ទរាគនោះ។

อยํ อาโปธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ อาโปธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ อญฺญํ อาโปธาตุยา อุปทฺทุตํ ทิสฺวา, ‘‘กึ อยํ นิปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ปสฺสาวฏฺฐานาภิมุโข นิกฺขมติ เจว ปวิสติ จ, อปฺปมตฺตกมฺปิสฺส กมฺมํ กโรนฺตสฺส เสทตินฺตํ วตฺถํ ปีเฬตพฺพตาการํ ปาปุณาติ, อนุโมทนมตฺตมฺปิ กเถนฺตสฺส ตาลวณฺฏํ คณฺหิตพฺพํ โหติ, มยํ ปน สายํ นิปนฺนา ปาโตว อุฏฺฐหาม, มาสปุณฺณฆโฏ วิย โน สรีรํ, มหากมฺมํ กโรนฺตานํ เสทมตฺตมฺปิ โน น อุปฺปชฺชติ, อสนิสทฺเทน วิย ธมฺมํ กเถนฺตานํ สรีเร อุสุมาการมตฺตมฺปิ โน นตฺถี’’ติ เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

បទថា ayaṃ āpodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវអាបោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលត្រូវអាបោធាតុបៀតបៀនហើយ ក៏និយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលនេះ ចាប់តាំងពីពេលដេកមក ត្រូវដើរចេញចូលទៅកាន់ទីបន្ទោបង់ទឹកនោមជានិច្ច ម្យ៉ាងទៀត កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច សំពត់ដែលទទឹកដោយញើស ក៏ដល់នូវសភាពដែលត្រូវពូតច្របាច់ សូម្បីតែកាលសម្តែងអនុមោទនា ក៏ត្រូវកាន់ផ្លិត ចំណែកពួកយើងវិញ ដេកតាំងពីល្ងាច លុះព្រឹកឡើងទើបក្រោក កាយរបស់យើងប្រៀបដូចជាក្អមដែលពេញដោយទឹក ពួកយើងកាលធ្វើការងារធំ សូម្បីតែញើសបន្តិចបន្តួចក៏មិនកើតឡើងដល់យើងឡើយ កាលពួកយើងសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងដូចជាផ្គរលាន់ សូម្បីតែអាការៈក្តៅក្នុងកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

อยํ [Pg.142] เตโชธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ เตโชธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ สีตคหณิเก ทิสฺวา, ‘‘กึ อิเม กิญฺจิเทว ยาคุภตฺตขชฺชมตฺตํ อชฺโฌหริตฺวา ถทฺธกุจฺฉิโน นิสีทิตฺวา สพฺพรตฺตึ องฺคารกฏาหํ ปริเยสนฺติ, ผุสิตมตฺเตสุปิ สรีเร ปติเตสุ องฺคารกฏาหํ โอตฺถริตฺวา ปารุปิตฺวาว นิปชฺชนฺติ? มยํ ปน อติถทฺธมฺปิ มํสํ วา ปูวํ วา ขาทาม, กุจฺฉิปูรํ ภตฺตํ ภุญฺชาม, ตาวเทว โน สพฺพํ เผณปิณฺโฑ วิย วิลียติ, สตฺตาหวทฺทลิกาย วตฺตมานาย สรีเร สีตานุทหนมตฺตมฺปิ โน นตฺถี’’ติ เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

បទថា ayaṃ tejodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវតេជោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានភ្លើងធាតុត្រជាក់ (រំលាយអាហារមិនល្អ) ហើយនិយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលទាំងនេះ បរិភោគបបរ បាយ ឬបង្អែមសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយមានពោះរឹងតឹង អង្គុយស្វែងរកឆ្នាំងរងើកភ្លើងអស់មួយយប់ ទោះបីជាមានតំណក់ទឹកសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចធ្លាក់មកលើកាយ ក៏ត្រូវគ្របឆ្នាំងរងើកភ្លើង ហើយដណ្តប់ភួយដេក ចំណែកពួកយើងវិញ បរិភោគសាច់ ឬនំដែលរឹងខ្លាំងក្តី បរិភោគបាយពេញពោះក្តី អាហារទាំងអស់នោះ ក៏រលាយទៅភ្លាមៗដូចជាដុំពពុះទឹក ទុកជាមានភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ សូម្បីតែអាការៈរងាដែលបៀតបៀនកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

อยํ วาโยธาตุยา อสฺสาโทติ อยํ วาโยธาตุนิสฺสโย อสฺสาโท. สฺวายํ อญฺเญ วาตภีรุเก ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ อปฺปมตฺตกมฺปิ กมฺมํ กโรนฺตานํ อนุโมทนมตฺตมฺปิ กเถนฺตานํ สรีรํ วาโต วิชฺฌติ, คาวุตมตฺตมฺปิ อทฺธานํ คตานํ หตฺถปาทา สีทนฺติ, ปิฏฺฐิ รุชฺชติ, กุจฺฉิวาตสีสวาตกณฺณวาตาทีหิ นิจฺจุปทฺทุตา เตลผาณิตาทีนิ วาตเภสชฺชาเนว กโรนฺตา อตินาเมนฺติ, อมฺหากํ ปน มหากมฺมํ กโรนฺตานมฺปิ ติยามรตฺตึ ธมฺมํ กเถนฺตานมฺปิ เอกทิวเสเนว ทส โยชนานิ คจฺฉนฺตานมฺปิ หตฺถปาทสํสีทนมตฺตํ วา ปิฏฺฐิรุชฺชนมตฺตํ วา น โหตี’’ติ, เอวํ ปวตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. เอวํ ปวตฺตา หิ เอตา ธาตุโย อสฺสาเทนฺติ นาม.

បទថា ayaṃ vāyodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវវាយោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលខ្លាចខ្យល់ ហើយនិយាយថា «បុគ្គលទាំងនេះ កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ឬកាលសម្តែងអនុមោទនាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ខ្យល់ក៏ចាក់ដោតកាយ កាលដើរផ្លូវសូម្បីតែចម្ងាយមួយគាវុត ដៃជើងក៏ចុះខ្សោយ ឆ្អឹងខ្នងក៏ឈឺចុកចាប់ ត្រូវខ្យល់ក្នុងពោះ ខ្យល់ក្នុងក្បាល និងខ្យល់ក្នុងត្រចៀកជាដើមបៀតបៀនជានិច្ច ត្រូវប្រើប្រាស់តែថ្នាំកំចាត់ខ្យល់មានប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម ដើម្បីឲ្យកាលវេលាកន្លងទៅ ចំណែកពួកយើងវិញ ទោះបីជាធ្វើការងារធំក្តី សម្តែងធម៌អស់រាត្រីបីយាមក្តី ដើរផ្លូវចម្ងាយដប់យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃក្តី អាការៈចុះខ្សោយនៃដៃជើង ឬអាការៈឈឺចុកចាប់ឆ្អឹងខ្នង ក៏មិនមានឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តែងរីករាយ (អស្សាទេន្តិ) ក្នុងធាតុទាំងឡាយនេះឯង។

อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อญฺญาสึ. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ สมฺมา สามญฺจ โพธึ, อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธึ. โพธีติ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ. ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (มหาว. ๑; อุทา. ๑) จ ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ (มหาว. ๑๑; ม.นิ. ๑.๒๘๕) จ อาคตฏฺฐาเนสุ หิ รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑) อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๗) อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺโค อธิปฺเปโต.

បទថា abbhaññāsiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំបានដឹងច្បាស់ហើយ ដោយញាណដ៏វិសេសខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តមគ្គញាណ)។ បទថា anuttaraṃ sammāsambodhiṃ សេចក្តីថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរបំផុត គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង ដែលត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ និងដោយព្រះអង្គឯង ឬមួយថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏គួរពោលសរសើរ និងដ៏ល្អឆើតឆាយ។ ពាក្យថា bodhi នេះ សំដៅយកទាំងដើមឈើ ទាំងមគ្គ ទាំងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងទាំងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំងឡាយដែលមកដល់ ដូចជាពាក្យថា «Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho» (បានត្រាស់ដឹងជាដំបូងនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស) និងពាក្យថា «antarā ca bodhiṃ antarā ca gayaṃ» (ក្នុងចន្លោះនៃដើមពោធិ៍ និងគយាគិរី) ដើមឈើ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ ហៅថា ពោធិ) មគ្គ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso» (ព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាដ៏ប្រសើរទូលាយ តែងដល់នូវពោធិ) សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhataṃ» (បានដល់នូវពោធិ ជាធម៌មិនស្លាប់ មិនមានបច្ច័យតាក់តែង) ព្រះនិព្វាន ហៅថា ពោធិ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាយក អរហត្តមគ្គ។

สาวกานํ [Pg.143] อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา โพธิ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? อสพฺพคุณทายกตฺตา. เตสญฺหิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมีญาณํ. ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ. พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสริยภาวํ. ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตรา โพธิ น โหติ.

សួរថា អរហត្តមគ្គរបស់ពួកសាវ័ក ជាអនុត្តរពោធិឬ ឬមិនមែន? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមែនជាធម៌ប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាសាវ័កទាំងនោះ អរហត្តមគ្គរបស់សាវ័កខ្លះ តែងប្រទានត្រឹមតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវវិជ្ជា ៣ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវអភិញ្ញា ៦ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវបដិសម្ភិទា ៤ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវសាវកបារមីញាណ។ សូម្បីអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏ប្រទានត្រឹមតែបច្ចេកពោធិញាណប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង ដូចជាការអភិសេករបស់ព្រះរាជា តែងប្រទាននូវភាពជាធំក្នុងលោកទាំងពួងដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ អរហត្តមគ្គរបស់បុគ្គលដទៃណាមួយ មិនឈ្មោះថាជាអនុត្តរពោធិឡើយ។

อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสินฺติ ‘‘อภิสมฺพุทฺโธ อหํ ปตฺโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต’’ติ เอวํ ปฏิชานึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทีติ อธิคตคุณทสฺสนสมตฺถํ ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ เม อุทปาทิ. อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ ‘‘อยํ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปา’’ติ เอวํ ญาณํ อุทปาทิ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อกุปฺปตา เวทิตพฺพา การณโต จ อารมฺมณโต จ. สา หิ จตูหิ มคฺเคหิ สมุจฺฉินฺนกิเลสานํ ปุน อนิวตฺตนตาย การณโตปิ อกุปฺปา, อกุปฺปธมฺมํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตตาย อารมฺมณโตปิ อกุปฺปา. อนฺติมาติ ปจฺฉิมา. นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ ปุน อญฺโญ ภโว นาม นตฺถีติ.

ពាក្យថា Abhisambuddhoti paccaññāsiṃ សេចក្តីថា តថាគតបានប្តេជ្ញាថា «តថាគតបានត្រាស់ដឹង បានសម្រេច បានចាក់ធ្លុះ ហើយឋិតនៅ» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi សេចក្តីថា បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលអាចមើលឃើញនូវគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ បានកើតឡើងដល់តថាគត។ ពាក្យថា Akuppā me vimutti សេចក្តីថា ញាណ (បច្ចវេក្ខណញាណ) បានកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលវិមុត្តិរបស់តថាគតនេះ មិនកម្រើកឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពមិនកម្រើក គប្បីដឹងដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយហេតុផង ដោយអារម្មណ៍ផង។ ពិពណ៌នាថា វិមុត្តិនោះ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយហេតុ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គទាំង ៤ ហើយ មិនត្រឡប់មកវិញទៀតឡើយ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយអារម្មណ៍ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលមានសភាវៈមិនកម្រើកឱ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Antimā សេចក្តីថា ជាជាតិចុងក្រោយបង្អស់។ ពាក្យថា Natthi dāni punabbhavo សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ ភពថ្មីដទៃទៀត មិនមានឡើយ។

อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ. กถํ? จตูสุ หิ ธาตูสุ อสฺสาโท สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานโน มคฺโค มคฺคสจฺจํ. วิตฺถารวเสนปิ กเถตุํ วฏฺฏติเยว. เอตฺถ หิ ยํ ปถวีธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ ปหานปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ. ยา ปถวีธาตุ อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปถวีธาตุยา, อาทีนโวติ ปริญฺญาปฏิเวโธ ทุกฺขสจฺจํ. โย ปถวีธาตุยา ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ปถวีธาตุยา นิสฺสรณนฺติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ นิโรธสจฺจํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ. ทุติยํ.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤។ សម្តែងដូចម្តេច? ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំង ៤ នេះ សេចក្តីត្រេកអរ (អស្សាទៈ) ជាសមុទយសច្ចៈ, ទោស (អាទីនវៈ) ជាទុក្ខសច្ចៈ, គ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) ជានិរោធសច្ចៈ, មគ្គដែលដឹងច្បាស់នូវការរលត់ (និរោធប្បជាននមគ្គ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ សូម្បីតែការសម្តែងដោយពិស្តារ ក៏គប្បីសម្តែងបានដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំងនោះ សេចក្តីសុខ និងសោមនស្សណាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបឋវីធាតុ នេះជាអស្សាទៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់ក្នុងអស្សាទៈនេះ ជាសមុទយសច្ចៈ។ បឋវីធាតុណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា នេះជាអាទីនវៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការកំណត់ដឹងក្នុងអាទីនវៈនេះ ជាទុក្ខសច្ចៈ។ ការកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគ ការលះបង់នូវឆន្ទរាគក្នុងបឋវីធាតុណា នេះជានិស្សរណៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ក្នុងនិស្សរណៈនេះ ជានិរោធសច្ចៈ។ សេចក្តីឃើញ (ទិដ្ឋិ) សេចក្តីត្រិះរិះ (សង្កប្បៈ) វាចា ការងារ (កម្មន្តៈ) ការចិញ្ចឹមជីវិត (អាជីវៈ) ព្យាយាម (វាយាមៈ) សតិ និងសមាធិណា ក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ នេះជាសេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការចម្រើន (ភាវនាបដិវេធៈ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ ចប់ សូត្រទី២។

๓. อจรึสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាអចរិំសូត្រ

๑๑๖. ตติเย อจรินฺติ ญาณจาเรน อจรึ, อนุภวนจาเรนาติ อตฺโถ. ยาวตาติ ยตฺตโก. ตติยํ.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា acariṃ សេចក្តីថា តថាគតបានត្រេចទៅដោយញាណចារៈ (ការត្រេចទៅនៃញាណ) ឬដោយការសោយអារម្មណ៍ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា yāvatā សេចក្តីថា មានប្រមាណត្រឹមណា។ ចប់ សូត្រទី៣។

๔. โนเจทํสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថានោចេទំសូត្រ

๑๑๗. จตุตฺเถ [Pg.144] นิสฺสฏาติอาทีนิ อาทิโต วุตฺตปฏิเสเธน โยเชตฺวา ‘‘น นิสฺสฏา, น วิสํยุตฺตา, น วิปฺปมุตฺตา, น วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรึสู’’ติ เอวํ เวทิตพฺพานิ. ทุติยนเย วิมริยาทิกเตนาติ นิมฺมริยาทิกเตน. ตตฺถ ทุวิธา มริยาทา กิเลสมริยาทา วฏฺฏมริยาทาติ. ตตฺถ จ ยสฺส อุปฑฺฒา กิเลสา ปหีนา, อุปฑฺฒา อปฺปหีนา, วฏฺฏํ วา ปน อุปฑฺฒํ ปหีนํ, อุปฑฺฒํ อปฺปหีนํ, ตสฺส จิตฺตํ ปหีนกิเลเส วา วฏฺฏํ วา สนฺธาย วิมริยาทิกตํ, อปฺปหีนกิเลเส วา วฏฺฏํ วา สนฺธาย น วิมริยาทิกตํ. อิธ ปน อุภยสฺสาปิ ปหีนตฺตา ‘‘วิมริยาทิกเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ, มริยาทํ อกตฺวา ฐิเตน อติกฺกนฺตมริยาเทน เจตสาติ อตฺโถ. อิติ ตีสุปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ จตุสจฺจเมว กถิตํ. จตุตฺถํ.

១១៧. ក្នុងសូត្រទី៤ គប្បីជ្រាបការផ្សំផ្គុំពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា nissaṭā ជាដើម ជាមួយនឹងពាក្យបដិសេធដែលពោលខាងដើម យ៉ាងនេះថា «មិនបានរំដោះចេញ មិនបានប្រាសចាក មិនបានរួចផុត មិនបានរស់នៅដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ឡើយ»។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា vimariyādikatena សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឥតមានព្រំដែន)។ ក្នុងដែនកំណត់នោះ មាន ២ យ៉ាង គឺកិលេសដែនកំណត់ (កិលេសមរិយាទា) និងវដ្តដែនកំណត់ (វដ្តមរិយាទា)។ ក្នុងដែនកំណត់ទាំងពីរនោះ ចំពោះបុគ្គលណាដែលលះកិលេសបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ឬលះវដ្តបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ បើពោលសំដៅលើកិលេសដែលលះបានហើយ ឬវដ្តដែលលះបានហើយ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ ប៉ុន្តែបើពោលសំដៅលើកិលេសដែលមិនទាន់លះ ឬវដ្តដែលមិនទាន់លះ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមានដែនកំណត់។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះតែដែនកំណត់ទាំងពីរយ៉ាងត្រូវបានលះបង់អស់ហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «vimariyādikatena cetasā» សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលឋិតនៅដោយមិនធ្វើនូវដែនកំណត់ គឺចិត្តដែលកន្លងផុតនូវដែនកំណត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី៤។

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាឯកន្តទុក្ខសូត្រ

๑๑๘. ปญฺจเม เอกนฺตทุกฺขาติ อติกฺกมิตฺวา ฐิตสฺส ตตฺตกาโร วิย เอกนฺเตเนว ทุกฺขา. ทุกฺขานุปติตาติ ทุกฺเขน อนุปติตา. ทุกฺขาวกฺกนฺตาติ ทุกฺเขน โอกฺกนฺตา โอติณฺณา. สุขาติ สุขเวทนาย ปจฺจยภูตา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ. ปญฺจมํ.

១១៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ekantadukkhā សេចក្តីថា ជាទុក្ខដោយពិតប្រាកដ ដូចជាដុំរងើកភ្លើងដ៏ក្តៅក្រហល់ក្រហាយ ដែលកន្លងផុតនូវសភាវៈជាអណ្តាតភ្លើងហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា dukkhānupatitā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខតាមជិតដិត (តាមជាប់ជានិច្ច)។ ពាក្យថា dukkhāvakkantā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខគ្របដណ្តប់ គឺធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទុក្ខ។ ពាក្យថា sukhā សេចក្តីថា ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទុក្ខលក្ខណៈ។ ចប់ សូត្រទី៥។

๖-๑๐. อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-១០. អដ្ឋកថាអភិនន្ទសូត្រជាដើម

๑๑๙-๑๒๓. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ วิวฏฺฏํ, อวสาเน ตีสุ จตุสจฺจเมวาติ. ฉฏฺฐาทีนิ.

១១៩-១២៣. ក្នុងសូត្រទី៦ និងទី៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈ ចំណែកក្នុងសូត្រ ៣ ខាងចុង ទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់ សូត្រមានសូត្រទី៦ ជាដើម។

จตุตฺโถ วคฺโค.

វគ្គទី៤ ចប់។

ธาตุสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាធាតុសំយុត្ត ចប់បង្អស់។

๔. อนมตคฺคสํยุตฺตํ

៤. អនមតគ្គសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី១

๑. ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាតិណកដ្ឋសូត្រ

๑๒๔. อนมตคฺคสํยุตฺตสฺส [Pg.145] ปฐเม อนมตคฺโคติ อนุ อมตคฺโค, วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ ญาเณน อนุคนฺตฺวาปิ อมตคฺโค อวิทิตคฺโค, นาสฺส สกฺกา อิโต วา เอตฺโต วา อคฺคํ ชานิตุํ, อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโกติ อตฺโถ. สํสาโรติ ขนฺธาทีนํ อวิจฺฉินฺนปฺปวตฺตา ปฏิปาฏิ. ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ ปุริมมริยาทา น ทิสฺสติ. ยทคฺเคน จสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ ตทคฺเคเนว น ปญฺญายติ, เวมชฺเฌเยว ปน สตฺตา สํสรนฺติ. ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยาติ อิทํ อุปมาย ขุทฺทกตฺตา วุตฺตํ. พาหิรสมยสฺมิญฺหิ อตฺโถ ปริตฺโต โหติ, อุปมา มหตี. ‘‘หตฺถี วิย อยํ โคโณ, โคโณ วิย สูกโร, สมุทฺโท วิย ตฬาก’’นฺติ หิ วุตฺเต น เตสํ ตาทิสํ ปมาณํ โหติ. พุทฺธสมเย ปน อุปมา ปริตฺตา, อตฺโถ มหา. ปาฬิยญฺหิ เอโก ชมฺพุทีโป คหิโต, เอวรูปานํ ปน ชมฺพุทีปานํ สเตปิ สหสฺเสปิ สตสหสฺเสปิ ติณาทีนิ เตน อุปกฺกเมน ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุริสสฺส มาตุ มาตโรติ. ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตนฺติ ตุมฺเหหิ ทุกฺขํ อนุภูตํ. ติพฺพนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. พฺยสนนฺติ ญาติพฺยสนาทิอเนกวิธํ. กฏสีติ สุสานํ, ปถวีเยว วา. สา หิ ปุนปฺปุนํ มรนฺเตหิ สรีรนิกฺเขเปน วฑฺฒิตา. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. ปฐมํ.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអនមតគ្គសំយុត្ត ពាក្យថា anamataggo គឺ anu-amataggo សេចក្តីថា សូម្បីតែតាមស្វែងរកដោយញាណអស់មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ ក៏មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតបាន គឺមានទីបំផុតដែលមិនប្រាកដ។ សេចក្តីថា មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតនៃសង្សារវដ្តនោះថា ចាប់ផ្តើមពីកាលនេះ ឬពីកាលនោះឡើយ គឺមានចំណុចខាងដើម និងចំណុចខាងចុងដែលមិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា saṃsāro សេចក្តីថា លំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា pubbā koṭi na paññāyati សេចក្តីថា ដែនកំណត់ខាងដើម មិនប្រាកដឡើយ។ ដែនកំណត់ខាងដើមនៃសង្សារវដ្តនោះ មិនប្រាកដដោយទីបំផុតណា សូម្បីដែនកំណត់ខាងចុង ក៏មិនប្រាកដដោយទីបំផុតនោះដែរ ប៉ុន្តែពួកសត្វតែងអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyādānaṃ gaccheyya នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ព្រោះតែភាពតូចចង្អៀតនៃឧបមា។ ព្រោះថាក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា សេចក្តីពន្យល់មានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែឧបមាធំធេងណាស់។ ដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយថា «គោនេះដូចជាដំរី ជ្រូកដូចជាគោ ស្រះទឹកដូចជាមហាសមុទ្រ» ដូច្នេះជាដើម តែតាមពិត វត្ថុទាំងនោះមិនមានប្រមាណស្មើគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ឧបមាមានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែសេចក្តីពន្យល់ធំធេងណាស់។ ព្រោះថាក្នុងព្រះបាលី ទ្រង់លើកយកតែជម្ពូទ្វីបមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីតែស្មៅ និងឈើជាដើម ក្នុងជម្ពូទ្វីបបែបនេះ ចំនួនមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយសែនទ្វីប ក៏គប្បីដល់នូវការអស់ទៅដោយការព្យាយាមកាត់ជាកង់ៗ ៤ ធ្នាប់ៗ យ៉ាងនោះបាន តែចំណែកឯម្តាយរបស់ម្តាយនៃបុគ្គលម្នាក់ មិនដល់នូវការអស់ទៅឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា dukkhaṃ paccanubhūtaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីទុក្ខដែលអ្នកទាំងឡាយបានសោយហើយ។ ពាក្យថា tibbaṃ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យទុក្ខនោះឯង។ ពាក្យថា byasanaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាសមានសេចក្តីវិនាសញាតិជាដើម ច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា kaṭasī សេចក្តីថា ព្រៃខ្មោច ឬផែនដីនេះឯង។ ព្រោះថា ផែនដីនោះ ត្រូវបានធ្វើឱ្យធំធាត់ឡើងដោយការបោះចោលនូវរាងកាយរបស់ពួកសត្វដែលស្លាប់ហើយស្លាប់ទៀត។ ពាក្យថា alameva សេចក្តីថា គួរតែល្មមហើយ។ ចប់ សូត្រទី១។

๒. ปถวีสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាបថវីសូត្រ

๑๒๕. ทุติเย มหาปถวินฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตํ มหาปถวึ. นิกฺขิเปยฺยาติ ตํ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วุตฺตปฺปมาณํ คุฬิกํ กริตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปยฺย. ทุติยํ.

១២៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា mahāpathaviṃ សេចក្តីថា មហាប្រថពីដែលមានភ្នំចក្រវាឡជាទីបំផុត។ ពាក្យថា nikkhipeyya សេចក្តីថា គប្បីបំបែកផែនដីនោះ ធ្វើឱ្យទៅជាដុំតូចៗមានប្រមាណដូចដែលបានពោលហើយ រួចដាក់ទុកក្នុងទីសមគួរមួយ។ ចប់ សូត្រទី២។

๓. อสฺสุสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាអស្សុសូត្រ

๑๒๖. ตติเย [Pg.146] กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานานํ. ปสฺสนฺนนฺติ สนฺทิตํ ปวตฺตํ. จตูสุ มหาสมุทฺเทสูติ สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสุ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ. สิเนรุสฺส หิ ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ สุวณฺณมยํ. ปุพฺพทกฺขิณปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา รชตมณิรสฺมิโย เอกโต หุตฺวา มหาสมุทฺทปิฏฺเฐน คนฺตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, ทกฺขิณปจฺฉิมปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา มณิผลิกรสฺมิโย, ปจฺฉิมุตฺตรปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา ผลิกสุวณฺณรสฺมิโย, อุตฺตรปาจีนปสฺเสหิ นิกฺขนฺตา สุวณฺณรชตรสฺมิโย เอกโต หุตฺวา มหาสมุทฺทปิฏฺเฐน คนฺตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ. ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสุ จตฺตาโร มหาสมุทฺทา โหนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตูสุ มหาสมุทฺเทสู’’ติ. ญาติพฺยสนนฺติอาทีสุ พฺยสนนฺติ วิอสนํ, วินาโสติ อตฺโถ. ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ. โรโค ปน สยเมว อาโรคฺยํ วิยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํ, โรโคว พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. ตติยํ.

១២៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា kandantānaṃ សេចក្តីថា របស់ពួកសត្វដែលយំខ្សឹកខ្សួលមានសំឡេង។ ពាក្យថា passannaṃ សេចក្តីថា ដែលហូរចេញ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការហូរ។ ពាក្យថា catūsu mahāsamuddesu សេចក្តីថា ក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ដែលត្រូវបានខណ្ឌចែកដោយពន្លឺនៃភ្នំសិនេរុ។ ព្រោះថា ផ្នែកខាងកើតនៃភ្នំសិនេរុ ធ្វើដោយប្រាក់, ផ្នែកខាងត្បូង ធ្វើដោយកែវមណី, ផ្នែកខាងលិច ធ្វើដោយកែវផលិក, ផ្នែកខាងជើង ធ្វើដោយមាសសុទ្ធ។ ពន្លឺប្រាក់ និងពន្លឺកែវមណីដែលចេញពីផ្នែកខាងកើត និងខាងត្បូង រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ, ពន្លឺកែវមណី និងពន្លឺកែវផលិកដែលចេញពីផ្នែកខាងត្បូង និងខាងលិចក្តី, ពន្លឺកែវផលិក និងពន្លឺមាសដែលចេញពីផ្នែកខាងលិច និងខាងជើងក្តី, ពន្លឺមាស និងពន្លឺប្រាក់ដែលចេញពីផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតក្តី រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ។ ក្នុងចន្លោះនៃពន្លឺទាំងនោះ មានមហាសមុទ្រ ៤ កើតឡើង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកមហាសមុទ្រទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «catūsu mahāsamuddesu»។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន ñātibyasanaṃ ជាដើម ពាក្យថា byasana សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាស គឺការសាបសូន្យ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីវិនាសនៃញាតិ ឈ្មោះថា ញាតិព្យសនៈ, សេចក្តីវិនាសនៃភោគៈ ឈ្មោះថា ភោគព្យសនៈ។ ចំណែកឯរោគ តែងបំផ្លាញនូវភាពមិនមានរោគដោយខ្លួនឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្យសនៈ, រោគនោះឯងជាព្យសនៈ ឈ្មោះថា រោគព្យសនៈ។ ចប់ សូត្រទី៣។

๔. ขีรสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាខីរសូត្រ

๑๒๗. จตุตฺเถ มาตุถญฺญนฺติ เอกนามิกาย มนุสฺสมาตุ ขีรํ. อิเมสญฺหิ สตฺตานํ คณฺฑุปฺปาทกิปิลฺลิกาทีสุ วา มจฺฉกจฺฉปาทีสุ วา ปกฺขิชาเตสุ วา นิพฺพตฺตกาเล มาตุขีรเมว นตฺถิ, อชปสุมหึสาทีสุ นิพฺพตฺตกาเล ขีรํ อตฺถิ, ตถา มนุสฺเสสุ. ตตฺถ อชาทิกาเล จ มนุสฺเสสุ จาปิ ‘‘เทวี สุมนา ติสฺสา’’ติ เอวํ นานานามิกานํ กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาเล อคฺคเหตฺวา ติสฺสาติ เอกนามิกาย เอว มาตุ กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาเล ปีตํ ถญฺญํ จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทกโต พหุตรนฺติ เวทิตพฺพํ. จตุตฺถํ.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា mātuthaññaṃ សេចក្តីថា ទឹកដោះរបស់ម្តាយជាមនុស្សដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលពួកសត្វទាំងនេះ កើតជាជន្លេន ស្រមោច សត្វល្អិតជាដើមក្តី ជាត្រី អណ្តើកជាដើមក្តី ជាបក្សីជាដើមក្តី ទឹកដោះរបស់ម្តាយមិនមានឡើយ, ក្នុងកាលដែលកើតជាពពែ ម្រឹគ ក្របីជាដើម ទឹកដោះរបស់ម្តាយតែងមាន ក្នុងកាលដែលកើតជាមនុស្ស ក៏មានដូច្នោះដែរ។ ក្នុងដំណើរនោះ មិនបាច់ពោលដល់កាលដែលកើតជាពពែជាដើម និងកាលដែលកើតជាមនុស្សក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា ដូចជា «ទេវី សុមនា ទិស្សា» យ៉ាងនេះឡើយ, គប្បីជ្រាបថា ទឹកដោះដែលបានបៅក្នុងកាលដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា គឺឈ្មោះថា «ទិស្សា» តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក៏នៅតែមានប្រមាណច្រើនជាងទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ទៅទៀត។ ចប់ សូត្រទី៤។

๕. ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាបព្វតសូត្រ

๑๒๘. ปญฺจเม สกฺกา ปน, ภนฺเตติ โส กิร ภิกฺขุ จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา อนมตคฺคสฺส สํสารสฺส ทีฆตมตฺตา ‘น สุกรํ น สุกร’นฺติ กเถติเยว[Pg.147], กถํ นจฺฉินฺทติ, สกฺกา นุ โข อุปมํ การาเปตุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวมาห. กาสิเกนาติ ตโย กปฺปาสํสู เอกโต คเหตฺวา กนฺติตสุตฺตมเยน อติสุขุมวตฺเถน. เตน ปน ปริมฏฺเฐ กิตฺตกํ ขีเยยฺยาติ. สาสปมตฺตํ. ปญฺจมํ.

១២៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា sakkā pana, bhante ឮថា ភិក្ខុនោះបានត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា 'មិនងាយទេ មិនងាយទេ' ព្រោះតែសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុតនេះវែងឆ្ងាយពេក តើធ្វើដូចម្តេចទើបអាចកាត់ផ្តាច់បាន តើអាចសុំឱ្យព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឧបមាបានដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា kāsikena សេចក្តីថា ដោយសំពត់ដ៏ទន់ល្មើយ ដែលត្បាញដោយសរសៃអំបោះដែលគេយកសរសៃសំឡី ៣ សរសៃមករួមគ្នាហើយវេញ។ សួរថា បើដុសខាត់ដោយសំពត់នោះ តើភ្នំនោះនឹងសឹកអស់ប្រមាណប៉ុន្មាន? ឆ្លើយថា សឹកអស់ប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ។ ចប់ សូត្រទី៥។

๖. สาสปสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាសាសបសូត្រ

๑๒๙. ฉฏฺเฐ อายสํ นครนฺติ อายเสน ปากาเรน ปริกฺขิตฺตํ นครํ, น ปน อนฺโต อายเสหิ เอกภูมิกาทิปาสาเทหิ อากิณฺณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉฏฺฐํ.

១២៩. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា ayasaṃ nagaraṃ សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែងដែក ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ខាងក្នុងទីក្រុងនោះ មិនមែនពោរពេញទៅដោយប្រាសាទមានជាន់តែមួយជាដើមដែលធ្វើដោយដែកឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៦។

๗. สาวกสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាសាវកសូត្រ

๑๓๐. สตฺตเม อนุสฺสเรยฺยุนฺติ เอเกน กปฺปสตสหสฺเส อนุสฺสริเต อปโร ตสฺส ฐิตฏฺฐานโต อญฺญํ สตสหสฺสํ, อญฺโญปิ อญฺญนฺติ เอวํ จตฺตาโรปิ จตฺตาริสตสหสฺสานิ อนุสฺสเรยฺยุํ. สตฺตมํ.

១៣០. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា anussareyyuṃ សេចក្តីថា កាលដែលភិក្ខុមួយរូបរំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្ប ភិក្ខុមួយរូបទៀតក៏រំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត បន្ទាប់ពីកន្លែងដែលភិក្ខុទីមួយបានរំលឹកទុក ហើយភិក្ខុដទៃទៀតក៏រំលឹកបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត យ៉ាងនេះ សូម្បីតែភិក្ខុទាំង ៤ រូប ក៏រំលឹកជាតិបានបួនសែនកប្ប។ ចប់ សូត្រទី៧។

๘-๙. คงฺคาสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-៩. អដ្ឋកថាគង្គាសូត្រជាដើម

๑๓๑-๑๓๒. อฏฺฐเม ยา เอตสฺมึ อนฺตเร วาลิกาติ ยา เอตสฺมึ อายามโต ปญฺจโยชนสติเก อนฺตเร วาลิกา. นวเม วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อฏฺฐมนวมานิ.

១៣១-១៣២. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yā etasmiṃ antare vālikā សេចក្តីថា គ្រាប់ខ្សាច់ណាដែលមានក្នុងចន្លោះស្ទឹងគង្គាដែលមានប្រវែង ៥ រយយោជន៍នេះ។ ក្នុងសូត្រទី៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៨ និងទី៩។

๑๐. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាបុគ្គលសូត្រ

๑๓๓. ทสเม อฏฺฐิกงฺกโลติอาทีนิ ตีณิปิ ราสิเววจนาเนว. อิเมสํ ปน สตฺตานํ สอฏฺฐิกาลโต อนฏฺฐิกาโลว พหุตโร. คณฺฑุปฺปาทกาทิปาณภูตานญฺหิ เอเตสํ อฏฺฐิเมว นตฺถิ, มจฺฉกจฺฉปาทิภูตานํ ปน อฏฺฐิเมว พหุตรํ, ตสฺมา อนฏฺฐิกาลญฺจ พหุอฏฺฐิกาลญฺจ อคฺคเหตฺวา สมฏฺฐิกาโลว คเหตพฺโพ. อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺสาติ คิชฺฌกูฏสฺส อุตฺตรปสฺเส ฐิโต. มคธานํ คิริพฺพเชติ มคธรฏฺฐสฺส คิริพฺพเช, คิริปริกฺเขเป ฐิโตติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทสมํ.

១៣៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទទាំងបីមានជាដើមថា aṭṭhikaṅkalo គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃគំនរ (ឆ្អឹង) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយនេះ កាលដែលគ្មានឆ្អឹង គឺមានច្រើនជាងកាលដែលមានឆ្អឹង។ ព្រោះថា ពួកសត្វមានជីវិតមានជន្លេនជាដើមទាំងនេះ សូម្បីតែឆ្អឹងក៏គ្មានឡើយ ចំណែកពួកសត្វមានត្រីនិងអណ្តើកជាដើមទាំងនេះ មានតែឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះដែលច្រើនជាង ព្រោះហេតុនោះ មិនកាន់យកកាលដែលគ្មានឆ្អឹងផង និងកាលដែលមានឆ្អឹងច្រើនផង គប្បីកាន់យកតែកាលដែលមានឆ្អឹងល្មមសមគួរ (ស្មើគ្នា) ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Uttaro gijjhakūṭassa សេចក្តីថា ឋិតនៅខាងជើងនៃភ្នំគិជ្ឈកូដ។ បទថា Magadhānaṃ giribbaje សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈ គឺទីដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ នៃដែនមគធៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ សូត្រទី១០ ចប់។

ปฐโม วคฺโค.

វគ្គទី១ ចប់។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី២

๑. ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សូត្រទុគ្គតៈ

๑๓๔. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.148] ปฐเม ทุคฺคตนฺติ ทลิทฺทํ กปณํ. ทุรูเปตนฺติ ทุสฺสณฺฐาเนหิ หตฺถปาเทหิ อุเปตํ. ปฐมํ.

១៣៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា duggataṃ សេចក្តីថា ជាអ្នកក្រខ្សត់ ទុរគត។ បទថា durūpetaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយដៃនិងជើងដែលមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ។ សូត្រទី១ ចប់។

๒. สุขิตสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សូត្រសុខិតៈ

๑๓๕. ทุติเย สุขิตนฺติ สุขสมปฺปิตํ มหทฺธนํ มหาโภคํ. สุสชฺชิตนฺติ อลงฺกตปฏิยตฺตํ หตฺถิกฺขนฺธคตํ มหาปริวารํ. ทุติยํ.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា sukhitaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីសុខ មានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន។ បទថា susajjitaṃ សេចក្តីថា ដែលតុបតែងលម្អហើយ ឋិតនៅលើកញ្ចឹងកនៃដំរី មានបរិវារច្រើន។ សូត្រទី២ ចប់។

๓. ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សូត្រតឹសវត្តៈ

๑๓๖. ตติเย ปาเวยฺยกาติ ปาเวยฺยเทสวาสิโน. สพฺเพ อารญฺญิกาติอาทีสุ ธุตงฺคสมาทานวเสน เตสํ อารญฺญิกาทิภาโว เวทิตพฺโพ. สพฺเพ สสํโยชนาติ สพฺเพ สพนฺธนา, เกจิ โสตาปนฺนา, เกจิ สกทาคามิโน, เกจิ อนาคามิโน. เตสุ หิ ปุถุชฺชโน วา ขีณาสโว วา นตฺถิ. คุนฺนนฺติอาทีสุ เสตกาฬาทิวณฺเณสุ เอเกกวณฺณกาโลว คเหตพฺโพ. ปาริปนฺถกาติ ปริปนฺเถ ติฏฺฐนกา ปนฺถฆาตโจรา. ปารทาริกาติ ปรทารจาริตฺตํ อาปชฺชนกา. ตติยํ.

១៣៦. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា pāveyyakā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងដែនបាវី។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា sabbe āraññikā ភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គ គប្បីជ្រាប។ បទថា sabbe sasaṃyojanā សេចក្តីថា ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែមានចំណង (សញ្ញោជនៈ) គឺភិក្ខុខ្លះជាសោតាបន្នៈ ខ្លះជាសកទាគាមី ខ្លះជាអនាគាមី។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុជាបុថុជ្ជនក្តី ជាព្រះខីណាស្រពក្តី មិនមានឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា gunnaṃ ក្នុងចំណោមពណ៌ទាំងឡាយមានពណ៌សនិងខ្មៅជាដើម គb្បីកាន់យកតែកាលដែលមានពណ៌នីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ បទថា pāripanthakā សេចក្តីថា ពួកចោរប្លន់តាមផ្លូវ ដែលចាំស្ទាក់នៅលើផ្លូវ។ បទថា pāradārikā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធរបស់អ្នកដទៃ។ សូត្រទី៣ ចប់។

๔-๙. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៩. ការពន្យល់សូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម

๑๓๗-๑๔๒. จตุตฺถาทีสุ ลิงฺคนิยเมน เจว จกฺกวาฬนิยเมน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปุริสานญฺหิ มาตุคามกาโล, มาตุคามานญฺจ ปุริสกาโลติ เอวเมตฺถ ลิงฺคนิยโม. อิมมฺหา จกฺกวาฬา สตฺตา ปรจกฺกวาฬํ, ปรจกฺกวาฬา จ อิมํ จกฺกวาฬํ สํสรนฺติ. เตสุ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ มาตุคามกาเล มาตุภูตญฺเญว ทสฺเสนฺโต โย นมาตาภูตปุพฺโพติ อาห. โย นปิตาภูตปุพฺโพติอาทีสุปิ เอเสว นโย. จตุตฺถาทีนิ.

១៣៧-១៤២. ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការមិនកំណត់ភេទផង និងដោយការមិនកំណត់ចក្រវាឡផង។ ព្រោះថា កាលដែលជាស្ត្រីរបស់ពួកបុរសក៏មាន កាលដែលជាបុរសរបស់ពួកស្ត្រីក៏មាន យ៉ាងនេះ ក្នុងលោកនេះ ការកំណត់ភេទមិនមានឡើយ។ សត្វទាំងឡាយរមែងអន្ទោលទៅពីចក្រវាឡនេះទៅកាន់ចក្រវាឡដទៃ និងពីចក្រវាឡដទៃមកកាន់ចក្រវាឡនេះ (ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីការកំណត់ចក្រវាឡក៏មិនមានដែរ)។ ក្នុងចំណោមការកំណត់ទាំងពីរនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវភាពជាម្តាយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលជាស្ត្រីក្នុងចក្រវាឡនេះ ទើបត្រាស់ថា yo namātābhūtapubbo (បុគ្គលណាមិនធ្លាប់ធ្វើជាម្តាយ មិនមានឡើយ)។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា yo napitābhūtapubbo គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដូចគ្នា។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម ចប់។

๑๐. เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់វេបុល្លបព្វតសូត្រ

๑๔๓. ทสเม [Pg.149] ภูตปุพฺพนฺติ อตีตกาเล เอกํ อปทานํ อาหริตฺวา ทสฺเสติ. สมญฺญา อุทปาทีติ ปญฺญตฺติ อโหสิ. จตูเหน อาโรหนฺตีติ อิทํ ถามมชฺฌิเม สนฺธาย วุตฺตํ. อคฺคนฺติ อุตฺตมํ. ภทฺทยุคนฺติ สุนฺทรยุคลํ. ตีเหน อาโรหนฺตีติ เอตฺตาวตา กิร ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนฺตเร โยชนํ ปถวี อุสฺสนฺนา, โส ปพฺพโต ติโยชนุพฺเพโธ ชาโต.

១៤៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា bhūtapubbaṃ ព្រះអង្គនាំយកនូវរឿងរ៉ាវអតីតកាលមួយមកសម្តែងបង្ហាញ។ បទថា samaññā udapādi សេចក្តីថា ឈ្មោះបញ្ញត្តិបានកើតមានហើយ។ បទថា catūhena ārohanti នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកពួកមនុស្សដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ បទថា aggaṃ សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ។ បទថា bhaddayugaṃ សេចក្តីថា គូដ៏ល្អ។ បទថា tīhena ārohanti ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ឮថា ក្នុងចន្លោះនៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គ ផែនដីបានកើនកម្ពស់ឡើងមួយយោជន៍ ភ្នំនោះក៏បានក្លាយជាមានកម្ពស់បីយោជន៍។

อปฺปํ วา ภิยฺโยติ วสฺสสตโต อุตฺตรึ อปฺปํ ทส วา วีสํ วา วสฺสานิ. ปุน วสฺสสตเมว ชีวนโก นาม นตฺถิ, อุตฺตมโกฏิยา ปน สฏฺฐิ วา อสีติ วา วสฺสานิ ชีวนฺติ. วสฺสสตํ ปน อปฺปตฺวา ปญฺจวสฺสทสวสฺสาทิกาเล มียมานาว พหุกา. เอตฺถ จ กกุสนฺโธ ภควา จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกกาเล, โกณาคมโน ตึสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโตติ อิทํ อนุปุพฺเพน ปริหีนสทิสํ กตํ, น ปน เอวํ ปริหีนํ, วฑฺฒิตฺวา วฑฺฒิตฺวา ปริหีนนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? กกุสนฺโธ ตาว ภควา อิมสฺมึเยว กปฺเป จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโต อายุปฺปมาณํ ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร ฐตฺวา ปญฺจเม วิชฺชมาเนเยว ปรินิพฺพุโต. ตํ อายุ ปริหายมานํ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ตโต ปริหายมานํ ตึสวสฺสสหสฺสายุกกาเล ฐิตํ, ตทา โกณาคมโน นิพฺพตฺโต. ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปรินิพฺพุเต ตํ อายุ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ปริหายิตฺวา วีสวสฺสสหสฺสกาเล ฐิตํ, ตทา กสฺสโป ภควา นิพฺพตฺโต. ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปรินิพฺพุเต ตํ อายุ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน วฑฺฒมานํ อสงฺเขยฺยํ หุตฺวา ปริหายิตฺวา วสฺสสตกาลํ ปตฺตํ, อถ อมฺหากํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิพฺพตฺโต. เอวํ อนุปุพฺเพน ปริหายิตฺวา วฑฺฒิตฺวา วฑฺฒิตฺวา ปริหีนนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จ ยํ อายุปริมาเณสุ มนฺเทสุ พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, เตสมฺปิ ตเทว อายุปริมาณํ โหตีติ. ทสมํ.

បទថា appaṃ vā bhiyyo សេចក្តីថា ច្រើនជាងមួយរយឆ្នាំបន្តិចបន្តួច គឺដប់ឆ្នាំ ឬម្ភៃឆ្នាំ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនដែលរស់នៅបានដល់ទៅមួយរយឆ្នាំទៀតនោះ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយកម្រិតខ្ពស់បំផុត ពួកគេរស់នៅបានត្រឹមហុកសិបឆ្នាំ ឬប៉ែតសិបឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ជនដែលមិនទាន់ដល់មួយរយឆ្នាំ ហើយស្លាប់ទៅក្នុងកាលមានអាយុប្រាំឆ្នាំ ឬដប់ឆ្នាំជាដើមនោះឯង មានចំនួនច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ សេចក្តីនេះ ហាក់ដូចជាសម្តែងនូវការថយចុះតាមលំដាប់ ប៉ុន្តែ មិនមែនថយចុះតែម្យ៉ាងយ៉ាងនេះទេ គប្បីជ្រាបថា កើនឡើងៗ ហើយទើបថយចុះទៅវិញ។ សួរថា តើដូចម្តេច? គឺថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងភទ្ទកប្បនេះឯង ក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ទ្រង់ចែកអាយុកាលជាប្រាំភាគ គង់នៅអស់បួនភាគ កាលដែលភាគទីប្រាំនៅមានសេសសល់ ទ្រង់ក៏បរិនិព្វានទៅ។ អាយុកាលនោះ កាលដែលថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ ក៏កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ អំពីអសង្ខេយ្យឆ្នាំនោះ កាលដែលថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុពីរម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកស្សបៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកដល់កម្រិតមួយរយឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់យើង ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ គប្បីជ្រាបថា អាយុកាលថយចុះតាមលំដាប់ ហើយកើនឡើងៗ រួចក៏ថយចុះទៅវិញ យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមអាយុកាលទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលអាយុកាលថយចុះ សូម្បីអាយុកាលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ក៏មានកម្រិតប៉ុណ្ណោះដែរ។ សូត្រទី១០ ចប់។

ทุติโย วคฺโค.

វគ្គទី២ ចប់។

อนมตคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អនមតគ្គសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. กสฺสปสํยุตฺตํ

៥. កស្សបសំយុត្ត

๑. สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សន្តុដ្ឋិសូត្រ

๑๔๔. กสฺสปสํยุตฺตสฺส [Pg.150] ปฐเม สนฺตุฏฺฐายนฺติ สนฺตุฏฺโฐ อยํ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย.

១៤៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកស្សបសំយុត្ត បទថា santuṭṭhāyaṃ សេចក្តីថា ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោស។ បទថា itarītarena សេចក្តីថា មិនមែនត្រេកអរនឹងចីវរណាមួយ ក្នុងចំណោមចីវរដែលក្រាស់ ស្តើង សៅហ្មង ផ្ចិតផ្ចង់ មាំ ឬចាស់នោះទេ ប៉ុន្តែ ជាអ្នកសន្តោសនឹងចីវរណាមួយ ទោះថោកទាបក្តី ឧត្តមក្តី តាមដែលបានមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោសបីយ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស យថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោស។ សូម្បីក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។

เตสํ อยํ ปเภทสํวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา – ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ, อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ, อิทํ อปฺปลาภีนํ โหตู’’ติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา สงฺการกูฏาทิโต วา ปน นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

នេះជាការពន្យល់ចែកសេចក្តីនៃសន្តោសទាំងនោះ៖ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានចីវរ ល្អក្តី មិនល្អក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវជំងឺនិងជរាគ្របសង្កត់ កាលគ្របដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ រមែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយសភាគភិក្ខុ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ。 ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើនណាមួយ ក្នុងចំណោមបាត្រនិងចីវរជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា "ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះពហុស្សូត ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុឈឺ ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុមានលាភតិច" ហើយក៏ប្រគេនទៅ រួចកាន់យកចីវរចាស់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬរើសយកកំណាត់សំពត់ចាស់ៗពីគំនរសម្រាមជាដើមក្តី ធ្វើជាសង្ឃាដិទ្រទ្រង់ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภ สนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิต-พหุสฺสุต-อปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา[Pg.151], เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានបិណ្ឌបាត សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានបិណ្ឌបាតដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើឆាន់ទៅហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយឆាន់ភោជនដែលជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល。 នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏ផ្ចិតផ្ចង់យ៉ាងច្រើន ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយឆាន់អាហារដែលសេសសល់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬដើរទៅបិណ្ឌបាតហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នាក្តី សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ น ปฏิฆํ อุปฺปาเทติ, อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนาปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปฏิพุชฺฌโต ปาปวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ, โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโต สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมฺปิ เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានសេនាសនៈ ជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុនោះមិនញ៉ាំងសោមនស្ស ឬបដិឃៈឱ្យកើតឡើងព្រោះសេនាសនៈនោះឡើយ សូម្បីត្រឹមតែកម្រាលស្មៅដែលបានមកតាមមានតាមបាន ក៏ត្រេកអរដែរ។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានសេនាសនៈដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើនៅក្នុងទីនោះហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានសេនាសនៈដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានល្អាង មណ្ឌប និងកុដិមានកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូម្បីភិក្ខុណាពិចារណាថា "សេនាសនៈដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ ថីនមិទ្ធៈរមែងគ្របសង្កត់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ កាលបើត្រូវសេចក្តីលក់គ្របសង្កត់ហើយភ្ញាក់ឡើង អកុសលវិតក្កទាំងឡាយរមែងប្រាកដឡើង" យ៉ាងនេះហើយ សូម្បីបានសេនាសនៈបែបនោះ ក៏មិនទទួលយកឡើយ ភិក្ខុនោះបដិសេធសេនាសនៈនោះ ហើយនៅក្នុងទីវាល ឬគល់ឈើជាដើម សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ សូម្បីភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថាមានយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈដែរ។

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลนตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา วา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิต-พหุสฺสุต-อปฺปลาภคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภเตน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ ‘‘คณฺห, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ ‘‘มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว [Pg.152] โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺฐายํ, ภิกฺขเว, กสฺสโป อิตรีตเรน จีวเรนา’’ติ วุตฺตํ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានថ្នាំ សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះបានថ្នាំណា ក៏ត្រេកអរនឹងថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា ត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករផែន ភិក្ខុនោះប្រគេនទឹកអំពៅស្ករផែននោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះក្តី ឬស្វែងរកប្រេងដទៃក្តី ហើយធ្វើថ្នាំ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានថ្នាំដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករផែនជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនថ្នាំនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយថ្នាំណាមួយដែលភិក្ខុទាំងនោះនាំមកប្រគេន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលដែលគេដាក់ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុមធុរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ" យ៉ាងនេះ ប្រសិនបើជំងឺរបស់ភិក្ខុនោះ អាចនឹងស្ងប់រម្ងាប់បានដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនោះ ភិក្ខុនោះក៏គិតថា "ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ គឺព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ" យ៉ាងនេះ រួចក៏បដិសេធចតុមធុរ ហើយធ្វើថ្នាំដោយផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីសន្តោសទាំងបីយ៉ាងនេះឯង ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបាន" យ៉ាងនេះ។

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ จ โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. อยํ ตาทิโสติ ทสฺเสตุํ อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาทีติ วุตฺตํ. อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อลทฺธาติ อลภิตฺวา. ยถา จ เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, อยํ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภเคโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฏ อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ, ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตนิสฺสรณเมว ชานนฺโต ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติอาทีสุปิ ยถาลทฺธาทีนํ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน, เยน เกนจิ เสนาสเนน, เยน เกนจิ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรนาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

បទថា Vaṇṇavādī (អ្នកពោលសរសើរ) សេចក្តីថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោស (ត្រេកអរតាមមានតាមបាន) តែមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោស តែពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោសផង មិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោសផង ពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī (និងជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសក្នុងចីវរតាមមានតាមបាន) ដើម្បីបង្ហាញថា «ព្រះមហាកស្សបៈនេះ ជាបុគ្គលមានសភាពបែបនោះ (គឺប្រភេទទី ៤)»។ បទថា Anesananti គឺការស្វែងរកមិនសមគួរមានប្រការផ្សេងៗ ជាអាទិ៍គឺការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការនាំសារ និងការទៅតាមគេបញ្ជូន។ បទថា Aladdhāti គឺមិនបានទទួល។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុខ្លះគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្នឹងបានចីវរហ្នឹងហ្ន៎?» ហើយក៏ទៅរួមជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបុណ្យ ធ្វើការបញ្ឆោត (កុហនកម្ម) តែងតក់ស្លុត ភ័យខ្លាច ចំណែកព្រះមហាកស្សបៈនេះ ទោះបីមិនបានចីវរយ៉ាងនេះ ក៏មិនតក់ស្លុតឡើយ។ បទថា Laddhā cāti គឺបានមកដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ បទថា Agadhitoti គឺមានសេចក្តីលោភលន់ប្រាសចេញទៅហើយ។ បទថា Amucchitoti គឺមិនដល់នូវការវង្វេងដោយអំណាចតណ្ហាដ៏លើសលុប។ បទថា Anajjhāpannoti គឺមិនត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ ឬរួបរឹត។ បទថា Ādīnavadassāvīti គឺអ្នកឃើញនូវទោសក្នុងការស្វែងរកមិនសមគួរ (អនេសនាបត្តិ) និងក្នុងការប្រើប្រាស់ដោយសេចក្តីជាប់ជំពាក់។ បទថា Nissaraṇapaññoti សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវឧបាយជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកជាអាទិ៍ថា «គ្រាន់តែដើម្បីការពារត្រជាក់...» ហើយទើបប្រើប្រាស់។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន itarītarena piṇḍapātena (ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតតាមមានតាមបាន) ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតណាមួយ ដោយសេនាសនៈណាមួយ ដោយគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារណាមួយ តាមដែលបាន»។

กสฺสเปน วา หิ โว, ภิกฺขเว, โอวทิสฺสามีติ เอตฺถ ยถา มหากสฺสปตฺเถโร จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ, ตุมฺเหปิ ตถารูปา ภวถาติ โอวทนฺโต กสฺสเปน โอวทติ นาม. โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโสติ เอตฺถาปิ โย วา ปนญฺโญปิ กสฺสปสทิโส มหากสฺสปตฺเถโร วิย จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ ภเวยฺย, ตุมฺเหปิ ตถารูปา ภวถาติ โอวทนฺโต กสฺสปสทิเสน โอวทติ นาม. ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อิมาย อิมสฺมึ สนฺตุฏฺฐิสุตฺเต วุตฺตสลฺเลขาจารปฏิปตฺติยา กถนํ นาม ภาโร, อมฺหากมฺปิ [Pg.153] อิมํ ปฏิปตฺตึ ปริปูรํ กตฺวา ปูรณํ ภาโรเยว, อาคโต โข ปน ภาโร คเหตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา ยถา มยา กถิตํ, ตถตฺตาย ตถาภาวาย ตุมฺเหหิปิ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ. ปฐมํ.

ក្នុងបទថា Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmi (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងប្រដៅអ្នកទាំងឡាយដោយកស្សបៈ ឬ...) នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ព្រះមហាកស្សបត្ថេរជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ យ៉ាងណា ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយកស្សបៈ។ សូម្បីក្នុងបទថា Yo vā panassa kassapasadiso (ឬបុគ្គលណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈនោះ) នេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ឬមួយភិក្ខុដទៃណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈ គប្បីជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយបុគ្គលប្រហែលនឹងកស្សបៈ។ បទថា Tathattāya paṭipajjitabbaṃ (គប្បីប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ) គឺគប្បីពិចារណាថា «ការសម្តែងនូវសល្លេខាចារបដិបត្តិដែលត្រាស់ទុកក្នុងសន្តុដ្ឋិសូត្រនេះ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឈ្មោះថាជាភារៈ (របស់ព្រះអង្គ) សូម្បីការធ្វើសល្លេខបដិបត្តិនេះឱ្យពេញបរិបូណ៌ ក៏ជាភារៈរបស់យើងទាំងឡាយដែរ ភារៈដែលមកដល់ហើយ គប្បីទទួលយក» ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីសម្រេចនូវសភាពយ៉ាងនោះ ដូចដែលតថាគតបានសម្តែងហើយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

๒. อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអនោត្តប្បីសូត្រ

๑๔๕. ทุติเย อนาตาปีติ ยํ วีริยํ กิเลเส อาตปติ, เตน รหิโต. อโนตฺตปฺปีติ นิพฺภโย กิเลสุปฺปตฺติโต กุสลานุปฺปตฺติโต จ ภยรหิโต. สมฺโพธายาติ สมฺพุชฺฌนตฺถาย. นิพฺพานายาติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตสฺส ตญฺหิ อนุตฺตรญฺเจว จตูหิ จ โยเคหิ เขมํ.

១៤៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា anātāpī (អ្នកមិនមានសេចក្តីព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស) គឺអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាម (សម្មាវាយាមៈ) ណាដែលដុតកំដៅកិលេសទាំងឡាយ។ បទថា anottappī (អ្នកមិនមានសេចក្តីក្រែងខ្លាច) គឺអ្នកមិនខ្លាច គឺប្រាសចាកភ័យអំពីការកើតឡើងនៃកិលេស និងការមិនកើតឡើងនៃកុសលធម៌។ បទថា sambodhāya គឺដើម្បីការត្រាស់ដឹង (ដោយអរិយមគ្គ)។ បទថា nibbānāya គឺដើម្បីការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ បទថា anuttarassa yogakkhemassa គឺដើម្បីព្រះអរហត្តផល ព្រោះថាព្រះអរហត្តផលនោះ ជាធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ជាធម៌ក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤ ផង។

อนุปฺปนฺนาติอาทีสุ เย ปุพฺเพ อปฺปฏิลทฺธปุพฺพํ จีวราทึ วา ปจฺจยํ อุปฏฺฐากสทฺธิวิหาริก-อนฺเตวาสีนํ วา อญฺญตรโต มนุญฺญวตฺถุํ ปฏิลภิตฺวา ตํ สุภํ สุขนฺติ อโยนิโส คณฺหนฺตสฺส อญฺญตรํ วา ปน อนนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ยถา ตถา วา อโยนิโส อาวชฺเชนฺตสฺส โลภาทโย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, เต อนุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนา นาม ปาปกา ธมฺมา นตฺถิ. อนุภูตปุพฺเพปิ จ วตฺถุมฺหิ อารมฺมเณ วา ยสฺส ปกติพุทฺธิยา วา อุทฺเทสปริปุจฺฉาย วา ปริยตฺตินวกมฺมโยนิโสมนสิการานํ วา อญฺญตรวเสน ปุพฺเพ อนุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา ตาทิเสน ปจฺจเยน สหสา อุปฺปชฺชนฺติ, อิเมปิ ‘‘อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เวทิตพฺพา. เตสุเยว ปน วตฺถารมฺมเณสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานา นปฺปหียนฺติ นาม, เต ‘‘อุปฺปนฺนา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนเภโท จ ปหานปฺปหานวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทเส กถิตํ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន anuppannā (មិនទាន់កើតឡើង) ជាដើម គប្បីជ្រាបថា អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលបានទទួលចីវរជាដើម ឬបច្ច័យដែលមិនធ្លាប់បានពីមុន ឬបានទទួលវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តពីឧបដ្ឋាក សទ្ធិវិហារិក ឬអន្តេវាសិកណាមួយ ហើយទទួលយកវត្ថុនោះដោយអយោនិសោមនសិការថា «ល្អ គួរឱ្យសប្បាយ» ឬមួយកាលពិចារណាដោយអយោនិសោមនសិការតាមតែសម្រួលនូវអារម្មណ៍ណាមួយដែលមិនធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុន ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា «មិនទាន់កើតឡើង» (anuppannā)។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ អកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលឈ្មោះថា មិនធ្លាប់កើតឡើងសោះ ក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន គឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងវត្ថុ ឬអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុនមកហើយក្តី អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ដោយអំណាចនៃប្រក្រតីបញ្ញា ការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងបរិយត្តិធម៌ នវកម្ម និងយោនិសោមនសិការណាមួយ តែក្រោយមកក៏កើតឡើងភ្លាមៗ ព្រោះបច្ច័យមានសភាពបែបនោះ ធម៌ទាំងនេះក៏គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌មិនទាន់កើតឡើង កាលបើកើតឡើង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ម្យ៉ាងទៀត អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗ ក្នុងវត្ថុ និងអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ហើយមិនត្រូវបានលះបង់ គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌កើតឡើងហើយ កាលបើមិនត្រូវបានលះបង់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ អំពីការបែងចែកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ និងមិនទាន់កើតឡើង និងវិធីនៃការលះបង់ និងមិនលះបង់ទាំងអស់ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេស។

อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมาติ อปฺปฏิลทฺธาปิ สีลสมาธิมคฺคผลสงฺขาตา อนวชฺชธมฺมา. อุปฺปนฺนาติ เตเยว ปฏิลทฺธา. นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ เต สีลาทิธมฺมา ปริหานิวเสน ปุน อนุปฺปตฺติยา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุนฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ จ โลกิยา ปริหายนฺติ, โลกุตฺตรานํ ปริหานิ นตฺถีติ. ‘‘อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ อิมสฺส [Pg.154] ปน สมฺมปฺปธานสฺส วเสนายํ เทสนา กตา. ทุติยมคฺโค วา สีฆํ อนุปฺปชฺชมาโน, ปฐมมคฺโค นิรุชฺฌมาโน อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อิเม จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ปุพฺพภาควิปสฺสนาวเสน กถิตาติ. ทุติยํ.

បទថា anuppannā me kusalā dhammā (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់អាត្មាអញដែលមិនទាន់កើតឡើង) គឺអនវជ្ជធម៌ (ធម៌មិនមានទោស) ពោលគឺសីល សមាធិ មគ្គ និងផល ដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ បទថា uppannā (កើតឡើងហើយ) គឺធម៌ទាំងនោះឯងដែលបានសម្រេចហើយ។ បទថា nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyuṃ (កាលបើរលត់ទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍) គឺគប្បីជ្រាបថា ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនោះ កាលបើរលត់ទៅដោយអំណាចនៃការសាបសូន្យ មិនកើតឡើងវិញទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ជាលោកិយតែងសាបសូន្យទៅ ចំណែកឯការសាបសូន្យនៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយគឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសម្តែងនេះ ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធានទី ៤ គឺ «uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā» (ដើម្បីភាពឋិតថេរនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ)។ ឬមួយ កាលបើទុតិយមគ្គមិនទាន់កើតឡើងជាប្រញាប់ បឋមមគ្គដែលរលត់ទៅហើយ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មប្បធានទាំង ៤ នេះ ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគវិបស្សនា ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាចន្ទូបមសូត្រ

๑๔๖. ตติเย จนฺทูปมาติ จนฺทสทิสา หุตฺวา. กึ ปริมณฺฑลตาย? โน, อปิจ โข ยถา จนฺโท คคนตลํ ปกฺขนฺทมาโน น เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ วา สิเนหํ วา อาลยํ วา นิกนฺตึ วา ปตฺถนํ วา ปริยุฏฺฐานํ วา กโรติ, น จ น โหติ มหาชนสฺส ปิโย มนาโป, ตุมฺเหปิ เอวํ เกนจิ สทฺธึ สนฺถวาทีนํ อกรเณน พหุชนสฺส ปิยา มนาปา จนฺทูปมา หุตฺวา ขตฺติยกุลาทีนิ จตฺตาริ กุลานิ อุปสงฺกมถาติ อตฺโถ. อปิจ ยถา จนฺโท อนฺธการํ วิธมติ, อาโลกํ ผรติ, เอวํ กิเลสนฺธการวิธมเนน ญาณาโลกผรเณน จาปิ จนฺทูปมา หุตฺวาติ เอวมาทีหิปิ นเยหิ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា candūpamā (ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ) គឺមានសភាពដូចជាព្រះចន្ទ។ តើដូចដោយភាពមូលវង់ឬ? មិនមែនទេ ប៉ុន្តែព្រះចន្ទកាលអណ្តែតទៅលើផ្ទៃមេឃ មិនធ្វើនូវសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សេចក្តីស្រឡាញ់ អាល័យ ការពេញចិត្ត ការប្រាថ្នា ឬការគ្របសង្កត់ជាមួយបុគ្គលណាមួយឡើយ តែព្រះចន្ទនោះក៏នៅតែជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃមហាជនយ៉ាងណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមជាមួយបុគ្គលណាមួយ ក៏ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃជនជាច្រើន ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំង ៤ មានក្សត្រិយត្រកូលជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះចន្ទកំចាត់បង់នូវសេចក្តីងងឹត ហើយផ្សាយទៅនូវពន្លឺយ៉ាងណា អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ដោយការកំចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេស និងការផ្សាយទៅនូវពន្លឺគឺញាណ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយវិធីទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម។

อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตนฺติ เตเนว สนฺถวาทีนํ อกรเณน กายญฺจ จิตฺตญฺจ อปกสฺสิตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ. โย หิ ภิกฺขุ อรญฺเญปิ น วสติ, กามวิตกฺกาทโยปิ วิตกฺเกติ, อยํ เนว กายํ อปกสฺสติ, น จิตฺตํ. โย หิ อรญฺเญปิ โข วิหรติ, กามวิตกฺกาทโย ปน วิตกฺเกติ, อยํ กายเมว อปกสฺสติ, น จิตฺตํ. โย คามนฺเต วสติ, กามวิตกฺกาทโยปิ โข น จ วิตกฺเกติ, อยํ จิตฺตเมว อปกสฺสติ, น กายํ. โย ปน อรญฺเญ เจว วสติ, กามวิตกฺกาทโย จ น วิตกฺเกติ, อยํ อุภยมฺปิ อปกสฺสติ. เอวรูปา หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมถาติ ทีเปนฺโต ‘‘อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺต’’นฺติ อาห.

បទថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ (គប្បីគេចចេញទាំងកាយ គេចចេញទាំងចិត្ត) សេចក្តីថា គប្បីគេចចេញ គឺនាំចេញនូវកាយផង ចិត្តផង ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមនោះឯង។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាទោះបីនៅក្នុងព្រៃក៏មិនរស់នៅ ហើយថែមទាំងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមទៀត ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាមិនបានគេចចេញទាំងកាយ មិនបានគេចចេញទាំងចិត្តឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា ទោះបីរស់នៅក្នុងព្រៃពិតមែន តែនៅតែត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែកាយ មិនបានគេចចេញចិត្តឡើយ។ ភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងវត្តក្បែរភូមិ តែមិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមឡើយ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែចិត្ត មិនបានគេចចេញកាយឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងព្រៃផង មិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមផង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងកាយទាំងចិត្ត)។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយជាអ្នកមានសភាពបែបនេះ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ នេះ។

นิจฺจนวกาติ นิจฺจํ นวกาว, อาคนฺตุกสทิสา เอว หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคนฺตุโก หิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตเคหํ ปวิสิตฺวา สเจ นํ ฆรสามิกา ทิสฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปุตฺตภาตโร วิปฺปวาสํ คตา เอวํ วิจรึสู’’ติ อนุกมฺปมานา นิสีทาเปตฺวา โภเชนฺติ, ภุตฺตมตฺโตเยว ‘‘ตุมฺหากํ ภาชนํ [Pg.155] คณฺหถา’’ติ อุฏฺฐาย ปกฺกมติ, น เตหิ สทฺธึ สนฺถวํ วา กโรติ, น กิจฺจกรณียานิ วา สํวิทหติ, เอวํ ตุมฺเหปิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตฆรํ ปวิสิตฺวา ยํ อิริยาปเถสุ ปสนฺนา มนุสฺสา เทนฺติ, ตํ คเหตฺวา ฉินฺนสนฺถวา, เตสํ กิจฺจกรณีเย อพฺยาวฏา หุตฺวา นิกฺขมถาติ ทีเปติ.

បទថា niccanavakā (ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច) សេចក្តីថា ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច គឺមានសភាពដូចជាភ្ញៀវជានិច្ច។ ព្រោះថា ភ្ញៀវកាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ ប្រសិនបើម្ចាស់ផ្ទះឃើញហើយ កើតសេចក្តីអាណិតអាសូរថា «កូន ឬបងប្អូនរបស់យើងទៅបរទេស ក៏ដើរទៅយ៉ាងនេះដែរ» ហើយឱ្យអង្គុយ ឱ្យបរិភោគអាហារ ភ្ញៀវនោះគ្រាន់តែបរិភោគរួច ក៏និយាយថា «ចូរទទួលយកភាជន៍របស់អ្នកទាំងឡាយវិញចុះ» ហើយក្រោកដើរចេញទៅ មិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយពួកគេឡើយ ទាំងមិនខ្វល់ខ្វាយចាត់ចែងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ បានទទួលវត្ថុណាដែលមនុស្សទាំងឡាយជ្រះថ្លាក្នុងឥរិយាបថហើយប្រគល់ឱ្យ គប្បីទទួលយកវត្ថុនោះ ហើយជាអ្នកកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល មិនខ្វាយខ្វល់ក្នុងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ ហើយចូរចៀសចេញទៅ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញ។

อิมสฺส ปน นิจฺจนวกภาวสฺส อาวิภาวตฺถํ ทฺเวภาติกวตฺถุ กเถตพฺพํ – วสาฬนครคามโต กิร ทฺเว ภาติกา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา, เต จูฬนาคตฺเถโร จ มหานาคตฺเถโร จาติ ปญฺญายึสุ. เต จิตฺตลปพฺพเต ตึส วสฺสานิ วสิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตา ‘‘มาตรํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคนฺตฺวา วสาฬนครวิหาเร วสิตฺวา ปุนทิวเส มาตุคามํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. มาตาปิ เตสํ อุฬุงฺเกน ยาคุํ นีหริตฺวา เอกสฺส ปตฺเต อากิริ. ตสฺสา ตํ โอโลกยมานาย ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. อถ นํ อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, มยฺหํ ปุตฺโต มหานาโค’’ติ. เถโร ‘‘ปจฺฉิมํ เถรํ ปุจฺฉ อุปาสิเก’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ปจฺฉิมเถรสฺสปิ ยาคุํ ทตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ มยฺหํ ปุตฺโต จูฬนาโค’’ติ ปุจฺฉิ? เถโร ‘‘กึ, อุปาสิเก, ปุริมํ เถรํ น ปุจฺฉสี’’ติ? วตฺวา ปกฺกามิ. เอวํ มาตราปิ สทฺธึ ฉินฺนสนฺถโว ภิกฺขุ นิจฺจนวโก นาม โหติ.

ដើម្បីឱ្យច្បាស់នូវភាពជាអ្នកថ្មីជានិច្ចនេះ គប្បីសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវនៃភិក្ខុពីររូបជាបងប្អូននឹងគ្នា៖ ឮថា មានបងប្អូនពីរនាក់បានចាកចេញពីភូមិវសាលនគរ ហើយទៅបួស ភិក្ខុទាំងនោះមានឈ្មោះល្បីថា ព្រះចូឡនាគត្ថេរ និងព្រះមហានាគត្ថេរ។ លោកទាំងពីរបានគង់នៅលើភ្នំចិត្តលបព៌តអស់រយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក៏គិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខញោមស្រី» ហើយក៏ធ្វើដំណើរមក ស្នាក់នៅក្នុងវត្តវសាលនគរ លុះព្រឹកឡើង ក៏បានចូលទៅកាន់ភូមិរបស់ញោមស្រីដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ញោមស្រីក៏បានដួសយ៉ាគូដោយវែក យកមកចាក់ថ្វាយក្នុងសបិតរបស់ភិក្ខុមួយរូប។ កាលដែលគាត់សម្លឹងមើលភិក្ខុនោះ សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកូនក៏កើតឡើង។ ពេលនោះ គាត់ក៏សួរភិក្ខុនោះថា «នែញោម (កូន) លោកជាមហានាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ញោមស្រី ចូរទៅសួរព្រះថេរៈខាងក្រោយចុះ» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ លុះប្រគេនយ៉ាគូដល់ព្រះថេរៈខាងក្រោយហើយ គាត់ក៏សួរទៀតថា «នែញោម លោកជាចូឡនាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាញោមស្រីមិនសួរព្រះថេរៈខាងមុខ?» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ ភិក្ខុដែលកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សូម្បីជាមួយមាតាយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកថ្មីជានិច្ច។

อปฺปคพฺภาติ น ปคพฺภา, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิตาติ อตฺโถ. อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคล-โภชนสาลา-ชนฺตาฆรนหานติตฺถ-ภิกฺขาจารมคฺค-อนฺตรฆรปฺปเวสเนสุ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ ปลฺลตฺถิกาย วา นิสีทติ ปาเท ปาทํ อาธายิตฺวา วาติ เอวมาทิ (มหานิ. ๑๖๕). ตถา คณมชฺเฌ. คณมชฺเฌติ จตุปริสสนฺนิปาเต วา สุตฺตนฺติกคณาทิสนฺนิปาเต วา. ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล. โภชนสาลาย ปน วุฑฺฒานํ อาสนํ น เทติ, นวานํ อาสนํ ปฏิพาหติ. ตถา ชนฺตาฆเร. วุฑฺเฒ เจตฺถ อนาปุจฺฉา อคฺคิชลนาทีนิ กโรติ. นฺหานติตฺเถ จ ยทิทํ ‘‘ทหโร วุฑฺโฒติ ปมาณํ อกตฺวา อาคตปฏิปาฏิยา นฺหายิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนาทิยนฺโต ปจฺฉา อาคนฺตฺวา อุทกํ โอตริตฺวา วุฑฺเฒ จ นเว จ พาธติ. ภิกฺขาจารมคฺเค ปน อคฺคาสนอคฺโคทกอคฺคปิณฺฑานํ [Pg.156] อตฺถาย ปุรโต คจฺฉติ พาหาย พาหํ ปหรนฺโต. อนฺตรฆรปฺปเวสเน วุฑฺเฒหิ ปฐมตรํ ปวิสติ, ทหเรหิ สทฺธึ กายกีฬนกํ กโรตีติ เอวมาทิ.

«អប្បគព្ភោ» មានន័យថា មិនគំរោះគំរើយ គឺប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាង ប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាង និងប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាង នេះជាអត្ថន័យ។ ភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាងនោះ គឺការធ្វើមិនសមគួរដោយកាយ ក្នុងទីទាំងឡាយមាន៖ កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល ក្នុងរោងភត្ត ក្នុងផ្ទះភ្លើង ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត និងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ អង្គុយចងក្បិន (ឱបជង្គង់) កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ ឬអង្គុយដាក់ជើងលើជើង (ពាក់ឆៀង) ជាដើម។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «កណ្ដាលគណៈ» គឺក្នុងទីប្រជុំនៃបរិស័ទទាំង ៤ ឬក្នុងទីប្រជុំនៃគណៈអ្នករៀនសូត្រព្រះសូត្រជាដើម។ ចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានវ័យចាស់ជាង (ព្រះថេរៈ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងរោងភត្ត មិនថ្វាយអាសនៈដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ តែងរារាំងអាសនៈចំពោះភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងនោះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈទាំងឡាយឡើយ ហើយបង្កាត់ភ្លើងជាដើម។ ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «មិនត្រូវកំណត់ថាជាភិក្ខុខ្ចី ឬភិក្ខុចាស់ឡើយ ត្រូវងូតទឹកតាមលំដាប់ដែលមកដល់» ភិក្ខុនោះមិនអើពើនឹងពាក្យនោះឡើយ ទោះបីមកក្រោយ ក៏ចុះទៅក្នុងទឹក ធ្វើការរំខានដល់ភិក្ខុចាស់ និងភិក្ខុខ្ចីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ភិក្ខុនោះដើរទៅខាងមុខ ដើម្បីទទួលបានអាសនៈដ៏ប្រសើរ ទឹកដ៏ប្រសើរ និងចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរ ដោយដើរប៉ះស្មាគ្នា (យកដៃទង្គិចដៃ)។ ក្នុងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងចូលទៅមុនព្រះថេរៈទាំងឡាយ និងលេងសើចខាងកាយជាមួយភិក្ខុខ្ចីៗជាដើម។

จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ สงฺฆมชฺเฌ อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภาสติ. ตถา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการสฺส คณสฺส มชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ สนฺติเก, ตตฺเถว มนุสฺเสหิ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วุฑฺฒตรํ อนาปุจฺฉา วิสฺสชฺเชติ. อนฺตรฆเร ปน ‘‘อิตฺถนฺนาเม กึ อตฺถิ? กึ ยาคุ, อุทาหุ ขาทนียํ โภชนียํ? กึ เม ทสฺสสิ? กึ อชฺช ขาทิสฺสาม? กึ ภุญฺชิสฺสาม? กึ ปิวิสฺสามา’’ติอาทีนิ ภาสติ.

ភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាងនោះ គឺការនិយាយពាក្យមិនសមគួរ ក្នុងកណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល និងក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតឡើយ ហើយសម្ដែងធម៌កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈដែលមានសភាពដូចពោលមកហើយខាងដើម និងចំពោះមុខបុគ្គលក៏ដូច្នោះដែរ គឺកាលដែលពួកមនុស្សសួរប្រស្នាក្នុងទីនោះ ភិក្ខុនោះមិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈដែលមានវ័យចាស់ជាងឡើយ ហើយឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នានោះ។ ចំណែកក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងនិយាយពាក្យជាដើមថា «ក្នុងផ្ទះឈ្មោះនេះ មានអ្វីខ្លះ? មានយាគូ ឬមានខាទនីយភោជនីយាហារដែរឬទេ? តើអ្នកនឹងប្រគេនអ្វីដល់ខ្ញុំ? ថ្ងៃនេះយើងនឹងទំពារស៊ីអ្វី? យើងនឹងឆាន់អ្វី? យើងនឹងផឹកអ្វី?»។

อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสาว กามวิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนํ. อปิจ ทุสฺสีลสฺเสว สโต ‘‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยํ. อิติ สพฺเพสมฺปิ อิเมสํ ปาคพฺภิยานํ อภาเวน อปฺปคพฺภา หุตฺวา อุปสงฺกมถาติ วทติ.

ភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាងនោះ គឺទោះបីជាមិនបានប្រព្រឹត្តកន្លងដោយកាយនិងវាចាក្នុងទីនោះៗក៏ដោយ តែងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កជាដើមដោយចិត្តតែម្ដង។ មួយវិញទៀត សូម្បីតែសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏លាមកដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីលថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាគតថាជាអ្នកមានសីលចុះ» នេះក៏ឈ្មោះថាជាភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយចូរជាអ្នកមិនគំរោះគំរើយ ដោយការមិនមាននូវភាពគំរោះគំរើយទាំងអស់នេះ ហើយចូលទៅជិតចុះ»។

ชรุทปานนฺติ ชิณฺณกูปํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพเต วิสมํ ปปาตฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทิยา วิทุคฺคํ ฉินฺนตฏฏฺฐานํ. อปกสฺเสว กายนฺติ ตาทิสานิ ฐานานิ โย ขิฑฺฑาทิปสุโต กายํ อนปกสฺส เอกโตภาริยํ อกตฺวาว วายุปตฺถมฺภกํ อคฺคาหาเปตฺวา จิตฺตมฺปิ อนปกสฺส ‘‘เอตฺถ ปติโต หตฺถปาทภญฺชนาทีนิ ปาปุณาตี’’ติ อนาทีนวทสฺสาวิตาย อนุพฺเพเชตฺวา สมฺปิยายมาโน โอโลเกติ, โส ปติตฺวา หตฺถปาทภญฺชนาทิอนตฺถํ ปาปุณาติ. โย ปน อุทกตฺถิโก วา อญฺเญน วา เกนจิ กิจฺเจน โอโลเกตุกาโม กายํ อปกสฺส เอกโต ภาริยํ กตฺวา วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวา, จิตฺตมฺปิ อปกสฺส อาทีนวทสฺสเนน สํเวเชตฺวา โอโลเกติ, โส น ปตติ, ยถารุจึ โอโลเกตฺวา สุขี เยนกามํ ปกฺกมติ.

ពាក្យថា «ជរុទបានំ» គឺអណ្ដូងចាស់។ ពាក្យថា «បព្វតវិសមំ» គឺទីជ្រលងភ្នំដ៏ចោតមិនស្មើគ្នានៅលើភ្នំ។ ពាក្យថា «នទីវិទុគ្គំ» គឺទីច្រាំងបាក់ដ៏ពិបាកដើរក្នុងទន្លេ។ ពាក្យថា «អបកស្សេវ កាយំ» គឺបុរសណាដែលជាប់ជំពាក់នឹងការលេងសើចជាដើម មិនបានទាញកាយថយក្រោយ មិនបានផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង មិនបានធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ (ដែលកើតអំពីចិត្ត) និងមិនបានទាញចិត្តថយក្រោយឡើយ តែងសម្លឹងមើលទីទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ ដោយការមិនឃើញទោស មិនតក់ស្លុត និងដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ពេញចិត្តថា «បើធ្លាក់ទៅក្នុងទីនេះ នឹងត្រូវបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម» បុរសនោះរមែងធ្លាក់ទៅ ហើយដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម។ ចំណែកបុរសណាដែលត្រូវការទឹក ឬចង់មើលដោយកិច្ចការណាមួយ តែងទាញកាយថយក្រោយ ផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង ធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ និងទាញចិត្តថយក្រោយ ធ្វើចិត្តឲ្យតក់ស្លុតដោយការឃើញទោស ហើយសម្លឹងមើល បុរសនោះរមែងមិនធ្លាក់ឡើយ គេសម្លឹងមើលតាមការគួរ ហើយមានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន។

เอวเมว [Pg.157] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ชรุทปานาทโย วิย หิ จตฺตาริ กุลานิ, โอโลกนปุริโส วิย ภิกฺขุ. ยถา อนปกฏฺฐกายจิตฺโต ตานิ โอโลเกนฺโต ปุริโส ตตฺถ ปตติ, เอวํ อรกฺขิเตหิ กายาทีหิ กุลานิ อุปสงฺกมนฺโต ภิกฺขุ กุเลสุ พชฺฌติ, ตโต นานปฺปการํ สีลปาทภญฺชนาทิอนตฺถํ ปาปุณาติ. ยถา ปน อปกฏฺฐกายจิตฺโต ปุริโส ตตฺถ น ปตติ, เอวํ รกฺขิเตเนว กาเยน รกฺขิเตหิ จิตฺเตหิ รกฺขิตาย วาจาย สุปฺปฏฺฐิตาย สติยา อปกฏฺฐกายจิตฺโต หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมนฺโต ภิกฺขุ กุเลสุ น พชฺฌติ. อถสฺส ยถา ตตฺถ อปติตสฺส ปุริสสฺส, น ปาทา ภญฺชนฺติ, เอวํ สีลปาโท น ภิชฺชติ. ยถา หตฺถา น ภญฺชนฺติ, เอวํ สทฺธาหตฺโถ น ภิชฺชติ. ยถา กุจฺฉิ น ภิชฺชติ, เอวํ สมาธิกุจฺฉิ น ภิชฺชติ. ยถา สีสํ น ภิชฺชติ, เอวํ ญาณสีสํ น ภิชฺชติ, ยถา จ ตํ ขาณุกณฺฏกาทโย น วิชฺฌนฺติ, เอวมิมํ ราคกณฺฏกาทโย น วิชฺฌนฺติ. ยถา โส นิรุปทฺทโว ยถารุจิ โอโลเกตฺวา สุขี เยนกามํ ปกฺกมติ, เอวํ ภิกฺขุ กุลานิ นิสฺสาย จีวราทโย ปจฺจเย ปฏิเสวนฺโต กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิโต เยนกามํ อคตปุพฺพํ นิพฺพานทิสํ คจฺฉติ.

ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ។ ព្រោះថា ត្រកូលទាំង ៤ ប្រៀបដូចជាអណ្ដូងចាស់ជាដើម ភិក្ខុប្រៀបដូចជាបុរសដែលសម្លឹងមើល។ ដូចបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តមិនបានទាញថយក្រោយ កាលសម្លឹងមើលអណ្ដូងចាស់ជាដើមនោះ តែងធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយជាដើមដែលមិនបានរក្សា រមែងជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយ ពីព្រោះតែការជាប់ជំពាក់នោះ ភិក្ខុនោះរមែងដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់សីលជាជើងជាដើមជាច្រើនប្រការ យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ មិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយចិត្តដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយវាចាដែលបានរក្សាទុកល្អ និងដោយសតិដែលតាំងមាំល្អ ជាអ្នកមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ រមែងមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជើងទាំងឡាយរបស់បុរសដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ មិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សីលជាជើងរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ដៃទាំងឡាយមិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សទ្ធាជាដៃ ក៏មិនបាក់យ៉ាងនោះដែរ។ ពោះមិនធ្លាយយ៉ាងណាមិញ សមាធិជាពោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ក្បាលមិនបែកយ៉ាងណាមិញ ញាណជាក្បាល ក៏មិនបែកយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បង្គោលនិងបន្លាជាដើម មិនមុតបុរសនោះយ៉ាងណាមិញ បន្លាគឺរាគៈជាដើម ក៏មិនមុតភិក្ខុនេះយ៉ាងនោះដែរ។ បុរសនោះជាអ្នកមិនមានឧបទ្រព សម្លឹងមើលតាមការគួរ មានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ តែងអាស្រ័យនឹងត្រកូលទាំងឡាយ ប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម ចម្រើនកម្មដ្ឋាន ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត មានសេចក្ដីសុខដោយលោកុត្តរសុខ ហើយដើរទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វាន ដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ទៅពីមុនមក តាមសេចក្ដីប្រាថ្នា យ៉ាងនោះឯង។

อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก มิจฺฉาปฏิปนฺโน เอวํ วเทยฺย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘ติวิธํ ปาคพฺภิยํ ปหาย นิจฺจนวกตฺเตน จนฺทูปมา กุลานิ อุปสงฺกมถา’ติ วทนฺโต อฏฺฐาเน ฐเปติ, อสยฺหํ ภารํ อาโรเปติ, ยํ น สกฺกา กาตุํ ตํ กาเรตี’’ติ, ตสฺส วาทปถํ ปจฺฉินฺทิตฺวา, ‘‘สกฺกา เอวํ กาตุํ, อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขู’’ติ ทสฺเสนฺโต กสฺสโป, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

ឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប មានការប្រតិបត្តិខុស គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលទ្រង់ត្រាស់ថា \"ចូរលះបង់ភាពគំរោះគំរើយ ៣ យ៉ាង ហើយជាអ្នកថ្មីជានិច្ច ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ\" ឈ្មោះថាទ្រង់ដាក់ទុកក្នុងទីមិនសមគួរ ទ្រង់លើកដាក់នូវភារៈដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ទ្រង់ឲ្យធ្វើនូវកិច្ចការដែលមិនអាចធ្វើបានឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគដើម្បីកាត់ផ្ដាច់នូវពាក្យសំដីរបស់បុគ្គលនោះ ហើយទ្រង់បង្ហាញថា «ការធ្វើបែបនេះគឺអាចធ្វើទៅបាន ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈ...)។

อากาเส ปาณึ จาเลสีติ นีเล คคนนฺตเร ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิย เหฏฺฐาภาคํ อุปริภาคํ อุภโตปสฺเสสุ ปาณึ สญฺจาเรสิ. อิทญฺจ ปน เตปิฏเก พุทฺธวจเน อสมฺภินฺนปทํ นาม. อตฺตมโนติ ตุฏฺฐจิตฺโต สกมโน, น โทมนสฺเสน ปจฺฉินฺทิตฺวา คหิตมโน. กสฺสปสฺส, ภิกฺขเวติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว ปรวาทํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขูติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «អាកាសេ បាណិំ ចាលេសិ» គឺទ្រង់គ្រវីព្រះហស្តទៅខាងក្រោម ទៅខាងលើ និងទៅកាន់ចំហៀងទាំងសងខាង ប្រៀបដូចជាការបញ្ចេញនូវផ្លេកបន្ទោរជាគូក្នុងកណ្ដាលអាកាសដ៏ខៀវស្រងាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះឈ្មោះថាជាបទដែលមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ពាក្យថា «អត្តមនោ» គឺមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តជារបស់ខ្លួន មិនមែនជាចិត្តដែលត្រូវកាត់ផ្ដាច់ដោយទោមនស្សហើយកាន់យកនោះឡើយ។ ពាក្យថា «កស្សបស្ស ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។

ปสนฺนาการํ [Pg.158] กเรยฺยุนฺติ จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุํ. ตถตฺตาย ปฏิปชฺเชยฺยุนฺติ สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูรยมานา, สมาธิวิปสฺสนา มคฺคผลานํ อาคตฏฺฐาเน ตานิ ตานิ สมฺปาทยมานา ตถาภาวาย ปฏิปชฺเชยฺยุํ. อนุทยนฺติ รกฺขณภาวํ. อนุกมฺปนฺติ มุทุจิตฺตตํ. อุภยญฺเจตํ การุญฺญสฺเสว เววจนํ. กสฺสโป, ภิกฺขเวติ อิทมฺปิ ปุริมนเยเนว ปรวาทํ ปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺถิ เอวรูโป ภิกฺขูติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กสฺสเปน วาติ เอตฺถ จนฺโทปมาทิวเสน โยชนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ.

ពាក្យថា «បសន្នាការំ ករេយ្យុំ» គឺគប្បីប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «តថត្តាយ បដិបជ្ជេយ្យុំ» គឺកាលបើដល់វារៈនៃសីល គប្បីបំពេញសីល កាលបើដល់វារៈនៃសមាធិ វិបស្សនា មគ្គ និងផល គប្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះៗឲ្យសម្រេច ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «អនុទយំ» គឺសភាពចង់រក្សា។ ពាក្យថា «អនុកម្បំ» គឺសភាពមានចិត្តទន់ភ្លន់។ បទទាំងពីរនេះ ជាវេវចនសព្ទនៃសេចក្ដីករុណាតែម្ដង។ ពាក្យថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។ ក្នុងពាក្យថា «កស្សបេន វា» នេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្ដីដោយអំណាចនៃឧបមាដោយព្រះចន្ទជាដើម ហើយយល់ដឹងនូវអត្ថន័យដោយណៃមុននោះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

๔. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាកុលូបកសូត្រ

๑๔๗. จตุตฺเถ กุลูปโกติ กุลฆรานํ อุปคนฺตา. เทนฺตุเยว เมติ ททนฺตุเยว มยฺหํ. สนฺทียตีติ อฏฺฏียติ ปีฬิยติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. จตุตฺถํ.

១៤៧. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «កុលូបកោ» គឺអ្នកចូលទៅជិតផ្ទះនៃត្រកូលទាំងឡាយ。 ពាក្យថា «ទេន្តុយេវ មេ» គឺចូរគេប្រគេនដល់ខ្ញុំតែម្ដងចុះ។ ពាក្យថា «សន្ទីយតិ» គឺធុញទ្រាន់ ញាំញី។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបតាមណៃដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ សូត្រទី ៤ ចប់។

๕. ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាជិណ្ណសូត្រ

๑๔๘. ปญฺจเม ชิณฺโณติ เถโร มหลฺลโก. ครุกานีติ ตํ สตฺถุ สนฺติกา ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน สุตฺตสํสิพฺพเนน เจว อคฺคฬทาเนน จ อเนกานิ ปฏลานิ หุตฺวา ครุกานิ ชาตานิ. นิพฺพสนานีติ ปุพฺเพ ภควตา นิวาเสตฺวา อปนีตตาย เอวํลทฺธนามานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตฺวํ ชิณฺโณ เจว ครุปํสุกูโล จ. คหปตานีติ ปํสุกูลิกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา คหปตีหิ ทินฺนจีวรานิ ธาเรหีติ วทติ. นิมนฺตนานีติ ปิณฺฑปาติกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา สลากภตฺตาทีนิ นิมนฺตนานิ ภุญฺชาหีติ วทติ. มม จ สนฺติเกติ อารญฺญิกงฺคํ วิสฺสชฺเชตฺวา คามนฺตเสนาสเนเยว วสาหีติ วทติ.

១៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «ជិណ្ណោ» គឺព្រះថេរៈមានវ័យចាស់ជរា។ ពាក្យថា «គរុកានិ» គឺចីវរនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលបានទទួលពីសំណាក់ព្រះបរមសាស្ត្រាមក កាលបើដាច់ធ្លាយក្នុងទីនោះៗ ក៏ដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះខ្លះ ប៉ះប៉ះខ្លះ រហូតមានស្រទាប់ជាច្រើនជាន់ ហើយក្លាយជាធ្ងន់។ ពាក្យថា «និព្វសនានិ» គឺចីវរដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្លាប់ប្រើប្រាស់ហើយលះបង់ចោលក្នុងកាលមុន ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «តស្មា» គឺព្រោះហេតុតែអ្នកចាស់ជរាផង ចីវរបង្សុកូលក៏ធ្ងន់ផង។ ពាក្យថា «គហបតានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បង្សុកូលិកង្គធុតង្គ ហើយប្រើប្រាស់នូវចីវរដែលគហបតីទាំងឡាយប្រគេនចុះ។ ពាក្យថា «និមន្តនានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ ហើយឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេនិមន្តមានស្លាកភត្តជាដើមចុះ។ ពាក្យថា «មម ច សន្តិកេ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់អារញ្ញិកង្គធុតង្គ ហើយគង់នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុកចុះ។

นนุ จ ยถา ราชา เสนาปตึ เสนาปติฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺส ราชูปฏฺฐานาทินา อตฺตโน กมฺเมน อาราเธนฺตสฺเสว ตํ ฐานนฺตรํ คเหตฺวา อญฺญสฺส ททมาโน อยุตฺตํ นาม กโรติ, เอวํ สตฺถา มหากสฺสปตฺเถรสฺส ปจฺจุคฺคมนตฺถาย ติคาวุตํ มคฺคํ คนฺตฺวา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร พหุปุตฺตกรุกฺขมูเล นิสินฺโน ตีหิ โอวาเทหิ อุปสมฺปาเทตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตโน จีวรํ ปริวตฺเตตฺวา เถรํ ชาติอารญฺญิกงฺคญฺเจว ชาติปํสุกูลิกงฺคญฺจ [Pg.159] อกาสิ, โส ตสฺมึ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สตฺถุ จิตฺตํ อาราเธนฺตสฺเสว ปํสุกูลาทีนิ วิสฺสชฺชาเปตฺวา คหปติจีวรปฏิคฺคหณาทีสุ นิโยเชนฺโต อยุตฺตํ นาม กโรตีติ. น กโรติ. กสฺมา? อตฺตชฺฌาสยตฺตา. น หิ สตฺถา ธุตงฺคานิ วิสฺสชฺชาเปตุกาโม, ยถา ปน อฆฏฺฏิตา เภริอาทโย สทฺทํ น วิสฺสชฺเชนฺติ, เอวํ อฆฏฺฏิตา เอวรูปา ปุคฺคลา น สีหนาทํ นทนฺตีติ นทาเปตุกาโม สีหนาทชฺฌาสเยน เอวมาห. เถโรปิ สตฺถุ อชฺฌาสยานุรูเปเนว ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ทีฆรตฺตํ อารญฺญิโก เจวา’’ติอาทินา นเยน สีหนาทํ นทติ.

សួរថា៖ ដូចជាព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងសេនាបតីក្នុងតំណែងសេនាបតីហើយ កាលដែលសេនាបតីនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យដោយការបម្រើព្រះរាជាជាដើមដែលជាកិច្ចការរបស់ខ្លួន ព្រះរាជាបែរជាដកហូតតំណែងនោះយកទៅប្រទានដល់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថាធ្វើមិនសមគួរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ៣ គាវុត ដើម្បីទទួលព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ហើយគង់នៅក្រោមដើមឈើឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងណាលន្ទា ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ប្រការ ហើយទ្រង់ផ្លាស់ប្ដូរចីវររបស់ព្រះអង្គជាមួយព្រះថេរៈ ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈជាអ្នកមានអារញ្ញិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត និងមានបង្សុកូលិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត កាលដែលព្រះថេរៈនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះសាស្ត្រាសព្វព្រះហឫទ័យដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ធ្វើតាមព្រះហឫទ័យ ព្រះសាស្ត្រាបែរជាឲ្យព្រះថេរៈលះបង់បង្សុកូលជាដើម ហើយណែនាំឲ្យទទួលចីវររបស់គហបតីជាដើម ឈ្មោះថាទ្រង់ធ្វើមិនសមគួរដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនធ្វើមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ព្រះសាស្ត្រាមិនមែនមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាឲ្យលះបង់ធុតង្គទាំងឡាយឡើយ តែប្រៀបដូចជាស្គរជាដើមដែលគេមិនបានវាយ រមែងមិនបញ្ចេញសំឡេង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលមានសភាពបែបនេះដែលគេមិនបានប៉ះពាល់ រមែងមិនបន្លឺសីហនាទ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់ប្រាថ្នាឲ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវសីហនាទ។ ចំណែកព្រះថេរៈក៏បន្លឺសីហនាទស្របតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្ត្រា ដោយណៃជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃអស់រាត្រីដ៏វែង...»។

ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร นาม อารญฺญิกสฺเสว ลพฺภติ, โน คามนฺตวาสิโน. คามนฺตสฺมิญฺหิ วสนฺโต ทารกสทฺทํ สุณาติ, อสปฺปายรูปานิ ปสฺสติ, อสปฺปาเย สทฺเท สุณาติ, เตนสฺส อนภิรติ อุปฺปชฺชติ. อารญฺญิโก ปน คาวุตํ วา อฑฺฒโยชนํ วา อติกฺกมิตฺวา อรญฺญํ อชฺโฌคาเหตฺวา วสนฺโต ทีปิพฺยคฺฆสีหาทีนํ สทฺเท สุณาติ, เยสํ สวนปจฺจยา อมานุสิกาสวนรติ อุปฺปชฺชติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

ពាក្យថា «ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ» គឺការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ រមែងបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃតែប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងស្រុកឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលនៅក្នុងស្រុក តែងឮសំឡេងក្មេងៗ ឃើញរូបភាពមិនសមគួរ ឮសំឡេងមិនសមគួរ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីមិនត្រេកអរ (អនភិរតី) រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ កាលដើរហួសចម្ងាយ ១ គាវុត ឬកន្លះយោជន៍ ហើយចូលទៅនៅក្នុងព្រៃជ្រៅ តែងឮសំឡេងសត្វខ្លារខិន ខ្លាធំ និងសត្វសីហៈជាដើម ព្រោះតែការឮសំឡេងសត្វទាំងនោះ សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងវិវេកដែលហួសពីវិស័យរបស់មនុស្សរមែងកើតឡើង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកដល់សេចក្ដីត្រេកអរនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

«សេចក្ដីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងហួសពីវិស័យរបស់មនុស្ស រមែងកើតមានដល់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តស្ងប់រំងាប់ ចូលទៅកាន់ផ្ទះដ៏ស្ងាត់ ពិចារណាឃើញធម៌ដោយត្រូវ។»

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานตํ. (ธ. ป. ๓๗๓-๓๗๔);

«ក្នុងកាលណាៗ ភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវសេចក្តីឆ្អែតកាយ និងសេចក្តីរីករាយចិត្ត នោះជាអមតធម៌ សម្រាប់អ្នកដឹងច្បាស់។»

‘‘ปุรโต ปจฺฉโต วาปิ, อปโร เจ น วิชฺชติ;

ตตฺเถว ผาสุ ภวติ, เอกสฺส รมโต วเน’’ติ.

«បើបុគ្គលដទៃមិនមាននៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយទេ សេចក្តីសប្បាយរមែងមានដល់បុគ្គលម្នាក់ឯង អ្នកត្រេកអរក្នុងព្រៃ ក្នុងទីនោះឯង។»

ตถา ปิณฺฑปาติกสฺเสว ลพฺภติ, โน อปิณฺฑปาติกสฺส. อปิณฺฑปาติโก หิ อกาลจารี โหติ, ตุริตจารํ คจฺฉติ, ปริวตฺเตติ, ปลิพุทฺโธว คจฺฉติ, ตตฺถ จ พหุสํสโย โหติ. ปิณฺฑปาติโก ปน น อกาลจารี โหติ, น ตุริตจารํ คจฺฉติ, น ปริวตฺเตติ, อปลิพุทฺโธว คจฺฉติ, ตตฺถ จ น พหุสํสโย โหติ.

សេចក្តីសម្រេច (នូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) យ៉ាងនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ រមែងជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ ដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ផ្លាស់ប្ដូរ (បាត្រ ឬស្លាកភត្ត) ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់ និងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ មិនមែនជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ មិនដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ មិនផ្លាស់ប្ដូរ ដើរទៅដោយគ្មានសេចក្តីកង្វល់ឡើយ និងមិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះឡើយ។

กถํ? อปิณฺฑปาติโก หิ คามโต ทูรวิหาเร วสมาโน กาลสฺเสว ‘‘ยาคุํ วา ปาริวาสิกภตฺตํ วา ลจฺฉามิ, อาสนสาลาย วา ปน [Pg.160] อุทฺเทสภตฺตาทีสุ กิญฺจิเทว มยฺหํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ มกฺกฏกสุตฺตานิ ฉินฺทนฺโต สยิตโครูปานิ อุฏฺฐาเปนฺโต ปาโตว คจฺฉนฺโต อกาลจารี โหติ. มนุสฺเส เขตฺตกมฺมาทีนํ อตฺถาย เคหา นิกฺขนฺเตเยว สมฺปาปุณิตุํ มิคํ อนุพนฺธนฺโต วิย เวเคน คจฺฉนฺโต ตุริตจารี โหติ. อนฺตรา กิญฺจิเทว ทิสฺวา ‘‘อสุกอุปาสโก วา อสุกอุปาสิกา วา เคเห, โน เคเห’’ติ ปุจฺฉติ, ‘‘โน เคเห’’ติ สุตฺวา ‘‘อิทานิ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ? อคฺคิทฑฺโฒ วิย ปเวธติ, สยํ ปจฺฉิมทิสํ คนฺตุกาโม ปาจีนทิสาย สลากํ ลภิตฺวา อญฺญํ ปจฺฉิมทิสาย ลทฺธสลากํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ ปจฺฉิมทิสํ คมิสฺสามิ, มม สลากํ ตุมฺเห คณฺหถ, ตุมฺหากํ สลากํ มยฺหํ เทถา’’ติ สลากํ ปริวตฺเตติ. เอกํ วา ปน สลากภตฺตํ อาหริตฺวา ปริภุญฺชนฺโต ‘‘อปรสฺสาปิ สลากภตฺตสฺส ปตฺตํ เทถา’’ติ มนุสฺเสหิ วุตฺเต, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เทถ, อหํ มยฺหํ ปตฺเต ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา ตุมฺหากํ ปตฺตํ ทสฺสามี’’ติ อญฺญสฺส ปตฺตํ ทาเปตฺวา ภตฺเต อาหเฏ อตฺตโน ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตํ ปฏิเทนฺโต ปตฺตํ ปริวตฺเตติ นาม. วิหาเร ราชราชมหามตฺตาทโย มหาทานํ เทนฺติ, อิมินา จ ภิยฺโย ทูรคาเม สลากา ลทฺธา, ตตฺถ อคจฺฉนฺโต ปุน สตฺตาหํ สลากํ น ลภตีติ อลาภภเยน คจฺฉติ, เอวํ คจฺฉนฺโต ปลิพุทฺโธ หุตฺวา คจฺฉติ นาม. ยสฺส เจส สลากภตฺตาทิโน อตฺถาย คจฺฉติ, ‘‘ตํ ทสฺสนฺติ นุ โข เม, อุทาหุ น ทสฺสนฺติ, ปณีตํ นุ โข ทสฺสนฺติ, อุทาหุ ลูขํ, โถกํ นุ โข, อุทาหุ พหุกํ, สีตลํ นุ โข, อุทาหุ อุณฺห’’นฺติ เอวํ ตตฺถ จ พหุสํสโย โหติ.

តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ កាលរស់នៅក្នុងវិហារដ៏ឆ្ងាយពីស្រុក រមែងគិតតាំងពីព្រលឹមថា «អាត្មាអញនឹងបានយ៉ាគូ ឬភត្តដែលគេទុកពីយប់មិញ ឬមួយចំណែកណាមួយក្នុងឧទ្ទេសភត្តជាដើម នឹងបានដល់អាត្មាអញក្នុងសាលាឆាន់» ហើយក៏ដើរទៅទាំងព្រលឹម កាត់សរសៃពីងពាង ធ្វើឲ្យពួកគោដែលដេកឲ្យក្រោកឡើង ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ។ ភិក្ខុនោះប្រញាប់ប្រញាល់ដើរទៅយ៉ាងលឿន ប្រៀបដូចជាព្រានដេញតាមសត្វម្រឹគ ដើម្បីឲ្យទាន់ពួកមនុស្សដែលទើបតែចេញពីផ្ទះទៅធ្វើការងារស្រែចម្ការជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ កាលឃើញឧបាសក ឬឧបាសិកាណាម្នាក់ ក៏សួរថា «ឧបាសកឈ្មោះនេះ ឬឧបាសិកាឈ្មោះនេះ នៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» លុះឮថា «មិននៅផ្ទះទេ» ក៏ញាប់ញ័រដូចជាត្រូវភ្លើងរលាក ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងបានពីណា?» ខ្លួនឯងចង់ទៅទិសខាងលិច ប៉ុន្តែបានស្លាកក្នុងទិសខាងកើត ក៏ចូលទៅរកភិក្ខុដទៃដែលបានស្លាកក្នុងទិសខាងលិច ហើយនិយាយថា «លោកម្ចាស់ ខ្ញុំនឹងទៅទិសខាងលិច សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកស្លាករបស់ខ្ញុំ ហើយសូមប្រគល់ស្លាករបស់លោកម្ចាស់មកឲ្យខ្ញុំវិញ» នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរស្លាក។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុអ្នកនាំយកស្លាកភត្តមួយចំណែកមកឆាន់ កាលពួកមនុស្សនិយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រសម្រាប់ស្លាកភត្តមួយទៀតមក» ក៏និយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្ររបស់លោកមក ខ្ញុំនឹងដាក់ភត្តក្នុងបាត្ររបស់ខ្ញុំ រួចនឹងប្រគល់បាត្ររបស់លោកជូនវិញ» ហើយសុំបាត្រពីភិក្ខុដទៃ នាំយកភត្តមកដាក់ក្នុងបាត្ររបស់ខ្លួន រួចប្រគល់បាត្រនោះទៅវិញ នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរបាត្រ។ ក្នុងវិហារ ពួកស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម រមែងថ្វាយមហាទាន ហើយភិក្ខុនេះបានស្លាកជាច្រើនក្នុងស្រុកដ៏ឆ្ងាយ បើមិនទៅទីនោះទេ ក៏ខ្លាចក្រែងមិនបានស្លាកក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃទៀត ទើបដើរទៅដោយការខ្លាចបាត់បង់លាភ ភិក្ខុដែលដើរទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុនោះដើរទៅដើម្បីស្លាកភត្តជាដើមនោះ រមែងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះថា «តើគេនឹងប្រគេនអាត្មាអញ ឬមិនប្រគេនទេ? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ប្រណីត ឬរបស់សៅហ្មង? តើគេនឹងប្រគេនតិច ឬច្រើន? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ត្រជាក់ ឬរបស់ក្តៅ?» យ៉ាងនេះជាដើម។

ปิณฺฑปาติโก ปน กาลสฺเสว วุฏฺฐาย วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกตฺวา กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา มหาชนสฺส อุฬุงฺกภิกฺขาทีนิ ทาตุํ ปโหนกกาเล คจฺฉตีติ น อกาลจารี โหติ, เอเกกํ ปทวารํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา วิปสฺสนฺโต คจฺฉตีติ น ตุริตจารี โหติ, อตฺตโน ครุภาเวน ‘‘อสุโก เคเห, น เคเห’’ติ น ปุจฺฉติ, สลากภตฺตาทีนิเยว น คณฺหาติ. อคณฺหนฺโต กึ ปริวตฺเตสฺสติ? น อญฺญสฺส วเสน ปลิพุทฺโธว โหติ[Pg.161], กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโต ยถารุจิ คจฺฉติ, อิตโร วิย น พหุสํสโย โหติ. เอกสฺมึ คาเม วา วีถิยา วา อลภิตฺวา อญฺญตฺถ จรติ. ตสฺมิมฺปิ อลภิตฺวา อญฺญตฺถ จรนฺโต มิสฺสโกทนํ สงฺกฑฺฒิตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา คจฺฉติ.

ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចហើយ ជម្រះរាងកាយ ចូលទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន កំណត់ដឹងនូវពេលវេលា ហើយដើរទៅក្នុងកាលដែលមហាជនអាចប្រគេនយ៉ាគូ និងភិក្ខាជាដើមបាន ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ។ ភិក្ខុនោះដើរទៅទាំងចម្រើនវិបស្សនា ដោយបែងចែកជំហាននីមួយៗជា ៦ ភាគ ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ឡើយ។ ដោយសេចក្តីអត់ធន់របស់ខ្លួន ភិក្ខុនោះមិនសួរថា «អ្នកនេះនៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» ឡើយ មិនទទួលយកស្លាកភត្តជាដើមឡើយ។ កាលមិនទទួល តើនឹងផ្លាស់ប្ដូរអ្វី? មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីកង្វល់ព្រោះតែបុគ្គលដទៃឡើយ តែងដើរទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត ទាំងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនដូចភិក្ខុដទៃឡើយ។ បើមិនបានក្នុងស្រុកមួយ ឬក្នុងច្រកផ្លូវមួយ ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃ。 កាលមិនបានក្នុងទីនោះទៀត ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃទៀត ប្រមូលបានចង្ហាន់លាយឡំគ្នា ហើយឆាន់ដូចជាអមតរស រួចក៏ដើរទៅ។

ปํสุกูลิกสฺเสว ลพฺภติ, โน อปํสุกูลิกสฺส. อปํสุกูลิโก หิ วสฺสาวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ, น เสนาสนสปฺปายํ ปริเยสติ. ปํสุกูลิโก ปน น วสฺสาวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ, เสนาสนสปฺปายเมว ปริเยสติ. เตจีวริกสฺเสว ลพฺภติ, น อิตรสฺส. อเตจีวริโก หิ พหุภณฺโฑ พหุปริกฺขาโร โหติ, เตนสฺส ผาสุวิหาโร นตฺถิ. อปฺปิจฺฉาทีนญฺเจว ลพฺภติ, น อิตเรสนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สมฺปสฺสมาโน’’ติ. ปญฺจมํ.

សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូលិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ តែងត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈ តែមិនស្វែងរកសេនាសនៈដ៏សមគួរឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ មិនត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈឡើយ តែងស្វែងរកតែសេនាសនៈដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គ រមែងជាអ្នកមានរបស់របរច្រើន មានបរិក្ខារច្រើន ហេតុនោះ ការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុនោះក៏មិនមាន។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា — «កាលសម្លឹងមើលឃើញនូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួន»។ ចប់ ភាគទីប្រាំ។

๖. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

៦. សេចក្តីអធិប្បាយឱវាទសូត្រ

๑๔๙. ฉฏฺเฐ อหํ วาติ กสฺมา อาห? เถรํ อตฺตโน ฐาเน ฐปนตฺถํ. กึ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา นตฺถีติ? อตฺถิ. เอวํ ปนสฺส อโหสิ ‘‘อิเม น จิรํ ฐสฺสนฺติ, กสฺสโป ปน วีสวสฺสสตายุโก, โส มยิ ปรินิพฺพุเต สตฺตปณฺณิคุหายํ นิสีทิตฺวา ธมฺมวินยสงฺคหํ กตฺวา มม สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณกาลปวตฺตนกํ กริสฺสติ, อตฺตโน ตํ ฐาเน ฐเปมิ, เอวํ ภิกฺขู กสฺสปสฺส สุสฺสูสิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห. ทุพฺพจาติ ทุกฺเขน วตฺตพฺพา. โทวจสฺสกรเณหีติ ทุพฺพจภาวกรเณหิ. อปฺปทกฺขิณคฺคาหิโนติ อนุสาสนึ สุตฺวา ปทกฺขิณํ น คณฺหนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ น ปฏิปชฺชนฺติ, อปฺปฏิปชฺชนฺตา วามคาหิโน นาม ชาตาติ ทสฺเสติ. อจฺจาวทนฺเตติ อติกฺกมฺม วทนฺเต, สุตปริยตฺตึ นิสฺสาย อติวิย วาทํ กโรนฺเตติ อตฺโถ. โก พหุตรํ ภาสิสฺสตีติ ธมฺมํ กเถนฺโต โก พหุํ ภาสิสฺสติ, กึ ตฺวํ, อุทาหุ อหนฺติ? โก สุนฺทรตรนฺติ, เอโก พหุํ ภาสนฺโต อสหิตํ อมธุรํ ภาสติ, เอโก สหิตํ มธุรํ, ตํ สนฺธายาห ‘‘โก สุนฺทรตร’’นฺติ? เอโก ปน พหุญฺจ สุนฺทรญฺจ กเถนฺโต จิรํ น ภาสติ, ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ, เอโก อทฺธานํ ปาเปติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘โก จิรตร’’นฺติ? ฉฏฺฐํ.

១៤៩. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «តថាគត» (ឬ «អាត្មាអញ») ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់? គឺដើម្បីតាំងព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចុះព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លាន មិនមានទេឬ? មាន。 ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លានទាំងនេះ នឹងមិនគង់នៅអស់កាលយូរឡើយ ចំណែកឯព្រះកស្សបៈមានអាយុប្រមាណ ១២០ ឆ្នាំ កាលដែលតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ គាត់នឹងអង្គុយក្នុងគុហាសត្តបណ្ណិ ធ្វើសង្គាយនាព្រះធម៌ និងព្រះវិន័យ ធ្វើឲ្យសាសនារបស់តថាគតស្ថិតនៅអស់កាលប្រមាណ ៥០០០ ឆ្នាំ អាត្មាអញនឹងតាំងគាត់ទុកក្នុងឋានៈរបស់អាត្មាអញ យ៉ាងនេះ ពួកភិក្ខុនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់ព្រះកស្សបៈថាជាពាក្យដែលគួរស្ដាប់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dubbacā គឺក្រៅពីប្រដៅបានដោយងាយ (ប្រដៅបានដោយលំបាក)។ ពាក្យថា Dovacassakaraṇehī គឺធម៌ដែលធ្វើឲ្យជាអ្នកប្រដៅលំបាក。 ពាក្យថា Appadakkhiṇaggāhinoti គឺកាលបានស្ដាប់ការប្រដៅហើយ មិនទទួលយកដោយគោរព មិនប្រតិបត្តិតាមការប្រដៅ ពួកភិក្ខុដែលមិនប្រតិបត្តិតាម ឈ្មោះថាជាអ្នកកាន់យកខាងឆ្វេង (កាន់យកខុសផ្លូវ) ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា Accāvadanteti គឺនិយាយកន្លងហួសគ្នាទៅវិញទៅមក គឺអាស្រ័យនូវបរិយត្តិធម៌ដែលបានរៀនសូត្រមក ហើយធ្វើការជជែកដេញដោលគ្នាជាខ្លាំង នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Ko bahutaraṃ bhāsissatīti គឺកាលសម្តែងធម៌ តើនរណានឹងនិយាយបានច្រើនជាង តើលោក ឬតថាគត? ពាក្យថា Ko sundarataranti គឺម្នាក់និយាយច្រើន តែមិនសមហេតុផល មិនផ្អែមល្ហែម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយសមហេតុផល ផ្អែមល្ហែម ព្រះអង្គសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយពីរោះជាង?»។ ម៉្យាងទៀត ម្នាក់និយាយច្រើនផង ពីរោះផង តែនិយាយមិនបានយូរ ក៏ក្រោកឡើងភ្លាម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយបានយូរអង្វែង ព្រះអង្គសំដៅយកការនិយាយបានយូរអង្វែងនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយបានយូរជាង?»។ ចប់ ភាគទីប្រាំមួយ។

๗. ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្តីអធិប្បាយទុតិយឱវាទសូត្រ

๑๕๐. สตฺตเม [Pg.162] สทฺธาติ โอกปฺปนสทฺธา. วีริยนฺติ กายิกเจตสิกํ วีริยํ. ปญฺญาติ กุสลธมฺมชานนปญฺญา. น สนฺติ ภิกฺขู โอวาทกาติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส โอวาทกา อนุสาสกา กลฺยาณมิตฺตา นตฺถีติ อิทํ, ภนฺเต, ปริหานนฺติ ทสฺเสติ. สตฺตมํ.

១៥០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Saddhā គឺសទ្ធាដែលជឿស៊ប់ (ឱកប្បនសទ្ធា)។ ពាក្យថា Vīriyaṃ គឺវីរិយៈផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Paññā គឺបញ្ញាដែលដឹងនូវកុសលធម៌។ ពាក្យថា Na santi bhikkhū ovādakā គឺបុគ្គលនេះមិនមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកប្រដៅ ព្រះអង្គបង្ហាញថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសេចក្តីសាបសូន្យ»។ ចប់ ភាគទីប្រាំពីរ။

๘. ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្តីអធិប្បាយតតិយឱវាទសូត្រ

๑๕๑. อฏฺฐเม ตถา หิ ปนาติ ปุพฺเพ โสวจสฺสตาย, เอตรหิ จ โทวจสฺสตาย การณปฏฺฐปเน นิปาโต. ตตฺราติ เตสุ เถเรสุ. โก นามายํ ภิกฺขูติ โก นาโม อยํ ภิกฺขุ? กึ ติสฺสตฺเถโร กึ นาคตฺเถโรติ? ตตฺราติ ตสฺมึ เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเน. ตถตฺตายาติ ตถาภาวาย, อารญฺญิกาทิภาวายาติ อตฺโถ. สพฺรหฺมจาริกาโมติ ‘‘อิเม มํ ปริวาเรตฺวา จรนฺตู’’ติ เอวํ กาเมติ อิจฺฉติ ปตฺเถตีติ สพฺรหฺมจาริกาโม. ตถตฺตายาติ ลาภสกฺการนิพฺพตฺตนตฺถาย. พฺรหฺมจารุปทฺทเวนาติ โย สพฺรหฺมจารีนํ จตูสุ ปจฺจเยสุ อธิมตฺตจฺฉนฺทราโค อุปทฺทโวติ วุจฺจติ, เตน อุปทฺทุตา. อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา. พฺรหฺมจาริอภิปตฺถเนนาติ พฺรหฺมจารีนํ อธิมตฺตปตฺถนาสงฺขาเตน จตุปจฺจยภาเวน. อฏฺฐมํ.

១៥១. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Tathā hi pana ជានិបាតក្នុងការពន្យល់ហេតុនៃការជាអ្នកប្រដៅងាយក្នុងកាលមុន និងការជាអ្នកប្រដៅលំបាកក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងចំណោមព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko nāmāyaṃ bhikkhū គឺភិក្ខុនេះមានឈ្មោះអ្វី? តើជាព្រះតិស្សត្ថេរ ឬព្រះនាគត្ថេរ? ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងកាលដែលសក្ការៈយ៉ាងនោះត្រូវបានធ្វើឡើង។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើម នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Sabrahmacārikāmo គឺភិក្ខុដែលប្រាថ្នា ចង់បាន ផ្សងថា «សូមឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនេះចោមរោមអាត្មាអញត្រេចទៅ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្រហ្មចារីកាមៈ (អ្នកប្រាថ្នាភិក្ខុរួមព្រហ្មចារ្យ)។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីញ៉ាំងលាភសក្ការៈឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Brahmacārupaddavenāti គឺសេចក្តីតម្រេកក្នុងឆន្ទៈដ៏ហួសប្រមាណក្នុងបច្ច័យ ៤ របស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ហៅថា ឧបទ្រព (គ្រឿងរារាំង) ភិក្ខុទាំងឡាយត្រូវឧបទ្រពនោះបៀតបៀនហើយ។ ពាក្យថា Abhipatthanā គឺសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា Brahmacāriabhipatthanenāti គឺដោយសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណរបស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ដែលពោលគឺសេចក្តីចង់បានក្នុងបច្ច័យ ៤។ ចប់ ភាគទីប្រាំបី។

๙. ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្តីអធិប្បាយឈានាភិញ្ញាសូត្រ

๑๕๒. นวเม ยาวเทว อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามิ. ยานิ ปน อิโต ปรํ วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทินา นเยน จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ, สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติอาทินา นเยน จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธนฺติ เอวํ นิโรธสมาปตฺติ, อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทินา นเยน ปญฺจ โลกิกาภิญฺญา จ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ อนุปทวณฺณนาย เจว ภาวนาวิธาเนน จ สทฺธึ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙) วิตฺถาริตเมว. ฉฬภิญฺญาย ปน อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. อนาสวนฺติ อาสวานํ อปจฺจยภูตํ. เจโตวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตผลปญฺญํ. นวมํ.

១៥២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Yāvadeva ākaṅkhāmī គឺត្រឹមតែសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយបន្ទាប់ពីនេះ គឺរូបាវចរឈាន ៤ ដោយន័យជាដើមថា «វិវេកចាកកាមទាំងឡាយ» អរូបសមាបត្តិ ៤ ដោយន័យជាដើមថា «កន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង» និរោធសមាបត្តិ យ៉ាងនេះថា «កន្លងនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈដោយប្រការទាំងពួង ហើយសម្រេចនូវសញ្ញាវេទយិតនិរោធ» និងលោកិយអភិញ្ញា ៥ ដោយន័យជាដើមថា «សម្តែងឫទ្ធិបានច្រើនប្រការ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបាលីនោះ សេចក្តីណាដែលគួរនិយាយ សេចក្តីនោះទាំងអស់ ព្រមទាំងការអធិប្បាយតាមលំដាប់បទ និងវិធីចម្រើនភាវនា ខ្ញុំបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ចំណែកក្នុងអភិញ្ញា ៦ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayā គឺដោយការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Anāsavaṃ គឺមិនមានបច្ច័យនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Cetovimuttiṃ គឺអរហត្តផលសមាធិ។ ពាក្យថា Paññāvimuttiṃ គឺអរហត្តផលបញ្ញា។ ចប់ ភាគទីប្រាំបួន。

๑๐. อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបស្សយសូត្រ

๑๕๓. ทสเม [Pg.163] อายาม, ภนฺเตติ กสฺมา ภิกฺขุนีอุปสฺสยคมนํ ยาจติ? น ลาภสกฺการเหตุ, กมฺมฏฺฐานตฺถิกา ปเนตฺถ ภิกฺขุนิโย อตฺถิ, ตา อุสฺสุกฺกาเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปสฺสามีติ ยาจติ. นนุ จ โส สยมฺปิ เตปิฏโก พหุสฺสุโต, กึ สยํ กเถตุํ น สกฺโกตีติ? โน น สกฺโกติ. พุทฺธปฏิภาคสฺส ปน สาวกสฺส กถํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ ยาจติ. พหุกิจฺโจ ตฺวํ พหุกรณีโยติ กึ เถโร นวกมฺมาทิปสุโต, เยน นํ เอวมาหาติ? โน, สตฺถริ ปน ปรินิพฺพุเต จตสฺโส ปริสา อานนฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิทานิ กสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา จรถ, กสฺส ปริเวณํ สมฺมชฺชถ, กสฺส มุโขทกํ เทถา’’ติ โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. เถโร ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา, วุทฺธสรีเรปิ นิลฺลชฺโชว มจฺจุราชา ปหริ. เอสา สงฺขารานํ ธมฺมตา, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถา’’ติ ปริสํ สญฺญาเปติ. อิทมสฺส พหุกิจฺจํ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. สนฺทสฺเสสีติ ปฏิปตฺติคุณํ ทสฺเสสิ. สมาทเปสีติ คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ สมุสฺสาเหสิ. สมฺปหํเสสีติ ปฏิลทฺธคุเณน โมทาเปสิ.

១៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា Āyāma, bhante ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទសូមយាងទៅកាន់លំនៅរបស់ភិក្ខុនី? មិនមែនព្រោះហេតុនៃលាភសក្ការៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះក្នុងទីនោះ មានពួកភិក្ខុនីដែលប្រាថ្នាកម្មដ្ឋាន ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងពួកនាងឲ្យខ្វល់ខ្វាយ ហើយសម្តែងកម្មដ្ឋានប្រាប់»។ ចុះព្រះអានន្ទនោះ ខ្លួនឯងក៏ជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាពហុស្សូត តើមិនអាចសម្តែងដោយខ្លួនឯងបានទេឬ? មិនមែនជាមិនអាចសម្តែងបានឡើយ គឺអាចសម្តែងបាន។ ប៉ុន្តែ ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅ ដោយគិតថា «ពួកនាងនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់មហាသာវក ដែលមានសភាពដូចជាព្រះពុទ្ធថាជាពាក្យគួរជឿជាក់»។ ពាក្យថា Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo តើព្រះថេរៈ (ព្រះកស្សបៈ) និយាយយ៉ាងនេះ សំដៅយកការដែលព្រះអានន្ទខ្វល់ខ្វាយនឹងនវកម្ម (ការសាងសង់ថ្មី) ជាដើមឬ? មិនមែនឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះសាស្តាបរិនិព្វានទៅហើយ ពួកបរិស័ទទាំង ៤ ចូលទៅរកព្រះអានន្ទត្ថេរ ហើយយំសោកខ្សឹកខ្សួលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ឥឡូវនេះ លោកម្ចាស់កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់នរណាដើរទៅ? បោសសម្អាតបរិវេណរបស់នរណា? ប្រគេនទឹកលុបព្រះភក្ត្រដល់នរណា?» ព្រះថេរៈក៏សម្រាលទុក្ខពួកបរិស័ទនោះថា «សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀងឡើយ សូម្បីតែព្រះសរីរៈរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះស្តេចមច្ចុរាជដ៏គ្មានសេចក្តីអៀនខ្មាសក៏នៅតែបៀតបៀនបាន នេះជាធម្មតារបស់សង្ខារទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាកុំសោកសៅឡើយ កុំយំទួញឡើយ»។ នេះជាកិច្ចដ៏ច្រើនរបស់ព្រះអានន្ទនោះ ព្រះថេរៈសំដៅយកកិច្ចនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sandassesi គឺបង្ហាញនូវគុណនៃការប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា Samadapesi គឺញ៉ាំងឲ្យកាន់យក (នូវវិបស្សនា)។ ពាក្យថា Samuttejesi គឺញ៉ាំងឲ្យអាចហាន (ញ៉ាំងឲ្យខំប្រឹងប្រែង)។ ពាក្យថា Sampahamsesi គឺញ៉ាំងឲ្យរីករាយដោយគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ។ ចប់ ភាគទីដប់។

ถุลฺลติสฺสาติ สรีเรน ถูลา, นาเมน ติสฺสา. เวเทหมุนิโนติ ปณฺฑิตมุนิโน. ปณฺฑิโต หิ ญาณสงฺขาเตน เวเทน อีหติ สพฺพกิจฺจานิ กโรติ, ตสฺมา ‘‘เวเทโห’’ติ วุจฺจติ. เวเทโห จ โส มุนิ จาติ, เวเทหมุนิ. ธมฺมํ ภาสิตพฺพํ มญฺญตีติ ติปิฏกธรสฺส ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส สมฺมุเข สยํ อรญฺญวาสี ปํสุกูลิโก สมาโน ‘‘ธมฺมกถิโก อห’’นฺติ ธมฺมํ ภาสิตพฺพํ มญฺญติ. อิทํ กึ ปน, กถํ ปนาติ? อวชานมานา ภณติ. อสฺโสสีติ อญฺเญน อาคนฺตฺวา อาโรจิตวเสน อสฺโสสิ. อาคเมหิ ตฺวํ, อาวุโสติ ติฏฺฐ ตฺวํ, อาวุโส. มา เต สงฺโฆ อุตฺตริ อุปปริกฺขีติ มา ภิกฺขุสงฺโฆ อติเรกโอกาเส ตํ อุปปริกฺขีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘อานนฺเทน พุทฺธปฏิภาโค สาวโก วาริโต, เอกา ภิกฺขุนี น วาริตา, ตาย สทฺธึ สนฺถโว วา สิเนโห วา ภวิสฺสตี’’ติ มา ตํ สงฺโฆ เอวํ อมญฺญีติ.

ពាក្យថា Thullatissā (នាងថុល្លតិស្សា) គឺនាងមានរាងកាយធាត់ធំ មានឈ្មោះថា តិស្សា។ ពាក្យថា Vedehamuninoti គឺព្រះមុនីដ៏ជាបណ្ឌិត (ព្រះអានន្ទ)។ ព្រោះថា បណ្ឌិតរមែងខ្វល់ខ្វាយ ធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួង ដោយវេទ ពោលគឺប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ទើបហៅថា "វេទេហៈ"។ លោកជាវេទេហៈផង ជាមុនីផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វេទេហមុនី។ ពាក្យថា Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti គឺនាងភិក្ខុនីនោះ យល់ឃើញថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌ នៅចំពោះមុខព្រះអានន្ទ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាធម្មភណ្ឌាគារិក ដោយគិតថា "អាត្មាអញ ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃ ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូល ជាធម្មកថិក" ដូច្នេះ ទើបសំគាល់ថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា "ចុះនេះជាអ្វី យ៉ាងណាទៅវិញ?" គឺនាងនិយាយដោយសេចក្តីមើលងាយ។ ពាក្យថា Assosīti គឺបានឮ ព្រោះមានអ្នកដទៃមកប្រាប់។ ពាក្យថា Āgamehi tvaṃ, āvusoti គឺសូមលោកបង្អង់សិន ម្នាលអាវុសោ។ ពាក្យថា Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti គឺកុំបីភិក្ខុសង្ឃស៊ើបសួរពិចារណាលើលោក ក្នុងឱកាសដ៏ហួសប្រមាណឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា "ព្រះអានន្ទបានហាមឃាត់មហាសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ តែមិនបានហាមឃាត់ភិក្ខុនីម្នាក់ឡើយ សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ មុខជាមានជាមួយនឹងនាងភិក្ខុនីនោះជាមិនខាន" កុំបីសង្ឃគិតចំពោះលោកយ៉ាងនេះឡើយ។

อิทานิ [Pg.164] อตฺตโน พุทฺธปฏิภาคภาวํ ทีเปนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโสติอาทิมาห? สตฺตรตนนฺติ สตฺตหตฺถปฺปมาณํ. นาคนฺติ หตฺถึ. อฑฺฒฏฺฐรตนํ วาติ อฑฺฒรตเนน อูนอฏฺฐรตนํ, ปุริมปาทโต ปฏฺฐาย ยาว กุมฺภา วิทตฺถาธิกสตฺตหตฺถุพฺเพธนฺติ อตฺโถ. ตาลปตฺติกายาติ ตรุณตาลปณฺเณน. จวิตฺถาติ จุตา, น มตา วา นฏฺฐา วา, พุทฺธปฏิภาคสฺส ปน สาวกสฺส อุปวาทํ วตฺวา มหากสฺสปตฺเถเร ฉหิ อภิญฺญาหิ สีหนาทํ นทนฺเต ตสฺสา กาสาวานิ กณฺฏกสาขา วิย กจฺฉุสาขา วิย จ สรีรํ ขาทิตุํ อารทฺธานิ, ตานิ หาเรตฺวา เสตกานิ นิวตฺถกฺขเณเยวสฺสา จิตฺตสฺสาโท อุทปาทีติ. ทสมํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពស្មើដោយព្រះពុទ្ធរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "taṃ kiṃ maññasi, āvuso" (ម្នាលអាវុសោ អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាដូចម្តេច?)។ ពាក្យថា Sattaratananti គឺមានប្រមាណ ៧ ហត្ថ។ ពាក្យថា Nāganti គឺដំរីសារ។ ពាក្យថា Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti គឺ ៨ ហត្ថ ថយចុះកន្លះហត្ថ (គឺ ៧ ហត្ថកន្លះ) សេចក្តីថា កម្ពស់ ៧ ហត្ថ លើសដោយមួយចំអាម ចាប់តាំងពីជើងមុខ រហូតដល់កំប៉ោយដំរី។ ពាក្យថា Tālapattikāyāti គឺដោយស្លឹកត្នោតខ្ចី។ ពាក្យថា Cavitthāti គឺចាកចេញទៅ (សឹក) មិនមែនស្លាប់ ឬវិនាសឡើយ តែព្រោះពោលពាក្យតិះដៀលចំពោះព្រះសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ កាលដែលព្រះមហាកស្សបត្ថេរកំពុងបន្លឺសីဟនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ស្បង់ចីវរទាំងឡាយរបស់នាងក៏ចាប់ផ្តើមចាក់រោលរាងកាយរបស់នាង ដូចជាមែកឈើមានបន្លា ឬដូចជាមែកឈើមានជ័ររមាស់ លុះនាងដោះស្បង់ចីវរទាំងនោះចេញ ហើយស្លៀកដណ្តប់សំពត់ស ក្នុងខណៈនោះឯង សេចក្តីស្ងប់រំងាប់ចិត្តក៏កើតមានដល់នាង។ សូត្រទី ១០ ចប់។

๑๑. จีวรสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចីវរសូត្រ

๑๕๔. เอกาทสเม ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิตสฺส คิริโน ทกฺขิณภาเค ชนปโท ทกฺขิณาคิริ นาม, ตสฺมึ จาริกํ จรตีติ อตฺโถ. จาริกา จ นาม ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จ. ตตฺถ ยํ เอกจฺโจ เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ปตฺตจีวรํ อํเส ลคฺเคตฺวา ฉตฺตํ อาทาย สรีรโต เสเทหิ ปคฺฆรนฺเตหิ ทิวเสน สตฺตฏฺฐโยชนานิ คจฺฉติ, ยํ วา ปน พุทฺธา กิญฺจิเทว โพธเนยฺยสตฺตํ ทิสฺวา โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ ขเณน คจฺฉนฺติ, เอสา ตุริตจาริกา นาม. เทวสิกํ ปน คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ ติคาวุตํ โยชนนฺติ เอตฺตกํ อทฺธานํ อชฺชตนาย นิมนฺตนํ อธิวาสยโต ชนสงฺคหํ กโรโต คมนํ, เอสา อตุริตจาริกา นาม. อยํ อิธ อธิปฺเปตา.

១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា dakkhiṇāgirisminti គឺជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ សេចក្តីថា ត្រេចទៅកាន់ចារិកក្នុងជនបទនោះ។ ឯចារិកនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ ទុរិតចារិក (ចារិកប្រញាប់ប្រញាល់) និង អទុរិតចារិក (ចារិកមិនប្រញាប់ប្រញាល់)។ ក្នុងចារិកទាំងពីរនោះ ការដែលភិក្ខុខ្លះ ស្លៀកស្បង់មួយ ដណ្តប់ចីវរមួយ ស្ពាយបាត្រនិងចីវរលើស្មា កាន់ឆ័ត្រ ដើរទៅកាន់ចម្ងាយ ៧-៨ យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃ ដោយមានញើសហូរចេញពីរាងកាយក្តី មួយវិញទៀត ការដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ទតឃើញសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹងណាមួយ ហើយយាងទៅកាន់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ ឬ ១០០០ យោជន៍ ដោយមួយរំពេចក្តី នេះហៅថា ទុរិតចារិក។ ចំណែកឯការយាងទៅកាន់ចម្ងាយត្រឹមតែ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ ៣ គាវុត ឬ ១ យោជន៍ ជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីទទួលការនិមន្តសម្រាប់ថ្ងៃនោះ និងដើម្បីសង្គ្រោះដល់ប្រជាជន នេះហៅថា អទុរិតចារិក។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអទុរិតចារិកនេះឯង។

นนุ จ เถโร ปญฺจวีสติ วสฺสานิ ฉายา วิย ทสพลสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉนฺโตว อโหสิ, ‘‘กหํ อานนฺโท’’ติ วจนสฺส โอกาสเมว น อทาสิ, โส กิสฺมึ กาเล ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จริตุํ โอกาสํ ลภตีติ? สตฺถุ ปรินิพฺพานสํวจฺฉเร. ปรินิพฺพุเต กิร สตฺถริ มหากสฺสปตฺเถโร สตฺถุ ปรินิพฺพาเน สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ปญฺจสเต ภิกฺขู อุจฺจินิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมวินยํ สงฺคายิสฺสาม, ตุมฺเห ปุเร [Pg.165] วสฺสูปนายิกาย อตฺตโน ปลิโพธํ อุจฺฉินฺทิตฺวา ราชคเห สนฺนิปตถา’’ติ วตฺวา อตฺตนา ราชคหํ คโต. อานนฺทตฺเถโรปิ ภควโต ปตฺตจีวรํ อาทาย มหาชนํ สญฺญาเปนฺโต สาวตฺถึ คนฺตฺวา ตโต นิกฺขมฺม ราชคหํ คจฺฉนฺโต ทกฺขิณาคิริสฺมึ จาริกํ จริ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

សួរថា ចុះព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) បានដើរតាមក្រោយព្រះទសពល ដូចជាស្រមោលអន្ទោលតាមប្រាណ អស់រយៈពេល ២៥ វស្សា មិនដែលទុកឱកាសឲ្យមានពាក្យសួរថា "ព្រះអានន្ទនៅឯណា?" ឡើយ ចុះលោកបានឱកាសដើម្បីត្រេចចារិកទៅជាមួយភិក្ខុសង្ឃក្នុងពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងឆ្នាំដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វាន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ គង់នៅក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃដែលប្រជុំគ្នាក្នុងពិធីបរិនិព្វានរបស់ព្រះសាស្តា បានជ្រើសរើសភិក្ខុ ៥០០ រូប ដើម្បីសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យើងនឹងនៅចាំវស្សាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ សូមអ្នកទាំងឡាយកាត់ផ្តាច់នូវកង្វល់របស់ខ្លួន មុនថ្ងៃចូលវស្សា ហើយមកប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះចុះ" លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ លោកក៏អញ្ជើញទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏បានកាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះមានព្រះភាគ យាងទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដើម្បីញ៉ាំងមហាជនឲ្យយល់ដឹង រួចចេញពីក្រុងសាវត្ថីនោះ ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏បានត្រេចចារិកទៅក្នុងជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកហេតុការណ៍នោះឯង។

เยภุยฺเยน กุมารภูตาติ เย เต หีนายาวตฺตา นาม, เต เยภุยฺเยน กุมารกา ทหรา ตรุณา เอกวสฺสิกทฺเววสฺสิกา ภิกฺขู เจว อนุปสมฺปนฺนกุมารกา จ. กสฺมา ปเนเต ปพฺพชิตา, กสฺมา หีนายาวตฺตาติ? เตสํ กิร มาตาปิตโร จินฺเตสุํ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร สตฺถุ วิสฺสาสิโก อฏฺฐ วเร ยาจิตฺวา อุปฏฺฐหติ, อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ สตฺถารํ คเหตฺวา คนฺตุํ สกฺโกติ, อมฺหากํ ทารเก เอตสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชม, โส สตฺถารํ คเหตฺวา อาคมิสฺสติ, ตสฺมึ อาคเต มยํ มหาสกฺการํ กาตุํ ลภิสฺสามา’’ติ. อิมินา ตาว การเณน เนสํ ญาตกา เต ปพฺพาเชสุํ. สตฺถริ ปน ปรินิพฺพุเต เตสํ สา ปตฺถนา อุปจฺฉินฺนา, อถ เต เอกทิวเสเนว อุปฺปพฺพาเชสุํ.

ពាក្យថា Yebhuyyena kumārabhūtāti គឺពួកជនដែលសឹកទៅជាគ្រហស្ថនោះ ភាគច្រើនជាក្មេងៗ ជាភិក្ខុខ្ចី មានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា និងជាសាមណេរតូចៗដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកក្មេងៗទាំងនោះបួស ហើយហេតុអ្វីបានជាសឹកទៅវិញ? ឮថា មាតាបិតារបស់ក្មេងទាំងនោះ គិតយ៉ាងនេះថា "ព្រះអានន្ទត្ថេរ ជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា បានទូលសូមពរ ៨ ប្រការ ហើយបម្រើព្រះអង្គ លោកអាចនាំព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលលោកប្រាថ្នាបាន យើងគួរតែឲ្យកូនៗរបស់យើងបួសក្នុងសំណាក់របស់លោក ព្រះថេរៈនោះនឹងនាំព្រះសាស្តាយាងមក កាលបើព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ យើងនឹងបានធ្វើមហាសក្ការបូជា"។ ពួកញាតិបានឲ្យក្មេងទាំងនោះបួស ដោយសារមូលហេតុនេះឯង។ លុះកាលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅ សេចក្តីប្រាស្នារបស់ពួកគេក៏ត្រូវកាត់ផ្តាច់ ទើបពួកគេនាំគ្នាសឹកកូនចៅចេញវិញ ក្នុងថ្ងៃតែមួយនោះឯង។

ยถาภิรนฺตนฺติ ยถารุจิยา ยถาอชฺฌาสเยน. ติกโภชนํ ปญฺญตฺตนฺติ, อิทํ ‘‘คณโภชเน อญฺญตฺร สมยา ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๑๑). อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ติณฺณํ ชนานํ อกปฺปิยนิมนฺตนํ สาทิยิตฺวา เอกโต ปฏิคฺคณฺหนฺตานมฺปิ อนาปตฺติ, ตสฺมา ‘‘ติกโภชน’’นฺติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Yathābhirantanti គឺតាមសេចក្តីពេញចិត្ត តាមអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា Tikabhojanaṃ paññattanti គឺទ្រង់បញ្ញត្តភោជនសម្រាប់ភិក្ខុ ៣ រូប ពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលសំដៅយកសិក្ខាបទថា "ភិក្ខុបរិភោគគណភោជន ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ វៀរលែងតែសម័យ"។ ព្រោះថាក្នុងសិក្ខាបទនោះ ទោះបីភិក្ខុ ៣ រូប ត្រេកអរនឹងការនិមន្តដែលមិនគួរ ហើយទទួលរួមគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "តិកភោជន"។

ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุสฺสีลปุคฺคลานํ นิคฺคณฺหนตฺถํ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายาติ ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคเหเนว เปสลานํ อุโปสถปวารณา วตฺตนฺติ, สมคฺควาโส โหติ, อยํ เตสํ ผาสุวิหาโร โหติ, อิมสฺส ผาสุวิหารสฺส อตฺถาย. มา ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ ยถา เทวทตฺโต สปริโส กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺโต ปาปิจฺเฉ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺทิ, เอวํ อญฺเญปิ ปาปิจฺฉา คณพนฺเธน กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชมานา คณํ วฑฺเฒตฺวา ตํ ปกฺขํ นิสฺสาย มา สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ, อิติ อิมินา การเณน ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ. กุลานุทฺทยตาย จาติ ภิกฺขุสงฺเฆ อุโปสถปวารณํ กตฺวา สมคฺควาสํ วสนฺเต [Pg.166] มนุสฺสา สลากภตฺตาทีนิ ทตฺวา สคฺคปรายณา ภวนฺติ, อิติ อิมาย กุลานุทฺทยตาย จ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti គឺដើម្បីសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti គឺដើម្បីការរស់នៅជាសុខនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះថា ដោយការសង្កត់សង្កិននូវពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះឯង ទើបកិច្ចឧបោសថ និងបវារណារបស់ភិក្ខុមានសីលជាទីស្រឡាញ់ប្រព្រឹត្តទៅបាន និងមានការរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរស់នៅជាសុខនេះ។ ពាក្យថា Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti គឺកុំបីពួកភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក អាស្រ័យបក្សពួក ហើយបំបែកសង្ឃឡើយ ដូចជាព្រះទេវទត្តព្រមទាំងបរិវារ ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ អាស្រ័យសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ហើយបំបែកសង្ឃ យ៉ាងណាមិញ កុំបីពួកភិក្ខុដទៃទៀតដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក នាំគ្នាបង្កើតបក្សពួក ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ ញ៉ាំងពួកក្រុមឲ្យចម្រើនឡើង ហើយអាស្រ័យបក្សពួកនោះ បំបែកសង្ឃឡើយ សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះហេតុនេះឯង។ ពាក្យថា Kulānuddayatāya cāti គឺដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុសង្ឃធ្វើឧបោសថនិងបវារណា ហើយរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា មនុស្សទាំងឡាយរមែងថ្វាយសលាកភត្តជាដើម ហើយមានបរលោកប្រកបដោយសុគតិភព សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះតែការអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយនេះឯង។

สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสีติ สสฺสํ ฆาเตนฺโต วิย อาหิณฺฑสิ. กุลูปฆาตํ มญฺเญ จรสีติ กุลานิ อุปฆาเตนฺโต วิย หนนฺโต วิย อาหิณฺฑสิ. โอลุชฺชตีติ วิเสเสน ปลุชฺชติ ภิชฺชติ. ปลุชฺชนฺติ โข เต, อาวุโส, นวปฺปายาติ, อาวุโส, เอเต ตุยฺหํ ปาเยน เยภุยฺเยน นวกา เอกวสฺสิกทุวสฺสิกา ทหรา เจว สามเณรา จ ปลุชฺชนฺติ ภิชฺชนฺติ. น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสีติ อยํ กุมารโก อตฺตโน ปมาณํ น ชานาตีติ เถรํ ตชฺเชนฺโต อาห.

ពាក្យថា Sassaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបំផ្លាញស្រូវសាលី។ ពាក្យថា Kulūpaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបៀតបៀន ឬបំផ្លាញត្រកូលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Olujjatīti គឺវិនាស ឬបែកធ្លាយទៅជាពិសេស។ ពាក្យថា Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti គឺម្នាលអាវុសោ ពួកភិក្ខុថ្មីៗរបស់លោក ដែលភាគច្រើនមានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា ទាំងភិក្ខុខ្ចី ទាំងសាមណេរទាំងឡាយនោះ រមែងវិនាសសាបសូន្យ (សឹកចេញទៅ)។ ពាក្យថា Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti គឺក្មេងម្នាក់នេះ មិនស្គាល់ប្រមាណរបស់ខ្លួនឡើយ ព្រះថេរៈពោលគម្រាមព្រះអានន្ទត្ថេរ យ៉ាងនេះ។

กุมารกวาทา น มุจฺจามาติ กุมารกวาทโต น มุจฺจาม. ตถา หิ ปน ตฺวนฺติ อิทมสฺส เอวํ วตฺตพฺพตาย การณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ยสฺมา ตฺวํ อิเมหิ นเวหิ ภิกฺขูหิ อินฺทฺริยสํวรรหิเตหิ สทฺธึ วิจรสิ, ตสฺมา กุมารเกหิ สทฺธึ วิจรนฺโต กุมารโกติ วตฺตพฺพตํ อรหสีติ.

ពាក្យថា Kumārakavādā na muccāmāti គឺយើងមិនរួចផុតចាកពាក្យថា "ក្មេង" ឡើយ។ ពាក្យថា Tathā hi pana tvanti គឺពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលដើម្បីបង្ហាញហេតុផលដែលគួរពោលយ៉ាងនេះ ចំពោះព្រះអានន្ទ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះហេតុតែលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ដែលគ្មានការសង្រួមឥន្ទ្រិយទាំងនេះ ហេតុនោះ កាលដែលលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកក្មេងៗ លោកក៏សមគួរនឹងទទួលបាននូវពាក្យហៅថា "ក្មេង" ដែរ។

อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สมาโนติ อิทํ ยสฺมา เถรสฺส อิมสฺมึ สาสเน เนว อาจริโย น อุปชฺฌาโย ปญฺญายติ, สยํ กาสายานิ คเหตฺวา นิกฺขนฺโต, ตสฺมา อนตฺตมนตาย อญฺญติตฺถิยปุพฺพตํ อาโรปยมานา อาห.

ពាក្យថា Aññatitthiyapubbo samānoti គឺពាក្យនេះ នាងភិក្ខុនី (ថុល្លនន្ទា) ពោលឡើងដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្ត ដោយចោទប្រកាន់ព្រះថេរៈថាជាអតីតអយ្យកោ (ឬធ្លាប់ជាអន្យតិត្ថិយពីមុន) ព្រោះហេតុតែក្នុងសាសនានេះ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឬព្រះអាចារ្យរបស់ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាកស្សបៈ) មិនប្រាកដឡើយ លោកបានកាន់យកស្បង់ចីវរ ហើយចេញបួសដោយខ្លួនឯង។

สหสาติ เอตฺถ ราคโมหจาโรปิ สหสาจาโร, อิทํ ปน โทสจารวเสน วุตฺตํ. อปฺปฏิสงฺขาติ อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา, อิทานิ อตฺตโน ปพฺพชฺชํ โสเธนฺโต ยตฺวาหํ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสิตุนฺติ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อญฺญํ มยฺหํ สตฺถาติ เอวํ อุทฺทิสิตุํ น ชานามิ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติอาทีสุ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อาคมนปโถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนมยปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ, เตน วุตฺตํ [Pg.167] ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถา สุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

ពាក្យថា Sahasāti គឺក្នុងពាក្យនេះ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគៈនិងមោហៈ ក៏ឈ្មោះថាជាការប្រព្រឹត្តដោយប្រញាប់ប្រញាល់ (វង្វេងវង្វាន់) ដែរ តែពាក្យនេះ នាងថុល្លនន្ទាពោលដោយអំណាចនៃទោសៈ។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhāti គឺមិនបានពិចារណា ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងជម្រះនូវការបួសរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "yatvāhaṃ, āvuso" (តាំងពីខ្ញុំ... ម្នាលអាវុសោ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "ចង្អុលបង្ហាញគ្រូដទៃ" គឺវៀរលែងតែព្រះមានព្រះភាគចេញ ខ្ញុំមិនដែលស្គាល់ការចង្អុលបង្ហាញបុគ្គលដទៃថា "នេះជាគ្រូរបស់ខ្ញុំ" ឡើយ។ ក្នុងពាក្យមានអាទិថា "ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត" នោះ សូម្បីតែប្តីប្រពន្ធពីរនាក់រស់នៅក្នុងផ្ទះទំហំ ៦០ ហត្ថ ឬនៅក្នុងទីចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ពីគ្នាក៏ដោយ ក៏ការរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះនោះ នៅតែជាទីចង្អៀតដដែល ព្រោះតែមានកង្វល់និងគ្រឿងចងរឹត។ ពាក្យថា Rajāpathoti គឺទីកើតឡើងនៃធូលីមានរាគៈជាដើម ដូចដែលពោលទុកក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ឬនឹងពោលថា "ផ្លូវជាទីមកដល់" (នៃកិលេស) ក៏គួរដែរ។ ពាក្យថា "ដូចជាទីវាល ព្រោះតែមិនជាប់ជំពាក់" គឺទីវាល។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីរស់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូល ក្នុងប្រាសាទសម្រេចដោយរតនៈ ឬក្នុងវិមានទេវតា ដែលមានទ្វារនិងបង្អួចបិទជិត និងបិទបាំងជិតល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនជាប់ជំពាក់ មិនងប់ងល់ មិនចងរឹតឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "ការបួសជាទីវាល"។ មួយវិញទៀត ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត ព្រោះគ្មានឱកាសធ្វើកុសលកម្ម ជាផ្លូវនៃធូលី ព្រោះជាទីប្រជុំចុះនៃធូលីគឺកិលេស ដូចជាទីចាក់សម្រាមដែលគ្មានការការពារ ចំណែកឯការបួសជាទីវាល ព្រោះមានឱកាសធ្វើកុសលកម្មបានតាមសប្បាយ។

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ จริตพฺพํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ, อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพชฺเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตํ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

ពាក្យថា Nayidaṃ sukaraṃ...pe... pabbajeyyanti ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រហ្មចរិយធម៌គឺសិក្ខាបីនេះ បុគ្គលគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត (ចិត្តចុងក្រោយ) និងគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យសៅហ្មងដោយមន្ទិលគឺកិលេស សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត គប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យដូចជាសង្ខដែលគេដុសខាត់ស្អាតបាតហើយ។ ពាក្យថា idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញ... បានដោយងាយឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកមាត់ ស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈទាំងឡាយ ដែលសមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ (អនាគារិយៈ)។ ក្នុងពាក្យថា អនាគារិយៈ នេះ ការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្ទះ ហៅថា គារិយៈ ការងារនោះមិនមានក្នុងការបួសឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ការបួសជា អនាគារិយៈ (ការមិនមានផ្ទះ)។ ពាក្យថា pabbajeyyaṃ គឺ គប្បីប្រតិបត្តិ។

ปฏปิโลติกานนฺติ ชิณฺณปิโลติกานํ เตรสหตฺโถปิ หิ นวสาฏโก ทสานํ ฉินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ปิโลติกาติ วุจฺจติ. อิติ มหารหานิ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา กตํ สงฺฆาฏึ สนฺธาย ‘‘ปฏปิโลติกานํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ วุตฺตํ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ อฑฺฒโยชนโต ปฏฺฐาย มคฺโค อทฺธานนฺติ วุจฺจติ, ตํ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, ทีฆมคฺคํ ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Paṭapilotikānaṃ គឺសំពត់កន្ទបចាស់ៗ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសំពត់ថ្មីដែលមានប្រវែង ១៣ ហត្ថ ចាប់តាំងពីពេលដែលដាច់ជាយសំពត់ទៅ ក៏ហៅថា បិលោតិកៈ (សំពត់កន្ទប)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសង្ឃាដិដែលធ្វើឡើងដោយការកាត់សំពត់មានតម្លៃច្រើន ទើបត្រាស់ថា “paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi” (សង្ឃាដិធ្វើដោយសំពត់កន្ទបចាស់)។ ពាក្យថា Addhānamaggappaṭipanno សេចក្តីថា ផ្លូវចាប់តាំងពីកន្លះយោជន៍ទៅ ហៅថា អទ្ធានៈ (ផ្លូវឆ្ងាយ) បុគ្គលដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយនោះ ឈ្មោះថា ដើរទៅកាន់ផ្លូវវែងឆ្ងាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อิทานิ ยถา เอส ปพฺพชิโต, ยถา จ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, อิมสฺสตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพิกถา กเถตพฺพา – อตีเต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา อุทปาทิ, ตสฺมึ หํสวตีนครํ อุปนิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เวเทโห นาม กุฏุมฺพิโก อสีติโกฏิธนวิภโว ปาโตว สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธปุปฺผาทีนิ คเหตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา มหานิสภตฺเถรํ นาม ตติยสาวกํ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ [Pg.168] ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ นิสโภ’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ. อุปาสโก ตํ สุตฺวา ปสนฺโน ธมฺมกถาวสาเน มหาชเน อุฏฺฐาย คเต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ อธิวาเสถา’’ติ อาห. มหา โข, อุปาสก, ภิกฺขุสงฺโฆติ. กิตฺตโก ภควาติ. อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสนฺติ. ภนฺเต, เอกํ สามเณรมฺปิ วิหาเร อเสเสตฺวา ภิกฺขํ อธิวาเสถาติ. สตฺถา อธิวาเสสิ. อุปาสโก สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา ปุนทิวเส สตฺถุ กาลํ อาโรจาเปสิ. สตฺถา ปตฺตจีวรมาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปาสกสฺส ฆรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสินฺโน ทกฺขิโณทกาวสาเน ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ภตฺตวิสฺสคฺคํ อกาสิ. อุปาสโกปิ สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ ថាព្រះមហាកស្សបៈនេះបានបួសយ៉ាងណា និងបានដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីសម្តែងអនុបុព្វីកថា (រឿងរ៉ាវតាមលំដាប់) ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការតាំងប្រាថ្នា) មក៖ ឮថា ក្នុងអតីតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ បានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ កាលដែលព្រះអង្គគង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងហង្សវតី គហបតីម្នាក់ឈ្មោះ វេទេហៈ មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ បរិភោគភោជនាហារដ៏ឧត្តមតាំងពីព្រឹកព្រលឹម ហើយបានអធិដ្ឋានអង្គឧបោសថ កាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម ទៅកាន់វត្ត ចូលទៅបូជា និងថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បានតាំងព្រះមហានិសភត្ថេរ ដែលជាព្រះសាវ័កទី៣ ទុកក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់យើង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺភិក្ខុឈ្មោះ និសភៈ នេះឯង ជាកំពូល»។ ឧបាសកនោះបានស្តាប់ហើយ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា កាលដែលធម្មកថាចប់ទៅ មហាជនក្រោកចេញទៅអស់ហើយ ក៏ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា (ចង្ហាន់) របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្នុងថ្ងៃស្អែក»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលឧបាសក ភិក្ខុសង្ឃមានចំនួនច្រើនណាស់»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះមានព្រះភាគ មានចំនួនប៉ុន្មានព្រះអង្គ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «៦ លាន ៨ សែនអង្គ»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា ដោយមិនទុកសូម្បីតែសាមណេរមួយអង្គឲ្យនៅសល់ក្នុងវត្តឡើយ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទទួលញ៉ាំងការនិមន្ត។ ឧបាសកដឹងការទទួលនិមន្តរបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះ ចាត់ចែងមហាទាន ហើយនៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានក្រាបទូលភត្តកាល (ពេលឆាន់) ដល់ព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់កាន់យកបាត្រនិងចីវរ មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅកាន់ផ្ទះរបស់ឧបាសក គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុក ទទួលទឹកទក្ខិណោទក ទទួលយាគូនិងភត្តជាដើម ហើយបានធ្វើភត្តកិច្ច។ ឧបាសកក៏អង្គុយនៅជិតព្រះសាស្តា។

ตสฺมึ อนฺตเร มหานิสภตฺเถโร ปิณฺฑาย จรนฺโต ตเมว วีถึ ปฏิปชฺชิ. อุปาสโก ทิสฺวา อุฏฺฐาย คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, โน เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ อทาสิ. ภนฺเต, อิเธว ปวิสถ, สตฺถาปิ เคเห นิสินฺโนติ. น วฏฺฏิสฺสติ อุปาสกาติ. อุปาสโก เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตสฺส ปูเรตฺวา นีหริตฺวา อทาสิ. ตโต เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺโต สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, มหานิสภตฺเถโร ‘สตฺถา เคเห นิสินฺโน’ติ วุตฺเตปิ ปวิสิตุํ น อิจฺฉิ, อตฺถิ นุ โข เอตสฺส ตุมฺหากํ คุเณหิ อติเรโก คุโณ’’ติ. พุทฺธานญฺจ วณฺณมจฺเฉรํ นาม นตฺถิ. อถ สตฺถา เอวมาห – ‘‘อุปาสก, มยํ ภิกฺขํ อาคมยมานา เคเห นิสีทาม, โส ภิกฺขุ น เอวํ นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ อุทิกฺขติ. มยํ คามนฺตเสนาสเน วสาม, โส อรญฺญสฺมึเยว วสติ. มยํ ฉนฺเน วสาม, โส อพฺโภกาสมฺหิเยว วสติ. อิติ ตสฺส อยญฺจ อยญฺจ คุโณ’’ติ มหาสมุทฺทํ ปูรยมาโนว กเถสิ. อุปาสโก ปกติยาปิ ชลมานทีโป เตเลน อาสิตฺโต วิย สุฏฺฐุตรํ ปสนฺโน หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ อญฺญาย สมฺปตฺติยา, อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก ธุตวาทานํ อคฺคภาวตฺถาย ปตฺถนํ กริสฺสามี’’ติ?

ក្នុងចន្លោះពេលនោះ ព្រះមហានិសភត្ថេរ ដើរទៅកាន់ចង្ហាន់បិណ្ឌបាត បានដើរចូលមកកាន់ច្រកផ្លូវនោះឯង។ ឧបាសកឃើញហើយ ក៏ក្រោកឡើង ដើរទៅថ្វាយបង្គំថេរៈ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រឲ្យខ្ញុំករុណា»។ ព្រះថេរៈក៏បានប្រគល់បាត្រឲ្យ។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមនិមន្តចូលមកក្នុងផ្ទះនេះសិន ព្រោះព្រះសាស្តាក៏គង់នៅក្នុងផ្ទះនេះដែរ»។ ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសក មិនគួរឡើយ»។ ឧបាសកទទួលយកបាត្ររបស់ព្រះថេរៈ បំពេញដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាត រួចនាំយកមកប្រគេនវិញ។ បន្ទាប់មក បានជូនដំណើរព្រះថេរៈបន្តិច រួចត្រឡប់មកវិញ អង្គុយជិតព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមហានិសភត្ថេរ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាជម្រាបថា 'ព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងផ្ទះ' ក៏នៅតែមិនប្រាថ្នានឹងចូលមក តើលោកម្ចាស់នោះ មានគុណធម៌អ្វីដែលក្រៃលែងជាងព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គដែរឬទេ?»។ ធម្មតាកំណាញ់ក្នុងការសរសើរគុណ (វណ្ណមច្ឆរិយៈ) មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលឧបាសក តថាគតទាំងឡាយ អង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់នៅក្នុងផ្ទះ ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ មិនអង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់យ៉ាងនោះឡើយ។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុក ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងព្រៃតែម្យ៉ាង។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងទីមានដំបូលបិទបាំង ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងទីវាលតែម្យ៉ាង។ គុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ មានសភាពយ៉ាងនេះៗ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងគុណធម៌របស់ព្រះថេរៈ ប្រៀបដូចជាបំពេញមហាសមុទ្រឲ្យពេញដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ ដែលជាអ្នកមានចិត្តជ្រះថ្លាស្រាប់ហើយ ប្រៀបដូចជាប្រទីបដែលកំពុងឆេះ ហើយគេចាក់ប្រេងថែមទៀត ក៏រឹតតែមានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងឡើង ហើយគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ ដោយសម្បត្តិដទៃទៀត ក្នុងអនាគតកាល អាត្មាអញនឹងធ្វើការប្រាថ្នាដើម្បីបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ»។

โส ปุนปิ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา เตเนว นิยาเมน สตฺต ทิวสานิ ทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ติจีวรานิ ทตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา เอวมาห – ‘‘ยํ เม, ภนฺเต, สตฺต ทิวสานิ ทานํ เทนฺตสฺส [Pg.169] เมตฺตํ กายกมฺมํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ, อิมินาหํ น อญฺญํ เทวสมฺปตฺตึ วา สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺตึ วา ปตฺเถมิ, อิทํ ปน เม กมฺมํ อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก มหานิสภตฺเถเรน ปตฺตฏฺฐานนฺตรํ ปาปุณนตฺถาย เตรสธุตงฺคธรานํ อคฺคภาวสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ. สตฺถา ‘‘มหนฺตํ ฐานํ อิมินา ปตฺถิตํ, สมิชฺฌิสฺสติ นุ โข’’ติ โอโลเกนฺโต สมิชฺฌนภาวํ ทิสฺวา อาห – ‘‘มนาปํ เต ฐานํ ปตฺถิตํ, อนาคเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส ตฺวํ ตติยสาวโก มหากสฺสปตฺเถโร นาม ภวิสฺสสี’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘พุทฺธานํ ทฺเว กถา นาม นตฺถี’’ติ ปุนทิวเส ปตฺตพฺพํ วิย ตํ สมฺปตฺตึ อมญฺญิตฺถ. โส ยาวตายุกํ สีลํ รกฺขิตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต สคฺเค นิพฺพตฺติ.

ឧបាសកនោះ បាននិមន្តព្រះសាស្តាម្តងទៀត ហើយបានថ្វាយទានដោយរបៀបនោះអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ បានថ្វាយត្រៃចីវរដល់ភិក្ខុសង្ឃចំនួន ៦ លាន ៨ សែនអង្គ រួចក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាយកម្មជាមេត្តា វចីកម្មជាមេត្តា មនោកម្មជាមេត្តា របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលបានថ្វាយទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃនេះ មានសភាពយ៉ាងណា ដោយបុណ្យកុសលនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិទេវលោកដទៃ ឬសម្បត្តិជាព្រះឥន្ទ្រ ព្រះមារ ព្រះព្រហ្មឡើយ ប៉ុន្តែសូមឲ្យអំពើកុសលនេះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្លាយជាបច្ច័យដើម្បីសម្រេចនូវឋានៈដ៏ប្រសើរ ដែលព្រះមហានិសភត្ថេរបានសម្រេចហើយ គឺបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គទាំង ១៣ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ពិចារណាថា «ឧបាសកនេះប្រាថ្នាឋានៈដ៏ធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានដែរឬទេ?» កាលទ្រង់ទតឃើញថានឹងសម្រេចបាន ទើបត្រាស់ថា៖ «ឋានៈដែលអ្នកប្រាថ្នាហើយ ជាទីគាប់ចិត្ត ក្នុងអនាគតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាម គោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក អ្នកនឹងបានជាព្រះសាវ័កទី ៣ របស់ព្រះអង្គ មាននាមថា ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ»។ ឧបាសកបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ក៏សំគាល់នូវសម្បត្តិនោះ ហាក់ដូចជានឹងបានសម្រេចក្នុងថ្ងៃស្អែកដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ រក្សាសីលលុះត្រាតែអស់អាយុ កាលធ្វើមរណកាលក្នុងភពនោះហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

ตโต ปฏฺฐาย เทวมนุสฺเสสุ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสิมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ พนฺธุมตีนครํ นิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เทวโลกา จวิตฺวา อญฺญตรสฺมึ ปริชิณฺเณ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติ. ตสฺมิญฺจ กาเล ‘‘วิปสฺสี ภควา สตฺตเม สตฺตเม สํวจฺฉเร ธมฺมํ กเถตี’’ติ มหนฺตํ โกลาหลํ โหติ. สกลชมฺพุทีเป เทวตา ‘‘สตฺถา ธมฺมํ กเถสฺสตี’’ติ อาโรเจนฺติ, พฺราหฺมโณ ตํ สาสนํ อสฺโสสิ. ตสฺส จ นิวาสนสาฏโก เอโก โหติ, ตถา พฺราหฺมณิยา, ปารุปนํ ปน ทฺวินฺนมฺปิ เอกเมว. สกลนคเร ‘‘เอกสาฏกพฺราหฺมโณ’’ติ ปญฺญายติ. พฺราหฺมณานํ เกนจิเทว กิจฺเจน สนฺนิปาเต สติ พฺราหฺมณึ เคเห ฐเปตฺวา สยํ คจฺฉติ, พฺราหฺมณีนํ สนฺนิปาเต สติ สยํ เคเห ติฏฺฐติ, พฺราหฺมณี ตํ วตฺถํ ปารุปิตฺวา คจฺฉติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณึ อาห – ‘‘โภติ, กึ รตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุณิสฺสสิ ทิวา’’ติ? ‘‘มยํ มาตุคามชาติกา นาม รตฺตึ โสตุํ น สกฺโกม, ทิวา โสสฺสามี’’ติ พฺราหฺมณํ เคเห ฐเปตฺวา วตฺถํ ปารุปิตฺวา อุปาสิกาหิ สทฺธึ ทิวา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสินฺนา ธมฺมํ สุตฺวา อุปาสิกาหิเยว สทฺธึ อาคมาสิ. อถ พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณึ เคเห ฐเปตฺวา วตฺถํ ปารุปิตฺวา วิหารํ คโต.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ឧបាសកនោះបានសោយសម្បត្តិក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោក ក្នុងកប្បទី ៩១ អំពីកប្បនេះ កាលដែលព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់គង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងពន្ធុមតី ក៏បានចាកចោលលោកសួគ៌ មកកើតក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដ៏ទ្រុឌទ្រោមមួយ។ ក្នុងសម័យនោះ មានសេចក្តីកោលាហលយ៉ាងខ្លាំងថា «ព្រះវិបស្សីដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌រៀងរាល់ ៧ ឆ្នាំម្តង»។ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប បានប្រកាសថា «ព្រះសាស្តានឹងសម្តែងធម៌» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏បានឮដំណឹងនោះ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ នាងព្រាហ្មណីក៏មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ដូចគ្នា ចំណែកឯសំពត់ដណ្តប់ គឺមានតែមួយគត់សម្រាប់អ្នកទាំងពីរ។ ព្រាហ្មណ៍នោះល្បីល្បាញពេញក្រុងថា «ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍» (ព្រាហ្មណ៍មានសំពត់ដណ្តប់មួយ)។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដោយកិច្ចការណាមួយ ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ហើយខ្លួនឯងទៅ។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកនាងព្រាហ្មណី ខ្លួនឯងក៏នៅផ្ទះ ហើយនាងព្រាហ្មណីដណ្តប់សំពត់នោះទៅ។ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រាហ្មណ៍បាននិយាយនឹងនាងព្រាហ្មណីថា «នាងដ៏ចម្រើន នាងនឹងស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់ ឬក្នុងពេលថ្ងៃ?»។ នាងព្រាហ្មណីតបថា «ពួកយើងជាស្រី្ត មិនអាចស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់បានទេ ខ្ញុំនឹងស្តាប់ក្នុងពេលថ្ងៃ» នាងក៏ទុកព្រាហ្មណ៍ជាប្តីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅជាមួយពួកឧបាសិកាក្នុងពេលថ្ងៃ ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ស្តាប់ធម៌ហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញជាមួយពួកឧបាសិកានោះឯង។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅកាន់វត្ត។

ตสฺมึ จ สมเย สตฺถา ปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน สนฺนิสินฺโน จิตฺตพีชนึ อาทาย อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย สิเนรุํ มตฺถํ กตฺวา [Pg.170] สาครํ นิมฺมเถนฺโต วิย ธมฺมกถํ กเถติ. พฺราหฺมณสฺส ปริสนฺเต นิสินฺนสฺส ธมฺมํ สุณนฺตสฺส ปฐมยามสฺมึเยว สกลสรีรํ ปูรยมานา ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชิ. โส ปารุตวตฺถํ สงฺฆริตฺวา ‘‘ทสพลสฺส ทสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อถสฺส อาทีนวสหสฺสํ ทสฺสยมานํ มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิ, โส ‘‘พฺราหฺมณิยา จ มยฺหญฺจ เอกเมว วตฺถํ, อญฺญํ กิญฺจิ ปารุปนํ นตฺถิ, อปารุปิตฺวา จ นาม พหิ จริตุํ น สกฺกา’’ติ สพฺพถาปิ อทาตุกาโม อโหสิ. อถสฺส นิกฺขนฺเต ปฐมยาเม มชฺฌิมยาเมปิ ตเถว ปีติ อุปฺปชฺชิ, โส ตเถว จ จินฺเตตฺวา ตเถว อทาตุกาโม อโหสิ. อถสฺส มชฺฌิมยาเม นิกฺขนฺเต ปจฺฉิมยาเมปิ ตเถว ปีติ อุปฺปชฺชิ, โส ‘‘ตรณํ วา โหตุ มรณํ วา, ปจฺฉาปิ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺถํ สงฺฆริตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล ฐเปสิ. ตโต วามหตฺถํ อาภุชิตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน ติกฺขตฺตุํ อปฺโผเฏตฺวา ‘‘ชิตํ เม ชิตํ เม’’ติ ตโย วาเร นทิ.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះសាស្តាគង់នៅកណ្តាលបរិស័ទ លើធម្មាសនៈដ៏វិចិត្រ ទ្រង់កាន់ផ្លិតដ៏វិចិត្រ សម្តែងធម្មកថា ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងអាកាសគង្គាឲ្យធ្លាក់ចុះមក ឬប្រៀបដូចជាយកកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុមកធ្វើជាឈើកូរ ហើយកូរមហាសមុទ្រដូច្នោះ។ កាលដែលព្រាហ្មណ៍អង្គុយនៅចុងបំផុតនៃបរិស័ទ ស្តាប់ធម៌ សូម្បីតែក្នុងបឋមយាម ក៏កើតមានបីតិមានពណ៌ ៥ យ៉ាង ពេញសព្វរាងកាយ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ បានបត់សំពត់ដណ្តប់របស់ខ្លួន ហើយគិតថា «អាត្មាអញនឹងថ្វាយដល់ព្រះទសពល»។ លំដាប់នោះ សេចក្តីកំណាញ់ដែលបង្ហាញនូវទោសរាប់ពាន់ ក៏កើតឡើងដល់ព្រាហ្មណ៍នោះ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សំពត់ដណ្តប់របស់នាងព្រាហ្មណីនិងអាត្មាអញ មានតែមួយគត់ សំពត់ដណ្តប់ដទៃទៀតមិនមានឡើយ កាលបើមិនមានសំពត់ដណ្តប់ទេ ក៏មិនអាចដើរទៅខាងក្រៅបានឡើយ» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏មិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយដោយប្រការទាំងពួង។ កាលដែលបឋមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងមជ្ឈិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏គិតយ៉ាងនោះ ហើយមិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយយ៉ាងនោះឯង។ លុះមជ្ឈិមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងបច្ឆិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ទោះជាត្រូវរស់ ឬត្រូវស្លាប់ក៏ដោយ អាត្មាអញនឹងដឹងគ្នានៅពេលក្រោយ» ហើយក៏បត់សំពត់ ដាក់ថ្វាយទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍នោះបានបត់ដៃឆ្វេង ទះដៃស្តាំ (ទះស្មា/ទះភ្លៅ/ទះដៃ) ៣ ដង ហើយស្រែកប្រកាស ៣ ដងថា «អាត្មាអញឈ្នះហើយ! អាត្មាអញឈ្នះហើយ!»។

ตสฺมิญฺจ สมเย พนฺธุมราชา ธมฺมาสนสฺส ปจฺฉโต อนฺโตสาณิยํ นิสินฺโน ธมฺมํ สุณาติ. รญฺโญ จ นาม ‘‘ชิตํ เม’’ติ สทฺโท อมนาโป โหติ. โส ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ เอตํ ปุจฺฉ กึ วเทสี’’ติ? โส เตน คนฺตฺวา ปุจฺฉิโต อาห – ‘‘อวเสสา หตฺถิยานาทีนิ อารุยฺห อสิจมฺมาทีนิ คเหตฺวา ปรเสนํ ชินนฺติ, น ตํ อจฺฉริยํ, อหํ ปน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส กูฏโคณสฺส มุคฺคเรน สีสํ ภินฺทิตฺวา ตํ ปลาเปนฺโต วิย มจฺเฉรจิตฺตํ มทฺทิตฺวา ปารุตวตฺถํ ทสพลสฺส อทาสึ, ตํ เม มจฺฉริยํ ชิต’’นฺติ อาห. ปุริโส คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา อาห – ‘‘อมฺเห ภเณ ทสพลสฺส อนุรูปํ น ชานิมฺหา, พฺราหฺมโณ ปน ชานี’’ติ วตฺถยุคมฺปิ เปเสสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มยฺหํ ตุณฺหี นิสินฺนสฺส ปฐมํ กิญฺจิ อทตฺวา สตฺถุ คุเณ กเถนฺตสฺส อทาสิ, สตฺถุ คุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺเนน มยฺหํ โก อตฺโถ’’ติ ตมฺปิ วตฺถยุคํ ทสพลสฺเสว อทาสิ. ราชา ‘‘กึ พฺราหฺมเณน กต’’นฺติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ตมฺปิ เตน วตฺถยุคํ ตถาคตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ สุตฺวา อญฺญานิ ทฺเว วตฺถยุคานิ เปเสสิ. โส ตานิปิ อทาสิ. ราชา อญฺญานิปิ จตฺตารีติ เอวํ ยาว ทฺวตฺตึส วตฺถยุคานิ เปเสสิ. อถ พฺราหฺมโณ [Pg.171] ‘‘อิทํ วฑฺเฒตฺวา คหณํ วิย โหตี’’ติ อตฺตโน อตฺถาย เอกํ พฺราหฺมณิยา อตฺถาย เอกนฺติ ทฺเว วตฺถยุคานิ คเหตฺวา ตึส ยุคานิ ตถาคตสฺเสว อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย จ สตฺถุ วิสฺสาสิโก ชาโต.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបាទពន្ធុមៈ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវាំងនន ខាងក្រោយធម្មាសនៈ ហើយស្ដាប់ធម៌។ ធម្មតានៃព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងមិនសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងពាក្យថា «យើងឈ្នះហើយ» ឡើយ។ ព្រះរាជានោះ ទ្រង់ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «ចូរទៅសួរអ្នកនោះមើល៍ថា ស្រែកថាដូចម្ដេច?»។ បុរសនោះទៅសួរព្រាហ្មណ៍នោះហើយ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏ពោលថា «ជនឯទៀត ឡើងកាន់យានមានដំរីជាដើម កាន់គ្រឿងសស្ត្រាវុធមានដាវនិងខែលជាដើម ហើយឈ្នះសត្រូវ នោះមិនជាការអស្ចារ្យទេ ចំណែកខ្ញុំវិញ ប្រៀបដូចជាបុរសវាយក្បាលគោសាហាវដែលដេញតាមពីក្រោយដោយដំបងធំ ឲ្យវារត់ទៅ ខ្ញុំបានកម្ចាត់ចិត្តកំណាញ់ ហើយបានថ្វាយសំពត់ដណ្ដប់ដល់ព្រះទសពល ខ្ញុំឈ្នះសេចក្ដីកំណាញ់នោះហើយ»។ បុរសនោះត្រឡប់ទៅវិញ ហើយក្រាបបង្គំទូលរឿងនោះដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «នែគ្នាយើង យើងមិនដឹងនូវការដ៏សមគួរដល់ព្រះទសពលសោះ ចំណែកព្រាហ្មណ៍ដឹងច្បាស់ណាស់» ហើយទ្រង់ក៏ចាត់ឲ្យគេនាំយកសំពត់មួយគូទៅប្រគល់ឲ្យ។ ព្រាហ្មណ៍ឃើញសំពត់នោះហើយក៏គិតថា «ព្រះរាជានេះ កាលដែលខ្ញុំអង្គុយស្ងៀមៗ មិនបានប្រទានអ្វីដល់ខ្ញុំជាមុនសោះ លុះត្រាតែខ្ញុំពោលសរសើរគុណព្រះសាស្តា ទើបប្រទានឲ្យ តើសំពត់ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យគុណព្រះសាស្តានេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ?» ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះទសពលដដែល។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់សួរថា «តើព្រាហ្មណ៍ធ្វើដូចម្ដេច?» លុះទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ព្រាហ្មណ៍បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះតថាគតដដែល» ក៏ទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់ពីរគូផ្សេងទៀតទៅ។ ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់ទាំងនោះទៀត។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់បួនគូទៀត... ដោយវិធីនេះ រហូតដល់សំពត់ ៣២ គូ។ គ្រានោះ ព្រាហ្មណ៍គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ហាក់ដូចជាការលោភលន់ចង់បានកាន់តែច្រើនឡើងៗ» ក៏យកសំពត់ពីរគូ គឺសម្រាប់ខ្លួនឯងមួយគូ សម្រាប់នាងព្រាហ្មណីជាភរិយាមួយគូ ហើយបានថ្វាយសំពត់ ៣០ គូដែលសល់ ដល់ព្រះតថាគតដដែល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រាហ្មណ៍ក៏ក្លាយជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា។

อถ นํ ราชา เอกทิวสํ สีตสมเย สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา สตสหสฺสคฺฆนิกํ อตฺตโน ปารุตํ รตฺตกมฺพลํ ทตฺวา อาห – ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อิทํ ปารุปิตฺวา ธมฺมํ สุณาหี’’ติ. โส ‘‘กึ เม อิมินา กมฺพเลน อิมสฺมึ ปูติกาเย อุปนีเตนา’’ติ? จินฺเตตฺวา, อนฺโตคนฺธกุฏิยํ ตถาคตมญฺจสฺส อุปริ วิตานํ กตฺวา อคมาสิ. อถ เอกทิวสํ ราชา ปาโตว วิหารํ คนฺตฺวา อนฺโตคนฺธกุฏิยํ สตฺถุ สนฺติเก นิสีทิ. ตสฺมิญฺจ สมเย ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย กมฺพลํ ปฏิหญฺญนฺติ, กมฺพโล อติวิย วิโรจติ. ราชา อุทฺธํ โอโลเกนฺโต สญฺชานิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เอส กมฺพโล, อมฺเหหิ เอกสาฏกพฺราหฺมณสฺส ทินฺโน’’ติ. ตุมฺเหหิ, มหาราช, พฺราหฺมโณ ปูชิโต, พฺราหฺมเณน อหํ ปูชิโตติ. ราชา ‘‘พฺราหฺมโณ ยุตฺตกํ อญฺญาสิ, น มย’’นฺติ ปสีทิตฺวา ยํ มนุสฺสานํ อุปการภูตํ, ตํ สพฺพํ อฏฺฐฏฺฐกํ กตฺวา สพฺพฏฺฐกํ นาม ทานํ ทตฺวา ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐเปสิ. โสปิ ‘‘อฏฺฐฏฺฐกํ นาม จตุสฏฺฐิ โหตี’’ติ จตุสฏฺฐิ สลากภตฺตานิ อุปนิพนฺธาเปตฺวา ยาวชีวํ ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา ตโต จุโต สคฺเค นิพฺพตฺติ.

គ្រានោះ ថ្ងៃមួយក្នុងរដូវរងា ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញព្រាហ្មណ៍នោះកំពុងស្ដាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ក៏ប្រទានសំពត់កម្ពលក្រហមដែលជាគ្រឿងដណ្ដប់របស់ព្រះអង្គ មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹង ហើយត្រាស់ថា «ចាប់ពីពេលនេះទៅ ចូរដណ្ដប់សំពត់កម្ពលនេះហើយស្ដាប់ធម៌ចុះ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «តើសំពត់កម្ពលនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ ក្នុងការដណ្ដប់លើរាងកាយដ៏ស្អុយរលួយនេះ?» ក៏យកទៅធ្វើជាពិតានពីលើគ្រែរបស់ព្រះតថាគត នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ រួចត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់វត្តតាំងពីព្រលឹម ហើយគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ជិតព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះឆព្វណ្ណរង្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ បានជះទៅលើសំពត់កម្ពលនោះ សំពត់កម្ពលនោះក៏រឹងរឹតតែរុងរឿងភ្លឺថ្លាក្រៃលែង។ ព្រះរាជាទ្រង់ងើបព្រះភក្ត្រទៅខាងលើ ទ្រង់ចំណាំបាន ក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសំពត់កម្ពលរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ដែលបានប្រទានដល់ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍តើ!»។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «មហារាជ ព្រះអង្គបានបូជាដល់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ឯព្រាហ្មណ៍ក៏បានបូជាដល់តថាគតហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រះថ្លាថា «ព្រាហ្មណ៍ដឹងនូវការដ៏សមគួរ ចំណែកយើងមិនដឹងសោះ» ទ្រង់ក៏ចាត់ចែងវត្ថុទាំងឡាយណាដែលជាគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរបស់មនុស្ស ដោយធ្វើជាក្រុមៗ មួយក្រុមៗមានប្រាំបីមុខ ហើយប្រទានទានឈ្មោះថា សព្វដ្ឋកទាន រួចទ្រង់តាំងព្រាហ្មណ៍នោះក្នុងតំណែងជាបុរោហិត។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សព្វដ្ឋកទាននេះ គឺមានចំនួន ៦៤ មុខ» ក៏បានចាត់ចែងឲ្យមានភត្តស្លាកចំនួន ៦៤ ជាប្រចាំ បានប្រគេនទាន និងរក្សាសីលអស់មួយជីវិត លុះច្យុតពីលោកនោះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

ปุน ตโต จุโต อิมสฺมึ กปฺเป โกณาคมนสฺส จ ภควโต กสฺสปทสพลสฺส จาติ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ อนฺตเร พาราณสิยํ กุฏุมฺพิยฆเร นิพฺพตฺโต, โส วุทฺธิมนฺวาย ฆราวาสํ วสนฺโต เอกทิวสํ อรญฺเญ ชงฺฆวิหารํ จรติ. ตสฺมิญฺจ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นทีตีเร จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สงฺฆริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. โส ทิสฺวา, ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, สงฺฆริตฺวา ฐเปถา’’ติ? อาห. อนุวาโต นปฺปโหตีติ. ‘‘อิมินา, ภนฺเต, กโรถา’’ติ สาฏกํ ทตฺวา, ‘‘นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน เม เกนจิ ปริหานิ มา โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. ฆเรปิสฺส ภคินิยา สทฺธึ ภริยาย กลหํ กโรนฺติยา ปจฺเจกพุทฺโธ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ក្នុងភទ្ទកប្បនេះ ក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធពីរព្រះអង្គ គឺព្រះមានព្រះភាគកោណគមនៈ និងព្រះទសពលកស្សបៈ បានទៅកើតក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីម្នាក់ ក្នុងក្រុងពារាណសី។ លុះចម្រើនវ័យឡើង កាលកំពុងគ្រប់គ្រងផ្ទះ ថ្ងៃមួយ បានដើរលំហែកាយក្នុងព្រៃ។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គ កំពុងធ្វើចីវរកម្មនៅក្បែរឆ្នេរទន្លេ កាលដែលសំពត់សម្រាប់ធ្វើជាជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ ក៏ចាប់ផ្ដើមបត់ទុក។ គហបតីនោះឃើញហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាបត់ទុកយ៉ាងនេះ?» ព្រះបច្ចេកពុទ្ធត្រាស់ថា «ព្រោះសំពត់ជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ»។ គហបតីនោះក៏ប្រគេនសំពត់របស់ខ្លួន ដោយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមយកសំពត់នេះទៅធ្វើចុះ» ហើយបានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមកុំឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្ដីសាបសូន្យដោយវត្ថុណាមួយ ក្នុងកន្លែងដែលកើតហើយៗឡើយ»។ ឯនៅឯផ្ទះរបស់គាត់ ភរិយានិងប្អូនស្រីរបស់គាត់កំពុងឈ្លោះប្រកែកគ្នា ក្នុងខណៈនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធក៏បាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាត។

อถสฺส [Pg.172] ภคินี ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา ตสฺส ภริยํ สนฺธาย ‘‘เอวรูปํ พาลํ โยชนสเตน ปริวชฺเชยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. สา เคหทฺวาเร ฐิตา ตํ สุตฺวา, ‘‘อิมาย ทินฺนํ ภตฺตํ เอส มา ภุญฺชตู’’ติ ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตํ ฉฑฺเฑตฺวา กลลสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ. อิตรา ทิสฺวา, ‘‘พาเล มํ ตาว อกฺโกส วา ปหร วา. เอวรูปสฺส ปน ทฺเว อสงฺเขยฺยานิ ปูริตปารมิสฺส ปตฺตโต ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา กลลํ ทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ อาห. อถสฺส ภริยาย ปฏิสงฺขานํ อุปฺปชฺชิ. สา ‘‘ติฏฺฐถ, ภนฺเต’’ติ กลลํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา ปวรสฺส จตุมธุรสฺส ปูเรตฺวา อุปริ อาสิตฺเตน ปทุมคพฺภวณฺเณน สปฺปินา วิชฺโชตมานํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา, ‘‘ยถา อยํ ปิณฺฑปาโต โอภาสชาโต, เอวํ โอภาสชาตํ เม สรีรํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ อนุโมทิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เตปิ ชายมฺปติกา ยาวตายุกํ กุสลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ปุน ตโต จวิตฺวา อุปาสโก พาราณสิยํ อสีติโกฏิวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิตรา ตาทิสสฺเสว ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

គ្រានោះ ប្អូនស្រីរបស់គហបតីនោះ បានប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយសំដៅទៅលើភរិយារបស់បងប្រុស បានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យខ្ញុំជៀសឆ្ងាយពីមនុស្សពាលមានសភាពបែបនេះ ចម្ងាយមួយរយយោជន៍»។ ឯភរិយានោះ ឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះ ឮពាក្យនោះហើយ ក៏គិតថា «សូមកុំឲ្យលោកម្ចាស់នេះឆាន់ចង្ហាន់ដែលនាងនេះប្រគេនឡើយ» ក៏ឆក់យកសបិតពីព្រះហស្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ចាក់ចង្ហាន់ចោល ហើយដួសភក់ដាក់ពេញសបិត រួចប្រគេនទៅវិញ។ ប្អូនស្រីឃើញដូច្នោះហើយ ក៏និយាយថា «នាងពាល! នាងចង់ជេរ ឬវាយខ្ញុំក៏វាយចុះ ប៉ុន្តែការដែលនាងចាក់ចង្ហាន់ចោលពីសបិតរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាអ្នកបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យ ហើយយកភក់មកដាក់ប្រគេនវិញនោះ មិនសមគួរទាល់តែសោះ»។ គ្រានោះ ភរិយានោះក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ។ នាងក៏ពោលថា «សូមលោកម្ចាស់រង់ចាំបន្តិចសិន» រួចចាក់ភក់នោះចោល លាងសបិតឲ្យស្អាត ដុសខាត់ដោយលម្អិតគ្រឿងក្រអូប ហើយដាក់ចតុមធុរៈដ៏ឧត្តមឲ្យពេញ ដែលមានទឹកដោះថ្លាមានពណ៌ដូចជាបណ្ដូលផ្កាឈូកស្រោចស្រពពីលើ ភ្លឺរលោង ប្រគេនទៅក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតនេះមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងណា សូមឲ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងនោះដែរ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទ្រង់ធ្វើអនុមោទនាហើយ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស។ ជនទាំងពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ ធ្វើបុណ្យកុសលអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ឧបាសកនោះបានមកកើតជាកូនសេដ្ឋីមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ ក្នុងក្រុងពារាណសី ចំណែកឯនាងភរិយានោះ ក៏បានកើតជាកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្មើគ្នានោះដែរ។

ตสฺส วุทฺธิปฺปตฺตสฺส ตเมว เสฏฺฐิธีตรํ อานยึสุ. ตสฺสา ปุพฺเพ อทินฺนวิปากสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อานุภาเวน ปติกุลํ ปวิฏฺฐมตฺตาย อุมฺมารพฺภนฺตเร สกลสรีรํ อุคฺฆาฏิตวจฺจกุฏิ วิย ทุคฺคนฺธํ ชาตํ. เสฏฺฐิกุมาโร ‘‘กสฺสายํ คนฺโธ’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เสฏฺฐิกญฺญายา’’ติ สุตฺวา ‘‘นีหรถ นีหรถา’’ติ อาภตนิยาเมเนว กุลฆรํ เปเสสิ. สา เอเตเนว นีหาเรน สตฺตสุ ฐาเนสุ ปฏินิวตฺติตา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สตฺตสุ ฐาเนสุ ปฏินิวตฺตา. กึ เม ชีวิเตนา’’ติ? อตฺตโน อาภรณภณฺฑํ ภญฺชาเปตฺวา สุวณฺณิฏฺฐกํ กาเรสิ รตนายตํ วิทตฺถิวิตฺถตํ จตุรงฺคุลุพฺเพธํ. ตโต หริตาลมโนสิลาปิณฺฑํ คเหตฺวา อฏฺฐ อุปฺปลหตฺถเก อาทาย กสฺสปทสพลสฺส เจติยกรณฏฺฐานํ คตา. ตสฺมิญฺจ ขเณ เอกา อิฏฺฐกปนฺติ ปริกฺขิปิตฺวา อาคจฺฉมานา ฆฏนิฏฺฐกาย อูนา โหติ. เสฏฺฐิธีตา วฑฺฒกึ อาห – ‘‘อิมํ อิฏฺฐกํ เอตฺถ ฐเปถา’’ติ. อมฺม, ภทฺทเก กาเล อาคตาสิ, สยเมว ฐเปหีติ. สา อารุยฺห เตเลน หริตาลมโนสิลํ โยเชตฺวา เตน พนฺธเนน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐเปตฺวา อุปริ [Pg.173] อฏฺฐหิ อุปฺปลหตฺถเกหิ ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน เม กายโต จนฺทนคนฺโธ วายตุ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา, เจติยํ วนฺทิตฺวา, ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ.

កាលដែលកូនសេដ្ឋីនោះចម្រើនវ័យឡើង គេក៏បាននាំយកកូនស្រីសេដ្ឋីនោះឯងមកជាភរិយា។ ដោយអានុភាពនៃអកុសលកម្មដែលមិនទាន់ឲ្យផលពីមុនរបស់នាង គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលទៅក្នុងផ្ទះស្វាមី ត្រង់ចន្លោះធ្នឹមទ្វារ រាងកាយទាំងមូលរបស់នាងក៏ធុំក្លិនស្អុយអសោច ដូចជាបង្គន់ដែលគេបើកចំហទុក។ កូនសេដ្ឋីសួរថា «តើនេះជាក្លិនរបស់នរណា?» លុះឮថា «ជាក្លិនរបស់កូនស្រីសេដ្ឋី» ក៏បញ្ជាថា «ចូរនាំនាងនេះចេញទៅ! ចូរនាំចេញទៅ!» ហើយក៏បញ្ជូននាងត្រឡប់ទៅផ្ទះខាងម្ដាយឪពុកវិញ តាមរបៀបដែលនាំមកនោះឯង។ នាងត្រូវគេបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដោយវិធីនេះ អស់ចំនួនប្រាំពីរដង ក៏គិតថា «ខ្ញុំត្រូវគេបដិសេធបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដល់ទៅប្រាំពីរដងហើយ តើខ្ញុំរស់នៅមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ នាងក៏ឲ្យគេរំលាយគ្រឿងអលង្ការរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើជាឥដ្ឋមាសមួយដុំ មានប្រវែងមួយហត្ថ ទទឹងមួយចំអាម និងកម្រាស់បួនធ្នាប់។ បន្ទាប់មក ក៏យកហរិតាលនិងមនោសិលា និងកាន់យកបាច់ផ្កាឈូកប្រាំបីបាច់ ធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងសាងសង់ព្រះចេតិយរបស់ព្រះទសពលកស្សបៈ។ ក្នុងខណៈនោះ ជួរឥដ្ឋមួយជួរដែលគេរៀបព័ទ្ធជុំវិញឡើងមក នៅខ្វះឥដ្ឋមួយដុំដើម្បីឲ្យជួបគ្នា។ កូនស្រីសេដ្ឋីក៏និយាយនឹងមេជាងថា «សូមលោកមេជាងដាក់ឥដ្ឋនេះត្រង់កន្លែងនេះផង»។ មេជាងពោលថា «នាងកូនស្រី នាងមកចំពេលល្អណាស់ ចូរនាងដាក់ដោយខ្លួនឯងចុះ»។ នាងក៏ឡើងទៅ យកប្រេងលាយនឹងហរិតាលនិងមនោសិលា ហើយយកគ្រឿងផ្សំនោះធ្វើជាបាយអបិទភ្ជាប់ឥដ្ឋមាសនោះឲ្យជាប់មាំមួន រួចបូជាដោយបាច់ផ្កាឈូកទាំងប្រាំបីពីលើ ហើយថ្វាយបង្គំ រួចតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញពីរាងកាយរបស់ខ្ញុំ និងក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញពីមាត់របស់ខ្ញុំ ក្នុងកន្លែងដែលខ្ញុំកើតហើយៗ» រួចថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ ធ្វើប្រទក្សិណ ហើយត្រឡប់ទៅវិញ។

อถ ตสฺมึเยว ขเณ ยสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมํ เคหํ นีตา, ตสฺส ตํ อารพฺภ สติ อุทปาทิ. นคเรปิ นกฺขตฺตํ สํฆุฏฺฐํ โหติ. โส อุปฏฺฐาเก อาห – ‘‘ตทา อิธ อานีตา เสฏฺฐิธีตา อตฺถิ, กหํ สา’’ติ? ‘‘กุลเคเห สามี’’ติ. ‘‘อาเนถ นํ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ. เต คนฺตฺวา, ตํ วนฺทิตฺวา ฐิตา ‘‘กึ, ตาตา, อาคตตฺถา’’ติ? ตาย ปุฏฺฐา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขึสุ. ‘‘ตาตา, มยา อาภรณภณฺเฑน เจติยํ ปูชิตํ, อาภรณํ เม นตฺถี’’ติ. เต คนฺตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อาโรเจสุํ. ‘‘อาเนถ นํ, ปิฬนฺธนํ ลภิสฺสามา’’ติ. เต อานยึสุ. ตสฺสา สห ฆรปฺปเวเสน สกลเคหํ จนฺทนคนฺธญฺเจว นีลุปฺปลคนฺธญฺจ วายิ.

ក្នុងខណៈនោះឯង កូនសេដ្ឋីដែលនាងត្រូវបានគេនាំទៅផ្ទះមុនដំបូងគេនោះ ក៏កើតសេចក្ដីរលឹកនឹកដល់នាងឡើង។ ឯនៅក្នុងក្រុង ក៏មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ។ កូនសេដ្ឋីនោះក៏សួរពួកអ្នកបម្រើថា «កូនស្រីសេដ្ឋីដែលគេនាំមកទីនេះកាលណោះ តើនាងនៅឯណា?»។ ពួកអ្នកបម្រើឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ នាងនៅឯផ្ទះខាងម្ដាយឪពុករបស់នាង»។ កូនសេដ្ឋីបញ្ជាថា «ចូរទៅនាំនាងមក យើងនឹងលេងបុណ្យណក្សត្រជាមួយគ្នា»។ ពួកអ្នកបម្រើទាំងនោះទៅដល់ហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំឈរនៅ កាលដែលនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកមានការអ្វី?» ពួកអ្នកបម្រើក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ នាងពោលថា «នែអ្នករាល់គ្នា ខ្ញុំបានយកគ្រឿងអលង្ការទាំងអស់ទៅបូជាព្រះចេតិយអស់ហើយ ខ្ញុំគ្មានគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ទេ»។ ពួកអ្នកបម្រើត្រឡប់ទៅវិញ ហើយជម្រាបដល់កូនសេដ្ឋី។ កូនសេដ្ឋីនិយាយថា «ចូរនាំនាងមកចុះ យើងនឹងរកគ្រឿងអលង្ការឲ្យនាងពាក់» ពួកអ្នកបម្រើក៏នាំនាងមក។ គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលក្នុងផ្ទះភ្លាម ផ្ទះទាំងមូលក៏ធ្ងើរក្លិនក្រអូបនៃខ្លឹមច័ន្ទន៍ និងក្លិនផ្កាឈូកខៀវភាយឡើង។

เสฏฺฐิปุตฺโต ตํ ปุจฺฉิ – ‘‘ปฐมํ ตว สรีรโต ทุคฺคนฺโธ วายิ, อิทานิ ปน เต สรีรโต จนฺทนคนฺโธ, มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. กึ เอต’’นฺติ? สา อาทิโต ปฏฺฐาย อตฺตโน กตกมฺมํ อาโรเจสิ. เสฏฺฐิปุตฺโต ‘‘นิยฺยานิกํ วต พุทฺธานํ สาสน’’นฺติ ปสีทิตฺวา โยชนิกํ สุวณฺณเจติยํ กมฺพลกญฺจุเกน ปริกฺขิปิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ รถจกฺกปฺปมาเณหิ สุวณฺณปทุเมหิ อลงฺกริ. เตสํ ทฺวาทสหตฺถา โอลมฺพกา โหนฺติ. โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต พาราณสิโต โยชนมตฺเต ฐาเน อญฺญตรสฺมึ อมจฺจกุเล นิพฺพตฺติ. เสฏฺฐิกญฺญา เทวโลกโต จวิตฺวา ราชกุเล เชฏฺฐธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

កូនសេដ្ឋីក៏សួរនាងថា «កាលពីមុន រាងកាយរបស់នាងធុំតែក្លិនស្អុយ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ រាងកាយរបស់នាងមានក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញមក ហើយមាត់របស់នាងក៏មានក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញមកដែរ តើនេះជាហេតុអ្វី?»។ នាងក៏រៀបរាប់ប្រាប់នូវអំពើដែលខ្លួនបានធ្វើ ចាប់តាំងពីដើមមក។ កូនសេដ្ឋីកើតសេចក្ដីជ្រះថ្លាថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនា នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខពិតមែនតើ!» ក៏បានយកសំពត់កម្ពលធ្វើជាស្រោមព័ទ្ធជុំវិញព្រះចេតិយមាសដែលមានកម្ពស់មួយយោជន៍ ហើយបានតុបតែងលម្អនៅកន្លែងនោះៗ ដោយផ្កាឈូកមាសដែលមានទំហំប៉ុនកង់រថ។ ផ្កាឈូកមាសទាំងនោះ មានកម្រងផ្កាយារធ្លាក់ចុះមកប្រវែងដប់ពីរហត្ថ។ គាត់រស់នៅក្នុងលោកនោះអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមក ក៏បានមកកើតក្នុងត្រកូលអាមាត្យម្នាក់ ក្នុងទីកន្លែងដែលមានចម្ងាយប្រហែលមួយយោជន៍ពីក្រុងពារាណសី។ ចំណែកឯកូនស្រីសេដ្ឋីនោះ លុះច្យុតពីទេវលោកមក ក៏បានមកកើតជាព្រះរាជបុត្រីច្បង ក្នុងរាជត្រកូល។

เตสุ วยปฺปตฺเตสุ กุมารสฺส วสนคาเม นกฺขตฺตํ สํฆุฏฺฐํ, โส มาตรํ อาห – ‘‘สาฏกํ เม อมฺม เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ. สา โธตวตฺถํ นีหริตฺวา อทาสิ. ‘‘อมฺม ถูลํ อิท’’นฺติ. อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห – ‘‘ตาต, ยาทิเส เคเห มยํ ชาตา, นตฺถิ โน อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญ’’นฺติ. ‘‘ลภนฏฺฐานํ คจฺฉามิ อมฺมา’’ติ. ‘‘ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตุยฺหํ พาราณสินคเร รชฺชปฏิลาภมฺปิ อิจฺฉามี’’ติ. โส มาตรํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉามิ อมฺมา’’ติ. ‘‘คจฺฉ, ตาตา’’ติ. เอวํ กิรสฺสา จิตฺตํ อโหสิ [Pg.174] – ‘‘กหํ คมิสฺสติ, อิธ วา เอตฺถ วา เคเห นิสีทิสฺสตี’’ติ? โส ปน ปุญฺญนิยาเมน นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา อุยฺยาเน มงฺคลสิลาปฏฺเฏ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ. โส จา พาราณสิรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม ทิวโส โหติ.

លុះជនទាំងពីរនោះចម្រើនវ័យឡើង នៅក្នុងភូមិដែលកុមាររស់នៅ មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ គាត់ក៏និយាយនឹងម្ដាយថា «ម៉ែ សូមហុចសំពត់ឲ្យខ្ញុំមួយមក ខ្ញុំនឹងទៅលេងបុណ្យណក្សត្រ»។ ម្ដាយក៏យកសំពត់បោកស្អាតមួយមកហុចឲ្យ គាត់និយាយថា «ម៉ែ សំពត់នេះគ្រើមណាស់»។ ម្ដាយយកសំពត់មួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត ម្ដាយយកមួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត។ គ្រានោះ ម្ដាយក៏និយាយនឹងគាត់ថា «កូនប្រុស ក្នុងត្រកូលដែលយើងកើតនេះ យើងគ្មានបុណ្យវាសនានឹងបានសំពត់ដែលម៉ដ្ឋរលោងជាងនេះឡើយ»។ គាត់និយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំនឹងទៅរកកន្លែងដែលបានសំពត់នោះ»។ ម្ដាយនិយាយថា «កូនប្រុស ម៉ែចង់ឲ្យកូនបានសោយរាជ្យក្នុងក្រុងពារាណសីនៅថ្ងៃនេះតែម្ដង»។ គាត់ថ្វាយបង្គំម្ដាយហើយនិយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំលាទៅហើយ» ម្ដាយឆ្លើយថា «ទៅចុះកូន»។ ឮថា ម្ដាយមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «តើកូននឹងទៅណាឆ្ងាយ? គង់តែទៅអង្គុយលេងនៅផ្ទះនេះ ឬផ្ទះនោះមិនខាន»។ ប៉ុន្តែយុវជននោះ ចេញដំណើរទៅដោយអំណាចនៃបុណ្យវាសនា រហូតដល់ក្រុងពារាណសី ហើយដេកដណ្ដប់សំពត់តាំងពីក្បាល លើបន្ទះថ្មមង្គល ក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន។ ថ្ងៃនោះ ត្រូវជាថ្ងៃទីប្រាំពីរ គិតចាប់តាំងពីព្រះរាជាក្រុងពារាណសីសោយទិវង្គតទៅ។

อมจฺจา รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ – ‘‘รญฺโญ เอกา ธีตาว อตฺถิ, ปุตฺโต นตฺถิ. อราชกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. โก ราชา โหตี’’ติ มนฺเตตฺวา, ‘‘ตฺวํ โหหิ, ตฺวํ โหหี’’ติ. ปุโรหิโต อาห – ‘‘พหุํ โอโลเกตุํ น วฏฺฏติ, ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชมา’’ติ. เต กุมุทวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา, ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑํ เสตจฺฉตฺตญฺจ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตูริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ, ‘‘ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ, นิวตฺเตมา’’ติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต ‘‘มา นิวตฺตยิตฺถา’’ติ อาห. รโถ กุมารํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหนสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปนกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ‘‘ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป, ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ ทีเปสุ เอส รชฺชํ กาตุํ ยุตฺโต’’ติ วตฺวา, ‘‘ปุนปิ ตูริยานิ ปคฺคณฺหาถ ปุนปิ ปคฺคณฺหาถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ ตูริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ.

ពួកអាមាត្យធ្វើសរីរកិច្ចថ្វាយព្រះសពរបស់ព្រះរាជារួចហើយ ក៏អង្គុយពិភាក្សាគ្នានៅនាទីលានព្រះរាជវាំងថា «ព្រះរាជាមានព្រះរាជបុត្រីតែមួយអង្គគត់ ព្រះរាជបុត្រគ្មានឡើយ។ ព្រះរាជាណាចក្រដែលគ្មានព្រះរាជា មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ តើនរណានឹងធ្វើជាព្រះរាជា?» លុះពិភាក្សាគ្នានៅទីនោះហើយ ក៏និយាយបង្កែកគ្នាទៅវិញទៅមកថា «សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ! សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ!»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «ការរង់ចាំមើលយូរពេកមិនសមគួរឡើយ យើងត្រូវលែងបុស្សរថទៅចុះ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ទើបកម្រាបសេះសិន្ធព ៤ ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូកស (កុមុទ) ដាក់គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ប្រការ និងព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រលើរថនោះឯង លែងរថទៅ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីតាមពីក្រោយ។ រថនោះចេញតាមទ្វារទិសខាងកើត បែរមុខសំដៅទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន។ ពួកអាមាត្យខ្លះពោលថា «រថបរទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ព្រោះតែភាពស៊ាំ (ធ្លាប់ទៅ) យើងគួរតែឲ្យរថត្រឡប់មកវិញ»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «កុំឲ្យត្រឡប់មកវិញឡើយ»។ រថនោះបានធ្វើប្រទក្សិណនូវព្រះកុមារ ហើយឈប់បង្អង់នៅ ហាក់ដូចជាត្រៀមខ្លួនស្រេចដើម្បីឲ្យព្រះកុមារឡើងគង់។ ព្រះបុរោហិតបានបើកជាយព្រះពស្ត្រដណ្តប់ ពិនិត្យមើលបាតព្រះបាទទាំងពីរ ហើយពោលថា «កុំថាឡើយត្រឹមតែទ្វីបនេះ សូម្បីតែក្នុងមហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗ ២ ពាន់ជាបរិវារ ក៏ព្រះកុមារនេះសមគួរនឹងសោយរាជ្យសម្បត្តិដែរ» រួចហើយពោលថា «ចូរប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងវិញ ចូរប្រគំឡើងវិញ» ដូច្នេះ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងបីដង។

อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา, ‘‘เกน กมฺเมน อาคตตฺถา’’ติ? อาห. ‘‘เทว, ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตี’’ติ. ‘‘ราชา กห’’นฺติ. ‘‘เทวตฺตํ คโต สามี’’ติ. ‘‘กติ ทิวสา อติกฺกนฺตา’’ติ? ‘‘อชฺช สตฺตโม ทิวโส’’ติ. ‘‘ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถี’’ติ. ‘‘ธีตา อตฺถิ เทว, ปุตฺโต นตฺถี’’ติ. ‘‘เตน หิ กริสฺสามิ รชฺช’’นฺติ. เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา อุยฺยานํ อาเนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ.

គ្រានោះ ព្រះកុមារបើកព្រះភក្ត្រ ទតមើលហើយសួរថា «អ្នករាល់គ្នា មកដោយកិច្ចការអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិបានមកដល់ព្រះអង្គហើយ»។ «ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ «បពិត្រព្រះម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតទៅកាន់ទេវលោកហើយ»។ «កន្លងទៅប៉ុន្មានថ្ងៃហើយ?»។ «ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃទី ៧ ហើយ ព្រះអង្គ»។ «ព្រះរាជាគ្មានព្រះរាជបុត្រ ឬព្រះរាជបុត្រីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ មានព្រះរាជបុត្រី តែគ្មានព្រះរាជបុត្រឡើយ»។ «បើដូច្នោះ យើងនឹងទទួលសោយរាជ្យ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ក៏រៀបចំមណ្ឌបសម្រាប់ពិធីអភិសេកក្នុងខណៈនោះឯង ហើយបានតាក់តែងព្រះរាជបុត្រីដោយគ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ នាំមកកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ហើយបានធ្វើពិធីអភិសេកដល់ព្រះកុមារ។

อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกํ วตฺถํ อุปหรึสุ. โส ‘‘กิมิทํ, ตาตา’’ติ? อาห. ‘‘นิวาสนวตฺถํ เทวา’’ติ. ‘‘นนุ, ตาตา, ถูล’’นฺติ. ‘‘มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวา’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสี’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ [Pg.175] ราชา, สุวณฺณภิงฺคารํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถ’’นฺติ. สุวณฺณภิงฺคารํ อาหรึสุ. โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา, มุขํ วิกฺขาเลตฺวา, หตฺเถน อุทกํ อาทาย, ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐ กปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ. ปุน อุทกํ คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโส ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ อฏฺฐ อฏฺฐ กตฺวา ทฺวตฺตึส กปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ. โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา ‘‘นนฺทรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตึสูติ เอวํ เภรึ จาราเปถา’’ติ วตฺวา, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา, อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา, ปาสาทํ อารุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ.

លុះព្រះកុមារបានទទួលអភិសេកហើយ ពួកអាមាត្យក៏បាននាំយកសំពត់មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹងមកថ្វាយ។ ព្រះអង្គត្រាស់សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ នេះជាអ្វី?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ នេះជាព្រះពស្ត្រសម្រាប់ទ្រង់វ័ត (ស្លៀក)»។ «នែអ្នកទាំងឡាយ សំពត់នេះគ្រើមណាស់មិនមែនឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ក្នុងចំណោមសំពត់ប្រើប្រាស់របស់មនុស្សទាំងឡាយ គ្មានសំពត់ណាដែលហ្មត់ទន់ជាងនេះទៀតឡើយ»។ «ចុះព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ទ្រង់វ័តសំពត់បែបនេះឬ?»។ «ព្រះករុណា ព្រះសម្មតិទេវៈ»។ «យើងយល់ថា ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ប្រហែលជាមានបុណ្យតិចណាស់។ ចូរនាំយកកុណ្ឌីមាស (ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ) មកទីនេះ យើងនឹងបានសំពត់»។ ពួកអាមាត្យក៏នាំយកព្រះសុវណ្ណភិង្គារមកថ្វាយ។ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រោកឡើង លាងព្រះហស្ត ជម្រះព្រះភក្ត្រ រួចទ្រង់យកព្រះហស្តវារីប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងកើត ស្រាប់តែផែនដីដ៏រឹងមាំបានប្រេះបែកចេញ ហើយដើមកប្បព្រឹក្ស ៨ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់យកទឹកប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងត្បូង ទិសខាងលិច និងទិសខាងជើង យ៉ាងនេះឯង គឺគ្រប់ទិសទាំង ៤ ទ្រង់ប្រោះព្រំទិសនីមួយៗ ៨ ដើមៗ ដើមកប្បព្រឹក្សទាំង ៣២ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់វ័តសំពត់ទិព្វមួយផ្ទាំង ទ្រង់ដណ្តប់មួយផ្ទាំង ហើយត្រាស់បង្គាប់ថា «ចូរទូងស្គរប្រកាសក្នុងដែនដីរបស់ព្រះបាទនន្ទរាជថា 'ស្ត្រីទាំងឡាយដែលជាអ្នករកស៊ីវេញអំបោះ កុំវេញអំបោះទៀតឡើយ'» រួចហើយទ្រង់ឲ្យលើកព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រ ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ ឡើងគង់លើកញ្ចឹងកដំរីដ៏ប្រសើរ យាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរ ឡើងគង់លើប្រាសាទ រួចទ្រង់សោយរាជសម្បត្តិដ៏មហិមា។

เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ‘‘อโห ตปสฺสี’’ติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. ‘‘กิมิทํ เทวี’’ติ? จ ปุฏฺฐา, ‘‘อติมหตี, เทว, สมฺปตฺติ, อตีเต พุทฺธานํ สทฺทหิตฺวา กลฺยาณํ อกตฺถ, อิทานิ อนาคตสฺส ปจฺจยํ กุสลํ น กโรถา’’ติ? อาห. ‘‘กสฺส ทสฺสามิ? สีลวนฺโต นตฺถี’’ติ. ‘‘อสุญฺโญ, เทว, ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุมฺเห ทานเมว สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามี’’ติ อาห. ราชา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเร ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี ปาโตว อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปริปาสาเท ปุรตฺถาภิมุขา อุเรน นิปชฺชิตฺวา – ‘‘สเจ เอติสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อาคจฺฉนฺตุ อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตู’’ติ อาห. ตสฺสํ ทิสายํ อรหนฺโต นาเหสุํ. ตํ สกฺการํ กปณทฺธิกยาจกานํ อทํสุ.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហេសីទតឃើញរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះរាជា ក៏សម្តែងអាការៈអាណិតអាសូរថា «ឱ! គួរឲ្យអាណិតអាសូរណាស់តើ»។ កាលដែលព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «នែព្រះនាង នេះមានរឿងអ្វី?» ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គធំធេងណាស់ ក្នុងអតីតកាល ព្រះអង្គមានសេចក្តីជឿជាក់ចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទើបបានធ្វើបុណ្យកុសលទុក តែឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមិនបានធ្វើកុសលធម៌ដែលជាបច្ច័យសម្រាប់អនាកតកាលឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «តើយើងត្រូវធ្វើទានដល់នរណា? ព្រោះព្រះសង្ឃអ្នកមានសីលមិនមានឡើយ»។ ព្រះនាងក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ជម្ពូទ្វីបមិនសូន្យចាកព្រះអរហន្តទាំងឡាយឡើយ សូមព្រះអង្គរៀបចំតែទានចុះ ខ្ញុំម្ចាស់នឹងរកព្រះអរហន្តទាំងឡាយមកឲ្យបាន»។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរៀបចំទាននៅឯទ្វារទិសខាងកើត។ ព្រះមហេសីទ្រង់សមាទានឧបោសថសីលតាំងពីព្រលឹម រួចយាងឡើងទៅលើប្រាសាទ បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត ក្រាបផ្ទាល់នឹងព្រះឧរា ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ប្រសិនបើមានព្រះអរហន្តក្នុងទិសនេះ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកទទួលភិក្ខារបស់យើងខ្ញុំចុះ»។ តែក្នុងទិសនោះ គ្មានព្រះអរហន្តឡើយ។ ពួកអាមាត្យក៏បានចែកទាននោះដល់ជនក្រីក្រ អ្នកធ្វើដំណើរ និងស្មូមយាចកទាំងឡាយ។

ปุนทิวเส ทกฺขิณทฺวาเร ทานํ สชฺเชตฺวา ตเถว อกาสิ, ปุนทิวเส ปจฺฉิมทฺวาเร. อุตฺตรทฺวาเร สชฺชิตทิวเส ปน เทวิยา ตเถว นิมนฺเตนฺติยา หิมวนฺเต วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐโก มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ภาติเก อามนฺเตสิ ‘‘มาริสา, นนฺทราชา ตุมฺเห นิมนฺเตติ, อธิวาเสถ ตสฺสา’’ติ. เต อธิวาเสตฺวา ปุนทิวเส อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา คนฺตฺวา ‘‘ปญฺจสตา, เทว, ปจฺเจกพุทฺธา อาคตา’’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา [Pg.176] สงฺฆเถรสฺส, เทวี สงฺฆนวกสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺติ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ ยาวชีวํ อิธ นิวาสาย ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน ปญฺจ ปณฺณสาลาสตานิ ปญฺจ จงฺกมนสตานีติ สพฺพากาเรน นิวาสฏฺฐานํ สมฺปาเทตฺวา ตตฺถ วสาเปสุํ.

លុះថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត ព្រះរាជាទ្រង់រៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងត្បូង ហើយធ្វើដូចគ្នាដែរ។ ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត ទ្រង់ធ្វើនៅទ្វារទិសខាងលិច។ លុះដល់ថ្ងៃដែលរៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងជើង ព្រះមហេសីក៏ទ្រង់និមន្តដូចមុនដែរ។ គ្រានោះ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាច្បងនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ ជាបុត្ររបស់ព្រះនាងបទុមវតី ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត បានប្រាប់ព្រះអនុជទាំងឡាយថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ព្រះបាទនន្ទរាជទ្រង់និមន្តអ្នករាល់គ្នា ចូរទទួលការនិមន្តរបស់ព្រះអង្គចុះ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះទទួលការនិមន្តហើយ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ស្រង់ព្រះភក្ត្រក្នុងស្រះអនោតត្ត រួចហោះមកតាមអាកាស យាងចុះនៅឯទ្វារទិសខាងជើង។ ពួកមនុស្សបានទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ និមន្តមកដល់ហើយ»។ ព្រះរាជាព្រមទាំងព្រះមហេសី ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ ទទួលយកព្រះបាត្រ និមន្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ ហើយថ្វាយទានដល់ព្រះអង្គទាំងនោះ។ លុះស្រេចភត្តកិច្ចហើយ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃត្ថេរ ចំណែកព្រះមហេសីទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃនវកៈ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទាំងឡាយកុំបីលំបាកដោយបច្ច័យទាំងឡាយឡើយ ហើយពួកយើងខ្ញុំក៏មិនសូន្យចាកបុណ្យដែរ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយផ្តល់បដិញ្ញាដើម្បីគង់នៅទីនេះអស់មួយជីវិតចុះ»។ លុះឲ្យព្រះបច្ចេកពុទ្ធទទួលបដិញ្ញាហើយ ក៏បានចាត់ចែងសង់សាលាស្លឹក ៥០០ ខ្នង និងទីចង្ក្រម ៥០០ កន្លែង ព្រមទាំងកន្លែងស្នាក់នៅគ្រប់បែបយ៉ាងក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន ហើយនិមន្តឲ្យគង់នៅទីនោះ។

เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. ‘‘อหํ ปจฺจนฺตํ วูปสเมตุํ คจฺฉามิ, ตฺวํ ปจฺเจกพุทฺเธสุ มา ปมชฺชี’’ติ เทวึ โอวทิตฺวา คโต. ตสฺมึ อนาคเตเยว ปจฺเจกพุทฺธานํ อายุสงฺขารา ขีณา. มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ติยามรตฺตึ ฌานกีฬํ กีฬิตฺวา อรุณุคฺคมเน อาลมฺพนผลกํ อาลมฺพิตฺวา ฐิตโกว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอเตนุปาเยน เสสาปีติ สพฺเพปิ ปรินิพฺพุตา. ปุนทิวเส เทวี ปจฺเจกพุทฺธานํ นิสีทนฏฺฐานํ หริตูปลิตฺตํ กาเรตฺวา ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา ธูปํ ทตฺวา เตสํ อาคมนํ โอโลกยนฺตี นิสินฺนา อาคมนํ อปสฺสนฺตี ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, ชานาหิ, กึ อยฺยานํ กิญฺจิ อผาสุก’’นฺติ? โส คนฺตฺวา มหาปทุมสฺส ปณฺณสาลาย ทฺวารํ วิวริตฺวา ตตฺถ อปสฺสนฺโต จงฺกมนํ คนฺตฺวา อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ฐิตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กาโล, ภนฺเต’’ติ อาห. ปรินิพฺพุตสรีรํ กึ กเถสฺสติ? โส ‘‘นิทฺทายติ มญฺเญ’’ติ คนฺตฺวา ปิฏฺฐิปาเท หตฺเถน ปรามสิ. ปาทานํ สีตลตาย เจว ถทฺธตาย จ ปรินิพฺพุตภาวํ ญตฺวา ทุติยสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, เอวํ ตติยสฺสาติ สพฺเพสํ ปรินิพฺพุตภาวํ ญตฺวา ราชกุลํ คโต. ‘‘กหํ, ตาต, ปจฺเจกพุทฺธา’’ติ? ปุฏฺโฐ ‘‘ปรินิพฺพุตา, เทวี’’ติ อาห. เทวี กนฺทนฺตี โรทนฺตี นิกฺขมิตฺวา นาคเรหิ สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา สาธุกีฬิตํ กาเรตฺวา ปจฺเจกพุทฺธานํ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ បច្ចន្តគ្រាមរបស់ព្រះរាជាបានកើតចលាចល។ ព្រះរាជាទ្រង់ទូន្មានព្រះមហេសីថា «យើងនឹងទៅបង្ក្រាបចលាចលនៅឯជាយដែន នាងកុំបីធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ» រួចហើយក៏យាងទៅ។ កាលដែលព្រះរាជាមិនទាន់យាងត្រឡប់មកវិញឡើយ ព្រះអាយុសង្ខាររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក៏អស់ទៅ។ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ទ្រង់ចូលឈានកីឡាអស់រាត្រីទាំង ៣ យាម លុះព្រះអរុណរះឡើង ទ្រង់ផ្អែកព្រះកាយនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ទាំងកំពុងឈរដដែលនោះឯង ក៏ទ្រង់បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធដែលនៅសល់ទាំងអស់ ក៏បានបរិនិព្វានទៅដែរ។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះមហេសីទ្រង់ឲ្យលាបលាមកគោស្រស់នៅកន្លែងគង់របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចបាចផ្កា បូជាធូប ហើយអង្គុយរង់ចាំមើលការនិមន្តមករបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយ។ កាលដែលមិនឃើញព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកសោះ ព្រះនាងក៏ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «នែអ្នក ចូរទៅមើលតើព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមានការមិនស្រួលព្រះកាយខ្លះឬយ៉ាងណា?»។ បុរសនោះទៅដល់ បើកទ្វារសាលាស្លឹករបស់ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ មិនឃើញព្រះអង្គនៅក្នុងនោះ ក៏ដើរទៅកាន់ទីចង្ក្រម ឃើញព្រះអង្គឈរផ្អែកនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ក៏ថ្វាយបង្គំហើយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដល់ពេលហើយ»។ ព្រះសរីរៈដែលបរិនិព្វានហើយ តើនឹងនិយាយអ្វីកើត? បុរសនោះគិតថា «ប្រហែលជាព្រះអង្គកំពុងសម្រាន្តលក់» ទើបដើរទៅជិត ហើយយកដៃស្ទាបខ្នងព្រះបាទ។ លុះដឹងថាព្រះអង្គបរិនិព្វានហើយ ព្រោះតែភាពត្រជាក់ និងភាពរឹងនៃព្រះបាទ ទើបដើរទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធអង្គទីពីរ ទីបី តាមលំដាប់ យ៉ាងនេះឯង។ លុះដឹងថាព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងអស់បរិនិព្វានហើយ ក៏ត្រឡប់មកកាន់រាជវាំងវិញ។ កាលដែលព្រះមហេសីសួរថា «នែអ្នក ចុះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយគង់នៅឯណា?» បុរសនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះមហេសីទ្រង់ខ្សឹកខ្សួលយំសោក យាងចេញទៅព្រមដោយអ្នកនគរទាំងឡាយ ទៅកាន់ទីនោះ ហើយធ្វើការបូជាយ៉ាងសមគួរ ធ្វើសរីរកិច្ចដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចប្រមូលយកព្រះសារីរិកធាតុមកសាងចេតិយតម្កល់ទុក។

ราชา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา อาคโต ปจฺจุคฺคมนํ อาคตํ เทวึ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภทฺเท, ปจฺเจกพุทฺเธสุ นปฺปมชฺชิ, นิโรคา อยฺยา’’ติ? ‘‘ปรินิพฺพุตา เทวา’’ติ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปานมฺปิ ปณฺฑิตานํ มรณํ อุปฺปชฺชติ, อมฺหากํ กุโต โมกฺโข’’ติ? โส นครํ อคนฺตฺวา อุยฺยานเมว ปวิสิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส รชฺชํ ปฏิยาเทตฺวา สยํ สมณกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ [Pg.177] ‘‘อิมสฺมึ ปพฺพชิเต อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ตตฺเถว อุยฺยาเน ปพฺพชิตา. ทฺเวปิ ฌานํ ภาเวตฺวา ตโต จุตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ.

ព្រះរាជាបង្ក្រាបចលាចលនៅជាយដែនរួចហើយ យាងត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះមហេសីដែលយាងមកទទួលថា «នែនាងដ៏ចម្រើន នាងមិនបានធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយទេឬ? ព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមិនមានរោគសញ្ញាអ្វីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះអង្គទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូម្បីតែព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាបណ្ឌិតមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែមានសេចក្តីស្លាប់កើតឡើង ចុះទម្រាំពួកយើង តើនឹងមានការរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ពីណាបាន?»។ ព្រះអង្គមិនយាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរឡើយ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យានតែម្តង រួចទ្រង់ឲ្យហៅព្រះរាជបុត្រច្បងមក ប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យ រួចទ្រង់សាងផ្នួសជាសមណៈដោយព្រះអង្គឯង។ ចំណែកព្រះមហេសីក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលដែលព្រះស្វាមីសាងផ្នួសហើយ តើខ្ញុំនឹងនៅធ្វើអ្វីទៀត?» ទើបទ្រង់សាងផ្នួសក្នុងព្រះរាជឧទ្យាននោះឯង។ ព្រះអង្គទាំងពីរទ្រង់ចម្រើនឈាន លុះច្យុតពីអត្តភាពនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។

เตสุ ตตฺเถว วสนฺเตสุ อมฺหากํ สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน ราชคหํ ปาวิสิ. อยํ ปิปฺปลิมาณโว มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถพฺราหฺมณคาเม กปิลพฺราหฺมณสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺโต, อยํ ภทฺทา กาปิลานี มทฺทรฏฺเฐ สาคลนคเร โกสิยโคตฺตพฺราหฺมณสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตา. เตสํ โข อนุกฺกเมน วฑฺฒมานานํ ปิปฺปลิมาณวสฺส วีสติเม วสฺเส ภทฺทาย โสฬสเม วสฺเส สมฺปตฺเต มาตาปิตโร ปุตฺตํ โอโลเกตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ วยปฺปตฺโต, กุลวํโส นาม ปติฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ อติวิย นิปฺปีฬยึสุ. มาณโว อาห – ‘‘มยฺหํ โสตปเถ เอวรูปํ กถํ มา กเถถ. อหํ ยาว ตุมฺเห ธรถ, ตาว ปฏิชคฺคิสฺสามิ, ตุมฺหากํ ปจฺฉโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. เต กติปาหํ อติกฺกมิตฺวา ปุน กถยึสุ, โสปิ ตเถว ปฏิกฺขิปิ. ปุน กถยึสุ, ปุนปิ ปฏิกฺขิปิ. ตโต ปฏฺฐาย มาตา นิรนฺตรํ กเถติเยว.

កាលដែលព្រះអង្គទាំងពីរគង់នៅក្នុងព្រហ្មលោកនោះឯង ព្រះសាស្តារបស់យើងទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ទ្រង់សម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដ៏ប្រសើរ ហើយយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះតាមលំដាប់។ ចំណែកឯពិប្ពលិមាណពនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថព្រាហ្មណគ្រាម នាដែនមគធៈ។ ចំណែកឯនាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ក្នុងក្រុងសាកលៈ នាដែនមទ្ទៈ។ កាលដែលអ្នកទាំងពីរចម្រើនវ័យឡើងតាមលំដាប់ លុះពិប្ពលិមាណពមានអាយុគ្រប់ ២០ ឆ្នាំ នាងភទ្ទាមានអាយុគ្រប់ ១៦ ឆ្នាំ មាតាបិតាក៏សម្លឹងមើលបុត្រ ហើយនិយាយបង្ខំយ៉ាងខ្លាំងថា «កូនប្រុស កូនមានអាយុវ័យល្មមហើយ គួរតែតម្កល់វង្សត្រកូលទុក»។ មាណពពោលថា «សូមអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកកុំនិយាយពាក្យបែបនេះឲ្យចូលមកកាន់ច្រកត្រចៀកខ្ញុំឡើយ ដរាបណាអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកនៅរស់ ខ្ញុំនឹងបម្រើអ្នកទាំងពីរ លុះកាលដែលអ្នកទាំងពីរអនិច្ចកម្មទៅ ខ្ញុំនឹងចេញទៅសាងផ្នួស»។ មាតាបិតាកន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏និយាយលួងលោមម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធដូចដើម។ ពួកគាត់និយាយម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធម្តងទៀត។ តាំងពីពេលនោះមក មាតាក៏និយាយរំលឹកជានិច្ចមិនដាច់ឡើយ។

มาณโว ‘‘มม มาตรํ สญฺญาเปสฺสามี’’ติ รตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสหสฺสํ ทตฺวา สุวณฺณกาเรหิ เอกํ อิตฺถิรูปํ การาเปตฺวา ตสฺส มชฺชนฆฏฺฏนาทิกมฺมปริโยสาเน ตํ รตฺตวตฺถํ นิวาสาเปตฺวา วณฺณสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ เจว นานาอลงฺกาเรหิ จ อลงฺการาเปตฺวา มาตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อมฺม เอวรูปํ อารมฺมณํ ลภนฺโต เคเห วสามิ, อลภนฺโต น วสามี’’ติ. ปณฺฑิตา พฺราหฺมณี จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต ปุญฺญวา ทินฺนทาโน กตาภินีหาโร, ปุญฺญํ กโรนฺโต น เอกโกว อกาสิ, อทฺธา เอเตน สห กตปุญฺญา สุวณฺณรูปกปฏิภาคา ภวิสฺสตี’’ติ อฏฺฐ พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺพกาเมหิ สนฺตปฺเปตฺวา สุวณฺณรูปกํ รถํ อาโรเปตฺวา, ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, ยตฺถ อมฺหากํ ชาติโคตฺตโภเคหิ สมานกุเล เอวรูปํ ทาริกํ ปสฺสถ, อิมเมว สุวณฺณรูปกํ, ปณฺณาการํ กตฺวา เทถา’’ติ อุยฺโยเชสิ.

ពិប្បលិមាណព គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងមាតាឱ្យដឹងច្បាស់» ទើបឱ្យនូវនិក្ខៈមួយពាន់នៃមាសក្រហម ហើយឱ្យជាងមាសទាំងឡាយធ្វើនូវរូបស្រីមាសមួយ ក្នុងកាលជាទីបំផុតនៃកិច្ចការមានការខាត់ និងដុសខាត់ជាដើមនៃរូបនោះ ក៏ឱ្យស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ក្រហម ឱ្យតាក់តែងដោយផ្កាទាំងឡាយដ៏បរិបូណ៌ដោយពណ៌ផង ដោយគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗផង រួចឱ្យហៅមាតាមកហើយពោលថា «បពិត្រមាតា កាលបើខ្ញុំបាននូវអារម្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ ខ្ញុំនឹងនៅក្នុងផ្ទះ បើមិនបានទេ ខ្ញុំនឹងមិននៅឡើយ»។ នាងព្រាហ្មណីជាបណ្ឌិតគិតថា «កូនរបស់អាត្មាអញ ជាអ្នកមានបុណ្យ បានឱ្យនូវទានហើយ បានធ្វើនូវអភិនីហារហើយ កាលធ្វើនូវបុណ្យ មិនមែនធ្វើតែម្នាក់ឯងឡើយ ស្រ្តីដែលមានបុណ្យបានធ្វើរួមគ្នាជាមួយកូននេះ ដែលមានរូបប្រហាក់ប្រហែលនឹងរូបមាសនេះ ពិតជាមានប្រាកដ» ទើបឱ្យហៅព្រាហ្មណ៍ ៨ នាក់មក ញ៉ាំងព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយកាមទាំងពួង ហើយលើករូបមាសឡើងកាន់រថ រួចចាត់ចែងបញ្ជូនទៅថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ ក្នុងត្រកូលស្មើគ្នាដោយជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់យើងទាំងឡាយ ក្នុងកន្លែងណា ដែលអ្នករាល់គ្នាឃើញនាងកុមារិកាមានសភាពយ៉ាងនេះ ចូរធ្វើនូវរូបមាសនេះឯងឱ្យជាគ្រឿងបណ្ណាការ ហើយប្រគល់ឱ្យចុះ»។

เต ‘‘อมฺหากํ นาม เอตํ กมฺม’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา, ‘‘กตฺถ คมิสฺสามา’’ติ? จินฺเตตฺวา, ‘‘มทฺทรฏฺฐํ นาม อิตฺถากโร, มทฺทรฏฺฐํ คมิสฺสามา’’ติ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ [Pg.178] อคมึสุ. ตตฺถ ตํ สุวณฺณรูปกํ นฺหานติตฺเถ ฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อถ ภทฺทาย ธาตี ภทฺทํ นฺหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา สิริคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา นฺหายิตุํ อาคจฺฉนฺตี ตํ รูปกํ ทิสฺวา, ‘‘อยฺยธีตา เม อิธาคตา’’ติ สญฺญาย ตชฺเชตฺวา ‘‘ทุพฺพินิเต, กึ ตฺวํ อิธาคตา’’ติ? ตลสตฺติกํ อุคฺคิริตฺวา, ‘‘คจฺฉ สีฆ’’นฺติ คณฺฑปสฺเส ปหริ. หตฺโถ ปาสาเณ ปฏิหโต วิย กมฺปิตฺถ. สา ปฏิกฺกมิตฺวา ‘‘เอวํ ถทฺธํ นาม มหาคีวํ ทิสฺวา, ‘อยฺยธีตา เม’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทสึ, อยฺยธีตาย หิ เม อยํ นิวาสนปฏิคฺคาหิกาปิ อยุตฺตา’’ติ อาห. อถ นํ เต มนุสฺสา ปริวาเรตฺวา ‘‘เอวรูปา เต สามิธีตา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘กึ เอสา, อิมาย สตคุเณน สหสฺสคุเณน มยฺหํ อยฺยา อภิรูปตรา, ทฺวาทสหตฺเถ คพฺเภ นิสินฺนาย ปทีปกิจฺจํ นตฺถิ, สรีโรภาเสเนว ตมํ วิธมตี’’ติ. ‘‘เตน หิ อาคจฺฉา’’ติ ตํ ขุชฺชํ คเหตฺวา สุวณฺณรูปกํ รถํ อาโรเปตฺวา โกสิยโคตฺตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา อาคมนํ นิเวทยึสุ.

ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា «ការងារនេះជាភារៈរបស់យើងពិតប្រាកដ» ហើយក៏ចេញទៅ គិតថា «តើយើងនឹងទៅក្នុងទីណា?» រួចយល់ថា «ដែនមទ្ទៈ ឈ្មោះថាជាប្រភពនៃស្រ្តីល្អ យើងនឹងទៅកាន់ដែនមទ្ទៈ» ក៏បានទៅកាន់ក្រុងសាកលៈ ក្នុងដែនមទ្ទៈ។ ក្នុងក្រុងសាកលៈនោះ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះបានដាក់រូបមាសនោះទុកនៅកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរមួយ។ គ្រានោះ ស្រ្តីមេដោះរបស់នាងភទ្ទា ងូតទឹកឱ្យនាងភទ្ទា តាក់តែងហើយ ឱ្យអង្គុយក្នុងសិរីគភ៌ កាលដើរមកដើម្បីងូតទឹក [ខ្លួនឯង] បានឃើញរូបនោះ ក៏សំគាល់ថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់អញមកក្នុងទីនេះហើយ» ទើបគំរាមថា «ម្នាលនាងអាក្រក់ ហេតុអ្វីបានជាឯងមកក្នុងទីនេះ?» រួចលើកបាតដៃឡើងគំរាមថា «ចូរទៅជាប្រញាប់» ហើយក៏ទះកំផ្លៀងរូបមាសនោះ។ ដៃរបស់នាងក៏ញ័រទទ្រើក ដូចជាទង្គិចនឹងថ្ម។ នាងថយក្រោយបន្តិចហើយពោលថា «អញបានឃើញកញ្ចឹងកដ៏រឹងកំព្រឹងយ៉ាងនេះ ក៏បង្កើតសេចក្តីសំគាល់ថា 'ជាកូនស្រីម្ចាស់របស់អញ' រូបមាសនេះ សូម្បីតែធ្វើជាស្រ្តីបម្រើទទួលសំពត់ស្លៀករបស់កូនស្រីម្ចាស់របស់អញ ក៏មិនសមគួរឡើយ»។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទាំងនោះចោមរោមនាងមេដោះនោះ ហើយសួរថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់នាង មានសភាពយ៉ាងនេះឬ?»។ នាងឆ្លើយថា «ថ្វីបើជារូបនេះ! ម្ចាស់ស្រីរបស់អញ មានរូបល្អជាងរូបនេះ មួយរយដង មួយពាន់ដង មួយសែនដង កាលបើម្ចាស់ស្រីអង្គុយក្នុងបន្ទប់ទំហំ ១២ ហត្ថ មិនបាច់មានកិច្ចដោយប្រទីបឡើយ ព្រោះពន្លឺនៃរាងកាយរបស់នាងតែងកំចាត់បង់នូវងងឹតបាន»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរមក» ហើយនាំយកនាងមេដោះខ្ទុះនោះទៅ លើករូបមាសឡើងកាន់រថ ទៅឈរនៅទ្វារផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ហើយជម្រាបឱ្យដឹងនូវការមកដល់របស់ខ្លួន។

พฺราหฺมโณ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา, ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคาเม กปิลพฺราหฺมณสฺส ฆรโต’’ติ. ‘‘กึ การณา อาคตา’’ติ. ‘‘อิมินา นาม การเณนา’’ติ. ‘‘กลฺยาณํ, ตาตา, สมชาติโคตฺตวิภโว อมฺหากํ พฺราหฺมโณ, ทสฺสามิ ทาริก’’นฺติ ปณฺณาการํ คณฺหิ. เต กปิลพฺราหฺมณสฺส สาสนํ ปหิณึสุ – ‘‘ลทฺธา ทาริกา, กตฺตพฺพํ กโรถา’’ติ. ตํ สาสนํ สุตฺวา ปิปฺปลิมาณวสฺส อาโรจยึสุ – ‘‘ลทฺธา กิร ทาริกา’’ติ. มาณโว ‘‘อหํ น ลภิสฺสามีติ จินฺเตสึ, อิเม ลทฺธาติ จ วทนฺติ, อนตฺถิโก หุตฺวา ปณฺณํ เปสิสฺสามี’’ติ รโหคโต ปณฺณํ ลิขิ, ‘‘ภทฺทา อตฺตโน ชาติโคตฺตโภคานุรูปํ ฆราวาสํ ลภตุ, อหํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ, มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารินี อโหสี’’ติ. ภทฺทาปิ ‘‘อสุกสฺส กิร มํ ทาตุกามา’’ติ สุตฺวา รโหคตา ปณฺณํ ลิขิ, ‘‘อยฺยปุตฺโต อตฺตโน ชาติโคตฺตโภคานุรูปํ ฆราวาสํ ลภตุ. อหํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ, มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสี’’ติ. ทฺเวปิ ปณฺณานิ อนฺตรามคฺเค สมาคจฺฉึสุ. ‘‘อิทํ กสฺส ปณฺณ’’นฺติ? ปิปฺปลิมาณเวน ภทฺทาย ปหิตนฺติ. ‘‘อิทํ กสฺส ปณฺณ’’นฺติ? ภทฺทาย ปิปฺปลิมาณวสฺส ปหิตนฺติ จ วุตฺเต ทฺเวปิ วาเจตฺวา, ‘‘ปสฺสถ ทารกานํ กมฺม’’นฺติ ผาเลตฺวา อรญฺเญ ฉฑฺเฑตฺวา [Pg.179] สมานปณฺณํ ลิขิตฺวา อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุํ. อิติ เตสํ อนิจฺฉมานานํเยว สมาคโม อโหสิ.

ព្រាហ្មណ៍កោសិយៈធ្វើការបដិសណ្ឋារៈហើយ សួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ជម្រាបថា «មកពីផ្ទះរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថគ្រាម ដែនមគធៈ»។ «តើអ្នករាល់គ្នាមកដោយហេតុអ្វី?»។ «មកដោយហេតុឈ្មោះនេះ»។ ព្រាហ្មណ៍ពោលថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ល្អណាស់ ព្រាហ្មណ៍នោះមានជាតិ គោត្រ និងភោគៈស្មើនឹងយើង យើងនឹងឱ្យកូនស្រី» ហើយក៏ទទួលយកគ្រឿងបណ្ណាការ។ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បញ្ជូនដំណឹងទៅកបិលព្រាហ្មណ៍ថា «បាននាងកុមារិកាហើយ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើចុះ»។ ពួកញាតិបានស្តាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ប្រាប់ដល់ពិប្បលិមាណពថា «ឮថា បាននាងកុមារិកាហើយ»។ មាណពគិតថា «អញគិតថា អញនឹងមិនបាន [ស្រ្តីមានរូបយ៉ាងនេះ] ឡើយ តែពួកញាតិទាំងនេះនិយាយថា បានហើយ អញមិនមានសេចក្តីត្រូវការ [ដោយការគ្រប់គ្រងផ្ទះ] ឡើយ អញនឹងផ្ញើសំបុត្រទៅ» ហើយក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមនាងភទ្ទា ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស នាងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ នាងភទ្ទាក៏បានស្តាប់ថា «ឮថា ពួកញាតិប្រាថ្នានឹងឱ្យខ្ញុំដល់កូនប្រុសរបស់លោកម្នាក់នោះ» ក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមអយ្យបុត្រ ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស ម្ចាស់បងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ សំបុត្រទាំងពីរ ក៏បានជួបគ្នាក្នុងកណ្តាលផ្លូវ។ ពួកអ្នកនាំសារសួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលពិប្បលិមាណពផ្ញើទៅឱ្យនាងភទ្ទា»។ សួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលនាងភទ្ទាផ្ញើទៅឱ្យពិប្បលិមាណព» កាលបើពួកអ្នកនាំសារនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏បើកមើលសំបុត្រទាំងពីរនោះអានមើល ហើយនិយាយថា «ចូរមើលអំពើរបស់ក្មេងទាំងឡាយចុះ» ក៏ហែកសំបុត្រទាំងនោះចោលក្នុងព្រៃ ហើយសរសេរសំបុត្រថ្មីដែលមានសេចក្តីសមស្របគ្នា ផ្ញើទៅខាងនេះផង ខាងនោះផង។ ការជួបជុំគ្នានៃអ្នកទាំងពីរ ទោះបីជាមិនប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ ក៏បានមានហើយ។

ตํทิวสํเยว จ มาณโวปิ เอกํ ปุปฺผทามํ คนฺถาเปสิ, ภทฺทาปิ เอกํ คนฺถาเปสิ. ตานิ อาสนมชฺเฌ ฐเปตฺวา ภุตฺตสายมาสา อุโภปิ ‘‘สยนํ อารุหิสฺสามา’’ติ สมาคนฺตฺวา มาณโว ทกฺขิณปสฺเสน สยนํ อารุหิ. ภทฺทา วามปสฺเสน อารุหิตฺวา อาห – ‘‘ยสฺส ปสฺเส ปุปฺผานิ มิลายนฺติ, ตสฺส ราคจิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ วิชานิสฺสาม, อิมํ ปุปฺผทามํ น อลฺลียิตพฺพ’’นฺติ. เต ปน อญฺญมญฺญสฺส สรีรสมฺผสฺสภเยน ติยามรตฺตึ นิทฺทํ อโนกฺกมนฺตาว วีตินาเมนฺติ, ทิวา ปน หสิตมตฺตมฺปิ น โหติ. เต โลกามิเสน อสํสฏฺฐา ยาว มาตาปิตโร ธรนฺติ, ตาว กุฏุมฺพํ อวิจาเรตฺวา เตสุ กาลงฺกเตสุ วิจารยึสุ. มหตี มาณวสฺส สมฺปตฺติ, เอกทิวสํ สรีรํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา ฉฑฺเฑตพฺพํ สุวณฺณจุณฺณเมว มคธนาฬิยา ทฺวาทสนาฬิมตฺตํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. ยนฺตพทฺธานิ สฏฺฐิ มหาตฬากานิ, กมฺมนฺโต ทฺวาทสโยชนิโก, อนุราธปุรปฺปมาณา จุทฺทส ทาสคามา, จุทฺทส หตฺถานีกา, จุทฺทส อสฺสานีกา, จุทฺทส รถานีกา.

ក្នុងថ្ងៃនោះឯង មាណពក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយ នាងភទ្ទាក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយដែរ។ អ្នកទាំងពីរដាក់កម្រងផ្កាទាំងនោះនៅកណ្តាលទីដេក ក្រោយពីបរិភោគអាហារពេលល្ងាចរួចហើយ ក៏មកជួបគ្នាដោយគិតថា «យើងនឹងឡើងកាន់ទីដេក» មាណពក៏ឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងស្តាំ។ នាងភទ្ទាឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងឆ្វេងហើយពោលថា «ផ្កានៅខាងចំហៀងអ្នកណាស្រពោន យើងនឹងដឹងថា រាគចិត្តកើតឡើងដល់អ្នកនោះហើយ កម្រងផ្កានេះ យើងមិនត្រូវប៉ះពាល់ឡើយ»។ ជនទាំងពីរនោះ ព្រោះខ្លាចការប៉ះពាល់រាងកាយគ្នាទៅវិញទៅមក មិនបានចូលទៅកាន់សេចក្តីលង់លក់អស់រាត្រីទាំងបីយាមឡើយ តែងឱ្យកន្លងទៅ [ដោយការភ្ញាក់រលឹក] ចំណែកក្នុងពេលថ្ងៃ សូម្បីតែការសើចបន្តិចបន្តួចក៏មិនមានឡើយ។ ជនទាំងពីរនោះ មិនបានច្របូកច្របល់ដោយលោកាមិសៈឡើយ ដរាបណាមាតាបិតានៅរស់រានមានជីវិត ក៏មិនទាន់ចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ លុះមាតាបិតាទាំងនោះធ្វើមរណកាលទៅ ទើបចាត់ចែង។ សម្បត្តិរបស់មាណពធំធេងណាស់ ក្នុងថ្ងៃមួយៗ គ្រាន់តែលម្អិតមាសដែលត្រូវលាបដុសខាត់រាងកាយហើយលាងចោលនោះ ក៏មានប្រមាណដល់ទៅ ១២ នាឡិ ដោយនាឡិវាល់របស់ដែនមគធៈទៅហើយ។ ស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្តមាន ៦០ កន្លែង ការងារស្រែចម្ការមានទំហំ ១២ យោជន៍ ភូមិអ្នកបម្រើមាន ១៤ ភូមិ ដែលមានទំហំប៉ុនក្រុងអនុរាធបុរៈ កងទ័ពដំរី ១៤ កង កងទ័ពសេះ ១៤ កង កងទ័ពរថ ១៤ កង។

โส เอกทิวสํ อลงฺกตํ อสฺสํ อารุยฺห มหาชนปริวุโต กมฺมนฺตํ คนฺตฺวา เขตฺตโกฏิยํ ฐิโต นงฺคเลหิ ภินฺนฏฺฐานโต กากาทโย สกุเณ คณฺฑุปฺปาทกาทิปาเณ อุทฺธริตฺวา ขาทนฺเต ทิสฺวา, ‘‘ตาตา, อิเม กึ ขาทนฺตี’’ติ ปุจฺฉิ? ‘‘คณฺฑุปฺปาทเก อยฺยา’’ติ. ‘‘เอเตหิ กตํ ปาปํ กสฺส โหตี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ, อยฺยา’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สเจ เอเตหิ กตํ ปาปํ มยฺหํ โหติ, กึ เม กริสฺสติ สตฺตอสีติโกฏิธนํ? กึ ทฺวาทสโยชโน กมฺมนฺโต, กึ ยนฺตพทฺธานิ สฏฺฐิ มหาตฬากานิ, กึ จุทฺทส คามา? สพฺพเมตํ ภทฺทาย กาปิลานิยา นิยฺยาเตตฺวา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ.

ថ្ងៃមួយ មាណពនោះឡើងជិះសេះដែលគេតាក់តែងហើយ មានមហាជនចោមរោម ទៅកាន់កន្លែងធ្វើការងារ ឈរនៅឯជាយស្រែ ឃើញពួកសត្វស្លាបមានក្អែកជាដើម ចឹកស៊ីនូវសត្វតូចៗមានជន្លេនជាដើម ដែលផុសឡើងពីកន្លែងដែលផាលភ្ជួររាស់រហែក ក៏សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ពួកសត្វទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ ពួកអ្នកបម្រើជម្រាបថា «ស៊ីជន្លេន ព្រះម្ចាស់»។ «តើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើព្រះអង្គ ព្រះម្ចាស់»។ មាណពនោះគិតថា «ប្រសិនបើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ តើទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិ នឹងធ្វើអ្វីដល់អញបាន? តើការងារស្រែចម្ការទំហំ ១២ យោជន៍ នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្ត ៦០ កន្លែង នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើភូមិទាំង ១៤ នឹងធ្វើអ្វីបាន? អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះឱ្យទៅនាងភទ្ទាកាបិលានី ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

ภทฺทาปิ กาปิลานี ตสฺมึ ขเณ อพฺภนฺตรวตฺถุมฺหิ ตโย ติลกุมฺเภ ปตฺถราเปตฺวา ธาตีหิ ปริวุตา นิสินฺนา กาเก ติลปาณเก ขาทมาเน ทิสฺวา, ‘‘อมฺมา กึ อิเม ขาทนฺตี’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘ปาณเก อยฺเย’’ติ. ‘‘อกุสลํ กสฺส โหตี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ อยฺเย’’ติ. สา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จตุหตฺถวตฺถํ นาฬิโกทนมตฺตญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ยทิ จ ปเนตํ เอตฺตเกน ชเนน กตํ อกุสลํ มยฺหํ โหติ, ภวสหสฺเสนปิ วฏฺฏโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺกา[Pg.180], อยฺยปุตฺเต อาคตมตฺเตเยว สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเตตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิสฺสามี’’ติ.

ក្នុងខណៈនោះឯង នាងភទ្ទាកាបិលានី ក៏ឱ្យគេហាលល្ង ៣ ក្អម ក្នុងទីធ្លាខាងក្នុងផ្ទះ ហើយអង្គុយចោមរោមដោយពួកមេដោះ ឃើញពួកក្អែកចឹកស៊ីសត្វល្អិតក្នុងល្ង ក៏សួរថា «ម្នាលម៉ែទាំងឡាយ ពួកក្អែកទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ «ស៊ីសត្វល្អិត ម្ចាស់ស្រី»។ «តើអកុសលធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើម្ចាស់ស្រី»។ នាងគិតថា «សម្រាប់អញ គ្រាន់តែបានសំពត់ ៤ ហត្ថ និងបាយមួយនាឡិក៏សមគួរហើយ ប្រសិនបើអកុសលដែលពួកមនុស្សទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ សូម្បីតែក្នុងមួយពាន់ជាតិ ក៏អញមិនអាចងើបក្បាលរួចពីវដ្តសង្សារបានឡើយ កាលបើអយ្យបុត្រមកដល់ភ្លាម អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ថ្វាយទ្រង់ ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

มาณโว อาคนฺตฺวา นฺหตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทิ, อถสฺส จกฺกวตฺติโน อนุจฺฉวิกํ โภชนํ สชฺชยึสุ. ทฺเวปิ ภุญฺชิตฺวา ปริชเน นิกฺขนฺเต รโหคตา ผาสุกฏฺฐาเน นิสีทึสุ. ตโต มาณโว ภทฺทํ อาห – ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อิมํ ฆรํ อาคจฺฉนฺตี กิตฺตกํ ธนํ อาหรี’’ติ? ‘‘ปญฺจปณฺณาส สกฏสหสฺสานิ อยฺยา’’ติ. ‘‘เอตํ สพฺพํ, ยา จ อิมสฺมึ ฆเร สตฺตอสีติโกฏิโย, ยนฺตพทฺธา สฏฺฐิตฬากาทิเภทา สมฺปตฺติ อตฺถิ, สพฺพํ ตุยฺหํเยว นิยฺยาเตมี’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ปน อยฺยา’’ติ. ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘อยฺยา อหมฺปิ ตุมฺหากํเยว อาคมนํ โอโลกยมานา นิสินฺนา, อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. เตสํ อาทิตฺตปณฺณกุฏิ วิย ตโย ภวา อุปฏฺฐหึสุ. เต ‘‘ปพฺพชิสฺสามา’’ติ วตฺวา อนฺตราปณโต กสายรสปีตานิ วตฺถานิ มตฺติกาปตฺเต จ อาหราเปตฺวา อญฺญมญฺญํ เกเส โอหาเรตฺวา, ‘‘เย โลเก อรหนฺโต, เต อุทฺทิสฺส อมฺหากํ ปพฺพชฺชา’’ติ ปพฺพชิตฺวา ถวิกาสุ ปตฺเต โอสาเปตฺวา อํเส ลคฺเคตฺวา ปาสาทโต โอตรึสุ. เคเห ทาเสสุ จ กมฺมกาเรสุ จ น โกจิ สญฺชานิ.

មាណពត្រឡប់មកវិញ ងូតទឹកហើយ ឡើងកាន់ប្រាសាទ អង្គុយលើបល្ល័ង្កដ៏មានតម្លៃ គ្រានោះ ពួកអ្នកបម្រើបានរៀបចំភោជនាហារដ៏សមគួរដល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិថ្វាយទ្រង់។ ជនទាំងពីរនាក់បរិភោគរួចហើយ កាលបើពួកបរិវារចេញទៅអស់ហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ដ៏មានសេចក្តីសប្បាយ។ លំដាប់នោះ មាណពពោលនឹងនាងភទ្ទាថា «ម្នាលនាងភទ្ទា កាលដែលនាងមកកាន់ផ្ទះនេះ តើនាងបាននាំយកទ្រព្យសម្បត្តិមកប្រមាណប៉ុន្មាន?»។ «៥៥,០០០ រទេះ ម្ចាស់បង»។ «ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះផង ទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិក្នុងផ្ទះនេះផង សម្បត្តិផ្សេងៗមានស្រះទឹក ៦០ ដែលទប់ដោយទំនប់យន្តជាដើមផង អញប្រគល់ជូននាងទាំងអស់»។ «ចុះចំណែកម្ចាស់បងវិញ?»។ «អញនឹងទៅបួស»។ «បពិត្រម្ចាស់បង ខ្ញុំក៏អង្គុយរង់ចាំតែការមកដល់របស់ម្ចាស់បងប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំក៏នឹងបួសដែរ»។ ភពទាំងបីបានប្រាកដដល់ជនទាំងពីរនោះ ដូចជាខ្ទមស្លឹកដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ ជនទាំងពីរនោះនិយាយថា «យើងនឹងបួស» ហើយឱ្យគេនាំយកសំពត់ជ្រលក់ទឹកអម្ចត់ និងបាត្រដីពីផ្សារមក កោរសក់ឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបួសដោយពោលថា «ការបួសរបស់យើងទាំងឡាយនេះ គឺឧទ្ទិសចំពោះព្រះអរហន្តទាំងឡាយក្នុងលោក» រួចដាក់បាត្រក្នុងថង់យាម ស្ពាយលើស្មា ហើយចុះចាកប្រាសាទទៅ។ ក្នុងផ្ទះ សូម្បីតែពួកអ្នកបម្រើ ឬកម្មករណាម្នាក់ ក៏មិនបានដឹងឡើយ។

อถ เน พฺราหฺมณคามโต นิกฺขมฺม ทาสคามทฺวาเรน คจฺฉนฺเต อากปฺปกุตฺตวเสน ทาสคามวาสิโน สญฺชานึสุ. เต รุทนฺตา ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘กึ อมฺเห อนาเถ กโรถ อยฺยา’’ติ? อาหํสุ. ‘‘มยํ, ภเณ ‘อาทิตฺตปณฺณสาลา วิย ตโย ภวา’ติ ปพฺพชิมฺหา, สเจ ตุมฺเหสุ เอเกกํ ภุชิสฺสํ กโรม, วสฺสสตมฺปิ นปฺปโหติ, ตุมฺเหว ตุมฺหากํ สีสํ โธวิตฺวา ภุชิสฺสา หุตฺวา ชีวถา’’ติ วตฺวา เตสํ โรทนฺตานํเยว ปกฺกมึสุ. เถโร ปุรโต คจฺฉนฺโต นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ภทฺทา กาปิลานี สกลชมฺพุทีปคฺฆนิกา อิตฺถี มยฺหํ ปจฺฉโต อาคจฺฉติ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ โกจิเทว เอวํ จินฺเตยฺย ‘อิเม ปพฺพชิตฺวาปิ วินา ภวิตุํ น สกฺโกนฺติ, อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺตี’’ติ. ‘‘โกจิ วา ปน มนํ ปทูเสตฺวา อปายปูรโก ภเวยฺย. อิมํ ปหาย มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

គ្រានោះ កាលដែលជនទាំងពីរនោះចេញពីភូមិព្រាហ្មណ៍ ដើរកាត់តាមទ្វារភូមិអ្នកបម្រើ ពួកអ្នកភូមិអ្នកបម្រើក៏ចំណាំបាន ដោយសារកិរិយាមាយាទ។ ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះនាំគ្នាយំសោក ក្រាបចុះទាបទាបក្បែរជើង ហើយពោលថា «បពិត្រម្ចាស់ទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាធ្វើឱ្យយើងខ្ញុំជាអ្នកគ្មានទីពឹងយ៉ាងនេះ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ យើងបួសហើយ ព្រោះយល់ថា 'ភពទាំងបី ដូចជាសាលាស្លឹកឈើដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ' ប្រសិនបើយើងធ្វើឱ្យអ្នករាល់គ្នាម្នាក់ៗឱ្យទៅជាអ្នកជា សូម្បីតែមួយរយឆ្នាំ ក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ អ្នករាល់គ្នា ចូរលាងក្បាលខ្លួនឯង ហើយរស់នៅជាអ្នកជាចុះ» ពោលដូច្នេះហើយ ក៏ដើរចេញទៅ ក្នុងកាលដែលពួកអ្នកភូមិទាំងនោះកំពុងតែយំសោកនោះឯង។ ព្រះថេរៈដើរទៅខាងមុខ ងាកក្រោយក្រឡេកមើល ហើយគិតថា «នាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ ជាស្រ្តីដែលមានតម្លៃស្មើនឹងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ដើរតាមក្រោយអញ។ ហេតុនេះតែងមានប្រាកដ ដែលជនណាម្នាក់នឹងគិតយ៉ាងនេះថា 'អ្នកទាំងពីរនេះ សូម្បីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានគ្នាបានឡើយ តែងធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរ' ឬមួយថា ជនណាម្នាក់ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យប្រទូស្តហើយ នឹងក្លាយជាអ្នកបំពេញនូវអបាយភូមិ។ ការដែលអញលះបង់នាងនេះហើយដើរទៅម្នាក់ឯង ទើបជាការសមគួរ» ព្រះថេរៈក៏បង្កើតចិត្តយ៉ាងនេះ។

โส [Pg.181] ปุรโต คจฺฉนฺโต ทฺเวธาปถํ ทิสฺวา ตสฺส มตฺถเก อฏฺฐาสิ. ภทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ อาห – ‘‘ภทฺเท, ตาทิสึ อิตฺถึ มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา, ‘อิเม ปพฺพชิตฺวาปิ วินา ภวิตุํ น สกฺโกนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา อมฺเหสุ ปทุฏฺฐจิตฺโต มหาชโน อปายปูรโก ภเวยฺย. อิมสฺมึ ทฺเวธาปเถ ตฺวํ เอกํ คณฺห, อหํ เอเกน คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘อาม, อยฺย, ปพฺพชิตานํ มาตุคาโม นาม มลํ, ‘ปพฺพชิตฺวาปิ วินา น ภวนฺตี’ติ อมฺหากํ โทสํ ปสฺสนฺติ, ตุมฺเห เอกํ มคฺคํ คณฺหถ, วินา ภวิสฺสามา’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห, ‘‘สตสหสฺสกปฺปปฺปมาเณ อทฺธาเน กโต มิตฺตสนฺถโว อชฺช ภิชฺชตี’’ติ วตฺวา, ‘‘ตุมฺเห ทกฺขิณชาติกา นาม, ตุมฺหากํ ทกฺขิณมคฺโค วฏฺฏติ, มยํ มาตุคามา นาม วามชาติกา, อมฺหากํ วามมคฺโค วฏฺฏตี’’ติ วนฺทิตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺนา. เตสํ ทฺเวธาภูตกาเล อยํ มหาปถวี ‘‘อหํ จกฺกวาฬคิริสิเนรุปพฺพเต ธาเรตุํ สกฺโกนฺตีปิ ตุมฺหากํ คุเณ ธาเรตุํ น สกฺโกมี’’ติ วทนฺตี วิย วิรวมานา อกมฺปิ, อากาเส อสนิสทฺโท วิย ปวตฺติ, จกฺกวาฬปพฺพโต อุนฺนทิ.

ព្រះថេរៈនោះ (ពិប្បលិ) កាលដើរទៅខាងមុខ បានឃើញផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរនៅត្រង់ក្បាលផ្លូវខ្នែងនោះ។ នាងភទ្ទាក៏ដើរមកដល់ ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានពោលនឹងនាងថា «ម្នាលនាងដ៏ចម្រើន មហាជនឃើញស្រីបែបនាងដើរតាមក្រោយខ្ញុំយ៉ាងនេះ ហើយគិតថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” កាលបើមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះពួកយើង មហាជននោះនឹងទៅបំពេញអបាយភូមិជាមិនខាន។ ក្នុងផ្លូវពីរខ្នែងនេះ នាងចូរយកផ្លូវមួយចុះ ខ្ញុំនឹងទៅតាមផ្លូវមួយទៀត»។ នាងភទ្ទាតបថា «ករុណា លោកម្ចាស់ ធម្មតាមាតុកាម ឈ្មោះថាជាមន្ទិលរបស់ពួកអ្នកបួស មហាជននឹងឃើញទោសរបស់ពួកយើងថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” សូមលោកម្ចាស់យកផ្លូវមួយទៅចុះ ពួកយើងនឹងរស់នៅប្រាសចាកគ្នា» នាងពោលដូច្នេះហើយ ក៏ធ្វើប្រទក្សិណបីជុំ ថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ការក្រាបថ្វាយបង្គំដោយអង្គប្រាំ) ក្នុងទិសទាំងបួន លើកកម្ពស់អញ្ជលីដែលរុងរឿងដោយការប្រជុំនៃក្រចកដៃទាំងដប់ ហើយពោលថា «មិត្តសន្ថវៈដែលបានសាងមកអស់កាលប្រមាណមួយសែនកប្ប ត្រូវដាច់ស្រឡះក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» រួចពោលបន្តថា «លោកម្ចាស់ជាអ្នកមានជាតិខាងស្តាំ ផ្លូវខាងស្តាំទើបសមគួរដល់លោកម្ចាស់ ឯពួកយើងជាមាតុកាម ឈ្មោះថាមានជាតិខាងឆ្វេង ផ្លូវខាងឆ្វេងទើបសមគួរដល់ពួកយើង» នាងថ្វាយបង្គំហើយ ក៏ដើរទៅតាមផ្លូវនោះ។ ក្នុងខណៈដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ មហាប្រថពីនេះ ហាក់ដូចជាពោលថា «យើងអាចទ្រទ្រង់នូវភ្នំចក្រវាឡ និងភ្នំសិនេរុបាន ប៉ុន្តែមិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរបានឡើយ» ក៏ញាប់ញ័រខ្ទរខ្ទារឡើង សូរសព្ទដូចជាផ្គរលាន់ក៏កើតមានឡើងក្នុងអាកាស ភ្នំចក្រវាឡក៏បន្លឺសូរសព្ទរំពងឡើង។

สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวฬุวนมหาวิหาเร คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน ปถวีกมฺปนสทฺทํ สุตฺวา, ‘‘กสฺส นุ โข ปถวี กมฺปตี’’ติ? อาวชฺเชนฺโต ‘‘ปิปฺปลิมาณโว จ ภทฺทา จ กาปิลานี มํ อุทฺทิสฺส อปฺปเมยฺยํ สมฺปตฺตึ ปหาย ปพฺพชิตา, เตสํ วิโยคฏฺฐาเน อุภินฺนมฺปิ คุณพเลน อยํ ปถวีกมฺโป ชาโต, มยาปิ เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม สยเมว ปตฺตจีวรํ อาทาย, อสีติมหาเถเรสุ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา ติคาวุตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร พหุปุตฺตกนิคฺโรธรุกฺขมูเล ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. นิสีทนฺโต ปน อญฺญตโร ปํสุกูลิโก วิย อนิสีทิตฺวา พุทฺธเวสํ คเหตฺวา อสีติหตฺถา ฆนพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต นิสีทิ. อิติ ตสฺมึ ขเณ ปณฺณฉตฺตสกฏจกฺกกูฏาคาราทิปฺปมาณา พุทฺธรสฺมิโย อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทนฺติโย วิธาวนฺติโย จนฺทิมสหสฺสสูริยสหสฺสอุคฺคมนกาโล วิย กุรุมานา ตํ วนนฺตรํ เอโกภาสํ อกํสุ. ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ สิริยา สมุชฺชลิตตาราคณํ วิย คคนํ, สุปุปฺผิตกมลกุวลยํ วิย สลิลํ, วนนฺตรํ วิโรจิตฺถ. นิคฺโรธรุกฺขสฺส นาม ขนฺโธ เสโต [Pg.182] โหติ, ปตฺตานิ นีลานิ ปกฺกานิ รตฺตานิ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สตสาโข นิคฺโรธรุกฺโข สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ.

ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវេលុវនមហាវីហារ បានព្រះសណ្ដាប់នូវសូរសព្ទនៃការកម្រើកនៃផែនដី ក៏ទ្រង់រិះគិតថា «ផែនដីកម្រើកព្រោះហេតុអ្វីហ្នឹងហ្ន៎?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ដឹងថា «ពិប្បលិមាណព និងនាងភទ្ទាកាបិលានី បានលះបង់នូវភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ហើយបួសឧទ្ទិសចំពោះតថាគត ក្នុងទីដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ ការកម្រើកផែនដីនេះបានកើតឡើងដោយអានុភាពនៃគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរ សូម្បីតថាគតក៏គួរធ្វើនូវសង្គហធម៌ (ការសង្គ្រោះ) ដល់លោកទាំងពីរនោះដែរ» ទើបទ្រង់យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទ្រង់យកសំបកព្រះបាត្រ និងចីវរដោយព្រះអង្គឯង មិនបានប្រាប់ព្រះមហាថេរៈណាមួយក្នុងចំណោមព្រះអសីតិមហាថេរៈឡើយ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយបីគាវុត ដើម្បីទទួលទៅខាងមុខ ហើយគង់ពត់ភ្នែននៅទៀបគល់ឈើជ្រៃឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ កាលដែលទ្រង់គង់នោះ មិនមែនគង់ដូចជាព្រះបង្សុកូលិកត្ថេរដ៏សាមញ្ញឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងនូវពុទ្ធលីលា (ពុទ្ធវេសៈ) ដោយបញ្ចេញនូវព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ក្រាស់ក្រៃមានកម្ពស់ប៉ែតសិបហត្ថ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះពុទ្ធរស្មីទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនឆត្រស្លឹកឈើ កង់រទេះ និងកំពូលប្រាសាទជាដើម ជះពន្លឺផ្លេកៗរត់ទៅមកពីនេះទៅនោះ ធ្វើឲ្យចន្លោះព្រៃនោះមានពន្លឺព្រមគ្នាតែមួយ ហាក់ដូចជាពេលដែលព្រះចន្ទមួយសែនដួង និងព្រះអាទិត្យមួយសែនដួងរះឡើងព្រមគ្នា។ ចន្លោះព្រៃនោះបានរុងរឿង លម្អដោយសិរីនៃមហាបុរិសលក្ខណៈសាមសិបពីរប្រការ ហាក់ដូចជាផ្ទៃមេឃដែលរុងរឿងដោយហ្វូងតារា ឬដូចជាផ្ទៃទឹកដែលដេរដាសដោយផ្កាឈូកស និងឈូកខៀវដែលរីកស្គុះស្គាយ។ ធម្មតាដើមជ្រៃមានដើមពណ៌ស ស្លឹកពណ៌ខៀវខ្ចី ផ្លែទុំពណ៌ក្រហម ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ដើមជ្រៃដែលមានមែកធាងរាប់រយមែក ក៏ប្រែជាមានពណ៌ដូចជាមាស។

อิติ ยา สา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา, ‘‘อิทานิ ยถา เอส ปพฺพชิโต, ยถา จ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อยํ อนุปุพฺพิกถา กเถตพฺพา’’ติ วุตฺตา, สา เอวํ เวทิตพฺพา.

សេចក្តីពន្យល់ដែលតថាគតបានពោលទុកថា «កាលដែលបានពោលនូវសេចក្តីនៃបទថា addhānamaggappaṭipanno (អ្នកដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ) យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីនេះថា តើលោកនេះបួសយ៉ាងណា និងដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីដឹងនូវអនុបុព្វីកថា (លំដាប់រឿង) នេះ តាំងពីការតាំងប្រាថ្នាមក» គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់យ៉ាងនេះចុះ។

อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทนฺติ ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ อนฺตเร. สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สตฺถารํ ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกาติ. สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สุฏฺฐุ คตตฺตา สุคตํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกาติ. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยนฺติ สเจ อหํ สมฺมา สามญฺจ สจฺจานิ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธํ นาม ปสฺเสยฺยํ, อิมํเยว ภควนฺตํ ปสฺเสยฺยํ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เอวํ ทสฺสเนเนว ‘‘ภควติ ‘อยํ สตฺถา, อยํ สุคโต, อยํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ติ นิกฺกงฺโข อหํ, อาวุโส, อโหสิ’’นฺติ ทีเปติ. สตฺถา เม, ภนฺเตติ อิทํ กิญฺจาปิ ทฺเว วาเร อาคตํ, ติกฺขตฺตุํ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมินา หิ โส ‘‘เอวํ ติกฺขตฺตุํ สาวกตฺตํ สาเวสึ, อาวุโส’’ติ ทีเปติ.

បទថា Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ បទថា Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសាស្តា ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសុគត គឺព្រះអង្គដែលយាងទៅល្អហើយដោយសម្មាបដិបត្តិ ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសុគតរបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គឺព្រះអង្គដែលត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយព្រះអង្គឯង ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ខ្ញុំបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះ។ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ គ្រាន់តែឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគភ្លាម ខ្ញុំក៏អស់សេចក្តីសង្ស័យថា ”ព្រះអង្គនេះជាព្រះសាស្តា ព្រះអង្គនេះជាព្រះសុគត ព្រះអង្គនេះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ” ដូច្នេះឯង»។ ពាក្យថា Satthā me, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ) នេះ ទោះបីជាមានមកក្នុងបាលីត្រឹមតែពីរដងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈបានពោលដល់ទៅបីដង។ ព្រោះថា ដោយពាក្យនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានប្រកាសភាពជាសាវ័កអស់វារៈបីដងយ៉ាងនេះឯង»។

อชานญฺเญวาติ อชานมาโนว. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺยาติ ยสฺส อญฺญสฺส ‘‘อชานํเยว ชานามี’’ติ ปฏิญฺญสฺส พาหิรกสฺส สตฺถุโน เอวํ สพฺพเจตสา สมนฺนาคโต ปสนฺนจิตฺโต สาวโก เอวรูปํ ปรมนิปจฺจการํ กเรยฺย, ตสฺส วณฺฏฉินฺนตาลปกฺกํ วิย คีวโต มุทฺธาปิ วิปเตยฺย, สตฺตธา ปน ผเลยฺยาติ อตฺโถ. กึ วา เอเตน, สเจ มหากสฺสปตฺเถโร อิมินา จิตฺตปฺปสาเทน อิมํ ปรมนิปจฺจการํ มหาสมุทฺทสฺส กเรยฺย, ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย วิลยํ คจฺเฉยฺย. สเจ จกฺกวาฬสฺส กเรยฺย, ถุสมุฏฺฐิ วิย วิกิเรยฺย. สเจ สิเนรุปพฺพตสฺส กเรยฺย, กากตุณฺเฑน ปหฏปิฏฺฐมุฏฺฐิ วิย วิทฺธํเสยฺย[Pg.183]. สเจ มหาปถวิยา กเรยฺย, วาตาหตภสฺมปุญฺโช วิย วิกิเรยฺย. เอวรูโปปิ ปน เถรสฺส นิปจฺจากาโร สตฺถุ สุวณฺณวณฺเณ ปาทปิฏฺเฐ โลมมตฺตมฺปิ วิโกเปตุํ นาสกฺขิ. ติฏฺฐตุ จ มหากสฺสโป, มหากสฺสปสทิสานํ ภิกฺขูนํ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ นิปจฺจาการทสฺสเนน เนว ทสพลสฺส ปาทปิฏฺเฐ โลมมตฺตมฺปิ วิโกเปตุํ ปํสุกูลจีวเร วา อํสุมตฺตมฺปิ จาเลตุํ สกฺโกติ. เอวํ มหานุภาโว หิ สตฺถา.

បទថា Ajānaññevāti សេចក្តីថា កាលមិនដឹងសោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (appassaṃyeva) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Muddhāpi tassa vipateyyāti សេចក្តីថា សាវ័កដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ប្រកបដោយចិត្តទាំងពួង បើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែង (បរមនិបច្ចការៈ) បែបនេះ ចំពោះគ្រូដទៃខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនដឹងសោះ តែប្តេជ្ញាខ្លួនថា ”ខ្ញុំដឹង” ក្បាលរបស់គ្រូនោះ គប្បីធ្លាក់ចុះពីក ដូចជាផ្លែត្នោតទុំដែលដាច់ទង ឬគប្បីធ្លាក់ចុះដោយបែកជាប្រាំពីរភាគ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យនេះ តើមានន័យដូចម្តេច? ប្រសិនបើព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងនេះ ចំពោះមហាសមុទ្រ ដោយចិត្តជ្រះថ្លាបែបនេះ មហាសមុទ្រនោះគប្បីរលាយសាបសូន្យទៅ ដូចជាតំណក់ទឹកដែលគេស្រក់ទៅលើអំបែងដ៏ក្តៅ។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំចក្រវាឡ ភ្នំនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាអង្កាមមួយក្តាប់។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំសិនេរុ ភ្នំនោះគប្បីខ្ទេចខ្ទីទៅ ដូចជាដុំម្សៅមួយក្តាប់ដែលចឹកដោយចំពុះក្អែក។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះមហាប្រថពី ផែនដីនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាគំនរផេះដែលត្រូវខ្យល់បក់។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាការគោរពរបស់ព្រះថេរៈមានសភាពខ្លាំងក្លាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទមានពណ៌ដូចជាមាសរបស់ព្រះសាស្តា កម្រើកបានឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទុកជាព្រះមហាកស្សបចុះ សូម្បីតែព្រះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាព្រះមហាកស្សប ចំនួនមួយពាន់ក្តី មួយសែនក្តី កាលបើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទរបស់ព្រះទសពលកម្រើកបានឡើយ ឬមិនអាចធ្វើឲ្យសរសៃអំបោះសូម្បីតែមួយសរសៃនៃព្រះពុទ្ធចីវរបង្សុកូលកម្រើកបានឡើយ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះឯង។

ตสฺมาติห เต กสฺสปาติ ยสฺมา อหํ ชานนฺโต เอว ‘‘ชานามี’’ติ, ปสฺสนฺโต เอว จ ‘‘ปสฺสามี’’ติ วทามิ, ตสฺมา, กสฺสป, ตยา เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. ติพฺพนฺติ พหลํ มหนฺตํ. หิโรตฺตปฺปนฺติ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสตีติ ปฐมตรเมว อุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ. โย หิ เถราทีสุ หิโรตฺตปฺปํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมติ เถราทโยปิ ตํ สหิริกา สโอตฺตปฺปา จ หุตฺวา อุปสงฺกมนฺตีติ อยเมตฺถ อานิสํโส. กุสลูปสํหิตนฺติ กุสลสนฺนิสฺสิตํ. อฏฺฐึ กตฺวาติ อตฺตานํ เตน ธมฺเมน อฏฺฐิกํ กตฺวา, ตํ วา ธมฺมํ ‘‘เอส มยฺหํ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐึ กตฺวา. มนสิ กตฺวาติ จิตฺเต ฐเปตฺวา. สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวาติ จิตฺตสฺส โถกมฺปิ พหิ คนฺตุํ อเทนฺโต สพฺเพน สมนฺนาหารจิตฺเตน สมนฺนาหริตฺวา. โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต, ญาณโสตญฺจ ปสาทโสตญฺจ โอทหิตฺวา มยา เทสิตํ ธมฺมํ สกฺกจฺจเมว สุณิสฺสามีติ เอวญฺหิ เต สิกฺขิตพฺพํ. สาตสหคตา จ เม กายคตาสตีติ อสุเภสุ เจว อานาปาเน จ ปฐมชฺฌานวเสน สุขสมฺปยุตฺตา กายคตาสติ. โย จ ปนายํ ติวิโธ โอวาโท, เถรสฺส อยเมว ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อโหสิ.

បទថា Tasmātiha te kassapāti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែតថាគត កាលដឹងច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតដឹង” កាលឃើញច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតឃើញ” ហេតុនោះ ម្នាលកស្សប អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Tibbanti សេចក្តីថា ដ៏ក្រាស់ក្រៃ ដ៏ធំធេង។ បទថា Hirottappanti សេចក្តីថា សេចក្តីខ្មាសបាប (ហិរិ) និងសេចក្តីខ្លាចបាប (ឱត្តប្បៈ)។ បទថា Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti សេចក្តីថា នឹងតាំងឡើងជាមុនជាប្រាកដ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដំកល់នូវហិរិនិងឱត្តប្បៈចំពោះព្រះថេរៈជាដើម ហើយចូលទៅរក សូម្បីព្រះថេរៈទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកមានហិរិនិងឱត្តប្បៈ ហើយចូលទៅរកបុគ្គលនោះវិញដែរ នេះជាអានិសង្សក្នុងសេចក្តីនេះ។ បទថា Kusalūpasaṃhitanti សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកុសលធម៌។ បទថា Aṭṭhiṃ katvāti សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការដោយធម៌នោះ ឬធ្វើនូវធម៌នោះទុកក្នុងចិត្តថា ”ធម៌នេះជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំ”។ បទថា Manasi katvāti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត។ បទថា Sabbacetasā samannāharitvāti សេចក្តីថា មិនបណ្តោយឲ្យចិត្តចេញទៅខាងក្រៅសូម្បីតែបន្តិចឡើយ គឺប្រមូលចិត្តទាំងពួងមកស្តាប់។ បទថា Ohitasototi សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ គឺបើកនូវត្រចៀកគឺញាណ (ញាណសោតៈ) និងត្រចៀកគឺសេចក្តីជ្រះថ្លា (បសាទសោតៈ) ដោយតាំងចិត្តថា ”ខ្ញុំនឹងស្តាប់ធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងហើយ ដោយគោរពជាប្រាកដ” អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti សេចក្តីថា កាយគតាសតិដែលប្រកបដោយសុខវេទនា ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន ទាំងក្នុងអសុភកម្មដ្ឋាន ទាំងក្នុងអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត ឱវាទទាំងបីប្រការនេះឯង បានទៅជាការបួសជាសាមណេរ (បព្វជ្ជា) និងការបួសជាភិក្ខុ (ឧបសម្បទា) របស់ព្រះថេរៈ។

สรโณติ สกิเลโส สอิโณ หุตฺวา. รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชินฺติ สทฺธาเทยฺยํ ภุญฺชึ. จตฺตาโร หิ ปริโภคา เถยฺยปริโภโค อิณปริโภโค ทายชฺชปริโภโค สามิปริโภโคติ. ตตฺถ ทุสฺสีลสฺส สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺสาปิ ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. กสฺมา? จตูสุ ปจฺจเยสุ อนิสฺสรตาย. สีลวโต อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค อิณปริโภโค นาม. สตฺตนฺนํ เสขานํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค นาม. อิติ ขีณาสโวว สามี หุตฺวา อนโณ ปริภุญฺชติ. เถโร อตฺตนา [Pg.184] ปุถุชฺชเนน หุตฺวา ปริภุตฺตปริโภคํ อิณปริโภคํเยว กโรนฺโต เอวมาห. อฏฺฐมิยา อญฺญา อุทปาทีติ อฏฺฐเม ทิวเส อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชิ.

បទថា Saraṇoti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកិលេស ជាអ្នកមានបំណុល។ បទថា Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti សេចក្តីថា ខ្ញុំបានឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេថ្វាយដោយសទ្ធា។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់បច្ច័យ (បរិភោគ) មានបួនប្រការគឺ ថេយ្យបរិភោគ (ការបរិភោគដោយការលួច) ឥណបរិភោគ (ការបរិភោគដោយជំពាក់បំណុល) ទាយជ្ជបរិភោគ (ការបរិភោគដោយមរតក) សាមិបរិភោគ (ការបរិភោគដោយភាពជាម្ចាស់)។ ក្នុងបរិភោគទាំងបួននោះ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ទោះបីជាអង្គុយឆាន់ក្នុងកណ្តាលសង្ឃ ក៏ឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានភាពជាម្ចាស់ក្នុងបច្ច័យទាំងបួន។ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុមានសីល ដែលមិនបានពិចារណា (ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ) ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងប្រាំពីរពួក ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា សាមិបរិភោគ។ ព្រះខីណាស្រពនោះឯង ឈ្មោះថាជាម្ចាស់ មិនមានបំណុល ហើយប្រើប្រាស់បច្ច័យ។ ព្រះថេរៈ កាលដែលខ្លួននៅជាបុថុជ្ជន បានប្រើប្រាស់បច្ច័យដែលចាត់ទុកថាជាឥណបរិភោគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានឆាន់ចង្ហាន់របស់រដ្ឋដោយភាពជាអ្នកមានបំណុល អស់ប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា Aṭṭhamiyā aññā udapādīti សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំបី ព្រះអរហត្តផលក៏កើតឡើង។

อถ โข, อาวุโส, ภควา มคฺคา โอกฺกมฺมาติ มคฺคโต โอกฺกมนํ ปฐมตรํ ตํทิวเสเยว อโหสิ, อรหตฺตาธิคโม ปจฺฉา. เทสนาวารสฺส ปน เอวํ อาคตตฺตา อรหตฺตาธิคโม ปฐมํ ทีปิโต. กสฺมา ปน ภควา มคฺคา โอกฺกนฺโตติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘อิมํ ภิกฺขุํ ชาติอารญฺญิกํ ชาติปํสุกูลิกํ ชาติเอกาสนิกํ กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมา โอกฺกมิ.

បទថា Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti សេចក្តីថា ការយាងចុះចាកផ្លូវរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានកើតមានឡើងមុនគេ គឺក្នុងថ្ងៃនោះឯង (ថ្ងៃដែលជួបព្រះថេរៈ) ចំណែកឯការសម្រេចព្រះអរហត្តផល គឺកើតមានជាក្រោយ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែលំដាប់នៃទេសនាវារៈមកយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងការសម្រេចព្រះអរហត្តផលមុន។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងចុះចាកផ្លូវ? ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «តថាគតនឹងធ្វើភិក្ខុនេះ ឲ្យជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិអារញ្ញិកៈ) ជាអ្នកទ្រទ្រង់ចីវរបង្សុកូលជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិបង្សុកូលិកៈ) ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិឯកាសនិកៈ)» ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់យាងចុះចាកផ្លូវ។

มุทุกา โข ตฺยายนฺติ มุทุกา โข เต อยํ. อิมญฺจ ปน วาจํ ภควา ตํ จีวรํ ปทุมปุปฺผวณฺเณน ปาณินา อนฺตนฺเตน ปรามสนฺโต อาห. กสฺมา เอวมาหาติ? เถเรน สห จีวรํ ปริวตฺเตตุกามตาย. กสฺมา ปริวตฺเตตุกาโม ชาโตติ? เถรํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปตุกามตาย. เถโร ปน ยสฺมา จีวรสฺส วา ปตฺตสฺส วา วณฺเณ กถิเต ‘‘อิมํ ตุมฺหากํ คณฺหถา’’ติวจนํ จาริตฺตเมว, ตสฺมา ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ เม, ภนฺเต, ภควา’’ติ อาห. ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานีติ, กสฺสป, ตฺวํ อิมานิ ปริโภคชิณฺณานิ ปํสุกูลานิ ปารุปิตุํ สกฺขิสฺสสีติ วทติ. ตญฺจ โข น กายพลํ สนฺธาย, ปฏิปตฺติปูรณํ ปน สนฺธาย เอวมาห. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อหํ อิมํ จีวรํ ปุณฺณํ นาม ทาสึ ปารุปิตฺวา อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ ตํ สุสานํ ปวิสิตฺวา ตุมฺพมตฺเตหิ ปาณเกหิ สมฺปริกิณฺณํ เต ปาณเก วิธุนิตฺวา มหาอริยวํเส ฐตฺวา อคฺคเหสึ, ตสฺส เม อิมํ จีวรํ คหิตทิวเส ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ มหาปถวี มหาวิรวํ วิรวมานา กมฺปิตฺถ, อากาโส ตฏตฏายิ, จกฺกวาฬเทวตา สาธุการมทํสุ, ‘‘อิมํ จีวรํ คณฺหนฺเตน ภิกฺขุนา ชาติปํสุกูลิเกน ชาติอารญฺญิเกน ชาติเอกาสนิเกน ชาติสปทานจาริเกน ภวิตุํ วฏฺฏติ, ตฺวํ อิมสฺส จีวรสฺส อนุจฺฉวิกํ กาตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. เถโรปิ อตฺตนา ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรติ, โส ตํ อตกฺกยิตฺวา ‘‘อหเมตํ ปฏิปตฺตึ ปูเรสฺสามี’’ติ อุสฺสาเหน สุคตจีวรสฺส อนุจฺฉวิกํ กาตุกาโม ‘‘ธาเรสฺสามหํ, ภนฺเต’’ติ อาห. ปฏิปชฺชินฺติ ปฏิปนฺโนสฺมิ. เอวํ ปน จีวรปริวตฺตนํ กตฺวา จ เถเรน ปารุตจีวรํ ภควา [Pg.185] ปารุปิ, สตฺถุ จีวรํ เถโร. ตสฺมึ สมเย มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อุนฺนทนฺตี กมฺปิตฺถ.

ពាក្យថា Mudukā kho tyāyanti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ សង្ឃាដិរបស់លោកនេះ ទន់ល្អណាស់តើ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្ទាបអង្អែលសង្ឃាដិនោះ ដោយព្រះហស្តមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូក ត្រង់ជាយសំពត់ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរជាមួយព្រះថេរៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរ? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងតម្កល់ព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ព្រោះហេតុតែជាប្រពៃណី (ចារិត្ត) ស្រាប់ទៅហើយ ដែលកាលបើព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរពណ៌នៃចីវរ ឬបាត្រ ត្រូវទូលថា «សូមព្រះអង្គទទួលយករបស់នេះចុះ» ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទទួលយករបស់ខ្ញុំព្រះអង្គចុះ»។ ពាក្យថា Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ លោកនឹងអាចទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូលធ្វើអំពីធ្មៃ ដែលជាសំពត់ចាស់ប្រើប្រាស់រួចហើយរបស់តថាគតបានដែរឬទេ? ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនោះ មិនមែនសំដៅលើកម្លាំងកាយឡើយ គឺសំដៅលើការបំពេញបដិបត្តិ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ តថាគតបានចូលទៅកាន់ព្រៃស្មសាននោះ ហើយកាន់យកនូវចីវរនេះ ដែលគេដណ្តប់ឲ្យនាងទាសីឈ្មោះ បុណ្ណា រួចបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានខ្មោចស្រស់ ដែលពេញទៅដោយដង្កូវមានប្រមាណប៉ុនល្អី ទាំងរលាស់ដង្កូវទាំងនោះចេញ ហើយតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងអរិយវង្សដ៏ប្រសើរ ទើបកាន់យកចីវរនោះ។ ក្នុងថ្ងៃដែលតថាគតកាន់យកចីវរនេះ មហាប្រថពីក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរគ្រហឹមយ៉ាងខ្លាំង ឯអាកាសក៏លាន់ឮសូរប្រេះឆា ទេវតាក្នុងម៉ឺនលោកធាតុក៏បានឲ្យសាធុការថា «ភិក្ខុអ្នកកាន់យកនូវចីវរនេះ គួរជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាប្រក្រតី ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតី ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតី ជាអ្នកដើរត្រេចទៅតាមលំដាប់ផ្ទះជាប្រក្រតី លោកនឹងអាចធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវរនេះបានដែរឬទេ?»។ ព្រះថេរៈ ទោះបីជាខ្លួនលោកមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីប្រាំក៏ដោយ ក៏លោកមិនបានគិតដល់កម្លាំងកាយនោះឡើយ ដោយមានសេចក្តីព្យាយាមប្រាថ្នានឹងធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវររបស់ព្រះសុគត ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងទ្រទ្រង់»។ ពាក្យថា Paṭipajjiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះអង្គបានបដិបត្តិហើយ។ លុះធ្វើការផ្លាស់ប្តូរចីវរគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់គ្រងចីវរដែលព្រះថេរៈធ្លាប់គ្រង ចំណែកព្រះថេរៈក៏គ្រងចីវររបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ មហាប្រថពីមានទឹកជាទីបំផុត បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរខ្ទរខ្ទារឡើង។

ภควโต ปุตฺโตติอาทีสุ เถโร ภควนฺตํ นิสฺสาย อริยาย ชาติยา ชาโตติ ภควโต ปุตฺโต. อุเรน วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตโอวาทวเสน ปพฺพชฺชาย เจว อุปสมฺปทาย จ ปติฏฺฐิตตฺตา โอรโส มุขโต ชาโต. โอวาทธมฺมโต ชาตตฺตา โอวาทธมฺเมน จ นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต. โอวาทธมฺมทายาทํ นวโลกุตฺตรธมฺมทายาทเมว วา อรหตีติ ธมฺมทายาโท . ปฏิคฺคหิตานิ สาณานิ ปํสุกูลานีติ สตฺถารา ปารุตํ ปํสุกูลจีวรํ ปารุปนตฺถาย ปฏิคฺคหิตํ.

ក្នុងពាក្យថា Bhagavato putto ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះថេរៈអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបកើតក្នុងអរិយជាតិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (Bhagavato putto)។ ឈ្មោះថា ជាឱរសកើតអំពីព្រះឱស្ឋ (oraso mukhato jāto) ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយតម្កល់នៅក្នុងបព្វជ្ជា និងឧបសម្បទា ដោយអំណាចនៃឱវាទដែលចេញអំពីព្រះឱស្ឋ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកកើតអំពីធម៌ ជាអ្នកដែលធម៌និម្មិតឡើង (dhammajo dhammanimmito) ព្រោះកើតអំពីឱវាទធម៌ និងព្រោះឱវាទធម៌និម្មិតឡើង។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកទទួលមរតកធម៌ (dhammadāyādo) ព្រោះសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺឱវាទធម៌ ឬសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlāni សេចក្តីថា ចីវរបង្សុកូលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់គ្រងហើយ ព្រះថេរៈបានទទួលយកដើម្បីគ្រង។

สมฺมา วทมาโน วเทยฺยาติ ยํ ปุคฺคลํ ‘‘ภควโต ปุตฺโต’’ติอาทีหิ คุเณหิ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, อหํ เอวรูโปติ. เอตฺตาวตา เถเรน ปพฺพชฺชา จ ปริโสธิตา โหติ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อาวุโส, ยสฺส น อุปชฺฌาโย ปญฺญายติ, น อาจริโย, กึ โส อนุปชฺฌาโย อนาจริโย นฺหาปิตมุณฺฑโก สยํคหิตกาสาโว ‘‘ติตฺถิยปกฺกนฺตโก’’ติ สงฺขํ คโต เอวํ ติคาวุตํ มคฺคํ ปจฺจุคฺคมนํ ลภติ, ตีหิ โอวาเทหิ ปพฺพชฺชํ วา อุปสมฺปทํ วา ลภติ, กาเยน กายํ จีวรปริวตฺตนํ ลภติ? ปสฺส ยาว ทุพฺภาสิตํ วจนํ ถุลฺลนนฺทาย ภิกฺขุนิยาติ. เอวํ ปพฺพชฺชํ โสเธตฺวา อิทานิ ฉหิ อภิญฺญาหิ สีหนาทํ นทิตุํ อหํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอกาทสมํ.

ពាក្យថា Sammā vadamāno vadeyya សេចក្តីថា បុគ្គលកាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះបុគ្គលណា ដោយគុណទាំងឡាយមានពាក្យថា «ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» ជាដើម កាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះខ្ញុំនោះឯង ព្រោះខ្ញុំមានសភាពបែបនេះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះថេរៈឈ្មោះថាបានជម្រះបព្វជ្ជារបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធហើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលអាវុសោ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាកដព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនប្រាកដព្រះអាចារ្យ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនមានព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនមានព្រះអាចារ្យ ជានាយកោរកាត់សក់ឲ្យ គ្រងចីវរដែលកាន់យកដោយខ្លួនឯង ដល់នូវការរាប់ថា «ជាអ្នកចូលទៅកាន់ពួកដទៃ (តិរ្ថិយ)» តើបុគ្គលបែបនោះ នឹងបានការទទួលស្វាគមន៍ពីសំណាក់ព្រះសាស្តា អស់ចម្ងាយផ្លូវ ៣ គាវុត ដែរឬទេ? នឹងបានបព្វជ្ជា ឬឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ម៉ាត់ដែរឬទេ? នឹងបានការផ្លាស់ប្តូរចីវរដោយកាយប៉ះកាយដែរឬទេ? លោកចូរមើលចុះថា ពាក្យសម្តីរបស់នាងធុល្លនន្ទាភិក្ខុនី ជាពាក្យពោលអាក្រក់យ៉ាងណា!។ ព្រះថេរៈលុះបានជម្រះបព្វជ្ជាឲ្យបរិសុទ្ធយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងបន្លឺសីហនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា Ahaṃ kho, āvuso ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យមុននោះឯង។ ចប់ សូត្រទី១១។

๑๒. ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពណ៌នាអំពីបរម្មរណសូត្រ

๑๕๕. ทฺวาทสเม ตถาคโตติ สตฺโต. น เหตํ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ, อาวุโส, เอตํ ทิฏฺฐิคตํ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหติ. นาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาปิ น โหติ. เอตญฺหิ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ, อาวุโส, เอตํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ อตฺถสนฺนิสฺสิตํ. เอตํ อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ เอตํ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปุพฺพภาคปฏิปทา. ทฺวาทสมํ.

១៥៥. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា tathāgato សេចក្តីថា សត្វ។ ពាក្យថា Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ទិដ្ឋិដ៏លាមកនេះ មិនជាប្រយោជន៍ឡើយ (មិនអាស្រ័យនូវប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ)។ ពាក្យថា Nādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ ក៏មិនមែនដែរ។ ពាក្យថា Etañhi, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ទើបជាប្រយោជន៍ (អាស្រ័យនូវប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា Etaṃ ādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ជាចំណុចចាប់ផ្តើម ជាបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ចប់ សូត្រទី១២។

๑๓. สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา

១៣. ការពណ៌នាអំពីសទ្ធម្មប្បដិរូបកសូត្រ

๑๕๖. เตรสเม [Pg.186] อญฺญาย สณฺฐหึสูติ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. สทฺธมฺมปฺปติรูปกนฺติ ทฺเว สทฺธมฺมปฺปติรูปกานิ อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกญฺจ ปริยตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปกญฺจ. ตตฺถ –

១៥៦. ក្នុងសូត្រទី១៣ ពាក្យថា aññāya saṇṭhahiṃsu សេចក្តីថា បានតម្កល់នៅក្នុងអរហត្តផល។ ពាក្យថា Saddhammappatirūpakaṃ សេចក្តីថា ធម៌ក្លែងក្លាយនៃព្រះសទ្ធម្ម (សទ្ធម្មបដិរូបកៈ) មាន ២ យ៉ាងគឺ ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម (អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ) និងធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម (បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ)។ ក្នុងធម៌ទាំង ២ យ៉ាងនោះ៖

‘‘โอภาเส เจว ญาเณ จ, ปีติยา จ วิกมฺปติ;

ปสฺสทฺธิยา สุเข เจว, เยหิ จิตฺตํ ปเวธติ.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងពន្លឺ (ឱភាស) ផង ក្នុងញាណផង ក្នុងបីតិផង ក្នុងបស្សទ្ធិ និងក្នុងសុខផង ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យចិត្តញាប់ញ័រ។

‘‘อธิโมกฺเข จ ปคฺคาเห, อุปฏฺฐาเน จ กมฺปติ;

อุเปกฺขาวชฺชนาย เจว, อุเปกฺขาย จ นิกนฺติยา.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងអធិមោក្ខ (ការសម្រេចចិត្ត ឬសទ្ធាដ៏ខ្លាំង) ផង ក្នុងបគ្គហៈ (សេចក្តីព្យាយាម) ផង ក្នុងឧបដ្ឋានៈ (សតិខ្ជាប់ខ្ជួន) ផង ក្នុងឧបេក្ខា និងអាវជ្ជនៈផង ក្នុងឧបេក្ខា និងក្នុងនិកន្តិ (សេចក្តីពេញចិត្តដ៏ល្អិត) ផង។

‘‘อิมานิ ทส ฐานานิ, ปญฺญา ยสฺส ปริจิตา;

ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ, น จ สมฺโมห คจฺฉตี’’ติ. (ปฏิ. ม. ๒.๗);

–

«ឋានៈទាំង ១០ នេះ បុគ្គលណាបានសន្សំទុកហើយដោយបញ្ញា បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម្មុទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយក្នុងធម៌) មិនដល់នូវសេចក្តីវង្វេងឡើយ»។

อิทํ วิปสฺสนาญาณสฺส อุปกฺกิเลสชาตํ อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ นาม. ติสฺโส ปน สงฺคีติโย อนารุฬฺหํ ธาตุกถา อารมฺมณกถา อสุภกถา ญาณวตฺถุกถา วิชฺชากรณฺฑโกติ อิเมหิ ปญฺจหิ กถาวตฺถูหิ ปริพาหิรํ คุฬฺหวินยํ คุฬฺหเวสฺสนฺตรํ คุฬฺหมโหสธํ วณฺณปิฏกํ องฺคุลิมาลปิฏกํ รฏฺฐปาลคชฺชิตํ อาฬวกคชฺชิตํ เวทลฺลปิฏกนฺติ อพุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ นาม.

សភាវៈដែលជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃវិបស្សនាញាណនេះ ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម)។ ចំណែកឯពាក្យដែលមិនបានសង្គាយនាក្នុងសង្គាយនាទាំង ៣ លើក គឺធាតុកថា អารម្មណកថា អសុភកថា ញាណវត្ថុកថា វិជ្ជាករណ្ឌកៈ ដែលនៅក្រៅអំពីកថាវត្ថុទាំង ៥ នេះ និងគូឡ្ហវិន័យ គូឡ្ហវេសន្តរៈ គូឡ្ហមဟោសថ វណ្ណបិដក អង្គុលីមាលបិដក រដ្ឋបាលគជ្ជិតៈ អាឡវកគជ្ជិតៈ វេទល្លបិដក ដែលមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈ នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម)។

ชาตรูปปฺปติรูปกนฺติ สุวณฺณรสวิธานํ อารกูฏมยํ สุวณฺณวณฺณํ อาภรณชาตํ. ฉณกาเลสุ หิ มนุสฺสา ‘‘อาภรณภณฺฑกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ อาปณํ คจฺฉนฺติ. อถ เน อาปณิกา เอวํ วทนฺติ, ‘‘สเจ ตุมฺเห อาภรณตฺถิกา, อิมานิ คณฺหถ. อิมานิ หิ ฆนานิ เจว วณฺณวนฺตานิ จ อปฺปคฺฆานิ จา’’ติ. เต เตสํ สุตฺวา, ‘‘การณํ อิเม วทนฺติ, อิมานิ ปิฬนฺธิตฺวา สกฺกา นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ, โสภนฺติ เจว อปฺปคฺฆานิ จา’’ติ ตานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. สุวณฺณภณฺฑํ อวิกฺกิยมานํ นิทหิตฺวา ฐเปตพฺพํ โหติ. เอวํ ตํ ชาตรูปปฺปติรูปเก อุปฺปนฺเน อนฺตรธายติ นาม.

ពាក្យថា Jātarūpappatirūpakaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើអំពីលង្ហិន លាបទឹកមាស មានពណ៌ដូចជាមាស (មាសក្លែងក្លាយ)។ ព្រោះថាក្នុងសម័យបុណ្យទាន មនុស្សទាំងឡាយតែងទៅកាន់ផ្សារ ដោយគិតថា «យើងនឹងទិញគ្រឿងអលង្ការ»។ ពេលនោះ ពួកអាជីវករលក់ដូរបាននិយាយទៅកាន់ពួកគេយ៉ាងនេះថា «បើអ្នករាល់គ្នាត្រូវការគ្រឿងអលង្ការ សូមទិញរបស់ទាំងនេះចុះ ព្រោះរបស់ទាំងនេះក្រាស់ផង មានពណ៌ល្អផង មានតម្លៃថោកផង»។ មនុស្សទាំងនោះលុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់ពួកអាជីវករហើយ ក៏គិតថា «ពួកអ្នកលក់និយាយត្រូវហើយ យើងអាចពាក់គ្រឿងអលង្ការទាំងនេះទៅលេងបុណ្យទានបាន ទាំងស្អាតផង ទាំងថោកផង» ក៏ទិញយកគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះទៅ។ ចំណែកគ្រឿងអលង្ការមាសពិត កាលបើលក់មិនដាច់ ក៏ត្រូវគេកប់ទុកចោល។ យ៉ាងនេះឯង កាលបើមាសក្លែងក្លាយកើតឡើងហើយ មាសពិតឈ្មោះថាតែងបាត់បង់ទៅ។

อถ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ โหตีติ อธิคมสทฺธมฺมสฺส ปฏิปตฺติสทฺธมฺมสฺส ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺสาติ ติวิธสฺสาปิ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ โหติ. ปฐมโพธิยญฺหิ [Pg.187] ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อเหสุํ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต ปฏิสมฺภิทา ปาปุณิตุํ น สกฺขึสุ, ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. ตโต ฉ อภิญฺญา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณึสุ. อิทานิ กาเล คจฺฉนฺเต ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา อาสวกฺขยมตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ. ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลํ. คจฺฉนฺเต กาเล โสตาปตฺติผลมฺปิ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. อถ เนสํ ยทา วิปสฺสนา อิเมหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐา อารทฺธมตฺตาว ฐสฺสติ, ตทา อธิคมสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสติ.

ពាក្យថា Atha saddhammassa antaradhānaṃ hoti សេចក្តីថា ការសាបសូន្យទៅនៃព្រះសទ្ធម្មទាំង ៣ ប្រការ គឺអធិគមសទ្ធម្ម បដិបត្តសទ្ធម្ម និងបរិយត្តិសទ្ធម្ម។ ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកបានសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ក្លាយជាអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់មក កាលបើមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ កាលបើពេលវេលាកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (អរហត្តផលសុទ្ធ)។ កាលបើមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែការអស់ទៅនៃអាសវៈនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែអនាគាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែសកទាកាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសោតាបត្តិផល។ លុះកាលកន្លងទៅមុខទៀត សូម្បីតែសោតាបត្តិផលក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ។ លំដាប់នោះ កាលណាវិបស្សនារបស់ពួកគេសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងទាំងឡាយនេះ ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែជាការចាប់ផ្តើមព្យាយាមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ អធិគមសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

ปฐมโพธิยญฺหิ ภิกฺขู จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสุ. คจฺฉนฺเต กาเล ตํ อสกฺโกนฺตา ฉนฺนํ อภิญฺญานํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อรหตฺตผลมตฺตสฺส. คจฺฉนฺเต ปน กาเล อรหตฺตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ ปูเรสฺสนฺติ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลสฺส, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลสฺส. ยทา ปน โสตาปตฺติผลสฺสปิ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตา สีลปาริสุทฺธิมตฺเตว ฐสฺสนฺติ, ตทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสติ.

ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយបានបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់បដិសម្ភិទាទាំង ៤។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អភិញ្ញា ៦ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់វិជ្ជា ៣ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់ត្រឹមតែអរហត្តផល។ លុះកាលកន្លងទៅទៀត មិនអាចបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អរហត្តផលបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អនាគាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សកទាកាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផល។ លុះកាលណា សូម្បីតែបដិបទាដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផលក៏មិនអាចបំពេញបាន ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែសីលបារិសុទ្ធិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ បដិបត្តិសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

ยาว ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ วตฺตติ, น ตาว สาสนํ อนฺตรหิตนฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ติฏฺฐนฺตุ ตีณิ วา, อภิธมฺมปิฏเก อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ติฏฺฐนฺเตสุปิ อนฺตรหิตนฺติ น วตฺตพฺพเมว. ทฺวีสุ อนฺตรหิเตสุ วินยปิฏกมตฺเต ฐิเตปิ, ตตฺราปิ ขนฺธกปริวาเรสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺคมตฺเต, มหาวินเย อนฺตรหิเต ทฺวีสุ ปาติโมกฺเขสุ วตฺตมาเนสุปิ สาสนํ อนนฺตรหิตเมว. ยทา ปน ทฺเว ปาติโมกฺขา อนฺตรธายิสฺสนฺติ, อถ ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ ภวิสฺสติ. ตสฺมึ อนฺตรหิเต สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ. ปริยตฺติยา หิ อนฺตรหิตาย ปฏิปตฺติ อนฺตรธายติ, ปฏิปตฺติยา อนฺตรหิตาย อธิคโม อนฺตรธายติ. กึ การณา? อยญฺหิ ปริยตฺติ ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส. อิติ ปฏิปตฺติโตปิ ปริยตฺติเมว ปมาณํ.

ដរាបណាព្រះត្រៃបិដកជាព្រះពុទ្ធវចនៈនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ មិនគួរនិយាយថា ព្រះសាសនាសាបសូន្យទៅហើយឡើយ។ ទុកជាបិដកទាំង ៣ មិនបាច់និយាយដល់ទៅចុះ កាលបើអភិធម្មកបិដកសាបសូន្យទៅ ទោះបីបិដក ២ ក្រៅពីនេះនៅតាំងនៅ ក៏មិនគួរនិយាយថាសាបសូន្យឡើយ។ កាលបើបិដកទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ទោះបីនៅសល់ត្រឹមតែវិន័យបិដក ហើយក្នុងវិន័យបិដកនោះ ទោះបីខន្ធកៈ និងបរិវារៈសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែឧភតោវិភង្គ ហើយទោះបីមហាវិន័យសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែបាតិមោក្ខទាំង ២ ប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែយ៉ាងនេះ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់សាបសូន្យឡើយ។ លុះកាលណា បាតិមោក្ខទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ក្នុងកាលនោះ ការសាបសូន្យនៃបរិយត្តិសទ្ធម្មនឹងមានឡើង។ កាលបើបរិយត្តិសទ្ធម្មនោះសាបសូន្យទៅហើយ ព្រះសាសនាឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅ។ ព្រោះថា កាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ បដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើបដិបត្តិសាបសូន្យ អធិគម (ការសម្រេចមគ្គផល) ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់បដិបត្តិ បដិបត្តិជាបច្ច័យដល់អធិគម។ ហេតុនោះ សូម្បីតែធៀបនឹងបដិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់វែងក្នុងការតាំងនៅនៃព្រះសាសនា)។

นนุ [Pg.188] จ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล กปิโล นาม อนาราธกภิกฺขุ ‘‘ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามี’’ติ พีชนึ คเหตฺวา อาสเน นิสินฺโน ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ วตฺตนฺตา’’ติ ปุจฺฉิ, อถ ตสฺส ภเยน เยสมฺปิ ปาติโมกฺโข วตฺตติ, เตปิ ‘‘มยํ วตฺตามา’’ติ อวตฺวา ‘‘น วตฺตามา’’ติ วทึสุ, โส พีชนึ ฐเปตฺวา อุฏฺฐายาสนา คโต, ตทา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนํ โอสกฺกิตนฺติ? กิญฺจาปิ โอสกฺกิตํ, ปริยตฺติ ปน เอกนฺเตเนว ปมาณํ. ยถา หิ มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา ถิราย อุทกํ น ฐสฺสตีติ น วตฺตพฺพํ, อุทเก สติ ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ น ปุปฺผิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ, เอวเมว มหาตฬากสฺส ถิรปาฬิสทิเส เตปิฏเก พุทฺธวจเน สติ มหาตฬาเก อุทกสทิสา ปฏิปตฺติปูรกา กุลปุตฺตา นตฺถีติ น วตฺตพฺพา, เตสุ สติ มหาตฬาเก ปทุมาทีนิ ปุปฺผานิ วิย โสตาปนฺนาทโย อริยปุคฺคลา นตฺถีติ น วตฺตพฺพาติ เอวํ เอกนฺตโต ปริยตฺติเยว ปมาณํ.

តើក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ភិក្ខុទ្រុស្តសីលឈ្មោះកបិលៈ មិនបានកាន់យកនូវផ្លិតហើយអង្គុយលើអាសនៈ ពោលថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ» ហើយសួរថា «នៅក្នុងបាតិមោក្ខនេះ តើមានអ្នកប្រព្រឹត្តតាមដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ ដោយសារការខ្លាចភិក្ខុកបិលៈនោះ សូម្បីភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តតាមបាតិមោក្ខ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មិនហ៊ានពោលថា «ពួកយើងប្រព្រឹត្តតាម» ក៏ពោលថា «ពួកយើងមិនបានប្រព្រឹត្តតាមទេ» ភិក្ខុកបិលៈនោះក៏ដាក់ផ្លិតចុះ ក្រោកពីអាសនៈហើយដើរចេញទៅ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសាសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសាបសូន្យទៅឬ? សូម្បីតែសាបសូន្យទៅមែន ប៉ុន្តែព្រះបរិយត្តិធម៌ប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលបើទំនប់នៃស្រះទឹកដ៏ធំមាំមួនហើយ មិនគួរពោលថា ទឹកនឹងមិនតាំងនៅឡើយ កាលបើមានទឹក មិនគួរពោលថា ផ្កាទាំងឡាយមានផ្កាឈូកជាដើម នឹងមិនរីកឡើយ យ៉ាងនោះមិញ កាលបើព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក ដែលប្រៀបដូចជាទំនប់ដ៏មាំមួននៃស្រះទឹកដ៏ធំ នៅមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកកុលបុត្រអ្នកបំពេញនូវបដិបត្តិ ដែលប្រៀបដូចជាទឹកនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ កាលបើកុលបុត្រទាំងនោះមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ដែលប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកជាដើមនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ ព្រះបរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។

ปถวีธาตูติ ทฺเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ จ นหุตานิ พหลา มหาปถวี. อาโปธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว สุภกิณฺหพฺรหฺมโลกา อุคฺคตํ กปฺปวินาสกํ อุทกํ. เตโชธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา อุคฺคโต กปฺปวินาสโก อคฺคิ. วาโยธาตูติ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว เวหปฺผลพฺรหฺมโลกา อุคฺคโต กปฺปวินาสโก วายุ. เอเตสุ หิ เอกธมฺโมปิ สตฺถุ สาสนํ อนฺตรธาเปตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เอวมาห. อิเธว เต อุปฺปชฺชนฺตีติ โลหโต โลหขาทกํ มลํ วิย อิมสฺมึ มยฺหํเยว สาสเน เต อุปฺปชฺชนฺติ. โมฆปุริสาติ ตุจฺฉปุริสา.

ពាក្យថា បឋវីធាតុ បានដល់ មហាប្រថពីដ៏ក្រាស់ ២ សែន និង ៤ ម៉ឺនយោជន៍។ ពាក្យថា អាបោធាតុ បានដល់ ទឹកដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់សុភកិណ្ហព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា តេជោធាតុ បានដល់ ភ្លើងដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់អាភស្សរព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា វាយោធាតុ បានដល់ ខ្យល់ដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់វេហប្ផលព្រហ្មលោក។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងនោះ សូម្បីតែធម៌មួយក៏មិនអាចធ្វើសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឲ្យអន្តរធានទៅបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនានេះឯង សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនារបស់តថាគតនេះឯង ដូចជាច្រែះដែកដែលស៊ីដែក កើតឡើងពីដែកដូច្នោះ។ ពាក្យថា មោឃបុរស បានដល់ បុរសសូន្យទទេ (បុរសដែលសូន្យចាកមគ្គនិងផល)។

อาทิเกเนว โอปิลวตีติ เอตฺถ อาทิเกนาติ อาทาเนน คหเณน. โอปิลวตีติ นิมุชฺชติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อุทกจรา นาวา ภณฺฑํ คณฺหนฺตี นิมุชฺชติ, เอวํ ปริยตฺติอาทีนํ ปูรเณน สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ น โหติ. ปริยตฺติยา หิ หายมานาย ปฏิปตฺติ หายติ, ปฏิปตฺติยา หายมานาย อธิคโม หายติ. ปริยตฺติยา ปูรยมานาย ปริยตฺติธรา ปุคฺคลา ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺติ, ปฏิปตฺติปูรกา อธิคมํ ปูเรนฺติ. อิติ นวจนฺโท [Pg.189] วิย ปริยตฺติยาทีสุ วฑฺฒมานาสุ มยฺหํ สาสนํ วฑฺฒติ เยวาติ ทสฺเสติ.

ក្នុងពាក្យថា អាទិកេនេវ ឱបិលវតិ នោះ ពាក្យថា អាទិកេន បានដល់ ដោយការកាន់យក គឺការផ្ទុកទំនិញ។ ពាក្យថា ឱបិលវតិ បានដល់ លិចចុះ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ពោលថា ដូចជាទូកដែលដើរក្នុងទឹក កាលបើផ្ទុកទំនិញរមែងលិចចុះ យ៉ាងណាមិញ ការអន្តរធាននៃព្រះសទ្ធម្ម រមែងមិនមានដោយសារការបំពេញនូវបរិយត្តិជាដើម យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ព្រះបដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើព្រះបដិបត្តិសាបសូន្យ ព្រះអធិគមក៏សាបសូន្យ។ កាលបើព្រះបរិយត្តិពេញបរិបូណ៌ ពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់បរិយត្តិ រមែងបំពេញនូវបដិបត្តិ ពួកបុគ្គលអ្នកបំពេញបដិបត្តិ រមែងបំពេញនូវអធិគម។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា យ៉ាងនេះ កាលបើព្រះបរិយត្តិជាដើមចម្រើនឡើង ព្រះសាសនារបស់តថាគត រមែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ ដូចជាព្រះចន្ទថ្មីដូច្នោះឯង។

อิทานิ เยหิ ธมฺเมหิ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานญฺเจว ฐิติ จ โหติ, เต ทสฺเสนฺโต ปญฺจ โขติอาทิมาห. ตตฺถ โอกฺกมนียาติ อวกฺกมนียา, เหฏฺฐาคมนียาติ อตฺโถ. สตฺถริ อคารวาติอาทีสุ อคารวาติ คารวรหิตา. อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสยา อนีจวุตฺติกา. ตตฺถ โย เจติยงฺคณํ อาโรหนฺโต ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, อญฺญโต โอโลเกตฺวา กถํ กเถนฺโต คจฺฉติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม.

ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការអន្តរធានផង ការតាំងនៅផង នៃព្រះសទ្ធម្ម ទើបត្រាស់ពាក្យថា ប្រាំយ៉ាង ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឱក្កមនិយា បានដល់ ធម៌ដែលនាំឲ្យធ្លាក់ចុះ គឺនាំឲ្យទៅកាន់ទីទាប នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា ជាដើម ពាក្យថា មិនគោរព បានដល់ មិនមានសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា មិនកោតក្រែង បានដល់ មិនមានការកោតក្រែង គឺមានការប្រព្រឹត្តមិនបន្ទន់ខ្លួន។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បុគ្គលណា កាលឡើងទៅកាន់លានចេតិយ បាំងឆត្រ ពាក់ស្បែកជើង ក្រឡេកមើលទៅទិសផ្សេងៗ និយាយស្តីដើរទៅ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា។

โย ธมฺมสฺสวนสฺส กาเล สงฺฆุฏฺเฐ ทหรสามเณเรหิ ปริวาริโต นิสีทติ, อญฺญานิ วา นวกมฺมาทีนิ กโรติ, ธมฺมสฺสวนคฺเค นิสินฺโน นิทฺทายติ, วิกฺขิตฺโต วา อญฺญํ กเถนฺโต นิสีทติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม.

បុគ្គលណា កាលបើគេទូងស្គរប្រកាសពេលស្តាប់ធម៌ហើយ ត្រឡប់ជាអង្គុយចោមរោមដោយពួកសាមណេរខ្ចីៗ ឬធ្វើនូវនវកម្មផ្សេងៗជាដើម អង្គុយក្នុងរោងសម្តែងធម៌ហើយដេកលក់ ឬមានចិត្តរាយមាយ អង្គុយនិយាយរឿងផ្សេង បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះធម៌។

โย เถรุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา, อวนฺทิตฺวา นิสีทติ, หตฺถปลฺลตฺถิกํ ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ กโรติ, อญฺญํ วา ปน หตฺถปาทกุกฺกุจฺจํ กโรติ, วุฑฺฒานํ สนฺติเก อนชฺฌิฏฺโฐ กเถติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม.

បុគ្គលណា ទៅកាន់ទីបម្រើព្រះថេរៈហើយ មិនថ្វាយបង្គំ រួចអង្គុយចុះ ធ្វើការឱបក្បាលជង្គង់ដោយដៃ ឬឱបក្បាលជង្គង់ដោយក្រណាត់ ឬមួយក៏ធ្វើនូវការលេងដៃលេងជើងផ្សេងៗ និយាយស្តីក្នុងសំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយដ៏មានអាយុ ដោយគេមិនបានអារាធនា បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ។

ติสฺโส ปน สิกฺขา อปูเรนฺโตว สิกฺขาย อคารโว นาม โหติ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย อนิพฺพตฺเตนฺโต ตาสํ วา ปน นิพฺพตฺตนตฺถาย ปโยคํ อกโรนฺโต สมาธิสฺมึ อคารโว นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสเนว เวทิตพฺโพติ. เตรสมํ.

ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលមិនបំពេញនូវសិក្ខាទាំង ៣ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសិក្ខា។ បុគ្គលកាលមិនញ៉ាំងសមាបត្តិទាំង ៨ ឲ្យកើតឡើង ឬមិនធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសមាធិ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងសេចក្តីគោរព) គួរដឹងដោយការត្រឡប់ផ្ទុយពីសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១៣។

กสฺสปสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយកស្សបសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๖. ลาภสกฺการสํยุตฺตํ

៦. លាភសក្ការសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី ១

๑. ทารุณสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយទារុណសូត្រ

๑๕๗. ลาภสกฺการสํยุตฺตสฺส [Pg.190] ปฐเม ทารุโณติ ถทฺโธ. ลาภสกฺการสิโลโกติ เอตฺถ ลาโภ นาม จตุปจฺจยลาโภ. สกฺกาโรติ เตสํเยว สุกตานํ สุสงฺขตานํ ลาโภ. สิโลโกติ วณฺณโฆโส. กฏุโกติ ติขิโณ. ผรุโสติ ขโร. อนฺตรายิโกติ อนฺตรายกโร. ปฐมํ.

១៥៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃលាភសក្ការសំយុត្ត ពាក្យថា ទារុណោ បានដល់ រឹងត្អឹង។ ក្នុងពាក្យថា លាភសក្ការសិលោកោ នេះ ពាក្យថា លាភោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា សក្ការោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤ ទាំងនោះឯង ដែលគេធ្វើល្អហើយ គេចាត់ចែងយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ហើយ។ ពាក្យថា សិលោកោ បានដល់ កិត្តិសព្ទសរសើរ។ ពាក្យថា កដុកោ បានដល់ មុតស្រួច។ ពាក្យថា ផរុសោ បានដល់ គ្រើម។ ពាក្យថា អន្តរាយិកោ បានដល់ ធ្វើនូវអន្តរាយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

๒. พฬิสสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយពលិសសូត្រ

๑๕๘. ทุติเย พาฬิสิโกติ พฬิสํ คเหตฺวา จรมาโน มจฺฉฆาตโก. อามิสคตนฺติ อามิสมกฺขิตํ. อามิสจกฺขูติ อามิเส จกฺขุ ทสฺสนํ อสฺสาติ อามิสจกฺขุ. คิลพฬิโสติ คิลิตพฬิโส. อนยํ อาปนฺโนติ ทุกฺขํ ปตฺโต. พฺยสนํ อาปนฺโนติ วินาสํ ปตฺโต. ยถากามกรณีโยติ ยถากาเมน ยถารุจิยา ยเถว นํ พาฬิสิโก อิจฺฉติ, ตเถวสฺส กตฺตพฺโพติ อตฺโถ. ยถากามกรณีโย ปาปิมโตติ ยถา กิเลสมารสฺส กาโม, เอวํ กตฺตพฺโพ, นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา เปตฺติวิสยํ วา ปาเปตพฺโพ. ทุติยํ.

១៥៨. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ពាលិសិកោ បានដល់ អ្នកសម្លាប់ត្រី ដែលកាន់យកនូវផ្លែសន្ទូចដើរទៅ។ ពាក្យថា អាមិសគតំ បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយនុយ។ ពាក្យថា អាមិសចក្ខុ បានដល់ ត្រីដែលមានភ្នែកសម្លឹងមើលតែក្នុងនុយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អាមិសចក្ខុ។ ពាក្យថា គិលពលិសោ បានដល់ ត្រីដែលលេបផ្លែសន្ទូចហើយ។ ពាក្យថា អនយំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា ព្យសនំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ សេចក្តីថា តាមបំណង តាមចំណង់ គឺអ្នកនេសាទចង់ធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងនោះឯង នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ បានដល់ កិលេសមារមានបំណងយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើទៅយ៉ាងនោះ គឺត្រូវនាំទៅកាន់នរកខ្លះ កំណើតតិរច្ឆានខ្លះ ប្រេតវិស័យខ្លះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

๓-๔. กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៤. ការអធិប្បាយកុម្មសូត្រជាដើម

๑๕๙-๑๖๐. ตติเย มหากุมฺมกุลนฺติ มหนฺตํ อฏฺฐิกจฺฉปกุลํ. อคมาสีติ ‘‘เอตฺถ อทฺธา กิญฺจิ ขาทิตพฺพํ อตฺถิ, ตํ มจฺฉรายนฺโต มํ เอส นิวาเรตี’’ติ สญฺญาย อคมาสิ. ปปตายาติ ปปตา วุจฺจติ ทีฆรชฺชุกพทฺโธ อยกนฺตโกสเก ทณฺฑกํ ปเวเสตฺวา คหิโต กณฺณิกสลฺลสณฺฐาโน, อยกณฺฏโก, ยสฺมึ เวเคน ปติตฺวา กฏาเห ลคฺคมตฺเต ทณฺฑโก นิกฺขมติ, รชฺชุโก เอกาพทฺโธ คจฺฉเตว. โส กุมฺโมติ โส [Pg.191] วิทฺธกุมฺโม. เยน โส กุมฺโมติ อุทกสทฺทํ สุตฺวา สาสงฺกฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ นิวตฺติตฺวา เยน โส อตฺถกาโม กุมฺโม. น ทานิ ตฺวํ อมฺหากนฺติ อิทานิ ตฺวํ อมิตฺตหตฺถํ คโต, น อมฺหากํ สนฺตโกติ อตฺโถ. เอวํ สลฺลปนฺตานํเยว จ เนสํ นาวาย ฐิโต ลุทฺโท รชฺชุกํ อากฑฺฒิตฺวา กุมฺมํ คเหตฺวา ยถากามํ อกาสิ. เสสเมตฺถ อิโต อนนฺตรสุตฺเต จ อุตฺตานเมว. ตติยจตุตฺถานิ.

១៥៩-១៦០. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា មហាកុម្មកុលំ បានដល់ ហ្វូងអណ្តើកស្នូកដ៏ធំ។ ពាក្យថា អគមាសិ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះដើរទៅដោយសម្គាល់ថា «ក្នុងទីនេះច្បាស់ជាមានរបស់អ្វីមួយដែលគួរខាំស៊ីបាន អណ្តើកនេះកំណាញ់នឹងអាញ់ ទើបឃាត់អាញ់»។ ពាក្យថា បបតាយ នោះ ឧបករណ៍ដែលគេចងដោយខ្សែវែង ស៊កដងទៅក្នុងបំពង់ដែកស្រួច មានសណ្ឋានដូចជាបន្លាត្រីឆ្ពិន ជាបន្លាដែក ហៅថា បបតា កាលបើលំពែងនោះធ្លាក់ចុះទៅដោយល្បឿន គ្រាន់តែទើសនឹងស្នូកអណ្តើក ដងក៏របូតចេញ ខ្សែក៏ជាប់ណែនទៅជាមួយអណ្តើកនោះឯង។ ពាក្យថា សោ កុម្មោ បានដល់ អណ្តើកដែលត្រូវលំពែងនោះ។ ពាក្យថា យេន សោ កុម្មោ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះឮសូរទឹក ក៏គិតថា «ទីនេះនឹងមានភ័យ» ហើយក៏ត្រឡប់ទៅរកអណ្តើកជាមិត្តដែលប្រាថ្នាប្រយោជន៍នោះវិញ។ ពាក្យថា ន ទានិ ត្វំ អម្ហាកំ សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ អ្នកធ្លាក់ទៅក្នុងដៃសត្រូវហើយ មិនមែនជាពួកយើងទៀតទេ នេះជាសេចក្តី។ កាលបើអណ្តើកទាំងនោះកំពុងតែនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះ ព្រានដែលឈរនៅលើទូក ក៏ទាញខ្សែស្រូបយកអណ្តើកនោះទៅ ហើយធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្របន្ទាប់ពីនេះ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី ៣ និងទី ៤។

๕. มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយមីឡ្ហកសូត្រ

๑๖๑. ปญฺจเม มีฬฺหกาติ คูถปาณกา. คูถาทีติ คูถภกฺขา. คูถปูราติ อนฺโต คูเถน ภริตา. ปุณฺณา คูถสฺสาติ อิทํ ปุริมสฺเสว อตฺถทีปนํ. อติมญฺเญยฺยาติ ปจฺฉิมปาเท ภูมิยํ ฐเปตฺวา ปุริมปาเท คูถสฺส อุปริ อาโรเปตฺวา ฐิตา ‘‘อหมฺหิ คูถาที’’ติ ภณนฺตี อติมญฺเญยฺย. ปิณฺฑปาโต จสฺส ปูโรติ อปโรปิสฺส ปตฺตปูโร ปณีตปิณฺฑปาโต ภเวยฺย. ปญฺจมํ.

១៦១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា មីឡ្ហកា បានដល់ ពួកដង្កូវលាមក។ ពាក្យថា គូថានី បានដល់ ពួកសត្វដែលស៊ីលាមកជាអាហារ។ ពាក្យថា គូថបូរា បានដល់ ដែលពេញដោយលាមកខាងក្នុងពោះ។ ពាក្យថា បុណ្ណា គូថស្ស នេះ ជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យមុននោះឯង។ ពាក្យថា អតិមញ្ញេយ្យ សេចក្តីថា ដង្កូវនោះដាក់ជើងក្រោយលើដី លើកជើងមុខដាក់លើគំនរលាមក ឈរពោលថា «អញជាអ្នកស៊ីលាមក» យ៉ាងនេះ ហើយមើលងាយសត្វដទៃ។ ពាក្យថា បិណ្ឌបាតោ ចស្ស បូរោ សេចក្តីថា សូម្បីតែភិក្ខុដទៃទៀត ក៏មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងពេញបាតដែរ។ ចប់ សូត្រទី ៥។

๖. อสนิสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយអសនិសូត្រ

๑๖๒. ฉฏฺเฐ กํ, ภิกฺขเว, อสนิวิจกฺกนฺติ, ภิกฺขเว, กํ ปุคฺคลํ มตฺถเก ปติตฺวา มทฺทมานํ สุกฺกาสนิจกฺกํ อาคจฺฉตุ. อปฺปตฺตมานสนฺติ อนธิคตารหตฺตํ. อิติ ภควา น สตฺตานํ ทุกฺขกามตาย, อาทีนวํ ปน ทสฺเสตุํ เอวมาห. อสนิจกฺกญฺหิ มตฺถเก ปติตํ เอกเมว อตฺตภาวํ นาเสติ, ลาภสกฺการสิโลเกน ปริยาทิณฺณจิตฺโต นิรยาทีสุ อนนฺตทุกฺขํ อนุโภติ. ฉฏฺฐํ.

១៦២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា កំ, ភិក្ខវេ, អសនិវិចក្កំ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើកង់រន្ទះដ៏ក្តៅក្រហាយ ធ្លាក់ចុះមកកិនក្បាលបុគ្គលណា? ពាក្យថា អប្បត្តមានសំ បានដល់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនត្រាស់យ៉ាងនេះដោយសារចង់ឲ្យសត្វទាំងឡាយរងទុក្ខនោះទេ ប៉ុន្តែត្រាស់យ៉ាងនេះដើម្បីបង្ហាញនូវទោស។ ព្រោះថាកង់រន្ទះដែលធ្លាក់ចុះមកលើក្បាល រមែងបំផ្លាញត្រឹមតែអត្តភាពមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈនិងកិត្តិសព្ទគ្របសង្កត់ហើយ រមែងរងទុក្ខមិនចេះចប់មិនចេះហើយក្នុងនរកជាដើម។ ចប់ សូត្រទី ៦។

๗. ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយទិទ្ធសូត្រ

๑๖๓. สตฺตเม ทิทฺธคเตนาติ คตทิทฺเธน. วิสลฺเลนาติ วิสมกฺขิเตน. สลฺเลนาติ สตฺติยา. สตฺตมํ.

១៦៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា ទិទ្ធគតេន បានដល់ ដែលលាបដោយថ្នាំពិស។ ពាក្យថា វិសល្លេន បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយពិសដ៏ខ្លាំង។ ពាក្យថា សល្លេន បានដល់ ដោយលំពែង។ ចប់ សូត្រទី ៧។

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយសិង្គាលសូត្រ

๑๖๔. อฏฺฐเม [Pg.192] สิงฺคาโลติ ชรสิงฺคาโล. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโย ตฺเวว, ตํขณํ คฬิตมฺปิ จ มุตฺตํ ปูติมุตฺตนฺตฺเวว วุจฺจติ, เอวํ ตทหุชาโตปิ สิงฺคาโล ชรสิงฺคาโลตฺเวว วุจฺจติ. อุกฺกณฺฏเกน นามาติ เอวํนามเกน โรเคน. โส กิร สีตกาเล อุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สกลสรีรโต โลมานิ ปตนฺติ, สกลสรีรํ นิลฺโลมํ หุตฺวา, สมนฺตโต ผุฏติ, วาตพฺภาหตา วณา รุชฺชนฺติ. ยถา อุมฺมตฺตกสุนเขน ทฏฺโฐ ปุริโส อนวฏฺฐิโตว ภมติ, เอวํ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ภมิตพฺโพ โหติ, อสุกฏฺฐาเน โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ น ปญฺญายติ. อฏฺฐมํ.

១៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា សិង្គាលោ បានដល់ សត្វកញ្ជ្រោងចាស់។ ព្រោះថា ដូចជារាងកាយសូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ក៏ហៅថា កាយស្អុយ ដូច្នោះឯង ទឹកនោមសូម្បីតែទើបនឹងបង្ហូរចេញក្នុងខណៈនោះ ក៏ហៅថា ទឹកនោមស្អុយ ដូច្នោះឯង យ៉ាងណាមិញ សត្វកញ្ជ្រោងសូម្បីតែកើតក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏ហៅថា កញ្ជ្រោងចាស់ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ឧក្កណ្ឋកេន នាម បានដល់ រោគដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា រោគនោះរមែងកើតឡើងក្នុងរដូវរងា។ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ រោមទាំងឡាយរមែងជ្រុះចេញពីសព្វរាងកាយ រាងកាយទាំងមូលក៏គ្មានរោម ហើយប្រេះបែកសព្វទិសទី កាលបើត្រូវខ្យល់បក់មក ដំបៅទាំងឡាយរមែងឈឺផ្សាខ្លាំង។ ដូចជាបុរសដែលត្រូវឆ្កែឆ្កួតខាំ រមែងដើរវិលវល់មិននឹងនរ យ៉ាងណាមិញ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ ក៏ត្រូវដើរវិលវល់យ៉ាងនោះដែរ មិនដឹងថា សេចក្តីសុខស្រួលនឹងមានក្នុងទីឯណោះឡើយ។ ចប់ សូត្រទី ៨។

๙. เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយវេរម្ភសូត្រ

๑๖๕. นวเม เวรมฺภวาตาติ เอวํนามกา มหาวาตา. กีทิเส ปน ฐาเน เต วาตา วายนฺตีติ? ยตฺถ ฐิตสฺส จตฺตาโร ทีปา อุปฺปลินิปตฺตมตฺตา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. โย ปกฺขี คจฺฉตีติ นววุฏฺเฐ เทเว วิรวนฺโต วาตสกุโณ ตตฺถ คจฺฉติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ หตฺถปาเท กีฬาเปนฺโต ขนฺธฏฺฐึ วา นาเมนฺโต กายํ น รกฺขติ นาม, นานาวิธํ ทุฏฺฐุลฺลกถํ กเถนฺโต วาจํ น รกฺขติ นาม, กามวิตกฺกาทโย วิตกฺเกนฺโต จิตฺตํ น รกฺขติ นาม. อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตาสตึ อนุปฏฺฐเปตฺวา. นวมํ.

១៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា វេរម្ភវាតា បានដល់ ខ្យល់ព្យុះដ៏ធំដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ចុះខ្យល់ទាំងនោះរមែងបក់ក្នុងទីបែបណា? គឺក្នុងទីដែលកាលបើបុគ្គលឈរនៅទីនោះហើយ មើលឃើញទ្វីបទាំង ៤ មានទំហំប៉ុនស្លឹកឈូកក្រហម។ ពាក្យថា យោ បក្ខី គច្ឆតិ សេចក្តីថា កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមកថ្មីៗ ផ្គរលាន់គ្រហឹម សត្វបក្សីខ្យល់រមែងហើរទៅក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសត្វបក្សីនោះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា អរក្ខិតេនេវ កាយេន ជាដើម ភិក្ខុដែលលេងដៃលេងជើង ឬឱនស្មាទៅមក ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយ ភិក្ខុដែលនិយាយស្តីនូវទុដ្ឋុល្លកថាផ្សេងៗ ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយវាចា ភិក្ខុដែលត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ឈ្មោះថា មិនរក្សាចិត្ត។ ពាក្យថា អនុបដ្ឋិតាយ សតិយា បានដល់ មិនបានតាំងទុកនូវកាយគតាសតិ។ ចប់ សូត្រទី ៩។

๑๐. สคาถกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយសគាថកសូត្រ

๑๖๖. ทสเม อสกฺกาเรน จูภยนฺติ อสกฺกาเรน จ อุภเยน. สมาธีติ อรหตฺตผลสมาธิ. โส หิ เตน น วิกมฺปติ. อปฺปมาณวิหาริโนติ อปฺปมาเณน ผลสมาธินา วิหรนฺตสฺส. สาตติกนฺติ สตตการึ. สุขุมํทิฏฺฐิวิปสฺสกนฺติ อรหตฺตมคฺคทิฏฺฐิยา สุขุมทิฏฺฐิผลสมาปตฺติอตฺถาย วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อาคตตฺตา วิปสฺสกํ. อุปาทานกฺขยารามนฺติ อุปาทานกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน รตํ. อาหุ สปฺปุริโส อิตีติ สปฺปุริโสติ กเถนฺตีติ. ทสมํ.

១៦៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អសក្ការេន ចូភយំ បានដល់ ដោយការមិនធ្វើសក្ការៈផង ដោយទាំងពីរយ៉ាងផង។ ពាក្យថា សមាធិ បានដល់ អរហត្តផលសមាធិ។ ព្រោះថាសមាធិនោះ រមែងមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយសារសក្ការៈនិងអសក្ការៈនោះឡើយ។ ពាក្យថា អប្បមាទវិហារិនោ បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយអរហត្តផលសមាធិ ដែលជាធម៌មិនប្រមាទ។ ពាក្យថា សាតតិកំ បានដល់ អ្នកធ្វើជានិច្ច។ ពាក្យថា សុខុមទិដ្ឋិវិបស្សកំ បានដល់ ព្រោះតែបានតាំងទុកនូវវិបស្សនា ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផលសមាបត្តិ ដែលជាប្រាជ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ ដោយអរហត្តមគ្គទិដ្ឋិ ទើបឈ្មោះថា វិបស្សកៈ។ ពាក្យថា ឧបាទានក្ខយារាមំ បានដល់ ដែលត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃឧបាទាន។ ពាក្យថា អាហុ សប្បុរិសោ ឥតិ សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយរមែងហៅថា សប្បុរស យ៉ាងនេះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

ปฐโม วคฺโค.

វគ្គទី ១ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑-๒. สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការអធិប្បាយសុវណ្ណបាតិសូត្រជាដើម

๑๖๗-๑๖๘. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.193] ปฐเม สมฺปชานมุสา ภาสนฺตนฺติ อปฺปมตฺตเกนปิ การเณน สมฺปชานเมว มุสา ภาสนฺตํ. ‘‘สีลํ ปูเรสฺสามี’’ติ สํวิหิตภิกฺขุํ สิเนรุมตฺโตปิ ปจฺจยราสิ จาเลตุํ น สกฺโกติ. ยทา ปน สีลํ ปหาย สกฺการนิสฺสิโต โหติ, ตทา กุณฺฑกมุฏฺฐิเหตุปิ มุสา ภาสติ, อญฺญํ วา อกิจฺจํ กโรติ. ทุติยํ อุตฺตานเมวาติ. ปฐมทุติยานิ.

១៦៧-១៦៨. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា "sampajānamusā bhāsantaṃ" សេចក្ដីថា និយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ព្រោះតែហេតុបន្តិចបន្តួច។ គំនរនៃបច្ច័យ សូម្បីមានប្រមាណស្មើនឹងភ្នំសិនេរុ ក៏មិនអាចញ៉ាំងភិក្ខុអ្នកគ្រប់គ្រងរក្សាសីលល្អ ដោយតាំងចិត្តថា "អាត្មាអញនឹងបំពេញសីល" ឱ្យរំភើបញាប់ញ័របានឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលណាភិក្ខុលះបង់សីលហើយ ជាអ្នកអាស្រ័យនូវសក្ការៈ កាលនោះ សូម្បីព្រោះតែហេតុនៃកន្ទក់មួយក្ដាប់ ក៏និយាយកុហក ឬធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរដទៃទៀតដែរ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

๓-๑๐. สุวณฺณนิกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានសុវណ្ណនិក្ខសូត្រជាដើម។

๑๖๙. ตติยาทีสุ สุวณฺณนิกฺขสฺสาติ เอกสฺส กญฺจนนิกฺขสฺส. สิงฺคีนิกฺขสฺสาติ สิงฺคีสุวณฺณนิกฺขสฺส. ปถวิยาติ จกฺกวาฬพฺภนฺตราย มหาปถวิยา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตูติ กสฺสจิเทว อามิสสฺส เหตุ อนฺตมโส กุณฺฑกมุฏฺฐิโนปิ. ชีวิตเหตูติ อฏวิยํ โจเรหิ คเหตฺวา ชีวิเต โวโรปิยมาเน ตสฺสปิ เหตุ. ชนปทกลฺยาณิยาติ ชนปเท อุตฺตมิตฺถิยา. ตติยาทีนิ.

១៦៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ជាដើម ពាក្យថា "suvaṇṇanikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសមួយ។ ពាក្យថា "siṅgīnikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសសិង្គី (មាសទឹកដប់)។ ពាក្យថា "pathaviyā" សេចក្ដីថា នៃមហាប្រថពីដែលស្ថិតនៅក្នុងចក្រវាឡ (ដែលពេញដោយមាសនិងប្រាក់)។ ពាក្យថា "āmisakiñcikkhahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃអាមិសៈបន្តិចបន្តួចណាមួយ ដោយហោចទៅសូម្បីតែកន្ទក់មួយក្ដាប់។ ពាក្យថា "jīvitahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃជីវិតនោះ សូម្បីកាលដែលពួកចោរចាប់ខ្លួននៅក្នុងព្រៃ ហើយបម្រុងនឹងសម្លាប់ជីវិតចោល។ ពាក្យថា "janapadakalyāṇiyā" សេចក្ដីថា នៃស្ត្រីដ៏ល្អឆ្នើមក្នុងជនបទ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

ทุติโย วคฺโค.

វគ្គទី២។

๓. ตติยวคฺโค

៣. វគ្គទី៣

๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុគាមសូត្រជាដើម។

๑๗๐-๑๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม น ตสฺส, ภิกฺขเว, มาตุคาโมติ น ตสฺส รโห เอกกสฺส นิสินฺนสฺส เตน ธมฺเมน อตฺถิโกปิ มาตุคาโม จิตฺตํ ปริยาทาตุํ สกฺโกติ, ยสฺส ลาภสกฺการสิโลโก จิตฺตํ ปริยาทาตุํ สกฺโกตีติ, อตฺโถ. ทุติยํ อุตฺตานเมวาติ. ปฐมทุติยานิ.

១៧០-១៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា "na tassa, bhikkhave, mātugāmo" មានសេចក្ដីពន្យល់ថា មាតុគាម (ស្ត្រី) ទោះបីជាអ្នកប្រាថ្នានូវមេថុនធម្មនោះ ក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ដែលអង្គុយម្នាក់ឯងក្នុងទីកំបាំងបានឡើយ ប៉ុន្តែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ អាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុណាបាន (ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះឯងដែលត្រូវលាភសក្ការៈគ្រប់គ្រងបាន) នេះជាសេចក្ដីក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

๓-๖. เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៦. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានឯកបុត្តកសូត្រជាដើម។

๑๗๒-๑๗๕. ตติเย สทฺธาติ โสตาปนฺนา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตถา จตุตฺเถ ปญฺจเม ฉฏฺเฐ จ. ตติยาทีนิ.

១៧២-១៧៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា "saddhā" សេចក្ដីថា ឧបាសិកាជាសោតាបន្ន។ បទដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី៤ ទី៥ និងទី៦ ក៏មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

๗. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់អំពីតតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ។

๑๗๖. สตฺตเม [Pg.194] สมุทยนฺติอาทีสุ สห ปุพฺพกมฺเมน อตฺตภาโว โกลปุตฺติยํ วณฺณโปกฺขรตา กลฺยาณวากฺกรณตา ธุตคุณาวีกรณํ จีวรธารณํ ปริวารสมฺปตฺตีติ เอวมาทิ ลาภสกฺการสฺส สมุทโย นาม, ตํ สมุทยสจฺจวเสน นปฺปชานาติ, นิโรโธ จ ปฏิปทา จ นิโรธสจฺจมคฺคสจฺจวเสเนว เวทิตพฺพา. สตฺตมํ.

១៧៦. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា "samudayaṃ" ជាដើម សេចក្ដីថា អត្តភាពដែលកើតឡើងព្រមដោយបុព្វកម្ម ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពជាអ្នកមានសម្បុរល្អឆើតឆាយ ភាពជាអ្នកមានវាចាពីរោះ ភាពជាអ្នកបង្ហាញនូវធុតង្គគុណ ការទ្រទ្រង់ចីវរ និងការបរិបូណ៌ដោយបរិវារ ជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាជាហេតុបង្កើតឡើង (សមុទ័យ) នៃលាភសក្ការៈ ភិក្ខុមិនដឹងច្បាស់នូវហេតុបង្កើតឡើងនោះ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្ដីរលត់ (និរោធ) និងបដិបទា (ផ្លូវប្រតិបត្តិ) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី៧។

๘. ฉวิสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់អំពីឆវិសូត្រ។

๑๗๗. อฏฺฐเม ยสฺมา ลาภสกฺการสิโลโก นรกาทีสุ, นิพฺพตฺเตนฺโต สกลมฺปิ อิมํ อตฺตภาวํ นาเสติ, อิธาปิ มรณมฺปิ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ อาวหติ, ตสฺมา ฉวึ ฉินฺทตีติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐมํ.

១៧៧. ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រោះហេតុតែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ កាលដែលញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងនរកជាដើម តែងបំផ្លាញអត្តភាពទាំងអស់នេះផង ក្នុងលោកនេះសោត ក៏នាំមកនូវសេចក្ដីស្លាប់ ឬទុក្ខស្មើនឹងសេចក្ដីស្លាប់ផង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "chaviṃ chindati" (រោលរាលស្បែកក្រៅ) ជាដើម។ សូត្រទី៨។

๙. รชฺชุสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់អំពីសូត្រខ្សែព្រាត់ (រជ្ជុសូត្រ)។

๑๗๘. นวเม วาฬรชฺชุยาติ สุตฺตาทิมยา รชฺชุ มุทุกา โหติ วาฬรชฺชุ ขรา ผรุสา, ตสฺมา อยเมว คหิตา. นวมํ.

១៧៨. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា "vāḷarajjuyā" សេចក្ដីថា ខ្សែដែលធ្វើដោយអំបោះជាដើម តែងមានសភាពទន់ ចំណែកឯខ្សែដែលធ្វើដោយរោមសត្វសាហាវ (រោមសេះ ឬរោមកន្ទុយសត្វ) តែងមានសភាពរឹងនិងគ្រើម ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់យកខ្សែប្រភេទនេះឯងមកធ្វើជាឧបមា។ សូត្រទី៩។

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់អំពីភិក្ខុសូត្រ។

๑๗๙. ทสเม ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราติ ผลสมาปตฺติสุขวิหารา. เตสาหมสฺสาติ เตสํ อหํ อสฺส. ขีณาสโว หิ ลาภี ปุญฺญสมฺปนฺโน ยาคุขชฺชกาทีนิ คเหตฺวา อาคตาคตานํ อนุโมทนํ กโรนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺโต ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ โอกาสํ น ลภติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ทสมํ.

១៧៩. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា "diṭṭhadhammasukhavihārā" សេចក្ដីថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺផលសមាបត្តិសុខវិហារ។ ពាក្យថា "tesāhamassa" គប្បីកាត់បទជា "tesaṃ ahaṃ assa"។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពដែលជាអ្នកមានលាភ មានបុណ្យបរិបូណ៌ កាលដែលកាន់យកនូវយាគូ និងខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម ហើយធ្វើការអនុមោទនាដល់ពួកទាយកទាយិកាដែលមកជួបជុំគ្នា សម្តែងធម៌ ដោះស្រាយប្រស្នា តែងមិនបានឱកាសដើម្បីចូលផលសមាបត្តិហើយអង្គុយនៅឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី១០។

ตติโย วคฺโค.

វគ្គទី៣។

๔. จตุตฺถวคฺโค

៤. វគ្គទី៤

๑-๔. ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានភិន្ទិសូត្រជាដើម។

๑๘๐-๑๘๓. จตุตฺถวคฺคสฺส ปฐมํ อุตฺตานเมว. ทุติยาทีสุ กุสลมูลนฺติ อโลภาทิติวิธกุสลธมฺโม. สุกฺโก ธมฺโมติ ตสฺเสว ปริยายเทสนา[Pg.195]. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส กุสลมูลาทิสงฺขาตสฺส อนวชฺชธมฺมสฺส อสมุจฺฉินฺนตฺตา เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺย, มคฺคผลานิ วา อธิคจฺเฉยฺย, สฺวาสฺส สมุจฺเฉทมคมา สพฺพโส สมุจฺฉินฺโน วินฏฺโฐ. ปฐมาทีนิ.

១៨០-១៨៣. សូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី២ ជាដើម ពាក្យថា "kusalamūlaṃ" សេចក្ដីថា កុសលធម៌មាន៣ប្រការ មានអលោភៈជាដើម ដែលជាធម៌គ្មានទោស。 ពាក្យថា "sukko dhammo" គឺជាទេសនាវីរិយភាព (ទេសនាដោយបរិយាយ) នៃកុសលមូលនោះឯង។ សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានថា កុសលមូលជាដើមដែលហៅថាអនវជ្ជធម៌ (ធម៌គ្មានទោស) ណា ដែលមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ដែលជាហេតុនាំឱ្យព្រះទេវទត្តគប្បីទៅកើតក្នុងសួគ៌ ឬសម្រេចមគ្គផលបាន ធម៌នោះរបស់ព្រះទេវទត្តនោះ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ គឺដាច់ស្រឡះទាំងស្រុង វិនាសសាបសូន្យទៅហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

๕. อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់អំពីអចិរបក្កន្តសូត្រ។

๑๘๔. ปญฺจเม ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ น สกฺโกติ, ปาเทหิ ภูมิยํ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ, อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณุเกสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตํ นีหรนฺติ, สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปญฺจมํ.

១៨៤. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា "parābhavāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីសេចក្ដីមិនចម្រើន ដើម្បីសេចក្ដីវិនាស។ ពាក្យថា "assatarī" សេចក្ដីថា សត្វអស្សតរ (លាភូ) ដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃមេលា ដោយសារបាស្ងាត់ (លាឈ្មោល)។ ពាក្យថា "attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti" សេចក្ដីថា កាលដែលគេឱ្យមេលានោះផ្សំដំណេកជាមួយសេះ វាក៏ចាប់កំណើតមានគភ៌ កាលដល់កំណត់វេលាសម្រាលកូន វាមិនអាចសម្រាលបានឡើយ បានត្រឹមតែឈរធាក់ដីដោយជើងទាំងឡាយ។ គ្រានោះ គេក៏ចងជើងទាំងបួនរបស់វាទៅនឹងបង្គោលបួន រួចវះពោះយកកូនអស្សតរនោះចេញ មេលានោះក៏ស្លាប់ក្នុងទីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី៥。

๖. ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់អំពីបញ្ចរថសតសូត្រ។

๑๘๕. ฉฏฺเฐ ภตฺตาภิหาโรติ อภิหริตพฺพํ ภตฺตํ. ตสฺส ปน ปมาณํ ทสฺเสตุํ ปญฺจ จ ถาลิปากสตานีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอโก ถาลิปาโก ทสนฺนํ ปุริสานํ ภตฺตํ คณฺหาติ. นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺยุนฺติ อจฺฉปิตฺตํ วา มจฺฉปิตฺตํ วาสฺส นาสปุเฏ ปกฺขิเปยฺยํ. ฉฏฺฐํ.

១៨៥. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា "bhattābhihāro" សេចក្ដីថា ភត្តដែលគេនាំមកថ្វាយ។ ដើម្បីបង្ហាញពីប្រមាណនៃភត្តនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "pañca ca thālipākasatāni" (ឆ្នាំងបាយប្រាំរយ)។ ក្នុងចំណោមឆ្នាំងបាយទាំងនោះ ឆ្នាំងបាយមួយៗ អាចផ្ទុកភត្តសម្រាប់មនុស្សដប់នាក់។ ពាក្យថា "nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ" សេចក្ដីថា គេគប្បីច្រកប្រមាត់ខ្លាឃ្មុំ ឬប្រមាត់ត្រី ទៅក្នុងរន្ធច្រមុះរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូត្រទី៦។

๗-๑๓. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-១៣. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម។

๑๘๖-๑๘๗. สตฺตเม มาตุปิ เหตูติ ‘‘สเจ มุสา ภณสิ, มาตรํ เต วิสฺสชฺเชสฺสาม. โน เจ ภณสิ, น วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ เอวํ โจเรหิ อฏวิยํ ปุจฺฉมาโน ตสฺสา โจรหตฺถคตาย มาตุยาปิ เหตุ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺยาติ อตฺโถ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโยติ. สตฺตมาทีนิ.

១៨៦-១៨៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា "mātupi hetu" សេចក្ដីថា កាលដែលពួកចោរសួរនៅក្នុងព្រៃយ៉ាងនេះថា "បើអ្នកនិយាយកុហក យើងនឹងលែងម្តាយរបស់អ្នក បើអ្នកមិននិយាយកុហកទេ យើងមិនលែងឡើយ" ភិក្ខុនោះសូម្បីព្រោះតែហេតុនៃម្តាយដែលធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃចោរនោះ ក៏មិនគប្បីនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួនឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ក្នុងបទដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី៧ ជាដើម។

ลาภสกฺการสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អំពីលាភសក្ការសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๗. ราหุลสํยุตฺตํ

៧. រាហុលសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី១

๑-๘. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៨. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

๑๘๘-๑๙๕. ราหุลสํยุตฺตสฺส [Pg.196] ปฐเม เอโกติ จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกวิหารี. วูปกฏฺโฐติ วิเวกฏฺโฐ นิสฺสทฺโท. อปฺปมตฺโตติ สติยา อวิปฺปวสนฺโต. อาตาปีติ วีริยสมฺปนฺโน. ปหิตตฺโต วิหเรยฺยนฺติ วิเสสาธิคมตฺถาย เปสิตตฺโต หุตฺวา วิหเรยฺยํ. อนิจฺจนฺติ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจํ. อถ วา อุปฺปาทวยวนฺตตาย ตาวกาลิกตาย วิปริณามโกฏิยา นิจฺจปฏิกฺเขปโตติ อิเมหิปิ การเณหิ อนิจฺจํ. ทุกฺขนฺติ จตูหิ การเณหิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐน ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐน สตตสมฺปีฬนฏฺเฐน สุขปฏิกฺเขเปนาติ. กลฺลนฺติ ยุตฺตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหาคาโห. เอโสหมสฺมีติ มานคาโห. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคาโห. ตณฺหาคาโห เจตฺถ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตวเสน, มานคาโห นววิธมานวเสน, ทิฏฺฐิคาโห ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิวเสน เวทิตพฺโพ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชตีติ เอตฺถ วิราควเสน จตฺตาโร มคฺคา กถิตา, วิราคา วิมุจฺจตีติ เอตฺถ วิมุตฺติวเสน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ.

១៨៨-១៩៥. ក្នុងសូត្រទី១ នៃរាហុលសំយុត្ត ពាក្យថា "eko" សេចក្ដីថា អ្នករស់នៅម្នាក់ឯងក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន។ ពាក្យថា "vūpakaṭṭho" សេចក្ដីថា អ្នកស្ងាត់កំបាំង គ្មានសំឡេងអ៊ូអរ។ ពាក្យថា "appamatto" សេចក្ដីថា អ្នកមិនប្រាសចាកសតិ។ ពាក្យថា "ātāpī" សេចក្ដីថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយព្យាយាម (ដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា "pahitatto vihareyyaṃ" សេចក្ដីថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ (មានចិត្តឆ្ពោះទៅកាន់ការសម្រេចធម៌វិសេស) ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា "aniccaṃ" សេចក្ដីថា មិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏រលត់ទៅវិញ (មិនមានសេសសល់)។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានសភាពកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ព្រោះមានសភាពជាបណ្ដោះអាសន្ន ព្រោះមានសភាពប្រែប្រួលជាទីបំផុត និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់ ហេតុទាំងឡាយនេះឯងទើបហៅថាមិនទៀង។ ពាក្យថា "dukkhaṃ" សេចក្ដីថា ជាទុក្ខដោយហេតុ៤ប្រការ គឺដោយសភាពទ្រាំបានដោយកម្រ ដោយសភាពជាទីតាំងនៃទុក្ខផ្សេងៗ ដោយសភាពបៀតបៀនជានិច្ច និងដោយការបដិសេធនូវសុខ។ ពាក្យថា "kallaṃ" សេចក្ដីថា គួរ សមគួរ។ ពាក្យថា "etaṃ mama" គឺតណ្ហាក្រហាយ (ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា)។ ពាក្យថា "esohamasmi" គឺមានការប្រកាន់ដោយមានះ។ ពាក្យថា "eso me attā" គឺការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស)។ ក្នុងទីនេះ ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃតណ្ហាវិចរិត ១០៨, ការប្រកាន់ដោយមានះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃមានះ ៩ ប្រការ, ការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២ ប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា "nibbindaṃ virajjati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេក)។ ត្រង់ពាក្យថា "virāgā vimuccati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសាមញ្ញផលទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិ (ការរួចផុត)។

เอตฺถ จ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ปสาทาว คหิตา, มโนติ อิมินา เตภูมกํ สมฺมสนจารจิตฺตํ. ทุติเย ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมณเมว. ตติเย ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ปสาทวตฺถุกจิตฺตเมว, มโนวิญฺญาเณน เตภูมกํ สมฺมสนจารจิตฺตํ คหิตํ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. ฉฏฺเฐ เตภูมกธมฺมา. อฏฺฐเม ปน ตณฺหาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ทฺวาเร ชวนปฺปตฺตาว ลพฺภติ. ปฐมาทีนิ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែប្រាសាទរូប (ចក្ខុប្រាសាទជាដើម) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពាក្យថា "mano" ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណា (សមសនចារចិត្ត) ក្នុងភូមិទាំងបី។ ក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែចិត្តដែលអាស្រ័យនឹងប្រាសាទរូបប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯមនោវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណាក្នុងភូមិទាំងបី។ គប្បីនាំយកន័យយ៉ាងនេះទៅប្រើប្រាស់ក្នុងសូត្រទាំងពួង។ ក្នុងសូត្រទី៦ ទ្រង់កាន់យកតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ ចំណែកក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា "taṇhā" ព្រះអង្គទ្រង់បាននូវតណ្ហាដែលប្រកបដោយជវនចិត្តក្នុងទ្វារនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

๙. ธาตุสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់អំពីធាតុសូត្រ។

๑๙๖. นวเม วิญฺญาณธาตุวเสน นามํ, เสสาหิ รูปนฺติ นามรูปํ กถิตํ. นวมํ.

១៩៦. ក្នុងសូត្រទី៩ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវនាមធម៌ ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណធាតុ និងទ្រង់សម្តែងនូវរូបធម៌ ដោយអំណាចនៃធាតុដែលសេសសល់ (មានបឋវីធាតុជាដើម) គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវនាមនិងរូបយ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី៩។

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់អំពីខន្ធសូត្រ។

๑๙๗. ทสเม [Pg.197] รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร, เสสา จตฺตาโร สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทน จตุภูมกา. อิธ ปน เตภูมกาติ คเหตพฺพา. ทสมํ.

១៩៧. ក្នុងសូត្រទី១០ រូបក្ខន្ធជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកឯខន្ធទាំងបួនដែលសេសសល់ ជាចតុភូមិកធម៌ ដោយការកំណត់កាន់យកនូវធម៌ទាំងពួង។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ គប្បីកាន់យកថាជាតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ សូត្រទី១០។

ปฐโม วคฺโค.

វគ្គទី១។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី២

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

๑๙๘-๑๙๙. ทุติเย ทส อุตฺตานตฺถาเนว. ปฐมาทีนิ.

១៩៨-១៩៩. ក្នុងវគ្គទី២ សូត្រទាំងដប់មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

๑๑. อนุสยสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពន្យល់អំពីអនុសយសូត្រ។

๒๐๐. เอกาทสเม อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก กาเยติ อตฺตโน สวิญฺญาณกกายํ ทสฺเสติ, พหิทฺธา จาติ ปรสฺส สวิญฺญาณกํ วา อวิญฺญาณกํ วา. ปุริเมน วา อตฺตโน จ ปรสฺส จ วิญฺญาณเมว ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหํการทิฏฺฐิ จ มมํการตณฺหา จ มานานุสยา จ. น โหนฺตีติ เอเต กิเลสา กถํ ชานนฺตสฺส เอเตสุ วตฺถูสุ น โหนฺตีติ ปุจฺฉติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุฏฺฐุ ปสฺสติ. เอกาทสมํ.

២០០. ក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា "imasmiñca saviññāṇake kāye" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន (គឺរបស់ព្រះរាហុលត្ថេរ)។ ពាក្យថា "bahiddhā ca" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណ ឬកាយដែលគ្មានវិញ្ញាណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននិងរបស់បុគ្គលដទៃ ចំណែកឯបទខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវរូបដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ (អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប) ខាងក្រៅ។ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā" គឺអហង្ការទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាខ្លួនអញ) មមង្ការតណ្ហា (តណ្ហាដែលប្រកាន់ថាជារបស់អញ) និងមានានុស័យ។ ពាក្យថា "na honti" ព្រះរាហុលត្ថេរសួរថា កាលបើបុគ្គលដឹងយ៉ាងណា ទើបកិលេសទាំងឡាយនេះ មិនកើតឡើងក្នុងវត្ថុទាំងឡាយនោះ? ពាក្យថា "sammappaññāya passati" សេចក្ដីថា ឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ សូត្រទី១១។

๑๒. อปคตสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពន្យល់អំពីអបគតសូត្រ។

๒๐๑. ทฺวาทสเม อหงฺการมมงฺการมานาปคตนฺติ อหํการโต จ มมํการโต จ มานโต จ อปคตํ. วิธา สมติกฺกนฺตนฺติ มานโกฏฺฐาเส สุฏฺฐุ อติกฺกนฺตํ. สนฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ กิเลสวูปสเมน สนฺตํ, กิเลเสเหว สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ. ทฺวาทสมํ.

២០១. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ" សេចក្ដីថា ប្រាសចាកការប្រកាន់ថាខ្លួនអញ ប្រាសចាកការប្រកាន់ថារបស់អញ និងប្រាសចាកមានះ។ ពាក្យថា "vidhā samatikkantaṃ" សេចក្ដីថា កន្លងផុតនូវចំណែកនៃមានះទាំងឡាយដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា "santaṃ suvimuttaṃ" សេចក្ដីថា ស្ងប់រំងាប់ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយ និងរួចផុតស្រឡះចាកកិលេសទាំងឡាយនោះឯង។ បទដែលសេសសល់ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១២។

ทุติโย วคฺโค.

វគ្គទី២។

ทฺวีสุปิ [Pg.198] อเสกฺขภูมิ กถิตา. ปฐโม ปเนตฺถ อายาจนฺตสฺส เทสิโต, ทุติโย อนายาจนฺตสฺส. สกเลปิ ปน ราหุลสํยุตฺเต เถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมาว กถิตาติ.

ក្នុងវគ្គទាំងពីរនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិរបស់ព្រះអរហន្ត)។ ក្នុងវគ្គទាំងពីរនោះ វគ្គទី១ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដល់បុគ្គលអ្នកទូលសូម ចំណែកឯវគ្គទី២ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមិនបាច់មានបុគ្គលទូលសូមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរាហុលសំយុត្តទាំងមូល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិរបស់ព្រះថេរៈទុំជោរ (វិមុត្តិបរិបាចនិយធម៌) ប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ราหุลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អំពីរាហុលសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๘. ลกฺขณสํยุตฺตํ

៨. លក្ខណសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី១

๑. อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់អំពីអដ្ឋិសូត្រ។

๒๐๒. ลกฺขณสํยุตฺเต [Pg.199] ยฺวายํ อายสฺมา จ ลกฺขโณติ ลกฺขณตฺเถโร วุตฺโต, เอส ชฏิลสหสฺสพฺภนฺตเร เอหิภิกฺขูปสมฺปทาย อุปสมฺปนฺโน อาทิตฺตปริยายาวสาเน อรหตฺตํ ปตฺโต เอโก มหาสาวโกติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปเนส ลกฺขณสมฺปนฺเนน สพฺพาการปริปูเรน พฺรหฺมสเมน อตฺตภาเวน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ‘‘ลกฺขโณ’’ติ สงฺขํ คโต. มหาโมคฺคลฺลาโน ปน ปพฺพชิตทิวสโต สตฺตเม ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺโต ทุติโย อคฺคสาวโก.

២០២. ក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ព្រះថេរៈណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា "āyasmā ca lakkhaṇo" (ព្រះលក្ខណត្ថេរ) គប្បីជ្រាបថា ព្រះលក្ខណត្ថេរនោះ គឺជាមហាសាវកមួយអង្គ ក្នុងចំណោមពួកជដិលមួយពាន់នាក់ ដែលបានឧបសម្បទាដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលបញ្ចប់អាទិត្តបរិយាយសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះថេរៈនោះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអត្តភាពដ៏ពេញលេញគ្រប់លក្ខណៈ ស្មើនឹងរូបកាយនៃព្រហ្ម ហេតុនោះ ទើបលោកទទួលបាននាមថា "លក្ខណៈ"។ ចំណែកឯព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ គឺជាព្រះអគ្គសាវកទីពីរ ដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃទី៧ គិតចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលបានបួសមក។

สิตํ ปาตฺวากาสีติ มนฺทหสิตํ ปาตุอกาสิ, ปกาสยิ ทสฺเสสีติ วุตฺตํ โหติ. กึ ปน ทิสฺวา เถโร สิตํ ปาตฺวากาสีติ? อุปริ ปาฬิยํ อาคตํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ เอกํ เปตโลเก นิพฺพตฺตํ สตฺตํ ทิสฺวา. ตญฺจ โข ทิพฺเพน จกฺขุนา, น ปสาทจกฺขุนา. ปสาทจกฺขุสฺส หิ เอเต อตฺตภาวา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. เอวรูปํ ปน อตฺตภาวํ ทิสฺวา การุญฺเญ กตฺตพฺเพ กสฺมา สิตํ ปาตฺวากาสีติ? อตฺตโน จ พุทฺธญาณสฺส จ สมฺปตฺตึ สมนุสฺสรณโต. ตญฺหิ ทิสฺวา เถโร ‘‘อทิฏฺฐสจฺเจน นาม ปุคฺคเลน ปฏิลภิตพฺพา เอวรูปา อตฺตภาวา มุตฺโต อหํ, ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม’’ติ อตฺตโน จ สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา – ‘‘อโห พุทฺธสฺส ภควโต ญาณสมฺปตฺติ, ‘โย กมฺมวิปาโก, ภิกฺขเว, อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ’ติ เทเสสิ, ปจฺจกฺขํ วต กตฺวา พุทฺธา เทเสนฺติ, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตู’’ติ เอวํ พุทฺธญาณสมฺปตฺติญฺจ อนุสฺสริตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสีติ.

ពាក្យថា sitaṃ pātvākāsi (ធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ) សេចក្តីថា ធ្វើការញញឹមបន្តិចបន្តួច (mandahasitaṃ) ឱ្យប្រាកដ គឺធ្វើឱ្យច្បាស់ ឱ្យឃើញច្បាស់។ ចុះព្រះថេរៈឃើញអ្វី ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ? ព្រោះបានឃើញសត្វមួយរូប ដែលកើតក្នុងប្រេតលោក មានតែរាងឆ្អឹង (aṭṭhikasaṅkhalika) ដែលមានមកក្នុងបាលីខាងលើ។ ហើយការឃើញនោះ គឺឃើញដោយទិព្វចក្ខុ មិនមែនឃើញដោយបសាទចក្ខុ (ភ្នែកសាច់) ឡើយ។ ព្រោះថា អត្តភាពទាំងឡាយនោះ មិនមកកាន់គន្លងនៃបសាទចក្ខុឡើយ។ ចុះកាលបើបានឃើញអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ គួរតែធ្វើនូវសេចក្តីអាណិតអាសូរ (kāruññe) ហេតុអ្វីក៏ព្រះថេរៈត្រឡប់ជាធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះរលឹកឃើញនូវសម្បត្តិ (សេចក្តីបរិបូណ៌) របស់ខ្លួនផង របស់ព្រះពុទ្ធញ្ញាណផង។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈកាលបើឃើញប្រេតនោះហើយ ក៏រលឹកឃើញនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួនថា «អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលបុគ្គលអ្នកមិនទាន់ឃើញសច្ចធម៌ (adiṭṭhasaccena) គប្បីបាន ឯអាត្មាអញរួចផុតហើយ លាភហ្ន៎ជាលាភរបស់អាត្មាអញ អាត្មាអញបានល្អហើយហ្ន៎» ដូច្នេះផង ហើយរលឹកឃើញនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃព្រះពុទ្ធញ្ញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ឱ! ព្រះញ្ញាណសម្បត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កម្មវិបាកជាអចិន្តេយ្យ មិនគួរគិតឡើយ' ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងហើយ ទើបសម្តែង ធម៌ធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ចាក់ធ្លុះល្អហើយហ្ន៎» យ៉ាងនេះ ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ។

อถ ลกฺขณตฺเถโร กสฺมา น อทฺทส, กิมสฺส ทิพฺพจกฺขุ นตฺถีติ? โน นตฺถิ, มหาโมคฺคลฺลาโน ปน อาวชฺเชนฺโต อทฺทส, อิตโร ปน อนาวชฺชเนน น อทฺทส. ยสฺมา ปน ขีณาสวา นาม น อการณา สิตํ กโรนฺติ, ตสฺมา ตํ ลกฺขณตฺเถโร ปุจฺฉิ โก นุ โข, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายาติ? เถโร ปน [Pg.200] ยสฺมา เยหิ อยํ อุปปตฺติ สามํ อทิฏฺฐา, เต ทุสฺสทฺธาปยา โหนฺติ, ตสฺมา ภควนฺตํ สกฺขึ กตฺวา พฺยากาตุกามตาย อกาโล โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตโต ภควโต สนฺติเก ปุฏฺโฐ อิธาหํ, อาวุโสติอาทินา นเยน พฺยากาสิ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះលក្ខណត្ថេរមិនឃើញ? ព្រះថេរៈនោះគ្មានទិព្វចក្ខុឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនគ្មានទេ ប៉ុន្តែព្រះមហាមោគ្គល្លានកាលពិចារណា (āvajjento) ទើបឃើញ ឯព្រះថេរៈក្រៅពីនេះ (គឺព្រះលក្ខណៈ) មិនបានពិចារណា ទើបមិនឃើញ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងមិនធ្វើការញញឹមដោយគ្មានហេតុ ហេតុនោះ ព្រះលក្ខណត្ថេរទើបសួរព្រះមហាមោគ្គល្លាននោះថា «ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន អ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យ នៃការធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ?»។ ចំណែកព្រះថេរៈ (មោគ្គល្លាន) ព្រោះហេតុតែពួកជនណាដែលមិនបានឃើញការកើតឡើងនេះដោយខ្លួនឯង ពួកជននោះរមែងជឿបានដោយក្រ (dussaddhāpayā) ហេតុនោះ ព្រះថេរៈចង់ធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឱ្យជាសាក្សី រួចសឹមដោះស្រាយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ មិនទាន់ដល់កាលគួរឡើយ»។ បន្ទាប់មក កាលដែលព្រះលក្ខណត្ថេរសួរក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដោះស្រាយដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ អាត្មាអញក្នុងទីនេះ»។

ตตฺถ อฏฺฐิกสงฺขลิกนฺติ เสตํ นิมฺมํสโลหิตํ อฏฺฐิสงฺฆาตํ. คิชฺฌาปิ กากาปิ กุลลาปีติ เอเตปิ ยกฺขคิชฺฌา เจว ยกฺขกากา จ ยกฺขกุลลา จ ปจฺเจตพฺพา. ปากติกานํ ปน คิชฺฌาทีนํ อาปาถมฺปิ เอตํ รูปํ นาคจฺฉติ. อนุปติตฺวา อนุปติตฺวาติ อนุพนฺธิตฺวา อนุพนฺธิตฺวา. วิตุเทนฺตีติ อสิธารูปเมหิ ติขิเณหิ โลหตุณฺฑเกหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา อิโต จิโต จ จรนฺติ คจฺฉนฺติ. สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาโต, สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา อฏฺฏสฺสรํ อาตุรสฺสรํ กโรตีติ อตฺโถ. อกุสลวิปากานุภวนตฺถํ กิร โยชนปฺปมาณาปิ ตาทิสา อตฺตภาวา นิพฺพตฺตนฺติ, ปสาทุสฺสทา จ โหนฺติ ปกฺกคณฺฑสทิสา. ตสฺมา สา อฏฺฐิกสงฺขลิกา พลวเวทนาตุรา ตาทิสํ สทฺทมกาสีติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aṭṭhikasaṅkhalikaṃ (រាងឆ្អឹង) សេចក្តីថា គំនរឆ្អឹងដ៏ស ដែលគ្មានសាច់និងឈាម។ ពាក្យថា Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti (ទាំងត្មាត ទាំងក្អែក ទាំងសត្វខ្លែង) សេចក្តីថា សត្វទាំងនេះ គប្បីដឹងថាជាត្មាតយក្ស ក្អែកយក្ស និងខ្លែងយក្ស។ ព្រោះថា រូបប្រេតនោះ មិនមកកាន់គន្លងភ្នែកនៃពួកត្មាតជាដើមដែលជាសត្វធម្មតាឡើយ។ ពាក្យថា Anupatitvā anupatitvāti សេចក្តីថា ដេញតាមៗ (anubandhitvā anubandhitvā)។ ពាក្យថា Vitudentīti សេចក្តីថា ចឹកចាក់ៗ ដោយចំពុះដែកដ៏មុតស្រួច មានសភាពដូចជាផ្លែដាវ ហើយហើរទៅមកក្នុងទីនេះនិងទីនោះ។ ពាក្យថា Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sudaṃ ជាសព្ទនិបាត សេចក្តីថា ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ តែងធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំដោយសេចក្តីឈឺចាប់ (āturassaraṃ)។ ឮថា អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនោះ សូម្បីមានទំហំប្រមាណមួយយោជន៍ ក៏រមែងកើតឡើង ដើម្បីសោយនូវផលនៃអកុសលកម្ម ហើយមានបសាទរូបដ៏ក្រាស់ (pasādussadā) ដូចជាបូសដែលទុំខ្ទុះ។ ហេតុនោះ ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ កាលត្រូវវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់ ទើបធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំយ៉ាងនោះ។

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘วฏฺฏคามิสตฺตา นาม เอวรูปา อตฺตภาวา น มุจฺจนฺตี’’ติ สตฺเตสุ การุญฺญํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ธมฺมสํเวคํ ทสฺเสนฺโต ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ อจฺฉริยํ วต โภติอาทิมาห. ตโต ภควา เถรสฺส อานุภาวํ ปกาเสนฺโต จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺตีติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุ ภูตํ ชาตํ อุปฺปนฺนํ เอเตสนฺติ จกฺขุภูตา, ภูตจกฺขุกา อุปฺปนฺนจกฺขุกา จกฺขุํ อุปฺปาเทตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยตฺร หิ นามาติ เอตฺถ ยตฺราติ การณวจนํ. ตตฺรายํ อตฺถโยชนา – ยสฺมา นาม สาวโกปิ เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสติ, ตสฺมา อโวจุมฺห – ‘‘จกฺขุภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต, ภิกฺขเว, สาวกา วิหรนฺตี’’ติ. ปุพฺเพว เม โส, ภิกฺขเว, สตฺโต ทิฏฺโฐติ โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิเวเธน อปฺปมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ อปฺปมาเณ สตฺตนิกาเย ภวคติโยนิฐิตินิวาเส จ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน มยา ปุพฺเพว โส สตฺโต ทิฏฺโฐติ วทติ.

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ កាលចង់បង្ហាញនូវធម្មសង្វេគ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីអាណិតអាសូរចំពោះសត្វទាំងឡាយថា «សត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅក្នុងវដ្តសង្សារ តែងមិនរួចផុតចាកអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើងដល់អាត្មាអញថា ឱ! អស្ចារ្យណាស់តើ»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រកាសនូវអានុភាពរបស់ព្រះថេរៈ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក (cakkhubhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Cakkhubhūtā សេចក្តីថា សាវ័កទាំងឡាយណា មានចក្ខុ (គឺទិព្វចក្ខុញ្ញាណ) កើតឡើងហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានចក្ខុកើតឡើងហើយ គឺបង្កើតចក្ខុហើយរស់នៅ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (គឺ ñāṇabhūtā) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Yatra hi nāma ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yatra ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ ការសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនោះ ដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះហេតុតែសូម្បីសាវ័ក ក៏រមែងដឹង ឬឃើញ ឬនឹងធ្វើឱ្យជាសាក្សីនូវសភាពយ៉ាងនេះបាន ហេតុនោះ ទើបតថាគតពោលថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក រស់នៅហ្ន៎ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានប្រាជ្ញា (ñāṇabhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ពាក្យថា Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭho សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សត្វនោះ តថាគតបានឃើញតាំងពីមុនមកម៉្លេះ» គឺតថាគតបានឃើញសត្វនោះតាំងពីមុនមកម៉្លេះ ក្នុងកាលដែលតថាគតធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងនូវពួកសត្វដែលរកប្រមាណមិនបាន ក្នុងចក្រវាឡដែលរកប្រមាណមិនបាន និងទីតាំងនៃភព គតិ យោនី និងទីលំនៅ ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសព្វញ្ញុត្តញ្ញាណ នាទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស។

โคฆาตโกติ [Pg.201] คาโว วธิตฺวา อฏฺฐิโต มํสํ โมเจตฺวา วิกฺกิณิตฺวา ชีวิกํ กปฺปนกสตฺโต. ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนาติ ตสฺส นานาเจตนาหิ อายูหิตสฺส อปราปริยกมฺมสฺส. ตตฺร หิ ยาย เจตนาย นรเก ปฏิสนฺธิ ชนิตา, ตสฺสา วิปาเก ปริกฺขีเณ อวเสสกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ กตฺวา ปุน เปตาทีสุ ปฏิสนฺธิ นิพฺพตฺตติ, ตสฺมา สา ปฏิสนฺธิ กมฺมสภาคตาย อารมฺมณสภาคตาย วา ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสโส’’ติ วุจฺจติ. อยญฺจ สตฺโต เอวํ อุปฺปนฺโน. เตนาห – ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ. ตสฺส กิร นรกา จวนกาเล นิมฺมํสกตานํ คุนฺนํ อฏฺฐิราสิเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ ตํ กมฺมํ วิญฺญูนํ ปากฏํ วิย กโรนฺโต อฏฺฐิสงฺขลิกเปโต ชาโต. ปฐมํ.

ពាក្យថា Goghātako សេចក្តីថា សត្វ (បុគ្គល) ដែលសម្លាប់គោទាំងឡាយ ហើយវះយកសាច់ចេញពីឆ្អឹង លក់ចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា Tasseva kammassa vipākāvasesena សេចក្តីថា ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ដែលបុគ្គលនោះបានសន្សំទុកដោយចេតនាផ្សេងៗ។ ព្រោះថា ក្នុងចេតនាទាំងនោះ ចេតនាណាដែលឲ្យបដិសន្ធិក្នុងនរក កាលបើផលនៃចេតនានោះអស់ហើយ ក៏យកកម្មដែលនៅសល់ ឬកម្មនិមិត្ត ធ្វើជាអារម្មណ៍ ហើយទៅកើតបដិសន្ធិក្នុងពួកប្រេតជាដើមម្តងទៀត ហេតុនោះ បដិសន្ធិនោះ ទើបហៅថា «ចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង» ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ឬភាពជាសភាពនៃអារម្មណ៍។ សត្វនេះក៏កើតឡើងយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង»។ ឮថា ក្នុងកាលដែលប្រេតនោះច្យុតចាកនរក គំនរឆ្អឹងនៃគោទាំងឡាយដែលគេវះយកសាច់ចេញអស់ហើយ បានលេចឡើងជាអារម្មណ៍ (និមិត្ត)។ ប្រេតនោះ កាលធ្វើនូវកម្មដែលលាក់កំបាំងនោះ ឱ្យប្រាកដដល់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ ក៏កើតជាប្រេតរាងឆ្អឹង។ ទី១។

๒. เปสิสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាបេសិសូត្រ

๒๐๓. มํสเปสิวตฺถุสฺมึ โคฆาตโกติ โคมํสเปสิโย กตฺวา สุกฺขาเปตฺวา วลฺลูรวิกฺกเยน อเนกานิ วสฺสานิ ชีวิกํ กปฺเปสิ, เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสเปสิเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส มํสเปสิเปโต ชาโต. ทุติยํ.

២០៣. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (Maṃsapesivatthu) ពាក្យថា goghātako សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានធ្វើសាច់គោឱ្យជាដុំសំប៉ែត ហើយហាលឱ្យស្ងួត លក់សាច់ក្រៀម (vallūra) ចិញ្ចឹមជីវិតអស់ច្រើនឆ្នាំ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់សំប៉ែតនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (maṃsapesipeto)។ ទី២។

๓. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាបិណ្ឌសូត្រ

๒๐๔. มํสปิณฺฑวตฺถุสฺมึ สากุณิโกติ สกุเณ คเหตฺวา วิกฺกิณนกาเล นิปฺปกฺขจมฺเม มํสปิณฺฑมตฺเต กตฺวา วิกฺกิณนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ, เตนสฺส นรกา จวนกาเล มํสปิณฺโฑว นิมิตฺตํ อโหสิ. โส มํสปิณฺฑเปโต ชาโต. ตติยํ.

២០៤. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (Maṃsapiṇḍavatthu) ពាក្យថា sākuṇiko សេចក្តីថា ព្រានសត្វស្លាប ចាប់សត្វស្លាបទាំងឡាយមក ក្នុងកាលដែលនឹងលក់ ក៏បោចរោមនិងស្បែកចេញ ធ្វើឱ្យនៅសល់តែដុំសាច់មូលៗ ហើយលក់ចិញ្ចឹមជីវិត ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់មូលនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (maṃsapiṇḍapeto)។ ទី៣។

๔. นิจฺฉวิสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នានិច្ឆវិសូត្រ

๒๐๕. นิจฺฉวิวตฺถุสฺมึ ตสฺส โอรพฺภิกสฺส เอฬเก วธิตฺวา วธิตฺวา นิจฺจมฺเม กตฺวา กปฺปิตชีวิกสฺส ปุริมนเยเนว นิจฺจมฺมํ เอฬกสรีรํ นิมิตฺตํ อโหสิ. โส นิจฺฉวิเปโต ชาโต. จตุตฺถํ.

២០៥. ក្នុងរឿងប្រេតគ្មានស្បែក (Nicchavivatthu) ព្រានពពែ (orabbhika) នោះ សម្លាប់ពពែទាំងឡាយ ហើយបកស្បែកចេញ ចិញ្ចឹមជីវិត ដោយន័យមុននោះឯង រាងកាយពពែដែលគ្មានស្បែក ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតគ្មានស្បែក (nicchavipeto)។ ទី៤។

๕. อสิโลมสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអសិលោមសូត្រ

๒๐๖. อสิโลมวตฺถุสฺมึ [Pg.202] โส สูกริโก ทีฆรตฺตํ นิวาปปุฏฺเฐ สูกเร อสินา วธิตฺวา วธิตฺวา ทีฆรตฺตํ ชีวิกํ กปฺเปสิ, ตสฺส อุกฺขิตฺตาสิกภาโวว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา อสิโลมเปโต ชาโต. ปญฺจมํ.

២០៦. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាដាវ (Asilomavatthu) ព្រានជ្រូកនោះ សម្លាប់ជ្រូកទាំងឡាយដែលគេចិញ្ចឹមដោយចំណី អស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយដាវ ចិញ្ចឹមជីវិតអស់កាលជាយូរអង្វែង ភាពនៃខ្លួនលើកដាវឡើង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាដាវ (asilomapeto)។ ទី៥។

๖. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសត្តិសូត្រ

๒๐๗. สตฺติโลมวตฺถุสฺมึ โส มาควิโก เอกํ มิคญฺจ สตฺติญฺจ คเหตฺวา วนํ คนฺตฺวา ตสฺส มิคสฺส สมีปํ อาคตาคเต มิเค สตฺติยา วิชฺฌิตฺวา มาเรสิ, ตสฺส สตฺติยา วิชฺฌนกภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา สตฺติโลมเปโต ชาโต. ฉฏฺฐํ.

២០៧. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាលំពែង (Sattilomavatthu) ព្រានព្រៃ (māgavika) នោះ កាន់យកសត្វម្រឹគធ្នាក់មួយ និងលំពែង ចូលទៅកាន់ព្រៃ ហើយចាក់សម្លាប់ពួកម្រឹគដែលមកជិតម្រឹគធ្នាក់នោះ ដោយលំពែង ភាពនៃការចាក់ដោយលំពែងនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាលំពែង (sattilomapeto)។ ទី៦។

๗. อุสุโลมสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាឧសុលោមសូត្រ

๒๐๘. อุสุโลมวตฺถุสฺมึ การณิโกติ ราชาปราธิเก อเนกาหิ การณาหิ ปีเฬตฺวา อวสาเน กณฺเฑน วิชฺฌิตฺวา มารณกปุริโส. โส กิร ‘‘อมุกสฺมึ ปเทเส วิทฺโธ มรตี’’ติ ญตฺวาว วิชฺฌติ. ตสฺเสวํ ชีวิกํ กปฺเปตฺวา นรเก อุปฺปนฺนสฺส ตโต ปกฺกาวเสเสน อิธูปปตฺติกาเล อุสุนา วิชฺฌนภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา อุสุโลมเปโต ชาโต. สตฺตมํ.

២០៨. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាព្រួញ (Usulomavatthu) ពាក្យថា kāraṇiko សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកធ្វើទារុណកម្ម គឺអ្នកសម្លាប់មនុស្ស ដោយការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដល់អ្នកមានទោសចំពោះព្រះរាជា (rājāparādhike) ដោយទារុណកម្មផ្សេងៗ ហើយចុងក្រោយ ក៏បាញ់សម្លាប់ដោយព្រួញ។ ឮថា បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់ថា «បើបាញ់ចំត្រង់កន្លែងនេះ នឹងស្លាប់» ទើបបាញ់។ កាលដែលគាត់ចិញ្ចឹមជីវិតយ៉ាងនេះ ហើយទៅកើតក្នុងនរក លុះច្យុតចាកនរកនោះ ដោយផលកម្មដែលនៅសល់ កាលមកកើតក្នុងទីនេះ ភាពនៃការបាញ់ដោយព្រួញនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាព្រួញ (usulomapeto)។ ទី៧។

๘. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រ

๒๐๙. สูจิโลมวตฺถุสฺมึ สูโตติ อสฺสทมโก. โคทมโกติปิ วทนฺติเยว. ตสฺส ปโตทสูจิยา วิชฺฌนภาโวเยว นิมิตฺตํ อโหสิ. ตสฺมา สูจิโลมเปโต ชาโต. อฏฺฐมํ.

២០៩. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុល (Sūcilomavatthu) ពាក្យថា sūto សេចក្តីថា នាយសារថីបង្ហាត់សេះ (assadamako)។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា នាយសារថីបង្ហាត់គោ (godamako) ដូច្នេះក៏មាន។ ភាពនៃការចាក់ដោយជន្លួញមានម្ជុល (patodasūci) នោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល (sūcilomapeto)។ ទី៨។

๙. ทุติยสูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រទី២

๒๑๐. ทุติเย สูจิโลมวตฺถุสฺมึ สูจโกติ เปสุญฺญการโก. โส กิร มนุสฺเส อญฺญมญฺญญฺจ ภินฺทิ, ราชกุเล จ ‘‘อิมสฺส อิมํ นาม อตฺถิ, อิมินา อิทํ นาม กต’’นฺติ สูเจตฺวา สูเจตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปสิ. ตสฺมา ยถา เตน สูเจตฺวา มนุสฺสา ภินฺนา, ตถา สูจีหิ เภทนทุกฺขํ [Pg.203] ปจฺจนุโภตุํ กมฺมเมว นิมิตฺตํ กตฺวา สูจิโลมเปโต ชาโต. นวมํ.

២១០. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុលទីពីរ ពាក្យថា sūcako សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកញុះញង់ (pesuññakārako)។ ឮថា បុគ្គលនោះបានបំបែកបំបាក់មនុស្សទាំងឡាយឱ្យបែកបាក់គ្នាផង ញុះញង់ក្នុងរាជត្រកូលថា «អ្នកនេះមានរបស់ឈ្មោះនេះ អ្នកនេះបានធ្វើការងារឈ្មោះនេះ» ញុះញង់រឿយៗ ធ្វើឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដ៏ធំធេង។ ហេតុនោះ គាត់ញុះញង់ធ្វើឱ្យមនុស្សបែកបាក់គ្នាយ៉ាងណា ក៏ត្រូវសោយនូវទុក្ខវេទនាដោយការចាក់ទម្លុះនៃម្ជុលទាំងឡាយយ៉ាងនោះ ដោយយកកម្មនោះឯងធ្វើជានិមិត្ត ហើយកើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល។ ទី៩។

๑๐. กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាកុម្ភណ្ឌសូត្រ

๒๑๑. อณฺฑภาริวตฺถุสฺมึ คามกูฏโกติ วินิจฺฉยามจฺโจ. ตสฺส กมฺมสภาคตาย กุมฺภมตฺตา มหาฆฏปฺปมาณา อณฺฑา อเหสุํ. โส หิ ยสฺมา รโห ปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน ลญฺชํ คเหตฺวา กูฏวินิจฺฉเยน ปากฏํ โทสํ กโรนฺโต สามิเก อสฺสามิเก อกาสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสํ องฺคํ ปากฏํ นิพฺพตฺตํ. ยสฺมา ทณฺฑํ ปฏฺฐเปนฺโต ปเรสํ อสยฺหํ ภารํ อาโรเปสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสํ องฺคํ อสยฺหภาโร หุตฺวา นิพฺพตฺตํ. ยสฺมา ยสฺมึ ฐาเน ฐิเตน สเมน ภวิตพฺพํ, ตสฺมึ ฐตฺวา วิสโม อโหสิ, ตสฺมาสฺส รหสฺสงฺเค วิสมา นิสชฺชาว อโหสีติ. ทสมํ.

២១១. ក្នុងរឿងប្រេតទ្រទ្រង់នូវពងស្វាស (Aṇḍabhārivatthu) ពាក្យថា gāmakūṭako សេចក្តីថា អាមាត្យអ្នកកាត់ក្តី (vinicchayāmacco)។ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្មរបស់គាត់ ពងស្វាសទាំងឡាយក៏មានទំហំប៉ុនក្អមធំៗ។ ព្រោះថា គាត់ទទួលសំណូកក្នុងទីកំបាំងស្ងាត់ ហើយកាត់ក្តីដោយវៀចវេរ ធ្វើអ្នកមានទោសឱ្យលេចធ្លោឡើង ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឱ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបកើតឡើងឱ្យឃើញច្បាស់។ ព្រោះកាលដែលគាត់ដាក់ទណ្ឌកម្ម តែងដាក់បន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបក្លាយជាបន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហើយកើតឡើង។ ព្រោះគាត់ស្ថិតនៅក្នុងទីកាត់ក្តីដែលគួរតែមានសេចក្តីស្មោះត្រង់ (ស្មើគ្នា) បែរជាមានសេចក្តីវៀចវេរ (មិនស្មើគ្នា) ទៅវិញ ហេតុនោះ ការអង្គុយមិនស្មើគ្នា (មិនស្រួល) លើអវយវៈកំបាំង ទើបមានដល់គាត់។ ទី១០។

ปฐโม วคฺโค.

វគ្គទី១ ចប់។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី២។

๑. สสีสกสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសសីសកសូត្រ

๒๑๒. ปารทาริกวตฺถุสฺมึ โส สตฺโต ปรสฺส รกฺขิตโคปิตํ สสฺสามิกํ ผสฺสํ ผุสนฺโต มีฬฺหสุเขน กามสุเขน จิตฺตํ รมยิตฺวา กมฺมสภาคตาย คูถผสฺสํ ผุสนฺโต ทุกฺขมนุภวิตุํ ตตฺถ นิพฺพตฺโต. ปฐมํ.

២១២. ក្នុងរឿងប្រេតប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយាអ្នកដទៃ (Pāradārikavatthu) សត្វនោះ កាលពាល់ត្រូវនូវការប៉ះពាល់នៃស្រ្តីដែលមានស្វាមី ដែលអ្នកដទៃរក្សាការពារហើយ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យត្រេកអរដោយកាមសុខ ដែលជាសុខដូចជាលាមក (mīḷhasukha) ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ ដើម្បីសោយទុក្ខវេទនា ដោយការប៉ះពាល់នូវលាមក។ ទី១។

๒. คูถขาทสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាគូថខាទសូត្រ

๒๑๓. ทุฏฺฐพฺราหฺมณวตฺถุ ปากฏเมว. ทุติยํ.

២១៣. រឿងព្រាហ្មណ៍ទ្រុស្តសីល (Duṭṭhabrāhmaṇavatthu) គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ទី២។

๓. นิจฺฉวิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នានិច្ឆវិត្ថិសូត្រ

๒๑๔. นิจฺฉวิตฺถิวตฺถุสฺมึ ยสฺมา มาตุคาโม นาม อตฺตโน ผสฺเส อนิสฺสโร, สา จ ตํ สามิกสฺส สนฺตกํ ผสฺสํ เถเนตฺวา ปเรสํ อภิรตึ อุปฺปาเทสิ, ตสฺมา กมฺมสภาคตาย สุขสมฺผสฺสา วฏฺฏิตฺวา ทุกฺขสมฺผสฺสํ อนุภวิตุํ นิจฺฉวิตฺถี หุตฺวา อุปฺปนฺนา. ตติยํ.

២១៤. ក្នុងរឿងស្រ្តីគ្មានស្បែក (Nicchavitthivatthu) ព្រោះថា ធម្មតាស្រ្តីរមែងមិនមែនជាធំក្នុងការប៉ះពាល់របស់ខ្លួនឡើយ នាងនោះបានលួចលាក់នូវការប៉ះពាល់ដែលជាទ្រព្យរបស់ស្វាមី ហើយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឱ្យកើតឡើងដល់បុរសដទៃ ហេតុនោះ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម នាងក៏ឃ្លាតចាកការប៉ះពាល់ជាសុខ ហើយកើតជាស្រ្តីគ្មានស្បែក ដើម្បីសោយនូវការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ។ ទី៣។

๔. มงฺคุลิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាមង្គុលិត្ថិសូត្រ

๒๑๕. มงฺคุลิตฺถิวตฺถุสฺมึ [Pg.204] มงฺคุลินฺติ วิรูปํ ทุทฺทสิกํ พีภจฺฉํ. สา กิร ยกฺขทาสิกมฺมํ กโรนฺตี ‘‘อิมินา จ อิมินา จ เอวํ พลิกมฺเม กเต อยํ นาม ตุมฺหากํ วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ มหาชนสฺส คนฺธปุปฺผาทีนิ วญฺจนาย คเหตฺวา มหาชนํ ทุทฺทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ คณฺหาเปสิ, ตสฺมา ตาย กมฺมสภาคตาย คนฺธปุปฺผาทีนํ เถนิตตฺตา ทุคฺคนฺธา, ทุทฺทสฺสนสฺส คาหิตตฺตา ทุทฺทสิกา วิรูปา พีภจฺฉา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. จตุตฺถํ.

២១៥. ក្នុងរឿងស្រីមានរូបអាក្រក់ (មង្គុលិឥត្ថីវត្ថុ) ពាក្យថា maṅguḷi សេចក្តីថា មានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ បានឮថា នាងនោះកាលធ្វើការងារជាអ្នកបម្រើរបស់យក្ស (យក្ខទាសី) បានបញ្ឆោតយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើមរបស់មហាជន ដោយពាក្យថា «កាលបើការធ្វើពលិការយ៉ាងនេះៗ ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយវត្ថុនេះៗហើយ សេចក្តីចម្រើនឈ្មោះនេះនឹងមានដល់អ្នករាល់គ្នា» ដូច្នេះ ហើយធ្វើឲ្យមហាជនកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារកម្មសភាវៈនោះ ព្រោះតែការលួចយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើម នាងទើបមានក្លិនខ្លួនស្អុយ ហើយព្រោះតែការធ្វើឲ្យគេកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ នាងទើបទៅកើតជាស្រីមានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ចប់ ទី៤។

๕. โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាឱកិលិនីសូត្រ

๒๑๖. โอกิลินีวตฺถุสฺมึ อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินินฺติ สา กิร องฺคารจิตเก นิปนฺนา วิปฺผนฺทมานา วิปริวตฺตมานา ปจฺจติ, ตสฺมา อุปฺปกฺกา เจว โหติ อุณฺเหน อคฺคินา ปกฺกสรีรา, โอกิลินี จ กิลินฺนสรีรา, พินฺทูนิสฺสา สรีรโต ปคฺฆรนฺติ, โอกิรินี จ องฺคารสมฺปริกิณฺณา. ตสฺสา หิ เหฏฺฐโตปิ กึสุกปุปฺผวณฺณา องฺคารา, อุภยปสฺเสสุปิ, อากาสโตปิสฺสา อุปริ ปตนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินิ’’นฺติ. สา อิสฺสาปกตา สปตฺตึ องฺคารกฏาเหน โอกิรีติ ตสฺส กิร รญฺโญ เอกา นาฏกินี องฺคารกฏาหํ สมีเป ฐเปตฺวา คตฺตโต อุทกํ ปุญฺฉติ, ปาณินา จ เสทํ กโรติ. ราชาปิ ตาย สทฺธึ กถญฺจ กโรติ, ปริตุฏฺฐาการญฺจ ทสฺเสติ. อคฺคมเหสี ตํ อสหมานา อิสฺสาปกตา หุตฺวา อจิรปกฺกนฺตสฺส รญฺโญ ตํ องฺคารกฏาหํ คเหตฺวา ตสฺสา อุปริ องฺคาเร โอกิริ. สา ตํ กมฺมํ กตฺวา ตาทิสํเยว วิปากํ ปจฺจนุภวิตุํ เปตโลเก นิพฺพตฺตา. ปญฺจมํ.

២១៦. ក្នុងរឿងនាងឱកិលិនី (ស្រីមានខ្លួនហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ) ពាក្យថា uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ សេចក្តីថា នាងនោះដេកននៀលនៅលើគំនររងើកភ្លើង បម្រះននៀលទៅមក ឆ្អិនឆ្អៅ។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបឈ្មោះថា uppakkā គឺមានរាងកាយឆ្អិនខ្លោចដោយភ្លើងដ៏ក្តៅ ឈ្មោះថា okilinī គឺមានរាងកាយទទឹកជោកដោយទឹកខ្ទុះហូរចេញពីសរីរាង្គជាតំណក់ៗ និងឈ្មោះថា okirinī គឺមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញរាងកាយ។ ព្រោះថា រងើកភ្លើងមានពណ៌ដូចជាផ្កាចារ តែងឆេះរោលរាលនាងទាំងពីខាងក្រោម ទាំងចំហៀងទាំងសងខាង និងធ្លាក់ចុះពីអាកាសមកលើក្បាលរបស់នាងទៀតផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «uppakkaṃ okiliniṃ okirini» (មានរាងកាយឆ្អិនខ្លោច ហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ និងមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញ)។ ក្នុងពាក្យថា «នាងត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ បានស្រោចស្រពនូវស្រីរួមប្តីដោយឆ្នាំងរងើកភ្លើង» នោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ឮថា ស្រីរបាំម្នាក់របស់ព្រះរាជាអង្គនោះ បានដាក់ឆ្នាំងរងើកភ្លើងទុកជិតខ្លួន ហើយជូតទឹកពីសរីរាង្គ និងជូតញើសដោយដៃ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សន្ទនាជាមួយនាងនោះ និងសម្តែងនូវអាការៈត្រេកអរ។ ព្រះអគ្គមហេសីមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងអាការៈនោះបាន ត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ កាលដែលព្រះរាជាយាងចេញទៅមិនទាន់បានយូរប៉ុន្មាន ក៏យកឆ្នាំងរងើកភ្លើងនោះទៅស្រោចស្រពរងើកភ្លើងពីលើស្រីរបាំនោះ។ នាងអគ្គមហេសីនោះធ្វើកម្មនោះហើយ ក៏ទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ដើម្បីទទួលរងផលកម្មដ៏សមគួរនោះឯង។ ចប់ ទី៥។

๖. อสีสกสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាអសីសកសូត្រ

๒๑๗. โจรฆาตวตฺถุสฺมึ โส รญฺโญ อาณาย ทีฆรตฺตํ โจรานํ สีสานิ ฉินฺทิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺตนฺโต อสีสกํ กพนฺธํ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ฉฏฺฐํ.

២១៧. ក្នុងរឿងអ្នកសម្លាប់ចោរ (ចោរឃាតកវត្ថុ) បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរនោះ ដោយសារតែបញ្ជារបស់ព្រះរាជា បានកាត់ក្បាលចោរទាំងឡាយអស់កាលជាយូរអង្វែង កាលទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតជាប្រេតគ្មានក្បាល (អសីសកប្រេត) មានតែដងខ្លួន。 ចប់ ទី៦។

๗-๑๑. ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-១១. អដ្ឋកថាបាបភិក្ខុសូត្រជាដើម

๒๑๘-๒๒๒. ภิกฺขุวตฺถุสฺมึ [Pg.205] ปาปภิกฺขูติ ลามกภิกฺขุ. โส กิร โลกสฺส สทฺธาเทยฺเย จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชิตฺวา กายวจีทฺวาเรหิ อสํยโต ภินฺนาชีโว จิตฺตเกฬึ กีฬนฺโต วิจริ. ตโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ นิรเย ปจฺจิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺตนฺโต ภิกฺขุสทิเสเนว อตฺตภาเวน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขุนีสิกฺขมานาสามเณรสามเณรีวตฺถูสุปิ อยเมว วินิจฺฉโย. สตฺตมาทีนิ.

២១៨-២២២. ក្នុងរឿងភិក្ខុ (ភិក្ខុវត្ថុ) ពាក្យថា pāpabhikkhu សេចក្តីថា ភិក្ខុដ៏លាមក។ ឮថា ភិក្ខុដ៏លាមកនោះ បរិភោគនូវបច្ច័យ ៤ ដែលជាទេយ្យធម៌ជាទីជ្រះថ្លារបស់សត្វលោក ហើយជាអ្នកមិនសង្រួមតាមទ្វារកាយនិងវាចា មានអាជីវៈខូចបង់ ត្រេកត្រអាលនឹងការលេងសប្បាយតាមចិត្ត។ ភិក្ខុនោះឆេះនៅក្នុងនរកអស់មួយពុទ្ធន្តរ ហើយកាលមកកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតមានអត្តភាពដូចជាភិក្ខុដែរ។ សូម្បីក្នុងរឿងភិក្ខុនី សិក្ខមានា សាមណេរ និងសាមណេរី ក៏មានសេចក្តីសម្រេចយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៧ ជាដើម ចប់ហើយ។

ลกฺขณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយលក្ខណសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๙. โอปมฺมสํยุตฺตํ

៩. ឱបម្មសំយុត្ត

๑. กูฏสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាកូដសូត្រ

๒๒๓. โอปมฺมสํยุตฺตสฺส [Pg.206] ปฐเม กูฏํ คจฺฉนฺตีติ กูฏงฺคมา. กูฏํ สโมสรนฺตีติ กูฏสโมสรณา. กูฏสมุคฺฆาตาติ กูฏสฺส สมุคฺฆาเตน. อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย สมุคฺฆาเตน. อปฺปมตฺตาติ สติยา อวิปฺปวาเส ฐิตา หุตฺวา. ปฐมํ.

២២៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឱបម្មសំយុត្ត ពាក្យថា kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយណាដែលឆ្ពោះទៅរកកំពូល ហេតុនោះ បង្កង់ទាំងនោះឈ្មោះថា ឆ្ពោះទៅរកកំពូល។ ពាក្យថា kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយនោះមកប្រជុំគ្នានៅកំពូល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានកំពូលជាទីប្រជុំ។ ពាក្យថា kūṭasamugghātā សេចក្តីថា ដោយការដកចេញនូវកំពូល。 ពាក្យថា avijjāsamugghātā សេចក្តីថា ដោយការកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា appamattā សេចក្តីថា ជាអ្នកតាំងនៅក្នុងការមិនប្រាសចាកសតិ។ ចប់ ទី១។

๒. นขสิขสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថានខសិខសូត្រ

๒๒๔. ทุติเย มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺตีติ เย มนุสฺสโลกโต จุตา มนุสฺเสสุ ชายนฺติ, เต เอวํ อปฺปกาติ อธิปฺปาโย. อญฺญตฺร มนุสฺเสหีติ เย ปน มนุสฺสโลกโต จุตา ฐเปตฺวา มนุสฺสโลกํ จตูสุ อปาเยสุ ปจฺจาชายนฺติ, เต มหาปถวิยํ ปํสุ วิย พหุตรา. อิมสฺมิญฺจ สุตฺเต เทวาปิ มนุสฺเสเหว สงฺคหิตา. ตสฺมา ยถา มนุสฺเสสุ ชายนฺตา อปฺปกา, เอวํ เทเวสุปีติ เวทิตพฺพา. ทุติยํ.

២២៤. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា ye manussesu paccājāyanti សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ មកកើតក្នុងពួកមនុស្សវិញ សត្វទាំងនោះមានចំនួនតិចតួចតែប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា aññatra manussehi សេចក្តីថា ចំណែកឯសត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ វៀរលែងតែមនុស្សលោកទៅ ទៅកើតក្នុងអបាយភូមិទាំង៤ សត្វទាំងនោះមានចំនួនច្រើនដូចជាធូលីដីនៅលើមហាប្រថពី។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីតែទេវតាទាំងឡាយក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលជាមួយមនុស្សដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា សត្វដែលទៅកើតក្នុងពួកទេវតា ក៏មានចំនួនតិចតួច ដូចជាសត្វដែលមកកើតក្នុងពួកមនុស្សដែរ។ ចប់ ទី២។

๓. กุลสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាកុលសូត្រ

๒๒๕. ตติเย สุปฺปธํสิยานีติ สุวิเหฐิยานิ. กุมฺภตฺเถนเกหีติ เย ปรฆรํ ปวิสิตฺวา ทีปาโลเกน โอโลเกตฺวา ปรภณฺฑํ หริตุกามา ฆเฏ ทีปํ กตฺวา ปวิสนฺติ, เต กุมฺภตฺเถนกา นาม, เตหิ กุมฺภตฺเถนเกหิ. สุปฺปธํสิโย โหติ อมนุสฺเสหีติ เมตฺตาภาวนารหิตํ ปํสุปิสาจกา วิธํสยนฺติ, ปเคว อุฬารา อมนุสฺสา. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานํ วิย กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา สุวฑฺฒิตา. สุสมารทฺธาติ จิตฺเตน สุฏฺฐุ สมารทฺธา. ตติยํ.

២២៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា suppadhaṃsiyāni សេចក្តីថា ងាយនឹងបៀតបៀនបាន។ ពាក្យថា kumbhatthenakehi សេចក្តីថា ពួកចោរណាដែលចូលទៅក្នុងផ្ទះអ្នកដទៃ ហើយចង់លួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃដោយមើលនឹងពន្លឺចង្កៀង ក៏ធ្វើចង្កៀងដាក់ក្នុងក្អមហើយចូលទៅ ពួកចោរទាំងនោះឈ្មោះថា កុម្ភត្ថេនកៈ (ចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀង) សេចក្តីថា ដោយពួកចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀងទាំងនោះ។ ពាក្យថា suppadhaṃsiyo hoti amanussehi សេចក្តីថា ពួកភីសាចដី (បិសាចដី) តែងបំផ្លាញភិក្ខុដែលប្រាសចាកមេត្តាភាវនាបានដោយងាយ ចំណែកឯពួកអមនុស្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា bhāvitā សេចក្តីថា ចម្រើនហើយ។ ពាក្យថា bahulīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ។ ពាក្យថា yānīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមល្អហើយ។ ពាក្យថា vatthukatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទីតាំង ដូចជាទីធ្លាផ្ទះ។ ពាក្យថា anuṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងនៅមាំមួនហើយ។ ពាក្យថា paricitā សេចក្តីថា សន្សំទុកជុំវិញ គឺចម្រើនល្អហើយ។ ពាក្យថា susamāraddhā សេចក្តីថា ប្រារព្ធល្អហើយដោយចិត្ត។ ចប់ ទី៣។

๔. โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាឱក្ខាសូត្រ

๒๒๖. จตุตฺเถ โอกฺขาสตนฺติ มหามุขอุกฺขลีนํ สตํ. ทานํ ทเทยฺยาติ ปณีตโภชนภริตานํ มหาอุกฺขลีนํ สตํ ทานํ ทเทยฺย. ‘‘อุกฺกาสต’’นฺติปิ ปาโฐ[Pg.207], ตสฺส ทณฺฑทีปิกาสตนฺติ อตฺโถ. เอกาย ปน ทีปิกาย ยตฺตเก ฐาเน อาโลโก โหติ, ตโต สตคุณํ ฐานํ สตฺตหิ รตเนหิ ปูเรตฺวา ทานํ ทเทยฺยาติ อตฺโถ. คทฺทุหนมตฺตนฺติ โคทุหนมตฺตํ, คาวิยา เอกวารํ อคฺคถนากฑฺฒนมตฺตนฺติ อตฺโถ. คนฺธอูหนมตฺตํ วา, ทฺวีหิ องฺคุลีหิ คนฺธปิณฺฑํ คเหตฺวา เอกวารํ ฆายนมตฺตนฺติ อตฺโถ. เอตฺตกมฺปิ หิ กาลํ โย ปน คพฺภปริเวณวิหารูปจาร ปริจฺเฉเทน วา จกฺกวาฬปริจฺเฉเทน วา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ วา สพฺพสตฺเตสุ หิตผรณํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกติ, อิทํ ตโต เอกทิวสํ ติกฺขตฺตุํ ทินฺนทานโต มหปฺผลตรํ. จตุตฺถํ.

២២៦. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា okkhāsataṃ សេចក្តីថា ឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយ។ ពាក្យថា dānaṃ dadeyya សេចក្តីថា គប្បីថ្វាយទាននូវឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយដែលពេញដោយភោជនាហារដ៏សម្រិតសម្រាំង។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «ukkāsataṃ» ប្រែថា ចង្កៀងដងមួយរយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា គប្បីបំពេញទីកន្លែងដែលមានពន្លឺភ្លឺជាងពន្លឺចង្កៀងមួយដងដល់ទៅមួយរយដង ដោយរតនៈទាំង៧ ហើយថ្វាយជាទាន។ ពាក្យថា gadduhanamattaṃ សេចក្តីថា ត្រឹមតែការរឹតទឹកដោះគោមួយដង គឺត្រឹមតែការទាញក្បាលដោះមេគោមួយដងប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រែថា ត្រឹមតែការហិតក្លិនក្រអូបមួយដង គឺការយកម្រាមដៃពីរចាប់ដុំគ្រឿងក្រអូបមកហិតម្តង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ បើបុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តដែលផ្សាយទៅនូវប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់ត្រឹមបន្ទប់ បរិវេណ ឧបចារវត្ត ឬកំណត់ត្រឹមចក្រវាឡក្តី ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលបុគ្គលថ្វាយបីដងក្នុងមួយថ្ងៃនោះទៅទៀត។ ចប់ ទី៤។

๕. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាសត្តិសូត្រ

๒๒๗. ปญฺจเม ปฏิเลณิสฺสามีติอาทีสุ อคฺเค ปหริตฺวา กปฺปาสวฏฺฏึ วิย นาเมนฺโต นิยฺยาสวฏฺฏึ วิย จ เอกโต กตฺวา อลฺลิยาเปนฺโต ปฏิเลเณติ นาม. มชฺเฌ ปหริตฺวา นาเมตฺวา ธาราย วา ปหริตฺวา ทฺเวปิ ธารา เอกโต อลฺลิยาเปนฺโต ปฏิโกฏฺเฏติ นาม. กปฺปาสวฏฺฏนกรณียํ วิย ปวตฺเตนฺโต จิรกาลํ สํเวลฺลิตกิลญฺชํ ปสาเรตฺวา ปุน สํเวลฺเลนฺโต วิย จ ปฏิวฏฺเฏติ นาม. ปญฺจมํ.

២២៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា paṭileṇissāmi សេចក្តីថា ការវាយត្រង់ចុងហើយពត់ឲ្យកោងដូចជាដុំសំឡី ឬការធ្វើឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយហើយបិទភ្ជាប់គ្នាដូចជាដុំជ័រ ឈ្មោះថា paṭileṇeti (ពត់ចូល)។ ការវាយត្រង់កណ្តាលហើយពត់ឲ្យកោង ឬការវាយត្រង់មុខហើយធ្វើឲ្យមុខទាំងពីររួមចូលគ្នាតែមួយបិទភ្ជាប់គ្នា ឈ្មោះថា paṭikoṭṭeti (វាយបត់)។ ការបង្វិលដូចជាការធ្វើដុំសំឡី ឬការលាតកន្ទេលដែលរមូរទុកអស់កាលជាយូរហើយរមូរត្រឡប់ទៅវិញ ឈ្មោះថា paṭivaṭṭeti (រមូរត្រឡប់)។ ចប់ ទី៥。

๖. ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាធនុគ្គហសូត្រ

๒๒๘. ฉฏฺเฐ ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหาติ ทฬฺหธนุโน อิสฺสาสา. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ, ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สุสิกฺขิตาติ ทสทฺวาทสวสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺปา. กตหตฺถาติ โย สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, โส กตหตฺโถ น โหติ, อิเม ปน กตหตฺถา จิณฺณวสีภาวา. กตูปาสนาติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา.

២២៨. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា daḷhadhammā dhanuggahā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូទាំងឡាយដែលមានធ្នូដ៏មាំមួន។ ធ្នូដ៏មាំមួន (ទឡ្ហធនូ) នោះ ហៅថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ (ទ្វិសហស្សថាមៈ)។ ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់នោះ គឺធ្នូដែលគេឡើងខ្សែហើយ កាលដែលគេកាន់ដងធ្នូ ហើយលើកទម្ងន់ដែក ឬទង់ដែងជាដើមឡើង ស្មើនឹងប្រវែងព្រួញ ទើបដាច់ផុតពីដី។ ពាក្យថា susikkhitā សេចក្តីថា បានរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់គ្រូអស់រយៈពេល ១០ ទៅ ១២ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា katahatthā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូណាគ្រាន់តែរៀនសិល្បសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះមិនទាន់ហៅថាជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ (កតហត្ថ) ឡើយ ចំណែកឯខ្មាន់ធ្នូទាំងនេះ ជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះបានធ្វើការហ្វឹកហាត់រហូតដល់ស្ទាត់ជំនាញហើយ។ ពាក្យថា katūpāsanā សេចក្តីថា ជាអ្នកបានបង្ហាញសិល្បសាស្ត្រក្នុងរាជត្រកូលជាដើមរួចហើយ។

ตสฺส ปุริสสฺส ชโวติ เอวรูโป อญฺโญ ปุริโส นาม น ภูตปุพฺโพ, โพธิสตฺตสฺเสว ปน ชวนหํสกาโล นาม อาสิ. ตทา โพธิสตฺโต จตฺตาริ [Pg.208] กณฺฑานิ อาหริ. ตทา กิรสฺส กนิฏฺฐภาตโร ‘‘มยํ, ภาติก, สูริเยน สทฺธึ ชวิสฺสามา’’ติ อาโรเจสุํ. โพธิสตฺโต อาห – ‘‘สูริโย สีฆชโว, น สกฺขิสฺสถ ตุมฺเห เตน สทฺธึ ชวิตุ’’นฺติ. เต ทุติยํ ตติยมฺปิ ตเถว วตฺวา เอกทิวสํ ‘‘คจฺฉามา’’ติ ยุคนฺธรปพฺพตํ อารุหิตฺวา นิสีทึสุ. โพธิสตฺโต ‘‘กหํ เม ภาตโร’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘สูริเยน สทฺธึ ชวิตุํ คตา’’ติ วุตฺเต, ‘‘วินสฺสิสฺสนฺติ ตปสฺสิโน’’ติ เต อนุกมฺปมาโน สยมฺปิ คนฺตฺวา เตสํ สนฺติเก นิสีทิ. อถ สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต ทฺเวปิ ภาตโร สูริเยน สทฺธึเยว อากาสํ ปกฺขนฺตา, โพธิสตฺโตปิ เตหิ สทฺธึเยว ปกฺขนฺโต. เตสุ เอกสฺส อปตฺเตเยว อนฺตรภตฺตสมเย ปกฺขนฺตเรสุ อคฺคิ อุฏฺฐหิ, โส ภาตรํ ปกฺโกสิตฺวา ‘‘น สกฺโกมี’’ติ อาห. ตเมนํ โพธิสตฺโต ‘‘มา ภายี’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ปกฺขปญฺชเรน ปลิเวเฐตฺวา ทรถํ วิโนเทตฺวา ‘‘คจฺฉา’’ติ เปเสสิ.

ពាក្យថា tassa purisassa javo សេចក្តីថា បុរសដទៃដែលមានល្បឿនលឿនយ៉ាងនេះ មិនដែលធ្លាប់មានពីមុនមកឡើយ គឺមានតែព្រះពោធិសត្វមួយអង្គគត់ ក្នុងកាលដែលទ្រង់កើតជាស្តេចហង្សឈ្មោះ ជវនហង្ស។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វបាននាំយកព្រួញទាំង៤មក។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ពួកប្អូនប្រុសពៅរបស់ទ្រង់បានពោលថា «បងអើយ ពួកយើងនឹងហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះពោធិសត្វមានព្រះបន្ទូលថា «ព្រះអាទិត្យមានល្បឿនលឿនណាស់ ពួកប្អូនមិនអាចហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យបានឡើយ»។ ពួកប្អូនប្រុសទាំងនោះសូម្បីពោលយ៉ាងនោះជាពីរដង បីដង ក៏នៅតែនិយាយដដែល ហើយនៅថ្ងៃមួយក៏និយាយថា «ពួកយើងនឹងទៅ» រួចហើយក៏ហោះឡើងទៅទុំនៅលើកំពូលភ្នំយុគន្ធរ។ ព្រះពោធិសត្វសួរថា «ពួកប្អូនរបស់ខ្ញុំទៅណាបាត់ហើយ?» កាលបើគេប្រាប់ថា «ពួកប្អូនៗហោះទៅប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យហើយ» ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនដ៏កំសត់ទាំងនោះនឹងត្រូវវិនាសជាមិនខាន» ក៏មានព្រះទ័យអាណិតអាសូរ ទ្រង់ក៏យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយគង់នៅជិតពួកប្អូនទាំងនោះ។ លុះព្រះអាទិត្យរះឡើង ពួកប្អូនទាំងពីរនាក់ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាសប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យភ្លាម ព្រះពោធិសត្វក៏ហោះទៅជាមួយពួកគេដែរ។ ក្នុងចំណោមប្អូនទាំងពីរនាក់នោះ ប្អូនពៅកាលដែលមិនទាន់ដល់វេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ផង ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ គេក៏ហៅបងប្រុសមកហើយពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចហោះទៅរួចទៀតទេ»។ ព្រះពោធិសត្វក៏លួងលោមប្អូននោះថា «កុំខ្លាចអីប្អូន» រួចហើយក៏យកស្លាបទាំងពីរក្រសោបប្អូននោះទុក កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ហើយបញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។

ทุติโย ยาว อนฺตรภตฺตา ชวิตฺวา ปกฺขนฺตเรสุ อคฺคิมฺหิ อุฏฺฐหิเต ตเถวาห. ตมฺปิ โส ตเถว กตฺวา ‘‘คจฺฉา’’ติ เปเสสิ. สยํ ปน ยาว มชฺฌนฺหิกา ชวิตฺวา, ‘‘เอเต พาลาติ มยาปิ พาเลน น ภวิตพฺพ’’นฺติ นิวตฺติตฺวา – ‘‘อทิฏฺฐสหายกํ พาราณสิราชํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ พาราณสึ อคมาสิ. ตสฺมึ นครมตฺถเก ปริพฺภมนฺเต ทฺวาทสโยชนํ นครํ ปตฺตกฏาเหน โอตฺถฏปตฺโต วิย อโหสิ. อถ ปริพฺภมนฺตสฺส ปริพฺภมนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ฉิทฺทานิ ปญฺญายึสุ. สยมฺปิ อเนกหํสสหสฺสสทิโส ปญฺญายิ. โส เวคํ ปฏิสํหริตฺวา ราชเคหาภิมุโข อโหสิ. ราชา โอโลเกตฺวา – ‘‘อาคโต กิร เม ปิยสหาโย ชวนหํโส’’ติ วาตปานํ วิวริตฺวา รตนปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. โพธิสตฺโต รตนปีเฐ นิสีทิ.

ចំណែកឯប្អូនទីពីរ ហោះទៅបានត្រឹមតែវេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ ក៏ពោលយ៉ាងនោះដូចគ្នា។ ព្រះពោធិសត្វក៏ធ្វើចំពោះប្អូននោះយ៉ាងនោះដូចគ្នា រួចហើយក៏បញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។ ចំណែកឯព្រះពោធិសត្វផ្ទាល់ ហោះទៅរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនទាំងនេះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ឯយើងមិនគួរធ្វើខ្លួនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅតាមពួកគេឡើយ» ក៏ហោះត្រឡប់មកវិញ ដោយគិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះរាជាបារាណសី ដែលជាមិត្តមិនដែលឃើញមុខគ្នា» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់ក្រុងបារាណសី។ កាលដែលស្តេចហង្សនោះហោះឆ្វែលពីលើទីក្រុង ទីក្រុងបារាណសីដែលមានទំហំ ១២ យោជន៍ ក៏ប្រែជាដូចជាត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយគម្របបាត្រ។ លុះកាលដែលទ្រង់ហោះឆ្វែលទៅៗ ក៏លេចចេញជាចន្លោះប្រហោងនៅទីនោះៗ។ ព្រះអង្គឯងក៏លេចរូបរាងដូចជាហង្សរាប់ពាន់ក្បាល។ ព្រះពោធិសត្វក៏បន្ថយល្បឿន ហើយហោះតម្រង់ទៅកាន់ព្រះរាជវាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ទតទៅឃើញ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ជវនហង្សដ៏ជាមិត្តសម្លាញ់របស់អញមកដល់ហើយតើ» ទើបទ្រង់បើកបង្អួច ហើយចាត់ចែងក្រាលនូវរតនបល្ល័ង្ក រួចទ្រង់ឈររង់ចាំមើល។ ព្រះពោធិសត្វក៏ចុះមកទុំនៅលើរតនបល្ល័ង្កនោះ។

อถสฺส ราชา สหสฺสปาเกน เตเลน ปกฺขนฺตรานิ มกฺเขตฺวา, มธุลาเช เจว มธุรปานกญฺจ อทาสิ. ตโต นํ กตปริโภคํ ‘‘สมฺม, กหํ อคมาสี’’ติ? ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ‘‘อถาหํ, มหาราช, ยาว มชฺฌนฺหิกา ชวิตฺวา – ‘นตฺถิ ชวิเตน อตฺโถ’ติ นิวตฺโต’’ติ อาจิกฺขิ. อถ ราชา อาห – ‘‘อหํ, สามิ, ตุมฺหากํ สูริเยน สทฺธึ ชวนเวคํ [Pg.209] ปสฺสิตุกาโม’’ติ. ทุกฺกรํ, มหาราช, น สกฺกา ตยา ปสฺสิตุนฺติ. เตน หิ, สามิ, สริกฺขกมตฺตมฺปิ ทสฺเสหีติ. อาม, มหาราช, ธนุคฺคเห สนฺนิปาเตหีติ. ราชา สนฺนิปาเตสิ. หํโส ตโต จตฺตาโร คเหตฺวา นครมชฺเฌ โตรณํ กาเรตฺวา อตฺตโน คีวาย ฆณฺฑํ ปิฬนฺธาเปตฺวา โตรณสฺส อุปริ นิสีทิตฺวา – ‘‘จตฺตาโร ชนา โตรณํ นิสฺสาย จตุทิสาภิมุขา เอเกกํ กณฺฑํ ขิปนฺตู’’ติ วตฺวา, สยํ ปฐมกณฺเฑเนว สทฺธึ อุปฺปติตฺวา, ตํ กณฺฑํ อคฺคเหตฺวาว, ทกฺขิณาภิมุขํ คตกณฺฑํ ธนุโต รตนมตฺตาปคตํ คณฺหิ. ทุติยํ ทฺวิรตนมตฺตาปคตํ, ตติยํ ติรตนมตฺตาปคตํ, จตุตฺถํ ภูมึ อปฺปตฺตเมว คณฺหิ. อถ นํ จตฺตาริ กณฺฑานิ คเหตฺวา โตรเณ นิสินฺนกาเลเยว อทฺทสํสุ. โส ราชานํ อาห – ‘‘ปสฺส, มหาราช, เอวํสีโฆ อมฺหากํ ชโว’’ติ. เอวํ โพธิสตฺเตเนว ชวนหํสกาเล ตานิ กณฺฑานิ อาหริตานีติ เวทิตพฺพานิ.

គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់លាបស្រឡាប់នូវចន្លោះស្លាបទាំងឡាយរបស់ស្ដេចហង្សនោះ ដោយប្រេងដែលគេរំងាស់មួយពាន់ដង ហើយបានប្រទាននូវលាជលាយទឹកឃ្មុំផង នូវទឹកភេសជ្ជៈដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ផង។ លុះស្ដេចហង្សនោះបរិភោគរួចហើយ ទើបព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «ម្នាលសម្លាញ់ អ្នកបានទៅក្នុងទីណា?»។ ស្ដេចហង្សនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះ រួចប្រាប់ថា «បពិត្រមហារាជ គ្រានោះ ខ្ញុំបានហោះទៅប្រណាំងនឹងព្រះអាទិត្យរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ក៏គិតថា "ការហោះប្រណាំងនេះ គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ" ទើបត្រឡប់មកវិញ»។ គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់ឃើញល្បឿននៃការហោះហើររបស់លោកម្ចាស់ ជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ស្ដេចហង្សតបថា «បពិត្រមហារាជ ការណ៍នេះធ្វើបានដោយកម្រណាស់ ព្រះអង្គមិនអាចមើលទាន់ឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញត្រឹមតែល្បឿនដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះចុះ»។ ស្ដេចហង្សពោលថា «បពិត្រមហារាជ យ៉ាងនោះចុះ សូមព្រះអង្គប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមកចុះ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមក។ លំដាប់នោះ ស្ដេចហង្សបានជ្រើសរើសយកខ្មាន់ធ្នូ ៤ នាក់ រួចឲ្យគេសង់ខ្លោងទ្វារនៅកណ្ដាលក្រុង ហើយយកកណ្ដឹងមកចងនឹងករបស់ខ្លួន រួចហើរទៅទុំនៅលើកំពូលខ្លោងទ្វារ ហើយបង្គាប់ថា «សូមអ្នកទាំង ៤ នាក់ ឈរផ្អែកនឹងខ្លោងទ្វារ បែរមុខទៅកាន់ទិសទាំង ៤ ហើយបាញ់ព្រួញម្នាក់មួយៗទៅ»។ ស្ដេចហង្សពោលដូច្នោះហើយ ក៏ហោះឡើងទៅជាមួយព្រួញទីមួយភ្លាម ដោយមិនទាន់ចាប់យកព្រួញនោះឡើយ ក៏ហោះទៅចាប់យកព្រួញដែលបាញ់ទៅទិសខាងត្បូង ដែលទើបតែចេញផុតពីធ្នូបានប្រហែលមួយហត្ថ។ ព្រួញទីពីរ ចាប់បានក្នុងចម្ងាយពីរហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបី ចាប់បានក្នុងចម្ងាយបីហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបួន ចាប់បានក្នុងខណៈដែលមិនទាន់ធ្លាក់ដល់ដីឡើយ។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទើបតែមើលឃើញស្ដេចហង្សនោះ កាលដែលហោះត្រឡប់មកទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ដោយកាន់យកព្រួញទាំង ៤ នោះមកជាមួយផង។ ស្ដេចហង្សនោះបានពោលនឹងព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គទតមើលចុះ ល្បឿនហោះហើររបស់ពួកយើងលឿនយ៉ាងនេះឯង»។ គប្បីជ្រាបថា ព្រួញទាំងឡាយនោះ គឺព្រះពោធិសត្វទ្រង់នាំមកយ៉ាងនេះ ក្នុងកាលដែលកើតជាជវនហង្ស។

ปุรโต ธาวนฺตีติ อคฺคโต ชวนฺติ. น ปเนตา สพฺพกาลํ ปุรโตว โหนฺติ, กทาจิ ปุรโต, กทาจิ ปจฺฉโต โหนฺติ. อากาสฏฺฐกวิมาเนสุ หิ อุยฺยานานิปิ โหนฺติ โปกฺขรณิโยปิ, ตา ตตฺถ นหายนฺติ, อุทกกีฬํ กีฬมานา ปจฺฉโตปิ โหนฺติ, เวเคน ปน คนฺตฺวา ปุน ปุรโตว ธาวนฺติ. อายุสงฺขาราติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตญฺหิ ตโต สีฆตรํ ขียติ. อรูปธมฺมานํ ปน เภโท น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ. ฉฏฺฐํ.

ពាក្យថា Purato dhāvantī បានដល់ ស្ទុះទៅខាងមុខ។ ប៉ុន្តែ ទេវតាទាំងឡាយនោះ មិនមែនរត់ទៅខាងមុខគ្រប់ពេលនោះទេ ជួនកាលទៅខាងមុខ ជួនកាលទៅខាងក្រោយ។ ព្រោះថា នៅក្នុងវិមានទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅលើអាកាស ក៏មានសួនច្បារ និងស្រះបោក្ខរណីដែរ ទេវតាទាំងឡាយនោះ កាលដែលងូតទឹក លេងកម្សាន្តក្នុងទឹកក្នុងទីនោះ ក៏ស្ថិតនៅខាងក្រោយខ្លះ ប៉ុន្តែ លុះហោះទៅដោយល្បឿនលឿន ក៏ត្រឡប់ទៅរត់ខាងមុខវិញដដែល។ ពាក្យថា Āyusaṅkhārā ទ្រង់សំដៅយក រូបជីវិតិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា រូបជីវិតិន្ទ្រិយនោះ តែងរលត់ទៅលឿនជាងល្បឿននោះទៅទៀត។ ចំណែកឯការបែកធ្លាយនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនអាចបញ្ញត្តិ (បង្ហាញឲ្យឃើញ) បានឡើយ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៦។

๗. อาณิสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីអាណិសូត្រ (អាណិសូត្រវណ្ណនា)

๒๒๙. สตฺตเม ทสารหานนฺติ เอวํนามกานํ ขตฺติยานํ. เต กิร สตโต ทสภาคํ คณฺหึสุ, ตสฺมา ‘‘ทสารหา’’ติ ปญฺญายึสุ. อานโกติ เอวํลทฺธนาโม มุทิงฺโค. หิมวนฺเต กิร มหากุฬีรทโห อโหสิ. ตตฺถ มหนฺโต กุฬีโร โอติณฺโณติณฺณํ หตฺถึ ขาทติ. อถ หตฺถี อุปทฺทุตา เอกํ กเรณุํ สกฺกรึสุ ‘‘อิมิสฺสา ปุตฺตํ นิสฺสาย อมฺหากํ โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ. สาปิ มเหสกฺขํ ปุตฺตํ วิชายิ. เต ตมฺปิ สกฺกรึสุ. โส วุทฺธิปฺปตฺโต มาตรํ ปุจฺฉิ, ‘‘กสฺมา มํ เอเต สกฺกโรนฺตี’’ติ? สา ตํ ปวตฺติมาจิกฺขิ. โส ‘‘กึ มยฺหํ กุฬีโร ปโหติ? เอถ คจฺฉามา’’ติ มหาหตฺถิปริวาโร [Pg.210] ตตฺถ คนฺตฺวา ปฐมเมว โอตริ. กุฬีโร อุทกสทฺเทเนว อาคนฺตฺวา ตํ อคฺคเหสิ. มหนฺโต กุฬีรสฺส อโฬ, โส ตํ อิโต วา เอตฺโต วา จาเลตุํ อสกฺโกนฺโต มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา วิรวิ. หตฺถิโน ‘‘ยํนิสฺสาย มยํ ‘โสตฺถิ ภวิสฺสตี’ติ อมญฺญิมฺหา, โส ปฐมตรํ คหิโต’’ติ ตโต ตโต ปลายึสุ.

២២៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ម៉ាត់ថា dasārahānaṃ បានដល់ ពួកក្សត្រដែលមាននាមយ៉ាងនេះ។ ឮថា ព្រះរាជាទាំងនោះ ទ្រង់យកចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ (១០ ភាគរយ) ពីទ្រព្យសម្បត្តិមួយរយភាគរបស់ប្រជាជន ហេតុនោះ ទើបប្រាកដនាមថា «ទសារហៈ»។ ម៉ាត់ថា Ānako គឺស្គរដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងព្រៃហេមពាន្ត មានស្រះក្ដាមធំមួយ។ ក្នុងស្រះនោះ មានក្ដាមយក្សមួយ តែងតែស៊ីដំរីទាំងឡាយណាដែលចុះទៅក្នុងទឹកនោះ។ គ្រានោះ ពួកដំរីដែលរងការយាយី បានធ្វើសក្ការៈចំពោះមេដំរីមួយ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងបានសេចក្ដីសុខ ព្រោះអាស្រ័យកូនរបស់មេដំរីនេះ»។ មេដំរីនោះក៏បានបង្កើតកូនដំរីមួយដែលមានបុណ្យបារមីច្រើន។ ពួកដំរីក៏បានធ្វើសក្ការៈចំពោះកូនដំរីនោះដែរ។ លុះកូនដំរីនោះធំដឹងក្ដីហើយ ក៏សួរមាតាថា «ហេតុអ្វីបានជាដំរីទាំងឡាយនេះ ធ្វើសក្ការៈចំពោះខ្ញុំ?»។ មាតាក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់កូន។ កូនដំរីនោះពោលថា «ក្ដាមនោះ តើអាចធ្វើអ្វីខ្ញុំបាន? មកចុះ ពួកយើងទៅទីនោះ» រួចក៏មានហ្វូងដំរីជាបរិវារហែហម ធ្វើដំណើរទៅកាន់ស្រះនោះ ហើយចុះទៅក្នុងទឹកមុនគេបង្អស់។ ក្ដាមយក្សឮតែសូរទឹក ក៏មកចាប់ដំរីនោះភ្លាម។ ដង្កៀបរបស់ក្ដាមនោះធំណាស់ ដំរីនោះមិនអាចរើខ្លួនទៅខាងនេះ ឬខាងនោះបានឡើយ ក៏លូកប្រមោយទៅក្នុងមាត់ រួចស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកដំរីទាំងឡាយគិតថា «ដំរីដែលពួកយើងសង្ឃឹមថា នឹងបានសេចក្ដីសុខដោយសារនោះ ឥឡូវត្រូវក្ដាមចាប់បានមុនគេបង្អស់ទៅហើយ» ក៏នាំគ្នារត់គេចខ្លួនទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ។

อถสฺส มาตา อวิทูเร ฐตฺวา ‘‘มยํ ถลนาคา, ตุมฺเห อุทกนาคา นาม, นาเคหิ นาโค น วิเหเฐตพฺโพ’’ติ กุฬีรํ ปิยวจเนน วตฺวา อิมํ คาถมาห –

គ្រានោះ មាតារបស់ដំរីនោះ ឈរនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ហើយពោលលួងលោមនឹងក្ដាមដោយពាក្យជាទីស្រឡាញ់ថា «ពួកយើងជាដំរីគោក (ថលនាគ) ចំណែកអ្នកទាំងឡាយឈ្មោះថាជាដំរីទឹក (ឧទកនាគ) ធម្មតាដំរីទឹក មិនគួរយាយីដំរីគោកឡើយ» រួចក៏ពោលគាថានេះថា៖

‘‘เย กุฬีรา สมุทฺทสฺมึ, คงฺคาย ยมุนาย จ;

เตสํ ตฺวํ วาริโช เสฏฺโฐ, มุญฺจ โรทนฺติยา ปช’’นฺติ.

«ក្ដាមទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងមហាសមុទ្រ ក្នុងទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនា បណ្ដាក្ដាមទាំងនោះ អ្នកជាសត្វទឹកដ៏ប្រសើរបំផុត សូមអ្នកដោះលែងកូនរបស់ខ្ញុំ ដែលកំពុងយំទន្ទឹងនេះទៅចុះ»។

มาตุคามสทฺโท นาม ปุริเส โขเภตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา โส คหณํ สิถิลมกาสิ. หตฺถิโปโต เวเคน อุโภ ปาเท อุกฺขิปิตฺวา ตํ ปิฏฺฐิยํ อกฺกมิ. สห อกฺกมนา ปิฏฺฐิ มตฺติกภาชนํ วิย ภิชฺชิ. อถ นํ ทนฺเตหิ วิชฺฌิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ถเล ฉฑฺเฑตฺวา ตุฏฺฐรวํ รวิ. อถ นํ หตฺถี อิโต จิโต จ อาคนฺตฺวา มทฺทึสุ. ตสฺส เอโก อโฬ ปฏิกฺกมิตฺวา ปติ, ตํ สกฺโก เทวราชา คเหตฺวา คโต.

ធម្មតាសំឡេងរបស់ស្ត្រី (មាតុគ្រាម) តែងតែញ៉ាំងចិត្តបុរសឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ក្ដាមនោះក៏បានបន្ធូរការក្ដោបដង្កៀបរបស់ខ្លួន។ កូនដំរីក៏បានលើកជើងទាំងពីរឡើងដោយល្បឿនលឿន រួចជាន់ទៅលើខ្នងរបស់ក្ដាមនោះ។ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម ស្នូកខ្នងរបស់ក្ដាមក៏បែកខ្ទេចដូចជាក្អមដីឥដ្ឋ។ លំដាប់នោះ ដំរីបានយកភ្លុកចាក់ទម្លុះ រួចលើកគ្រវែងទៅលើគោក ហើយបន្លឺសំឡេងស្រែកដោយសេចក្ដីត្រេកអរ។ គ្រានោះ ពួកដំរីទាំងឡាយក៏រត់មកពីទីនេះទីនោះ ហើយនាំគ្នាជាន់ឈ្លីក្ដាមនោះថែមទៀត។ ដង្កៀបម្ខាងរបស់ក្ដាមនោះបានរបូតធ្លាក់ទៅ ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជក៏បានយកដង្កៀបនោះទៅ។

อิตโร ปน อโฬ วาตาตเปน สุกฺขิตฺวา ปกฺกลาขารสวณฺโณ อโหสิ, โส เทเว วุฏฺเฐ อุทโกเฆน วุยฺหนฺโต ทสภาติกานํ ราชูนํ อุปริโสเต ชาลํ ปสาราเปตฺวา คงฺคาย กีฬนฺตานํ อาคนฺตฺวา ชาเล ลคฺคิ. เต กีฬาปริโยสาเน ชาลมฺหิ อุกฺขิปิยมาเน ตํ ทิสฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘กึ เอต’’นฺติ? ‘‘กุฬีรอโฬ สามี’’ติ. ‘‘น สกฺกา เอส อาภรณตฺถาย อุปเนตุํ, ปริโยนนฺธาเปตฺวา เภรึ กริสฺสามา’’ติ? ปริโยนนฺธาเปตฺวา ปหรึสุ. สทฺโท ทฺวาทสโยชนํ นครํ อวตฺถริ. ตโต อาหํสุ – ‘‘น สกฺกา อิทํ ทิวเส ทิวเส วาเทตุํ, ฉณทิวสตฺถาย มงฺคลเภรี โหตู’’ติ มงฺคลเภรึ อกํสุ. ตสฺมึ วาทิเต มหาชโน อนฺหายิตฺวา อปิฬนฺธิตฺวา หตฺถิยานาทีนิ อารุยฺห สีฆํ สนฺนิปตนฺติ. อิติ มหาชนํ ปกฺโกสิตฺวา วิย อาเนตีติ อานโก ตฺเววสฺส นามํ อโหสิ.

ចំណែកឯដង្កៀបម្ខាងទៀត ត្រូវខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃស្ងួតទៅ ក៏មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្តដែលគេរំងាស់ឆ្អិនហើយ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ក៏ត្រូវខ្សែទឹកហូរនាំយកទៅ ទើបទៅទើសនឹងសំណាញ់របស់ពួកព្រះរាជា ១០ អង្គជាបងប្អូន ដែលឲ្យគេលាតសំណាញ់នៅខាងលើខ្សែទឹក ក្នុងខណៈដែលកំពុងលេងកម្សាន្តក្នុងទន្លេគង្គា។ លុះចប់ការលេងកម្សាន្តហើយ កាលដែលគេលើកសំណាញ់ឡើង ពួកព្រះរាជាបានទតឃើញដង្កៀបនោះ ក៏សួរថា «តើនេះជាអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នេះជាដង្កៀបក្ដាម»។ ព្រះរាជាទាំងឡាយត្រាស់ថា «ដង្កៀបនេះ មិនអាចយកទៅធ្វើជាគ្រឿងអលង្ការបានឡើយ ពួកយើងនឹងយកស្បែកមកពាសធ្វើជាស្គរវិញ» រួចក៏ឲ្យគេពាសស្បែកហើយទះវាយមើល។ សំឡេងស្គរនោះបានឮខ្ចរខ្ចាយគ្របដណ្ដប់ពេញទីក្រុងទំហំ ១២ យោជន៍។ ក្រោយមក ពួកព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ស្គរនេះ មិនអាចវាយរាល់ថ្ងៃបានឡើយ គួរទុកជាស្គរមង្គល (មង្គលភេរី) សម្រាប់វាយក្នុងថ្ងៃបុណ្យទានចុះ» រួចក៏ធ្វើជាស្គរមង្គលទៅ។ កាលបើគេវាយស្គរនោះ ពួកមហាជនទោះបីជាមិនទាន់បានងូតទឹក មិនទាន់បានសៀតផ្កា ក៏ប្រញាប់ប្រញាល់ឡើងជិះដំរី ជិះរទេះជាដើម មកជួបជុំគ្នាភ្លាមៗ។ ស្គរនោះ តែងតែនាំមកនូវពួកមហាជន ហាក់ដូចជាស្រែកហៅយ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ស្គរនោះទើបមាននាមថា «អាណកៈ» (ស្គរហៅមនុស្ស)។

อญฺญํ [Pg.211] อาณึ โอทหึสูติ อญฺญํ สุวณฺณรชตาทิมยํ อาณึ ฆฏยึสุ. อาณิสงฺฆาโฏว อวสิสฺสีติ สุวณฺณาทิมยานํ อาณีนํ สงฺฆาฏมตฺตเมว อวเสสํ อโหสิ. อถสฺส ทฺวาทสโยชนปฺปมาโณ สทฺโท อนฺโตสาลายมฺปิ ทุกฺเขน สุยฺยิตฺถ.

ពាក្យថា Aññaṃ āṇiṃ odahiṃsu សេចក្ដីថា គេបានញាត់នូវចន្ទាសផ្សេងទៀត ដែលធ្វើដោយមាស និងប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Āṇisaṅghāṭova avasissī សេចក្ដីថា សល់តែបំណែកចន្ទាសដែលធ្វើដោយមាសជាដើមនោះប៉ុណ្ណោះ។ គ្រានោះ សំឡេងស្គរដែលធ្លាប់ឮទៅដល់ ១២ យោជន៍នោះ សូម្បីតែនៅក្នុងរោងស្គរ ក៏ឮដោយលំបាកទៅហើយ។

คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย). โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา. สุญฺญตปฺปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา สํขิตฺตสํยุตฺตสทิสา. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิกตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสิสฺสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สวนสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สามเณรทหรภิกฺขุมาตุคามมหาคหปติกาทโย ‘‘เอส ธมฺมกถิโก’’ติ สนฺนิปติตฺวา โสตุกามา ภวิสฺสนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตถาคตภาสิตา สุตฺตนฺตา อนุคฺคยฺหมานา อนฺตรธายนฺติ, ตสฺมา. สตฺตมํ.

ពាក្យថា Gambhīrā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃព្រះបាលី ដូចជាសល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Gambhīratthā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃអត្ថ ដូចជាមហាវេទល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Lokuttarā គឺសំដែងនូវអត្ថដ៏ជាលោកុត្តរៈ។ ពាក្យថា Suññatappaṭisaṃyuttā គឺសំដែងតែសភាវធម៌ដែលសូន្យចាកសត្វបុគ្គល ដូចជាសំខិត្តសំយុត្តសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ សេចក្ដីថា គួររៀន និងគួរស្វាធ្យាយ។ ពាក្យថា Kavikatā គឺដែលពួកកវីតែងឡើង។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (កាវេយ្យា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា Cittakkharā គឺមានអក្សរដ៏វិចិត្រ។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (ចិត្តព្យញ្ជនា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង。 ពាក្យថា Bāhirakā គឺនៅខាងក្រៅព្រះសាសនា។ ពាក្យថា Sāvakabhāsitā គឺដែលពួកសាវ័ករបស់គ្រូក្រៅសាសនាទាំងនោះពោលទុក។ ពាក្យថា Sussūsissantī សេចក្ដីថា ពួកសាមណេរ ភិក្ខុខ្ចី ស្រីៗ និងមហាគហបតីជាដើម នឹងមានចិត្តត្រេកអរដោយភាពវិចិត្រនៃអក្សរផង ដោយភាពបរិបូណ៌នៃសូរសព្ទផង ហើយនឹងមកជួបជុំគ្នាដោយគិតថា «លោកម្ចាស់អង្គនេះ ជាធម្មកថិក» ព្រោះចង់ស្ដាប់ធម៌។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលជាព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើគ្មានអ្នករៀនសូត្រទ្រទ្រង់ទុកទេ តែងតែអន្តរធានបាត់បង់ទៅ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៧។

๘. กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីកលិង្គរសូត្រ (កលិង្គរសូត្រវណ្ណនា)

๒๓๐. อฏฺฐเม กลิงฺครูปธานาติ กลิงฺครฆฏิกํ สีสูปธานญฺเจว ปาทูปธานญฺจ กตฺวา. อปฺปมตฺตาติ สิปฺปุคฺคหเณ อปฺปมตฺตา. อาตาปิโนติ อุฏฺฐานวีริยาตาเปน ยุตฺตา. อุปาสนสฺมินฺติ สิปฺปานํ อภิโยเค อาจริยานญฺจ ปยิรุปาสเน. เต กิร ตทา ปาโตว อุฏฺฐาย สิปฺปสาลํ คจฺฉนฺติ, ตตฺถ สิปฺปํ อุคฺคเหตฺวา สชฺฌายาทีหิ อภิโยคํ กตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ยาคุปานาย คจฺฉนฺติ. ยาคุํ ปิวิตฺวา ปุน สิปฺปสาลํ คนฺตฺวา สิปฺปํ คณฺหิตฺวา สชฺฌายํ กโรนฺตา ปาตราสาย คจฺฉนฺติ. กตปาตราสา สมานา ‘‘มา ปมาเทน จิรํ นิทฺโทกฺกมนํ อโหสี’’ติ ขทิรฆฏิกาสุ สีเส จ ปาเท จ อุปทหิตฺวา โถกํ นิปชฺชิตฺวา ปุน สิปฺปสาลํ คนฺตฺวา สิปฺปํ คเหตฺวา สชฺฌายนฺติ. สายํ สชฺฌายํ กโรนฺตา จ เคหํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาสา ปฐมยามํ สชฺฌายํ กตฺวา สยนกาเล ตเถว กลิงฺครํ [Pg.212] อุปธานํ กตฺวา สยนฺติ. เอวํ เต อกฺขณเวธิโน วาลเวธิโน จ อเหสุํ. อิทํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

២៣០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ម៉ាត់ថា kaliṅgarūpadhānā សេចក្ដីថា យកកំទេចឈើ ឬកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយក្បាលផង ជាខ្នើយកើយជើងផង។ ម៉ាត់ថា Appamattā គឺមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងការរៀនសូត្រសិល្បសាស្ត្រ។ ម៉ាត់ថា Ātāpino គឺប្រកបដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ក្លៀវក្លា។ ម៉ាត់ថា Upāsanasmiṃ គឺក្នុងការខិតខំប្រឹងប្រែងរៀនសិល្បៈ និងការចូលទៅអង្គុយជិតបម្រូគ្រូអាចារ្យទាំងឡាយ។ ឮថា ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ ក្នុងកាលនោះ តែងតែក្រោកពីព្រលឹម រួចទៅកាន់សាលាសិល្បៈ រៀនសូត្រសិល្បៈក្នុងទីនោះ ហើយខិតខំប្រឹងប្រែងស្វាធ្យាយជាដើម រួចលុបលាងមុខ ហើយទៅផឹកបបរ។ លុះផឹកបបររួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ រៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយ រួចទើបទៅសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក។ លុះសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចហើយ ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរដោយសេចក្ដីធ្វេសប្រហែសឡើយ» ទើបយកកំណាត់ឈើខ្នុរ ឬឈើគគីរ (ឈើខ្លឹម) មកកើយក្បាល និងកើយជើង រួចសម្រាន្តបន្តិចបន្តួច ហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ ដើម្បីរៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយតទៅទៀត។ លុះដល់ពេលល្ងាច ក្រោយពីស្វាធ្យាយរួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅដំណាក់វិញ សោយព្រះស្ងោយពេលល្ងាចរួច ក៏ស្វាធ្យាយធម៌អស់យាមដំបូង (បឋមយាម) លុះដល់ពេលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តដូចកាលពីថ្ងៃដដែល។ ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ បានក្លាយជាខ្មាន់ធ្នូដែលបាញ់ឆាប់រហ័សដូចផ្លេកបន្ទោរ (អក្ខណវេធី) និងបាញ់ត្រូវសរសៃសក់ (វាលវេធី) ដោយការអនុវត្តយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្ដីនោះឯង។

โอตารนฺติ วิวรํ. อารมฺมณนฺติ ปจฺจยํ. ปธานสฺมินฺติ ปธานภูมิยํ วีริยํ กุรุมานา. ปฐมโพธิยํ กิร ภิกฺขู ภตฺตกิจฺจํ กตฺวาว กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺติ. เตสํ มนสิกโรนฺตานํเยว สูริโย อตฺถํ คจฺฉติ. เต นฺหายิตฺวา ปุน จงฺกมํ โอตริตฺวา ปฐมยามํ จงฺกมนฺติ. ตโต ‘‘มา จิรํ นิทฺทายิมฺหา’’ติ สรีรทรถวิโนทนตฺถํ นิปชฺชนฺตา กฏฺฐขณฺฑํ อุปทหิตฺวา นิปชฺชนฺติ, เต ปุน ปจฺฉิมยาเม วุฏฺฐาย จงฺกมํ โอตรนฺติ. เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. อยมฺปิ ทีโป ติณฺณํ ราชูนํ กาเล เอกฆณฺฑินิคฺโฆโส เอกปธานภูมิ อโหสิ. นานามุเข ปหฏฆณฺฑิ ปิลิจฺฉิโกฬิยํ โอสรติ, กลฺยาณิยํ ปหฏฆณฺฑิ นาคทีเป โอสรติ. ‘‘อยํ ภิกฺขุ ปุถุชฺชโน, อยํ ปุถุชฺชโน’’ติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ อโหสิ. เอกทิวสํ สพฺเพ อรหนฺโตว อเหสุํ. ตสฺมาติ ยสฺมา กลิงฺครูปธานานํ มาโร อารมฺมณํ น ลภติ, ตสฺมา. อฏฺฐมํ.

ម៉ាត់ថា Otāraṃ គឺចន្លោះ (ឱកាស)។ ម៉ាត់ថា Ārammaṇaṃ គឺបច្ច័យ (ហេតុ)។ ម៉ាត់ថា Padhānasmiṃ គឺការធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងទីតាំងនៃសេចក្ដីព្យាយាម (កន្លែងចម្រើនកម្មដ្ឋាន)។ ឮថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុទាំងឡាយ លុះធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ តែងតែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលដែលលោកកំពុងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនោះ ព្រះអាទិត្យក៏លិចទៅ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ងូតទឹកហើយ ក៏ចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រម ដើរចង្ក្រមអស់បឋមយាម។ បន្ទាប់មក ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរឡើយ» ដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្ដីនឿយហត់នៃរាងកាយ កាលដែលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកកើយក្បាល រួចសម្រាន្តទៅ លុះដល់បច្ឆិមយាម ក៏ក្រោកឡើងចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រមវិញ។ ពាក្យក្នុងអដ្ឋកថាចាស់ ពោលសំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះឯង។ សូម្បីតែកោះលង្កានេះ (តម្ពបណ្ណិទ្វីប) ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជា ៣ ព្រះអង្គ ក៏ធ្លាប់មានសំឡេងកណ្ដឹងតែមួយ និងមានទីតាំងចម្រើនកម្មដ្ឋានតែមួយដែរ។ សំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តមួយ នាទិសខាងលិចនៃក្រុងអនុរាធបុរៈ តែងឮទៅដល់ទីប្រជុំជនវិលិច្ឆិកោលិយៈ ឯសំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តកល្យាណី តែងឮទៅដល់កោះនាគទ្វីប។ ក្នុងកាលនោះ គេត្រូវចង្អុលដៃបង្ហាញថា «ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន» ព្រោះរកបានដោយកម្រ។ ថ្ងៃមួយ ភិក្ខុទាំងអស់ក្នុងកោះនោះ សុទ្ធតែជាព្រះអរហន្តទាំងអស់។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែមារមិនបាននូវឱកាស (អារម្មណ៍) ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានកំណាត់ឈើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តឡើយ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៨។

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីនាគសូត្រ (នាគសូត្រវណ្ណនា)

๒๓๑. นวเม อติเวลนฺติ อติกฺกนฺตเวลํ กาลํ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ กาลํ. กิมงฺคํ ปนาหนฺติ อหํ ปน กึการณา น อุปสงฺกมิสฺสามิ? ภิสมุฬาลนฺติ ภิสญฺเจว มุฬาลญฺจ. อพฺพุเหตฺวาติ อุทฺธริตฺวา. ภิงฺกจฺฉาปาติ หตฺถิโปตกา. เต กิร อภิณฺหํ ภิงฺการสทฺทํ กโรนฺติ, ตสฺมา ภิงฺกจฺฉาปาติ วุจฺจนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ ปสนฺเนหิ กตฺตพฺพาการํ กโรนฺติ, จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ. ธมฺมํ ภาสนฺตีติ เอกํ ทฺเว ชาตกานิ วา สุตฺตนฺเต วา อุคฺคณฺหิตฺวา อสมฺภินฺเนน สเรน ธมฺมํ เทเสนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ เตสํ ตาย เทสนาย ปสนฺนา คิหี ปจฺจเย เทนฺติ. เนว วณฺณาย โหติ น พลายาติ เนว คุณวณฺณาย, น ญาณพลาย โหติ, คุณวณฺเณ ปน ปริหายนฺเต สรีรวณฺโณปิ สรีรพลมฺปิ ปริหายติ, ตสฺมา สรีรสฺส เนว วณฺณาย น พลาย โหติ. นวมํ.

២៣១. នៅក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា ativelanti សំដៅលើ កាលដែលកន្លងហួសវេលា កាលដែលកន្លងហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា kimaṅgaṃ panāhanti សំដៅលើ ចុះហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំមិនចូលទៅជិត? ពាក្យថា bhisamuḷālanti សំដៅលើ ក្រអៅឈូក និងមើមឈូក។ ពាក្យថា abbuhetvāti ប្រែថា ដកឡើងហើយ។ ពាក្យថា bhiṅkacchāpāti សំដៅលើ កូនដំរីទាំងឡាយ។ ឮថា កូនដំរីទាំងឡាយនោះ តែងធ្វើសំឡេងស្រែក (ភិង្ការសព្ទ) ជាប្រចាំ ហេតុនោះ ទើបហៅថា bhiṅkacchāpā។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ ធ្វើនូវអាការៈដែលគួរធ្វើដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការប្រគេនបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា dhammaṃ bhāsantīti សំដៅលើ រៀនយកជាតក ឬសូត្រមួយ ឬពីរ ហើយសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងមិនបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ គ្រហស្ថទាំងឡាយដែលជ្រះថ្លានឹងការសម្តែងធម៌នោះរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ក៏ប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា neva vaṇṇāya hoti na balāyāti សំដៅលើ មិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរគឺគុណធម៌ មិនមែនដើម្បីកម្លាំងគឺប្រាជ្ញាទេ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើគុណធម៌សាបសូន្យទៅ សូម្បីពណ៌សម្បុរកាយ និងកម្លាំងកាយក៏សាបសូន្យទៅដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរ និងកម្លាំងនៃរាងកាយឡើយ។ សូត្រទី៩ ចប់។

๑๐. พิฬารสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអំពីពិឡារសូត្រ

๒๓๒. ทสเม [Pg.213] สนฺธิสมลสํกฏีเรติ เอตฺถ สนฺธีติ ภินฺนฆรานํ สนฺธิ, สมโลติ คามโต คูถนิกฺขมนมคฺโค, สํกฏีรนฺติ สงฺการฏฺฐานํ. มุทุมูสินฺติ มุทุกํ มูสิกํ. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ เทสนา ปญฺญายติ. ทสมํ.

២៣២. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ត្រង់ពាក្យថា sandhisamalasaṅkaṭīre នេះ ពាក្យថា sandhi សំដៅលើ ចន្លោះផ្ទះដែលបាក់បែក ពាក្យថា samalo សំដៅលើ ផ្លូវបង្ហូរលាមកចេញពីភូមិ ពាក្យថា saṅkaṭīraṃ សំដៅលើ គំនរសម្រាម។ ពាក្យថា mudumūsiṃ សំដៅលើ កូនកណ្តុរដែលមានសាច់ទន់។ ពាក្យថា vuṭṭhānaṃ paññāyatīti សំដៅលើ ការសម្តែងអាបត្តិ តែងប្រាកដ។ សូត្រទី១០ ចប់។

๑๑. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាអំពីសិង្គាលសូត្រ

๒๓๓. เอกาทสเม เยน เยน อิจฺฉตีติ โส ชรสิงฺคาโล อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเน อิริยาปถกปฺปเนน สีตวาตูปวายเนน จ อนฺตรนฺตรา จิตฺตสฺสาทมฺปิ ลภตีติ ทสฺเสติ. สกฺยปุตฺติยปฏิญฺโญติ อิทํ เทวทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ เอตฺตกมฺปิ จิตฺตสฺสาทํ อนาคเต อตฺตภาเว น ลภิสฺสตีติ. เอกาทสมํ.

២៣៣. នៅក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា yenayena icchatī ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា សត្វចចកចាស់នោះ តែងបាននូវសេចក្តីសប្បាយចិត្តខ្លះក្នុងចន្លោះៗ ដោយការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ និងដោយការត្រូវខ្យល់ត្រជាក់បក់មក ក្នុងកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាចង់បាន។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiñño នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើព្រះទេវទត្ត។ ព្រោះថា ព្រះទេវទត្តនោះ សូម្បីតែសេចក្តីសប្បាយចិត្តត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏នឹងមិនបានឡើយក្នុងអត្តភាពខាងមុខ។ សូត្រទី១១ ចប់។

๑๒. ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពណ៌នាអំពីទុតិយសិង្គាលសូត្រ

๒๓๔. ทฺวาทสเม กตญฺญุตาติ กตชานนํ. กตเวทิตาติ กตวิเสสชานนํ. ตตฺริทํ ชรสิงฺคาลสฺส กตญฺญุตาย วตฺถุ – สตฺต กิร ภาตโร เขตฺตํ กสนฺติ. เตสํ สพฺพกนิฏฺโฐ เขตฺตปริยนฺเต ฐตฺวา คาโว รกฺขติ. อเถกํ ชรสิงฺคาลํ อชคโร คณฺหิ, โส ตํ ทิสฺวา ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา วิสฺสชฺชาเปสิ. อชคโร สิงฺคาลํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตเมว คณฺหิ. สิงฺคาโล จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ อิมินา ชีวิตํ ทินฺนํ, อหมฺปิ อิมสฺส ทสฺสามี’’ติ ยาคุฆฏสฺส อุปริ ฐปิตํ วาสึ มุเขน ฑํสิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. อิตเร ภาตโร ทิสฺวา, ‘‘สิงฺคาโล วาสึ หรตี’’ติ อนุพนฺธึสุ. โส เตหิ ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา วาสึ ตสฺส สนฺติเก ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. อิตเร อาคนฺตฺวา กนิฏฺฐํ อชคเรน คหิตํ ทิสฺวา วาสิยา อชครํ ฉินฺทิตฺวา ตํ คเหตฺวา อคมํสุ. เอวํ ชรสิงฺคาเล สิยา ยา กาจิ กตญฺญุตา กตเวทิตา. สกฺยปุตฺติยปฏิญฺเญติ อิทมฺปิ เทวทตฺตสฺส อาจารเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ทฺวาทสมํ.

២៣៤. នៅក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា kataññutā សំដៅលើ ការដឹងនូវឧបការៈដែលគេធ្វើហើយ។ ពាក្យថា kataveditā សំដៅលើ ការដឹងនូវគុណដែលគេធ្វើហើយជាពិសេស។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជារឿងរ៉ាវនៃសេចក្តីកតញ្ញូរបស់សត្វចចកចាស់៖ ឮថា មានបងប្អូនប្រុស ៧ នាក់ កំពុងភ្ជួរស្រែ។ ក្នុងចំណោមបងប្អូនទាំងនោះ ប្អូនពៅគេបង្អស់ ឈរចាំមើលហ្វូងគោនៅឯជាយស្រែ។ គ្រានោះ មានពស់ថ្លាន់មួយបានរួតព័ទ្ធសត្វចចកចាស់មួយក្បាល ប្អូនពៅនោះឃើញដូច្នោះ ក៏យកដំបងវាយពស់ថ្លាន់នោះឱ្យលែងចចក។ ពស់ថ្លាន់លែងចចកហើយ ក៏ត្រឡប់មករួតព័ទ្ធប្អូនពៅនោះវិញ។ ចចកគិតថា «ក្មេងប្រុសនេះបានផ្តល់ជីវិតដល់យើង យើងក៏ត្រូវផ្តល់ជីវិតដល់គេវិញដែរ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ខាំពូថៅដែលគេដាក់នៅលើឆ្នាំងបបរ រត់ទៅជិតក្មេងប្រុសនោះ។ ពួកបងប្រុសឯទៀតឃើញចចកខាំពូថៅរត់ទៅ ក៏ដេញតាម។ ចចកដឹងថាពួកបងប្រុសឃើញខ្លួនហើយ ក៏ទម្លាក់ពូថៅចោលនៅជិតក្មេងប្រុសនោះ រួចរត់គេចខ្លួនទៅ។ ពួកបងប្រុសមកដល់ ឃើញប្អូនពៅត្រូវពស់ថ្លាន់រួតព័ទ្ធ ក៏យកពូថៅនោះកាប់ពស់ថ្លាន់ដាច់ រួចជួយប្អូនពៅនាំត្រឡប់មកវិញ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែសត្វចចកចាស់ ក៏នៅមានសេចក្តីកតញ្ញូកតវេទិតាខ្លះដែរ។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiññeti នេះ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅលើ can អាចារៈរបស់ព្រះទេវទត្តដែរ។ សូត្រទី១២ ចប់។

โอปมฺมสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីឱបម្មសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๑๐. ภิกฺขุสํยุตฺตํ

១០. ភិក្ខុសំយុត្ត

๑. โกลิตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីកោលិតសូត្រ

๒๓๕. ภิกฺขุสํยุตฺตสฺส [Pg.214] ปฐเม, อาวุโสติ สาวกานํ อาลาโป. พุทฺธา หิ ภควนฺโต สาวเก อาลปนฺตา, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อาลปนฺติ, สาวกา ปน ‘‘พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมา’’ติ, ‘‘อาวุโส’’ติ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ ภณนฺติ. พุทฺเธหิ จ อาลปิเต ภิกฺขุสงฺโฆ, ‘‘ภนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทติ สาวเกหิ, ‘‘อาวุโส’’ติ. อยํ วุจฺจตีติ ยสฺมา ทุติยชฺฌาเน วิตกฺกวิจารา นิรุชฺฌนฺติ, เยสํ นิโรธา สทฺทายตนํ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา ยเทตํ ทุติยํ ฌานํ นาม, อยํ วุจฺจติ ‘‘อริยานํ ตุณฺหีภาโว’’ติ. อยเมตฺถ โยชนา. ‘‘ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ เอตฺถ ปน กมฺมฏฺฐานมนสิกาโรปิ ปฐมชฺฌานาทีนิปิ อริโย ตุณฺหีภาโวตฺเวว สงฺขํ คตานิ.

២៣៥. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃភិក្ខុសំយុត្ត ពាក្យថា āvuso ជាពាក្យសម្រាប់ហៅរកគ្នារបស់ពួកសាវក។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ កាលទ្រង់ហៅរកពួកសាវក តែងត្រាស់ហៅថា «bhikkhave» ចំណែកពួកសាវកគិតថា «យើងកុំស្មើនឹងព្រះពុទ្ធឡើយ» ទើបពោលពាក្យថា «āvuso» មុន រួចទើបពោលពាក្យថា «bhikkhave» តាមក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «bhante» កាលបើពួកសាវកហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «āvuso»។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati សំដៅលើ ព្រោះហេតុតែក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្កៈ និងវិចារៈរលត់ទៅ ព្រោះការរលត់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះ សទ្ទាយតនៈក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ទុតិយជ្ឈានឯណាដែលមាន នេះទើបហៅថា «ariyānaṃ tuṇhībhāvo»។ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា «dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo» នេះ សូម្បីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី បឋមជ្ឈានជាដើមក្តី ក៏រាប់ថាជា «ការស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ» ដូចគ្នា។

วิตกฺกสหคตาติ วิตกฺการมฺมณา. สญฺญามนสิการาติ สญฺญา จ มนสิกาโร จ. สมุทาจรนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. เถรสฺส กิร ทุติยชฺฌานํ น ปคุณํ. อถสฺส ตโต วุฏฺฐิตสฺส วิตกฺกวิจารา น สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ. อิจฺจสฺส ทุติยชฺฌานมฺปิ สญฺญามนสิการาปิ หานภาคิยาว อเหสุํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สณฺฐเปหีติ สมฺมา ฐเปหิ. เอโกทิภาวํ กโรหีติ เอกคฺคํ กโรหิ. สมาทหาติ สมฺมา อาทห อาโรเปหิ. มหาภิญฺญตนฺติ ฉฬภิญฺญตํ. สตฺถา กิร อิมินา อุปาเยน สตฺต ทิวเส เถรสฺส หานภาคิยํ สมาธึ วฑฺเฒตฺวา เถรํ ฉฬภิญฺญตํ ปาเปสิ. ปฐมํ.

ពាក្យថា vitakkasahagatā សំដៅលើ មានវិតក្កៈជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា saññāmanasikārā សំដៅលើ សញ្ញា និងមនសិការៈ។ ពាក្យថា samudācaranti សំដៅលើ ប្រព្រឹត្តទៅ។ ឮថា ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ មិនទាន់ស្ទាត់ជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈានឡើយ។ គ្រានោះ កាលលោកចេញចាកទុតិយជ្ឈាននោះហើយ វិតក្កៈ និងវិចារៈមិនបានប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់ឡើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីទុតិយជ្ឈានក្តី សញ្ញានិងមនសិការៈក្តី របស់លោក ក៏ជាធម៌មានចំណែកខាងសាបសូន្យទៅវិញ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា saṇṭhapehi សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ។ ពាក្យថា ekodibhāvaṃ karohi សំដៅលើ ធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា samādaha សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ គឺលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍កម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា mahābhiññataṃ សំដៅលើ ភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងសមាធិដែលមានចំណែកខាងសាបសូន្យរបស់ព្រះថេរៈឱ្យចម្រើនឡើង ដោយឧបាយនេះ អស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ រួចទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឱ្យសម្រេចនូវភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ សូត្រទី១ ចប់។

๒. อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាអំពីឧបតិស្សសូត្រ

๒๓๖. ทุติเย อตฺถิ นุ โข ตํ กิญฺจิ โลกสฺมินฺติ อิทํ อติอุฬารมฺปิ สตฺตํ วา สงฺขารํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺถุปิ โขติ อิทํ ยสฺมา อานนฺทตฺเถรสฺส สตฺถริ อธิมตฺโต ฉนฺโท จ เปมญฺจ, ตสฺมา ‘‘กึ นุ โข อิมสฺส เถรสฺส สตฺถุ วิปริณาเมนปิ โสกาทโย นุปฺปชฺเชยฺยุ’’นฺติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉติ? ทีฆรตฺตนฺติ สูกรขตเลณทฺวาเร ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺตํ เทสิตทิวสโต ปฏฺฐาย อติกฺกนฺตกาลํ สนฺธายาห. ตสฺมิญฺหิ [Pg.215] ทิวเส เถรสฺส อิเม วฏฺฏานุคตกิเลสา สมูหตาติ. ทุติยํ.

២៣៦. នៅក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ពាក្យថា atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ នេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរពោលសំដៅលើសត្វ ឬសង្ខារ ទោះបីជាឧត្តុង្គឧត្តមបំផុតក៏ដោយ។ ពាក្យថា satthupi kho នេះ សួរដើម្បីចង់ដឹងថា «ព្រោះព្រះអានន្ទត្ថេរមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះព្រះសាស្តា តើសេចក្តីសោកជាដើមនឹងមិនកើតឡើងដល់ព្រះថេរៈនេះទេឬ សូម្បីតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រែប្រួលទៅ?»។ ពាក្យថា dīgharattaṃ ព្រះថេរៈពោលសំដៅលើកាលវេលាដែលកន្លងទៅ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅឯទ្វារគុហាសូករខត។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃនោះ ពួកកិលេសដែលនាំទៅកាន់វដ្តៈទាំងនេះ ត្រូវបានព្រះថេរៈកម្ចាត់បង់អស់ហើយ។ សូត្រទី២ ចប់។

๓. ฆฏสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាអំពីឃដសូត្រ

๒๓๗. ตติเย เอกวิหาเรติ เอกสฺมึ คพฺเภ. ตทา กิร พหู อาคนฺตุกา ภิกฺขู สนฺนิปตึสุ. ตสฺมึ ปริเวณคฺเคน วา วิหารคฺเคน วา เสนาสเนสุ อปาปุณนฺเตสุ ทฺวินฺนํ เถรานํ เอโก คพฺโภ สมฺปตฺโต. เต ทิวา ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสุ นิสีทนฺติ, รตฺตึ ปน เนสํ อนฺตเร จีวรสาณึ ปสาเรนฺติ. เต อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตปตฺตฏฺฐาเนเยว นิสีทนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกวิหาเร’’ติ. โอฬาริเกนาติ อิทํ โอฬาริการมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตธาตุวิหาเรน หิ โส วิหาสิ, เตสญฺจ รูปายตนสทฺทายตนสงฺขาตํ โอฬาริกํ อารมฺมณํ. อิติ ทิพฺพจกฺขุนา รูปสฺส ทิฏฺฐตฺตา ทิพฺพาย จ โสตธาตุยา สทฺทสฺส สุตตฺตา โส วิหาโร โอฬาริโก นาม ชาโต. ทิพฺพจกฺขุ วิสุชฺฌีติ ภควโต รูปทสฺสนตฺถาย วิสุทฺธํ อโหสิ. ทิพฺพา จ โสตธาตูติ สาปิ ภควโต สทฺทสุณนตฺถํ วิสุชฺฌิ. ภควโตปิ เถรสฺส รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สทฺทสุณนตฺถญฺจ ตทุภยํ วิสุชฺฌิ. ตทา กิร เถโร ‘‘กถํ นุ โข เอตรหิ สตฺถา วิหรตี’’ติ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา สตฺถารํ เชตวเน วิหาเร คนฺธกุฏิยํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณิ. สตฺถาปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เต อญฺญมญฺญํ ปสฺสึสุ เจว, สทฺทญฺจ อสฺโสสุํ.

២៣៧. នៅក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា ekavihāre សំដៅលើ នៅក្នុងបន្ទប់តែមួយ។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ មានភិក្ខុអាគន្តុកៈជាច្រើនបានមកជួបជុំគ្នា។ កាលដែលសេនាសនៈមិនគ្រប់គ្រាន់តាមចំណែកនៃបរិវេណ ឬតាមចំណែកនៃវិហារ ព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គ ក៏បានបន្ទប់តែមួយជាមួយគ្នា។ លោកទាំងពីរតែងគង់នៅក្នុងកន្លែងផ្សេងៗគ្នាក្នុងពេលថ្ងៃ ចំណែកក្នុងពេលយប់ លោកតែងចងស្បង់ចីវរធ្វើជាវាំងននខណ្ឌកណ្តាល។ លោកទាំងពីរគង់នៅក្នុងកន្លែងដែលរៀបចំទុកសម្រាប់ខ្លួនៗ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ekavihāre»។ ពាក្យថា oḷārikena នេះ ព្រះមោគ្គល្លានពោលសំដៅលើការមានអារម្មណ៍ជាឱឡារិកៈ។ ព្រោះថាលោកបានរស់នៅដោយទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុ ហើយអារម្មណ៍របស់លោកទាំងនោះ គឺរូបាយតនៈ និងសទ្ទាយតនៈ ដែលហៅថាឱឡារិកៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ និងការឮសំឡេងដោយទិព្វសោតធាតុ វិហារធម៌នោះទើបឈ្មោះថាជាឱឡារិកៈ។ ពាក្យថា dibbacakkhu visujjhī សំដៅលើ ទិព្វចក្ខុបានស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូបរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា dibbā ca sotadhātū សំដៅលើ សូម្បីទិព្វសោតធាតុនោះ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមានព្រះភាគដែរ។ សូម្បីទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុទាំងពីររបស់ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូប និងស្តាប់សំឡេងរបស់ព្រះថេរៈដែរ។ ឮថា ក្នុងពេលនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «តើឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាគង់នៅដូចម្តេចហ្នឹងហ្ន៎?» គិតហើយក៏ចម្រើនអាលោកកសិណ មើលឃើញព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវត្តជេតពន ដោយទិព្វចក្ខុ ហើយបានស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គដោយទិព្វសោតធាតុ។ ព្រះសាស្តាក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ យ៉ាងនេះ លោកទាំងពីរបានឃើញរូប និងបានស្តាប់សំឡេងគ្នាទៅវិញទៅមក។

อารทฺธวีริโยติ ปริปุณฺณวีริโย ปคฺคหิตวีริโย. ยาวเทว อุปนิกฺเขปนมตฺตายาติ ติโยชนสหสฺสวิตฺถารสฺส หิมวโต สนฺติเก ฐปิตา สาสปมตฺตา ปาสาณสกฺขรา ‘‘หิมวา นุ โข มหา, อยํ นุ โข ปาสาณสกฺขรา’’ติ เอวํ ยาว อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสว อตฺถาย ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรโตปิ เอเสว นโย. กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. โลณฆฏายาติ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยา อาธารกํ กตฺวา มุขวฏฺฏิยา พฺรหฺมโลกํ อาหจฺจ ฐิตาย โลณจาฏิยาติ ทสฺเสติ.

ពាក្យថា āraddhavīriyo សំដៅលើ មានព្យាយាមពេញបរិបូណ៌ មានព្យាយាមដែលផ្គងឡើងហើយ។ ពាក្យថា yāvadeva upanikkhepanamattāya មានន័យថា ដូចជាគ្រួសតូចប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃដែលគេដាក់នៅជិតភ្នំហិមពាន្តដែលមានទទឹង ៣ ពាន់យោជន៍ ហើយពោលថា «តើភ្នំហិមពាន្តធំ ឬក៏គ្រួសនេះធំ?» យ៉ាងនេះ សេចក្តីនេះពោលឡើងគ្រាន់តែដើម្បីប្រៀបធៀបរបស់ដែលដាក់នៅជិតគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យបន្ទាប់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា kappaṃ សំដៅលើ អាយុកប្ប។ ពាក្យថា loṇaghaṭāya សំដៅលើ ឆ្នាំងអំបិលដ៏ធំដែលតម្កល់នៅលើគែមមាត់ចក្រវាឡ ហើយមាត់ឆ្នាំងនោះប៉ះរហូតដល់ព្រហ្មលោក។

อิเม [Pg.216] ปน เถรา อุปมํ อาหรนฺตา สริกฺขเกเนว จ วิชฺชมานคุเณน จ อาหรึสุ. กถํ? อยญฺหิ อิทฺธิ นาม อจฺจุคฺคตฏฺเฐน เจว วิปุลฏฺเฐน จ หิมวนฺตสทิสา, ปญฺญา จตุภูมกธมฺเม อนุปวิสิตฺวา ฐิตฏฺเฐน สพฺพพฺยญฺชเนสุ อนุปวิฏฺฐโลณรสสทิสา. เอวํ ตาว สริกฺขกฏฺเฐน อาหรึสุ. สมาธิลกฺขณํ ปน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส วิภูตํ ปากฏํ. กิญฺจาปิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อวิชฺชมานอิทฺธิ นาม นตฺถิ, ภควตา ปน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ อยเมว เอตทคฺเค ฐปิโต. วิปสฺสนาลกฺขณํ ปน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วิภูตํ ปากฏํ. กิญฺจาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺสาปิ ปญฺญา อตฺถิ, ภควตา ปน ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙) อยเมว เอตทคฺเค ฐปิโต. ตสฺมา ยถา เอเต อญฺญมญฺญสฺส ธุรํ น ปาปุณนฺติ, เอวํ วิชฺชมานคุเณน อาหรึสุ. สมาธิลกฺขณสฺมิญฺหิ มหาโมคฺคลฺลาโน นิปฺผตฺตึ คโต, วิปสฺสนาลกฺขเณ สาริปุตฺตตฺเถโร, ทฺวีสุปิ เอเตสุ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. ตติยํ.

ចំណែកព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គនេះ កាលនាំមកនូវឧបមា តែងនាំមកដោយភាពស្រដៀងគ្នាផង ដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដផង។ តើស្រដៀងគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍នេះ ឈ្មោះថាដូចជាភ្នំហិមពាន្ត ដោយអត្ថថាខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ដោយអត្ថថាធំទូលាយផង ចំណែកឯប្រាជ្ញា ឈ្មោះថាដូចជាសរសារនៃអំបិលដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងគ្រឿងផ្សំទាំងអស់ ដោយអត្ថថាជ្រាបចូលទៅតម្កល់នៅក្នុងចតុក្កភូមិកធម៌។ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយអត្ថថាស្រដៀងគ្នាយ៉ាងនេះជាមុនសិន។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈនៃសមាធិ តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ។ ទោះបីជាឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ដែលមិនមានពិតប្រាកដដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះមិនមែនជាគ្មានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះមហាមោគ្គល្លាននេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯង»។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃវិបស្សនា តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ទោះបីជាប្រាជ្ញារបស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរមានពិតប្រាកដក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះសារីបុត្តនេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានប្រាជ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯង»។ ហេតុនោះ លោកទាំងពីរមិនបានឈោងយកធុរៈរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈនៃសមាធិ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដល់នូវការសម្រេច ចំណែកក្នុងលក្ខណៈនៃវិបស្សនា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរដល់នូវការសម្រេច រីឯព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ដល់នូវការសម្រេចក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនេះ។ សូត្រទី៣ ចប់។

๔. นวสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាអំពីនវសូត្រ

๒๓๘. จตุตฺเถ อปฺโปสฺสุกฺโกติ นิรุสฺสุกฺโก. สงฺกสายตีติ วิหรติ. เวยฺยาวจฺจนฺติ จีวเร กตฺตพฺพกิจฺจํ. อาภิเจตสิกานนฺติ อภิจิตฺตํ อุตฺตมจิตฺตํ นิสฺสิตานํ. นิกามลาภีติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชนสมตฺถตาย นิกามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ ฌานปาริปนฺถิเก สุเขน วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชนสมตฺถตาย อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐานสมตฺถตาย วิปุลลาภี, ปคุณชฺฌาโนติ อตฺโถ. สิถิลมารพฺภาติ สิถิลวีริยํ ปวตฺเตตฺวา. จตุตฺถํ.

២៣៨. នៅក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា appossukko សំដៅលើ មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា saṅkasāyati សំដៅលើ រស់នៅ។ ពាក្យថា veyyāvaccaṃ សំដៅលើ កិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចំពោះចីវរ។ ពាក្យថា ābhicetasikānaṃ សំដៅលើ អាស្រ័យនូវអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា nikāmalābhī សំដៅលើ បានតាមប្រាថ្នា ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចូលកាន់ឈានបានក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នចង់បាន។ ពាក្យថា akicchalābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាក ព្រោះភាពជាអ្នកអាចកម្ចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ឈានបានដោយងាយ រួចចូលកាន់ឈានបាន។ ពាក្យថា akasiralābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាកក្រៃលែង ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចេញចាកឈានបានតាមកាលកំណត់ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានឈានស្ទាត់ជំនាញ។ ពាក្យថា sithilamārabbha សំដៅលើ បង្កើតនូវការព្យាយាមដ៏ធូររលុង។ សូត្រទី៤ ចប់។

๕. สุชาตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអំពីសុជាតសូត្រ

๒๓๙. ปญฺจเม อภิรูโปติ อญฺญานิ รูปานิ อติกฺกนฺตรูโป. ทสฺสนีโยติ ทฏฺฐพฺพยุตฺโต. ปาสาทิโกติ ทสฺสเนน จิตฺตํ ปสาเทตุํ สมตฺโถ. วณฺณโปกฺขรตายาติ ฉวิวณฺณสุนฺทรตาย. ปญฺจมํ.

២៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា abhirūpo (មានរូបល្អ) គឺមានរូបកន្លងហួសនូវរូបដទៃទៀត។ ពាក្យថា dassanīyo (គួរពិតពិលរមិលមើល) គឺប្រកបដោយសេចក្តីគួរមើល។ ពាក្យថា pāsādiko (គួរឲ្យជ្រះថ្លា) គឺអាចធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាបានដោយការឃើញ។ ពាក្យថា vaṇṇapokkharatāya (ដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរស្បែក។ ចប់សូត្រទី ៥។

๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយលកុណ្តកភទ្ទិយសូត្រ

๒๔๐. ฉฏฺเฐ [Pg.217] ทุพฺพณฺณนฺติ วิรูปสรีรวณฺณํ. โอโกฏิมกนฺติ รสฺสํ. ปริภูตรูปนฺติ ปมาณวเสน ปริภูตชาติกํ. ตํ กิร ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส ภทฺทิย, อาวุโส, ภทฺทิยา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปรามสิตฺวา นานปฺปการํ กีฬนฺติ อากฑฺฒนฺติ ปริกฑฺฒนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริภูตรูป’’นฺติ. กสฺมา ปเนส เอวรูโป ชาโต? อยํ กิร อตีเต เอโก มหาราชา อโหสิ, ตสฺส มหลฺลกา จ มหลฺลกิตฺถิโย จ ปฏิกูลา โหนฺติ. โส สเจ มหลฺลเก ปสฺสติ, เตสํ จูฬํ ฐปาเปตฺวา กจฺฉํ พนฺธาเปตฺวา ยถารุจิ กีฬาเปติ. มหลฺลกิตฺถิโยปิ ทิสฺวา ตาสมฺปิ อิจฺฉิติจฺฉิตํ วิปฺปการํ กตฺวา ยถารุจิ กีฬาเปติ. เตสํ ปุตฺตธีตาทีนํ สนฺติเก มหาสารชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ปาปกิริยา ปถวิโต ปฏฺฐาย ฉเทวโลเก เอกโกลาหลํ อกาสิ.

២៤០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា dubbaṇṇaṃ (មានសម្បុរអាក្រក់) គឺមានពណ៌សម្បុរ និងសណ្ឋានរាងកាយមិនល្អ។ ពាក្យថា okoṭimakaṃ (ទាបក្រិន) គឺទាប ខ្លី។ ពាក្យថា paribhūtarūpaṃ (មានរូបដែលគេមើលងាយ) គឺមានសភាវៈដែលគេមើលងាយដោយអំណាចនៃប្រមាណរាងកាយ។ ឮថា ភិក្ខុឆព្វគ្គីទាំងឡាយ តែងស្ទាបអង្អែលលោកត្រង់នេះត្រង់នោះ (មានក្បាល និងស្មាជាដើម) ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ" រួចលេងសើចដោយប្រការផ្សេងៗ ខ្លះទាញមកខាងមុខ ខ្លះទាញទៅជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "paribhūtarūpaṃ"។ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកកើតមកមានសភាពបែបនេះ? ឮថា ក្នុងអតីតកាល លោកបានកើតជាព្រះរាជាធំមួយព្រះអង្គ ពួកមនុស្សចាស់ និងស្រីចាស់ៗ តែងជាទីស្អប់ខ្ពើមរបស់ព្រះរាជានោះ។ បើព្រះរាជានោះឃើញពួកមនុស្សចាស់ ក៏បញ្ជាឲ្យគេចងជុក ឲ្យចងក្បិន ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សូម្បីឃើញពួកស្រីចាស់ៗ ក៏ធ្វើឲ្យមានអាការៈប្លែកៗប្លែកភ្នែកតាមដែលខ្លួនចង់ ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សេចក្តីអៀនខ្មាសជាខ្លាំងក៏កើតមានដល់ពួកមនុស្សចាស់ទាំងនោះ នៅចំពោះមុខកូនប្រុសកូនស្រីជាដើមរបស់ពួកគេ។ អំពើបាបរបស់ព្រះរាជានោះ បានធ្វើឲ្យកើតមានសេចក្តីជ្រួលច្របល់តែមួយ ចាប់តាំងពីផ្ទៃផែនដីរហូតដល់ទេវលោកទាំង ៦ ជាន់។

อถ สกฺโก จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อนฺธพาโล มหาชนํ วิเหเฐติ, กริสฺสามิสฺส นิคฺคห’’นฺติ. โส มหลฺลกคามิยวณฺณํ กตฺวา ยานเก เอกํ ตกฺกจาฏึ อาโรเปตฺวา ยานํ เปเสนฺโต นครํ ปวิสติ. ราชาปิ หตฺถึ อารุยฺห นครโต นิกฺขนฺโต ตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ มหลฺลโก ตกฺกยานเกน อมฺหากํ อภิมุโข อาคจฺฉติ, วาเรถ วาเรถา’’ติ อาห. มนุสฺสา อิโต จิโต จ ปกฺขนฺทนฺตาปิ น ปสฺสนฺติ. สกฺโก หิ ‘‘ราชาว มํ ปสฺสตุ, มา อญฺเญ’’ติ เอวํ อธิฏฺฐหิ. อถ เตสุ มนุสฺเสสุ ‘‘กหํ, เทว, กหํ เทวา’’ติ วทนฺเตสุ เอว ราชา สห หตฺถินา วจฺโฉ วิย เธนุยา ยานสฺส เหฏฺฐา ปาวิสิ. สกฺโก ตกฺกจาฏึ ภินฺทิ.

គ្រានោះ ព្រះឥន្ទ្រទ្រង់ព្រះចិន្តាថា "ស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅនេះ តែងបៀតបៀនមហាជន អាត្មាអញនឹងធ្វើការទូន្មានដល់ស្តេចនោះ"។ ព្រះឥន្ទ្រនោះ ក៏កែឡងខ្លួនជាបុរសចាស់អ្នកស្រុកភូមិ ផ្ទុកនូវក្អមទឹកដោះជូរមួយនៅលើរទេះតូច ហើយបររទេះចូលទៅក្នុងនគរ។ សូម្បីព្រះរាជា កាលទ្រង់គង់លើដំរីយាងចេញពីនគរ ទ្រង់ទតឃើញបុរសចាស់នោះហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់នេះ បររទេះទឹកដោះជូរមកចំពីមុខយើង ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សទោះបីរត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក៏មើលមិនឃើញឡើយ ព្រោះព្រះឥន្ទ្របានអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះថា "សូមឲ្យតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះឃើញយើង កុំឲ្យអ្នកដទៃឃើញឡើយ"។ លុះកាលពួកមនុស្សទាំងនោះកំពុងក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?" យ៉ាងនេះឯង ព្រះរាជាព្រមទាំងដំរី ក៏ចូលទៅក្រោមរទេះ ដូចជាកូនគោចូលទៅក្រោមមេគោដូច្នោះ។ ព្រះឥន្ទ្រក៏បានវាយបំបែកក្អមទឹកដោះជូរនោះ។

ราชา สีสโต ปฏฺฐาย ตกฺเกน กิลินฺนสรีโร อโหสิ. โส สรีรํ อุพฺพฏฺฏาเปตฺวา อุยฺยานโปกฺขรณิยํ นฺหตฺวา อลงฺกตสรีโร นครํ ปวิสนฺโต ปุน ตํ อทฺทส. ทิสฺวา ‘‘อยํ โส อมฺเหหิ ทิฏฺฐมหลฺลโก ปุน ทิสฺสติ. วาเรถ วาเรถ น’’นฺติ อาห. มนุสฺสา ‘‘กหํ, เทว, กหํ, เทวา’’ติ อิโต จิโต จ วิธาวึสุ. โส ปฐมวิปฺปการเมว ปุน ปาปุณิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก โคเณ จ ยานญฺจ อนฺตรธาเปตฺวา อากาเส [Pg.218] ฐตฺวา อาห, ‘‘อนฺธพาล, ตฺวํ มยิ ตกฺกวาณิชโก เอโส’’ติ สญฺญํ กโรสิ, สกฺโกหํ เทวราชา, ‘‘ตเวตํ ปาปกิริยํ นิวาเรสฺสามี’’ติ อาคโต, ‘‘มา ปุน เอวรูปํ อกาสี’’ติ สนฺตชฺเชตฺวา อคมาสิ. อิมินา กมฺเมน โส ทุพฺพณฺโณ อโหสิ.

ព្រះរាជាមានព្រះកាយទទឹកជោកដោយទឹកដោះជូរ ចាប់តាំងពីព្រះសិរសាទៅ។ ព្រះរាជានោះ បញ្ជាឲ្យគេដុសខាត់ព្រះកាយ ស្រង់ទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីនៃព្រះរាជឧទ្យាន ហើយតុបតែងព្រះកាយ យាងចូលទៅក្នុងនគរវិញ ក៏ទតឃើញបុរសចាស់នោះម្តងទៀត។ លុះទតឃើញហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់ដែលយើងបានឃើញមុននេះ ឥឡូវលេចមុខមកទៀតហើយ ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សក៏រត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?"។ ព្រះរាជានោះ ក៏បានដល់នូវអាការៈទទឹកជោកដូចមុននោះឯងម្តងទៀត។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះឥន្ទ្របានធ្វើគោ និងរទេះឲ្យបាត់ទៅ ហើយស្ថិតនៅលើអាកាស ពោលថា "នែស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅ អ្នកឯងសម្គាល់យើងថា 'នេះជាអ្នកលក់ទឹកដោះជូរ' ឬ? យើងជាសក្កៈជាស្តេចនៃទេវតា យើងមកនេះដើម្បីហាមឃាត់អំពើបាបរបស់អ្នក កុំធ្វើអំពើបែបនេះទៀតឡើយ" រួចក៏គំរាមកំហែង ហើយយាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកមានសម្បុរអាក្រក់។

วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปเนส จิตฺตปตฺตโกกิโล นาม หุตฺวา เขเม มิคทาเย วสนฺโต เอกทิวสํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา มธุรํ อมฺพผลํ ตุณฺเฑน คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขุสงฺฆปริวารํ สตฺถารํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อญฺเญสุ ทิวเสสุ ริตฺตโก ตถาคตํ ปสฺสามิ. อชฺช ปน เม อิมํ อมฺพปกฺกํ อตฺถิ, ทสพลสฺส ตํ ทสฺสามี’’ติ โอตริตฺวา อากาเส จรติ. สตฺถา ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา อุปฏฺฐากํ โอโลเกสิ. โส ปตฺตํ นีหริตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา สตฺถุ หตฺเถ ฐเปสิ. โกกิโล ทสพลสฺส ปตฺเต อมฺพปกฺกํ ปติฏฺฐาเปสิ. สตฺถา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ตํ ปริภุญฺชิ. โกกิโล ปสนฺนจิตฺโต ปุนปฺปุนํ ทสพลสฺส คุเณ อาวชฺเชตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน กุลาวกํ คนฺตฺวา สตฺตาหํ ปีติสุเขเนว วีตินาเมสิ. อิมินา กมฺเมน สโร มธุโร อโหสิ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ លោកនេះបានកើតជាសត្វតាវៅមានស្លាបដ៏វិចិត្រ រស់នៅក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ន ឈ្មោះខេមៈ។ ថ្ងៃមួយ បានហើរទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត ពាំយកផ្លែស្វាយទុំដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដោយចំពុះ ហើរត្រឡប់មកវិញ ឃើញព្រះសាស្តាដែលហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃ ក៏គិតថា "ក្នុងថ្ងៃដទៃទៀត អាត្មាអញតែងតែចូលទៅគាល់ព្រះតថាគតដោយដៃទទេ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ អាត្មាអញមានផ្លែស្វាយទុំនេះ អាត្មាអញនឹងថ្វាយផ្លែស្វាយទុំនោះដល់ព្រះទសពល" ហើយក៏ហើរចុះមកក្រឡឹងនៅលើអាកាស។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបចិត្តរបស់សត្វតាវៅនោះ ក៏ទ្រង់ទតមើលព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រះឧបដ្ឋាកនោះ ក៏យកបាត្រចេញមក ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយដាក់ក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះសាស្តា។ សត្វតាវៅក៏បានដាក់ផ្លែស្វាយទុំទៅក្នុងបាត្ររបស់ព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់នៅត្រង់កន្លែងនោះឯង ហើយសោយផ្លែស្វាយនោះ។ សត្វតាវៅមានចិត្តជ្រះថ្លា ពិចារណានូវព្រះគុណរបស់ព្រះទសពលម្តងហើយម្តងទៀត ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយហើរទៅកាន់សំបុករបស់ខ្លួន ញ៉ាំងពេលវេលាឲ្យកន្លងទៅអស់ ៧ ថ្ងៃ ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីបីតិប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារកម្មនោះ សំឡេងរបស់លោកក៏ពីរោះផ្អែមល្ហែម។

กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปน เจติเย อารทฺเธ ‘‘กึปมาณํ กโรม? สตฺตโยชนปฺปมาณํ. อติมหนฺตํ เอตํ, ฉโยชนปฺปมาณํ กโรม. อิทมฺปิ อติมหนฺตํ, ปญฺจโยชนํ กโรม, จตุโยชนํ, ติโยชนํ, ทฺวิโยชน’’นฺติ. อยํ ตทา เชฏฺฐกวฑฺฒกี หุตฺวา, ‘‘เอวํ, โภ, อนาคเต สุขปฏิชคฺคิตํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา รชฺชุํ อาทาย ปริกฺขิปนฺโต คาวุตมตฺตเก ฐตฺวา, ‘‘เอเกกํ มุขํ คาวุตํ โหตุ, เจติยํ โยชนาวฏฺฏํ โยชนุพฺเพธํ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. เต ตสฺส วจเน อฏฺฐํสุ. เจติยํ สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิเกหิ สตฺตหิ สํวจฺฉเรหิ นิฏฺฐิตํ. อิติ อปฺปมาณสฺส พุทฺธสฺส ปมาณํ อกาสีติ. เตน กมฺเมน โอโกฏิมโก ชาโต.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលដែលគេចាប់ផ្តើមសាងសង់ព្រះចេតិយ ពួកជនជំនុំគ្នាថា "តើយើងគួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណប៉ុនណា? គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៧ យោជន៍។ នោះធំពេកហើយ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៦ យោជន៍។ សូម្បីប្រមាណនេះក៏ធំពេកដែរ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៥ យោជន៍ ៤ យោជន៍ ៣ យោជន៍ ២ យោជន៍" យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកាលនោះ លោកនេះបានកើតជាមេជាងសំណង់ ក៏និយាយថា "នែអ្នកទាំងឡាយ បើធ្វើបែបនេះ ក្នុងអនាគតកាល នឹងងាយស្រួលក្នុងការថែទាំ គួរតែធ្វើបែបនេះវិញ" ហើយក៏កាន់ខ្សែវាស់ព័ទ្ធជុំវិញ ឈរនៅចម្ងាយប្រមាណ ១ គាវុត ហើយពោលថា "សូមឲ្យមុខនីមួយៗមានប្រមាណ ១ គាវុត ព្រះចេតិយនឹងមានទំហំវង់ជុំវិញ ១ យោជន៍ និងមានកម្ពស់ ១ យោជន៍"។ ពួកជនទាំងនោះក៏យល់ព្រមតាមពាក្យរបស់មេជាងនោះ។ ព្រះចេតិយនោះត្រូវបានកសាងរួចរាល់ក្នុងរយៈពេល ៧ ឆ្នាំ លើសដោយ ៧ ខែ និង ៧ ថ្ងៃ។ លោកបានធ្វើការកំណត់ប្រមាណចំពោះព្រះពុទ្ធដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកជាអ្នកមានរាងកាយទាបក្រិន។

หตฺถโย ปสทา มิคาติ หตฺถิโน จ ปสทมิคา จ. นตฺถิ กายสฺมึ ตุลฺยตาติ กายสฺมึ ปมาณํ นาม นตฺถิ, อการณํ กายปมาณนฺติ อตฺโถ. ฉฏฺฐํ.

ពាក្យថា hatthiyo pasadā migā គឺសត្វដំរីទាំងឡាយ និងសត្វឈ្លូសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា natthi kāyasmiṃ tulyatā គឺឈ្មោះថាសេចក្តីស្មើគ្នាក្នុងរាងកាយគឺគ្មានឡើយ សេចក្តីពន្យល់ថា ប្រមាណនៃរាងកាយមិនមែនជាហេតុ (នៃគុណធម៌) ឡើយ។ ចប់សូត្រទី ៦។

๗. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយវិសាខសូត្រ

๒๔๑. สตฺตเม [Pg.219] โปริยา วาจายาติ ปุรวาสีนํ นครมนุสฺสานํ วาจาสทิสาย อปริหีนกฺขรปทาย มธุรวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อสนฺทิทฺธาย อปลิพุทฺธาย, ปิตฺตเสมฺเหหิ อนุปหตายาติ อตฺโถ. อเนลคลายาติ ยถา ทนฺธมนุสฺสา มุเขน เขฬํ คฬนฺเตน วาจํ ภาสนฺติ, น เอวรูปาย, อถ โข นิทฺโทสาย วิสทวาจาย. ปริยาปนฺนายาติ จตุสจฺจปริยาปนฺนาย จตฺตาริ สจฺจานิ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา อกถิตาย. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ นววิธโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ. สตฺตมํ.

២៤១. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា poriyā vācāya (ដោយវាចារបស់អ្នកក្រុង) គឺស្មើដោយវាចារបស់អ្នកក្រុងដែលជាអ្នកនៅក្នុងបុរី ជាវាចាដ៏ពីរោះ មានអក្សរនិងបទមិនខ្វះចន្លោះ។ ពាក្យថា vissaṭṭhāya (ដោយវាចាដែលមិនរអាក់រអួល) គឺមិនច្រឡំគ្នា មិនរអាក់រអួល សេចក្តីថា ជាវាចាដែលមិនត្រូវប្រមាត់ និងស្លេស្មបៀតបៀន។ ពាក្យថា aneḷagaḷāya (ដោយវាចាមិនហូរទឹកមាត់) គឺមិនមែនជាវាចាដូចជាពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅដែលនិយាយទាំងទឹកមាត់ហូរចេញពីមាត់នោះទេ មិនមែនមានសភាពបែបនោះឡើយ តែជាវាចាដ៏ស្អាតស្អំ គ្មានទោស។ ពាក្យថា pariyāpannāya (ដោយវាចាដែលរាប់បញ្ចូល) គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនលះបង់នូវសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា anissitāya (ដោយវាចាមិនអាស្រ័យតណ្ហា) គឺវាចាដែលមិនពោលសំដៅទៅលើការអាស្រ័យវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា dhammo hi isīnaṃ dhajo (ធម៌ជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី) គឺលោកុត្តរធម៌មាន ៩ ប្រការ ឈ្មោះថាជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី។ ចប់សូត្រទី ៧។

๘. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយនន្ទសូត្រ

๒๔๒. อฏฺฐเม อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตานีติ เอกสฺมึ ปสฺเส ปาณินา วา มุคฺคเรน วา อาโกฏเนน อาโกฏิตานิ, ปริวตฺเตตฺวา อาโกฏเนน ปจฺจาโกฏิตานิ. อญฺเชตฺวาติ อญฺชเนน ปูเรตฺวา. อจฺฉํ ปตฺตนฺติ วิปฺปสนฺนวณฺณํ มตฺติกาปตฺตํ. กสฺมา ปน เถโร เอวมกาสีติ? สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘สเจ สตฺถา ‘โสภติ วต เม อยํ กนิฏฺฐภาติโก’ติ วกฺขติ, ยาวชีวํ อิมินา วากาเรน จริสฺสามิ. สเจ เอตฺถ โทสํ ทสฺสติ, อิมํ อาการํ ปหาย สงฺการโจฬํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ธาเรนฺโต ปริยนฺตเสนาสเน วสนฺโต จริสฺสามี’’ติ. อสฺสสีติ ภวิสฺสสิ.

២៤២. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា ākoṭitapaccākoṭitāni (បាត្រដែលគេដំហើយដំទៀត) គឺបាត្រដែលគេវាយដំដោយដៃក្តី ដោយញញួរឈើក្តី ត្រង់ចំហៀងម្ខាងឲ្យរាបស្មើ ហើយប្រែត្រឡប់វាយដំម្តងទៀតឲ្យរាបស្មើល្អ។ ពាក្យថា añjetvā (លាបហើយ) គឺបំពេញដោយថ្នាំលាបភ្នែក។ ពាក្យថា acchaṃ pattaṃ (បាត្រដ៏ថ្លាស្អាត) គឺបាត្រដីដុតដែលមានពណ៌សម្បុរដ៏ថ្លាស្អាត។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈធ្វើបែបនេះ? ដើម្បីចង់ដឹងនូវព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ឮថា លោកមានគំនិតយ៉ាងនេះថា "ប្រសិនបើព្រះសាស្តាត្រាស់ថា 'ព្រះអនុជតូចរបស់តថាគតនេះ ល្អមើលណាស់តើ' យ៉ាងនេះ អាត្មាអញនឹងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈបែបនេះអស់មួយជីវិត។ ប្រសិនបើព្រះអង្គសម្តែងនូវទោសក្នុងរឿងនេះ អាត្មាអញនឹងលះបង់អាការៈនេះចោល ហើយរើសយកសំពត់គំនរសម្រាមមកធ្វើជាចីវរគ្រង ហើយរស់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ឆ្ងាយ"។ ពាក្យថា assasi គឺ bhavissasi (នឹងមាន)។

อญฺญาตุญฺเฉนาติ อภิลกฺขิเตสุ อิสฺสรชนเคเหสุ กฏุกภณฺฑสมฺภารํ สุคนฺธํ โภชนํ ปริเยสนฺตสฺส อุญฺโฉ ญาตุญฺโฉ นาม. ฆรปฏิปาฏิยา ปน ทฺวาเร ฐิเตน ลทฺธํ มิสฺสกโภชนํ อญฺญาตุญฺโฉ นาม. อยมิธ อธิปฺเปโต. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ นิรเปกฺขํ. อารญฺญิโก จาติอาทิ สพฺพํ สมาทานวเสเนว วุตฺตํ. กาเมสุ จ อนเปกฺโขติ อิทํ สุตฺตํ เทวโลเก อจฺฉราโย ทสฺเสตฺวา อาคเตน อปรภาเค กถิตํ. อิมสฺส กถิตทิวสโต ปฏฺฐาย เถโร ฆเฏนฺโต วายมนฺโต กติปาเหเนว อรหตฺเต ปติฏฺฐาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย ชาโต. อฏฺฐมํ.

ពាក្យថា aññātuñchena (ដោយការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនស្គាល់) គឺការដើរស្វែងរកអាហារដ៏មានក្លិនក្រអូបដែលផ្សំឡើងដោយគ្រឿងទេសផ្សេងៗ ក្នុងផ្ទះរបស់ពួកជនធំៗមានបុណ្យសក្តិខ្ពស់ ឈ្មោះថា ñātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេល្បីល្បាញ)។ ផ្ទុយទៅវិញ ការឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះតាមលំដាប់ផ្ទះ ហើយបានអាហារលាយឡំគ្នា ឈ្មោះថា aññātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនល្បីល្បាញ)។ ពាក្យនេះឯងដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា kāmesu anapekkhinaṃ (អ្នកមិនអាឡោះអាល័យក្នុងកាមទាំងឡាយ) គឺមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងវត្ថុកាម និងកិលេសកាម។ ពាក្យទាំងអស់មានពាក្យថា āraññiko ca ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំទៅបង្ហាញពួកស្រីអប្សរក្នុងទេវលោក រួចយាងត្រឡប់មកវិញ ហើយទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសូត្រនេះមក ព្រះថេរៈបានខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាម ក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក្លាយជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក។ ចប់សូត្រទី ៨។

๙. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយតិស្សសូត្រ

๒๔๓. นวเม [Pg.220] ทุมฺมโนติ อุปฺปนฺนโทมนสฺโส. กสฺมา ปนายํ เอวํ ทุกฺขี ทุมฺมโน ชาโตติ? ขตฺติยปพฺพชิโต เหส, เตน นํ ปพฺพาเชตฺวา ทุปฏฺฏสาฏกํ นิวาสาเปตฺวา วรจีวรํ ปารุเปตฺวา อกฺขีนิ อญฺเชตฺวา มโนสิลาเตเลน สีสํ มกฺเขสุํ. โส ภิกฺขูสุ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ คเตสุ ‘‘ภิกฺขุนา นาม วิวิตฺโตกาเส นิสีทิตพฺพ’’นฺติ อชานนฺโต โภชนสาลํ คนฺตฺวา มหาปีฐํ อารุหิตฺวา นิสีทิ. ทิสาวจรา อาคนฺตุกา ปํสุกูลิกา ภิกฺขู อาคนฺตฺวา, ‘‘อิมินาว นีหาเรน รโชกิณฺเณหิ คตฺเตหิ น สกฺกา ทสพลํ ปสฺสิตุํ. ภณฺฑกํ ตาว ฐเปสฺสามา’’ติ โภชนสาลํ อคมํสุ. โส เตสุ มหาเถเรสุ อาคจฺฉนฺเตสุ นิจฺจโล นิสีทิเยว. อญฺเญ ภิกฺขู ‘‘ปาทวตฺตํ กโรม, ตาลวณฺเฏน พีชามา’’ติ อาปุจฺฉนฺติ. อยํ ปน นิสินฺนโกว ‘‘กติวสฺสตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘มยํ อวสฺสิกา. ตุมฺเห ปน กติวสฺสตฺถา’’ติ? วุตฺเต, ‘‘มยํ อชฺช ปพฺพชิตา’’ติ อาห. อถ นํ ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส, อธุนา ฉินฺนจูโฬสิ, อชฺชาปิ เต สีสมูเล อูกาคนฺโธ วายติเยว, ตฺวํ นาม เอตฺตเกสุ วุฑฺฒตเรสุ วตฺตํ อาปุจฺฉนฺเตสุ นิสฺสทฺโท นิจฺจโล นิสินฺโน, อปจิติมตฺตมฺปิ เต นตฺถิ, กสฺส สาสเน ปพฺพชิโตสี’’ติ? ปริวาเรตฺวา ตํ วาจาสตฺตีหิ ปหรนฺตา ‘‘กึ ตฺวํ อิณฏฺโฏ วา ภยฏฺโฏ วา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต ปพฺพชิโต’’ติ? อาหํสุ. โส เอกมฺปิ เถรํ โอโลเกสิ, เตน ‘‘กึ มํ โอโลเกสิ มหลฺลกา’’ติ? วุตฺเต อญฺญํ โอโลเกสิ, เตนปิ ตเถว วุตฺเต อถสฺส ‘‘อิเม มํ ปริวาเรตฺวา วาจาสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตี’’ติ ขตฺติยมาโน อุปฺปชฺชิ. อกฺขีสุ มณิวณฺณานิ อสฺสูนิ สญฺจรึสุ. ตโต เน อาห – ‘‘กสฺส สนฺติกํ อาคตตฺถา’’ติ. เต ‘‘กึ ปน ตฺวํ ‘มยฺหํ สนฺติกํ อาคตา’ติ? อมฺเห มญฺญสิ คิหิพฺยญฺชนภฏฺฐกา’’ติ วตฺวา, ‘‘สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สตฺถุ สนฺติกํ อาคตมฺหา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘มยฺหํ ภาตุ สนฺติเก อาคตา ตุมฺเห, ยทิ เอวํ อิทานิ โว อาคตมคฺเคเนว คมนํ กริสฺสามี’’ติ กุชฺฌิตฺวา นิกฺขนฺโต อนฺตรามคฺเค จินฺเตสิ – ‘‘มยิ อิมินาว นีหาเรน คเต สตฺถา เอเต น นีหราเปสฺสตี’’ติ ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสูนิ ปวตฺตยมาโน อคมาสิ. อิมินา การเณน เอส เอวํ ชาโตติ.

២៤៣. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dummano (មានចិត្តមិនសប្បាយ) គឺកើតទោមនស្ស។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះតិស្សៈនេះ កើតមានសេចក្តីទុក្ខ និងមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងនេះ? ព្រោះលោកជាអ្នកបួសមកពីក្សត្រ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលលោកបួសហើយ គេឲ្យស្លៀកសំពត់សង្សារដី (សំពត់ពីរជាន់) ឲ្យគ្រងចីវរដ៏ល្អ ឲ្យលាបថ្នាំភ្នែក ហើយលាបសក់ក្បាលដោយប្រេងលាយមនោសិលា។ កាលដែលពួកភិក្ខុទាំងឡាយទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាយប់ និងទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃហើយ លោកមិនដឹងថា "ភិក្ខុគួរតែអង្គុយក្នុងទីដ៏ស្ងាត់" ឡើយ ក៏បានទៅកាន់រោងភត្ត ឡើងទៅអង្គុយលើតាំងដ៏ធំមួយ។ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលជាអាគន្តុកៈមកពីទិសផ្សេងៗ បានមកដល់ គិតថា "យើងមិនអាចចូលទៅគាល់ព្រះទសពលទាំងរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីបែបនេះបានឡើយ យើងនឹងទុកដាក់បរិក្ខារសិន" ហើយក៏បានចូលទៅកាន់រោងភត្ត។ កាលដែលព្រះមហាថេរៈទាំងនោះដើរចូលមក លោកក៏នៅតែអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ភិក្ខុដទៃទៀតតែងសួរនាំថា "យើងខ្ញុំនឹងធ្វើការលាងជើងថ្វាយ ឬបក់ផ្លិតស្លឹកត្នោតថ្វាយ"។ ចំណែកលោកនេះ អង្គុយស្ងៀមហើយសួរថា "តើលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លុះពួកភិក្ខុឆ្លើយថា "យើងខ្ញុំមិនទាន់មានវស្សាទេ" ហើយសួរត្រឡប់មកវិញថា "ចុះលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លោកក៏ឆ្លើយថា "យើងទើបតែបួសថ្ងៃនេះឯង"។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយក៏និយាយទៅកាន់លោកថា "ម្នាលអាវុសោ លោកទើបតែនឹងកោរសក់ថ្ងៃនេះសោះ សូម្បីតែក្លិនចៃនៅលើក្បាលរបស់លោកក៏នៅតែធុំក្លិនដែរ លោកឯង កាលដែលពួកភិក្ខុចាស់ៗមានវស្សាច្រើនសួរនាំអំពីវត្តប្រតិបត្តិ បែរជាអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើក សូម្បីតែការធ្វើសេចក្តីគោរពបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ តើលោកបួសក្នុងសាសនារបស់អ្នកណា?" ហើយក៏ចោមរោមចាក់ដោតលោកដោយលំពែងគឺសម្តីថា "តើលោកបួសព្រោះត្រូវបំណុលគេជំពាក់ ឬព្រោះខ្លាចភ័យខ្លាចស្លាប់ ឬព្រោះតែរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតមិនបាន?"។ លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គ ព្រះថេរៈនោះក៏សួរថា "នែលោកចាស់ តើលោកសម្លឹងមើលខ្ញុំធ្វើអ្វី?" លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គទៀត សូម្បីព្រះថេរៈនោះក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរ គ្រានោះ មានះរបស់ក្សត្រក៏កើតឡើងដល់លោកថា "ពួកភិក្ខុទាំងនេះចោមរោមចាក់ដោតយើងដោយលំពែងគឺសម្តី"។ ទឹកភ្នែកដែលមានពណ៌ដូចជាកែវមណីក៏ហូរស្រក់ចេញពីភ្នែកទាំងពីរ។ បន្ទាប់មក លោកក៏សួរពួកភិក្ខុទាំងនោះថា "តើលោកទាំងឡាយមករកអ្នកណា?"។ ពួកភិក្ខុទាំងនោះនិយាយថា "នែបុគ្គលអ្នកបំផ្លាញលក្ខណៈគ្រហស្ថ តើលោកសម្គាល់ថាយើងមករកលោកឬ?" រួចពោលថា "យើងមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក"។ លោកក៏និយាយថា "លោកទាំងឡាយមកកាន់សំណាក់ព្រះរៀមរបស់ខ្ញុំទេតើ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យលោកទាំងឡាយត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលលោកមកវិញ" ហើយក៏ខឹងសម្បារដើរចេញទៅ។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ លោកគិតថា "បើអាត្មាអញទៅក្នុងសភាពបែបនេះ ព្រះសាស្តានឹងមិនបណ្តេញពួកភិក្ខុទាំងនេះចេញឡើយ" ក៏មានសេចក្តីទុក្ខ មិនសប្បាយចិត្ត ហូរទឹកភ្នែកដើរទៅ។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបលោកកើតមានសភាពបែបនេះ។

วาจาสนฺนิโตทเกนาติ [Pg.221] วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สญฺชมฺภริตํ นิรนฺตรํ ผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. วตฺตาติ ปเร ยทิจฺฉกํ วทติเยว. โน จ วจนกฺขโมติ ปเรสํ วจนํ ขมิตุํ น สกฺโกติ. อิทานิ ตาว ตฺวํ อิมินา โกเปน อิมินา วุตฺตวาจาสนฺนิโตทเกน วิทฺโธ. อตีเต ปน รฏฺฐโต จ ปพฺพาชิโตติ. เอวํ วุตฺเต, ‘‘กตรสฺมึ กาเล ภควา’’ติ? ภิกฺขู ภควนฺตํ ยาจึสุ.

ពាក្យថា Vācāsannitodakena សេចក្តីថា ដោយជន្លួញគឺវាចា (ពាក្យសម្តីដូចជាជន្លួញចាក់ដោត)។ ពាក្យថា Sañjambharimakaṃsu សេចក្តីថា ធ្វើការចាក់ដោតខាងលើឥតដាច់ ពោលគឺធ្វើការប៉ះទង្គិចឥតឈប់ឈរ។ ពាក្យថា Vattā សេចក្តីថា ជនដទៃតែងតែនិយាយនូវពាក្យណាមួយតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ ពាក្យថា No ca vacanakkhamo សេចក្តីថា មិនអាចអត់ធន់ចំពោះពាក្យសម្តីរបស់បុគ្គលដទៃបាន។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកត្រូវចាក់ដោតហើយ ដោយសេចក្តីក្រោធនេះ ដោយជន្លួញគឺវាចាដែលពោលហើយនេះ។ ចំណែកក្នុងអតីតកាល អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដីផងដែរ។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះមានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើក្នុងកាលណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រូវគេបណ្តេញចេញ?»។

สตฺถา อาห – อตีเต พาราณสิยํ พาราณสิราชา รชฺชํ กาเรสิ. อเถโก ชาติมา, เอโก มาตงฺโคติ ทฺเว อิสโย พาราณสึ อคมํสุ. เตสุ ชาติมา ปุเรตรํ คนฺตฺวา กุมฺภการสาลายํ นิสีทิ. มาตงฺโค ตาปโส ปจฺฉา คนฺตฺวา ตตฺถ โอกาสํ ยาจิ กุมฺภกาโร ‘‘อตฺเถตฺถ ปฐมตรํ ปวิฏฺโฐ ปพฺพชิโต, ตํ ปุจฺฉา’’ติ อาห. โส อตฺตโน ปริกฺขารํ คเหตฺวา สาลาย ทฺวารมูเล ฐตฺวา, ‘‘อมฺหากมฺปิ อาจริย เอกรตฺติวาสาย โอกาสํ เทถา’’ติ อาห. ‘‘ปวิส, โภ’’ติ. ปวิสิตฺวา นิสินฺนํ, ‘‘โภ, กึ โคตฺโตสี’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘จณฺฑาลโคตฺโตมฺหี’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตยา สทฺธึ เอกฏฺฐาเน นิสีทิตุํ, เอกมนฺตํ คจฺฉา’’ติ. โส จ ตตฺเถว ติณสนฺถารกํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ, ชาติมา ทฺวารํ นิสฺสาย นิปชฺชิ. อิตโร ปสฺสาวตฺถาย นิกฺขมนฺโต ตํ อุรสฺมึ อกฺกมิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต? ‘‘อหํ อาจริยา’’ติ อาห. ‘‘เร จณฺฑาล, กึ อญฺญโต มคฺคํ น ปสฺสสิ? อถ เม อาคนฺตฺวา อกฺกมสี’’ติ. ‘‘อาจริย, อทิสฺวา เม อกฺกนฺโตสิ, ขม มยฺห’’นฺติ. โส มหาปุริเส พหิ นิกฺขนฺเต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปจฺจาคจฺฉนฺโตปิ อิโตว อาคมิสฺสตี’’ติ ปริวตฺเตตฺวา นิปชฺชิ. มหาปุริโสปิ ‘‘อาจริโย อิโต สีสํ กตฺวา นิปนฺโน, ปาทสมีเปน คมิสฺสามี’’ติ ปวิสนฺโต ปุน อุรสฺมึเยว อกฺกมิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต? ‘‘อหํ อาจริยา’’ติ อาห. ‘‘ปฐมํ ตาว เต อชานนฺเตน กตํ, อิทานิ มํ ฆเฏนฺโตว อกาสิ, สูริเย เต อุคฺคจฺฉนฺเต สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ สปิ. มหาปุริโส กิญฺจิ อวตฺวา ปุเรอรุเณเยว สูริยํ คณฺหิ, นาสฺส อุคฺคนฺตุํ อทาสิ. มนุสฺสา จ หตฺถิอสฺสาทโย จ ปพุชฺฌึสุ.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ក្នុងអតីតកាល កាលព្រះបាទពារាណសីគ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងក្រុងពារាណសី។ គ្រានោះ មានឥសីពីររូប គឺឥសីម្នាក់មានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ និងឥសីម្នាក់ទៀតឈ្មោះមាតង្គៈ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសី។ ក្នុងឥសីទាំងពីររូបនោះ ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់បានទៅដល់មុន ហើយអង្គុយក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង។ ចំណែកមាតង្គតាបសទៅដល់ជាក្រោយ ក៏សុំឱកាសដើម្បីស្នាក់នៅក្នុងទីនោះ ជាងឆ្នាំងនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ មានបព្វជិតមួយរូបចូលទៅស្នាក់នៅមុនហើយ សូមលោកម្ចាស់សួរលោកចុះ»។ មាតង្គតាបសនោះកាន់យកបរិក្ខាររបស់ខ្លួន ឈរនៅក្បែរទ្វារសាលា ហើយពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមលោកផ្តល់ឱកាសដល់ខ្ញុំ ដើម្បីស្នាក់នៅអស់មួយរាត្រីផង»។ ឥសីនោះប្រាប់ថា «ចូរចូលមកចុះ អ្នកដ៏ចម្រើន»។ កាលមាតង្គតាបសចូលទៅអង្គុយហើយ ឥសីនោះក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកមានគោត្រអ្វី?»។ មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំមានគោត្រជាចណ្ឌាល»។ ឥសីនោះពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចអង្គុយក្នុងទីជាមួយគ្នានឹងអ្នកបានទេ ចូរអ្នកទៅដេកនៅទីដ៏សមគួរមួយចំហៀងទៅ»។ មាតង្គតាបសនោះក៏ក្រាលកម្រាលស្មៅដេកក្នុងទីនោះឯង ចំណែកឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដេកក្បែរទ្វារ។ ឥសីម្ខាងទៀតកាលដើរចេញទៅដើម្បីបន្ទោរបង់ទឹកមូត្រ ក៏ដើរជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់នោះ។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះជេរប្រទេចថា «វើយ អាចណ្ឌាលចង្រៃ ចុះឯងមិនឃើញផ្លូវផ្សេងទេឬ បានជាដើរមកជាន់ទ្រូងអញយ៉ាងនេះ?»។ មាតង្គតាបសសុំខមាទោសថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ព្រោះខ្ញុំមិនបានឃើញ ទើបជាន់ត្រូវ សូមលោកអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផងចុះ»។ កាលព្រះមហាសត្វចេញទៅខាងក្រៅហើយ ឥសីនោះគិតថា «អាចណ្ឌាលនេះ កាលត្រឡប់មកវិញ មុខជាដើរមកតាមផ្លូវនេះទៀតមិនខាន» ទើបបង្វែរក្បាលទៅដេកខាងចុងជើងវិញ។ ព្រះមហាសត្វគិតថា «លោកអាចារ្យប្រហែលជាដេកបែរក្បាលមកខាងនេះ អញនឹងដើរទៅតាមខាងចុងជើងរបស់គាត់» កាលដើរចូលទៅ ក៏ជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីនោះម្តងទៀត។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះដាក់បណ្តាសាថា «កាលលើកដំបូង ឯងធ្វើដោយមិនដឹងខ្លួន ចុះពេលនេះ ឯងធ្វើបៀតបៀនអញដោយចេតនា កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង សូមឲ្យក្បាលរបស់ឯងបែកជាប្រាំពីរភាគទៅចុះ»។ ព្រះមហាសត្វមិនបានពោលតបតអ្វីឡើយ ក៏ចាប់ឃាត់ព្រះអាទិត្យមិនឲ្យរះឡើង តាំងពីមុនពេលអរុណោទ័យ។ មនុស្សទាំងឡាយ និងសត្វមានដំរីនិងសេះជាដើម ក៏ភ្ញាក់រលឹកឡើង។

มนุสฺสา [Pg.222] ราชกุลํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, สกลนคเร อปฺปพุทฺโธ นาม นตฺถิ, น จ อรุณุคฺคํ ปญฺญายติ, กินฺนุ โข เอต’’นฺติ? เตน หิ นครํ ปริวีมํสถาติ. เต ปริวีมํสนฺตา กุมฺภการสาลายํ ทฺเว ตาปเส ทิสฺวา, ‘‘อิเมสํ เอตํ กมฺมํ ภวิสฺสตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. รญฺญา จ ‘‘ปุจฺฉถ เน’’ติ วุตฺตา อาคนฺตฺวา ชาติมนฺตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ อนฺธการํ กต’’นฺติ. ‘‘น มยา กตํ, เอส ปน กูฏชฏิโล ฉโว อนนฺตมาโย, ตํ ปุจฺฉถา’’ติ. เต อาคนฺตฺวา มหาปุริสํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ, ภนฺเต, อนฺธการํ กต’’นฺติ. ‘‘อาม อยํ อาจริโย มํ อภิสปิ, ตสฺมา มยา กต’’นฺติ. เต คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชาปิ อาคนฺตฺวา มหาปุริสํ ‘‘ตุมฺเหหิ กตํ, ภนฺเต’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, มหาราชา’’ติ. ‘‘กสฺมา ภนฺเต’’ติ? ‘‘อิมินา อภิสปิโตมฺหิ, สเจ มํ เอโส ขมาเปสฺสติ, สูริยํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ. ราชา ‘‘ขมาเปถ, ภนฺเต, เอต’’นฺติ อาห. อิตโร ‘‘มาทิโส ชาติมา กึ เอวรูปํ จณฺฑาลํ ขมาเปสฺสติ? น ขมาเปมี’’ติ.

មនុស្សទាំងឡាយបានទៅកាន់រាជវាំង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងនគរទាំងមូល គ្មាននរណាម្នាក់ដែលមិនទាន់ភ្ញាក់ពីដេកនោះទេ តែពន្លឺអរុណមិនទាន់លេចឡើងសោះ តើនេះជាហេតុអ្វីទៅព្រះអង្គ?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាដើរត្រួតពិនិត្យមើលក្នុងនគរមើល៍»។ ពួកជនទាំងនោះ កាលដើរត្រួតពិនិត្យមើល ក៏ឃើញតាបសពីររូបនៅក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង ទើបគិតថា «ការណ៍នេះមុខជាអំពើរបស់តាបសទាំងពីររូបនេះមិនខាន» ហើយក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ កាលព្រះរាជាត្រាស់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាសួរពួកគាត់មើល» ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ថា «តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ឥសីនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនបានធ្វើទេ គឺតាបសកំណាច ថោកទាប មានមាយាច្រើនរូបនេះទេតើដែលធ្វើ សូមអ្នករាល់គ្នាសួរគាត់ចុះ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «អើ ពិតមែនហើយ ព្រោះលោកអាចារ្យនេះបានដាក់បណ្តាសាខ្ញុំ ហេតុនោះទើបខ្ញុំធ្វើ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាក៏ស្តេចយាងមកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «ថ្វាយព្រះពរ មហារាជ ពិតមែនហើយ»។ ព្រះរាជាសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាធ្វើដូច្នោះ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «បពិត្រមហារាជ ខ្ញុំត្រូវលោកអាចារ្យនេះដាក់បណ្តាសា បើប្រសិនជាគាត់សុំខមាទោសខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងលែងព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះរាជាក៏ពោលទៅកាន់ឥសីនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់សុំខមាទោសតាបសនេះទៅ»។ ឥសីនោះពោលថា «មនុស្សមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដូចជាខ្ញុំ តើត្រូវទៅសុំខមាទោសចណ្ឌាលថោកទាបយ៉ាងនេះឬ? ខ្ញុំមិនសុំខមាទោសឡើយ»។

อถ นํ มนุสฺสา ‘‘น กึ ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา ขมาเปสฺสสี’’ติ? วตฺวา หตฺเถสุ จ ปาเทสุ จ คเหตฺวา ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ขมาเปหี’’ติ อาหํสุ. โส นิสฺสทฺโท นิปชฺชิ. ปุนปิ นํ ‘‘ขมาเปหี’’ติ อาหํสุ. ตโต ‘‘ขม มยฺหํ, อาจริยา’’ติ อาห. มหาปุริโส ‘‘อหํ ตาว ตุยฺหํ ขมิตฺวา สูริยํ วิสฺสชฺเชสฺสามิ, สูริเย ปน อุคฺคเต ตว สีสํ สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ วตฺวา, ‘‘อิมสฺส สีสปฺปมาณํ มตฺติกาปิณฺฑํ มตฺถเก ฐเปตฺวา เอตํ นทิยา คลปฺปมาเณ อุทเก ฐเปถา’’ติ อาห. มนุสฺสา ตถา อกํสุ. เอตฺตาวตา สรฏฺฐกํ ราชพลํ สนฺนิปติ. มหาปุริโส สูริยํ มุญฺจิ. สูริยรสฺมิ อาคนฺตฺวา มตฺติกาปิณฺฑํ ปหริ. โส สตฺตธา ภิชฺชิ. ตาวเทว โส นิมุชฺชิตฺวา เอเกน ติตฺเถน อุตฺตริตฺวา ปลายิ. สตฺถา อิมํ วตฺถุํ อาหริตฺวา, ‘‘อิทานิ ตาว ตฺวํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปริภาสํ ลภสิ, ปุพฺเพปิ อิมํ โกธํ นิสฺสาย รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต’’ติ อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา อถ นํ โอวทนฺโต น โข เต ตํ ติสฺส ปติรูปนฺติอาทิมาห. นวมํ.

គ្រានោះ មនុស្សទាំងឡាយនិយាយទៅកាន់ឥសីនោះថា «ចុះលោកមិនព្រមសុំខមាទោសតាមសម្រួលទេឬ?» ហើយក៏នាំគ្នាចាប់ដៃនិងជើងរបស់ឥសីនោះ ឲ្យក្រាបចុះទាបក្បែរជើងរបស់មាតង្គតាបស រួចប្រាប់ថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ ឥសីនោះក៏ដេកស្ងៀមមិននិយាយអ្វីឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះក៏ប្រាប់ម្តងទៀតថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ លំដាប់នោះ ឥសីនោះក៏ពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផង»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ខ្ញុំនឹងអត់ទោសឲ្យអ្នក ហើយលែងព្រះអាទិត្យ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង ក្បាលរបស់អ្នកនឹងបែកជាប្រាំពីរភាគមិនខាន» រួចពោលបន្តថា «ចូរយកដុំដីឥដ្ឋដែលមានទំហំប៉ុនក្បាលរបស់ឥសីនេះ ទៅដាក់លើក្បាលរបស់គាត់ ហើយនាំគាត់ទៅឈរក្នុងទឹកស្ទឹងត្រឹមក»។ មនុស្សទាំងឡាយក៏បានធ្វើតាមពាក្យនោះ។ ក្នុងខណៈនោះ កងទ័ពរបស់ព្រះរាជាព្រមទាំងអ្នកនគរ ក៏បានមកជួបជុំគ្នា។ ព្រះមហាសត្វក៏លែងព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យក៏ចាំងមកប៉ះដុំដីឥដ្ឋនោះ។ ដុំដីឥដ្ឋនោះក៏បែកជាប្រាំពីរភាគ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឥសីនោះក៏មុជចុះទៅក្នុងទឹក ហើយងើបឡើងត្រង់កំពង់មួយទៀត រួចរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំអតីតនិទាននេះមកហើយ ទ្រង់ភ្ជាប់អនុសន្ធិថា «ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកតែងរងនូវការតិះដៀលក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលមុន អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដី ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីក្រោធនេះដែរ» រួចទ្រង់ទូន្មានភិក្ខុនោះ ដោយត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាថា «ន ខោ តេ តំ តិស្ស បដិរូបំ» (ម្នាលតិស្សៈ អំពើនោះមិនសមគួរដល់អ្នកឡើយ) ជាដើម។ សូត្រទីប្រាំបួន។

๑๐. เถรนามกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយថេរនាមកសូត្រ

๒๔๔. ทสเม วณฺณวาทีติ อานิสํสวาที. ยํ อตีตํ ตํ ปหีนนฺติ อตีเต ขนฺธปญฺจเก ฉนฺทราคปฺปหาเนน ตํ ปหีนํ นาม โหติ. อนาคตนฺติ อนาคตมฺปิ ขนฺธปญฺจกํ ตตฺถ ฉนฺทราคปฏินิสฺสคฺเคน ปฏินิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.223]. สพฺพาภิภุนฺติ สพฺพา ขนฺธายตนธาตุโย จ ตโย ภเว จ อภิภวิตฺวา ฐิตํ. สพฺพวิทุนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการํ สพฺพํ วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิตํ. สพฺเพสุ ธมฺเมสูติ เตสฺเวว ธมฺเมสุ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ อนุปลิตฺตํ. สพฺพญฺชหนฺติ ตเทว สพฺพํ ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหาเนน ชหิตฺวา ฐิตํ. ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตนฺติ ตณฺหกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุตฺตํ. ทสมํ.

២៤៤. ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា vaṇṇavādī សេចក្តីថា អ្នកពោលសរសើរគុណ (ឬពោលអានិសង្ស)។ ពាក្យថា yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ សេចក្តីថា អតីតកាលដែលលះបង់ហើយ គឺការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំដែលជាអតីត ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា anāgataṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែខន្ធប្រាំដែលជាអនាគត ក៏ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំជាអនាគតនោះ។ ពាក្យថា sabbābhibhuṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលឈរគ្របសង្កត់លើខន្ធ អាយតនៈ ធាតុទាំងពួង និងភពទាំងបី។ ពាក្យថា sabbaviduṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលធ្វើធម៌ទាំងពួងតាមប្រភេទដែលពោលហើយនោះ ឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា sabbesu dhammesu សេចក្តីថា មិនជាប់ជំពាក់ដោយគ្រឿងលាបគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា sabbañjahaṃ សេចក្តីថា លះបង់វដ្តៈទាំងពួងនោះឯង ក្នុងវដ្តៈនោះ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈ។ ពាក្យថា taṇhakkhaye vimuttaṃ សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយវិមុត្តិ (ផលវិមុត្តិ) ដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក្នុងព្រះនិព្វានដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃតណ្ហា។ សូត្រទីដប់។

๑๑. มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา

១១. ការអធិប្បាយមហាកប្បិនសូត្រ

๒๔๕. เอกาทสเม มหากปฺปิโนติ เอวํนามโก อภิญฺญาพลปฺปตฺโต อสีติมหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร มหาเถโร. โส กิร คิหิกาเล กุกฺกุฏวตีนคเร ติโยชนสติกํ รชฺชํ อกาสิ. ปจฺฉิมภวิกตฺตา ปน ตถารูปํ สาสนํ โสตุํ โอหิตโสโต วิจรติ. อเถกทิวสํ อมจฺจสหสฺสปริวุโต อุยฺยานกีฬิกํ อคมาสิ. ตทา จ มชฺฌิมเทสโต ชงฺฆวาณิชา ตํ นครํ คนฺตฺวา, ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา, ‘‘ราชานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ปณฺณาการหตฺถา ราชกุลทฺวารํ คนฺตฺวา, ‘‘ราชา อุยฺยานํ คโต’’ติ สุตฺวา, อุยฺยานํ คนฺตฺวา, ทฺวาเร ฐิตา, ปฏิหารสฺส อาโรจยึสุ. อถ รญฺโญ นิเวทิเต ราชา ปกฺโกสาเปตฺวา นิยฺยาติตปณฺณากาเร วนฺทิตฺวา ฐิเต, ‘‘ตาตา, กุโต อาคตตฺถา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘สาวตฺถิโต เทวา’’ติ. ‘‘กจฺจิ โว รฏฺฐํ สุภิกฺขํ, ธมฺมิโก ราชา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปน ตุมฺหากํ เทเส กิญฺจิ สาสน’’นฺติ? ‘‘อตฺถิ, เทว, น ปน สกฺกา อุจฺฉิฏฺฐมุเขหิ กเถตุ’’นฺติ. ราชา สุวณฺณภิงฺคาเรน อุทกํ ทาเปสิ. เต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ทสพลาภิมุขา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา, ‘‘เทว, อมฺหากํ เทเส พุทฺธรตนํ นาม อุปฺปนฺน’’นฺติ อาหํสุ. รญฺโญ ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจเน สุตมตฺเต สกลสรีรํ ผรมานา ปีติ อุปฺปชฺชิ. ตโต ‘‘พุทฺโธติ, ตาตา, วทถา’’ติ? อาห. ‘‘พุทฺโธติ เทว วทามา’’ติ. เอวํ ติกฺขตฺตุํ วทาเปตฺวา, ‘‘พุทฺโธติ ปทํ อปริมาณํ, นาสฺส สกฺกา ปริมาณํ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึเยว ปสนฺโน สตสหสฺสํ ทตฺวา ปุน ‘‘อญฺญํ กึ สาสน’’นฺติ? ปุจฺฉิ. ‘‘เทว ธมฺมรตนํ นาม อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตมฺปิ สุตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อปรมฺปิ สตสหสฺสํ ทตฺวา ปุน ‘‘อญฺญํ กึ สาสน’’นฺติ? ปุจฺฉิ. ‘‘สงฺฆรตนํ เทว อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตมฺปิ สุตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อปรมฺปิ สตสหสฺสํ [Pg.224] ทตฺวา ทินฺนภาวํ ปณฺเณ ลิขิตฺวา, ‘‘ตาตา, เทวิยา สนฺติกํ คจฺฉถา’’ติ เปเสสิ. เตสุ คเตสุ อมจฺเจ ปุจฺฉิ, ‘‘ตาตา, พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘เทว ตุมฺเห กึ กตฺตุกามา’’ติ? ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ. เต สพฺเพปิ ฆรํ วา กุฏุมฺพํ วา อนปโลเกตฺวา เย อสฺเส อารุยฺห คตา, เตเหว นิกฺขมึสุ.

២៤៥. ក្នុងសូត្រទីដប់មួយ ពាក្យថា mahākappino សេចក្តីថា ព្រះមហាថេរៈមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដែលជាអ្នកដល់នូវកម្លាំងគឺអភិញ្ញា ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ។ ឮថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ ព្រះថេរៈនោះបានគ្រងរាជ្យសម្បត្តិអស់ដែនដីទំហំបីរយយោជន៍ ក្នុងក្រុងកុក្កុដវតី។ ប៉ុន្តែ ព្រោះលោកជាបុគ្គលមានភពជាទីបំផុត ទើបលោកតែងតែផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ព័ត៌មានបែបនោះ ហើយដើរទៅមក។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាអង្គនោះមានអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ បានស្តេចយាងទៅក្រសាលក្នុងឧទ្យាន។ ក្នុងកាលនោះ ពួកឈ្មួញដើរដោយជើងមកពីមជ្ឈិមប្រទេស បានទៅដល់ក្រុងនោះ រៀបចំទុកដាក់ទំនិញរួចហើយ គិតថា «ពួកយើងនឹងចូលគាល់ព្រះរាជា» ក៏កាន់យកគ្រឿងបណ្ណាការទៅកាន់ទ្វារព្រះរាជវាំង។ លុះបានឮថា «ព្រះរាជាស្តេចយាងទៅកាន់ឧទ្យានហើយ» ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ឧទ្យាន ឈរនៅក្បែរទ្វារ ហើយប្រាប់ដល់ឆ្មាំទ្វារ។ លំដាប់នោះ កាលឆ្មាំទ្វារក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាហើយ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យហៅពួកឈ្មួញចូលមក។ កាលពួកឈ្មួញថ្វាយគ្រឿងបណ្ណាការរួច ឈរថ្វាយបង្គំហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំមកពីក្រុងសាវត្ថី»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នាមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អដែរឬទេ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ដែនដីមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរ»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ចុះក្នុងដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នា មានដំណឹងប្លែកអ្វីខ្លះដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានដែរ ប៉ុន្តែពួកទូលបង្គំមិនអាចក្រាបបង្គំទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់បានលាងជម្រះនោះបានឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលាងជម្រះមាត់រួចហើយ ក៏បែរមុខទៅរកទិសដៅដែលព្រះទសពលគង់នៅ លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីឡើង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងដែនដីរបស់ពួកទូលបង្គំ មានព្រះពុទ្ធរតនៈកើតឡើងហើយ»។ គ្រាន់តែបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» ប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីស្រើបស្រាលនិងបីតិក៏កើតឡើងផ្សព្វផ្សាយទៅពេញរាងកាយរបស់ព្រះរាជា។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នានិយាយថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនឬ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំក្រាបទូលថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនហើយ»។ Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលយ៉ាងនេះអស់បីដង រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នេះមានគុណរកប្រមាណមិនបាន គ្មាននរណាអាចកំណត់ប្រមាណនៃពាក្យនេះបានឡើយ» ទ្រង់មានព្រះទ័យជ្រះថ្លាក្នុងពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នោះឯង ហើយព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែន រួចត្រាស់សួរទៀតថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះធម្មរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយត្រាស់សួរជាថ្មីថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះសង្ឃរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយទ្រង់ចារិកសេចក្តីដែលបានព្រះរាជទានទ្រព្យនោះលើស្លឹកទ្រាំង រួចត្រាស់បង្គាប់ថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅកាន់សំណាក់ព្រះទេវីចុះ» ហើយក៏ចាត់ឲ្យទៅ។ កាលពួកឈ្មួញទៅបាត់ហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរពួកអាមាត្យថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះពុទ្ធកើតឡើងក្នុងលោកហើយ តើអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ចុះព្រះអង្គទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «យើងនឹងបួស»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «ពួកទូលបង្គំក៏នឹងបួសតាមព្រះអង្គដែរ»។ ពួកអាមាត្យទាំងអស់នោះ មិនបានត្រឡប់ទៅមើលផ្ទះសម្បែង ឬទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ក៏នាំគ្នាឡើងជិះសេះដែលខ្លួនជិះមកនោះ ហើយយាងចេញទៅជាមួយព្រះរាជាភ្លាមៗនោះឯង។

วาณิชา อโนชาเทวิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ปณฺณํ ทสฺเสสุํ. สา วาเจตฺวา ‘‘รญฺญา ตุมฺหากํ พหู กหาปณา ทินฺนา, กึ ตุมฺเหหิ กตํ, ตาตา’’ติ? ปุจฺฉิ. ‘‘ปิยสาสนํ เทวิ อานีต’’นฺติ. ‘‘อมฺเหปิ สกฺกา, ตาตา, สุณาเปตุ’’นฺติ. ‘‘สกฺกา เทวิ, อุจฺฉิฏฺฐมุเขหิ ปน วตฺตุํ น สกฺกา’’ติ. สา สุวณฺณภิงฺคาเรน อุทกํ ทาเปสิ. เต มุขํ วิกฺขาเลตฺวา รญฺโญ อาโรจิตนเยเนว อาโรเจสุํ. สาปิ สุตฺวา อุปฺปนฺนปาโมชฺชา เตเนว นเยน เอเกกสฺมึ ปเท ติกฺขตฺตุํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปฏิญฺญาคณนาย ตีณิ ตีณิ กตฺวา นวสตสหสฺสานิ อทาสิ. วาณิชา สพฺพานิปิ ทฺวาทสสตสหสฺสานิ ลภึสุ. อถ เน ‘‘ราชา กหํ, ตาตา’’ติ, ปุจฺฉิ. ‘‘ปพฺพชิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาตา, ตุมฺเห คจฺฉถา’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา รญฺญา สทฺธึ คตานํ อมจฺจานํ มาตุคาเม ปกฺโกสาเปตฺวา, ‘‘ตุมฺเห อตฺตโน สามิกานํ คตฏฺฐานํ ชานาถ อมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ชานาม อยฺเย, รญฺญา สทฺธึ อุยฺยานกีฬิกํ คตา’’ติ. อาม คตา, ตตฺถ ปน คนฺตฺวา, ‘‘พุทฺโธ อุปฺปนฺโน, ธมฺโม อุปฺปนฺโน, สงฺโฆ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา, ‘‘ทสพลสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ คตา. ‘‘ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตุมฺเห ปน อยฺเย กึ กตฺตุกามา’’ติ? ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามิ, น เตหิ วนฺตวมนํ ชิวฺหคฺเค ฐเปยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ เอวํ, มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ สพฺพา รเถ โยชาเปตฺวา นิกฺขมึสุ.

ពួកឈ្មួញបានចូលទៅគាល់ព្រះនាងអនោជាទេវី ហើយបានថ្វាយសំបុត្រ។ ព្រះនាងអានសំបុត្រនោះហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រោសប្រទានកហាបណៈជាច្រើនដល់អ្នករាល់គ្នា តើអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ពួកយើងខ្ញុំបាននាំមកនូវដំណឹងជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រះនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ អាចឲ្យយើងស្តាប់បានដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី អាចស្តាប់បាន ប៉ុន្តែមិនអាចក្រាបទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់ជម្រះ (មាត់មានសំណល់អាហារ) បានឡើយ»។ ព្រះនាងក៏បញ្ជាឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលុបលាងមាត់ហើយ ក៏ក្រាបទូលតាមរបៀបដែលបានក្រាបទូលព្រះរាជាដូច្នោះឯង។ ព្រះនាងបានស្តាប់ហើយ ក៏កើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយជាខ្លាំង ហើយក៏ទទួលយកពាក្យប្តេជ្ញាបីដងក្នុងមួយបទៗ តាមរបៀបនោះឯង ដោយធ្វើការកើនឡើងបីដងៗ នៃចំនួនពាក្យប្តេជ្ញា (គឺច្រើនជាងព្រះរាជាបីដង) ហើយបានប្រទានប្រាក់ប្រាំបួនសែនកហាបណៈ។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះទទួលបានទ្រព្យទាំងអស់ចំនួនដប់ពីរដងនៃមួយសែន (គឺមួយលានពីរដែនកហាបណៈ)។ លំដាប់នោះ ព្រះនាងសួរពួកឈ្មួញទាំងនោះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញទៅដើម្បីសាងផ្នួសហើយ»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ» ហើយក៏បញ្ជូនពួកឈ្មួញទាំងនោះទៅ រួចបញ្ជាឲ្យហៅពួកស្រីៗជាភរិយារបស់ពួកអាមាត្យដែលទៅជាមួយព្រះរាជាមក ហើយសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាដឹងពីកន្លែងដែលស្វាមីរបស់ខ្លួនទៅដែរឬទេ?»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាងម្ចាស់ ពួកយើងខ្ញុំដឹង ពួកគាត់បានទៅក្រសាលឧទ្យានជាមួយព្រះរាជា»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «អើ ពួកគាត់ទៅមែន ប៉ុន្តែលុះទៅដល់ទីនោះហើយ បានឮថា 'ព្រះពុទ្ធកើតឡើងហើយ ព្រះធម៌កើតឡើងហើយ ព្រះសង្ឃកើតឡើងហើយ' ក៏នាំគ្នាទៅដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះទសពល។ ចុះអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកនាងសួរថា «ចុះព្រះនាងម្ចាស់វិញ តើទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «យើងនឹងសាងផ្នួស យើងមិនចង់ដាក់ទឹកមាត់ដែលពួកគាត់ខ្ជាក់ចេញហើយ (របស់ដែលគេលះបង់ហើយ) ទុកលើចុងអណ្តាតឡើយ»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះ ទោះបីពួកយើងខ្ញុំក៏នឹងសាងផ្នួសដែរ» ហើយទាំងអស់គ្នាក៏បញ្ជាឲ្យទឹមរថ ហើយយាងចេញទៅ។

ราชาปิ อมจฺจสหสฺเสน สทฺธึ คงฺคาย ตีรํ ปาปุณิ. ตสฺมิญฺจ สมเย คงฺคา ปูรา โหติ. อถ นํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ คงฺคา ปูรา จณฺฑมจฺฉากิณฺณา, อมฺเหหิ สทฺธึ อาคตา ทาสา วา มนุสฺสา วา นตฺถิ, เย โน นาวํ วา อุฬุมฺปํ วา กตฺวา ทเทยฺยุํ, เอตสฺส ปน สตฺถุ คุณา นาม เหฏฺฐา อวีจิโต อุปริ ยาว ภวคฺคา ปตฺถฏา, สเจ เอส สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อิเมสํ อสฺสานํ ขุรปิฏฺฐานิ มา เตเมนฺตู’’ติ อุทกปิฏฺเฐน อสฺเส ปกฺขนฺทาเปสุํ[Pg.225]. เอกอสฺสสฺสาปิ ขุรปิฏฺฐมตฺตํ น เตมิ, ราชมคฺเคน คจฺฉนฺตา วิย ปรตีรํ ปตฺวา ปุรโต อญฺญํ มหานทึ ปาปุณึสุ. ตตฺถ อญฺญา สจฺจกิริยา นตฺถิ, ตาย เอว สจฺจกิริยาย ตมฺปิ อฑฺฒโยชนวิตฺถารํ นทึ อติกฺกมึสุ. อถ ตติยํ จนฺทภาคํ นาม มหานทึ ปตฺวา ตมฺปิ ตาย เอว สจฺจกิริยาย อติกฺกมึสุ.

ព្រះរាជាព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ ក៏បានទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា។ ក្នុងសម័យនោះឯង ទន្លេគង្គាមានទឹកពេញប្រៀប។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញទន្លេនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ទន្លេគង្គានេះមានទឹកពេញប្រៀប ពេញទៅដោយត្រីសាហាវៗ ពួកទាសៈក្តី មនុស្សក្តី ដែលមកជាមួយយើងខ្ញុំ ដែលនឹងធ្វើទូក ឬក្បូនប្រគល់ឲ្យយើងខ្ញុំ គឺមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែគុណរបស់ព្រះសាស្តានោះ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ខាងក្រោមរហូតដល់អវីចិមဟានរក ខាងលើរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម។ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យខ្នងក្រចកជើងនៃសេះទាំងឡាយនេះទទឹកឡើយ» រួចក៏បរ (បំផាយ) សេះទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងក្រចកជើងនៃសេះមួយក្បាលក៏មិនទទឹកឡើយ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ត្រើយម្ខាង ហាក់ដូចជាយាងទៅតាមរាជថ្នល់ រួចក៏បានទៅដល់ស្ទឹងធំមួយទៀតនៅខាងមុខ។ ក្នុងទីនោះ មិនមានការធ្វើសច្ចកិរិយាដទៃទៀតឡើយ ពួកទ្រង់បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដែលមានទទឹងកន្លះយោជន៍ ដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។ លំដាប់នោះ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ស្ទឹងធំទីបី ឈ្មោះចន្ទភាគា ហើយក៏បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។

สตฺถาปิ ตํทิวสํ ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต ‘‘อชฺช มหากปฺปิโน ติโยชนสติกํ รชฺชํ ปหาย อมจฺจสหสฺสปริวาโร มม สนฺติเก ปพฺพชิตุํ อาคจฺฉตี’’ติ ทิสฺวา, ‘‘มยา เตสํ ปจฺจุคฺคมนํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา, ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต สยเมว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา, อากาเส อุปฺปติตฺวา จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร เตสํ อุตฺตรณติตฺถสฺส อภิมุเข ฐาเน มหานิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ, ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสิ. เต เตน ติตฺเถน อุตฺตรนฺตา จ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย อิโต จิโต จ วิธาวนฺติโย โอโลเกนฺตา ทสพลสฺส ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ มุขํ ทิสฺวา, ‘‘ยํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส มยํ ปพฺพชิตา, อทฺธา โส เอโส’’ติ ทสฺสเนเนว นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย โอนตา วนฺทมานา อาคมฺม สตฺถารํ วนฺทึสุ. ราชา โคปฺผเกสุ คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน. สตฺถา เตสํ ธมฺมํ กเถสิ. เทสนาปริโยสาเน สพฺเพ อรหตฺเต ปติฏฺฐาย สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. สตฺถา ‘‘ปุพฺเพ อิเม จีวรทานสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตโน จีวรานิ คเหตฺวาว อาคตา’’ติ สุวณฺณวณฺณํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา, ‘‘เอถ ภิกฺขโว สฺวากฺขาโต ธมฺโม, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ อาห. สาว เตสํ อายสฺมนฺตานํ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อโหสิ, วสฺสสฏฺฐิกตฺเถรา วิย สตฺถารํ ปริวารยึสุ.

ចំណែកព្រះសាស្តា ក្នុងថ្ងៃនោះ វេលាព្រលឹមស្រាងៗ ទ្រង់ចេញពីមហាករុណាសមាបត្តិ ទ្រង់ទតមើលលោក បានឃើញថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះបាទមហាកប្បិនៈ ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិដែលមានទំហំបីរយយោជន៍ មានពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ យាងមកដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់របស់យើង» លុះទ្រង់ឃើញដូច្នោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការដែលតថាគតទៅទទួលស្វាគមន៍ពួកទ្រង់ គឺជារឿងសមគួរ» ទើបទ្រង់រៀបចំព្រះកាយតាំងពីព្រលឹមស្រាងៗ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅត្រសាលបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងសាវត្ថី លុះត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាតក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ទ្រង់ក៏កាន់យកសបិដកនិងចីវរដោយព្រះអង្គឯង ហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅកាន់ឆ្នេរស្ទឹងចន្ទភាគា ត្រង់កន្លែងទល់មុខនឹងកំពង់ចម្លងដែលពួកទ្រង់ត្រូវឡើង មានដើមជ្រៃធំមួយដើមគង់នៅទីនោះ ទ្រង់ក៏គង់ភ្នែនតាំងស្មារតីចំពោះមុខ ហើយបញ្ចេញព្រះរស្មីប្រាំមួយពណ៌ (ឆព្វណ្ណរង្សី)។ ពួកទ្រង់កាលដែលឡើងតាមកំពង់នោះ បានក្រឡេកមើលព្រះឆព្វណ្ណរង្សីដែលរត់ទៅរត់មកពីទីនេះទីនោះ បានឃើញព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះទសពលដែលមានសិរីដូចព្រះចន្ទពេញវង់ ក៏សម្រេចចិត្តដោយការឃើញនោះឯងថា «ព្រះសាស្តាអង្គណាដែលពួកយើងឧទ្ទិសចំពោះហើយចេញសាងផ្នួស ព្រះសាស្តាអង្គនោះគឺព្រះអង្គនេះពិតប្រាកដណាស់» ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលបានឃើញនោះមក ពួកទ្រង់ក៏ឱនកាយថ្វាយបង្គំ ចូលទៅជិតហើយថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាប់យកត្រង់កងព្រះបាទ (កែងជើង) ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកទ្រង់។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ជនទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល ហើយទូលសូមការសាងផ្នួសចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងជាតិមុន ជនទាំងឡាយនេះធ្លាប់បានប្រគេនចីវរទាន ទើបនាំយកចីវររបស់ខ្លួនមកជាមួយស្រាប់» ទើបទ្រង់លាតព្រះហស្តដែលមានពណ៌ដូចមាស ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាមកជាភិក្ខុចុះ ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងល្អហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃចុះ»។ នោះឯងជាការសាងផ្នួសនិងការឧបសម្បទារបស់លោកម្ចាស់ទាំងនោះ លោកម្ចាស់ទាំងនោះក៏បានចោមរោមព្រះសាស្តា ដូចជាព្រះថេរៈដែលមានវស្សា៦០ ដូច្នោះឯង។

อโนชาปิ เทวี รถสหสฺสปริวารา คงฺคาตีรํ ปตฺวา รญฺโญ อตฺถาย อาภตํ นาวํ วา อุฬุมฺปํ วา อทิสฺวา อตฺตโน พฺยตฺตตาย จินฺเตสิ – ‘‘ราชา สจฺจกิริยํ กตฺวา คโต ภวิสฺสติ, โส ปน สตฺถา น เกวลํ เตสํเยว [Pg.226] อตฺถาย นิพฺพตฺโต, สเจ โส สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อมฺหากํ รถา มา อุทเก นิมุชฺชึสู’’ติ อุทกปิฏฺเฐ รเถ ปกฺขนฺทาเปสิ. รถานํ เนมิวฏฺฏิมตฺตมฺปิ น เตมิ. ทุติยตติยนทีปิ เตเนว สจฺจกาเรน อุตฺตรมานาเยว นิคฺโรธรุกฺขมูเล สตฺถารํ อทฺทส. สตฺถา ‘‘อิมาสํ อตฺตโน สามิเก ปสฺสนฺตีนํ ฉนฺทราโค อุปฺปชฺชิตฺวา มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กเรยฺย, โส เอวํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ ยถา อญฺญมญฺเญ น ปสฺสนฺติ, ตถา อกาสิ. ตา สพฺพาปิ ติตฺถโต อุตฺตริตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิสีทึสุ. สตฺถา ตาสํ ธมฺมํ กเถสิ, เทสนาปริโยสาเน สพฺพาปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อญฺญมญฺเญ ปสฺสึสุ. สตฺถา ‘‘อุปฺปลวณฺณา อาคจฺฉตู’’ติ จินฺเตสิ. เถรี อาคนฺตฺวา สพฺพา ปพฺพาเชตฺวา อาทาย ภิกฺขุนีนํ อุปสฺสยํ คตา. สตฺถา ภิกฺขุสหสฺสํ คเหตฺวา อากาเสน เชตวนํ อคมาสิ. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘มหากปฺปิโนติ เอวํ นามโก อภิญฺญาพลปฺปตฺโต อสีติมหาสาวกานํ อพฺภนฺตโร มหาเถโร’’ติ.

ចំណែកព្រះនាងអនោជាទេវី មានរថមួយពាន់ជាបរិវារ យាងទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា មិនបានឃើញទូក ឬក្បូនដែលគេនាំមកដើម្បីព្រះរាជាឡើយ ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះដោយប្រាជ្ញារបស់ព្រះនាងថា «ព្រះរាជាប្រហែលជាធ្វើសច្ចកិរិយាហើយយាងទៅហើយ ចំណែកព្រះសាស្តានោះ មិនមែនកើតឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកទ្រង់តែម្ខាងឡើយ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យរថទាំងឡាយរបស់យើងខ្ញុំលិចក្នុងទឹកឡើយ» រួចក៏បររថទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងកង់រថទាំងឡាយក៏មិនទទឹកឡើយ។ ព្រះនាងឆ្លងស្ទឹងទីពីរនិងទីបីដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល ក៏បានទតឃើញព្រះសាស្តានៅក្រោមដើមជ្រៃ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើស្រីៗទាំងនេះឃើញស្វាមីរបស់ខ្លួន សេចក្តីតម្រេក (ឆន្ទរាគ) អាចនឹងកើតឡើង ហើយធ្វើឲ្យរារាំងដល់មគ្គផល តថាគតមិនគួរឲ្យរឿងបែបនេះកើតឡើងឡើយ» ទើបទ្រង់ធ្វើមិនឲ្យឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស្រីៗទាំងអស់នោះឡើងពីកំពង់ចម្លងហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល រួចអង្គុយចុះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកនាង ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ពួកនាងទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយក៏មើលឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូមឲ្យព្រះឧប្បលវណ្ណាថេរីមកចុះ»។ ព្រះថេរីមកដល់ហើយ ក៏បំបួសពួកនាងទាំងអស់ រួចនាំទៅកាន់លំនៅភិក្ខុនី (ភិក្ខុនីឧបស្ស័យ)។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំភិក្ខុមួយពាន់អង្គ ហោះទៅកាន់វត្តជេតពនតាមអាកាស។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះឯងថា «ព្រះមហាកប្បិនៈ គឺព្រះមហាថេរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដល់នូវកម្លាំងអភិញ្ញា ជាអ្នកនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ»។

ชเนตสฺมินฺติ ชนิเต ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ‘‘มยํ วาเสฏฺฐา โคตมา’’ติ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ ปฏิชานนฺติ, เตสํ ขตฺติโย เสฏฺโฐติ อตฺโถ. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ อฏฺฐหิ วิชฺชาหิ เจว ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน จ สมนฺนาคโต. ตปตีติ วิโรจติ. ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณติ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน ตปติ วิโรจติ. ตสฺมึ ปน ขเณ กาลุทายิตฺเถโร ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน อวิทูเร นิสินฺโน โหติ. พุทฺโธ ตปตีติ สพฺพญฺญุพุทฺโธ วิโรจติ. สพฺพมงฺคลคาถา กิเรสา. ภาติกราชา กิร เอกํ ปูชํ กาเรตฺวา อาจริยกํ อาห – ‘‘ตีหิ รตเนหิ อมุตฺตํ เอกํ ชยมงฺคลํ วทถา’’ติ. โส เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สมฺมสิตฺวา อิมํ คาถํ วทนฺโต ‘‘ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ’’ติ วตฺวา อตฺถงฺคเมนฺตสฺส สูริยสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘รตฺติมาภาติ จนฺทิมา’’ติ, อุฏฺฐหนฺตสฺส จนฺทสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘สนฺนทฺโธ ขตฺติโย ตปตี’’ติ รญฺโญ อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. ‘‘พุทฺโธ ตปติ เตชสา’’ติ วตฺวา ปน มหาเจติยสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหิ. อถ นํ ราชา ‘‘มา หตฺถํ โอตาเรหี’’ติ อุกฺขิตฺตสฺมึเยว หตฺเถ สหสฺสํ ฐเปสิ. เอกาทสมํ.

ពាក្យថា «janetasmiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងពួកសត្វដែលកើតហើយ។ ពាក្យថា «ye gottapaṭisārino» សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលរលឹកដល់គោត្រ គឺទទួលស្គាល់ថា 'ពួកយើងជាវាសេដ្ឋគោត្រ ជាគោតមគោត្រ' ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរជាងគេ។ ពាក្យថា «vijjācaraṇasampanno» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ៨ ប្រការ និងចរណៈ ១៥ ប្រការ។ ពាក្យថា «tapati» សេចក្តីថា រុងរឿង។ ពាក្យថា «jhāyī tapati brāhmaṇo» សេចក្តីថា ព្រះខីណាសវព្រាហ្មណ៍ កាលចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ តែងរុងរឿង ភ្លឺស្វាង។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះកាលុទាយីថេរ អង្គុយនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ កំពុងចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ។ ពាក្យថា «buddho tapati» សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ តែងរុងរឿង។ ឮថា គាថានេះជាសព្វមង្គលគាថា។ ឮថា ព្រះបាទភាតិករាជ ទ្រង់ធ្វើការបូជាម្យ៉ាង ហើយមានព្រះរាជឱង្ការនឹងអាចារ្យថា «ចូរអ្នកពោលជយមង្គលមួយ ដែលមិនទាក់ទងនឹងរតនៈទាំងបី»។ អាចារ្យនោះពិចារណាព្រះពុទ្ធវចនៈក្នុងព្រះត្រៃបិដកហើយ កាលពោលគាថានេះ ក៏ពោលថា «ព្រះអាទិត្យរុងរឿងក្នុងពេលថ្ងៃ» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះអាទិត្យដែលកំពុងអស្តង្គត។ ពោលថា «ព្រះចន្ទរុងរឿងក្នុងពេលយប់» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះចន្ទដែលកំពុងរះឡើង។ ពោលថា «ក្សត្រិយ៍ទ្រង់គ្រឿងសស្ត្រាវុធ តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះរាជា។ ពោលថា «ព្រាហ្មណ៍អ្នកចម្រើនឈាន តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ លុះពោលថា «ព្រះពុទ្ធរុងរឿងដោយតេជះ» ក៏លើកដៃប្រណម្យចំពោះមហាចេតិយ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «កុំអាលដាក់ដៃចុះឡើយ» រួចទ្រង់ដាក់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈលើដៃដែលលើកឡើងនោះឯង។ ចប់ សូត្រទីដប់មួយ។

๑๒. สหายกสุตฺตวณฺณนา

១២. ការអធិប្បាយសហាយកសូត្រ។

๒๔๖. ทฺวาทสเม [Pg.227] จิรรตฺตํสเมติกาติ ทีฆรตฺตํ สํสนฺทิตฺวา สเมตฺวา ฐิตลทฺธิโน. เต กิร ปญฺจชาติสตานิ เอกโตว วิจรึสุ. สเมติ เนสํ สทฺธมฺโมติ อิทานิ อิเมสํ อยํ สาสนธมฺโม สํสนฺทติ สเมติ. ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเตติ พุทฺเธน ปเวทิเต ธมฺเม เอเตสํ สาสนธมฺโม โสภตีติ อตฺโถ. สุวินีตา กปฺปิเนนาติ อตฺตโน อุปชฺฌาเยน อริยปฺปเวทิเต ธมฺเม สุฏฺฐุ วินีตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ทฺวาทสมํ.

២៤៦. ក្នុងសូត្រទីដប់ពីរ ពាក្យថា «cirarattaṃsametikā» សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានលទ្ធិត្រូវគ្នា ស្របគ្នា អស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះធ្លាប់ដើរទៅជាមួយគ្នាក្នុងជាតិប្រាំរយជាតិ។ ពាក្យថា «sameti nesaṃ saddhammo» សេចក្តីថា ក្នុងពេលនេះ ព្រះសាសនធម៌នេះ តែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នា ដល់ពួកជនទាំងនោះ។ ពាក្យថា «dhamme buddhappavedite» សេចក្តីថា ព្រះសាសនធម៌របស់ពួកជនទាំងនោះ តែងរុងរឿងក្នុងធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «suvinītā kappinena» សេចក្តីថា ពួកជនដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួន ទូន្មានប្រដៅយ៉ាងល្អហើយ ក្នុងធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្តែងហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងអស់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទីដប់ពីរ។

ภิกฺขุสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយភិក្ខុសំយុត្ត ចប់ហើយ។

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ ដូច្នេះឯង។

นิทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនិទានវគ្គ ចប់ហើយ homework។